بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 69

1) 1. الکهف: 28.

2) 2. الفرقان: 10.

3) 3. الزخرف: 33- 35.

4) 4. الفجر: 15- 16.

1) 1. مجمع البیان ج 6 ص 465.

2) 2. ذکر سلمان و المؤلّفة قلوبهم ممّا یوهن ذلک فان الآیات مکیة و سلمان و المؤلّفة قلوبهم انما أسلموا بالمدینة و الظاهر اختلاط أسامی الاصحاب علی الرواة.

3) 3. الصنان بالضم فر الابط و هو رائحة الابط المنتن، و فی الدّر المنثور بدل الصنان جبابهم، و هو الأصحّ فان الجباب جمع جبة و هو ثوب مقطوع الکم طویل یلبس فوق الثیاب و لذلک یقول بعده« و کانت علیهم جباب الصوف» و لکن صحفت الکلمة فی الأصل و المصدر بجبات.

1) 1. الفرقان: 10.

2) 2. الزخرف: 33.

3) 3. الفجر: 15.

1) 1. المؤمن مخطوط و روی الصدوق فی المعانی ص 182 عن أحمد بن المبارک قال: قال رجل لأبی عبد اللّه علیه السلام: حدیث یروی أن رجلا قال لأمیر المؤمنین علیه السلام انی احبک، فقال له: أعد للفقر جلبابا فقال: لیس هکذا قال، انما قال له: أعددت لفاقتک جلبابا، یعنی یوم القیامة.

2) 2. الکافی ج 2 ص 266.

1) 1. هود: 113.

2) 2. الکافی ج 2 ص 266.

3) 3. نهج البلاغة ج 2 ص 206.

4) 4. نهج البلاغة ج 2 ص 250.

1) 1. الکافی ج 2 ص 260.

2) 2. معانی الأخبار ص 227.

1) 1. الکافی ج 2 ص 260.

2) 2. الکافی ج 2 ص 260.

1) 1. الکافی ج 2 ص 261.

2) 2. الکافی ج 2 ص 261.

1) 1. الکافی ج 2 ص 261.

2) 2. الکافی ج 2 ص 261.

1) 1. الممتحنة: 5.

2) 2. الکافی ج 2 ص 262.

3) 3. مجمع البیان ج 9 ص 271.

1) 1. الکافی ج 2 ص 262.

2) 2. الصف: 14.

1) 1. الکافی ج 2 ص 263.

2) 2. براءة: 55.

3) 3. الکافی ج 2 ص 263.

1) 1. روی الصدوق فی المعانی ص 112 بإسناده عن أبی بصیر قال: قال الصادق علیه السلام: طوبی لمن تمسک بأمرنا فی غیبة قائمنا فلم یزغ قلبه بعد الهدایة، فقلت له جعلت فداک و ما طوبی؟ قال: شجرة فی الجنة أصلها فی دار علیّ بن أبی طالب علیه السلام و لیس مؤمن الا و فی داره غصن و أغصانها، و ذلک قول اللّه عزّ و جلّ« طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ».

2) 2. آل عمران: 191.

1) 1. شرح النهج الحدیدی ج 4 ص 262.

1) 1. شرح النهج لابن میثم ص 584.

2) 2. یونس: 12.

فخذ ما آتیتک و کن من الشاکرین و لا تصغ إلی شبهات المضلین و قد سبق منا بعض القول فیه.

**[ترجمه]«نفسا» تمیز بوده و بر این دلالت دارد که پاداش تنها به خاطر رضایت به فقر است و نه به خاطر خود فقر؛ این سخن از اصول متکلمین نشأت گرفته، به این معنا که ثواب، همان پاداش دائم در آخرت است، و جز به عمل اختیاری تعلق نمی‌گیرد، اما آنچه که خداوند به جبران درد و رنج‌های غیر ارادی بنده در دنیا به وی عطا می‌کند، پاداشی متناوب و منقطع در دنیا و نیز در آخرت است، برخی معتقدند، این پاداش کم کم، می‌تواند به گونه‌ای باشد که آن را احساس نکند، پس علت درد ورنج او نیست؛ برخی دیگر جبران همیشگی آن را در آخرت می‌دانند.

علامه قدس الله روحه، در باب یازدهم می‌گوید: ششمین مطلب اینکه بر خدای متعال واجب است به جبران دردهایی که وارد کرده است، عوض و جبرانی داشته باشد، و معنای عوض این است که سود و منفعتی درخور بوده و بزرگداشت و تکریم در پی آن نباشد؛ اگر چنین منفعتی در کار نباشد، ظالمانه بوده و لازم است این پاداش بیش از درد و رنج‌ها باشد، در غیر این صورت درد و رنج‌ها بیهوده خواهد بود.

برخی از دانشمندان در شرح آن گفته‌اند: درد و رنج حاصل شده برای حیوان است، خواه این درد و رنج را زشت و ناپسند بداند، که این امر در مورد ما انسان‌ها زیاد صدق می‌کند، و خواه آن را حسن و نیکی بداند.(کدام مفهوم صحیح است؟ چه در آن وجوهی از قبح و زشتی شناخته شود، که این مورد مخصوصا از ما سر می‌زند، و چه در آن شناخته نشود، و حسن و نیکی باشد.)

حسن و نیکی درد، فلسفه‌ای دارد: اول اینکه شخص مستحق دریافت آن بوده است، دوم: نفع زائدی را در بر دارد، سوم: ضرر زائدی را دفع می‌کند، چهارم: از روی عادت رخ می‌دهد، پنجم: به صورت پیوسته و دائمی شر و بدی را دفع می‌کند، این نیکی ممکن است توسط حق تعالی انجام شود و یا توسط ما .

اما آن نفع و سودی که توسط حق تعالی اتفاق می‌افتد، دو وجه دارد: یکی عوض بودن آن، چرا که در غیر این صورت، این درد و رنج توسط حق تعالی ظالمانه محسوب می‌شود، لازم است عوض آن، بیشتر از درد و رنج باشد تا هر عاقلی آن را بپذیرد، زیرا شاهد این درد و رنج، اگر ببیند برای جبران تنها چیزی معادل آن به رنج‌کشیده عطا شده است، آن را زشت و ناپسند می‌شمارد چرا که تحمل چنین درد و رنجی را بیهوده میداند. دوم اینکه: لطف کرم دانستن؛ خواه برای دردکشیده و خواه برای دیگران، تا درد و رنج بیهوده نباشد.

اما درد و رنجی را که ما زشت و ناپسند می‌شماریم، لازم است حق تعالی با دردمند به خاطر درد و رنجی که کشیده است، و نیز به خاطر گواهان سمعی بر آن، عادلانه رفتار نماید. عوض و جبران برابر با درد و رنج است، در غیر این صورت ظلم محسوب می‌شود.

این امر فوایدی دارد: اول اینکه: عوض و جبران همان نفع مستحق بدون بزرگداشت و تکریم است. پس به قید مستحق بودن، برتری وی اثبات می‌شود و به قید خالی بودن از تکریم و بزرگداشت، پاداشی نیز شامل او می‌گردد.

دوم اینکه: عوض و جبران لازم نیست پیوسته باشد، چرا که رویارویی با خطرهای بزرگ برای سود اندک و منقطع پسندیده است.

سوم اینکه: لازم نیست عوض و جبران تنها منحصر به دنیا باشد، چرا که خداوند مصلحت تاخیر آن را می‌داند، البته ممکن در دنیا عوض حاصل شود، و ممکن است حاصل نشود.

چهارم اینکه: کسی که پاداش درد و رنج خود را در آخرت می‌بیند یا سزاوار پاداش است یا سزاوار عقاب. اگر سزاوار پاداش است، پاداشهای گوناگون خواهد بود، به این صورت که پرودگار در مقابل دردهایی که بنده دچار آن شده، در جاهای دیگر به او پاداشهایی عنایت میکند یا هر دردی کشیده خداوند، مانند همان چیزی که رنجش را کشیده، به وی عطا میفرماید، و اگر از اهل دوزخ و عقاب باشد، به این سبب رنجی که کشیده، بخشی از عذاب وی برداشته میشود، البته نه طوری که در عذاب او تخفیفی داده شود و برای کاهش عذابش پرودگار او را در جاهای دیگر زندگیاش، به دردهایی مبتلا کند

پنجم اینکه: همه پاداشهایی که پرودگار درمقابل درد و رنجی که از طرف ما به دستور خداوند انجام شود یا کاری که انجام دادن آن جایز است، یا کاری که غیر از موجوداتی که عقل ندارند مانند حیوانات نیز صادر میگردد، به بندگان عطا میفرماید و همچنین زمانی که پروردگار برای مصلحت بزرگتر نعمتی را از او سلب میکند و یا بدون اینکه بنده کاری کند که مستحق درد ورنج باشد، اندوه وغمی را برایش مقدر میسازد، در مقابل به او پاداشهای زیادی ارزانی میدارد، که همه این پاداشها جلوه‌هایی از عدل و کرم خدای متعال است .

من معتقدم، این گفتار :که پاداشهایی که برای جبران رنج و دردهایی که اختیاری نیست،

در در دنیا به پایان میرسد ومنقطع خواهد بود، از آن عقیدههایی است که دلیل محکمی در اثبات آن وجود ندارد، و برخی از روایت‌ها خلاف این را بیان میکند، از جمله روایتی که تب شبانه، معادل عبادت یک سال میشمارد، و یا کسی که فرزند خود را از دست بدهد، خداوند وی را وارد بهشت می‌کند، خواه بر مصیبت خود صبر کند و خواه بی‌تابی نماید؛ ویا کسی که خداوند نعمت با ارزشی را از او می‌گیرد، بهشت بر او واجب می‌شود، روایت‌هایی از این دست زیاد است، گرچه برخی ازاین روایتها را درصورتی که نیاز باشد، میتوان تاویل دیگری نموند

گفته شده: فقیر سه حالت دارد: اول، رضایت به فقر، و شاد بودن از آن، که این مقام برگزیدگان است؛ دوم: رضایت به فقر بدون آنکه از آن خشنود باشد، این شخص نیز پاداش می برد اما کمتر از مورد اول. سوم: کسی که از فقر خود ناراضی بوده و از قسمتی که پرودگار برایش مقدر کرده کراهت دارد، چنین شخصی هیچ پاداشی ندارد.

این سخن خوشایندی است اما سید رضی رضی الله عنه در نهج البلاغه می‌گوید: امیر المومنین علیه السلام به یکی از یاران خود که بیمار شده بود، فرمود: خدا رنج تو را وسیله ریختن گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری به خودی خود اجری ندارد، ولی گناهان را همانند برگ درختان می ریزاند. همانا پاداش فقط در گفتار با زبان و کردار با دست ها و گام ها پدید می آید. به درستی که خدای سبحان هر کدام از بندگانش را که بخواهد، با توجه به صدق نیت و سیرت صالح آنان به بهشت می برد. - . نهج البلاغه2: 153 -

سپس سید رحمه الله علیه می‌فرماید: امام علی، علیه السلام، درست فرموده است؛ در بیماری اجر و پاداشی نیست، زیرا بیماری از اموری است که با آن برای بندگان استحقاق عوض پیدا می شودنه استحقاق اجر. چون عوض، در برابر کارهایی است که از طرف خداوند به بندگان، مانند بیماریها و دردها وگرفتاری وسختیهایی که شبیه آنهاست صادر میگردد و بندگان استحقاق عوض آن را پیدا میکنند . اما استحقاق پاداش و ثواب در برابر کار شایسته بندگان پدید می آید. و میان این دو فرق است که امام علی، علیه السلام، آن را بیان فرمودند، چنان که علم نافذ و اندیشه درست ایشان اقتضا می کرد.

در سخن حضرت علیه السلام: «إعتلها: بیمارش کرد» یعنی «إعتل بها: به وسیله آن بیمار شد»، الشکوی به معنای بیماری است، الحط: تنزیل وضعیت و فرود آمدن از بالا به پایین است، «حت الورق: فرو ریختن برگ» مانند فرو افتادن و انتحت و تحاتت حت فلان الشیء: پایین گذاشتن، هم متعدی است و هم غیر متعدی؛ «السریره»: آنچه که مانند راز پنهان شود، و اگر این روایت درست باشد، عقیده این گروه را در جمله تایید می‌کند.

قطب الدین راوندی در شرح نهج البلاغه، سخن سید بزرگوار را نقل می‌کند: اینکه بیماری پاداشی ندارد، به طور مطلق اینگونه نیست، چرا که بیمار هنگامی که رنج و سختی را که خداوند بر دوش او گذاشته است، به خاطر خدا رنج بیماری را تحمل می‌کند، پاداش می‌برد و عوض بیماری را دریافت می‌کند. تنها زمانی عمل بنده مستحق پاداش است که وی کار شایسته انجام دهد و تنها زمانی به عمل خداوند عوض تعلق میگیرد که درد و رنجی اختیاری باشد .

ابن ابی الحدید - . شرح نهج حدیدی 4: 262

•

می‌گوید: شایسته است سخن امیرالمومنین علیه السلام دراین روایت به گونهای تفسیر کنیم که عقل آن را بپذیرد ونباید ظاهر این کلام را معنای حقیقی گفتار حضرت علی(ع) بدانیم ، سخن این است: زمانی که انسان به سبب بیماری مستحق عوض میگردد، نمی‌توان گفت: خود عوض، سبب ریزش گناهان میشود، چنین سخنی را نه شیعه به آن معتقد است و نه امامیه.

متکلمان امامیه به رحمت پرودگار مهربان در معتقدند، ولی متکلمان شیعی ما، تنها در کیفر و پاداش به تحابط معتقدند. اما کیفر و عوض شامل تحابط نمی شود چرا که تحابط در کیفر و پاداش است، ، چرا که تحابط وبی اثر شدن اعمال در کیفر و پاداش از این روست که این دو با هم متضاد هستند و همدیگر را نفی میکنند،چرا یکی ناشی از تکریم و بزرگ شمردن مقام پرودگار است و دیگری از کوچک شمردن و جایگاه پرودگار و ثمره اهانت به محضر پرودگار پدید آمده است، و محال است که یک انسان در آن واحد هم جایگاه پرودگار را بزرگ بداند و هم او را نادیده وکوچک بشمارد در عوض ، چیزی از تکریم و تعظیم وجود ندارد؛و تنها نفع و بهرهمندی خالص است،و با عقاب منافاتی ندارد، و یک انسان می‌تواند در آن واحد، هم مستحق کیفر شود و هم مستحق عوض؛ خواه این عوض در دنیا به وی داده شود و یا اینکه در آخرت سبب تخفیف در مجازات اوگردد، و این تخفیف در عذاب نیزی یکی از راههایی است که پرودگار عوض را به بندهاش می رساند.

و اگر این موضوع ثابت شود، واجب است کلام امیر المومنین علیه السلام به درستی تفسیر شود، و این همان معنایی است که حضرت علیه السلام آن را اراده فرموده است چرا که ایشان آگاه‌ترین مردم نسبت به این معانی است و از همین گفتارهای والای ایشان است که متکلمان علم کلام را آموختند .

مفهوم سخن حضرت علیه السلام این است که خداوند سبحان از فضل و کرم خود درد و بیماری را دچار انسان می‌کند تا بدین وسیله عقاب و کیفری را که مستحق آن است، از بین ببرد، پس هنگامی که برداشتن عقاب در پی بیماری باشد و بلافاصله پس از آن صورت گیرد، می‌توان گفت که بیماری به طور مطلق گناهان را نابود می‌کند، و آن را مانند برگ درخت می‌ریزد، همانطور که به طور مطلق می‌توان گفت: نزدیکی زن را باردار می‌کند و آبیاری بذر، آن را می‌رویاند؛ گرچه به اعتقاد متکلمان وجود فرزند و محصول، با توجه به فاعلیت خداوند آن را در محدوده اختیار انسان قرار داده است وواقعا همه افعال ناشی از قدرت اوست نه اینکه تحقق آنها به صورت حتمی واختیار کامل انسان یا طبیعت باشد، ولی به طور طبیعی تولد فرزند پس از نزدیکی و به ثمر رسیدن محصول پس از آبیاری تحقق پیدا کرده است

و اینکه گفتم: می‌توان گفت خداوند انسان مستحق عقاب را بیمار می‌کند، بیماری وی تنها برای از بین رفتن عقاب است و علت دیگری ندارد؟ پاسخ دادم: خیر، زیرا خداوند قادر است همان ابتدا عقاب را از وی بردارد، و دیگر جایز نیست درد و رنجی به شخص برساند مگر اینکه عوضی که به وی داده می‌شود جز با درد و رنج امکان پذیر نباشد، در غیر این صورت، وجود درد و رنج بیهوده است. مگر نه اینکه زید جایز نیست هزار درهم به عمرو بدهد، سپس او را کتک زده و بگوید: تنها به این دلیل او را کتک می‌زنم که تا دردی که می‌کشد، جبران درهم‌هایی باشد که گرفته است. در چنین حالتی، عقلا وی را سرزنش کرده و او را نادان می‌شمارند و می‌گویند: مگر نه اینکه درهم‌ها را به او بخشیدی و از وی پس گرفتی، پس دیگر برای چه او را کتک می‌زنی؟ همچنین درد و رنج‌هایی که به پیامبران علیهم السلام می‌رسد، به خاطر خطا و گناهانشان نیست تا بگوییم این رنج‌ها موجب از بین رفتن گناهانشان می‌شود.

اما سخن حضرت علیه السلام که می‌فرماید «انما الأجر فی القول» تا آخر عبارت، ایشان اسباب ثواب را تقسیم‌بندی کرده‌اند؛ آنجا که می‌فرماید: بیماری موجب پاداش نمی‌شود چرا که شخص عملی را انجام نداده است، تنها زمانی ملکف سزاوار پاداش است که عملی انجام داده باشد، لازم است آنچه که مکلف را سزاوار پاداش می‌کند، به طور واضح بیان کنیم.

آنچه که مکلف را سزاوار پاداش می‌کند، عملی است که انجام می‌دهد، خواه این عمل فعل قلبی باشد و یا با اعضای بدن. فعل جوارحی مانند گفتار با زبان و یا عمل کردن با یکی از اعضا و جوارح؛ که از سایر جوارح به دست و پا، جز زبان،تعبیر می‌شود، زیرا بیشترین افعال را انسان با این اعضاء انجام می‌دهد، مانند نزدیکی مرد با همسرش، هنگامی که می‌خواهد زن را از گناه مصون دارد ویا زن می‌خواهد همسرش از زنا در امان باشد، و یا اینکه شخصی سنگ سنگینی را بالای سر برده و به قصد کشتن بر سینه انسانی بکوبد، و اعمالی از این قبیل.

اما افعال قلوب شامل عزم و اراده و تصمیم و دیدگاه و ظن و گمان و پشیمانی است، که حضرت علیه السلام از همه این‌ها به درستی نیت و وجدانی پاک تعبیر می‌نماید، همین مقدار مثال کفایت می‌کند.

پس اگر بگویم: انسان ممکن است به خاطر انجام ندادن عمل زشت سزاوار پاداش شود، این سخن به کلام امیر المومنین علیه السلام خدشه وارد می‌کند.

می‌گویم: جایز است در خصوص اینکه قادر متناسب با توانایی خود، عملی را انجام دهد و یا ترک نماید، با پدرم علی علیه السلام هم عقیده هستم.

ابن میثم - . شرح نهج ابن هیثم: 548 -

قدس سره معتقد است: حضرت علیه السلام برای دوست خود دعایی می‌کند که تحقق آن ممکن بوده، و آن نابودی گناهان به وسیله بیماری است، آن حضرت برای بیماری او اجر و پاداشی از خداوند درخواست نکرد، و دلیل آن سخن حضرت است که فرمود «فان المرض لا اجر فیه، بیماری اجر و پاداشی ندارد»، دلیلش این است که اجر و پاداش تنها به افعالی تعلق می‌گیرد که پیش از این برشمردیم. همانگونه که به این مطلب در سخن حضرت اشاره نموده که فرمود: «اجر فقط در گفتار با زبان است» تا آنجا که می‌فرماید: «و با عمل کردن به وسیله پاها»؛ حضرت علیه السلام پاها را کنایه از قیام برای عبادت کردن آورده است، همچنین حضرت (ع) چیزهایی که مانند فعل یا انجام دادن کاری به شمار میآیند و از ویژگیهای فطری نیستند، مانند روزه و غیره، به صورت کنایه بیان فرموده است. و بیماری از جمله فعل یا عدم فعل بنده به شمار نمیآید تا بخواهیم بنده آن را انجام دهد.

اینکه بیماری گناهان را می‌ریزد، به اعتبار دو امر صورت می‌گیرد: اول اینکه بیماری شهوت و غضب شخص را که دو مبدأ گناه و سرکشی است، می‌شکند؛ دوم اینکه: ذات بیماری به گونه‌ای است که انسان را با توبه و پشیمانی بر گناهان و تصمیم بر ترک آن، به درگاه الهی بازمی‌گرداند، همانطور که خداوند متعال می‌فرماید: «وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً» {هنگامی که رنج و سختی به انسان می‌رسد، در همه حال: به پلو خوابیده یا نشسته و یا ایستاده ما را به دعا می‌خواند.} - 40. یونس / 12

[1] -

برخی از گناهان در گوهر نفس جای نگرفته و به سرعت از بین می‌روند و عادت و خوی او نمی‌شوند، و چه بسا در طول بیماری و با توبه و انابه پیوسته به درگاه خداوند از بین بروند، و برای بیان زوال و نابودی آن لفظ «حت: فرو ریختن» به کار برده، که از نظر نابودی و جدا شدن، به فرو ریختن برگ درخت تشبیه شده است. سپس حضرت علیه السلام با این سخن «إن الله ...» این نکته را خاطر نشان می‌کند که اگر بنده رنج و سختی حاصل از بیماری را با نیتی خالص و قلبی پاک برای رضای خدا تحمل کند، سبب میشود که بنده آماده دریافت عنایتهای پرودگار و ثوابهای الهی و داخل شدن به بهشت گردد و با نیت نزدیکی به خدا، باعث از بین رفتن خوی و عادت‌های ناپسند می‌گردد. این سخن سید رحمه الله، بر اساس مذهب معتزله است.

کیدری، نور الله ، می‌گوید: بیماری به مجرد درد، پاداش و اجری ندارد بلکه عوض دارد و هنگامی که بیمار رنج و سختی را با رضایت و خشنودی تحمل کند، به وی پاداش عطا می‌گردد .

من معتقدم: اگر آنچه را که مخالفان در این باب گفته‌اند از نظر بگذرانید، در می‌یابید قواعد و اصول کلامی که در این خصوص بیان می‌کنند، مانند خانه عنکبوت سست و بی‌پایه است و نباید با فرورفتن در اندیشههای ایشان زیاده گویی کرد، اما لازم است آیات و اخبار وارده در این مورد را به دقت بررسی نمود و بین آنها جمع نمود

آنچه از آیات وروایات آشکارمیباشد، این است که خدای متعال از روی لطف و رحمت خاص خود، مومنان را متناسب به درجه ایمانشان در دنیا به انواع بلاها می‌آزماید، تا بدین وسیله نفسشان را اصلاح نماید و مانع از غرق شدن آن‌ها در شهوات شده ویاآنها را در معرض صبر و بردباری قرار داده تا به آنان پاداشهای بزرگی عطا فرماید یااگر پرودگار صلاح بداند با گرفتار کردن ایشان به سختی وبیماری، گناهانشان را محو و نابود نماید، تا دیگر مرتکب گناه نشوند. با این وجود عوض بیماری را به ایشان عطا می‌کند و یا آنان را از انواع عوض‌ها و پاداش‌ها، بهرهمند سازد

اگر این سخن «عوض دائم و همیشگی نیست» صحیح باشد، ممکن است چنین بگوییم که: ورود به بهشت و برخوردار شدن از نعمت‌های بهشتی تنها به وسیله ایمان و عمل صالح امکان پذیر است ولی چون در ابتدا گناهان بین آن‌ها و داخل شدن در بهشت فاصله انداخته بود بود، خداوند در دنیا ابتدا آنان را مبتلا می‌گرداند تا از آلودگی گناهان پاک شوند، ویا مجازات ایشان را تا به هنگام مرگ و سکرات موت یا عذاب برزخ و یا در قیامت تاخیر انداخته است تا ایشان را از وجود هر گناهی پاک گرداند و وارد بهشت شوند، و همه این‌ها بر اساس صلاح و مصلحتی است که خداوند درباره ایشان می‌داند.

بلا و مصیبت‌هایی که بر پیامبران و اوصیاء و اولیای الهی علیهم السلام وارد می‌شود، تنها برای بالا بردن درجه و مقام ایشان و پاداش بیش از پیش آنان بوده است، همانطور که در روایت‌های قبلی نیز به این موضوع پرداختیم. پس آنچه را که به تو رسیده است، بگیر و از شکرگذاران باش و به شبهه‌های گمراهان که پیش از این برخی از آن‌ها را بیان کردیم، توجه مکن.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عِیسَی الْفَرَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مُنَادِیاً یُنَادِی بَیْنَ یَدَیْهِ أَیْنَ الْفُقَرَاءُ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ کَثِیرٌ فَیَقُولُ عِبَادِی فَیَقُولُونَ لَبَّیْکَ رَبَّنَا فَیَقُولُ إِنِّی لَمْ أُفْقِرْکُمْ لِهَوَانٍ بِکُمْ عَلَیَّ وَ لَکِنْ إِنَّمَا اخْتَرْتُکُمْ لِمِثْلِ هَذَا الْیَوْمِ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ النَّاسِ فَمَنْ صَنَعَ إِلَیْکُمْ مَعْرُوفاً لَمْ یَصْنَعْهُ إِلَّا فِیَّ فَکَافُوهُ عَنِّی بِالْجَنَّةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: چون روز قیامت شود، خداوند منادی را امر کرده تا مقابل عرش الهی ندا دهد: فقیران کجایند؟ پس گروهی زیادی از مردم

سر بلند می‌کنند. خداوند می‌فرماید: بندگان من. پاسخ می‌دهند: لبیک پروردگار ما. خداوند می‌فرماید: من شما را به این دلیل فقیر نگردانیدم که نزد من خوار و بی ارزش بودهاید، اما شما را برای چنین روزی برگزیدم تا چهره‌های مردم را ببینید و هر کس در حق شما نیکی کرده است، در حقیقت برای من کار نیک انجام داده و من به پاداش آن نیکی، بهشت را به او می‌بخشم. - . کافی 2: 263

•

**[ترجمه]

بیان

کان تحتمل التامة و الناقصة کما مر بین یدیه أی قدام عرشه و قیل أی یصل نداؤه إلی کل أحد کما أنه حاضر عند کل أحد و فی النهایة فیه یخرج عنق من النار أی طائفة و قال عنق من الناس أی جماعة لهوان بکم علی أی لمذلة و هوان علی کان بکم و لکن إنما اخترتکم أی اصطفیتکم لمثل هذا الیوم أی لهذا الیوم فکلمة مثل زائدة نحو قولهم مثلک لا یبخل أو لهذا الیوم و مثله لأثیبکم قال فی المصباح المثل یستعمل علی ثلاثة أوجه بمعنی التشبیه و بمعنی نفس الشی‌ء و زائدة و قال صفحت الکتاب قلبت صفحاته و هی وجوه الأوراق و تصفحته کذلک و صفحت القوم صفحا رأیت صفحات وجوههم لم یصنعه إلا فی الجملة جزاء الشرط أو صفة لقوله معروفا أی معروفا یکون خالصا و الأول أظهر و یومئ إلیه قوله فکافوه عنی.

**[ترجمه]«کان» ممکن است فعل تام باشد و یا ناقص. «مر بین یدیه» یعنی ایستادن درمقابل عرش الهی، و گفته می‌شود به این معناست که صدای او به همه می‌رسد گویادر مقابل هر یک ایستاده و آن‌ها را مخاطب قرار می‌دهد؛ و در آخر، عبارت «یخرج عنق من النار» یعنی گروهی؛ و «عنق من الناس» یعنی جماعت و گروهی؛ «لهوان بکم علی»: برای ذلت و خواری‌تان نزد من؛ «انما أخترتکم»: شما را برگزیدم؛ «لمثل هذا الیوم: برای این روز (قیامت)، «مثل» در اینجا زائد است، مانند عبارت «مثلک لایبخل» و یا منظور برای این روز و مانند آن تا شما را پاداش دهم.

در مصباح آمده است : «مثل» سه وجه دارد: به معنای تشبیه و یا مانند شیء و یا زائد است. «صفحت الکتاب» یعنی صفحه‌های کتاب را ورق زدم، که منظور ورق‌های آن است، «تصفحته» نیز به همین معناست، صفحت القوم صفحا یعنی چهره‌هایشان را دیدم، (لم یصنعه الا فی) این عبارت یا جزای شرط است یا صفت برای «معروفا» می‌باشد، به این معنا که کار نیک خالصانه‌ای انجام داده باشد،؛ معنای اول واضح‌تر است و عبارت «فکافوه عنی» به این مطلب اشاره دارد .

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْحَذَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَغِیرٍ عَنْ جَدِّهِ شُعَیْبٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ هَذِهِ الشِّیعَةِ عَلَی اللَّهِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِی هُمْ فِیهَا إِلَی مَا هُوَ أَضْیَقُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر شیعیان این چنین برای رزق بیشتر بردرگاه خداوند اصرار و پافشاری نمیکردند ،پرودگار رزقشان را از آنچه که هست سخت‌تر مینمود. - . کافی 2: 236

•

**[ترجمه]

بیان

هذه الشیعة أی الإمامیة فإن الشیعة أعم منهم أو إشارة

1) 1. الکافی ج 2 ص 263.

2) 2. الکافی ج 2 ص 263.

«22»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُبَارَکٍ غُلَامِ شُعَیْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِنِّی لَمْ أُغْنِ الْغَنِیَّ لِکَرَامَةٍ بِهِ عَلَیَّ وَ لَمْ أُفْقِرِ الْفَقِیرَ لِهَوَانٍ بِهِ عَلَیَّ وَ هُوَ مِمَّا ابْتَلَیْتُ بِهِ الْأَغْنِیَاءَ بِالْفُقَرَاءِ وَ لَوْ لَا الْفُقَرَاءُ لَمْ یَسْتَوْجِبِ الْأَغْنِیَاءُ الْجَنَّةَ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: أبا الحسن موسی علیه السلام فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: من فقرا را برای اینکه در نظر من ذلیل وخوار بودهاند، فقیر نساخته و اغنیا را برای اینکه نزد من عزت و کرامت داشتهاند ثروتمند نگردانیدم، بلکه برای آن بود تا ثروتمندان را به وسیله فقیران بیازمایم و اگر فقیران نبودند، ثروتمندان سزاوار بهشت نمی‌شدند. - . کافی 2: 265

•

**[ترجمه]

بیان

و هو مما ابتلیت به الأغنیاء کان ضمیر هو راجع إلی التفاوت المفهوم من الکلام السابق أقول إذا کان من للتبعیض یدل علی أن ابتلاء الناس بعضهم ببعض یکون علی وجوه شتی منها ابتلاؤهم بالفقر و الغنی و یحتمل أن یکون من للتعلیل و لو لا الفقراء کان المعنی أن عمدة عبادة الأغنیاء إعانة الفقراء أو أنه یلزم الغنی أحوال لا یمکن تدارکها إلا برعایة الفقراء فتأمل.

1) 1. الکافی ج 2 ص 264.

2) 2. الزمر: 64.

3) 3. الکافی ج 2 ص 265.

**[ترجمه]ضمیر هو در عبارت: «هو مما إبتلیت به الأغنیاء» ، به تفاوت مفهوم در جمله قبل باز می‌گردد. من معتقدم: اگر «مِن» برای تبعیض باشد، بر این امر دلالت دارد که آزمایش و ابتلای مردم به همدیگربه اشکال مختلف صورت میپذیرد که یکی از آنها، گرفتار کردن آنها به فقر وثروت میباشد، ممکن است «من» برای تعلیل باشد.

«و لو لا الفقرا» به این معناست که بیشترین عبادت ثروتمندان، یاری رساندن به فقراست، و یا به این مفهوم که برای ثروتمندان چیزهایی واجب است که جز با دستگیری از فقیران به آن دست نمی‌یابند، پس در این خصوص تفکر و تأمل کن.

**[ترجمه]

«23»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَیَاسِیرُ شِیعَتِنَا أُمَنَاؤُنَا عَلَی مَحَاوِیجِهِمْ فَاحْفَظُونَا فِیهِمْ یَحْفَظْکُمُ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شیعیان ثروتمند ما، کارگزاران ما در امر نیازمندان هستند، پس از جانب ما امور آنان را حفظ و رعایت کنید تا خداوند شما را حفظ کند. - . کافی 2: 265 -

**[ترجمه]

بیان

المیاسیر و المحاویج جمعا الموسر و المحوج لکن علی غیر القیاس لأن القیاس جمع مفعال علی مفاعیل قال الفیروزآبادی أیسر إیسارا و یسرا صار ذا غنی فهو موسر و الجمع میاسیر و قال صاحب مصباح اللغة أحوج وزان أکرم من الحاجة فهو محوج و قیاس جمعه بالواو و النون لأنه صفة عاقل و الناس یقولون محاویج مثل مفاطیر و مفالیس و بعضهم ینکره و یقول غیر مسموع انتهی.

و أقول وروده فی الحدیث یدل علی مجیئه لکن قال بعضهم إنهما جمعا میسار و محواج اسمی آلة استعملا فی الموسر و المحوج للمبالغة.

أمناؤنا علی محاویجهم کونهم أمناءهم علیهم السلام إما مبنی علی ما ذکره الکلینی رحمه الله‌⁽²⁾فی آخر کتاب الحجة أن الأموال کلها للإمام و إنما رخص لشیعتهم التصرف فیها فتصرفهم مشروط برعایة فقراء الشیعة و ضعفائهم أو علی أنهم خلفاء الله و یلزمهم أخذ حقوق الله من الأغنیاء و صرفها فی مصارفها و لما لم یمکنهم فی أزمنة التقیة و الغیبة أخذها منهم و صرفها فی مصارفها و أمروا الأغنیاء بذلک فهم أمناؤهم علی ذلک أو علی أنه لما کان الخمس و سائر أموالهم من الفی‌ء و الأنفال بأیدیهم و لم یمکنهم إیصالها إلیهم علیهم السلام فهم أمناؤهم فی إیصال ذلک إلی فقراء الشیعة فیدل علی وجوب صرف حصة الإمام من الخمس و میراث من لا وارث له و غیر ذلک من أموال الإمام إلی فقراء الشیعة و لا یخلو من قوة و الأحوط صرفها إلی الفقیه المحدث العادل لیصرفها فی مصارفها نیابة عنهم علیهم السلام و الله یعلم.

فاحفظونا فیهم أی ارعوا حقنا فیهم لکونهم شیعتنا و بمنزلة عیالنا یحفظکم الله أی یحفظکم الله فی أنفسکم و أموالکم فی الدنیا و من عذابه فی الآخرة و یحتمل

1) 1. الکافی ج 2 ص 265.

2) 2. راجع أصول الکافی ج 1 ص 407 باب أن الأرض کلها للامام علیه السلام و ص 538 باب الفی‌ء و الأنفال و تفسیر الخمس و حدوده و ما یجب فیه.

أن تکون جملة دعائیة و قیل یدل علی أن الأغنیاء إذا لم یراعوا الفقراء سلبت عنهم النعمة لأنه إذا ظهرت الخیانة من الأمین یؤخذ ما فی یده

کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی عِبَاداً یَخُصُّهُمْ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ فَیُقِرُّهَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَی غَیْرِهِمْ.

**[ترجمه]المیاسر و المحاویج جمع الموسر(ثروتمند) و المحوج (نیازمند) بوده اما این جمع خلاف قاعده است. چرا که جمع مفاعل بر وزن مفاعیل می‌باشد، همانطور که فیروزآبادی می‌گوید: أیسر إیسارا و یسرا، به معنای ثروتمند شد و جمع آن میاسر است .

صاحب مصباح اللغه می‌گوید: أحوج بر وزن أکرم و از الحاجه گرفته شده و جمع آن با «واو و نون» است، چرا که صفت عاقل بوده و می‌گویند «محاویج» مانند مفاطیر و مفالیس است و برخی دیگر آن را انکار کرده و معتقدند که چنین استعمالی شنیده نشده است

من معتقدم: استعمال آن در حدیث، حاکی از آن است که چنین جمعی کاربرد دارد، اما عده‌ای عقیده دارند دو جمع میسار و محواج، اسم آلت هستند که برای مبالغه در موسر و محوج به کار رفته است.

«امنا بودن اغنیای شیعه از جانب ائمّه علیهم السلام»، یا بر مبنای سخنی است که کلینی- رحمه اللَّه- - . ر. ک اصول کافی 1: 407، باب «همه زمین‌ها از آنِ إمام علیه السلام است ص 538» و باب «فیء و انفال و شرح خمس و حدود و امور واجب آن.»

• در پایان «کتاب الحجّة» آورده و گفته است که همه اموال از آن امام بوده، و به شیعیان فقط اجازه تصرّف در آنها داده شده است، به شرط آنکه رعایت حال فقیران و ناتوانان شیعه را بکنند، یا بر این مبناست که ائمّه علیهم السلام خلفای خدایند، و بر ایشان لازم است که حقوق خدا را از ثروتمندان بگیرند و به مصارفی که باید برسانند.

اما هنگامی که در دوران تقیه و غیبت امکان چنین امری وجود نداشته باشد، ثروت را گرفته و در مصارفی که لازم است، می‌رسانند و ثروتمندان برای این کار مأمور شده‌اند. چرا که ایشان کارگزاران معصوم علیهم السلام هستند و یا به این دلیل که مواردی مانند خمس و فیء و انفال در اختیار شیعیان بوده ولی امکان رساندن اموال به دست امامان علیهمالسلام را ندارند بنابراین، ثروتمندان از جانب امام علیه السلام مأمور هستند تا آن‌ها را به دست شیعیان فقیر برسانند. و این امر دلالت دارد که برهمه شیعیان واجب است تا خمس و ارثیه بدون وارث و غیره از سهم امام، را در راه شیعیان فقیر هزینه نمایند. ولی احتیاط آن است که این اموال را در اختیار محدث فقیه و عادل است قرار داد تا به نیابت از امام علیه السلام در مصارفی که لازم است، استفاده نماید، خداوند به این امور آگاه‌تر است.

فاحفظونا فیهم: یعنی حقوق آن‌ها را رعایت کنید زیرا پیروان ما هستند و بمنزله خانواده ما قلمداد می‌شوند. یحفظکم الله: یعنی خداوند جان و مال شما را در دنیا حفظ و در آخرت از عذاب دور می‌سازد. ممکن است. جمله دعایی باشد، گفته شده: این کلام امام عیله السلام بر این امر دلالت دارد که اگر ثروتمندان حقوق فقیران را رعایت نکنند، نعمت از آن‌ها گرفته می‌شود، چرا که اگر خیانت امانت‌دار آشکار شود، امانت را از دست وی باز می‌ستانند، همانطور که امیرالمومنین علیه السلام می‌فرماید: خداوند متعال بندگانی را به نعمت خود مخصوص می‌گرداند تا منافع بندگان را تأمین نمایند و مادام که آن نعمت را بذل و بخشش می‌کنند، نعمت را در اختیار آنان قرار می‌دهد و چون از این کار خودداری نمایند، نعمت را از ایشان گرفته و به دیگری می‌دهد.

**[ترجمه]

«24»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ أَزْیَنُ لِلْمُؤْمِنِینَ مِنَ الْعِذَارِ عَلَی خَدِّ الْفَرَسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: امام صادق علیه السلام از امام علی علیه السلام نقل فرمود: فقر بر چهره مومن، از دنباله لگام بر گونه اسب زیباتر است. - . اصول کافی 2: 265

•

**[ترجمه]

بیان

الثالث فقر النفس و هو الشره المعنی بقوله صلی الله علیه و آله: کاد الفقر أن یکون کفرا.

1) 1. الخصال ج 1 ص 9.

2) 2. فاطر: 15.

3) 3. الأنبیاء: 8.

4) 4. البقرة: 273.

5) 5. براءة: 60.

و هو المقابل بقوله الغنی غنی النفس و المعنی بقولهم من عدم القناعة لم یفده المال غنی.

الرابع الفقر إلی الله المشار إلیه ب

قوله: اللهم أغننی بالافتقار إلیک و لا تفقرنی بالاستغناء عنک.

و إیاه عنی تعالی بقوله رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ⁽¹⁾و بهذا ألم الشاعر فقال:

و یعجبنی فقری إلیک و لم یکن***لیعجبنی لو لا محبتک الفقر

و یقال افتقر فهو مفتقر و فقیر و لا یکاد یقال فقر و إن کان القیاس یقتضیه و أصل الفقیر هو المکسور الفقار انتهی‌⁽²⁾.

و هذا أحسن ما قیل فی هذا المقام و منهم من حمل سواد الوجه علی المدح أی أنه کالخال الذی علی وجه المحبوب فإنه یزینه و لا یشینه و قیل المراد بالوجه ذات الممکن و من الفقر احتیاجه فی وجوده و سائر کمالاته إلی الغیر و کون ذلک الاحتیاج سواد وجهه عبارة عن لزومه لذاته بحیث لا ینفک کما لا ینفک السواد عن محله و لا یخفی بعدهما و الأظهر حمله مع صحته علی الفقر المذموم کما مر.

و قال الغزالی فی شرح هذا الخبر إذ الفقر مع الاضطرار إلی ما لا بد منه قارب أن یوقع فی الکفر لأنه یحمل علی حسد الأغنیاء و الحسد یأکل الحسنات و علی التذلل لهم بما یدنس به عرضه و ینثلم به دینه و علی عدم الرضا بالقضاء و تسخط الرزق و ذلک إن لم یکن کفرا فهو جار إلیه و لذلک استعاذ المصطفی من الفقر.

و قال بعضهم لأن أجمع عندی أربعین ألف دینار حتی أموت عنها أحب إلی من فقر یوم و ذل فی سؤال الناس و و الله ما أدری ما ذا یقع منی لو ابتلیت ببلیة من فقر أو مرض فلعلی أکفر و لا أشعر فلذلک قال کاد الفقر أن یکون کفرا

1) 1. القصص: 24.

2) 2. مفردات غریب القرآن 383.

لأنه یحمل المرء علی کل صعب و ذلول و ربما یؤدیه إلی الاعتراض علی الله و التصرف فی ملکه و الفقر نعمة من الله داع إلی الإنابة و الالتجاء إلیه و الطلب منه و هو حلیة الأنبیاء و زینة الأولیاء و زی الصلحاء و من ثم ورد خبر إذا رأیت الفقر مقبلا فقل مرحبا بشعار الصالحین فهو نعمة جلیلة بید أنه مولم شدید التحمل.

قال الغزالی هذا الحدیث ثناء علی المال و لا تقف علی وجه الجمع بین المدح و الذم إلا بأن تعرف حکمة المال و مقصوده و فوائده و غوائله حتی ینکشف لک أنه خیر من وجه شر من وجه و لیس بخیر محض و لا بشر محض بل هو سبب للأمرین معا یمدح مرة و یذم مرة و البصیر الممیز یدرک أن الممدوح منه غیر المذموم.

و قال بعض أصحابنا فی الدعاء نعوذ بک من الفقر و القلة قیل الفقر المستعاذ منه إنما هو فقر النفس الذی یفضی بصاحبه إلی کفران نعم الله و نسیان ذکره و یدعوه إلی سد الخلة بما یتدنس به عرضه و یثلم به دینه و القلة تحمل علی قلة الصبر أو قلة العدد.

و فی الخبر أنه صلی الله علیه و آله تعوذ من الفقر وَ قَالَ: الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ أَفْتَخِرُ عَلَی سَائِرِ الْأَنْبِیَاءِ.

و قد جمع بین القولین بأن الفقر الذی تعوذ منه صلی الله علیه و آله الفقر إلی الناس و الذی دون الکفاف و الذی افتخر به الفقر إلی الله تعالی و إنما کان هذا فخرا له علی سائر الأنبیاء مع مشارکتهم له فیه لأن توحیده و اتصاله بالحضرة الإلهیة و انقطاعه إلیه کان فی الدرجة التی لم یکن لأحد مثلها فی العلو ففقره إلیه کان أتم و أکمل من فقر سائر الأنبیاء.

و قال الکرمانی فی شرح البخاری فی قَوْله صلی الله علیه و آله: أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفَقْرِ.

استدل به علی تفضیل الغنی و بقوله تعالی إِنْ تَرَکَ خَیْراً أی مالا و بأنه صلی الله علیه و آله توفی علی أکمل حالاته و هو موسر بما أفاء الله علیه و بأن الغنی وصف للحق و حدیث أکثر أهل الجنة الفقراء إخبار عن الواقع کما یقال أکثر أهل الدنیا الفقراء و أما ترکه الطیبات فلأنه لم یرض أن یستعجل من الطیبات.

و أجاب الآخرون بأنه إیماء إلی أن علة الدخول الفقر و ترکه الطیبات یدل علی فضل الفقر و استعاذته من الفقر معارض باستعاذته من الغنی و لا نزاع فی کون المال خیرا بل فی الأفضل و کان عند وفاته صلی الله علیه و آله درعه مرهونا و غنی الله تعالی بمعنی آخر انتهی.

و ذهب أکثرهم إلی أن الکفاف أفضل من الغنی و الفقر فإنه سالم من آفاتهما و لیس ببعید و قال بعضهم هذا کله صحیح لکن لا یدفع أصل السؤال فی أیهما أفضل الغنی أو الفقر لأن النزاع إنما ورد فی حق من اتصف بأحد الوصفین أیهما فی حقه أفضل و قیل إن السؤال أیهما أفضل لا یستقیم لاحتمال أن یکون لأحدهما من العمل الصالح ما لیس للآخر فیکون أفضل و إنما یقع السؤال عنهما إذا استویا بحیث یکون لکل منهما من العمل ما یقاوم به عمل الآخر فتعلم أیهما أفضل عند الله و لذا قیل صورة الاختلاف فی فقیر لیس بحریص و غنی لیس بممسک إذ لا یخفی أن الفقیر القانع أفضل من الغنی البخیل و أن الغنی المنفق أفضل من الفقیر الحریص قال و کل ما یراد لغیره و لا یراد لعینه ینبغی أن یضاف إلی مقصوده فیه لیظهر فضله فالمال لیس محذورا لعینه بل لکونه قد یعوق عن الله و کذا العکس فکم من غنی لم یشغله غناه عن الله و کم من فقیر شغله فقره عن الله.

إلی أن قال و إن أخذت بالأکثر فالفقیر عن الخطر أبعد لأن فتنة الغنی أشد من فتنة الفقر و قال بعضهم کلام الناس فی أصل المسألة یختلف فمنهم من فضل الفقر و منهم من فضل الغنی و منهم من فضل الکفاف و کل ذلک خارج عن محل الخلاف أی الحالین أفضل عند الله للعبد حتی یتکسب ذلک و یتخلق به هل التقلل من المال أفضل لیتفرغ قلبه عن الشواغل و ینال لذة المناجاة و لا ینهمک فی الاکتساب لیستریح من طول الحساب أو التشاغل باکتساب المال أفضل لیستکثر من القرب من البر و الصلة لما فی ذلک من النفع المتعدی.

قال و إذا کان الأمر کذلک فالأفضل ما اختاره النبی صلی الله علیه و آله و جمهور أصحابه من التقلل فی الدنیا و البعد عن زهرتها و یبقی النظر فیمن حصل له شی‌ء من الدنیا

بغیر تکسّب منه کالمیراث و سهم الغنیمة هل الأفضل أن یبادر إلی إخراجه فی وجوه البر حتی لا یبقی منه شی‌ء أو یتشاغل بتثمیره لیستکثر من نفعه المتعدی.

قال و هو علی القسمین الأولین و قال ابن حجر مقتضی ذلک أن یبذل إلی أن یبقی فی حالة الکفاف و لا یضر ما یتجدد من ذلک إذا سلک هذه الطریقة.

و دعوی أن جمهور الصحابة کانوا علی التقلل و الزهد ممنوعة فإن المشهور من أحوالهم أنهم کانوا علی قسمین بعد أن فتحت علیهم الفتوح فمنهم من أبقی ما بیده مع التقرب إلی ربه بالبر و الصلة و المواساة مع الاتصاف بغنی النفس و منهم من استمر علی ما کان علیه قبل ذلک و کان لا یبقی شیئا مما فتح علیه و هم قلیل و الأخبار فی ذلک متعارضة و من المواضع التی وقع فیها التردد من لا شی‌ء له فالأولی فی حقه أن یستکسب للصون عن ذل السؤال أو یترک و ینتظر ما یفتح علیه بغیر مسألة انتهی.

و أقول مقتضی الجمع بین أخبارنا أن الفقر و الغنی کل منهما نعمة من نعم الله تعالی یعطی کلا منهما من شاء من عباده بحسب ما یعلم من مصالحه الکاملة و علی العبد أن یصبر علی الفقر بل یشکره و یشکر الغنی إن أعطاه و یعمل بمقتضاه فمع عمل کل منهما بما تقتضیه حاله فالغالب أن الفقیر الصابر أکثر ثوابا من الغنی الشاکر لکن مراتب أحوالهما مختلفة غایة الاختلاف و لا یمکن الحکم الکلی من أحد الطرفین و الظاهر أن الکفاف أسلم و أقل خطرا من الجانبین و لذا ورد فی أکثر الأدعیة طلبه و سأله النبی صلی الله علیه و آله لآله و عترته و سیأتی تمام القول فی ذلک فی کتاب المکاسب إن شاء الله.

و أما قوله صلی الله علیه و آله کاد الحسد أن یغلب القدر فقد شرحناه فی کتاب السماء و العالم و حمله أکثر المحققین علی تأثیر العین فإنه ینشأ غالبا من حسد العائن و هذا هو الظاهر و هو مبالغة فی تأثیر العین بأنه یقرب أن یغلب قضاء الله و قدره.

و هذا الحدیث مروی فی شهاب الأخبار عن أنس بن مالک عنه صلی الله علیه و آله و قال

الراوندی فی الضوء المعنی أن للحسد تأثیرا قویا فی النظر فی إزالة النعمة من المحسود أو التمنی لذلک فإنه ربما یحمله حسده علی قتل المحسود و إهلاک ماله و إبطال معاشه فکأنه سعی فی غلبة المقدور لأن الله تعالی قد قدر للمحسود الخیر و النعمة و هو یسعی فی إزالة ذلک عنه و قیل الحسد یأکل الجسد انتهی.

و قال بعض المخالفین أی کاد الحسد فی قلب الحاسد أن یغلب علی العلم بالقدر فلا یری أن النعمة التی حسد علیها إنما صارت إلیه بقدر الله و قضائه فلا تزول إلا بقضائه و قدره و غرض الحاسد زوال نعمة المحسود و لو تحقق القدر لم یحسده و استسلم و علم أن الکل مقدر.

**[ترجمه]این روایت بین خاص و عام مشهور است، که در آن فقر به شدت نکوهش شده است که با روایت‌های گذشته و با آنچه که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره فقر بیان فرموده، مغایر است. از جمله: فقر تاج افتخار من است و به آن مفتخرم.

و یا حدیث: خداوندا بدرویشیم زنده‌دار، و بدرویشیم بمیران، و بزمره درویشان مرا برانگیزان.

آنچه که از به نقل از عامه از حضرت روایت شده است، بر این مطلب صحه می‌گذارد: فقر و بیچارگی، سروری دو جهان است. که برای جمع بین این دودسته از روایات وجوه گوناگونی بیان شده است.

راغب در مفردات خود نقل می‌کند: فقر چهار وجه دارد: اول، وجود نیازهای ضروری، این قسم، برای همه انسان‌ها، بلکه برای تمامی موجودات تا زمانی که در دنیا هستند وجود دارد، همانطور که خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِید» - . فاطر / 15 - {ای مردم، شما به خدا نیازمندید، و خداست که بی‌نیازِ ستوده است} و خداوند در توصیف انسان به چنین فقری اشاره فرموده است: «ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ» - . انبیاء / 8 - {و ایشان را جسدی که غذا نخورند قرار ندادیم و جاویدان [هم] نبودند.}

دومین فقر، نداشتن اندوخته است، آنجا که خدای متعالی می‌فرماید: «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ» - . بقره / 273 - {این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده‌اند} تا آنجا که می‌فرماید: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ.» - . برائت / 60 - {از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان تعلق دارد}

سومین نوع، فقر در نفس است، که بد و پلید به شمار می‌رود، در این خصوص است که حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «نزدیک است که فقر به کفر بینجامد.»این حدیث در مقابل روایاتی مانند، «بهترین بی‌نیازی، غنای نفس است» قرار دارد، و منظور این است که اگر ثروتمند قناعت پیشه نکند، ثروتش به او سود نرساند.

چهارمین نوع: فقر و نیاز به خدا است، حضرت به این سخن: بارالها مرا پیوسته به خودت نیازمند گردان ومرا با دچار کردن من به احساس بی نیازی به تو، به فقر مبتلا مساز ، و نیز آیه «رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» {بارالها من به خیری که از سوی تو نازل شود، محتاجم} - . قصص / 24 -

اشاره به همین موضوع دارد. شاعر نیز در این خصوص می‌گوید:

نیازمندیم به سوی تو مرا به شگفتی واداشت و اگر محبت و دوستی تو فقر و نیاز نبود، مرا اینچنین شگفت‌زده نمی‌کرد.

افتقر فهو مفتقر و فقیر (فقیر شد)، فعل «فقر» معمولا کاربرد ندارد گرچه قیاس آن اقتضا می‌کند، اصل کلمه فقیر، کمر شکن است. - . مفردات غریب القرآن: 383 -

در این جایگاه این بهترین توصیف برای فقر است، مثلا «نشان چهره» مدح فقر بوده، به این معنا که خالی است بر چهره محبوب که زینت چهره اوست و نه باعث زشتی آن. گفته می شود منظور از صورت، ذات ممکن الوجود بوده و فقر، نیاز و احتیاج او در وجود و دیگر کمالات به دیگری است، و این نیاز نشان چهره او، همان نیاز به ذات است که این نیاز به غیر، از او جدایی ناپذیر است ، همانطور که خال سیاه از محل خود جدا نمی‌شود و این ویژگی نیاز در هر دو مثال همیشه آشکار است، همانطور که بیان شد تعبیر آن به سلامت ماندن او از فقر نکوهیده صحیح‌تر است.

غزالی در شرح این روایت می‌نویسد: هنگامی که فقر با اضطرار همراه باشد، دیری نمی‌پاید که به کفر منجر شود، زیرا در این حالت به ثروتمندان حسد ورزیده، و حسد نیکی‌ها را از بین می‌برد، ذلت و خواری حاصل از فقر، آبروی آن‌ها را می‌آلاید و دینشان را تباه می‌سازد، و ناخشنود از قضا و قدر و رزق و روزی را به دنبال دارد، و این حتی اگر کفر نباشد، به کفر منتهی می‌شود، به همین دلیل، پیامبر صلی الله علیه وآله از فقر به خدا پناه می‌برد.

برخی گفتهاند: اگر در هنگام مرگ چهل هزار دینار داشته باشم، بهتر از این است که حتی یک روز نیازمند گردم و به خواری درخواست از مردم تن دهم. والله نمی‌دانم اگر روزی فقیر و یا بیمار شوم، چه بر سر من خواهد آمد، چه بسا بدون آنکه متوجه شوم به خدا کفر بورزم. به همین دلیل حضرت صلی الله علیه و آله فرموده است: نزدیک است که فقر به کفر منجر شود.

زیرا فقر انسان را به مشقت و سختی و ذلت می‌اندازد و چه بسا به اعتراض در برابر خدا و تصرف در ملک الهی منجر شود. فقر نعمتی از نعمت‌های الهی است که به روی آوردن به درگاه الهی و پناه بردن به خدا و درخواست کردن از پروردگار دعوت می‌کند. فقر زینت انبیاء و اولیا و صالحان است، و روایت شده است: هرگاه دیدی فقر به تو روی آورد بگو: خوش آمدی که این شعار صالحان است؛ پس آن نعمت گران‌بهایی است به ویژه اینکه دردناک بوده و صبر و تحمل زیادی می طلبد.

غزالی می‌گوید: این سخن در مدح و ستایش مال است، و جمع بین مدح و ذم فقر امکان پذیر نیست مگر اینکه حکمت مال و هدف و فایده و نیز مفاسد آن

بر شما آشکار شود و بدانید از یک بعد خیر و از بعد دیگر شر بوده، نه خیر محض است و نه شر محض. بلکه خیر و شر با هم است، یکبار ستایش می‌شود و بار دیگر نکوهش می‌گردد، و انسان عاقل درمی‌یابد ستایش شده غیر از نکوهش شده است.

یکی از اصحاب ما در دعای خویش میگفت: پرودگارا از فقر و کمی رزق به تو پناه می‌بریم. گفته می‌شود: فقری که از آن به خدا پناه می‌برند، تنها فقر نفس است که فقیر را به کفران نعمت‌های خدا سوق می‌دهد. آن‌ها به درگاه خدا دعا می‌کنند آنان را از صفت‌هایی که آبرو را لکه‌دار کرد و دینش را می‌آلاید حفظ کند. منظور از «القله» صبر اندک و یا تعداد اندک است.

در حدیث آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله از فقر به خدا پناه می‌برد .

حضرت صلی الله علیه و آله فرموده است: فقر تاج افتخار من است و به آن بر دیگر پیامبران می‌بالم. این دو حدیث به این صورت با هم جمع می‌شود: فقری که حضرت از آن به خدا پناه برده است، فقر و نیاز به مردم و فقری است که نیازهای انسان را کفایت نمی‌کند. دوم: فقر و نیاز به خداست، و تنها این فقر است که با وجود سهیم بودن دیگر پیامبران علیهم السلام در آن مایه مباهات رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشد، چرا که توحید و پیوستگی ایشان با حضرت احدیت و پیوند ناگسستنی با پروردگار، در حدی است که هیچکس را یارای رسیدن به آن ندارد، این نوع فقر پیامبر صلی الله علیه و آله به خداوند کامل‌تر از فقر دیگر پیامبران علیهم السلام است.

کرمانی در شرح بخاری درباره حدیث «از فقر به تو پناه می‌برم»، می‌گوید: از این حدیث برای استدلال برتری فقر بر بینیازی استفاده می‌نماید و با توجه به آیه شریفه «إِنْ تَرَکَ خَیْراً» یعنی مالی را بر جای گذارد، رسول خدا صلی الله علیه و اله در بهترین حالت از دنیا رفت: بی نیاز بودن با آنچه خداوند به ایشان ارزانی داشته است، و بی‌نیازی صفت خداست. حدیث «بیشتر اهل بهشت فقرا هستند» یک واقعیت است چرا که گفته می‌شود بیشتر اهل دنیا را فقیران تشکیل می‌دهند، و اما ترک کردن لذت‌ها به این دلیل بوده است که حضرت صلی الله علیه و آله به تعجیل در لذت‌ها رضایت نمی‌داد.

دیگران در پاسخ به این مطلب گفته‌اند: این سخن اشاره به این دارد که انتخاب فقر و ترک لذت‌ها توسط پیامبر صلی الله علیه و آله، دلالت بر برتری فقر دارد؛ و استعاذه از فقر با استعاذه از ثروت مغایر است، در خیر بودن مال جای هیچ بحثی نیست، بلکه بحث درباره برتری فقر و ثروت است. در حالی که زره پیامبر صلیالله علیه به هنگام وفاتش در گرو شخص دیگری بود.و بی‌نیازی خداوند به معنای دیگری است.

بیشتر مفسران بر این عقیده‌اند که بهرهمند مندی انسان از مال دنیا به اندازه کفاف ورفع نیازهایش بهتر از فقر یا ثروت است، چرا که آفات

فقر و ثروت گریبان‌گیرش نمی‌شود، که درستی این سخن بعید نیست. برخی می‌گویند: همه آنچه بیان شد، درست است اما سوال مطرح شده این است که کدامیک از فقر و ثروت برتر است؟ چرا که بحث درباره شخصیتی مطرح شده است که دارای یکی از این دو ویژگی است، کدامیک از این دو ویژگی در حق ایشان بهتر است.

می‌گویند: پرسش درباره برتری یکی از آن دو درست نیست، چرا که احتمال دارد یکی عمل صالح داشته و دیگری از آن بی‌بهره باشد، پس نمی‌توان برتری را تعیین نمود. این پرسش تنها زمانی می‌تواند مطرح شود که هر کدام به اندازه‌ای عمل نیک داشته باشند که با عمل دیگری در یک راستا باشد، تا از این رهگذر بتوان برتری آن‌ها را در پیشگاه خداوند دریافت.

بنابراین گفته می‌شود: وجه اختلاف در فقیری است که حریص نبوده و ثروتمندی است که بخل نمی‌ورزد. بر کسی پوشیده نیست که فقیر قانع از ثروتمند بخیل برتر بوده، و ثروتمند بخشنده نسبت به فقیر آزمند پسندیده‌تر است. آنچه برای دیگران می‌خواهد و برای خود نمی‌خواهد، بهتر است به هدفش اضافه شود تا برتری اش مشخص گردد، کسی از کسب مال منع نشده بلکه به این دلیل که ممکن است شخص را از یاد خدا باز دارد ناپسند می‌دانند، لذا عکس آن نیز درست است: چه بسا ثروتمندی که ثروتش او را از یاد خدا غافل نمی‌سازد و چه بسا فقیری که فقر و احتیاجش وی را از یاد خدا باز می‌دارد.

تا آنجا که می‌فرماید: اگر مال و دارایی بیشتری گرد آورید، فقیر از خطر دورتر است، چرا که فتنه ثروت بیشتر از فتنه فقر است. برخی می‌گویند: نظر مردم درباره اصل مسأله با یکدیگر متفاوت است. بعضی فقر را برتر می‌دانند، عده ای ثروت و برخی کفاف. هیچیک از این موارد قابل مقایسه با یکدیگر نیستند، به این معنی که کدامیک از این حالت‌ها برای بنده نزد خدا برتر است تا آن را به دست آورد و به آن آراسته گردد؟ آیا اندکی مال سودمند‌تر است تا بدین وسیله قلبش را از مشغله‌ها خالی نماید و لذت مناجات را دریابد و در جمع آوری دارایی اسیر نگردد و از محاسبه طولانی در قیامت نجات یابد؟ و یا به کسب مال و دارایی بپردازد تا با نیکی و بخشش آن به درگاهی الهی نزدیک شود، و سود بیشتری به دست آورد .

اگر به این صورت باشد، پس بهترین مورد آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله و بیشتر یارانش انتخاب کردند که همان دارایی اندک در دنیا و دوری از شکوه زندگی مادی است. پس، بحث درباره کسانی است که از مال دنیا برخوردار شدندو این برخورداری و ثروت، بدون تلاش برای کسب روزی و از طریق ارثیه و یا غنیمت بوده است. آیا بهتر است تمامی آن را در مصارف خیر به کار ببرند و چیزی برای خود باقی نگذارند؟ و یا آن را به جریان انداخته و با کارکردن وفعالیت اقتصادی، دیگران نیز از سود حاصل از آن بهرمند شوند؟

بر اساس دو تقسیم بندی اولیه، ابن حجر معتقد است: بر اساس مقتضای آن، این است که مالش را به اندازه‌ای ببخشد وبرای خودش به کفاف رزق بسنده کند. چنانچه این راه را در پیش بگیرد، تغییرات جدید به وی آسیب نمی‌رساند.

اینکه بیشتر صحابه زهد پیشه کرده و به روزی اندک اکتفا نموده‌اند، صحیح نیست. آنچه از وضعیت و احوال آن‌ها مشهور است، این است که پس از فتوحات، به دو گروه تقسیم شدند: عده‌ای ضمن خودکفایی، آنچه را که به دست آورده بودند با نیکی و بخشندگی به درگاه الهی تقرب می‌جستند؛ برخی نیز بر حال خود باقی مانده و تمام ثروت خود را در راه خدا بخشیدند، البته تعدادشان اندک بود.

روایت‌هایی که در این خصوص بیان شده با یکدیگر متفاوت است، از جمله مواردی که در مورد آن تردید وجود دارد، این است: شخصی که مال و ثروتی ندارد، بهتر است مال و دارایی به دست آورد تا از ذلت و خواری درخواست از مردم برحذر باشد و یا بدون آنکه دست نیاز به سوی مردم دراز کند، صبر پیشه سازد تا گشایشی در کار وی حاصل شود.

من معتقدم: همه این روایت‌ها به این صورت با یکدیگر جمع می‌شود که فقر و ثروت، هر کدام نعمتی از نعمت‌های الهی به شمار می‌رود که خداوند با توجه به مصلحت بنده، یکی از این دو را به وی عطا می‌کند، و بنده می‌بایست نه تنها بر فقر خود صبر پیشه کند بلکه شکر آن را نیز به جای آورد؛ و ثروتمند نیز به خاطر نعمتی که به وی عطا شده است شکرگزار باشد و با توجه به شرایط خود عمل کند .

پس عمل هر کس به مقتضای وضعیتش باشد، معمولا فقیر صبور بیش از ثروتمند شاکر پاداش می‌برد، اما وضعیت آن‌ها کاملا با یکدیگر اختلاف دارد و نمی‌توان حکم کلی برای دو طرف صادر کرد. به نظر می‌رسد کفاف در مقایسه با فقر و ثروت بهتر بوده و خطر کمتری دارد، لذا در بیشتر دعاها و نیز در دعای پیامبر صلی الله علیه و آله برای خود و خاندان مطهرش، کفاف رزق درخواست شده است. ان شاء الله در کتاب «مکاسب» به طور کامل به این بحث می‌پردازیم.

حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: نزدیک است که حسد بر قدر غلبه کند، این حدیث را در کتاب «السماء و العالم» بیان شده و بیشتر محققان تاثیر چشم زخم را، که غالبا از حسد چشم زخم‌زننده ناشی می‌شود، شرح داده‌اند. این ظاهر موضوع است که در مبالغه تاثیر چشم‌زخم گفته‌اند نزدیک است که بر قضاء و قدر الهی غلبه کند.

این حدیث در شهاب الأخبار از انس بن مالک، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است، راوندی در «االضوء المعنی» می‌گوید: حسد چنان تاثیر قدرتمندی دارد که باعث از دست دادن نعمت شخص می‌شود و یا آرزوی از دست دادن نعمت وی را می‌کند. بنابراین چه بسا حسد او منجر به قتل شخص و یا از دست دادن مال و دارایی و یا قطع شدن روزی وی شود. گویا برای غلبه بر قضا و قدر الهی تلاش می‌کند، چرا که خداوند خیر و نعمت برای حسود می‌خواهد و او برای از بین بردنش تلاش می‌کند و گقته می‌شود حسد، جسم را می‌خورد.

برخی از مخالفان درباره این حدیث عقیده دارند: نزدیک است حسد در قلب شخص حسود، بر علم به قدر غلبه کند و درک نمی‌کند نعمتی که به آن حسادت می‌ورزد، به خواست الهی به شخص عطا شده است و جز به قضا و قدر الهی از بین نمی‌رود، در حالی که حسود می‌خواهد این نعمت از بین برود و اگر قدر الهی محقق شود، به وی حسادت نکرده و تسلیم می‌شود و می‌داند همه چیز مقدر شده است.

**[ترجمه]

«27»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَسْتَخِفُّوا بِفُقَرَاءِ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ عِتْرَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ لَیُشَفَّعُ فِی مِثْلِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]از ابالحسن اول از پدرانشان علیهم السلام و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: شیعیان وپیروان فقیر علی علیه السلام و خاندانش را خوار نشمارید، زیرا هر یک از آن‌ها می‌تواند معادل قبیله ربیعه و مضر از دیگران شفاعت نماید. - . امالی صدوق: 185 -

**[ترجمه]

بیان

ربیعة و مضر⁽²⁾

قبیلتان عظیمتان یضرب المثل بهما فی الکثرة.

**[ترجمه]ربیعه و مضر، - . ربیعه و مضر، فرزندان نزار دو قبیله بزرگ هستند. نزار، نزار بن عدنان است. ابن عبدالبر در الأنباء صفحه 69 نقل می‌کند: عرب و همه نسب شناسان معتقدند لباب و صریح فرزندان اسماعیل بن ابراهیم علیهم السلام، ربیعه و مضر فرزندان نزار بن معد بن عدنان هستند، جای هیچ شکی در این موضوع نیست. - دو قبیله هستند که در کثرت و زیادی به آن‌ها مثل می زنند.

**[ترجمه]

«28»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وُقِفَ عَبْدَانِ مُؤْمِنَانِ لِلْحِسَابِ کِلَاهُمَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقِیرٌ فِی الدُّنْیَا وَ غَنِیٌّ فِی الدُّنْیَا فَیَقُولُ الْفَقِیرُ یَا رَبِّ عَلَی مَا أُوقَفُ فَوَ عِزَّتِکَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنَّکَ لَمْ تُوَلِّنِی وِلَایَةً فَأَعْدِلَ فِیهَا أَوْ أَجُورَ وَ لَمْ

1) 1. أمالی الصدوق ص 185.

2) 2. ربیعة و مضر ابنا نزار قبیلتان عظیمتان و هو نزار بن معد بن عدنان، قال ابن عبد البر فی الانباء ص 69 أن العرب و جمیع أهل العلم بالنسب أجمعوا علی أن اللباب و الصریح من ولد إسماعیل بن إبراهیم علیهما السلام ربیعة و مضر ابنا نزار بن معد بن عدنان، لا خلاف فی ذلک.

تَرْزُقْنِی مَالًا فَأُؤَدِّیَ مِنْهُ حَقّاً أَوْ أَمْنَعَ وَ لَا کَانَ رِزْقِی یَأْتِینِی مِنْهَا إِلَّا کَفَافاً عَلَی مَا عَلِمْتَ وَ قَدَّرْتَ لِی فَیَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ صَدَقَ عَبْدِی خَلُّوا عَنْهُ یَدْخُلِ الْجَنَّةَ وَ یُبْقَی الْآخَرُ حَتَّی یَسِیلَ مِنْهُ مِنَ الْعَرَقِ مَا لَوْ شَرِبَهُ أَرْبَعُونَ بَعِیراً لَکَفَاهَا ثُمَّ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَیَقُولُ لَهُ الْفَقِیرُ مَا حَبَسَکَ فَیَقُولُ طُولُ الْحِسَابِ مَا زَالَ الشَّیْ‌ءُ یَجِیئُنِی بَعْدَ الشَّیْ‌ءِ یُغْفَرُ لِی ثُمَّ أُسْأَلُ عَنْ شَیْ‌ءٍ آخَرَ حَتَّی تَغَمَّدَنِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ بِرَحْمَةٍ وَ أَلْحَقَنِی بِالتَّائِبِینَ فَمَنْ أَنْتَ فَیَقُولُ أَنَا الْفَقِیرُ الَّذِی کُنْتُ مَعَکَ آنِفاً فَیَقُولُ لَقَدْ غَیَّرَکَ النَّعِیمُ بَعْدِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: «روز قیامت دو بنده را که هر دو بهشتی‌اند برای حسابرسی می‌آورند که یکی در دنیا فقیر بوده و دیگری غنی. فقیر می‌گوید: پروردگارا! من چرا توقف کنم؟ به عزّتت سوگند! تو خود می‌دانی که به من حکومت ندادی تا در آن به عدالت رفتار کرده باشم یا به جور، مال ندادی تا حقوق آن را ادا کرده باشم یا نه. روزی من بر اساس علم و تقدیر تو به قدر کفافم بود و بس. خداوند متعال می‌فرماید: بنده‌ام راست می‌گوید، راهش را باز کنید تا وارد بهشت گردد. اما آن دیگری را آنقدر نگه می‌دارند تا جایی که عرقهای ریخته‌شده از او چهل شتر را می‌تواند سیراب کند، پس از آن وارد بهشت می‌گردد. در آنجا فقیر به او می‌گوید: چه چیزی باعث شد که تو را نگه دارند؟ می‌گوید: حسابرسی به طول انجامید، دائما مسأله‌ای مطرح می‌شد و خداوند آن را می‌بخشید، بعد، از چیز دیگر سؤال می‌شد و خداوند رحمتش را بر من گسترانیده و مرا به توبه‌کنندگان ملحق می‌ساخت و ... (اما بگو ببینم) تو که هستی؟ می‌گوید: من آن فقیری هستم که قبلا با تو بودم، آنگاه غنی می‌گوید: نعمتهای بهشت، تو را تغییر داده است». - . امالی صدوق: 216

•

**[ترجمه]

بیان

وقف علی بناء المعلوم أو المجهول فإنه جاء لازما و متعدیا و الثانی أظهر لما سیأتی و لعل تصدیق الله تعالی العبد لسعة لطفه و کرمه و إلا فنعمة الله علی کل عبد أکثر من أن تحصی بل نعمة الفقر أیضا من أعظم النعم علیه أو التصدیق معناه أنه صدق أنی لا أحاسب العبد علی تلک النعم لسعة رحمتی و فی القاموس قال آنفا کصاحب و کتف و قرئ بهما أی مذ ساعة أی فی أول وقت یقرب منا انتهی‌⁽²⁾و لعل هذا نظرا إلی أیام الآخرة و ساعاتها.

**[ترجمه]«وقف» بنا بر معلوم و یا مجهول بودن، لازم و متعدی آمده است، مورد دوم (متعدی) برای آنچه که به دنبال خواهد آمد، واضح‌تر است. چه بسا خداوند از لطف و کرم خاص خود، بنده‌اش را تایید می‌کند و الا نعمت‌های خداوند نسبت به بنده اش در شمار نمی‌آید، البته نعمت فقر از بزرگترین نعمت‌های الهی است. ممکن است تصدیق الهی تاییدی بر این فرموده خداوند باشد: «من از روی رحمتم قطعا بنده‌ام را به خاطر آن نعمت‌ها محاسبه نمی‌کنم». در فرهنگ لغت «آنفا» به معنای دوست است. کتف و قرئ بهما یعنی از ساعتی، یعنی در اولین فرصتی که به ما می‌پیوندد. - . قاموس 3: 119 و آیه «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتَّی إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً». القتال: 16. در مجمع9: 101 آمده: در برخی از روابت‌ها به نقل از ابن کثیر، «أنفا» با همزه ذکر شده اما قرائت مشهور «آنفا» با مد است. - ممکن است به روزها و ساعت‌های قیامت اشاره داشته باشد.

**[ترجمه]

«29»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ أَبِی عُمَرَ الصَّنْعَانِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ ذِی طِمْرَیْنِ مُدْقِعٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَی اللَّهِ لَأَبَرَّهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ابو هریره به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند: - . امالی صدوق: 232 - چه بسا ژولیده موی غبار آلوده ای که لباسی کهنه دارد و به در خانه ها برای طلب حاجت می رود، اگر خداوند را قسم دهد حاجتش را روا کند.

**[ترجمه]

توضیح

قال فی النهایة الشعث أی بالتحریک انتشار الأمر و منه قولهم

1) 1. أمالی الصدوق ص 216.

2) 2. القاموس ج 3 ص 119، و الآیة:« وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتَّی إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً» القتال: 16 قال فی المجمع ج 9 ص 101 روی فی بعض الروایات عن ابن کثیر أنفا بالقصر، و القراءة المشهورة آنفا بالمد.

3) 3. أمالی الصدوق ص 232.

لم الله شعثه و منه حدیث الدعاء أسألک رحمة تلم بها شعثی أی تجمع بها ما تفرق من أمری و منه حدیث رب أشعث أغبر ذی طمرین لا یؤبه له لو أقسم علی الله لأبره و قال الطمر أی بالکسر الثوب الخلق و قال فیه قال للنساء إنکن إذا جعتن دقعتن الدقع الخضوع فی طلب الحاجة مأخوذ من الدقعاء و هو التراب أی لصقتن به و منه الحدیث لا تحل المسألة إلا لذی فقر مدقع أی شدید یفضین بصاحبه إلی الدقعاء و قیل هو سوء احتمال الفقر و فی القاموس أبر الیمین أمضاها علی الصدق.

و أقول یدل علی جواز السؤال عند شدة الحاجة و کأن المراد بالشعث تفرق الشعر و تداخله و عدم تسریحه و إصلاحه و کذا المراد بالغبرة عدم تنظیف الجسد و ظهور آثار الفقر و ذلک إما لشدة الفقر أو کثرة الأشغال بالعبادة و قد مر الکلام فیه.

و أقول رُوِیَ هَذَا الْحَدِیثُ فِی الْمِشْکَاةِ⁽¹⁾

عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: رُبَّ أَشْعَثَ مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَی اللَّهِ لَأَبَرَّهُ.

و قال الطیبی فی شرحه قال البیضاوی الأشعث هو المغبر الرأس المتفرق الشعور و الصواب مدفوع بالدال أی یدفع عند الدخول علی الأعیان و الحضور فی المحافل و لا یترک أن یلج الباب فضلا عن أن یحضر معهم و یجلس فیما بینهم لو أقسم علی الله لأبره أی لو سأل الله شیئا و أقسم علیه أن یفعله لفعله فشبه إجابة المبر المقسم علی غیره بوفاء الحالف یمینه و بره فیها و قیل معناه لو حلف أن الله یفعله أو لا یفعله صدقه فی یمینه و أبره فیها بما یوافقها.

ثم قال الطیبی و مما یؤید الأول لفظة علی الله لأنه أراد به المسمی و لو أرید به اللفظ لقیل بالله و أما معنی الإبرار فعلی ما ذهب إلیه القاضی من باب الاستعارة و یجوز أن یکون من باب المشاکلة المعنویة.

**[ترجمه]در نهایه شعث با حرکت به معنای گسترش کار است، از جمله سخن آن‌ه«لمّ الله شعته»، خداوند پریشانیش را سامان بخشید. و از رسول خدا نقل شده است که در دعا فرمود: پروردگارا، از تو رحمتی را می‌طلبم که پریشانیم را سامان بخشد. یعنی امور نابسامان مرا اصلاح کند. از حضرت چه بسا ژولیده موی غبار آلوده ای که لباسی کهنه دارد و به در خانه ها برای طلب حاجت می رود، اگر خداوند را قسم دهد حاجتش را روا کند. الطمر (با کسره) لباس کهنه و ژنده را گویند. نقل می‌کنند به زنان گفته می‌شود: شما هنگامی که گرسنه می‌شوید، با تهیدستی زندگی می‌کنید. الدقع: خواری و فروتنی در درخواست حاجت، از دقعاء که همان خاک است، گرفته شده، یعنی چسبیدن و پیوستن به آن.

و نیز از حضرت صلی الله علیه و آله نقل شده است: گشایش در کار صورت نمیپذیرد مگر برای نیازمندی که باشدت درخواست خود بخواهد واصرار زیاد ورزد .

مدقع یعنی شدید، که صاحبش را به خاک ذلت می‌اندازد. می‌گویند فقر سخت است و در قاموس ابر الیمین به صدق خاتمه دادن است.

من معتقدم در اوج سختی و نیاز، درخواست کردن از دیگران را جایز می‌سازد. منظور از «شعث»، پریشانی مو و ژولیدگی آن و نامرتب بودن آن است. و «الغبره»، بر آلودگی جسم و ظهور نشانه‌های فقر دلالت دارد، این امر ممکن است به دلیل شدت فقر و یا اشتغال زیاد به عبادت حاصل شود. پیش از این توضیح آن بیان شد.

من معتقدم: در کتاب مشکات - . مشکاه المصاییح: 446 - ابوهریره به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گوید: چه بسا ژولیده طرد شده از مقابل خانه‌ها که اگر سوگند بخورد، آن کار انجام شود.

طیبی در شرح این حدیث به نقل از بیضاوی می‌گوید: «اشعث» ژولیده و پریشان مو را گویند، کلمه صحیح «مدفوع» با دال است، یعنی کسی که از ورودش به خانه اشراف و حضور در محافل آنان جلوگیری شده و حتی به او اجازه کوبیدن در را نمی‌دهند چه رسد به اینکه وارد شده و با آنان هم‌نشین شود، اما همین شخص اگر به درگاه الهی عرض حاجت کند، اجابت شود.«لو أقسم علی الله لابرّه»، یعنی اگردرخواستی داشته باشد و خداوند را قسم دهد، که آن نیاز را برایش برآورد، پرودگار درخواستش را اجابت میکند ، واین اجابت کردن نیازمندی که برای برآورده شدن خواستهاش را با قسم از خدا میخواهد به کسی تشبیه کردهاند که دیگری قسم میدهدتا کاری را برایش انجام دهد.و نیز گفته شده است معنایش این است، اگر خدارا قسم دهد، پرودگار خواستهاش را اجابت میکند، یا اینکه خواستهاش را برآورده نمیکند ولی او را در قسمش تصدیق میکند ولی نعمتی به او عنایت میفرماید که خواسته ونیازش را تامین میکند .

طیبی می‌گوید: آنچه که مورد اول را تایید می‌کند، عبارت «علی الله» است، چرا که مسمی مورد نظر بوده و اگر لفظ مورد نظر ما باشد، می‌بایست بگوید: «بالله» .

و اما معنای «ابرار»، قاضی معتقد است: استعاره بوده و ممکن است از باب تشابه معنوی باشد.

**[ترجمه]

«30»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ صلی الله علیه و آله: أَلَا وَ مَنِ اسْتَخَفَ

1) 1. مشکاة المصابیح ص 446.

بِفَقِیرٍ مُسْلِمٍ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَسْتَخِفُّ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَکْرَمَ فَقِیراً مُسْلِماً لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در امالی شیخ صدوق درباره آنچه که نهی شده است، به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: هر کس مسلمان فقیری را خوار بشمارد، حق خداوند را خوار شکرده است و خداوند روز قیامت او را خوار و خفیف می‌گرداند، مگر اینکه توبه کند.

و نیز فرمود: هر کس مسلمان فقیری را اکرام نماید، روز قیامت خداوند را درحالی ملاقات می‌کند که از او راضی و خشنود است. - . امالی صدوق: 257 -

**[ترجمه]

«31»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ فَضْلِ بْنِ کَثِیرٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ لَقِیَ فَقِیراً مُسْلِماً فَسَلَّمَ عَلَیْهِ خِلَافَ سَلَامِهِ عَلَی الْغَنِیِّ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبَانُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس آنطور که به ثروتمند سلام می‌کند، به فقیر سلام نکند، روز قیامت خدای عز و جل را خشمگین ملاقات خواهد کرد. - . امالی صدوق: 265 -

**[ترجمه]

«32»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ‌⁽³⁾فَإِنَّهُ کَانَ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّهُ کَانَ بِالْمَدِینَةِ قَوْمٌ فُقَرَاءُ مُؤْمِنُونَ یُسَمَّوْنَ أَصْحَابَ الصُّفَّةِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَهُمْ أَنْ یَکُونُوا فِی صُفَّةٍ یَأْوُونَ إِلَیْهَا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَتَعَاهَدُهُمْ بِنَفْسِهِ وَ رُبَّمَا حَمَلَ إِلَیْهِمْ مَا یَأْکُلُونَ وَ کَانُوا یَخْتَلِفُونَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ فَیَقْرَبُهُمْ وَ یَقْعُدُ مَعَهُمْ وَ یُؤْنِسُهُمْ وَ کَانَ إِذَا جَاءَ الْأَغْنِیَاءُ وَ الْمُتْرَفُونَ مِنْ أَصْحَابِهِ ینکروا [أَنْکَرُوا] عَلَیْهِ ذَلِکَ وَ یقولوا [یَقُولُونَ] لَهُ اطْرُدْهُمْ عَنْکَ فَجَاءَ یَوْماً رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ قَدْ لَزِقَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ رَسُولُ اللَّهِ یُحَدِّثُهُ فَقَعَدَ الْأَنْصَارِیُّ بِالْبُعْدِ مِنْهُمَا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَقَدَّمْ فَلَمْ یَفْعَلْ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَعَلَّکَ خِفْتَ أَنْ یَلْزَقَ فَقْرُهُ بِکَ فَقَالَ الْأَنْصَارِیُّ اطْرُدْ هَؤُلَاءِ عَنْکَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِ الْآیَةَ ثُمَّ قَالَ وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ أَیِ اخْتَبَرْنَا الْأَغْنِیَاءَ بِالْغِنَی لِنَنْظُرَ کَیْفَ مُوَاسَاتُهُمْ لِلْفُقَرَاءِ وَ کَیْفَ یُخْرِجُونَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِی أَمْوَالِهِمْ لَهُمْ وَ اخْتَبَرْنَا الْفُقَرَاءَ

1) 1. أمالی الصدوق ص 257.

2) 2. أمالی الصدوق: 265.

3) 3. الأنعام: 52- 53.

لِنَنْظُرَ کَیْفَ صَبْرُهُمْ عَلَی الْفَقْرِ وَ عَمَّا فِی أَیْدِی الْأَغْنِیَاءِ لِیَقُولُوا أَیِ الْفُقَرَاءُ أَ هؤُلاءِ الْأَغْنِیَاءُ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ» - . انعام / 3 - {و کسانی را که پروردگار خود را بامدادان و شامگاهان می‌خوانند- در حالی که خشنودی او را می‌خواهند- مران. از حساب آنان چیزی بر عهده تو نیست، و از حساب تو [نیز] چیزی بر عهده آنان نیست، تا ایشان را برانی و از ستمکاران باشی. } سبب نزول این آیه شریفه آن است که گروهی از فقراء مؤمنان در مدینه زندگی می‌کردند و آنها را اصحاب صفه می‌گفتند، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به آنها دستور داده بودند در صفه‌ای گرد هم آیند.

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خودش از آنها سرپرستی می‌کرد و گاهی برای آنها غذا می‌آورد و آنها به محضر آن جناب رفت و آمد می‌کردند، رسول اکرم با آنها می‌نشست و به سخن گفتن مشغول می‌شد و با آنها انس می‌گرفت .

گاهی بعضی از اصحاب که از توانگران و افراد مرفه بودند نزد حضرت رسول می‌آمدند و هنگامی که می‌دیدند پیامبر خدا با آنها سخن می‌گوید ناراحت می‌شدند و زبان به اعتراض می‌گشودند که چرا رسول خدا آنها را از خود دور نمی‌کند.

یکی از روزها مردی از انصار نزد رسول آمد و مشاهده کرد مردی از اصحاب صفه در خدمت آن حضرت نشسته است، آن مرد فقیر خود را به پیامبر چسبانیده و رسول خدا نیز با او مشغول صحبت می‌باشد.

مرد انصاری از آنها فاصله گرفت و در کناری نشست، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به آن مرد فرمودند نزدیک بیا، ولی او در جای خودنشست و نزدیک نشد، در این هنگام پیامبر خدا به آن مرد انصاری فرمود: میترسی از فقر او چیزی به تو برسد؟

آن مرد گفت: اینها را از خود دور گردان، در این هنگام این آیه نازل شد «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ» تا آخر و بعد فرمود: وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ، یعنی ما توانگران را به وسیله مال آزمایش کردیم تا بنگریم با فقراء چه خواهند کرد.

اغنیاء چگونه واجبات خداوند را از اموال خود بیرون می‌کنند و به فقراء می‌دهند و ما فقرا را نیز آزمایش کردیم که آنها چگونه صبر می‌کنند و چشم خود را به اموال اغنیاء نمی‌دوزند و آنها می‌گویند: «أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ».

و سپس این آیه نازل شد «وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ»، یعنی ما ثروتمندان را به وسیله ثروتشان می‌آزماییم تا ببینیم چگونه با فقرا رفتار می‌کنند، و چگونه از مال خود حق و حقوقی را که خداوند بر آن‌ها واجب کرده است، می‌پردازند. و فقیران را امتحان می‌کنیم تا صبر آن‌ها را بر فقر خود و بر آنچه در اختیار ثروتمندان است، بیازماییم. «لیقولوا» منظور فقیران، و «أهولاء» منظور ثروتمندان هستند که «مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ‌ - . تفسیر قمی: 189 -

**[ترجمه]

«33»

4) 4. معانی الأخبار ص 259.

السِّتِّینَ إِلَی السَّبْعِینَ مُعْتَرَکُ الْمَنَایَا ثُمَّ قَالَ الْفُقَرَاءُ محسن [مِحَنُ] الْإِسْلَامِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الخبار: محمد بن عبد الحمید گوید: یکی از اولاد آل ابو طالب درگذشت. ابو الحسن علیه السّلام در آنجا حضور نداشتند، بعد از اینکه آمدند و در جای خود مستقر شدند مردم از سخن گفتن باز ماندند، آنها قبل از آمدن امام علیه السّلام در مسائل فقر و مرگ گفتگو می‌کردند.

هنگامی که ابو الحسن علیه السّلام در جای خود قرار گرفتند، فرمودند: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بین شصت و هفتاد مرگ و میر زیاد است، و بیشترین مرگ‌ها در این سالها واقع می‌شود، و بعد فرمودند: فقراء تسلیم وفرمانبرداریشان زیباتر وبهتر است. - . معانی الخبار: 402، در آن آمده: فقر (اء) بوته آزمایش اسلام است. - ((فقیران نیکوکارن اسلام هستند))

**[ترجمه]

«41»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ التَّفْلِیسِیِّ عَنِ الْبَقْبَاقِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَا فُضَیْلُ لَا تَزْهَدُوا فِی فُقَرَاءِ شِیعَتِنَا فَإِنَّ الْفَقِیرَ مِنْهُمْ لَیُشَفَّعُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی مِثْلِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ⁽²⁾.

أَقُولُ سَیَأْتِی فِی وَصَایَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَبِی ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ: أَوْصَانِی رَسُولُ اللَّهِ أَنْ أَنْظُرَ إِلَی مَنْ هُوَ دُونِی وَ لَا أَنْظُرَ إِلَی مَنْ هُوَ فَوْقِی وَ أَوْصَانِی بِحُبِّ الْمَسَاکِینِ وَ الدُّنُوِّ مِنْهُمْ‌⁽³⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَحْبِبِ الْمَسَاکِینَ وَ مُجَالَسَتَهُمْ‌⁽⁴⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَیْکَ بِحُبِّ الْمَسَاکِینِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: ای فضیل، از شیعیان فقیر ما روی‌گردان مباشید که روز قیامت به اندازه قبیله ربیعه و مضر شفاعت می‌کند. - . امالی طوسی 1: 46 -

در سفارش‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر بیان خواهد شد که ابوذر نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من سفارش فرمود که به افراد پایین‌تر از خودم نگاه کنم و نه کسانی که برتر از من هستند و مرا به دوستی درویشان و همنشینی با آن‌ها سفارش فرمود. - . ر. ک ج 77: 73، به نقل از خصال 2: 3 -

در حدیث دیگری از ابوذر آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: درویشان و هم‌نشینی با آنان را دوست بدار. - . این حدیث در روضه 77: 73 نقل شده است، در همین کتاب به نقل از معانی الخبار: 332؛ خصال 2: 103؛ امالی طوسی 2: 138 -

و نیز ابوذر در حدیث دیگری نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: بر تو باد به دوستی با درویشان و هم‌نشینی با ایشان.

**[ترجمه]

«42»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌⁽⁵⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ اسْتَوَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَالِساً ثُمَّ قَالَ مَنْ لَمْ یَعِزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ وَ مَنْ أَتْبَعَ بَصَرَهُ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ طَالَ هَمُّهُ وَ لَمْ یُشْفَ غَیْظُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْ لِلَّهِ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ وَ مَشْرَبٍ قَصُرَ أَجَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی»ترجمه آیه نیامده است - . 5. طه / 131 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله در جای خود مستقر شد، سپس فرمود: هر که با تسلی خدا آرامش نیابد، جانش از حسرت دنیا برآید؛ و هر کس به مال دنیا که در دست مردم است چشم دوزد، اندوهش بسیار شود و خشمش فرو ننشیند؛ و کسی که نعمت خدا را بر خویشتن جز در خوردن و نوشیدن در نیابد، عمرش کوتاه گشته و به عذاب نزدیک گردد. - . تفسیر قمی 1: 424 -

**[ترجمه]

«43»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] فِیمَا أَوْصَی بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ: أُوصِیکَ بِحُبِّ الْمَسَاکِینِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ‌⁽⁷⁾.

1) 1. معانی الأخبار ص 402 و فیه: الفقر[ اء] محن الإسلام.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 46.

3) 3. تراه فی ج 77 ص 73 نقلا عن الخصال ج 2 ص 3.

4) 4. نقله فی کتاب الروضة ج 77 ص 73 من هذه الطبعة نقلا عن معانی الأخبار ص 332 الخصال ج 2 ص 103 أمالی الطوسیّ ج 2 ص 138.

5) 5. طه: 131.

6) 6. تفسیر القمّیّ: 424.

7) 7. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 6.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله در هنگام وفات به امیر المومنین علیه السلام فرمود: تو را به دوستی با درویشان و هم‌نشینی با آنان سفارش می‌کنم. - . امالی طوسی 1: 6 -

**[ترجمه]

«44»

ثو، [ثواب الأعمال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا مَعْشَرَ الْمَسَاکِینِ طِیبُوا نَفْساً وَ أَعْطَوُا الرِّضَا مِنْ قُلُوبِکُمْ یُثِبْکُمُ اللَّهُ عَلَی فَقْرِکُمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَلَا ثَوَابَ لَکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: ای گروه درویشان، نفس خود را پاکیزه دارید و قلبا به آنچه دارید راضی باشید تا خداوند به خاطر فقرتان به شما پاداش دهد، و اگر چنین نکنید، پاداشی به شما نمی‌رسد. - . ثواب الاعمال: 167 -

**[ترجمه]

أقول

قد أوردنا بعض الأخبار فی باب من أذل مؤمنا فی کتاب العشرة⁽³⁾.

**[ترجمه]

«49»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِمُوسَی یَا مُوسَی لَا تَسْتَذِلَّ الْفَقِیرَ وَ لَا تَغْبِطِ الْغَنِیَّ بِالشَّیْ‌ءِ الْیَسِیرِ.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: خدای متعال به موسی علیه السلام فرمود: ای موسی، فقیر را خوار نساز و به مال اندک توانگران هم رشک نبر.

**[ترجمه]

«50»

یر، [بصائر الدرجات] إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ إِنِّی لَأَدِینُ اللَّهَ بِوَلَایَتِکَ وَ إِنِّی لَأُحِبُّکَ فِی السِّرِّ کَمَا أُحِبُّکَ فِی الْعَلَانِیَةِ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ طِینَتُکَ مِنْ تِلْکَ الطِّینَةِ وَ عَلَی وَلَایَتِنَا أُخِذَ مِیثَاقُکَ وَ إِنَّ رُوحَکَ مِنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِینَ فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ الْفَقْرَ إِلَی مُحِبِّینَا أَسْرَعُ مِنَ السَّیْلِ مِنْ أَعْلَی الْوَادِی إِلَی أَسْفَلِهِ‌⁽⁴⁾.

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن نباته نقل می‌کند: مردی خدمت امیرالمومنین علیه السلام رسید و عرض کرد: من به ولایت شما نزد خداوند اعتقاد دارم، و شما را در نهان دوست می‌دارم همان گونه که در آشکارا به شما علاقمند می‌باشم. علی علیه السّلام فرمودند: شما راست می‌گویید زیرا سرشت شما از همان سرشت ما برداشته شده و به ولایت ما از شما پیمان گرفته‌اند، و روح شما از ارواح مؤمنان می‌باشد، اکنون برای فقر لباسی تهیه کنید،به پرودگاری که جانم در دستان اوست، از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم فرمود: فقر به دوستان ما از جریان سیل به طرف پایین شتابان می‌آید. - . بصائر الدرجات: 390 -

بصائر الدرجات: از ابن نباته نقل شده است: با امیرالمومنین علیه السلام همراه بودم، حدیث مشابهی را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 391 -

**[ترجمه]

«51»

یر، [بصائر الدرجات] عَبَّادُ بْنُ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ سَعْدٍ الْخَفَّافِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ

1) 1. جامع الأخبار ص 131.

2) 2. ثواب الأعمال ص 167.

3) 3. راجع ج 75 ص 142- 147.

4) 4. بصائر الدرجات ص 390.

5) 5. بصائر الدرجات ص 391.

علیه السلام یَوْماً جَالِسٌ فِی الْمَسْجِدِ وَ أَصْحَابُهُ حَوْلَهُ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ شِیعَتِهِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ أَنِّی أَدِینُهُ بِحُبِّکَ فِی السِّرِّ کَمَا أَدِینُهُ بِحُبِّکَ فِی الْعَلَانِیَةِ وَ أَتَوَلَّاکَ فِی السِّرِّ کَمَا أَتَوَلَّاکَ فِی الْعَلَانِیَةِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَدَقْتَ أَمَا فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَإِنَّ الْفَقْرَ أَسْرَعُ إِلَی شِیعَتِنَا مِنَ السَّیْلِ إِلَی قَرَارِ الْوَادِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: روزی امیر المومنین علیه السلام به همراه یاران خویش در مسجد نشسته بودند که مردی از پیروان ایشان نزد حضرت رفت وگفت: ای امیرالمومنین خداوند آگاه است، من ، شما را در نهان دوست می‌دارم همان گونه که در آشکارا به شما علاقمند می‌باشم و در نهان خود از شما پیروی واطاعت میکنم همانطور که آشکارا از شما تبعیت میکنم. علی علیه السّلام فرمودند: شما راست می‌گویید ،اکنون برای فقر خود آماده، لباسی (از صبر)تهیه کنید، از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم فرمود: فقر به دوستان ما از جریان سیل به طرف پایین شتابان می‌آید. - . بصائر الدرجات: 391 -

**[ترجمه]

«52»

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ أَوْ قِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ‌⁽²⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا کَانَ وَ لَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مُؤْمِنٌ إِلَّا وَ لَهُ جَارٌ یُؤْذِیهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]صحیفه الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند. - . صحیفه الرضا: 32، و نیز در عیون أخبار الرضا 2: 33؛ و در ط حجری: 201 که در ادامه خواهد آمد. -

در حدیث دیگری در همین کتاب از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: از روز ازل تا به ابد، هیچ مومنی نیست مگر اینکه همسایه‌ای وی را آزار می‌رساند. - . صحیفه الرضا علیه السلام: 32؛ در بعضی از نسخه‌های صحیفه نقل نشده است؛ عیون الاخبار 2: 33؛ حدیث مناسب این باب نیست، تنها به این‌دلیل در اینجا ذکر شده است تا حدیث قبل را تکمبل نماید. اصل حدیث، همانطور که در نسخه کمبانی نیز آمده است، به این صورت است: «خداوند روز قیامت وی را رسوا می‌کند، سپس حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: وی را رسوا می‌گرداند، از روز ازل تا الخ. -

**[ترجمه]

«53»

یج، [الخرائج و الجرائح] رَوَی سَعِیدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ علیه السلام‌⁽⁴⁾أَشْکُو الْفَقْرَ ثُمَّ قُلْتُ فِی نَفْسِی أَ لَیْسَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْفَقْرُ مَعَنَا خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی مَعَ غَیْرِنَا وَ الْقَتْلُ مَعَنَا خَیْرٌ مِنَ الْحَیَاةِ مَعَ غَیْرِنَا فَرَجَعَ الْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ مَحَّصَ أَوْلِیَاءَهُ إِذَا تَکَاثَفَتْ ذُنُوبُهُمْ بِالْفَقْرِ وَ قَدْ یَعْفُو عَنْ کَثِیرٍ وَ هُوَ کَمَا حَدَّثْتَ نَفْسَکَ الْفَقْرُ مَعَنَا خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی مَعَ غَیْرِنَا وَ نَحْنُ کَهْفٌ لِمَنِ الْتَجَأَ وَ نُورٌ لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِنَا وَ عِصْمَةٌ لِمَنِ اعْتَصَمَ مَنْ أَحَبَّنَا کَانَ مَعَنَا فِی السَّنَامِ الْأَعْلَی وَ مَنِ انْحَرَفَ عَنَّا فَإِلَی النَّارِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَشْهَدُونَ عَلَی عَدُوِّکُمْ بِالنَّارِ وَ لَا تَشْهَدُونَ لِوَلِیِّکُمْ بِالْجَنَّةِ مَا یَمْنَعُکُمْ مِنْ ذَلِکَ إِلَّا

1) 1. بصائر الدرجات ص 391 فی حدیث.

2) 2. صحیفة الرضا ص 32، و تراه فی عیون أخبار الرضا ج 2 ص 33 و فی ط الحجری ص 201، و سیأتی.

3) 3. صحیفة الرضا علیه السلام ص 32، و لا یوجد فی بعض نسخ الصحیفة، عیون الاخبار ج 2 ص 33، و الحدیث لا یناسب الباب و انما نقل هاهنا لتوهم أن هذا الحدیث من تتمة الحدیث السابق ففی الأصل و هکذا نسخة الکمبانیّ هکذا: شهره اللّه یوم القیامة ثمّ قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: یفصحه ما کان و لا یکون إلخ.

4) 4. یعنی أبا محمّد العسکریّ علیه السلام.

الضَّعْفُ‌⁽¹⁾.

کشف، [کشف الغمة] مِنْ دَلَائِلِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

کش، [رجال الکشی] أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ کُلْثُومٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الخرائج و الجرائح: محمد بن حسن بن شمعول نقل می‌کند: به امام رضا علیه السلام نامه نوشته و از فقر خود شکایت کردم. - . منظور امام حسن عسکری علیه السلام است. - با خود گفتم: مگر نه ینکه امام صادق علیه السلام فرموده است: فقر همراه با دوستی ما بهتر از ثروت با غیر ماست، و کشته شدن با ما بهتر از زندگی با غیر ماست. حضرت علیه السلام پاسخ داد: هنگامی که گناه اولیای خداوند زیاد شود، آنان را با فقر اصلاح می‌کند، حال آنکه از بسیاری از گناهان در می‌گذرد، و همانطور که با خود اندیشیدی: فقر همراه با دوستی ما بهتر از ثروت با غیر ماست، و کشته شدن با ما بهتر از زندگی با غیر ماست. ما پناهگاه هستیم برای کسی که به ما پناه آورد، و نور هستیم برای کسی که بخواهد از ما نور بگیرد، و حفاظی هستیم برای کسی که به ما متوسل شود، هر کس ما را دوست بدارد، همراه با ما در بلندای قله خواهد بود و هر کس از ما منحرف شود، به سوی آتش خواهد رفت؛ امام صادق علیه السلام فرمود: بر دوزخی بودن دشمنانتان شهادت می‌دهید اما بر بر بهشتی بودن ولی و سرور خود گواهی نمی‌دهید، تنها به خاطر ضعف چنین می‌کنید. - . در «مختار الخرائج» چاپی وجود ندارد. -

در کشف الغمه نیز حدیث مشابهی نقل شده است. - . کشف الغمه 3: 300 -

در رجال کشی نیز حدیث مشابهی نقل شده است. - . رجال کشّیّ: 448 -

**[ترجمه]

«54»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیر المومنین علیه السلام فرمود: فقر مرگ بزرگتر است. - . تفسیر عیاشی 1: 120 -

**[ترجمه]

«55»

جا، [المجالس للمفید] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِینَ یَنْقَلِبُونَ فِی رِیَاضِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَغْنِیَائِهِمْ بِأَرْبَعِینَ خَرِیفاً ثُمَّ قَالَ سَأَضْرِبُ لَکَ مِثَالَ ذَلِکَ إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِکَ مَثَلُ سَفِینَتَیْنِ مُرَّ بِهِمَا عَلَی عَاشِرٍ فَنَظَرَ فِی إِحْدَاهُمَا فَلَمْ یَجِدْ فِیهَا شَیْئاً فَقَالَ أَسْرِبُوهَا وَ نَظَرَ فِی الْأُخْرَی فَإِذَا هِیَ مُوقَرَةٌ فَقَالَ احْبِسُوهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس: امام باقر علیه السلام فرمود: مومنان فقیر چهل پاییز زودتر از ثروتمندان مومن وارد بهشت می‌شوند. سپس فرمود: مثال آن را برای تو می‌زنم: مثل آن به دو کشتی می‌ماند که به بندرگاه رسند و مأمور مالیات به یکی نگاه کند و چیزی در آن نبیند، پس گوید: روانه‌اش کنید. و به کشتی دیگر نگاه کرده و آن را پر ببیند، پس بگوید: آن را نگه دارید. - . مجالس: 91 -

**[ترجمه]

«56»

کش، [رجال الکشی] خَلَفُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا علیه السلام بِمِنًی فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کُنَّا أَهْلَ بَیْتِ عَطِیَّةٍ وَ سُرُورٍ وَ نِعْمَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ أَذْهَبَ بِذَلِکَ کُلَّهُ حَتَّی احْتَجْتُ إِلَی مَنْ کَانَ یَحْتَاجُ إِلَیْنَا فَقَالَ لِی یَا أَحْمَدُ مَا أَحْسَنَ حَالَکَ یَا أَحْمَدَ بْنَ عُمَرَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ حَالِی مَا أَخْبَرْتُکَ فَقَالَ لِی یَا أَحْمَدُ أَ یَسُرُّکَ أَنَّکَ عَلَی بَعْضِ مَا عَلَیْهِ هَؤُلَاءِ الْجَبَّارُونَ وَ لَکَ الدُّنْیَا مَمْلُوَّةً ذَهَباً فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَضَحِکَ ثُمَّ قَالَ تَرْجِعُ مِنْ هَاهُنَا إِلَی خَلَفٍ فَمَنْ أَحْسَنُ حَالًا مِنْکَ وَ بِیَدِکَ صِنَاعَةٌ لَا تَبِیعُهَا بِمِلْ‌ءِ الْأَرْضِ ذَهَباً

1) 1. لا یوجد فی مختار الخرائج المطبوع.

2) 2. کشف الغمّة ج 3 ص 300.

3) 3. رجال الکشّیّ ص 448.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 120.

5) 5. مجالس المفید ص 91.

أَ لَا أُبَشِّرُکَ قُلْتُ نَعَمْ فَقَدْ سَرَّنِیَ اللَّهُ بِکَ وَ بِآبَائِکَ.

فَقَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما⁽¹⁾لَوْحٌ مِنْ ذَهَبٍ فِیهِ مَکْتُوبٌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ کَیْفَ یَفْرَحُ وَ مَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَغَیُّرَهَا بِأَهْلِهَا کَیْفَ یَرْکَنُ إِلَیْهَا وَ یَنْبَغِی لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَسْتَبْطِئَ اللَّهَ فِی رِزْقِهِ وَ لَا یَتَّهِمَهُ فِی قَضَائِهِ ثُمَّ قَالَ رَضِیتَ یَا أَحْمَدُ قَالَ قُلْتُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی وَ عَنْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال: احمد بن عمر حلبی نقل می‌کند: در منا بر امام رضا علیه السلام وارد شده و عرض کردم: فدایتان شوم، ما خاندان بخشش و نعمت بودیم، خداوند همه آن‌ها را گرفت، تا جایی که به یکی از کسانی که به ما نیازمند بود، عرض حاجت کردم. حضرت به من فرمود: ای احمد، چقدر حال تو نیکوست.

ای احمد بن عمر. گفتم: فدایتان شوم، وضعیتم را برای شما شرح ندادم. به من فرمود: آیا دوست داری مانند این ستمگران از مال و دارایی برخوردار باشی و دنیایی سرتاسر طلا در اختیارت باشد؟ پاسخ دادم: به خدا سوگند خیر یابن رسول الله. حضرت خندید سپس فرمود: از همین‌جا برگرد، چه کسی موقعیتی بهتر از تو دارد، پیشه‌ای در اختیار داری که اگر بابت آن معادل زمین طلا بپردازند، آن را نمی‌فروشی.

آیا بشارتی به تو بدهم؟ گفتم آری، خداوند مرا به شما و پدرانتان شاد نموده است.

پس فرمود: امام باقر علیه السلام فرمود: آنجا که خداوند می‌فرماید «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» (آن گنج) بر لوحی طلایی نوشته بود: «به نام خدای بخشنده مهربان، خدایی جز خدای یکتا نیست، محمد صلی الله علیه و آله رسول خداست، در شگفتم از کسی که به مرگ یقین دارد، پس چگونه به خوشی گذرای آن شاد است؟ و از کسی که دنیا و تغییرات آن را می‌بیند، چگونه بر آن تکیه می‌کند؟ شایسته است انسان عاقل در رزق خود خداوند را رازق ببیند و او را در قضا و قدر متهم نگرداند. سپس فرمود: ای احمد،آیا راضی شدی؟ پاسخ دادم: از خدا و از شما اهل بیت علیهم السلام. - . کهف / 82 -

**[ترجمه]

«57»

ضه، [روضة الواعظین] قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام: إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِیَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِی الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلَدِهِ طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ اتِّکَالًا عَلَی اللَّهِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَ قِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ أَحْیِنِی مِسْکِیناً وَ أَمِتْنِی مِسْکِیناً وَ احْشُرْنِی فِی زُمْرَةِ الْمَسَاکِینِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً فِی دَارِ الدُّنْیَا یُرْجِعُهُ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ یُرْجِعُهُ قَالَ فِی مَوْضِعِ الطَّعَامِ الرَّخِیصِ وَ الْخَیْرِ الْکَثِیرِ وَلِیُّ اللَّهِ لَا یَجِدُ الطَّعَامَ مَا یَمْلَأُ بِهِ بَطْنَهُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ عَلَی الْفُقَرَاءِ وَ الرَّحْمَةُ نَازِلَةٌ عَلَی الرُّحَمَاءِ وَ اللَّهُ رَاضٍ عَنِ الْأَسْخِیَاءِ.

1) 1. الکهف: 82.

2) 2. رجال الکشّیّ ص 498.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَقْرَانِ فَقْرُ الدُّنْیَا وَ فَقْرُ الْآخِرَةِ فَفَقْرُ الدُّنْیَا غِنَی الْآخِرَةِ وَ غِنَی الدُّنْیَا فَقْرُ الْآخِرَةِ وَ ذَلِکَ الْهَلَاکُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا أُوحِیَ إِلَیَّ أَنِ اجْمَعِ الْمَالَ وَ کُنْ مِنَ التَّاجِرِینَ وَ لَکِنْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ.

وَ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: یَا بُنَیَّ لَا تُحَقِّرَنَّ أَحَداً بِخُلْقَانِ ثِیَابِهِ فَإِنَّ رَبَّکَ وَ رَبَّهُ وَاحِدٌ.

**[ترجمه]روض الواعظین: ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: پیامبران و فرزندان پیامبران و پیروان پیامبران به سه ویژگی ممتاز شده‌اند: بیماری، ترس از حاکم و فقر. - . رجال: 498 -

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر برهان‌های خرد را از بین می‌برد و فرد فقیرو نیازمند در شهر خود غریب است ، خوشا به حال کسی که قیامت را یاد آورد و برای حساب کار کرد و به رزقش به اندازه کفاف قانع باشد؛

شهر غریب برای فرد ثروتمند مانند وطنش میماند و فقیر در شهر خودش هم غریبه به شمار میآید. قناعت سرمایه‌ای بی‌پایان است. فقر مرگ بزرگتر است. چه زیباست تواضع ثروتمندان در برابر فقیران برای دریافت پاداشی که نزد خداست، و بهتر از آن، غرور تهیدستان در برابر ثروتمندان است، بخاطر اعتمادی که خداوند دارند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند.

•

و نیز فرمود: پروردگارا، مرا با درویشان زنده بدار، با درویشان بمیران و با درویشان محشور فرما.

•

و نیز فرمود: هرگاه خداوند بنده‌ای را در دنیا دوست داشته باشد، او را باز می‌گرداند. گفتند: یا رسول الله چگونه او را باز می‌گرداند؟ فرمود: او را به طعام اندک و خیر زیاد باز می‌گرداند، ولیّ خدا غذایی که شکمش را پر کند، نمی‌یابد.

•

و نیز فرمود: درهای بهشت به روز فقیران گشوده است؛ و رحمت الهی بر رحم‌کنندگان نازل و خداوند از بخشندگان راضی و خشنود است .

•

و نیز فرمود: فقر دو نوع است: فقر دنیا و فقر آخرت. فقر دنیا، بی‌نیازی آخرت را در پی دارد؛ و بی‌نیازی دنیا، فقر آخرت را و چنین بی‌نیازی مایه هلاکت است.

•

و نیز فرمود: به من وحی نرسیده است که مال و ثروت جمع کن و در شمار تاجران باش، اما به من وحی رسیده است که «سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» {به ستایش پروردگارت تسبیح گوی و از سجده‌کنان باش و پروردگار خویش را عبادت کن تا برایت یقین (مرگ ) فرا رسد} .

•

لقمان به فرزندش گفت: ای فرزندم، هرگز کسی را به خاطر لباس کهنه‌اش تحقیر مکن، زیرا پروردگار تو و او یکی است.

**[ترجمه]

«58»

جع، [جامع الأخبار]: سُئِلَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَا الْفَقْرُ فَقَالَ خِزَانَةٌ مِنْ خَزَائِنِ اللَّهِ قِیلَ ثَانِیاً یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْفَقْرُ فَقَالَ کَرَامَةٌ مِنَ اللَّهِ قِیلَ ثَالِثاً مَا الْفَقْرُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ لَا یُعْطِیهِ اللَّهُ إِلَّا نَبِیّاً مُرْسَلًا أَوْ مُؤْمِناً کَرِیماً عَلَی اللَّهِ تَعَالَی.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام فَقَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ خَلَقْتُکَ وَ ابْتَلَیْتُکَ بِنَارِ نُمْرُودَ فَلَوِ ابْتَلَیْتُکَ بِالْفَقْرِ وَ رَفَعْتُ عَنْکَ الصَّبْرَ فَمَا تَصْنَعُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ یَا رَبِّ الْفَقْرُ أَشَدُّ إِلَیَّ مِنْ نَارِ نُمْرُودَ قَالَ اللَّهُ فَبِعِزَّتِی وَ جَلَالِی مَا خَلَقْتُ فِی السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أَشَدَّ مِنَ الْفَقْرِ قَالَ یَا رَبِّ مَنْ أَطْعَمَ جَائِعاً فَمَا جَزَاؤُهُ قَالَ جَزَاؤُهُ الْغُفْرَانُ وَ إِنْ کَانَ ذُنُوبُهُ یَمْلَأُ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَا رَحْمَةُ رَبِّی عَلَی فُقَرَاءِ أُمَّتِی کَادَ الْفَقْرُ یَکُونُ کُفْراً فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا جَزَاءُ مُؤْمِنٍ فَقِیرٍ یَصْبِرُ عَلَی فَقْرِهِ قَالَ إِنَّ فِی الْجَنَّةِ غُرْفَةً مِنْ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ یَنْظُرُ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَیْهَا کَمَا یَنْظُرُ أَهْلُ الْأَرْضِ إِلَی نُجُومِ السَّمَاءِ لَا یَدْخُلُ فِیهَا إِلَّا نَبِیٌّ فَقِیرٌ أَوْ شَهِیدٌ فَقِیرٌ أَوْ مُؤْمِنٌ فَقِیرٌ.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِلْحَسَنِ علیه السلام: لَا تَلُمْ إِنْسَاناً یَطْلُبُ قُوتَهُ فَمَنْ عَدِمَ قُوتَهُ کَثُرَ خَطَایَاهُ یَا بُنَیَّ الْفَقِیرُ حَقِیرٌ لَا یُسْمَعُ کَلَامُهُ وَ لَا یُعْرَفُ مَقَامُهُ لَوْ کَانَ الْفَقِیرُ صَادِقاً یُسَمُّونَهُ کَاذِباً وَ لَوْ کَانَ زَاهِداً یُسَمُّونَهُ جَاهِلًا یَا بُنَیَّ مَنِ ابْتُلِیَ بِالْفَقْرِ

ابْتُلِیَ بِأَرْبَعِ خِصَالٍ بِالضَّعْفِ فِی یَقِینِهِ وَ النُّقْصَانِ فِی عَقْلِهِ وَ الرِّقَّةِ فِی دِینِهِ وَ قِلَّةِ الْحَیَاءِ فِی وَجْهِهِ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفَقْرِ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ الشَّهَادَةِ یُؤْتِیهِ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ.

عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ تَوَفَّرَ حَظُّهُ فِی الدُّنْیَا انْتَقَصَ حَظُّهُ فِی الْآخِرَةِ وَ إِنْ کَانَ کَرِیماً.

وَ قَالَ الْفُقَرَاءُ لِرَسُولِ اللَّهِ إِنَّ الْأَغْنِیَاءَ ذَهَبُوا بِالْجَنَّةِ یَحُجُّونَ وَ یَعْتَمِرُونَ وَ یَتَصَدَّقُونَ وَ لَا نَقْدِرُ عَلَیْهِ فَقَالَ علیه السلام إِنَّ مَنْ صَبَرَ وَ احْتَسَبَ مِنْکُمْ تَکُنْ لَهُ ثَلَاثُ خِصَالٍ لَیْسَ لِلْأَغْنِیَاءِ أَحَدُهَا أَنَّ فِی الْجَنَّةِ غُرَفاً یَنْظُرُ إِلَیْهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ کَمَا یَنْظُرُ أَهْلُ الْأَرْضِ إِلَی نُجُومِ السَّمَاءِ لَا یَدْخُلُهَا إِلَّا نَبِیٌّ فَقِیرٌ أَوْ شَهِیدٌ فَقِیرٌ أَوْ مُؤْمِنٌ فَقِیرٌ وَ ثَانِیهَا یَدْخُلُ الْفُقَرَاءُ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْأَغْنِیَاءِ بِخَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ ثَالِثُهَا إِذَا قَالَ الْغَنِیُّ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ قَالَ الْفَقِیرُ مِثْلَ ذَلِکَ لَمْ یَلْحَقِ الْغَنِیُّ الْفَقِیرَ وَ إِنْ أَنْفَقَ فِیهَا عَشَرَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ کَذَلِکَ أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا فَقَالُوا رَضِینَا.

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: یَقُومُ فُقَرَاءُ أُمَّتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ ثِیَابُهُمْ خُضْرٌ وَ شُعُورُهُمْ مَنْسُوجَةٌ بِالدُّرِّ وَ الْیَاقُوتِ وَ بِأَیْدِیهِمْ قُضْبَانٌ مِنْ نُورٍ یَخْطُبُونَ عَلَی الْمَنَابِرِ فَیَمُرُّ عَلَیْهِمُ الْأَنْبِیَاءُ فَیَقُولُونَ هَؤُلَاءِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ تَقُولُ الْمَلَائِکَةُ هَؤُلَاءِ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ فَیَقُولُونَ نَحْنُ لَا مَلَائِکَةٌ وَ لَا أَنْبِیَاءُ بَلْ نَفَرٌ مِنْ فُقَرَاءِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَیَقُولُونَ بِمَا نِلْتُمْ هَذِهِ الْکَرَامَةَ فَیَقُولُونَ لَمْ یَکُنْ أَعْمَالُنَا شدیدا [شَدِیدَةً] وَ لَمْ نَصُمِ الدَّهْرَ وَ لَمْ نَقُمِ اللَّیْلَ وَ لَکِنْ أَقَمْنَا عَلَی الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ إِذَا سَمِعْنَا ذِکْرَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَاضَتْ دُمُوعُنَا عَلَی خُدُودِنَا.

عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَلَّمَنِی رَبِّی فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِذَا أَحْبَبْتُ عَبْداً أَجْعَلُ مَعَهُ ثَلَاثَةَ أَشْیَاءَ قَلْبَهُ حَزِیناً وَ بَدَنَهُ سَقِیماً وَ یَدَهُ خَالِیَةً عَنْ حُطَامِ الدُّنْیَا وَ إِذَا أَبْغَضْتُ عَبْداً أَجْعَلُ مَعَهُ ثَلَاثَةَ أَشْیَاءَ قَلْبَهُ مَسْرُوراً وَ بَدَنَهُ صَحِیحاً وَ یَدَهُ مَمْلُوَّةً مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ جَاعَ أَوِ احْتَاجَ فَکَتَمَهُ النَّاسَ وَ أَفْشَاهُ إِلَی اللَّهِ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یَرْزُقَهُ رِزْقَ سَنَةٍ مِنَ الْحَلَالِ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفُقَرَاءُ مُلُوکُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ النَّاسُ کُلُّهُمْ مُشْتَاقُونَ إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْجَنَّةُ مُشْتَاقَةٌ إِلَی الْفُقَرَاءِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِی‌⁽¹⁾.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَ قِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ.

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام: إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِیَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِی الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ.

رُوِیَ: أَنَّ أَحَداً مِنَ الصَّحَابَةِ شَکَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْفَقْرِ وَ السُّقْمِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَإِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَیْتَ فَقُلْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تَوَکَّلْتُ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا قُلْتُهُ إِلَّا أَیَّاماً حَتَّی أَذْهَبَ عَنِّی الْفَقْرَ وَ السُّقْمَ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ شَیْنٌ عِنْدَ النَّاسِ وَ زَیْنٌ عِنْدَ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

عَنْ عُبَیْدٍ الْبَصْرِیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْفَقْرَ أَمَانَةً عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ سَتَرَهُ کَانَ کَالصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ مَنْ أَفْشَاهُ إِلَی مَنْ یَقْدِرُ عَلَی قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَلَمْ یَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ مَا قَتَلَهُ بِسَیْفٍ وَ لَا رُمْحٍ وَ لَکِنْ بِمَا أَنْکَی مِنْ قَلْبِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: فقر چیست؟ فرمود: گنجی از گنج‌های الهی است. بار دیگر پرسیدند: ای رسول خدا فقر چیست؟ فرمود: کرامتی الهی است. برای بار سوم پرسیدند: فقر چیست؟ حضرت صلی الله و آله فرمود: فقر چیزی است که خداوند جز به پیامبری فرستاده شده و یا مومنی که نزد او عزتی داشته باشد، ارزانی نمی‌دارد.

•

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: فقر سخت‌تر از قتل است.

•

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدای متعال به ابراهیم علیه السلام وحی کرد: ای ابراهیم، تو را آفریدم و به آتش نمرود آزمودم. اگر تو را به فقر می‌آزمودم و صبر را از تو می‌گرفتم، چه می‌کردی؟ ابراهیم علیه السلام پاسخ داد: بارالها، فقر برای من از آتش نمرود سخت‌تر است. خداوند فرمود: به عزت و جلالم سوگند، در تمام آسمان و زمین سخت‌تر از فقر نیافریدم. ابراهیم عرض کرد: بارالها، کسی که گرسنه‌ای را سیر کند، چه پاداشی دارد؟خداوند فرمود: پاداش او آمرزش من است، گرچه گناهانش بین آسمان و زمین را پر کند.

•

و نیز فرمود: اگر رحمت پروردگارم بر فقیران امتم نبود، نزدیک بود فقر آنان را به کفر بکشاند. یکی از صحابه برخاست و عرض کرد: پاداش مومن فقیری که بر فقر خود صبر پیشه می‌کند، چیست؟ فرمود: در بهشت خانه‌ای از یاقوت سرخ است که بهشتیان به آن نگاه می‌کنند، همانطور که زمینیان به ستارگان آسمان چشم می‌دوزند، جز پیامبر فقیر و یا شهید فقیر و یا مومن فقیر در آن راه نمی‌یابند.

امیر المومنین علیه السلام به امام حسن علیه السلام فرمود: کسی را که در طلب قوتی است، سرزنش مکن. کسی که قوتی ندارد، خطاهایش زیاد شود. فرزندم، فقیر خوار و حقیر است، نه سخنش شنیده می‌شود ونه مقام و منزلتش شناخته می‌گردد. اگر فقیر راستگو باشد، دروغگویش می‌خوانند و اگر زاهد باشد، نادان خطابش می‌کنند، فرزندم، هر کس مبتلا به فقر شود چهار ویژگی در او راه می‌یابد: ضعف در یقین؛ کاستی در عقل؛ سستی در دین؛ اندک بودن شرم وحیا در چهره. و پناه می‌بریم به خدا از فقر.

•

و فرمود: فقر نیز مانند شهادت در خزانه الهی قرار دارد که به هریک از بندگان که بخواهد عطا می فرماید.

•

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس بهره‌اش در دنیا زیاد شود، در آخرت کم می شود، گرچه بخشنده باشد.

فقیران نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت بردند: ثروتمندان به بهشت می‌روند، حج و عمره به جا آورده و صدقه می‌دهند و ما قدرت چنین کاری نداریم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس صبر پیشه کند و از خداوند پاداش خیر بخواهد، سه ویژگی خواهد داشت که ثروتمندان از آن بی‌بهره‌اند: اول: در بهشت خانه‌هایی از یاقوت سرخ است که بهشتیان به آن نگاه می‌کنند، همانطور که زمینیان به ستارگان آسمان چشم می‌دوزند، جز پیامبر فقیر و یا شهید فقیر و یا مومن فقیر در آن راه نمی‌یابند. دوم: فقرا پانصد سال زودتر از ثروتمندان وارد بهشت می‌شوند. سوم: اگر ثروتمند «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» و فقیر نیز این ذکر را بگوید، ثروتمند به پاداشی که به فقیر می‌رسد، دست نمی‌یابد گرچه ده‌ها هزار درهم انفاق کند، دیگر اعمال خیر نیز به همین صورت است. فقیران گفتند: راضی شدیم.

• أنس بن مالک از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل فرمود: فقیران امت من در روز قیامت بر می‌خیزند در حالی که لباسشان سبز و موهایشان با مروارید و یاقوت بافته شده است، و بر دستانشان دستبندهایی از نور قرار دارد، بر منبرها خطبه می‌خوانند. پیامبران علیهم السلام بر آن‌ها گذشته می‌گویند: این‌ها فرشتگان هستند و فرشتگان می‌گویند: اینان پیامبران الهی‌اند. پس پاسخ می‌دهند: ما نه فرشته‌ایم و نه پیامبر، بلکه جمعی از فقیران امت محمد صلی الله علیه و آله هستیم، نه اعمال سنگینی داشته‌ایم و نه روزه‌ای گرفته‌ایم، نه شب‌زنده‌داری کرده‌ایم، اما بر نمازهای پنجگانه مواظبت نموده و چون نام محمد صلی الله علیه و آله می‌شنیدیم، اشک از چشمان بر گونه‌هایمان می‌غلتید.

ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد: خداوند با من سخن گفت و فرمود: ای محمد، هرگاه من بنده‌ای را دوست‌داشته باشم، سه ویژگی به وی ارزانی می‌نمایم: قلبی اندوهگین، بدنی بیمار و دستی خالی از بهره دنیا. و هرگاه از بنده‌ای به خشم آیم سه چیز به وی عطا می‌نمایم: قلبی شاد، بدنی سالم و دستی پر از بهره دنیا.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس گرسنه و یا نیازمند شود و آن را از مردم پنهان ساخته و تنها نزد خدا فاش سازد، بر خداوند است که رزقی معادل یک سال روزی حلال به وی عطا کند.

•

و فرمود: پروردگارا مرا با درویشان زنده بدار، با درویشان بمیران و با درویشان محشور فرما.

•

فقیران، پادشاهان اهل بهشت‌اند، و همه مردم مشتاق بهشت و بهشت مشتاق فقیران است.

•

و فرمود: فقر تاج افتخار من است. - . در منبع با تقدیم و تاخیر آمده است. -

•

و فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند.

•

ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: : پیامبران و فرزندان پیامبران و پیروان پیامبران به سه ویژگی ممتاز شده‌اند: بیماری، ترس از حاکم و فقر .

•

روایت شده است یکی از صحابه از فقر و بیماری خود به رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت برد، حضرت فرمود: صبح و شام بگو «هیچ نیرویی جز خدا نیست، برآن زنده ابدی توکل کرده‌ام و سپاس خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه شریکی در ملک دارد» راوی می‌گوید: به خدا سوگند این ذکر را نگفتم مگر اینکه پس از چند روز فقر و بیماری من از بین رفت.

و فرمود: فقر پیش مردم زبونی است و روز قیامت پیش خدا زینت است.

• امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: ای علی، خداوند فقر را نزد بندگان خود به امانت گذاشته است، پس هر کس آن را پنهان سازد خداوند پاداش روزه‌دار شب‌زنده‌دار را به وی عطا کند و هر کس آن را نزد کسی فاش سازد که قادر به برآوردن حاجتش است اما نیازش را برآورده نسازد، وی را به قتل رسانده است، نه با شمشیر و نیزه بلکه با جراحتی که به قلبش وارد می‌کند. - . جامع الخبار: 128 – 130 -

**[ترجمه]

«59»

محص، [التمحیص] عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کُلَّمَا ازْدَادَ الْعَبْدُ إِیمَاناً ازْدَادَ ضِیقاً فِی مَعِیشَتِهِ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هرچه بر ایمان بنده افزوده شود، زندگی بر او تنگ‌تر می‌گردد.

**[ترجمه]

«60»

محص، [التمحیص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: أَکْرَمُ مَا یَکُونُ

1) 1. فی المصدر هنا تقدیم و تأخیر.

2) 2. جامع الأخبار ص 128- 130.

محص، [التمحیص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهُ مَا اعْتَذَرَ إِلَی مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَ لَا نَبِیٍّ مُرْسَلٍ إِلَّا إِلَی فُقَرَاءِ شِیعَتِنَا قِیلَ لَهُ وَ کَیْفَ یَعْتَذِرُ إِلَیْهِمْ قَالَ یُنَادِی مُنَادٍ أَیْنَ فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِینَ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَیَتَجَلَّی لَهُمُ الرَّبُّ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ عُلُوِّی وَ آلَائِی وَ ارْتِفَاعِ مَکَانِی مَا حَبَسْتُ عَنْکُمْ شَهَوَاتِکُمْ فِی دَارِ الدُّنْیَا هَوَاناً بِکُمْ عَلَیَّ وَ لَکِنْ ذَخَرْتُهُ لَکُمْ لِهَذَا الْیَوْمِ أَ مَا تَرَی قَوْلَهُ مَا حَبَسْتُ عَنْکُمْ شَهَوَاتِکُمْ فِی دَارِ الدُّنْیَا اعْتِذَاراً قُومُوا الْیَوْمَ وَ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ خَلَائِقِی فَمَنْ وَجَدْتُمْ لَهُ عَلَیْکُمْ مِنَّةً بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ فَکَافُوهُ عَنِّی بِالْجَنَّةِ.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْ لِمُصَاصِ شِیعَتِنَا غَرِّبُوا أَوْ شَرِّقُوا لَنْ تُرْزَقُوا

إِلَّا الْقُوتَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند از هیچ فرشته مقرب و هیچ پیامبر مبعوثی عذر خواهی نمی‌کند جز از شیعیان فقیر ما. به خداوند عرض می‌شود: چگونه از آنان عذرخواهی می‌کنی؟ خداوند می‌فرماید: منادی ندا می‌دهد: مومنان فقیر کجا هستند؟ پس جمعی از مردم بر می‌خیزند، خداوند بر آنان جلوه کرده و می‌فرماید: به عزت و جلالم و به رفعت و موهبت‌ها و بلندی جایگاهم سوگند، خواسته‌های شما را در دنیا از شما دریغ نداشتم چون نزد من کوچک و خوار بودهایدبلکه ، آن را ذخیره امروزتان قرار دادم. در عوض نعمت‌هایی که در دنیا به شما عطا نکردم امروز برخیزید و چهره خلایق را ببینید، هر کس به شربت آبی بر شما حق دارد، از طرف من با بهشت پاداش نیکی‌اش را جبران کنید.

•

محص، [التمحیص] عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَهْدَی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَاعاً مِنْ رُطَبٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْخَادِمِ الَّتِی جَاءَتْ بِهِ ادْخُلِی فَانْظُرِی هَلْ تَجِدِینَ فِی الْبَیْتِ قَصْعَةً أَوْ طَبَقاً فَتَأْتِیَنِی بِهِ فَدَخَلَتْ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَیْهِ فَقَالَتْ مَا أَصَبْتُ قَصْعَةً وَ لَا طَبَقاً فَکَنَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِثَوْبِهِ مَکَاناً مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ لَهَا ضَعِیهِ هَاهُنَا عَلَی الْحَضِیضِ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَوْ کَانَتِ الدُّنْیَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِثْقَالَ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ مَا أَعْطَی کَافِراً وَ لَا مُنَافِقاً مِنْهَا شَیْئاً.

**[ترجمه]

«82»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَا ثَلَاثَةٌ فِی ابْنِ آدَمَ مَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ شَیْ‌ءٌ الْمَرَضُ وَ الْمَوْتُ وَ الْفَقْرُ وَ کُلُّهُنَّ فِیهِ وَ إِنَّهُ لَمَعَهُنَّ لَوَثَّابٌ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: رسو خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر سه ویژگی در بنی آدم نبود، در مقابل هیچ چیز سر فرو نمی‌آورد: بیماری و مرگ و فقر. همه این ویژگی‌ها در وجود اوست و با وجود این بسیار گستاخ است .

**[ترجمه]

«83»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام لِابْنِهِ مُحَمَّدٍ: یَا بُنَیَّ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ الْفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْهُ فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّینِ وَ مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ دَاعِیَةٌ لِلْمَقْتِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ أَلَا وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَعَةِ الْمَالِ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْبِ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْغِنَی وَ الْفَقْرُ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امبرالمومنین علیه السلام فرمود: غربت، برای ثروتمند وطن؛ و وطن برای فقیر غربت است. - . نهج البلاغه 2: 156 -

-. نیز فرمود: فقر، آدم باهوش را لال می‌کند و برهانش را از وی می‌گیرد، و آدم نیازمند در شهرش غریب است. - . نهج البلاغه 2: 144

•

و فرمود: فقر، مرگ بزرگتر است. - . نهج البلاغه 2: 184 -

•

حضرت به فرزندش محمد فرمود: ای فرزند می‌ترسم به فقر مبتلا گردی و به خداوند پناه بر از این که فقیر گردی، و بدان فقر در دین نقصان می‌آورد، و عقل را از کار می‌اندازد و آدمی را به دشمنی وامیدارد. - . نهج البلاغه 2 : 221 -

•

و فرمود: عفت، زینت فقر و شکر، زینت بینیازی است. - . نهج البلاغه 2: 156 -

•

و فرمود: فقر و پریشانی یکی از گرفتاریها می‌باشد، و بدتر از فقر بیماری بدن است، و بدتر از بیماری بدن بیماری قلب خواهد بود، و یکی از نعمت‌ها فراوانی مال می‌باشد و بهتر از آن تندرستی بدن و بهتر از آن تقوای دل است. - . نهج البلاغه 2: 238 -

•

و فرمود: فقر و ثروت پس از عرضه آن بر خداوند مشخص می‌شود. - . نهج البلاغه 2: 250 -

**[ترجمه]

«84»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ،: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ اعْلَمْ أَیْ بُنَیَّ إِنِّی قَدْ ذُقْتُ الصَّبِرَ وَ أَنْوَاعَ الْمُرِّ فَلَمْ أَرَ أَمَرَّ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنِ افْتَقَرْتَ یَوْماً فَاجْعَلْ فَقْرَکَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللَّهِ

1) 1. نهج البلاغة ج 2 ص 156.

2) 2. نهج البلاغة ج 2 ص 144.

3) 3. نهج البلاغة ج 2 ص 184.

4) 4. نهج البلاغة ج 2 ص 221.

5) 5. نهج البلاغة ج 2 ص 156.

6) 6. نهج البلاغة ج 2 ص 238.

7) 7. نهج البلاغة ج 2 ص 250.

وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِفَقْرِکَ فَتَهُونَ عَلَیْهِمْ ثُمَّ سَلْ فِی النَّاسِ هَلْ مِنْ أَحَدٍ دَعَا اللَّهَ فَلَمْ یُجِبْهُ أَوْ سَأَلَهُ فَلَمْ یُعْطِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کنز الفوائد کراجکی: لقمان به پسرش گفت: بدان پسرم، من صبر و همه تلخی‌ها را چشیده‌ام، اما تلخ‌تر از فقر نیافتم. پس اگر روزی فقیر شدی، فقر خود را بین خود و خدای خود حفظ کن، و فقرت را نزد مردم باز گو مکن که نزد آنان خوار می شوی. بگذار این وضع بین شما و خدا باشد زیرا اگر اظهار کنی نزد آنها خوار می‌کردی، و بعد از مردم سؤال کن و بنگر آیا کسی بوده که از خداوند درخواستی کرده باشد و پرودگار خواسته اورا اجابت نکرده باشد؟یا چیزی بخواهد و خدا به او ندهد. - . کنز کراجکی: 214 -

**[ترجمه]

«85»

عِدَّةُ الدَّاعِی قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنْ حَسَدِ الْجِیرَانِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ وَ تَمَلُّقِ الْإِخْوَانِ.

وَ رَوَی حَسَّانُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَجُلًا فَقِیراً أَتَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ غَنِیٌّ فَکَفَّ ثِیَابَهُ وَ تَبَاعَدَ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ مَا حَمَلَکَ عَلَی مَا صَنَعْتَ أَ خَشِیتَ أَنْ یَلْصَقَ فَقْرُهُ بِکَ أَوْ یَلْصَقَ غِنَاکَ بِهِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَّا إِذَا قُلْتَ هَذَا فَلَهُ نِصْفُ مَالِی قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِلْفَقِیرِ أَ تَقْبَلُ مِنْهُ قَالَ لَا قَالَ وَ لِمَ قَالَ أَخَافُ أَنْ یَدْخُلَنِی مَا دَخَلَهُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: فِی الْإِنْجِیلِ أَنَّ عِیسَی علیه السلام قَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی غُدْوَةً رَغِیفاً مِنْ شَعِیرٍ وَ عَشِیَّةً رَغِیفاً مِنْ شَعِیرٍ وَ لَا تَرْزُقْنِی فَوْقَ ذَلِکَ فَأَطْغَی‌⁽²⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِینَ علیهم السلام: مَنْ کَثُرَ اشْتِبَاکُهُ بِالدُّنْیَا کَانَ أَشَدَّ لِحَسْرَتِهِ عِنْدَ فِرَاقِهَا.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ وَ تَحَسَّرَ سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عِنْدَ مَوْتِهِ فَقِیلَ لَهُ عَلَامَ تَأَسُّفُکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَالَ لَیْسَ تَأَسُّفِی عَلَی الدُّنْیَا وَ لَکِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَهِدَ إِلَیْنَا وَ قَالَ لِیَکُنْ بُلْغَةُ أَحَدِکُمْ کَزَادِ الرَّاکِبِ وَ أَخَافُ أَنْ نَکُونَ قَدْ جَاوَزْنَا أَمْرَهُ وَ حَوْلِی هَذِهِ الْأَسَاوِدُ وَ أَشَارَ إِلَی مَا فِی بَیْتِهِ وَ قَالَ هُوَ دَسْتٌ وَ سَیْفٌ وَ جَفْنَةٌ.

وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ: یَا رَسُولَ اللَّهِ الْخَائِفُونَ الْخَاشِعُونَ الْمُتَوَاضِعُونَ الذَّاکِرُونَ اللَّهَ کَثِیراً یَسْبِقُونَ النَّاسَ إِلَی الْجَنَّةِ قَالَ لَا وَ لَکِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِینَ یَأْتُونَ فَیَتَخَطَّوْنَ رِقَابَ النَّاسِ فَیَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ کَمَا أَنْتُمْ حَتَّی تُحَاسَبُوا فَیَقُولُونَ بِمَ نُحَاسَبُ فَوَ اللَّهِ مَا مَلَکْنَا فَنَجُورَ وَ نَعْدِلَ وَ لَا أُفِیضَ عَلَیْنَا فَنَقْبِضَ

1) 1. کنز الکراجکیّ ص 214.

2) 2. عدّة الداعی ص 83.

وَ نَبْسُطَ وَ لَکِنْ عَبَدْنَا رَبَّنَا حَتَّی أَتَانَا الْیَقِینُ‌⁽¹⁾.

وَ فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی علیه السلام: إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: خَادِمِی یَدَایَ وَ دَابَّتِی رِجْلَایَ وَ فِرَاشِیَ الْأَرْضُ وَ وِسَادِیَ الْحَجَرُ وَ دِفْئِی فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الْأَرْضِ‌⁽³⁾

وَ سِرَاجِی بِاللَّیْلِ الْقَمَرُ وَ إِدَامِیَ الْجُوعُ وَ شِعَارِیَ الْخَوْفُ وَ لِبَاسِیَ الصُّوفُ وَ فَاکِهَتِی وَ رَیْحَانَتِی مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ لِلْوُحُوشِ وَ الْأَنْعَامِ أَبِیتُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ‌ءٌ وَ أُصْبِحُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ أَغْنَی مِنِّی.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیَعْتَذِرُ إِلَی عَبْدِهِ الْمُحْوِجِ کَانَ فِی الدُّنْیَا کَمَا یَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَی أَخِیهِ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی مَا أَفْقَرْتُکَ لِهَوَانٍ کَانَ بِکَ عَلَیَّ فَارْفَعْ هَذَا الْغِطَاءَ فَانْظُرْ مَا عَوَّضْتُکَ مِنَ الدُّنْیَا فَیَکْشِفُ فَیَنْظُرُ مَا عَوَّضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الدُّنْیَا فَیَقُولُ مَا ضَرَّنِی یَا رَبِّ مَا زَوَیْتَ عَنِّی مَعَ مَا عَوَّضْتَنِی‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعِیسَی علیه السلام: إِنِّی وَهَبْتُ لَکَ الْمَسَاکِینَ وَ رَحْمَتَهُمْ تُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَکَ یَرْضَوْنَ بِکَ إِمَاماً وَ قَائِداً وَ تَرْضَی بِهِمْ صَحَابَةً وَ تَبَعاً وَ هُمَا خَلْقَانِ مَنْ لَقِیَنِی بِهِمَا لَقِیَنِی بِأَزْکَی الْأَعْمَالِ وَ أَحَبِّهَا إِلَیَّ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ أَفْتَخِرُ.

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ إِنَّ أَکْنَافَ السَّمَاءِ لَخَالِیَةٌ مِنَ الْأَغْنِیَاءِ وَ لَدُخُولُ جَمَلٍ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ أَیْسَرُ مِنْ دُخُولِ غَنِیٍّ الْجَنَّةَ.

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: اطَّلَعْتُ عَلَی الْجَنَّةِ فَوَجَدْتُ أَکْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ وَ الْمَسَاکِینَ

1) 1. عدّة الداعی ص 84.

2) 2. عدّة الداعی ص 85.

3) 3. یعنی ما یدفع و یدفأ به سورة الشتاء و برودته الرواح الی مشارق الأرض التی یکون شروق الأرض علیها أکثر یعنی البلاد الحارة.

4) 4. عدّة الداعی ص 86.

وَ إِذَا لَیْسَ فِیهَا أَحَدٌ أَقَلَّ مِنَ الْأَغْنِیَاءِ وَ النِّسَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر برای مؤمن بهتر از حسادت همسایگان و جور حاکمان و چاپلوسی برادران می‌باشد.

• امام صادق علیه السلام فرمود: مرد فقیری نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد، ثروتمندی نیز نزد حضرت بود، وی لباس‌های خود را جمع کرده و از فقیر فاصله گرفت. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: چه چیز تو را به چنین کاری واداشت؟ آیا ترسیدی فقر او به تو بچسبد؟ و یا ثروت تو به او برسد؟ پاسخ داد: حال که چنین می‌فرمایید، من نیمی از ثروتم را به او می‌بخشم. پیامبر صلی الله علیه و آله رو به فقیر فرمود: آیا از او می‌پذیری؟ پاسخ داد: خیر. فرمود: چرا؟ گفت: بیم آن دارم آنچه بر وی وارد شده است، بر من نیز وارد شود.

و نیز فرمود: در انجیل آمده است که عیسی علیه السلام فرمود: بارالها، صبح و شام قرص نان جویی به من روزی فرما، و بیش از آن عطا مکن که سرپیچی و طغیان می‌کنم. - . عده الداعی: 83 -

• امیر المومنین علیه السلام فرمود: هر کس بیشتر به دنیا دلبستگی پیدا کند هنگام فراق از دنیا ناراحت‌تر خواهد شد.

_ امیرالمومنین علیه السلام: سبکبار باشید تا خود را به منزل برسانید، همانا که اولین شما منتظر پیوستن آخرین شما به اوست

سلمان فارسی رضوان اللَّه علیه در هنگام مرگ افسوس می‌خوردند، به او گفته شد چرا افسوس می‌خورید ای بنده خدا، فرمود: من از برای دنیا افسوس نمی‌خورم، من از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم به ما فرمودند: زندگی شما باید به اندازه یک سواری که می‌خواهد به جایی برود باشد.

در این هنگام سلمان فرمودند من می‌ترسم از فرمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سرپیچی کرده باشم در حالی که اکنون پیرامون مرا اشیایی گرفته‌اند، و سلمان در به آن چیزهایی که در خانهاش بود اشاره کرد به شمشیر و غلاف آن و یک رختخواب که در گوشه اطاق بود .

• ابوذر رحمة اللَّه علیه به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله عرض کردند یا رسول اللَّه خاضعان و خاشعان و فروتنان و کسانی که خداوند را ذکر می‌گویند پیش از همه به بهشت - . عده الداعی: 84 - می‌روند؟، رسول خدا فرمودند: خیر قبل از از ایشان فقراء مؤمنان می‌آیند و از بالای گردن‌های مردم عبور می‌کنند و خود را به بهشت می‌رسانند.

خازنان بهشت به آنها می‌گویند: شما در جای خود قرار گیرید تا به حساب شما رسیدگی شود، آنها می‌گویند: ما را چگونه به حساب می‌کشید به خداوند سوگند ما چیزی در اختیار نداشتیم تا ستم کنیم و یا عدالت داشته باشیم، ما چیزی را مالک نبودیم که آن را بدهیم و یا بخل داشته باشیم، ما خداوند را عبادت کردیم، تا به درجه یقین رسیدیم.

•

از جمله اموری که خداوند به موسی علیه السلام وحی کرد، آن بود: هر گاه دیدی فقر به تو روی آورد بگو: خوش آمدی که این نشان صالحان است؛ و هر گاه دیدی ثروت به تو روی آورد بگو: گناهی است که کیفر آن تعجیل کرده است. - . عده الداعی: 85 -

•

عیسی علیه السلام فرمود: خدمتگزار من، دستانم است و مرکبم دو پای من. فرشم زمین است و بالشم از سنگ. گرما بخش من در زمستان، زمینهایی است که آفتاب بر آن تابیده باشد. - . آنچه که آفتاب بر آن تابیده وسوز سرما و خنکی شب را از بین برده است، به سوی مشارق پیش می‌روم، مشارق زمینی است که آفتاب در آن بیشتر می‌تابد، منظور زمین‌های گرم است.

•

مهتاب، چراغ شب من و خورشت غذایم گرسنگی است. ترس از پروردگار مرا می‌پوشاند و جامه‌ام پشم است. میوه و سبزیجات من،آن علفهایی است که زمین برای چارپایان و وحوش می‌رویاند. شب را به روز و روز را به شب می‌رسانم در حالی که مالک چیزی نیستم، با این حال در روی زمین کسی غنی‌تر از من وجود ندارد .

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت از بنده مومن و فقیر خود عذرخواهی می‌کند، همانطور که برادر از برادر عذرخواهی می‌نماید، و می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، تو را در دنیا فقیر نساختم چون نزد من خوار وناچیز بودی ، این پرده را کنار بزن و ببین در عوض مال دنیا چه چیز به تو عطا نموده‌ام. پس پرده را کنار زده و عوض آنچه را که خداوند در دنیا به وی نداده است، می‌بیند و می‌گوید: بار خدایا من در دنیا زیانی نکرده‌ام در مقابل آنچه در آخرت به من دادی. - . عده الداعی: 86 -

•

خدای متعال به عیسی علیه السلام فرمود: ای عیسی، من فقرا و درویشان و رحمتشان را به تو بخشیدم، آنها تو را دوست می‌دارند و تو هم آنها را دوست بدار؛ تو را برای امامت قبول دارند و تو هم از یاری آنها و پیروی آنها راضی باش. این دو ویژگی است که هر کس مرا با این دو خلق ملاقات کند، با خالص‌ترین و محبوب‌ترین اعمال مرا دیدار کرده است.

•

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: فقر تاج افتخار من است و به آن می‌بالم.

•

عیسی علیه السلام فرمود: من حقیقت را به شما می‌گویم، در اطراف آسمانها یک توانگر وجود ندارد، گذشتن یک شتر از سوراخ سوزن آسانتر است تا وارد شدن یک ثروتمند به بهشت.

•

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به بهشت نگاه کردم، بیشتر بهشتیان فقرا و درویشان بودند. در آنجا کمترین اشخاص اغنیاء و زنان می‌باشند.

**[ترجمه]

«86»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَائِلُوا الْعُلَمَاءَ وَ خَاطِبُوا الْحُکَمَاءَ وَ جَالِسُوا الْفُقَرَاءَ.

وَ مِنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِلْمَسَاکِینِ بِالصَّبْرِ هُمُ الَّذِینَ یَرَوْنَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی إِلَّا مَنْ حَمَلَ فِی مَغْرَمٍ وَ أَعْطَی فِی نَائِبَةٍ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَقْرُ الْقَلْبِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ رَاحَةٌ.

**[ترجمه]کتاب الامامه والتبصره پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از دانشمندان بپرسید، با حکیمان هم‌کلام و با فقیران هم‌نشین باشید.

•

امام صادق علیه السلام از پدرانشان و ایشان از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خوشا به حال درویشان به خاطر صبرشان، آن‌ها هستند که ملکوت آسمان و زمین را می‌بینند .

•

پیامبر صلی الله علیه و آله نقل فرمود: فقر از توانگری بهتر است، مگر کسی که بخواهد از مالش وامداری را از وامش نجات دهد و یا مصیبت زده‌ای را مساعدت کند.

•

و نیز فرمود: منظور از فقر، فقر قلب است.

•

و فرمود: کم بودن ثروت، سبب راحتی است .

**[ترجمه]

باب 95 الغنی و الکفاف

الآیات

المؤمنون: أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ‌⁽²⁾

العلق: إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی‌⁽³⁾

التکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ إلی قوله ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ.

1) 1. عدّة الداعی ص 91.

2) 2. المؤمنون: 55 و 56.

3) 3. العلق: 6- 8.

علق: إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی‌ - . علق / 6 – 8 - * تکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ إلی قوله ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ».

{یا می‌پندارند که آنچه از مال و پسران که بدیشان مدد می‌دهیماز آن روی است که] می‌خواهیم به سودشان در خیرات شتاب ورزیم [نه] بلکه نمی‌فهمند.

علق: {آیه نیامده است} چنین نیست (که شما می‌پندارید) به یقین انسان طغیان می‌کند از اینکه خود را بی‌نیاز ببیند، و به یقین بازگشت (همه) به سوی پروردگار تو است.

تکاثر: {آیه نیامده است} تفاخر به بیشتر داشتن، شما را غافل داشت، تا آنجا که می فرماید: سپس در همان روز است که از نعمتِ [روی زمین] پرسیده خواهید شد.}

**[ترجمه]

تفسیر

أَ یَحْسَبُونَ فی المجمع معناه أ یظن هؤلاء الکفار أن ما نعطیهم و نزیدهم فی الأموال و الأولاد أنما نعطیهم ثوابا و مجازاة لهم علی أعمالهم أو لرضانا عنهم و لکرامتهم علینا لیس الأمر کما یظنون بل ذلک إملاء لهم و استدراج لهوانهم علینا و للابتلاء فی التعذیب لهم.

وَ رَوَی السَّکُونِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ یَحْزَنُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ إِذَا قَتَّرْتُ عَلَیْهِ شَیْئاً مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا وَ ذَلِکَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّی وَ یَفْرَحُ إِذَا بَسَطْتُ لَهُ فِی الدُّنْیَا وَ ذَلِکَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّی ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ إِلَی قَوْلِهِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ ذَلِکَ فِتْنَةٌ لَهُمْ.

و معنی نُسارِعُ نسرع و نتعجل و تقدیره نسارع لهم به فِی الْخَیْراتِ و الخیرات المنافع التی یعظم شأنها و نقیضها الشرور و هی المضار التی یشتد أمرها و الشعور العلم الذی یدق معلومه و فهمه علی صاحبه کدقة الشعر و قیل هو العلم من جهة المشاعر و هی الحواس و لهذا لا یوصف القدیم سبحانه به‌⁽¹⁾.

و قال البیضاوی أی بل هم کالبهائم لا فطنة بهم و لا شعور لهم لیتأملوا فیعلموا أن ذلک الإمداد استدراج لا مسارعة فی الخیر⁽²⁾.

**[ترجمه]أیحسبون: در مجمع به این معناست: آیا این کافران گمان می‌کنند آنچه به آنان عطا نموده‌ایم و مال و فرزندان زیادشان، پاداش و نتیجه اعمالشان بوده و یا ما از آنان راضی و خشنود هستیم؟ و یا تصور می‌کنند به این دلیل است که آن‌ها را کرامت بخشیده و عزت داده‌ایم؟ آن‌گونه که تصور می‌کنند نیست، بلکه برای بهرمند کردن آن‌ها و استدراج و عذاب کردن آن‌هاست.

امام صادق علیه السلام از پدرانشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خدای متعال می‌فرماید: هنگامی که چیزی از این نعمت‌های دنیا بر بنده مومن کم می‌شود، اندوهگین می‌گردد، در حالی که این امر او را به من نزدیک می‌سازد، و هنگامی که دنیا به وی روی می‌آورد، شادمان می‌شود، در حالی که این امر او را از من دور می‌سازد. سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود «بل لایشعرون»، سپس فرمود: این فتنه و آزمایش آن‌هاست.

نسارع: می‌شتابیم و عجله می‌کنیم، و در تقدیر چنین بوده است: در عطای این نعمت‌ها به آن‌ها تعجیل می‌کنیم. فی الخیرات: خیرات منافعی بزرگ ومهم را گویند، و متضاد آن شرور، به معنای ضرر و زیانی است که همه بدی‌ها را شامل می‌شود. «الشعور» علمی است که درک و همش بر صاحب علم بسیار دقیق است، مانند باریک بینی مو؛ و می‌گویند این علم برای مشاعر از قبیل حواس بوده و به همین دلیل خدای قدیم و سبحان را به این صفت توصیف نمی‌نمایند. - . مجمع البیان 1: 109 -

بیضاوی می‌گوید: یعنی البته آن‌ها مانند حیوانات بوده و نه فهم دارند و نه شعور تا بدانند این نعمت‌ها برای استدراج است ؛که آنها را به تدریج به عذاب الهی نزدیک میکند و نه تعجیل در خیر و نیکی. - . انوار التنزیل: 288 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی رجل [رَجُلًا] خَفِیفَ الْحَالِ ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاةٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ بِالْغَیْبِ وَ کَانَ غَامِضاً فِی النَّاسِ جُعِلَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ عُجِّلَتْ مَنِیَّتُهُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: خوشحال‌ترین بندگان در نزد من آن بنده‌ای است که سبکبار و خوشنود باشد، نمازش را ادا کند، و در خلوت بهتر ونیکوتر به عبادت خداوند بپردازد و در میان مردم گمنام باشد، از مردم بی‌نیاز بوده، مرگش زود برسد، میراثش کم باشد و گریه‌کنندگان او هم اندک باشند. - . کافی 8: 140 -

**[ترجمه]

بیان

الأغبط مأخوذ من الغبطة بالکسر و هی حسن الحال و المسرة خفیف

1) 1. مجمع البیان ج 1 ص 109.

2) 2. أنوار التنزیل: 288.

3) 3. الکافی ج 7 ص 140.

الحال فی بعض النسخ بالحاء المهملة و فی بعضها بالمعجمة⁽¹⁾فعلی الثانی أی قلیل المال و الحظ من الدنیا و الأول أیضا قریب منه قال فی النهایة فیه أنه صلی الله علیه و آله لم یشبع من طعام إلا علی حفف الحفف الضیق و قلة المعیشة یقال أصابه حفف و حفوف و حفت الأرض إذا یبس نباتها أی لم یشبع إلا و الحال عنده خلاف الرخاء و الخصب و منه حدیث قال له وفد العراق إن أمیر المؤمنین بلغ منا و هو حاف المطعم أی یابسه و قحله و منه رأیت أبا عبیدة حفوفا أی ضیق عیش و منه إن عبد الله بن جعفر حفف و جهد أی قل ماله انتهی.

ذا حظ من صلاة أی صاحب نصیب حسن وافر من الصلاة فرضا و نفلا کما و کیفا و یحتمل أن یکون من للتعلیل أی ذا حظ عظیم من القرب أو الثواب أو العفة و ترک المحرمات أو الأعم بسبب الصلاة لأنها تنهی عن الفحشاء و المنکر و هی قربان کل تقی. أحسن عبادة ربه بالغیب أی غائبا عن الناس و التخصیص لأنه أخلص و أبعد من الرئاء أو بسبب إیمانه بموعود غائب عن حواسه کما قال تعالی یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ أو الباء للآلة أی إحسان عبادتهم بالقلب لا بالجوارح الظاهرة فقط و الأول أظهر.

و کان غامضا فی الناس فی النهایة أی مغمورا غیر مشهور و أقول إما للتقیة أو المعنی أنه لیس طالبا للشهرة و رفعة الذکر بین الناس جعل علی بناء المفعول رزقه کفافا أی بقدر الحاجة و بقدر ما یکفه عن السؤال قال فی النهایة الکفاف هو الذی لا یفضل عن الشی‌ء و یکون بقدر الحاجة إلیه و منه لا تلام علی کفاف أی إذا لم یکن عندک کفاف لم تلم علی أن لا تعطی أحدا و فی المصباح قوته کفاف

1) 1. و لعلّ الصواب« خفیف الحاذ» و ان کان الحاذ و الحال بمعنی، قال الفیروزآبادی: هما بحاذة واحدة: أی بحالة واحدة، و قال فی التاج: الحاذ و الحاذة: الحال و الحالة، و اللام أعلی من الذال، و قال الجوهریّ: و فی الحدیث: مؤمن خفیف الحاذ» أی خفیف الظهر.

بالفتح أی مقدار حاجته من غیر زیادة و لا نقص سمی بذلک لأنه یکف عن سؤال الناس و یغنی عنهم.

عجلت منیته کأن ذکر تعجیل المنیة لأنه من المصائب التی ترد علیه و علم الله صلاحه فی ذلک لخلاصه من أیدی الظلمة أو بذله نفسه لله بالشهادة و قیل کأن المراد بعجلة منیته زهده فی مشتهیات الدنیا و عدم افتقاره إلی شی‌ء منها کأنه میت

و قد ورد فی الحدیث المشهور موتوا قبل أن تموتوا.

أو المراد أنه مهما قرب موته قل تراثه و قلت بواکیه لانسلاله متدرجا عن أمواله و أولاده و أقول سیأتی نقلا عن مشکاة الأنوار مات فقل تراثه‌⁽¹⁾.

و قال فی الصحاح التراث أصل التاء فیه واو و قلة البواکی لقلة عیاله و أولاده و غموضه و عدم اشتهاره و لأنه لیس له مال ینفق فی تعزیته فیجتمع علیه الناس.

**[ترجمه]أغبط از غبطه (با کسره) و به معنای حال خوش و شادی«خفیف الحال» در برخی از نسخه‌ها با حاء مهمله آمده و در برخی دیگر با حاء معجمه، با حاء دوم به معنای کسی است که مال و بهره‌اش از دنیا اندک است، حال با حاء مهمله نیز معنایی مشابه همین را دارد. در کتاب نهایه آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز از غذایی سیر نشد مگر در حفف الحفف بود، یعنی به حالت سختی و مضیقه و اندک بودن معیشت.

أصابه حفف و حفوف : محدود کردن، حفت الأرض: هنگامی که گیاه آن خشک شود؛ متضاد راحتی و سرسبزی است.

نقل شده است نمایندگان عراق به او خبر دادند: امیر المومنین علیه السلام بر ما وارد شد در حالی که غذایش نان خالی یعنی خشک بود، معیشتش ناچیز بود، و نیز: رأیت ابا عبیده حفوفا: یعنی زندگی سختی داشت، و نیز إن عبد الله بن جعفر حفف و جهد: یعنی مالش اندک شد.

ذا حظ من صلاه: کسی که بهره نیکو و زیادی از نماز دارد. هم نمازهای واجب وهم نمازهای مستحب، و هم از نظر کمی وکیفی، ممکن است «من» برای تعلیل باشد، به این معنا که: به خاطر نماز بهره وافری از قرب و پاداش و پاکی و ترک محرمات و غیره دارد، چرا که نماز، انسان را، از هر زشتی و ناپسندی باز می‌دارد و باعث نزدیکی هر باتقوایی به خدا است.

أحسن عباده ربه بالغیب: یعنی هنگامی که در حضور مردم نیست، عبارت همراه با تخصیص است، چرا که عبادت کردن او در خلوت و دور از چشم مردم وی را خالص‌ترکرده واز ریا کردن دور داشته است ویا نیکوتر بودن این عبادت به دلیل ایمان به موعودی است که با حواس قابل درک نمی‌باشد، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»، باء در اینجا، باء آلت است؛ یعنی عبادت نیکویشان قلبی است و نه فقط بااعضای ظاهری. که معنای اول واضح‌تر است.

کان غامضا فی الناس: در نهایه به معنای بی‌نام و نشان و ناشناخته است. من معتقدم این گمنامی یا برای تقیه است و یا به این دلیل می باشد که وی طالب شهرت نیست تا نامش در میان مردم به بزرگی برده شود. «جعل»: در جایگاه مفعول قرار دارد. رزقه کفافا: به اندازه نیاز، و به اندازه‌ای که وی را از درخواست از مردم بی‌نیاز گرداند. در «نهایه» آمده است: کفاف، روزی است که اضافه نبوده و به اندازه نیاز می‌باشد. لاتلام علی کفاف یعنی: هنگامی که استطاعت نداری، حرجی بر تو نیست که انفاق نکنی.

در «مصباح» آمده است (قوته کفاف) (با فتحه) یعنی به مقدار نیاز، نه زیاد است و نه کم، به این دلیل کفاف نامیده شده است که از درخواست از مردم باز می‌دارد و از آنان بی‌نیاز می‌سازد.

عجلت منیته: گویا بیان تعجیل مرگ به این دلیل است که مرگ از مصیبت‌هایی به شمار می‌رود که به او باز می‌گردد، و خداوند صلاح او را در این کار می‌داند که وی را از ظلمت نجات دهد و یا جان خود را با شهادت در راه خدا فدا کند، می‌گویند: منظور از «بعجله منیه» زهد او در تمایلات دنیوی و بی‌نیازی او به این امور بوده، گویا مرده است. و حدیث مشهوری است «بمیرید قبل از اینکه بمیرید».و یا منظور آن است: هرگاه مرگ وی نزدیک شود، میراث و گریه کنندگان او کم می‌شود پس به تدریج از اموال و فرزندانش دل می‌کند.

می‌گویم: نقلی از مشکاه النوار با عبارت «مات فقل تراثه»: (از دنیا رفت و میراثش کم شد) - . مشکاه النوار: 22 -

ذکر می‌شود .

در «صحاح» آمده است: در واقع تاء در التراث واو است. علت کم بودن گریه کنندگان، اندک بودن اهل و عیال و ناشناس بودن و عدم شهرت وی میباشد، چرا که مالی ندارد تا در مراسم خاکسپاری‌اش به مردم بدهند.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَسْلَمَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: خوشا به حال کسی که اسلام آورد و روزیش به قدر احتیاج باشد. - . کافی2: 140 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه فطوبی للغرباء طوبی اسم الجنة و قیل هی شجرة فیها و أصلها فعلی من الطیب فلما ضمت التاء انقلبت الیاء واوا⁽³⁾

و فی القاموس العیش الحیاة عاش یعیش عیشا و معاشا و معیشا و معیشة و عیشة بالکسر و الطعام و ما یعاش به و الخبز.

**[ترجمه]در «نهایه» آمده است: فطوبی للغرباء (خوشا به حال غریبان)، طوبی نام بهشت است و می‌گویند نام درختی در بهشت است. اصل آن بر وزن فعلی بوده و از ریشه طیب، هنگامی که تاء به آن اضافه شده است، یاء به واو تبدیل شده است. - . ر. ک ص16، شرح آن در پایین آن بیان شده است. - در فرهنگ لغت العیش الحیاة عاش یعیش عیشا و معاشا و معیشا و معیشة نقل شده و عیشه با کسر، به معنای غذا و آنچه که با آن زندگی بگذرانند و به معنای نان است.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَ الْکَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: بارالها، محمد صلی الله علیه و اله و خاندانش را و هر کس محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را دوست دارد، پاکی و عفاف روزی فرما و دشمن محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را مال زیاد و فرزند عطا کن. - . کافی 2: 140 -

**[ترجمه]

تبیان

العفاف بالفتح عفة البطن و الفرج أو التعفف عن السؤال من الخلق أو الأعم ثم إن هذه الأخبار تدل علی ذم کثرة الأموال و الأولاد

1) 1. مشکاة الأنوار: 22، و لم یخرجه.

2) 2. الکافی ج 2 ص 140.

3) 3. راجع ص 16 فیما سبق ففی الذیل شرح لذلک.

4) 4. الکافی ج 2 ص 140.

و الأخبار فی ذلک مختلفة و ورد فی کثیر من الأدعیة طلب الغنی و کثرة الأموال و الأولاد و ورد فی کثیر منها ذم الفقر و الاستعاذة منه و الجمع بینها لا یخلو من إشکال.

و یمکن الجمع بینها بأن الغنی الممدوح ما یکون وسیلة إلی تحصیل الآخرة و لا یکون مانعا من الاشتغال بالطاعات کما ورد نعم المال الصالح للعبد الصالح و هو نادر و الفقر المذموم هو ما لا یصبر علیه و یکون سببا للمذلة و الافتقار إلی الناس و ربما یحمل الفقر و الغنی الممدوحان علی الکفاف فإنه غنی بحسب الواقع و یعده أکثر الناس فقرا و لا ریب فی أن کثرة الأموال و الأولاد و الخدم ملهیة غالبا عن ذکر الله و الآخرة کما قال سبحانه إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ⁽¹⁾و قال إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی‌⁽²⁾.

و أما إذا لم تکن حصول هذه الأشیاء مانعة عن تحصیل الآخرة و کان الغرض فیها طاعة الله و کثرة العابدین لله فهی من نعم الله علی من علم الله صلاحه فیه و کان هذه الأخبار محمولة علی الغالب و مضمون هذا الحدیث مروی فی طرق العامة أیضا

فَفِی صَحِیحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدٍ قُوتاً.

وَ عَنْهُ أَیْضاً: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدٍ کَفَافاً.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ قُوتاً.

قال عیاض لا خلاف فی فضیلة ذلک لقلة الحساب علیه و إنما اختلف أیهما أفضل الفقر أو الغنی و احتج من فضل الفقر بدخول الفقراء الجنة قبل الأغنیاء قال القرطبی القوت ما یقوت الأبدان و یکف عن الحاجة و هذا الحدیث حجة لمن قال إن الکفاف أفضل لأنه صلی الله علیه و آله إنما یدعو بالأرجح و أیضا فإن الکفاف حالة متوسطة بین الفقر و الغنی و خیر الأمور أوسطها و أیضا فإنه حالة یسلم معها من آفات الفقر و آفات الغنی.

1) 1. التغابن: 15.

2) 2. العلق: 6 و 7.

و قال الآبی فی إکمال الإکمال فی المسألة خلاف و المتحصل فیها أربعة أقوال قیل الغنی أفضل و قیل الفقر أفضل و قیل الکفاف أفضل و قیل بالوقف و قال المراد بالرزق المذکور ما ینتفع به صلی الله علیه و آله فی نفسه و فی أهل بیته و لیس المراد به الکسب لأنه کسب من خیبر و غیرها فوق القوت انتهی.

**[ترجمه]عفاف با فتحه، پاکی شکم و فرج است و یا منظور خودداری از درخواست از مردم و یا اعم از آن می‌باشد. این روایت‌ها، فراوانی مال و فرزند را نکوهش کرده است. اخبار در این موارد متفاوت است، در بسیاری از دعاها ثروت و مال و فرزند زیاد از خداوند درخواست شده است، و در بسیاری از دعاها فقر نکوهش شده و از آن به خدا پناه برده‌اند، جمع بین آن دو خالی از اشکال نیست.

ممکن است جمع بین آن‌ها به این صورت باشد که ثروت پسندیده، ثروتی است در راه آخرت به کار رود و مانع عبادت نشود، همانطور که روایت شده است بهترین مال نیکو برای بنده صالح است، این مورد نادر می‌باشد. فقر نکوهیده، فقری است که بر آن صبر نکرده و موجب ذلت و نیاز به مردم شود، چه بسا فقر و ثروتی که که در روایات ستایش شده را میتوان به معنای کفاف و به قدر احتیاج تفسیر کرد، زیرا در واقع بی‌نیازی محسوب می‌شود و بیشتر مردم آن را فقر می‌شمارند. بی‌شک زیاد بودن مال و فرزند و خدم و حشم غالبا مانع از یاد خدا و آخرت می‌شود، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ» - . تغابن / 15 - و نیز «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی» آیه ترجمه نشده است - . علق / 6 و 7 -

اما اگر این مال و ثروت مانع از تحصیل آخرت نباشد، و هدف اطاعت از خداوند و افزایش بندگان وعبادت کنندگان درگاه الهی باشد، نعمتی از نعمت‌های الهی است که خداوند به هر کس صلاح بداند، عطا می‌فرماید. البته این روایتها بر معناهایی حمل میشود که بیشتر درواقع تحقق پیدا میکند و مضمون این روایت از طریق عامه نیز نقل شده است، در صحیح مسلم از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: بارالها، رزق محمد صلی الله علیه آله را قوت قرار ده. و نیز فرمود: بارالها، رزق محمد صلی الله علیه و آله را به قدر احتیاج قرار ده.در حدیث دیگری می‌فرماید: : بارالها، رزق محمد صلی الله علیه و آله را قوت قرار ده.

عیاض می‌گوید: در فضیلت فقر اختلاف نظری وجود ندارد، چرا که حساب‌رسی فقر اندک است، تنها مورد اختلاف در برتری فقر یا ثروت می‌باشد. برای برتری فقر، این دلیل را مطرح می‌کنند که فقرا پیش از ثروتمندان وارد بهشت می‌شوند. قرطبی می‌کوید: قوت آن غذایی است که بدن را تغذیه کرده و از درخواست باز می‌دارد. و این حدیث حجتی است برای کسی که می‌گوید کفاف برتر است. چرا که حضرت صلی الله علیه و آله تنها به برترین امور دعوت می‌نماید. علاوه بر این، کفاف حالت متوسط بین فقر و بینیازی است وبهترین حالت، تعادل ومیانهروی در امور است، نیز حالتی است که شخص را از آفت‌های فقر و ثروت حفظ می‌کند .

آبی در اکمال الاکمال گفته است: در این مساله اختلاف وجود دارد که در مجموع چهار قول ،در آن بیان شده است: قولی که ثروت را برتر می‌داند، نقلی که فقر را بهتر می‌شمارد، نقلی که کفاف را برتر دانسته و نقلی که وقف را مطرح می‌کند. آبی می‌گوید: منظور از رزق آن چیزی است که به حضرت صلی الله علیه و اله و اهل بیش از آن برخوردار می شوند. و منظور منفعت نیست زیرا منفعت و غنیمت خیبر و غیره بیش از قوت بود.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِیِّ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِرَاعِی إِبِلٍ فَبَعَثَ یَسْتَسْقِیهِ فَقَالَ أَمَّا مَا فِی ضُرُوعِهَا فَصَبُوحُ الْحَیِّ وَ أَمَّا مَا فِی آنِیَتِهَا فَغَبُوقُهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ أَکْثِرْ مَالَهُ وَ وُلْدَهُ ثُمَّ مَرَّ بِرَاعِی غَنَمٍ فَبَعَثَ إِلَیْهِ یَسْتَسْقِیهِ فَحَلَبَ لَهُ مَا فِی ضُرُوعِهَا وَ أَکْفَأَ مَا فِی إِنَائِهِ فِی إِنَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بَعَثَ إِلَیْهِ بِشَاةٍ وَ قَالَ هَذَا مَا عِنْدَنَا وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ نَزِیدَکَ زِدْنَاکَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ الْکَفَافَ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ دَعَوْتَ لِلَّذِی رَدَّکَ بِدُعَاءٍ عَامَّتُنَا نُحِبُّهُ وَ دَعَوْتَ لِلَّذِی أَسْعَفَکَ بِحَاجَتِکَ بِدُعَاءٍ کُلُّنَا نَکْرَهُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ مَا قَلَّ وَ کَفَی خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ وَ أَلْهَی اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْکَفَافَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: علی بن حسین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از شترچرانی گذشتند و کسی را فرستاد تا مقداری شیر از او بگیرد، شترچران به قاصد گفت: شیرهایی که در پستان شتران است صبحانه قبیله می‌باشد، و آنها که در ظرفها می‌باشد برای شب است.رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بار خدایا مال و فرزندان آنها را زیاد گردان، از آنجا گذشتند به چوپان گوسفندان رسیدند و شخصی را فرستادند تا شیر بیاورد، او رفت و از چوپان شیر طلب کرد او هم گوسفندان را دوشید و شیرها را در ظرف رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خالی کرد. چوپان شیر را همراه یک گوسفند برای حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله فرستاد و گفت اینها در نزد ما بود فرستادیم اگر می‌خواهید باز هم می‌فرستیم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بار خدایا او را روزی در حد احتیاج عطا کن.

یکی از اصحاب عرض کرد یا رسول اللَّه آن کس که خواسته ما را اجابت نکرد او را چنان دعا کردی ولی کسی که خواسته ما را اجابت نمود چنین دعا میکنی، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند رزقی که به اندازه کفاف باشد بهتر است از اینکه زیاد باشد و آدمی را مشغول کند بار خدایا روزی محمد و آلش را به اندازه احتیاج قرار بده. - . کافی 2: 140 و 141 -

**[ترجمه]

توضیح

الصبوح بالفتح شرب الغداة أو ما حلب أول النهار و الغبوق بالفتح أیضا الشرب بالعشی أو ما حلب آخر النهار و فی القاموس کفأه کمنعه صرفه و کبه و قلبه کأکفأه و قال الجوهری کفأت الإناء کببته و قلبته فهو مکفوء و زعم ابن الأعرابی أن أکفأته لغة و قال الکسائی کفأت الإناء کببته و أکفأته أملته و قال أسعفت الرجل بحاجته إذا قضیتها له.

**[ترجمه]الصبوح با فتحه، شراب صبحگاهی و یا شیری است که اول روز دوشیده شود. الغبوق با فتحه، شراب شامگاهی و یا آن مقدار از شیر که شبانگاه می‌دوشند. در فرهنگ لغت کفأه بر وزن منعه بوده و واژگون کردن و وارونه گردانید، مانند أکفأه (کج کردن). جوهری می‌گوید: کفأت الإناء (ظرف را واژگون کرد) کبته و قلبه (وارونه کردن) فهو مکفوء: واژگون شد. ابن اعرابی تصور می‌کند «أکفأته» خودش کلمهای ویژه است، کسایی می‌گوید: کفأت الإناء (ظرف را واژگون کردم) و أکفأته (آن را پر کردم)، أسعفت الرجل بحاجه: اگر نیازش را برآوری.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ⁽²⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ یَحْزَنُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ إِنْ قَتَّرْتُ عَلَیْهِ وَ ذَلِکَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّی وَ یَفْرَحُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ إِنْ وَسَّعْتُ عَلَیْهِ وَ ذَلِکَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که چیزی از این نعمت‌های دنیا بر بنده مومن کم می‌شود، اندوهگین می‌گردد، در حالی که این امر او را به من نزدیک می‌سازد، و هنگامی که دنیا به وی روی می‌آورد، شادمان می‌شود، در حالی که این امر او را از من دور می‌سازد. - . کافی 2: 141 -

**[ترجمه]

بیان

الحزن بالضم الهم و حزن کفرح لازم و حزن کنصر متعد یقال:

1) 1. الکافی ج 2 ص 140 و 141.

2) 2. فی المصدر: عنه عن أبیه.

3) 3. الکافی ج 2 ص 141.

حزنه الأمر حزنا و أحزنه و هنا یحتمل الوجهین بأن یکون یحزن بفتح الزای و عبدی فاعله و إن بالکسر حرف شرط أو یحزن بالضم و عبدی مفعوله و أن بالفتح مصدریة فی محل الفاعل و التقتیر التضییق و کذا قوله یفرح یحتمل بناء المجرد و رفع عبدی و کسر إن أو بناء التفعیل و نصب عبدی و فتح أن و اللام فی له فی الموضعین للتعدیة.

**[ترجمه]حزن با ضمه، غم و اندوه است و مانند فرح، لازم بوده و مانند نصر متعدی است.

حزنه الأمر حزنا و أحزنه (او را ناراحت کرد) دو وجه دارد: ممکن است یحزن با فتح زاء بوده و «عبدی» فاعلش باشد، و ممکن است یحزن با ضم بوده و عبدی مفعولش باشد. أن با فتح، أن مصدریه و در محل فاعل می‌باشد. التقتیر؛ فشار آوردن و سخت گرفتن است. عبارت «یفرح» ممکن است مجرد باشد. «عبدی» مرفوع و إن مکسور شده و یا بر وزن تفعیل است. «عبدی» منصوب و أن مفتوح و لام در «له» در هر دو مورد برای تعدیه است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی عَبْداً مُؤْمِناً ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاحٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ عَبَدَ اللَّهَ فِی السَّرِیرَةِ وَ کَانَ غَامِضاً فِی النَّاسِ فَلَمْ یُشَرْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ کَانَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ فَعُجِّلَتْ بِهِ الْمَنِیَّةُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال می‌فرماید خوشحال‌ترین بنده من کسی است که مؤمن باشد و قدم در راه پارسایی بگذارد، و از مواهب بهره‌مند گردد، عبادت خداوند را انجام دهد و خدا را در نهان پرستش کند، و گمنام باشد، به گونهای مشهور نیست که او را با اشاره به هم معرفی کنند ، روزیش به اندازه کفاف و به قدر رفع احتیاجاتش بوده وهمواره ، شکیبایی میورزد و مرگش زود فرا میرسد، به سبب این وضعیت زندگیاش ارثش کم و گریه‌کنندگانش هم اندک میباشند. - . کافی 2: 141 -

**[ترجمه]

بیان

السر و السریرة ما یکتم أی عبد الله خفیة فهو یؤید الغیب‌⁽²⁾بالمعنی الأول أو فی القلب عند حضور المخالفین فیؤید الأخیر و الأول أظهر فلم یشر علی بناء المجهول کنایة عن عدم الشهرة تأکیدا و تفریعا علی الفقرة السابقة و قد مر مضمونه فی الحدیث الأول و لله در من نظم الحدیثین فقال:

أخص الناس بالإیمان عبد***خفیف الحال‌⁽³⁾مسکنه القفار

له فی اللیل حظ من صلاة***و من صوم إذا طلع النهار

و قوت النفس یأتی من کفاف***و کان له علی ذاک اصطبار

و فیه عفة و به خمول***إلیه بالأصابع لا یشار

و قل الباکیات علیه لما***قضی نحبا و لیس له یسار

فذاک قد نجا من کل شر***و لم تمسسه یوم البعث نار

**[ترجمه]السر و السریره: آنچه که پنهان کنند، یعنی بنده حقیقی خدا پنهان است. پس، معنای اول غیب را تایید می‌کند، - . یعنی در حدیث اول - و یا در قلب خود مومن بوده و ایمانش در حضور مخالفان پنهان است، پس معنای اخیر را تایید می‌کند، معنای اول واضح‌تر است. فلم یشر، فعل مجهول و کنایه از عدم شهرت داشته و تاکیدی بر پاراگراف قبلی است که محتوای آن در حدیث اول بیان شد. وآفرین بر شاعر توانایی که این دو حدیث را به نظم کشیده است.که گفته:

با ایمان‌ترین مردم بنده‌ای است که اهل و عیال اندکی دارد - . ممکن است «خفیف الحاذ» روایت شده باشد. - و در مخروبه زندگی را می‌گذراند.

شب هنگام از نماز بهره دارد و چون روز شود، روزه‌دار است.

قوت او کفاف است و بر آن صبر پیشه می‌کند.

عفت می‌ورزد و گمنام است، با انگشت به او اشاره نمی‌کنند.

نوحه‌سرایان بر او کم هستند، آن هنگام که چشم از دنیا فرو بندد؛ در حالی که در این دنیا از راحتی وآسایش برخوردار نبوده است

وی پس از اینگونه زیستن در دینا ، با فرا رسیدن مرگش، از هر شر نجات یافته است و روز رستاخیز آتش او را در بر نمی‌گیرد.

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَشْرَمٍ عَنْ عِیسَی عَنِ ابْنِ عُبَیْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَعْبٍ

1) 1. الکافی ج 2 ص 141.

2) 2. یعنی فی الحدیث الأول.

3) 3. و قد یروی« خفیف الحاذ».

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّمَا أَتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی ثَلَاثَ خِلَالٍ أَنْ یَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ أَوْ یَبْتَغُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ أَوْ یَظْهَرَ فِیهِمُ الْمَالُ حَتَّی یَطْغَوْا وَ یَبْطَرُوا وَ سَأُنَبِّئُکُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِکَ أَمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْکَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فَیْئَتَهُ وَ لَا تَبْتَغُوا زَلَّتَهُ وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُکْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پس از مرگم از سه ویژگی بر امتم می‌ترسم: اینکه قرآن را بر غیر تأویل آن تفسیر نمایند، ویا دنباله‌رو لغزش عالم باشند، مال و ثروتشان زیاد شده تا آنجا که سرکشی کنند و به ناسپاسی وکفران نعمتها آلوده گردند . اینک شما را آگاه می‌کنم که چگونه از این خصلت‌ها رها گردید، اما قرآن را به محکمات آن عمل کنید و به متشابهات آن ایمان بیاورید، اما در مورد عالم باید منتظر باشید که او از لغزش خود باز گرددو از لغزشهای او پیروی نکنید ولی در مورد مال باید با شکر و سپاس و اداء حق آن خود را خلاص کنید. - . خصال 1: 78 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی]: مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ یَعْنِی ثَوَابَ الْآخِرَةِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ‌⁽²⁾قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ الْمَالُ وَ الْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْیَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ» یعنی ثواب آخرت، و «وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ» - . شوری / 20 - .

امام صادق علیه السلام فرمود: مال و فرزندان ثمره و دستآورد دنیا و عمل صالح ثمره و اندوخته آخرت است و خداوند آن دو را با هم برای اقوام مختلف گرد می‌آورد. - . تفسیر قمی: 601 -

**[ترجمه]

«9»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْمُقْرِئِ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی لَا تَفْرَحْ بِکَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِکْرِی عَلَی کُلِّ حَالٍ فَإِنَّ کَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِی الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْکَ ذِکْرِی یُقْسِی الْقُلُوبَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرش نقل فرمود: خدای متعال به موسی علیه السلام وحی کرد: ای موسی، به زیادی مال و دارایی شادمان مشو و در هیچ حال از یاد من غافل مشو، چرا که مال و دارایی زیاد سبب فراموشی گناهان میشودو غفلت از یاد من، قساوت قلب را به دنبال دارد. - . علل الشرائع 1: 77، و در آن از عمرکی خراسانی ظ. نقل شده است. -

**[ترجمه]

«10»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْجَازِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: ذَکَرْنَا عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مِنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنَ الشِّیعَةِ فَکَأَنَّهُ کَرِهَ مَا سَمِعَ مِنَّا فِیهِمْ قَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ إِذَا کَانَ الْمُؤْمِنُ غَنِیّاً رَحِیماً وَصُولًا لَهُ مَعْرُوفٌ إِلَی أَصْحَابِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ مَا یُنْفِقُ فِی الْبِرِّ أَجْرَهُ مَرَّتَیْنِ ضِعْفَیْنِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی

1) 1. الخصال ج 1 ص 78.

2) 2. الشوری: 20.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 601.

4) 4. علل الشرائع ج 1 ص 77 و فیه: عن العمرکی الخراسانیّ ظ.

الْغُرُفاتِ آمِنُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السّلام بودیم و در مورد توانگران شیعه سخن به میان آمد وگویا حضرت از گفتگوی ما در این باره ناراحت شدند و فرمودند:

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 30.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ أَغْبَطَ عِبَادِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَبْدٌ رُزِقَ حَظّاً مِنْ صَلَاحِهِ قَتَّرْتُ فِی رِزْقِهِ فَصَبَرَ حَتَّی إِذَا حَضَرَتْ وَفَاتُهُ قَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّ بَوَاکِیهِ.

وَ نَرْوِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّهُمُ الْعَفَافَ وَ الْکَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ قَیِّماً کَانَ لِأَبِی ذَرٍّ الْغِفَارِیِّ فِی غَنَمِهِ فَقَالَ قَدْ کَثُرَ الْغَنَمُ وَ وَلَدَتْ فَقَالَ تُبَشِّرُنِی بِکَثْرَتِهَا مَا قَلَّ وَ کَفَی مِنْهَا أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا کَثُرَ وَ أَلْهَی.

وَ رُوِیَ: طُوبَی لِمَنْ آمَنَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: حضرت فرمود: خدای عز و جل می فرماید: همانا خوشحال‌ترین بندگان من در روز قیامت آنهایی هستند که از اصلاح کردن و خودسازی بهره برده است و در رزق او سختگیری شده ولی او شکیبایی ورزیده است، در هنگام وفات، میراثش کم و گریه‌کنندگان بر او هم اندک باشند.

روایت شده رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بار خدایا روزی محمد و آل محمد و کسانی که آنها را دوست می‌دارند به اندازه احتیاجشان قرار بده، و به آنها که با محمد و آلش دشمن می‌باشند مال و اولاد زیاد عطا کن.

• رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بارالها، محمد صلی الله علیه و اله و خاندانش را و هر کس محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را دوست دارد، پاکی و عفاف روزی فرما و دشمن محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را مال و فرزند عطا فرما.

روایت شده که نگهبان گوسفندان ابوذر به او گفت: گوسفندان زیاد شده‌اند و زاد و ولد نموده‌اند، ابو ذر گفت: مرا به زیادی گوسفندان بشارت می‌دهید، هر چه باشد و زندگی را کفایت کند بهتر است از اینکه زیاد گردد و مشغول کند.

• و روایت شده است: خوشا به حال کسی که ایمان آورد و معیشت او به قدر کفاف باشد.

**[ترجمه]

«21»

سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ ابْنِ تَغْلِبَ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَطِیَّةَ أَخِی أَبِی الْعُرَامِ‌⁽²⁾قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ لَا نُؤْتَاهَا وَ هُوَ خَیْرٌ لَنَا وَ مَا أُوتِیَ عَبْدٌ مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا کَانَ أَنْقَصَ لِحَظِّهِ فِی الْآخِرَةِ وَ لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ لَهُ مِائَةُ أَلْفٍ وَ لَا خَمْسُونَ أَلْفاً وَ لَا أَرْبَعُونَ أَلْفاً وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ ثَلَاثُونَ أَلْفاً لَقُلْتُ وَ مَا جَمَعَ رَجُلٌ قَطُّ عَشَرَةَ آلَافٍ مِنْ حِلِّهَا.

**[ترجمه]سرائر: عطیه برادر ابو العرام گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم فرمودند: ما دنیا را دوست می‌داریم ولی اگر به آن نرسیدیم برای ما بهتر است، هر کس در دنیا مال‌دار شد بهره‌اش در آخرت کم می‌شود، شیعیان ما بیش از صدهزار و یا پنجاه هزار و یا چهل هزار ندارند و اگر بخواهم می‌گویم سی هزار، و هیچ مردی نمی‌تواند بیش از ده هزار از حلال پیدا کند.

**[ترجمه]

«22»

محص، [التمحیص] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْغِنَی إِلَّا مَنْ حَمَلَ کَلًّا وَ أَعْطَی فِی نَائِبَةٍ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا أَحَدٌ یَوْمَ الْقِیَامَةُ غَنِیٌّ وَ لَا فَقِیرٌ إِلَّا یَوَدُّ أَنَّهُ لَمْ یُؤْتَ مِنْهَا إِلَّا الْقُوتَ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: فقر برای مؤمن بهتر از توانگری می‌باشد، مگر کسی که باری از دوش دیگری بردارد و یا به مصیبت دیده‌ای کمک کند رسول خدا فرمود: در روز قیامت هیچ فردی از ثروتمندان یا فقرا نیست مگر اینکه آرزو میکند ای کاش در دنیا تنها به اندازه قوت و احتیاجش از نعمتهای دنیا برخوردار میشد.

**[ترجمه]

«23»

محص، [التمحیص] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَعْطَی اللَّهُ عَبْداً ثَلَاثِینَ أَلْفاً وَ هُوَ یُرِیدُ بِهِ خَیْراً وَ قَالَ مَا جَمَعَ رَجُلٌ قَطُّ عَشَرَةَ آلَافٍ مِنْ حِلٍّ وَ قَدْ جَمَعَهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ إِذَا أَعْطَوُا الْقَرِیبَ وَ رُزِقُوا الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَ قَدْ جَمَعَ اللَّهُ لِقَوْمٍ

1) 1. الخصال ج 1 ص 43.

2) 2. کذا فی الأصل، و لعله أخو أبی العوام، کما فی التهذیب باب الذبائح و الاطعمة و فی الکافی ج 6 ص 314 باب القدید من أبواب الاطعمة أخو أبی المغراء.

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی‌⁽⁵⁾.

1) 1. نوادر الراوندیّ ص 4.

2) 2. المصدر نفسه، و فیه« و قواه سدادا» و فی أصل المؤلّف« و قواه شدادا» و التصحیح من نسخة الإمامة و التبصرة کما سیأتی.

3) 3. نوادر الراوندیّ ص 16.

4) 4. نهج البلاغة ج 2 ص 156، و المعنی أن المال یمد فی الشهوات و یدعو إلیها.

5) 5. نهج البلاغة ج 2 ص 225.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا کَثُرَتِ الْمَقْدُرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَنْبَغِی لِلْعَبْدِ أَنْ یَثِقَ بِخَصْلَتَیْنِ الْعَافِیَةِ وَ الْغِنَی بَیْنَا تَرَاهُ مُعَافًی إِذْ سَقِمَ وَ بَیْنَا تَرَاهُ غَنِیّاً إِذِ افْتَقَرَ⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارُ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بَأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: حضرت علیه السلام فرمود: مال اساس و ریشه همه شهوتها می‌باشد. - . نهج البلاغه2: 156، به این معناست که مال انسان را در شهوت غرق می‌کند و به آن دعوت می‌نماید. -

•

و نیز فرمود: پاکی زینت فقر و شکر زینت ثروت است. - . نهج البلاغه 2: 225 - 5.

•

و نیز فرمود: هر گاه توانایی وقدرت زیاد شد خواسته‌ها کم می‌گردند. - . نهج البلاغه 2: 198 -

•

و نیز فرمود: سزاوار نیست که انسان به دو خصلت اطمینان پیدا کند؛ عافیت و توانگری، زیرا بیماری عافیت را می‌برد، و توانگری را فقر زایل می‌سازد. - . نهج البلاغه 2: 245 -

•

و نیز فرمود: دنیا خانه‌ای است فناپذیر، و ساکنانش در حال کوچ؛ در نظر (سطحی) شیرین است و خرّم، که به سوی طالب خود می‌شتابد و دل او را می‌رباید. از دنیا با بهترین توشه‌ای که در دسترس دارید آماده کوچیدن شوید، و بیش از کفاف مجویید، و در پی افزونتر از مقدار لازم نباشید. - . نهج البلاغه 1: 104 -

**[ترجمه]

«29»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَسْلَمَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً وَ قَوْلُهُ سَدَاداً.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: طُوبَی لِمَنْ رُزِقَ الْکَفَافَ ثُمَّ صَبَرَ عَلَیْهِ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْغِنَی فِی الْقَلْبِ وَ الْفَقْرُ فِی الْقَلْبِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله الْغِنَی عُقُوبَةٌ.

1) 1. نهج البلاغة ج 2 ص 198.

2) 2. نهج البلاغة ج 2 ص 245.

3) 3. نهج البلاغة ج 1 ص 104.

**[ترجمه]الامامه و التبصره: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خوشا به حال کسانی که اسلام اختیار کنند، و زندگی به حد احتیاج داشته باشند و در گفتار خود اهل حق و راستگوئی به حساب آیند.

_ در یک روایت دیگر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خوشا به حال کسانی که به اندازه نیاز روزی داشته باشند و صبر پیشه کنند.

• امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: غنا و فقر در قلب آدمیان قرار دارند، و در روایت دیگری فرمودند: بینیازی یک عقوبت می‌باشد .

**[ترجمه]

باب 96 ترک الراحة

روایات

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا رَاحَةَ لِمُؤْمِنٍ عَلَی الْحَقِیقَةِ إِلَّا عِنْدَ لِقَاءِ اللَّهِ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَفِی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ صَمْتٍ تَعْرِفُ بِهِ حَالَ قَلْبِکَ وَ نَفْسِکَ فِیمَا یَکُونُ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ بَارِیکَ وَ خَلْوَةٍ تَنْجُو بِهَا مِنْ آفَاتِ الزَّمَانِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ جُوعٍ تُمِیتُ بِهِ الشَّهَوَاتِ وَ الْوَسْوَاسَ وَ الْوَسَاوِسَ وَ سَهَرٍ تُنَوِّرُ بِهِ قَلْبَکَ وَ تُنَقِّی‌⁽¹⁾بِهِ طَبْعَکَ وَ تُزَکِّی بِهِ رُوحَکَ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْبَحَ آمِناً فِی سَرْبِهِ مُعَافًی فِی بَدَنِهِ وَ عِنْدَهُ قُوتُ یَوْمِهِ فَإِنَّمَا حِیزَتْ لَهُ الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا.

وَ قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ مَکْتُوبٌ یَا قَنَاعَةُ الْعِزُّ وَ الْغِنَی مَعَکِ قَرُبَ مَنْ قَارَبَکِ.

قَالَ أَبُو دَرْدَاءَ: مَا قَسَمَ اللَّهُ لِی لَا یَفُوتُنِی وَ لَوْ کَانَ فِی جَنَاحِ رِیحٍ.

وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ: هُتِکَ سِتْرُ مَنْ لَا یَثِقُ بِرَبِّهِ وَ لَوْ کَانَ مَحْبُوساً فِی الصُّمِ‌⁽²⁾

الصَّیَاخِیدِ⁽³⁾فَلَیْسَ أَحَدٌ أَخْسَرَ وَ أَخْذَلَ وَ أَنْزَلَ مِمَّنْ لَا یُصَدِّقُ رَبَّهُ فِیمَا ضَمِنَ لَهُ وَ تَکَفَّلَ بِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ خَلَقَهُ لَهُ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ یَعْتَمِدُ عَلَی قُوَّتِهِ وَ تَدْبِیرِهِ وَ سَعْیِهِ وَ جُهْدِهِ وَ یَتَعَدَّی حُدُودَ رَبِّهِ بِأَسْبَابٍ قَدْ أَغْنَاهُ اللَّهُ عَنْهَا⁽⁴⁾.

1) 1. فی المصدر المطبوع: و تصفی، و کلاهما بمعنی.

2) 2. الصم جمع الأصمّ و حجر اصم صلب مصمت.

3) 3. کذا فی الأصل، و الصلاخید کأنّه جمع صلخد- کجعفر- و هو القوی الشدید و الصحیح کما فی المصدر الصیاخید، و هو جمع صیخود و صخرة صیخود و صیخاد: شدیدة الصلابة.

4) 4. مصباح الشریعة ص 21.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: آسایش و راحتی حقیقی برای شخص مؤمن نیست، مگر هنگامی که زندگی دنیوی او سپری شده و لقاء پروردگار متعال برای او حاصل شود، و تا لقاء اللَّه حاصل نشده است آسایش وراحتی او در چهار چیزاست:

اول:

سکوتی است که به حالات قلبی و روحی خود و آنچه بین خود و خداست توجه پیدا کند و به خود آید؛ دوم: خلوتی که در گوشه‌ای نشسته و از ابتلائات و گرفتاریهای ظاهری و باطنی فراغت پیدا کند. سوم: در حال گرسنگی است که وسوسه‌های نفسانی و شهوات حیوانی در این حالت قطع شده، و حال صفا و روحانیت پیدا شود. چهارم: در حال شب زنده داری است که قلب را نورانی ساخته، طبع را پاکیزه نموده و روح خود را صفا می‌بخشد.

•

حضرت رسول اکرم (ص) فرمود: کسی که صبح کند در میان قوم خود به حالت امن و اطمینان و بدنش سالم بوده و معاش آن روزش را داشته باشد، مانند آنست که همه دنیا برای او فراهم و برقرار باشد.

•

وهب بن منبه نقل می‌کند: در کتاب پیشینیان آمده: قناعت عزت میآوردو توانگری به همراه تو و در درون توست، خود را به آنچه به همراه توست نزدیک کن وآنرا به دست بیاور.

•

ابو درداء می‌گفت: هر چه خداوند برای من معین کرده از دست من نخواهد رفت، اگر چه روی بال بادها باشد .

•

ابوذر نقل کرد: رسوا می‌شود کسی که به خداوند اعتماد ندارد و لو در میان سنگهای سفت و محکم حبس شده باشد، و فردی زیانکارتر، ناتوانتر، و پستتر از آن کسی که خداوندش را در رزقی که برایش ضمانت کرده و عهدهدار شده است ، تصدیق نمیکند با این وجود (که خدا رزقش را عهده دار شده)، آن را نادیده گرفته و بر نیرو وتدبیر واندیشه وتلاش وکار خویش تکیه میکند و در حالی که پرودگار او را از راههایی نادرست برای تامین احتیاجاتش بینیاز کرده، حدود الهی را زیر پا گذاشته .

**[ترجمه]

باب 97 الحزن

روایات

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِینَ لِکَثْرَةِ وَارِدَاتِ الْغَیْبِ عَلَی سَرَائِرِهِمْ وَ طُولِ مُبَاهَاتِهِمْ تَحْتَ تَسَتُّرِ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْمَحْزُونُ ظَاهِرُهُ قَبْضٌ وَ بَاطِنُهُ بَسْطٌ یَعِیشُ مَعَ الْخَلْقِ عَیْشَ الْمَرْضَی‌⁽¹⁾وَ مَعَ اللَّهِ عَیْشَ الْقُرْبَی وَ الْمَحْزُونُ غَیْرُ الْمُتَفَکِّرِ لِأَنَّ الْمُتَفَکِّرَ مُتَکَلِّفٌ وَ الْمَحْزُونُ مَطْبُوعٌ وَ الْحُزْنُ یَبْدُو مِنَ الْبَاطِنِ وَ التَّفَکُّرُ یَبْدُو مِنْ رُؤْیَةِ الْمُحْدَثَاتِ وَ بَیْنَهُمَا فَرْقٌ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ یَعْقُوبَ علیه السلام إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‌⁽²⁾فَبِسَبَبِ مَا تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ دُونَ الْعَالَمِینَ.

وَ قِیلَ لِرَبِیعِ بْنِ خُثَیْمٍ: مَا لَکَ مُهْتَمٌّ قَالَ لِأَنِّی مَطْلُوبٌ وَ یَمِینُ الْحُزْنِ الِابْتِلَاءُ⁽³⁾

وَ شِمَالُهُ الصَّمْتُ وَ الْحُزْنُ یَخْتَصُّ بِهِ الْعَارِفُونَ لِلَّهِ وَ التَّفَکُّرُ یَشْتَرِکُ فِیهِ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ وَ لَوْ حُجِبَ الْحُزْنُ عَنْ قُلُوبِ الْعَارِفِینَ سَاعَةً لَاسْتَغَاثُوا وَ لَوْ وُضِعَ فِی قُلُوبِ غَیْرِهِمْ لَاسْتَنْکَرُوهُ فَالْحُزْنُ أَوَّلٌ ثَانِیهِ الْأَمْنُ وَ الْبِشَارَةُ وَ التَّفَکُّرُ ثَانٍ أَوَّلُهُ تَصْحِیحُ الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ ثَالِثُهُ الِافْتِقَارُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِطَلَبِ النَّجَاةِ وَ الْحَزِینُ مُتَفَکِّرٌ وَ الْمُتَفَکِّرُ مُعْتَبِرٌ

1) 1. أراد جمع المریض و لیس بصحیح و جمع المریض مرضی، و فی المصدر المطبوع صححت الکلمة هکذا:« عیش المرضی، و مع اللّه عیش القربی».

2) 2. یوسف: 86.

3) 3. فی المصدر: الانکسار.

وَ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَالٌ وَ عِلْمٌ وَ طَرِیقٌ وَ عَلَمٌ یُشْرِقُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: اندوه و حزن قلبی، نشانه عارفان می‌باشد زیرا از عنایتهایی که بر دل ایشان سرازیر میشود سرشار هستند، و همواره از باطن جهان و اسرار نهانی آگاهند، و خداوند با لطف و عنایات خود آنها را پوشانده است.

کسی که محزون می‌باشد در ظاهر گرفته و غبارآلود و غمگین است ولی در باطن بسیار خوشحال می‌باشد، او در ظاهر در میان جامعه و رفت و آمد با مردم مانند بیماران بوده - . منظور جمع مریض است، اما این کلمه صحیح نیست زیرا جمع مریض، مرضی است. در نسخه چاپی کلمه به این صورت اصلاح شده است: «عیش المرضی، و مع الله عیش القربی» - ولی در رابطه با خداوند مانند خویشاوندان عمل می‌کند.

محزون، فکرش از دنیا وجلوههایش خالی است به حساب نمی‌آید زیرا کسی که مشغول می‌باشد خود را به سختی می‌اندازد ولی حزن یک امر طبیعی است که از طبیعت آدمی سرچشمه می‌گردد، حزن از باطن انسان بر می‌آید در صورتی که فکرکردن و اندیشیدن از محسوسات ناشی می‌گردد، و این دو با هم فرق دارند.

خداوند متعال در داستان یعقوب می‌گوید: «إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُ - . یوسف / 86 - ، در ما ورای حزن و اندوه چیزی نهفته است که فقط خداوند آن را می‌داند و دیگران از آن آگاهی ندارند .

_ به ربیع بن خثیم گفته شد: چرا اندوهگین می‌باشی؟ گفت: برای اینکه دنبال من هستند و اعمال مرا در نظر دارند، طرف راست حزن گرفتاری وبلا می‌باشد - . در منبع: الانکسار - و طرف چپ آن سکوت است، حزن تنها به کسانی اختصاص دارد که از شناخت ومعرفت خداوندشان برخوردارند، ولی اندیشه به همه مردم ارتباط پیدا می‌کند.

اگر اندوه لحظه‌ای از دل عارفان پوشیده بماند، به طرف خداوند استغاثه می‌کنند، و اگر در دل دیگران گذاشته شود آن را نخواهند شناخت، حزن نخستین مرحله‌ای است که در انسان پدید می‌آید و دنباله‌اش آسایش و مژده خواهد آمد. اما تفکر مرحله دوم است که نخست مرحله ایمان به خداوند می‌باشد، و بعد از آن اندیشه و سوم احتیاج به خدا برای نجات یافتن و حزین نیز همواره در حال اندیشدیدن است، وآن کسی که میاندیشد به نتیجههایی دست پیدا میکند که از آن عبرت جوید ، و هر کدام از آنها حالات ها ودانشهای خاص و روشهاو دانشهای روشنگری دارند، که باید از راه آن وارد شد. - . مصباح الشریعه: 62، در آن «و حلم و شرف» ذکر شده است. -

**[ترجمه]

«2»

جا، [المجالس للمفید] الصَّدُوقُ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ إِلَی عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام یَا عِیسَی هَبْ لِی مِنْ عَیْنَیْکَ الدُّمُوعَ وَ مِنْ قَلْبِکَ الْخُشُوعَ وَ اکْحُلْ عَیْنَکَ بِمِیلِ الْحُزْنِ إِذَا ضَحِکَ الْبَطَّالُونَ وَ قُمْ عَلَی قُبُورِ الْأَمْوَاتِ فَنَادِهِمْ بِالصَّوْتِ الرَّفِیعِ لَعَلَّکَ تَأْخُذُ مَوْعِظَتَکَ مِنْهُمْ وَ قُلْ إِنِّی لَاحِقٌ بِهِمْ فِی اللَّاحِقِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای متعال به عیسی بن مریم علیه السلام وحی کرد: خداوند به عیسی بن مریم سلام اللَّه علیه وحی فرستاد که ای عیسی اشک دیدگان خود را با قلب خاشعت به من بده و دیدگان خود را با میله حزن سرمه بکش.

هنگامی که اهل باطل مشغول خنده هستند و اوقات خود را به بطالت می‌گذرانند شما در گورستان‌ها حاضر شوید و با صدای بلند آنها را مخاطب قرار دهید، شاید از آنها پند گیرید، و بگوئید من هم بزودی به اینها ملحق خواهم شد. - . مجالس مفید: 147 -

**[ترجمه]

«3»

محص، [التمحیص] عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام إِنَّ الْمُؤْمِنَ یُمْسِی وَ یُصْبِحُ حَزِیناً وَ لَا یَصْلُحُ لَهُ إِلَّا ذَلِکَ‌⁽³⁾

و قال الصادق علیه السلام: من کثرت ذنوبه و لم یجد ما یکفرها به ابتلاه اللّه عزّ و جلّ بالحزن فی الدنیا لیکفرها به فان فعل ذلک به، و الا عذبه فی قبره فیلقی اللّه عزّ و جلّ یوم یلقاه و لیس شی‌ء یشهد علیه لشی‌ء من ذنوبه.

و من کتاب السیّد ناصح الدین: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: ان اللّه یحب کل قلب حزین.

1) 1. مصباح الشریعة ص 62، و فیه« و حلم و شرف».

2) 2. مجالس المفید ص 147.

3) 3. مشکاة الأنوار نقلا من کتاب روضة الواعظین: قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله اذا کثرت ذنوب العبد و لم یکن له من العمل ما یکفرها ابتلاه اللّه بالحزن لیکفرها.

الجزء الثالث من کتاب الایمان و الکفر

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: در کتاب علی علیه السلام خواندم: مومن شب را به صبح، و صبح را به شب می‌رساند در حالی که اندوهگین است، و چیزی جز غم برای او پسندیده نیست. - . مشکاه الانوار از کتاب روضه الواعظین نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه گناهان بنده زیاد شود، و عملی نداشته باشد تا کفاره گناهانش باشد، خداوند او را به غم و اندوه دچار می‌کند تا کفاره آن باشد.

و امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه گناهان شخصی زیاد شود و کفاره‌ای برای آن نداشته باشد، خدای عز و جل در دنیا او را به غم و اندوه دچار میکند تا کفاره گناهانش باشد، خداوند با او چنین می‌کند، در غیر این صورت در قبر وی را عذاب می‌نماید و هنگامی که خدای عز و جل را ملاقات می‌کند، چیزی در اختیار ندارد تا بر گناهان او شهادت دهد.

از کتاب سید ناصح الدین: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند هر قلب اندوهگینی را دوست دارد.

• .

**[ترجمه]

أبواب الکفر و مساوی الأخلاق

أقول

سیجی‌ء فی أبواب کتاب العشرة و کتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهی ما یتعلق بهذه الأبواب من الأخبار فانتظره.

**[ترجمه]ص: 73

**[ترجمه]

باب 98 الکفر و لوازمه و آثاره و أنواعه و أصناف الشرک

الآیات

البقرة: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ

1) 1. البقرة: 6- 7.

2) 2. البقرة: 39.

قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ ما کَفَرَ سُلَیْمانُ وَ لکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ⁽²⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ خالِدِینَ فِیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽⁷⁾

آل عمران: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽⁸⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ‌⁽⁹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ أُولئِکَ الَّذِینَ

1) 1. البقرة: 89- 91.

2) 2. البقرة: 102.

3) 3. البقرة: 161- 162.

4) 4. البقرة: 211.

5) 5. البقرة: 254.

6) 6. البقرة: 257.

7) 7. البقرة: 264.

8) 8. آل عمران: 4.

9) 9. آل عمران: 10- 11.

حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: فَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ وَ لا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْباباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الضَّالُّونَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَ لَوِ افْتَدی بِهِ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽⁴⁾

و قال سبحانه: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ‌⁽⁵⁾

و قال سبحانه: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ مَثَلُ ما یُنْفِقُونَ فِی هذِهِ

الْحَیاةِ الدُّنْیا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظَّالِمِینَ‌⁽⁸⁾

1) 1. آل عمران: 21- 22.

2) 2. آل عمران: 56.

3) 3. آل عمران: 79- 80.

4) 4. آل عمران: 90- 91.

5) 5. آل عمران: 105.

6) 6. آل عمران: 116- 117.

7) 7. آل عمران: 141.

8) 8. آل عمران: 151.

و قال تعالی: وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽¹⁾

النساء: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً⁽²⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً⁽³⁾

و قال تعالی: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً⁽⁶⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا أُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽⁷⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً⁽⁸⁾

1) 1. آل عمران: 176- 177.

2) 2. النساء: 48.

3) 3. النساء: 56.

4) 4. النساء: 102.

5) 5. النساء: 115- 116.

6) 6. النساء: 136.

7) 7. النساء: 150- 151.

8) 8. النساء: 168- 169.

المائدة: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِیَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ یَوْمِ الْقِیامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ یُرِیدُونَ أَنْ یَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنْها وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ‌⁽²⁾

و قال تعالی: إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ⁽⁵⁾

و قال تعالی: لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ‌⁽⁸⁾

الأنعام: ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ‌⁽⁹⁾

و قال تعالی: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽¹¹⁾

و قال تعالی: وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ

1) 1. المائدة: 10.

2) 2. المائدة: 36- 37.

3) 3. المائدة: 67.

4) 4. المائدة: 68.

5) 5. المائدة: 72.

6) 6. المائدة: 73.

7) 7. المائدة: 86.

8) 8. المائدة: 100.

9) 9. الأنعام: 1.

10) 10. الأنعام: 10.

11) 11. الأنعام: 12.

إلی قوله تعالی قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّی إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فِیها وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلی ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُماتِ مَنْ یَشَأِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ‌⁽²⁾

و قال تعالی: قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ إلی قوله تعالی وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما کَسَبَتْ لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفِیعٌ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا فَما کانَ لِشُرَکائِهِمْ فَلا یَصِلُ إِلَی اللَّهِ وَ ما کانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلی شُرَکائِهِمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ وَ کَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَکاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لا یَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ أَنْعامٌ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا افْتِراءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ وَ قالُوا ما فِی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُکُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی أَزْواجِنا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً⁽⁷⁾

1) 1. الأنعام: 26- 31.

2) 2. الأنعام: 39.

3) 3. الأنعام: 47- 49.

4) 4. الأنعام: 70.

5) 5. الأنعام: 88.

6) 6. الأنعام: 136- 139.

7) 7. الأنعام: 151.

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ‌ءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾

الأعراف: إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ إلی قوله تعالی فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کافِرُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ‌⁽³⁾

و قال سبحانه: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ أَنْفُسَهُمْ کانُوا یَظْلِمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ‌⁽⁶⁾

الأنفال: ذلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ یُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ ذلِکُمْ فَذُوقُوهُ وَ أَنَّ لِلْکافِرِینَ عَذابَ النَّارِ⁽⁷⁾

و قال سبحانه: ذلِکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ‌⁽⁸⁾

1) 1. الأنعام: 159.

2) 2. الأعراف: 40- 45.

3) 3. الأعراف: 72.

4) 4. الأعراف: 146- 147.

5) 5. الأعراف: 177.

6) 6. الأعراف: 182- 183.

7) 7. الأنفال: 13- 14.

8) 8. الأنفال: 18.

و قال سبحانه: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ‌⁽¹⁾

و قال سبحانه: کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ الَّذِینَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا یَتَّقُونَ‌⁽²⁾

التوبة: وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ إلی قوله تعالی أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحادِدِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِیها ذلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌⁽⁶⁾

یونس: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخاسِرِینَ‌⁽⁸⁾

هود: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ‌⁽⁹⁾

1) 1. الأنفال: 21- 23.

2) 2. الأنفال: 54- 56.

3) 3. براءة: 2.

4) 4. براءة: 3.

5) 5. براءة: 61- 63.

6) 6. براءة: 80.

7) 7. یونس: 4.

8) 8. یونس: 95.

9) 9. هود: 25- 26.

و قال تعالی: حاکیا عن هود یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ إلی قوله تعالی وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَلا إِنَّ عاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ⁽¹⁾

الرعد: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا یَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ لَهُمْ عَذابٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً یَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ⁽³⁾

إبراهیم: وَ وَیْلٌ لِلْکافِرِینَ مِنْ عَذابٍ شَدِیدٍ⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ قالَ مُوسی إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ⁽⁵⁾

و قال تعالی: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْ‌ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ⁽⁶⁾

الحجر: رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ‌⁽⁷⁾

النحل: لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‌⁽⁸⁾

و قال تعالی: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ

1) 1. هود: 50- 60.

2) 2. الرعد: 33- 34.

3) 3. الرعد: 42.

4) 4. إبراهیم: 2.

5) 5. إبراهیم: 8.

6) 6. إبراهیم: 18.

7) 7. الحجر: 2.

8) 8. النحل: 60.

بِما کانُوا یُفْسِدُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽³⁾

الإسراء: وَ أَنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً⁽⁴⁾

الکهف: أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیاءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ نُزُلًا قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً ذلِکَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آیاتِی وَ رُسُلِی هُزُواً⁽⁵⁾

مریم: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ‌⁽⁶⁾

طه: إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ کَذلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقی‌⁽⁸⁾

الأنبیاء: وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّی إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِکَ نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ‌⁽⁹⁾الحج إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصَّابِئِینَ وَ النَّصاری وَ الْمَجُوسَ

1) 1. النحل: 88.

2) 2. النحل: 104- 105.

3) 3. النحل: 107.

4) 4. أسری: 10.

5) 5. الکهف: 102- 106.

6) 6. مریم: 37.

7) 7. طه: 74.

8) 8. طه: 127.

9) 9. الأنبیاء: 29.

وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا مُعاجِزِینَ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌⁽⁵⁾

المؤمنون: فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ‌⁽⁷⁾

النور: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ⁽⁸⁾

و قال تعالی: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْسَ الْمَصِیرُ⁽⁹⁾

الفرقان: وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُهُمْ وَ لا یَضُرُّهُمْ وَ کانَ الْکافِرُ

1) 1. الحجّ: 17.

2) 2. الحجّ: 31.

3) 3. الحجّ: 51.

4) 4. الحجّ: 55.

5) 5. الحجّ: 57.

6) 6. المؤمنون: 44.

7) 7. المؤمنون: 117.

8) 8. النور: 39- 40.

9) 9. النور: 57.

10) 10. الفرقان: 23.

عَلی رَبِّهِ ظَهِیراً⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ⁽²⁾

النمل: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ أُوْلئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‌⁽³⁾

القصص: وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ فَیَقُولُ ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْباءُ یَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا یَتَساءَلُونَ‌⁽⁴⁾

العنکبوت: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الْکافِرُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ إلی قوله تعالی یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ‌⁽⁸⁾

الروم: وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِکَ فِی الْعَذابِ مُحْضَرُونَ‌⁽⁹⁾

لقمان: وَ مَنْ کَفَرَ فَلا یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ⁽¹⁰⁾

التنزیل: أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ إلی قوله تعالی وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها أُعِیدُوا فِیها وَ قِیلَ لَهُمْ

1) 1. الفرقان: 55.

2) 2. الفرقان: 68.

3) 3. النمل: 4- 5.

4) 4. القصص: 65- 66.

5) 5. العنکبوت: 23.

6) 6. العنکبوت: 47.

7) 7. العنکبوت: 49.

8) 8. العنکبوت: 52- 54.

9) 9. الروم: 16.

10) 10. لقمان: 23.

ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ‌⁽¹⁾

الأحزاب: لِیُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ وَ یَتُوبَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً⁽²⁾

سبأ: وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا مُعاجِزِینَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ إلی قوله تعالی بَلِ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِیدِ⁽³⁾

و قال تعالی: وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِی أَعْناقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁴⁾

فاطر: الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها کَذلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ إلی قوله تعالی هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ لا یَزِیدُ الْکافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً وَ لا یَزِیدُ الْکافِرِینَ کُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً⁽⁶⁾

ص: بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ⁽⁸⁾

الزمر: إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ⁽⁹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ زُمَراً⁽¹¹⁾

1) 1. التنزیل: 18- 20.

2) 2. الأحزاب: 73.

3) 3. سبأ: 5- 8.

4) 4. سبأ: 33.

5) 5. فاطر: 2.

6) 6. فاطر: 36- 39.

7) 7. ص: 2.

8) 8. ص: 27.

9) 9. الزمر: 7.

10) 10. الزمر: 63.

11) 11. الزمر: 71.

المؤمن: وَ کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ⁽¹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمانِ فَتَکْفُرُونَ‌⁽²⁾

السجدة: إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ⁽³⁾

حمعسق: وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ إلی قوله تعالی أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّینِ ما لَمْ یَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الْکافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽⁵⁾

الزخرف: إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ‌⁽⁶⁾

الجاثیة: هذا هُدیً وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا أَ فَلَمْ تَکُنْ آیاتِی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِینَ وَ إِذا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لا رَیْبَ فِیها قُلْتُمْ ما نَدْرِی مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ وَ قِیلَ الْیَوْمَ نَنْساکُمْ کَما نَسِیتُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا

1) 1. المؤمن: 6.

2) 2. المؤمن: 10.

3) 3. السجدة: 40.

4) 4. الشوری: 16- 21.

5) 5. الشوری: 26.

6) 6. الزخرف: 74- 75.

7) 7. الجاثیة: 11.

وَ مَأْواکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽¹⁾

محمد: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ إلی قوله تعالی ذلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْویً لَهُمْ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدی لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ‌⁽⁶⁾

الفتح: وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ الظَّانِّینَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَعِیراً⁽⁸⁾

الذاریات: فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا یَسْتَعْجِلُونِ‌⁽⁹⁾

الحدید: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽¹⁰⁾

التغابن: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِینَ

1) 1. الجاثیة: 31- 34.

2) 2. القتال: 1- 3.

3) 3. القتال: 8- 9.

4) 4. القتال: 12.

5) 5. القتال: 32.

6) 6. القتال: 34.

7) 7. الفتح: 6.

8) 8. الفتح: 13.

9) 9. الذاریات: 59.

10) 10. الحدید: 19.

فِیها وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ⁽¹⁾

الملک: وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ⁽²⁾

المزمل: فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً⁽³⁾

المدثر: فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ عَلَی الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ⁽⁴⁾

الإنشقاق: فَما لَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ وَ إِذا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لا یَسْجُدُونَ بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُوعُونَ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽⁵⁾

البروج: بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی تَکْذِیبٍ‌⁽⁶⁾

الغاشیة: إِلَّا مَنْ تَوَلَّی وَ کَفَرَ فَیُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَکْبَرَ⁽⁷⁾

البینة: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نارِ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ⁽⁸⁾

•

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ - . بقرة / 39 - {و [لی] کسانی که کفر ورزیدند و نشانه‌های ما را دروغ انگاشتند، آنانند که اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود.} * فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ {و هنگامی که از جانب خداوند کتابی که مؤید آنچه نزد آنان است برایشان آمد، و از دیرباز [در انتظارش] بر کسانی که کافر شده بودند پیروزی می‌جستند ولی همین که آنچه [که اوصافش] را می‌شناختند برایشان آمد، انکارش کردند. پس لعنت خدا بر کافران باد}.

•

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلی غَضَبٍ وَ لِلْکافِرِینَ عَذابٌ مُهِینٌ* وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَیْنا وَ یَکْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ * قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ - . بقرة/ 89- 91 - {وه که به چه بد بهایی خود را فروختند که به آنچه خدا نازل کرده بود از سر رشک انکار آوردند که چرا خداوند از فضل خویش بر هر کس از بندگانش که بخواهد آیاتی فرو می‌فرستد پس به خشمی بر خشم دیگر گرفتار آمدند و برای کافران عذابی خفت‌آور است. و چون به آنان گفته شود به آنچه خدا نازل کرده ایمان آورید می‌گویند ما به آنچه بر پیامبر خودمان نازل شده ایمان می‌آوریم و غیر آن را با آنکه کاملا حق و مؤید همان چیزی است که با آنان است انکار می‌کنند بگو اگر مؤمن بودید پس چرا پیش از این پیامبران خدا را می‌کشتید.} و فرمود: وَ ما کَفَرَ سُلَیْمانُ وَ لکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ - . بقرة / 102 - {و سلیمان کفر نورزید، لیکن آن شیطان [صفت] ها به کفر گراییدند که به مردم سحر می‌آموختند}

•

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ خالِدِینَ فِیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ - . بقرة / 161- 162 - {کسانی که کافر شدند و در حال کفر مردند لعنت‌خدا و فرشتگان و تمام مردم بر آنان باد، در آن [لعنت] جاودانه بمانند نه عذابشان کاسته گردد، و نه مهلت یابند } * و فرمود: وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ - . بقرة / 211 - {هر کس نعمت‌خدا را پس از آنکه برای او آمد [به کفران] بدل کند خدا سخت کیفر است.} * و فرمود: وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ - . بقرة / 254 - {کافران همان ظالمان هستند}

•

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ - . بقرة / 257 - {و [لی] کسانی که کفر ورزیده‌اند، سرورانشان [همان عصیانگران] طاغوتند، که آنان را از روشنایی به سوی تاریکیها به در می‌برند. آنان اهل آتشند که خود، در آن جاودانند. } * و فرمود: وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ - . بقرة / 264 - {خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ - . آل عمران / 4 - {کسانی که به آیات خدا کفر ورزیدند، بی‌تردید عذابی سخت خواهند داشت}

•

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ - . آل عمران / 10- 11 - {در حقیقت، کسانی که کفر ورزیدند، اموال و اولادشان چیزی [از عذاب خدا] را از آنان دور نخواهد کرد؛ و آنان خود، هیزم دوزخند.}

•

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ أُولئِکَ الَّذِینَ {کسانی که به آیات خدا کفر می‌ورزند، و پیامبران را بناحق می‌کشند، و دادگستران را به قتل می‌رسانند، آنان را از عذابی دردناک خبر ده} . .

•

حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ - . آل عمران / 21- 22 - {آنان کسانی‌اند که در [این] دنیا و [در سرای] آخرت، اعمالشان به هدر رفته و برای آنان هیچ یاوری نیست.} * و فرمود: فَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ - . آل عمران / 56 -

{اما کسانی که کفر ورزیدند، در دنیا و آخرت به سختی عذابشان کنم و یاورانی نخواهند داشت}

•

ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ وَ لا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْباباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ - . آل عمران/ 79- 80 - {هیچ بشری را نسزد که خدا به او کتاب و حکم و پیامبری بدهد؛ سپس او به مردم بگوید: «به جای خدا، بندگان من باشید.» بلکه [باید بگوید:] «به سبب آنکه کتاب [آسمانی] تعلیم می‌دادید و از آن رو که درس می‌خواندید، علمای دین باشید.»}

•

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الضَّالُّونَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَ لَوِ افْتَدی بِهِ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ - . آل عمران / 90- 91 - {کسانی که پس از ایمان خود کافر شدند، سپس بر کفر [خود] افزودند، هرگز توبه آنان پذیرفته نخواهد شد، و آنان خود گمراهانند.} * و فرمود: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ - . آل عمران / 105 - {و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند، و برای آنان عذابی سهمگین است} * - إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ * مَثَلُ ما یُنْفِقُونَ فِی هذِهِ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ - . آل عمران / 116- 117

•

{کسانی که کفر ورزیدند، هرگز اموالشان و اولادشان چیزی [از عذاب خدا] را از آنان دفع نخواهد کرد، و آنان اهل آتشند و در آن جاودانه خواهند بود. مثَل آنچه [آنان] در زندگی این دنیا [در راه دشمنی با پیامبر] خرج می‌کنند، همچون مثلِ بادی است که در آن، سرمای سختی است، که به کشتزار قومی که بر خود ستم نموده‌اند بوزد و آن را تباه سازد؛ و خدا به آنان ستم نکرده، بلکه آنان خود بر خویشتن ستم کرده‌اند.}

•

وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ - . آل عمران / 141 - {و تا خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند خالص گرداند و کافران را [به تدریج] نابود سازد.} * و فرمود: سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظَّالِمِینَ‌ - . آل عمران / 15 - {به زودی در دلهای کسانی که کفر ورزیده‌اند بیم خواهیم افکند، زیرا چیزی را با خدا شریک گردانیده‌اند که بر [حقانیت] آن، [خدا] دلیلی نازل نکرده است. و جایگاهشان آتش است، و جایگاه ستمگران چه بد است.}

•

وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ * إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ - . آل عمران / 176- 177 -

{و کسانی که در کفر می‌کوشند، تو را اندوهگین نسازند؛ که آنان هرگز به خدا هیچ زیانی نمی‌رسانند. خداوند می‌خواهد در آخرت برای آنان بهره‌ای قرار ندهد، و برای ایشان عذابی بزرگ است. در حقیقت، کسانی که کفر را به [بهای] ایمان خریدند، هرگز به خداوند هیچ زیانی نخواهند رسانید، و برای آنان عذابی دردناک است.} * و فرمود: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً - . نساء / 48 - {مسلّماً خدا، این را که به او شرک ورزیده شود نمی‌بخشاید و غیر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشاید، و هر کس به خدا شرک ورزد، به یقین گناهی بزرگ بربافته است.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً - . نساء / 56 - {به زودی کسانی را که به آیات ما کفر ورزیده‌اند، در آتشی [سوزان] درآوریم؛ که هر چه پوستشان بریان گردد، پوستهایِ دیگری بر جایش نهیم تا عذاب را بچشند. آری، خداوند توانای حکیم است.} * و فرمود: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً - . نساء / 102 - {بی گمان، خدا برای کافران عذاب خفّت‌آوری آماده کرده است.} * و فرمود: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً * إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً - . نساء / 115- 116 - {و هر کس، پس از آنکه راه هدایت برای او آشکار شد با پیامبر به مخالفت برخیزد، و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم و به دوزخش کشانیم، و چه بازگشتگاه بدی است. خداوند، این را که به او شرک آورده شود، نمی‌آمرزد؛ و فروتر از آن را بر هر که بخواهد می‌بخشاید. و هر کس به خدا شرک ورزد، قطعاً دچار گمراهیِ دور و درازی شده است.} * و فرمود: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً - . نساء / 136 - {و هر کس به خدا و فرشتگان او و کتابها و پیامبرانش و روز بازپسین کفر ورزد، در حقیقت دچار گمراهی دور و درازی شده است} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا * أُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً - . نساء / 150- 151 - {کسانی که به خدا و پیامبرانش کفر می‌ورزند، و می‌خواهند میان خدا و پیامبران او جدایی اندازند، و می‌گویند: «ما به بعضی ایمان داریم و بعضی را انکار می‌کنیم» و می‌خواهند میان این [دو]، راهی برای خود اختیار کنند، آنان در حقیقت کافرند؛ و ما برای کافران عذابی خفّت‌آور آماده کرده‌ایم.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً * إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً * إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً - . نساء: 168- 169 - {بی‌تردید، کسانی که کفر ورزیدند و [مردم را] از راه خدا باز داشتند، به گمراهیِ دور و درازی افتاده‌اند. کسانی که کفر ورزیدند و ستم کردند، خدا بر آن نیست که آنان را بیامرزد و به راهی هدایت کند، مگر راه جهنّم، که همیشه در آن جاودانند؛ و این [کار] برای خدا آسان است.}

• وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ - . مائدة / 10 - {و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ انگاشتند، آنان اهل دوزخند.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِیَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ یَوْمِ الْقِیامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ * یُرِیدُونَ أَنْ یَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنْها وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ - . مائدة / 36- 37 - {در حقیقت، کسانی که کفر ورزیدند، اگر تمام آنچه در زمین است برای آنان باشد، و مثلِ آن را [نیز] با آن [داشته باشند] تا به وسیله آن، خود را از عذاب روز قیامت بازخرند، از ایشان پذیرفته نمی‌شود و عذابی پر درد خواهند داشت. می‌خواهند که از آتش بیرون آیند، در حالی که از آن بیرون آمدنی نیستند، و برای آنان عذابی پایدار خواهد بود} - إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ - . مائدة / 67 - {خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند} * و فرمود: فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ - . مائدة / 68 -

{. پس بر گروه کافران اندوه مخور.} * و فرمود: وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ - . مائدة / 72 - {کسانی که گفتند: «خدا همان مسیح پسر مریم است»، قطعاً کافر شده‌اند، و حال آنکه مسیح، می‌گفت: «ای فرزندان اسرائیل، پروردگار من و پروردگار خودتان را بپرستید؛ که هر کس به خدا شرک آوَرَد، قطعاً خدا بهشت را بر او حرام ساخته و جایگاهش آتش است، و برای ستمکاران یاورانی نیست.»} * و فرمود: لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ - . مائدة / 73 -

{و اگر از آنچه می‌گویند باز نایستند، به کافران ایشان عذابی دردناک خواهد رسید} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ - . مائدة / 86 - {و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ پنداشتند، آنان همدم آتشند.} * و فرمود: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ - . مائد/ 100 - {بگو: «پلید و پاک یکسان نیستند، هر چند کثرت پلید[ها] تو را به شگفت آوَرَد. پس ای خردمندان، از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.»} * و فرمود: ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ - . أنعام: 1 - {کسانی که کفر ورزیده‌اند، [غیر او را] با پروردگار خود برابر می‌کنند.} * و فرمود: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ - . أنعام: 10 - {و پیش از تو پیامبرانی به استهزا گرفته شدند. پس آنچه را ریشخند می‌کردند گریبانگیر ریشخندکنندگان ایشان گردید.} * و فرمود: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُون - . انعام / 12 - {خودباختگان کسانی‌اند که ایمان نمی‌آورند.} * و فرمود: وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ * وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ {و آنان [مردم را] از آن باز می‌دارند و [خود نیز] از آن دوری می‌کنند، و[لی] جز خویشتن را به هلاکت نمی‌افکنند و نمی‌دانند. و ای کاش [منکران را] هنگامی که بر آتش عرضه می‌شوند، می‌دیدی که می‌گویند: «کاش بازگردانده می‌شدیم و [دیگر] آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از مؤمنان می‌شدیم.» [ولی چنین نیست] بلکه آنچه را پیش از این نهان می‌داشتند، برای آنان آشکار شده است. و اگر هم بازگردانده شوند قطعاً به آنچه از آن منع شده بودند برمی‌گردند و آنان دروغگویند.

•

قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ * قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّی إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فِیها وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلی ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ - . انعام / 26 - 31 - {و اگر بنگری هنگامی را که در برابر پروردگارشان باز داشته می‌شوند. [خدا] می‌فرماید: «آیا این حقّ نیست؟» می‌گویند: «چرا، سوگند به پروردگارمان [که حق است].» می‌فرماید: «پس به [کیفر] آنکه کفر می‌ورزیدید، این عذاب را بچشید.» کسانی که لقای الهی را دروغ انگاشتند قطعاً زیان دیدند. تا آنگاه که قیامت بناگاه بر آنان دررسد، می‌گویند: «ای دریغ بر ما، بر آنچه در باره آن کوتاهی کردیم.» و آنان بار سنگین گناهانشان را به دوش می‌کشند. چه بد است باری که می‌کشند.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُماتِ مَنْ یَشَأِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ - . الأنعام: 39 - {و کسانی که آیات ما را دروغ پنداشتند، در تاریکیها[یِ کفر] کر و لالند، هر که را خدا بخواهد گمراهش می‌گذارد؛ و هر که را بخواهد بر راه راست قرارش می‌دهد.} * و فرمود: قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ {بگو: «به نظر شما، اگر عذاب خدا ناگهان یا آشکارا به شما برسد، آیا جز گروه ستمگران [کسی] هلاک خواهد شد؟»} تا آنجا که می‌فرماید: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ - . أنعام / 49 - 47 - {و کسانی که آیات ما را دروغ انگاشتند، به [سزای] آنکه نافرمانی می‌کردند، عذاب به آنان خواهد رسید.}

•

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما کَسَبَتْ لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفِیعٌ - . أنعام / 70 - {و کسانی را که دین خود را به بازی و سرگرمی گرفتند و زندگی دنیا آنان را فریفته است، رها کن؛ و [مردم را] به وسیله این [قرآن] اندرز ده؛ مبادا کسی به [کیفر] آنچه کسب کرده به هلاکت افتد، در حالی که برای او در برابر خدا یاری و شفاعتگری نباشد؛ و اگر [برای رهایی خود] هر گونه فدیه‌ای دهد، از او پذیرفته نگردد. اینانند که به [سزای] آنچه کسب کرده‌اند به هلاکت افتاده‌اند، و به [کیفر] آنکه کفر می‌ورزیدند، شرابی از آب جوشان و عذابی پر درد خواهند داشت.} * تا آنجا که فرمود: وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یَعْمَلُونَ - . أنعام / 88 - {و اگر آنان شرک ورزیده بودند، قطعاً آن چه انجام می‌دادند از دستشان می‌رفت.}

•

وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا فَما کانَ لِشُرَکائِهِمْ فَلا یَصِلُ إِلَی اللَّهِ وَ ما کانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلی شُرَکائِهِمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ * وَ کَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَکاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ * وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لا یَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ أَنْعامٌ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا افْتِراءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ * وَ قالُوا ما فِی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُکُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی أَزْواجِنا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ - . أنعام / 136- 139 - {و [مشرکان،] برای خدا از آنچه از کِشت و دامها که آفریده است سهمی گذاشتند، و به پندار خودشان گفتند: «این ویژه خداست و این ویژه بتان ما.» پس آنچه خاص بتانشان بود به خدا نمی‌رسید، و[لی] آنچه خاص خدا بود به بتانشان می‌رسید. چه بد داوری می‌کنند. و این گونه برای بسیاری از مشرکان، بتانشان کشتن فرزندانشان را آراستند، تا هلاکشان کنند و دینشان را بر آنان مشتبه سازند؛ و اگر خدا می‌خواست چنین نمی‌کردند. پس ایشان را با آنچه به دروغ می‌سازند رها کن. و گفتند: «آنچه در شکم این دامهاست اختصاص به مردان ما دارد و بر همسران ما حرام شده است، و اگر [آن جنین] مرده باشد، همه آنان [از زن و مرد ] در آن شریکند. به زودی [خدا] توصیف آنان را سزا خواهد داد، زیرا او حکیم داناست.} * و فرمود: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً - . أنعام / 151 - {بگو: «بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده برای شما بخوانم: چیزی را با او شریک قرار مدهید}.

•

إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ‌ءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَفْعَلُون - . انعام / 159 - {کسانی که دین خود را پراکنده ساختند و فرقه فرقه شدند، تو هیچ گونه مسؤول ایشان نیستی، کارشان فقط با خداست. آنگاه به آنچه انجام می‌دادند آگاهشان خواهد کرد.}

•

إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ * لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ {در حقیقت، کسانی که آیات ما را دروغ شمردند و از [پذیرفتن] آنها تکبّر ورزیدند، درهای آسمان را برایشان نمی‌گشایند و در بهشت درنمی‌آیند مگر آنکه شتر در سوراخ سوزن داخل شود. و بدینسان بزهکاران را کیفر می‌دهیم. برای آنان از جهنّم بستری و از بالایشان پوششهاست، و این گونه بیدادگران را سزا می‌دهیم.} تا آنجا که فرمود: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ * الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کافِرُونَ - . أعراف / 40- 45 - {پس آواز دهنده‌ای میان آنان آواز درمی‌دهد که: «لعنت خدا بر ستمکاران باد.» همانان که [مردم را] از راه خدا باز می‌دارند و آن را کج می‌خواهند و آنها آخرت را منکرند} * و فرمود: وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ - . أعراف / 72 - {پس او و کسانی را که با او بودند به رحمتی از خود رهانیدیم؛ و کسانی را که آیات ما را دروغ شمردند و مؤمن نبودند ریشه‌کن کردیم.} * و فرمود: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ * وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ - . أعراف / 146- 147 - {به زودی کسانی را که در زمین، بناحق تکبّر می‌ورزند، از آیاتم رویگردان سازم [به طوری که] اگر هر نشانه‌ای را [از قدرت من] بنگرند، بدان ایمان نیاورند، و اگر راه صواب را ببینند آن را برنگزینند، و اگر راه گمراهی را ببینند آن را راه خود قرار دهند. این بدان سبب است که آنان آیات ما را دروغ انگاشتند و غفلت ورزیدند. و کسانی که آیات ما و دیدار آخرت را دروغ پنداشتند، اعمالشان تباه شده است. آیا جز در برابر آنچه می‌کردند کیفر می‌بینند؟}

•

ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ أَنْفُسَهُمْ کانُوا یَظْلِمُونَ‌ - . أعراف / 177 - {چه زشت است داستان گروهی که آیات ما را تکذیب و به خود ستم می‌نمودند.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ‌ - . أعراف / 182- 183 - {و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج، از جایی که نمی‌دانند گریبانشان را خواهیم گرفت. و به آنان مهلت می‌دهم، که تدبیر من استوار است.} - ذلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ یُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ * ذلِکُمْ فَذُوقُوهُ وَ أَنَّ لِلْکافِرِینَ عَذابَ النَّارِ - . أنفال / 13- 14 - {این [کیفر] بدان سبب است که آنان با خدا و پیامبر او به مخالفت برخاستند، و هر کس با خدا و پیامبر او به مخالفت برخیزد قطعاً خدا سخت‌کیفر است. این [عذاب دنیا] را بچشید، و [بدانید که] برای کافران عذاب آتش خواهد بود.} * و فرمود: ذلِکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ - . أنفال / 18 - {[ماجرا] این بود، و [بدانید که] خدا نیرنگ کافران را سست می‌گرداند.}

•

وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ - . انفال / 21- 23 - {و مانند کسانی مباشید که گفتند: «شنیدیم» در حالی که نمی‌شنیدند. قطعاً بدترین جنبندگان نزد خدا کران و لالانی‌اند که نمی‌اندیشند. و اگر خدا در آنان خیری می‌یافت قطعاً شنوایشان می‌ساخت؛ و اگر آنان را شنوا می‌کرد، حتماً باز به حال اعراض، روی برمی‌تافتند.} * و فرمود: کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ * إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا یَتَّقُونَ - . أنفال / 54- 56 - {[رفتاری] چون رفتار فرعونیان و کسانی که پیش از آنان بودند، که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند؛ پس ما آنان را به [سزای] گناهانشان هلاک، و فرعونیان را غرق کردیم و همه آنان ستمکار بودند. بی‌تردید، بدترین جنبندگان پیش خدا کسانی‌اند که کفر ورزیدند و ایمان نمی‌آورند. همانان که از ایشان پیمان گرفتی ولی هر بار پیمان خود را می‌شکنند و [از خدا] پروا نمی‌دارند.} توبة وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ‌ - . براءة / 2 - {و این خداست که رسواکننده کافران است.} و فرمود: وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ - . براءة / 3 - {و کسانی را که کفر ورزیدند از عذابی دردناک خبر ده.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ تا آنجا که فرمود: أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحادِدِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِیها ذلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ - . براءة / 61- 63 - {و کسانی که پیامبر خدا را آزار می‌رسانند، عذابی پر درد [در پیش] خواهند داشت- آیا ندانسته‌اند که هر کس با خدا و پیامبر او درافتد برای او آتش جهنّم است که در آن جاودانه خواهد بود، این همان رسوایی بزرگ است.} * و فرمود: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌ - . براءة / 80 - {چه برای آنان آمرزش بخواهی یا برایشان آمرزش نخواهی [یکسان است، حتّی] اگر هفتاد بار برایشان آمرزش طلب کنی هرگز خدا آنان را نخواهد آمرزید، چرا که آنان به خدا و فرستاده‌اش کفر ورزیدند، و خدا گروه فاسقان را هدایت نمی‌کند}

•

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ - . یونس / 4 - {و کسانی که کفر ورزیده‌اند به [سزای] کفرشان شربتی از آب جوشان و عذابی پر درد خواهند داشت.} * و فرمود: وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخاسِرِینَ‌ - . یونس / 95 - {و از کسانی که آیات ما را دروغ پنداشتند مباش، که از زیانکاران خواهی بود.}

•

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ * أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ‌ - . هود / 25- 26 - {و به راستی نوح را به سوی قومش فرستادیم. [گفت:] من برای شما هشداردهنده‌ای آشکارم،که جز خدا را نپرستید، زیرا من از عذاب روزی سهمگین بر شما بیمناکم.} - یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ تا آنجا که می‌فرماید: وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ * وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَلا إِنَّ عاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ - . هود / 50- 60 - {«ای قوم من، خدا را بپرستید. جز او هیچ معبودی برای شما نیست. شما فقط دروغ پردازید.» و این، [قوم] عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند، و فرستادگانش را نافرمانی نمودند، و به دنبال فرمانِ هر زورگویِ ستیزه‌جوی رفتند. و [سرانجام] در این دنیا و روز قیامت، لعنت بدرقه [راه] آنان گردید. آگاه باشید که عادیان به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان، مرگ بر عادیان: قوم هود.}

•

وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا یَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ * آیا کسی که بر هر شخصی بدانچه کرده است مراقب است [مانند کسی است که از همه جا بی‌خبر است]؟ و برای خدا شریکانی قرار دادند. بگو: «نامشان را ببرید» آیا او را به آنچه در زمین است و او نمی‌داند خبر می‌دهید، یا سخنی سطحی [و میان‌تهی] می‌گویید؟ [چنین نیست] بلکه برای کسانی که کافر شده‌اند نیرنگشان آراسته شده و از راه [حق] بازداشته شده‌اند و هر که را خدا بی‌راه گذارد رهبری نخواهد داشت.}* لَهُمْ عَذابٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ - . رعد / 33- 34 - {برای آنان در زندگی دنیا عذابی است، و قطعاً عذاب آخرت دشوارتر است، و برای ایشان در برابر خدا هیچ نگهدارنده‌ای نیست.} * و فرمود: وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً یَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ - . رعد / 42 - {و به یقین، کسانی که پیش از آنان بودند نیرنگ کردند، ولی همه تدبیرها نزد خداست. آنچه را که هر کسی به دست می‌آورد می‌داند. و به زودی کافران بدانند که فرجام آن سرای از کیست.} إبراهیم وَ وَیْلٌ لِلْکافِرِینَ مِنْ عَذابٍ شَدِیدٍ - . إبراهیم / 2 - {وای بر کافران از عذابی سخت.} و فرمود: وَ قالَ مُوسی إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ - . إبراهیم / 8 - {و موسی گفت: «اگر شما و هر که در روی زمین است همگی کافر شوید، بی‌گمان، خدا بی‌نیاز ستوده[صفات] است.»} * و فرمود: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْ‌ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ - . ابراهیم / 18 - {مَثَل کسانی که به پروردگار خود کافر شدند، کردارهایشان به خاکستری می‌ماند که بادی تند در روزی طوفانی بر آن بوزد: از آنچه به دست آورده‌اند هیچ [بهره‌ای] نمی‌توانند بُرد. این است همان گمراهیِ دور و دراز.}

•

رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ‌ - . حجر / 2 - {چه بسا کسانی که کافر شدند آرزو کنند که کاش مسلمان بودند.}

•

لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ - . نحل / 60 - {وصف زشت برای کسانی است که به آخرت ایمان ندارند، و بهترین وصف از آنِ خداست، و اوست ارجمند حکیم.} * و فرمود: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ {کسانی که کفر ورزیدند و از راه خدا باز داشتند به [سزای] آنکه فساد می‌کردند عذابی بر عذابشان می‌افزاییم.}

بِما کانُوا یُفْسِدُونَ - . نحل / 88 - {به [سزای] آنکه فساد می‌کردند} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ * إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ - . نحل / 104- 105 - {در حقیقت، کسانی که به آیات خدا ایمان ندارند، خدا آنان را هدایت نمی‌کند و برایشان عذابی دردناک است.تنها کسانی دروغ‌پردازی می‌کنند که به آیات خدا ایمان ندارند و آنان خود دروغگویانند.} * و فرمود: وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌ - . نحل / 107 - {خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند}

•

وَ أَنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً - . أسری / 10 - {و اینکه برای کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند عذابی پر درد آماده کرده‌ایم.}

•

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیاءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ نُزُلًا * قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً * أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً * ذلِکَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آیاتِی وَ رُسُلِی هُزُواً - . کهف / 102- 106 - {آیا کسانی که کفر ورزیده‌اند، پنداشته‌اند که [می‌توانند] به جای من، بندگانم را سرپرست بگیرند؟ ما جهنم را آماده کرده‌ایم تا جایگاه پذیرایی کافران باشد. بگو: «آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم؟». [آنان] کسانی‌اند که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند. [آری،] آنان کسانی‌اند که آیات پروردگارشان و لقای او را انکار کردند، در نتیجه اعمالشان تباه گردید، و روز قیامت برای آنها [قدر و] ارزشی نخواهیم نهاد. این جهنم سزای آنان است، چرا که کافر شدند و آیات من و پیامبرانم را به ریشخند گرفتند.}

•

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ‌ - . مریم / 37 - {اما دسته‌ها[ی گوناگون] از میان آنها به اختلاف پرداختند، پس وای بر کسانی که کافر شدند از مشاهده روزی دهشتناک.}

•

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی - . طه / 74 - {در حقیقت، هر که به نزد پروردگارش گنهکار رود، جهنم برای اوست: در آن نه می‌میرد و نه زندگی می‌یابد.} * و فرمود: وَ کَذلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقی‌ - . طه / 127 - {و این گونه هر که را به افراط گراییده و به نشانه‌های پروردگارش نگرویده است سزا می‌دهیم، و قطعاً شکنجه آخرت سخت‌تر و پایدارتر است.}

•

وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّی إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِکَ نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ‌ - . أنبیاء / 29 - {و هر کس از آنان بگوید: «من [نیز] جز او خدایی هستم»، او را به دوزخ کیفر می‌دهیم. [آری] سزای ستمکاران را این گونه می‌دهیم.}

•

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصَّابِئِینَ وَ النَّصاری وَ الْمَجُوسَ {کسانی که ایمان آوردند و کسانی که یهودی شدند و صابئی‌ها و مسیحیان و زرتشتیان و

•

وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ یَباب بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ - . حجّ / 17 - کسانی که شرک ورزیدند، البته خدا روز قیامت میانشان داوری خواهد کرد، زیرا خدا بر هر چیزی گواه است.} * و فرمود: وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ - . حجّ / 31 - {کسانی که شرک ورزیدند، البته خدا روز قیامت میانشان داوری خواهد کرد، زیرا خدا بر هر چیزی گواه است.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا مُعاجِزِینَ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ - . حجّ / 51 - {و کسانی که در [تخطئه] آیات ما می‌کوشند [و به خیال خود] عاجزکنندگان ما هستند، آنان اهل دوزخند.} * و فرمود: وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ - . حجّ / 55 - {و[لی] کسانی که کفر ورزیده‌اند، همواره از آن در تردیدند، تا بناگاه قیامت برای آنان فرا رسد، یا عذاب روزی بدفرجام به سراغشان بیاید.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌ - . حجّ / 57 - {و کسانی که کفر ورزیده و نشانه‌های ما را دروغ پنداشته‌اند، برای آنان عذابی خفّت‌آور خواهد بود.} *

•

فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ - . مؤمنون / 44 - {دور باد [از رحمت خدا] مردمی که ایمان نمی‌آورند.} * و فرمود: وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ‌ - . مؤمنون / 117 - {و هر کس با خدا معبود دیگری بخواند،که برای آن برهانی نخواهد داشت، حسابش فقط با پروردگارش می‌باشد، در حقیقت، کافران رستگار نمی‌شوند.} *

•

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ * أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ - . نور / 39- 40 - {و کسانی که کفر ورزیدند، کارهایشان چون سرابی در زمینی هموار است که تشنه، آن را آبی می‌پندارد، تا چون بدان رسد آن را چیزی نیابد و خدا را نزد خویش یابد و حسابش را تمام به او دهد و خدا زودشمار است. یا [کارهایشان] مانند تاریکیهایی است که در دریایی ژرف است که موجی آن را می‌پوشاند [و] روی آن موجی [دیگر] است [و] بالای آن ابری است. تاریکیهایی است که بعضی بر روی بعضی قرار گرفته است. هر گاه [غرقه] دستش را بیرون آورد، به زحمت آن را می‌بیند، و خدا به هر کس نوری نداده باشد او را هیچ نوری نخواهد بود.}* و فرمود: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْسَ الْمَصِیرُ - . نور / 57 - {و مپندار کسانی که کفر ورزیدند [ما را] در زمین درمانده می‌کنند؛ جایگاهشان در آتش است و چه بد بازگشتگاهی است.}

•

وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً - فرقان / 23 - {و به هر گونه کاری که کرده‌اند می‌پردازیم و آن را [چون] گَردی پراکنده می‌سازیم.} * و فرمود: وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُهُمْ وَ لا یَضُرُّهُمْ وَ کانَ الْکافِرُ {و غیر از خدا چیزی را می‌پرستند که نه سودشان می‌دهد و نه زیانشان می‌رساند؛ و کافر همواره عَلی رَبِّهِ ظَهِیراً - . فرقان / 55 - در برابر پروردگار خود همپشت [شیطان] است.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ - . فرقان / 68 - {و کسانی‌اند که با خدا معبودی دیگر نمی‌خوانند} –

•

إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ أُوْلئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‌ - . نمل / 4- 5 - {کسانی که به آخرت ایمان ندارند، کردارهایشان را در نظرشان بیاراستیم [تا همچنان] سرگشته بمانند. آنان کسانی‌اند که عذاب سخت برای ایشان خواهد بود، و در آخرت، خود زیانکارترین [مردم]اند.}

•

وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ فَیَقُولُ ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْباءُ * یَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا یَتَساءَلُونَ‌ - . قصص / 65- 66 - {و روزی را که [خدا] آنان را ندا درمی‌دهد و می‌فرماید: «فرستادگان [ما] را چه پاسخ دادید؟» پس در آن روز اخبار بر ایشان پوشیده گردد و از یکدیگر نمی‌توانند بپرسند.} * عنکبوت وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ - . عنکبوت / 23 - {و کسانی که آیات خدا و لقای او را منکر شدند، آنانند که از رحمت من نومیدند و ایشان را عذابی پردرد خواهد بود} * و فرمود: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الْکافِرُونَ - . عنکبوت / 47 - {و جز کافران [کسی] آیات ما را انکار نمی‌کند.} * و فرمود: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ - . عنکبوت / 49 - {و جز ستمگران منکر آیات ما نمی‌شوند.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ{و آنان که به باطل گرویده و خدا را انکار کرده‌اند همان زیانکارانند.} * و فرمود: یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ‌ - . عنکبوت / 52- 54 - {و شتابزده از تو عذاب می‌خواهند، و حال آنکه جهنّم قطعاً بر کافران احاطه دارد}

•

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِکَ فِی الْعَذابِ مُحْضَرُونَ‌ - . روم / 16 - {و امّا کسانی که کافر شده و آیات ما و دیدار آخرت را به دروغ گرفته‌اند، پس آنان در عذاب حاضر آیند.}

•

وَ مَنْ کَفَرَ فَلا یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ - . لقمان / 23 - {و هر کس کفر ورزد، نباید کفر او تو را غمگین گرداند. بازگشتشان به سوی ماست، و به [حقیقتِ] آنچه کرده‌اند آگاهشان خواهیم کرد. در حقیقت، خدا به راز دلها داناست.} *

•

تنزیل أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ {آیا کسی که مؤمن است، چون کسی است که نافرمان است؟ یکسان نیستند.} تا آنجا که می‌فرماید: وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها أُعِیدُوا فِیها وَ قِیلَ لَهُمْ {و اما کسانی که نافرمانی کرده‌اند، پس جایگاهشان آتش است. هر بار که بخواهند از آن بیرون بیایند، در آن بازگردانیده می‌شوند و به آنان گفته می‌شود: ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ‌ - . تنزیل / 18- 20 - «عذابِ آن آتشی را که دروغش می‌پنداشتید بچشید.»} - لِیُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ وَ یَتُوبَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً - . أحزاب / 73 - {[آری، چنین است] تا خدا مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک را عذاب کند و توبه مردان و زنان با ایمان را بپذیرد، و خدا همواره آمرزنده مهربان است.}

•

وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا مُعاجِزِینَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ {و کسانی که در [ابطال] آیات ما کوشش می‌ورزند که ما را درمانده کنند، برایشان عذابی از بلایی دردناک باشد} * و فرمود: بَلِ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِید - . سبأ / 5- 8 - {بلکه آنان که به آخرت ایمان ندارند در عذاب و گمراهیِ دور و درازند} * و فرمود: وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِی أَعْناقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌ - . سبأ / 33 - {و هنگامی که عذاب را ببینند پشیمانی خود را آشکار کنند. و در گردنهای کسانی که کافر شده‌اند غُلها می‌نهیم؛ آیا جز به سزای آنچه انجام می‌دادند می‌رسند} *

•

الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ - . فاطر / 2 - {کسانی که کفر ورزیده‌اند، عذابی سخت خواهند داشت} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها کَذلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ تا آنجا که فرمود: هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ لا یَزِیدُ الْکافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً وَ لا یَزِیدُ الْکافِرِینَ کُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً - . فاطر / 36- 39 - {و[لی] کسانی که کافر شده‌اند، آتش جهنّم برای آنان خواهد بود. حکم به مرگ بر ایشان [جاری] نمی‌شود تا بمیرند، و نه عذابِ آن از ایشان کاسته شود. [آری،] هر ناسپاسی را چنین کیفر می‌دهیم - اوست آن کس که شما را در این سرزمین جانشین گردانید. پس هر کس کفر ورزد کفرش به زیان اوست، و کافران را کفرشان جز دشمنی نزد پروردگارشان نمی‌افزاید،و کافران را کفرشان غیر از زیان نمی‌افزاید} * ص بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقاق - . ص / 2 - {آری، آنان که کفر ورزیدند در سرکشی و ستیزه‌اند} * و فرمود: فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ - . ص / 27 - {پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده‌اند} * زمر إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ - . زمر / 7 - {اگر کفر ورزید، خدا از شما سخت بی‌نیاز است و برای بندگانش کفران را خوش نمی‌دارد}* و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ - . زمر / 63 - {و کسانی که نشانه‌های خدا را انکار کردند، آنانند که زیانکارانند} * و فرمود: وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ زُمَراً - . زمر / 71 - {و کسانی که کافر شده‌اند، گروه گروه به سوی جهنّم رانده شوند}

•

وَ کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ - . مؤمن / 6 - {و بدین سان فرمان پروردگارت درباره کسانی که کفر ورزیده بودند، به حقیقت پیوست که ایشان همدمان آتش خواهند بود} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمانِ فَتَکْفُرُونَ‌ - . مؤمن / 10 - {سانی که کافر بوده‌اند مورد ندا قرار می‌گیرند که: «قطعاً دشمنی خدا از دشمنی شما نسبت به همدیگر سخت‌تر است، آنگاه که به سوی ایمان فراخوانده می‌شدید و انکار می‌ورزیدید.}

•

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ - . سجدة / 40 - {کسانی که در [فهم و ارائه] آیات ما کژ می‌روند بر ما پوشیده نیستند. آیا کسی که در آتش افکنده می‌شود بهتر است یا کسی که روز قیامت آسوده‌خاطر می‌آید؟ هر چه می‌خواهید بکنید که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست}

•

وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ تا آنجا که می‌فرماید: أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّینِ ما لَمْ یَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْباب لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ - . شوری / 16- 21 - {و کسانی که درباره خدا پس از اجابت [دعوت] او به مجادله می‌پردازند، حجّتشان پیش پروردگارشان باطل است، و خشمی [از خدا] برایشان است و برای آنان عذابی سخت خواهد بود ... آیا برای آنان شریکانی است که در آنچه خدا بدان اجازه نداده، برایشان بنیادِ آیینی نهاده‌اند؟ و اگر فرمان قاطع [درباره تأخیر عذاب در کار] نبود مسلّماً میانشان داوری می‌شد؛ و برای ستمکاران شکنجه‌ای پردرد است}* و فرمود: وَ الْکافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ - . شوری / 26 - {و[لی] برای کافران عذاب سختی خواهد بود.}

•

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ - . زخرف / 74- 75 - {بی‌گمان، مجرمان در عذاب جهنّم ماندگارند}

•

هذا هُدیً وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ - . جاثیة / 11 - {این رهنمودی است؛ و کسانی که آیات پروردگارشان را انکار کردند، برایشان عذابی دردناک از پلیدی است} * و فرمود: وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا أَ فَلَمْ تَکُنْ آیاتِی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِینَ * وَ إِذا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لا رَیْبَ فِیها قُلْتُمْ ما نَدْرِی مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ * وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ * وَ قِیلَ الْیَوْمَ نَنْساکُمْ کَما نَسِیتُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا وَ مَأْواکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌ - . جاثیة / 31- 34 - {و اما کسانی که کافر شدند [بدانها می‌گویند:] «پس مگر آیات من بر شما خوانده نمی‌شد؟ و[لی] تکبّر نمودید و مردمی بدکار بودید.» و چون گفته شد: «وعده خدا راست است و شکی در رستاخیز نیست»، گفتید: «ما نمی‌دانیم رستاخیز چیست؟ جز گمان نمی‌ورزیم و ما یقین نداریم.» و [حقیقتِ] بدیهایی که کرده‌اند، بر آنان پدیدار می‌شود و آنچه را که بدان ریشخند می‌کردند، آنان را فرومی‌گیرد. و گفته شود: «همان‌گونه که دیدار امروزتان را فراموش کردید، امروز شما را فراموش خواهیم کرد، و جایگاهتان در آتش است و برای شما یاورانی نخواهد بود.}

•

الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ تا آنجا که می‌فرماید: ذلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ - . قتال / 1- 3 - {کسانی که کفر ورزیدند و [مردم را] از راه خدا بازداشتند، [خدا] اعمال آنان را تباه خواهد کرد... آنان که کفر ورزیدند، از باطل پیروی کردند} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ * ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ - . قتال / 8- 9 - {و کسانی که کفر ورزیدند، نگونساری بر آنان باد؛ و [خدا] اعمالشان را برباد داد.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْویً لَهُمْ - . قتال / 12 - {و [حال آنکه] کسانی که کافر شده‌اند، [در ظاهر] بهره می‌برند و همان گونه که چارپایان می‌خورند، می‌خورند، و[لی] جایگاه آنها آتش است.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدی لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ - . قتال / 32 - {کسانی که کافر شدند و [مردم را] از راه خدا باز داشتند و پس از آنکه راه هدایت بر آنان آشکار شد، با پیامبر [خدا] در افتادند، هرگز به خدا گزندی نمی‌رسانند؛ و به زودی [خدا] کرده‌هایشان را تباه خواهد کرد.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ‌ - . قتال / 34 - {آنان که کفر ورزیدند و مانع راه خدا شدند، سپس در حال کفر مردند، هرگز خدا از آنان درنخواهد گذشت.}

•

وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ الظَّانِّینَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً - . فتح / 6 - {و [تا] مردان و زنان نفاق‌پیشه و مردان و زنان مشرک را که به خدا گمان بد برده‌اند، عذاب کند؛ بَدِ زمانه بر آنان باد. و خدا بر ایشان خشم نموده و لعنتشان کرده و جهنّم را برای آنان آماده گردانیده و [چه] بد سرانجامی است!} * و فرمود: وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَعِیراً - . فتح / 13 - {و هر کس به خدا و پیامبر او ایمان نیاورده است [بداند که] ما برای کافران آتشی سوزان آماده کرده‌ایم.}

•

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا یَسْتَعْجِلُونِ‌ - . ذاریات / 59 - {پس برای کسانی که ستم کردند بهره‌ای است از عذاب، همانند بهره عذابِ یاران [قبلی]شان. پس [بگو:] در خواستنِ عذاب از من، شتابزدگی نکنند.} *

•

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌ - . حدید/ 19 - {و کسانی که کفر ورزیده و آیات ما را تکذیب کرده‌اند آنان همدمان آتشند.}

•

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِینَ فِیها وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ {و کسانی که کفر ورزیده، و آیات ما را تکذیب کرده‌اند، آنان اهل آتشند [و ] در آن ماندگار خواهند بود، و چه بد سرانجامی است. و چه بد سرانجامی است} - . تغابن / 10 -

•

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ - . ملک / 6 - {و کسانی که به پروردگارشان انکار آوردند، عذاب آتش جهنّم خواهند داشت و چه بد سرانجامی است.}

•

فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً - . مزمل / 17 - {پس اگر کفر بورزید، چگونه از روزی که کودکان را پیر می‌گرداند، پرهیز توانید کرد؟}

•

فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ * فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ * عَلَی الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ - . مدثر / 8 – 10 - {پس چون در صور دمیده شود، آن روز [چه] روز ناگواری است! بر کافران آسان نیست}

•

فَما لَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ * وَ إِذا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لا یَسْجُدُونَ * بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ * وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُوعُونَ* فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ - . انشقاق / 20 – 24 - {پس چرا آنان باور نمی‌دارند؟ و چون بر آنان قرآن تلاوت می‌شود چهره بر خاک نمی‌سایند؟ [نه!] بلکه آنان که کفر ورزیده‌اند، تکذیب می‌کنند. و خدا به آنچه در سینه دارند داناتر است. پس آنان را از عذابی دردناک خبر ده}

•

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی تَکْذِیبٍ‌ - . بروج / 19 - {[نه،] بلکه آنان که کافر شده‌اند در تکذیب‌اند؛} * غاشیة إِلَّا مَنْ تَوَلَّی وَ کَفَرَ * فَیُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَکْبَرَ - . غاشیه / 23 – 24 - {مگر کسی که روی بگرداند و کفر ورزد، که خدا او را به آن عذاب بزرگتر عذاب کند.}

•

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نارِ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها * أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ - . بیّنه / 6 - {کسانی از اهل کتاب که کفر ورزیده‌اند و [نیز] مشرکان در آتش دوزخند، [و] در آن همواره می‌مانند؛ اینانند که بدترین آفریدگانند. در حقیقت کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند، آنانند که بهترین آفریدگانند.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ مَعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ‌⁽⁹⁾

عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الشَّوْقِ وَ الْإِشْفَاقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا تَهَاوَنَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِی الْخَیْرَاتِ.

1) 1. التغابن: 10.

2) 2. الملک: 6.

3) 3. المزّمّل: 17.

4) 4. المدّثّر: 8- 10.

5) 5. الانشقاق: 20- 24.

6) 6. البروج: 19.

7) 7. الغاشیة: 23- 24.

8) 8. البینة: 6.

9) 9. مر هذا الخبر بأسانید مختلفة فی الجزء 68 من هذه الطبعة باب دعائم الایمان و الإسلام، و هناک شرح مستوفی لمعضلات الحدیث فراجع و سیأتی فی الباب الآتی.

وَ الْیَقِینُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَأَوَّلَ الْحِکْمَةَ وَ مَنْ تَأَوَّلَ الْحِکْمَةَ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا عَاشَ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْعَدْلُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَمْرَةِ الْعِلْمِ وَ زَهْرَةِ الْحِکْمَةِ وَ رَوْضَةِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ فَسَّرَ جُمَلَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ شَرَعَ غَرَائِبَ الْحِکَمِ وَ مَنْ کَانَ حَکِیماً لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرٍ یَلِیهِ فِی النَّاسِ‌⁽¹⁾وَ الْجِهَادُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنِ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أَنْفَ الْمُنَافِقِ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی الَّذِی عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنَأَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ ذَلِکَ الْإِیمَانُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْفِسْقِ وَ الْعُتُوِّ وَ الشَّکِّ وَ

الشُّبْهَةِ وَ الْفِسْقُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْجَفَاءِ وَ الْعَمَی وَ الْغَفْلَةِ وَ الْعُتُوِّ فَمَنْ جَفَا حَقَّرَ الْحَقَّ وَ مَقَتَ الْفُقَهَاءَ وَ أَصَرَّ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ وَ مَنْ عَمِیَ نَسِیَ الذِّکْرَ وَ اتَّبَعَ الظَّنَّ وَ أَلَحَّ عَلَیْهِ الشَّیْطَانُ وَ مَنْ غَفَلَ غَرَّتْهُ الْأَمَانِیُّ وَ أَخَذَتْهُ الْحَسْرَةُ إِذَا انْکَشَفَ الْغِطَاءُ وَ بَدَا لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ یَکُنْ یَحْتَسِبُ وَ مَنْ عَتَا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی اللَّهُ عَلَیْهِ ثُمَّ أَذَلَّهُ بِسُلْطَانِهِ وَ صَغَّرَهُ لِجَلَالِهِ کَمَا فَرَّطَ فِی جَنْبِهِ وَ عَتَا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ الْکَرِیمِ وَ الْعُتُوُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ لَمْ یَزْدَدْ إِلَّا غَرَقاً فِی الْغَمَرَاتِ فَلَمْ تَحْتَبِسْ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلَّا غَشِیَتْهُ أُخْرَی وَ انْخَرَقَ دِینُهُ فَهُوَ یَهِیمُ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ وَ مَنْ نَازَعَ وَ خَاصَمَ قَطَعَ بَیْنَهُمُ الْفَشَلُ وَ ذَاقَ وَبَالَ أَمْرِهِ وَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ مَنْ سَاءَتْ عَلَیْهِ الْحَسَنَةُ اعْتَوَرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ اعْتَرَضَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ وَ حَرِیٌّ أَنَّ یَرْجِعَ مِنْ دِینِهِ وَ یَتَّبِعَ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ.

1) 1. فی النهج ج 2 ص 150، و الکافی ج 2 ص 49، تحف العقول ص 158 أمالی الطوسیّ ج 1 ص 36، هکذا:« لم یفرط فی امره و عاش فی الناس حمیدا».

وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْهَوْلِ وَ الرَّیْبِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکَ یَتَمَارَی الْمُتَمَارُونَ فَمَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ سَبَقَهُ الْأَوَّلُونَ وَ أَدْرَکَهُ الْآخِرُونَ وَ قَطَعَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیمَا بَیْنَهُمَا وَ مَنْ نَجَا فَبِالْیَقِینِ وَ الشُّبْهَةُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْإِعْجَابِ بِالزِّینَةِ وَ تَسْوِیلِ النَّفْسِ وَ تَأَوُّلِ الْعِوَجِ وَ تَلْبِیسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ ذَلِکَ بِأَنَّ الزِّینَةَ تَزِیدُ عَلَی الشُّبْهَةِ وَ أَنَّ تَسْوِیلَ النَّفْسِ یُقْحِمُ عَلَی الشَّهْوَةِ وَ أَنَّ الْعِوَجَ یَمِیلُ مَیْلًا عَظِیماً وَ أَنَّ التَّلْبِیسَ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ فَذَلِکَ الْکُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ النِّفَاقُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْهَوَی وَ الْهُوَیْنَا وَ الْحَفِیظَةِ وَ الطَّمَعِ فَالْهَوَی عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ وَ الشَّهْوَةِ وَ الطُّغْیَانِ فَمَنْ بَغَی کَثُرَتْ غَوَائِلُهُ وَ غِلَّاتُهُ وَ مَنِ اعْتَدَی لَمْ یُؤْمَنْ بَوَائِقُهُ وَ لَمْ یَسْلَمْ قَلْبُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْزِلْ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ خَاضَ فِی الْخَبِیثَاتِ وَ مَنْ طَغَی ضَلَّ عَلَی غَیْرِ یَقِینٍ وَ لَا حُجَّةَ لَهُ وَ شُعَبُ الْهُوَیْنَا الْهَیْبَةُ وَ الْغِرَّةُ وَ الْمُمَاطَلَةُ وَ الْأَمَلُ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْهَیْبَةَ تَرُدُّ عَلَی دِینِ الْحَقِّ وَ تُفَرِّطُ الْمُمَاطَلَةُ فِی الْعَمَلِ حِینَ یَقْدَمُ الْأَجَلُ وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ عَلِمَ الْإِنْسَانُ حَسَبَ مَا هُوَ فِیهِ وَ لَوْ عَلِمَ حَسَبَ مَا هُوَ فِیهِ مَاتَ مِنَ الْهَوْلِ وَ الْوَجَلِ وَ شُعَبُ الْحَفِیظَةِ الْکِبْرُ وَ الْفَخْرُ وَ الْحَمِیَّةُ وَ الْعَصَبِیَّةُ فَمَنِ اسْتَکْبَرَ أَدْبَرَ وَ مَنْ فَخَرَ فَجَرَ وَ مَنْ حَمِیَ أَصَرَّ وَ مَنْ أَخَذَتْهُ الْعَصَبِیَّةُ جَارَ فَبِئْسَ الْأَمْرُ أَمْرٌ بَیْنَ الِاسْتِکْبَارِ وَ الْإِدْبَارِ وَ فُجُورٍ وَ جَوْرٍ وَ شُعَبُ الطَّمَعِ أَرْبَعٌ الْفَرَحُ وَ الْمَرَحُ وَ اللَّجَاجَةُ وَ التَّکَاثُرُ وَ الْفَرَحُ مَکْرُوهٌ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمَرَحُ خُیَلَاءُ وَ اللَّجَاجَةُ بَلَاءٌ لِمَنِ اضْطَرَّتْهُ إِلَی حَبَائِلِ الْآثَامِ وَ التَّکَاثُرُ لَهْوٌ وَ شُغُلٌ وَ اسْتِبْدَالُ الَّذِی هُوَ أَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ فَذَلِکَ النِّفَاقُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ‌⁽¹⁾.

1) 1. الخصال ج 1 ص 110- 111.

**[ترجمه]خصال، امیرالمومنین علیه السلام: ایمان بر چهار ستون استوار است - . این خبر با سندهای مختلف در جزء 68 و در باب پایه‌های ایمان و اسلام شرح داده شد، و پیچیدگی ها و مشکلات حدیث به طور کامل بیان گردید،، به آن باب مراجعه کنید و در باب بعدی نیز ذکر می‌شود - : صبر و یقین و عدل و جهاد.

صبر بر چهار شعبه است: شوق و ترس و زهد و انتظار: هر کس مشتاق بهشت باشد شهوات را از یاد می‌برد، و هر کس از آتش بترسد از گناهان پرهیز می‌کند، و هر کس نسبت به دنیا زهد و بی‌اعتنایی کند مصیبتها بر او آسان می‌شود، و هر کس به انتظار مرگ باشد به سوی کارهای نیک وخیرات می‌شتابد.

یقین بر چهار ستون استوار است: با زیرکی وباهوشی بینشها وبصیرت ها را به کسب کردن، و تأویل و تبیین حکمتها را به خوبی به دست آوردن، عبرت و درس گرفتن از پند ونصیحتها وبهرمندی از سنت وروش پیشینیان: آن کس با زیرکی ودقت بصیرتها وبینشها را دریابد، حکمتها برایش روشن گردد وهرکسی که حکمتها را دریابد، درس گیرد و عبرت آموز گرددد، و آن که عبرت و اندرزها را شناخت (و درسهایی را از زندگی دیگران فراگرفت)، گوییا(در تمام تاریخ ) به همراه نخستین انسانها زیسته است

عدل بر چهار شعبه است: پیچیدگیها و دشواریهای فهم، فرو رفتن در دانش، حکم روشن و شکوفایی بردباری: آن کس که فهمید، دانش مجمل را تفسیر کند؛ و آن که آگاهی پیدا کرد ودانست، چشمه‌ساران حکمت به او روی آورد؛ وآن که از دریای حکمت سرشار گشت ، در زندگی و اموری که مردم باآن مواجه هستند،زیاده روی نمیکند ب جهاد را چهار بخش است: امر به معروف و نهی از منکر، راستی و درستی در همه جا، خشم برای خدا، دشمنی و خشم بر فاسقان: آن کس که امر به معروف کند، پشت مؤمن را نیرومند گرداند؛ و آن که نهی از منکر نماید، بینی فاسق را به خاک مالد؛ آن که در همه جا صداقت داشت، آنچه وظیفه او است به جای آورد؛ و آن که با فاسقان دشمنی و بد خلقی نمود و برای رضای خدا خشمگین شد، خداوند به خاطر او بر دشمنش خشمگین شود. این ایمان، پایه‌ها و بخش‌هایش بود.

کفر بر چهار پایه بنا شده است: فسق و (العتو در متن کتاب آمده ولی جای دیگر غلوآمده استّ)تجاوز وتکبرنمودن یا غلوکردن و شک و شبهه.

فسق بر چهار شعبه است: جفا و کوردلی و غفلت و تجاوزکاری: هر کس جفا کند و ستمگری ورزدحق را کوچک می‌شمرد و عالمان دین را به شدت دشمن می‌دارد و بر گناه بزرگ اصرار می‌ورزد. هر کسی کوردل باشد، یاد خدا را فراموش می‌کند واز گمانها وظن پیروی کند و شیطان پیوسته براو حکمرانی کند(و او را بسیار به گمراهی خواند)و آن کس که غافل شد ، آرزوها وخواستههایش او را فریب دهد و زمانی که پرده از چشمانش گشوده شود (بمیرد) دچار حسرت خواهد شد، آن عذابی را پرودگارش وعده داده بود و گمان تحققش را نداشت، برایش آشکار میشود.هر کس از امر خداوند تجاوز کند ، پرودگار،قدرت بزرگی و علوش را بر او آشکار میکندو هماگونه که در محضر پرودگار کریم به تجاوز وسرکشی پرداخته و در حدود الهی کوتاهی ورزیده(واوامر خدا را نادیده گرفته) با تسلط (و حکمرانی که بر همه هستی دارد) او را به ذلت وخواری میکشاند، و به خاطر شکوه وجلالش او را کوچک و ناچیز قرار میدهد.

غلوّ بر چهار شعبه است: تعمّق و فرو رفتن اندیشههای گوناگون و درگیری ومنازعه در آن و شک وانحراف ازحق و لجاجت ودشمنیورزیدن.

هر کس (بیش از حد) تعمّق کند، به حق باز نمی‌گردد و جز غرق شدن در امور پیچیده چیزی بر او نمی افزاید، و فتنه‌ای از او رفع نمی‌شود مگر آنکه فتنه دیگری او را در خود فرو می‌برد، و دینش از هم گسیخته می‌شود و در مسأله‌ای بهم پیچیده فرو می‌رود.

هر کس دشمنیورزد وبه درگیری در نظریهپردازیها روی آورد،ارتباطشان سست گردد(وبه سردی گراید)و طعم تلخ رفتار ناشایستش را میچشد،. نیکی به چشم او زشت می‌آید و زشتی به چشم او نیک و هر کس که نیکیها به چشمش زشتی جلوه کند از راههای خوبی ونیکی منحرف خواهد شد و امرش به کجی وکارهایش بر ضرر خودش سوق پیداخواهد کرد، عرصه وراه نجات و رهایی از این گرداب انحراف برایش تنک میگردد و و سزاوار است (همان بهتر،اینگونه افراد)که از دین خود برگردند وراهی غیر از راه مومنین حقیقی را پیروی میکنند

شک بر چهار شعبه است: بازگشتن ،ترسیدن از حق و شبههناک گردیدن (شک کردن) و دودلی(تردد) و تن دادن وگردن نهادن (برجهل). و این همان کلام خداوند عز و جل است که می‌فرماید: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری، «پس به کدامیک از نعمتهای پروردگارت مجادله می‌کنی». هر کس از آنچه نزد اوست(حقی که یافته) وحشت کند به عقب(به سمت باطل) بر خواهد گشت. و هر کس در دین مجادله کند در شکّ و تردید می‌افتد، و اوّلین از مؤمنان(به واسطه یقینی که دارند در ایمان) از او سبقت می‌گیرند و آخرین از آنان به او می‌رسند، و سم‌های شیطان او را زیر پا لگد مال میکند. هر کس در مقابل هلاکت دنیا و آخرت تسلیم شود (وخود را ببازد)بین این دو هلاک می‌گردد، و هر کس از آن نجات پیدا کرده تنها به سبب یقین است.

شبهه بر چهار شعبه است: اعجاب وخرسندی (وزینت بخشی )، و فریب دادن نفس(با تزیین کردن کردار وگفتار)، و توجیه کجروی‌ها، و پوشاندن حق به باطل.

به این صورت که زینت بخشیدن(و درست شمردن اندیشههای باطل) سبب میشود که شبههها عمیقتر وگستردهتر گردند، و فریب دادن (آراسته کردن کردار وگفتار ناپسند )، نفس را به سمت شهوتها میکشاند؛ و کجروی صاحبش را به انحراف عظیمی می‌اندازد، و پوشاندن حق به باطل، تاریکیهایی است که برخی از بعضی دیگر بزرگتر است اینها، کفر و پایه‌ها و شعبه‌های آن است .

نفاق بر چهار پایه است: هوای نفس و سازشکاری و غضب و طمع.

هوای نفس بر چهار شعبه است: ظلم و دشمنی و شهوت و سرکشی: کسی که ظلم کند ،فساد وتباهیاش و کینهها وتبهکاریاش فزونی یابد و آن که تجاوزگری کرد از ستم وگمراهی او در امان نخواهند بود و قلب او(از بدیها) سالم نمی‌ماند و هر کس نتواند نفسش را از شهوتها بیرون کشد واز خواستههای نفسش کناره گیرد، در ناپاکیها فرو خواهد رفت و هر کس از حدود خداوند سرکشی و طغیان نماید، گمراه خواهد شد بدون اینکه به راهی که میرود یقین داشته باشد و در این انحراف هیچ حجتی برای عذر پذیرفته نمیشود عمدا و بدون دلیل گمراه می‌شود.

سازشکاری بر چهار شعبه است: مغرور گشتن، طول دادن کارهاو بر حذر بودن و عقب انداختن وعده‌ها.و (امروز وفردا کشانیدن) وآرزوی بلند

و این بدان صورت است که بر حذر بودن از حق باز می‌دارد، و عقب انداختن وعده‌ها موجب تفریط در عمل تا هنگام اجل می‌شود و اگر آرزو نبود انسان حساب آنچه را در آن است می‌دانست، و اگر انسان حساب آنچه را در آن است می‌دانست ناگهان از وحشت و ترس می‌مرد. و مغرور شدن باعث کوتاهی انسان در عمل می‌شود.

غضب بر چهار شعبه است: تکبر و فخر و غیرت کاذب و تعصّب.

هر کس خود را بالا بگیرد و تکبر ورزد به حق پشت می‌کند. و هر کس فخربورزد به فسق و فجور مبتلا می‌شود، و هر کس غیرت کاذب نشان دهد بر گناهان اصرار می‌ورزد، و هر کس را تعصّب بگیرد ظلم می‌کند. و چه بد چیزی است در پل صراط کاری که بین پشت کردن به حق و فسق و فجور و اصرار بر گناهان و ظلم باشد.

طمع چهار شعبه است: خوشحالی و شادی بیش از حد و لجاجت و روی هم انباشتن وزیاده خواهی.

خوشحالی وشادمان شدن (به دنیا )نزد خداوند پسندیده نیست، شادی بیش از حد عجب وخودپسندی است، و لجاجت بلایی است برای کسی که او را مجبور به کشیدن بار گناهان کرده است. و روی هم انباشتن لهو و لعب و مشغولیّت است و تبدیل کردن چیزی پست‌تر به چیزی بهتر می‌باشد.

و اینها، نفاق و پایه‌ها و شعبه‌های آن است. - . خصال 1: 110 – 111 -

**[ترجمه]

«2»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عُمَرَ الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکُفْرُ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَلَی خَمْسَةِ وُجُوهٍ فَمِنْهُ کُفْرُ الْجُحُودِ وَ هُوَ عَلَی وَجْهَیْنِ جُحُودٌ بِعِلْمٍ وَ جُحُودٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَأَمَّا الَّذِینَ جَحَدُوا بِغَیْرِ عِلْمٍ فَهُمُ الَّذِینَ حکا [حَکَی] اللَّهُ عَنْهُمْ فِی قَوْلِهِ وَ قالُوا ما هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ‌⁽¹⁾

وَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽²⁾فَهَؤُلَاءِ کَفَرُوا وَ جَحَدُوا بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جَحَدُوا بِعِلْمٍ فَهُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ‌⁽³⁾فَهَؤُلَاءِ کَفَرُوا وَ جَحَدُوا بِعِلْمٍ.

وَ قَالَ وَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ‌⁽⁴⁾یَعْنِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَنْزَلَ عَلَیْهِمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ صِفَةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ صِفَةَ أَصْحَابِهِ وَ مَبْعَثَهُ وَ مُهَاجَرَهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ‌⁽⁵⁾فَهَذِهِ صِفَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ صِفَةُ أَصْحَابِهِ فَلَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَفَهُ أَهْلُ الْکِتَابِ کَمَا قَالَ جَلَّ جَلَالُهُ فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ.

1) 1. الجاثیة: 24.

2) 2. البقرة: 6.

3) 3. البقرة: 89.

4) 4. البقرة: 146.

5) 5. الفتح: 29.

وَ کَانَتِ الْیَهُودُ یَقُولُونَ لِلْعَرَبِ قَبْلَ مَجِی‌ءِ النَّبِیِّ أَیُّهَا الْعَرَبُ هَذَا أَوَانُ نَبِیٍّ یَخْرُجُ بِمَکَّةَ وَ یَکُونُ مُهَاجَرُهُ بِالْمَدِینَةِ وَ هُوَ آخِرُ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَفْضَلُهُمْ فِی عَیْنَیْهِ حُمْرَةٌ وَ بَیْنَ کَتِفَیْهِ خَاتَمُ النُّبُوَّةِ یَلْبَسُ الشَّمْلَةَ یَجْتَزِئُ بِالْکِسْرَةِ وَ التُّمَیْرَاتِ وَ یَرْکَبُ الْحِمَارَ الْعَرِیَّةَ وَ هُوَ الضَّحُوکُ الْقَتَّالُ یَضَعُ سَیْفَهُ عَلَی عَاتِقِهِ لَا یُبَالِی مَنْ لَاقَی یَبْلُغُ سُلْطَانُهُ مُنْقَطَعَ الْخُفِّ وَ الْحَافِرِ لَنَقْتُلَنَّکُمْ بِهِ یَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ قَتْلَ عَادٍ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیَّهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ حَسَدُوهُ وَ کَفَرُوا بِهِ کَمَا قَالَ اللَّهُ وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ وَ مِنْهُ کُفْرُ الْبَرَاءَةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ‌⁽¹⁾أَیْ یَتَبَرَّأُ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ مِنْهُ کُفْرُ التَّرْکِ لِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ⁽²⁾أَیْ تَرَکَ الْحَجَّ وَ هُوَ مُسْتَطِیعٌ فَقَدْ کَفَرَ وَ مِنْهُ کُفْرُ النِّعَمِ وَ هُوَ قَوْلُهُ لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ⁽³⁾أَیْ وَ مَنْ لَمْ یَشْکُرْ نِعْمَةَ اللَّهِ فَقَدْ کَفَرَ فَهَذِهِ وُجُوهُ الْکُفْرِ فِی کِتَابِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام: کفر در کتاب الهی بر پنج وجه است، از جمله کفر انکار، و آن بر دو وجه است: انکار آگاهانه و انکار ناآگاهانه. کسانی که ناآگاهانه انکار می‌کنند، همان کسانی هستند که خداوند در قرآن از آنان سخن گفته است: «وَ قالُوا ما هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ» - . جاثیه / 24 - {و گفتند: «غیر از زندگانی دنیای ما [چیز دیگری] نیست؛ می‌میریم و زنده می‌شویم، و ما را جز طبیعت هلاک نمی‌کند.» و[لی] به این [مطلب] هیچ دانشی ندارند [و] جز [طریق] گمان نمی‌سِپرند.} و نیز آیه «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ» - . بقره / 89 - {در حقیقت کسانی که کفر ورزیدند -چه بیمشان دهی، چه بیمشان ندهی- برایشان یکسان است؛ [آنها] نخواهند گروید.} ، پس این افراد کسانی هستند که کفر ورزیده و بدون علم و آگاهی به انکار پرداختند. اما کسانی که آگاهانه انکار کردند، کسانی هستند که خداوند در این آیه معرفی کرده است: «وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ» - . بقره / 146 - {و از دیرباز [در انتظارش] بر کسانی که کافر شده بودند پیروزی می‌جستند؛ ولی همین که آنچه [که اوصافش] را می‌شناختند برایشان آمد، انکارش کردند. پس لعنت خدا بر کافران باد.} این‌ها کسانی هستند که کفر ورزیده و آگاهانه به انکار پرداختند .

امام صادق علیه السلام فرمود: این آیه در شأن یهود و نصاری نازل شده است: «الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ» - . بقره / 146 - منظور رسول خدا صلی الله علیه و آله است، «کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ» زیرا خداوند در تورات و انجیل و زبور نشانه‌های محمد صلی الله علیه و آله و ویژگی یاران و مبعث و مهاجرت ایشان را بیان فرموده بود. در این آیه که می‌فرماید: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ» - . فتح / 29 - {محمّد (ص) پیامبر خداست؛ و کسانی که با اویند، بر کافران، سختگیر [و] با همدیگر مهربانند. آنان را در رکوع و سجود می‌بینی. فضل و خشنودی خدا را خواستارند. علامتِ [مشخصّه] آنان بر اثر سجود در چهره‌هایشان است. این صفت ایشان است در تورات، و مَثَلِ آنها در انجیل} این ویژگی رسول خدا صلی الله علیه و آله در تورات و انجیل و نیز ویژگی یاران حضرت است. هنگامی که ایشان به رسالت مبعوث شد، اهل کتاب حضرت صلی الله علیه و آله را شناختند، خدای متعال نیز می‌فرماید: «فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ».

یهودیان پیش از ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله به عرب می‌گفتند: ای قوم عرب، اکنون زمان ظهور پیامبری است که از مکه مبعوث می‌شود، به مدینه مهاجرت می‌کند، آخرین و برترین پیامبران است، در چشمانش نشان سرخی و بین کتفش مهر و نشان نبوت را دارد، عبا به تن می‌کند، به قرصی نان و چند دانه خرما بسنده می کند، بر الاغ بی‌زین سوار می‌شود، گشاده‌رو است، جنگ‌جو بوده و شمشیرش را بر دوش می‌گذارد و از هیچ کس ابایی ندارد، حکومت او به دورترین نقاط خواهد رسید، ای قوم عرب بی‌شک با یاری او شما را همانند قوم عاد از پای در می‌آوریم.

هنگامی که خداوند پیامبرش صلی الله علیه و آله را با این ویژگی‌ها مبعوث کرد، بر وی حسادت کرده و کفر ورزیدند، خدای متعال در این‌باره می‌فرماید: «وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ» .

از انواع کفرها، کفر برائت است، آنجا که خداوند می‌فرماید: «ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ» - . . عنکبوت / 25 - یعنی برخی از برخی دیگر برائت و بیزاری می‌جویند. و نیز کفر ترک و انجام ندادن است، آنجا که خداوند می‌فرماید: «وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ» - . آل عمران / 97 - یعنی حج را ترک کند در حالی که استطاعت دارد. و از جمله کفر نعمت است، آنجا که خداوند می‌فرماید: « لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ» - . نمل / 40 - یعنی کسی که شکر نعمت الهی را به جای نیاورد، کفر ورزیده است. این انواع کفر در کتاب الهی است. - . تفسیر قمی: 28 -

**[ترجمه]

«3»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِنَّ الشِّرْکَ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَی صَفَاةٍ سَوْدَاءَ فِی لَیْلَةٍ ظَلْمَاءَ قَالَ کَانَ الْمُؤْمِنُونَ یَسُبُّونَ مَا یَعْبُدُ الْمُشْرِکُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَکَانَ الْمُشْرِکُونَ یَسُبُّونَ مَا یَعْبُدُ الْمُؤْمِنُونَ فَنَهَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ عَنْ سَبِّ آلِهَتِهِمْ لِکَیْلَا یَسُبَّ الْکُفَّارُ إِلَهَ الْمُؤْمِنِینَ فَیَکُونَ الْمُؤْمِنُونَ قَدْ أَشْرَکُوا بِاللَّهِ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَقَالَ وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽⁵⁾الْآیَةَ⁽⁶⁾.

1) 1. العنکبوت: 25.

2) 2. آل عمران: 97.

3) 3. النمل: 40.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 28.

5) 5. الأنعام: 108.

6) 6. تفسیر القمّیّ ص 200.

این آیه بر همین موضوع دلالت دارد. - . تفسیر قمی: 200 -

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ‌⁽¹⁾أَمَّا الْمَسِیحُ فَعَصَوْهُ وَ عَظَّمُوهُ فِی أَنْفُسِهِمْ حِینَ زَعَمُوا أَنَّهُ إِلَهٌ وَ أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ وَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ قَالُوا ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ قَالُوا هُوَ اللَّهُ وَ أَمَّا أَحْبَارُهُمْ وَ رُهْبَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ أَطَاعُوا وَ أَخَذُوا بِقَوْلِهِمْ وَ اتَّبَعُوا مَا أَمَرُوهُمْ بِهِ وَ دَانُوا بِمَا دَعَوْهُمْ إِلَیْهِ فَاتَّخَذُوهُمْ أَرْبَاباً بِطَاعَتِهِمْ لَهُمْ وَ تَرْکِهِمْ أَمْرَ اللَّهِ وَ کُتُبَهُ وَ رُسُلَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ الْأَحْبَارُ وَ الرُّهْبَانُ اتَّبَعُوهُ وَ أَطَاعُوهُمْ وَ عَصَوُا اللَّهَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره آیه « اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ» - . براءه / 32 - {اینان دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را به جای خدا به الوهیّت گرفتند} فرمود: مسیح علیه السلام را نافرمانی کردند،و چون گمان کردند مسیح خدا و یا فرزند خداست وی را نزد خود بسیار بزرگ نمودند. برخی نیز گفتند مسیح سومین از سه است و عده‌ای نزی عقیده داشتند او خود خداست. اما خاخام‌های یهودی و راهب‌های مسیحی ایشان را اطاعت کرده و هر چه آن گروه گفتند راهبان هم آن را ترویج کردند، و عقائد آنها را نشر نمودند، آنها آن جماعت را برای خود ارباب گرفتند، و امر خدا و رسول و کتاب خدا را رها ساختند و هر چه احبار و راهبان گفتند بکار بستند و آنها را اطاعت کردند. «فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ» هر آنچه خاخام یهود و یا راهب مسیحی فرمان می‌داد، به کار بسته و پیروی کرده و خداوند را نافرمانی نمودند. - . تفسیر قمی / 264 -

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽³⁾قَالَ شِرْکُ طَاعَةٍ لَیْسَ شِرْکَ عِبَادَةٍ وَ الْمَعَاصِی الَّتِی یَرْتَکِبُونَ فَهِیَ شِرْکُ طَاعَةٍ أَطَاعُوا فِیهَا الشَّیْطَانَ فَأَشْرَکُوا بِاللَّهِ فِی الطَّاعَةِ لِغَیْرِهِ وَ لَیْسَ بِإِشْرَاکِ عِبَادَةٍ أَنْ یَعْبُدُوا غَیْرَ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - . یوسف / 106 - فرمود: شرک اطاعت با شرک عبادت متفاوت است، گناهانی که مرتکب می‌شوند ناشی از شرکت اطاعت آن‌ها ناشی می شود، آن‌ها از شیطان پیروی کردند پس به خداوند در اطاعت شرک ورزیدند و برای او شریک قرار دادند؛ این شرک با شرک عبادت که شریکی برای خدا قائل می‌شوند، متفاوت است. - . تفسیر قمی: 334 -

**[ترجمه]

«6»

فس، [تفسیر القمی] جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا⁽⁵⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَیْ یَکُونُ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ اتَّخَذُوهُمْ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَیْهِمْ ضِدّاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ وَ مِنْ عِبَادَتِهِمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَالَ لَیْسَ الْعِبَادَةُ هِیَ السُّجُودَ وَ لَا الرُّکُوعَ إِنَّمَا هِیَ طَاعَةُ الرِّجَالِ مَنْ أَطَاعَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ فَقَدْ عَبَدَهُ‌⁽⁶⁾.

1) 1. براءة: 32.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 264.

3) 3. یوسف: 106.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 334.

5) 5. مریم: 81.

6) 6. تفسیر القمّیّ ص 415.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا» - . مریم 84 - {و به جای خدا، معبودانی اختیار کردند تا برای آنان [مایه] عزت باشد. نه چنین است. به زودی [آن معبودان] عبادت ایشان را انکار می‌کنند و دشمن آنان می‌گردند.} فرمود: منظور روز قیامت است، یعنی کسانی را که به جای خداوند گرفتند، روز قیامت دشمن مشرکان شده و از آنان و عبادتشان بیزاری می‌جویند. سپس حضرت علیه السلام فرمود: عبادت تنها به سجود و رکوع نیست، بلکه عبادت در پیروی بندگان خلاصه می‌شود، هر کس مخلوقی را در معصیت خالق پیروی نماید، وی را عبادت کرده است. - . تفسیر قمی: 415 -

**[ترجمه]

«7»

فس، [تفسیر القمی]: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ قَالَ عَلَی شَکٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ⁽¹⁾فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ- عَنِ ابْنِ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی قَوْمٍ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ دُونَ اللَّهِ وَ خَرَجُوا مِنَ الشِّرْکِ وَ لَمْ یَعْرِفُوا أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَهُمْ یَعْبُدُونَ اللَّهَ عَلَی شَکٍّ فِی مُحَمَّدٍ وَ مَا جَاءَ بِهِ فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالُوا نَنْظُرُ فَإِنْ کَثُرَتْ أَمْوَالُنَا وَ عُوفِینَا فِی أَنْفُسِنَا وَ أَوْلَادِنَا عَلِمْنَا أَنَّهُ صَادِقٌ وَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنْ کَانَ غَیْرُ ذَلِکَ نَظَرْنَا⁽²⁾

قال: و عن أبی سعید أن یهودیا أسلم فأصابته مصائب فتشأم بالإسلام فأتی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال: أقلنی! فقال: ان الإسلام لا یقال، فنزلت.

و روی مثله الطبرسیّ فی المجمع ج 7 ص 75 عن ابن عبّاس فراجع.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُ وَ ما لا یَنْفَعُهُ انْقَلَبَ مُشْرِکاً یَدْعُو غَیْرَ اللَّهِ وَ یَعْبُدُ غَیْرَهُ فَمِنْهُمْ مَنْ یَعْرِفُ وَ یَدْخُلُ الْإِیمَانُ قَلْبَهُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ وَ یُصَدِّقُ وَ یَزُولُ عَنْ مَنْزِلَتِهِ مِنَ الشَّکِّ إِلَی الْإِیمَانِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْبَثُ عَلَی شَکِّهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْقَلِبُ إِلَی الشِّرْکِ‌⁽³⁾.

1) 1. الحجّ: 11.

2) 2. قال البیضاوی فی أنوار التنزیل ص 278: روی أنّها نزلت فی اعاریب قدموا الی المدینة و کان أحدهم إذا صح بدنه و نتجت فرسه مهرا سریا و ولدت امرأته غلاما سویا و کثر ماله و ماشیته قال: ما أصبت منذ دخلت فی دینی هذا إلا خیرا و اطمأن، و ان کان الامر بخلافه قال: ما أصبت الا شرا و انقلب.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 436، و روی مثله الکلینی فی الکافی ج 2 ص 413 عن علی ابن إبراهیم بسندین آخرین فراجع.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ» حضرت علیه السلام فرمود: یعنی از روی شک و تردید؛ «فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ» - . حج / 11 - {و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل] می‌پرستد. پس اگر خیری به او برسد بدان اطمینان یابد، و چون بلایی بدو رسد روی برتابد. در دنیا و آخرت زیان دیده است.} امام صادق علیه السلام فرمود: این آیه در شأن قومی نازل شده است که خدای یکتا را پرستش کرده و از عبادت غیر خدا روی گردان بودند، از شرک خارج شدند، ولی محمد صلی اللَّه علیه و آله را به پیامبری نشناختند و خداوند را با شک و تردید در نبوت محمد صلی اللَّه علیه و آله پرستیدند و به آن چه بر آن جناب فرمود آمده بود ایمان نیاوردند. آن جماعت خدمت حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله رسیدند و عرض کردند: یا رسول اللَّه ما صبر می‌کنیم اگر مال و فرزندان ما زیاد شد و حال ما بهبودی یافت می‌دانیم که شما رسول خدا می‌باشید و اگر این چنین نشد معلوم است که در گفته خود صداقت ندارید. - . بیضاوی در انوار التنزیل: 278 می‌گوید: روایت شده است این آیه در شأن اعرابی است که وارد مدینه شدند، یکی از آن‌ها هنگامی که جسمش سلامتی یافت و اسبش کره‌ای و همسرش پسری را به دنیا آورد و مال و چهارپایانش زیاد شدند، گفت: از زمانی که این دین را پذیرفته‌ام جز خیر ندیده‌ام. و اگر خلاف این بود می‌گفت: جز شر چیزی ندیده‌ام و از دین برمی‌گشت.

از ابو سعید نقل شده است: یک یهودی پس از آنکه اسلام آورد، دچار مصیبت‌هایی شد و نسبت به اسلام بدبین گردید. نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و گفت اسلام مرا باطل کن وآن را از عهده من وارهان ، حضرت فرمودند که اسلام قابل فسخ نیست و نمیتوان آن را از عهده باز کرد پس آن مرد از حضور حضرت بازگشت روایت مشابهی را طبرسی از ابن عباس در مجمع 7: 75 نقل کرده است. -

پس آیه «فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُ وَ ما لا یَنْفَعُهُ» یعنی اگر خیری به او برسد اطمینان پیدا می‌کند، و اگر گرفتار گردد بر می‌گردد و به حق پشت می‌کند، این اشخاص در دنیا و آخرت زیان می‌کنند، آنها خداوند را ترک می‌گویند و دنبال چیزهایی می‌روند که سود و زیان ندارند و آنها را عبادت می‌کنند.

گروهی از آنها کسانی هستند که خدا را می‌شناسند و ایمان هم در دل آنها جای دارد، و از شک و تردید به طرف ایمان می‌آیند، گروهی در شک خود می‌مانند و در حیرت فرو می‌روند و دسته‌ای هم از ایمان به طرف شرک می‌روند و غیر خدا را عبادت می‌کنند. - . تفسیر قمی: 436؛ روایت مشابهی را کلینی در کافی 2: 413 از علی بن ابراهیم با دو سند دیگر نقل کرده است. -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْعَوَامَّ یَزْعُمُونَ أَنَّ الشِّرْکَ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ فِی اللَّیْلَةِ الظَّلْمَاءِ عَلَی الْمِسْحِ الْأَسْوَدِ⁽¹⁾

فَقَالَ لَا یَکُونُ الْعَبْدُ مُشْرِکاً حَتَّی یُصَلِّیَ لِغَیْرِ اللَّهِ أَوْ یَذْبَحَ لِغَیْرِ اللَّهِ أَوْ یَدْعُوَ لِغَیْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال، عباس بن زید از امام صادق علیه السلام نقل کرد: از حضرت علیه السلام پرسیدم: عرض کردم، عوام می‌پندارند شرک از حرکت مورچه بر پارچه سیاه - . مسح، با کسره، زیراندازی که روی آن می‌نشینند، جامه‌ای از مو مانند لباس راهبان، در نسخه کمبانی آمده است: «مسیح» و معنای مناسب آن در اینجا: دستمال و پارچه خشن است، همانطور که برای نزدیک‌ترین معانی به کار می‌رود - در شب تار پوشیده‌تر است. حضرت فرمود: بنده مشرک نمی‌شود مگر اینکه برای غیر خدا نماز بخواند، و یا برای غیر خدا قربانی کند و یا به غیر خدا دعوت کند. - . خصال 1: 67 -

**[ترجمه]

«9»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ الشِّرْکَ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ وَ قَالَ مِنْهُ تَحْوِیلُ الْخَاتَمِ لِیَذْکُرَ الْحَاجَةَ وَ شِبْهُ هَذَا⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: شرک از حرکت مورچه هم مخفی‌تر می‌باشد، یکی از موارد شرک دادن انگشتری برای عرض حاجت و مانند آن می‌باشد. - . معان الاخبار: 379 -

**[ترجمه]

«10»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِّ قَالَ: حَدَّثَنِی مَنْ سَأَلَهُ یَعْنِی الصَّادِقَ علیه السلام هَلْ یَکُونُ کُفْرٌ لَا یَبْلُغُ الشِّرْکَ قَالَ علیه السلام إِنَّ الْکُفْرَ هُوَ الشِّرْکُ ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ وَ قَالَ نَعَمْ الرَّجُلُ یَحْمِلُ الْحَدِیثَ إِلَی صَاحِبِهِ فَلَا یَعْرِفُهُ فَیَرُدُّهُ عَلَیْهِ فَهِیَ نِعْمَةٌ کَفَرَهَا وَ لَمْ یَبْلُغِ الشِّرْکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: عبد الغفار جازی نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا کفری هست که به شرک منجر نشود؟ حضرت علیه السلام فرمود: کفر همان شرک است. سپس برخاست و وارد مسجد شد، آنگاه رو به من کرده و فرمود: آری، انسان خوب آن است که حدیثی را برای رفیقش نقل کند، او هم حدیث را نفهمیده رد کند، این کفران نعمت هست ولی شرک نیست. - . معان الاخبار: 137 -

**[ترجمه]

«11»

ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ سُئِلَ عَنِ الْکُفْرِ وَ الشِّرْکِ أَیُّهُمَا أَقْدَمُ قَالَ الْکُفْرُ أَقْدَمُ وَ ذَلِکَ أَنَّ إِبْلِیسَ أَوَّلُ مَنْ کَفَرَ وَ کَانَ کُفْرُهُ غَیْرَ الشِّرْکِ لِأَنَّهُ لَمْ یَدْعُ إِلَی عِبَادَةِ غَیْرِ اللَّهِ وَ إِنَّمَا دَعَا إِلَی ذَلِکَ بَعْدُ فَأَشْرَکَ‌⁽⁵⁾.

1) 1. المسح- بالکسر- البلاس یقعد علیه، و الکساء من شعر کثوب الرهبان، و فی نسخة الکمبانیّ:« المسیح» و المناسب من معانیه هنا: المندیل الاخشن کما فی اقرب الموارد.

2) 2. الخصال ج 1 ص 67.

3) 3. معانی الأخبار ص 379.

4) 4. معانی الأخبار ص 137.

5) 5. قرب الإسناد ص 23.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: سوال می‌شود: کدامیک از کفر و شرک مقدم هستند؟ کفر مقدم بر شرک است، به این دلیل که ابلیس اولین کسی است که کفر ورزید و کفرش با شرک متفاوت است، چرا که او به عبادت غیر خدا فرا نخواند و و او کسی را به عبادت غیر خداوند دعوت نکرد، ولی بعد از آن دعوت کرد و مشرک شد. - . قرب الاسناد: 23 -

**[ترجمه]

«12»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ‌⁽¹⁾قَالَ الْعُتُلُّ الْعَظِیمُ الْکُفْرُ وَ الزَّنِیمُ الْمُسْتَهْتَرُ بِکُفْرِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: محمد بن مسلم نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ» - . قلم / 13 - پرسیدم، فرمود: عتل کسی را گویند که کفرش بزرگ باشد، و زنیم هم کسی است که علنا گناه می‌کند و حریص بر گناه می‌باشد. - . معانی الاخبار: 146، المستهتر (بی‌توجه) – مفتوحه بنا بر مفعول بودن، می‌گویند: مرد درباره فلان موضوع سهل انگار است – بر آنچه که نامیده نمی‌شود فاعل است - صار مستهترا به: به آن مشتاق شده، جز در مورد آن صحبت نمی‌کند، و جز آن انجام نمی‌دهد. در «لسان» آمده: استهتر فلان فهو مستهتر: هرگاه دروغ‌هایش زیاد باشد. در نسخه کمبانی آمده است: «المستهزئ بکفره»: کفرش را مسخره می‌کند. -

**[ترجمه]

«13»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ الْهَیْثَمِ التَّمِیمِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا هَیْثَمُ التَّمِیمِیُّ إِنَّ قَوْماً آمَنُوا بِالظَّاهِرِ وَ کَفَرُوا بِالْبَاطِنِ فَلَمْ یَنْفَعْهُمْ شَیْ‌ءٌ وَ جَاءَ قَوْمٌ مِنْ بَعْدِهِمْ فَآمَنُوا بِالْبَاطِنِ وَ کَفَرُوا بِالظَّاهِرِ فَلَمْ یَنْفَعْهُمْ ذَلِکَ شَیْئاً وَ لَا إِیمَانَ بِظَاهِرٍ إِلَّا بِبَاطِنٍ وَ لَا بِبَاطِنٍ إِلَّا بِظَاهِرٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: ای هیثم تمیمی، قومی در ظاهر ایمان اورده و در باطن کفر می‌ورزند، هیچ سودی برایشان ندارد. قومی پس از آن‌ها آمده و در باطن ایمان آوردند و در ظاهر کافر شدند، و این نیز سودی برایشان ندارد. ایمان به ظاهر و باطن بستگی دارد و بدون یکی از آنها سودی ندارد. - . بصائر الدرجات: 536 کمبانی -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ الْوَاسِطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام عَنِ الْکُفْرِ وَ الشِّرْکِ أَیُّهُمَا أَقْدَمُ فَقَالَ مَا عَهْدِی بِکَ تُخَاصِمُ النَّاسَ قُلْتُ أَمَرَنِی هِشَامُ بْنُ الْحَکَمِ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ لِی الْکُفْرُ أَقْدَمُ وَ هُوَ الْجُحُودُ قَالَ لِإِبْلِیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: موسی بن بکر واسطی: از ابا الحسن موسی بن جعفر علیه السلام درباره اینکه کدامیک از شرک و کفر مقدم هستند، پرسیدم. من تا حال مشاهده نکرده بودم که تو با مردم مجادله کنی، گفت: هشام بن حکم به من گفته این موضوع را از شما سؤال نمایم، امام فرمود: کفر مقدم است و معنی آن انکار می‌باشد خداوند در باره ابلیس فرمود: أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ. - . تفسیر عیاشی 1: 34؛ بقره / 34 -

**[ترجمه]

«15»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ‌⁽⁵⁾قَالَ تَرْکُ الْعَمَلِ الَّذِی أَقَرَّ بِهِ مِنْ ذَلِکَ أَنْ یَتْرُکَ الصَّلَاةَ مِنْ غَیْرِ سُقْمٍ وَ لَا شُغْلٍ قَالَ قُلْتُ لَهُ الْکَبَائِرُ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ قُلْتُ هِیَ أَعْظَمُ مِنْ تَرْکِ الصَّلَاةِ قَالَ إِذَا تَرَکَ الصَّلَاةَ تَرْکاً لَیْسَ مِنْ أَمْرِهِ کَانَ دَاخِلًا فِی وَاحِدَةٍ مِنَ السَّبْعَةِ⁽⁶⁾.

1) 1. القلم: 13.

2) 2. معانی الأخبار ص 149، و المستهتر- بالفتح علی بناء المفعول یقال: استهتر الرجل بکذا- علی ما لم یسم فاعله- صار مستهترا به أی مولعا به لا یتحدث بغیره و لا یفعل غیره، و فی اللسان: یقال« استهتر فلان فهو مستهتر: إذا کان کثیر الاباطیل، و فی نسخة الکمبانیّ« المستهزئ بکفره».

3) 3. بصائر الدرجات ص 536.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 34، و الآیة فی سورة البقرة: 34.

5) 5. المائدة: 5.

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽⁷⁾قَالَ مِنْ ذَلِکَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَا وَ حَیَاتِکَ‌⁽⁸⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 297.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 297.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 297.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 297.

5) 5. المائدة: 72.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 335.

7) 7. یوسف: 106.

8) 8. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 199.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره می گوید: از امام باقر علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - . یوسف / 106 - {و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند جز اینکه [با او چیزی را] شریک می‌گیرند.} پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: یکی از موارد شرک آن است که مردی به شما می‌گوید: به جانت سوگند. - . تفسسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«22»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ قَالَ کَانُوا یَقُولُونَ نُمْطَرُ بِنَوْءِ کَذَا وَ بِنَوْءِ کَذَا⁽¹⁾

و انما یکون ذلک لنجوم الاخذ و هی منازل القمر و هی ثمانیة و عشرون نجما، فلکل نجم رقیب، هذا هو الأصل، ثمّ سموا کل نجم منها باسم فعله، فقالوا: استقینا بنوء کذا و استمطرنا به قال أبو عبید: و لم نسمع فی النوء أنّه السقوط الا فی هذه المواضع، و کانت العرب تضیف الامطار و الریاح و الحرّ و البرد الی الساقط منها، و قال الأصمعی: الی الطالع منها فی سلطانه فیقولون مطرنا بنوء کذا. راجع الصحاح ص 79، و سیأتی فی ج 58 من البحار من هذه الطبعة ص 312- 346 بحث فی ذلک.

وَ مِنْهَا أَنَّهُمْ کَانُوا یَأْتُونَ الْکُهَّانَ فَیُصَدِّقُونَهُمْ فِیمَا یَقُولُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: یعقوب بن شعیب: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: آنها می‌گفتند: در هنگام غروب فلان ستاره و یا طلوع فلان ستاره باران خواهد بارید، و این عقیده یکی از موارد شرک می‌باشد - . النوء، با فتحه، غروب و یا سقوط ستاره [ در منازل بیست و هشت‌گانه ماه] است. اصل «نوء» سقوط ستاره صبح هنگام در مغرب و طلوع ستاره‌ای دیگر در نقطه مقابلش در مشرق است. در هر سیزده شب یکبار ستاره غروب کرده، به غیر از منزل جبهه که چهارده روز به طول می‌انجامد، این روند تا پایان سال ادامه دارد.

این مورد فقط در منازل بیست و هشت‌گانه ماه صورت می‌گیرد، اصل درداین است که هر ستاره نگهبانی داشته باشد، در ستاره شناسی عربی هر یک از این ستارگان را به حوادثی که در آن برهه زمانی اتفاق می‌افتاد، نسبت می‌دادند، مثلا می‌گفتند: با طلوع فلان ستاره آب درخواست نمودیم و باران طلب نمودیم.

تَفْسِیرُ النُّعْمَانِیِّ، بِالْإِسْنَادِ الْآتِی فِی کِتَابِ فَضْلِ الْقُرْآنِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: وَ أَمَّا الْکُفْرُ الْمَذْکُورُ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی فَخَمْسَةُ وُجُوهٍ مِنْهَا کُفْرُ الْجُحُودِ وَ مِنْهَا کُفْرٌ فَقَطْ وَ الْجُحُودُ یَنْقَسِمُ عَلَی وَجْهَیْنِ وَ مِنْهَا کُفْرُ التَّرْکِ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ وَ مِنْهَا کُفْرُ الْبَرَاءَةِ وَ مِنْهَا کُفْرُ النِّعَمِ فَأَمَّا کُفْرُ الْجُحُودِ فَأَحَدُ الْوَجْهَیْنِ مِنْهُ جُحُودُ الْوَحْدَانِیَّةِ وَ هُوَ قَوْلُ مَنْ یَقُولُ لَا رَبَّ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ وَ لَا بَعْثَ وَ لَا نُشُورَ وَ هَؤُلَاءِ صِنْفٌ مِنَ الزَّنَادِقَةِ وَ صِنْفٌ مِنَ الدَّهْرِیَّةِ الَّذِینَ یَقُولُونَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ذَلِکَ رَأْیٌ وَضَعُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ اسْتَحْسَنُوهُ بِغَیْرِ حُجَّةٍ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽⁵⁾أَیْ لَا یُؤْمِنُونَ بِتَوْحِیدِ اللَّهِ وَ الْوَجْهُ الْآخَرُ مِنَ الْجُحُودِ هُوَ الْجُحُودُ مَعَ الْمَعْرِفَةِ بِحَقِیقَتِهِ قَالَ تَعَالَی وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا⁽⁶⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ کانُوا مِنْ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 200.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 200.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 200.

4) 4. البقرة: 78.

5) 5. البقرة: 6.

6) 6. النمل: 14.

قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ‌⁽¹⁾أَیْ جَحَدُوهُ بَعْدَ أَنْ عَرَفُوهُ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الْکُفْرِ فَهُوَ کُفْرُ التَّرْکِ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ هُوَ مِنَ الْمَعَاصِی قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ إِلَی قَوْلِهِ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ‌⁽²⁾فَکَانُوا کُفَّاراً لِتَرْکِهِمْ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ فَنَسَبَهُمْ إِلَی الْإِیمَانِ بِإِقْرَارِهِمْ بِأَلْسِنَتِهِمْ عَلَی الظَّاهِرِ دُونَ الْبَاطِنِ فَلَمْ یَنْفَعْهُمْ ذَلِکَ لِقَوْلِهِ تَعَالَی فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْکُفْرِ فَهُوَ مَا حَکَاهُ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ‌⁽³⁾فَقَوْلُهُ کَفَرْنا بِکُمْ أَیْ تَبَرَّأْنَا مِنْکُمْ وَ قَالَ سُبْحَانَهُ فِی قِصَّةِ إِبْلِیسَ وَ تَبَرِّیهِ مِنْ أَوْلِیَائِهِ مِنَ الْإِنْسِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ‌⁽⁴⁾أَیْ تَبَرَّأْتُ مِنْکُمْ وَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً⁽⁵⁾الْآیَةَ.

وَ أَمَّا الْوَجْهُ الْخَامِسُ مِنَ الْکُفْرِ وَ هُوَ کُفْرُ النِّعَمِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ سُلَیْمَانَ علیه السلام هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ⁽⁶⁾الْآیَةَ وَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ⁽⁷⁾وَ قَالَ تَعَالَی فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ‌⁽⁸⁾

1) 1. البقرة: 89.

2) 2. البقرة: 85- 84.

3) 3. الممتحنة: 4.

4) 4. إبراهیم: 22.

5) 5. العنکبوت: 25.

6) 6. النمل: 40.

7) 7. إبراهیم: 7.

8) 8. البقرة: 152.

فَأَمَّا مَا جَاءَ مِنْ ذِکْرِ الشِّرْکِ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی فَمِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ قَوْلُهُ تَعَالَی لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ⁽¹⁾فَهَذَا شِرْکُ الْقَوْلِ وَ الْوَصْفِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِی مِنَ الشِّرْکِ فَهُوَ شِرْکُ الْأَعْمَالِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽²⁾وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽³⁾أَلَا إِنَّهُمْ لَمْ یَصُومُوا لَهُمْ وَ لَمْ یُصَلُّوا وَ لَکِنَّهُمْ أَمَرُوهُمْ وَ نَهَوْهُمْ فَأَطَاعُوهُمْ وَ قَدْ حَرَّمُوا عَلَیْهِمْ حَلَالًا وَ أَحَلُّوا لَهُمْ حَرَاماً فَعَبَدُوهُمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَهَذَا شِرْکُ الْأَعْمَالِ وَ الطَّاعَاتِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الشِّرْکِ فَهُوَ شِرْکُ الزِّنَی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽⁴⁾فَمَنْ أَطَاعَ نَاطِقاً فَقَدْ عَبَدَهُ فَإِنْ کَانَ النَّاطِقُ یَنْطِقُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی فَقَدْ عَبَدَ اللَّهَ وَ إِنْ کَانَ یَنْطِقُ عَنْ غَیْرِ اللَّهِ تَعَالَی فَقَدْ عَبَدَ غَیْرَ اللَّهِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الشِّرْکِ فَهُوَ شِرْکُ الرِّیَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً⁽⁵⁾فَهَؤُلَاءِ صَامُوا وَ صَلَّوْا وَ اسْتَعْمَلُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَعْمَالِ أَهْلِ الْخَیْرِ إِلَّا أَنَّهُمْ یُرِیدُونَ بِهِ رِئَاءَ النَّاسِ فَأَشْرَکُوا لِمَا أَتَوْهُ مِنَ الرِّیَاءِ فَهَذِهِ جُمْلَةُ وُجُوهِ الشِّرْکِ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَمَّا مَا ذُکِرَ مِنَ الظُّلْمِ فِی کِتَابِهِ فَوُجُوهٌ شَتَّی فَمِنْهَا مَا حَکَاهُ اللَّهُ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ لُقْمَانَ لِابْنِهِ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ‌⁽⁶⁾وَ مِنَ الظُّلْمِ مَظَالِمُ النَّاسِ فِیمَا بَیْنَهُمْ مِنْ مُعَامَلَاتِ الدُّنْیَا وَ هو [هِیَ] شَتَّی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَوْ تَری إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ

1) 1. المائدة: 72.

2) 2. یوسف: 106.

3) 3. براءة: 31.

4) 4. أسری: 64.

5) 5. الکهف: 110.

6) 6. لقمان: 13.

عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ‌⁽¹⁾الْآیَةَ فَأَمَّا الرَّدُّ عَلَی مَنْ أَنْکَرَ زِیَادَةَ الْکُفْرِ فَمِنْ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ⁽²⁾وَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ‌⁽³⁾وَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً⁽⁴⁾الْآیَةَ وَ غَیْرُ ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ.

**[ترجمه]تفسیر نعمانی: در کتاب فضل القرآن از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده: کفر ورزیدن در کتاب خدا بر پنج وجه است: کفر جحود، و جحود بر دو وجه است، و دیگر کفر به وسیله ترک آنچه خدا بدان فرمان داده، کفر برائت و کفر نعمت، اما کفر جحود همان انکار ربوبیّت است و آن قول کسانی است که گویند: نه پروردگاری و نه بهشتی و نه دوزخی و آن قول دو دسته از زنادقه است که به آنها دهری مذهب گویند، و هم آنهایند که گویند «ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ» {و هلاک نکند ما را جز دهر} و آن دینی است که از روی سلیقه و پسند خویش و بدون بررسی و تحقیق و کاوش برای خود مقرر کردند، و خدا (در باره آنان) فرماید: «إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ» - . بقره / 78 - و نیز فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ» - . بقره / 6 - {راستی آن کسانی که کافرند برای آنها فرق ندارد که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند} مقصود کفر نسبت به توحید و شناسائی خدا تعالی است، این یکی از دو وجوه کفر است.

و وجه دیگرش: انکار با معرفت است و به این معنا که منکر بداند حق است و با این حال انکار کند، مطلب نزد او ثابت باشد و خدا عز و جل در این باره فرموده است: «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا» - . نمل / 14 - و نیز «وَ کانُوا مِنْ

قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ» - . بقره / 89 -

یعنی پس از اینکه آن را شناختند، آن را انکار کردند.

وجه سوم از وجوه کفر، کفر ترک است، ترک انچه خداوند به آن فرمان داده و ارتکاب گناهان است، خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ» تا آنجا که می‌فرماید: «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ» - . بقره / 84 – 85 - . به خاطر ترک دستورات الهی کافر شدند، و به خاطر اقرار به زبان، نسبت ایمان به آن‌ها داده شده است، اما اقراری که ظاهری بوده و باطنی نیست و هیچ سودی برایشان ندارد، خدای متعال در این خصوص می‌فرماید: «فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» تا آخر آیه.

وجه چهارم کفر، آن است که خدای متعال از قول ابراهیم علیه السلام می‌فرماید: «کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ» - . ممتحنه / 4 - آنجا که می‌فرماید: «کَفَرْنا بِکُمْ» یعنی از شما بیزاری جستم، و خداوند نیز در داستان ابلیس و بیزاری جستن تا روز قیامت از انسان‌هایی که پیرو او هستند «إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» - . ابراهیم / 22 - یعنی از شما بیزاری جستم، خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» تا آنجا که می‌فرماید «ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً» - . عنکبوت / 25 -

و اما وجه پنجم کفر، کفر نعمت است. خدای متعال درباره سخن سلیمان علیه السلام می‌فرماید: «هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ - . نمل / 40 - تا آخر آیه و نیز می‌فرماید: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ» - . ابراهیم / 7 - و نیز آنجا که می‌فرماید: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ» - . بقره / 152 -

و اما شرکی که در کتاب الهی بیان شده است، چهار وجه دارد: «لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ» - . مائده / 72 - و شامل شرک قول و وصف است .

دومین وجه شرک، شرک اعمال است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - [1] . یوسف / 106 - و نیز « اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» - . براءه / 31 -

آن‌ها نه روزه گرفته و نه نماز خواندند، اما به آن‌ها امر کرده و انان اطاعت نمودند، حلال را بر آن‌ها حرام و حرام را بر آن‌ها حلال کردند، پس بی‌آنکه خود بدانند آن‌ها را پرستش کردند. این شرک اعمال و عبادت هاست.

اما وجه سوم شرک، شرک زناست. خدای متعال می فرماید: «شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» - . أسری / 64 - هر کس به سخنوری گوش فرا دهد او را عبادت کرده، اگر سخنور از خداوند سخن می‌گوید خدا را عبادت کرده و اگر غیر از خدا می‌گوید غیر خدا را پرستیده است.

قسمت چهارم از شرک، شرک ریا می‌باشد، خداوند متعال می‌فرماید: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» - . کهف / 110 - {هر کس می‌خواهد خدا را ملاقات کند باید کار نیک انجام دهد و در عبادت برای خداوند شریک نیاورد}.

این گونه جماعت روزه می‌گیرند و نماز بر پا می‌دارند و کارهای خیر هم انجام می‌دهند ولی در نیت خود خالص نمی‌باشند و برای خودنمائی و تظاهر کارها را می‌کنند. اینها که در بالا ذکر شد اقسام شرک می‌باشند که خداوند آنها را در کتاب خود ذکر کرده است.

اما ظلم در کتاب خداوند اقسامی دارد: یکی از آنها ظلمی است که خداوند از لقمان نقل می‌کند و می‌فرماید: «یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ» - . لقمان / 13 - ، {ای فرزند من شرک نیاور که شرک ظلم بزرگی می‌باشد}. یکی از اقسام ظلم، ظلم‌هائی است که مردم در باره یک دیگر انجام می‌دهند، و در معاملات و روابط خود با همدیگر نسبت به هم ستم می‌کنند، خداوند می‌فرماید:

وَ لَوْ تَری إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ

عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ - . انعام / 93 - کسانی که زیاده‌روی در کفر را انکار می‌کنند، باید متوجه شوند که خداوند گفته‌های آنان را رد کرده و فرموده: «إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ» - . براءه / 37 - ،

و یا در جای دیگر می‌فرماید: «وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ» - . براءه / 125 - ،

{کسانی که دلشان بیمار است پلیدی روی پلیدی می‌آید و آنها در حال کفر خواهند مرد} و در جای دیگر فرمودند: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً} - . نساء / 137 - تا آخر آیه، {کسانی که ایمان آوردند و بعد کافر شدند، بار دیگر ایمان آوردند و باز کافر شدند و بر کفر خود افزودند}، و آیه‌های دیگری که در این خصوص درکتاب الهی بیان شده است.

**[ترجمه]

«31»

مِشْکَاةُ الْأَنْوَارِ، نَقْلًا مِنَ الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽⁵⁾قَالَ یُطِیعُ الشَّیْطَانَ مِنْ حَیْثُ یُشْرِکُ.

**[ترجمه]مشکاه الانوار به نقل از محاسن: امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - . یوسف / 106 -

فرمود: یعنی کسانی که از شیطان پیروی کرده و مشرک می‌شود.

**[ترجمه]

«32»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّیْبُ کُفْرٌ.

1) 1. الأنعام: 93.

2) 2. براءة: 37.

3) 3. براءة: 125.

4) 4. النساء: 137.

5) 5. یوسف: 106.

**[ترجمه]الامامه و التبصره: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارشان، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: شک و تردید، کفر محسوب می‌شود .

**[ترجمه]

باب 99 أصول الکفر و أرکانه

روایات

«1»

کا، [الکافی] الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أُصُولُ الْکُفْرِ ثَلَاثَةٌ الْحِرْصُ وَ الِاسْتِکْبَارُ وَ الْحَسَدُ فَأَمَّا الْحِرْصُ فَإِنَّ آدَمَ علیه السلام حِینَ نُهِیَ عَنِ الشَّجَرَةِ حَمَلَهُ الْحِرْصُ عَلَی أَنْ أَکَلَ مِنْهَا وَ أَمَّا الِاسْتِکْبَارُ فَإِبْلِیسُ حِینَ أُمِرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ اسْتَکْبَرَ وَ أَمَّا الْحَسَدُ فَابْنَا آدَمَ حَیْثُ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: ریشه‌های کفر بر سه گونه است: حرص، استکبار و حسد، اما حرص همان است که بر آدم غلبه کرد و او را وادار نمود تا از آن درخت بخورد، در صورتی که خداوند او را از نزدیک شدن به آن درخت نهی کرده بود.

اما استکبار و خودخواهی، همان است که شیطان را برای سجده کردن بر آدم علیه السّلام منع کرد و او به خاطر تکبر آدم را سجده ننمود، و اما حسد، آن است که دو فرزند آدم را با هم دشمن ساخت تا آنجائی که یکی از آنها برادرش را کشت. - . کافی 2: 289 -

**[ترجمه]

بیان

کأن المراد بأصول الکفر ما یصیر سببا للکفر أحیانا لا دائما و للکفر أیضا معان کثیرة منها ما یتحقق بإنکار الرب سبحانه و الإلحاد فی صفاته و منها ما یتضمن إنکار أنبیائه و حججه أو ما أتوا به من أمور المعاد و أمثالها و منها ما یتحقق بمعصیة الله و رسوله و منها ما یکون بکفران نعم الله تعالی إلی أن ینتهی إلی ترک الأولی.

فالحرص یمکن أن یصیر داعیا إلی ترک الأولی أو ارتکاب صغیرة أو کبیرة حتی ینتهی إلی جحود یوجب الشرک و الخلود فما فی آدم علیه السلام کان من الأول ثم تکامل فی أولاده حتی انتهی إلی الأخیر فصح أنه أصل الکفر و کذا سائر الصفات.

و قیل قد کان إباء إبلیس من السجود عن حسد و استکبار و إنما خص الاستکبار بالذکر لأنه تمسک به حیث قال أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ‌⁽²⁾أو لأن الاستکبار أقبح من الحسد انتهی.

و قوله فأما الحرص فهو مبتدأ و قوله فإن إلی قوله أکل منها

1) 1. الکافی ج 2 ص 289.

2) 2. الأعراف 12، ص 76.

خبر و العائد تکرار المبتدإ وضعا للظاهر موضع المضمر مثل الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ و قوله فإبلیس بتقدیر فمعصیة إبلیس و کذا قوله فابنا آدم بتقدیر فمعصیة ابنی آدم أی معصیة أحدهما کما قیل.

**[ترجمه]منظور از اصول کفر آن است که گاهی موجب کفر می‌گردد، و نه همیشگی نیست. کفر معانی زیادی دارد. یکی انکه موجب انکار خدای سبحان و کفر ورزیدن در صفات او می‌گردد، دیگر کفری است که به انکار پیامبران علیهم السلام و حجت‌های الهی و یا انکار معاد و امثال آن می‌شود. یکی آنکه موجب نافرمانی خدا و رسولش شده و دیگر آنکه به کفران نعمت‌های الهی می‌انجامد تا انجا که به ترک اولی منتهی می‌شود.

حرص ممکن است موجب ترک اولی و ارتکاب صغیره و کبیره شده تا انجا که به انکار بیانجامد و به شرک و دوام آن ختم شود. آنچه که در در ابتدا در وجود آدم علیه السلام قرار داشت، در فرزندانش تکامل یافت تا به آخرین نفر رسید. این سخن درست است که حرص مانند دیگر صفت‌ها اصل و ریشه کفر می‌باشد.

می‌گویند: خودداری ابلیس از سجده بر آدم، از حسد و خودبزرگ‌بینی او نشأت می‌گیرد، وی خودبزرگ‌بینی را در سخن اظهار کرده است، زیرا آنجا که می‌گوید «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» - . اعراف 12: 76 - به غرور و خودبزرگ بینی متوسل شده و یا به این دلیل که خود بزرگ‌بینی ناپسندتر از حسد است.

عبارت «فأما الحرص» مبتدا و «فإن» تا «أکل منها» خبر است. ضمیر عائد تکرار مبتدا بوده که در موضع ضمیر به کار رفته است، مانند «الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ». عبارت «فإبلیس»، معصیت إبلیس را در تقدیر دارد. همچنین منظور از عبارت «فابنا ادم»، در واقع گناه فرزندان آدم است، یعنی معصیت یکی از فرزندان آدم.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَرْکَانُ الْکُفْرِ أَرْبَعَةٌ الرَّغْبَةُ وَ الرَّهْبَةُ وَ السَّخَطُ وَ الْغَضَبُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: کفر چهار رکن دارد: رغبت وشوق ومیل، رهبت وبیم، خشم از نارضایت و غضب. - . کافی 2: 289 -

**[ترجمه]

بیان

أرکان الکفر قریب من أصوله و لعل المراد بالرغبة الرغبة فی الدنیا و الحرص علیها أو اتباع الشهوات النفسانیة و بالرهبة الخوف من فوات الدنیا و اعتباراتها بمتابعة الحق أو الخوف من القتل عند الجهاد و من الفقر عند أداء الزکاة و من لؤم اللائمین عند ارتکاب الطاعات و إجراء الأحکام.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ یَزِیدَ الصَّائِغِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رَجُلٌ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ إِنْ حَدَّثَ کَذَبَ وَ إِنْ وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِنِ ائْتُمِنَ خَانَ مَا مَنْزِلَتُهُ قَالَ هِیَ أَدْنَی الْمَنَازِلِ مِنَ الْکُفْرِ وَ لَیْسَ بِکَافِرٍ⁽³⁾.

1) 1. خثعم بن أنمار: قبیلة من القحطانیة تنتسب الی خثعم بن أنمار بن أراش بن عمرو بن الغوث بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان، و قال الجوهریّ فی الصحاح ج 5 ص 1909 خثعم أبو قبیلة و هو خثعم بن أنمار و یقال لهم: من معد، و صاروا بالیمن و قال النووی فی تهذیب الأسماء و اللغات ص 289، قیل: خثعم جبل سمیت به لنزولها ایاه و تعاقدها علیه، و قیل غیر ذلک. راجع معجم قبائل العرب ج 1 ص 331.

2) 2. الکافی ج 2 ص 289 و 290.

3) 3. الکافی ج 2 ص 290.

**[ترجمه]کافی: یزید صائغ نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام پرسیدم:شخصی دارای چنین صفاتی است ، اگر سخنی گوید، دروغ باشد؛، و اگر قولی دهد، خلف وعده کند و اگر امین قرارگیرد، خیانت کند، او چه جایگاهی دارد؟ فرمود: در نزدیکترین منازل کفر است، ولی کافر نیست (نزدیکست که گناهانش او را بکفر رساند). - . کافی 2: 290 -

**[ترجمه]

بیان

1) 1. الکافی ج 2 ص 290.

2) 2. الأنفال: 58.

3) 3. النور: 7.

4) 4. الکافی ج 2 ص 290، و الآیة فی مریم: 54.

یطلق المنافق علی معان منها أن یظهر الإسلام و یبطن الکفر و هو المعنی المشهور و منها الریاء و منها أن یظهر الحب و یکون فی الباطن عدوا أو یظهر الصلاح و یکون فی الباطن فاسقا و قد یطلق علی من یدعی الإیمان و لم یعمل بمقتضاه و لم یتصف بالصفات التی ینبغی أن یکون المؤمن علیها فکان باطنه مخالفا لظاهره و کأنه المراد هنا و سیأتی معانی النفاق فی بابه إن شاء الله تعالی و المراد بالمسلم هنا المؤمن الکامل المسلم لأوامر الله و نواهیه و لذا عبر بلفظ الزعم المشعر بأنه غیر صادق فی دعوی الإسلام.

من إذا ائتمن أی علی مال أو عرض أو سر خان صاحبه و قیل المراد به من أصر علی الخیانة کما یدل علیه قوله تعالی إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ حیث لم یقل إن الله لا یحب الخیانة و یدل علی أنه کبیرة لا یقبل معها عمل و إلا کان محبوبا فی الجملة.

و أما الاستدلال بآیة اللعان فلأنه علق اللعنة بمطلق الکذب و إن کان مورده الکذب فی القذف و لو لم یکن مستحقا للعن لم یأمره الله بهذا القول و أما قوله علیه السلام و فی قوله عز و جل فلعله علیه السلام إنما غیر الأسلوب لعدم صراحة الآیة فی ذمه بل إنما یدل علی مدح ضده و بتوسطه یشعر بقبحه و إنما لم یذکر علیه السلام الآیة التی هی أدل علی ذلک حیث قال یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾و سیأتی الاستدلال به فی خبر آخر إما لظهوره و اشتهاره أو لاحتمال معنی آخر کما سیأتی و قیل کلمة «فی» فی «فی قوله» بمعنی مع أی قال فی سورة الصف ما هو مشهور فی ذلک مع قوله فی سورة مریم وَ اذْکُرْ لدلالته علی مدح ضده.

**[ترجمه]همانطور که می‌دانید، مؤمن و مسلم بر معانی خاصی اطلاق می‌شود. بر این اساس، منافق نیز بر معانی خاصی اطلاق می‌شود، از جمله کسی که تظاهر به اسلام می‌کند و در باطن کافر است، و این مشهورترین معنای آن است؛ و نیز به معنای ریا می‌باشد؛ و کسی که تظاهر به دوستی می‌کند اما در باطن دشمن است، و یا تظاهر به صلاح و درستکاری نموده اما در باطن فاسق است. گاهی ممکن است بر کسی اطلاق شود که ادعای ایمان دارد اما بر حسب مقتضای ایمان عمل نمی‌کند، و به ویژگی‌هایی که لازم است یک مومن داشته باشد، پایبند نیست، پس باطنش با ظاهرش در تناقض است. گویا منظور از منافق در اینجا همین معناست. إن شاء الله، دیگر معانی منافق در باب مربوط به آن بیان می‌شود.

منظور از مسلمان در اینجا، مومنی می‌باشد که به طور کامل تسلیم اوامر و نواهی الهی است؛ لذا در اینجا از لفظ «الزعم» (ادعا و گمان) برای منافق استفاده شده است، و به این نکته اشاره دارد که وی در دعوی خود صادق نیست.

سیئ الخلق الخشن و لا یرحم الناس لذهابه بحقهم فیقسو قلبه و أیضا إصراره علی ذلک دلیل علی عدم تأثیر المواعظ فی قلبه فإذا کان کذلک نزع منه ربقة الإیمان لسلب أکثر لوازمه و صفاته عنه کما مر فی صفات المؤمن و المراد کمال الإیمان أو أحد المعانی التی مضت منه و لا أقل أنه ینزع منه الحیاء و هو رأس الإیمان لم تلقه إلا شیطانا أی شبیها به فی الصفات أو بعیدا من الله و هدایته و توفیقه ملعونا یلعنه الله و الملائکة و الناس أو بعیدا من رحمة الله تعالی.

**[ترجمه]«هرگاه خداوند هلاک بنده‌ای را بخواهد» ممکن است کنایه از علم خدای سبحان به ذات بد او و بی لیاقتی او برای دریافت لطف الهی باشد. «نزع منه الحیاء» یعنی توفیق الهی از او سلب شده تا آنجا که لباس حیا را بیرون می‌آورد ، حیایی که مانع از انجام عمل زشت و کوتاهی در حقوق مخلوق و خالق می‌گردد؛ هنگامی که حیا از او گرفته شود، حیایی که از انجام عمل زشت باز می‌دارد، جز خائن خیانت پیشه با وی هم‌راه نیست. معنای خائن و نکوهش او پیش از این گذشت.

اما «مخون» ممکن است با فتحه میم و ضمه خاء باشد، یعنی مردم به وی خیانت می‌کنند، او را سرزنش می‌نمایند به این دلیل که او خود سبب آن است؛ و یا منظور این است که او به خود نیز خیانت می کند و خود را مستحق کیفر می‌نماید، او هم به دیگران خیانت می‌کند و هم به خود. بر همین اساس، مخون نامیده می‌شود. پس در هر خیانتی دو خیانت وجود دارد. و یا مخون با ضمه میم و فتحه خاء و فتح واو مشدد است، یعنی کسی که به خیانت منسوب شده و به آن مشهور گردیده است؛ و یا مخون با کسره واو مشدد، یعنی با وجود اینکه خودش خائن است، مردم را به خیانت متهم می‌کند.

در فرهنگ لغت، «الخون» آن است که انسان امین شمرده شود اما در عمل خلاف آن را نشان دهد. خانه خونا و خیانه (خیانت کردن)، چنین شخصی را خائن گویند. وقد خانه العهد و الامانه و خونه تخوینا: به او نسبت خیانت در پیمان و امانت داد. «نقضه» یعنی امانت را از او گرفتند، امانت متضاد خیانت است.

ممکن است خورده بگیرند که این موضوع مشخص بوده و نیازی به شرح ندارد، پاسخ من این است: ممکن است منظور آن باشد که اگر وی از خیانت ابایی ندارد، در آخرت امانت را به طور کلی از وی باز می‌ستانند و یا به این معناست که دیگر مردم به هیچ وجه به وی اعتماد نمی کنند.

«لم تلقه الا فظا غلیظا»، در فرهنگ لغت الفظ الغلیظ به معناب بداخلاق و خشک و خشن است. الغلظه متضاد الرقه (لطافت) است و در اینجا منظور قساوت قلب و خشونت اوست. همانطور که خدای متعال نیز می‌فرماید: «وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ» - . آل عمران / 159 - {اگر تندخو و سختدل بودی} و از این عبارت برای ستاندن امانت استفاده شده است، زیرا هنگامی که مردم خائن را با این ویژگی بشناسند، وی چاره‌ای ندارد جز اینکه با آنان مخالفت کند، در این صورت خشن و بداخلاق می‌شود، و در ادای حق به مردم رحم نمی‌کند، پس قلبش سخت می‌گردد، و نیز اصرار بر این امر، دلیل بر عدم تاثیر پندها در قلب اوست، در چنین مواقعی ایمان از او سلب می‌شود، چرا که بسیاری از ویژگی‌های و لوازم ایمان از وی گرفته شده است، این ویژگی‌ها را در بخش ویژگی‌های مومن برشمردیم، و منظور از آن، کمال ایمان و یا یکی از معانی است که بیان شد. گرفته شدن حیا از وی چیز کمی نیست چرا که حیا ریشه واساس ایمان است.

لم تلقه الا شیطانا: یعنی کسی که ویژگی‌های او را داشته باشد، ویا کسی که از خداوند و هدایت و توفیق‌های الهی به دور است. (ملعونا یلعنه الله و الملائکه و الناس)یعنی: خداوند و فرشتگان و مردم او را لعنت می‌کنند یا از رحمت الهی به دور است.

**[ترجمه]

«11»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ زِیَادٍ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثُ مَلْعُونَاتٍ مَلْعُونٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ الْمُتَغَوِّطُ فِی ظِلِّ النُّزَّالِ وَ الْمَانِعُ الْمَاءَ الْمُنْتَابَ وَ السَّادُّ الطَّرِیقَ الْمَقْرَبَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: سه کس ملعونند و ملعون بودن آنها ناشی از کار بد آنها است: آن کس که در سایه محل استراحت کاروانها قضای حاجت کند و آن کس که از آبی که به نوبت مورد استفاده عموم قرار میگیرد ، جلوگیری کند و نگذارد صاحب نوبت از آن استفاده کند و آن کس که راههای نزدیک تر و شاهراههای مسافران را به سمت مقصد خود از آن عبور میکنند، ببندد و سدّ کند. - . کافی 2: 292 و در آن «الطریق المعربه» آمده است. -

**[ترجمه]

بیان

ثلاث مبتدأ و قد یجوز کون المبتدأ نکرة محضة لا سیما فی العدد و ملعون من فعلهن استئناف بیانی و المعنی أن اللعن لا یتعلق بالعمل حقیقة بل بفاعله و قرأ بعض الأفاضل بإضافة ثلاث إلی ملعونات فالجملة خبر و قوله المتغوط خبر مبتدإ محذوف بتقدیر مضاف أیضا و التقدیر هن صفة المتغوط و الضمیر لثلاث و یمکن عدم تقدیر المضاف فالتقدیر هو المتغوط و الضمیر لمن فعلهن.

و فی المصباح الغائط المطمئن الواسع من الأرض ثم أطلق الغائط علی الخارج المستقذر من الإنسان کراهة لتسمیته باسمه الخاص لأنهم کانوا یقضون حوائجهم فی المواضع المطمئنة فهو من مجاز المجاورة ثم توسعوا فیه حتی اشتقوا منه و قالوا تغوط الإنسان انتهی و کان نسبة اللعن إلی الفعل مجاز فی الإسناد أو کنایة عن قبحه و نهی الشارع عنه.

و المراد بظل النزال تحت سقف أو شجرة ینزلها المسافرون و قد یعم بحیث یشمل المواضع المعدة لنزولهم و إن لم یکن فیه ظل لاشتراک العلة أو بحمله علی

1) 1. الکافی ج 2 ص 292، و فیه« الطریق المعربة».

الأعم و التعبیر بالظل لکونه غالبا کذلک و الظاهر اختصاص الحکم بالغائط لکونه أشد ضررا و ربما یعم لیشمل البول و المشهور بین الأصحاب کراهة ذلک و ظاهر الخبر التحریم إذ فاعل المکروه لا یستحق اللعن و قد یقال اللعن البعد من رحمة الله و هو یحصل بفعل المکروه أیضا فی الجملة.

و لا یبعد القول بالحرمة إن لم یکن إجماع علی خلافه للضرر العظیم فیه علی المسلمین لا سیما إذا کان وقفا فإنه تصرف مناف لغرض الواقف و مصلحة الوقف و لا یبعد القول بهذا التفصیل أیضا و یمکن حمل الخبر علی أن الناس یلعنونه و یشتمونه لکن یقل فائدة الخبر إلا أن یقال الغرض بیان علة النهی عن الفعل.

قال فی النهایة فیه اتقوا الملاعن الثلاث هی جمع ملعنة و هی الفعلة التی یلعن بها فاعلها کأنها مظنة للعن و محصل له و هو أن یتغوط الإنسان علی قارعة الطریق أو ظل الشجرة أو جانب النهر فإذا مر بها الناس لعنوا فاعلها و

منه الحدیث: اتَّقُوا اللَّاعِنِینَ.

أی الآمرین الجالبین للعن الباعثین للناس علیه فإنه سبب للعن من فعله فی هذه المواضع و لیس کل ظل و إنما هو الظل الذی یستظل به الناس و یتخذونه مقیلا و مناخا و أصل اللعن الطرد و الإبعاد من الله تعالی و من الخلق السب و الدعاء انتهی.

و المانع الماء المنتاب الماء مفعول أول للمانع إما مجرور بالإضافة من باب الضارب الرجل أو منصوب علی المفعولیة و المنتاب اسم فاعل بمعنی صاحب النوبة فهو مفعول ثان و هو من الانتیاب افتعال من النوبة و یحتمل أن یکون اسم مفعول صفة للماء من انتاب فلان القوم أی أتاهم مرة بعد أخری.

و الماء المنتاب هو الماء الذی یرد علیه الناس متناوبة و متبادلة لعدم اختصاصه بأحدهم کالماء المملوک المشترک بین جماعة فلعن المانع لأحدهم فی نوبته و الماء المباح الذی لیس ملکا لأحدهم کالغدران و الآبار فی البوادی فإذا ورد علیه الواردون کانوا فیه سواء فیحرم لأحدهم منع الغیر من التصرف فیه علی قدر الحاجة لأن فی المنع

تعریض مسلم للتلف فلو منع حل قتاله قال الجوهری انتابه انتیابا أتاه مرة بعد أخری و فی النهایة نابه ینوبه نوبا و انتابه إذا قصده مرة بعد أخری

و منه حدیث الدعاء یَا أَرْحَمَ مَنِ انْتَابَهُ الْمُسْتَرْحِمُونَ.

و فی حدیث صلاة الجمعة کَانَ النَّاسُ یَنْتَابُونَ الْجُمُعةَ مِنْ مَنَازِلِهِمْ.

و الساد الطریق المعربة بالعین المهملة علی بناء المفعول أی الواضحة التی ظهر فیها أثر الاستطراق فی النهایة الإعراب الإبانة و الإفصاح و فی أکثر النسخ المقربة بالقاف فیمکن أن یکون بکسر الراء المشددة أی الطریق المقربة إلی المطلوب بأن یکون هناک طریق آخر أبعد منه فإن لم یکن طریق آخر فبطریق أولی.

و هذه النسخة موافقة لروایات العامة لکنهم فسروه علی وجه آخر قال فی النهایة فیه من غیر المطربة و المقربة فعلیه لعنة الله المطربة واحدة المطارب و هی طرق صغار تنفذ إلی الطرق الکبار و قیل هی الطرق الضیقة المتفرقة یقال طربت عن الطریق أی عدلت عنه و المقربة طریق صغیر ینفذ إلی طریق کبیر و جمعها المقارب و قیل هو من القرب و هو السیر باللیل و قیل السیر إلی الماء و منه الحدیث ثلاث لعینات رجل عور طریق المقربة.

و قال فی القاموس المقرب و المقربة الطریق المختصر و قال القرب بالتحریک سیر اللیل لورد الغد و البئر القریبة الماء و طلب الماء لیلا و فی الفائق المقربة المنزل و أصلها من القرب و هو السیر إلی الماء.

**[ترجمه]ثلاث: مبتدا بوده و مبتدا، به ویژه هنگامی که عدد است، می‌تواند نکره محض باشد. ملعون من فعلهن: استئناف بیانی است. به این معنا که لعن به عمل تعلق نمی‌گیرد بلکه به فاعل اختصاص دارد، برخی از عالمان، «ثلاث» را به ملعونات اضافه کرده و کل آن را خبر می‌گیرند.

عبارت «المتغوط» خبر برای مبتدای محذوف و نیز مضاف مقدر است. «هن» صفت متغوط و ضمیر ثلاث است. ممکن است مضاف مقدر نبوده و هو المتغوط در تقدیر باشد که در این صورت، ضمیر به «من فعلهن» بر می‌گردد.

در مصباح، «الغائط» به زمین مطمئن و گسترده اطلاق می‌شود، سپس غائط به آلودگی‌هایی که از انسان خارج می‌شد، اطلاق گردید که به دلیل کراهت در نام بردن آن، به غائط تعبیر شد. و علت نام گذاری آن بود که حاجت خود را در جای مطمئن دفع می‌کردند، و این لفظ مجاز مجاوره بوده و سپس گسترش پیدا کرده و لفظ «تغوط» انسان از آن مشتق شد. نسبت لعن به عمل، مجاز در اسناد است و یا کنایه از زشت بودن آن کار و نهی آن توسط شارع دلالت دارد.

منظور از «ظل النزال» زیر سقف و یا درختی است که مسافران اتراق می‌کردند، و به مرور تعمیم یافته و مکان‌های اتراق، هرچند در سایه نباشد، اطلاق شده است، و این شمول یا به دلیل مشترک بودن علت آن(آلوده کردن مکان استراحت واتراق) است و یابه خطر این است که آن را به اعم از سایه حمل میکنند و تعبیر از سایه، به این دلیل است که غالبا مسافران برای استراحت به سایه پناه میبرند و ظاهر روایت این است که حکم (لعن) به کسی که در محل اتراق قضای حاجت(غایط) نموده است اختصاص داردبرای اینکه آلودگی وضرر در آن بیشتر است، ، ممکن است تغوط تعمیم یافته و ادرار را نیز شامل شود. آنچه که مشهور است، کراهت این عمل می‌باشد. به نظر می‌رسد حدیث مذکور این عمل را حرام دانسته چرا که انجام دهنده فعل مکروه، سزاوار لعن نیست؛ ممکن است بگویند: لعن به معنای دور بودن از رحمت خداست و فعل مکروه را نیز شامل می‌شود.

اگر اجماع مذکور بر خلاف مضمون حدیث وجود نداشت ،حرام دانستن این عمل بعید نیست، چرا که ضرر بزرگی را متوجه مسلمانان می‌کند، به ویژه هنگامی که آن چیز وقفی باشد، زیرا شخص برای منظوری به کار برده است که با هدف وقف کننده و مصلحت وقف منافات دارد. بیان چنین جزئیاتی از منظور اصلی به دور نیست. ممکن است خبر بر لعنت شدن توسط مردم و ناسزاگویی به وی دلالت کند، اما فائده خبر کم می‌شود مگر اینکه گفته شود: غرض، بیان علت نهی این عمل است.

در نهایه آمده است: اتقوا الملاعن الثلاث (از ملعون‌های سه‌گانه بپرهیزید). الملاعن جمع ملعنه و به معنای عملی است که فاعل آن بخاطرش لعن می شود، زیرا موجب لعن و نفرین شده است. قضای حاجت انسان بر سر راه و زیر درخت و یا کنار رودخانه موجب می شود مردم در رفت و آمد از آن محل، کسی را که مرتکب چنین عملی شده است، لعنت کنند.

و در حدیث آمده است: از لعنت شده‌ها بپرهیزید.یعنی کسانی که باعث می‌شوند مردم آن‌ها را لعنت کنند، چرا که علت لعن، عمل (زشت) آن‌ها در چنین مکان‌هایی است؛ منظور حضرت در حدیث هر سایه‌ای نیست، بلکه سایه‌هایی را شامل می‌شود که مردم در آن استراحت می‌کنند و اتراق می‌نمایند. اصل لعن اگر از سوی خداوند باشد، به معنای دوری و طرد شدن از رحمت الهی است و اگر از سوی مردم باشد، به معنای ناسزا و نفرین می‌باشد.

«المانع الماء المنتاب»، الماء مفعول اول برای «مانع» است یا مجرور است از باب «الضارب الرجل» یا منصوب است بنابر مفعول بودن، و «المتناوب»، اسم فاعل، به معنای صاحب نوبت (کسی که نوبت اوست تا آب را بردارد) و مفعول دوم است و آن از باب افتعال واز انتیاب مشتق شده است و احتمال دارد اسم مفعول و صفت برای «الماء» باشد ، انتاب فلان القوم یعنی آمدن هرکس بعد از دیگری به نوبت الماء المنتاب: آبی است که مردم به صورت نوبتی استفاده می‌کنند، و به دلیل اینکه به شخص خاصی اختصاص ندارد، بین آن‌ها تبادل می‌شود، مانند آبی که بین مردم مشترک است و کسی که نوبت دیگری را غصب کند، لعنت شده است، و آب مباحی که ملک کسی نیست، مانند رودخانه و چاه‌هایی که در دره ها وجود دارد، کسانی که برای نوشیدن آب می‌روند، با یکدیگر برابرند. پس حرام است که شخصی دیگران را در تصرف آن به قدر نیازشان باز دارد، زیرا جلوگیری از مصرف آب کنایه از تلف شدن است، پس اگر مانع شد، قتل او حلال می‌باشد. جوهری می‌گوید: انتابه انتیابا، گاه‌گاهی این کار را انجام داد و در نهایه نابه ینوبه نوبا و انتابه: پی در پی انجام داد. در دعا آمده است: ای بخشنده‌ای که رحمت طلبان پی در پی بر او وارد می‌شوند.

و در حدیثی درباره نماز جمعه آمده است: مردم پی در پی از خانه های خود به نماز جمعه می‌آمدند.

«ساد الطریق المعربه» با عین مهمله، در جایگاه مفعول قرار دارد، و به معنای راه مشخصی است که در آن نشانه های رفت و آمد آشکار باشد. در کتاب نهایه، اعراب «ابانه» آشکار بوده و در بشتر نسخه‌ها «المقربه» با قاف ذکر شده است، و ممکن است با کسره راء مشدد آمده باشد که «راه نزدیک به مقصد» معنا می‌دهد، به این معنی که راه دیگری نیز وجود دارد که دورتر است، اگر راه دیگری وجود نداشته باشد، به معنای مطلق راه می باشد.

این نسخه با بسیاری از روایت‌های که از طریق عامه نقل شده است مطابق دارد، اما این واژه را به شکل دیگری نیز تفسیر کردهاند. در نهایه آمده است: «هر کس راه آشکار و نزدیکی را تغییر دهد، لعنت خدا بر او باد.» المطربه، مفرد المطارب و به معنای راه های میانبر است که به راه اصلی منتهی می‌شود، و نیز راه باریک و فرعی را گویند. «طربت عن الطریق» یعنی از آن مسیر منصرف شد. المقربه: راه کوتاه و میانبری که به راه بزرگ وصل می شود، جمع آن المقارب بوده و از قرب گرفته شده است و به معنای حرکت شبانه و یا حرکت به سوی آب می‌باشد و نیز نقل شده است: سه چیز لعن می‌شود: مردی که راههای اصلی و عمومی را میبندد واز بین میبرد

در فرهنگ لغت، المقرب و المقربه: راه کوتاه را گویند و نیز می‌گویند: القرب (با حرکت) شبانه راه پیمودن است تا فردای آن به مقصد برسد، چاهی که آب آن نزدیک و در دسترس باشد، و شبانه در پی آب بودن نیز معنا می‌دهد. در کتاب فائق: کسی که خانه‌اش نزدیک باشد. ریشه آن قرب و به معنای حرکت به سوی آب است.

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مَلْعُونَاتٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ الْمُتَغَوِّطُ فِی ظِلِّ النُّزَّالِ وَ الْمَانِعُ لِلْمَاءِ الْمُنْتَابِ وَ السَّادُّ الطَّرِیقَ الْمَسْلُوکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: سه کس ملعونند و ملعون بودنشان ناشی از کار بد آنها است: آن کس که در سایه محل استراحت کاروانها قضای حاجت کند و آن کس که از آبی که به نوبه مورد استفاده عموم است، جلوگیری کند و نگذارد صاحب نوبت از آن استفاده کند و آن کس که راه قابل عبوری را ببندد و سدّ کند. - . کافی 2: 292 -

**[ترجمه]

بیان

تذکیر ضمیر الطریق هنا و تأنیثه فی ما تقدم باعتبار أن الطریق یذکر و یؤنث.

**[ترجمه]مذکر آمدن ضمیر «الطریق» در اینجا و مونث آمدن در حدیث قبلی، به این دلیل است که الطریق هم مذکر و هم مونث است.

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ

1) 1. الکافی ج 2 ص 292.

جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِشِرَارِ رِجَالِکُمْ قُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنَّ مِنْ شِرَارِ رِجَالِکُمُ الْبَهَّاتَ الْجَرِی‌ءَ الْفَحَّاشَ الْآکِلَ وَحْدَهُ وَ الْمَانِعَ رِفْدَهُ وَ الضَّارِبَ عَبْدَهُ وَ الْمُلْجِئَ عِیَالَهُ إِلَی غَیْرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا شما را به بدترین مردم خبر دهم؟ گفتند آری، ای رسول خدا صلی الله علیه و آله. حضرت فرمود: بدترین شما کسی است که بسیار افتراء بندد و بی‌باک و هرزه‌گو باشد، ازخوراکیهایی که در اختیار دارد،تنها بخورد و به مهمانش ندهد، و بنده‌اش را بزند، و عیالِ خود را به دیگران پناهنده کند. - . کافی 2: 292 -

**[ترجمه]

بیان

البهات مبالغة من البهتان و هو أن یقول فی الناس ما لیس فیهم قال الجوهری بهته بهتا أخذه بغتة قال الله تعالی بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ‌⁽²⁾و تقول أیضا بهته بهتا و بهتا و بهتانا فهو بهات أی قال علیه ما لم یفعله فهو مبهوت انتهی‌⁽³⁾و الجری بالیاء

المشددة و بالهمزة أیضا علی فعیل و هو المقدام علی القبیح من غیر توقف و الاسم الجرأة و الفحاش ذو الفحش و هو کل ما یشتد قبحه من الأقوال و الأفعال و کثیرا ما یراد به الزنی و قد مر الکلام فیه.

الآکل وحده أقول لعل النکتة فی إیراد العاطف فی الأخیرات و ترکها فی الأول الإشعار بأن البهت و الجرأة و الفحش صارت لازمة له کالذاتیات فصرن کالذات التی أجریت علیها الصفات فناسب إیراد العاطف بین الصفات لتغایرها و یحتمل أن تکون العلة الفصل بالمعمول أی وحده و رفده و عبده بین الفقرات الأخیرة و عدمها فی الأول فتأمل و المانع رفده قد مر الکلام فیه و عدم حرمة هذه الخصلة لا ینافی کون المتصف بجمیع تلک الصفات من شرار الناس فإنه الظاهر من الخبر لا کون المتصف بکل منها من شرار الناس و قیل یفهم منه و مما سبقه أن ترک المندوبات و ما هو خلاف المروة شر فالمراد بشرار الرجال فاقد الکمال سواء کان فقده موجبا للعقوبة أم لا انتهی و الملجئ عیاله إلی غیره أی لا ینفق علیهم و لا یقوم بحوائجهم.

**[ترجمه]البهات، از بهتان گرفته شده ومبالغه در این کار را معنی میدهد و به این معناست که در مورد مردم چیزی را بگوید که حقیقت ندارد. جوهری می‌گوید: بهته بهتانا: ناگهان او را گرفت. خدای متعال می‌فرماید: «بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ» - . انبیاء / 40 -

{بلکه [آتش] به طور ناگهانی به آنان می‌رسد و ایشان را بهت‌زده می‌کند} و نیز بهته بهتا و بهتا و بهتانا: او تهمت می‌زند. یعنی کاری را به وی نسبت داد که انجام نداده، و به چنین شخصی تهمت زده‌اند. - . صحاح 1: 244 -

الجری، با یاء مشدد و همزه بر وزن فعیل بوده و بر کسی اطلاق می‌شود که بی‌وقفه بر زشتی جسارت می‌ورزد، اسم آن جرأت است. الفحاش: ناسزا گو و هر سخن و یا عملی که بسیار زشت باشد، در بسیاری از موارد به معنای زنا است، پیش از این شرح آن بیان شد.

عبارت «الآکل وحده»، به عقیده بنده اینکه کلمات در آخر حدیث آمده با حرف عطف آورد ولی در اول عبارت با عطف ذکر نشده، به این نکته اشاره دارد که تهمت و جسارت و ناسزا برای چنین شخصی مانند ویژگی‌های فطری‌اش جزئی از ذات او می‌باشد، و بخشی از فطرت او شده و موصوف به این صفت‌ها است، وحرف ربط بین این صفت‌ها قرار گرفته است تا متفاوت بودن آن‌ها را بیان کند؛ و ممکن است علتش این باشد که معمولا آخر سخن را بیشتر با فاصله بیان میکنند برخلاف ابتدای کلام از این رو وحده و رفده و عبده در عبارت پایانی با ذکر حرف عطف بیان شده است ، در این باره خوب دقت کن .

پیش از این «مانع رفده» شرح داده شد،: کسی که همه این ویژگی‌ها را در خود جمع دارد، بدترین مردم به شمار رفته، و حرام نبودن این صفت‌ها منافاتی با این سخن ندارد، فردی را که دارای این صفات است بدترین مردم بدانیم.بلکه از ظاهر حدیث چنین بر می‌آید: بدترین مردم کسی است که همه این صفت‌ها را در خود گرد آورده است.

گفته شده: از این حدیث و حدیث قبلی این نکته برداشت می‌شود که ترک مستحبات و کارهای نیک و آنچه خلاف جوانمردی است، شر و بدی محسوب می‌شود. منظور از بدترین مردم، کسی است که از کمال بی‌بهره باشد، خواه این بی‌بهرگی وی موجب کیفر او شود، و خواه نشود. «ملجیء عیاله الی غیره» یعنی نفقه آن‌ها را نپرداخته و برای تامین نیازهایشان اقدام نمیکند

**[ترجمه]

«14»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ

1) 1. الکافی ج 2 ص 292.

2) 2. الأنبیاء: 40.

3) 3. الصحاح ج 1 ص 244.

أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسَةٌ لَعَنْتُهُمْ وَ کُلُّ نَبِیٍّ مُجَابٍ الزَّائِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ التَّارِکُ لِسُنَّتِی وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِالْفَیْ‌ءِ الْمُسْتَحِلُّ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه اسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: پنج کس را من و هر پیغمبر مستجاب الدّعوه‌ای نفرین کرده‌ایم: آن کس که چیزی بر کتاب خدا بیفزاید، و آن کس که سنّت مرا فرو گذارد، آن کس که تقدیرات الهی را تکذیب کند (قدرت پروردگار را در عالم هستی موثر نداند) و کسی که آنچه را خداوند درباره اهل بیتم علیهم السلام حرام کرده است، حلال نماید و کسی که غنیمت جنگی (و اموال عمومی) را به خود اختصاص دهد و آن را برای خویش حلال شمارد. - . . کافی 2: 293 -

**[ترجمه]

بیان

کل نبی مجاب أقول یحتمل أن یکون عطفا علی فاعل لعنتهم و ترک التأکید بالمنفصل للفصل بالضمیر المنصوب مع أنه قد جوزه الکوفیون مطلقا و قیل کل منصوب علی أنه مفعول معه فقوله مجاب صفة للنبی أی لعنهم کل نبی أجابه قومه أو لا بد من أن یجیبه قومه أو أجاب الله دعوته فالصفة موضحة و یحتمل أن یکون کل مبتدأ و مجاب خبرا و الجملة حالیة أی و الحال أن کل نبی مستجاب الدعوة فلعنی یؤثر فیهم لا محالة و یحتمل العطف أیضا.

و یؤید الأول ما فی مجالس الصدوق و غیره من الکتب و لعنهم کل نبی و التارک لسنتی أی مغیر طریقته و المبتدع فی دینه و المکذب بقدر الله أی المفوضة الذین یقولون لیس لله فی أعمال العباد مدخل أصلا کالمعتزلة و قد مر تحقیقه و المستحل من عترتی ما حرم الله المراد بعترته أهل بیته و الأئمة من ذریته باستحلال قتلهم أو ضربهم أو شتمهم أو إهانتهم أو ترک مودتهم أو غصب حقهم أو عدم القول بإمامتهم أو ترک تعظیمهم.

و المستأثر بالفی‌ء المستحل له فی النهایة الاستیثار الانفراد بالشی‌ء و قال الفی‌ء ما حصل للمسلمین من أموال الکفار من غیر حرب و لا جهاد انتهی.

و أقول الفی‌ء یطلق علی الغنیمة و الخمس و الأنفال و کل ذلک یتعلق بالإمام کلا أو بعضا کما حقق فی محله.

**[ترجمه]«کل نبی مجاب» ممکن است عطف بر فاعل لعنتهم باشد واین جمله تاکیدرا (کل نبی مجاب) جدا آورده تا با ضمیر منصوب(هم) اشتباه گرفته نشود واز آن جدا باشد در حالی که کوفیان آن راطور مطلق مجاز دانسته‌اند، و می‌گویند: (کلّ) همیشه منصوب ومفعول معه است، بر این اساس، «مجاب» صفت پیامبر صلی الله علیه و آله است، یعنی هر پیامبری که قومش دعوت او را اجابت کرده و یا پیامبری که مردم ملتزم به اجابت او هستند، و یا خداوند دعای او را اجابت کرده است، چنین کسی را لعنت می‌کنند،که این صفت برای پیامبر واضح وروشن است

ممکن است «کل» مبتدا بوده و مجاب خبر آن و جمله حالیه باشد، به این معنا که آن حالتی که هر پیامبری داراست که دعایش به طور قطع به اجابت میرسد، پس لعنت من قطعا در مورد آن‌ها کارگر است، و ممکن است عطف نیز باشد.

در مجالس صدوقی و دیگر کتاب‌ها مورد اول تایید می‌شود: و هر پیامبری آن‌ها را لعنت می‌کند.

التارک لسنتی: یعنی راه و روش سنت را تغییر دهد و در دین بدعت گذارد. المکذب بقدر الله: یعنی کسانی مانند تفویضیها که قدرت خدا را در امور وهستی رد کرده واز جمله ایشان معتزله هستند که براین باورند : خداوند هیچ دخل و تصرفی در اعمال بندگان ندارد . تحقیق و بررسی در این مورد گذشت.

«المستحل من عترتی ما حرم الله»: منظور از عترت، اهل بیت و ائمه از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله است، یعنی قتل آن‌ها و یا ضرب و شتم و توهین ایشان را حلال بشمارد، و یا دوستی آن‌ها را رها کرده و یا حق و حقوقشان را غصب نمایند و یا امامت ایشان را نپذیرند و یا تکریم و بزرگ‌داشت آن‌ها را ترک کنند.

«المستاثر بالفیء المستحّل له»، در «النهایه» آمده است الاستیثار یعنی تنها به خود اختصاص دادن و گفته شده: «الفیء» آن اموال و غنیمتهایی است که بدون جنگ و جهاد برای مسلیمن بدست آمده است

من معتقدم: فیء بر غنیمت جنگی و بر خمس و انفال اطلاق می‌شود و همه یا بخشی از این امور به امام تعلق دارد همانگونه که این بحث در جای خود به طور مفصل بیان شده است

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِ

1) 1. الکافی ج 2 ص 293.

عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: بُنِیَ الْکُفْرُ⁽¹⁾

فبعضهم رواها مفصلا من أوله إلی آخره فی فصل واحد کما تراه فی تحف العقول ص 158- 163( ط- اسلامیة) و هکذا رواها بأجمعها إبراهیم بن محمّد الثقفی فی کتاب الغارات علی ما أخرجه المؤلّف العلامة فی ج 68 ص 385 من طبعتنا هذه، کما مر فصوله الأخیرة عن خصال الصدوق ص 89 من هذا المجلد.

و بعضهم جزءها فی فصول متعدّدة و روی فی کل فصل ما یناسب عنوانه کما فعله ثقة الإسلام الکلینی فی الکافی فروی صدرها فی باب صفة الإسلام ج 2 ص 49، و بعده فی باب صفة الایمان ص 50( و قد نقلهما المؤلّف العلامة مشروحا فی ج 68 فی باب واحد الباب 27 باب دعائم الإیمان و الإسلام).

ثمّ ما بعده فی باب دعائم الکفر و شعبه ج 2 ص 391 و آخره فی باب صفة النفاق و المنافق ص 393 و قد جمع المؤلّف العلامة بینهما فی هذا الباب کما تراه و قد أراد أن یشرح فقراتها نقلا عن شرحه علی الکافی( مرآة العقول) فعاقه عن ذلک الأجل- رضوان اللّه علیه-.

قال فی ج 68 ص 374: أقول: فرق الکلینی قدس اللّه روحه الخبر علی أربعة أبواب فجمعنا ما أورده فی بابی الإسلام و الإیمان هنا، و سنورد ما أورده فی بابی الکفر و النفاق فی بابیهما مع شرح تتمة ما أورده السیّد( یعنی الرضی فی نهج البلاغة) و صاحب التحف و غیرهما( کمجالس المفید ص 170 و مجالس الشیخ ج 1 ص 35).

و لکن کما تری القارئ الکریم ما یتعلق بباب الکفر و النفاق منقول فی هذا الباب تماما من دون شرح فمن أراد شرح ذلک فلیراجع مرآة العقول ج 2 ص 379- 387 و لما کان الشرح طویلا لم ننقله هاهنا حذرا من التطویل، و انما ننقل منه ما لا بد منه فی فهم المراد و اللّه المستعان.

عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ الْفِسْقِ وَ الْغُلُوِّ

1) 1. هذا الحدیث جزء من خطبة خطبها علی علیه الصلاة و السلام فی داره أو فی القصر و أصحابه مجتمعون حوله، ثمّ أمر علیه السلام فکتب فی کتاب و قرئ علی الناس، و قد یقال أن عبد اللّه بن الکواء سأله صلوات اللّه علیه عن صفة الإسلام و الإیمان و الکفر و النفاق فخطبها، و الخطبة مرویة بطرق مختلفة رواها أرباب الجوامع الحدیثیة صدرها فی بیان شرف الإسلام و الإیمان و خصائصهما و بعده بیان دعائم الإیمان و الکفر و النفاق و شرح شعب کل واحد منها.

وَ الشَّکِّ وَ الشُّبْهَةِ⁽¹⁾

و قال ابن میثم فی شرح النهج 583: و أمّا الکفر: فرسمه أنّه جحد الصانع أو انکار أحد رسله علیهم السلام أو ما علم مجیئهم به بالضرورة، و له أصل، و هو ما ذکرناه و کمالات و متممات هی الرذائل الاربع التی جعلها دعائم له.

وَ الْفِسْقُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْجَفَاءِ وَ الْعَمَی وَ الْغَفْلَةِ وَ الْعُتُوِّ فَمَنْ جَفَا احْتَقَرَ الْحَقَّ وَ مَقَتَ الْفُقَهَاءَ وَ أَصَرَّ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ وَ مَنْ عَمِیَ نَسِیَ الذِّکْرَ وَ اتَّبَعَ الظَّنَّ وَ بَارَزَ خَالِقَهُ وَ أَلَحَّ عَلَیْهِ الشَّیْطَانُ وَ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ بِلَا تَوْبَةٍ وَ لَا اسْتِکَانَةٍ وَ

لَا غَفْلَةٍ⁽²⁾

وَ مَنْ غَفَلَ جَنَی عَلَی نَفْسِهِ وَ انْقَلَبَ عَلَی ظَهْرِهِ وَ حَسِبَ غَیَّهُ رُشْداً وَ غَرَّتْهُ الْأَمَانِیُّ وَ أَخَذَتْهُ الْحَسْرَةُ وَ النَّدَامَةُ إِذَا قَضَی الْأَمْرُ وَ انْکَشَفَ عَنْهُ الْغِطَاءُ وَ بَدَا لَهُ مَا لَمْ یَکُنْ یَحْتَسِبُ وَ مَنْ عَتَا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ شَکَّ وَ مَنْ شَکَّ تَعَالَی اللَّهُ عَلَیْهِ فَأَذَلَّهُ بِسُلْطَانِهِ وَ صَغَّرَهُ بِجَلَالِهِ کَمَا اغْتَرَّ بِرَبِّهِ الْکَرِیمِ وَ فَرَّطَ فِی أَمْرِهِ وَ الْغُلُوُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی التَّعَمُّقِ بِالرَّأْیِ‌⁽³⁾

ای بالغ فی النظر فیه، و المراد به المبالغة المفضیة الی حدّ الافراط و بعد ظهور الحق کمن وصل فی البئر الی الماء و قضی الوطر، ثمّ غاص فی البئر فغرق- منه ره.

وَ التَّنَازُعِ فِیهِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ لَمْ یَزْدَدْ إِلَّا غَرَقاً فِی الْغَمَرَاتِ وَ لَمْ

1) 1. قال الراغب فی المفردات ص 433: الکفر ستر الشی‌ء و وصف اللیل بالکافر لستره الاشخاص، و الزراع لستره البذر فی الأرض، و لیس ذلک باسم لهما و کفر النعمة و کفرانها سترها بترک أداء شکرها، قال تعالی:« فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ» و أعظم الکفر جحود الوحدانیة أو الشریعة أو النبوّة و الکفران فی جحود النعمة أکثر استعمالا، و الکفر فی الدین أکثر، و الکفور فیهما جمیعا.

2) 2. قوله:« و لا غفلة» أی غفلة عن الذنوب و شبهة عرضت له فیها، و یحتمل أن یکون تصحیف:« نقلة» أی انتقال عن الذنوب و ترکها.

3) 3. أی التعمق و الغور فی الأمور بالآراء و المقاییس الباطلة یقال تعمق فی الامر:

تَنْحَسِرْ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلَّا غَشِیَتْهُ أُخْرَی وَ انْخَرَقَ دِینُهُ فَهُوَ یَهْوِی فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ‌⁽¹⁾وَ مَنْ نَازَعَ فِی الرَّأْیِ وَ خَاصَمَ شُهِرَ بِالْعَثَلِ‌⁽²⁾

و انما شهر بالفشل لان خصمه المبطل لا ینقاد للحق، بل لا یزال یجادل بالباطل لیدحض به الحق فیظهر ضعف هذا الحق فیشهر به، منه ره.

مِنْ طُولِ اللَّجَاجِ وَ مَنْ زَاغَ قَبُحَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ مَنْ شَاقَّ اعْوَرَّتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ اعْتَرَضَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ فَضَاقَ مَخْرَجُهُ إِذَا لَمْ یَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْمِرْیَةِ وَ الْهَوَی وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری‌⁽³⁾وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَلَی الْمِرْیَةِ وَ الْهَوْلِ مِنَ الْحَقِّ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ لِلْجَهْلِ وَ أَهْلِهِ فَمَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنِ امْتَرَی فِی الدِّینِ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَ سَبَقَهُ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَدْرَکَهُ الْآخِرُونَ وَ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیْطَانِ‌⁽⁴⁾وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیمَا بَیْنَهُمَا وَ مَنْ نَجَا مِنْ ذَلِکَ فَمِنْ فَضْلِ الْیَقِینِ وَ لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ خَلْقاً أَقَلَّ مِنَ الْیَقِینِ وَ الشُّبْهَةُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ إِعْجَابٍ بِالزِّینَةِ وَ تَسْوِیلِ النَّفْسِ وَ تَأَوُّلِ الْعِوَجِ‌⁽⁵⁾

1) 1. أی أمر مختلط بالاباطیل المختلفة أو بالحق و الباطل.

2) 2. فی بعض النسخ بالعین المهملة و الثاء المثلثة أی الحمق و قد یقرأ بالتاء المثناة و معناه الاسراع الی الباطل، و فی أکثر النسخ« بالفشل» و هو الضعف و الجبن، قیل:

3) 3. النجم: 55، و التماری: المجادلة لاظهار قوة الجدل، و قد یکون المماری شاکا فی نفسه أو یعتقد خلافه، و مع ذلک یتماری مع الخصم لیغلب علیه.

4) 4. السنابک جمع سنبک کقنفذ، و هو طرف الحافر، کنایة عن استیلاء الشیطان و جنوده علیه، منه ره.

5) 5. أی تأول الامر المعوج و الباطل بما یظن أنّه حقّ و مستقیم، و قیل یعنی التأویل الغیر المستقیم، منه ره.

وَ لَبْسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ وَ ذَلِکَ بِأَنَّ الزِّینَةَ تَصْدِفُ عَنِ الْبَیِّنَةِ⁽¹⁾

وَ أَنَّ تَسْوِیلَ النَّفْسِ تُقْحِمُ عَلَی الشَّهْوَةِ وَ أَنَّ الْعِوَجَ یَمِیلُ بِصَاحِبِهِ مَیْلًا عَظِیماً وَ أَنَّ اللَّبْسَ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ فَذَلِکَ الْکُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ قَالَ وَ النِّفَاقُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْهَوَی وَ الْهُوَیْنَا وَ الْحَفِیظَةِ وَ الطَّمَعِ فَالْهَوَی عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ وَ الشَّهْوَةِ وَ الطُّغْیَانِ فَمَنْ بَغَی کَثُرَتْ غَوَائِلُهُ وَ تُخُلِّیَ مِنْهُ وَ نُصِرَ عَلَیْهِ وَ مَنِ اعْتَدَی لَمْ یُؤْمَنْ بَوَائِقُهُ وَ لَمْ یَسْلَمْ قَلْبُهُ وَ لَمْ یَمْلِکْ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ لَمْ یَعْذِلْ نَفْسَهُ فِی الشَّهَوَاتِ خَاضَ فِی الْخَبِیثَاتِ وَ مَنْ طَغَی ظَلَّ عَلَی الْعَمَلِ بِلَا حُجَّةٍ⁽²⁾

وَ الْهُوَیْنَا⁽³⁾عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْغِرَّةِ وَ الْأَمَلِ وَ الْهَیْبَةِ وَ الْمُمَاطَلَةِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْهَیْبَةَ تَرُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ الْمُمَاطَلَةَ تُفَرِّطُ فِی الْعَمَلِ حَتَّی یَقْدَمَ عَلَیْهِ الْأَجَلُ وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ عَلِمَ الْإِنْسَانُ حَسَبَ مَا هُوَ فِیهِ وَ لَوْ عَلِمَ حَسَبَ مَا هُوَ فِیهِ مَاتَ خُفَاتاً⁽⁴⁾

مِنَ الْهَوْلِ وَ الْوَجَلِ وَ الْغِرَّةَ تَقْصُرُ بِالْمَرْءِ عَنِ الْعَمَلِ وَ الْحَفِیظَةُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْکِبْرِ وَ الْفَخْرِ وَ الْحَمِیَّةِ وَ الْعَصَبِیَّةِ فَمَنِ اسْتَکْبَرَ أَدْبَرَ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ فَخَرَ فَجَرَ وَ مَنْ حَمِیَ أَصَرَّ عَلَی الذُّنُوبِ وَ مَنْ أَخَذَتْهُ الْعَصَبِیَّةُ جَارَ فَبِئْسَ الْأَمْرُ أَمْرٌ بَیْنَ إِدْبَارٍ وَ فُجُورٍ وَ إِصْرَارٍ وَ جَوْرٍ عَلَی الصِّرَاطِ وَ الطَّمَعُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ الْفَرَحِ وَ الْمَرَحِ وَ اللَّجَاجَةِ وَ التَّکَاثُرِ فَالْفَرَحُ مَکْرُوهٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْمَرَحُ خُیَلَاءُ وَ اللَّجَاجَةُ بَلَاءٌ لِمَنِ اضْطَرَّتْهُ إِلَی حَمْلِ الْآثَامِ

1) 1. یعنی أن زینة الباطل یمنع النظر و یصدفه عن الدلیل الذی یبین الحق من الباطل و هذا هو المراد بقوله« اعجاب بالزینة».

2) 2. فی بعض النسخ« علی عمد بلا حجة» کما فی المصدر المطبوع.

3) 3. الهوینا: التؤدة و الرفق، و هی تصغیر الهونی و الهونی تأنیث الاهون و یجوز أن تکون الهونی فعلی اسما من الهینة أی السکینة و الوقار، و لعلّ المراد هنا السکینة و الهوینا التی تراها علی الفراعنة و الجبارین، و هی المناسبة للغرة و الامل و الهیبة و المماطلة.

4) 4. أی مات فجاءة.

وَ التَّکَاثُرُ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ شُغُلٌ وَ اسْتِبْدَالُ الَّذِی هُوَ أَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ فَذَلِکَ النِّفَاقُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ اللَّهُ قَاهِرٌ فَوْقَ عِبَادِهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ وَ جَلَّ وَجْهُهُ وَ أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ انْبَسَطَتْ یَدَاهُ وَ وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَتُهُ فَظَهَرَ أَمْرُهُ وَ أَشْرَقَ نُورُهُ وَ فَاضَتْ بَرَکَتُهُ وَ اسْتَضَاءَتْ حِکْمَتُهُ وَ هَیْمَنَ کِتَابُهُ وَ فَلَجَتْ حُجَّتُهُ وَ خَلَصَ دِینُهُ وَ اسْتَظْهَرَ سُلْطَانُهُ وَ حَقَّتْ کَلِمَتُهُ وَ أَقْسَطَتْ مَوَازِینُهُ وَ بَلَّغَتْ رُسُلُهُ فَجَعَلَ السَّیِّئَةَ ذَنْباً وَ الذَّنْبَ فِتْنَةً وَ الْفِتْنَةَ دَنَساً وَ جَعَلَ الْحُسْنَی عُتْبَی وَ الْعُتْبَی تَوْبَةً وَ التَّوْبَةَ طَهُوراً فَمَنْ تَابَ اهْتَدَی وَ مَنِ افْتُتِنَ غَوَی مَا لَمْ یَتُبْ إِلَی اللَّهِ وَ یَعْتَرِفْ بِذَنْبِهِ وَ لَا یَهْلِکُ عَلَی اللَّهِ إِلَّا هَالِکٌ اللَّهَ اللَّهَ فَمَا أَوْسَعَ مَا لَدَیْهِ مِنَ التَّوْبَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْبُشْرَی وَ الْحِلْمِ الْعَظِیمِ وَ مَا أَنْکَلَ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْأَنْکَالِ وَ الْجَحِیمِ وَ الْبَطْشِ الشَّدِیدِ فَمَنْ ظَفِرَ بِطَاعَتِهِ اجْتَلَبَ کَرَامَتَهُ وَ مَنْ دَخَلَ فِی مَعْصِیَتِهِ ذَاقَ وَبَالَ نَقِمَتِهِ وَ عَمَّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نادِمِینَ.

**[ترجمه]کافی: امیر المومنین علیه السلام فرمود: کفر بر - . این حدیث بخشی از خطبه‌ای است که علی علیه السلام در خانه خود و یا در دارالخلافه ایراد فرموده است، یاران گرداگرد حضرت علیه السلام را گرفته بودند، سپس امر فرمود تا آن نوشته و برای مردم بخوانند، نقل است که عبد الله بن کواء از ایشان درباره ویژگی‌های اسلام و ایمان و کفر و نفاق پرسید، و حضرت علیه السلام خطبه خواند.

این خطبه با نقل‌های گوناگونی روایت شده است که راویان حدیث آن را نقل کرده‌اند. خطبه با بیان فضیلت اسلام و ایمان و ویژگی‌های آن‌ها شروع شده و سپس به بیان پایه‌های ایمان و کفر و نفاق و شرح شاخه‌های هر کدام از آن‌ها می‌پردازد.

برخی آن را به طور مفصل از ابتدا تا انتها در یک باب گرد آورده‌اند، مانند تحف العقول: 158 – 163 (ط – اسلامیه)؛ همچنین ابراهیم بن محمد ثقفی نیز در کتاب الغارات آن را به صورت کامل نقل کرده است. علامه مجلسی (رحمه الله علیه) نیز در ج 68: 385 در همین چاپ آورده‌اند، که باب‌های اخیر آن به نقل از خصال صدوق: 89 در همین جلد بیان شد.

برخی آن را در باب‌های مختلف بیان کرده‌اند و در هر باب عنوان مناسبی برای آن انتخاب نموده‌اند، ثقه الاسلام کلینی نیز در کافی به همین صورت نقل کرده است. باب را با ویژگی‌های اسلام 2: 49 و پس از آن ویژگی‌های ایمان: 50 را آورده است. (مولف علامه (رحمه الله علیه) در ج 68 در باب یک، باب 27، باب پایه‌های ایمان و اسلام آن را به صورت مفصل به نقل آن پرداخته است.)

سپس در باب پایه‌های کفر و شاخه‌های آن ج 2: 391 و آخرین بخش را در باب ویژگی‌های نفاق و منافق ص393 بیان کرده است. همانطور که می‌بینید مرحوم علامه (رضوان الله علیه) در اینجا این دو باب را با هم گرد آورده، و قصد داشت بند‌های آن را به نقل از شرح ایشان بر کافی (مرآه العقول) بیان کند اما اجل به ایشان مهلت نداد.

مرحوم علامه (رضوان الله علیه) در ج 68: 374 می‌گوید: شیخ کلینی قدس الله روحه این حدیث را در چهار باب آورده است، ما آن را در دو باب اسلام و ایمان در اینجا نقل کردیم. آنچه که در باب‌های کفر و نفاق بیان شده، همراه با شرح تکمیلی سید (سید رضی در نهج البلاغه) و شرح صاحب تحف و دیگران (مانند مجالس مفید ص 170 و مجالس شیخ 1: 35)، نقل خواهیم کرد.

خوانندگان محترم همانطور که مستحضر هستید، احادیث مربوط به باب کفر و نفاق به طور کامل، بدون شرح آن، در این باب بیان شد. علاقمندان برای مشاهده شرح آن به مرآه العقول 2: 379 – 387 مراجعه کنند. این شرح بسیار مفصل است و ما برای جلوگیری از طولانی شدن کلام از بیان آن خوددای نموده و بخش‌های که ذکر آن برای فهم منظور لازم باشد، بیان می کنیم. و خداوند یاور است. -

چهار پایه استوار است: فسق و غلو و شک و شبهه - . راغب در مفردات ص 433: کفر به معنای پوشاندن چیزی است، شب را کافر گویند چرا که اشخاص را می‌پوشاند، کشاورز را کافر گویند چرا که بذر را در زمین پنهان می‌کند، و گرچه به این نام خطاب نمی‌شود. کفر نعمت و کفران آن: با به جای نیاوردن شکر نعمت، آن نعمت را پنهان کرده است. خدای متعال می‌فرماید: «فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ» {برای تلاش او ناسپاسی نخواهد بود} و بزرگترین کفر، انکار یگانگی و یا شریعت و نبوت است. کفران در انکار نعمت بیشتر به کار می‌رود، و لفظ کفر بیشتر در مورد دین است، و کفور در هر دو مورد.

ابن میثم در شرح نهج: 583 می‌گوید: اما کفر به این معناست که آفریننده و یا یکی از رسولان الهی علیهم السلام را انکار کند و یا ضرورت وجود آنان را درنیابد. کفر اصولی دارد که آن را ذکر کردیم، و آن موارد تکمیل رذیلت‌های چهارگانه‌ای است که پایه‌های کفر را تشکیل می‌دهند. - ، فسق چهار شاخه دارد: فسق بر چهار شعبه است: جفا و کوردلی و غفلت و تجاوزکاری: هر کس جفا کند حق را کوچک می‌شمرد و عالمان دین را به شدت دشمن می‌دارد و بر گناه بزرگ اصرار می‌ورزد. هر کسی کوردل باشد یاد خدا را فراموش می‌کند و در پی گمان می‌رود و با خالق خود به مبارزه بر می‌خیزد و شیطان بر او حکمرانی کند و(همواره او را به کارهای ناشنایست فراخواند) و بدون توبه و خضوع و بدون آگاهی از غفلتش، از گناه طلب مغفرت می‌کند. - . عبارت «و لا غفله» یعنی غفلت از گناهان و شبهه آن که برای او رخ می‌دهد، و ممکن است که در این جا عبارت در تجدید نسخه برداری به غلط نوشته شده باشد و به صورت «نقله» باشد، یعنی انتقال از گناهان و ترک آن.

• هر کس غفلت کند بر نفس خود جنایت کرده و کارش معکوس و منقلب می‌شود(هرکاری انجام میدهد او را به سمت نابودی کشاند) و گمراهی خود را هدایت می‌پندارد و آرزوها او را فریب می‌دهد، و هنگامی حسرت و پشیمانی او را می‌گیرد که وقت آن گذشته و پرده از او برداشته شده و آنچه گمانش را نمی‌کرد(وعده عذاب الهی) برایش ظاهر شده باشد.

هر کس از امر خداوند و حدود الهی تجاوز کند، دچار شک میگردد و هر کس شک کند خداوند بر او برتری نشان می‌دهد و او را به قدرت خویش ذلیل می‌گرداند و بجلالت خود او را کوچک می‌کند، همچنان که به پروردگار کریم خود مغرور شده و در کار خود افراط نموده است.

غلوّ بر چهار شعبه است: تعمّق و فرو رفتن در نظریّهها واندیشههای گوناگون - . یعنی تفکر عمیق و غوطه رفتن در امور با آراء و معیارهای باطل. تعمق فی الامر: یعنی در دقت در آن افراط کرد، و منظور از آن مبالغه‌ای است که پس از آشکار شدن حق به افراط می‌انجامد. مانند در چاه به آب رسیده است و نیازش برآورده شده، با این حال در آن فرو رفته و غرق می‌شود. به نقل از مرحوم علامه ره. - و منازعه ودرگیری در آن و انحراف و لجاجت. هر کس (بیش از حد) تعمّق کند(به سختی دلایل روشن را بپذیرد)، به حق باز نمی‌گردد و جز غرق شدن در امور پیچیده چیزی بر او نمی افزاید، و فتنه‌ای از او رفع نمی‌شود مگر آنکه فتنه دیگری او را در خود فرو می‌برد و دینش از هم گسیخته می‌شود و در مسأله‌ای بهم پیچیده فرو می‌رود. - . یعنی امری که با باطل، و یا با حق و باطل درهم آمیخته است. - هر کس در نظریّه منازعه و دشمنی کند، در اثر لجاجت طولانی به احمق بودن مشهور می‌شود، - . العثلدر برخی از نسخه‌ها با عین بدون نقطه و ثاء با سه نقطه آمده و به معنای حماقت است. ممکن است با تاء دو نقطه نیز خوانده شود، و به معنای شتافتن به سوی باطل است.به جای این کلمه در بیشتر نسخه‌ها «بالفشل» آمده که به معنای ضعف و ترس می‌باشد.

گفته می‌شود: تنها به ترسو وضعیف شهرت دارد، چرا که دشمن باطل نه تنها در برابر حق تسلیم نمی‌شود، بلکه همچنان بر باطل مجادله کرده تا حق را بی‌اعتبار سازد، پس ضعف چنین حقی آشکار شده و به آن شهره میگردد. به نقل از مرحوم علامه ره. - هر کس منحرف شود نیکی به چشم او زشت می‌آید و زشتی به چشم او نیک، هر کس لجاجت کند، راههای هدایت بر او پوشیده می‌شود، و نادرستی کارهایش بر عیله خودش آشکار میشود(به سبب کارهای نادرست امورش به سختی ونادرستی گراید)، و زمانی که از راه و روش حقیقی مومنین خارج شد، بیرون آمدن از آن (انحراف)، برایش مشکل می‌شود، .

شک بر چهار شعبه است: جدل و هوای نفس و تردّد(دودلی) و تسلیم شدن(خودباختگی ). و این همان کلام خداوند عز و جل است که می‌فرماید: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری، - . نجم / 55 و التماری: مجادله برای نشان دادن توانایی در مناظره و بحث، ممکن است المماری به کسی اطلاق شود که در مورد خود شک و تردید دارد و یا خلاف آن را معتقد است، اما با این حال، با دشمن بحث و جدل می‌کند تا بر او غلبه کند. - «پس به کدامیک از نعمتهای پروردگارت ستیزه می‌کنی؟».

در روایت دیگری آمده است که شعبههای شک عبارتاند از: مریه(سیتزه جویی)، و الهول(ترس از حق که ناشی از جهل است )، تردد و دودلی، استسلام و تسلیم جهل واهل آن بودن (خودباختگی درمقابل جهل و اهل آن )، هرکس از حقیقتی که یافته بترسد واز آن گریزان شود به عقب بازگشت خواهد کرد(به جهل پیش از آن گرفتار میشود) و هر کس در دین مجادله کند در شکّ و تردید می‌افتد، و اوّلین از مؤمنان(به خاطر ایمانی که دارد) از او سبقت می‌گیرند و آخرین از آنان به او می‌رسند، و سم‌های شیطان او را زیر پا می‌گذارند. - . سنابک، جمع سنبک بر وزن قنفذ(جوجه تیغی)، کنار یا جلو سم چهارپایان را گویند، کنایه از سیطره شیطان و سربازانش بر اوست. علامه ره. - هر کس در مقابل هلاکت دنیا و آخرت تسلیم شود بین این دو هلاک می‌گردد، و هر کس از آن نجات پیدا کند از زیادی یقین است، و خداوند مخلوقی کمتر از یقین خلق نکرده است.

شبهه بر چهار شعبه است: اعجاب و خوش آمدن و تزیین(اندیشه وکارهای باطل)، و فریب دادن نفس، و توجیه کجروی‌ها - . یعنی امر باطل و عجیب و غریب را حق و راه مستقیم می‌پندارد، می‌گویند به معنای تاویلی که درست نمیباشد . علامه ره. - و پوشاندن حق به باطل. به این صورت که زینت از دلیل(حق و درست) منحرف می‌کند - . یعنی زینت باطل مانع از دیدن شده و او را از دلیلی که حق را از باطل مشخص می سازد، دور می‌کند. منظور از «اعجاب بالزینة» همین است. - و فریب دادن، نفس را به شهوت می‌اندازد؛ و کجروی صاحبش را به انحراف عظیمی می‌اندازد، و پوشاندن حق به باطل تاریکیهایی است که برخی بر بعض دیگر بزرگتر (گمراهکنندهتر) هستند ،اینها، کفر و پایه‌ها و شعبه‌های آن است.

نفاق بر چهار پایه است: هوای نفس و سازشکاری و غضب و طمع.

هوای نفس بر چهار شعبه است: ظلم و دشمنی و شهوت و طغیان وسرکشی: کسی که ظلم کند امور پیچیده‌اش زیاد می‌شود و مردم او را رها کرده و بر علیه او کمک می‌کنند. هر کس تجاوز کند مردم از شر او در امان نیستند و قلب او سلامت نمی‌ماند و در شهوات نمی‌تواند نفس خود را کنترل کند. هر کس از شهوات کناره گیری نکند واز مرداب شهوتها بیرون نکشد، در امور پست فرو می‌رود و هر کس طغیان وسرکشی نماید به واسطه کاری که برایش حجت ودلیلی نداشته است به گمراهی وانحراف کشده. - . در برخی از نسخه‌ها، مانند این نسخه «علی عمد بلا حجة» آمده است. -

سازشکاری - . الهویناء: محبت نشان دادن و مهربانی، هویناء مصغر شده الهونی، و الهونی مونث الاهون است.ممکن است الهونی بر وزن فعلی، از الهینه یعنی وقار و آرامش گرفته شده باشد. شاید منظور در اینجا آرامش است و آرامشی که فرعونیان وستمگران دارند، آرامشی است که از غرور و آرزو و موقعیت و مقام و تاخیر در ادای حق و حقوق نشأت می‌گیرد. - بر چهار شعبه است: بر مغرور شدن و آرزوهای بلند و بر حذر بودن (کناره گیری) و عقب انداختن وعده‌ها .

و این بدان صورت است که بر حذر بودن (کناره گیری) از حق باز می‌دارد، و عقب انداختن وعده‌ها موجب تفریط کوتاهی کردن در کارها تا هنگام فرا رسیدن زمان انجام آن کار می‌شود و اگر آرزو نبود انسان حساب آنچه را در آن است می‌دانست، و اگر انسان حساب آنچه را در آن است می‌دانست ناگهان از وحشت و ترس می‌مرد. - . یعنی ناگهان از دنیا رفت.

• و مغرور شدن باعث کوتاهی ورزیدن انسان در عمل می‌شود.

غضب بر چهار شعبه است: تکبر و فخر و غیرت کاذب و تعصّب.

هر کس خود را بالا بگیرد به حق پشت می‌کند. و هر کس فخر بورزد به فسق و فجور مبتلا می‌شود، و هر کس غیرت کاذب نشان دهد بر گناهان اصرار می‌ورزد، و هر کس را تعصّب بگیرد ظلم می‌کند. و چه بد چیزی است در پل صراط کاری که بین پشت کردن به حق و فسق و فجور و اصرار بر گناهان و ظلم باشد.

طمع چهار شعبه است: خوشحالی و شادی بیش از حد و لجاجت و روی هم انباشتن .

خوشحالی نزد خداوند پسندیده نیست، شادی بیش از حد عُجب است، و لجاجت بلایی است برای کسی که او را مجبور به کشیدن بار گناهان کرده است. و روی هم انباشتن لهو و لعب و مشغولیّت است و تبدیل کردن چیزی پست‌تر به چیزی بهتر می‌باشد. اینها، نفاق و پایه‌ها و شعبه‌های آن است.

خداوند بر بندگانش قاهر است. یاد او بلند و وجه او با جلالت است و هر چه خلق کرده زیبا خلق کرده است. دو دست او باز و رحمت او هر چیزی را گرفته است و امر او ظاهر و نور او نور دهنده است و برکت او جوشان است و حکمت او نور می‌دهد. کتابش شاهد و حجّت او غالب و دین او خالص است. سلطان او ظاهر و کلمه او بر حق و میزان او از روی عدل است و پیامبران او ابلاغ کرده‌اند .

خداوند بدی را گناه، و گناه را فتنه، و فتنه را آلودگی قرار داده است. نیکی را رضایت، و رضایت را توبه، و توبه را پاک‌کننده قرار داده است. هر کس توبه کند هدایت می‌یابد، و هر کس به فتنه بیفتد گمراه می‌شود تا مادامی که به درگاه خدا توبه نکرده و به گناه خود اعتراف ننموده است. هیچ کس جز هلاک‌شونده بر علیه امر خداوند حرص و طمع نمی‌کند.

اللَّه! اللَّه! چه چیزی نزد پرودگار از توبه و رحمت و بشارت و حلم عظیم وسعت بیشتری دارد. و چه ترسناک است آنچه از زنجیرها و جهنّم و بلاهای شدید که نزد خداوند است. هر کس به اطاعت او دست یابد کرامت او را بخود جلب می‌کند، و هر کس در معصیت او وارد شود وبال عقاب او را خواهد چشید، به جز افراد اندکی همه فردای قیامت را پشیمان ودرمانده خواهند بود

**[ترجمه]

«16»

ل‌⁽¹⁾،[الخصال] لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أُصُولُ الْکُفْرِ ثَلَاثَةٌ الْحِرْصُ وَ الِاسْتِکْبَارُ وَ الْحَسَدُ فَأَمَّا الْحِرْصُ فَإِنَّ آدَمَ علیه السلام حِینَ نُهِیَ عَنِ الشَّجَرَةِ حَمَلَهُ

الْحِرْصُ عَلَی أَنْ أَکَلَ مِنْهَا وَ أَمَّا الِاسْتِکْبَارُ فَإِبْلِیسُ حِینَ أُمِرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ اسْتَکْبَرَ وَ أَمَّا الْحَسَدُ فَابْنَا آدَمَ حِینَ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ حَسَداً⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال - . خصال 1: 45 - امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: ریشه‌های کفر بر سه گونه است: حرص، استکبار و حسد، اما حرص همان است که بر آدم غلبه کرد و او را وادار نمود تا از آن درخت بخورد، در صورتی که خداوند او را از نزدیک شدن به آن درخت نهی کرده بود.

**[ترجمه]

«17»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَرْکَانُ الْکُفْرِ أَرْبَعَةٌ الرَّغْبَةُ وَ الرَّهْبَةُ وَ السَّخَطُ وَ الْغَضَبُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: : امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: کفر چهار رکن دارد: رغبت(شوق)، رهبت(ترس وخوف)، خشم و غضب.

**[ترجمه]

«18»

ل، [الخصال]: فِی مَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً علیه السلام یَا عَلِیُّ کَفَرَ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 45.

2) 2. أمالی الصدوق ص 251.

3) 3. المصدر نفسه، و ألفاظ هذه الأحادیث هی التی مرت عن الکافی مشروحا فراجع.

مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَشَرَةٌ الْقَتَّاتُ وَ السَّاحِرُ وَ الدَّیُّوثُ وَ نَاکِحُ الْمَرْأَةِ حَرَاماً فِی دُبُرِهَا وَ نَاکِحُ الْبَهِیمَةِ وَ مَنْ نَکَحَ ذَاتَ مَحْرَمٍ مِنْهُ وَ السَّاعِی فِی الْفِتْنَةِ وَ بَائِعُ السِّلَاحِ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ وَ مَانِعُ الزَّکَاةِ وَ مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَمَاتَ وَ لَمْ یَحُجَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: از جمله سفارش های رسول خدا صلی الله علیه و اله به امیرالمومنین علیه السلام این بود: ای علی، ده گروه از این امت به خدای بزرگ کفر ورزیده‌اند: آدمکش، ساحر، دیّوث(آنکه همسرش زنا می‌کند و از آن باخبر است)، آنکه به حرام با زنی از عقب در آمیزد، آنکه با حیوان در آمیزد، و آن کس که با محرم خود زنا کند، سخن چین فتنه انگیز، کسی که به دشمنانی که در حال جنگ با اسلامند اسلحه فروشد و آنکه زکات ندهد، و هر کس که توانایی به جا آوردن حج را داشته باشد و بمیرد ولی حجش را به جا نیاورد . - . خصال 2: 61 -

**[ترجمه]

«19»

ل، [الخصال] عَنِ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ مَعاً عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْفِسْقِ وَ الْعُتُوِّ⁽²⁾

وَ الشَّکِّ وَ الشُّبْهَةِ وَ الْفِسْقُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْجَفَاءِ وَ الْعَمَی وَ الْغَفْلَةِ وَ الْعُتُوِّ فَمَنْ جَفَا حَقَّرَ الْحَقَّ وَ مَقَتَ الْفُقَهَاءَ وَ أَصَرَّ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ وَ مَنْ عَمِیَ نَسِیَ الذِّکْرَ وَ اتَّبَعَ الظَّنَّ وَ أَلَحَّ عَلَیْهِ الشَّیْطَانُ وَ مَنْ غَفَلَ غَرَّتُهُ الْأَمَانِیُّ وَ أَخَذَتْهُ الْحَسْرَةُ إِذَا انْکَشَفَ الْغِطَاءُ وَ بَدَا لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ یَکُنْ یَحْتَسِبُ وَ مَنْ عَتَا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی اللَّهُ عَلَیْهِ ثُمَّ أَذَلَّهُ بِسُلْطَانِهِ وَ صَغَّرَهُ بِجَلَالِهِ کَمَا فَرَّطَ فِی جَنْبِهِ وَ عَتَا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ الْکَرِیمِ وَ الْعُتُوُّ⁽³⁾عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ لَمْ یَزْدَدْ إِلَّا غَرَقاً فِی الْغَمَرَاتِ فَلَمْ تَحْتَبِسْ مِنْهُ فِتْنَةٌ إِلَّا غَشِیَتْهُ أُخْرَی وَ انْخَرَقَ دِینُهُ فَهُوَ یَهِیمُ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ وَ مَنْ نَازَعَ وَ خَاصَمَ قَطَعَ بَیْنَهُمُ الْفَشَلُ وَ ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ مَنْ سَاءَتْ عَلَیْهِ الْحَسَنَةُ اعْتَوَرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ اعْتَرَضَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ وَ حَرِیٌّ أَنْ یَرْجِعَ مِنْ دِینِهِ وَ یَتَّبِعَ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْهَوْلِ وَ الرَّیْبِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری الْمُتَمَارُونَ فَمَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ سَبَقَهُ الْأَوَّلُونَ وَ أَدْرَکَهُ الْآخِرُونَ وَ قَطَعَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیمَا بَیْنَهُمَا وَ مَنْ نَجَا فَبِالْیَقِینِ وَ الشُّبْهَةُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْإِعْجَابِ بِالزِّینَةِ وَ تَسْوِیلِ النَّفْسِ وَ تَأَوُّلِ الْعِوَجِ

1) 1. الخصال ج 2 ص 61.

2) 2. الغلو ظ.

3) 3. الغلو ظ.

وَ تَلَبُّسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ وَ ذَلِکَ بِأَنَّ الزِّینَةَ تَزِیدُ عَلَی الشُّبْهَةِ وَ أَنَّ تَسْوِیلَ النَّفْسِ یُقْحِمُ عَلَی الشَّهْوَةِ وَ أَنَّ الْعِوَجَ یَمِیلُ مَیْلًا عَظِیماً وَ أَنَّ التَّلَبُّسَ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ فَذَلِکَ الْکُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امیر المومنین علیه السلام فرمود: کفر بر چهار پایه بنا شده است: فسق و غلو - . غلو ظ. - و شک و شبهه.

فسق بر چهار شعبه است: جفا و کوردلی و غفلت و تجاوزکاری: هر کس جفا کند حق را کوچک می‌شمرد و عالمان دین را به شدت دشمن می‌دارد و بر گناه بزرگ اصرار می‌ورزد. هر کسی کوردل باشد یاد خدا را فراموش می‌کند و در پی گمان می‌رود و با خالق خود به مبارزه بر می‌خیزد و شیطان بر(چیره میشود) و براو اصرار می‌کند و بدون توبه و خضوع و بدون توجه به غفلتش از گناه طلب مغفرت می‌کند. هر کس غفلت کند بر نفس خود جنایت کرده و کارش معکوس و منقلب می‌شود و گمراهی خود را هدایت می‌پندارد و آرزوها او را فریب می‌دهد، و هنگامی حسرت و پشیمانی او را می‌گیرد که وقت آن گذشته و پرده از او برداشته شده و آنچه گمانش را نمی‌کرد برایش ظاهر شده باشد.

هر کس از امر خداوند تجاوز کند شکّ می‌کند، و هر کس شک کند خداوند بر او برتری نشان می‌دهد و او را به قدرت خویش ذلیل می‌گرداند و بجلالت خود او را کوچک می‌کند، همچنان که به پروردگار کریم خود مغرور شده و در کار خود افراط نموده است.

غلوّ - . غلو ظ. - بر چهار شعبه است: تعمّق و فرو رفتن در نظریّهها واندیشههای گوناگون و منازعه در آن و انحراف و لجاجت .

هر کس (بیش از حد در اندیشههای گوناگون) تعمّق کند، به حق باز نمی‌گردد و جز غرق شدن در امور پیچیده چیزی بر او نمی افزاید، و فتنه‌ای از او رفع نمی‌شود مگر آنکه فتنه دیگری او را در خود فرو می‌برد، و دینش از هم گسیخته می‌شود و در مسأله‌ای بهم پیچیده فرو می‌رود.

هر کس در نظریّه واعتقادات خویش منازعه و دشمنی کند، در اثر لجاجت طولانی به احمق بودن مشهور می‌شود،. هر کس منحرف شود نیکی به چشم او زشت می‌آید و زشتی به چشم او نیک. هر کس لجاجت کند، راهها(هدایت) بر او پوشیده می‌شود، و اثر نادرستی کارشهای در امور خودش آشکار میگردد ، و بیرون آمدن از آن(انحراف) برایش مشکل می‌شود، آنگاه که تابع راه مؤمنان نباشد.

شک بر چهار شعبه است: جدل و هوای نفس و تردّد و تسلیم شدن. و این همان کلام خداوند عز و جل است که می‌فرماید: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری، «پس به کدامیک از نعمتهای پروردگارت مجادله می‌کنی». هر کس از آنچه نزد اوست وحشت کند به عقب بر خواهد گشت.

و هر کس در دین مجادله کند در شکّ و تردید می‌افتد، و اوّلین از مؤمنان از او سبقت می‌گیرند و آخرین از آنان به او می‌رسند، و سم‌های شیطان او را زیر پا می‌گذارند. هر کس در مقابل هلاکت دنیا و آخرت تسلیم شود بین این دو هلاک می‌گردد، و هر کس از آن نجات پیدا کند از زیادی یقین است.

شبهه بر چهار شعبه است: اعجاب و خوش آمدن از زینت، و فریب دادن نفس، و توجیه کجروی‌هادپوشاندن حق به باطل.

به این صورت که زینت از دلیل منحرف می‌کند و فریب دادن، نفس را به شهوت می‌اندازد؛ و کجروی صاحبش را به انحراف عظیمی می‌اندازد، و پوشاندن حق به باطل ظلماتی تو در تو است. اینها، کفر و پایه‌ها و شعبه‌های آن است. - . خصال 1: 111 و در ص 90 و 91 نیز بیان شد. -

**[ترجمه]

«20»

سر، [السرائر] عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ مَنْ یَعْصِی اللَّهَ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِفِرْیَةِ بَاطِلٍ عَلَی اللَّهِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِجُحُودِ شَیْ‌ءٍ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ.

**[ترجمه]سرائر: حضرت باقر علیه السلام فرمود: آن کس که از گناه کار و کسی که که معصیت پرودگار را مرتکب میشود اطاعت کند، دین ندارد، و کسی که افتراء باطلی را بردین خدا وارد سازد وآن را پیروی کند دین ندارد ، و کسی که یکی از آیات خدا را انکار کند و آن را سرمشق خود قرار دهد نیز دین ندارد .

**[ترجمه]

باب 100 الشک فی الدین و الوسوسة و حدیث النفس و انتحال الإیمان

الآیات

البقرة: وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽²⁾

الأنعام: ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ‌⁽³⁾

الحج: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ‌⁽⁴⁾

سبأ: إِنَّهُمْ کانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ‌⁽⁵⁾

المؤمن: وَ لَقَدْ جاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمَّا جاءَکُمْ بِهِ حَتَّی إِذا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ‌⁽⁶⁾

السجدة: وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ‌⁽⁷⁾

1) 1. الخصال ج 1 ص 111، و قد مر فی ص 90 و 91 فیما سبق.

2) 2. البقرة: 284.

3) 3. الأنعام: 2.

4) 4. الحجّ: 11.

5) 5. سبأ: 54.

6) 6. المؤمن: 34.

7) 7. السجدة: 45.

حمعسق: وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ‌⁽¹⁾

الدخان: بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ‌⁽²⁾

الحجرات: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا⁽³⁾

النجم: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری‌⁽⁴⁾

{و اگر آنچه در دلهای خود دارید، آشکار یا پنهان کنید، خداوند شما را به آن محاسبه می‌کند؛ آنگاه هر که را بخواهد می‌بخشد، و هر که را بخواهد عذاب می‌کند، و خداوند بر هر چیزی تواناست.}

•

ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ‌ - . أنعام / 2 - {[بعضی از] شما [در قدرت او] تردید می‌کنید.}

•

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ‌ - . حجّ / 11 - {و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل] می‌پرستد. پس اگر خیری به او برسد بدان اطمینان یابد، و چون بلایی بدو رسد روی برتابد. در دنیا و آخرت زیان دیده است. این است همان زیانِ آشکار.}

•

إِنَّهُمْ کانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ‌ - . سبأ / 54 - {زیرا آنها [نیز] در دودلیِ سختی بودند.} مؤمن: وَ لَقَدْ جاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمَّا جاءَکُمْ بِهِ حَتَّی إِذا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ‌ - . مومن / 34 -

{و به یقین، یوسف پیش از این، دلایل آشکار برای شما آورد، و از آنچه برای شما آورد همواره در تردید بودید تا وقتی که از دنیا رفت، گفتید: «خدا بعد از او هرگز فرستاده‌ای را برنخواهد انگیخت.» این گونه، خدا هر که را افراطگر شکّاک است، بی راه می‌گذارد.}

•

وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ - . سجده / 45 - {و در حقیقت آنان درباره آن به شکّی سخت دچارند.}

•

وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ‌ - . شوری/ 14 -

{. و کسانی که بعد از آنان کتاب [تورات] را میراث یافتند واقعاً درباره او در تردیدی سخت [دچار]اند.}

• بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ‌ - . دخان / 9 -

{ولی نه، آنها به شک و شبهه خویش سرگرمند.}

• إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا - . حجرات / 15 -

{در حقیقت، مؤمنان کسانی‌اند که به خدا و پیامبر او گرویده و [دیگر] شک نیاورده}

• فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری - . نجم / 55 -

{پس به کدام یک از نعمتهای پروردگارت تردید روا می‌داری؟}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] نَرْوِی: مَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ بَعْدَ مَا وُلِدَ عَلَی الْفِطْرَةِ لَمْ یَتُبْ أَبَداً.

وَ أَرْوِی أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ فِی کَلَامٍ لَهُ: إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ.

وَ أَرْوِی: لَا یَنْفَعُ مَعَ الشَّکِّ وَ الْجُحُودِ عَمَلٌ.

وَ أَرْوِی: مَنْ شَکَّ أَوْ ظَنَّ فَأَقَامَ عَلَی إحداهما [أَحَدِهِمَا] أُحْبِطَ عَمَلُهُ.

وَ أَرْوِی: فِی قَوْلِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ‌⁽⁵⁾قَالَ نَزَلَتْ فِی الشُّکَّاکِ.

وَ أَرْوِی: فِی قَوْلِهِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ‌⁽⁶⁾قَالَ الشَّکِّ الشَّاکُّ فِی الْآخِرَةِ مِثْلُ الشَّاکِّ فِی الْأُولَی نَسْأَلُ الثَّبَاتَ وَ حُسْنَ الْیَقِینِ.

وَ أَرْوِی: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ یَقُولُ بِالْحَقِّ وَ یُسْرِفُ عَلَی نَفْسِهِ بِشُرْبِ الْخَمْرِ وَ یَأْتِی الْکَبَائِرَ وَ عَنْ رَجُلٍ دُونَهُ فِی الْیَقِینِ وَ هُوَ لَا یَأْتِی مَا یَأْتِیهِ فَقَالَ صلی الله علیه و آله أَحْسَنُهُمَا یَقِیناً کَنَائِمٍ عَلَی الْمَحَجَّةِ إِذَا انبته [انْتَبَهَ] رَکَبِهَا وَ الْأَدْوَنُ الَّذِی یَدْخُلُهُ الشَّکُّ کَالنَّائِمِ عَلَی غَیْرِ طَرِیقٍ لَا یَدْرِی إِذَا انبته [انْتَبَهَ] أَیُّهُمَا الْمَحَجَّةُ.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: هر کس پس از آن که بر فطرت اسلام متولد شده به خداوند شک کند، او را توبه نمی‌دهند.

•

حضرت به نقل از امیر المومنین علیه السلام فرمود: یکی از گرفتاریها فقر است، و از آن هم سخت‌تر بیماری بدن می‌باشد و بدتر از آن بیماری قلب است.

•

روایت می‌کنم: با شک و انکارحق هیچ عملی سود ندارد.

•

روایت می‌کنم: هر کس شک کند یا گمان برد و بر یکی از این دو بماند، عمل خویش را تباه ساخته است.

•

روایت می‌کنم درباره فرموده خداوند عز و جل: «وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ» - . اعراف / 102 - {و

بیشتر آنان را بر سر پیمان خود نیافتیم؛ (بلکه) اکثر آنان را فاسق و گنهکار یافتیم}؛ حضرت فرمود: این آیه درباره شک کنندگان نازل شده است.

_ روایت می‌کنم درباره فرموده خداوند متعال: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ» - . انعام / 82 - {آنان

که ایمان آوردند و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند}، فرمود: کسانی که در باره آخرت شک می‌کنند مانند کسانی هستند که در آغاز هم گرفتار می‌باشند، از خداوند خواهانیم که ما را ثبات و حسن یقین عطا کند.

_ روایت می‌کنم: از حضرت علیه السلام درباره مردی سوال شد که به مذهب حق اعتقاد دارد، ولی به خود ظلم و اسراف می‌کند و شراب می‌نوشد و گناهان بزرگ انجام می‌دهد، ولی مردی دیگر که به مذهب حق چندان عقیده‌ای ندارد و گناهان او را هم مرتکب نمی‌شود، وضع این دو نفر چگونه خواهد بود.

امام علیه السّلام فرمودند: آن کس که اهل یقین است بهتر است، حال او مانند کسی است که در کنار راهی خوابیده هنگامی که از خواب بیدار شد راه خود را می‌گیرد و می‌رود، ولی آن دیگری که در شک می‌باشد مانند کسی است در کنار جاده خوابیده و بعد که بیدار شد نمی‌داند به کدام طرف برود.

**[ترجمه]

«2»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا یَتَمَکَّنُ الشَّیْطَانُ بِالْوَسْوَسَةِ مِنَ الْعَبْدِ إِلَّا وَ قَدْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ اسْتَهَانَ بِأَمْرِهِ وَ سَکَنَ إِلَی نَهْیِهِ وَ نَسِیَ اطِّلَاعَهُ عَلَی سِرِّهِ فَالْوَسْوَسَةُ مَا یَکُونُ مِنْ خَارِجِ الْبَدَنِ بِإِشَارَةِ مَعْرِفَةِ الْعَقْلِ وَ مُجَاوَرَةِ الطَّبْعِ

1) 1. الشوری: 14.

2) 2. الدخان: 9.

3) 3. الحجرات: 15.

4) 4. النجم: 55.

5) 5. الأعراف: 102.

6) 6. الأنعام: 82.

وَ أَمَّا إِذَا تَمَکَّنَ فِی الْقَلْبِ فَذَلِکَ غَیٌّ وَ ضَلَالَةٌ وَ کُفْرٌ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دَعَا عِبَادَهُ بِاللُّطْفِ دَعْوَةً وَ عَرَّفَهُمْ عَدَاوَتَهُ فَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ‌⁽¹⁾وَ قَالَ إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا⁽²⁾الْآیَةَ فَکُنْ مَعَهُ کَالْغَرِیبِ مَعَ کَلْبِ الرَّاعِی یَفْزَعُ إِلَی صَاحِبِهِ فِی صَرْفِهِ عَنْهُ وَ کَذَلِکَ إِذَا أَتَاکَ الشَّیْطَانُ مُوَسْوِساً لِیَصُدَّکَ عَنْ سَبِیلِ الْحَقِّ وَ یُنْسِیَکَ ذِکْرَ اللَّهِ فَاسْتَعِذْ بِرَبِّکَ وَ رَبِّهِ مِنْهُ فَإِنَّهُ یُؤَیِّدُ الْحَقَّ عَلَی الْبَاطِلِ وَ یَنْصُرُ الْمَظْلُومَ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ-⁽³⁾

وَ لَنْ تَقْدِرَ عَلَی هَذَا وَ مَعْرِفَةِ إِتْیَانِهِ وَ مَذْهَبِ وَسْوَسَتِهِ إِلَّا بِدَوَامِ الْمُرَاقَبَةِ وَ الِاسْتِقَامَةِ عَلَی بِسَاطِ الْخِدْمَةِ وَ هَیْبَةِ الْمُطَّلِعِ وَ کَثْرَةِ الذِّکْرِ وَ

أَمَّا الْمُهْمِلُ لِأَوْقَاتِهِ فَهُوَ صَیْدُ الشَّیْطَانِ لَا مَحَالَةَ وَ اعْتَبِرْ بِمَا فَعَلَ بِنَفْسِهِ مِنَ الْإِغْرَاءِ وَ الِاسْتِکْبَارِ مِنْ حَیْثُ غَرَّهُ وَ أَعْجَبَهُ عَمَلُهُ وَ عِبَادَتُهُ وَ بَصِیرَتُهُ وَ رَأْیُهُ قَدْ أَوْرَثَهُ عَمَلُهُ وَ مَعْرِفَتُهُ وَ اسْتِدْلَالُهُ بِمَعْقُولِهِ عَلَیْهِ اللَّعْنَةَ إِلَی الْأَبَدِ فَمَا ظَنُّکَ بِنَصِیحَتِهِ وَ دَعْوَتِهِ غَیْرَهُ فَاعْتَصِمْ بِحَبْلِ اللَّهِ الْأَوْثَقِ وَ هُوَ الِالْتِجَاءُ وَ الِاضْطِرَارُ بِصِحَّةِ الِافْتِقَارِ إِلَی اللَّهِ فِی کُلِّ نَفَسٍ وَ لَا یَغُرَّنَّکَ تَزْیِینُهُ الطَّاعَاتِ عَلَیْکَ فَإِنَّهُ یَفْتَحُ لَکَ تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ بَاباً مِنَ الْخَیْرِ لِیَظْفَرَ بِکَ عِنْدَ تَمَامِ الْمِائَةِ فَقَابِلْهُ بِالْخِلَافِ وَ الصَّدِّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ الْمُضَادَّةِ بِاسْتِهْزَائِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: شیطان در راه وسوسه کردن برقرار و پابرجا نمی‌شود مگر آنکه انسان از ذکر پروردگار متعال اعراض کرده و فرمان‌ها و دستورهای الهی را سبک شمرده و در مقابل چیزهایی که نهی فرموده بی تفاوت باشد و فراموش کند که خداوند از اسرار ونهان او با خبر است ، وسوسه از خارج بدن نمی‌آید و عقل و طبع در آن دخالتی ندارد.

و چون جنبه طبیعت و شهوات مادی بر جنبه عقل غالب شده و توجه و معرفت عقل رخت بربست، وسوسه چنان محکم و برقرار می‌گردد که به مرحله کفر و گمراهی منتهی می‌شود.

و خداوند متعال به لطف و مهربانی بندگان خود را به سوی خود دعوت فرموده، و و دشمنشان را نیز به آنها معرفی نموده است، می‌فرماید: {شیطان دشمن محکم و آشکاری است با شما } - . آیه «إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ»

• . و باز می‌فرماید: {شیطان دشمن شما است پس او را دشمن خود قرار بدهید}. - . فاطر / 6 -

با شیطان مانند معامله شخص غریب با سگ چوپان که چون سگ به سوی او حمله کند ناچار از شر او به صاحب سگ که چوپان است، پناهنده خواهد شد رفتار کن، پس هنگام وسوسه و حمله شیطان که می‌خواهد تو را از راه حق منحرف کرده و از ذکر پروردگار متعال منصرف نماید، باید از او به خدای خود و خدای وی پناه ببری، چراکه پرودگار حق را بر باطل پیروز میگرداندو مظلوم را یاری میکند که خداوند متعال می‌فرماید: {شیطان را تسلط و حکومتی نیست در باره آن اشخاصی که ایمان و اعتماد به خدا پیدا کرده و امور خود را به او واگذاشته‌اند.} - . نحل / 99 - وتو نمیتوانی زمان حمله شیطان را وروش هجوم وسوسههایش را بشناسی مگر با مراقبه مستمر و پایداری بر انجام وظایف الهی و کثرت ذکر او و ترس از پرودگاری که همواره بر تمام اسرار تو آگاه است و اما آن زمانی که از یاد خدا غافل باشی و اوقاتی که از ذکر پرودگار خالی است به طور قطع آن زمانی است که به دام شیطان گرفتار خواهی شد

از مغرور شدن شیطان وسرپیچی واستکباری که شیطان در حق خود روا داشته است پند بیاموز وعبرت بگیر ، هنگامی که عمل و بصیرت و عبادت و رأی و جرأت و جسارت او موجب غرور و فریفته شدن او گشته، و علم و معرفت و استدلال عقلی او باعث شده است که برای همیشه لعن قرار گیرد، پس چگونه می‌توان به چنین فردی اطمینان پیدا کرده و به نصیحت و دعوت و صلاحدید او اعتماد نمود.

پس به ریسمان محکم خداوند که همان پناهندگی و ناچاری بندگان به واسطه فقر نیازمندی که در هر نفسی به خداوند است ، چنگ بزن، و اطاعتها وعبادتها در نظرت زیبا جلوه نکند و تو را نفریبد ، ، زیرا ممکن است نود و نه باب از خیر و نیکویی را به روی تو باز کند،تا بر در صدم بر تو پیروز شود ، پس در مخالفت او پیوسته تلاش کن ، و راه نفوذ و فریب او را بگیر، و با میل و هوی خواهی و مقاصد او مبارزه کن. - . مصباح الشریعه: 26 -

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ الْحَکَمِ الْوَاسِطِیُّ: کَتَبْتُ إِلَی بَعْضِ الصَّالِحِینَ أَشْکُو الشَّکَّ فَقَالَ إِنَّمَا الشَّکُّ فِیمَا لَا یُعْرَفُ فَإِذَا جَاءَ الْیَقِینُ فَلَا شَکَّ یَقُولُ اللَّهُ وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ‌⁽⁵⁾نَزَلَتْ فِی الشُّکَّاکِ‌⁽⁶⁾.

1) 1. لفظ الآیات« إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ»*.

2) 2. فاطر: 6.

3) 3. النحل: 99.

4) 4. مصباح الشریعة ص 26.

5) 5. الأعراف: 102.

4) 4. قرب الإسناد ص 17.

5) 5. الخصال ج 1 ص 160.

وَ فَقِیرٌ فَخُورٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: برترین اعمال نزد خدای عزو جل، آن ایمانی است که در آن شک و تردید نباشد و جهادی است که در آن مکر و فریب و خیانت نشود، و حجی که مورد قبول قرار گیرد. نخستین کسانی که وارد بهشت می‌گردند شهداء و بندگانی که از صاحبان خود اطاعت کنند و کارهایی که به مصلحت ونفع سرورش میباشد انجام دهد، مردیکه عفت بخرج می‌دهد و اهل عبادت است، و نخستین کسی که وارد دوزخ می‌شود امیری است که به زور بر مردم مسلط شده و عدالت ندارد، و مال داری که حق مالش را نمی‌دهد و فقیری که تکبر داشته باشد. - . عیون الاخبار 2: 28

•

**[ترجمه]

«9»

لی، [الأمالی للصدوق] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْکِنَانِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الرَّیْبُ کُفْرٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شک و تردید کفر است. - . امالی صدوق: 292 -

**[ترجمه]

«10»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ الشَّکَّ وَ الْمَعْصِیَةَ فِی النَّارِ لَیْسَا مِنَّا وَ لَا إِلَیْنَا⁽³⁾.

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از امیر المومنین علیه السلام نقل فرمود: به درستی که شک و معصیت، در آتش دوزخ‌اند، و این دو از ما نیستند و به سوی ما باز نمی‌گردند. - . ثواب الاعمال: 231 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از ابوبکر بن محمد نقل کرده است. - . ثواب الاعمال: 231 -

**[ترجمه]

«11»

سن، [المحاسن] ابْنُ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ وَ فِی رَسُولِهِ فَهُوَ کَافِرٌ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس درمورد خدا و رسولش صلی الله علیه و آله شک کند، کافر است. - . محاسن: 89 -

**[ترجمه]

«12»

سن، [المحاسن] عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ عَلِیّاً عَلَماً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ عَلَمٌ غَیْرُهُ فَمَنْ تَبِعَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ جَحَدَهُ کَانَ کَافِراً وَ مَنْ شَکَّ فِیهِ کَانَ مُشْرِکاً⁽⁶⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش نقل فرمود: امام علی علیه السّلام را نشانه‌ای بین خود و خلقش قرار داده است و جز او نشانه دیگری نیست. پیرو او مؤمن، منکر او کافر و کسی که در او شک کند، مشرک است. - . همان منبع. -

**[ترجمه]

«13»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی أَنَّهُ: سُئِلَ الْعَالِمُ علیه السلام عَنْ حَدِیثِ النَّفْسِ فَقَالَ مَنْ یُطِیقُ أَلَّا تُحَدَّثَ نَفْسُهُ وَ سَأَلْتُ الْعَالِمَ علیه السلام عَنِ الْوَسْوَسَةِ إِنْ کَثُرَتْ قَالَ لَا شَیْ‌ءَ فِیهَا یَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.

وَ أَرْوِی: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلْعَالِمِ یَقَعُ فِی نَفْسِی أَمْرٌ عَظِیمٌ فَقَالَ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 28.

2) 2. أمالی الصدوق ص 292.

3) 3. ثواب الأعمال ص 231.

4) 4. المحاسن ص 249.

5) 5. المحاسن ص 89.

6) 6. المصدر نفسه.

وَ نَرْوِی: أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَفَا لِأُمَّتِی عَنْ وَسَاوِسِ الصَّدْرِ.

وَ نَرْوِی عَنْهُ: أَنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِی عَمَّا تُحَدِّثُ بِهِ أَنْفُسَهَا إِلَّا مَا کَانَ یَعْقِدُ عَلَیْهِ.

وَ أَرْوِی: إِذَا خَطَرَ بِبَالِکَ فِی عَظَمَتِهِ وَ جَبَرُوتِهِ أَوْ بَعْضِ صِفَاتِهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ فَقُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِذَا قُلْتَ ذَلِکَ عُدْتَ إِلَی مَحْضِ الْإِیمَانِ.

وَ أَرْوِی: أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَسْقَطَ عَنِ الْمُؤْمِنِ مَا لَا یَعْلَمُ وَ مَا لَا یَتَعَمَّدُ وَ النِّسْیَانَ وَ السَّهْوَ وَ الْغَلَطَ وَ مَا اسْتُکْرِهَ عَلَیْهِ وَ مَا اتَّقَی فِیهِ وَ مَا لَا یُطِیقُ.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: از امام علیه السّلام سؤال شد حدیث نفس چیست فرمودند: مگر کسی توانائی دارد حدیث نفس نداشته باشد، از امام علیه السّلام سؤال شد به هنگامی که در ما وسوسه زیاد شد چه کنیم؟، فرمودند چیزی نیست کلمه لا اله الا اللَّه را بر زبان جاری کنید .

•

روایت می کنم: شخصی از حضرت علیه السلام پرسید: در دلم چیزهائی بزرگ پیدا می‌شود فرمود: در این هنگام بگوئید: لا اله الا اللَّه و در روایت دیگری آمده است بگوئید: لا حول و لا قوة الا باللَّه.

•

روایت می‌کنیم: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خداوند وسوسه‌هائی را که در دل امت من پیدا می‌شود عفو می‌کند.

در روایت دیگری آمده که خداوند از حدیث نفس امت من در می‌گذرد مگر اینکه کسی حدیث نفس کند و در آن باره تصمیم بگیرد.

روایت شده هر گاه در دلت در باره عظمت و بزرگی خداوند و یا یکی از صفات او خطوری پیدا شد و حدیث نفس پیش آمد، بگو: لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه و علی امیر المؤمنین، هر گاه این کلمات را گفتی ایمان خالص بشما بر می‌گردد.

روایت شده که خداوند متعال از مؤمن آنچه را که نمی‌داند ساقط کرده، و نیز آنچه را که بدون تعمد انجام داده و یا از روی فراموش و یا اشتباه و اکراه، مرتکب شده، و یا از روی تقیه و حفظ جان و بدون اختیار کاری کرده خداوند همه این گناهان را عفو می‌کند.

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽¹⁾قَالَ هُوَ الشَّکُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام درباره آیه « کَذلِکَ یَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ» - . انعام / 125 - {این گونه، خدا پلیدی را بر کسانی که ایمان نمی‌آورند قرار می‌دهد} فرمود: منظور شک و تردید است. - . تفسیر عیاشی 1: 377 -

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: وَ سُئِلَ عَنْ إِیمَانِ مَنْ یَلْزَمُنَا حَقُّهُ وَ أُخُوَّتُهُ کَیْفَ هُوَ وَ بِمَا یَثْبُتُ وَ بِمَا یَبْطُلُ فَقَالَ إِنَّ الْإِیمَانَ قَدْ یُتَّخَذُ عَلَی وَجْهَیْنِ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَهُوَ الَّذِی یَظْهَرُ لَکَ مِنْ صَاحِبِکَ فَإِذَا ظَهَرَ لَکَ مِنْهُ مِثْلُ الَّذِی تَقُولُ بِهِ أَنْتَ حَقَّتْ وَلَایَتُهُ وَ أُخُوَّتُهُ إِلَّا أَنْ یَجِی‌ءَ مِنْهُ نَقْضٌ لِلَّذِی وَصَفَ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَظْهَرَهُ لَکَ فَإِنْ جَاءَ مِنْهُ مَا تَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَی نَقْضِ الَّذِی ظَهَرَ لَکَ خَرَجَ عِنْدَکَ مِمَّا وَصَفَ لَکَ وَ ظَهَرَ وَ کَانَ لِمَا أَظْهَرَ لَکَ نَاقِضاً إِلَّا أَنْ یَدَّعِیَ أَنَّهُ إِنَّمَا عَمِلَ ذَلِکَ تَقِیَّةً وَ مَعَ ذَلِکَ یُنْظَرُ فِیهِ فَإِنْ کَانَتْ لَیْسَ مِمَّا یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ التَّقِیَّةُ فِی مِثْلِهِ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ ذَلِکَ لِأَنَّ لِلتَّقِیَّةِ مَوَاضِعَ مَنْ أَزَالَهَا عَنْ مَوَاضِعِهَا لَمْ تَسْتَقِمْ لَهُ وَ تَفْسِیرُ مَا یُتَّقَی مِثْلُ أَنْ یَکُونَ قَوْمُ سَوْءٍ ظَاهِرُ حُکْمِهِمْ وَ فِعْلِهِمْ عَلَی غَیْرِ حُکْمِ الْحَقِّ وَ فِعْلِهِ فَکُلُّ شَیْ‌ءٍ یَعْمَلُ الْمُؤْمِنُ بَیْنَهُمْ لِمَکَانِ التَّقِیَّةِ مِمَّا لَا یُؤَدِّی إِلَی الْفَسَادِ فِی الدِّینِ فَإِنَّهُ جَائِزٌ⁽³⁾.

1) 1. الأنعام: 125.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 377.

3) 3. الکافی ج 2 ص 168.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: از امام صادق علیه السّلام سؤال شد کدام ایمان است که ما را ملزم می‌کند تا حق آن را اداء کنیم، و صاحب ایمان را به عنوان برادر مؤمن بشناسیم و ایمان به چه چیز ثابت می‌گردد و چه چیز ایمان را باطل می‌کند؟

امام علیه السّلام فرمودند: ایمان گاهی به دو صورت معلوم می‌شود، یکی آن است که از رفیقت مشاهده می‌کنی، هر گاه دیدی رفیقت عقائدش مانند خودت می‌باشد و در اعمال و اقوال مثل تو عمل می‌کند، در این جا او مؤمن است و باید او را برادر خود بدانی و او را دوست داشته باشی.

اما اگر از او عقیده‌ای بر خلاف خود مشاهده کردی و سخنان ناروائی از او شنیدی که از باطن او حکایت می‌کند و معلوم می‌شود او با عقیده شما مخالف است، در این صورت او مؤمن نخواهد بود، مگر اینکه مدعی شود او در بعضی از اعمال و اقوال خود تقیه می‌کند.

در این صورت باید در گفته‌های او دقت کنید و بنگرید او حقیقا تقیه می‌کند و آیا اعمال او از موارد تقیه هست، زیرا تقیه مواردی دارد که باید روی آن عمل کرد و اگر کسی از موارد آن تجاوز کند مورد قبول قرار نمی‌گیرد، در هر صورت باید در اعمال او دقت شود تا حقیقت روشن گردد.

تفسیر تقیه این است که گروهی بد کار گرد هم جمع شده‌اند و کارهائی بر خلاف حق انجام می‌دهند، در این میان مؤمنی هم با آن‌ها کار می‌کند و در عمل تقیه می‌نماید، تا هنگامی که کارهای او به فساد آلوده نگردد و به دینش زیان نرساند تقیه جائز است و مانعی ندارد. - . کافی 2: 168 -

**[ترجمه]

بیان

و سئل الواو للحال بتقدیر قد و إثبات الألف فی قوله بم فی الموضعین مع دخول حرف الجر شاذ و قوله فقال تکریر و تأکید لقوله یقول قوله قد یتخذ قد هنا للتحقیق.

و إنما اکتفی بذکر أحد وجهی الإیمان مع التصریح بالوجهین و کلمة أما التفصیلیة المقتضیة للتکرار لظهور القسم الآخر من ذکر هذا القسم و القسم الآخر هو ما یعرف بالصحبة المتأکدة و المعاشرة المتکررة الموجبة للظن القوی بل الیقین و إن کان نادرا فإن الإیمان أمر قلبی لا یظهر للغیر إلا بآثاره من القول و العمل المخبرین عنه کما مر تحقیقه أو القسم الآخر ما کان معلوما بالبرهان

القطعی کالحجج علیهم السلام و خواص أصحابهم الذین أخبروا بصحة إیمانهم و کماله کسلمان و أبی ذر و المقداد و أضرابهم رضی الله عنهم.

و نظیر هذا فی ترک معادل أما قوله تعالی وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ‌⁽¹⁾إذ ظاهر أن معادله و أما الذین کفروا بالله و لم یعتصموا به فسیدخلهم جهنم حقت بفتح الحاء و ضمها لأنه لازم و متعد ولایته أی محبته و أخوته أی فی الدین و مع ذلک ینظر فیه أی فیه تفصیل فإن کان اسمه الضمیر الراجع إلی ما تستدل به و جملة لیس إلخ خبره و ذلک إشارة إلی الدعوی المذکورة فی ضمن إلا أن یدعی و تفسیر مبتدأ و یتقی علی بناء المجهول بتقدیر یتقی فیه و مثل خبره.

و قوم مضاف إلی السوء بالفتح و ظاهر صفة السوء و جملة حکمهم إلخ صفة للقوم أو ظاهر صفة القوم لکونه بحسب اللفظ مفردا أی قوم غالبین و حکمهم إلخ جملة أخری کما مر أو حکمهم فاعل ظاهر أی قوم سوء کون حکمهم و فعلهم علی غیر الحق ظاهر أو ظاهر مرفوع مضاف إلی حکمهم و هو مبتدأ و علی غیر خبره و الجملة صفة القوم.

1) 1. النساء: 174 و 175.

و بالجملة یظهر منه أن التقیة إنما تکون لدفع ضرر لا لجلب نفع بأن یکون السوء بمعنی الضرر أو الظاهر بمعنی الغالب و یشترط فیه عدم التأدی إلی الفساد فی الدین کقتل نبی أو إمام أو اضمحلال الدین بالکلیة کما أن الحسین علیه السلام لم یتق للعلم بأن تقیته تؤدی إلی بطلان الدین بالکلیة.

فالتقیة إنما تکون فیما لم یصر تقیته سببا لفساد الدین و بطلانه کما أن تقیتنا فی غسل الرجلین أو بعض أحکام الصلاة و غیرها لا تصیر سببا لخفاء هذا الحکم و ذهابه من بین المسلمین لکن لم أر أحدا صرح بهذا التفصیل و ربما یدخل فی هذا التقیة فی الدماء و فیه خفاء و یمکن أن یراد بالإدّاء إلی الفساد فی الدین أن یسری إلی العقائد القلبیة أو یعمل التقیة فی غیر موضع التقیة.

ثم اعلم أنه یستفاد من ظاهر هذا الخبر وجوب المواخاة و أداء الحقوق بمجرد ثبوت التشیع قیل و هو علی إطلاقه مشکل کیف و لو کان کذلک للزم الحرج و صعوبة المخرج إلا أن یخصص التشیع بما ورد من الشروط فی أخبار صفات المؤمن و علاماته.

و أقول یمکن أن یکون الاستثناء الوارد فی الخبر بقوله إلا أن یجی‌ء منه نقض شاملا لکبائر المعاصی بل الأعم.

**[ترجمه]واو در «و سئل»، به تقدیر «قد» آمده است، اثبات الف در «بما» در دو جایگاه همراه با حرف جر، مخالف با قیاس است، عبارت «فقال» تکرار و تاکید «یقول» است. «قد» در عبارت «قد یتخذ» برای تحقیق می‌باشد.

با اینکه امام علیهالسلام به دو وجه از ایمان تصریح نموده، تنها به شرح یکی از آن دو بسنده کرده، کلمه «أمّا» تفصیلی و برای تکرار برای آشکار شدن وجود قسم دیگری غیر از این قسمی که توضیح یافته است. بخش دیگر که امام علیهالسلام با این روش معرفی میکند که باید با شخص بسیار همراه شد وهمواره با او معاشرت داشت و بازیر نظرگرفتن ودقت کردن در رفتار او به ایمان داشتن او گمان یا آگاهی ویقین کامل پیدا کرد. هرچند این مورد کم باشد، زیرا ایمان امری قلبی بوده وشناخت آن جز با نشانه‌هایی که در سخن و عمل آشکار میشود، امکان پذیر نیست، که بحث و بررسی درباره آن گذشت، وجه دوم که معرفی نشده‌اند با برهان قطعی مشخص و واضح است، مانند حجت‌های الهی علیهم السلام و یاران ایشان مانند سلمان و ابوذر و مقداد و دیگران – رضی الله عنهم - که به ایمان و کمالشان خبر داده‌اند.

نمونههایی دیگر از آیات که در عبارت معادل «أمّا» ترک شده وبیان نگردیده از جمله در آیه شریفه «و أنزلنا إالیکم نورا مبینا * فأما الذین آمنوا بالله و اعتصموا به فسیدخلهم فی رحمه منه و فضل» - . نساء / 174 و 175 - {و ما به سوی شما نوری تابناک فرو فرستاده‌ایم. و امّا کسانی که به خدا گرویدند و به او تمسّک جستند، به زودی [خدا] آنان را در جوار رحمت و فضلی از جانب خویش درآورد} به نظر می‌رسد معادل آیه این است: کسانی که به خدا کفر ورزیدند و به او به ریسمان الهی چنگ نزده وراه هدایت اورا پیش نگرفته اند، وارد جهنم می‌شوند.

«حقت» با فتحه حاء و ضمه آن، زیرا لازم و متعدی است. «ولایته» یعنی محبت او؛ «إخوته» منظور در دین است؛ «مع ذلک ینظر فیه» یعنی جزییاتی دارد؛ «فإن کان» اسم آن ضمیری است که به «ما یستدل به» بر می گردد و جمله «لیس» تا آخر خبر آن است؛ «ذلک» اشاره به ادعای مذکور در عبارت «الا أن یدعی» دارد؛ «تفسیر» میتدا و «یتقی» به تقدیر یتقی فیه مجهول است؛ «مثل» خبر آن می‌باشد.

«قوم» مضاف به السوء با فتحه؛ «ظاهر» صفت السوء؛ جمله «حکمهم» تا آخر صفت قوم، و صفت قوم بر حسب لفظ مفرد است، یعنی قوم غالب؛ «حکمهم» تا آخر همانطور که بیان شد جمله دیگری است؛ و یا «حکمهم» فاعل؛ «ظاهر» یعنی قومی که حکم و عملشان بر غیر حق بودن آشکار است، و یا «ظاهر» مرفوع و مضاف به «حکمهم» بوده و مبتدا، و «علی غیره» خبر آن و جمله صفت برای قوم است.

به طور کلی به نظر میرسد که تقیه تنها زمانی است که برای دفع ضرر باشد و نه کسب منفعت، اگر السوء به معنای ضرر باشد. و یا «الظاهر» به معنای بیشتر و غالب بوده به شرط اینکه منجر به فساد در دین نشود، فسادی مانند قتل نبی و یا امام و یا به طور کلی موجب نابودی دین نگردد، همانطور که امام حسین علیه السلام در دین تقیه نفرمود چرا که می‌دانست تقیه ایشان باعث نابودی کل دین می‌شود.

پس تنها زمانی تقیه امکان پذیر است که موجب فساد در دین و نابودی آن نگردد، تقیه ما در غسل دو مرد و یا در برخی از احکام نماز موجب نابودی این احکام در بین مسلمانان نمی‌شود، اما هیچ کس چنین تفصیلی را بیان نکرده، چه بسا چنین تقیه‌ای شامل خون و جان میشود که در آن از بین رفتن حق وموجب نابودی وفساد است و ممکن است که منظور(از فساد ) در دین این باشد که به عقاید قلبی رسوخ کند و یا یا تقیه را در غیراز جایگاه خودش به کار ببرد

از ظاهر روایت چنین برداشت می شود که به محظ استقرار تشیع برادری و ادای حقوق لازم می‌شود، می‌گویند: این مشکل وجود دارد که چنین امری چگونه امکان پذیر است؟ این تنگنا و سختی خروج از آن تنها در صورتی امکان پذیر است که تشیع ویژگی و نشانه‌های مومن را در روایت‌ها بیان کرده باشد.

نویسنده: ممکن است استثنایی که در عبارت «الا أن یجئ منه نقض، یعنی خلاف آن برای فرد ثابت شود» آمده، نه تنها شامل گناهان کبیره شده بلکه همه گناهان منظور باشد .

**[ترجمه]

باب 101 کفر المخالفین و النصاب و ما یناسب ذلک

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً⁽¹⁾قَالَ فَارَقَ الْقَوْمُ وَ اللَّهِ دِینَهُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام درباره آیه « إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً» - . [2] انعام / 159 - {کسانی که دین خود را پراکنده ساختند و فرقه فرقه شدند}، به خدا سوگند این مردم از دینشان جدا شده‌اند. - . تفسیر قمی: 210 -

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: ثَلَاثَةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ ... وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ مَنِ ادَّعَی إِمَاماً لَیْسَتْ إِمَامَتُهُ مِنَ اللَّهِ وَ مَنْ جَحَدَ إِمَاماً إِمَامَتُهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لَهُمَا فِی الْإِسْلَامِ نَصِیباً⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت به سه نفر توجه نمی‌کند و و با آنها سخن نمیگوید واعمال آنها را پاک نمی‌سازد و به عذاب دردناکی گرفتار خواهند شد، هر کسی که ادعای امامت کند درحالی که خدا او را امام قرار نداده است، کسی که امام تعین شده از طرف خداوند را انکار کند و کسی که معتقد شود این دو گروه، بهره و نصیبی از اسلام دارند. - . خصال 1: 52 -

**[ترجمه]

«3»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ النَّاصِبُ مَنْ نَصَبَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لِأَنَّکَ لَا تَجِدُ رَجُلًا یَقُولُ أَنَا أُبْغِضُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ لَکِنَّ النَّاصِبَ مَنْ نَصَبَ لَکُمْ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّکُمْ تَتَوَلَّوْنَا وَ أَنَّکُمْ مِنْ شِیعَتِنَا⁽⁴⁾.

1) 2. الأنعام: 159.

2) 3. تفسیر القمّیّ ص 210.

3) 4. الخصال ج 1 ص 52.

4) 5. علل الشرائع ج 2 ص 289.

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: ناصب کسی نیست که با ما خاندان جملگی دشمنی ورزد، چون نمی‌توانی فردی را پیدا کنی که آشکارا بگوید: «من با محمّد و آل محمّد دشمن هستم»، و لکن «ناصب» کسی است که در مقابل شما قد علم کند، در حالی که میداند شما ولایت مارا پذیرفتهاید و از پیروان وشیعیان ماهستید. - . علل الشرائع 2: 289 -

در ثواب الاعمال نیز حدیث مشابهی از اشعری نقل شده است. - . ثواب الاعمال: 187 -

**[ترجمه]

«4»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ رُشَیْدٍ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: یُحْشَرُ الْمُرْجِئَةُ عُمْیَاناً إِمَامُهُمْ أَعْمَی فَیَقُولُ بَعْضُ مَنْ یَرَاهُمْ مِنْ غَیْرِ أُمَّتِنَا مَا تَکُونُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ إِلَّا عُمْیَاناً فَأَقُولُ لَهُمْ لَیْسُوا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ لِأَنَّهُمْ بَدَّلُوا فَبُدِّلَ مَا بِهِمْ وَ غَیَّرُوا فَغُیِّرَ مَا بِهِمْ‌⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امیر المومنین علیه السلام فرمود: مرجئه کور محشور می‌شوند و امام آنها هم از آن‌ها کورتر می‌باشد گروهی از غیر مسلمانان روز قیامت هنگامی که آن‌ها را مشاهده کنند می‌گویند امت محمد کور هستند، من به آنها می‌گویم این‌ها امت محمد نیستند، زیرا آنها سنتهایی را جایگزین سنتهای دین محمد صلیالله علیه وآله کردندو در دین تغییراتی دادند و لذا صورت آنها تغییر کرده است. - . علل الشرائع 2: 289 -

در ثواب الاعمال نیز حدیث مشابهی از عطار بن اشری نقل شده است. - . ثواب الاعمال: 188 -

**[ترجمه]

«5»

ع، [علل الشرائع] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْفَضْلِ بْنِ کَثِیرٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ سَعِیدٍ الْبَلْخِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی وَقْتِ کُلِّ صَلَاةٍ یُصَلِّیهَا هَذَا الْخَلْقُ لَعْنَةً قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ لِمَ ذَاکَ قَالَ بِجُحُودِهِمْ حَقَّنَا وَ تَکْذِیبِهِمْ إِیَّانَا⁽⁴⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امیر المومنین علیه السلام فرمود: پرودگار این گروه را به هنگام هر نمازی که میخوانند لعنت میکند، عرض کردم: چرا فدایت گردم؟! فرمود: به خاطر اینکه حقّ ما را انکار کردند، و ما را تکذیب نمودند. - . علل الشرائع 2: 289 -

در ثواب الاعمال نیز حدیث مشابهی از محمد بن عیسی نقل شده است. - . ثواب الاعمال: 188 -

**[ترجمه]

«6»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمْزَةَ وَ مُحَمَّدٍ ابْنَیْ حُمْرَانَ قَالا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِحُمْرَانَ: التُّرُّ تُرُّ حُمْرَانَ مُدَّ الْمِطْمَرَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الْعَالِمِ‌⁽⁶⁾

قُلْتُ یَا سَیِّدِی وَ مَا الْمِطْمَرُ فَقَالَ أَنْتُمْ تُسَمُّونَهُ خَیْطَ الْبَنَّاءِ فَمَنْ خَالَفَکَ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ فَهُوَ زِنْدِیقٌ فَقَالَ حُمْرَانُ وَ إِنْ کَانَ عَلَوِیّاً

1) 1. ثواب الأعمال ص 187.

2) 2. علل الشرائع ج 2 ص 289.

3) 3. ثواب الأعمال ص 188.

4) 4. علل الشرائع ج 2 ص 289.

5) 5. ثواب الأعمال ص 188.

6) 6. انما قال علیه السلام ذلک لحمران بعد ما أقر بالعقائد الحقة و شهد عنده علیه السلام بالامامة و الرسالة.

فَاطِمِیّاً فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَ إِنْ کَانَ مُحَمَّدِیّاً عَلَوِیّاً فَاطِمِیّاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار:امام صادق علیه السلام به حمران فرمود: ای حمران «مطمری» بین خودت و جهان کشیدی. - . حضرت علیه السلام، این سخن را هنگامی به حمران فرمود که نزد امام علیه السلام به عقاید حق اقرار کرده و به امامت و رسالت ایشان شهادت داده بود. - گفتم: آقای من «مطمر» چیست؟ فرمود: شما آن را (شاقول یا) ریسمان بنّایی می‌نامید، پس هر کس که تو را در این امر مخالفت نماید، بی‌دین است. حمران گفت: و اگر چه نژاد او به حضرت علیّ علیه السّلام و فاطمه سلام اللَّه علیها رسد؟ امام علیه السّلام فرمود: و حتّی اگر تبارش محمّدی و علویّ و فاطمیّ باشد. امام صادق علیه السلام فرمود: هرچند تبارش محمدی و علوی و فاطمی باشد. - . معانی الاخبار: 213 -

**[ترجمه]

«7»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَیْسَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ مَنْ خَالَفَکُمْ إِلَّا الْمِطْمَرُ قُلْتُ وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ الْمِطْمَرُ قَالَ الَّذِی تُسَمُّونَهُ التُّرَّ فَمَنْ خَالَفَکُمْ وَ جَازَهُ فَابْرَءُوا مِنْهُ وَ إِنْ کَانَ عَلَوِیّاً فَاطِمِیّاً⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: میان شما و کسی که مخالف شما است، چیزی نیست مگر «مطمر»، عرض کردم: «مطمر» چیست؟ فرمود: چیزی است که شما آن را «تر» (ریسمان کار بنّایان) می‌نامید، پس هر گاه کسی با شما مخالفت کند و از آن بگذرد (یعنی به چپ و یا راست میل کند)، از او بیزاری جوئید، هر چند تبارش علویّ و فاطمیّ باشد. - . همان منبع. -

**[ترجمه]

«8»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَعَلَ عَلِیّاً علیه السلام عَلَماً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ لَیْسَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَهُ عَلَمٌ غَیْرُهُ فَمَنْ تَبِعَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ جَحَدَهُ کَانَ کَافِراً وَ مَنْ شَکَّ فِیهِ کَانَ مُشْرِکاً⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارشان نقل فرمود: «به درستی که خدای عز و جل علی علیه السلام را نشانه‌ای در میان خود و آفریدگانش قرار داد، و جز او نشانه دیگری قرار نداد. پس هر که از او پیروی کند، مؤمن باشد، و هر که او را انکار کند، کافر است، و هر که نسبت به او شک کند، مشرک است. - . ثواب الاعمال: 189 -

**[ترجمه]

«9»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: عَلِیٌّ علیه السلام بَابُ هُدًی مَنْ خَالَفَهُ کَانَ کَافِراً وَ مَنْ أَنْکَرَهُ دَخَلَ النَّارَ⁽⁴⁾.

سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق از پدرش علیهما السّلام روایت فرمود: حضرت علی علیه السّلام، در ورود به هدایت است. هر که با او مخالفت ورزد کافر باشد و هر که انکارش کند به دوزخ درآید. - . ثواب الاعمال: 189 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از محمد بن سنان نقل شده است. - . محاسن: 89 -

**[ترجمه]

«10»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ السَّلَامُ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَ مَا فِیهِنَّ وَ الْأَرَضِینَ السَّبْعَ وَ مَنْ عَلَیْهِنَّ وَ مَا خَلَقْتُ مَوْضِعاً أَعْظَمَ مِنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ وَ لَوْ أَنَّ عَبْداً دَعَانِی مُنْذُ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ ثُمَّ لَقِیَنِی جَاحِداً لِوَلَایَةِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ لَأَکْبَبْتُهُ فِی سَقَرَ⁽⁶⁾.

1) 1. معانی الأخبار ص 213.

2) 2. المصدر نفسه.

3) 3. ثواب الأعمال ص 189.

4) 4. ثواب الأعمال ص 189.

5) 5. المحاسن ص 89.

6) 6. ثواب الأعمال ص 189.

سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: در همان سند امام علیه السلام فرمود: جبرئیل بر پیامبر اکرم نازل شد و فرمود: یا محمّد، خداوند سلام میرساند و میگوید آسمانهای هفتگانه و آنچه در آنها است و زمین‌های هفتگانه و هر چه در آنها است، آفریدم و محلی را عظیم‌تر از رکن و مقام خلق نکردم. اگر بنده‌ای از اول خلقت آسمانها و زمین‌ها مرا در آنجا بخواند و بملاقات من بیاید اما ولایت علی علیه السلام را انکار کند، او را با صورت در آتش جهنم میاندازم. - . ثواب الاعمال: 189 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از محمد بن سنان قل شده است. - . محاسن: 90 -

**[ترجمه]

«11»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْأَرْمَنِیِّ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَوْ جَحَدَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام جَمِیعُ مَنْ فِی الْأَرْضِ لَعَذَّبَهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً وَ أَدْخَلَهُمُ النَّارَ⁽²⁾.

سن، [المحاسن] عَنْ أَبِی عِمْرَانَ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر همه اهل زمین امامت امیر المؤمنین علیه السّلام را انکار کنند و از اطاعتش سر باز زنند، خداوند همه را عذاب خواهد کرد و بدوزخشان خواهد فرستاد. - . ثواب الاعمال: 189 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از ابا عمران قل شده است. - . محاسن: 89 -

**[ترجمه]

«12»

سن، [المحاسن] فِی رِوَایَةِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: التَّارِکُونَ وَلَایَةَ عَلِیٍّ علیه السلام الْمُنْکِرُونَ لِفَضْلِهِ الْمُظَاهِرُونَ أَعْدَاءَهُ خَارِجُونَ عَنِ الْإِسْلَامِ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ عَلَی ذَلِکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: کسانی که ولایت علی علیه السلام را نمی‌پذیرند و فضل و برتری حضرت علیه السلام را انکار می‌کنند، و دشمنی خود را آشکار می‌سازند، اگر بر این عقیده از دنیا بروند، از اسلام خارج شده‌اند. - . محاسن: 89 -

**[ترجمه]

«13»

سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَبْغَضَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَهُودِیّاً قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ شَهِدَ الشَّهَادَتَیْنِ قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا احْتَجَبَ بِهَاتَیْنِ الْکَلِمَتَیْنِ عِنْدَ سَفْکِ دَمِهِ أَوْ یُؤَدِّیَ إِلَیَّ الْجِزْیَةَ وَ هُوَ صَاغِرٌ ثُمَّ قَالَ مَنْ أَبْغَضَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَهُودِیّاً قِیلَ وَ کَیْفَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنْ أَدْرَکَ الدَّجَّالَ آمَنَ بِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: ای مردم، هر که ما خاندان را دشمن دارد، خدا روز قیامت او را یهودی مبعوث کند. گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله گرچه شهادتین را بگوید؟ فرمود: هر کس این دو کلمه شهادتین را بگوید خون خود را حفظ می‌کند، و یا اینکه باید جزیه بدهد و زیر بار احکام اسلام برود و در پناه حکومت اسلام زندگی کند، و بعد فرمودند: هر کس ما خاندان را دشمن بدارد خداوند او را یهودی مبعوث می‌کند، گفته شد یا رسول اللَّه چگونه می‌شود، فرمودند اگر دجال را درک کند، به او ایمان می‌آورد. - . محاسن: 90، حدیث مشابهی در ثواب الاعمال: 184 نقل شده است. -

**[ترجمه]

«14»

سن،⁽⁶⁾

[المحاسن] عَنْ أَبِیهِ وَ ابْنِ الْوَلِیدِ وَ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ جَمِیعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ مَعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَنْ مَاتَ وَ لَیْسَ لَهُ إِمَامٌ مَاتَ مِیتَةَ جَاهِلِیَّةِ کُفْرٍ وَ شِرْکٍ وَ ضَلَالَةٍ.

1) 1. المحاسن ص 90.

2) 2. ثواب الأعمال: 189.

3) 3. المحاسن: 89.

4) 4. المحاسن: 89.

5) 5. المحاسن: 90 و تری مثله فی ثواب الأعمال ص 184.

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنِّی أُخَالِطُ النَّاسَ فَیَکْثُرُ عَجَبِی مِنْ أَقْوَامٍ لَا یَتَوَلَّوْنَکُمْ وَ یَتَوَلَّوْنَ فُلَاناً وَ فُلَاناً لَهُمْ أَمَانَةٌ وَ صِدْقٌ وَ وَفَاءٌ وَ أَقْوَامٍ یَتَوَلَّوْنَکُمْ لَیْسَ لَهُمْ تِلْکَ الْأَمَانَةُ وَ لَا الْوَفَاءُ وَ لَا الصِّدْقُ قَالَ فَاسْتَوَی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جَالِساً وَ أَقْبَلَ عَلَیَّ کَالْغَضْبَانِ ثُمَّ قَالَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِوَلَایَةِ إِمَامٍ جَائِرٍ لَیْسَ مِنَ اللَّهِ وَ لَا عَتْبَ عَلَی مَنْ دَانَ بِوَلَایَةِ إِمَامٍ عَدْلٍ مِنَ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ لَا دِینَ لِأُولَئِکَ وَ لَا عَتْبَ عَلَی هَؤُلَاءِ فَقَالَ نَعَمْ لَا دِینَ لِأُولَئِکَ وَ لَا عَتْبَ عَلَی هَؤُلَاءِ ثُمَّ قَالَ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِ اللَّهِ اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ یُخْرِجُهُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الذُّنُوبِ إِلَی نُورِ التَّوْبَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ

1) 1. کذا، و الطریق للصدوق مثل السابق.

2) 2. راجع ج 23 ص 76- 95.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 317 و الآیة فی المائدة: 37 و البقرة: 163.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 317 و الآیة فی المائدة: 37 و البقرة: 163.

لِوَلَایَتِهِمْ کُلَّ إِمَامٍ عَادِلٍ مِنَ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ قَالَ قُلْتُ أَ لَیْسَ اللَّهُ عَنَی بِهَا الْکُفَّارَ حِینَ قَالَ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا قَالَ فَقَالَ وَ أَیُّ نُورٍ لِلْکَافِرِ وَ هُوَ کَافِرٌ فَأُخْرِجَ مِنْهُ إِلَی الظُّلُمَاتِ وَ إِنَّمَا عَنَی اللَّهُ بِهَذَا أَنَّهُمْ

کَانُوا عَلَی نُورِ الْإِسْلَامِ فَلَمَّا أَنْ تَوَلَّوْا کُلَّ إِمَامٍ جَائِرٍ لَیْسَ مِنَ اللَّهِ خَرَجُوا بِوَلَایَتِهِمْ إِیَّاهُمْ مِنْ نُورِ الْإِسْلَامِ إِلَی ظُلُمَاتِ الْکُفْرِ فَأَوْجَبَ لَهُمُ النَّارَ مَعَ الْکُفَّارِ فَقَالَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی، عبد الله بن ابی یعفور می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من با مردم آمیزش و رفت و آمد دارم، و در این میان با گروهی برخورد می‌کنم که ولایت شما را نپذیرفتهاند و دنبال دیگران می‌باشند ولی در عین حال اهل امانتدار و راستگو و همواره به عهدهایشان خوب وفا میکنند

اما گروهی دیگر نیز می‌باشند که نعمت ولایت شما برخوردارند ولی امانتدار و راستگو نبوده وبه خوبی وفا به عهد نمیکنند ، در این هنگام امام علیهالسلام راست و صاف در جای خود نشست و مانند فردی که خشمگین است رو به من کرده ووفرمودند: دین ندارد کسی که به امامت ستمگران اعتقاد دارد، و باکی نیست بر کسانی که به امامت عادل معتقد می‌باشند. عرض کردم آیا آن گروه دین ندارند و این جماعت نیز مستحق سرزنش نیستند؟ فرمودند: آری چنین است. بعد از آن فرمود: مگر نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ.» یعنی خداوند آنها را از تاریکی گناه به روشنائی توبه و آمرزش هدایت می‌کند، زیرا آنها به امام عادلی که از طرف خداوند معین شده اعتقاد پیدا کرده‌اند، ولی‌خداوند می‌فرماید: آنها که کافر شده‌اند اولیاء آنها طاغوت می‌باشد که آنها را از نور بطرف تاریکی‌ها هدایت می‌کند.

گوید: عرض کردم آیا مقصود خداوند از آن جماعت کفار نمی‌باشند،؟ که در این آیه فرموده: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا»، امام فرمودند: مگر کافر هم نوری دارد تا آن‌ها را از آن نور و روشنائی بطرف تاریکی‌ها بکشاند؟

مقصود خداوند در این آیه این است که آنان در روشنائی اسلام قرار گرفتند ولی چون به امامت ستمگران اعتقاد پیدا کردند، با اعتقاد به امامت آنها از نور اسلام خارج شدند و به ظلمات کفر هدایت گردیدند و خداوند هم آنها را با کفار در آتش قرار داد، و فرمود: «أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ». - . تفسیر عیاشی1: 138 و بقره / 257 -

**[ترجمه]

«20»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ طَعَنَ فِی دِینِکُمْ هَذَا فَقَدْ کَفَرَ قَالَ اللَّهُ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ إِلَی قَوْلِهِ یَنْتَهُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس شما را در دینتان طعنه زند، به خدا کفر ورزیده است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ» تا آنجا که می‌فرماید: «یَنْتَهُونَ». - . تفسیر عیاشی 2: 79 و توبه / 12 - {و اگر سوگندهای خود را پس از پیمان خویش شکستند و شما را در دینتان طعن زدند، پس با پیشوایان کفر بجنگید، چرا که آنان را هیچ پیمانی نیست، باشد که [از پیمان‌شکنی] باز ایستند.}

**[ترجمه]

«21»

ختص، [الإختصاص] عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْقَرَاطِیسِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْأَئِمَّةُ بَعْدَ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله اثْنَا عَشَرَ نَجِیباً مُفَهَّمُونَ مَنْ نَقَصَ مِنْهُمْ وَاحِداً أَوْ زَادَ فِیهِمْ وَاحِداً خَرَجَ مِنْ دِینِ اللَّهِ وَ لَمْ یَکُنْ مِنْ وَلَایَتِنَا عَلَی شَیْ‌ءٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: تعداد ائمه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله دوازده نفر می‌باشند که همه از برگزیدگان و دانش عطاشدگان هستند، هر کس یکی از آنها را کم و زیاد گرداند از دین خدا خارج می‌باشد و از ولایت ما بهره‌ای ندارد. - . اختصاص: 233 -

**[ترجمه]

«22»

ختص، [الإختصاص] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّائِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّهِیکِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَابِقِ بْنِ طَلْحَةَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: کَانَ مِمَّا قَالَ هَارُونُ لِأَبِی الْحَسَنِ حِینَ أُدْخِلَ عَلَیْهِ مَا هَذِهِ الدَّارُ فَقَالَ هَذِهِ دَارُ الْفَاسِقِینَ‌⁽⁴⁾

قَالَ سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا⁽⁵⁾الْآیَةَ فَقَالَ لَهُ هَارُونُ فَدَارُ مَنْ هِیَ قَالَ هِیَ لِشِیعَتِنَا فَتْرَةٌ وَ لِغَیْرِهِمْ فِتْنَةٌ قَالَ فَمَا بَالُ صَاحِبِ الدَّارِ لَا یَأْخُذُهَا فَقَالَ أُخِذَتْ مِنْهُ عَامِرَةً وَ لَا یَأْخُذُهَا

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 138، و الآیة فی سورة البقرة: 257.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 79، فی آیة التوبة: 12.

3) 3. الاختصاص: 233.

4) 4. یعنی قوله« سَأُرِیکُمْ دارَ الْفاسِقِینَ».

5) 5. الأعراف: 146.

إِلَّا مَعْمُورَةً قَالَ فَأَیْنَ شِیعَتُکَ فَقَرَأَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ مُنْفَکِّینَ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ⁽¹⁾قَالَ فَقَالَ لَهُ فَنَحْنُ کُفَّارٌ قَالَ لَا وَ لَکِنْ کَمَا قَالَ اللَّهُ الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ⁽²⁾فَغَضِبَ عِنْدَ ذَلِکَ وَ غَلَّظَ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: از طلحه انصاری نقل شده است: هنگامی که امام ابو الحسن علیه السّلام را بر هارون وارد کردند هارون پرسید: این خانه چیست؟ فرمودند: این خانه فاسقان است - . منظور این است: «خانه فاسقان را به تو نشان خواهم داد». - ، خداوند می‌فرماید: «سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا». - . اعراف / 146 - {به زودی کسانی را که در زمین، بناحق تکبّر می‌ورزند، از آیاتم رویگردان سازم [به طوری که] اگر هر نشانه‌ای را [از قدرت من] بنگرند، بدان ایمان نیاورند، و اگر راه صواب را ببینند آن را برنگزینند، و اگر راه گمراهی را ببینند آن را راه خود قرار دهند} هارون گفت: پس این خانه از آن کیست؟ امام فرمودند: این خانه شیعیان ما می‌باشد ولی دیگران آن را غصب کرده‌اند، گفت: پس چرا صاحب خانه آن را نمی‌گیرد؟ فرمودند: این خانه را در حال آبادانی از وی گرفتند و اینک هم باید آباد تحویل شود، هارون از آن حضرت سؤال کرد: شیعیان شما کجا هستند؟ ابو الحسن علیه السّلام این آیه شریفه را تلاوت کردند: «لم‌یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ مُنْفَکِّینَ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ» - . . بینه / 1 - {کافرانِ اهل کتاب و مشرکان، دست‌بردار نبودند تا دلیلی آشکار بر ایشان آید}، هارون گفت: مگر ما کافر هستیم؟ امام فرمود: خیر، شما همان گونه هستید که خداوند فرموده «الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ» - . ابراهیم / 28 - {کسانی که [شکر] نعمت خدا را به کفر تبدیل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت درآوردند}، در این هنگام هارون خشمگین شد و بر آن جناب تندی کرد. - . اختصاص: 262 و نیز در تفسیر عیاشی 2: 29 -

**[ترجمه]

«23»

ختص، [الإختصاص] عَمْرُو بْنُ ثَابِتٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ‌⁽⁴⁾قَالَ فَقَالَ هُمْ وَ اللَّهِ أَوْلِیَاءُ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ اتَّخَذُوهُمْ أَئِمَّةً دُونَ الْإِمَامِ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَذَلِکَ قَوْلُ

اللَّهِ وَ لَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً وَ أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعَذابِ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ وَ قالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَما تَبَرَّؤُا مِنَّا کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النَّارِ⁽⁵⁾ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هُمْ وَ اللَّهِ یَا جَابِرُ أَئِمَّةُ الظَّلَمَةِ وَ أَشْیَاعُهُمْ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]اختصاص: عمرو بن ثابت گوید: از امام باقر علیه السّلام سؤال کردم تفسیر آیه شریفه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ» - . بقره / 160 - ، {از مردم کسانی هستند که غیر از خداوند برای خود شریکانی می‌گیرند و آنها را مانند خداوند دوست می‌دارند}.

امام علیه السّلام فرمود: به خداوند سوگند، آنها فلانی و فلانی و فلانی هستند که امامی را که از طرف خدا برایشان تعیین شده بود، رها کردند و دیگران را برای خود امام گرفتند و همین است که خداوند فرموده «وَ لَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً وَ أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعَذابِ * إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ * وَ قالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَما تَبَرَّؤُا مِنَّا کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النَّارِ». - . بقره / 161 – 163 - {کسانی که [با برگزیدن بتها، به خود] ستم نموده‌اند اگر می‌دانستند هنگامی که عذاب را مشاهده کنند تمام نیرو[ها] از آنِ خداست، و خدا سخت‌کیفر است.

آنگاه که پیشوایان از پیروان بیزاری جویند؛ و عذاب را مشاهده کنند، و میانشان پیوندها بریده گردد. و پیروان می‌گویند: «کاش برای ما بازگشتی بود تا همان گونه که [آنان] از ما بیزاری جستند [ما نیز] از آنان بیزاری می‌جستیم.» این گونه خداوند، کارهایشان را -که بر آنان مایه حسرتهاست- به ایشان می‌نمایاند، و از آتش بیرون‌آمدنی نیستند.}

بعد از این امام فرمودند: ای جابر به خداوند سوگند آنها رهبران ستمگر و پیروان آنها می‌باشند. - . اختصاص: 334 -

**[ترجمه]

«24»

ختص، [الإختصاص] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَعَلَنَا حُجَجَهُ عَلَی خَلْقِهِ وَ أُمَنَاءَهُ عَلَی عِلْمِهِ فَمَنْ جَحَدَنَا کَانَ بِمَنْزِلَةِ إِبْلِیسَ فِی تَعَنُّتِهِ عَلَی اللَّهِ حِینَ أَمَرَهُ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ وَ مَنْ عَرَفَنَا وَ اتَّبَعَنَا کَانَ بِمَنْزِلَةِ الْمَلَائِکَةِ الَّذِینَ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَأَطَاعُوهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال ما را بر مردمان حجت قرار داد، و بر علم خود امین گردانید، هر کس ما را انکار کند مانند شیطان است که از امر خداوند سرپیچیده و بر آدم سجده نکرد، و هر کس ما را بشناسد و از ما اطاعت کند، مانند فرشتگان است که امر پروردگار را اطاعت کردند و بر آدم سجده نمودند. - . اختصاص: 134 -

**[ترجمه]

«25»

تَقْرِیبُ الْمَعَارِفِ، لِأَبِی الصَّلَاحِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ مَوْلًی لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: کُنْتُ مَعَهُ علیه السلام فِی بَعْضِ خَلَوَاتِهِ فَقُلْتُ إِنَّ لِی عَلَیْکَ حَقّاً أَ لَا تُخْبِرُنِی عَنْ هَذَیْنِ الرَّجُلَیْنِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ؟

1) 1. البینة: 1.

2) 2. إبراهیم: 28.

3) 3. الاختصاص: 262 و مثله فی العیّاشیّ ج 2 ص 29.

4) 4. البقرة: 160.

5) 5. البقرة: 161- 163.

6) 6. الاختصاص: 334.

7) 7. الاختصاص: 334.

فَقَالَ کَافِرَانِ کَافِرٌ مَنْ أَحَبَّهُمَا.

وَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام عَنْهُمَا فَقَالَ کَافِرَانِ کَافِرٌ مَنْ تَوَلَّاهُمَا.

قَالَ وَ تَنَاصَرَ الْخَبَرُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام مِنْ طُرُقٍ مُخْتَلِفَةٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: ثَلَاثَةٌ لا یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ إِمَامٌ وَ لَیْسَ بِإِمَامٍ وَ مَنْ جَحَدَ إِمَامَةَ إِمَامٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لَهُمَا فِی الْإِسْلَامِ نَصِیباً وَ مِنْ طُرُقٍ أُخَرَ أَنَّ لِلْأَوَّلَیْنِ وَ مِنْ أُخَرَ لِلْأَعْرَابِیَّیْنِ فِی الْإِسْلَامِ نَصِیباً.

ثم قال رحمه الله إلی غیر ذلک من الروایات عمن ذکرناه و عن أبنائهم علیهم السلام مقترنا بالمعلوم من دینهم لکل متأمل حالهم أنهم یرون فی المتقدمین علی أمیر المؤمنین علیه السلام و من دان بدینهم أنهم کفار و ذلک کاف عن إیراد روایة و أورد أخبارا أخر أوردناها فی کتاب الفتن.

**[ترجمه]تقریب المعارف: یکی از غلامان امام سجاد علیه السلام می‌گوید: در خلوتی که با ایشان بودم، از حضرت علیه السلام پرسیدم: به حقی که من بر شما دارم، مرا از این دو مرد، ابوبکر و عمر، با خبر سازید، آیا آن دو کافرند، حضرت فرموند:هر دوی آنها کافرند و هر کس آن‌ها را دوست بدارد، نیزکافر است.

از ابوحمزه ثمالی نقل شده است: از امام سجاد علیه السلام درباره این دو شخص (ابوبکر و عمر) سوال شد. حضرت علیه السلام فرمود: آن‌دو کافرند و پیروانشان نیز کافر هستند .

• از امام زین العابدین و امام باقر و صادق علیهم السّلام روایت شده که فرمودند: خداوند روز قیامت به سه نفر توجه نمی‌کند و اعمال آنها را پاک نمی‌سازد و به عذاب دردناکی گرفتار خواهند شد

هر کس خود را امام بداند در صورتی که امام نباشد، کسی که امام تعین شده از طرف خداوند را انکار کند و کسی که معتقد شود آن دو در اسلام بهره و نصیبی دارند.

مرحوم مجلسی رحمه الله، روایات دیگری نیز از ائمه علیهم السلام نقل شده است که دینشان معلوم و مشخص است، برای هر کس که در حال ایشان تامل و تفکر نماید، بیان کردیم، زیرا این حدیث امیرالمومنین علیه السلام که فرمود: «هر کس از آن‌ها پیروی کند، بی‌شک کافر است»، از بیان هر روایت و حدیث دیگری که در کتاب الفتن نقل نموده‌ایم، کفایت می‌کند.

**[ترجمه]

«26»

نهج، [نهج البلاغة]: قَامَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلٌ فَقَالَ أَخْبِرْنَا عَنِ الْفِتْنَةِ وَ هَلْ سَأَلْتَ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ علیه السلام لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَوْلَهُ الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ‌⁽¹⁾عَلِمْتُ أَنَّ الْفِتْنَةَ لَا تَنْزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیْنَ أَظْهُرِنَا فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا هَذِهِ الْفِتْنَةُ الَّتِی أَخْبَرَکَ اللَّهُ بِهَا فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ أُمَّتِی سَیُفْتَنُونَ مِنْ بَعْدِی فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ

ص أَ وَ لَیْسَ قَدْ قُلْتَ لِی یَوْمَ أُحُدٍ حَیْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ حِیزَتْ عَنِّی الشَّهَادَةُ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقُلْتَ لِی أَبْشِرْ فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِکَ فَقَالَ لِی إِنَّ ذَلِکَ لَکَذَلِکَ فَکَیْفَ صَبْرُکَ إِذاً فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَیْسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ وَ لَکِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرَی وَ الشُّکْرِ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ الْقَوْمَ سَیُفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ یَمُنُّونَ بِدِینِهِمْ عَلَی رَبِّهِمْ وَ یَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ یَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ یَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْکَاذِبَةِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِیَةِ فَیَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِیذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِیَّةِ وَ الرِّبَا بِالْبَیْعِ فَقُلْتُ:

1) 1. العنکبوت: 12.

یَا رَسُولَ اللَّهِ فَبِأَیِّ الْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذَلِکَ أَ بِمَنْزِلَةِ رِدَّةٍ أَمْ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ فَقَالَ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: مردی در محضر علی علیه السّلام از جای خود برخاست و گفت ما را از فتنه مطلع سازید و بفرمائید شما از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در این باره سؤالی کرده‌اید، یا خیر؟ علی علیه السّلام فرمود: هنگامی که این آیه شریفه فرود آمد: «أم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» - . عنکبوت / 12 - {آیا مردم پنداشتند که تا گفتند ایمان آوردیم، رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟} نازل شد دانستم تا رسول خدا هست فتنه نخواهد شد.

عرض کردم یا رسول اللَّه، این فتنه‌ای که خداوند شما را از آن آگاه می‌کند، کدام فتنه است؟ رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: ای علی، امت من بعد از من گرفتار فتنه خواهند شد. علی علیه السّلام گوید: عرض کردم یا رسول اللَّه، در روز احد گروهی به شهادت رسیدند و من در آن روز به این فیض نرسیدم و سخت ناراحت بودم .

شما در آن روز بمن فرمودید ای علی تو را مژده می‌دهم که تو هم بعد از این به شهادت خواهی رسید و این موضوع حتما پیش خواهد آمد، شما در آن روز چگونه صبر خواهید کرد، گفتم: یا رسول اللَّه این جا از جاهای صبر و شکیبائی نیست، باید در این گونه جاها و از این گونه موقعیت‌ها خوشحال شد و سپاسگزاری کرد.

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: ای علی این مردم در اموال خود گرفتار فتنه و آزمایش قرار خواهند گرفت، و برای اینکه مسلمان شده‌اند به خداوند منت خواهند گذاشت و آرزوی رحمت و مغفرت خواهند کرد، و از قدرت خداوند خود را در امان خواهند دانست، و یا به شبهات دروغ حرام‌ها را حلال خواهند کرد.و با غفلت و نادانی از دچار هوا و هوس می‌شوند شراب و مسکرات را حلال می‌کنند و آن را بنام نبیذ و یا آب جو می‌خورند، به نام هدیه دادن، رشوه میپذیرند و به اسم تجارت ، ربا را دراموال خویش در اموال خویش وارد میسازند گفتم: یا رسول اللَّه من آنها را چگونه به حساب بیاورم، آیا آنها مرتد هستند و یا گرفتار فتنه شده‌اند؟ فرمودند: آنها مبتلا به فتنه شده‌اند. - . نهج البلاغه 1: 302، خطبه 154 -

**[ترجمه]

«27»

کِتَابُ الْبُرْهَانِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِی الْحَسَنُ بْنُ خُضَیْرٍ قَالَ حَدَّثَنِی إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ بْنَ حَمَّادِ بْنِ زَیْدٍ الْبَصْرِیُّ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی وَ مُوسَی بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِیُّ قَالا حَدَّثَنَا إِسْمَاعِیلُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْقَاضِی قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی إِسْمَاعِیلُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ حَمَّادٍ وَ اللَّفْظُ لَهُ قَالَ: بَعَثَ إِلَیَّ وَ إِلَی عِدَّةٍ مِنَ الْمَشَایِخِ یَحْیَی بْنُ أَکْثَمَ الْقَاضِی فَأَحْضَرَنَا وَ قَالَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ یَعْنِی الْمَأْمُونَ أَمَرَنِی أَنْ أُحْضِرَ غَداً مَعَ الْفَجْرِ أَرْبَعِینَ رَجُلًا کُلُّهُمْ فَقِیهٌ یَفْهَمُ وَ یُحْسِنُ الْجَوَابَ فَسَمُّوا مَنْ تَعْرِفُونَ فَسَمَّیْنَا لَهُ قَوْماً فَأَحْضَرَهُمْ وَ أَمَرَنَا بِالْبُکُورِ فَغَدَوْنَا عَلَیْهِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَرَکِبَ وَ رَکِبْنَا مَعَهُ فَدَخَلَ إِلَی الْمَأْمُونِ وَ أَمَرَنَا أَنْ نُصَلِّیَ فَلَمْ نَسْتَتِمَّ الصَّلَاةَ حَتَّی خَرَجَ الْآذِنُ فَقَالَ ادْخُلُوا فَدَخَلْنَا وَ إِذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ جَالِسٌ عَلَی فِرَاشِهِ وَ عَلَی سَوَادِهِ وَ الْعِمَامَةِ الطَّوِیلَةِ فَلَمَّا سَلَّمْنَا رَدَّ السَّلَامَ ثُمَّ حَدَرَ عَنْ عَرْشِهِ وَ نَزَعَ عِمَامَتَهُ وَ سَوَادَهُ وَ أَقْبَلَ عَلَیْنَا وَ قَالَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَحَبَّ مُنَاظَرَتَکُمْ عَلَی مَذْهَبِهِ الَّذِی هُوَ عَلَیْهِ وَ دِینِهِ الَّذِی یَدِینُ اللَّهَ بِهِ قُلْنَا لِیَقُلْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَیَّدَهُ اللَّهُ فَقَالَ إِنِّی أَدِینُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام خَیْرُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَوْلَی النَّاسِ بِمَقَامِ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَحَقُّهُمْ بِالْخِلَافَةِ مِنْ بَعْدِهِ فَأَطْرَقْنَا جَمِیعاً فَقَالَ یَحْیَی أَجِیبُوا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَلَمَّا رَأَیْتُ سُکُوتَ الْقَوْمِ جَثَوْتُ عَلَی رُکْبَتَیَّ ثُمَّ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ فِینَا مَنْ لَا یَعْرِفُ مَا ذَکَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَمْرِ عَلِیٍّ وَ قَدْ دَعَانَا لِلْمُنَاظَرَةِ وَ نَحْنُ مُنَاظِرُوهُ عَلَی مَا ذَکَرَ فَقَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنْ شِئْتَ سَأَلْتُکَ وَ إِنْ شِئْتَ فَاسْأَلْنِی فَاغْتَنَمْتُهَا مِنْهُ وَ قُلْتُ بَلْ أَسْأَلُ فَقَالَ سَلْ قُلْتُ مِنْ أَیْنَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَفْضَلُ

1) 1. نهج البلاغة ج 1 ص 301، الرقم 154 من الخطب.

النَّاسِ مِنْ بَعْدِ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَحَقُّهُمْ بِالْخِلَافَةِ مِنْ بَعْدِهِ قَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ النَّاسِ بِمَا ذَا یَتَفَاضَلُونَ قُلْتُ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَمَّنْ فَضَلَ صَاحِبَهُ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ثُمَّ إِنَّ الْمَفْضُولَ عَمَلَ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِأَکْثَرَ مِنْ عَمَلِ الْفَاضِلِ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ یَلْحَقُ بِهِ قُلْتُ لَا یَلْحَقُ الْمَفْضُولُ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالْفَاضِلِ أَبَداً قَالَ فَانْظُرْ مَا رَوَاهُ أَصْحَابُکَ مِمَّنْ أَخَذْتَ دِینَکَ عَنْهُمْ وَ جَعَلْتَهُمْ قُدْوَةً لَکَ مِنْ فَضَائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام فَقِسْ إِلَیْهَا مَا أُنْزِلَ بِهِ مِنْ فَضَائِلِ أَبِی بَکْرٍ فَإِنْ وَجَدْتَ فَضَائِلَ أَبِی بَکْرٍ تُشَاکِلُ فَضَائِلَ عَلِیٍّ فَقُلْ إِنَّهُ أَفْضَلُ لَا وَ اللَّهِ وَ لَکِنْ قِسْ فَضَائِلَهُ إِلَی مَا رُوِیَ لَکَ مِنْ فَضَائِلِ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ فَإِنْ وَجَدْتَ لَهُمَا مِنَ الْمَفَاضِیلِ مِثْلَ الَّذِی لِعَلِیٍّ وَحْدَهُ فَقُلْ إِنَّهُمَا أَفْضَلُ لَا بَلْ فَقِسْ فَضَائِلَهُ إِلَی فَضَائِلِ الْعَشَرَةِ الَّذِینَ شُهِدَ لَهُمْ بِالْجَنَّةِ فَإِنْ وَجَدْتَهَا تُشَاکِلُ فَضَائِلَهُ فَقُلْ إِنَّهُمَا أَفْضَلُ مِنْهُ یَا إِسْحَاقُ أَیُّ الْأَعْمَالِ کَانَتْ أَفْضَلَ یَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ قُلْتُ الْإِخْلَاصُ بِالشَّهَادَةِ وَ السَّبْقُ إِلَی الْإِسْلَامِ قَالَ صَدَقْتَ إِنَّ ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ‌⁽¹⁾إِنَّمَا عَنَی السَّابِقَ إِلَی الْإِسْلَامِ فَهَلْ عَلِمْتَ أَحَداً سَبَقَ عَلِیّاً إِلَی الْإِسْلَامِ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَسْلَمَ عَلِیٌّ وَ هُوَ حَدَثٌ صَغِیرُ السِّنِّ لَا یَجُوزُ عَلَیْهِ الْحُکْمُ وَ أَسْلَمَ أَبُو بَکْرٍ وَ قَدْ تَکَامَلَ عَقْلُهُ وَ جَازَ عَلَیْهِ الْحُکْمُ قَالَ أَجِبْنِی أَیُّهُمَا أَسْلَمَ قَبْلَ صَاحِبِهِ حَتَّی أُنَاظِرَکَ مِنْ بَعْدُ فِی الْحَدَاثَةِ قُلْتُ عَلِیٌّ أَسْلَمَ قَبْلَ أَبِی بَکْرٍ عَلَی هَذِهِ الشَّرِیطَةِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی حِینَ أَسْلَمَ أَ یَخْلُو أَنْ یَکُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعَاهُ فَأَجَابَ أَوْ یَکُونَ إِلْهَاماً مِنَ اللَّهِ لِعَلِیٍّ فَأَطْرَقْتُ مُفَکِّراً وَ قُلْتُ إِنْ قُلْتُ إِلْهَاماً قَدَّمْتُهُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ لَمْ یَعْرِفِ الْإِسْلَامَ حَتَّی جَاءَ بِهِ جَبْرَئِیلُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقُلْتُ بَلْ دَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَیَخْلُو النَّبِیُّ أَنْ یَکُونَ دَعَا عَلِیّاً بِأَمْرِ اللَّهِ أَوْ تَکَلَّفَ ذَلِکَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ قُلْتُ:

1) 1. الواقعة: 10- 12.

لَا أَنْسِبُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله إِلَی التَّکَلُّفِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ‌⁽¹⁾

وَ لَکِنْ دَعَاهُ بِأَمْرِ اللَّهِ: قَالَ یَا إِسْحَاقُ فَمِنْ صِفَةِ الْجَبَّارِ أَنْ یُکَلِّفَ رُسُلَهُ مَا لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهِ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ قَالَ أَ وَ لَا تَرَی أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قَوْلِکَ أَسْلَمَ عَلِیٌّ وَ هُوَ صَغِیرٌ لَا یَجُوزُ عَلَیْهِ الْحُکْمُ قَدْ کَلَّفَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ دُعَاءِ الصِّبْیَانِ مَا لَا یُطِیقُ وَ شَغَلَهُ بِصَبِیٍّ لَا یَجُوزُ عَلَیْهِ الْحُکْمُ فَهُوَ یَدْعُوهُ السَّاعَةَ وَ یَرْتَدُّ بَعْدَ سَاعَةٍ ثُمَّ یُعَاوِدُ وَ یُعَاوِدُ الصَّبِیُّ الِارْتِدَادَ فَلَا حُکْمَ یَجُوزُ عَلَیْهِ وَ لَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَفْرُغُ مِنْهُ لِدُعَاءِ غَیْرِهِ أَ رَأَیْتَ هَذَا جَائِزاً عِنْدَکَ أَنْ تَنْسُبَهُ إِلَی رَبِّنَا سُبْحَانَهُ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ قَالَ فَأَرَاکَ إِنَّمَا قَصَدْتَ فَضِیلَةً فَضَّلَ اللَّهُ بِهَا عَلِیّاً علیه السلام عَلَی هَذَا الْخَلْقِ جَمِیعاً آتَاهَا لَهُ لِیُعَرِّفَ بِهَا مَکَانَهُ وَ فَضْلَهُ بِأَنْ لَمْ یُشْرِکْ بِهِ سَاعَةً قَطُّ فَجَعَلْتَهَا نَقْصاً عَلَیْهِ وَ لَوْ کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ نَبِیَّهُ أَنَّ یَدْعُوَ الصِّبْیَانَ أَ لَمْ یَکُنْ دَعَاهُمْ کَمَا دَعَا عَلِیّاً علیه السلام قُلْتُ بَلَی قَالَ فَهَلْ بَلَغَکَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله دَعَا أَحَداً مِنْ صِبْیَانِ الْجَاهِلِیَّةِ وَ قَرَابَتِهِ بَدَأَ بِهِمْ لِئَلَّا یُقَالَ هَذَا ابْنُ عَمِّهِ أَوْ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ کَمَا فَعَلَ بِعَلِیٍّ قُلْتُ لَا قَالَ ثُمَّ أَیُّ الْأَفْعَالِ کَانَتْ أَفْضَلَ بَعْدَ السَّبْقِ إِلَی الْإِسْلَامِ قُلْتُ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتَ فَهَلْ تَجِدُ لِأَحَدٍ فِی الْجِهَادِ إِلَّا دُونَ مَا تَجِدُ لِعَلِیٍّ قُلْتُ فِی أَیِّ وَقْتٍ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فِی أَیِّ الْأَوْقَاتِ شِئْتَ قُلْتُ فِی یَوْمِ بَدْرٍ قَالَ نَعَمْ لَا أَزِیدُکَ عَلَیْهَا کَمْ قَتْلَی بَدْرٍ یَوْمَ بَدْرٍ قُلْتُ نَیِّفٌ وَ سِتُّونَ رَجُلًا مِنَ الْکُفَّارِ قَالَ کَمْ قَتْلَی عَلِیٍّ وَحْدَهُ مِنْهُمْ قُلْتُ نَیِّفٌ وَ عِشْرُونَ رَجُلًا وَ أَرْبَعُونَ لِسَائِرِ النَّاسِ قَالَ فَأَیُّ النَّاسِ أَفْضَلُ جِهَاداً قُلْتُ إِنَّ أَبَا بَکْرٍ کَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی عَرِیشِهِ قَالَ یَصْنَعُ مَا ذَا قُلْتُ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ قَالَ وَیْلَکَ دُونَ رَسُولِ اللَّهِ أَوْ شَرِیکاً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ أَوِ افْتِقَاراً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ إِلَی أَبِی بَکْرٍ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ یُدَبِّرَ أَبُو بَکْرٍ دُونَ رَسُولِ اللَّهِ أَوْ یَکُونَ

1) 1. الرعد: 38.

شَرِیکاً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ یَکُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقِیراً إِلَیْهِ قَالَ فَمَا الْفَضِیلَةُ فِی الْعَرِیشِ إِنْ کَانَ الْأَمْرُ عَلَی مَا وَصَفْتَ أَ لَیْسَ مَنْ ضَرَبَ بِسَیْفِهِ أَفْضَلَ مِمَّنْ جَلَسَ قُلْتُ کُلُّ الْجَیْشِ کَانَ مُجَاهِداً قَالَ صَدَقْتَ إِلَّا أَنَّ الضَّارِبَ بِالسَّیْفِ الْمُحَامِیَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَنِ الْجَیْشِ کَانَ أَفْضَلَ مِنَ الْجَیْشِ أَ مَا قَرَأْتَ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقاعِدِینَ ... أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً⁽¹⁾قُلْتُ أَ فَکَانَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ مُجَاهِدَیْنِ أَمْ لَا قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ أَخْبِرْنِی هَلْ کَانَ لِأَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ فَضْلٌ عَلَی مَنْ لَمْ یَشْهَدْ ذَلِکَ الْمَشْهَدَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَکَذَلِکَ یَسْبِقُ الْبَاذِلُ نَفْسَهُ عَلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ قُلْتُ أَجَلْ قَالَ یَا إِسْحَاقُ أَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ اقْرَأْ هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ فَقَرَأْتُ إِلَی قَوْلِهِ وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِلَی قَوْلِهِ وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً قَالَ عَلَی رِسْلِکَ فِیمَنْ أُنْزِلَ هَذَا قُلْتُ فِی عَلِیٍّ قَالَ هَلْ بَلَغَکَ أَنَّ عَلِیّاً حِینَ أَطْعَمَ الْمِسْکِینَ وَ الْیَتِیمَ وَ الْأَسِیرَ قَالَ إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ عَلَی مَا سَمِعْتَ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ قُلْتُ لَا قَالَ صَدَقْتَ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ عَرَفَ سَرِیرَةَ عَلِیٍّ وَ نِیَّتَهُ فَأَظْهَرَ ذَلِکَ فِی کِتَابِهِ تَعْرِیفاً مِنْهُ لَخَلْقِهِ حَالَ عَلِیٍّ وَ مَذْهَبَهُ وَ سَرِیرَتَهُ فَهَلْ عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَصَفَ شَیْئاً مِمَّا وَصَفَ فِی الْجَنَّةِ غَیْرَ هَذِهِ السُّورَةِ قَوارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قُلْتُ لَا قَالَ أَجَلْ وَ هَذِهِ فَضِیلَةٌ أُخْرَی أَنَّ اللَّهَ وَصَفَ لَهُ فِی الْجَنَّةِ مَا لَمْ یَصِفْهُ لِغَیْرِهِ أَ وَ تَدْرِی مَا مَعْنَی قَوارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قُلْتُ لَا قَالَ آنِیَةٌ مِنْ فِضَّةٍ یَنْظُرُ النَّاظِرُ مَا فِی دَاخِلِهَا کَمَا یَرَی فِی الْقَوَارِیرِ یَا إِسْحَاقُ أَ لَسْتَ مِمَّنْ یَشْهَدُ أَنَّ الْعَشَرَةَ فِی الْجَنَّةِ قُلْتُ بَلَی قَالَ أَ رَأَیْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ مَا أَدْرِی هَذَا الْحَدِیثُ صَحِیحٌ أَمْ لَا وَ مَا أَدْرِی لَعَلَّ رَسُولَ اللَّهِ

1) 1. النساء: 95 و 96.

ص قَالَهُ أَمْ لَمْ یَقُلْهُ أَ کَانَ عِنْدَکَ کَافِراً قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ قَالَ فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی هَذِهِ السُّورَةُ مِنَ الْقُرْآنِ أَمْ لَا أَ کَانَ عِنْدَکَ کَافِراً قُلْتُ نَعَمْ قَالَ یَا إِسْحَاقُ أَرَی أَثَرَهُمْ هَاهُنَا مُتَأَکِّداً الْقُرْآنُ یَشْهَدُ لِهَذَا وَ الْأَخْبَارُ تَشْهَدُ لِهَؤُلَاءِ ثُمَّ قَالَ أَ تَرْوِی یَا إِسْحَاقُ حَدِیثَ الطَّائِرِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ حَدِّثْنِی بِهِ فَحَدَّثْتُهُ بِهِ قَالَ أَ تُؤْمِنُ أَنَّ هَذَا الْحَدِیثَ صَحِیحٌ قُلْتُ رَوَاهُ مَنْ لَا یُمْکِنُنِی بِأَنْ أَرُدَّ حَدِیثَهُ وَ لَا أَشُکُّ فِی صِدْقِهِ قَالَ أَ فَرَأَیْتَ مَنْ أَیْقَنَ أَنَّ هَذَا الْحَدِیثَ صَحِیحٌ ثُمَّ زَعَمَ أَنَّ أَحَداً أَفْضَلُ مِنْ عَلِیٍّ أَ یَخْلُو مِنْ أَنْ یَقُولَ دُعَاءُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَرْدُودٌ أَوْ إِنَّ اللَّهَ عَرَفَ الْفَاضِلَ مِنْ خَلْقِهِ فَکَانَ الْمَفْضُولُ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنْهُ أَوْ یَقُولَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَعْرِفِ الْفَاضِلَ مِنَ الْمَفْضُولِ فَأَیُّ الثَّلَاثَةِ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَنْ تَقُولَ فَإِنَّکَ إِنْ قُلْتَ مِنْهَا شَیْئاً اسْتَبْذَیْتَ فَإِنْ کَانَ عِنْدَکَ فِی الْحَدِیثِ تَأْوِیلٌ غَیْرُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ أَوْجُهٍ فَقُلْ قُلْتُ لَا أَعْلَمُ وَ إِنَّ لِأَبِی بَکْرٍ فَضْلًا قَالَ أَجَلْ لَوْ لَا أَنَّ لِأَبِی بَکْرٍ فَضْلًا لَمْ أَقُلْ عَلِیٌّ أَفْضَلُ مِنْهُ فَمَا فَضْلُهُ الَّذِی قَصَدْتَ بِهِ السَّاعَةَ قُلْتُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا⁽¹⁾فَنَسَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی صُحْبَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ یَا إِسْحَاقُ أَمَا إِنِّی لَا أَحْمِلُکَ عَلَی الْوَعْرِ مِنْ طَرِیقِکَ فَإِنِّی وَجَدْتُ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ نَسَبَ إِلَی صُحْبَةِ مَنْ رَضِیَهُ

وَ رَضِیَ عَنْهُ کَافِراً فَقَالَ إِذْ یَقُولُ لِصَاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا⁽²⁾قُلْتُ إِنَّ ذَلِکَ کَانَ کَافِراً وَ أَبُو بَکْرٍ کَانَ مُؤْمِناً قَالَ فَإِذَا جَازَ أَنْ یَنْسُبَ إِلَی صُحْبَةِ مِنْ رَضِیَهُ وَ رَضِیَ عَنْهُ کَافِراً جَازَ أَنْ یَنْسُبَ إِلَی صُحْبَةِ نَبِیِّهِ مُؤْمِناً وَ لَیْسَ بِأَفْضَلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَا بِالثَّانِی وَ لَا بِالثَّالِثِ قُلْتُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَلَا یَقُولُ ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ

1) 1. براءة: 40.

2) 2. الکهف: 37.

لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ قَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنَّکَ تَأْبَی إِلَّا أَنْ أُخْرِجَکَ إِلَی الِاسْتِقْصَاءِ عَلَیْکَ أَخْبِرْنِی عَنْ حُزْنِ أَبِی بَکْرٍ أَ کَانَ لِلَّهِ رِضًا أَوْ کَانَ مَعْصِیَةً قُلْتُ إِنَّ أَبَا بَکْرٍ إِنَّمَا حَزَنَ مِنْ أَجْلِ رَسُولِ اللَّهِ خَوْفاً عَلَیْهِ مِنْ أَنْ یَصِلَ إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْمَکْرُوهِ قَالَ فَحُزْنُهُ کَانَ لِلَّهِ رِضًا أَوْ مَعْصِیَةً قُلْتُ بَلْ لِلَّهِ رِضًا قَالَ فَکَانَ بَعَثَ إِلَیْهِ رَسُولًا یَنْهَاهُ عَنْ طَلَبِ رِضَاهُ وَ عَنْ طَاعَتِهِ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ قَالَ أَ لَمْ تَزْعُمْ أَنَّ حُزْنَ أَبِی بَکْرٍ رِضًی قُلْتُ بَلَی قَالَ أَ وَ لَمْ تَجِدْ أَنَّ الْقُرْآنَ یَشْهَدُ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَا تَحْزَنْ نَهْیاً لَهُ عَنِ الْحُزْنِ وَ الْحُزْنُ لِلَّهِ رِضًی أَ فَلَا تَرَاهُ قَدْ نَهَی عَنِ طَلَبِ رِضَی اللَّهِ إِنْ کَانَ الْأَمْرُ عَلَی مَا وَصَفْتَ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ یَکُونَ کَذَلِکَ فَانْقَطَعْتُ عَنْ جَوَابِهِ قَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنَّ مَذْهَبِی الرِّفْقُ بِکَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یَرُدَّکَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ مَنْ عَنَی بِذَلِکَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ أَبَا بَکْرٍ قُلْتُ بَلْ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾أَ تَعْلَمُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ أَرَادَهُمُ اللَّهِ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ قُلْتُ لَا قَالَ إِنَّ النَّاسَ انْهَزَمُوا یَوْمَ حَنِینٍ فَلَمْ یَبْقَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَّا سَبْعَةٌ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ عَلِیٌّ یَضْرِبُ بِسَیْفِهِ وَ الْعَبَّاسُ آخِذٌ بِلِجَامِ بَغْلَتِهِ وَ الْبَاقُونَ یَحْدِقُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَوْفاً أَنْ یَنَالَهُ مِنْ سِلَاحِ الْقَوْمِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی أَعْطَی اللَّهُ رَسُولَهُ النَّصْرَ فَالْمُؤْمِنُونَ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ عَلِیٌّ خَاصَّةً ثُمَّ مَنْ حَضَرَهُ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ قَدْ قِیلَ إِنَّ سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ وَ عَمَّاراً کَانَا فِیهِمْ فَمَنْ أَفْضَلُ یَا إِسْحَاقُ مَنْ کَانَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَنَزَلَتِ السَّکِینَةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ عَلَیْهِ أَمْ مَنْ کَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ نَزَلَتِ السَّکِینَةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یَرَهُ مَوْضِعاً لِتَنْزِیلِهَا عَلَیْهِ مَعَهُ قُلْتُ بَلْ مَنْ أُنْزِلَتِ السَّکِینَةُ عَلَیْهِ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله

1) 1. براءة: 9.

قَالَ فَمَنْ أَفْضَلُ عِنْدَکَ مَنْ کَانَ مَعَهُ فِی الْغَارِ أَمْ مَنْ نَامَ عَلَی فِرَاشِهِ وَ وَقَاهُ بِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْرَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَنْ یَأْمُرَ عَلِیّاً علیه السلام بِالنَّوْمِ عَلَی فِرَاشِهِ وَ أَنْ یَقِیَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بِنَفْسِهِ فَأَمَرَهُ بِذَلِکَ فَبَکَی عَلِیٌّ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا یُبْکِیکَ یَا عَلِیُّ قَالَ الْخَوْفُ عَلَیْکَ أَ فَتَسْلَمُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ فَاسْتَبْشَرَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ قَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً لِرَبِّی طَابَتْ نَفْسِی بِالْفِدَاءِ لَکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ثُمَّ أَتَی عَلِیٌّ مَضْجَعَهُ فَاضْطَجَعَ وَ تَسَجَّی بِثَوْبِهِ وَ جَاءَ الْمُشْرِکُونَ مِنْ قُرَیْشٍ فَأَحْدَقُوا بِهِ وَ لَا یَشُکُّونَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله حَاصِلٌ فِی أَیْدِیهِمْ قَدْ أَجْمَعُوا أَنْ یَضْرِبَهُ کُلُّ بَطْنٍ مِنْ قُرَیْشٍ بِالسَّیْفِ لِئَلَّا یَطْلُبَ بَنُو هَاشِمٍ بَطْناً مِنْ بُطُونِ قُرَیْشٍ بِدَمِهِ وَ هُوَ یَسْمَعُ مَا الْقَوْمُ فِیهِ مِنْ تَلَفِ نَفْسِهِ فَلَمْ یَدْعُهُ ذَلِکَ إِلَی الْجَزَعِ کَمَا جَزَعَ صَاحِبُهُ فِی الْغَارِ وَ لَمْ یَزَلْ صَابِراً مُحْتَسِباً وَ بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ مَلَائِکَةً تَمْنَعُهُ مِنْ مُشْرِکِی قُرَیْشٍ حَتَّی أَصْبَحَ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَامَ فَنَظَرَ الْقَوْمُ إِلَیْهِ فَقَالُوا أَیْنَ مُحَمَّدٌ قَالَ لَا أَعْلَمُ أَیْنَ هُوَ قَالُوا لَا نَرَاکَ إِلَّا کُنْتَ تَغُرُّنَا مُنْذُ اللَّیْلَةِ ثُمَّ لَحِقَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَمْ یَزَلْ عَلِیٌّ أَفْضَلَ لِمَا بَدَا مِنْهُ یَزِیدُ وَ لَا یَنْقُصُ حَتَّی قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ یَا إِسْحَاقُ أَ تَرْوِی حَدِیثَ الْوَلَایَةِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ ارْوِهِ فَرَوَیْتُهُ فَقَالَ أَ لَیْسَ هَذَا الْحَدِیثُ قَدْ أَوْجَبَ لِعَلِیٍّ عَلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ مَا لَمْ یَجِبْ لَهُمَا عَلَیْهِ قُلْتُ نَعَمْ إِلَّا أَنَّ النَّاسَ لَا یَقُولُونَ بِذَلِکَ وَ قَالُوا بِأَنَّ هَذَا الْحَدِیثَ إِنَّمَا کَانَ بِسَبَبِ زَیْدِ بْنِ حَارِثَةَ لِشَیْ‌ءٍ جَرَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عَلِیٍّ فَأَنْکَرَ وَلَاءَ عَلِیٍّ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَ ذَلِکَ قَالَ یَا سُبْحَانَ اللَّهِ لِهَذِهِ الْعُقُولِ مَتَی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ وَ فِی أَیِّ مَوْضِعٍ قُلْتُ بِغَدِیرِ خُمٍّ عِنْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ قَالَ أَجَلْ فَمَتَی قُتِلَ زَیْدُ بْنُ حَارِثَةَ قَالَ مَوْضِعٌ بِمُؤْتَهَ قَالَ فَکَمْ کَانَ بَیْنَ قَتْلِ زَیْدٍ وَ بَیْنَ غَدِیرِ خُمٍّ قُلْتُ سَبْعُ سِنِینَ أَوْ ثَمَانِی سِنِینَ‌⁽¹⁾

قَالَ وَیْحَکَ کَیْفَ رَضِیتَ لِنَفْسِکَ بِهَذَا وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ خِطَابَهُ لِلْمُسْلِمِینَ کَافَّةً أَ لَسْتُ أَوْلَی بِکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَیْلَکُمْ لَا تَجْعَلُوا فُقَهَاءَکُمْ أَرْبَابَکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ

1) 1. بل سنتان فان غزوة مؤتة کانت سنة ثمان للهجرة.

یَقُولُ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽¹⁾وَ لَمْ یُصَلُّوا لَهُمْ وَ لَمْ یَصُومُوا وَ لَا زَعَمُوا أَنَّهُمْ آلِهَةٌ وَ لَکِنَّهُمْ أَمَرُوهُمْ فَأَطَاعُوهُمْ أَفْتَوْا بِغَیْرِ حَقٍّ فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا: أَ تَرْوِی یَا إِسْحَاقُ حَدِیثَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی قُلْتُ نَعَمْ قَالَ ارْوِهِ فَرَوَیْتُهُ قَالَ فَهَلْ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَرِحَ بِهَذَا الْقَوْلِ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ قَالَ أَ فَمَا تَعْلَمُ أَنَّ هَارُونَ مِنْ مُوسَی أَخُوهُ لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَعَلِیٌّ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ قُلْتُ لَا قَالَ أَ وَ لَیْسَ هَارُونُ نَبِیّاً قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ عَلِیٌّ غَیْرَ نَبِیٍّ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَهَذَانِ مَعْدُومَانِ فِی عَلِیٍّ مِنَ الْحَالِ الَّتِی کَانَتْ فِی هَارُونَ فَمَا مَعْنَی قَوْلِهِ لِعَلِیٍّ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی قُلْتُ لَهُ إِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ یُطَیِّبَ نَفْسَ عَلِیٍّ لَمَّا قَالَ الْمُنَافِقُونَ اسْتَخْلَفَهُ اسْتِثْقَالًا لَهُ قَالَ فَأَرَادَ أَنْ یُطَیِّبَ قَلْبَ عَلِیٍّ بِقَوْلٍ لَا مَعْنَی لَهُ فَسَکَتُّ فَقَالَ إِنَّ لَهُ مَعْنًی فِی کِتَابِ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ ظَاهِراً بَیِّناً قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ غَلَبَتْ عَلَیْکُمُ الْأَهْوَاءُ وَ الْعَمَایَةُ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یُخْبِرُ عَنِ مُوسَی حَیْثُ یَقُولُ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ‌⁽²⁾قُلْتُ إِنَّ مُوسَی اسْتَخْلَفَ هَارُونَ فِی قَوْمِهِ وَ هُوَ حَیٌّ وَ مَضَی إِلَی رَبِّهِ وَ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله اسْتَخْلَفَ عَلِیّاً علیه السلام حِینَ خَرَجَ إِلَی غَزْوَتِهِ قَالَ کَلَّا لَیْسَ کَمَا قُلْتَ أَخْبِرْنِی عَنِ مُوسَی حِینَ اسْتَخْلَفَ هَارُونَ هَلْ کَانَ مَعَهُ حِینَ ذَهَبَ إِلَی رَبِّهِ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ أَوْ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ قُلْتُ لَا قَالَ أَ وَ لَیْسَ اسْتَخْلَفَهُ عَلَی جَمَاعَتِهِمْ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حِینَ خَرَجَ إِلَی غَزْوَتِهِ هَلْ خَلَّفَ إِلَّا الضُّعَفَاءَ وَ النِّسَاءَ وَ الصِّبْیَانَ فَأَنَّی یَکُونُ هَذَا مِثْلَ ذَلِکَ وَ مَا مَعْنَی الِاسْتِخْلَافِ هَاهُنَا وَ عَلَی أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَدْ بَیَّنَ ذَلِکَ بِقَوْلِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی فَقَدْ کَشَفَ ذَلِکَ بِأَنَّهُ اسْتَخْلَفَهُ مِنْ بَعْدِهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ

إِلَّا عَلَی النُّبُوَّةِ إِذْ کَانَ خَاتَمَ النَّبِیِّینَ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یَکُنْ قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لِیَبْطُلَ أَبَداً أَ تَرْوِی یَا إِسْحَاقُ حَدِیثَ الْمُبَاهَلَةِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَ تَرْوِی حَدِیثَ الْکِسَاءِ

1) 1. براءة: 31.

2) 2. الأعراف: 142.

قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَفَکِّرْ فِی هَذَا أَوْ هَذَا وَ اعْلَمْ أَیُّ شَیْ‌ءٍ فِیهِمَا ثُمَّ قَالَ مَنْ ذَا الَّذِی تَصَدَّقَ وَ هُوَ رَاکِعٌ قُلْتُ عَلِیٌّ تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ قَالَ أَ تَعْرِفُ غَیْرَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَمَا قَرَأْتَ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ‌⁽¹⁾قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَ فَمَا فِی هَذِهِ الْآیَةِ نَصَّ اللَّهُ عَلَی عَلِیٍّ بِقَوْلِهِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ جَمَعَ بِقَوْلِهِ الَّذِینَ آمَنُوا قَالَ الْقُرْآنُ عَرَبِیٌّ وَ نَزَلَ بِلُغَاتِ الْعَرَبِ وَ الْعَرَبُ تُخَاطِبُ الْوَاحِدَ بِخِطَابِ الْجَمْعِ وَ یَقُولُ الْوَاحِدُ فَعَلْنَا وَ صَنَعْنَا وَ هُوَ مِنْ کَلَامِ الْمَلِکِ وَ الْعَالِمِ وَ الْفَاضِلِ وَ کَذَلِکَ قَالَ اللَّهُ خَلَقْنَا السَّماواتِ‌⁽²⁾وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً⁽³⁾وَ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ وَ قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ حِکَایَةً مِنْ خِطَابِهِ سُبْحَانَهُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ‌⁽⁴⁾وَ لَمْ یَقُلْ ارْجِعْنِی لِهَذِهِ الْعِلَّةِ ثُمَّ قَالَ یَا إِسْحَاقُ أَ وَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَشَادَ بِذِکْرِ عَلِیٍّ وَ بِفَضْلِهِ وَ طَوَّقَ أَعْنَاقَهُمْ وِلَایَتَهُ وَ إِمَامَتَهُ وَ بَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ خَیْرُهُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَّهُ لَا یَتِمُّ لَهُمْ طَاعَةُ اللَّهِ إِلَّا بِطَاعَتِهِ وَ کَانَ فِی جَمِیعِ مَا فَضَّلَهُ بِهِ نَصٌّ عَلَی أَنَّهُ وَلِیُّ الْأَمْرِ بَعْدَهُ قَالُوا إِنَّمَا یَنْطِقُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنْ هَوَاهُ وَ قَدْ أَضَلَّهُ حُبُّهُ ابْنَ عَمِّهِ وَ أَغْوَاهُ وَ أَطْنَبُوهُ فِی الْقَوْلِ سِرّاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْمُطَّلِعُ عَلَی السَّرَائِرِ وَ النَّجْمِ إِذا هَوی ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی ثُمَّ قَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنَّ النَّاسَ لَا یُرِیدُونَ الدِّینَ إِنَّمَا أَرَادُوا الرِّئَاسَةَ وَ طَلَبَ ذَلِکَ أَقْوَامٌ فَلَمْ یَقْدِرُوا عَلَیْهِ بِالدُّنْیَا فَطَلَبُوا ذَلِکَ بِالدِّینِ وَ لَا حِرْصَ لَهُمْ

1) 1. المائدة: 55.

2) 2. فی آیات عدیدة.

3) 3. النبأ: 12.

4) 4. المؤمنون: 99.

عَلَیْهِ وَ لَا رَغْبَةَ لَهُمْ فِیهِ أَ مَا تَرْوِی أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ یُذَادُ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِی عَنِ الْحَوْضِ فَأَقُولُ یَا رَبِّ أَصْحَابِی أَصْحَابِی فَیُقَالُ لِی إِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا أَحْدَثُوا بَعْدَکَ رَجَعُوا الْقَهْقَرَی قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَفَکِّرْ فِی هَذَا فَقَالَ النَّاسُ مَا أَرَادُوا وَ طَالَ الْمَجْلِسُ وَ عَلَتِ الْأَصْوَاتُ وَ ارْتَفَعَ الْکَلَامُ فَقَالَ یَحْیَی بْنُ أَکْثَمَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ أَوْضَحْتَ لِمَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ الْخَیْرَ وَ بَیَّنْتَ وَ اللَّهِ مَا لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَی دَفْعِهِ فَأَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ مَا تَقُولُونَ قُلْنَا کُلُّنَا یَقُولُ بِقَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَفَّقَهُ اللَّهُ قَالَ وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَبِلَ الْقَوْلَ مِنَ النَّاسِ لَمْ أَکُنْ لِأَقْبِلَهُ مِنْکُمْ اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ نَصَحْتُ اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ أَرْشَدْتُ اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ أَخْرَجْتُ الْأَمْرَ مِنْ عُنُقِی اللَّهُمَّ إِنِّی أَدِینُ لَکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکِ بِحُبِّ عَلِیٍّ وَ وَلَایَتِهِ فَنَهَضْنَا مِنْ عِنْدِهِ وَ کَانَ هَذَا آخِرَ مَجْلِسِنَا مِنْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کتاب برهان: اسماعیل بن اسحاق گوید: یحیی بن اکثم قاضی مرا با گروهی از مشایخ دعوت کردند تا در موردی با وی مذاکره کنیم، ما هم در منزل او اجتماع کردیم، یحیی گفت: امیر المؤمنین یعنی مامون امر کرده فردا بعد از فجر با چهل نفر از فقهاء و اهل فضل و دانش در منزل او اجتماع کنیم، و با هم مذاکره نمائیم.

حال از میان خود چهل نفر از فقهاء و سخن‌وران و اهل نظر را انتخاب کنید تا پاسخ سؤالات را نیکو بدهند و از عهده مسائل مطروحه برایند، اینک هر کس را شایسته این مجلس می‌دانید معرفی کنید، ما هم گروهی را نام بردیم و انتخاب کردیم و مراتب را به آنها اطلاع دادیم و روز بعد در منزل یحیی حاضر شدیم .

ما قبل از طلوع آفتاب به منزل یحیی رفتیم، او سوار شد و ما هم سوار شدیم، و به طرف خانه مامون رهسپار شدیم، بعد از اینکه وارد قصر مامون شدیم در یک اطاق ابتداء نماز گزاردیم، هنوز نماز ما تمام نشده بود که اذن ورود به اطاق مامون داده شد، ما همه وارد شدیم و در جاهای خود مستقر شدیم.

مامون در حالی که لباس سیاه در بر کرده و عمامه‌ای دراز بر سر نهاده در جای خود قرار گرفته بود، ما بر او سلام کردیم و او هم جواب سلام ما را داد و بعد از جایگاهش فرود آمد و عمامه خود را از سرش برداشت و لباسهای سیاه را از تنش در آورد و متوجه ما شد و گفت: امیر المؤمنین دوست دارد در موضوعات دینی با شما مناظره کند تا پاره‌ای از مسائل روشن شود.

ما گفتیم: خداوند امیر المؤمنین را تایید کند هر چه در نظر دارید بفرمائید، مامون گفت: من عقیده دارم و در نزد خداوند هم به این عقیده گواهی می‌دهم که امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام بهترین مخلوقات بعد از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می‌باشد.

علی علیه السّلام از همگان به جانشینی پیامبر شایسته‌تر می‌باشد، و خلافت و امامت بعد از رسول به او تعلق دارد، راوی گوید: ما همگان سکوت کردیم و سر بزیر افکندیم، یحیی گفت: پاسخ امیر المؤمنین را بدهید.

اسماعیل بن اسحاق گوید: من هنگامی که متوجه شدم همه سکوت کرده‌اند روی زانوی خود نشستم و گفتم: یا امیر المؤمنین، در میان ما کسانی هستند که به آن چه امیر المؤمنین می‌گوید شناخت ندارند و علی علیه السّلام را آن طور که شما معرفی می‌کنید، نمی‌شناسند در حالی که ما را برای مناظره این جا دعوت کرده‌اند و ما باید در این موضوع مناظره کنیم.

مامون گفت: ای اسحاق اگر بخواهی از تو سؤال می‌کنیم، و اگر می‌خواهی شما از من سؤال کنید، من این موضوع را مغتنم دانستم و گفتم من سؤال می‌کنم، گفت: بپرسید، گفتم: امیر المؤمنین از کجا می‌گوید: که علی بن ابی طالب بهترین مردم بعد از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می‌باشد و او شایسته خلافت است .

مامون گفت: به من بگو فضیلت و برتری انسان‌ها نسبت به همدیگر از کجا پیدا می‌شود، و ملاک امتیازها چیست، گفتم: به کارهای نیک و عمل صالح معلوم می‌گردد که آدم‌ها با هم چه فرقی دارند، مامون گفت: بگو در زمان رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله در میان اصحاب و یاران آن بزرگوار کدام یک برتری داشت.

بعد از این اگر مفضول بعد از وفات حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله کارهائی انجام داد و بیشتر از فاضل در عهد رسول کار کرد، آیا مفضول می‌تواند خود را هم پایه با فاضل بداند؟ من در پاسخ او گفتم :کسی که در عهد رسول اکرم مفضول بوده هرگز توانائی ندارد خود را به فاضل برساند.

مامون گفت: اکنون بنگر اصحاب شما همان کسانی که شما دینتان را از آنها اخذ کرده‌اید و آنها را در امور دین و دنیا رهبر گرفته‌اید و به اعمال آنها اقتداء می‌کنید چه اندازه برای علی علیه السّلام فضائل نقل می‌کنند، و آن فضائل را در کنار فضائلی که برای ابو بکر روایت کرده‌اند مقایسه کن.

بعد در این باره نیکو دقت کن و توجه نما که آیا فضائل ابو بکر می‌تواند با فضائل علی قابل مقایسه باشد، اگر قابل مقایسه بود بگو او افضل است، نه به خداوند سوگند اگر فضائل ابو بکر و عمر را هم با یک دیگر جمع کنید و روی هم بریزید باز هم فضیلت علی از هر دو زیادتر خواهد بود.

اگر در این جا برای آن دو فضیلت‌هائی دیدی بگو آن دو از علی برتر هستند، از این هم بگذرید بروید در باره عشره مبشره تحقیق کنید، و به بینید که فضائل همه آنها هم به مناقب و فضائل علی علیه السّلام نمی‌رسد و اگر دیدید، بگوئید آن دو برتر می‌باشند.

ای اسحاق روزی که خداوند رسول خود را مبعوث کرد، چه عملی از همه بهتر و برتر بود، گفتم: کلمه شهادت که از روی اخلاص گفته می‌شد و پیشی گرفتن به اسلام و قبل از همه مسلمان شدن و عمل به احکام اسلام .

گفت راست می‌گوئید در کتاب خداوند آمده است «السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ» - . واقعه / 10 – 12 - کسانی که از همگان پیشی گرفته‌اند آنها مقرب می‌باشند و در بهشت متنعم می‌باشند، در اینجا مقصود از سابقون کسانی هستند که زودتر مسلمان شده‌اند، آیا می‌دانی کسی قبل از علی علیه السّلام اسلام آورده باشد.

گفتم: یا امیر المؤمنین، علی علیه السلام در حالی اسلام آورد که هنوز کودک بود و احکام بر او جاری نبود، ولی ابو بکر هنگامی که مسلمان شد در کمال عقل بوده و احکام هم بر او واجب می‌شد، مامون گفت: شما به من جواب بده کدام یک از آنها زودتر مسلمان شدند تا من در این باره با شما مناظره کنم، گفت: البته معلوم است که علی قبل از ابو بکر مسلمان شده است.

مامون گفت: به من بگو هنگامی که علی مسلمان شد، آیا رسول خدا او را به اسلام دعوت کرد و یا خداوند به او الهام فرمود و او هم اسلام اختیار کرد، اسماعیل گوید: من در این جا به زمین نگاه کردم و در فکر فرو رفتم، اگر بگویم با الهام بوده که او را به رسول خدا مقدم داشته‌ام، زیرا رسول خدا قبلا از اسلام خبر نداشت تا آنگاه که جبرئیل آمد و به او تعلیم داد.

لذا گفتم: البته پیامبر او را دعوت به اسلام کرد، مامون گفت: حالا که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله او را به اسلام دعوت کرده، آیا به امر خدا بوده یا رسول خدا خود از روی تکلف او را دعوت کرده است ؟گفتم: پیامبر کاری از روی تکلف نمی‌کند زیرا خداوند می‌فرماید: «وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» - . رعد / 38 - پیامبر کاری بدون اذن خدا نمی‌کند و او را بفرمان خدا دعوت کرده است.

مامون گفت: ای اسحاق خداوند پیامبران خود را به کارهائی تکلیف می‌کند که طاقت انجام آن را نداشته باشند، گفت: به خداوند پناه می‌برم اگر خدا چنین کاری بکند. مأمون گفت: آیا تو که می‌گوئی در حال کودکی مسلمان شد و حکم بر او جاری نبود، خداوند پیامبر خود را تکلیف کرد تا کودکانی که توانائی انجام مراسم دینی را ندارند به اسلام دعوت کند؟

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله کودکان را به اسلام دعوت کند و آنها هم هر ساعت از دین خود بر گردند و حکمی در باره آنها نباشد؟ آیا هم چه چیزی بر خداوند جایز است که ما این گونه مطالب را به خداوند نسبت بدهیم؟ گفتم به خداوند پناه می‌برم اگر در باره خداوند چنین عقیده‌ای داشته باشم.

مامون گفت: من اکنون مشاهده می‌کنم که تو یکی از فضائل بزرگ علی علیه السّلام را که بر همه مردم فضیلت دارد و مقام و منزلت او را به جامعه معرفی می‌کند و او یک ساعت مشرک نشده است آن وقت شما آن فضیلت را برای او نقص می‌دانی، اگر خداوند پیامبر را امر کرده بود که کودکان را دعوت کند، او کودکان دیگر را هم مانند علی دعوت می‌کرد.

گفتم آری چنین است، گفت: آیا خبر داری برای تو روایت شده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله یکی از کودکان دوره جاهلیت را به اسلام دعوت کرده باشد و یا یک کودکی از خویشاوندان خود را غیر از علی به اسلام فرا خواند که گفته شود، پیامبر پسر عموی خود را با کودک دیگری دعوت کرده باشد، گفتم: خیر چنین روایتی نقل نشده و من حدیثی در این باره ندیده‌ام.

مامون گفت: بعد از سابقه در ایمان کدام یک از اعمال بهتر می‌باشند، گفتم، جهاد در راه خداوند از همه اعمال بیشتر ثواب دارد، گفت: راست می‌گوئی آیا در موضوع جهاد کسی را مانند علی مشاهده می‌کنی، گفتم: یا امیر المؤمنین در کدام یک از جاها؟ مامون گفت: در هر جا که بخواهی، گفتم روز بدر؟ گفت: اری من همین را می‌خواهم.

مامون سؤال کرد روز بدر چند نفر از مشرکان کشته شدند، گفتم شصت و چند نفر از کفار در جنگ بدر کشته شدند، گفت: آنها که بدست علی کشته شدند چند نفر بودند گفتم: در حدود بیست نفر و بقیه هم به شمشیر دیگران از پا در آمدند، گفت: پس اکنون کدام یک از آنها بهتر در جهاد هستند و مقام آنها بالاتر می‌باشد .

گفتم: ابو بکر که در خیمه در کنار رسول خدا بودند و جنگ را اداره می‌کردند فضیلت بیشتری دارند مامون گفت: ابو بکر در خیمه رسول خدا چکار می‌کرد، گفت وای بر تو او خود به تنهائی بر جنگ نظارت داشت و یا با پیامبر شریک بود، و یا اینکه رسول خدا به او نیازمند بود و از او استفاده می‌نمود؟ گفتم: پناه به خدا می‌برم اگر بگویم که رسول خدا به ابو بکر نیازمند بود و یا او مستقلا جنگ را اداره می‌کرد و یا با او شرکت داشت، گفتم: پس حالا که چنین است فضیلت او در خیمه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله چیست که شما آن را فضیلت می‌دانی، آیا کسی که شمشیر می‌زند با کسی که در کنار رسول خدا نشسته یکی می‌باشد؟

گفتم: همه لشکریان اهل جهاد بودند، گفت: راست می‌گوئی اما کسی که با شمشیر جنگ می‌کند و از رسول و اسلام حمایت می‌نماید و از لشکر پشتیبانی می‌کند افضل از همه آن لشکر نخواهد بود؟ مگر در کتاب خدا نخوانده‌ای که فرمود:«لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقاعِدِینَ ... أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً (وَ رَحْمَةً) وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً. - . نساء / 95 و 96 - {مؤمنان خانه‌نشین که زیان‌دیده نیستند با آن مجاهدانی که با مال و جان خود در راه خدا جهاد می‌کنند یکسان نمی‌باشند. خداوند، کسانی را که با مال و جان خود جهاد می‌کنند به درجه‌ای بر خانه‌نشینان مزیّت بخشیده، و همه را خدا وعده [پاداش] نیکو داده، و[لی] مجاهدان را بر خانه‌نشینان به پاداشی بزرگ، برتری بخشیده است؛}

گفتم: ابو بکر و عمر مجاهد بودند یا خیر؟گفت: آری ولی به من بگو آیا ابو بکر و عمر نسبت به آنهائی که در این جنگ شرکت نداشتند برتری دارند یا خیر؟ گفتم: آری فضیلت دارند گفت: پس کسی هم که جان خود را بذل می‌کند بر ابو بکر و عمر برتری دارد؟ گفتم: آری چنین می‌باشد، گفت: ای اسحاق قرآن می‌خوانی؟ گفتم:می‌خوانم، گفت: سوره هل اتی را بخوان .

من هم سوره هل اتی را تا «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً» {و به [پاس] دوستیِ [خدا]، بینوا و یتیم و اسیر را خوراک می‌دادند} را تا «وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً» {و چون بدانجا نگری [سرزمینی از] نعمت و کشوری پهناور می‌بینی} تلاوت کردم مامون گفت تا همین جا بس است، بگو این آیات در باره چه اشخاصی فرود آمده؟ گفتم در باره علی، گفت: آیا شنیده‌ای که علی در هنگام اطعام مساکین و یتیم و اسیر به آنها گفته باشد من برای خدا شما را طعام می‌دهم.

گفتم: خیر چنین چیزی در قرآن ندیده‌ام، گفت: راست می‌گوئی خداوند بزرگ چون از باطن و دل او آگاه بود آن را در کتاب خود آشکار کرد و حال و نیت او را به مردم رسانید، آیا دانسته‌ای که خداوند در غیر این سوره بهشت را وصف کرده باشد، گفتم: خیر ندیده‌ام، گفت: آری این هم فضیلت دیگری می‌باشد که خداوند در بهشت برای او وصف کرده است.

آیا می‌دانی که معنی« قواریر من فضة» چیست؟ گفتم: خیر .گفت: ظرفی است از نقره که آن چه در آن می‌گذارند دیده می‌شود و همان گونه که در میان شیشه‌ها مشاهده می‌گردند، ای اسحاق آیا تو از آنها نیستی که شهادت می‌دهی آن ده نفر در بهشت می‌باشند، گفتم: آری گواهی می‌دهم، حالا اگر مردی بیاید و بگوید: من نمی‌دانم آیا این حدیث درست است یا خیر. شاید رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله این حدیث را نگفته است،

اگر کسی معتقد شود این سخن رسول خدا نمی‌باشد آیا او کافر است، گفتم: به خداوند پناه می‌برم اگر چنین عقیده‌ای داشته باشم. گفت: حالا اگر کسی بیاید و بگوید من نمی‌دانم آیا این سوره از قرآن می‌باشد یا خیر این شخص در نزد تو کافر می‌باشد، گفتم: آری او کافر است.

مامون گفت ای اسحاق فضیلت را باید از این جا شناخت. قرآن در باره علی این گونه گواهی می‌دهد و اخبار هم در باره آنها آن گونه داوری می‌کند، بعد از آن گفت: ای اسحاق آیا شما حدیث طائر را نشنیده‌ای؟ گفتم: آری. گفت: آن را برایم بخوان. من هم برای او قرائت کردم، گفت: اطمینان داری که این حدیث درست باشد؟

گفتم: آری اطمینان به صحت آن دارم و در صحت آن تردیدی بخود نمی‌دهم، گفت: آیا نظرت این است کسی که به صحت آن گواهی می‌دهد، می‌تواند دیگری را بر علی فضیلت و برتری دهد و گفته رسول اکرم را رد کند و یا اینکه خداوند فاضل را از مفضول شناخته ولی بعدا مفضول را بر فاضل ترجیح می‌دهد و او را بر می‌گزیند؟

آیا کسی ممکن است بگوید: که خداوند فاضل را از مفضول تشخیص نمی‌دهد، شما کدام یک از آنها را قبول می‌کنید، اینک اگر غیر از این سه معنی که در باره این حدیث ذکر شد مطلب دیگری در تفسیر آن دارید بیان کنید؟ گفتم: من در این باره چیزی نمی‌دانم ولی برای ابو بکر هم فضیلتی می‌باشد، گفت: اگر ابو بکر فضلی نداشت نمی‌گفتم علی از آن افضل است.

اینک فضیلتی که برای ابو بکر معتقد هستی کدام است، گفتم: خداوند متعال می‌فرماید: «ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا» - . براءه / 40 - {و او نفر دوم از دو تن بود، آنگاه که در غار [ثَور] بودند، وقتی به همراه خود می‌گفت: «اندوه مدار که خدا با ماست.»}، خداوند در اینجا ابو بکر را مصاحب رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله دانسته است، مامون گفت: ای اسحاق من تو را در راه‌های سخت و دشوار حرکت نمی‌دهم و تو را گرفتار مشکلات نمی‌کنم.

من مشاهده می‌کنم که خداوند متعال گاهی مصاحب افراد مورد نظر خود را هم کافر خوانده است مگر ندیده‌ای در قرآن می‌فرماید: «قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا - . کهف / 37 - ، یعنی {هنگامی که او با رفیق خود سخن می‌گفت و به وی اظهار داشت تو به خدایت که تو را از خاک آفرید و بصورت نطفه در آورد و بعد چهره مردی به تو داد کافر شدی.} گفتم: این مرد مورد نظر کافر بود ولی ابو بکر ایمان داشت، مامون گفت: هنگامی که جایز باشد مصاحب شخصی که مورد رضایت خداوند است کافر باشد، جایز است که مصاحب پیغمبری مؤمن هم باشد، ولی این مؤمن لازم نیست که از همه مؤمنین افضل باشد، و نه در مرتبه دوم حتی در مرتبه سوم هم قرار نمی‌گیرد.

گفتم: خداوند می‌فرماید: «ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ

لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا، {دومی دو نفر که در غار بودند به رفیقش گفت: اندوهگین مباش که خداوند با ما است در این هنگام خداوند آرامش را بر او نازل فرمود}. مامون گفت: ای اسحاق تو سخنها را قبول نمی‌کنی اکنون با تو از روی تحقیق باید سخن بگویم.

اینک به من بگو ابو بکر چرا در غار محزون بود، آیا خداوند از آن کار راضی بود، و یا ابو بکر در حزن خود معصیت کرد، اسحاق گفت: ابو بکر برای اینکه به جان رسول اللَّه صدمه‌ای وارد شود محزون بود و دوست داشت گزندی به آن جناب وارد نشود، مامون گفت: خداوند از حزن او راضی بود و یا اینکه رضایت نداشت، گفتم: بلکه خداوند راضی بود.

مامون گفت: باید رسولی می‌فرستاد و او را از این عمل نهی می‌کرد گفتم: به خداوند از این سخن پناه می‌برم، گفت: مگر شما گمان نداری که خداوند از حزن ابو بکر راضی می‌باشد، گفت: مگر در قرآن مشاهده نمی‌کنی که رسول خدا به ابو بکر فرمودند: «لا تَحْزَنْ»، او را از حزن نهی فرمودند، در حالی که خداوند از آن اندوه راضی است همان گونه که شما آن را تعریف می‌کنید، ولی مطلب چنین نیست.

مامون گفت: ای اسحاق مذهب من این است که با تو مدارا کنم، شاید خداوند تو را از عقیده‌ات برگرداند، اینک به من بگو تفسیر آیه شریفه «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ» چیست؟ خداوند در این جا رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله را اراده کرده و یا ابو بکر را ؟گفتم: رسول خدا را .

گفت: درست است، به من بگو در آیه شریفه حنین که می‌فرماید: «وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» - . براءه / 9 - {قطعاً خداوند شما را در مواضع بسیاری یاری کرده است، و [نیز] در روز «حُنَین»؛ آن هنگام که شمارِ زیادتان شما را به شگفت آورده بود، ولی به هیچ وجه از شما دفع [خطر] نکرد، و زمین با همه فراخی بر شما تنگ گردید، سپس در حالی که پشت [به دشمن] کرده بودید برگشتید. آنگاه خدا آرامش خود را بر فرستاده خود و بر مؤمنان فرود آورد}

آیا می‌دانی مقصود از مؤمنان در این آیه چه افرادی می‌باشند؟ گفتم: خیر در این مورد چیزی نمی‌دانم، مامون گفت: در روز حنین همه فرار کردند و با رسول خدا فقط هفت نفر از بنی هاشم باقی ماندند.

علی در مقابل رسول خدا شمشیر می‌زد، عباس هم لگام استر او را گرفته بود، دیگران هم پیرامون رسول خدا را گرفته بودند که کسی به او آسیب نرساند، تا آنگاه که خداوند او را پیروز گردانید، پس مقصود از مؤمنان در این آیه علی است و کسانی که با او بودند از بنی هاشم، گفته شده که سلمان و عمار هم در میان آن گروه بوده‌اند و از رسول خدا حمایت می‌کردند.

اکنون ای اسحاق بگوئید آیا کسی که با رسول خدا بود و سکینه بر رسول و او فرود آمد افضل است یا کسی که با رسول بود و سکینه به او نازل نشد و او را اصلا به حساب نیاورد؟ البته آن کس که با رسول خدا حضور داشت و سکینه بر او فرود آمد،

مامون از وی پرسید کدام یک از آن دو افضل هستند:کسی که در بستر رسول خوابید و یا کسی که با وی در غار بسر برد؟ رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله علی علیه السّلام را امر کردند تا در بستر او بخوابد و با جان خود پیامبر را حفظ کند، علی هنگامی که این پیام را شنید گریه کرد، رسول خدا گفت: یا علی چرا گریه می‌کنی ؟گفت: می‌ترسم به جانت صدمه‌ای وارد شود یا رسول اللَّه اگر من در جایت قرار گیرم جان شما سالم خواهد ماند؟ رسول خدا فرمود: آری .

در این هنگام علی علیه السّلام خوشحال شدند و عرض کردند یا رسول الله به سخنانت گوش فرا می‌دهم و اوامرت را اطاعت می‌کنم، و جان خود را فدایت می‌نمایم، بعد از آن آمد و در جای حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله خوابید و پارچه آن حضرت را به روی خود افکند و در بستر رسول بخواب رفت.

شب هنگام مشرکان قریش آمدند و خانه رسول را به محاصره گرفتند و شکی نداشتند که رسول در میان اطاق به خواب رفته است و اکنون در دست آنها گرفتار خواهد شد. آنها کنار خانه رسول خدا جمع شدند و می‌خواستند از هر قبیله‌ای یک نفر حاضر شود و همه در یک لحظه وارد اطاق شوند و آن حضرت را از بین ببرند.

قریشیان گمان کرده بودند که اگر از هر قبیله‌ای یک نفر حاضر شود و بطور دسته جمعی رسول اکرم را بکشند بنی هاشم نمی‌تواند قاتل را بدست آورند و قصاص نمایند، علی علیه السّلام در اطاق رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سخنان آنها را می‌شنید، ولی هرگز بی‌تابی نکرد، اما ابو بکر در غار همواره بی‌تابی می‌نمود و اظهار جزع و فزع داشت، اما علی برای خدا صبر کرده بود و چیزی نمی‌گفت.

در این هنگام خداوند فرشتگانی فرستادند تا او را از گزند کفار قریش محفوظ نگهدارند، تا آن گاه که صبح شود، پس از اینکه صبح شد و هوا روشن گردید آنها متوجه شدند علی در جای رسول خوابیده است، پرسیدند محمد کجا رفته است، گفت: من نمی‌دانم او کجا رفت، گفتند: تو از سر شب تا حالا ما را گول زدی، بعد از آن علی به رسول ملحق شد و این یکی از فضائل او بود، و علی همواره افضل بود تا آنگاه که جهان را وداع گفت.

مامون گفت: ای اسحاق آیا حدیث ولایت را می‌دانی، گفت: آری، گفت: آن را برایم بخوان من هم خواندم، مامون گفت آیا در این حدیث برای علی حقی در گردن ابو بکر و عمر نگذاشته است ؟گفتم: چرا حقی نهاده است اما مردم به این حق اعتقاد ندارند و می‌گویند در اینجا بین علی و زید بن حارثه جریانی بود و او ولایت علی را منکر شده بود، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله این مطلب را گفتند تا موضوع روشن شود .

مامون گفت: سبحان اللَّه این چه سخنی است که می‌گوئی مگر عقل و اندیشه نداری؟ رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در کجا گفتند: من کنت مولاه فهذا علی مولاه گفتم: در غدیر خم فرمودند در آن هنگام که از حج خانه خدا برمی‌گشتند. گفت: بسیار خوب، مامون پرسید زید بن حارثه در کجا کشته شد؟ گفتم: در موته، گفت:

بین کشته شدن زید بن حارثه و غدیر خم چه مدت فاصله بود؟ گفتم: هفت ماه و یا هشت ماه - . البته دو سال. غزوه موته سال هشتم هجرت رخ داد. - ، مامون گفت وای بر تو چگونه خود را با این سخنان خشنود کرده‌ای در صورتی که می‌دانی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در چه زمانی خطبه خواند و به مردم چه فرمود.

خودت می‌دانی رسول اکرم در خطاب خود به همه مسلمانان فرمود: آیا من به جان شما از خودتان سزاوارتر نمی‌باشم، گفتند: آری یا رسول اللَّه فرمود: اینک هر کس من مولا و رهبر او هستم علی هم مولا و رهبر او می‌باشد، بار خدایا دوست بدار هر کس که علی را دوست بدارد و دشمن بدار هر کس که علی را دشمن بدارد.

وای بر شما فقهاء خود را برای خود ارباب قرار ندهید خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:

«اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» - . براءه / 31 - {آنها خاخام یهود و راهبان خود را ارباب گرفتند و خدا را فراموش کردند}، آنها برای آن ارباب‌ها نماز نخواندند و روزه نگرفتند، و آنها را هم خدا ندانستند، بلکه هر چه آنها گفتند مردم اطاعت کردند، و بدون جهت فتوا دادند و خود گمراه شدند و مردم را هم گمراه کردند.

مامون گفت: ای اسحاق حدیث منزلت را یاد داری آن جا که رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمودند: انت منی بمنزلة هارون من موسی؟ گفتم: آری این حدیث را می‌دانم گفت: آن را برای من بخوان من هم خواندم، گفت: آیا ممکن است که رسول اکرم از این گفتار خوشحال شده باشد؟ گفتم به خداوند پناه می‌برم اگر چنین باشد .

مامون گفت: مگر نمی‌دانی که هارون و موسی برادر از یک پدر ومادر زاده شده بوده‌اند ؟گفتم:آری چنین است، گفت: پس علی علیه السّلام هم برادر ابوینی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می‌باشد، گفتم: خیر چنین نیست، گفت: مگر آن دو پیامبر نبودند؟ گفتم آری گفت: پس علی پیامبر نیست؟ گفتم: آری چنین می‌باشد. مامون گفت: پس علی نه برادر ابوینی رسول اکرم است و نه پیامبر ؟گفتم آری.

مامون گفت: پس گفته پیامبر «انت منی بمنزلة هارون من موسی» چه معنی دارد؟ در پاسخ گفتم: چون منافقان جانشینی او را در مدینه سنگین می‌دانستند و از این بابت ناراحت بودند پیامبر گرامی این سخن را برای راضی نمودن علی فرمودند، مامون گفت: پس مقصود رسول خدا همین است که علی را راضی کند و معنی دیگری برای آن نیست.

مامون گفت: در کتاب خداوند معنایی برای آن می‌باشد که خیلی روشن و واضح می‌باشد، گفتم: آن چیست، گفت: کوری و هواهای نفسانی بر شما غلبه‌کرده و حقائق را درک نمی‌کنید، مگر خداوند در قرآن نفرموده و از موسی در باره او نقل نکرده و گفته: «اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ» - . اعراف / 124 - ، {ای هارون در میان قوم من جانشین من باش و کارها را اصلاح کن و دنبال مفسدین را نگیر.}

گفتم: موسی هارون را به جای خود گذاشت و بطرف خدا رفت ولی رسول اکرم برای جنگ می‌رفت و علی را به جای خود گذاشت، گفت از مطلب پرت شدی و از حقیقت دور گردیدی، بمن بگو هنگامی که موسی هارون را جانشین خود کرد و بطرف خدا رهسپار شد آیا کسی از یاران او و یا بنی اسرائیل وجود نداشت، گفتم: خیر کسی در آن جا نبوده است، گفت مگر موسی او را برای بنی اسرائیل جانشین خود نکرد؟ گفتم: آری.

مامون گفت: به من بگو هنگامی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله برای جنگ از مدینه بیرون شدند جز افراد ضعیف و زنان و کودکان کسی را در مدینه گذاشتند، این جا با داستان موسی فرق می‌کند، بگو معنی جانشینی در این جا چیست؟ و رسول اکرم خود این معنی را روشن کرده و گفته تو جانشین من می‌باشی جز اینکه پس از من پیامبری نخواهد آمد.

از این گفته روشن می‌شود که رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله علی علیه السّلام را بعد از خود به عنوان جانشین معرفی کرد و نبوت را از او استثناء نمود، زیرا آن جناب خود خاتم پیامبران بود، و گفته‌های رسول اکرم هرگز اثر خود را از دست نمی‌دهد و باطل نمی‌گردد و تا جهان باقی هست باید مورد عمل قرار گیرد.

مامون گفت: ای اسحاق حدیث مباهله را می‌دانی، گفتم: آری، بار دیگر پرسید حدیث کسا را روایت می‌کنی.

گفتم: آری، گفت: در این دو حدیث فکر کن و بیاندیش و بدان در آن حدیث چه هست، بعد از آن گفت: کسی که در حال رکوع صدقه داد چه کسی بود؟ گفتم: علی انگشتر خود را صدقه داد، گفت: آیا غیر از او را می‌شناسی گفتم: خیر.

مامون گفت: از آیه شریفه «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» - . مائده / 55 - اطلاع داری یعنی {ولی و سر رشته‌دار شما خدا و رسول و کسانی که ایمان آوردند و نماز بر پا می‌دارند و در حال رکوع صدقه و زکاة می‌دهند}، گفت: این آیه را می‌دانم.

مامون گفت: آیا در این آیه نصی برای علی نیست؟ گفتم: یا امیر المؤمنین خداوند در این جا «الَّذِینَ آمَنُوا» را به صورت جمع ذکر کرده است، مامون گفت: قرآن عربی می‌باشد و به لغات عرب فرود آمده است، عرب یک نفر را به لفظ جمع مورد خطاب قرار می‌دهد و یک نفر می‌گوید فعلنا و صنعنا ما آن کار را کردیم و آن چیز را ساختیم.

پادشاهان و دانشمندان و اهل فضل این گونه سخن می‌گویند و خداوند هم فرموده: «خَلَقْنَا السَّماواتِ - . در آیات مختلف. - و بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً» - . نبأ / 12 - {و بر فرازِ شما هفت [آسمان] استوار بنا کردیم}، در صورتی که خداوند یک نفر بیشتر نیست، خداوند در حکایت از قول میت می‌گوید «رَبِّ ارْجِعُونِ» - . مومنون / 99 - و نگفت «ارجعنی»، این‌ها همه جمع هستند که مورد استعمال برای یک نفر قرار گرفته‌اند و علت آن هم استعمال آن در زبان عربی می‌باشد.

بعد از آن مامون گفت: ای اسحاق آیا نمی‌دانی که گروهی از یاران رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هنگامی که رسول اکرم فضایل علی علیه السّلام را بیان می‌کرد و آنها را ملزم می‌نمود تا امامت و ولایت او را گردن نهند، و می‌فرمودند علی بعد از من بهترین مردم می‌باشد، و طاعت خداوند هنگامی کامل می‌گردد که شما از علی اطاعت کنید.

پیامبر گرامی در همه گفته‌های خود تصریح می‌کرد که علی بعد از آن حضرت امام می‌باشد و مردم باید از وی اطاعت کنند، اما اصحاب و یارانی که با علی مخالف بودند، گفتند: پیامبر از روی هوا سخن می‌گوید، و محبت پسر عمویش او را از راه بیرون کرده است.

آن جماعت به اندازه‌ای در این مورد سخن گفتند و زیاده‌روی کردند و در نهان با همدیگر به گفتگو نشستند، تا آن گاه که خداوند از اسرار آنها پرده برداشت و فرمود: «وَ النَّجْمِ إِذا هَوی، ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی، وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی، إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی» {سوگند به ستاره هنگامی که غروب می‌کند، صاحب شما گمراه نشده و از حق منحرف نشده است، او از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید، هر چه می‌گوید، بفرمان خداوند می‌باشد و از طریق وحی به او ابلاغ می‌گردد تا به مردم اطلاع دهد.}

بعد از این فرمودند: ای اسحاق آن جماعت اهل دین نبودند، آنها می‌خواستند بر مردم ریاست کنند گروهی دنبال ریاست بودند ولی به وسیله دنیا نتوانستند آن را به چنگ آورند از این رو متوجه دین شدند شاید از آن راه بتوانند بدست بیاورند آنها در فکر دین نبودند و میلی هم به آن نداشتند. ای اسحاق مگر نمی‌دانی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: گروهی از یاران من از حوض رانده و دور خواهند شد و از آن آب به آنان داده نمی‌شود، من می‌گویم بار خدایا این‌ها یاران من می‌باشند، به من گفته می‌شود تو خبر نداری آن‌ها بعد از تو چه کردند این جماعت به دوره جاهلیت برگشتند، گفتم: آری چنین است. مامون گفت: در این باره فکری بکن و نتیجه را دریاب.

در این جا مردم گفتند: این‌ها چه کار می‌خواهند بکنند و از این سخنان، چه نظری دارند، مجلس به درازا کشید و سخن‌ها گفته شد و سر و صداها بلند گردید، در این هنگام یحیی بن اکثم گفت: یا امیر المؤمنین تو حقیقت را بر زبان جاری کردی و واقعیت‌ها را روشن ساختی، و مردم را به خیر و سعادت رهنمون شدی و سخنانی گفتی که هیچ کس توانائی دفع آن را ندارد.

مامون بعد از این متوجه سخنان ما شد و گفت: شما در برابر این سخنان چه می‌گوئید، گفتم: ما همه به آن چه امیر المؤمنین گفتند ایمان داریم خداوند او را توفیق دهد. مامون گفت: به خداوند سوگند اگر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گفتار مردم را قبول نمی‌کرد، من هم اکنون سخنان شما را قبول نمی‌کردم.

بار خدایا تو شاهد باش من این‌ها را نصیحت کردم و راه‌ها را به آنها نشان دادم، بار خدایا من آنچه در گردن خود داشتم به آن‌ها اظهار کردم و حق را گفتم، بار خدایا من به دین تو اعتقاد دارم و به محبت علی و ولایت او به تو تقرب می‌جویم، در این هنگام ما از مجلس او بیرون شدیم، و این آخرین مجلسی بود که ما با او داشتم. - . شیخ صدوق (ره) این مناظره را در عیون 2: 184 با عباراتی متفاوت بیان کرده است، همچنین ر. ک عقدالفرید ابن عبد ربه. -

**[ترجمه]

«28»

کِتَابُ الْبُرْهَانِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ خَضِرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سُهَیْلٍ: أَنَّ الرَّشِیدَ أَمَرَ یَحْیَی بْنَ خَالِدٍ أَنْ یَجْمَعَ الْمُتَکَلِّمِینَ فِی دَارِهِ وَ أَنْ یَکُونَ مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ مِنْ حَیْثُ یَسْمَعُ کَلَامَهُمْ وَ لَا یُعْلِمَهُمْ بِمَکَانِهِ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَسَأَلَ بَیَانٌ الْحَرُورِیُّ هِشَامَ بْنَ الْحَکَمِ فَقَالَ أَخْبِرْنِی أَصْحَابُ عَلِیٍّ وَقْتَ حُکْمِ الْحَکَمَیْنِ أَیَّ شَیْ‌ءٍ کَانُوا مُؤْمِنِینَ أَمْ کَافِرِینَ قَالَ کَانُوا ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ صِنْفٌ مُؤْمِنُونَ وَ صِنْفٌ مُشْرِکُونَ وَ صِنْفٌ ضُلَّالٌ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَالَّذِینَ عَرَفُوا إِمَامَةَ عَلِیٍّ علیه السلام مِنْ کِتَابِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ نَصِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَلِیلًا مَا کَانُوا وَ أَمَّا الْمُشْرِکُونَ فَقَوْمٌ مَالُوا إِلَی إِمَامَةِ مُعَاوِیَةَ بِصُلْحٍ فَأَشْرَکُوا إِذْ جَعَلُوا مُعَاوِیَةَ مَعَ عَلِیٍّ وَ أَمَّا الضُّلَّالُ فَمَنْ خَرَجَ عَلَی سَبِیلِ الْعَصَبِیَّةِ وَ الْحَمِیَّةِ لِلْقَبَائِلِ وَ الْعَشَائِرِ لَا لِلدِّینِ قَالَ فَمَا کَانَ أَصْحَابُ مُعَاوِیَةَ قَالَ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ صِنْفٌ کَافِرُونَ وَ صِنْفٌ مُشْرِکُونَ وَ صِنْفٌ ضُلَّالٌ فَأَمَّا الْکَافِرُونَ فَقَوْمٌ قَالُوا مُعَاوِیَةُ إِمَامٌ وَ عَلِیٌّ لَا یَصْلُحُ فَکَفَرُوا وَ جَحَدُوا إِمَاماً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ذِکْرُهُ وَ نَصَبُوا إِمَاماً مِنْ غَیْرِ اللَّهِ وَ أَمَّا الْمُشْرِکُونَ فَقَوْمٌ قَالُوا مُعَاوِیَةُ إِمَامٌ وَ عَلِیٌّ یَصْلُحُ لَوْ لَا قَتَلَ عُثْمَانَ وَ أَمَّا الضُّلَّالُ

1) 1. روی المناظرة الصدوق فی العیون ج 2 ص 184 بغیر هذه الألفاظ و هکذا ابن عبد ربه فی العقد فراجع.

فَقَوْمٌ خَرَجُوا عَلَی سَبِیلِ الْعَصَبِیَّةِ وَ الْحَمِیَّةِ لِلْقَبَائِلِ وَ الْعَشَائِرِ لَا لِلدِّینِ قَالَ فَانْبَرَی لَهُ ضِرَارُ بْنُ عَمْرٍو الضَّبِّیُّ وَ کَانَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ مِمَّنْ یَزْعُمُ أَنَّ عَقْدَ الْإِمَامِ لَیْسَ بِفَرْضٍ وَ لَا وَاجِبٍ وَ إِنَّمَا هِیَ نَدْبَةٌ حَسَنَةٌ إِنْ فَعَلُوهَا جَازَ وَ إِنْ لَمْ یَفْعَلُوهَا جَازَ فَقَالَ أَسْأَلُکَ یَا هِشَامُ قَالَ إِذَا تَکُونُ ظَالِماً فِی السُّؤَالِ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّکُمْ مُجْمِعُونَ عَلَی رَفْعِ إِمَامَةِ صَاحِبِی وَ خِلَافِی فِی الْأَصْلِ وَ قَدْ سَأَلْتُمْ مَسْأَلَةً فَیَجِبُ أَنْ أَسْأَلَکُمْ قَالَ لَهُ سَلْ قَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَوْ کَلَّفَ الْأَعْمَی قِرَاءَةَ الْکُتُبِ وَ النَّظَرَ فِی الْمَصَاحِفِ وَ کَلَّفَ الْمُقْعَدَ الْمَشْیَ إِلَی الْمَسَاجِدِ وَ الْجِهَادَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ کَلَّفَ ذَوِی الزَّمَانَاتِ مَا لَا یُوجَدُ فِی وُسْعِهِمْ أَ کَانَ جَابِراً أَمْ عَادِلًا قَالَ لَمْ یَکُنْ لِیَفْعَلَ ذَلِکَ قَالَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَفْعَلُ ذَلِکَ وَ لَکِنِّی سَأَلْتُکَ عَلَی طَرِیقِ الْجَدَلِ وَ الْخُصُومَةِ لَوْ فَعَلَ ذَلِکَ کَانَ جَابِراً أَمْ عَادِلًا قَالَ بَلْ جَابِراً قَالَ أَصَبْتَ فَخَبِّرْنِی الْآنَ هَلْ کَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ مِنْ أَمْرِ الدِّینِ أَمْراً وَاحِداً یَسْأَلُهُمْ عَنْهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَجَعَلَ لَهُمْ عَلَی إِصَابَةِ ذَلِکَ دَلِیلًا فَیَکُونَ دَاخِلًا فِی بَابِ الْعَدْلِ أَمْ لَا فَیَکُونَ دَاخِلًا فِی بَابِ الْجَوْرِ فَأَطْرَقَ ضِرَارٌ سَاعَةً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ لَا بُدَّ مِنْ دَلِیلٍ وَ لَیْسَ بِصَاحِبِکَ فَتَبَسَّمَ هِشَامٌ وَ قَالَ صِرْتَ إِلَی الْحَقِّ ضَرُورَةً وَ لَا خِلَافَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ إِلَّا فِی التَّسْمِیَةِ قَالَ فَإِنِّی أَرْجِعُ سَائِلًا قَالَ هِشَامٌ سَلْ قَالَ ضِرَارٌ کَیْفَ تَعْقِدُ الْإِمَامَةَ قَالَ کَمَا عَقَدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النُّبُوَّةَ قَالَ ضِرَارٌ فَهُوَ إِذَا نَبِیٌّ قَالَ هِشَامٌ لَا إِنَّ النُّبُوَّةَ یَعْقِدُهَا بِالْمَلَائِکَةِ وَ الْإِمَامَةَ بِالْأَنْبِیَاءِ فَعَقْدُ النُّبُوَّةِ إِلَی جَبْرَئِیلَ وَ عَقْدُ الْإِمَامَةِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کُلٌّ مِنْ عَقْدِ اللَّهِ قَالَ ضِرَارٌ فَمَا الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ الرَّجُلِ بِعَیْنِهِ إِذَا کَانَ الْأَمْرُ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ قَالَ ثَمَانِیَةُ أَدِلَّةٍ أَرْبَعَةٌ فِی نَعْتِ نَفْسِهِ وَ أَرْبَعَةٌ فِی نَعْتِ نَسَبِهِ فَأَمَّا الَّتِی فِی نَعْتِ نَسَبِهِ فَهُوَ أَنْ یَکُونَ مَشْهُورَ الْجِنْسِ مَشْهُورَ النَّسَبِ مَشْهُورَ الْقَبِیلَةِ مَشْهُورَ الْبَیْتِ وَ أَمَّا الَّتِی فِی نَعْتِ نَفْسِهِ فَأَنْ یَکُونَ أَعْلَمَ النَّاسِ بِدَقِیقِ الْأَشْیَاءِ وَ جَلِیلِهَا مَعْصُوماً مِنَ الذُّنُوبِ صَغِیرِهَا وَ کَبِیرِهَا أَسْخَی أَهْلِ زَمَانِهِ وَ أَشْجَعَ أَهْلِ زَمَانِهِ

فَلَمَّا اضْطَرَّ الْأَمْرُ إِلَی هَذَا لَمْ نَجِدْ جِنْساً فِی هَذَا الْخَلْقِ أَشْهَرَ جِنْساً مِنَ الْعَرَبِ الَّذِی مِنْهُ صَاحِبُ الْمِلَّةِ وَ الدَّعْوَةِ الْمُنَادَی بِاسْمِهِ عَلَی الصَوَامِعِ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَتَصِلُ دَعْوَتُهُ إِلَی کُلِّ بَرٍّ وَ فَاجِرٍ وَ عَالِمٍ وَ جَاهِلٍ مُقِرٍّ وَ مُنْکِرٍ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ لَوْ جَازَ أَنْ یَکُونَ فِی غَیْرِ هَذَا الْجِنْسِ مِنَ الْحَبَشِ وَ الْبَرْبَرِ وَ الرُّومِ وَ الْخَزَرِ وَ التُّرْکِ وَ الدَّیْلَمِ لَأَتَی عَلَی الطَّالِبِ الْمُرْتَادِ دَهْرٌ مِنْ عُمُرِهِ وَ لَا یَجِدُ إِلَی وُجُودِهِ سَبِیلًا فَلَمَّا لَمْ یَجِبْ أَنْ یَکُونَ إِلَّا فِی هَذَا الْجِنْسِ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ وَجَبَ أَنْ لَا یَکُونَ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ إِلَّا فِی هَذَا النَّسَبِ وَ مِنْ هَذَا النَّسَبِ إِلَّا فِی هَذِهِ الْقَبِیلَةِ وَ مِنْ هَذِهِ الْقَبِیلَةِ إِلَّا فِی هَذَا الْبَیْتِ وَ أَنْ یَکُونَ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِشَارَةٌ إِلَیْهِ وَ إِلَّا ادَّعَاهَا جَمِیعُ أَهْلِ هَذَا الْبَیْتِ وَ أَمَّا الَّتِی فِی نَعْتِ نَفْسِهِ فَهُوَ کَمَا وَصَفْنَاهُ قَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَیْدٍ الْإِبَاضِیُّ لِمَ زَعَمْتَ أَنَّ الْإِمَامَ لَا یَکُونُ إِلَّا مَعْصُوماً قَالَ إِنْ لَمْ یَکُنْ مَعْصُوماً لَمْ یُؤْمَنْ عَلَیْهِ أَنْ یَدْخُلَ فِی الذُّنُوبِ وَ الشَّهَوَاتِ فَیَحْتَاجُ إِلَی مَنْ یُقِیمُ عَلَیْهِ الْحُدُودَ کَمَا یُقِیمُهَا هُوَ عَلَی سَائِرِ النَّاسِ وَ إِذَا اسْتَوَتْ حَاجَةُ الْإِمَامِ وَ حَاجَةُ الرَّعِیَّةِ لَمْ یَکُونُوا بِأَحْوَجَ إِلَیْهِ مِنْهُ إِلَیْهِمْ وَ إِذَا دَخَلَ فِی الذُّنُوبِ وَ الشَّهَوَاتِ لَمْ یُؤْمَنْ عَلَیْهِ أَنْ یَکْتُمَهَا عَلَی حَمِیمِهِ وَ قَرَابَتِهِ وَ نَفْسِهِ فَلَا یَکُونُ فِیهِ سَدُّ حَاجَةٍ قَالَ فَلِمَ زَعَمْتَ أَنَّهُ أَعْلَمُ النَّاسِ بِدَقِیقِ الْأَشْیَاءِ وَ جَلِیلِهَا قَالَ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یَکُنْ کَذَلِکَ لَمْ یُؤْمَنْ عَلَیْهِ أَنْ یَقْلِبَ الْأَحْکَامَ وَ السُّنَنَ فَمَنْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْحَدُّ قَطَعَهُ وَ مَنْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْقَطْعُ حَدَّهُ وَ مَنْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْأَدَبُ أَطْلَقَهُ وَ مَنْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْإِطْلَاقُ حَبَسَهُ فَیَکُونُ فَسَاداً بِلَا صَلَاحٍ قَالَ فَلِمَ زَعَمْتَ أَنَّهُ أَسْخَی النَّاسِ قَالَ لِأَنَّهُ خَازِنُ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی یَجْتَمِعُ عِنْدَهُ أَمْوَالُ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ فَإِنْ لَمْ تَهِنْ عَلَیْهِ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا شَحَّ عَلَی أَمْوَالِهِمْ فَأَخَذَهَا قَالَ فَلِمَ قُلْتَ إِنَّهُ أَشْجَعُ النَّاسِ قَالَ لِأَنَّهُ فِئَةٌ لِلْمُسْلِمِینَ الَّذِینَ یَرْجِعُونَ إِلَیْهِ وَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ

مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ‌⁽¹⁾فَلَا یَجُوزُ أَنْ یَجْبُنَ الْإِمَامُ کَمَا تَجْبُنُ الْأُمَّةُ فَیَبُوءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدْ قُلْتُ إِنَّهُ مَعْصُومٌ وَ لَا بُدَّ فِی کُلِّ زَمَانٍ مِنْ وَاحِدٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَقَالَ الرَّشِیدُ لِبَعْضِ الْخَدَمِ اخْرُجْ إِلَیْهِ فَقُلْ لَهُ مَنْ فِی هَذَا الزَّمَانِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَاحِبُ الْقَصْرِ یَعْنِی الرَّشِیدَ فَقَالَ الرَّشِیدُ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَعْطَانِی مِنْ جِرَابٍ فَارِغٍ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنِّی لَسْتُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ یَحْیَی وَ کَانَ مَعَهُ دَاخِلَ السِّتْرِ إِنَّمَا یَعْنِی مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ قَالَ مَا عَدَاهَا وَ قَامَ یَحْیَی بْنُ خَالِدٍ فَدَخَلَ السِّتْرَ فَقَالَ لَهُ الرَّشِیدُ وَیْحَکَ یَا یَحْیَی مَنْ هَذَا الرَّجُلُ قَالَ مِنَ الْمُتَکَلِّمِینَ قَالَ وَیْحَکَ مِثْلُ هَذَا بَاقٍ وَ یَبْقَی لِی مُلْکِی وَ اللَّهِ لَلِسَانُ هَذَا أَبْلَغُ فِی قُلُوبِ الْعَامَّةِ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ سَیْفٍ مَا زَالَ مُکَرِّراً صِفَةَ صَاحِبِهِ وَ نَعْتِهِ حَتَّی هَمَمْتُ أَنْ أَخْرُجَ إِلَیْهِ فَقَالَ تُکْفَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ کَانَ یَحْیَی مُحِبّاً لِهِشَامٍ مُکَرِّماً لَهُ وَ عَلِمَ أَنَّ هِشَاماً قَدْ غَلِطَ عَلَی نَفْسِهِ فَخَرَجَ إِلَیْهِ فَغَمَزَهُ فَقَامَ هِشَامٌ وَ تَرَکَ رِدَاءَهُ وَ نَهَضَ کَأَنَّهُ یَقْضِی حَاجَةً وَ تَهَیَّأَ لَهُ الْخَلَاصَ فَخَرَجَ مِنْ وَقْتِهِ إِلَی الْکُوفَةِ فَمَاتَ بِهَا رَحِمَهُ اللَّهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عثمان بن سهیل گوید: هارون الرشید به یحیی بن خالد امر کرد تا متکلمان را در خانه او گرد آورد، و آن‌ها با هم در مسائل کلامی سخن بگویند، هارون هم در گوشه‌ای پشت پرده خواهد بود و بدون اینکه آنان او را مشاهده کنند با همدیگر بحث و گفتگو کنند و هارون هم به سخنان آنها گوش فرا دهد دستور داد این موضوع را از آنان مخفی بدارد.

یحیی دستور هارون را انجام داد و گروهی را در خانه هارون گرد آورد، نخست بیان حروری از هشام بن حکم سؤال کرد به من بگو یاران علی در هنگام حکم حکمین چه حالی داشتند، مؤمن بودند یا کافر، هشام گفت: آنها سه دسته بودند گروهی مؤمن بودند گروهی مشرک و جماعتی گمراه بشمار می‌رفتند.

اما مؤمنان کسانی بودند که امامت علی را از کتاب خدا شناخته بودند و نص رسول خدا را در مورد امامت او درک کرده بودند، و این‌ها بسیار اندک بودند، اما مشرکان جماعتی بودند که به امامت معاویه معتقد بودند و معاویه را با علی شریک می‌دانستند اگر قتل عثمان در بین نبود، طالب صلح بودند.

اما اهل ضلالت و گمراهی آنهائی می‌باشند که برای تعصب نژادی و حمایت از قبیله با آن‌ها بودند، آن‌ها به خاطر قبیله و عشیره جنگ می‌کردند نه برای دین، پرسید یاران معاویه چگونه بودند فرمود: آنها هم سه دسته بودند کافر، و مشرک و گمراه.

کافران کسانی بودند که می‌گفتند معاویه امام می‌باشد و علی صلاحیت امامت را ندارد، اینها کافر شدند و منکر امامی شدند که خداوند آن را معین کرده است، و از نزد خود امامی نصب کردند، اما مشرکان آنهائی هستند که گفتند: معاویه امام است و علی هم در صورتی که عثمان را نکشته بود شایستگی امامت را داشت گمراهان کسانی می‌باشند که برای عصبیت قبیله‌ای نه برای دین جنگ کردند.

راوی گوید: در این هنگام ضرار بن عمرو ضبی که از معتزله بود سخن او را قطع کرد، ضرار عقیده داشت که بیعت با امام واجب نیست بلکه آن یک عمل مستحب و خوبی است و اگر به امام بیعت کنند جایز است و اگر هم بیعت ننمایند باز هم جائز می‌باشد.

ضرار گفت: ای هشام از تو سؤالی دارم، هشام گفت در این هنگام در سؤال ظالم خواهی بود، گفت چرا؟ هشام گفت: برای اینکه شما اجتماع کرده‌اید که صاحب من امام نیست و در اصل با من مخالفت دارید حالا که شما از من سؤالی دارید واجب است من هم از شما سؤالی بکنم.

گفت: سؤال کن. هشام گفت: بمن بگو اگر خداوند کوری را مکلف کند تا قرآن بخواند و به مصحف بنگرد، و زمین‌گیر را مکلف سازد تا بطرف مسجد و جهاد در راه خداوند برود، و بیماران و معلولان را به کارهائی وادارد که از حدود توانائی آنها خارج می‌باشد، آیا این کار از روی عدالت است و یا ظلم.

ضرار گفت: خداوند این کار را نمی‌کند، گفت می‌دانم خداوند این کار را نمی‌کند، ولی از راه مناظره و جدل(با فرض صورت مسیله) این سؤال را از شما می‌کنم، اگر خداوند این تکلیف را به بندگان خود بکند ظلم است و یا عدالت، گفت خیر ظلم می‌باشد گفت بسیار خوب به من بگو آیا خداوند از بندگان خود یک کاری را که مورد اختلاف نیست برای آنها معین کرده و انجام آن را از آنها خواسته است گفت: آری.

گفت: آیا خداوند برای آن حکم واحد دلیلی آورده که آن را بتوان در باب عدالت وارد کرد و یا دلیلی نیست که در نتیجه در باب جور به حساب آید، ضرار در این جا سرش را پائین انداخت و بعد سرش را بلند کرد و گفت: لازم است برای آن حکم دلیل معین کند ولی او صاحب شما نیست.

در این هنگام هشام تبسم کرد و گفت: از روی ناچاری بطرف حق آمدی و (با معتقد شدن به این اندیشه)بین من و شما خلافی نیست مگر در نام، ضرار گفت: من اکنون از شما سؤالی می‌کنم، هشام گفت: بپرس گفت: امامت چگونه منعقد می‌گردد، هشام گفت:

همان گونه که خداوند نبوت را منعقد می‌کند. ضرار گفت: او پیامبر می‌باشد، هشام گفت: خداوند نبوت را با فرشتگان منعقد می‌کند ولی امامت را بوسیله پیامبران منعقد می‌سازد، عقد نبوت را جبرئیل‌بست و عقد امامت را رسول خدا و همه را در حقیقت خداوند منعقد کرده است .

ضرار گفت: حالا که امامت به خدا و رسول ارتباط پیدا می‌کند، از کجا می‌توان به آن مرد دسترسی پیدا کرد؟ هشام گفت در آن مرد هشت دلیل هست چهار عدد در خودش و چهار در نسبش، اما آن چهار که باید در نسب او باشد باید از نظر جنس، نسب، قبیله و بیت مشهور باشد.

اما آن چهار عدد که باید در شخص او باشد آن است که داناترین مردم باشد حقایق اشیاء و عظمت آن‌ها را درک کند، از گناهان کبیره و صغیره مصون گردد، بخشنده‌ترین مردم زمان خود بحساب آید، و از همه مردم روزگار خودش شجاع‌تر باشد.

هنگامی که کار به این جا رسید ما در میان ملت‌ها ملتی مشهورتر از عرب نیافتیم، و این‌ها از همه مردم معروف‌تر می‌باشد، صاحب این شریعت و دعوت هم از میان آنها برخاست و روزی پنج بار نام او را در معابد می‌برند و دعوت او به همه نیکوکاران و بدکاران هم رسیده است، و عالم و جاهل و معتقد و منکر در شرق و غرب عالم به آن رسیده‌اند و خبر او را شنیده‌اند.

اگر جائز بود که آن شخص داعی در غیر این ملت از حبشه، بربر، روم، خزر، ترک و یا دیلم بود هر آینه جوینده و طالبی مدتی دنبال او می‌رفت و راهی بدان پیدا نمی‌کرد. پس حالا که وجود او در غیر این مردم یافت نمی‌گردد، واجب است از این جنس و این نسب و همین خانواده باشد.

علاوه بر این لازم است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به او اشاره کند، و اگر چنین نباشد همه افراد این خاندان مدعی این مقام می‌شدند، و اما آن صفاتی که در وجود خود او هستند، همان‌هائی می‌باشند که ما آن را وصف کردیم، و آنها عبارتند از علم، شجاعت، عصمت و سخاوت.

عبد اللَّه بن زید اباضی گفت: شما چرا معتقد هستی که باید امام معصوم باشد، هشام گفت: اگر امام معصوم نباشد ممکن است داخل در مسائل مادی و شهوانی شود و مرتکب گناه گردد، و نیازمند شود کسی بر او حد خدا را جاری کند همان گونه که حدود را بر سایر مردم جاری می‌سازد .

هر گاه امام و رعیت هر دو نیازمند باشند، آنها با هم فرقی نخواهند داشت و مانند هم خواهند بود و هنگامی که او مرتکب گناه گردد ممکن است گناهان خود را از دوستان و خویشاوندان و حتی خودش مخفی بدارد، و نمی‌توان از او انتظار حاجتی داشت.

عبد اللَّه گفت: از کجا می‌گوئی که امام باید داناترین مردم باشد و همه مسائل بزرگ و کوچک را بداند و حقائق اشیاء را درک نماید، هشام گفت: هر گاه چنین نباشد امکان این هست که احکام دین را وارونه کند و سنت‌ها را تغییر دهد، هر کسی که باید حد بخورد دستش قطع می‌شود، و کسی که باید دستش قطع گردد حد زده می‌شود.

یا کسی که باید ادب شود رها می‌گردد، و یا کسی که باید آزاد شود حبس می‌شود، در این صورت همه جا را فساد خواهد گرفت و صلاح از جامعه خواهد رفت، گفت: چه را می‌گوئی او باید سخی‌ترین مردم باشد هشام گفت: برای اینکه او خازن مسلمانان می‌باشد و اموال شرق و غرب برای او می‌آید، اگر دنیا در نزد او با ارزش نباشد بخل می‌ورزد و اموال را جمع می‌کند.

عبد اللَّه گفت: چرا می‌گوئی باید امام شجاع‌ترین مردم باشد، هشام گفت او پناهگاه مسلمانان می‌باشد و خداوند در قرآن مجید فرموده: «وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ» - . انفال / 16 - {و هر که در آن هنگام به آنان پشت کند -مگر آنکه [هدفش] کناره‌گیری برای نبردی [مجدّد] یا پیوستن به جمعی [دیگر از همرزمانش] باشد- قطعاً به خشم خدا گرفتار خواهد شد}، لازم نیست که امام بترسد همان گونه که امت می‌ترسد، و بعد گرفتار غضب خداوند گردد، من گفتم: امام باید معصوم بوده و باید در هر زمانی امامی به این صفت باشد.

در این هنگام رشید به یکی از خادمان خود گفت برو و به او بگو در این زمان شخصی که دارای این صفت باشد کیست؟ او هم پرسید. هشام گفت آن شخص امیر المؤمنین صاحب این قصر می‌باشد مقصودش هارون رشید بود، هارون گفت: به خداوند سوگند او از ظرف خالی چیزی به من داد و من می‌دانم که این صفات در من نیست. جعفر بن یحیی که با هارون پشت پرده نشسته بودند، گفت: مقصود او موسی بن جعفر علیه السلام است. یحیی بن خالد از جای خود برخاست و پشت پرده رفت، رشید گفت: وای بر تو او که بود؟ گفت: او یکی از متکلمان می‌باشد.

هارون گفت: وای بر تو اگر چنین کسی باقی باشد ملک من باقی خواهد ماند؟، به خداوند سوگند زبان این شخص از صد هزار شمشیر بیشتر در دل مردم اثر دارد، او همواره از صفت و خصوصیات صاحب خود گفتگو می‌کرد من تصمیم گرفتم بیرون بیایم.

یحیی بن خالد گفت یا امیر المؤمنین از این سخن بگذر، یحیی هشام را دوست می‌داشت و به او احترام می‌کرد، و دانست که هشام از حدش تجاوز کرده است. یحیی نزد او رفت و به او اشاره کرد و از مجلس بیرون شد، او هم رداء خود را گذاشت و به بهانه‌ای از منزل بیرون شد و خود را از آن معرکه خلاص کرد و رهسپار کوفه شد و در همان جا درگذشت. - . برهان مخطوط، مناظره در کمال الدین 2: 31 نیز بیان شده است.

بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‌69،

ص: 152

•

**[ترجمه]

«29»

کِتَابُ الْبُرْهَانِ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ رَبِیعَةَ الْأَشْعَرِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ حَسَّانَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ کَثِیرٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام قَالَ: لَمَّا أَجْمَعَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَلَی صُلْحِ مُعَاوِیَةَ خَرَجَ حَتَّی لَقِیَهُ فَلَمَّا اجْتَمَعَا قَامَ مُعَاوِیَةُ خَطِیباً فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ أَمَرَ الْحَسَنَ أَنْ یَقُومَ أَسْفَلَ مِنْهُ بِدَرَجَةٍ ثُمَّ تَکَلَّمَ مُعَاوِیَةُ فَقَالَ هَذَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ رَآنِی لِلْخِلَافَةِ أَهْلًا وَ لَمْ یَرَ نَفْسَهُ لَهَا أَهْلًا وَ قَدْ أَتَانَا لِیُبَایِعَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا حَسَنُ فَقَامَ الْحَسَنُ علیه السلام فَخَطَبَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُسْتَحْمِدِ بِالْآلَاءِ وَ تَتَابُعِ النَّعْمَاءِ وَ صَارِفَاتِ الشَّدَائِدِ وَ الْبَلَاءِ عِنْدَ الْفُهَمَاءِ وَ غَیْرِ الْفُهَمَاءِ الْمُذْعِنِینَ مِنْ عِبَادِهِ لِامْتِنَاعِهِ بِجَلَالِهِ وَ کِبْرِیَائِهِ وَ عُلُوِّهِ عَنْ لُحُوقِ الْأَوْهَامِ بِبَقَائِهِ الْمُرْتَفِعِ عَنْ کُنْهِ طَیَّاتِ

1) 1. الأنفال: 16.

2) 2. البرهان مخطوط، و تری المناظرة فی کمال الدین ج 2 ص 31.

الْمَخْلُوقِینَ مِنْ أَنْ تُحِیطَ بِمَکْنُونِ غَیْبِهِ رَوِیَّاتُ عُقُولِ الرَّاءِینَ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ فِی رُبُوبِیَّتِهِ وَ وُجُودِهِ وَ وَحْدَانِیَّتِهِ صَمَداً لَا شَرِیکَ لَهُ فَرْداً لَا وَتْرَ مَعَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اصْطَفَاهُ وَ انْتَجَبَهُ وَ ارْتَضَاهُ فَبَعَثَهُ دَاعِیاً إِلَی الْحَقِّ سِرَاجاً مُنِیراً وَ لِلْعِبَادِ مِمَّا یَخَافُونَ نَذِیراً وَ لِمَا یَأْمُلُونَ بَشِیراً فَنَصَحَ لِلْأُمَّةِ وَ صَدَعَ بِالرِّسَالَةِ وَ أَبَانَ لَهُمْ دَرَجَاتِ الْعَمَّالَةِ شَهَادَةً عَلَیْهَا أَمُوتُ وَ أُحْشَرُ وَ بِهَا فِی الْآجِلَةِ أُقَرَّبُ وَ أُحْبَرُ وَ أَقُولُ مَعْشَرَ الْمَلَإِ فَاسْتَمِعُوا وَ لَکُمْ أَفْئِدَةٌ وَ أَسْمَاعٌ فَعُوا إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ أَکْرَمَنَا اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَ اخْتَارَنَا وَ اصْطَفَانَا وَ اجْتَبَانَا فَأَذْهَبَ عَنَّا الرِّجْسَ وَ طَهَّرَنَا تَطْهِیراً وَ الرِّجْسُ هُوَ الشَّکُّ فَلَا نَشُکُّ فِی الْحَقِّ أَبَداً وَ طَهَّرَنَا وَ أَوْلَادَنَا مِنْ کُلِّ أَفَنٍ وَ غَیَّةٍ مُخْلَصِینَ إِلَی آدَمَ لَمْ یَفْتَرِقِ النَّاسُ فِرْقَتَیْنِ إِلَّا جَعَلَنَا فِی خَیْرِهِمَا حَتَّی بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالنُّبُوَّةِ وَ اخْتَارَهُ لِلرِّسَالَةِ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ کِتَابَهُ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالدُّعَاءِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَکَانَ أَبِی رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَوَّلَ مَنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِی کِتَابِهِ الْمُنْزَلِ عَلَی نَبِیِّهِ الْمُرْسَلِ أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ‌⁽¹⁾فَرَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّهِ وَ أَبِیَ الَّذِی یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ أَمَرَهُ أَنْ یَسِیرَ إِلَی أَهْلِ مَکَّةَ بِبَرَاءَةَ سِرْ بِهَا یَا عَلِیُّ فَإِنِّی أُمِرْتُ أَنْ لَا یَسِیرَ بِهَا إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّی فَعَلِیٌّ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ رَسُولُ اللَّهِ مِنْهُ وَ قَالَ لَهُ حِینَ قَضَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ جَعْفَرٍ وَ بَیْنَ زَیْدِ بْنِ حَارِثَةَ فِی ابْنَةِ حَمْزَةَ وَ أَمَّا أَنْتَ یَا عَلِیُّ فَرَجُلٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکَ وَ أَنْتَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی فَصَدَّقَ أَبِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وَقَاهُ بِنَفْسِهِ فِی کُلِّ مَوْطِنٍ یُقَدِّمُهُ رَسُولُ اللَّهِ وَ فِی کُلِّ شَدِیدَةٍ ثِقَةً مِنْهُ وَ طُمَأْنِینَةً إِلَیْهِ لِعِلْمِهِ بِنَصِیحَتِهِ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ أَنَّهُ أَقْرَبُ الْمُقَرَّبِینَ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ السَّابِقُونَ

1) 1. هود: 17.

السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽¹⁾وَ کَانَ أَبِی سَابِقَ السَّابِقِینَ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَقْرَبَ الْأَقْرَبِینَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً⁽²⁾فَأَبِی کَانَ أَوَّلَهُمْ إِسْلَاماً وَ أَقْدَمَهُمْ هِجْرَةً وَ أَوَّلَهُمْ نَفَقَةً وَ قَالَ وَ الَّذِینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ‌⁽³⁾فَالنَّاسُ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جَمِیعِ الْأُمَمِ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ بِسَبْقِهِمْ إِیَّاهُمْ إِلَی الْإِیمَانِ بِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یَسْبِقْهُ إِلَی الْإِیمَانِ أَحَدٌ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ‌⁽⁴⁾لِجَمِیعِ السَّابِقِینَ وَ هُوَ سَابِقُهُمْ وَ کَمَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَضَّلَ السَّابِقِینَ عَلَی الْمُتَخَلِّفِینَ فَکَذَلِکَ فَضَّلَ سَابِقَ السَّابِقِینَ عَلَی السَّابِقِینَ وَ قَالَ تَعَالَی أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ‌⁽⁵⁾فَکَانَ أَبِیَ الْمُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمُجَاهِدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ فِیهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ وَ اسْتَجَابَ رَسُولَ اللَّهِ عَمُّهُ حَمْزَةُ وَ ابْنُ عَمِّهِ جَعْفَرٌ فَقُتِلَا شَهِیدَیْنِ فِی قَتْلَی کَثِیرَةٍ مَعَهُمَا فَجَعَلَ اللَّهُ حَمْزَةَ سَیِّدَ الشُّهَدَاءِ مِنْ بَیْنِهِمْ وَ جَعَلَ جَنَاحَیْنِ لِجَعْفَرٍ یَطِیرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِکَةِ فِی الْجِنَانَ کَیْفَ یَشَاءُ وَ ذَلِکَ لِمَکَانِهِمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لِمَنْزِلَتِهِمَا هَذِهِ وَ لِقَرَابَتِهِمَا مِنْهُ وَ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی حَمْزَةَ سَبْعِینَ صَلَاةً مِنْ بَیْنِ الشُّهَدَاءِ الَّذِینَ اسْتُشْهِدُوا مَعَهُ وَ جَعَلَ لِنِسَاءِ النَّبِیِّ أَجْرَیْنِ لِلْمُحْسِنَةِ مِنْهُنَّ وَ لِلْمُسِیئَةِ مِنْهُنَّ وِزْرَیْنِ

1) 1. الواقعة: 10- 11.

2) 2. الحدید: 10.

3) 3. الحشر: 10.

4) 4. براءة: 100.

5) 5. براءة: 19.

ضِعْفَیْنِ‌⁽¹⁾

لِمَکَانِهِنَّ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ جَعَلَ الصَّلَاةَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ بِأَلْفِ صَلَاةٍ فِی سَائِرِ الْمَسَاجِدِ إِلَّا مَسْجِدَ خَلِیلِهِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام بِمَکَّةَ لِمَکَانِ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ رَبِّهِ وَ لِفَضِیلَتِهِ وَ عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ الْمُؤْمِنِینَ الصَّلَاةَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ فَأَخَذَ مِنْ کُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْنَا مَعَ الصَّلَاةِ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَرِیضَةً وَاجِبَةً وَ أَحَلَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَنِیمَةَ لِرَسُولِهِ وَ أَحَلَّهَا لَنَا مَعَهُ وَ حَرَّمَ عَلَیْهِ الصَّدَقَةَ وَ حَرَّمَ عَلَیْنَا مَعَهُ کَرَامَةً أَکْرَمَنَا اللَّهُ بِهَا وَ فَضِیلَةً فَضَّلَنَا بِهَا عَلَی سَائِرِ الْعِبَادِ وَ قَالَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حَیْثُ جَحَدَهُ أَهْلُ الْکِتَابَ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ‌⁽²⁾فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ مِنَ الْأَنْفُسِ هُوَ وَ أَبِی وَ مِنَ الْبَنِینَ أَنَا وَ أَخِی وَ مِنَ النِّسَاءِ أُمِّی فَاطِمَةَ فَنَحْنُ أَهْلُهُ وَ نَحْنُ مِنْهُ وَ هُوَ مِنَّا وَ قَدْ قَالَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً⁽³⁾فَلَمَّا نَزَلَتْ آیَةُ التَّطْهِیرِ جَمَعَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَا وَ أَخِی وَ أُمِّی وَ أَبِی فَجَلَّلَنَا وَ جَلَّلَ نَفْسَهُ فِی کِسَاءٍ لِأُمِّ سَلَمَةَ خَیْبَرِیٍّ فِی یَوْمِهَا فَقَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَدْخَلَنِی مَعَهُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَهَا أَنْتَ عَلَی خَیْرٍ وَ لَکِنَّهَا خَاصَّةٌ لِی وَ لَهُمْ ثُمَّ مَکَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَقِیَّةَ عُمُرِهِ حَتَّی قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ یَأْتِینَا فِی کُلِّ یَوْمٍ عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَیَقُولُ الصَّلَاةَ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِسَدِّ الْأَبْوَابِ الَّتِی فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَیْرَ بَابِنَا فَکَلَّمُوهُ فَقَالَ أَمَا إِنِّی لَمْ أَسُدَّ بَابَکُمْ وَ لَمْ أَفْتَحْ بَابَهُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِسَدِّهَا وَ فَتْحِ بَابِهِ وَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ تُصِیبُهُ جَنَابَةٌ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یُولَدُ لَهُ الْأَوْلَادُ غَیْرُ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَبِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ

1) 1. راجع الأحزاب: 31 و 32.

2) 2. آل عمران: 61.

3) 3. الأحزاب: 33.

تَکْرِمَةً مِنَ اللَّهِ لَنَا وَ فَضِیلَةً اخْتَصَّنَا بِهَا عَلَی جَمِیعِ النَّاسِ وَ قَدْ رَأَیْتُمْ مَکَانَ أَبِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَنْزِلَنَا مِنْ مَنَازِلِ رَسُولِ اللَّهِ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ یَبْنِیَ الْمَسْجِدَ فَابْتَنَی فِیهِ عَشَرَةَ أَبْیَاتٍ تِسْعَةً لِنَبِیِّهِ وَ لِأَبِیَ الْعَاشِرَ وَ هُوَ مُتَوَسِّطُهَا وَ الْبَیْتُ هُوَ الْمَسْجِدُ وَ هُوَ الْبَیْتُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ أَهْلَ الْبَیْتِ فَنَحْنُ أَهْلُ الْبَیْتِ وَ نَحْنُ الَّذِینَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنَّا الرِّجْسَ وَ طَهَّرَنَا تَطْهِیراً أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی لَوْ قُمْتُ سَنَةً أَذْکُرُ الَّذِی أَعْطَانَا اللَّهُ وَ خَصَّنَا بِهِ مِنَ الْفَضْلِ فِی کِتَابِهِ وَ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ لَمْ أُحْصِهِ کُلَّهُ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ زَعَمَ أَنِّی رَأَیْتُهُ لِلْخِلَافَةِ أَهْلًا وَ لَمْ أَرَ نَفْسِی لَهَا أَهْلًا وَ کَذَبَ دَعْوَاهُ وَ إِنِّی أَوْلَی النَّاسِ بِالنَّاسِ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَلَی لِسَانِ رَسُولِهِ غَیْرَ أَنَّا لَمْ نَزَلْ أَهْلَ الْبَیْتِ مَظْلُومِینَ مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَاللَّهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَنْ ظَلَمَنَا حَقَّنَا وَ نَزَلَ عَلَی رِقَابِنَا وَ حَمَلَ النَّاسَ عَلَی أَکْتَافِنَا وَ مَنَعَنَا سَهْمَنَا فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْفَیْ‌ءِ وَ الْمَغَانِمِ وَ مَنَعَ أُمَّنَا فَاطِمَةَ علیها السلام مِیرَاثَهَا مِنْ أَبِیهَا إِنَّا لَا نُسَمِّی أَحَداً وَ لَکِنْ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَوْ أَنَّ النَّاسَ مَنَعُوا أَبِی وَ حَمُوهُ وَ سَمِعُوا وَ أَطَاعُوا لَأَعْطَتْهُمُ السَّمَاءُ قَطْرَهَا وَ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا وَ لَمَا طَمِعْتَ فِیهَا یَا مُعَاوِیَةُ وَ لَکِنَّهَا لَمَّا خَرَجَتْ مِنْ مَعْدِنِهَا تَنَازَعَتْهَا قُرَیْشٌ وَ طَمِعْتَ أَنْتَ فِیهَا یَا مُعَاوِیَةُ وَ أَصْحَابُکَ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا وَلَّتْ أُمَّةٌ أَمْرَهَا رَجُلًا قَطُّ وَ فِیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا لَمْ یَزَلْ أَمْرُهُمْ یَذْهَبُ سَفَالًا حَتَّی یَرْجِعُوا إِلَی مَا تَرَکُوا وَ قَدْ تَرَکَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ هَارُونَ وَ عَکَفُوا عَلَی الْعِجْلِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ خَلِیفَةُ مُوسَی فِیهِمْ وَ قَدْ تَرَکَتِ الْأُمَّةُ أَبِی وَ تَابَعَتْ غَیْرَهُ وَ قَدْ سَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ قَدْ رَأَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَیْثُ نَصَبَهُ بِغَدِیرِ خُمٍّ وَ نَادَی لَهُ بِالْوِلَایَةِ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ یُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ وَ قَدْ هَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ قَوْمِهِ إِلَی الْغَارِ وَ هُوَ یَدْعُوهُمْ فَلَمَّا لَمْ یَجِدْ عَلَیْهِمْ أَعْوَاناً هَرَبَ وَ قَدْ کَفَّ أَبِی یَدَهُ وَ نَاشَدَهُمْ وَ اسْتَغَاثَ فَلَمْ یُغَثْ وَ لَمْ یَجِدْ أَعْوَاناً عَلَیْهِمْ وَ لَوْ وَجَدَ أَعْوَاناً عَلَیْهِمْ مَا أَجَابَهُمْ وَ قَدْ جُعِلَ فِی سَعَةٍ کَمَا جُعِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله

فِی سَعَةٍ حِینَ هَرَبَ إِلَی الْغَارِ إِذْ لَمْ یَجِدْ أَعْوَاناً وَ قَدْ خَذَلَتْنِی الْأُمَّةُ فَبَایَعْتُکَ وَ لَوْ وَجَدْتُ عَلَیْکَ أَعْوَاناً مَا بَایَعْتُکَ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ هَارُونَ فِی سَعَةٍ حِینَ اسْتَضْعَفُوهُ وَ عَادَوْهُ وَ کَذَلِکَ أَنَا وَ أَبِی فِی سَعَةٍ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حِینَ تَرَکَتْنَا الْأُمَّةُ وَ بَایَعَتْ غَیْرَنَا وَ لَمْ نَجِدْ أَعْوَاناً وَ إِنَّمَا هِیَ السُّنَنُ وَ الْأَمْثَالُ یَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً أَیُّهَا النَّاسُ لَوِ الْتَمَسْتُمْ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ أَنْ تَجِدُوا رَجُلًا أَبُوهُ وَصِیُّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ جَدُّهُ نَبِیُّ اللَّهِ غَیْرِی وَ غَیْرَ أَخِی لَمْ تَجِدُوا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تَضِلُّوا بَعْدَ الْبَیَانِ وَ إِنِّی قَدْ بَایَعْتُ هَذَا وَ لَا أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا یُعَابُ أَحَدٌ بِتَرْکِ حَقِّهِ وَ إِنَّمَا یُعَابُ مَنْ یَأْخُذُ مَا لَیْسَ لَهُ وَ کُلُّ صَوَابٍ نَافِعٌ وَ کُلُّ خَطَإٍ غیر ضَارٌّ [لِأَهْلِهِ] وَ قَدِ انْتَهَتِ الْقَضِیَّةُ إِلَی دَاوُدَ فَفُهِّمَهَا سُلَیْمَانُ فَنَفَعَتْ سُلَیْمَانَ وَ لَمْ تَضُرَّ دَاوُدَ وَ أَمَّا الْقَرَابَةُ فَقَدْ نَفَعَتِ الْمُشْرِکَ وَ هِیَ لِلْمُؤْمِنِ أَنْفَعُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَمِّهِ أَبِی طَالِبٍ فِی الْمَوْتِ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْفَعْ لَکَ بِهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَمْ یَکُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَهُ إِلَّا مَا یَکُونُ مِنْهُ عَلَی یَقِینٍ وَ لَیْسَ ذَلِکَ لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتَّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لَا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً⁽¹⁾أَیُّهَا النَّاسُ اسْمَعُوا وَ عُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ ارْجِعُوا وَ هَیْهَاتَ مِنْکُمُ الرَّجْعَةُ إِلَی الْحَقِّ وَ قَدْ خَامَرَکُمُ الطُّغْیَانُ وَ الْجُحُودُ وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی‌⁽²⁾.

1) 1. النساء: 18.

2) 2. البرهان مخطوط و تری الحدیث فی أمالی الشیخ ج 2 ص 174 مع اختلاف، و اعلم أنّه قال الشهید الثانی رحمه اللّه فی رسالة حقائق الایمان: اعلم أن جمعا من علماء الإمامیّة حکموا بکفر أهل الخلاف: و الاکثر علی الحکم باسلامهم، فان أرادوا بذلک کونهم کافرین فی نفس الامر، لا فی الظاهر، فالظاهر أن النزاع لفظی، اذ القائلون باسلامهم یریدون ما ذکرناه من الحکم بصحة جریان أکثر أحکام المسلمین علیهم فی الظاهر لا أنهم مسلمون فی نفس الامر فلذا نقلوا الإجماع علی دخولهم فی النار، و ان أرادوا بذلک. کونهم کافرین باطنا و ظاهرا فهو ممنوع، و لا دلیل علیه، بل الدلیل قائم علی اسلامهم ظاهرا کقوله صلّی اللّه علیه و آله:« أمرت أن أقاتل الناس حتّی یقولوا لا إله إلّا اللّه».

**[ترجمه]برهان: امام صادق علیه السلام و ایشان از پدرش از امام سجاد علیهم السّلام روایت می‌کند: حسن بن علی علیهما السّلام با معاویه ملاقات کردند هنگامی که به هم رسیدند معاویه بالای منبر قرار گرفت و امام حسن علیه السّلام را یک پله پائین‌تر از خود نشانید.

معاویه آغاز سخن کرد و گفت: اینک حسن بن علی مرا برای خلافت شایسته دیده و خود را برای آن شایسته نمی‌داند، و اکنون آمده تا با من بیعت کند، بعد از این گفت: ای حسن از جای خود برخیز و امام حسن علیه السّلام از جای خود برخاست و فرمود:

ستایش می‌کنم خداوندی را که به همه نعمت‌هایش ستوده شده و بندگانش همواره از آن نعمت‌ها برخوردار می‌باشند؛ سپاس خداوندی که سختیها و گرفتاریها را برطرف می‌کند، این نعمت‌ها در نزد افراد دانسته و یا ندانسته معلوم می‌باشد و همه در نزد بزرگی و عظمت و مقام او سر تعظیم فرود آورده‌اند، و اوهام به درک جایگاه و مقام بلند او دست پیدا نمیکند و کسی به حقیقت کنه او نخواهد رسید، و مخلوقات از درک آن عاجز می‌باشند و اسرار او را در نمی‌یابند.

گواهی می‌دهم که خداوندی جز او نیست و شریک و همتائی ندارد و در خدائی خود به کسی نیازمند نیست، او پیوسته وجود دارد و همواره یگانه می‌باشد، کسی به حقیقت آن دست پیدا نمی‌کند و نظیر و مانند ندارد، گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستاده او هست، خداوند او را برگزید و پسندید و برای خود اختیار فرمود، او را به عنوان پیامبری مبعوث فرمود و او مانند چراغ فروزانی در جامعه ظهور کرد و مردم را بطرف حق فرا خواند.

پیامبر گرامی بندگان را بطرف خدا فرا خواند و آنها را از عواقب اعمالشان بیم داد و از عذاب خداوند آنان را آگاه ساخت و به رحمت‌های خداوندی و نعمت‌های او مژده داد، او جامعه را نصیحت کرد و راه سعادت و نیک‌بختی را به آنان نشان داد، و برای رسانیدن پیام خدا کوشش فرمود.

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله برای رسانیدن پیام خداوند به پا خواست و کوشش کرد و نتیجه کار آنها را برای آنان روشن کرد و مقامات آنها را در آخرت به آنان نشان داد، با این عقیده از دنیا می‌رویم، و با این عقیده محشور می‌گردیم، و در آینده با همان عقیده خود را به خداوند نزدیک می‌کنیم و خوشحال هم می‌باشیم.

ای اشراف و بزرگان که در اینجا جمع شده‌اید اینک توجه داشته باشید چه می‌گویم، اکنون دل‌های خود را آماده کنید، و گوش‌ها را فرا دارید و بنگرید چه می‌گویم و سخنم چیست، ما خاندانی هستیم که خداوند بوسیله اسلام ما را گرامی داشت، او ما را برگزید و اختیار فرمود:

خداوند پلیدی‌ها را از ما دفع کرد و ما را پاک و پاکیزه قرار داد، شک و تردید را از ما برداشت و ما هرگز در حق تردید نداریم، پروردگار ما و فرزندان ما را از پلیدی و گمراهی و آلودگی پاک گردانید و ما تا آدم پاک و منزه می‌باشیم .

هر گاه نسل‌ها عوض می‌شد خداوند ما را در بهترین آنها قرار می‌داد تا آنگاه که پروردگار، محمد صلی اللَّه علیه و آله را برانگیخت و او را لباس نبوت پوشانید و جامه رسالت را در بر او نمود، و کتاب خود را برای او فرستاد و به او فرمان داد تا مردم را به اسلام دعوت کند.

پدرم رضوان اللَّه علیه نخستین کسی بود که گفته‌های او را قبول کرد و به او ایمان آورد، خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید: «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ» - . هود / 17 - {آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجّتی روشن است و شاهدی از [خویشان] او ، پیرو آن است}، در اینجا مقصود از بینه رسول خدا می‌باشد و پدرم نیز قرآن را تلاوت می‌کرد و به آن گواهی می‌داد.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله هنگامی که می‌خواست او را بطرف مردمان مکه بفرستد و آیه برائت را برای آنها بخواند، فرمود: ای علی علیه السلام حرکت کن، خداوند فرمان داده این آیه را یا باید خودت و یا کسی که از خودت باشد قرائت کند، پس از این جا معلوم می‌گردد که علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشد و رسول هم از او هست.

رسول اکرم هنگامی که بین علی و حمزه و زید بن حارثه در باره دختر حمزه حکم می‌کرد، فرمود: اما تو ای علی، مردی از من می‌باشی و من هم از تو هستم، تو ولی همه مؤمنان بعد از من هستی، پدر من او را تصدیق کرد و با جان خود او را حفظ نمود، او در همه جنگ‌ها و سختی‌ها با کمال اطمینان مقاومت کرد و مورد اعتماد رسول خدا بود.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله می‌دانست که علی علیه السلام مردم را بطرف دین حق دعوت می‌کند، و برای خدا و رسول خدا و رسول از روی خلوص کار کوشش دارد، خداوند هم در قرآن می‌فرماید: «السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» - . واقعه / 10 – 11 - ، پدرم از کسانی بود که قبل از همه مسلمان شد و از همگان به او نزدیک‌تر بود .

خداوند متعال در قرآن مجید فرماید: «لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً» - . حدید / 10 - ،

آنها که بعد از فتح مکه مسلمان شده‌اند مساوی نیستند با آنهائی که قبل از فتح مکه مسلمان شدند و انفاق کردند، مقام آنها بزرگ‌تر می‌باشد، پدرم نخستین مسلمان و مهاجر بود و قبل از همه انفاق کرد.

در جای دیگر می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ» - . حشر / 10 - {کسانی که بعد از آنها آمدند می‌گویند بار خدایا ما را بیامرز و برادران ما را که قبلا مسلمان شدند مورد رحمت قرار بده، و در دل ما در باره آنها آلودگی قرار نده و دل‌ها را نسبت به هم مهربان کن، بار خدایا تو مهربان و آمرزنده هستی}.

مردم مسلمان بعد از علی علیه السلام همه او را دعا می‌کنند و برایش استغفار می‌نمایند، زیرا او قبل از همه مسلمان شده و به رسول صلی اللَّه علیه و آله ایمان آورده است و مهاجرت کرده، و هیچ کس قبل از او به رسول خدا ایمان نیاورد و نماز نگذارد، و با آن جناب همراهی نداشت.

در قرآن مجید آمده: «السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ» - . براءه / 100 - ، در این آیه شریفه از سابقان نخستین که مسلمان شدند و مهاجرت کردند سخن به میان آمده و فضیلت آنها بیان شده و موقعیت آنها در اسلام یاد شده است.

در این جا باید توجه داشت که علی علیه السّلام از آنها هم سابق‌تر است، در این جا باید توجه کرد همان گونه که خداوند متعال سابقان را بر آیندگان فضیلت و امتیاز داده است، همان گونه سابق سابقان را هم بر آنها برتری می‌دهد و برای او فضیلتی خاص قائل است .

خداوند در قرآن فرموده: «أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ و رسوله! وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ» - . براءه / 19 - ،

{آیا شما آب دادن به حاجیان و یا نگهبانی از مسجد الحرام را مانند کسی که به خدا و رسول ایمان آورده و در راه خدا جهاد می‌کند مساوی می‌دانید، اینها در نزد خداوند مساوی نخواهند بود}.

پدر من کسی بود که به خدا و رسولش و روز قیامت ایمان آورد و در راه خدا جهاد کرد و این آیه در باره او فرود آمد، عمویش حمزه و برادرش جعفر به ندای او پاسخ گفتند و هر دو شهید شدند، خداوند در آن میان حمزه را بعنوان سید الشهداء خطاب کرد و به جعفر دو بال داد که بوسیله آن در بهشت پرواز می‌کند.

خداوند بخاطر مقامی که آن دو در نزد پیامبر داشتند آنها را گرامی داشت و آن مقام‌ها را به آنان داد. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله برای عمویش حمزه در نماز میت هفتاد تکبیر گفتند، و این را فقط در باره حمزه انجام دادند و با هیچ یک از شهداء این‌چنین عمل نکردند.

خداوند متعال برای زنان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله دو مزد قرار داد، نیکوکاران آنها دو پاداش دارند و بدکاران آنها هم دو عذاب خواهند داشت، - . احزاب / 31 و 32 - زیرا آنها به رسول خدا نزدیک می‌باشند. پروردگار نماز در مسجد رسول صلی اللله علیه و آله را برای هر یک نماز ثواب هزار نماز در سایر مساجد می‌دهد، جز مسجد خلیلش ابراهیم علیه السّلام در مکه، که آن را فضیلت داده است.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به امت خود صلوات بر محمد و آل محمد را تعلیم فرمودند، و از هر مسلمانی خواست تا هنگام صلوات بر محمد بر ما هم صلوات بفرستد، خداوند برای رسولش گرفتن غنیمت را مباح کرد و برای ما هم مباح فرمود، و صدقه را بر او حرام نموده و بر ما نیز حرام کرده است، و این کرامتی است که خداوند ما را به آن گرامی داشته و ما را بر سایر مردم فضیلت داده است .

خداوند متعال در قرآن مجید به پیامبر خود می‌گوید: «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ» - . آل عمران / 61

• ، {بگوئید زنان و فرزندان خود را جمع کنیم و نزدیک‌ترین افراد خود را که مانند خودمان می‌باشند گرد هم آوریم و از خداوند بخواهیم هر کس خلاف حقیقت می‌گوید او را نفرین نمائیم.}

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله از کسانی که به منزله نفس او بودند پدرم را انتخاب کرد و از فرزندان من و برادرم را برگزید و از زنان مادرم فاطمه را با خود برداشت و بطرف آنها رفت تا با این افراد با آنها مباهله کند، پس ما اهل آن حضرت هستیم و او هم از ما می‌باشد.

خداوند متعال در باره ما خاندان این آیه را نازل کردند: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» - . احزاب / 33 - ،

{خداوند اراده کرده است رجس و پلیدی و آلودگی را از شما دور کند و خاندان شما را از هر جهت پاک و پاکیزه سازد و زشتی‌ها را از شما دور گرداند.}

هنگامی که آیه تطهیر نازل شد رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله من و برادر و مادر و پدرم را در جایی گرد آورد و ما را در زیر رداء جمع کرد، آن رداء را از خیبر آورده بودند و به ام سلمه تعلق داشت، پیامبر ما را در زیر آن جمع فرمود و گفت: بار خدایا این‌ها خاندان من هستند پلیدی را از آنها دور کن و آنان را پاک و پاکیزه قرار بده.

ام سلمه گفت: یا رسول اللَّه مرا با آنها در زیر رداء و کساء جای بده، پیامبر فرمود: عاقبت شما به نیکی پایان خواهد یافت، ولی این جا مخصوص من و آنها می‌باش سپس از آن زمان تا پیامبر صلی الله عیله واله تا وقتی چشم از جهان گشود و به جوار رحمت حق شتافت. هر روز هنگام طلوع فجر به منزل ما می‌آمد و می‌گفت خداوند شما را رحمت کند برای نماز آماده گردید، «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا» {خداوند پلیدی را از شما برده و شما خاندان را پاک و پاکیزه ساخته است}، رسول خدا امر کردند همه درهای مسجد را بندند و تنها در خانه ما را باز گذاشتند. گروهی در این جا ناراحت شدند و علت بستن درها را به مسجد سؤال کردند، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: من این درها را نبستم و یا در خانه علی را باز نگذاشتم، خداوند به من امر کرد تا این کار را انجام دهم و من هم اطاعت اوامر خداوند را نموده‌ام.

کسی حق نداشت در مسجد جنب شود و فرزندی برای او در مسجد متولد گردد، جز رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و علی بن ابی طالب که در اینجا مستثنی بودند و این کرامتی بود که خداوند برای ما مقدر کرده بود، و فضیلتی بود که به ما اختصاص داد و این امتیاز را از میان مردم به ما بخشید.

شما خود مشاهده کردید که مقام و موقعیت پدرم در نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله چه بود، و ما چه منزلتی در نزد آن بزرگوار داشتیم، خداوند به رسولش امر کرد تا مسجدی بسازد، و او در کنار مسجد ده اطاق درست کرد نه عدد برای خودش و یک اطاق هم برای پدرم ساخت.

خانه ما در آن وسط بود و مقصود از بیت هم در این جا مسجد است و او همان خانه‌ای است که خداوند در قرآن از آن تعبیر به بیت کرده و اهل بیت هم ما می‌باشیم؛ کسانی که خداوند رجس و پلیدی را از آن‌ها برده و ما را پاک و پاکیزه قرار داده است.

ای مردم اگر من یک سال سر پا بایستم و برای شما از آنچه خداوند به ما عنایت کرده است سخن بگویم و از فضائل خاندان خود که در قرآن و سنت رسول صلی اللَّه علیه و آله وارد شده و سخن بگویم، توانائی ندارم همه آنها را برای شما بازگو نمایم و به اطلاع شما برسانم.

اکنون معاویه گمان می‌کند من او را شایسته خلافت می‌دانم و خود را برای آن شایسته نمی‌دانم، معاویه در این ادعا دروغ می‌گوید، من از همگان به این مقام زیبنده‌تر هستم و خلافت حق ما می‌باشد و در کتاب خدا و زبان رسول صلی الله علیه و آله این موضوع روشن شده است .

اما ما اهل بیت همواره مظلوم بوده‌ایم و از هنگامی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از دنیا رفته‌اند به ما ستم شده است. خداوند بین ما و کسانی که به ما ستم کردند داوری خواهد کرد، آن‌ها مردم را بر ما شورانیدند و آنها را بر ما مسلط کردند.

آن‌ها سهم ما را از غنائم و انفال ندادند و حقوق ما را منع کردند و میراث مادر ما فاطمه علیها السّلام را که از پدرش به ارث برده بود به او ندادند، من در اینجا از کسی نام نمی‌برم ولی سوگند به خداوند اگر مردم حق پدرم را نبرده بودند و سخنان او را می‌شنیدند و از وی اطاعت می‌کردند، آسمان باران خود را نازل می‌کرد و زمین هم برکات خود را آشکار می‌ساخت و همگان از مواهب آن استفاده می‌کردند.

ای معاویه اگر حق در جای خود استقرار پیدا می‌کرد تو در خلافت طمع نمی‌کردی، اما هنگامی که آن را از جای خود بیرون کردند قریشیان برای بدست آوردن خلافت با هم به نزاع پرداختند و تو با یارانت در آن طمع کردید و آن را بدست آوردید و حق دیگران را غصب کردید.

ای معاویه، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هر امتی که حکومت خود را به کسانی بدهد که در جامعه داناتر از آنها باشند، آن امت هرگز روی سعادت نخواهند دید تا آن گاه که برگردند و حق را به صاحبش بدهند، بنی اسرائیل هارون را ترک کردند و دنبال گوساله رفتند در حالی که می‌دانستند او خلیفه موسی می‌باشد.

مردم پدرم را رها کردند و از دیگران متابعت نمودند، در حالی که از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیده بودند که می‌فرمود: ای علی تو در نزد من مانند هارون در برابر موسی می‌باشی، جز اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود، آنها دیدند رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در غدیر چه عملی انجام داد.

پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در غدیر خم او را روی دست بلند کردند و به عنوان ولایت بر مؤمنان او را به جانشینی خود برگزید و بعد هم دستور دادند شاهدان جریان را به غائبان برسانند، رسول خدا از دست قوم خود بطرف غار رهسپار شد و آن‌ها را دعوت کرد تا اسلام آورند.

اما هنگامی که مشاهده کردند آن‌ها قبول نمی‌کنند بطرف مدینه رهسپار شدند، پدر من دست خود را بطرف آنها دراز نکرد و با مردم احتجاج نمود و از حق خود دفاع کرد ولی کسی به او یاری نرساند و اگر یاوری پیدا می‌کرد هرگز بطرف آنها نمی‌رفت، همان گونه که خداوند پیامبر را آزاد گذاشت و او بطرف غار رفت او هم چون یاوری نداشت خود را آزاد کرد و از آن محیط بیرون شد.

اکنون مردم مرا تنها گذاشته‌اند من هم ناگزیر هستم خلافت را به شما واگذار کنم، و اگر یاورانی داشتم هرگز خلافت را به تو نمی‌دادم، هنگامی که بنی اسرائیل هارون را ناتوان کردند و با او دشمنی نمودند او هم آنها را به حال خود رها کرد، زیرا دیگر وظیفه‌ای نداشت.

من و پدرم نیز همین گونه می‌باشیم، ما کوشش کردیم و آنچه لازم بود به مردم گفتیم و وظایف آن‌ها را بر شمردیم اما آنها گوش نداند، ما هم امت را به حال خود واگذاشتیم و کار را به دیگران واگذار کردیم زیرا یار و مددکاری برای ما پیدا نشد تا از حق خود دفاع کنیم، اینها سنت‌هائی است که در این جهان جریان دارد و حوادث همواره در طول تاریخ تکرار میشود

ای مردم اگر در شرق و غرب عالم جستجو کنید مردی را که پدرش وصی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و جدش پیامبر خدا باشد غیر از من و برادرم نخواهید یافت. اکنون از خداوند بترسید و گمراه نگردید بعد از اینکه حقیقت برای شما روشن شده است، من اکنون خلافت را به این شخص واگذاشتم شاید این برای شما یک آزمایش باشد که تا روز معینی به آن دل خوش باشید و از مواهب آن لذت ببرید.

ای مردم کسی که از حقش صرف نظر می‌کند نباید مورد اعتراض و عیب‌جوئی قرار گیرد، عیب برای کسی می‌باشد که حق دیگران را غصب می‌کند و طالب چیزی هست که حقی در آن ندارد، هر کار درستی سود می‌دهد هر خطائی زیان‌بخش نیست، داستان به داود رسید، سلیمان آن را دریافت و از آن سود برد ولی به داود هم زیانی وارد نشد.

قرابت رسول صلی الله علیه و آله به مشرک هم سود می‌رساند ولی سودش برای مؤمن بیشتر می‌باشد، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به عمویش ابو طالب در هنگام موت فرمودند، بگو لا اله الا اللَّه تا روز قیامت از تو شفاعت کنم، رسول خدا این سخن را در هنگامی می‌گفت که یقین به مطلب داشت و این موضوع یعنی بازگشت در هنگام مرگ، برای هیچ کس نیست. واین جریان (اقرار به حق)برای هیچ شخص دیگری به هنگام مرگ پذیرفته نخواهد شد چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتَّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لَا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً» - . نساء / 18 - ،{برای

کسانی که مرتکب گناه می‌شوند و می‌خواهند در هنگام حضور مرگ توبه کنند این توبه پذیرفته نمی‌شود و نه کسانی که در حال کفر بمیرند، ما برای این گروه عذابی سخت فراهم کرده‌ایم.}

ای مردم گوش فرا دهید و مطلب را نیکو دریابید، از خداوند بترسید و به او بر گردید، اگر چه بسیار دور است که شما بطرف حق مراجعه کنید، زیرا طغیان و سرکشی و عناد و لجاج و انکار حق در شما وجود دارد، «وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی» {و سلام و رحمت حق بر کسانی که هدایت گردند و راه حق و حقیقت را بجویند}. - . این حدیث در امالی شیخ 2: 174 با اختلاف بیان شده است. شهید ثانی رحمه الله علیه در رساله حقایق الایمان می‌گوید: برخی از علمای مذهب امامیه حکم به کفر مخالفان (اهل خلاف) نموده‌اند: و بیشتر آن‌ها به اسلام آن‌ها حکم داده‌اند، گرچه کافر بودن مخالفین را معتقد هستند ولی در ظاهر آنها را مسلمان میدانندو به نظر می‌رسد که اختلاف علما در اینباره یک نزاع لفظی است،چون کسانی هم که مخالفان رامسلمان میدانند مرادشان این است که برخی از احکام اسلام را بر آنها جاری میشود نه اینکه آنها را مسلمان به شمار آورده باشند از این روست که معتقد گشته اند این افراد به عذاب الهی گرفتار و وارد جهنم خواهندشد.و اگر بخواهیم بگوییم که مخالفان در ظاهر وباطن کافر هستند ، کلام نادرستی است چرا که دلیلی بر درستی این مطلب وجود ندارد.بلکه ما روایاتی داریم که بر مسلمان بودن ایشان دلالت دارد از جمله این روایتی که رسول اکرم صلیالله علیه واله فرمودند:(امرت ان أقاتل الناس حتی قولوا لااله الا الله،ماموریت یافته ام که مردم را بکشم مگر اینکه بگویند لااله الا الله ) ،

•

**[ترجمه]

باب 102 المستضعفین و المرجون لأمر الله

الآیات

النساء: إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا فَأُولئِکَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً⁽¹⁾

التوبة: وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ إلی قوله تعالی وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ‌⁽²⁾الآیة

{مگر آن مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند. پس آنان [که فی الجمله عذری دارند] باشد که خدا از ایشان درگذرد، که خدا همواره خطابخش و آمرزنده است.}

• وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ تا آنجا که می فرماید: وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ‌ - . براءه / 102 - 106 -

تا آخر آیه.

{و دیگرانی هستند که به گناهان خود اعتراف کرده و کار شایسته را با [کاری] دیگر که بد است درآمیخته‌اند. امید است خدا توبه آنان را بپذیرد، که خدا آمرزنده مهربان است} و {و عدّه‌ای دیگر [کارشان] موقوف به فرمان خداست: یا آنان را عذاب می‌کند و یا توبه آنها را می‌پذیرد، و خدا دانای سنجیده‌کار است}.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی] عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسْتَضْعَفِ فَقَالَ هُوَ الَّذِی لَا یَسْتَطِیعُ حِیلَةَ الْکُفْرِ فَیَکْفُرَ وَ لَا یَهْتَدِی سَبِیلًا إِلَی الْإِیمَانِ فَیُؤْمِنَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُؤْمِنَ وَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَکْفُرَ فَهُمُ الصِّبْیَانُ وَ مَنْ کَانَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ عَلَی مِثْلِ عُقُولِ الصِّبْیَانِ وَ مَنْ رُفِعَ عَنْهُ الْقَلَمُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: ابن طیار گوید: از امام باقر علیه السّلام پرسیدم مستضعف کدام است، فرمود: کسی که راه به کفر را پیدا نمی‌کند و بطرف ایمان هم راهی ندارد تا مؤمن شود، نه می‌تواند کافر شود و نه توانائی دارد مؤمن گردد آنها کودکان می‌باشند و یا زنان و مردانی که عقل آنها مانند عقل کودکان است و یا آنهائی که قلم از آنها برداشته شده است. - . تفسیر قمی137 -

**[ترجمه]

«2»

فس، [تفسیر القمی] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ قَوْمٌ کَانُوا مُشْرِکِینَ قَتَلُوا حَمْزَةَ وَ جعفر [جَعْفَراً] وَ أَشْبَاهَهُمَا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ دَخَلُوا بَعْدَهُ فِی الْإِسْلَامِ فَوَحَّدُوا اللَّهَ وَ تَرَکُوا الشِّرْکَ وَ لَمْ یَعْرِفُوا الْإِیمَانَ بِقُلُوبِهِمْ فَیَکُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَتَجِبَ لَهُمُ الْجَنَّةُ وَ لَمْ یَکُونُوا عَلَی جُحُودِهِمْ فَیَجِبَ لَهُمُ النَّارُ فَهُمْ عَلَی

1) 1. النساء: 98- 99.

2) 2. براءة: 102- 106.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 137.

تِلْکَ الْحَالَةِ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السّلام فرمود: آنهائی که امیدوار فرمان خداوند می‌باشند کسانی هستند، که مشرک بودند، آنها حمزه و جعفر و مانند آنها را کشتند، و بعد از آن وارد اسلام شدند، خدا را به یگانگی قبول کردند و از شرک دست برداشتند، ولی ایمان را در دل خود مستقر نکردند و آن را کاملا نشناختند.

آنها چون ایمان آوردند لذا از اهل ایمان بشمار می‌روند و در زمره آنان به حساب می‌آیند، در این صورت بهشت برای آنها واجب می‌گردد، و از طرف دیگر چون در کفر خود اعتقاد ندارند تا دوزخ برای آنها لازم گردد، این جماعت کافر بودن ظاهری و باطنی آن‌ها ممنوع است، و برهانی بر آن نیست، بلکه برهان بر اسلام ظاهری آنهاست، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «فرمان داده شده‌ام تا با مردم بجنگم تا «لا اله الا الله» بگویند.

{باید امیدوار رحمت خداوند باشند، ممکن است خداوند آنها را عذاب کند و یا آن را مورد عفو قرار دهد و از گناهان آنها درگذرد}. - . تفسیر قمی: 588 -

**[ترجمه]

«3»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ ضُرَیْسٍ الْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا حَالُ الْمُوَحِّدِینَ الْمُقِرِّینَ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مِنَ الْمُسْلِمِینَ الْمُذْنِبِینَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ لَیْسَ لَهُمْ إِمَامٌ وَ لَا یَعْرِفُونَ وِلَایَتَکُمْ فَقَالَ أَمَّا هَؤُلَاءِ فَإِنَّهُمْ فِی حُفَرِهِمْ لَا یَخْرُجُونَ مِنْهَا فَمَنْ کَانَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ وَ لَمْ یَظْهَرْ مِنْهُ عَدَاوَةٌ فَإِنَّهُ یُخَدُّ لَهُ خَدّاً إِلَی الْجَنَّةِ الَّتِی خَلَقَهَا اللَّهُ بِالْمَغْرِبِ فَیَدْخُلُ عَلَیْهِ الرَّوْحُ فِی حُفْرَتِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَلْقَی اللَّهَ فَیُحَاسِبَهُ بِحَسَنَاتِهِ وَ سَیِّئَاتِهِ فَإِمَّا إِلَی الْجَنَّةِ وَ إِمَّا إِلَی النَّارِ فَهَؤُلَاءِ الْمَوْقُوفُونَ لِأَمْرِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام وَ کَذَلِکَ یُفْعَلُ بِالْمُسْتَضْعَفِینَ وَ الْبُلْهِ وَ الْأَطْفَالِ وَ أَوْلَادِ الْمُسْلِمِینَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ وَ أَمَّا النُّصَّابُ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ فَإِنَّهُمْ یُخَدُّ لَهُمْ خَدّاً إِلَی النَّارِ الَّتِی خَلَقَهَا اللَّهُ فِی الْمَشْرِقِ فَیَدْخُلُ عَلَیْهِمُ اللَّهَبُ وَ الشَّرَرُ وَ الدُّخَانُ وَ فَوْرَةُ الْحَمِیمِ ثُمَ بَعْدَ ذَلِکَ مَصِیرُهُمْ إِلَی الْجَحِیمِ فِی النَّارِ یُسْجَرُونَ ثُمَّ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ تُشْرِکُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽²⁾أَیْ أَیْنَ إِمَامُکُمُ الَّذِی اتَّخَذْتُمُوهُ دُونَ الْإِمَامِ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً⁽³⁾.

**[ترجمه]نفسیر قمی: ضریس کناسی گوید: به امام باقر علیه السّلام عرض کردم: قربانت گردم خداشناسانی که به محمد صلی اللَّه علیه و آله ایمان دارند و مسلمان هستند و از دنیا می‌روند ولی امامی را نمی‌شناسند و ولایت شما نشناختند ، پایان کار آنها چه خواهد شد.

امام علیه السّلام فرمود: آنها در قبرهای خود خواهند ماند و از آنجا بیرون نخواهند گردید، هر کدام از آنها که کارهای نیک انجام داده باشند و دشمنی و عنادی از آن‌ها ظاهر نشده باشد، از قبر او راهی بطرف بهشتی که خداوند در مغرب آفریده است باز می‌گردد و روح و بشارت به قبر او می‌رسد .

این چنین آدمی در قبر خود زندگی می‌کند تا روز قیامت برپا شود، در آن هنگام در پیشگاه عدل خداوندی حاضر می‌گردد و به حساب کار او می‌رسند و خوبی‌ها و بدیهای او را در نظر می‌گیرند، در اینجا یا بطرف بهشت می‌روند و یا بطرف دوزخ رهسپار می‌شوند، وضع اینها بستگی به امر خداوند دارد.

امام علیه السّلام فرمود: با مستضعفان و افرادی که عقل درستی ندارند و نیک و بد را از هم تمیز نمی‌دهند و یا اطفال و فرزندان مسلمانان که هنوز به سن بلوغ نرسیده‌اند همین گونه رفتار می‌گردد،

اما ناصبیان که اهل قبله هستند برای آنها هم خطی از قبر بطرف دوزخ کشیده می‌گردد. این دوزخ را خداوند در مشرق خلق کرده است و از آن دوزخ شعله‌های آتش و دود و گرمی به قبرش وارد می‌گردد و او را معذب می‌کند و بعد از این هم راه آنها به جهنم ختم می‌شود، {و در آن جا نگهداری می‌گردند و به آنها می‌گویند شما غیر از خدا به دیگران توجه کردید، کجا هست} - . مومن / 73 -

یعنی آن امامی که خود اختیار کردید و امام منصوب از طرف خدا را رها نمودید. - . تفسیر قمی: 588 -

**[ترجمه]

«4»

ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: النَّاسُ عَلَی سِتِّ فِرَقٍ مُسْتَضْعَفٍ وَ مُؤَلَّفٍ وَ مُرْجِئٍ وَ مُعْتَرِفٍ بِذَنْبِهِ وَ نَاصِبٍ وَ مُؤْمِنٍ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمودند: مردم شش گروه می‌باشند، مستضعف(که رشد فکری برای رسیدن به ایمان وکفر ندارند)،، مؤلف(کسانی که باید با مهربانی ویا تامین امور مالی ایشان را به اسلام نزدیک کرد)، مرجی(کسی که مسلمان است ولی ایمان کامل در دلشان راه نیافته است و با این حال از دنیا رفته ومنتظر تصمیم خداوند است)، کسی که به گناهش اعتراف می‌کند، ناصبی(دشمنان اهلبیت علیهم السلام) و مؤمن. - . خصال 1: 162 -

**[ترجمه]

«5»

ل، [الخصال] الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 588.

2) 2. المؤمن: 73.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 588.

4) 4. الخصال ج 1 ص 162.

عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ الزُّرَقِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: إِنَّ لِلْجَنَّةِ ثَمَانِیَةَ أَبْوَابٍ بَابٌ یَدْخُلُ مِنْهُ النَّبِیُّونَ وَ الصِّدِّیقُونَ وَ بَابٌ یَدْخُلُ مِنْهُ الشُّهَدَاءُ وَ الصَّالِحُونَ وَ خَمْسَةُ أَبْوَابٍ یَدْخُلُ مِنْهُ شِیعَتُنَا وَ مُحِبُّونَا وَ بَابٌ یَدْخُلُ مِنْهُ سَائِرُ الْمُسْلِمِینَ مِمَّنْ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ یَکُنْ فِی قَلْبِهِ مِقْدَارُ ذَرَّةٍ مِنْ بُغْضِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: علی علیه السّلام فرمودند: بهشت هشت در دارد، دری که از آن پیامبران و صدیقان وارد می‌گردند، دری که شهداء و صالحان از آن می‌آیند، شیعیان و دوستان ما هم از پنج در وارد خواهند شد و از در هشتمی سایر مسلمانان وارد می‌شوند و آن‌ها کسانی می‌باشند که بر وحدانیت خدا گواهی دادهاند و ذره‌ای بغض ما را در دل نداشته باشند. - . خصال 2: 39 -

**[ترجمه]

«6»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَصْحَابُ الْحُدُودِ فُسَّاقٌ لَا مُؤْمِنُونَ وَ لَا کَافِرُونَ وَ لَا یَخْلُدُونَ فِی النَّارِ وَ یَخْرُجُونَ مِنْهَا یَوْماً مَّا وَ الشَّفَاعَةُ لَهُمْ جَائِزَةٌ وَ لِلْمُسْتَضْعَفِینَ إِذَا ارْتَضَی اللَّهُ دِینَهُمْ‌⁽²⁾.

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمودند: گناهکاران، آنهائی که حد بر آنها جاری شده، نه مؤمن هستند و نه کافر، آنها را در آتش جاودان نخواهند ماند و روزی از آن جا آزاد خواهند شد و شفاعت به آنها خواهد رسید، ولی مستضعفان باید خداوند از آنها راضی گردد. - . خصال 2: 154 -

در عیون اخبار الرضا علیه السلام نیز حدیث مشابهی از امام رضا علیه السلام خطاب به مأمون نقل شده است. - . عیون الاخبار2: 125 -

**[ترجمه]

«7»

در تفسیر عیاشی نیز روایت مشابهی از حمران نقل شده است. - . تفسیر عیاشی 1: 270 و نساء / 98 -

**[ترجمه]

«14»

مع، [معانی الأخبار] عَنِ الْمُظَفَّرِ الْعَلَوِیِّ عَنِ ابْنِ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الْآیَةَ قَالَ یَا سُلَیْمَانُ فِی هَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِینَ مَنْ هُوَ أَثْخَنُ رَقَبَةً مِنْکَ الْمُسْتَضْعَفُونَ قَوْمٌ یَصُومُونَ وَ یُصَلُّونَ تَعِفُّ بُطُونُهُمْ وَ فُرُوجُهُمْ لَا یَرَوْنَ أَنَّ الْحَقَّ فِی غَیْرِهَا⁽³⁾

آخِذِینَ بِأَغْصَانِ الشَّجَرَةِ فَأُولئِکَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ إِذْ کَانُوا آخِذِینَ بِالْأَغْصَانِ وَ إِنْ لَمْ یَعْرِفُوا أُولَئِکَ فَإِنْ عَفَا عَنْهُمْ فَبِرَحْمَتِهِ وَ إِنْ عَذَّبَهُمْ فَبَضَلالَتِهِمْ عَمَّا عَرَّفَهُمْ‌⁽⁴⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السّلام سؤال کردم تفسیر «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ» چیست؟ فرمود: ای سلیمان در میان این مستضعفان کسانی می‌باشند که گردن آنها از شما کلفت‌تر است.

مستضعفان گروهی می‌باشند که نماز می‌گذارند و روزه می‌گیرند شکم و دامن خود را از حرام نگه می‌دارند و معتقدند که حق فقط در نزد ما می‌باشد - . در همین منبع و در عیاشی: نزد غیر ما - ،(اصل

وریشه را رها کرده) و شاخه‌های درخت را گرفتهاند و «امید است که خداوند آنها را مورد عفو قرار دهد» زیرا به درخت چنگ زده‌اند اگر چه شناخته نشده‌اند، اگر خداوند آنها را عفو کند با رحمت خود با آنها رفتار کرده و اگر آنها را عذاب کند نتیجه گمراهی آنها بوده است، خداوند حق را به آنان نشان داد ولی آنها قبول نکردند. - . معنی الاخبار: 202 -

در تفسیر عیاشی حدیث مشابهی از سلیمان بن خالد نقل شده است. - . تفسیر عیاشی 1: 270 -

**[ترجمه]

«15»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسْتَضْعَفِینَ فَقَالَ الْبَلْهَاءُ فِی خِدْرِهَا وَ الْخَادِمُ تَقُولُ لَهَا صَلِّی فَتُصَلِّی لَا تَدْرِی إِلَّا مَا قُلْتَ لَهَا وَ الْجَلِیبُ‌⁽⁶⁾

الَّذِی لَا یَدْرِی إِلَّا مَا قُلْتَ لَهُ وَ الْکَبِیرُ الْفَانِی وَ الصَّبِیُّ الصَّغِیرُ

1) 1. معانی الأخبار ص 202.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 270، و الآیة فی النساء: 98.

3) 3. فی المصدر و العیّاشیّ: غیرنا.

4) 4. معانی الأخبار ص 202.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 270.

6) 6. الجلیب: المجلوب، و هو الخادم یساق من موضع إلی آخر و من بلد الی بلد للتجارة، یستوی فیه المذکر و المؤنث، و انما لا یدری الا ما قلت له، فانه لا یعرف فی البلد الا مالکه، و لا یتبع أحدا و لا یطمئن الا إلیه.

هَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفُونَ فَأَمَّا رَجُلٌ شَدِیدُ الْعُنُقِ جَدِلٌ خَصِمٌ یَتَوَلَّی الشِّرَاءَ وَ الْبَیْعَ لَا تَسْتَطِیعُ أَنْ تَغْبِنَهُ فِی شَیْ‌ءٍ تَقُولُ هَذَا مُسْتَضْعَفٌ لَا وَ لَا کَرَامَةَ⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سُلَیْمَانَ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: سلیمان بن خالد گوید: از امام باقر علیه السّلام در باره مستضعفان سؤال کردم فرمودند: زنی که در پشت پرده قرار دارد و خادمی که راه به جائی ندارد، به او می‌گوئی نماز بخوان او هم می‌خواند و هر چه بگوئی اطاعت می‌کند برده‌ای که همراه مولایش حرکت می‌کند و چیزی نمی‌داند هر چه مولایش بگوید اطاعت می‌کند. پیرمردی که فکر و عقلش را از دست داده و یا کودکی که توانایی تصمیم گیری ندارد و هر چه به آنها بگوئی انجام می‌دهند.

این‌ها را می‌گویند مستضعف، اما مردی که گردنش کلفت می‌باشد و اهل مجادله و دشمنی است و توانایی خرید و فروش وتجارت کردن را دارد ، و شما نمی‌توانی سر او کلاه بگذاری و فریبش دهی او را مستضعف می‌گوئی، خیر این دیگر مستضعف نیست و احترامی ندارد. - . معانی الاخبار: 203 -

در تفسیر عیاشی نیز حدیث مشابهی از سلیمان نقل شده است. - . تفسیر عیاشی1: 270 -

**[ترجمه]

«16»

غط، [الغیبة للشیخ الطوسی] عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی نُعَیْمٍ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ وَجَّهَ قَوْمٌ مِنَ الْمُفَوِّضَةِ وَ الْمُقَصِّرَةِ کَامِلَ بْنَ إِبْرَاهِیمَ الْمَدَنِیَّ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ کَامِلٌ: فَقُلْتُ فِی نَفْسِی أَسْأَلُهُ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَ مَعْرِفَتِی وَ قَالَ بِمَقَالَتِی قَالَ فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَی سَیِّدِی أَبِی مُحَمَّدٍ نَظَرْتُ إِلَی ثِیَابٍ بَیَاضٍ نَاعِمَةٍ عَلَیْهِ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی وَلِیُّ اللَّهِ وَ حُجَّتُهُ یَلْبَسُ النَّاعِمَ مِنَ الثِّیَابِ وَ یَأْمُرُنَا نَحْنُ بِمُوَاسَاةِ الْإِخْوَانِ وَ یَنْهَانَا عَنْ لُبْسِ مِثْلِهِ فَقَالَ مُتَبَسِّماً یَا کَامِلُ وَ حَسَرَ ذِرَاعَیْهِ فَإِذَا مِسْحٌ أَسْوَدُ خَشِنٌ عَلَی جِلْدِهِ فَقَالَ هَذَا لِلَّهِ وَ هَذَا لَکُمْ فَسَلَّمْتُ وَ جَلَسْتُ إِلَی بَابٍ عَلَیْهِ سِتْرٌ مُرْخًی فَجَاءَتِ الرِّیحُ فَکَشَفَتْ طَرَفَهُ فَإِذَا أَنَا بِصَبِیٍّ کَأَنَّهُ فِلْقَةُ قَمَرٍ مِنْ أَبْنَاءِ أَرْبَعِ سِنِینَ أَوْ مِثْلِهَا فَقَالَ لِی یَا کَامِلَ بْنَ إِبْرَاهِیمَ فَاقْشَعْرَرْتُ مِنْ ذَلِکَ وَ أُلْهِمْتُ أَنْ قُلْتُ لَبَّیْکَ یَا سَیِّدِی فَقَالَ جِئْتَ إِلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حُجَّتِهِ وَ بَابِهِ تَسْأَلُهُ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَ مَعْرِفَتَکَ وَ قَالَ بِمَقَالَتِکَ فَقُلْتُ إِی وَ اللَّهِ قَالَ إِذَنْ وَ اللَّهِ یَقِلُّ دَاخِلُهَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَیَدْخُلُهَا قَوْمٌ یُقَالُ لَهُمُ الْحَقِّیَّةُ قُلْتُ یَا سَیِّدِی وَ مَنْ هُمْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ حُبِّهِمْ لِعَلِیٍّ یَحْلِفُونَ بِحَقِّهِ وَ لَا یَدْرُونَ مَا حَقُّهُ وَ فَضْلُهُ تَمَامَ الْخَبَرِ⁽²⁾.

**[ترجمه]غیبه شیخ طوسی: گروهی از مفوضه کامل بن ابراهیم مدنی را نزد امام حسن عسکری علیه السّلام فرستادند، کامل گوید: من در نظر داشتم از او سؤال کنم آیا کسی که مانند ما به امامت شما عقیده ندارد، وارد بهشت می‌شود یا خیر؟

گوید: هنگامی که وارد محضر امام علیه السّلام شدم دیدم آن جناب لباسهای سفید تازه‌ای پوشیده است، با خود فکر کردم ولی خدا و حجت او لباس نو در بر می‌کند ولی ما را به مواساة با برادران دعوت می‌نماید و ما را از پوشیدن این نوع لباس نهی می‌فرماید.

در این هنگام امام علیه السّلام متوجه من شدند و در حالی که تبسم بر لب داشتند فرمودند: ای کامل و بعد آستین خود را بالا برد و بازوانش را نشان دادند، من متوجه شدم امام در زیر آن لباس سفید و نو لباسی سیاه و درشت پوشیده است و فرمودند: این لباس برای خدا و آن دیگری برای شما می‌باشد.

من سلام کردم و در جای خود نشستم و متوجه شدم از دری که پرده‌ای بر آن آویخته بودند بادی وزید و پرده را بالا برد من در میان آن اطاق کودکی دیدم که مانند ماه تابان می‌درخشید، آن کودک چهار سال و یا در همین حدود بود، او متوجه من شد و گفت: ای کامل بن ابراهیم، من از این خطاب بر خود لرزیدم و گفتم: بله ای سید من.

فرمودند شما آمده‌اید نزد ولی خدا و حجت او و جایی که در خانه خدا از آن جا گشوده می‌شود، آمدی که از او سؤال کنی آیا کسانی که مانند ما عقیده ندارند وارد بهشت می‌شوند یا خیر، گفتم: آری به خداوند سوگند برای همین آمده‌ام گفت گروهی اندک از آن‌ها وارد بهشت خواهند شد.

به خداوند سوگند گروهی داخل بهشت می‌گردند که به آنها حقیه گفته می‌شود، گفتم: ای سید و سرور من این جماعت چه کسانی می‌باشند، فرمود: گروهی هستند که بخاطر محبت علی علیه السلام به نام او سوگند یاد می‌کنند و به حق او قسم می‌خورند ولی نمی‌دانند حق او چیست و فضل او کدام است. - . غیبه شیخ طوسی: 159 -

**[ترجمه]

«21»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْمُسْتَضْعَفِینَ قَالَ هُمْ أَهْلُ الْوَلَایَةِ قُلْتُ أَیَّ وَلَایَةٍ تَعْنِی قَالَ لَیْسَتْ وَلَایَةً فِی الدِّینِ وَ لَکِنَّهَا فِی الْمُنَاکَحَةِ وَ الْمَوَارِیثِ وَ الْمُخَالَطَةِ وَ هُمْ لَیْسُوا بِالْمُؤْمِنِینَ وَ لَا الْکُفَّارِ وَ مِنْهُمُ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ فَأَمَّا قَوْلُهُ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا إِلَی نَصِیراً⁽³⁾فَأُولَئِکَ نَحْنُ‌⁽⁴⁾.

1) 1. المحاسن ص 158.

2) 2. غیبة الشیخ الطوسیّ ص 159.

3) 3. النساء: 75.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 257.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سماعه گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم مستضعف کیست، فرمودند آنها اهل ولایت می‌باشند، عرض کردم مقصود از ولایت چیست، فرمود: مقصود ولایت دینی نیست، یعنی در نکاح وارث و روابط اجتماعی با همدیگر ولایت دارند.

آن جماعت نه مؤمن هستند و نه کفار، گروهی از آنها در انتظار امر خداوند می‌باشند، اما{مستضعفان از مردان و زنان و کودکان و کسانی که می‌گویند بار خدایا ما را از این قریه‌ای که اهل آن ظلم می‌کنند خارج کن} - . نساء / 75 - ما هستیم. - . تفسیر عیاشی 1: 257 -

**[ترجمه]

«22»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا قَالَ لَا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلَ أَهْلِ الْحَقِّ فَیَدْخُلُونَ فِیهِ وَ لَا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةَ أَهْلِ النَّصْبِ فَیَنْصِبُونَ قَالَ هَؤُلَاءِ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِأَعْمَالٍ حَسَنَةٍ وَ بِاجْتِنَابِ الْمَحَارِمِ الَّتِی نَهَی اللَّهُ عَنْهَا وَ لَا یَنَالُونَ مَنَازِلَ الْأَبْرَارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه شریفه: «وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ ... لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا»، فرمودند: کسانی که توانائی ندارند خود را به حق برسانند و حق را قبول کنند و به آن عمل نمایند و یا اعتقاد پیدا کنند.

از طرف دیگر قدرت و درک آن را هم ندارند که خود را به ناصبیان و دشمنان ما برسانند و مانند آن‌ها کار کنند، فرمودند اگر اینها کار نیک انجام دهند و از حرام‌ها دست بردارند وارد بهشت می‌شوند ولی به مقامات نیکان و ابرارنمی‌رسند. - . تفسیر عیاشی 1: 269 -

**[ترجمه]

«23»

«29»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ قَالَ هُمْ قَوْمٌ مُشْرِکُونَ فَقَتَلُوا مِثْلَ حَمْزَةَ وَ جَعْفَرٍ وَ أَشْبَاهَهُمَا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ إِنَّهُمْ دَخَلُوا فِی الْإِسْلَامِ فَوَحَّدُوا وَ تَرَکُوا الشِّرْکَ وَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَیَکُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَیَجِبَ لَهُمُ الْجَنَّةُ وَ لَمْ یَکْفُرُوا فَیَجِبَ لَهُمُ النَّارُ فَهُمْ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ‌⁽⁶⁾.

قَالَ حُمْرَانُ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْمُسْتَضْعَفِینَ قَالَ إِنَّهُمْ لَیْسُوا بِالْمُؤْمِنِینَ وَ لَا بِالْکَافِرِینَ وَ هُمُ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زرارة گوید: امام باقر علیه السّلام فرمودند: معنی گفته خداوند «وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ» آن است که گروهی از مشرکان مانند حمزه و جعفر و امثال آنها را کشتند و بعد وارد اسلام شدند و خداپرست گردیدند و دست از شرک برداشتند .

آنها ایمان نیاوردند تا وارد بهشت گردند و کافر هم نبودند تا به دوزخ روند، این جماعت با این وصف امیدوار رحمت خداوند می‌باشند، حمران گوید از امام صادق علیه السّلام پرسیدم مستضعفین چه اشخاصی می‌باشند فرمود آنها نه مؤمن هستند و نه کافر آنها «امیدوار به رحمت خداوند می‌باشند». - . تفسیر عیاشی2: 110 -

• حمران می‌گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مستضعفان پرسیدم. فرمود: آن‌ها نه مومن هستند و نه کافر، آن‌ها کسانی هستند که به رحمت الهی امیدوارند.

**[ترجمه]

«30»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ الطَّیَّارِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: النَّاسُ عَلَی سِتِّ فِرَقٍ یُؤْتَوْنَ إِلَی ثَلَاثِ فِرَقٍ الْإِیمَانِ وَ الْکُفْرِ وَ الضَّلَالِ وَ هُمْ أَهْلُ الْوَعْدِ مِنَ الَّذِینَ وَعَدَ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْکَافِرُونَ وَ الْمُسْتَضْعَفُونَ وَ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 93.

2) 2. براءة: 102.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 110.

4) 4. أی هجروا المشرکین، و فی المصدر: سلموا.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 110.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 110.

إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ الْمُعْتَرِفُونَ بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً وَ أَهْلُ الْأَعْرَافِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: مردم بر شش دسته هستند که به سه گونه ظاهر می‌گردند: ایمان، کفر و ضلالت، این‌ها اهل وعده می‌باشند و خداوند به آنها وعده بهشت و دوزخ را داده است و آنها مؤمنان و کافران و مستضعفان هستند.

کسانی که امیدوار رحمت خداوند می‌باشند و انتظار دارند خداوند آنها را مورد رحمت خود قرار دهد «یا مورد رحمت خداوند قرار می‌گیرند و یا معذب می‌گردند» و کسانی که به گناهان خود اعتراف می‌کنند و «کارهای نیک و بد را به هم آمیخته‌اند» و اهل اعراف. - . تفسیر عیاشی 2: 111 -

**[ترجمه]

«31»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ قَوْمٌ کَانُوا مُشْرِکِینَ فَقَتَلُوا مِثْلَ قَتْلِ حَمْزَةَ وَ جَعْفَرٍ وَ أَشْبَاهِهِمَا ثُمَّ دَخَلُوا بَعْدُ فِی الْإِسْلَامِ فَوَحَّدُوا اللَّهَ وَ تَرَکُوا الشِّرْکَ وَ لَمْ یَعْرِفُوا الْإِیمَانَ بِقُلُوبِهِمْ فَیَکُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَیَجِبَ لَهُمُ الْجَنَّةُ وَ لَمْ یَکُونُوا عَلَی جُحُودِهِمْ فَیَکْفُرُوا فَیَجِبَ لَهُمُ النَّارُ فَهُمْ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَرَی فِیهِمْ رَأْیَهُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مِنْ أَیْنَ یُرْزَقُونَ قَالَ مِنْ حَیْثُ شَاءَ اللَّهُ.

وَ قَالَ أَبُو إِبْرَاهِیمَ علیه السلام: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ وَقَفَهُمْ حَتَّی یَرَی فِیهِمْ رَأْیَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السّلام فرمودند: مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ کسانی بودند که در حال شرک جماعتی مانند حمزه و جعفر و امثال آنها را کشتند و بعد وارد اسلام شدند و خدا را شناختند، این جماعت به ایمان نرسیدند تا از مؤمنان به حساب بیایند و وارد بهشت گردند و در کفر هم نماندند تا سزاوار دوزخ گردند، آنها در همان حال می‌باشند «خداوند یا آنها را عذاب می‌کند و یا آنان را رحمت می‌فرماید.»

•

امام صادق در تفسیر «مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ» فرمود: خداوند در باره آنها نظر خواهد داد، راوی گوید: عرض کردم قربانت گردم آنها از کجا روزی می‌خورند؟ فرمودند: از آن جایی که خداوند مقدر کرده است .

•

ابو ابراهیم علیه السّلام فرمودند: آن‌ها گروهی هستند که خداوند در باره آنها نظر خواهد داد. - . تفسیر عیاشی 2: 111 -

**[ترجمه]

«32»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَارِثِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ بَیْنَ الْإِیمَانِ وَ الْکُفْرِ مَنْزِلَةٌ فَقَالَ نَعَمْ وَ مَنَازِلُ لَوْ یَجْحَدُ شَیْئاً مِنْهَا أَکَبَّهُ اللَّهُ فِی النَّارِ بَیْنَهُمَا آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ بَیْنَهُمَا الْمُسْتَضْعَفُونَ وَ بَیْنَهُمَا آخَرُونَ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً وَ بَیْنَهُمَا قَوْلُهُ وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حارث گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم بین کفر و ایمان فاصله‌ای هست؟ فرمودند: آری فاصله‌ها ,جایگاههایی متعددی وجود دارد، اگر یکی از آن اعمال را انجام دهد خداوند او را به رو در آتش خواهد افکند، ولی بین ایمان و کفر «کسانی هستند که امیدوار رحمت خداوند می‌باشند.»

در آن میان مستضعفان هستند که خود حکم خاصی دارند و در آن جا«کسانی می‌باشند که کارهای نیک و بد را به هم مخلوط ساخته‌اند»، اینها هم حکمی دارند و در آنجا اهل اعراف هستند که خداوند از آن‌ها در قرآن نام برده است. - . تفسیر عیاشی 2: 111 -

**[ترجمه]

«33»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْمُرْجَوْنَ قَوْمٌ ذُکِرَ لَهُمْ فَضْلُ عَلِیٍّ فَقَالُوا مَا نَدْرِی لَعَلَّهُ کَذَلِکَ وَ مَا نَدْرِی لَعَلَّهُ لَیْسَ کَذَلِکَ قَالَ أَرْجِهْ قَالَ تَعَالَی وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ الْآیَةَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: داود بن فرقد گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ گروهی هستند که هر گاه فضیلت علی علیه السّلام را برای آنها نقل کنی، گویند: ما نمی‌دانیم شاید چنین باشد و یا نباشد. حضرت علیه السلام فرمود: امیدوار رحمت پروردگار هستندکه خدای متعال می‌فرماید: «وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ» تا آخر آیه. - . تفسیر عیاشی 2: 111 -

**[ترجمه]

«34»

کش، [رجال الکشی] مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ قَالَ: دَخَلَ زُرَارَةُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا زُرَارَةُ مُتَأَهِّلٌ أَنْتَ قَالَ لَا قَالَ وَ مَا یَمْنَعُکَ عَنْ ذَلِکَ قَالَ لِأَنِّی لَا أَعْلَمُ تَطِیبُ مُنَاکَحَةُ هَؤُلَاءِ أَمْ لَا قَالَ فَکَیْفَ تَصْبِرُ وَ أَنْتَ شَابٌّ قَالَ أَشْتَرِی الْإِمَاءَ قَالَ وَ مِنْ أَیْنَ طَابَتْ لَکَ نِکَاحُ الْإِمَاءِ قَالَ إِنَّ الْأَمَةَ إِنْ رَابَنِی مِنْ أَمْرِهَا شَیْ‌ءٌ بِعْتُهَا قَالَ لَمْ أَسْأَلْکَ عَنْ هَذَا وَ لَکِنْ سَأَلْتُکَ مِنْ أَیْنَ طَابَ لَکَ فَرْجُهَا قَالَ لَهُ فَتَأْمُرُنِی أَنْ أَتَزَوَّجَ؟ قَالَ لَهُ ذَاکَ إِلَیْکَ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 111.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 111.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 111.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 111.

قَالَ فَقَالَ لَهُ زُرَارَةُ هَذَا الْکَلَامُ یَنْصَرِفُ عَلَی ضَرْبَیْنِ إِمَّا أَنْ لَا تُبَالِیَ أَنْ أَعْصِیَ اللَّهَ إِذْ لَمْ تَأْمُرْنِی بِذَلِکَ وَ الْوَجْهُ الْآخَرُ أَنْ یکون [تَکُونَ] مُطْلِقاً لِی قَالَ فَقَالَ عَلَیْکَ بِالْبَلْهَاءِ قَالَ فَقُلْتُ مِثْلُ الَّتِی یکون [تَکُونُ] عَلَی رَأْیِ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ وَ سَالِمِ بْنِ أَبِی حَفْصَةَ قَالَ لَا الَّتِی لَا تَعْرِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ لَا تَنْصِبُ قَدْ زَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَبَا الْعَاصِ بْنَ الرَّبِیعِ وَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ وَ تَزَوَّجَ عَائِشَةَ وَ حَفْصَةَ وَ غَیْرَهُمَا.

فَقَالَ لَسْتُ أَنَا بِمَنْزِلَةِ النَّبِیِّ الَّذِی کَانَ یَجْرِی عَلَیْهِ حُکْمُهُ وَ مَا هُوَ إِلَّا مُؤْمِنٌ أَوْ کَافِرٌ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَمِنْکُمْ کافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ‌⁽¹⁾

و هذا الحدیث مرویّ بطرق مختلفة و عبارات متفاوتة، فقد مر شطر منه عن تفسیر العیّاشیّ مرسلا و فی الکافی باب الضلال تحت الرقم 2 حدیث طویل فی ذلک و له شرح ضاف فی المرآة ج 2 ص 391- 393 من أراد الاطلاع فلیراجع.

و لیعلم أن أحادیث کتاب الکافی التی تناسب هذا الباب لم یخرجها المؤلّف العلامة هاهنا، فلیراجع.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَیْنَ أَصْحابُ الْأَعْرافِ وَ أَیْنَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ أَیْنَ الَّذِینَ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً وَ أَیْنَ الَّذِینَ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ؟

قَالَ زُرَارَةُ أَ یَدْخُلُ النَّارَ مُؤْمِنٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا یَدْخُلُهَا إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ قَالَ زُرَارَةُ فَیَدْخُلُ الْکَافِرُ الْجَنَّةَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ لَا فَقَالَ زُرَارَةُ هَلْ یَخْلُو أَنْ یَکُونَ مُؤْمِناً أَوْ کَافِراً فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ أَصْدَقُ مِنْ قَوْلِکَ

1) 1. التغابن: 2، استدل زرارة بهذه الآیة علی أن الناس صنفان: مؤمن و کافر، و قال علی ما فی روایة الکافی:« لا و اللّه لا یکون أحد من الناس لیس بمؤمن و لا کافر» و هو سهو ظاهر، فان اللّه عزّ و جلّ یقول: فَمِنْکُمْ کافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ، و« من» للتبعیض و لیس ظاهرها التردید بین الکفر و الإیمان و لذلک لو قال بعده« و منکم مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذلِکَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ لا إِلی هؤُلاءِ» أو قال« و منکم المستضعف الذی لا یعرف الإیمان و الکفر» کالمجانین و غیرهم لصح الکلام.

یَا زُرَارَةُ بِقَوْلِ اللَّهِ أَقُولُ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ‌⁽¹⁾لَوْ کَانُوا مُؤْمِنِینَ لَدَخَلُوا الْجَنَّةَ وَ لَوْ کَانُوا کَافِرِینَ لَدَخَلُوا النَّارَ قَالَ فَمَا ذَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَرْجِئْهُمْ حَیْثُ أَرْجَأَهُمُ اللَّهُ أَمَا إِنَّکَ لَوْ بَقِیتَ لَرَجَعْتَ عَنْ هَذَا الْکَلَامِ وَ تحَلَّلَتْ عَنْکَ عُقَدُکَ قَالَ فَأَصْحَابُ زُرَارَةَ یَقُولُونَ لَرَجَعْتَ عَنْ هَذَا الْکَلَامِ وَ تحَلَّلَتْ عَنْکَ عُقَدُ الْإِیمَانِ‌⁽²⁾

الأول: أن یکون العقد بضم العین و فتح القاف جمع العقدة بالضم، و المراد انک ان کبر سنک رجعت عن هذا المذهب الباطل الذی استقر فی نفسک، و انحلت عنک العقد التی فی قلبک من الشکوک و الشبهات فی ذلک:

استعار العقد للشبهات و هی شائعة فی المحاورات بین الناس و هذا أظهر الوجوه، و من قرء« تحللت» بصیغة المتکلم فهو تصحیف، اذ لم أجده فی اللغة متعدیا.

الثانی أن یکون المراد بتحلل العقد سکون غضبه علی المخالفین کما مرّ عن القاموس.

الثالث هذا الذی ذکره الکشّیّ حیث قال: و أصحاب زرارة یقولون إلخ و لعلّ المراد بأصحاب زرارة القائلون بهذا القول الذی کان زرارة علیه، أولا، فانهم لما لم یرجعوا عن هذا القول ظنوا أن الإمام علیه السلام کان یصوب رأی زرارة باطنا و یتکلم معه ظاهرا للتقیة، فأخبر بأنه یرجع بعد کبره عن هذا القول، و یرجع بذلک عن الایمان، أو یضعف ایمانه، و لا یخفی رکاکة هذا التأویل، الا أن یکون مرادهم تحلل العقد فی مسئلة الایمان، فیرجع الی ما ذکرنا اولا.

الرابع ما قیل: ان المعنی رجعت عن هذا القول الباطل و تحللت عنک هذه القلادة. أو هذا الرأی.

الخامس: أی رجعت عن دین الحق و تحللت عنک هذا العهد و البیعة.

و أقول: لا یخفی اشتمال هذا الخبر علی قدح عظیم لزرارة، و لم یجعله و أمثاله الاصحاب قادحة فیه، لإجماع العصابة علی عدالته و جلالته و فضله و ثقته، و ورد الاخبار الکثیرة فی فضله و علو شأنه.

و الحق أن علو شأن هؤلاء الاجلاء، و کثرة حاسدیهم صار سببا للقدح فیهم و أیضا قدحوا فی هذه الروایة( یعنی روایة الکافی عن علی، عن محمّد بن عیسی، عن یونس، عن رجل، عن زرارة، عن أبی جعفر علیه السلام بالارسال و بمحمّد بن عیسی الیقطینی و ان کان له مدح و توثیق من بعض الاصحاب فانه جزم السیّد الجلیل ابن طاوس بضعفه و الصدوق محمّد بن بابویه و شیخه ابن الولید.

و قال الشهید الثانی قده: قد ظهر اشتراک جمیع الاخبار القادحة فی استنادها الی محمّد بن عیسی و هو قرینة عظیمة علی میل و انحراف منه عن زرارة، مضافا الی ضعفه فی نفسه، منه رحمه اللّه فی شرح الکافی.

و أقول: هذه الروایة من الکشّیّ و ان لم یکن فی طریقه محمّد بن عیسی الیقطینی و لکنه ضعیف بأحمد بن هلال، و لکن الحدیث له طریق آخر فی الکافی باب أصحاب الأعراف و هو محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد، عن ابن فضال، عن ابن بکیر، عن زرارة، فالحدیث موثق بهذا السند کما اعترف به العلامة المؤلّف فی شرح الکافی ج 2 ص 396 حیث قال: موثق کالصحیح.

فالحق أن یقال: هذه المباحثة و المجادلة کان من زرارة فی شبابه کما قال علیه السلام« فکیف تصبر و أنت شاب» و لیس بلازم أن نقول بجلالة قدره و معرفته الکاملة فی شبابه، بل هو کلما طعن فی السن صارت معرفته کاملة حتّی بلغ ما بلغ.

1) 1. الأعراف: 46.

2) 2. قال فی القاموس: تحلل فی یمینه: استثنی، و حل العقدة: نقضها فانحلت و قال: عقد الحبل و البیع و العهد یعقده: شده، و العقد: الضمان و العهد، و العقد- بالکسر- القلادة، و العقدة- بالضم- الولایة علی البلد، و الجمع کصرد- الی أن قال: و تحللت عقده: سکن غضبه، فإذا عرفت هذا فهذا الکلام یحتمل وجوها:

فَکُلُّ مَنْ أَدْرَکَ زُرَارَةَ بْنَ أَعْیَنَ فَقَدْ أَدْرَکَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَاتَ بَعْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِشَهْرَیْنِ أَوْ أَقَلَّ وَ تُوُفِّیَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ زُرَارَةُ مَرِیضٌ مَاتَ فِی

مَرَضِهِ ذَلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: ابن رئاب گوید: زراره بر امام صادق علیه السّلام وارد شدند، امام از او پرسید، آیا متاهل هستی؟ زراره گفت:نه متاهل نیستم، گفت: چرا زن اختیار نمی‌کنی؟، گفت:چون نمیدانم که آیا با ازدواج با این زنان، میتوانم زندگی خوبی تشکیل بدهم یا خیر ؟ حضرت فرمودند: پس با این نیروی جوانی که داری چگونه (بر وضعیت مجردی ونیازهایی که داری)تحمل میکنی؟ زراه جواب داد: کنیز اختیار میکنم(ونیازم را برطرف میسازم) حضرت فرمودند:از کجا ازدواج با کنیزان برایت دلچسب و لذت بخش است، گفت:اگراحساس کنم، کار یا اموری که به ایشان مربوط(ظاهر، باطن و عقیده، ...) است را نمیپسندم، آن را میفروشم حضرت فرموند: در اینباره از تو نپرسیدم ، سوالم این بود از کجا میدانی پاکدامن هستند و از نزدیکی با او لذت میبری؟ گفت: پس دستور می‌دهید با زن آزاد ازدواج کنم؟ امام فرمود: اختیار با تو است.

راوی می‌گوید: زراره عرض کرد: این سخن شما دو وجه دارد: یا اینکه برای شما مهم نیست که خدا را نافرمانی کنم، زیرا مرا به ازدواج امر نمی‌کنید؛ وجه دیگر این است که شما مرا آزاد واختیار کامل دادهاید ، راوی گوید حضرت فرمودند: برتو باد ازدواج با بلهاء، راوی میگوید از حضرت پرسیدم منظورتان زنانی است که اعتقاداتی(باطل) مانند افرادی چون حکم بن عتیبه و سالم ابن ابی حفصه دارند؟حضرت فرمودند خیر، منظورم آن کسانی است که با عقیدهای که شما دارید، آشنایی ندارند ولی از دشمنان اهلبیت علیهمالسلام نیز نمیباشند هماناپیامبر صلیالله عیله وآله نیز با افرادی چون پدر عاص بن ربیع و عثمان بن عفان پیمان زناشویی برقرار کرده و با ایشان قرابت سببی پیدا کردند وزنانی مانند عایشه وحفصه وغیر از ایشان را به همسری برگزیدند.

زراره گفت : من که در جایگاه پیامبر صلیالله عیله وآله نیستم تا بر اساس شرایطی که داشت این حکم برایشان قابل اجرا باشد، هر کسی یا کافر است یا مومن که خدا نیز مردم را دو گروه قرار داده و فرموده:«فمنکم کافر ومنکم مومن، برخی از شما کافر وبرخی دیگر مومن هستند» پس امام صادقعلیهالسلام در جواب به او گفت: پس جایگاه اصحاب اعراف(درمیان این دو گروهی که خداوند تقسم کرده) کجاست؟ یا مولفه قلوبهم (کسانی که بایدبا محبت ومدارا ونیز با تامین امور مالی و... دلهایشان را به سوی اسلام هدایت وایمانشان را نگه داشت) کجا قرار دارند؟گروهی که «عمل نیک و بد را با هم در آمیخته‌اند» در کجا قرار دارند؟ و کسانی که «لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ» چه وضعتی دارند؟ .

زراره پرسید: آیا مومنان وارد آتش می‌شوند؟ امام صادق علیه السلام فرمود:مومن وارد جهنم نمیشود ، مگر خداوند بخواهد. آیا کافر وارد بهشت می‌شود؟ امام علیه السلام فرمود: خیر. زراره گفت: آیا امکان دارد که بنده بندهای نه کافر باشد نه مومن؟ امام صادقعلیهالسلام فرمود: ای زراره من این حرف را بنابر گفتار پرودگار برایت گفتم، و گفتار پرودگار از عقیده وفکر تودرستتر است که میفرماید «لم یدخلوها وهم یطعمون» و اگر مومن باشند وارد بهشت میشوند واگر کافر باشند وارد جهنم خواهند شد.

زراره گفت: پس حال ایشان چگونه خواهد شد؟امام صادقعلیهالسلام در جواب فرمودند:ایشان به وعده خداوند مبنی بر امیدواری به رحمتش، به لطف ورحمت او چشم دوختهاند، و تو نیز در آینده(با گذشت زمان) از این حرف خود برمیگردی و این ایرادهایی که در ذهنت پیرامون این عقیده وجود دارد از بین خواهد رفت و مسئله برایت حل میشود

راوی میگوید، دوستان زراره میگویند، او بعد از چندوقت از حرف خود برگشت واشکالاتی که در ذهنش بود برایش حل شده بود

هر کس زراره بن أعین را درک کرده باشد، امام صادق علیه السلام رانیز درک کرده است، وی دو ماه ویا کم‌تر از دو ماه پس از امام صادق علیه السلام از دنیا رفت. هنگامی که امام صادق علیه السلام به شهادت رسید، زراره بیمار بود و به سبب همان بیماری از دنیا رفت

**[ترجمه]

«35»

فس، [تفسیر القمی] عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ بَکَّارٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ مُهَاجِرٍ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً⁽²⁾فَقَالَ مَثَلٌ إجراء [أَجْرَاهُ] اللَّهُ فِی شِیعَتِنَا کَمَا یُجْرِی لَهُمْ فِی الْأَصْلَابِ ثُمَّ یَزْرَعُهُمْ فِی الْأَرْحَامِ وَ یُخْرِجُهُمْ لِلْغَایَةِ الَّتِی أَخَذَ عَلَیْهَا مِیثَاقَهُمْ فِی الْخَلْقِ مِنْهُمْ أَتْقِیَاءُ وَ شُهَدَاءُ وَ مِنْهُمُ الْمُمْتَحَنَةُ قُلُوبُهُمْ وَ مِنْهُمُ الْعُلَمَاءُ وَ مِنْهُمُ النُّجَبَاءُ وَ مِنْهُمُ النُّجَدَاءُ وَ مِنْهُمْ أَهْلُ التُّقَی وَ مِنْهُمْ أَهْلُ التَّقْوَی وَ مِنْهُمْ أَهْلُ التَّسْلِیمِ فَازُوا بِهَذِهِ الْأَشْیَاءِ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ وَ فَضَلُوا النَّاسَ بِمَا فَضَلُوا وَ جَرَتْ لِلنَّاسِ بَعْدَهُمْ فِی الْمَوَاثِیقِ حَالُهُمْ أَسْمَاؤُهُمْ حَدُّ الْمُسْتَضْعَفِینَ وَ حَدُّ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا أَنَّ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ وَ حَدُّ عَسَی أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ وَ حَدُّ لابِثِینَ فِیها أَحْقاباً وَ حَدُّ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ ثُمَّ حَدُّ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ اللَّهِ مِنَ الْفَرِیقَیْنِ مَنَازِلُ النَّاسِ فِی الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فِیهِمَا الْمَشِیَّةُ فَمِنْ سَائِرِ مَنْ خَلَقَهُ فِی قِسْمَةِ مَا قُسِمَ لَهُ تَحْوِیلٌ عَنْ حَالٍ زِیَادَةٌ فِی الْأَرْزَاقِ أَوْ نَقْصٌ مِنْهَا أَوْ تَقْصِیرٌ فِی الْآجَالِ وَ زِیَادَةٌ فِیهَا أَوْ نُزُولُ الْبَلَاءِ أَوْ دَفْعُهُ ثُمَّ أَسْکَنَ الْأَبْدَانَ عَلَی مَا شَاءَ مِنْ ذَلِکَ فَجَعَلَ مِنْهُ مُسْتَقِرّاً فِی الْقُلُوبِ ثَابِتاً لِأَصْلِهِ وَ عَوَارِیَّ بَیْنَ الْقُلُوبِ وَ الصُّدُورِ إِلَی أَجَلٍ لَهُ وَقْتٌ فَإِذَا بَلَغَ وَقْتُهُمْ انْتَزَعَ ذَلِکَ مِنْهُمْ فَمَنْ أَلْهَمَهُ اللَّهُ الْخَیْرَ وَ أَسْکَنَهُ فِی قَلْبِهِ بَلَغَ مِنْهُ غَایَتَهُ الَّتِی أَخَذَ عَلَیْهَا مِیثَاقَهُ فِی الْخَلْقِ الْأَوَّلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: سعد از امام باقر علیه السّلام روایت می‌کند که از آن جناب پرسیدند: تفسیر آیه شریفه «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً» - . فتح / 29 - {محمّد (ص) پیامبر خداست؛ و کسانی که با اویند، بر کافران، سختگیر [و] با همدیگر مهربانند. آنان را در رکوع و سجود می‌بینی. فضل و خشنودی خدا را خواستارند} چیست؟

امام علیه السّلام فرمودند: این مثلی است که در شیعیان ما جاری می‌گردد همان گونه که برای آنها در اصلاب جریان پیدا می‌کند و بعد در ارحام کشت می‌شود و سپس ایشان را برای هدف و انجام عهدی که پرودگار به هنگام خلقت از آنها پیمان گرفته است، خارج میکند

گروهی از آنها از متقین و شهدا هستند و گروهی، کسانی هستند که خداونددلهایشان را مورد آزمایش قرار میدهد ، دسته‌ای از آنها از علماء بوده و جماعتی از بزرگان بشمار می‌روند و پاره‌ای از آنان از شجاعان وروشنگران(راه هدایت) بشمار می‌آیند.

بعضی پرهیزگار هستند و دسته‌ای اهل تقوی و فضیلت می‌باشند، گروهی اهل تسلیم و رضا بشمار می‌روند، با این چیزها به سوی پرودگارشان سبقت گرفتند و با فضیلتهایی که به دست آوردند بر مردم برتری یافتند و مردم پس از ایشان متناسب با حالتهایشان در پیمانی وعهدی که(باپرودگارشان )دارند، جایگاههایی یافتند وهر کدام در گروهی اسمی داردند

گروهی حد ومرز «مستضعفین» و حد«المرجون لامرالله إماأن یتوب علیهم» و مرزی دیگر«عسی أن یتوب» و برخی حد «لابثین فیها احقابا» ومرزی دیگر«خالدین فیهامادامت السموات والارض» ، سپس حدی دیگر که خداوند آن را جداساخته

و جایگاهی برای هریک از مردم در خوبیهای وبدیها در نظر گرفته است که این دو (خیر وشر)نیز دو مخلوق پرودگارند و مانند سایر چیزها، که تقدیر واندازه ای را برای هر کسی در نظر گرفته، مشیت واراده او جاری است که همواره از حالی به حال دیگر در تبدیل است مانندزیاد کردن رزقها یا کم کردن آن، کوتاه کردن اجلهاو طولانی کردن عمرها یا نازل کردن بلا یا دفع و جلوگیری از آن، سپس (با آن صلاح و مشیتی که پرودگار دارد)بدن هارا با آن شرایطی وچیزهایی که خود میخواست ، آمیخته وسکونت داد ، پس برخی چیزها را اصول و در قلبها برای همیشه ثابت قرار داد وبرخی را بین قلب وسینهاش تازمانی معین به امانت نهاد و پس از آن که زمانش فرا رسد(مرگ فرد) همه آنهارا از میان قلب وسینهاش میکند وپس میگیرد، هر گاه خداوند به کسی، خیر ونیکی را الهام کند و آن خوبی را در قلبش جاری ساخته ونیکی را در دلش قرار دهد، به این واسطه به نهایت و بلندای آن هدفی که در خلقت اول بدان عهد بسته ومیثاقش را پذیرفته دست .

**[ترجمه]

«36»

أَقُولُ وَجَدْتُ فِی کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ،: فِیمَا جَرَی بَیْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ بَیْنَ الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ لَعَنَهُ اللَّهُ أَنَّ الْأَشْعَثَ قَالَ لَهُ علیه السلام وَ اللَّهِ لَئِنْ کَانَ الْأَمْرُ

1) 1. رجال الکشّیّ ص 128 مع اختلاف فی الذیل، و ما فی الذیل، و ما فی المتن اختیار القهبائی راجع قاموس الرجال ج 4 ص 178.

2) 2. الفتح: 29.

3) 3. لم نجده فی تفسیر القمّیّ.

کَمَا تَقُولُ لَقَدْ هَلَکَتِ الْأُمَّةُ غَیْرَکَ وَ غَیْرَ شِیعَتِکَ قَالَ فَإِنَّ الْحَقَّ وَ اللَّهِ مَعِی یَا ابْنَ قَیْسٍ کَمَا أَقُولُ وَ مَا هَلَکَ مِنَ الْأُمَّةِ إِلَّا الناصبین [النَّاصِبُونَ] وَ المکابرین [الْمُکَابِرُونَ] وَ الجاحدین [الْجَاحِدُونَ] وَ المعاندین [الْمُعَانِدُونَ] فَأَمَّا مَنْ تَمَسَّکَ بِالتَّوْحِیدِ وَ الْإِقْرَارِ بِمُحَمَّدٍ وَ الْإِسْلَامِ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الْمِلَّةِ وَ لَمْ یُظَاهِرْ عَلَیْنَا الظَّلَمَةَ وَ لَمْ یَنْصِبْ لَنَا الْعَدَاوَةَ وَ شَکَّ فِی الْخِلَافَةِ وَ لَمْ یَعْرِفْ أَهْلَهَا وَ وُلَاتَهَا وَ لَمْ یَعْرِفْ لَنَا وَلَایَةً وَ لَمْ یَنْصِبْ لَنَا عَدَاوَةً فَإِنَّ ذَلِکَ مُسْلِمٌ مُسْتَضْعَفٌ یُرْجَی لَهُ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ یُتَخَوَّفُ عَلَیْهِ ذُنُوبُهُ.

**[ترجمه]سلیم بن قیس در روایتی نقل می‌کند: بین علی علیه السّلام و اشعث ابن قیس لعنه الله علیه بر سرمسئلهای گفتگوهائی صورت گرفت است. اشعث به علی علیه السّلام گفتند: به خداوند سوگند اگر امر چنین باشد که شما می‌گویی؛ همه امت به هلاکت وگمراهی افتادند غیر از تو و پیروانت امیر المؤمنین علیه السّلام در پاسخ او فرمودند: ای پسرقیس به خداوند سوگند، همانگونه که برایت توضیح دادم، حق با من است.ولی از امت هلاک ونابود نمیشود(به جهنم وارد نمیگردد) به جزدشمنان اهلبیت علیهمالسلام، وکسانی،که به قصد غلبه وبزرگی کردن دشمنی و تکبر میورزند وآنان که حق اهل بیت علیهمالسلام را انکار کردند و کسانی که با علم لجاجت ودشمنی ورزند.و عناد دارند

اما کسانی که به توحید چنگ بزنند و به نبوت محمد و دین اسلام اقرار و اعتراف کنند و از ملت اسلامی خارج نگردند و با ظلم و قهر و غلبه بر ما نتازند و باپرچم دشمنی با مارا بلند نکنند ما واگر در خلافت وجانشینی پیامبر صلی الله علیه واله شک دارد ولی اهل وسرپرستان واقعی آن را نمیشناسدو به ولایت ما نیزآگاه نیست ولی بر علیه مادشمنی نمیورزد همانا که او مسلمان مستضعفی است که امید سات که رحمت خداوند شامل حال او شود وگناهانی را که مرتکب آن شده است تخفیف دهد

**[ترجمه]

«37»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ نَبِیِّ اللَّهِ هَلْ کَانَ یَقُولُ عَلَی اللَّهِ شَیْئاً قَطُّ أَوْ یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی أَوْ یَتَکَلَّفُ فَقَالَ لَا فَقُلْتُ أَ رَأَیْتَکَ قَوْلَهُ لِعَلِیٍّ علیه السلام مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُ أَمَرَهُ بِهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَأَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِمَّنْ أَنْکَرَ ذَلِکَ مُنْذُ یَوْمَ أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ هَلْ یُسْلِمُ النَّاسُ حَتَّی یَعْرِفُوا ذَلِکَ قَالَ لَا إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا⁽¹⁾قُلْتُ مَنْ هُمْ قَالَ أَ رَأَیْتُمْ خَدَمَکُمْ وَ نِسَاءَکُمْ مِمَّنْ لَا یَعْرِفُ ذَلِکَ أَ تَقْتُلُونَ خَدَمَکُمْ وَ هُمْ مُقِرُّونَ لَکُمْ وَ قَالَ مَنْ عُرِضَ عَلَیْهِ ذَلِکَ فَأَنْکَرَهُ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ وَ أَسْحَقَهُ لَا خَیْرَ فِیهِ‌⁽²⁾.

1) 1. النساء: 89.

2) 2. کتاب المسائل أخرجه بتمامه فی ج 10 ص 249- 291 من هذه الطبعة الحدیثة تری موضع النصّ فی ص 266 فراجع.

**[ترجمه]کتاب مسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السّلام روایت می‌کند که از او سؤال کردم: پیامبر خدا سخنی ناحق از طرف خداوند می‌گویند و یا از روی هوای نفس چیزی اظهار می‌دارند و یا خود را به سختی و مشقت می‌اندازند؟ فرمودند: خیر، چنین چیزی وجود ندارد. گفتم: خودت می‌بینی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمودند: من کنت مولاه فعلی مولاه آیا خداوند رسول خود را امر کرده بود که این سخن را بگوید، فرمودند: آری گفتم:پس باید از کسانی که آن را، (دستور پرودگار مبنی بر معرفی کردن امام علی علیهالسلام به عنوان ولی) انکار کرده اند، از روزی که رسول خداصلیالله علیه وآله بدان دستور داد ،بیزاری بجویم؟

امام علیه السّلام فرمودند: آری چنین است گفتم: آیا مردم تا آن را نشناسند مسلمان شمرده می‌شوند؟ فرمودند خیر، {مگر مستضعفان از مردان و زنان و کودکان که راه شناخت برای آنها نیست و راهی به شناخت هم پیدا نمی‌کنند}. - . نساء / 89 -

گفتم: آنها کدام کسان می‌باشند؟ فرمودند: مگر شما خادمان و یا زنان خود را مشاهده نمی‌کنید که از این مسائل چیزی درک نمی‌کنند، آیا شما خادمان خود را می‌کشید در حالی که ایشان به هرچیزی که شما بگویید اقرار کرده وآن را انجام میدهند و بعد فرمودند: هر کس آن حقیقت(دستور پرودگار برای پذیرفتن ولایت امام علی علیهالسلام ) را بر او عرضه کرده واو را آگاه سازند ولی انکار کند، خداوند او را از رحمتش دور گرداند و نابودش گرداند که هیچ او خیری نیست. - . کتاب مسائل، این حدیث به طور کامل در ج 10: 249 – 291 بیان شده، و در چاپ جدید، در ص 266 آورده شده است. به این منبع رجوع کنید. -

**[ترجمه]

باب 103 النفاق

الآیات

البقرة: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لکِنْ لا یَشْعُرُونَ وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَ نُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلی شَیاطِینِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِیهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللَّهُ مُحِیطٌ بِالْکافِرِینَ یَکادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قامُوا وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾

آل عمران: وَ قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمانِ یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یَکْتُمُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِما لَمْ یَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽³⁾

1) 1. البقرة: 8- 20.

2) 2. آل عمران: 167.

3) 3. آل عمران: 188.

النساء: وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلی ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً⁽¹⁾

و قال: فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا⁽²⁾

و قال: بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً إلی قوله إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَ الْکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً الَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِینَ نَصِیبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا إِنَّ الْمُنافِقِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَی الصَّلاةِ قامُوا کُسالی یُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذلِکَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا إلی قوله تعالی إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً إِلَّا الَّذِینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً⁽³⁾

التوبة: یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّما کُنَّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللَّهِ وَ آیاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ لا تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ کانُوا مُجْرِمِینَ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ إلی قوله تعالی یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ إلی قوله تعالی وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ

1) 1. النساء: 61.

2) 2. النساء: 88.

3) 3. النساء: 138- 146.

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ‌⁽¹⁾

و قال سبحانه: وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ‌⁽²⁾

العنکبوت: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِیَ فِی اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ کَعَذابِ اللَّهِ وَ لَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنَّا کُنَّا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِما فِی صُدُورِ الْعالَمِینَ وَ لَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِینَ‌⁽³⁾

الأحزاب: وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً إلی قوله تعالی وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ إِنْ شاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً⁽⁴⁾

و قال تعالی: لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لا یُجاوِرُونَکَ فِیها إِلَّا قَلِیلًا مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا⁽⁵⁾

محمد: إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ فَکَیْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ‌⁽⁶⁾

1) 1. براءة: 101- 64.

2) 2. براءة: 127.

3) 3. العنکبوت: 10- 11.

4) 4. الأحزاب: 12- 24.

5) 5. الأحزاب: 61- 60.

6) 6. القتال: 25- 30.

الفتح: یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً⁽¹⁾

الحدید: یَوْمَ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ یُنادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قالُوا بَلی وَ لکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُّ حَتَّی جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ⁽²⁾

المجادلة: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ما هُمْ مِنْکُمْ وَ لا مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ اتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْ‌ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽³⁾

المنافقون: إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ إلی آخر السورة

{و برخی از مردم می‌گویند: «ما به خدا و روز بازپسین ایمان آورده‌ایم»، ولی گروندگان [راستین] نیستند. با خدا و مؤمنان نیرنگ می‌بازند؛ ولی جز بر خویشتن نیرنگ نمی‌زنند، و نمی‌فهمند. در دلهایشان مرضی است؛ و خدا بر مرضشان افزود؛ و به [سزای] آنچه به دروغ می‌گفتند، عذابی دردناک [در پیش] خواهند داشت. و چون به آنان گفته شود: «در زمین فساد مکنید»، می‌گویند: «ما خود اصلاحگریم.»بهوش باشید که آنان فسادگرانند، لیکن نمی‌فهمند.و چون به آنان گفته شود: «همان گونه که مردم ایمان آوردند، شما هم ایمان بیاورید»، می‌گویند: «آیا همان گونه که کم‌خردان ایمان آورده‌اند، ایمان بیاوریم؟» هشدار که آنان همان کم‌خردانند؛ ولی نمی‌دانند.

و چون با کسانی که ایمان آورده‌اند برخورد کنند، می‌گویند: «ایمان آوردیم»، و چون با شیطانهای خود خلوت کنند، می‌گویند: «در حقیقت ما با شماییم، ما فقط [آنان را] ریشخند می‌کنیم.» خدا [است که] ریشخندشان می‌کند، و آنان را در طغیانشان فرو می‌گذارد تا سرگردان شوند.

همین کسانند که گمراهی را به [بهای] هدایت خریدند، در نتیجه داد و ستدشان سود[ی به بار] نیاورد؛ و هدایت‌یافته نبودند. مَثَل آنان، همچون مَثَل کسانی است که آتشی افروختند، و چون پیرامون آنان را روشنایی داد، خدا نورشان را برد؛ و در میان تاریکیهایی که نمی‌بینند رهایشان کرد. کرند، لالند، کورند؛ بنابراین به راه نمی‌آیند.

یا چون [کسانی که در معرض] رگباری از آسمان -که در آن تاریکیها و رعد و برقی است- [قرار گرفته‌اند]؛ از [نهیب] آذرخش [و] بیم مرگ، سر انگشتان خود را در گوشهایشان نهند، ولی خدا بر کافران احاطه دارد. نزدیک است که برق، چشمانشان را برباید؛ هرگاه که بر آنان روشنی بخشد، در آن گام زنند؛ و چون راهشان را تاریک کند، [بر جای خود] بایستند؛ و اگر خدا می‌خواست شنوایی و بینایی‌شان را برمی‌گرفت، که خدا بر همه چیز تواناست.}

• وَ قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمانِ یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یَکْتُمُونَ‌ - . آل عمران / 167 - و نیز می‌فرماید: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِما لَمْ یَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌ - . آل عمران / 188 -

{همچنین کسانی را که دو رویی نمودند [نیز] معلوم بدارد. و به ایشان گفته شد: «بیایید در راه خدا بجنگید یا دفاع کنید.» گفتند: «اگر جنگیدن می‌دانستیم مسلماً از شما پیروی می‌کردیم.» آن روز، آنان به کفر نزدیکتر بودند تا به ایمان. به زبانِ خویش چیزی می‌گفتند که در دلهایشان نبود، و خدا به آنچه می‌نهفتند داناتر است.} و نیز می‌فرماید {البته گمان مبر کسانی که بدانچه کرده‌اند شادمانی می‌کنند و دوست دارند به آنچه نکرده‌اند مورد ستایش قرار گیرند، قطعاً گمان مَبَر که برای آنان نجاتی از عذاب است، [که] عذابی دردناک خواهند داشت.}

• وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلی ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً - . نساء / 61 -

{و چون به ایشان گفته شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر [او] بیایید»، منافقان را می‌بینی که از تو سخت، روی برمی‌تابند.} * و فرمود: فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا - . نساء / 88 -

{شما را چه شده است که در باره منافقان، دو دسته شده‌اید؟ با اینکه خدا آنان را به [سزای] آنچه انجام داده‌اند سرنگون کرده است. آیا می‌خواهید کسی را که خدا در گمراهی‌اش وانهاده است به راه آورید؟ و حال آنکه هر که را خدا در گمراهی‌اش وانهد هرگز راهی برای [هدایتِ] او نخواهی یافت.}

•

بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً {به منافقان خبر ده که عذابی دردناک [در پیش] خواهند داشت.} تا آنجا که می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَ الْکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً * الَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِینَ نَصِیبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا * إِنَّ الْمُنافِقِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَی الصَّلاةِ قامُوا کُسالی یُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا * مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذلِکَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا تا آنجا که می‌فرماید: {و البتّه [خدا] در کتاب [قرآن] بر شما نازل کرده که: هر گاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار می‌گیرد، با آنان منشینید تا به سخنی غیر از آن درآیند، چرا که در این صورت شما هم مثل آنان خواهید بود. خداوند، منافقان و کافران را همگی در دوزخ گرد خواهد آورد. همانان که مترصّد شمایند؛ پس اگر از جانب خدا به شما فتحی برسد، می‌گویند: «مگر ما با شما نبودیم؟» و اگر برای کافران نصیبی باشد، می‌گویند: «مگر ما بر شما تسلّط نداشتیم و شما را از [ورود در جمعِ] مؤمنان باز نمی‌داشتیم؟» پس خداوند، روز قیامت میان شما داوری می‌کند؛ و خداوند هرگز بر [زیانِ] مؤمنان، برای کافران راه [تسلّطی] قرار نداده است.}

•

إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً * إِلَّا الَّذِینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً - . نساء / 138 – 146 -

{آری، منافقان در فروترین درجات دوزخند، و هرگز برای آنان یاوری نخواهی یافت.مگر کسانی که توبه کردند و [عمل خود را] اصلاح نمودند و به خدا تمسّک جستند و دین خود را برای خدا خالص گردانیدند که [در نتیجه] آنان با مؤمنان خواهند بود، و به زودی خدا مؤمنان را پاداشی بزرگ خواهد بخشید.}

• یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ * وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّما کُنَّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللَّهِ وَ آیاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ کانُوا مُجْرِمِینَ * الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ * وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ {منافقان بیم دارند از اینکه [مبادا] سوره‌ای در باره آنان نازل شود که ایشان را از آنچه در دلهایشان هست خبر دهد. بگو: «ریشخند کنید، بی‌تردید خدا آنچه را که [از آن] می‌ترسید برملا خواهد کرد.» و اگر از ایشان بپرسی، مسلّماً خواهند گفت: «ما فقط شوخی و بازی می‌کردیم.» بگو: «آیا خدا و آیات او و پیامبرش را ریشخند می‌کردید؟» عذر نیاورید، شما بعد از ایمانتان کافر شده‌اید. اگر از گروهی از شما درگذریم، گروهی [دیگر] را عذاب خواهیم کرد، چرا که آنان تبهکار بودند. مردان و زنان دو چهره، [همانند] یکدیگرند. به کار ناپسند وامی‌دارند و از کار پسندیده باز می‌دارند، و دستهای خود را [از انفاق] فرو می‌بندند. خدا را فراموش کردند، پس [خدا هم] فراموششان کرد. در حقیقت، این منافقانند که فاسقند.خدا به مردان و زنانِ دو چهره و کافران، آتش جهنّم را وعده داده است. در آن جاودانه‌اند. آن [آتش] برای ایشان کافی است، و خدا لعنتشان کرده و برای آنان عذابی پایدار است.}

تا آنجا که می‌فرماید: یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ {برای شما سوگند یاد می‌کنند تا از آنان خشنود گردید. پس اگر شما هم از ایشان خشنود شوید قطعاً خدا از گروه فاسقان خشنود نخواهد شد.} تا آنجا که می‌فرماید: وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ {و برخی از بادیه‌نشینانی که پیرامون شما هستند منافقند}

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ - . براءه / 64 – 101 - {و از ساکنانِ مدینه [نیز عدّه‌ای] بر نفاق خو گرفته‌اند. تو آنان را نمی‌شناسی، ما آنان را می‌شناسیم. به زودی آنان را دو بار عذاب می‌کنیم؛ سپس به عذابی بزرگ بازگردانیده می‌شوند.} خدای سبحان می‌فرماید: وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ‌ - . براءه / 127 - {و چون سوره‌ای نازل شود، بعضی از آنان به بعضی دیگر نگاه می‌کنند [و می‌گویند:] «آیا کسی شما را می‌بیند؟» سپس [مخفیانه از حضور پیامبر] بازمی‌گردند. خدا دلهایشان را [از حقّ] برگرداند، زیرا آنان گروهی هستند که نمی‌فهمند.}

•

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِیَ فِی اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ کَعَذابِ اللَّهِ وَ لَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنَّا کُنَّا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِما فِی صُدُورِ الْعالَمِینَ * وَ لَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِینَ - . عنکبوت / 10 – 11 - {و از میان مردم کسانی‌اند که می‌گویند: «به خدا ایمان آورده‌ایم» و چون در [راه] خدا آزار کشند، آزمایش مردم را مانند عذاب خدا قرار می‌دهند؛ و اگر از جانب پروردگارت یاری رسد حتماً خواهند گفت: «ما با شما بودیم.» آیا خدا به آنچه در دلهای جهانیان است داناتر نیست؟ }و قطعاً خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند می‌شناسد، و یقیناً منافقان را [نیز] می‌شناسد.

•

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً {و هنگامی که منافقان و کسانی که در دلهایشان بیماری است می‌گفتند: «خدا و فرستاده‌اش جز فریب به ما وعده‌ای ندادند} تا آنجا که می‌فرماید: وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ إِنْ شاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً - . احزاب / 12 – 24 - {و منافقان را اگر بخواهد، عذاب کند یا بر ایشان ببخشاید که خدا همواره آمرزنده مهربان است.} خداوند می‌فرماید: لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لا یُجاوِرُونَکَ فِیها إِلَّا قَلِیلًا * مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا - . احزاب / 61 – 61 - {اگر منافقان و کسانی که در دلهایشان مرضی هست و شایعه‌افکنان در مدینه، [از کارشان] باز نایستند، تو را سخت بر آنان مسلط می‌کنیم تا جز [مدّتی] اندک در همسایگی تو نپایند. از رحمت خدا دور گردیده و هر کجا یافته شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد.}

•

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ * ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ* فَکَیْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ * ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ * أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ* وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ‌ - . قتال / 25 - 30 -

{بی‌گمان، کسانی که پس از آنکه [راهِ] هدایت بر آنان روشن شد [به حقیقت] پشت کردند، شیطان آنان را فریفت و به آرزوهای دور و درازشان انداخت. چرا که آنان به کسانی که آنچه را خدا نازل کرده خوش نمی‌داشتند، گفتند: «ما در کار [مخالفت] تا حدودی از شما اطاعت خواهیم کرد.» و خدا از همداستانی آنان آگاه است. پس چگونه [تاب می‌آورند] وقتی که فرشتگان [عذاب]، جانشان را می‌ستانند و بر چهره و پشت آنان تازیانه می‌نوازند؟ زیرا آنان از آنچه خدا را به خشم آورده پیروی کرده‌اند و خرسندیش را خوش نداشتند؛ پس اعمالشان را باطل گردانید.}

• یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً - . فتح / 11 -

{برجای‌ماندگانِ بادیه‌نشین به زودی به تو خواهند گفت: «اموال ما و کسانمان ما را گرفتار کردند، برای ما آمرزش بخواه.» چیزی را که در دلهایشان نیست بر زبان خویش می‌رانند. بگو: «اگر خدا بخواهد به شما زیانی یا سودی برساند چه کسی در برابر او برای شما اختیار چیزی را دارد؟ بلکه [این] خداست که به آنچه می‌کنید همواره آگاه است.}

• یَوْمَ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ * یُنادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قالُوا بَلی وَ لکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُّ حَتَّی جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ * فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ - . حدید / 13- 15 -

{آن روز، مردان و زنان منافق به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند: «ما را مهلت دهید تا از نورتان [اندکی] برگیریم.» گفته می‌شود: «بازپس برگردید و نوری درخواست کنید.» آنگاه میان آنها دیواری زده می‌شود که آن را دروازه‌ای است: باطنش رحمت است و ظاهرش روی به عذاب دارد. [دو رویان،] آنان را ندا درمی‌دهند: «آیا ما با شما نبودیم؟» می‌گویند: «چرا، ولی شما خودتان را در بلا افکندید و امروز و فردا کردید و تردید آوردید و آرزوها شما را غرّه کرد تا فرمان خدا آمد و [شیطانِ] مغرورکننده، شما را درباره خدا بفریفت. پس امروز نه از شما و نه از کسانی که کافر شده‌اند عوضی پذیرفته نمی‌شود: جایگاهتان آتش است؛ آن سزاوار شماست و چه بد سرانجامی است.»}

• أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ما هُمْ مِنْکُمْ وَ لا مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ * أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ * اتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ * لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ * یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْ‌ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ * اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ‌ - . مجادله / 14 – 19 -

{آیا ندیده‌ای کسانی را که قومی را که مورد خشم خدایند به دوستی گرفته‌اند؟ آنها نه از شمایند و نه از ایشان، و به دروغ سوگند یاد می‌کنند و خودشان [هم] می‌دانند. خدا برای آنان عذابی سخت آماده کرده است. راستی که چه بد می‌کردند. سوگندهای خود را [چون] سپری قرار داده بودند و [مردم را] از راه خدا بازداشتند و [در نتیجه] برای آنان عذابی خفّت‌آور است. در برابر خداوند نه از اموالشان و نه از اولادشان هرگز کاری ساخته نیست. آنها دوزخی‌اند [و] در آن جاودانه [می‌مانند]. روزی که خدا همه آنان را برمی‌انگیزد، همان‌گونه که برای شما سوگند یاد می‌کردند برای او [نیز] سوگند یاد می‌کنند و چنان پندارند که حقّ به جانب آنهاست. آگاه باش که آنان همان دروغگویانند. شیطان بر آنان چیره شده و خدا را از یادشان برده است؛ آنان حزب شیطانند. آگاه باش که حزب شیطان همان زیانکارانند}

• إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ

{چون منافقان نزد تو آیند گویند: «گواهی می‌دهیم که تو واقعاً پیامبر خدایی.» و خدا [هم] می‌داند که تو واقعاً پیامبر او هستی، و خدا گواهی می‌دهد که مردم دوچهره سخت دروغگویند.}تا آخر سوره

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

یر، [بصائر الدرجات] شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ أَسْأَلُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَکَتَبَ إِلَیَّ أَنَّ اللَّهَ یَقُولُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ إِلَی قَوْلِهِ سَبِیلًا⁽⁴⁾لَیْسُوا مِنْ عِتْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ لَیْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَیْسُوا مِنَ الْمُسْلِمِینَ یُظْهِرُونَ الْإِیمَانَ وَ یُسِرُّونَ الْکُفْرَ وَ التَّکْذِیبَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ‌⁽⁵⁾.

1) 1. الفتح: 11.

2) 2. الحدید: 13- 15.

3) 3. المجادلة: 14- 19.

4) 4. النساء: 142.

2) 2. نوادر الراوندیّ ص 18.

3) 3. الاختصاص: 228.

4) 4. تلون الرجل: اختلفت أخلاقه، یعنی أن أدنی قرابته تلون علیه، و انقلب من محبته الی البغضة و الشنآن، و خذله بعد ما کان یذب عنه کأبی لهب و یقال: تألبوا علیه:

بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ وَ أَسْحَقِ الْمَزَارِ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ وَ الزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ یَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً وَ یَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً وَ یَعْمِدُونَکُمْ بِکُلِّ عِمَادٍ وَ یَرْصُدُونَکُمْ بِکُلِّ مِرْصَادٍ قُلُوبُهُمْ دَوِیَّةٌ وَ صِفَاحُهُمْ نَقِیَّةٌ⁽¹⁾یَمْشُونَ الْخَفَاءَ وَ یَدِبُّونَ الضَّرَاءَ⁽²⁾

هو یدب له الضراء، و یمشی له الخمر- یعنی فی ظل الشجر الملتف لیواری شخصه و شبحه عن أعین الناس.

وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ وَ فِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَیَاءُ حَسَدَةُ الرَّخَاءِ وَ مُؤَکِّدُو الْبَلَاءِ وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ لَهُمْ بِکُلِّ طَرِیقٍ صَرِیعٌ وَ إِلَی کُلِّ قَلْبٍ شَفِیعٌ وَ لِکُلِّ شَجْوٍ دُمُوعٌ یَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ وَ یَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ إِنْ سَأَلُوا أَلْحَفُوا وَ إِنْ عَذَلُوا کَشَفُوا وَ إِنْ حَکَمُوا أَسْرَفُوا قَدْ أَعَدُّوا لِکُلِّ حَقٍّ بَاطِلًا وَ لِکُلِّ قَائِمٍ مَائِلًا وَ لِکُلِّ حَیٍّ قَاتِلًا وَ لِکُلِّ بَابٍ مِفْتَاحاً وَ لِکُلِّ لَیْلٍ مِصْبَاحاً یَتَوَصَّلُونَ إِلَی الطَّمَعِ بِالْیَأْسِ لِیُقِیمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ وَ یُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ یَقُولُونَ فَیُشَبِّهُونَ وَ یَصِفُونَ فَیُمَوِّهُونَ قَدْ هَوَّنُوا الطَّرِیقَ وَ أَضْلَعُوا الْمَضِیقَ فَهُمْ لُمَةُ الشَّیْطَانِ وَ حُمَةُ النِّیرَانِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽³⁾.

1) 1. یعنی أن قلوبهم مریضة بالشک و الریب و النفاق، و أمّا ظاهر وجوههم و بشرهم نقیة من الأمراض، ذو طلاقة و بشر حسن.

2) 2. الضراء- کسحاب- المشی الخفی ختلا و مکرا، یقال للرجل إذا ختل صاحبه:

3) 3. نهج البلاغة ج 1 ص 525، الرقم 192 من الخطب.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السّلام در یکی از خطبه‌های در باره نفاق فرماید: خداوند را سپاس می‌گویم که ما را به طاعت خویش توفیق داد و از نافرمانی بازداشت، از وی می‌خواهیم تا نعمت خود را بر ما تمام کند و دست ما را از ریسمانش قطع نسازد.

گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستاده او می‌باشد، برای رضای خداوند به هر مشکل دست زد و در هر مصیبتی فرو رفت و از هر اندوهی چشید، خویشاوندان در باره او رنگ عوض کردند و افراد دورو با وی به دشمنی برخاستند.

عرب بر علیه او خود را متحد کرد و وسائل جنگ را فراهم آورد و با اسبان تندرو بطرف او رفتند تا وی را از پا در آورند، آنها از اطراف و جوانب لشکر فراهم کردند و به محل سکونت او حمله آوردند تا وجود مقدسش را آزار و صدمه رسانند.

ای بندگان خدا، شما را وصیت می‌کنم که از خداوند بترسید و از منافقان بر حذر باشید آنها گمراه هستند و شما را هم گمراه می‌کنند آنها اهل لغزش می‌باشند و شماها را هم می‌لغزانند، آنها به رنگهای مختلف در می‌آیند و فتنه‌ای دیگر می‌کنند، می‌خواهند به هر وسیله‌ای خود را به شما برسانند و شما را در دام خود بیفکنند(وبا تکیه برشما به منافع مقصودهایشان دست پیدا کنند).

همواره بشمارا زیر نظر داشته وبه انتظار فرصتهای مناسب میگردنددل‌های آنها بیمار و پر از مکر و فریب است، ولی چهره‌هاشان پاک و خوش اخلاق و خوش برخورد می‌باشند، آهسته (مانند شکارچی به دنبال صیدش)، بدون اینکه کسی آنها را مشاهده کند راه می‌روند و خود را از انظار مخفی می‌دارند، گفته‌های آنها شفابخش ولی کردار آنها بیماری‌زا می‌باشد، آنها بر زندگی خود حسد می‌بربند و گرفتاری ایجاد می‌کنند و امیدها را قطع می‌سازند.

در هر راهی که گام نهی مشاهده می‌کنی یکی بوسیله آنها بر زمین افتاده است، به هر جا بروی می‌نگری یکی از آنها شفاعت می‌کند و برای هر مصیبتی اشک می‌ریزد، از مدح و ستایش خوششان می‌آید و انتظار پاداش دارند.

اگردرخواستی داشته باشند، اصرار می‌ورزند و اگر آنها را منع کنی پرده‌دری می‌نمایند و اگر در کاری داور شوند زیادهروی می‌کنند، آنها برای هر حقی، باطلی درست کرده‌اند و برای هر راستی، کجی ایجاد نموده‌اند و برای هر دری، کلیدی ساخته‌اند و برای هر شبی چراغی افروخته‌اند.

برای رسیدن به طمعهایشان به یاس(اظهار ناامیدی) متوسل می‌شوند، تا بازارهای خود را رونق بخشند(ترحم دیگران را برخود برانگیزانند)، و متاع خود را بفروشند، وقتی حرفی میزنندو مردم را به شبهه می‌اندازند و تعریف و توصیف می‌کنند و مردم را از حق منحرف می‌سازند.

منافقان راه‌ها را آسان تلقی می‌کنند و کارها را ساده می‌پندارند، تنگناها را وسیع می‌دانند، آنها جماعت شیطان می‌باشند و گرمی آتش دورزخ هستند، {آن جماعت از حزب شیطان به حساب می‌آیند و حزب شیطان هم زیان می‌کنند.} - . نهج البلاغه 1: 525، خطبه 192 -

**[ترجمه]

باب 104 المرجئة و الزیدیة و البتریة و الواقفیة و سائر فرق أهل الضلال و ما یناسب ذلک

روایات

«1»

کش، [رجال الکشی] سَعْدُ بْنُ جَنَاحٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَدِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ مَعِی سَلَمَةُ بْنُ کُهَیْلٍ وَ أَبُو الْمِقْدَامِ ثَابِتٌ الْحَدَّادُ وَ سَالِمُ بْنُ أَبِی حَفْصَةَ وَ کَثِیرٌ النَّوَّاءُ وَ جَمَاعَةٌ مَعَهُمْ وَ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَخُوهُ زَیْدُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالُوا لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام نَتَوَلَّی عَلِیّاً وَ حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ نَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِهِمْ قَالَ نَعَمْ قَالُوا نَتَوَلَّی أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ نَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِهِمْ قَالَ فَالْتَفَتَ إِلَیْهِمْ زَیْدُ بْنُ عَلِیٍّ وَ قَالَ لَهُمْ أَ تَتَبَرَّءُونَ مِنْ فَاطِمَةَ بَتَرْتُمْ أَمْرَنَا بَتَرَکُمُ اللَّهُ فَیَوْمَئِذٍ سُمُّوا الْبُتْرِیَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: سدیر گوید: با گروهی از اصحاب و یاران از جمله سلمه بن کهیل و ابوالمقدام ثابت حداد و سالم بن ابی حفصه خدمت امام باقر علیه السّلام رسیدیم، در حالی که برادرش زید بن علی هم در نزد آن جناب بودند، به امام باقر علیهالسلام گفتند: ما امام علی، امام حسن وامام حسینعلیهمالسلام را دوست می‌داریم و از دشمنان آنها بیزاری میجوییم، فرمودند: آری.

بعد از آن گفتند: ما ابو بکر و عمر را هم دوست می‌داریم و از دشمنان آنها بیزاریم، در این هنگام زید بن علی متوجه آنها شد و گفت: شما از فاطمه سلامالله بیزاری میجوییدشما امر ما را(ولایت) قطع و نابود ساختید، خدانسل شما را قطع و نابود کند، این جماعت را از آن روز بتریه نامیدند. - . رجال کشی: 205 -

**[ترجمه]

«2»

کش، [رجال الکشی] عُمَرُ بْنُ رَبَاحٍ قِیلَ: إِنَّهُ کَانَ أَوَّلًا یَقُولُ بِإِمَامَةِ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام ثُمَّ إِنَّهُ فَارَقَ هَذَا الْقَوْلَ وَ خَالَفَ أَصْحَابَهُ مَعَ عِدَّةٍ یَسِیرَةٍ تَابَعُوهُ عَلَی ضَلَالَتِهِ فَإِنَّهُ زَعَمَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَهُ فِیهَا بِجَوَابٍ ثُمَّ عَادَ إِلَیْهِ فِی عَامٍ آخَرَ وَ زَعَمَ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ تِلْکَ الْمَسْأَلَةِ بِعَیْنِهَا فَأَجَابَهُ فِیهَا بِخِلَافِ الْجَوَابِ الْأَوَّلِ فَقَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام هَذَا بِخِلَافِ مَا أَجَبْتَنِی فِی هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَامَکَ الْمَاضِیَ فَذَکَرَ أَنَّهُ قَالَ لَهُ إِنَّ جَوَابَنَا خَرَجَ عَلَی وَجْهِ التَّقِیَّةِ.

فَشَکَّ فِی أَمْرِهِ وَ إِمَامَتِهِ فَلَقِیَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام یُقَالُ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ قَیْسٍ فَقَالَ إِنِّی سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ مَسْأَلَتِی فَأَجَابَنِی فِیهَا بِجَوَابٍ ثُمَّ سَأَلْتُ عَنْهَا فِی عَامٍ آخَرَ فَأَجَابَنِی فِیهَا بِخِلَافِ الْجَوَابِ الْأَوَّلِ فَقُلْتُ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِکَ قَالَ فَعَلْتُهُ لِلتَّقِیَّةِ وَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّنِی مَا سَأَلْتُهُ إِلَّا وَ إِنِّی صَحِیحُ الْعَزْمِ عَلَی التَّدَیُّنِ بِمَا یُفْتِینِی فِیهِ وَ قَبُولِهِ وَ الْعَمَلِ بِهِ وَ لَا وَجْهَ لِاتِّقَائِهِ إِیَّایَ وَ هَذِهِ حَالُهُ.

1) 1. رجال الکشّیّ ص 205.

فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ قَیْسٍ فَلَعَلَّهُ حَضَرَکَ مَنِ اتَّقَاهُ فَقَالَ مَا حَضَرَ مَجْلِسَهُ فِی وَاحِدٍ مِنَ الْمَجَالِسِ غَیْرِی لَا وَ لَکِنْ کَأَنَّ جَوَابَیْهِ جَمِیعاً عَلَی وَجْهِ التَّخَیُّبِ وَ لَمْ یَحْفَظْ مَا أَجَابَ بِهِ فِی الْعَامِ الْمَاضِی فَیُجِیبَ بِمِثْلِهِ فَرَجَعَ عَنْ إِمَامَتِهِ وَ قَالَ لَا یَکُونُ إِمَامٌ یُفْتِی بِالْبَاطِلِ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَ لَا فِی حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَ لَا یَکُونُ إماما [إِمَامٌ] یُفْتِی بِتَقِیَّةٍ مِنْ غَیْرِ مَا یَجِبُ عِنْدَ اللَّهِ وَ لَا هُوَ مُرْخٍ سَتْرَهُ وَ یُغْلِقُ بَابَهُ وَ لَا یَسَعُ الْإِمَامَ إِلَّا الْخُرُوجُ وَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ فَمَالَ إِلَی سُنَّتِهِ بِقَوْلِ الْبُتْرِیَّةِ وَ مَالَ مَعَهُ نَفَرٌ یَسِیرٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: گفته شده، عمر بن رباح نخست به امامت ابو جعفر علیه السّلام معتقد بود و بعد از این عقیده دست کشید و با گروهی از یارانش با او مخالفت کردند و جماعت اندکی هم در این گمراهی از او پیروی نمودند. او از امام باقر عیلهالسلام سوالی پرسید و حضرت پاسخ داد، سال دیگر خدمت امام علیهالسلام رسید وهمان سوال را دوباره تکرار کرد، ولی حضرت علیهالسلام، در جواب چیزی به خلاف آنچه سال گذشته فرموده بودند، پاسخ داد. و به ابو جعفر علیه السّلام گفت این جواب بر خلاف آن چیزی است که سال گذشته، در جواب سوال من فرمودید، امام علیه السّلام به او فرموده بودند: آن پاسخ را از روی تقیه داده است.

لذا او در امر امامت حضرت علیهالسلام شک کرد ،روزی با مردی از یاران امام باقر علیه السّلام برخورد کرد که او را محمد بن قیس می‌گفتند، به او گفت: من از ابو جعفر مسأله‌ای پرسیدم پاسخ مرا دادند وسال دیگر، دوباره همان سؤال را تکرار کردم ولی حضرت بر خلاف جواب اول پاسخ دادند.

من از او پرسیدم چرا جواب سؤال مرا بر خلاف اول دادید، فرمودند: آن پاسخ نخست از روی تقیه بوده است،در حالی که خداوند می‌داند من هنگامی که آن مسأله را از وی سؤال کردم تصمیم راسخ به امامت او را داشتم و معتقد بودم هر چه می‌گوید درست است و باید مورد عمل قرار گیرد و دلیلی نداشت که در مورد من احتیاط وپرهیز کند و(وبرحسب تقیه به من جواب بگوید). واین نتیجه کارش است(که امامت او را قبول نداشته باشم)

محمدبن قیس به او گفت: شاید کسی حضور داشته که حضرت علیهالسلام برای پیشگیری از او حذر نموده است(حکم حقیقی را فتوا نداده )؟ محمدبنقیس جواب داد، در هر دو نوبت گفتگویمان، هیچ کسی جز خودم در مجلسمان حضور نداشت، خیر؛(علاوه براین که شخص دیگری حضور نداشته)،گوییا هر دو پاسخ او نیز اشتباه بوده به گونهای که سبب ناامیدی من شد و حتی آن جوابی را که سال گذشته گفته بود، به خاطر نداشت تا همان پاسخ قبلی را بدهد. به همین دلیل از امامت حضرت علیهالسلام بازگشت .گفت: امام درهیچ مسئلهای در هر صورتی که باشد یا در هر حالتی که قرار داشته باشد، فتوای باطل نمیدهد،همچنین امام غیر از آنجایی که پرودگار واجب کرده است، تقیه نمیکند و هومرخ ستره و نه درب خانه‌اش را میببندد،و امام تمام تلاش وفعالیتهایش این است که برخیزد(برای هدایت مردم قیام کند)، و امر به معروف و نهی از منکر نماید. پس اوبه اندیشهها وسنت بتریه گرایش پیدا کرد وافراد اندکی نیز به او پیوسته و همراه گشتند .

**[ترجمه]

أقول

قد أوردنا کثیرا من أخبار أحوال الزیدیة فی کتاب الإمامة بعد باب النصوص علی الأئمة الاثنی عشر علیهم السلام‌⁽²⁾

و أوردنا أیضا أخبارا کثیرة فی شأن الواقفیة و أمثالهم فی مطاوی أبواب أحوالهم علیهم السلام أیضا.

**[ترجمه]بسیاری از اخبار زیدیه را در کتاب «الامامه»، پس از باب احادیث ونصهایی که درباره دوازده امام علیهم السلام روایت شده است، - . ر. ک ج 37: 1 – 34 - بیان کردیم، و نیز اخبار و روایت‌های زیادی درباره مذهب واقفیه و دیگر گروه‌ها در باب‌های مربوط به ائمه علیهم السلام نقل نمودیم.

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ الْمُرْجِئَةَ عَلَی دِینِ الَّذِینَ قَالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: گواهی می‌دهم مرجئه معتقد به دین آنهائی هستند که گفتند: «أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ» ، {موسی و هارون را نگهدار و دستور بده مردم از شهرها جمع شوند}. - . تفسیر عیاشی 2: 24 و اعراف / 111، منظور از «أرجه و أخاه» اطرافیان فرعون ستمگر هستند. -

**[ترجمه]

«4»

کش، [رجال الکشی] حَمْدَوَیْهِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الصَّدَقَةِ عَلَی النَّاصِبِ وَ عَلَی الزَّیْدِیَّةِ فَقَالَ لَا تَصَدَّقْ عَلَیْهِمْ بِشَیْ‌ءٍ وَ لَا تَسْقِهِمْ مِنَ الْمَاءِ إِنِ اسْتَطَعْتَ وَ قَالَ لِی الزَّیْدِیَّةُ هُمُ النُّصَّابُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: عمر بن یزید گوید: از امام صادق علیه السّلام سؤال کردم آیا می‌توان صدقه به ناصبیان و زیدیه داد؟ فرمودند: هیچ چیز به آنها صدقه ندهید و اگر توانائی داشتی آب هم به آنان نده، فرمودند: زیدیه هم ناصبی وازدشمنان اهلبیت علیهم السلام بشمار می‌روند. - . رجال کشی: 199 -

**[ترجمه]

«5»

کش، [رجال الکشی] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْفَارِسِیِّ قَالَ حَکَی مَنْصُورٌ عَنِ الصَّادِقِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الرِّضَا علیهم السلام: أَنَّ الزَّیْدِیَّةَ وَ الْوَاقِفِیَّةَ وَ النُّصَّابَ بِمَنْزِلَةٍ عِنْدَهُ سَوَاءٍ⁽⁵⁾.

1) 1. رجال الکشّیّ ص 206.

2) 2. راجع ج 37 ص 1- 34.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 24، و الآیة فی الأعراف: 111، و المراد من الذین: أرجه و أخاه إلخ ملاء فرعون الجبار.

4) 4. رجال الکشّیّ 199.

5) 5. رجال الکشّیّ 199.

**[ترجمه]رجال کشی: امام هادی علیه السلام فرمود: فرمودند: زیدیه و واقفیه ناصبیان همگان یکی هستند. - . رجال کشی: 199

• .

**[ترجمه]

«6»

کش، [رجال الکشی] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الرِّضَا علیهما السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ⁽¹⁾قَالَ نَزَلَتْ فِی النُّصَّابِ وَ الزَّیْدِیَّةِ وَ الْوَاقِفِیَّةِ مِنَ النُّصَّابِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: ابن ابی عمیر گوید: از امام جواد علیه السلام درباره آیه شریفه «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ» {در آن روز، چهره‌هایی زبونند،که تلاش کرده، رنج [بیهوده] برده‌اند.} - . غاشیه / 2 – 3 -

پرسیدم. فرمود: این آیه درباره ناصبیها و زیدیه نازل گشته و گروه واقفیه نیز از ناصبین به شمار میآیند. - . رجال کشی : 199 -

**[ترجمه]

«7»

کش، [رجال الکشی] حَمْدَوَیْهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَحَدٌ أَجْهَلَ مِنْهُمْ یَعْنِی الْعِجْلِیَّةَ إِنَّ فِی الْمُرْجِئَةِ فُتْیَا وَ عِلْماً وَ فِی الْخَوَارِجِ فُتْیَا وَ عِلْماً وَ مَا أَحَدٌ أَجْهَلَ مِنْهُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هیچ گروهی پستتر ونادانتر از فرقه عجلیه وجود ندارد ، در میان مرجئه، افراد جوانمرد و عالم یافت می‌شوند و خوارج هم اهل مردانگی و علم می‌باشند، پست وفرومایهتر ونادانتر از ایشان یافت نمیشود. - . رجال کشی : 199 -

**[ترجمه]

«8»

کش، [رجال الکشی] مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْخَزَّازِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عُرِضَتْ لِی إِلَی رَبِّی تَعَالَی حَاجَةٌ فَهَجَرْتُ فِیهَا إِلَی الْمَسْجِدِ وَ کَذَلِکَ کُنْتُ أَفْعَلُ إِذَا عُرِضَتْ لِیَ الْحَاجَةُ فَبَیْنَا أَنَا أُصَلِّی فِی الرَّوْضَةِ إِذَا رَجُلٌ عَلَی رَأْسِی فَقُلْتُ مِمَّنِ الرَّجُلُ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ قَالَ فَقُلْتُ مِمَّنِ الرَّجُلُ فَقَالَ مِنْ أَسْلَمَ قَالَ قُلْتُ مِمَّنِ الرَّجُلُ قَالَ مِنَ الزَّیْدِیَّةِ قُلْتُ یَا أَخَا أَسْلَمَ مَنْ تَعْرِفُ مِنْهُمْ قَالَ أَعْرِفُ خَیْرَهُمْ وَ سَیِّدَهُمْ وَ أَفْضَلَهُمْ هَارُونَ بْنَ سَعْدٍ قَالَ قُلْتُ یَا أَخَا أَسْلَمَ رَأْسُ الْعِجْلِیَّةِ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا⁽⁴⁾وَ إِنَّمَا الزَّیْدِیُّ حَقّاً مُحَمَّدُ بْنُ سَالِمٍ بَیَّاعُ الْقَصَبِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: حاجتی برایم پیش آمد و عازم مسجد شدم تا از خداوند بخواهم حاجتم را برآورد، هر گاه حاجتی داشته باشم همین کار را انجام می‌دهم. هنگامی که مشغول نماز بودم متوجه شدم شخصی بالای سر من ایستاده است.

از وی پرسیدم اهل کجا هستی؟، گفت: از اهل کوفه گفتم: از کدام قبیله، گفت از اسلم، گفتم از کدام فرقه هستی، گفت: از زیدیه، پرسیدم: ای برادرأسلمی، از زیدیه کسی را می‌شناسی، گفت: آری بزرگ‌ترین و نیکوترین آنها هارون بن سعد را می‌شناسم.

به او گفتم: ای برادر اسلمی او رئیس عجلیه می‌باشد مگر نشنیده‌ای که خداوند متعال فرموده: «إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» - . اعراف / 152 - ، آنها که دنبال گوساله رفتند گرفتار غضب خدا خواهند شد و در دنیا خوار خواهند گردید، زیدی حقیقی محمد بن سالم بیاع القصب [ فروشنده نیشکر ] می‌باشد. - . رجال کشی: 200، در آن وهم و اختلال است. -

**[ترجمه]

«9»

کش، [رجال الکشی] سَعْدُ بْنُ صَبَّاحٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ سَعْدٍ الْجَلَّابِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ الْبُتْرِیَّةَ صَفٌّ وَاحِدٌ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ مَا أَعَزَّ اللَّهُ بِهِمْ دِیناً

1) 1. الغاشیة 2- 3.

2) 2. رجال الکشّیّ 199.

3) 3. رجال الکشّیّ 199.

4) 4. الأعراف: 152.

5) 5. رجال الکشّیّ ص 200، و فیه وهم و اختلال فراجع.

وَ الْبُتْرِیَّةُ هُمْ أَصْحَابُ کَثِیرٍ النَّوَّاءِ وَ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَیٍّ وَ سَالِمِ بْنِ أَبِی حَفْصَةَ وَ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ وَ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ وَ أبو [أَبِی] الْمِقْدَامِ ثَابِتٍ الْحَدَّادِ وَ هُمُ الَّذِینَ دَعَوْا إِلَی وَلَایَةِ عَلِیٍّ علیه السلام ثُمَّ خَلَطُوهَا بِوَلَایَةِ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ یُثْبِتُونَ لَهُمَا إِمَامَتَهُمَا وَ یُبْغِضُونَ عُثْمَانَ وَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ وَ عَائِشَةَ وَ یَرَوْنَ الْخُرُوجَ مَعَ بُطُونِ وُلْدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یَذْهَبُونَ فِی ذَلِکَ إِلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُثْبِتُونَ لِکُلِّ مَنْ خَرَجَ مِنْ وُلْدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عِنْدَ خُرُوجِهِ الْإِمَامَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: اگر بتریه بین مشرق و مغرب یک صف تشکیل دهند خداوند دین را به وسیله آنان عزت نخواهد داد.

بتریه گروهی از اصحاب و یاران و حسن بن صالح ین حی و سالم بن ابی حفصه و حکم بن عتیبه و سلمه بن کهیل و ابوالمقدام ثابت حداد، از جمله کسانی هستند که به ولایت علی علیه السلام دعوت کردند، سپس ولایت ابوبکر و عمر را با آن آمیختند و معتقد به امامت آن دو بودند، از عثمان و طلحه و زبیر و عایشه بیزاری جسته و به قیام فرزندان علی بن ابی‌طالب علیه السلام معتقدند که وقیامهای ایشان برای امر به معروف و نهی از منکر خارج است و هر یک از فرزندان علی علیه السلام که قیام می‌کرد، او را امام می‌دانستند. - . رجال کشی: 202 -

**[ترجمه]

«10»

دَلَائِلُ الْإِمَامَةِ لِلطَّبَرِیِّ الْإِمَامِیِّ، عَنْ حَسَنِ بْنِ مُعَاذٍ الرَّضَوِیِّ عَنْ لُوطِ بْنِ یَحْیَی الْأَزْدِیِّ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ زَیْدٍ الْوَاقِدِیِّ قَالَ: حَجَّ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ مَرْوَانَ سَنَةً مِنَ السِّنِینَ وَ کَانَ قَدْ حَجَّ فِی تِلْکَ السَّنَةِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ وَ ابْنُهُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهم السلام فَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ فِی بَعْضِ کَلَامِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ نَبِیّاً وَ أَکْرَمَنَا بِهِ فَنَحْنُ صَفْوَةُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ خِیَرَتُهُ مِنْ عِبَادِهِ فَالسَّعِیدُ مَنِ اتَّبَعَنَا وَ الشَّقِیُّ مَنْ عَادَانَا وَ خَالَفَنَا وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ إِنَّهُ یَتَوَلَّانَا وَ هُوَ یُوَالِی أَعْدَاءَنَا وَ مَنْ یَلِیهِمْ مِنْ جُلَسَائِهِمْ وَ أَصْحَابِهِمْ أعداؤنا فَهُوَ لَمْ یَسْمَعْ کَلَامَ رَبِّنَا وَ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام فَأَخْبَرَ مُسَیْلَمَةُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ أَخَاهُ بِمَا سَمِعَ فَلَمْ یَعْرِضْ لَنَا حَتَّی انْصَرَفَ إِلَی دِمَشْقَ وَ انْصَرَفْنَا إِلَی الْمَدِینَةِ فَأَنْفَذَ بَرِیداً إِلَی عَامِلِ الْمَدِینَةِ بِإِشْخَاصِ أَبِی وَ إِشْخَاصِی مَعَهُ فَأَشْخَصَنَا فَلَمَّا وَرَدْنَا دِمَشْقَ حَجَبَنَا ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ أَذِنَ لَنَا فِی الْیَوْمِ الرَّابِعِ فَدَخَلْنَا وَ إِذَا هُوَ قَدْ قَعَدَ عَلَی سَرِیرِ الْمُلْکِ وَ جُنْدُهُ وَ خَاصَّتُهُ وُقُوفٌ عَلَی أَرْجُلِهِمُ سِمَاطَیْنِ مُتَسَلِّحَیْنِ وَ قَدْ نُصِبَ الْبُرْجَاسُ‌⁽²⁾حِذَاهُ وَ أَشْیَاخُ قَوْمِهِ یَرْمُونَ.

1) 1. رجال الکشّیّ ص 202.

2) 2. البرجاس: بالضم: غرض فی الهواء یرمی به و أظنه مولدا قاله الجوهریّ و قال فی برهان قاطع: البرجاس بضم الباء و سکون الجیم و الالف الممدودة: الغرض مطلقا کان فی الهواء، او منصوبا فی الأرض، و العرب تخصه بالأول و یسمی الثانی هدفا.

فَلَمَّا دَخَلْنَا وَ أَبِی أَمَامِی یَقْدُمُنِی عَلَیْهِ بَدَأَهُ وَ أَنَا خَلْفَهُ عَلَی یَدِ أَبِی‌⁽¹⁾

حَتَّی حَاذَیْنَاهُ فَنَادَی أَبِی یَا مُحَمَّدُ ارْمِ مَعَ أَشْیَاخِ قَوْمِکَ الْغَرَضَ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یَهْتِکَ بِأَبِی وَ ظَنَّ أَنَّهُ یَقْصُرُ وَ یُخْطِئُ وَ لَا یُصِیبُ إِذَا رَمَی فَیَشْتَفِی مِنْهُ بِذَلِکَ فَقَالَ لَهُ أَبِی قَدْ کَبِرْتُ عَنِ الرَّمْیِ فَإِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُعْفِیَنِی فَقَالَ وَ حَقِّ مَنْ أَعَزَّنَا بِدِینِهِ وَ نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله لَا أُعْفِیکَ ثُمَّ أَوْمَی إِلَی شَیْخٍ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ أَنْ أَعْطِهِ قَوْسَکَ فَتَنَاوَلَ أَبِی عِنْدَ ذَلِکَ قَوْسَ الشَّیْخِ ثُمَّ تَنَاوَلَ مِنْهُ سَهْماً فَوَضَعَهُ فِی کَبِدِ الْقَوْسِ ثُمَّ انْتَزَعَ وَ رَمَی وَسَطَ الْغَرَضِ فَنَصَبَهُ فِیهِ ثُمَّ

رَمَی فِیهِ الثَّانِیَةَ فَشَقَّ فُوَاقَ سَهْمِهِ إِلَی نَصْلِهِ ثُمَّ تَابَعَ الرَّمْیَ حَتَّی شَقَّ تِسْعَةَ أَسْهُمٍ بَعْضُهَا فِی جَوْفِ بَعْضٍ وَ هِشَامٌ یَضْطَرِبُ فِی مَجْلِسِهِ فَلَمْ یَتَمَالَکْ أَنْ قَالَ أَجَدْتَ یَا بَا جَعْفَرٍ وَ أَنْتَ أَرْمَی الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ کَلَّا زَعَمْتَ أَنَّکَ قَدْ کَبِرْتَ عَنِ الرَّمْیِ ثُمَّ أَدْرَکَتْهُ نَدَامَةٌ عَلَی مَا قَالَ وَ کَانَ هِشَامٌ لَمْ یُکَنِّ أَحَداً قَبْلَ أَبِی وَ لَا بَعْدَهُ فِی خِلَافَتِهِ فَهَمَّ بِهِ وَ أَطْرَقَ إِطْرَاقَةً یَرْتَوِی فِیهِ رَأْیاً وَ أَبِی وَاقِفٌ بِحِذَاهُ مُوَاجِهاً لَهُ وَ أَنَا وَرَاءَ أَبِی فَلَمَّا طَالَ وُقُوفُنَا بَیْنَ یَدَیْهِ غَضِبَ أَبِی فَهَمَّ بِهِ وَ کَانَ أَبِی عَلَیْهِ وَ عَلَی آبَائِهِ السَّلَامُ إِذَا غَضِبَ نَظَرَ إِلَی السَّمَاءِ نَظَرَ غَضْبَانَ یَتَبَیَّنُ لِلنَّاظِرِ الْغَضَبُ فِی وَجْهِهِ فَلَمَّا نَظَرَ هِشَامٌ إِلَی ذَلِکَ مِنْ أَبِی قَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ اصْعَدْ فَصَعِدَ أَبِی إِلَی سَرِیرِهِ وَ أَنَا أَتْبَعُهُ فَلَمَّا دَنَا مِنْ هِشَامٍ قَامَ إِلَیْهِ فَاعْتَنَقَهُ وَ أَقْعَدَهُ عَنْ یَمِینِهِ ثُمَّ اعْتَنَقَنِی وَ أَقْعَدَنِی عَنْ یَمِینِ أَبِی ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی أَبِی بِوَجْهِهِ فَقَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ لَا تَزَالُ الْعَرَبُ وَ الْعَجَمُ تَسُودُهَا قُرَیْشٌ مَا دَامَ فِیهِمْ مِثْلُکَ لِلَّهِ دَرُّکَ مَنْ عَلَّمَکَ هَذَا الرَّمْیَ وَ فِی کَمْ تَعَلَّمْتَهُ فَقَالَ لَهُ أَبِی قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ أَهْلَ الْمَدِینَةِ یَتَعَاطَوْنَهُ فَتَعَاطَیْتُهُ أَیَّامَ حَدَاثَتِی ثُمَّ تَرَکْتُهُ فَلَمَّا أَرَادَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مِنِّی ذَلِکَ عُدْتُ فِیهِ فَقَالَ لَهُ مَا رَأَیْتُ مِثْلَ هَذَا الرَّمْیِ قَطُّ مُنْذُ عَقَلْتُ وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّ فِی الْأَرْضِ

1) 1. فی المصدر المطبوع: ما زال یستدنینا منه حتّی حاذیناه و جلسنا قلیلا فقال لابی: یا أبا جعفر لو رمیت مع اشیاخ قومک الغرض و انما أراد أن یضحک بأبی ظنا منه الخ. و هکذا بین النسختین اختلافات.

أَحَداً یَرْمِی مِثْلَ هَذَا الرَّمْیِ أَیْنَ رَمْیُ جَعْفَرٍ مِنْ رَمْیِکَ فَقَالَ إِنَّا نَحْنُ نَتَوَارَثُ الْکَمَالَ وَ التَّمَامَ وَ الدِّینَ إِذْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ فِی قَوْلِهِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً⁽¹⁾وَ الْأَرْضُ لَا تَخْلُو مِمَّنْ یَکْمُلُ هَذِهِ الْأُمُورَ الَّتِی یَقْصُرُ عَنْهَا غَیْرُنَا قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِکَ مِنْ أَبِی انْقَلَبَتْ عَیْنُهُ الْیُمْنَی فَاحْوَلَّتْ وَ احْمَرَّ وَجْهُهُ وَ کَانَ ذَلِکَ عَلَامَةَ غَضَبِهِ إِذَا غَضِبَ ثُمَّ أَطْرَقَ هُنَیْهَةً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ لِأَبِی أَ لَسْنَا بَنِی عَبْدِ مَنَافٍ نَسَبُنَا وَ نَسَبُکُمْ وَاحِدٌ فَقَالَ أَبِی نَحْنُ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ اخْتَصَّنَا مِنْ مَکْنُونِ سِرِّهِ وَ خَالِصِ عِلْمِهِ بِمَا لَمْ یَخُصَّ بِهِ أَحَداً غَیْرَنَا فَقَالَ أَ لَیْسَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله مِنْ شَجَرَةِ عَبْدِ مَنَافٍ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً أَبْیَضِهَا وَ أَسْوَدِهَا وَ أَحْمَرِهَا مِنْ أَیْنَ وَرِثْتُمْ مَا لَیْسَ لِغَیْرِکُمْ وَ رَسُولُ اللَّهِ مَبْعُوثٌ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَمِنْ أَیْنَ وَرِثْتُمْ هَذَا الْعِلْمَ وَ لَیْسَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ نَبِیٌّ وَ لَا أَنْتُمْ أَنْبِیَاءُ فَقَالَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَی لِنَبِیِّهِ لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ‌⁽³⁾فَالَّذِی أَبْدَاهُ فَهُوَ لِلنَّاسِ کَافَّةً وَ الَّذِی لَمْ یُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَهُ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ یَخُصَّنَا بِهِ مِنْ دُونِ غَیْرِنَا فَلِذَلِکَ کَانَ یُنَاجِی أَخَاهُ عَلِیّاً مِنْ دُونِ أَصْحَابِهِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ بِذَلِکَ قرآن [قُرْآناً] فِی قَوْلِهِ وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ⁽⁴⁾فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ یَجْعَلَهَا أُذُنَکَ یَا عَلِیُّ فَلِذَلِکَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام بِالْکُوفَةِ عَلَّمَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَلْفَ بَابٍ مِنَ الْعِلْمِ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ خَصَّهُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ مَکْنُونِ سِرِّهِ فَکَمَا خَصَّ اللَّهُ أَکْرَمَ الْخَلْقِ عَلَیْهِ کَذَلِکَ خَصَّ نَبِیُّهُ أَخَاهُ عَلِیّاً مِنْ مَکْنُونِ سِرِّهِ وَ عِلْمِهِ بِمَا لَمْ یَخُصَّ بِهِ أَحَداً مِنْ قَوْمِهِ حَتَّی صَارَ إِلَیْنَا فَتَوَارَثْنَا مِنْ دُونِ أَهْلِهَا فَقَالَ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ إِنَّ عَلِیّاً کَانَ یَدَّعِی عِلْمَ الْغَیْبِ وَ اللَّهُ لَمْ یُطْلِعْ

1) 1. المائدة: 3.

2) 2. النمل: 75، و المصدر خال من ذکر الآیة و سیأتی.

3) 3. القیامة: 16.

4) 4. الحاقّة: 12.

عَلَی غَیْبِهِ أَحَداً فَمِنْ أَیْنَ ادَّعَی ذَلِکَ فَقَالَ أَبِی إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِکْرُهُ أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ کِتَاباً بَیَّنَ فِیهِ مَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فِی قَوْلِهِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽¹⁾وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ وَ فِی قَوْلِهِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ‌⁽²⁾وَ فِی قَوْلِهِ ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ⁽³⁾وَ فِی قَوْلِهِ وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ‌⁽⁴⁾وَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی نَبِیِّهِ علیه السلام أَنْ لَا یَبْقَی فِی غَیْبِهِ وَ سِرِّهِ وَ مَکْنُونِ عِلْمِهِ شَیْ‌ءٌ إِلَّا یُنَاجِی بِهِ عَلِیّاً فَأَمَرَهُ أَنْ یُؤَلِّفَ الْقُرْآنَ مِنْ بَعْدِهِ وَ یَتَوَلَّی غُسْلَهُ وَ تَکْفِینَهُ وَ تَحْنِیطَهُ مِنْ دُونِ قَوْمِهِ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ حَرَامٌ عَلَی أَصْحَابِی وَ أَهْلِی أَنْ یَنْظُرُوا إِلَی عَوْرَتِی غَیْرَ أَخِی عَلِیٍّ فَإِنَّهُ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ لَهُ مَا لِی وَ عَلَیْهِ مَا عَلَیَّ وَ هُوَ قَاضِی دَیْنِی وَ مُنْجِزُ مَوْعِدِی.

ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ یُقَاتِلُ عَلَی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلَی تَنْزِیلِهِ وَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَ أَحَدٍ تَأْوِیلُ الْقُرْآنِ بِکَمَالِهِ وَ تَمَامِهِ إِلَّا عِنْدَ عَلِیٍّ علیه السلام وَ لِذَلِکَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ أَقْضَاکُمْ عَلِیٌّ أَیْ هُوَ قَاضِیکُمْ وَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لَوْ لَا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ یَشْهَدُ لَهُ عُمَرُ وَ یَجْحَدُ غَیْرُهُ فَأَطْرَقَ هِشَامٌ طَوِیلًا ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ سَلْ حَاجَتَکَ فَقَالَ خَلَّفْتُ أَهْلِی وَ عِیَالِی مُسْتَوْحِشِینَ لِخُرُوجِی فَقَالَ قَدْ آمَنَ اللَّهُ وَحْشَتَهُمْ بِرُجُوعِکَ إِلَیْهِمْ وَ لَا تُقِمْ أَکْثَرَ مِنْ یَوْمِکَ فَاعْتَنَقَهُ أَبِی وَ دَعَا لَهُ وَ وَدَّعَهُ وَ فَعَلْتُ أَنَا کَفِعْلِ أَبِی ثُمَّ نَهَضَ وَ نَهَضْتُ مَعَهُ وَ خَرَجْنَا إِلَی بَابِهِ وَ إِذَا مَیْدَانٌ بِبَابِهِ وَ فِی آخِرِ الْمَیْدَانِ أُنَاسٌ قُعُودٌ عَدَدٌ کَثِیرٌ.

1) 1. النحل: 89، و ذیلها:« وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ» و فی سورة آل عمران:« هذا بَیانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ» و لعله سقط ذیل الأولی و صدر الثانیة.

2) 2. یس: 12.

3) 3. الأنعام: 38.

4) 4. النمل: 75.

قَالَ أَبِی مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ الْحُجَّابُ هَؤُلَاءِ الْقِسِّیسُونَ وَ الرُّهْبَانُ وَ هَذَا عَالِمٌ لَهُمْ یَقْعُدُ إِلَیْهِمْ فِی کُلِّ سَنَةٍ یَوْماً وَاحِداً یَسْتَفْتُونَهُ فَیُفْتِیهِمْ فَلَفَّ أَبِی عِنْدَ ذَلِکَ رَأْسَهُ بِفَاضِلِ رِدَائِهِ وَ فَعَلْتُ أَنَا فِعْلَ أَبِی فَأَقْبَلَ نَحْوَهُمْ حَتَّی قَعَدَ نَحْوَهُمْ وَ قَعَدْتُ وَرَاءَ أَبِی وَ رُفِعَ ذَلِکَ فِی الْخَبَرِ إِلَی هِشَامٍ فَأَمَرَ بَعْضَ غِلْمَانِهِ أَنْ یَحْضُرَ الْمَوْضِعَ فَیَنْظُرَ مَا یَصْنَعُ أَبِی فَأَقْبَلَ وَ أَقْبَلَ عَدَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَأَحَاطُوا بِنَا وَ أَقْبَلَ عَالِمُ النَّصَارَی وَ قَدْ شَدَّ حَاجِبَیْهِ بِحَرِیرَةٍ صَفْرَاءَ حَتَّی تَوَسَّطَنَا فَقَامَ إِلَیْهِ جَمِیعُ الْقِسِّیسِینَ وَ الرُّهْبَانِ مُسَلِّمِینَ عَلَیْهِ فَجَاءَ إِلَی صَدْرِ الْمَجْلِسِ فَقَعَدَ فِیهِ وَ أَحَاطَ بِهِ أَصْحَابُهُ وَ أَبِی وَ أَنَا بَیْنَهُمْ فَأَدَارَ نَظَرَهُ ثُمَّ قَالَ لِأَبِی أَ مِنَّا أَمْ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمَرْحُومَةِ فَقَالَ أَبِی بَلْ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمَرْحُومَةِ فَقَالَ مِنْ أَیْنَ أَنْتَ مِنْ عُلَمَائِهَا أَمْ مِنْ جُهَّالِهَا فَقَالَ لَهُ أَبِی لَسْتُ مِنْ جُهَّالِهَا فَاضْطَرَبَ اضْطِرَاباً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ لَهُ أَسْأَلُکَ فَقَالَ لَهُ أَبِی سَلْ فَقَالَ مِنْ أَیْنَ ادَّعَیْتُمْ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ یَطْعَمُونَ وَ یَشْرَبُونَ وَ لَا یُحْدِثُونَ وَ لَا یَبُولُونَ وَ مَا الدَّلِیلُ فِیمَا تَدَّعُونَهُ مِنْ شَاهِدٍ لَا یُجْهَلُ فَقَالَ لَهُ أَبِی دَلِیلُ مَا نَدَّعِی مِنْ شَاهِدٍ لَا یُجْهَلُ الْجَنِینُ فِی بَطْنِ أُمِّهِ یَطْعَمُ وَ لَا یُحْدِثُ قَالَ فَاضْطَرَبَ

النَّصْرَانِیُّ اضْطِرَاباً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ کَلَّا زَعَمْتَ أَنَّکَ لَسْتَ مِنْ عُلَمَائِهَا فَقَالَ لَهُ أَبِی وَ لَا مِنْ جُهَّالِهَا⁽¹⁾

وَ أَصْحَابُ هِشَامٍ یَسْمَعُونَ ذَلِکَ فَقَالَ لِأَبِی أَسْأَلُکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ أُخْرَی فَقَالَ لَهُ أَبِی سَلْ فَقَالَ مِنْ أَیْنَ ادَّعَیْتُمْ أَنَّ فَاکِهَةَ الْجَنَّةِ أَبَداً غَضَّةٌ طَرِیَّةٌ مَوْجُودَةٌ غَیْرُ مَعْدُومَةٍ عِنْدَ جَمِیعِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَا تَنْقَطِعُ وَ مَا الدَّلِیلُ فِیمَا تَدَّعُونَهُ مِنْ شَاهِدٍ لَا یُجْهَلُ فَقَالَ لَهُ أَبِی دَلِیلُ مَا نَدَّعِی أَنَّ قُرْآنَنَا⁽²⁾أَبَداً غَضٌّ طَرِیٌّ مَوْجُودٌ غَیْرُ مَعْدُومٍ عِنْدَ جَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ لَا یَنْقَطِعُ فَاضْطَرَبَ اضْطِرَاباً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ کَلَّا زَعَمْتَ أَنَّکَ لَسْتَ مِنْ عُلَمَائِهَا فَقَالَ لَهُ أَبِی وَ لَا مِنْ جُهَّالِهَا فَقَالَ أَسْأَلُکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ لَهُ سَلْ قَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ سَاعَةٍ مِنْ سَاعَاتِ

1) 1. فی المصدر: فقال أبی: قلت لست من جهالها: و هکذا فیما یأتی.

2) 2. فی المصدر: الفرات.

الدُّنْیَا لَیْسَتْ مِنْ سَاعَاتِ اللَّیْلِ وَ لَا مِنْ سَاعَاتِ النَّهَارِ فَقَالَ لَهُ أَبِی هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ یَهْدَأُ فِیهَا الْمُبْتَلَی وَ یَرْقُدُ فِیهَا السَّاهِرُ وَ یُفِیقُ الْمُغْمَی عَلَیْهِ جَعَلَهَا اللَّهُ فِی الدُّنْیَا رَغْبَةً لِلرَّاغِبِینَ وَ فِی الْآخِرَةِ لِلْعَامِلِینَ لَهَا وَ دَلِیلًا وَاضِحاً وَ حِجَاباً بَالِغاً عَلَی الْجَاحِدِینَ الْمُنْکِرِینَ التَّارِکِینَ لَهَا قَالَ فَصَاحَ النَّصْرَانِیُّ صَیْحَةً ثُمَّ قَالَ بَقِیَتْ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ وَ اللَّهِ لَأَسْأَلَنَّکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ لَا تَهْتَدِی إِلَی الْجَوَابِ عَنْهَا أَبَداً فَأَسْأَلُکَ فَقَالَ لَهُ أَبِی سَلْ فَإِنَّکَ حَانِثٌ فِی یَمِینِکَ فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ مَوْلُودَیْنِ وُلِدَا فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ وَ مَاتَا فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ عُمْرُ أَحَدِهِمَا خَمْسُونَ وَ مِائَةُ سَنَةٍ وَ الْآخَرِ خَمْسُونَ سَنَةً فِی دَارِ الدُّنْیَا فَقَالَ لَهُ أَبِی ذَلِکَ عُزَیْرٌ وَ عَزْرَةُ وُلِدَا فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ فَلَمَّا بَلَغَا مَبْلَغَ الرِّجَالِ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ عَاماً مَرَّ عُزَیْرٌ عَلَی حِمَارِهِ رَاکِباً عَلَی قَرْیَةٍ بِأَنْطَاکِیَةَ وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها فَقَالَ أَنَّی یُحْیِی اللَّهُ هَذِهِ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ قَدْ کَانَ اصْطَفَاهُ وَ هَدَاهُ فَلَمَّا قَالَ ذَلِکَ الْقَوْلَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ سَخَطاً عَلَیْهِ بِمَا قَالَ ثُمَّ بَعَثَهُ عَلَی حِمَارِهِ بِعَیْنِهِ وَ طَعَامِهِ وَ شَرَابِهِ فَعَادَ إِلَی دَارِهِ وَ عَزْرَةُ أَخُوهُ لَا یَعْرِفُهُ فَاسْتَضَافَهُ فَأَضَافَهُ وَ بَعَثَ إِلَی وُلْدِ عَزْرَةَ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ وَ قَدْ شَاخُوا وَ عُزَیْرٌ شَابٌّ فِی سِنِّ ابْنِ خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً فَلَمْ یَزَلْ عُزَیْرٌ یَذْکُرُ أَخَاهُ وَ وُلْدَهُ وَ قَدْ شَاخُوا وَ هُمْ یَذْکُرُونَ مَا یُذَکِّرُهُمْ وَ یَقُولُونَ مَا أَعْلَمَکَ بِأَمْرٍ قَدْ مَضَتْ عَلَیْهِ السِّنُونَ وَ الشُّهُورُ وَ یَقُولُ لَهُ عَزْرَةُ وَ هُوَ شَیْخٌ ابْنُ مِائَةٍ وَ خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً مَا رَأَیْتُ شَابّاً فِی سِنِّ خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً أَعْلَمَ بِمَا کَانَ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَخِی عُزَیْرٍ أَیَّامَ شَبَابِی مِنْکَ فَمِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ أَنْتَ أَمْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ عُزَیْرٌ لِأَخِیهِ عَزْرَةَ أَنَا عُزَیْرٌ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیَّ بِقَوْلٍ قُلْتُهُ بَعْدَ أَنِ اصْطَفَانِی وَ هَدَانِی فَأَمَاتَنِی مِائَةَ سَنَةٍ ثُمَّ بَعَثَنِی لِیَزْدَادُوا بِذَلِکَ یَقِیناً أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ هَا هُوَ هَذَا حِمَارِی وَ طَعَامِی وَ شَرَابِیَ الَّذِی خَرَجْتُ بِهِ مِنْ عِنْدِکُمْ أَعَادَهُ اللَّهُ لِی کَمَا کَانَ یُعِیدُهَا فَأَیْقَنُوا فَأَعَاشَهُ اللَّهُ بَیْنَهُمْ خَمْساً وَ عِشْرِینَ سَنَةً ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ وَ أَخَاهُ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ.

فَنَهَضَ عَالِمُ النَّصَارَی عِنْدَ ذَلِکَ قَائِماً وَ قَامَ النَّصَارَی عَلَی أَرْجُلِهِمْ فَقَالَ لَهُمْ عَالِمُهُمْ جِئْتُمُونِی بِأَعْلَمَ مِنِّی وَ أَقْعَدْتُمُوهُ مَعَکُمْ حَتَّی یَهْتِکَنِی وَ یَفْضَحَنِی وَ یَعْلَمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ لَهُمْ مَنْ أَحَاطَ بِعُلُومِنَا وَ عِنْدَهُ مَا لَیْسَ عِنْدَنَا لَا وَ اللَّهِ لَا کَلَّمْتُکُمْ مِنْ رَأْسِی کَلِمَةً وَ لَا قَعَدْتُ لَکُمْ إِنْ عِشْتُ سَنَةً فَتَفَرَّقُوا وَ أَبِی قَاعِدٌ مَکَانَهُ وَ أَنَا مَعَهُ وَ رُفِعَ ذَلِکَ الْخَبَرُ إِلَی هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ فَلَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ نَهَضَ أَبِی وَ انْصَرَفَ إِلَی الْمَنْزِلِ الَّذِی کُنَّا فِیهِ فَوَافَانَا رَسُولُ هِشَامٍ بِالْجَائِزَةِ وَ أَمَرَنَا أَنْ نَنْصَرِفَ إِلَی الْمَدِینَةِ مِنْ سَاعَتِنَا وَ لَا نَحْتَبِسَ لِأَنَّ

النَّاسَ مَاجُوا وَ خَاضُوا فِیمَا جَرَی بَیْنَ أَبِی وَ بَیْنَ عَالِمِ النَّصَارَی فَرَکِبْنَا دَوَابَّنَا مُنْصَرِفَیْنَ وَ قَدْ سَبَقَنَا بَرِیدٌ مِنْ عِنْدِ هِشَامٍ إِلَی عَامِلِ مَدْیَنَ عَلَی طَرِیقِنَا إِلَی الْمَدِینَةِ أَنَّ ابْنَیْ أَبِی تُرَابٍ السَّاحِرَیْنِ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الْکَذَّابَیْنِ بَلْ هُوَ الْکَذَّابُ لَعَنَهُ اللَّهُ فِیمَا یُظْهِرَانِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَرَدَا عَلَیَّ فَلَمَّا صَرَفْتُهُمَا إِلَی الْمَدِینَةِ مَالا إِلَی الْقِسِّیسِینَ وَ الرُّهْبَانِ مِنْ کُفَّارِ النَّصَارَی وَ تَقَرَّبَا إِلَیْهِمْ بِالنَّصْرَانِیَّةِ فَکَرِهْتُ أَنْ أَنْکُلَ بِهِمَا لِقَرَابَتِهِمَا فَإِذَا قَرَأْتَ کِتَابِی هَذَا فَنَادِ فِی النَّاسِ بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ یُشَارِیهِمْ أَوْ یُبَایِعُهُمْ أَوْ یُصَافِحُهُمْ أَوْ یُسلِّمُ عَلَیْهِمْ فَإِنَّهُمَا قَدِ ارْتَدَّا عَنِ الْإِسْلَامِ وَ رَأَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَنْ یَقْتُلَهُمَا وَ دَوَابَّهُمَا وَ غِلْمَانَهُمَا وَ مَنْ مَعَهُمَا أَشَرَّ قَتْلَةٍ قَالَ فَوَرَدَ الْبَرِیدُ إِلَی مَدِینَةِ مَدْیَنَ فَلَمَّا شَارَفْنَا مَدِینَةَ مَدْیَنَ قَدَّمَ أَبِی غِلْمَانَهُ لِیَرْتَادُوا لَهُ مَنْزِلًا وَ یَشْتَرُوا لِدَوَابِّنَا عَلَفاً وَ لَنَا طَعَاماً فَلَمَّا قَرُبَ غِلْمَانُنَا مِنْ بَابِ الْمَدِینَةِ أَغْلَقُوا الْبَابَ فِی وُجُوهِنَا وَ شَتَمُونَا وَ ذَکَرُوا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ قَالُوا لَا نُزُولَ لَکُمْ عِنْدَنَا وَ لَا شِرَی وَ لَا بَیْعَ یَا کُفَّارُ یَا مُشْرِکِینَ یَا مُرْتَدِّینَ یَا کَذَّابِینَ یَا شَرَّ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ فَوَقَفَ غِلْمَانُنَا عَلَی الْبَابِ حَتَّی انْتَهَیْنَا إِلَیْهِمْ فَکَلَّمَهُمْ أَبِی وَ لَیَّنَ لَهُمُ الْقَوْلَ وَ قَالَ لَهُمُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تَغْلَطُونَ فَلَسْنَا کَمَا بَلَغَکُمْ وَ لَا نَحْنُ کَمَا تَقُولُونَ فَاسْمَعُونَا⁽¹⁾

1) 1. أی شتمونا.

فَقَالَ أَبِی فَهَبْنَا کَمَا تَقُولُونَ افْتَحُوا لَنَا الْبَابَ وَ شَارُونَا وَ بَایِعُونَا کَمَا تُشَارُونَ وَ تُبَایِعُونَ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسَ فَقَالُوا أَنْتُمْ أَشَرُّ مِنَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسِ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ یُؤَدُّونَ الْجِزْیَةَ وَ أَنْتُمْ مَا تُؤَدُّونَ فَقَالَ لَهُمْ أَبِی افْتَحُوا لَنَا الْبَابَ وَ أَنْزِلُونَا وَ خُذُوا مِنَّا الْجِزْیَةَ کَمَا تَأْخُذُونَ مِنْهُمْ فَقَالُوا لَا نَفْتَحُ وَ لَا کَرَامَةَ لَکُمْ حَتَّی تَمُوتُوا عَلَی ظُهُورِ دَوَابِّکُمْ جِیَاعاً مِیَاعاً⁽¹⁾

وَ تَمُوتَ دَوَابُّکُمْ تَحْتَکُمْ فَوَعَظَهُمْ أَبِی فَازْدَادُوا عُتُوّاً وَ نُشُوزاً قَالَ فَثَنَی أَبِی بِرِجْلِهِ عَنْ سَرْجِهِ وَ قَالَ لِی مَکَانَکَ یَا جَعْفَرُ لَا تَبْرَحْ ثُمَّ صَعِدَ الْجَبَلَ الْمُطِلَّ عَلَی مَدِینَةِ مَدْیَنَ وَ أَهْلُ مَدْیَنَ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ مَا یَصْنَعُ فَلَمَّا صَارَ فِی أَعْلَاهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْمَدِینَةَ وَحْدَهُ ثُمَّ وَضَعَ إِصْبَعَیْهِ فِی أُذُنَیْهِ ثُمَّ نَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً إِلَی قَوْلِهِ بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‌⁽²⁾نَحْنُ وَ اللَّهِ بَقِیَّةُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ فَأَمَرَ اللَّهُ رِیحاً سَوْدَاءَ مُظْلِمَةً فَهَبَّتْ وَ احْتَمَلَتْ صَوْتَ أَبِی فَطَرَحَتْهُ فِی أَسْمَاعِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ فَمَا بَقِیَ أَحَدٌ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ إِلَّا صَعِدَ السُّطُوحَ وَ أَبِی مُشْرِفٌ عَلَیْهِمْ وَ صَعِدَ فِیمَنْ صَعِدَ شَیْخٌ مِنْ أَهْلِ مَدْیَنَ کَبِیرُ السِّنِّ فَنَظَرَ إِلَی أَبِی عَلَی الْجَبَلِ فَنَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ اتَّقُوا اللَّهَ یَا أَهْلَ مَدْیَنَ فَإِنَّهُ قَدْ وَقَفَ الْمَوْقِفَ الَّذِی وَقَفَ فِیهِ شُعَیْبٌ علیه السلام حِینَ دَعَا عَلَی قَوْمِهِ فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَفْتَحُوا الْبَابَ وَ لَمْ تُنْزِلُوهُ جَاءَکُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَ أَتَی عَلَیْکُمْ وَ قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ فَفَزِعُوا وَ فَتَحُوا الْبَابَ وَ أَنْزَلُونَا وَ کَتَبَ الْعَامِلُ بِجَمِیعِ ذَلِکَ إِلَی هِشَامٍ فَارْتَحَلْنَا فِی الْیَوْمِ الثَّانِی فَکَتَبَ هِشَامٌ إِلَی عَامِلِ مَدْیَنَ یَأْمُرُهُ بِأَنْ یَأْخُذَ الشَّیْخَ فَیَطُمُّوهُ‌⁽³⁾فَأَخَذُوهُ

1) 1. لعله اتباع کما یقال: کثیر بثیر، و شزر مزر، و أکثر ما یکون بلا واو.

2) 2. هود: 84- 86.

3) 3. یعنی أن یأخذوه و یدفنوه فی حفیرة حیا، کما هو نص المصدر.

فَطَمُّوهُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ صَلَوَاتُهُ وَ کَتَبَ إِلَی عَامِلِ مَدِینَةِ الرَّسُولِ أَنْ یَحْتَالَ فِی سَمِّ أَبِی فِی طَعَامٍ أَوْ شَرَابٍ فَمَضَی هِشَامٌ وَ لَمْ یَتَهَیَّأْ لَهُ فِی أَبِی شَیْ‌ءٌ مِنْ ذَلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در کتاب «دلائل الامامه» از طبری امامی روایت شده است: عمارة بن زید واقدی گوید: هشام بن عبد الملک در یکی از سالها برای حج به مکه آمد و در آن سال امام محمد بن علی باقر و فرزندش جعفر بن محمد علیهم السّلام هم به حج آمده بودند،امام جعفر بن محمدعلیهمالسلام در یکی از سخنانش فرموده بودند:

ستایش خداوندی را سزاست که محمد صلیالله علیه وآله را به حق خلعت نبوت داد و ما را به وسیله او گرامی نمود، ما برگزیدگان مخلوقات و بهترین بندگان او می‌باشیم، کسی است که از ما پیروی کند، خوشبخت و آن کسی که با مادشمنی کند ومخالفت ورزد شقی وبدبخت خواهدشد.

در میان مردم کسانی هستند که می‌گویند، که ولایت ما را دارند و محبت ما را در دل خود جای دادهاند، در حالی که از دشمنان ماپیروی میکنند وایشان را ولی خود میدانند ، آنها با کسانی که با ما دشمن می‌باشند هم‌نشینی می‌کنند و با یاران دشمنان ما رفت و آمد دارند، آنها هرگز کلام خدا را نشنیده‌اند و به آن عمل نکرده‌اند.

امام صادق علیه السّلام فرمودند: مسلمة بن عبد الملک جریان را به برادرش خبر داد. او هم بی‌انکه سخنی با ما بگوید بطرف شام رفت و ما هم بطرف مدینه بازگشتیم، چندی نگذشت که پیامی به فرماندار مدینه رسید و هشام دستور داده بود که من و پدرم را بطرف شام روانه کنند.

فرماندار مدینه هم ما را روانه شام کرد و من همراه پدرم وارد دمشق شدیم، هشام سه روز ما را معطل کرد و به ما اذن ورود نداد، روز چهارم ما را نزد هشام بردند، مشاهده کردیم او روی تخت سلطنت نشسته و سربازان و نزدیکانش پیرامون او را گرفته‌اند و همگان مسلح و در حال قیام می‌باشند، در وسط تالار هدفی گذاشته بودند که بزرگان قومش بطرف آن تیراندازی می‌کردند.

ما به اتفاق پدر وارد بر هشام شدیم، پدرم قبل از من حرکت می‌کرد و من هم دنبالش می‌رفتم - . در منبع چاپ شده: همچنان نزدیک می شدیم تا آنکه به مقابل او رسیدیم و اندکی نشستیم، هشام به پدرم گفت: ای ابا جعفر، کاش همراه بزرگان قومت تیراندازی می‌کردی، هدف او که پدرم را ریشخند کند و تصور می‌کرد .. تا انتهای روایت. بین دو نسخه اختلاف‌هایی وجود دارد.

• ، تا آن‌گاه که در مقابلش قرار گرفتیم هشام متوجه پدرم شد و گفت: ای محمد تو هم تیراندازی کن و با پیرمردان قومت همراهی نما.

او خیال می‌کرد پدرم نخواهد توانست هدف‌گیری کند و بدین وسیله او را تحقیر کند و استهزاء نماید و انتقام خود را بگیرد و دلش را آرام کند، پدرم گفت: من پیر شده‌ام و از تیراندازی باز مانده‌ام بهتر است از من درگذرید، گفت به حق آن کسی که ما را به دین او عزت داد و به حق محمد صلی اللَّه علیه و آله شما را آزاد نخواهم گذاشت باید تیراندازی کنی.

بعد از آن به یکی از شیوخ بنی امیه گفت: کمان خود را به او بدهید تا تیراندازی کند، پدرم کمان را از او گرفت و تیری برداشت در کمان نهاد و آن را رها کرد و تیر درست در وسط هدف نشست، تیر دوم را رها کرد او هم در تیر اول نشست تا نه تیر که همه بر هم فرود آمدند.

هشام حالش دگرگون شد و مضطرب گردید و گفت: یا ابا جعفر نیکو هدف‌گیری کردی و تو امروز تیراندازترین عرب و عجم می‌باشی، تو گفتی من پیر شده‌ام و توانائی ندارم تیراندازی کنم، بعد از آن از گفته‌اش پشیمان شد، هشام در خلافت خود کسی را با کنیه خطاب نمی‌کرد و فقط پدرم را با کنیه صدا زد.

هشام مدتی سر بر زمین دوخت و ما هم در مقابل او قرار داشتیم، پدرم جلو و من هم دنبالش بودم، توقف ما در مقابل هشام طول کشید و پدرم ناراحت شد و تصمیم داشت سخنانی بگوید، پدرم هنگامی که غضب می‌کرد بطرف آسمان نگاه می‌نمود و همه از چهره او آثار غضب را مشاهده می‌کردند.

هنگامی که هشام صورت پدرم را مشاهده کرد گفت: ای محمد بالا بیا، پدرم بالای تخت او رفت و من هم دنبالش رفتم، وقتی که نزدیک هشام رسید از جایش برخاست و او را در آغوش گرفت و در جانب راست خود نشانید و بعد هم مرا در آغوش گرفت و در طرف راست پدرم نشانید.

بعد از آن متوجه پدرم شد و گفت: ای محمد قریش بر عرب و عجم حکومت خواهند کرد مادامی که مانند شما در میان آنها باشند، خداوند تو را سلامتی بدهد این تیراندازی را از که آموختی و در چه مدت آن را فرا گرفتی.

امام علیه السّلام گفت: خودت می‌دانی که اهل مدینه به تیراندازی عادت دارند و من هم در جوانی به این کار مشغول بودم و بعد آن را ترک کردم اینک که از من خواستی من هم بار دیگر تیراندازی کردم. هشام گفت: من از هنگامی که به سن رشد رسیده‌ام چنین تیراندازی ندیده‌ام و گمان نمی‌کنم در روی زمین چنین تیراندازی باشد.

هشام گفت: جعفر هم مانند شما تیراندازی می‌کنند فرمودند: ما کمال و دین را از همدیگر ارث می‌بریم، خداوند در آیه‌ای که برای پیامبر خود نازل فرمودند گفتند: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» - . مائده / 3 - ، زمین هرگز خالی از این افراد کامل نیست این کارها را دیگران نمی‌توانند انجام دهند و این نوع اعمال فقط مخصوص ما می‌باشد.

امام صادق علیه السّلام فرمودند: هنگامی که هشام این سخنان را شنید چهره‌اش سرخ شد و آثار غضب در او پدید آمد، مدتی سرش را پائین انداخت و بعد از آن سر بلند کرد و به پدرم گفت: مگر ما بنی عبد مناف از یک نژاد نیستیم، پدرم فرمودند چرا چنین است ولی خداوند ما را از علوم مخصوص به خود بهره‌مند کرده و دیگران از این فیض بهره‌ای ندارند .

هشام گفت: مگر محمد صلی اللَّه علیه و آله که به نبوت مبعوث شد، از شجره عبد مناف نبود و او آمد و سفید و سیاه و سرخ را به اسلام دعوت کرد، شما از کجا وارث او شدید و دیگران از آن محروم شدند، در حالی که پیامبر برای همه مردم مبعوث شده است و خداوند می‌فرماید: «ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» - . نمل / 75 - {و هیچ پنهانی در آسمان و زمین نیست} تا آخر آیه، شما از کجا این علم را به ارث بردید در حالی که بعد از محمد پیامبری نیست و شما هم پیامبر نمی‌باشید.

پدرم گفت: خداوند در قرآن مجید فرموده: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ» - . قیامه / 16 - {زبانت را [در هنگام وحی] زود بحرکت درنیاور تا در خواندن [قرآن] شتابزدگی بخرج دهی}، هر چه را که پیامبر آشکار کرد همه مردم آن را دریافتند و آنچه را بر زبان جاری نساخت، خداوند او را امر کرد تا آن مطالب را به ما یاد دهد و دیگران از آن علوم بهره‌ای ندارند و برای همین جهت گاهی با برادرش در خلوت قرار می‌گرفت و بدون حضور یارانش با وی گفتگو می‌کرد.

در این هنگام آیه شریفه «وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ» - . حاقه / 12 - {و گوشهای شنوا آن را نگاه دارد.} نازل گردید، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به یاران خود فرمود: از خداوند درخواست کرده‌ام آن را گوش تو قرار دهد که همه اسرار را حفظ کند، علی علیه السّلام در کوفه می‌فرمودند: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هزار باب علم به من تعلیم فرمودند که از هر دری هزار باب گشوده می‌شد.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله از علوم مخفیه و اسرار او را آگاه کرد همان گونه که خداوند رسول خود را آگاه کرده بود، رسول به برادرش علی از آن علوم القاء فرمود و او را با رموز کائنات آشنا ساخت و او را به دانش‌هائی آگاه کرد که دیگران از قوم خود را به آن آشنا نساخته بود و آن علوم اکنون در نزد ما می‌باشد و ما آن را از هم ارث می‌بریم. هشام گفت: علی مدعی علم غیب بود، در صورتی که خداوند کسی را بر غیب مطلع نساخته است، علی علیهالسلام از کجا این ادعا را می‌کرد که علم غیب می‌داند، پدرم گفت: خداوند کتابی برای پیامبر فرستاده و در آن همه حوادث و وقایع را تا روز قیامت ذکر کرده است و در قرآن فرموده: «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ - . نحل / 89 و در پایان آن: : «وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ» {برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل کردیم} و آل عمران: «هذا بَیانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ» {این [قرآن] برای مردم، بیانی، و برای پرهیزگاران رهنمود و اندرزی است}. ممکن است در آیه اولی آخر آیه ودر آیه دوم ابتدای آیه حذف شده باشد. - {و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان} وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِین - . یس / 12 - {و برای پرهیزگاران رهنمود و اندرزی است}.

در جای دیگر فرموده: کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ‌ - . انعام / 38 - {و هر چیزی را در کارنامه‌ای روشن برشمرده‌ایم}، در جایی می‌فرماید: ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ - . نمل / 75 - {ما هیچ چیزی را در کتاب [لوح محفوظ] فروگذار نکرده‌ایم}

و یا گفته: وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ‌ - - ، {، ما همه چیز را در کتابی روشن بر شمردیم، هیچ غائبی در آسمان و زمین و آسمان نیست مگر اینکه در قرآن روشن شده است.}

خداوند متعال به پیامبر خود وحی کرد که از علوم و اسرار غیب، علی علیه السلام را هم آگاه کند و به او دستور داد تا قرآن را جمع‌آوری کند و خود او را غسل دهد و کفن نماید، به یارانش گفت کسی غیر از علی حق ندارد مرا برهنه بنگرد زیرا او از من است و من هم از او می‌باشم، هر چه به سود او باشد به سود من هم می‌باشد و هر چه به زیان او هست به زیان من هم خواهد بود، علی دین مرا ادا می‌کند و وعده‌های مرا انجام می‌دهد .

بعد از آن رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به یاران خود فرمود: علی بن ابی طالب در تاویل قرآن جنگ خواهد کرد همان گونه که من در تنزیل آن جنگ کردم و تاویل قرآن بطور کامل فقط در دست علی بود و هیچ کس مانند آن نبود و برای همین است که رسول خدا فرمودند: علی از همه بهتر داوری می‌کند، یعنی او داور وقاضی د

عمر بن خطاب می‌گفت: اگر وجود علی علیهالسلام نبود عمر هلاک می‌شد. عمر برای او گواهی می‌دهد ولی دیگری فضل و مقام او را انکار می‌کند، در اینجا هشام سرش را پائین انداخت و بار دیگر سرش را بلند کرد و گفت:اگر به چیزی نیازمند هستی و احتیاجی داری بگو، امام علیه السّلام فرمودند: من خاندان خود را با وحشت و اضطراب در مدینه گذاشته‌ام، هشام گفت: خداوند با مراجعت شما نگرانی آنها را رفع می‌کند، شما امروز می‌توانید بروید.

پدرم با او معانقه کردند و او را وداع گفتند و برایش دعا کردند و من با وی همانند پدرم رفتار کردم بعد از این هشام از جایش برخاست و ما هم برخاستیم، هنگامی که از قصرش بیرون شدیم و کنار در رسیدیم، مشاهده کردیم میدان بزرگی در آن جا می‌باشد و در منتهای میدان گروه زیادی نشسته‌اند پدرم پرسید این جماعت چه می‌گویند.

نگهبان هشام که ما را همراهی می‌کرد گفت: این کشیشان و راهبان نصاری هستند و آن یکی عالم آنها می‌باشد که سالی یک بار برای آنها جلوس می‌کند و سؤالات آنها را پاسخ می‌دهد، در اینجا پدرم سرش را با زیادی عبایش پوشانید و من هم چنین کردم، پدرم بطرف آنها رهسپار شدند و در کنار آنها نشستند و من هم پشت سر پدرم قرار گرفتم.

در این هنگام خبر به هشام رسید او هم چند نفر از غلامانش را فرستاد تا در محل اجتماع کنند و بنگرند پدرم چه می‌کند، در اینجا غلام هشام و گروهی از مسلمانان ما را احاطه کردند، عالم نصاری هم جلو آمد در حالی که پیشانیش را با حریر سفیدی بسته بود در میان ما قرار گرفت کشیشان و راهبان از جای خود برخاستند و به او سلام کردند و در صدر نشانیدند .

او در جای خود قرار گرفت و یارانش او را در بر گرفتند، من و پدرم نیز در میان آنها واقع شدیم، او به اطراف خود نگاه کرد و به پدرم گفت: شما از ما هستید یا از امت مرحومه، پدرم گفت: از امت مرحومه هستم، گفت مقام شما چیست ؟عالم آنها هستی و یا از جاهلان بشمار می‌روی، پدرم گفت: از جاهلان آنها نیستم، او در این جا مضطرب شد.

بعد از آن گفت: از شما سؤال کنم، پدرم فرمودند: سؤال کن، او گفت: شما از کجا می‌گوئید اهل بهشت غذا می‌خورند و آب می‌آشامند ولی بول و غائط ندارند، دلیل شما در این باره چیست و چه شاهدی می‌توانید بیاورید، پدرم گفت: برهان ما در اینجا جنین در شکم مادرش می‌باشد او غذا می‌خورد ولی بول و غائط ندارد و چیزی از او دفع نمی‌گردد.

در این جا نصرانی مضطرب شد و گفت: پس چرا گفتی من از علماء آنها نیستم، پدرم گفت: من گفتم از جاهلان آنها نمی‌باشم - . در منبع: پدرم پاسخ داد: گفتم از جاهلان آن نیستم. در ادامه نیز همین عبارت می‌آید. - ، یاران هشام هم این گفته‌ها را می‌شنیدند، او بار دیگر به پدرم گفت: سؤالی دیگر از شما می‌کنم پدرم فرمودند: بگوئید، گفت: شما از کجا می‌گوئید که میوه‌های بهشت همیشه تازه هستند و هرگز معدوم نمی‌گردند و همیشه وجود دارند.

اهل بهشت هر گاه بخواهند و اراده کنند میوه‌ها حاضر می‌شوند و در دسترس آنها قرار می‌گیرند، دلیل بر این مدعا چیست، پدرم فرمودند: آب فرات همیشه جریان دارد و هرگز معدوم نمی‌شود و همیشه هم تر و تازه و خوش طعم است و در دسترس همه هم می‌باشد و قطع هم نمی‌گردد، - . در منبع: فرات آمده. - او از این پاسخ هم مضطرب شد و گفت شما گفتی من از علماء نیستم.

پدرم به او گفت: من اظهار کردم از جاهلان نمی‌باشم، نصرانی گفت: سؤالی دیگر دارم، گفت: بپرس نصرانی گفت: بگو آن کدام ساعت است که نه از شب حساب می‌شود و نه از روز به حساب می‌آید، پدرم فرمود: آن هنگام بین طلوع فجر و طلوع آفتاب می‌باشد که نه از شب محسوب می‌گردد و نه از روز به حساب می‌آید.

گرفتاران و بیماران در آن ساعت آرام می‌گیرند و شب زنده‌داران در آن هنگام به خواب می‌روند و بی‌هوشان در آن لحظه به خود می‌آیند خداوند آن ساعات را برای بندگان راغب خود وقت‌طلب قرار داده و آنها که اهل آخرت می‌باشند در آن هنگام کار می‌کنند، منکران حقیقت و تارکان فضیلت در آن ساعات در غفلت می‌باشند و از برکات آن بیبهره هستند.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در این هنگام نصرانی فریادی زد و گفت یک سؤال دیگر باقی مانده است، به خداوند سؤالی خواهم کرد که از پاسخ آن درمانی پدرم فرمودند: سؤال کن که سوگندت شکسته خواهد شد، سؤال کرد: به من بگو از آن دو نفری که در یک روز متولد شدند و در یک روز مردند، در حالی که یکی از آنها صد و پنجاه سال از عمرش می‌گذشت و دومی فقط پنجاه سال داشت.

پدرم گفت: آن‌ها عزیر و عزرة بودند که در یک روز متولد شدند، هنگامی که بیست و پنج سال از عمر آنها می‌گذشت و مردان کامل شده بودند عزیر سوار الاغش شد و به قریه انطاکیه رفت، {این قریه خراب شده بود} و فقط آثاری از آن وجود داشت، عزیز گفت: خداوند چگونه این جا را زنده می‌کند در حالی که همه مرده‌اند.

عزیر که یکی از بندگان برگزیده خداوند بود هنگامی که این سخن را بر زبان جاری کرد، خدا بر او غضب کرد و جانش را گرفت و {به خاطر این سخن صد سال در این حالت بسر برد} و بعد {خداوند او را زنده کرد} و مشاهده نمود که الاغش و غذایش همه در آنجا قرار دارند، او بطرف منزل خود مراجعت کرد و برادرش عزره او را نشناخت.

عزیر گفت: پس مرا به مهمانی قبول کنید او هم پذیرفت، بعد از آن فرزندان عزرة آمدند که همه پیر شده بودند ولی عزیر هم‌چنان جوان بود و بیست و پنج سال از عمرش می‌رفت، عزیر از خاطرات گذشته می‌گفت و برادر و برادرزادگان او که همه پیر شده بودند خاطرات او را به یاد می‌آوردند و می‌گفتند تو از این داستان‌هائی که سالها بر آنها می‌گذرد چگونه سخن می‌گوئی.

عزرة از این داستان در شگفت مانده بود و می‌گفت این حوادث بین من و برادرم در جوانی اتفاق افتاده و این مرد از کجا از این‌ها اطلاع دارد، آیا شما از اهل آسمانها هستی و یا از اهل زمین می‌باشی، عزیر به برادرش گفت: من عزیر هستم که خداوند بعد زا اینکه مرا هدایت کرد و از برگزیدگانم قرار داد به جهت گفته‌ای که بر زبانم جاری شد و مدت صد سال جان مرا گرفت. بعد از آن مرا برانگیخت تا مردم بر یقین خود بیفزایند و بدانند که {خداوند بر همه چیز توانائی دارد } و این همان الاغ من است که صد سال پیش سوار آن شدم و به سفر رفتم و طعام و شراب من همان گونه هست که بود و خداوند همه آنها را به من باز گردانید، اکنون یقین بیاورید که بعد از مرگ حسابی می‌باشد، خداوند بار دیگر بیست و پنج سال به او عمر عنایت کرد و هر دو برادر در یک روز درگذشتند.

در این هنگام عالم نصاری از جای خود حرکت کرد و همه نصرانیان از جای خود برخاستند، عالم به آنها گفت شما داناتر از مرا با خود آورده‌اید و در این جا نشانیده‌اید، تا او مرا رسوا کند، تا مسلمانان بدانند که آنها عالمی دارند که علوم ما را می‌داند و آنچه او می‌داند ما نمی‌دانیم، به خداوند سوگند من با شما تا یک سال سخن نخواهم گفت و با شما نخواهم نشست.

آن جماعت پراکنده شدند و من با پدرم همچنان در جای خود نشسته بودیم، این خبر به گوش هشام بن عبد الملک رسید، بعد از اینکه مردم متفرق شدند. ما به منزلی که قبلا در آن جا سکونت داشتیم رفتیم، در اینجا فرستاده هشام آمد و برای ما جایزه‌ای آورد و گفت شما بطرف مدینه حرکت کنید و هم اکنون دمشق را ترک نمائید.

علت این پیام فوری آن بود که مباحثات پدرم با عالم نصاری موجی در شام ایجاد کرده بود و مردم همه در این باره سخن می‌گفتند و در هر کوی و برزنی از آن جریان گفتگو می‌شد، ما در اثر پیام هشام بر مرکب خود سوار شدیم و دمشق را ترک گفتیم، قبل از اینکه ما از دمشق خارج شویم هشام پیکی به مدین فرستاده بود و عبور ما را از آن جا به اطلاع آنها رسانیده بود.

هشام بن عبد الملک در پیام خود گفته بود که دو فرزند جادوگر ابو تراب، محمد بن علی و جعفر بن محمد که دروغگو هستند-درصورتی که خود هشام لعنهالله علیه خود دروغگو ونامسلمان بود- و در ظاهر مسلمان می‌باشند نزد من آمدند و هنگامی که آنها را بطرف مدینه فرستادم بطرف کشیشان نصرانی رفتند و با کفار نصاری ملاقات کردند و دین آنها را قبول کردند، من به جهت قرابت آنها بر آنان سخت‌گیری نکردم.

اکنون هنگامی که نامه مرا می‌خوانید و از مضمون آن مطلع می‌گردید به مردم اعلان کنید من بیزارم از کسانی که با آن‌ها برخورد کنند و یا با آنان خرید و فروش نمایند و یا با آنها مصافحه کنند و یا به آن دو سلام کنند، آن‌ها مرتد شده‌اند و امیر المؤمنین می‌خواهد آن دو را با چهار پایان آنها بکشد و هر کس را که با آنها همراهی می‌کند هلاک سازد.

امام علیه السّلام فرمودند: پیک قبل از ما وارد مدین شد، هنگامی که ما نزدیک مدین رسیدیم، پدرم خدمت‌کاران خود را فرستاد تا برای آن جناب منزلی تهیه کنند و برای چهار پایان علف بخرند و غذا تهیه نمایند، هنگامی که غلامان ما خود را به دروازه شهر رسانیدند آن‌ها درها را بستند و به علی علیه السّلام ناسزا گفتند و از خرید و فروش با آنها خودداری کردند.

غلامان ما در کنار دروازه توقف کردند تا آن‌گاه که ما به آنها رسیدیم، پدرم با مردم به گفتگو مشغول شد و با نرمی و ملاطفت با آنها سخن گفت و فرمود از خداوند بترسید ما آن‌طور نیستیم که به شما گفته‌اند به سخنان ما گوش فرا دهید - . یعنی ما را ناسزا گفتند. - ،

اینک در را باز کنید و با ما خرید و فروش نمائید، همان گونه که با یهود و نصاری معامله می‌کنید .

آنها گفتند شما از یهود و نصاری هم بدتر می‌باشید، آنان جزیه می‌دهند ولی شما جزیه نمی‌دهید، پدرم فرمودند: در را باز کنید و به ما جا و مکان بدهید و از ما جزیه هم بگیرید همان گونه که از یهود و نصاری و مجوس جزیه می‌گیرید، گفتند ما در را باز نمی‌کنیم و شما اکرام و احترام ندارید، شما گرسنه روی چهار پایان خود بمیرید - . ممکن است همانطور که می گویند: کثیر مثیر و شزر مزر، بیشتر بدون واو است. - و چهار پایان شما هم زیر شما بمیرند.

پدرم هر چه آنها را نصیحت کرد آنان گوش ندادند و بر دشمنی و عناد خود افزودند، پدرم پای خود را از رکاب در آورد و پائین شد و گفت: ای جعفر تو در همین جا توقف کن و از جایت حرکت نداشته باش، بعد از این پدرم بطرف کوهی که مشرف به شهر مدین بود رفت و در آن جا قرار گرفت، اهل مدین هم به او نگاه می‌کردند و منتظر بودند چه می‌کند.

پدرم بالای کوه رفت و به تنهائی متوجه شهر شد و دست خود را به گوش خود گذاشت و با صدای بلند فرمودند «وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً» {و به سوی [اهل] مَدْیَنْ، برادرشان شعیب را [فرستادیم} تا «بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُم إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» - . هود / 84 – 86 - {اگر مؤمن باشید، باقیمانده [حلال] خدا برای شما بهتر است} و گفتند به خداوند سوگند بقیت اللَّه خداوند در زمین ما هستیم، در این هنگام خداوند امر کرد بادی سیاه و تاریک وزیدن گرفت و صدای پدرم را به گوش مردمان مدین رسانید و همه آن را شنیدند.

مردمان مدین از زن و مرد و کودک همه بالای پشت بام‌ها رفتند و پدرم نیز در حالی که مشرف به آنها بود با آنها سخن می‌گفت: در میان کسانی که پشت بام‌ها آمده بودند پیر مردی کهن سال بود او متوجه شد پدرم بالای کوه با صدای بلند آن مردم را مورد خطاب قرار می‌دهد، پیر مرد گفت: ای مردم از خداوند بترسید و دست از اینها بردارید .

او اکنون در جایی توقف کرده که شعیب علیه السّلام در آن جا توقف کرد و به قومش نفرین نمود، اکنون اگر در را باز نکنید و او را جای ندهید عذاب بر شما نازل خواهد شد، او شما را بیم می‌دهد و عذری هم در برابر او ندارید، آنها ترسیدند و در شهر را باز کردند و به ما منزل دادند و ما هم در آن جا استراحت کردیم و بعد به راه خود ادامه دادیم.

فرماندار مدین جریان را برای هشام نوشت و او هم دستور داد آن پیرمرد را بگیرند و زنده در گور نمایند - . یعنی اینکه او را بگیرند و در چاله مار دفن کنند، متن منبع نیز همین است. - او هم دستور هشام را اجراء کرد و او را زنده دفن کردند، خداوند او را رحمت کند و بعد به فرماندار خود در مدینه نوشت هر طور شده امام باقر علیه السّلام را به وسیله سم از بین ببرد، ولی او نتوانست نیت خود را جامه عامل بپوشاند و هشام هم درگذشت. - . دلائل الامامه: 104 – 108 ط نجف. -

**[ترجمه]

باب 105 جوامع مساوی الأخلاق

الآیات

المائدة: وَ تَری کَثِیراً مِنْهُمْ یُسارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

الأنفال: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ⁽³⁾

الرعد: وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ⁽⁴⁾

الکهف: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً⁽⁵⁾

ق: أَلْقِیا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُرِیبٍ الَّذِی جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِیاهُ فِی الْعَذابِ الشَّدِیدِ⁽⁶⁾.

{و بسیاری از آنان را می‌بینی که در گناه و تعدّی و حرامخواری خود شتاب می‌کنند. واقعاً چه اعمال بدی انجام می‌دادند}

• وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ - . انفال / 47 -

{و مانند کسانی مباشید که از خانه‌هایشان با حالت سرمستی و به صرف نمایش به مردم خارج شدند و [مردم را] از راه خدا باز می‌داشتند، و خدا به آنچه می‌کنند احاطه دارد}

• وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ - . رعد / 25 -

{و کسانی که پیمان خدا را پس از بستنِ آن می‌شکنند و آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده می‌گسلند و در زمین فساد می‌کنند، بر ایشان لعنت است و بد فرجامی آن سرای ایشان راست} - وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً - . کهف / 57 -

{و کیست ستمکارتر از آن کس که به آیات پروردگارش پند داده شده، و از آن روی برتافته، و دستاورد پیشینه خود را فراموش کرده است؟ ما بر دلهای آنان پوششهایی قرار دادیم تا آن را درنیابند و در گوشهایشان سنگینی [نهادیم]. و اگر آنها را به سوی هدایت فراخوانی باز هرگز به راه نخواهند آمد}

• أَلْقِیا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُرِیبٍ الَّذِی جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِیاهُ فِی الْعَذابِ الشَّدِیدِ - . ق / 24 - 26 -

{[به آن دو فرشته خطاب می‌شود:] «هر کافر سرسختی را در جهنّم فروافکنید، [هر] بازدارنده از خیری، [هر] متجاوز شکّاکی، که با خداوند، خدایی دیگر قرار داد. [ای دو فرشته،] او را در عذاب شدید فروافکنید.[شیطانِ] همدمش می‌گوید: «پروردگار ما، من او را به عصیان وانداشتم، لیکن [خودش] در گمراهی دور و درازی بود.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

1) 1. دلائل الإمامة ص 104- 108 ط النجف.

2) 2. المائدة: 62.

3) 3. الأنفال: 47.

4) 4. الرعد: 25.

5) 5. الکهف: 57.

6) 6. ق: 24- 26.

یَقُولُ: لَا یَطْمَعَنَّ ذُو الْکِبْرِ فِی الثَّنَاءِ الْحَسَنِ وَ الْخِبِّ فِی کَثْرَةِ الصَّدِیقِ وَ لَا السَّیِّئُ الْأَدَبِ فِی الشَّرَفِ وَ لَا الْبَخِیلُ فِی صِلَةِ الرَّحِمِ وَ لَا الْمُسْتَهْزِئُ بِالنَّاسِ فِی صِدْقِ الْمَوَدَّةِ وَ لَا الْقَلِیلُ الْفِقْهِ فِی الْقَضَاءِ وَ لَا الْمُغْتَابُ فِی السَّلَامَةِ وَ لَا الْحَسُودُ فِی رَاحَةِ الْقَلْبِ وَ لَا الْمُعَاقِبُ عَلَی الذَّنْبِ الصَّغِیرِ فِی السُّؤْدُدِ وَ لَا الْقَلِیلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجَبُ بِرَأْیِهِ فِی رِئَاسَةٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: یحیی حلبی گوید: از امام صادق علیه السّلام شنیدم فرمودند: کسی که تکبر می‌کند نباید انتظار ستایش نیکیهایش داشته باشد، کسی که رابطه مردم را با حیلهگری بهم میزند(دوبهم زن) از داشتن دوستان زیاد بیبهره میماند، آن کس که ادب ندارداز بزرگی وشرافت محروم است، کسی که بخیل است نباید انتظار داشته باشد تا خویشاوندان از وی دیدن کنند. افرادی که مردم را ریشخند میکنند دوستیها گرم ومحبتهای صادقانه و حقیقی نخواهد دید، کسی که از بینش کامل اسلام واحکام اطلاع ندارد نباید در مسند قضاء و برای مردم داوری کنند، کسی که غیبت می‌کند نباید انتظار سلامتی و نیز گرایش پیدا کردن مردم به اورا داشته باشد، کسی که حسود است به دنبال وآسایش دل و آرامش روحی نباشد کسی که از گناهان کوچک در نگذرد به آقایی وبزرگی نزد دیگران، نخواهد رسید، آن‌هائی که تجربه کمی دارند نظرها وایدههایشان در مدیریت کارها مورد پسند وقبول واقع نخواهد شد. - . خصال 2: 53 -

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ الْجَبَلِیِّ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُعَذِّبُ سِتَّةً بِسِتٍّ الْعَرَبَ بِالْعَصَبِیَّةِ وَ الدَّهَاقِنَةَ بِالْکِبْرِ وَ الْأُمَرَاءَ بِالْجَوْرِ وَ الْفُقَهَاءَ بِالْحَسَدِ وَ التُّجَّارَ بِالْخِیَانَةِ وَ أَهْلَ الرُّسْتَاقِ بِالْجَهْلِ‌⁽²⁾.

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ دَاوُدَ النَّهْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

ختص، [الإختصاص] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: علی علیه السّلام روایت می‌کند که فرمود: خداوند شش گروه را به خاطر شش گناه عذاب می‌کند، عرب را به تعصب، مالکان را به تکبر ، امیران را به ستم، فقیهان را به حسد، بازرگانان را به خیانت، و روستائیان را به نادانی. - . خصال 1: 158 -

در محاسن حدیث مشابهی از امیر المومنین روایت شده است. - . محاسن: 10 -

در اختصاص حدیث مشابهی از امیر المومنین روایت شده است. - . اختصاص: 234 -

**[ترجمه]

«3»

ل، [الخصال] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ: أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ تَرَی هَذَا الْخَلْقَ کُلَّهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ أَلْقِ مِنْهُمْ التَّارِکَ الْمِسْوَاکِ وَ الْمُتَرَبِّعَ فِی مَوْضِعِ الضَّیِّقِ وَ الدَّاخِلَ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ وَ الْمُمَارِیَ فِیمَا لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ وَ الْمُتَمَرِّضَ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ وَ الْمُتَشَعِّثَ مِنْ غَیْرِ مُصِیبَةٍ وَ الْمُخَالِفَ عَلَی أَصْحَابِهِ فِی الْحَقِّ وَ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَیْهِ وَ الْمُفْتَخِرَ یَفْتَخِرُ بِآبَائِهِ وَ هُوَ خِلْوٌ مِنْ صَالِحِ أَعْمَالِهِمْ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْخَلَنْجِ‌⁽⁵⁾

یُقْشَرُ لِحَاءً عَنْ لِحَاءٍ حَتَّی یُوصَلَ إِلَی جَوْهَرِیَّتِهِ

1) 1. الخصال ج 2 ص 53.

2) 2. الخصال ج 1 ص 158.

3) 3. المحاسن ص 10.

4) 4. الاختصاص: 234.

5) 5. شجر کالطرفاء حبّه کالخردل.

**[ترجمه]

«8»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا تَمْزَحْ فَیَذْهَبَ نُورُکَ وَ لَا تَکْذِبْ فَیَذْهَبَ بَهَاؤُکَ وَ إِیَّاکَ وَ خَصْلَتَیْنِ الضَّجَرَ وَ الْکَسَلَ فَإِنَّکَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَی حَقٍّ وَ إِنْ

کَسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ حَقّاً قَالَ علیه السلام وَ کَانَ الْمَسِیحُ علیه السلام یَقُولُ مَنْ کَثُرَ هَمُّهُ سَقِمَ بَدَنُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ وَ مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ سَقَطُهُ وَ مَنْ کَثُرَ کَذِبُهُ ذَهَبَ بَقَاؤُهُ وَ مَنْ لَاحَی الرِّجَالَ ذَهَبَتْ مُرُوَّتُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام فرمود: شوخی نکن تا آبرویت نرود، دروغ نگو تا وقارت محفوظ بماند، از دو خصلت دوری کن که عبارتند ازدلخوری واندوه و تنبلی، اگردلخور گشته واندوه به خود راه دادی، در برابر حق شکیبائی نخواهی داشت و اگر تنبلی کردی دنبال حق نخواهی رفت و به کارها اهمیت نخواهی داد وآن رابه جا نخواهی آورد.

امام علیه السّلام فرمودند: عیسی علیه السّلام می‌فرمودند: هر کس اندوهش زیاد شد بدنش بیمار می‌گردد، هر کس بد اخلاق گردید خودش را گرفتار عذاب و سختی نموده است و هر کس زیاد حرف بزند، در سخنانش لغزش پیدا خواهد شد، هر کس زیاد دروغ بگوید آبرویش می‌رود، هر کس با مردان به درگیری و کشمکش برخیزد، جوانمردی وعزتش را ازدست میدهد او خواهد رفت. - . امالی صدوق: 324 -

**[ترجمه]

«9»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِینَارٍ عَنِ ابْنِ ظَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: الصِّدْقُ أَمَانَةٌ وَ الْکَذِبُ خِیَانَةٌ وَ الْأَدَبُ رِئَاسَةٌ وَ الْحَزْمُ کِیَاسَةٌ وَ السَّرَفُ مَثْوَاةٌ وَ الْقَصْدُ مَثْرَاةٌ وَ الْحِرْصُ مَفْقَرَةٌ

1) 1. الخصال ج 2 ص 54.

2) 2. الخصال ج 2 ص 54.

3) 3. أمالی الصدوق ص 324.

وَ الدَّنَاءَةُ مَحْقَرَةٌ وَ السَّخَاءُ قُرْبَةٌ وَ اللَّوْمُ غُرْبَةٌ وَ الدِّقَّةُ اسْتِکَانَةٌ وَ الْعَجْزُ مَهَانَةٌ وَ الْهَوَی مَیْلٌ وَ الْوَفَاءُ کَیْلٌ وَ الْعُجْبُ هَلَاکٌ وَ الصَّبْرُ مِلَاکٌ‌⁽¹⁾.

4) 4. الخصال ج 1 ص 158.

5) 5. الخصال ج 1 ص 130.

عَنْ أَبِی السَّرْدِ⁽¹⁾قَالَ: سَأَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ابْنَهُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ فَقَالَ یَا بُنَیَّ مَا الْعَقْلُ قَالَ حِفْظُ قَلْبِکَ مَا اسْتُودِعَهُ قَالَ فَمَا الْحَزْمُ قَالَ أَنْ تَنْتَظِرَ فُرْصَتَکَ وَ تُعَاجِلَ مَا أَمْکَنَکَ قَالَ فَمَا الْمَجْدُ قَالَ حَمْلُ الْغَارِمِ وَ ابْتِنَاءُ الْمَکَارِمِ قَالَ فَمَا السَّمَاحَةُ قَالَ إِجَابَةُ السَّائِلِ وَ بَذْلُ النَّائِلِ قَالَ فَمَا الشُّحُّ قَالَ أَنْ تَرَی الْقَلِیلَ سَرَفاً وَ مَا أَنْفَقْتَ تَلَفاً قَالَ فَمَا السَّرِقَةُ قَالَ طَلَبُ الْیَسِیرِ وَ مَنْعُ الْحَقِیرِ قَالَ فَمَا الْکُلْفَةُ قَالَ التَّمَسُّکُ بِمَنْ لَا یُؤْمِنُکَ وَ النَّظَرُ فِیمَا لَا یَعْنِیکَ قَالَ فَمَا الْجَهْلُ قَالَ سُرْعَةُ الْوُثُوبِ عَلَی الْفُرْصَةِ قَبْلَ الِاسْتِمْکَانِ مِنْهَا وَ الِامْتِنَاعُ عَنِ الْجَوَابِ وَ نِعْمَ العوان [الْعَوْنُ] الصَّمْتُ فِی مَوَاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ إِنْ کُنْتَ فَصِیحاً ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی الْحُسَیْنِ ابْنِهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ یَا بُنَیَّ مَا السُّؤْدُدُ قَالَ إِحْشَاشُ الْعَشِیرَةِ⁽²⁾وَ احْتِمَالُ الْجَرِیرَةِ قَالَ فَمَا الْغِنَی قَالَ قِلَّةُ أَمَانِیِّکَ وَ الرِّضَا بِمَا یَکْفِیکَ قَالَ فَمَا الْفَقْرُ قَالَ الطَّمَعُ وَ شِدَّةُ الْقُنُوطِ قَالَ فَمَا اللُّؤْمُ قَالَ إِحْرَازُ الْمَرْءِ نَفْسَهُ وَ إِسْلَامُهُ عِرْسَهُ قَالَ فَمَا الْخُرْقُ قَالَ مُعَادَاتُکَ أَمِیرَکَ وَ مَنْ یَقْدِرُ عَلَی ضَرِّکَ وَ نَفْعِکَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ فَقَالَ یَا حَارِثُ عَلِّمُوا هَذِهِ الْحِکَمَ أَوْلَادَکُمْ فَإِنَّهَا زِیَادَةٌ فِی الْعَقْلِ وَ الْحَزْمِ وَ الرَّأْیِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امیر المؤمنین علیه السّلام از فرزندش حسن سؤال فرمود:

ای فرزند عقل چیست، فرمود: هر چه را که قلب نگهدارد، پرسیدند حزم کدام است، گفت: آنکه منتظر فرصت باشی و هر چه برای تو امکان بدست آوردن آن هست شتاب به خرج دهی، پرسیدند بزرگی کدام است گفت: تحمل زیان‌ها و بدست آوردن نیکی‌ها.

سؤال کرد: بخشندگی چیست گفت: کسی را که خواسته ای از تو دارد به خواستهاش برسانی، و آنچه را به دست میآوری ببخشی وبذل کنی، پرسید بخیل را تعریف کن، گفت:بخششهای اندک را زیادهروی دانستن و آنچه انفاق میکنی را بیهوده هدر رفتن واز بین رفتن، پرسید سرقت کدام است، گفت: دنبال کارهای آسان رفتن و از کارهای کوچک جلوگیری کردن.

سؤال کرد تکلف کدام است، گفت: چنگ زدن به آنچه برای انسان قابل اطمینان نیست، و چشمداشت، به چیزی که سودی ندارد، سؤال کرد جهل چیست، گفت: با شتاب از فرصت استفاده کردن قبل از اینکه دریابد آیا به آن کار خواهد رسید یا نه و یا پاسخی برای آن کارش دارد یا نه، چه نیکو می‌باشد سکوت در جاهائی که سکوت لازم است اگر چه آدمی فصیح باشد و نیکو سخن گوید.

بعد از آن علی علیه السّلام متوجه فرزندش حسین علیه السّلام شد و گفت: ای فرزند بزرگی و ریاست در چیست، گفت: نیکی کردن به خویشاوندان - . گفته می‌شود: أحش فلانا: او را برای جمع‌آوری علف یاری نمود، عن حاجته: برای تامین نیازش زود اقدام کرد،در منبع چاپی: «اصطناع العشیره» آمده که به معنای نیکی کردن به آن‌ها می‌باشد. - و تحمل نمودن سختیها، پرسیدند: توانگری کدام است، گفت: آرزوهای کم و بسنده کردن به آن چه در دست هست، فرمودند: فقر چیست، گفت طمع و ناامیدی شدید.

پرسیدند دنائت و پستی چیست گفت: خود را از دیگران دور نگهداشتن و سودی به مردم نرسانیدن، سؤال کردند: بی‌عقل و کودنی چیست گفت: دشمنی با امیر خود کردن و عنادورزیدن با کسی که می‌تواند به تو سود و یا زیان برساند، در این هنگام علی علیه السّلام متوجه حارث اعور شدند و فرمودند: این حکمت‌ها را به فرزندان یاد دهید که به آنها عقل، دوراندیشی و تفکر را یاد می‌دهد. - . معانی الاخبار: 401 -

**[ترجمه]

«15»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: سَبْعَةٌ یُفْسِدُونَ أَعْمَالَهُمْ الرَّجُلُ الْحَلِیمُ ذُو الْعِلْمِ الْکَثِیرِ لَا یُعْرَفُ بِذَلِکَ وَ لَا یُذْکَرُ بِهِ وَ الْحَکِیمُ الَّذِی یُدَبِّرُ مَالَهُ کُلُّ کَاذِبٍ مُنْکِرٍ لِمَا یُؤْتَی إِلَیْهِ وَ الرَّجُلُ الَّذِی یَأْمَنُ ذَا الْمَکْرِ وَ الْخِیَانَةِ وَ السَّیِّدُ الْفَظُّ الَّذِی لَا رَحْمَةَ لَهُ وَ الْأُمُ

1) 1. فی المصدر عن أبیه شریح.

2) 2. یقال: أحش فلانا: أعانه علی جمع الحشیش، و عن حاجته: أعجله عنها، و فی المصدر المطبوع: اصطناع العشیرة، و معناه اسداء المعروف الیهم.

3) 3. معانی الأخبار ص 401.

الَّتِی لَا تَکْتُمُ عَنِ الْوَلَدِ السِّرَّ وَ تُفْشِی عَلَیْهِ‌⁽¹⁾

وَ السَّرِیعُ إِلَی لَائِمَةِ إِخْوَانِهِ وَ الَّذِی یُجَادِلُ أَخَاهُ مُخَاصِماً لَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هفت نفرند که کارهای آنها تباه می‌شود، مرد حکیم و دانشمندی که علم زیاد دارد ولی معروف نیست و کسی او را نمی‌شناسد و حکیم و دانشمندی که اعمال هر دروغگو و فاسدی را توجیه می‌کند، مردی که خود را از اهل مکر و خیانت در آسایش می‌بیند و خود را از مکر آنان ایمن می‌داند.

رهبری که رحم ندارد و همه را آزار می‌دهد و ظلم و ستم می‌کند، مادری که به فرزندش توجه ندارد و در نزد او با شوهرش به معاشقه و مغازله می‌پردازد و یا با او هم‌بستر می‌گردد - . منظور از «سر» نزدیکی و معاشقه است، همانطور که خداوند می فرماید: «وَ لکِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا»، اینطور گفته شده است. - ، کسی که از حادثه‌ای ناراحت می‌گردد و زود برادران خود را سرزنش می‌کند و کسی که با برادرش دشمنی می‌نماید و با او مخاصمه و مجادله می‌کند. - . خصال 2: 5 -

**[ترجمه]

«16»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ یَزِیدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ نُوحٌ علیه السلام إِلَی الْحِمَارِ لِیَدْخُلَ السَّفِینَةَ فَامْتَنَعَ عَلَیْهِ قَالَ وَ کَانَ إِبْلِیسُ بَیْنَ أَرْجُلِ

الْحِمَارِ فَقَالَ یَا شَیْطَانُ ادْخُلْ فَدَخَلَ الْحِمَارُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ فَقَالَ إِبْلِیسُ أُعَلِّمُکَ خَصْلَتَیْنِ فَقَالَ نُوحٌ لَا حَاجَةَ لِی فِی کَلَامِکَ فَقَالَ إِبْلِیسُ إِیَّاکَ وَ الْحِرْصَ فَإِنَّهُ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ أَخْرَجَنِی مِنَ الْجَنَّةِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ [اقْبَلْهُمَا] وَ إِنْ کَانَ مَلْعُوناً.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند: نوح علیه السّلام بطرف الاغ آمد تا او را سوار کشتی کند، الاغ از سوار شدن امتناع کرد، شیطان هم خود را میان پای الاغ مخفی کرده بود، شیطان به او گفت برو او هم رفت و شیطان هم با او وارد کشتی شد.

شیطان به او گفت: ای نوح می‌خواهم دو خصلت به شما تعلیم دهم، نوح گفت: نیازی به تعلیم تو ندارم، ابلیس گفت: از حرص دوری کن که حرص آدم را از بهشت بیرون کرد و از حسد هم دست بردار که مرا از بهشت بیرون نمود، خداوند متعال به نوح وحی کرد این دو را از وی قبول کن اگر چه ملعون است.

**[ترجمه]

«17»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ مُوسَی عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ: جَاءَ إِبْلِیسُ إِلَی نُوحٍ فَقَالَ إِنَّ لَکَ عِنْدِی یَداً عَظِیمَةً فَانْتَصِحْنِی فَإِنِّی لَا أَخُونُکَ فَتَأَثَّمَ نُوحٌ بِکَلَامِهِ وَ مُسَاءَلَتِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کَلِّمْهُ وَ سَلْهُ فَإِنِّی سَأُنْطِقُهُ بِحُجَّةٍ عَلَیْهِ فَقَالَ نُوحٌ تَکَلَّمْ فَقَالَ إِبْلِیسُ إِذَا وَجَدْنَا ابْنَ آدَمَ شَحِیحاً أَوْ حَرِیصاً أَوْ حَسُوداً أَوْ جَبَّاراً أَوْ عَجُولًا تَلَقَّفْنَاهُ تَلَقُّفَ الْکُرَةِ فَإِنِ اجْتَمَعَتْ لَنَا هَذِهِ الْأَخْلَاقُ سَمَّیْنَاهُ شَیْطَاناً مَرِیداً فَقَالَ نُوحٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مَا الْیَدُ الْعَظِیمَةُ الَّتِی صَنَعْتُ قَالَ إِنَّکَ دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَی أَهْلِ الْأَرْضِ فَأَلْحَقْتَهُمْ فِی سَاعَةٍ بِالنَّارِ فَصِرْتُ فَارِغاً وَ لَوْ لَا دَعْوَتُکَ لَشُغِلْتُ بِهِمْ دَهْراً طَوِیلًا.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: از امام هادی علیه السّلام روایت می‌کند که فرمودند شیطان نزد نوح رفت و گفت: شما را حقی عظیم بر گردن من می‌باشد، اینک به نصیحت من گوش فرادار که من به تو خیانت نمی‌کنم، نوح از پذیرفتن سخنان او خودداری کرد، ولی خداوند به او وحی کرد که به سخنان او گوش فرادار و بنگر چه می‌گوید. نوح گفت: سخن بگو، شیطان گفت: هنگامی که مشاهده کنیم فرزند آدم بخیل یا حریص یا حسود یا ستمکار و یا عجول باشد زود او را مانند گوی می‌ربائیم، اگر این اخلاق در یک انسان جمع شوند ما او را شیطان رانده شده می‌دانیم.

نوح علیه السّلام گفت: آن احسانی که من به شما کردم چه بود که می‌خواهی آن را با نصیحت جبران کنی، شیطان گفت: تو بر مردم دنیا نفرین کردی و در یک لحظه همه آنها را وارد جهنم نمودی و من آسوده شدم، اگر این وضع پیش نمی‌آمد من باید سالها به آنان مشغول می‌شدم.

**[ترجمه]

«18»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَسْرَعَ الْخَیْرِ ثَوَاباً الْبِرُّ وَ إِنَّ أَسْرَعَ الشَّرِّ عِقَاباً الْبَغْیُ وَ کَفَی بِالْمَرْءِ عَیْباً أَنْ یَنْظُرَ مِنَ النَّاسِ إِلَی مَا یَعْمَی عَنْهُ مِنْ نَفْسِهِ

1) 1. یعنی بالسر: النکاح، کما فی قوله تعالی« وَ لکِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا» علی ما قیل.

2) 2. الخصال ج 2 ص 5.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 120 فی آیة البقرة: 131.

5) 5. مجالس المفید ص 72.

مُوسَی علیه السلام خَلَعَ الْبُرْنُسَ وَ أَقْبَلَ عَلَیْهِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ مُوسَی مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا إِبْلِیسُ قَالَ مُوسَی فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَکَ فِیمَ جِئْتَ فَقَالَ إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَیْکَ لِمَکَانِکَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ لَهُ مُوسَی فَمَا هَذَا الْبُرْنُسُ قَالَ أَخْتَطِفُ بِهِ قُلُوبَ بَنِی آدَمَ قَالَ مُوسَی فَأَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ فَقَالَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنَیْهِ ذَنْبُهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ أُوصِیکَ بِثَلَاثِ خِصَالٍ یَا مُوسَی لَا تَخْلُ بِامْرَأَةٍ وَ لَا تَخْلُ بِکَ فَإِنَّهُ لَا یَخْلُو رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ وَ لَا تَخْلُو بِهِ إِلَّا کُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِی وَ إِیَّاکَ أَنْ تُعَاهِدَ اللَّهَ عَهْداً فَإِنَّهُ مَا عَاهَدَ اللَّهَ أَحَدٌ إِلَّا کُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِی حَتَّی أَحُولَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْوَفَاءِ بِهِ وَ إِذَا هَمَمْتَ بِصَدَقَةٍ فَأَمْضِهَا فَإِنَّهُ إِذَا هَمَّ الْعَبْدُ بِصَدَقَةٍ کُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِی حَتَّی أَحُولَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا ثُمَّ وَلَّی إِبْلِیسُ وَ هُوَ یَقُولُ یَا وَیْلَهُ وَ یَا عَوْلَهُ عَلَّمْتُ مُوسَی مَا یُعَلِّمُهُ بَنِی آدَمَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند:

هنگامی که موسی بن عمران علیه السّلام نشسته بود ناگهان شیطان بر او ظاهر شد و کلاهی رنگارنگ بر سر داشت، هنگامی که به موسی نزدیک شد کلاه را از سر برداشت و بطرف او رفت و سلام کرد، موسی علیه السّلام از او پرسید شما که هستی گفت من شیطان می‌باشم.

موسی علیه السّلام گفت: خداوند تو را به خانه‌ات نرساند برای چه این جا آمده‌ای، گفت آمده‌ام به شما سلام کنم زیرا شما در نزد خداوند مقرب می‌باشی، موسی به او گفت: این کلاه چیست که بر سر نهاده‌ای، گفت دلهای فرزندان آدم را به این وسیله جلب می‌کنم، موسی گفت: به من بگو آن کدام گناه است که اگر فرزندان آدم مرتکب شوند تو بر آنها تسلط پیدا می‌کنی.

شیطان گفت: هر گاه از خود راضی شود و خودپسند باشد و اعمالش را زیاد بداند و گناهانش در نظرش کوچک جلوه نماید، بعد گفت: ای موسی من تو را به سه خصلت دعوت می‌کنم، نخست اینکه با زنی خلوت نکن، هر گاه مردی با زنی خلوت کند من هم آن جا می‌باشم.

دوم اینکه با خداوند عهد و پیمان برقرار مکن، هر گاه با خداوند عهد بستی من هم می‌آیم و تو را وسوسه می‌کنم که آن عهد را انجام ندهی، سوم اینکه هر گاه خواستی صدقه بدهی زود انجام بده و اگر تأخیر کنی من می‌آیم و نمی‌گذارم شما نیت خود را به مرحله اجرا در آوری، بعد از آن شیطان رفت و گفت وای بر من این سخنان را به موسی گفتم و او هم آنها را به فرزندان آدم یاد می‌دهد. - . مجالس مفید: 101 -

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: یُهْلِکُ اللَّهُ سِتّاً بِسِتٍّ الْأُمَرَاءَ بِالْجَوْرِ وَ الْعَرَبَ بِالْعَصَبِیَّةِ وَ الدَّهَاقِینَ بِالْکِبْرِ وَ التُّجَّارَ بِالْخِیَانَةِ وَ أَهْلَ الرَّسَاتِیقِ

1) 1. الاختصاص: 219، و تری مثله فی معانی الأخبار ص 113.

2) 2. نوادر الراوندیّ ص 5.

3) 3. ما بین العلامتین أضفناه من المصدر.

4) 4. زاد فی المصدر: بئس القوم قوم یکون الطلاق عندهم أوثق من عهد اللّه تعالی.

5) 5. نوادر الراوندیّ ص 29.

بِالْجَهَالَةِ وَ الْفُقَهَاءَ بِالْحَسَدِ.

وَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ علیه السلام: الْحَسَدُ مَاحِقُ الْحَسَنَاتِ وَ الزَّهْوُ جَالِبُ الْمَقْتِ وَ الْعُجْبُ صَارِفٌ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ دَاعٍ إِلَی الغَمْطِ⁽¹⁾

لم یشکرها و النعمة: بطرها و حقرها، و غمط الحق- من باب علم- جحده، و منه قولهم:

« شر ما استقبلت به الایادی الغمط، و خیر ما شیعت به البسط.

وَ الْجَهْلِ وَ الْبُخْلُ أَذَمُّ الْأَخْلَاقِ وَ الطَّمَعُ سَجِیَّةٌ سَیِّئَةٌ.

**[ترجمه]الدره الباهره: امام صادق علیه السّلام فرمودند: خداوند شش گروه را به شش گناه هلاک می‌کند: امراء و حکام را به ظلم، عرب را به تعصب، مالکان را به تکبر، بازرگانان را به خیانت، روستائیان را به جهالت و فقهاء را به حسد.

•

امام ابو الحسن سوم علیه السّلام فرمود: حسد نیکی‌ها را نابود می‌کند، شوخی دشمنی می‌آورد، خودخواهی آدمی را از طلب علم باز می‌دارد - . غمط الناس: - بر وزن ضرب و علم – او را کوچک و خوار شمرد و تحقیر کرد؛ العافیه: شکر آن را به جا نمی‌آورد؛ و النعمه: کفران نعمت کردن و کوچک شمردن آن؛ غمط الحق – بر وزن علم – حق را نپذیرفت؛ می‌گویند: بدترین چیزی که دست‌ها از آن استقبال می کنند، تحقیرکردن وخوار شمردن و بهترین چیزی که در میان همه پسندیده ومقبول است گشاده رویی است

•

و حق دیگران را ناچیز می‌شمارد و موجب نادانی می‌شود، بخل زشت‌ترین اخلاق بشمار می‌رود، و طمع خوی بدی محسوب می‌گردد.

**[ترجمه]

«28»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: عَجِبْتُ لِلْبَخِیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِی مِنْهُ هَرَبَ وَ یَفُوتُهُ الْغِنَی الَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیَا عَیْشَ الْفُقَرَاءِ وَ یُحَاسَبُ فِی الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِیَاءِ وَ عَجِبْتُ لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِی کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً وَ یَکُونُ غَداً جِیفَةً وَ عَجِبْتُ لِمَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ وَ هُوَ یَرَی خَلْقَ اللَّهِ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ نَسِیَ الْمَوْتَ وَ هُوَ یَرَی مَنْ یَمُوتُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَنْکَرَ النَّشْأَةَ الْأُخْرَی وَ هُوَ یَرَی النَّشْأَةَ الْأُولَی وَ عَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَ تَارِکٍ دَارَ الْبَقَاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: علی علیه السّلام فرمودند: شگفت دارم از بخیل به خاطر فرار از فقر شتابان گرفتار فقر می‌گردد و از ثروتی که بطرف او می‌آید محروم می‌شود، او در دنیا مانند فقراء زندگی می‌کند ولی در آخرت مانند توانگران محاسبه می‌شود.

در عجب هستم از کسی که تکبر می‌کند در حالی که دیروز نطفه بود و فردا بصورت مرداری خواهد آمد و در شگفت می‌باشم از کسی که در خدا شک می‌کند، در حالی که مخلوقات خدا را مشاهده می‌نماید و در عجب هستم از کسی که مرگ فراموش می‌کند در حالی که مردن مردم را می‌نگرد و تعجب دارم از کسی که برخاستن دوباره مردگان را انکار میکند در حالی که خلقت اولی آنها را(از هیچ) باور داردو در شگفت هستم از کسی که دنیای فانی را آباد می‌کند ولی آخرت را وامی‌گذارد. - . نهج البلاغه 2: 272، حکمت 126 -

**[ترجمه]

«29»

عُدَّةُ الدَّاعِی، رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ فُضُولَ المَطْعَمِ فَإِنَّهُ یَسُمُّ الْقَلْبَ بِالْفَضْلَةِ وَ یُبْطِئُ بِالْجَوَارِحِ عَنِ الطَّاعَةِ وَ یُصِمُّ الْهِمَمَ عَنْ سِمَاعِ الْمَوْعِظَةَ وَ إِیَّاکُمْ وَ فُضُولَ النَّظَرِ فَإِنَّهُ یَبْذُرُ الْهَوَی وَ یُوَلِّدُ الْغَفْلَةَ وَ إِیَّاکُمْ وَ اسْتِشْعَارَ الطَّمَعِ فَإِنَّهُ یَشُوبُ الْقَلْبَ بِشِدَّةِ الْحِرْصِ وَ یَخْتِمُ عَلَی الْقَلْبِ بِطَابَعِ حُبِّ الدُّنْیَا وَ هُوَ مِفْتَاحُ کُلِّ مَعْصِیَةٍ وَ رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ سَبَبُ إِحْبَاطِ کُلِّ حَسَنَةٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]عده الداعی: حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: از پر خوری دوری کنید که به سبب زیادهها وپرخوری آن دل را مسموم می‌کند و اعضاء و جوارح آدمی را از عبادت سست می‌نماید و گوشها را از شنیدن مواعظ سودمند کر می‌گرداند و از زیادی نگاه کردن به جلوهها وزیباییهای دنیا، خودداری نمائید که آن بذر هوی را در دلها می‌افشاند و ایجاد غفلت می‌کند.

از طمع خودداری نمائید و آن را شعار خود قرار ندهید که طمع دل‌ها را حریص می‌گرداند و آنها را به گرایش‌های دنیائی مهر می‌کند و بدانید که طمع کلید هر گناه و معصیتی می‌باشد و منشأ همه لغزشها است و طمع موجب می‌شود که همه کارهای نیک انسان اثر خود را از دست بدهد و آدمی را بی‌مزد و اجر قرار دهد. - . عده الداعی: 236 -

**[ترجمه]

«30»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أَنْ یَعِظَهُ: لَا تَکُنْ مِمَّنْ یَرْجُو الْآخِرَةَ بِغَیْرِ الْعَمَلِ وَ یُرْجِئُ التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ یَقُولُ فِی الدُّنْیَا بِقَوْلِ الزَّاهِدِینَ وَ یَعْمَلُ فِیهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِینَ إِنْ أُعْطِیَ مِنْهَا لَمْ یَشْبَعْ وَ إِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ

1) 1. یقال: غمط الناس- من بابی ضرب و علم- استحقرهم و ازدری بهم و العافیة:

2) 2. نهج البلاغة ج 2 ص 272، الرقم 126 من الحکم.

3) 3. عدّة الداعی ص 236.

یَقْنَعْ یَعْجِزُ عَنْ شُکْرِ مَا أُوتِیَ وَ یَبْتَغِی الزِّیَادَةَ فِیمَا بَقِیَ یَنْهَی وَ لَا یَنْتَهِی وَ یَأْمُرُ بِمَا لَا یَأْتِی یُحِبُّ الصَّالِحِینَ وَ لَا یَعْمَلُ عَمَلَهُمْ وَ یُبْغِضُ الْمُذْنِبِینَ وَ هُوَ أَحَدُهُمْ یَکْرَهُ الْمَوْتَ لِکَثْرَةِ ذُنُوبِهِ وَ یُقِیمُ عَلَی مَا یَکْرَهُ الْمَوْتَ لَهُ‌⁽¹⁾

إِنْ سَقِمَ ظَلَّ نَادِماً وَ إِنْ صَحَّ أَمِنَ لَاهِیاً یُعْجَبُ بِنَفْسِهِ إِذَا عُوفِیَ وَ یَقْنَطُ إِذَا ابْتُلِیَ إِنْ أَصَابَهُ بَلَاءٌ دَعَا مُضْطَرّاً وَ إِنْ نَالَهُ رَخَاءٌ أَعْرَضَ مُغْتَرّاً تَغْلِبُهُ نَفْسُهُ عَلَی مَا یَظُنُّ وَ لَا یَغْلِبُهَا عَلَی مَا یَسْتَیْقِنُ یَخَافُ عَلَی غَیْرِهِ بِأَدْنَی مِنْ ذَنْبِهِ وَ یَرْجُو نَفْسَهُ بِأَکْثَرَ مِنْ عَمَلِهِ إِنِ اسْتَغْنَی بَطِرَ وَ فُتِنَ وَ إِنِ افْتَقَرَ قَنِطَ وَ وَهَنَ یُقَصِّرُ إِذَا عَمِلَ وَ یُبَالِغُ إِذَا سَأَلَ إِنْ عَرَضَتْ لَهُ شَهْوَةٌ أَسْلَفَ الْمَعْصِیَةَ وَ سَوَّفَ التَّوْبَةَ وَ إِنْ عَرَتْهُ مِحْنَةٌ انْفَرَجَ عَنْ شَرَائِطِ الْمِلَّةِ یَصِفُ الْعِبْرَةَ وَ لَا یَعْتَبِرُ وَ یُبَالِغُ فِی الْمَوَاعِظِ وَ لَا یَتَّعِظُ فَهُوَ بِالْقَوْلِ مُدِلٌّ وَ مِنَ الْعَمَلِ مُقِلٌّ یُنَافِسُ فِیمَا یَفْنَی وَ یُسَامِحُ فِیمَا یَبْقَی یَرَی الْغُنْمَ مَغْرَماً وَ الْغُرْمَ مَغْنَماً یَخْشَی الْمَوْتَ وَ لَا یُبَادِرُ الْفَوْتَ یَسْتَعْظِمُ مِنْ مَعْصِیَةِ غَیْرِهِ مَا یَسْتَقِلُّ أَکْثَرَ مِنْهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ یَسْتَکْثِرُ مِنْ طَاعَتِهِ مَا یَحْقِرُهُ مِنْ طَاعَةِ غَیْرِهِ فَهُوَ عَلَی النَّاسِ طَاعِنٌ وَ لِنَفْسِهِ مُدَاهِنٌ اللَّغْوُ مَعَ الْأَغْنِیَاءِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنَ الذِّکْرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ یَحْکُمُ عَلَی غَیْرِهِ

لِنَفْسِهِ وَ لَا یَحْکُمُ عَلَیْهَا لِغَیْرِهِ یُرْشِدُ غَیْرَهُ وَ یُغْوِی نَفْسَهُ فَهُوَ یُطَاعُ وَ یَعْصِی وَ یَسْتَوْفِی وَ لَا یُوفِی وَ یَخْشَی الْخَلْقَ فِی غَیْرِ رَبِّهِ وَ لَا یَخْشَی رَبَّهُ فِی خَلْقِهِ.

قال السید رضی الله عنه و لو لم یکن فی هذا الکتاب إلا هذا الکلام لکفی به موعظة ناجعة و حکمة بالغة و بصیرة لمبصر و عبرة لناظر مفکر⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: علی علیه السّلام در پاسخ مردی که از آن حضرت درخواست کردند او را موعظه کند فرمود: از کسانی مباش که بدون عمل انتظار بهره مندی از نعمتهای آخرت دارند و با آرزوی دراز، امیدوار توبه و بازگشت به سوی خدا می‌باشند در دنیا مانند زاهدان سخن می‌گویند ولی در عمل مثل طالبان دنیا کار می‌کنند اگر به مال دنیا برسند سیر نمی‌گردند و اگر آنها را منع کنند قناعت نمیورزد.

از آن چه به آنها داده شده، نمی‌توانند سپاسگزاری کنند و همواره در فکر آن است که باز به او بدهند، مردم را (از روی آوردن به بدیها ودنیا)نهی می‌کنند ولی خودش ترک نمیکند، امر به کارهای نیک می‌نمایند ولی خود کار نیک به جای نمی‌آورند، افراد درستکارو صالح را دوست می‌دارد ولی کارهای آنها را انجام نمی‌دهد و از بدکاران وگناهکاران نفرت دارد در حالی که خودش یکی از ایشان است

بخاطر گناهان زیاد از مرگ می‌ترسد ولی باز کارهائی می‌کند که بخاطر آنها از مرگ هراس دارد.

اگر بیمار گردد از کارها پشیمان می‌شود و هر گاه بهبودی یابد، باز به لهویات مشغول می‌گردد و هنگامی که حالش خوب است خودپسندی می‌کند و هر گاه گرفتار شود ناامید می‌شود.

اگر به مصیبتی گرفتار شود مانند فرد مضطر وناچار دعا می‌کند و اگر وسعت و فراخی او را دریابد فریب می‌خورد و روی از حق بر می‌گرداند، ظن و گمان بر نفس او غلبه می‌کنند، ولی یقین نمی‌تواند او را مغلوب سازد(براساس حقی که بدان یقین دارد عمل نمیکندو آنها را نادیده میگیرد) و یا بتواند به یقین خود عمل کند.

اگر کسی گناه کوچکترین گناهی انجام دهد از او دوری میکند ، و انتظار دارد در مقابل رفتارش بیشتر از انچه سزاورا است بهرهمند گردد(هم از طرف خدا وهم احترام و..مردم) ، اگر بی‌نیاز شود شربه پا میکند و فتنه‌انگیزی می‌نماید و اگر فقیر گردد مأیوس می‌شود و سستی می‌کند، هر گاه بخواهد کاری کند آن را ناتمام می‌گذارد و هر گاه چیزی می‌خواهد اصرار می‌نماید، اگر شهوتی برایش پیش آید نافرمانی می‌کند و در توبه تأخیر می‌نماید .

اگر غم و اندوهی او را فرا گیرد از جاده حق خارج می‌شود، مواضع عبرت را شرح می‌دهد ولی خود عبرت نمی‌گیرد، همواره مردم را موعظه می‌کند ولی خود موعظه قبول نمی‌کند، در گفتار همیشه کارهایش را بزرگنمایی میکند ولی خود در عمل اندک کار می‌کند، در به دست آوردن دنیای فانی رقابت میکند، ولی در آنچه باقی می‌ماند مسامحه می‌کند و به آن اهمیت نمی‌دهد.سودها را زیان می‌داند و زیان‌ها را سود تلقی می‌کند،

از مرگ می‌ترسد و قبل از اینکه فرصت از دستش برود، کار نیک نمی‌کند، اگر دیگری گناه کند آن را بزرگ می‌شمارد، در حالی که خودش گناههان بزرگتری مرتکب میشود وآن را کوچک میشمرد، کار نیک خود را بسیار زیاد وبزرگ می شمرد در حالی که همان کار نیک، اگر از دیگران سر بزند آن را ناچیز وکوچک می داند. او همواره از مردم عیب‌جوئی می‌کند ولی از خود تمجید وآنچه را در باطنش نیست به خود نسبت میدهد.

مجالس لهو با توانگران نزد او محبوب‌تر از مجالس ذکرپرودگار با فقراء می‌باشد، حق خود را از دیگران مطالبه می‌کند ولی حق دیگران را نمی‌دهد، مردم را ارشاد می‌کند ولی خود راه غلط می‌رود، مردم از او اطاعت می‌کنند ولی او نافرمانی می‌کند از مردم می‌خواهد با او وفا کنند ولی خود وفا ندارد،از مردم میترسد ولی این ترس وفروتنیاش برای رضای خداوند نیست، و او درمیان مردم از خداوند ترس نداشته ودر مقابل او خاضع وخاشع نیست.

سید رضی رضی الله عنه می‌گوید: اگر در این کتاب شریف جز این سخن وجود نداشت، این پندی شفا بخش و حکمتی عمیق بود که بصیرت بینا و عبرت اندیشمند را کفایت می‌کرد. - . نهج البلاغه، حکمت 150 -

**[ترجمه]

«31»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام

1) 1. یعنی أنّه یکره الموت لکثرة ذنوبه لئلا یدرکه الموت علی تلک الحال و علی أحد الذنوب فتکون له عقبی السوء، لکنه مع ذلک یقیم علی تلک الذنوب و یداوم علیها و لا یرعوی عنها.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 150 من الحکم.

قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ الْمَوْتَةَ الْمَوْتَةَ الْوَحِیَّةَ الْوَحِیَّةَ⁽¹⁾

موت وحی: ای سریع.

و قوله« لاردة» أی لا رجعة بعدها حتّی یستدرک الشقی السعادة و یستزید السعید من السعادة، بل إذا جاء الموت فبعده اما سعادة أو شقاوة، و قوله بعد ذلک« جاء الموت بما فیه بالروح و الراحة إلخ تفصیل بیان السعادة و قوله بعد ذلک« جاء الموت بما فیه: بالویل و الکرة الخاسرة» الخ تفصیل بیان الشقاوة و قوله« بالکرة الخاسرة» اشارة الی الحشر الذی یخسر فیه المبطلون، کما فی قوله تعالی« تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ» النازعات: 12.

لَا رَدَّةَ سَعَادَةٌ أَوْ شَقَاوَةٌ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِیهِ بِالرَّوْحِ وَ الرَّاحَةِ لِأَهْلِ دَارِ الْحَیَوَانِ الَّذِینَ کَانَ لَهَا سَعْیُهُمْ وَ فِیهَا رَغْبَتُهُمْ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِیهِ بِالْوَیْلِ وَ الْکَرَّةِ الْخَاسِرَةِ لِأَهْلِ دَارِ الْغُرُورِ الَّذِینَ کَانَ لَهَا سَعْیُهُمْ وَ فِیهَا رَغْبَتُهُمْ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ وَجْهَانِ یُقْبِلُ بِوَجْهٍ وَ یُدْبِرُ بِوَجْهٍ إِنْ أُوتِیَ أَخُوهُ الْمُسْلِمُ خَیْراً حَسَدَهُ وَ إِنِ ابْتُلِیَ خَذَلَهُ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ ثُمَّ یَعُودُ جِیفَةً ثُمَّ لَا یَدْرِی مَا یُفْعَلُ بِهِ فِیمَا بَیْنَ ذَلِکَ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ خُلِقَ لِلْعِبَادَةِ فَأَلْهَتْهُ الْعَاجِلَةُ عَنِ الْآجِلَةِ⁽²⁾

وَ شَقِیَ بِالْعَاقِبَةِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ تَجَبَّرَ وَ اخْتَالَ وَ نَسِیَ الْکَبِیرَ الْمُتَعَالَ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ عَتَا وَ بَغَی وَ نَسِیَ الْجَبَّارَ الْأَعْلَی بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ هَوًی یُضِلُّهُ وَ نَفْسٌ تُذِلُّهُ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ إِلَی طَبَعٍ‌⁽³⁾.

1) 1. الموتة: الموت، و هی أخص منه و« الموتة» الثانیة تکرار للاول تأکیدا و نصبهما بتقدیر« اتقوا» و نحوه، و هکذا فی« الوحیة الوحیة» و هما صفتان للموتة، یقال:

2) 2. زاد فی المصدر: فاز بالرغبة العاجلة.

3) 3. نوادر الراوندیّ ص 22: و قوله« طبع» بالتحریک: الدنس و منه قولهم« رب طمع یهدی الی طبع»، و قیل: الوسخ الشدید من الصداء و الشین و العیب و الرین، و الوصف منه علی کتف، یقال:« هو طبع طمع» أی دنس لا یستحی من سوأة.

**[ترجمه]نوادر راوندی: موسی بن جعفر از پدران بزرگوارشان علیهم السلام علی علیهم السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله برای ما خطبه خواندند و در خطبه خود فرمودند: ای مردم مرگ با سرعت می‌رسد و کسی توانائی ندارد آن را از آمدن باز دارد، بعد از مرگ یا سعادت است و یا شقاوت - . الموته: مرگ، اخص از موت است. الموته دوم برای تاکید بوده و نصب آن‌ها به تقدیر «اتقوا» و مانند آن است، در عبارت ««الوحیة الوحیة» نیز به همین صورت، صفت برای موته می‌باشد. موت وحی: مرگ سریع.

عبارت «لاردة» یعنی: پس از آن نه بازگشتی است تا شقی سعادت را دریابد، و نه سعادتمند بر سعادت خود بیفزاید، بلکه هنگامی که مرگ فرا برسد، یا سعادت در راه است و یا شقاوت. عبارت «مرگ با آن چه همراه دارد رسیده» تا آخر جمله، جزئیات شرح این سعادت است. عبارت «مرگ با آن چه همراه دارد رسیده: پیشامد بد و زیان ناخوشایند»، اشاره به قیامت دارد که باطلان زیان می‌کنند، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: ««تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ» نازعات / 12.

• ،

مرگ با آن چه همراه دارد رسیده، مرگ مژده بشارت و آسایش برای اهل آخرت می‌باشد، کسانی که در دنیا برای آخرت که خانه زندگی و جاودانی می‌باشد کار کردند و برای آن جهان زاد و توشه تهیه نمودند، ولی برای آنهائی که در دنیا برای دنیا کار کردند و سعی و کوشش خود را برای زندگی در جهان فانی بکار بردند زیان‌کاری و خسران و وبال می‌آورد و آن‌ها در روز قیامت سودی نخواهند داشت و گرفتار خسران و عذاب خواهند شد.

بسیار بد است حال بنده‌ای که دارای دو رو باشد، از یک طرف به سخنان شما توجه کند و از طرفی دیگر به شما پشت نماید، اگر به برادر مسلمانش خیر وخوبی برسد، بر او حسد می‌برد و اگر برایش ناراحتی پیش بیاید، یاریش نمیکند و خوارش میسازد چه اندازه ناخوشایند است، بنده‌ای که اول آن نطفه و پایان او مرداری گندیده خواهد بود و بعد هم نمی‌داند بر سر او چه خواهد آمد.

بد بنده‌ای است که برای عبادت خلق شده ولی دنیای فانی او را به خود مشغول کرده و از آخرت باز داشته - . در منبع این عبارت اضافه شده است: فاز بالرغبه العاجله، یعنی خواسته‌های دنیوی را به دست آورد. - و در پایان او را به شقاوت و بدبختی کشانیده است، چه بد بندگانی هستند که خود را بزرگ می‌دانند و تکبر می‌کنند و خداوند بزرگ را فراموش می‌نمایند.

چه بد بندگانی می‌باشند آنهائی که سرکشی می‌کنند و ظلم و فساد را مرتکب می‌شوند و از خداوندی که از همگان برتر است فراموش می‌کنند، چه بد بندگانی هستند آنهائی که هوای نفسشان، آنان را فریب داده و پیروی از نفس خوار وذلیلشان ساخته است و چه بد بندگانی می‌باشند آن کسانی که طمع دارند و آن طمع آنها را به زشتی و پلیدی می‌کشاند. - . نوادر راوندی: 22، الطبع (با حرکت): آلودگی، عبارت «چه بسا طمعی که به آلودگی بینجامد». می‌گویند: آلودگی شدید ولکه دارشدن و سنگدلی که باعث زشتی وآبرو ریزی وننگ و.. میشود وهر گاه بر وزن «کتف»، آید ، وصف قرار میگیرد ؛ می‌گویند: «هوطبع طمع،»، یعنی آب رو ریزی که شخص از بدی آن شرمی ندارد. -

**[ترجمه]

باب 106 شرار الناس و صفات المنافق و المرائی و الکسلان و الظالم و من یستحق اللعن

الآیات

الأعراف: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ‌⁽¹⁾

الحج: إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ⁽²⁾

السجدة: وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ‌⁽³⁾

الجاثیة: وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ آیاتِ اللَّهِ تُتْلی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آیاتِنا شَیْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لا یُغْنِی عَنْهُمْ ما کَسَبُوا شَیْئاً وَ لا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیاءَ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ‌⁽⁴⁾

القلم: وَ لا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَهِینٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِیمٍ مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ أَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنِینَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‌⁽⁵⁾

الحاقة: وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ

1) 1. الأعراف: 179.

2) 2. الحجّ: 38.

3) 3. السجدة: 7.

4) 4. الجاثیة: 7- 10.

5) 5. القلم: 10- 15.

إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هاهُنا حَمِیمٌ وَ لا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِینٍ لا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ‌⁽¹⁾

المعارج: کَلَّا إِنَّها لَظی نَزَّاعَةً لِلشَّوی تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی وَ جَمَعَ فَأَوْعی إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً⁽²⁾

المدثر: یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ حَتَّی أَتانَا الْیَقِینُ‌⁽³⁾

القیامة: فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّی وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی ثُمَّ ذَهَبَ إِلی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی أَوْلی لَکَ فَأَوْلی ثُمَّ أَوْلی لَکَ فَأَوْلی‌⁽⁴⁾

الماعون: أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ فَذلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ الَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ.

{و در حقیقت، بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده‌ایم. [چرا که] دلهایی دارند که با آن [حقایق را] دریافت نمی‌کنند، و چشمانی دارند که با آنها نمی‌بینند، و گوشهایی دارند که با آنها نمی‌شنوند. آنان همانند چهارپایان بلکه گمراه‌ترند. [آری،] آنها همان غافل‌ماندگانند.}

• إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ - . حج / 38 -

{خدا هیچ خیانتکار ناسپاسی را دوست ندارد.}

•

وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ * الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ - . سجده / 7 - {وای بر مشرکان همان کسانی که زکات نمی‌دهند و آنان که به آخرت ناباورند.}

•

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ آیاتِ اللَّهِ تُتْلی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ * وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آیاتِنا شَیْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ * مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لا یُغْنِی عَنْهُمْ ما کَسَبُوا شَیْئاً وَ لا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیاءَ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ - . جاثیه / 7 – 10 -

{وای بر هر دروغزن گناه‌پیشه! [که] آیات خدا را که بر او خوانده می‌شود، می‌شنود و باز به حال تکبّر -چنانکه گویی آن را نشنیده است- سماجت می‌ورزد. پس او را از عذابی پردرد خبر ده. و چون از نشانه‌های ما چیزی بداند، آن را به ریشخند می‌گیرد. آنان عذابی خفّت‌آور خواهند داشت.}

• وَ لا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَهِینٍ ه* َمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِیمٍ * مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ * عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ * أَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنِینَ * إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِی - . قلم / 10 - 15 -

{[که] عیبجوست و برای خبرچینی گام برمی‌دارد، مانع خیر، متجاوز، گناه پیشه، گستاخ، [و] گذشته از آن زنازاده است، به صرف اینکه مالدار و پسردار است، چون آیات ما بر او خوانده شود، گوید: «افسانه‌های پیشینیان است.}

• وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ * فَیَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ و* َ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ * یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ * ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ * هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ * خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ث* ُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ

{و امّا کسی که کارنامه‌اش به دست چپش داده شود، گوید: «ای کاش کتابم را دریافت نکرده بودم. و از حساب خود خبردار نشده بودم. ای کاش آن [مرگ] کار را تمام می‌کرد. مال من، مرا سودی نبخشید. قدرت من از [کف] من برفت. [گویند:] «بگیرید او را و در غُل کشید. آنگاه میان آتشش اندازید. پس در زنجیری که درازی آن هفتاد گز است وی را در بند کشید.

• إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ و* َ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ * فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هاهُنا حَمِیمٌ * وَ لا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِینٍ * لا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ‌ - . حاقه / 25 – 37 -

{چرا که او به خدای بزرگ نمی‌گروید. و به اطعام مسکین تشویق نمی‌کرد. پس امروز او را در اینجا حمایتگری نیست. و خوراکی جز چرکابه ندارد.}

• کَلَّا إِنَّها لَظی نَزَّاعَةً لِلشَّوی تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی * وَ جَمَعَ فَأَوْعی * إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً * إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً * وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً - . معارج / 15 – 21 -

{نه چنین است. [آتش] زبانه می‌کشد، پوستِ سر و اندام را برکننده است. هر که را پشت کرده و روی برتافته، و گرد آورده و انباشته [و حسابش را نگاه داشته] فرا می‌خواند. به راستی که انسان سخت آزمند [و بی‌تاب] خلق شده است. چون صدمه‌ای به او رسد عجز و لابه کند. و چون خیری به او رسد بخل ورزد.}

•

یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ * ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ * قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ * وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ * وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ * وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ * حَتَّی أَتانَا الْیَقِینُ‌ - . مدثر / 40 - 47 - { در میان باغها. از یکدیگر می‌پرسند، درباره مجرمان: «چه چیز شما را در آتش [سَقَر] درآورد؟» گویند: «از نمازگزاران نبودیم، و بینوایان را غذا نمی‌دادیم، با هرزه‌درایان هرزه‌درایی می‌کردیم، و روز جزا را دروغ می‌شمردیم}

•

فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّی * وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی* ثُمَّ ذَهَبَ إِلی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی * أَوْلی لَکَ فَأَوْلی * ثُمَّ أَوْلی لَکَ فَأَوْلی‌ - . قیامه / 31 – 35 -

{ پس [گویند] تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت، بلکه تکذیب کرد و روی گردانید، سپس خرامان به سوی اهل خویش رفت! وای بر تو! پس وای [بر تو !] بازهم وای برتو! وای برتو!}

• أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ * فَذلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ * وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ * فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ * الَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ * وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ {آیا کسی را که [روزِ] جزا را دروغ می‌خواند، دیدی؟ این همان کس است که یتیم را بسختی می‌راند، و به خوراک‌دادن بینوا ترغیب نمی‌کند. پس وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند، آنان که ریا می‌کنند، و از [دادن] زکات [و وسایل و مایحتاج خانه] خودداری می‌ورزند.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

مع‌⁽⁵⁾، [معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] الْوَرَّاقُ عَنْ سَعْدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ أَکْرَمَ النَّاسِ فَلْیَتَّقِ اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ أَتْقَی النَّاسِ فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ أَغْنَی النَّاسِ فَلْیَکُنْ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْثَقَ مِنْهُ بِمَا

فِی یَدِهِ ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِشَرِّ النَّاسِ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ أَبْغَضَ النَّاسَ وَ أَبْغَضَهُ النَّاسُ ثُمَّ قَالَ أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ هَذَا قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الَّذِی لَا یُقِیلُ عَثْرَةً وَ لَا یَقْبَلُ مَعْذِرَةً وَ لَا

1) 1. الحاقّة: 25- 37.

2) 2. المعارج: 15- 21.

3) 3. المدّثّر: 40- 47.

4) 4. القیامة: 31- 35.

5) 5. معانی الأخبار ص 196.

یَغْفِرُ ذَنْباً ثُمَّ قَالَ أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ هَذَا قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ لَا یُؤْمَنُ شَرُّهُ وَ لَا یُرْجَی خَیْرُهُ إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ علیه السلام قَامَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تُحَدِّثُوا بِالْحِکْمَةِ الْجُهَّالَ فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ وَ لَا تُعِینُوا الظَّالِمَ عَلَی ظُلْمِهِ فَیَبْطُلَ فَضْلُکُمْ الْأُمُورُ ثَلَاثَةٌ أَمْرٌ تَبَیَّنَ لَکَ رُشْدُهُ فَاتَّبِعْهُ وَ أَمْرٌ تَبَیَّنَ لَکَ غَیُّهُ فَاجْتَنِبْهُ وَ أَمْرٌ اخْتُلِفَ فِیهِ فَرُدَّهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار - . معانی الاخبار: 196 - : امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند هر کس می‌خواهد از گرامی‌ترین مردم باشد باید از خداوند بترسد و هر کس می‌خواهد از متقی‌ترین مردم باشد باید به خداوند توکل کند، و هر کس دوست می‌دارد از توانگرترین مردم باشد، باید به آنچه نزد خداوند است یشتر ااز آنچه در دست خودش است، اطمینان داشته باشد.

بعد از آن رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: آیا به شما بگویم که بدترین مردم کیست، گفتند بفرمائید یا رسول اللَّه، فرمودند: کسی که مردم را دشمن می‌دارد و مردم هم از او گریزان هستند و سپس فرمودند: از بدتر از این برای شما بگویم، عرض کردند بفرمائید فرمودند: کسی که از لغزش‌های دیگران در نمی‌گذرد و معذرت قبول نمی‌کند و لغزش‌ها را نمی‌پذیرد. بعد از آن رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: می‌خواهید بدتر از این دو را برای شما بگویم، عرض کردند: بفرمائید یا رسول اللَّه فرمودند: کسی که مردم از شر او در آسایش نیستند و از او انتظار خیر ندارند.

عیسی بن مریم علیه السّلام فرمودند: ای بنی اسرائیل حکمت را به نادانان یاد ندهید که به آنها ستم خواهید کرد و از اهلش هم منع نکنید که به آنان نیز ستم خواهید نمود و به ظالم در ظلمش کمک نکنید که فضیلت شما از بین خواهد رفت .

عیسی بن مریم علیه السّلام فرمودند: کارها از سه قسم بیرون نیست، یا حقیقت آن روشن است آن را دنبال کن و به پایان برسان و یا حقیقت آن بر خلاف رضای خداوند می‌باشد آن را ترک نما و یا اینکه کار بر تو مشتبه می‌باشد آن را به خدا واگذار. - . امالی صدوق: 183 -

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَیْمُونٍ الْخَزَّازِ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سِتَّةٌ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ کُلُّ نَبِیٍّ مُجَابٍ‌⁽²⁾

و أمّا علی ما فی هذا الحدیث و ما یأتی بعده فالمعنی أن هذه السبعة ملعونون علی لسان اللّه و لسان أنبیائه قبلی، لکنه لا یناسب الأوصاف السبعة المذکورة، فانها من خصائص شرعه و دینه صلّی اللّه علیه و آله، خصوصا قوله« و المستحل من عترتی ما حرم اللّه» و هکذا قوله« المستأثر بفی‌ء المسلمین» و المغانم انما احل فی هذه الشریعة. و الظاهر عندی أن تغییر العبارة من الرواة توهما منهم أن هذا هو الصحیح.

الزَّائِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ التَّارِکُ لِسُنَّتِی وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبَرُوتِ لِیُذِلَّ مَنْ أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ یُعِزَّ مَنْ أَذَلَّهُ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِفَیْ‌ءِ الْمُسْلِمِینَ الْمُسْتَحِلُّ لَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: شش نفر می‌باشند که در زبان خدا و رسولان مستجاب الدعوه - . در باب 99 ص 115 این حدیث نقل شده است، عبارت «هفت نفر آن‌ها را لعنت می‌کنند – هر پیامبر مستجاب الدعوه‌ای» به این معنی است که من و هر پیامبر مستجاب الدعوه‌ای که دعایش به اذن خدا در حق مردم اجابت می‌شود، چه رسد به دعای من که برترین پیامبران و آبرومندترین آن‌ها در درگاه الهی هستم.

آنچه که در این حدیث و حدیث بعدی آمده، به این معنی است که این هفت گروه نزد خدا و پیامبرانِ پیش از من ملعون هستند، اما با ویژگی‌های هفت‌گانه بیان شده متناسب نیست، چرا که از ویژگی‌های شریعت و دین حضرت صلی الله علیه و آله است، به ویژه آنجا که می‌فرماید: «کسی که مال و جان عترت مرا حلال بداند و به آنها تعدی کند» و نیز عبارت «کسی که غنائم و انفال مسلمانان را به خود اختصاص دهد و برای خود حلال بشمارد» و غنیمت‌ها تنها در این شریعت حلال شده است. به عقیده من، تغییر عبارت‌ها از سوی راویان، به این دلیل بوده است که تصور می‌کردند آنچه بیان می‌کنند صحیح است. - او نفرین شده‌اند و آنها عبارتند از: کسی که در کتاب خداوند دست برد و چیزی بر آن بیفزاید، کسی که قضاء و قدر خدا را تکذیب کند، کسی که سنت‌های مرا ترک گوید، کسی که مال و جان عترت مرا حلال بداند و به آنها تعدی کند، کسی که با زورگویی بر مردم تسلط پیدا نماید، تا کسانی را که خداوند عزت بخشیده خوار گرداند وکسانی را که خداوند خوارشان کرده به عزت برساند، وکسی که غنائم و انفال مسلمانان را به خود اختصاص دهد و برای خود حلال بشمارد. - . خصال 1: 164 -

**[ترجمه]

«3»

ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

1) 1. أمالی الصدوق ص 183.

2) 2. قد مر فی الباب 99 ص 115 هذا الحدیث و کان لفظه« سبعة لعنتهم- و کلّ نبیّ مجاب» و المعنی أن هذه السبعة لعنتهم أنا و الحال أن کلّ نبیّ مجاب الدعوة یتحقّق دعاؤه علی الناس و لهم باذن اللّه تعالی، فکیف دعائی و أنا أفضل النبیین و أوجههم عند اللّه عزّ و جلّ.

3) 3. الخصال ج 1 ص 164.

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنِّی لَعَنْتُ سَبْعَةً لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ کُلُّ نَبِیٍّ مُجَابٍ قَبْلِی فَقِیلَ وَ مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ الزَّائِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُخَالِفُ لِسُنَّتِی وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبْرِیَّةِ لِیُعِزَّ مَنْ أَذَلَّ اللَّهُ وَ یُذِلَّ مَنْ أَعَزَّ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ عَلَی الْمُسْلِمِینَ بِفَیْئِهِمْ مُسْتَحِلًّا لَهُ وَ الْمُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هفت نفر مورد لعنت خداوند و من و هر پیامبری که قبل از من بودند قرار می‌گیرند. پرسیدند: آن ها چه کسانی هستند ای رسول خدا؟ فرمود: کسی که در کتاب خدا دست برد و بر آن بیفزاید، مقدرات خداوند را تکذیب کند، با سنت‌های من به مخالفت برخیزد. و آن کسی که جان و مال خاندان مرا که خداوند حرام کرده است حلال بداند، فردی که با زور بر مردم مسلط شود و کسانی را که عزت بخشیده ، خوار گرداند وآنهایی را که خداوند خوارشان کرده به عزت برساند، آن کسی که اموال مسلمانان را برای خود حلال بداند و به حقوق آنان تجاوز نماید و آن کسی که آنچه را خدا حلال کرده است حرام بداند. - . خصال 2: 6 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از عبد المومن انصاری نقل شده است. - . محاسن: 11 -

**[ترجمه]

«4»

**[ترجمه]حدیث مشابه آن در باب عقل بیان شد.

**[ترجمه]

«8»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْمُنَافِقُ قَدْ رَضِیَ بِبُعْدِهِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَی لِأَنَّهُ یَأْتِی بِأَعْمَالِهِ الظَّاهِرَةِ شَبِیهاً بِالشَّرِیعَةِ وَ هُوَ لَاغٍ بَاغٍ لَاهٍ بِالْقَلْبِ عَنْ حَقِّهَا مُسْتَهْزِئٌ فِیهَا وَ عَلَامَةُ النِّفَاقِ قِلَّةُ الْمُبَالاةِ بِالْکَذِبِ وَ الْخِیَانَةُ وَ الْوَقَاحَةُ وَ الدَّعْوَی بِلَا مَعْنًی وَ سُخْنَةُ الْعَیْنِ‌⁽²⁾

وَ السَّفَهُ وَ الْغَلَطُ وَ قِلَّةُ الْحَیَاءِ وَ اسْتِصْغَارُ الْمَعَاصِی وَ استضیاع [اسْتِیضَاعُ] أَرْبَابِ الدِّینِ وَ اسْتِخْفَافُ الْمَصَائِبِ فِی الدِّینِ وَ الْکِبْرُ وَ حُبُّ الْمَدْحِ وَ الْحَسَدُ وَ إِیثَارُ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ وَ الشَّرِّ عَلَی الْخَیْرِ وَ الْحَثُّ عَلَی النَّمِیمَةِ وَ حُبُّ اللَّهْوِ وَ مَعُونَةُ أَهْلِ الْفِسْقِ وَ الْبَغْیُ وَ التَّخَلُّفُ عَنِ الْخَیْرَاتِ وَ تَنَقُّصُ أَهْلِهَا وَ اسْتِحْسَانُ مَا یَفْعَلُهُ مِنْ سُوءٍ وَ اسْتِقْبَاحُ مَا یَفْعَلُهُ غَیْرُهُ مِنْ حُسْنٍ وَ أَمْثَالُ ذَلِکَ کَثِیرَةٌ وَ قَدْ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَی الْمُنَافِقِینَ فِی غَیْرِ مَوْضِعٍ فَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ‌⁽³⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی صِفَتِهِمْ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً⁽⁴⁾.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْمُنَافِقُ مَنْ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذَا فَعَلَ أَفْشَی‌⁽⁵⁾

وَ إِذَا قَالَ کَذَبَ وَ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ وَ إِذَا رُزِقَ طَاشَ وَ إِذَا مُنِعَ عَاشَ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ خَالَفَتْ سَرِیرَتُهُ عَلَانِیَتَهُ فَهُوَ مُنَافِقٌ کَائِناً مَنْ کَانَ

1) 1. الخصال ج 1 ص 60.

2) 2. السخنة بالضم- الحرارة، و هی کنایة عن الحزن و البکاء لان دموع الحزن تکون سخنة و دموع السرور تکون باردة قارة، و لذلک یقال فیمن یدعی علیه:« أسخن اللّه عینه» و لمن یدعی له:« أقر اللّه عینه».

3) 3. الحجّ: 11.

4) 4. البقرة: 8- 9.

5) 5. فی المصدر: أساء.

وَ حَیْثُ کَانَ وَ فِی أَیِّ أَرْضٍ کَانَ وَ عَلَی أَیِّ رُتْبَةٍ کَانَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السّلام فرمودند: منافق به دوری از رحمت خداوند راضی شده است زیرا او کارهائی می‌کند که با ظاهر شریعت سازگاری دارد، اما در باطن و واقع او با احکام خداوند بازی می‌کند و آنها را به مسخره گرفته است، منافق در کارهای خود بیهوده کار می‌کند و دلش به آن بستگی ندارد و در نتیجه یاغی بشمار می‌رود.

نشانه نفاق عدم توجه و جدی نبودن در کارها می‌باشد، منافق دروغ می‌گوید، خیانت می‌کند و قبیح و پررو می‌باشد، ادعاهای پوچ و بی‌معنی دارد، همیشه محزون است، سفیه و بی‌عقل می‌باشد، حیا ندارد، گناهان را کوچک می‌شمارد، بزرگان دین را سبک می‌کند، مصائب دینی را کوچک می‌داند.

منافق تکبر می‌کند و فخر می‌فروشد، انتظار دارد مردم او را ستایش کنند، حسد می‌ورزد و آخرت را فدای دنیا می‌کند، کارهای بد را بر کارهای نیک ترجیح می‌دهد، در سخن‌چینی اصرار می‌ورزد، لهویات را دوست می‌دارد، به فاسقان و ظالمان کمک می‌کند، از کارهای نیک تخلف می‌نماید و نیکوکاران را تقبیح می‌کند.

منافق همه کارهای زشت خود را زیبا جلوه می‌دهد و اگر دیگران کار نیکی بکنند آن‌ها را زشت نشان می‌دهد و مانند این اعمال که بسیار زیاد می‌باشد، خداوند متعال در قرآن مجید در موارد متعدد منافقان را وصف کرده است و گفته:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ»، - . حج / 11 - در جای دیگر فرموده: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً». - . بقره / 8 – 9 -

{گروهی از مردم خداوند را بطور کجی و انحراف عبادت می‌کنند، اگر نیکی به آنها برسد، اطمینان پیدا می‌کنند و اگر گرفتار فتنه و مشکلی شدند چهره در هم می‌کشند، این گونه مردم در دنیا و آخرت زیان می‌نمایند و این یک زیان روشنی است} و {و برخی از مردم می‌گویند: «ما به خدا و روز بازپسین ایمان آورده‌ایم»، ولی گروندگان [راستین] نیستند. با خدا و مؤمنان نیرنگ می‌بازند؛ ولی جز بر خویشتن نیرنگ نمی‌زنند، و نمی‌فهمند. در دلهایشان مرضی است؛ و خدا بر مرضشان افزود}.

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: منافق هر گاه وعده دهد خلف وعده می‌کند و هر گاه کاری بکند آن را فاش می‌سازد - . در منبع: أساء. - و هر گاه لب به سخن گشاید دروغ می‌گوید و هر گاه به او امانتی بسپاری خیانت می‌کند، هر گاه روزی به او برسد طغیان می‌کند و هر گاه از روزی منع گردد دلش می‌گیرد.

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هر کس باطنش با ظاهرش مخالفت کرد او منافق می‌باشد هر کس می‌خواهد باشد و هر جا باشد و در هر زمینی که بخواهد زندگی کند و در هر مقامی که می‌خواهد باشد. - . مصباح الشریعه: 25 -

**[ترجمه]

«9»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر النَّضْرُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا أُحِبُّ الشَّیْخَ الْجَاهِلَ وَ لَا الْغَنِیَّ الظَّلُومَ وَ لَا الْفَقِیرَ الْمُخْتَالَ.

**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمودند: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: من پیرمرد جاهل و توانگر ظالم و فقیر متکبر را دوست نمی‌دارم.

**[ترجمه]

«10»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَبْغَضَ النَّاسِ إِلَی اللَّهِ مَنْ یَقْتَدِی بِسَیِّئَةِ الْمُؤْمِنِ وَ لَا یَقْتَدِی بِحَسَنَتِهِ.

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام صادق و او از پدرانش علیهم السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: مبغوض‌ترین مردم در نزد خداوند کسی است که به گناه مؤمن اقتداء کند و دنبال نیکی‌های او نرود .

**[ترجمه]

باب 107 لعن من لا یستحق اللعن و تکفیر من لا یستحقه

روایات

**[ترجمه]

باب 108 الخصال التی لا تکون فی المؤمن

روایات

أقول

سیأتی بعض الأخبار فی باب اللواط.

**[ترجمه]سیأتی بعض الأخبار فی باب اللواط.

**[ترجمه]

«1»

سر، [السرائر] مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سِتَّةٌ لَا تَکُونُ فِی الْمُؤْمِنِ الْحَسَرُ وَ النَّکَدُ وَ اللَّجَاجَةُ وَ الْکَذِبُ وَ الْحَسَدُ وَ الْبَغْیُ.

**[ترجمه]سرائر: امام صادق علیه السّلام فرمودند: شش چیز در مؤمن نمی‌باشد اندوه، و افسوس، خود را به مشقت انداختن، لجاجت، دروغ، حسد و ظلم و تجاوزکاری..

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ

1) 1. ثواب الأعمال ص 242.

2) 2. تفسیر الإمام ص 260 و 261 فی قوله تعالی: أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ البقرة: 159.

عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: مَا ابْتَلَی اللَّهُ بِهِ شِیعَتَنَا فَلَنْ یَبْتَلِیَهُمْ بِأَرْبَعٍ بِأَنْ یَکُونُوا لِغَیْرِ رِشْدَةٍ وَ أَنْ یَسْأَلُوا بِأَکُفِّهِمْ وَ أَنْ یُؤْتَوْا فِی أَدْبَارِهِمْ وَ أَنْ یَکُونَ فِیهِمْ أَخْضَرُ أَزْرَقُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال ،امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند شیعیان ما را به چهار چیز مبتلا نمی‌کند: ولد زنا نیستند، سائل به کف نمی‌باشند(گدایی نمیکنند)، وطی نمی‌شوند و در میان آنها سبز چشم و کبود چشم وجود ندارد. - . خصال 1: 107 -

**[ترجمه]

«3»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعُ خِصَالٍ لَا تَکُونُ فِی مُؤْمِنٍ لَا یَکُونُ مَجْنُوناً وَ لَا یَسْأَلُ عَنْ أَبْوَابِ النَّاسِ وَ لَا یُولَدُ مِنَ الزِّنَی وَ لَا یُنْکَحُ فِی دُبُرِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمودند: چهار خصلت در مؤمن نیست دیوانه نمی‌شود، از در خانه‌های مردم گدایی نمی‌کند، از زنا متولد نمی‌گردد و کسی او را وطی نمی‌کند. - . خصال 1: 109 -

**[ترجمه]

«4»

ل، [الخصال] الْقَطَّانُ وَ ابْنُ مُوسَی مَعاً عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام وَ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بَاطَوَیْهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ الزَّنْجِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام وَ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شَیْبَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ: قَالُوا کُلُّهُمْ ثَلَاثَةَ عَشَرَ وَ قَالَ تَمِیمٌ سِتَّةَ عَشَرَ صِنْفاً مِنْ أُمَّةِ جَدِّی لَا یُحِبُّونَا وَ لَا یُحَبِّبُونَا إِلَی الناسِ وَ یُبْغِضُونَا وَ لَا یَتَوَلَّوْنَا وَ یَخْذُلُونَا وَ یُخَذِّلُونَ النَّاسَ عَنَّا فَهُمْ أَعْدَاؤُنَا حَقّاً لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذَابُ الْحَرِیقِ قَالَ قُلْتُ بَیِّنْهُمْ لِی یَا أَبَهْ وَقَاکَ اللَّهُ شَرَّهُمْ قَالَ الزَّائِدُ فِی خَلْقِهِ فَلَا تَرَی أَحَداً مِنَ النَّاسِ فِی خَلْقِهِ زِیَادَةٌ إِلَّا وَجَدْتَهُ مُنَاصِباً وَ لَمْ تَجِدْهُ لَنَا مُوَالِیاً⁽³⁾

روی الکلینی فی الکافی ج 2 ص 254 عن محمّد بن یحیی، عن محمّد بن الحسین عن صفوان، عن معاویة بن عمار، عن ناجیة قال: قلت لابی جعفر علیه السلام: ان المغیرة یقول: ان المؤمن لا یبتلی بالجذام و لا بالبرص، و لا بکذا و کذا، فقال علیه السلام: ان. کان لغافلا عن صاحب یاسین انه کان مکنعا- ثم ردّ أصابعه- فقال کانی انظر الی تکنیعه أتاهم فأنذرهم ثمّ عاد الیهم من الغد فقتلوه، ثمّ قال علیه السلام: ان المؤمن یبتلی بکل بلیة و یموت بکل میتة الا أنّه لا یقتل نفسه.

أقول:

روی الکشّیّ فی رجاله ص 194 فی المغیرة بن سعید أنّه کان یدس الأحادیث روی ان هشام بن الحکم سمع أبا عبد اللّه علیه السلام یقول: لا تقبلوا علینا حدیثا الا ما وافق القرآن و السنة، او تجدون معه شاهدا من أحادیثنا المتقدمة فان المغیرة بن سعید لعنه اللّه دس فی کتب أصحاب أبی أحادیث لم یحدث بها أبی، الحدیث.

و لعلّ هذا الحدیث الذی یوافق مذهبه و مسلکه فی عدم ابتلاء المؤمن بالعاهات من مدسوساته لعنه اللّه فی روایات أصحابنا رضوان اللّه علیهم، و کیف کان لما هذا الحدیث مخالفا لسائر أحادیثهم علیهم السلام لا بدّ من طرحه.

1) 1. الخصال ج 1 ص 107.

2) 2. الخصال ج 1 ص 109.

3) 3. قد مر فی ج 67 باب شدة ابتلاء المؤمن ص 196- 259 روایات کثیرة تخالف هذا الحدیث المزور، و فیها ما یدلّ علی أن المؤمن یبتلی فی جسده بالجذام و البرص.

وَ النَّاقِصُ الْخَلْقِ مِنَ الرِّجَالِ فَلَا تَرَی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً نَاقِصَ الْخِلْقَةِ إِلَّا وَجَدْتَ فِی قَلْبِهِ عَلَیْنَا غِلًّا وَ الْأَعْوَرُ بِالْیَمِینِ لِلْوِلَادَةِ فَلَا تَرَی لِلَّهِ خَلْقاً وُلِدَ أَعْوَرَ الْیَمِینِ إِلَّا کَانَ لَنَا مُحَارِباً وَ لِأَعْدَائِنَا مُسَالِماً وَ الْغِرْبِیبُ مِنَ الرِّجَالِ فَلَا تَرَی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً غِرْبِیباً وَ هُوَ الَّذِی قَدْ طَالَ عُمُرُهُ فَلَمْ یَبْیَضَّ شَعْرُهُ وَ تَرَی لِحْیَتَهُ مِثْلَ حَنَکِ الْغُرَابِ إِلَّا کَانَ عَلَیْنَا مُؤَلِّباً وَ لِأَعْدَائِنَا مُکَاثِراً وَ الْحُلْکُوکُ‌⁽¹⁾مِنَ الرِّجَالِ فَلَا تَرَی مِنْهُمْ أَحَداً إِلَّا کَانَ لَنَا شَتَّاماً وَ لِأَعْدَائِنَا مَدَّاحاً وَ الْأَقْرَعُ مِنَ الرِّجَالِ فَلَا تَرَی رَجُلًا بِهِ قَرَعٌ إِلَّا وَجَدْتَهُ هَمَّازاً لَمَّازاً

مَشَّاءً بِالنَّمِیمَةِ عَلَیْنَا وَ المفضض [الْمُفَصَّصُ] بِالْخُضْرَةِ مِنَ الرِّجَالِ فَلَا تَرَی مِنْهُمْ أَحَداً وَ هُمْ کَثِیرُونَ إِلَّا وَجَدْتَهُ یَلْقَانَا بِوَجْهٍ وَ یَسْتَدْبِرُنَا بِآخَرَ یَبْتَغِی لَنَا الْغَوَائِلَ وَ الْمَنْبُوذُ⁽²⁾مِنَ الرِّجَالِ فَلَا تَلْقَی مِنْهُمْ أَحَداً إِلَّا وَجَدْتَهُ لَنَا عَدُوّاً مُضِلًّا مُبِیناً وَ الْأَبْرَصُ مِنَ الرِّجَالِ

1) 1. الحلکوک کعصفور و قربوس- الشدید السواد، و لعله أراد مثل جون غلام أبی ذر او بلال بن رباح الحبشی!؟ نعوذ باللّه من الضلال.

2) 2. المنبوذ: الصبی تلقیه أمه فی الطریق، و ولد الزناء، و لعله أراد المعنی الأخیر و الا فما ذنب الصبی المنبوذ.

فَلَا تَلْقَی مِنْهُمْ أَحَداً إِلَّا وَجَدْتَهُ یَرْصُدُ لَنَا الْمَرَاصِدَ وَ یَقْعُدُ لَنَا وَ لِشِیعَتِنَا مَقْعَداً لِیُضِلَّنَا بِزَعْمِهِ عَنْ سَوَاءِ السَّبِیلِ وَ الْمَجْذُومُ وَ هُمْ حَصَبُ جَهَنَّمَ هُمْ لَهَا وَارِدُونَ وَ الْمَنْکُوحُ فَلَا تَرَی مِنْهُمْ أَحَداً إِلَّا وَجَدْتَهُ یَتَغَنَّی بِهِجَائِنَا وَ یُؤَلِّبُ عَلَیْنَا وَ أَهْلُ مَدِینَةٍ تُدْعَی سِجِسْتَانَ‌⁽¹⁾

أقول:

مع ذلک یبقی الکلام فی بغداد و من محلاتها الکرخ أعظم محلة منها کانت تسکنها الشیعة و بها نشأ أعاظم الاصحاب، مع قوله علیه السلام فی الزوراء أنّها مدینة تبنی فی آخر الزمان، و بغداد بنیت فی زمن المنصور العباسیّ و کان معاصرا لابی عبد اللّه علیه السلام.

هُمْ لَنَا أَهْلُ عَدَاوَةٍ وَ نَصْبٍ وَ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ عَلَیْهِمْ مِنَ الْعَذَابِ مَا عَلَی فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ وَ أَهْلُ مَدِینَةٍ تُدْعَی الرَّیَّ هُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ أَعْدَاءُ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ أَعْدَاءُ أَهْلِ بَیْتِهِ یَرَوْنَ حَرْبَ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ جِهَاداً وَ مَالَهُمْ مَغْنَماً وَ لَهُمْ عَذَابُ الْخِزْیِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ وَ أَهْلُ مَدِینَةٍ تُدْعَی الْمَوْصِلَ شَرُّ مَنْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ أَهْلُ مَدِینَةٍ تُسَمَّی الزَّوْرَاءَ تُبْنَی فِی آخِرِ الزَّمَانِ یَسْتَشْفُونَ بِدِمَائِنَا وَ یَتَقَرَّبُونَ بِبُغْضِنَا یُوَالُونَ فِی عَدَاوَتِنَا وَ یَرَوْنَ حَرْبَنَا فَرْضاً وَ قِتَالَنَا حَتْماً یَا بُنَیَّ فَاحْذَرْ هَؤُلَاءِ ثُمَّ احْذَرْهُمْ فَإِنَّهُ لَا یَخْلُو اثْنَانِ مِنْهُمْ بِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِکَ إِلَّا هَمُّوا بِقَتْلِهِ.

و اللفظ لتمیم من أول الحدیث إلی آخره‌⁽²⁾.

1) 1. کان أهل سجستان و الری و الموصل و بغداد ان کان هو الزوراء معادیا لاهل البیت فی سابق الازمان، فانهم کانوا من أهل الجماعة و بعضهم کان خارجیا و اسماعیلیا و اما الآن فکلهم شیعة أهل البیت، و قال العلامة المؤلّف فی ج 60 ص 206 بعد نقل هذا الخبر: الزوراء یطلق علی دجلة بغداد و علی بغداد، لان أبوابها الداخلة جعلت مزورة عن الخارجة، و یمکن أن تتبدل أحوال هذه البلاد باختلاف الأزمنة و یکون ما ذکر فی الخبر حالهم فی ذلک الزمان.

2) 2. الخصال ج 2 ص 94- 95، و تمیم هو ابن بهلول.

**[ترجمه]خصال: سیزده (و به روایتی شانزده) گروه از امّت جدّم ما را دوست نمی‌دارند و مردم را به دوستی ما نمی‌خوانند، و ما را دشمن می‌دارند، و از ما پیروی نمی‌کنند و ما را خوار می‌سازند و مردم را به خوار کردن ما وامی‌دارند. به راستی که آنان دشمنان ما هستند و برای آنان است آتش جهنّم و آتش سوزان می‌گوید: گفتم: ای پسر پیامبر خدا (ص) آنها را برای من شرح بده، که خداوند تو را از شرّ آنان حفظ کند. فرمود: کسی که عضو زایدی در خلقت دارد، کسی از مردم را که عضو زایدی در خلقت دارد نمی‌بینی مگر اینکه دشمن ما هستند و او را دوست ما نمی‌یابی. - . در ج 67 باب ابتلای مومن، روایت‌های زیادی وجود دارد که با این حدیث متفاوت است، و حاکی از آن است که مومن در بدن خود به جذام و پیسی مبتلا می شود. کلینی در کافی 2: 254 از ناجیه نقل می‌کند: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: مغیره می‌گوید: مومن نه به جذام و پیسی مبتلا می‌شود، و نه به فلان و فلان بلا. حضرت علیه السلام فرمود: از صاحب یاسین غافل است که دستش بریده بود – سپس انگشتان دستش به او بازگردانده شد- سپس فرمود: گویا من می بینم که با دست فلجش

نزد آنان آمده و ایشان را پند و اندرز داد، روز بعد نزد آن‌ها بازگشت و او را به قتل رساندند، سپس فرمود: مومن به هر بلایی دچار می‌شود به هر مرگی می‌میرد اما خودکشی نمی‌کند.

نویسنده: کشی در «رجال» ص 194 درباره مغیره بن سعید می‌گوید: وی احادیث را جعل می‌کرد. از هشام بن حکم نقل شده که از امام صادق علیه السلام فرمودند: هیچ حدیثی از ما نپذیرید مگر اینکه با قرآن و سنت منطبق باشد، و یا حدیث مشابهی از احادیث گذشته بر آن دلالت کند. مغیره بن سعید – که خدا او را لعنت کند – در کتاب‌های حدیث اصحاب پدرم دست برده و احادیث دروغی را به پدرم نسبت داده است.

ممکن است این حدیث که مومن به آفت‌ها مبتلا نمی شود، موافق مذهب وی لعنه الله بوده و از احادیث جعلی است که به یاران ما رضوان الله علیهم نسبت داده است، چون این حدیث مغایر با دیگر احادیث اهل بیت علیهمالسلام است، لازم است آن را دور بیندازیم وقبول نکنیم. - .

کسی را نمی‌بینی که ناقص الخلقه باشد مگر اینکه در دل او کینه‌ای برای ما می‌یابی. و کسی که چشم راستش به طور مادرزادی کور باشد، کسی از آفریده‌های خدا را نمی‌یابی که نابینای مادرزادی باشد مگر اینکه در حال جنگ با ما و صلح با دشمنان ماست. و پیرمرد سیاه مو، کسی از آفریده‌های خدا را نمی‌بینی که سیاه مو باشد- و او کسی است که عمر طولانی کرده ولی مویش سفید نشده و ریش او را مانند زیر گلوی زاغ می‌بینی- مگر اینکه دشمن ما و دوست دشمن ماست. و مردان بسیار سیاه رنگ که هیچ کدام از آنان را نمی‌بینی مگر اینکه به ما دشنام می‌دهند و دشمنان ما را ستایش می‌کنند. و مردان کچل، که مرد کچلی نمی‌بینی مگر اینکه او را نسبت به ما عیب‌جو و سخن‌چین می‌یابی. و مردان زاغ چشم، هیچ کدام از آنان را- که زیاد هم هستند- نمی‌بینی مگر اینکه وقتی با مابرخورد میکنند خوب و و در غیاب ما چهره‌ای دیگر دارند و برای ما بدی‌ها را می‌خواهند. و مردان ولد الزّنا (وبچههای سر راهی)، که با هیچ یک از آنان ملاقات نمی‌کنی مگر اینکه او را دشمن ما و گمراه‌کننده آشکار می‌یابی. و مردانی که مرض پیسی دارند که هیچ کدام از آنها را نمی‌بینی مگر اینکه او را در حالی می‌یابی که در کمین ما و دوستان ما نشسته‌اند تا به گمان خود ما را از راه راست گمراه سازند. و جذامی که آنان اهل جهنّم هستند و به آن وارد خواهند شد. و کسانی که ابنه هستند که هیچ کدام از آنان را نمی‌بینی مگر اینکه هجو ما را می‌سرایند و با ما دشمنی دارند.

و اهل شهری که سیستان نام دارد - . اهل سیستان و ری و موصل و بغداد اگر اهالی همان زوراء باشند، در آن زمان دشمن اهل بیت علیهم السلام بوده‌اند، زیرا آن‌ها از اهل اجماع به شمار رفته و برخی از آنان خارجی و اسماعیلی بوده‌اند اما امروزه همه شیعه اهل بیت علیهم السلام هستند، علامه (رض) مولف کتاب، در ج 60

ص: 206 پس از نقل این خبر می‌گوید: زوراء بر دجله بغداد و بر خود بغداد اطلاق می‌شود، چرا که درهای داخلی آن به روی خارج باز شود ؟؟؟؟؟ ممکن است با گذشت زمان این سرزمین‌ها تغییر کرده باشد، و آنچه در این حدیث بیان شده است، تنها به آن زمان اختصاص داشته باشد.

نویسنده: با این وجود بغداد و محله‌های ان باقی می‌ماند. کرخ بزرگترین محله شیعه نشین بغداد است که بسیاری از بزرگان در آن پرورش یافته‌اند، سخن حضرت علیه السلام درباره زوراء، شهری است که در آخر الزمان بنا می‌شود، و بغداد در زمان منصور عباسی تاسیس شده که هم زمان با دوره امامت امام صادق علیه السلام بوده است. - آنان برای ما اهل عداوت و دشنام دادن هستند و بدترین مردمند، بر آنان عذابی چون عذاب فرعون و هامان و قارون باشد. و اهل شهری که ری نامیده می‌شود، آنان دشمنان خدا و دشمنان پیامبر او و دشمنان اهل بیت او هستند، آنان جنگ با اهل بیت پیامبر خدا (ص) را جهاد می‌دانند و مال آنان را غنیمت می‌شمارند، برای آنان است عذاب خوارکننده در دنیا و آخرت و {برای آنان است عذاب پایدار}. و اهل شهری که موصل نامیده می‌شود، آنان بدترین مردم روزی زمین هستند. و اهل شهری که زوراء نامیده می‌شود و در آخر الزّمان بنا خواهد شد، آنان با خون ما طلب شفا می‌کنند و با دشمنی با ما تقرّب می‌جویند، در دشمنی با ما با یک دیگر دوست می‌شوند و جنگ با ما را واجب می‌دانند و کشتن ما را حتمی می‌شمارند، ای پسر از این گروه‌ها حذر کن، باز حذر کن، دو نفر از این گروه‌ها با یکی از خاندان تو خلوت نمی‌کنند مگر اینکه قصد کشتن او را می‌کنند.

الفاظ این حدیث از اول تا آخر از روایت تمیم است. - . خصال 2: 94 – 95؛ تمیم فرزند بهلول است. - (در این حدیث پانزده گروه ذکر شده و لا بد یک گروه از یاد راوی رفته است. ضمنا توجه کنیم که اولا این روایت به سبب قرار گرفتن بکر بن عبد اللَّه بن حبیب در سند آن، ضعیف است و ثانیا، در صورت صحّت باید آن را حمل بر غالب و آنهم در زمان صدور حدیث دانست و نباید آن را به تمام زمان‌ها و مکان‌ها تعمیم داد .

**[ترجمه]

باب 109 من استولی علیهم الشیطان من أصحاب البدع و ما ینسبون إلی أنفسهم من الأکاذیب و أنها من الشیطان

روایات

«1»

کش، [رجال الکشی] عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَامِرٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: تَرَاءَی وَ اللَّهِ إِبْلِیسُ لِأَبِی الْخَطَّابِ عَلَی سُورِ الْمَدِینَةِ وَ الْمَسْجِدِ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ وَ هُوَ یَقُولُ إِیهاً تَظْفَرُ الْآنَ إِیهاً تَظْفَرُ الْآنَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند سوگند شیطان در کنار دیوار مدینه و مسجد بر ابو الخطاب ظاهر شد و من اکنون می‌نگرم که به او می‌گوید تو الآن پیروز می‌گردی. - . رجال کشی: 256 -

**[ترجمه]

«2»

کش، [رجال الکشی] عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِیِّ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ أَبَا مَنْصُورٍ حَدَّثَنِی أَنَّهُ رُفِعَ إِلَی رَبِّهِ وَ مَسَحَ عَلَی رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ بِالْفَارِسِیَّةِ بایست فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ إِبْلِیسَ اتَّخَذَ عَرْشاً فِی مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ اتَّخَذَ زَبَانِیَةً کَعَدَدِ الْمَلَائِکَةِ فَإِذَا دَعَا رَجُلًا فَأَجَابَهُ وَ وَطِئَ عَقِبَهُ وَ تَخَطَّتْ إِلَیْهِ الْأَقْدَامُ تَرَاءَی لَهُ إِبْلِیسُ وَ رُفِعَ إِلَیْهِ وَ إِنَّ أَبَا مَنْصُورٍ کَانَ رَسُولَ إِبْلِیسَ لَعَنَ اللَّهُ أَبَا مَنْصُورٍ لَعَنَ اللَّهُ أَبَا مَنْصُورٍ ثَلَاثاً⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: حفص بن عمرو خثعمی گوید: من در نزد امام صادق علیه السّلام نشسته بودم که مردی به آن حضرت عرض کرد: قربانت گردم ابو منصور بمن گفت که او را بطرف خداوند برده‌اند و خداوند دست بر سر او کشیده و به فارسی به او گفته است«بایست».

پس امام علیه السّلام فرمود: پدرم از جدش رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت می‌کند که فرمود: شیطان تختی در بین زمین و آسمان برای خود گذاشته و به اندازه فرشتگان برای خود کارمندان و خدمت‌گزارانی دارد.

شیطان هر گاه بخواهد مردی را بطرف خود فرا خواند نخست او را دعوت می‌کند، هنگامی که او شیطان را پاسخ گفت و دنبالش حرکت کرد و در راه او گام نهاد، شیطان خود را به او نشان می‌دهد و بطرف خود می‌برد و ابو منصور هم فرستاده ابلیس است و خداوند او را لعنت کند و امام علیه السّلام این گفته را سه بار تکرار کردند. - . رجال کشی: 256 -

**[ترجمه]

«3»

کش، [رجال الکشی] سَعْدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ بُنَاناً وَ السَّرِیَّ وَ بَزِیعاً لَعَنَهُمُ اللَّهُ تَرَاءَی لَهُمُ الشَّیْطَانُ فِی أَحْسَنِ مَا یَکُونُ صُورَةُ آدَمِیٍّ مِنْ قَرْنِهِ إِلَی سُرَّتِهِ قَالَ فَقُلْتُ إِنَّ بُنَاناً یَتَأَوَّلُ هَذِهِ الْآیَةَ وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی

1) 1. رجال الکشّیّ ص 256.

2) 2. رجال الکشّیّ ص 256.

الْأَرْضِ إِلهٌ‌⁽¹⁾أَنَّ الَّذِی فِی الْأَرْضِ غَیْرُ إِلَهِ السَّمَاءِ وَ إِلَهَ السَّمَاءِ غَیْرُ إِلَهِ الْأَرْضِ وَ أَنَّ إِلَهَ السَّمَاءِ أَعْظَمُ مِنْ إِلَهِ الْأَرْضِ وَ أَنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ یَعْرِفُونَ فَضْلَ إِلَهِ السَّمَاءِ وَ یُعَظِّمُونَهُ فَقَالَ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا هُوَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ إِلَهٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ إِلَهٌ فِی الْأَرَضِینَ کَذَبَ بُنَانٌ عَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ لَقَدْ صَغَّرَ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ وَ صَغَّرَ عَظَمَتَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: بنان و سری و بزیع که خداوند آنها را لعنت کند گرفتار دام شیطان شدند و او در صورت زیباترین انسان بر او ظاهر شد، عرض کردم بنان این آیه را تاویل می‌کند که {وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِیالْأَرْضِ إِلهٌ» - . زخرف / 84 - ، و او در آسمانها و زمین‌ها خدا و معبود است.

بنان می‌گوید: خدائی که در آسمان است غیر از خدائی است که در زمین می‌باشد و اله آسمانها بزرگ‌تر از اله زمین است و اهل زمین فضیلت اله آسمان را می‌شناسند و او را مورد تعظیم و تکریم قرار می‌دهند.

امام صادق علیه السّلام فرمودند: به خداوند سوگند جز خداوند آسمان و زمین خداوند دیگری نیست و در زمین و آسمان یک خدا بیشتر وجود ندارد، بنان دروغ می‌گوید، خداوند او را لعنت کند، او عظمت خدا را تحقیر کرده و خداوند را کوچک شمرده است. - . رجال کشی: 257 -

**[ترجمه]

«4»

• در حدیث دیگری از آن جناب وارد شده که فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند بدعت گزار را به توبه موفق نمی‌کند و هم چنین کسی که اخلاق بد دارد موفق به توبه نمی‌گردد عرض کردند: یا رسول اللَّه چگونه می‌شود این افراد به توبه توفیق پیدا نمی‌کنند، فرمودند کسی که اهل بدعت می‌باشد محبت بدعت در دلش جای گرفته است و اما آن کس که اخلاق بد دارد او هر گاه از گناهی توبه می‌کند در گناهی بزرگتر از اول گرفتار می‌گردد. - . نوادر راوندی: 18 -

**[ترجمه]

باب 110 عقاب من أحدث دینا أو أضل الناس و أنه لا یحمل أحد الوزر عمن یستحقه

الآیات

النساء: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَ یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِکُمْ وَ کَفی بِاللَّهِ وَلِیًّا وَ کَفی بِاللَّهِ نَصِیراً⁽²⁾

و قال تعالی: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدی مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلًا أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً⁽³⁾

الأعراف: وَ لا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ

1) 1. نوادر الراوندیّ ص 18.

2) 2. النساء: 44- 45.

3) 3. النساء: 51- 52.

بِهِ وَ تَبْغُونَها عِوَجاً⁽¹⁾

هود: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ أُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‌⁽²⁾

إبراهیم: وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ⁽³⁾

و قال تعالی: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ⁽⁴⁾

النحل: لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ‌⁽⁵⁾

الشعراء: وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ إلی قوله تعالی وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ‌⁽⁶⁾

القصص: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ وَ أَتْبَعْناهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ‌⁽⁷⁾

العنکبوت: وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطایاکُمْ وَ ما هُمْ بِحامِلِینَ مِنْ خَطایاهُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ

1) 1. الأعراف: 86.

2) 2. هود: 18- 22.

3) 3. إبراهیم: 3.

4) 4. إبراهیم: 30.

5) 5. النحل: 25.

6) 6. الشعراء: 91- 99.

7) 7. القصص: 41- 42.

وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُونَ‌⁽¹⁾

سبأ: وَ لَوْ تَری إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْناکُمْ عَنِ الْهُدی بَعْدَ إِذْ جاءَکُمْ بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ وَ قالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَکْفُرَ بِاللَّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً⁽²⁾

الصافات: وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ قالُوا إِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمِینِ قالُوا بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ وَ ما کانَ لَنا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طاغِینَ فَحَقَّ عَلَیْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ فَأَغْوَیْناکُمْ إِنَّا کُنَّا غاوِینَ‌⁽³⁾

ص: هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَکُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِکُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِی النَّارِ⁽⁴⁾

المؤمن: وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِیباً مِنَ النَّارِ قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُلٌّ فِیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ⁽⁵⁾

النجم: أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِما فِی صُحُفِ مُوسی وَ إِبْراهِیمَ الَّذِی وَفَّی أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی‌⁽⁶⁾.

1) 1. العنکبوت: 12- 13.

2) 2. سبأ: 31- 33.

3) 3. الصافّات: 27- 32.

4) 4. ص: 59- 61.

5) 5. المؤمن: 47- 48.

6) 6. النجم: 36- 41.

{آیا به کسانی که بهره‌ای از کتاب یافته‌اند ننگریستی؟ گمراهی را می‌خرند و می‌خواهند شما [نیز] گمراه شوید. و خدا به [حالِ] دشمنان شما داناتر است؛ کافی است که خدا سرپرستِ [شما] باشد، و کافی است که خدا یاورِ [شما] باشد.}

• أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدی مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلًا * أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً - . نساء / 51 - 52 -

{آیا کسانی را که از کتابِ [آسمانی] نصیبی یافته‌اند ندیده‌ای؟ که به «جِبت» و «طاغوت» ایمان دارند، و در باره کسانی که کفر ورزیده‌اند می‌گویند: «اینان از کسانی که ایمان آورده‌اند راه‌یافته‌ترند.» اینانند که خدا لعنتشان کرده، و هر که را خدا لعنت کند هرگز برای او یاوری نخواهی یافت.}

• وَ لا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَها عِوَجاً - . اعراف / 86 -

{و بر سر هر راهی منشینید که [مردم را] بترسانید و کسی را که ایمان به خدا آورده از راه خدا باز دارید و راه او را کج بخواهید}

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ * الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ * أُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ* أُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ * لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ - . هود / 18 – 22 -

{و چه کسی ستمکارتر از آن کس است که بر خدا دروغ بندد؟ آنان بر پروردگارشان دروغ عرضه می‌شوند، و گواهان خواهند گفت: «اینان بودند که بر پروردگارشان دروغ بستند. هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.» همانان که [مردم را] از راه خدا باز می‌دارند و آن را کج می‌شمارند و خود ، آخرت را باور ندارند. آنان در زمین درمانده‌کنندگان [خدا] نیستند، و جز خدا دوستانی برای آنان نیست. عذاب برای آنان دو چندان می‌شود. آنان توان شنیدن [حق را] نداشتند و [حق را] نمی‌دیدند. اینانند که به خویشتن زیان زده و آنچه را به دروغ برساخته بودند از دست داده‌اند. شک نیست که آنان در آخرت زیانکارترند.

• وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ - . ابراهیم / 3 -

{و مانع راه خدا می‌شوند و آن را کج می‌شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.}

• وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ - . ابراهیم / 30 -

{و برای خدا مانندهایی قرار دادند تا [مردم را] از راه او گمراه کنند. بگو: «برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است.»} - لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ‌ - . نحل / 25 -

{تا روز قیامت بار گناهان خود را تمام بردارند، و [نیز] بخشی از بار گناهان کسانی را که ندانسته آنان را گمراه می‌کنند. آگاه باشید، چه بد باری را می‌کشند.}

• وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ

{و جهنّم برای گمراهان نمودار می‌شود.} تا آنجا که می‌فرماید: وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُون - . شعرا / 91 – 99 - { و جز تباهکاران ما را گمراه نکردند}

• وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ وَ أَتْبَعْناهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ‌ - . قصص / 41 – 42 -

{و آنان را پیشوایانی که به سوی آتش می‌خوانند گردانیدیم، و روز رستاخیز یاری نخواهند شد.و در این دنیا لعنتی بدرقه [نامِ] آنان کردیم و روز قیامت [نیز] ایشان از [جمله] زشت‌رویانند.}

• وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطایاکُمْ وَ ما هُمْ بِحامِلِینَ مِنْ خَطایاهُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ * وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ‌دوَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُونَ‌ - . عنکبوت / 12 - 13 -

{و قطعاً بارهای گران خودشان و بارهای گران [دیگر] را با بارهای گران خود برخواهند گرفت، و مسلّماً روز قیامت از آنچه به دروغ برمی‌بستند پرسیده خواهند شد. و کسانی که کافر شده‌اند، به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند: «راه ما را پیروی کنید و گناهانتان به گردن ما.» و[لی] چیزی از گناهانشان را به گردن نخواهند گرفت؛ قطعاً آنان دروغگویانند.}

• وَ لَوْ تَری إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ * قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْناکُمْ عَنِ الْهُدی بَعْدَ إِذْ جاءَکُمْ بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ * وَ قالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَکْفُرَ بِاللَّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً - . سبا / 31 - 33 -

{و کسانی که کافر شدند گفتند: «نه به این قرآن و نه به آن [توراتی] که پیش از آن است هرگز ایمان نخواهیم آورد.» و ای کاش بیدادگران را هنگامی که در پیشگاه پروردگارشان بازداشت شده‌اند می‌دیدی [که چگونه] برخی از آنان با برخی [دیگر جدل و] گفتگو می‌کنند؛ کسانی که زیردست بودند به کسانی که [ریاست و] برتری داشتند، می‌گویند: «اگر شما نبودید قطعاً ما مؤمن بودیم.» کسانی که [ریاست و] برتری داشتند، به کسانی که زیردست بودند، می‌گویند: «مگر ما بودیم که شما را از هدایت -پس از آنکه به سوی شما آمد- بازداشتیم؟ [نه،] بلکه خودتان گناهکار بودید.» و کسانی که زیردست بودند به کسانی که [ریاست و] برتری داشتند، می‌گویند: «[نه،] بلکه نیرنگ شب و روز [شما بود] آنگاه که ما را وادار می‌کردید که به خدا کافر شویم و برای او همتایانی قرار دهیم.»}

• وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ * قالُوا إِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمِینِ * قالُوا بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ * وَ ما کانَ لَنا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طاغِینَ * فَحَقَّ عَلَیْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ * فَأَغْوَیْناکُمْ إِنَّا کُنَّا غاوِینَ‌ - . صافات / 27- 32 -

{و بعضی روی به بعضی دیگر می‌آورند [و] از یکدیگر می‌پرسند. [و] می‌گویند: «شما [ظاهراً] از درِ راستی با ما درمی‌آمدید [و خود را حق به جانب می‌نمودید].» [متّهمَان] می‌گویند: «[نه!] بلکه با ایمان نبودید. و ما را بر شما هیچ تسلّطی نبود، بلکه خودتان سرکش بودید. پس فرمان پروردگارمان بر ما سزاوار آمد؛ ما واقعاً باید [عذاب را] بچشیم. و شما را گمراه کردیم، زیرا خودمان گمراه بودیم.»}

• هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَکُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ * قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِکُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ * قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِی النَّارِ - . ص / 59-61 -

{اینها گروهی‌اند که با شما به اجبار [در آتش] درمی‌آیند. بدا به حال آنها، زیرا آنان داخل آتش می‌شوند. [به رؤسای خود] می‌گویند: «بلکه بر خود شما خوش مباد! این [عذاب] را شما خود برای ما از پیش فراهم آوردید، و چه بد قرارگاهی است.» می‌گویند: «پروردگارا، هر کس این [عذاب] را از پیش برای ما فراهم آورده، عذاب او را در آتش دو چندان کن.»}

• وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِیباً مِنَ النَّارِ * قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُلٌّ فِیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ - . عیون الاخبار 2: 32 -

{و آنگاه که در آتش شروع به آوردن حجّت می‌کنند، زیردستان به کسانی که گردنکش بودند، می‌گویند: «ما پیرو شما بودیم؛ پس آیا می‌توانید پاره‌ای از این آتش را از ما دفع کنید؟» کسانی که گردنکشی می‌کردند، می‌گویند: «[اکنون] همه ما در آن هستیم. خداست که میان بندگان [خود] داوری کرده است.}

• أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِما فِی صُحُفِ مُوسی وَ إِبْراهِیمَ الَّذِی وَفَّی أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی‌ - . علل الشرائع 2: 178 -

{یا بدانچه در صحیفه‌های موسی [آمده] خبر نیافته است؟ و [نیز در نوشته‌های] همان ابراهیمی که وفا کرد: که هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر نمی‌دارد. و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست. و [نتیجه] کوشش او به زودی دیده خواهد شد. سپس هر چه تمامتر وی را پاداش دهند.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ غَافِرُ کُلِّ ذَنْبٍ إِلَّا مَنْ أَحْدَثَ دِیناً أَوِ اغْتَصَبَ أَجِیراً أَجْرَهُ أَوْ رَجُلًا بَاعَ حُرّاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السّلام از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت می‌کند که فرمودند: خداوند هر گناهی را می‌آمرزد مگر اینکه کسی دینی پدید آورده باشد، یا حق کارگری را غصب کند و یا کسی که مرد آزادی را بفروشد. - . ثواب الاعمال: 230 -

**[ترجمه]

«2»

ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَجُلٌ فِی الزَّمَنِ الْأَوَّلِ طَلَبَ الدُّنْیَا مِنْ حَلَالٍ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهَا وَ طَلَبَهَا مِنْ حَرَامٍ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهَا فَأَتَاهُ الشَّیْطَانُ فَقَالَ لَهُ یَا هَذَا إِنَّکَ قَدْ طَلَبْتَ الدُّنْیَا مِنْ حَلَالٍ فَلَمْ تَقْدِرْ عَلَیْهَا وَ طَلَبْتَهَا مِنْ حَرَامٍ فَلَمْ تَقْدِرْ عَلَیْهَا أَ فَلَا أَدُلُّکَ عَلَی شَیْ‌ءٍ تَکْثُرُ بِهِ دُنْیَاکَ وَ یَکْثُرُ بِهِ تَبَعُکَ قَالَ بَلَی قَالَ تَبْتَدِعُ دِیناً وَ تَدْعُو إِلَیْهِ النَّاسَ فَفَعَلَ فَاسْتَجَابَ لَهُ النَّاسُ وَ أَطَاعُوهُ وَ أَصَابَ مِنَ الدُّنْیَا ثُمَّ إِنَّهُ فَکَّرَ فَقَالَ مَا صَنَعْتُ ابْتَدَعْتُ دِیناً وَ دَعَوْتُ النَّاسَ مَا أَرَی لِی تَوْبَةً إِلَّا أَنْ آتِیَ مَنْ دَعَوْتُهُ إِلَیْهِ فَأَرُدَّهُ عَنْهُ فَجَعَلَ یَأْتِی أَصْحَابَهُ الَّذِینَ أَجَابُوهُ فَیَقُولُ لَهُمْ إِنَّ الَّذِی دَعَوْتُکُمْ إِلَیْهِ بَاطِلٌ وَ إِنَّمَا ابْتَدَعْتُهُ فَجَعَلُوا یَقُولُونَ کَذَبْتَ وَ هُوَ الْحَقُّ وَ لَکِنَّکَ شَکَکْتَ فِی دِینِکَ فَرَجَعْتَ عَنْهُ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ عَمَدَ إِلَی سِلْسِلَةٍ فَوَتَدَ لَهَا وَتِداً ثُمَّ جَعَلَهَا فِی عُنُقِهِ وَ قَالَ لَا أَحُلُّهَا حَتَّی یَتُوبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیَّ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی نَبِیٍّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ قُلْ لِفُلَانٍ وَ عِزَّتِی لَوْ دَعَوْتَنِی حَتَّی تَتَقَطَّعَ أَوْصَالُکَ مَا اسْتَجَبْتُ لَکَ حَتَّی تَرُدَّ مَنْ مَاتَ إلی [عَلَی] مَا دَعَوْتَهُ إِلَیْهِ فَیَرْجِعَ عَنْهُ‌⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَجُلٌ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ⁽³⁾.

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 32.

2) 2. علل الشرائع ج 2 ص 178.

3) 3. ثواب الأعمال ص 230.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السّلام فرمودند: مردی در گذشته دنبال مال حلال را گرفت ولی نتوانست به آن دست پیدا کند و بعد دنبال مال حرام رفت و به آن هم نرسید، در این هنگام شیطان رسید و به او گفت: ای مرد تو دنیا را از طریق حلال خواستی بدست آوری به آن نرسیدی و بعد در نظر گرفتی از طریق حرام به آن برسی آن را هم نیافتی.

اکنون تو را به چیزی راهنمائی می‌کنم اگر آن را انجام دهی مال زیاد بدست می‌آوری و پیروانت زیاد خواهند شد، گفت: آن چیست بگوئید تا به آن عمل کنم. شیطان گفت: بیائید دین جدیدی درست کنید و مردم را بطرف آن دعوت نمائید.

او هم دستور شیطان را بکار گرفت و دین جدیدی را پایه افکند و مردم را بطرف آن فرا خواند گروهی دعوت او را قبول کردند و مال زیادی بدست آورد، بعد از آن روزی با خودش فکر کرد و گفت: این چه کاری بود که من کردم، دینی ساختم و مردم را به آن دعوت کردم.

کار بدی کردم فکر می‌کنم خداوند توبه مرا قبول نکند مگر اینکه من مردم را بار دیگر دعوت کنم و جریان را به آنها بگویم و از آن‌ها بخواهم دست از این دین بردارند او مرتب به یاران خود مراجعه می‌کرد و به آنان می‌گفت دینی که من شما را بسوی آن دعوت کردم باطل است و من آن را پدید آورده‌ام.

مریدان او گفتند: تو دروغ می‌گوئی آن دین حق می‌باشد تو در آن به شک و تردید گرفتارشده‌ای و از آن بازگشته‌ای او بعد از این زنجیری بدست آورد و آن را بر گردنش آویخت و سر دیگرش بر میخی بر زمین کوبید و گفت: این زنجیر را از گردن بیرون نخواهم کرد تا خداوند مرا بیامرزد.

4) 4. معانی الأخبار ص 393، و قد مر بعض هذه الأخبار ج 69 ص 16 و 17 باب أدنی ما یکون به العبد مؤمنا و أدنی ما یخرجه عنه.

5) 5. البقرة: 179.

وَ حَیَاةً لِغَیْرِهِمَا مِنَ النَّاسِ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ الْقِصَاصَ وَاجِبٌ لَا یَجْسُرُونَ عَلَی الْقَتْلِ مَخَافَةَ الْقِصَاصِ یا أُولِی الْأَلْبابِ أُولِی الْعُقُولِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ثُمَّ قَالَ علیه السلام عِبَادَ اللَّهِ هَذَا قِصَاصُ قَتْلِکُمْ لِمَنْ تَقْتُلُونَهُ فِی الدُّنْیَا وَ تُفْنُونَ رُوحَهُ أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِأَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ وَ مَا یُوجِبُهُ اللَّهُ عَلَی قَاتِلِهِ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقِصَاصِ قَالُوا بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ أَنْ یَقْتُلَهُ قَتْلًا لَا یَنْجَبِرُ وَ لَا یَحْیَا بَعْدَهُ أَبَداً قَالُوا مَا هُوَ قَالَ أَنْ یُضِلَّهُ عَنْ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ یَسْلُکَ بِهِ غَیْرَ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یُغْرِیَهُ بِاتِّبَاعِ طَرَائِقِ أَعْدَاءِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِمْ وَ دَفْعِ عَلِیٍّ عَنْ حَقِّهِ وَ جَحْدِ فَضْلِهِ وَ أَلَّا یُبَالِیَ بِإِعْطَائِهِ وَاجِبَ تَعْظِیمِهِ فَهَذَا هُوَ الْقَتْلُ الَّذِی هُوَ تَخْلِیدُ الْمَقْتُولِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً مُخَلَّداً أَبَداً فَجَزَاءُ هَذَا الْقَتْلِ مِثْلُ ذَلِکَ الْخُلُودِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]احتجاج: امام حسن عسکری علیه السّلام از پدرانش از امام سجاد علیهم السّلام روایت می‌کند که در تفسیر آیه شریفه «وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ» - . بقره / 179 - فرمودند یعنی ای امت محمد برای شما در قصاص حیات است، اگر کسی بخواهد شخصی را بکشد و بداند که از او قصاص می‌کنند این کار را نخواهد کرد. پس قصاص در اینجا موجب می‌شود هم مقتول و هم قاتل زنده بمانند، بنا بر این هر گاه بدانند قصاص هست جرأت به قتل نخواهند کرد چون می‌ترسند آن‌ها را هم بکشند، {ای صاحبان عقل‌ها} یعنی ای خردمندان {در این باره فکر کنید تا از خداوند بترسید.}

بعد از آن فرمود: ای بندگان خدا این قصاص برای کسی است که در دنیا کسی را کشته است و جان او را از وی گرفته، آیا شما را به بزرگتر از این قتل آگاه نسازم و قصاصی را که خداوند از آن می‌گیرد به مراتب بزرگتر از آن قصاص می‌باشد.

عرض کردند بفرمائید یا ابن رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بزرگتر از قتل آن است که او را از امت محمد و ولایت علی علیهما السّلام دور کند و راهی غیر از راه خدا را به او نشان دهد و وی را به طریق دشمنان علی علیه السّلام هدایت کند و به امامت آنها راهنمائی نماید.

البته این قتلی است که هرگز جبران نمی‌گردد و حیاتی بعد از او نمی‌باشد، آنهائی که علی علیه السّلام را از مقام خود دفع کردند و حقش را پایمال کردند و فضلش را منکر شدند، این قتلی است که مقتول را در جهنم مخلد می‌سازد و وقصاصش مانند خود این قتل خلود قاتل در دوزخ می‌باشد. - 1. احتجاج: 174 -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ کَمِهَ أَعْمَی مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ عَبَدَ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ نَکَحَ بَهِیمَةً⁽²⁾.

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ: مِثْلَهُ.

ثم قال الصدوق قوله من کمه أعمی یعنی من أرشد متحیرا فی دینه إلی الکفر و قرره فی نفسه حتی اعتقده و قوله من عبد الدینار و الدرهم یعنی به من یمنع زکاة ماله و یبخل بمواساة إخوانه فیکون قد آثر عبادة الدینار و الدرهم علی عبادة خالقه‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: حسین بن خالد در یک حدیث از حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله روایت می‌کند فرمودند: ملعون است کسی که دیده بصیرت ندارد، ملعون است کسی که بنده درهم و دینار باشد و ملعون می‌باشد کسی که با چهارپائی مقاربت کند. - 2. خصال 1: 64 -

در معانی الاخبار حدیث مشابهی از محمد بن ابراهیم نوفلی ذکر شده است .

شیخ صدوق می‌گوید: «دیده بصیرت ندارد» یعنی کسی که شخص سرگردان در دین را به سوی کفر راهنمایی کند، و کفر در جانش پایدار شود تا به آن اعتقاد پیدا کند، عبارت «کسی که بنده درهم و دینار باشد» یعنی زکات مالش را نپردازد و از دستگیری برادران دینی‌اش خودداری کند، پس بندگی دینار و درهم را با بندگی خدا ترجیح می‌دهد. - 1. معانی الاخبار: 402 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضت أخبار کثیرة فی باب البدع و المقاییس فی ذلک.

1) 1. الاحتجاج ص 174.

2) 2. الخصال ج 1 ص 64.

3) 3. معانی الأخبار ص 402.

**[ترجمه]روایت‌های زیادی در این خصوص در باب بدعت و معیارهای آن بیان شد.

**[ترجمه]

«9»

سن، [المحاسن] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنِ اجْتَرَأَ عَلَی اللَّهِ فِی الْمَعْصِیَةِ وَ ارْتِکَابِ الْکَبَائِرِ فَهُوَ کَافِرٌ وَ مَنْ نَصَبَ دِیناً غَیْرَ دِینِ اللَّهِ فَهُوَ مُشْرِکٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]محاسن: زراره از امام باقر علیه السّلام روایت می‌کند که فرمود: هر کس بر خداوند جرأت معصیت پیدا کند و مرتکب کبائر شود کافر می‌باشد و هر کس دینی غیر از دین خدا، ایجاد نماید مشرک است. - . محاسن: 209 -

**[ترجمه]

«10»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ⁽²⁾یَعْنِی لِیَسْتَکْمِلُوا الْکُفْرَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ یَعْنِی کُفْرَ الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُمْ قَالَ اللَّهُ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابو حمزه از امام باقر علیه السّلام در تفسیر آیه شریفه «لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ» - . نحل / 25 - فرمودند: {یعنی روز قیامت با کفر کامل حضور پیدا می‌کنند} و در تفسیر «وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ» فرمود: یعنی کسانی که بوسیله آنها کافر شده‌اند نیز به گردن آنها می‌باشند و {چه گناه سنگینی را حمل می‌کنند}. - . تفسیر عیاشی 2: 257 -

**[ترجمه]

باب 111 من وصف عدلا ثم خالفه إلی غیره

الآیات

البقرة: أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌⁽⁴⁾

**[ترجمه]بقرة «أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» - . بقره / 44 -

{آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید، با اینکه شما کتاب [خدا] را می‌خوانید؟ آیا [هیچ] نمی‌اندیشید؟}.

**[ترجمه]

تفسیر

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ فی تفسیر الإمام علیه السلام: أَیْ بِالصَّدَقَاتِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَاتِ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ أَیْ تَتْرُکُونَهَا وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَیِ التَّوْرَاةَ الْآمِرَةَ لَکُمْ بِالْخَیْرَاتِ النَّاهِیَةَ عَنِ الْمُنْکَرَاتِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ مَا عَلَیْکُمْ مِنَ الْعِقَابِ فِی أَمْرِکُمْ بِمَا بِهِ لَا تَأْخُذُونَ وَ فِی نَهْیِکُمْ عَمَّا أَنْتُمْ فِیهِ مُنْهَمِکُونَ.

نَزَلَتْ فِی عُلَمَاءِ الْیَهُودِ وَ رُؤَسَائِهِمُ الْمَرَدَةِ الْمُنَافِقِینَ الْمُحْتَجِنِینَ أَمْوَالَ الْفُقَرَاءِ الْمُسْتَأْکِلِینَ لِلْأَغْنِیَاءِ الَّذِینَ کَانُوا یَأْمُرُونَ بِالْخَیْرِ وَ یَتْرُکُونَهُ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الشَّرِّ وَ یَرْتَکِبُونَهُ‌⁽⁵⁾.

1) 1. المحاسن ص 209.

2) 2. النحل: 25.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 257.

4) 4. البقرة: 44.

5) 5. تفسیر الإمام ص 113.

**[ترجمه]«أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ» امام علیه السلام در تفسیر این آیه می‌فرماید: یعنی با صدقه و ادای امانت. «وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ» یعنی خود آن را ترک می‌کنید، «وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ» یعنی کتاب تورات که شما را به خیر امر کرده و از بدی باز می‌دارد، «أَ فَلا تَعْقِلُونَ» کیفری که در پی این عمل در انتظارتان است، یعنی در امر به کار نیکی که خود انجام نمی‌دهید و در نهی عملی که خود شیفته آن هستید.

این آیه درباره علمای یهود و سران طغیان‌گری که اموال فقیران را تصاحب می‌کنند تا ثروتمندان آن را بخورند، همان کسانی که به نیکی فرمان می‌دهند اما خود آن را ترک می‌کنند، و از شر نهی می‌کنند اما خود مرتکب آن می‌شوند. - . تفسیر امام: 113 -

**[ترجمه]

أقول

فی القاموس احتجن المال ضمه و احتواه.

و قال علی بن إبراهیم نزلت فی الخطباء و القصاص و هو

قول أمیر المؤمنین علیه السلام: وَ عَلَی کُلِّ مِنْبَرٍ خَطِیبٌ مِصْقَعٌ یَکْذِبُ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ وَ عَلَی کِتَابِهِ‌⁽¹⁾.

وَ فِی الْمَجْمَعِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَرَرْتُ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی عَلَی أُنَاسٍ تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِیضَ مِنْ نَارٍ فَقُلْتُ مَنْ هَؤُلَاءِ یَا جَبْرَئِیلُ فَقَالَ هَؤُلَاءِ خُطَبَاءُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْیَا مِمَّنْ کَانُوا یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ یَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ‌⁽²⁾.

وَ فِی مِصْبَاحِ الشَّرِیعَةِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ لَمْ یَنْسَلِخْ مِنْ هَوَاجِسِهِ وَ لَمْ یَتَخَلَّصْ مِنْ آفَاتِ نَفْسِهِ وَ شَهَوَاتِهَا وَ لَمْ یَهْزِمِ الشَّیْطَانَ وَ لَمْ یَدْخُلْ فِی کَنَفِ اللَّهِ وَ أَمَانِ عِصْمَتِهِ لَا یَصْلُحُ لِلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یَکُنْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَکُلَّ مَا أَظْهَرَ یَکُونُ حُجَّةً عَلَیْهِ وَ لَا یَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ یُقَالُ لَهُ یَا خَائِنُ أَ تُطَالِبُ خَلْقِی بِمَا خُنْتَ بِهِ نَفْسَکَ وَ أَرْخَیْتَ عَنْهُ عِنَانَکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]در فرهنگ لغت «احتجن المال» به معنای گردآوردن و مالک بودن است .

علی بن ابراهیم می‌گوید این آیه در شأن خطیبان و داستان سرایان نازل شده است. امیر المومنین علیه السلام می‌فرماید: بر هر منبر خطیب و سخنوری است که بر خدا و رسولش صلی الله علیه و آله و بر کتاب الهی دروغ می‌بندد. - . تفسیر قمی: 38 -

در مجمع، به نقل از أنس حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است: در شب معراج گروهی را دیدم که لب‌هایشان با قیچی‌های آتشین بریده می‌شد، پرسیدم: ای جبرئیل، این‌ها چه کسانی هستند؟ فرمود: این‌ها سخنورانی از اهل دنیا هستند که مردم را به نیکی فرمان داده و خود را فراموش می‌کنند. - . مجمع البیان 1: 98 -

در مصباح الشریعه از امام صادق علیه السلام روایت شده است: کسی که از خیالات درونی جدا نشده و از آفتهای نفس خود و شهوات آن آزاد نگشته و شیطان را شکست نداده و در حفظ الهی و امان سپر خداوند داخل نگشته، صلاحیت امر به معروف و نهی از منکر ندارد؛ زیرا اگر دارای این ویژگیها نبود، هرچه به مردم بگوید دلیلی علیه خود او خواهد بود و مردم از او بهره نخواهند برد. خداوند تعالی می فرماید: آیا مردم را به نیکی امر می کنید و خود را فراموش می نمایید. و به او خطاب می شود که ای خائن! آیا از مردم چیزی رامیخواهی ودستور میدهی که خودت به آن خیانت کردهای و لجام خود را از آن گسیختی. - . مصباح الشریعه: 42 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ یُوسُفَ الْبَزَّازِ عَنِ الْمُعَلَّی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ عَمِلَ بِغَیْرِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که فرمود: به درستی در روز قیامت بیشترین حسرت نصیب کسی است که عدالت و اعمال درست را به دیگران توصیه کرده است ولی خودش کاری غیر از آن را انجام داده. - . کافی 2: 299 -

**[ترجمه]

بیان

من وصف عدلا أی بین للناس أمرا حقا موافقا لقانون العدل أو أمرا وسطا غیر مائل إلی إفراط أو تفریط و لم یعمل به أو وصف دینا حقا و لم یعمل بمقتضاه کما إذا ادعی القول بإمامة الأئمة علیهم السلام و لم یتابعهم قولا و فعلا و یؤید الأول قوله علیه السلام أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 38.

2) 2. مجمع البیان ج 1 ص 98.

3) 3. مصباح الشریعة ص 42.

4) 4. الکافی ج 2 ص 299.

و قوله سبحانه لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾

وَ مَا رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَرَرْتُ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی بِقَوْمٍ تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِیضَ مِنْ نَارٍ فَقُلْتُ مَنْ أَنْتُمْ قَالُوا کُنَّا نَأْمُرُ بِالْخَیْرِ وَ لَا نَأْتِیهِ وَ نَنْهَی عَنِ الشَّرِّ وَ نَأْتِیهِ.

و مثله کثیر.

**[ترجمه]«من وصف عدلا»، یعنی هر کسی امر حق را (که موافق قانون عدالت یا امر میانهای و متعادلی که به هیچ کدام از حالتهای افراط یا تفریط تمایل ندارد) برای دیگران بیان و توصیه کرده است ولی خودش بدان عمل نکرده است و یا از دین حقی سخن بگوید اما به مقتضای آن عمل نکند، مثل اینکه ادعای امامت ائمه علیهم السلام را داشته باشد اما در سخن و عمل از ایشان پیروی نکند، و در تایید احتمال اول(که وصف عدلا به معنای بیان وتوصیه مردم به حق وعدم عمل کردن خود به آن) شواهدزیادی وجود دارد از جمله این کلام حضرت علیه السلام که می‌فرمایند: « أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ»

و نیز خدای متعال می‌فرماید: «لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ». {چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟} - . صف / 2 -

مفسران «ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ» را به خدایان آن‌ها تعبیر کرده و «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ» یعنی خدایان و گمراهان؛ کبکبه تکرار «کب» بوده و معنا را تکرار نموده است، گویا هر کس در آتش می‌افتد پشت سر هم در آتش افتاده و در آن می‌غلتد تا در قعر جهنم جای گیرد .

منظور از «هم قوم» در سخن حضرت علیه السلام؛ ضمیر بیان شده در آیه به قوم برمیگردد و یا «هم» ضمیری است که به مدلول «هم» در آیه بر می گردد، به این معنا که: منظور از «معبودین» در این آیه، کسانی هستند که از باطل پیروی کردند، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ» - . یس / 0 - . آن‌ها قومی هستند که از اسلام دم زدند اما به مقتضای آن عمل نکردند، مانند کسانی که خلافت را غصب نمودند، با آنکه ادعای اسلام داشتند اما در امر جانشینی ائمه علیهم السلام با خداوند و رسولش صلی الله علیه و آله مخالفت نموده و گروهی از ایشان پیروی کردند و یا ادعای ایمان کرده و خود را آراسته به ویژگی‌های شخص با ایمان می‌دانستند اما با ائمه علیهم السلام مخالفت می‌کردند، و در عین حال که از ایمان به ایشان علیهم السلام دم می‌زدند، دین خدا را تغییر دادند و در آن بدعت گذاشتند و جمع گمراهی نیز از آن‌ها پیروی کردند.

ممکن است «هم» به «غاوون» برگردد، مرجع ضمیر «هم» در این آیه بت‌پرستان و یا معبودانشان است، اما با توجه به آیات قبلی این احتمال بعید به نظر می‌رسد. علی بن ابراهیم پس از نقل این روایت، در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: «هم» بنی امیه هستند و «الغاوون» فرزندان فلانی یعنی بنی عباس هستند. - . تفسیر قمی: 473 -

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِ

1) 1. الشعراء: 94.

2) 2. الکافی ج 2 ص 300، و مثله فی المحاسن ص 120.

3) 3. یس: 60.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 473.

بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ خَیْثَمَةَ قَالَ قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُ لَنْ یُنَالَ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِعَمَلٍ وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ یُخَالِفُهُ إِلَی غَیْرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمودند: به شیعیان ما برسانید که به مقامات عالیه در نزد خداوند نخواهید رسید مگر آنگاه که عمل کنید، و به شیعیان ما بگوئید کسانی روز قیامت بیشتر حسرت می‌خورند که از عدالت دم زنند، ولی در عمل برخلاف گفتههایشان کارهایی دیگری انجام دهند. - . . کافی 2: 300 -

**[ترجمه]

بیان

ما عند الله أی من المثوبات و الدرجات و القربات.

**[ترجمه]«ما عند الله» منظور پاداش‌ها و مقام‌ها و نزدیکی به خداوند است .

**[ترجمه]

باب 112 الاستخفاف بالدین و التهاون بأمر الله

الآیات

الکهف: وَ یُجادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیاتِی وَ ما أُنْذِرُوا هُزُواً⁽²⁾

طه: وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً⁽³⁾

الروم: ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽⁴⁾

الصافات: بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ وَ إِذا ذُکِّرُوا لا یَذْکُرُونَ وَ إِذا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ وَ قالُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ‌⁽⁵⁾

ص: وَ قالُوا ما لَنا لا نَری رِجالًا کُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ⁽⁶⁾

الزخرف: فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآیاتِنا إِذا هُمْ مِنْها یَضْحَکُونَ‌⁽⁷⁾

الجاثیة: وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آیاتِنا شَیْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌⁽⁸⁾

1) 1. الکافی ج 2 ص 300.

2) 2. الکهف: 56.

3) 3. طه: 115.

4) 4. الروم: 10.

5) 5. الصافّات: 12- 15.

6) 6. ص: 62- 63.

7) 7. الزخرف: 47.

8) 8. الجاثیة: 9.

و قال تعالی: وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ إلی قوله تعالی ذلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ‌⁽¹⁾

النجم: أَ فَمِنْ هذَا الْحَدِیثِ تَعْجَبُونَ وَ تَضْحَکُونَ وَ لا تَبْکُونَ وَ أَنْتُمْ سامِدُونَ‌⁽²⁾

{کسانی که کافر شده‌اند، به باطل مجادله می‌کنند تا به وسیله آن، حق را پایمال گردانند، و نشانه‌های من و آنچه را [بدان] بیم داده شده‌اند به ریشخند گرفتند.}

• وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً - . طه / 115 -

{و به یقین پیش از این با آدم پیمان بستیم، و[لی آن را] فراموش کرد، و برای او عزمی [استوار] نیافتیم.}

• ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُنَ‌ - . روم / 10 -

{آنگاه فرجام کسانی که بدی کردند [بسی] بدتر بود، [چرا] که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به ریشخند می‌گرفتند.}

• بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ * وَ إِذا ذُکِّرُوا لا یَذْکُرُونَ * وَ إِذا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ * وَ قالُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ - . صافات / 12 – 15 -

{بلکه عجب می‌داری و [آنها] ریشخند می‌کنند. و چون پند داده شوند عبرت نمی‌گیرند.دو چون آیتی ببینند به ریشخند می‌پردازند. و می‌گویند: «این جز سحری آشکار نیست.»} - وَ قالُوا ما لَنا لا نَری رِجالًا کُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ * أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ - . ص / 62 - 63 -

{و می‌گویند: «ما را چه شده است که مردانی را که ما آنان را از [زمره] اشرار می‌شمردیم نمی‌بینیم؟ آیا آنان را [در دنیا] به ریشخند می‌گرفتیم یا چشمها[ی ما] بر آنها نمی‌افتد؟»}

• فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآیاتِنا إِذا هُمْ مِنْها یَضْحَکُونَ‌ - . زخرف / 47 -

{پس چون آیات ما را برای آنان آورد، ناگهان ایشان بر آنها خنده زدند.}

• وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آیاتِنا شَیْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌ - . جاثیه / 9 -

{و چون از نشانه‌های ما چیزی بداند، آن را به ریشخند می‌گیرد. آنان عذابی خفّت‌آور خواهند داشت.}

• وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ تا آنجا که می‌فرماید: ذلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ‌ - . جاثیه / 33 – 35 -

{و [حقیقتِ] بدیهایی که کرده‌اند، بر آنان پدیدار می‌شود و آنچه را که بدان ریشخند می‌کردند، آنان را فرومی‌گیرد.}

1) 1. الجاثیة: 33- 35.

2) 2. النجم: 59- 61.

3) 3. الخصال ج 1 ص 102.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 42.

5) 5. ثواب الأعمال ص 184.

سن، [المحاسن] جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْقَدَّاحِ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمودند: از غفلت دوری کنید، هر کس در کارها غفلت کند از خودش هم غافل می‌شود، از کسالت در امور دینی و سستی و سهل‌انگاری در امر خداوند بترسید و بدانید هر کس امر خداوند را اهمیت ندهد خداوند روز قیامت به او توجه نخواهد کرد. - . ثواب الاعمال: 184 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از قداح بیان شده است. - . محاسن: 96 -

**[ترجمه]

«4»

سن، [المحاسن] النَّوْفَلِیُّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لَا دِینَ لَهُ.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق و او از پدرانش علیهم السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خداوند مؤمن ضعیفی را که به دین اهمیت نمی‌دهد مبغوض می‌دارد .

**[ترجمه]

باب 113 الإعراض عن الحق و التکذیب به

الآیات

البقرة: وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاقٍ‌⁽²⁾

آل عمران: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ‌⁽³⁾

و قال: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْکافِرِینَ‌⁽⁴⁾

و قال: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ‌⁽⁵⁾

و قال: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‌⁽⁶⁾

الأنعام: وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْباءُ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ‌⁽⁸⁾

و قال تعالی: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ صَدَفَ عَنْها سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما کانُوا یَصْدِفُونَ‌⁽⁹⁾

التوبة: وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ

1) 1. المحاسن ص 96.

2) 2. البقرة: 137.

3) 3. آل عمران: 23.

4) 4. آل عمران: 32.

5) 5. آل عمران: 63 و 64.

6) 6. آل عمران: 63 و 64.

7) 7. الأنعام: 4 و 5.

8) 8. الأنعام: 46.

9) 9. الأنعام: 157.

فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ⁽¹⁾

هود: وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ⁽²⁾

الحجر: وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ‌⁽³⁾

طه: إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی إلی قوله تعالی وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبی‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وِزْراً⁽⁵⁾

الأنبیاء: بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ‌⁽⁶⁾

الحج: وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُوا الْمُنْکَرَ یَکادُونَ یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ عَلَیْهِمْ آیاتِنا قُلْ أَ فَأُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ⁽⁷⁾

المؤمنون: قَدْ کانَتْ آیاتِی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ تَنْکِصُونَ مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ إلی قوله تعالی بَلْ أَتَیْناهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ‌⁽⁸⁾

الفرقان: فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً⁽⁹⁾

الشعراء: وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا کانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبؤُا ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْناهُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ‌⁽¹¹⁾

1) 1. براءة: 74.

2) 2. هود: 3.

3) 3. الحجر: 81.

4) 4. طه: 48- 56.

5) 5. طه: 100.

6) 6. الأنبیاء: 24.

7) 7. الحجّ: 72.

8) 8. المؤمنون: 66- 71.

9) 9. الفرقان: 77.

10) 10. الشعراء: 5 و 6.

11) 11. الشعراء: 8.

و قال تعالی: فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ⁽¹⁾

النمل: وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ‌⁽²⁾

العنکبوت: وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ‌⁽³⁾

لقمان: وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا وَلَّی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا کُلُّ خَتَّارٍ کَفُورٍ⁽⁵⁾

فاطر: وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتابِ الْمُنِیرِ ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدی مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِیرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً⁽⁷⁾

یس: وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ‌⁽⁸⁾

ص: قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ‌⁽⁹⁾

المؤمن: کَذلِکَ یُؤْفَکُ الَّذِینَ کانُوا بِآیاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ إلی قوله تعالی أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللَّهِ أَنَّی یُصْرَفُونَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتابِ وَ بِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ‌⁽¹⁰⁾

1) 1. الشعراء: 189.

2) 2. النمل: 14.

3) 3. العنکبوت: 18.

4) 4. لقمان: 7.

5) 5. لقمان: 32.

6) 6. فاطر: 25- 26.

7) 7. فاطر: 42.

8) 8. یس: 46.

9) 9. ص: 67- 68.

10) 10. المؤمن: 63- 70.

الجاثیة: وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ آیاتِ اللَّهِ تُتْلی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽¹⁾

محمد: إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ‌⁽²⁾

ق: بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ‌⁽³⁾

الطور: فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ الَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ‌⁽⁴⁾

الرحمن: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ‌⁽⁵⁾

نوح: رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَ نَهاراً فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائِی إِلَّا فِراراً وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً⁽⁶⁾

الجن: وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً⁽⁷⁾

المدثر: وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ إلی قوله تعالی فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ⁽⁸⁾

المرسلات: وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ‌⁽⁹⁾

العلق: أَ رَأَیْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَری کَلَّا لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِیَةِ ناصِیَةٍ کاذِبَةٍ خاطِئَةٍ فَلْیَدْعُ نادِیَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ⁽¹⁰⁾

{ولی اگر روی برتافتند، جز این نیست که سر ستیز [و جدایی ] دارند؛}

• آل عمران أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ‌ - . آل عمران / 32 -

{آیا داستان کسانی را که بهره‌ای از کتاب [تورات] یافته‌اند ندانسته‌ای که [چون] به سوی کتاب خدا فراخوانده می‌شوند تا میانشان حکم کند، آنگه گروهی از آنان به حال اعراض، روی برمی‌تابند؟}

•

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْکافِرِینَ‌ - . آل عمران / 23 - {پس اگر رویگردان شدند، قطعاً خداوند کافران را دوست ندارد.} و فرمود: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ‌ - . آل عمران / 63 و 64 - {پس اگر رویگردان شدند، همانا خداوند به [حال] مفسدان داناست.}

•

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‌ - . آل عمران / 63 و 64 - {پس اگر [از این پیشنهاد] اعراض کردند، بگویید: «شاهد باشید که ما مسلمانیم [نه شما].»}

•

وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ * فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْباءُ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ - . انعام / 4 و 5 -

{و هیچ نشانه‌ای از نشانه‌های پروردگارشان به سویشان نمی‌آمد مگر آنکه از آن روی بر می‌تافتند. آنان حقّ را هنگامی که به سویشان آمد تکذیب کردند، پس به زودی، [حقیقت] خبرهای آنچه را که به ریشخند می‌گرفتند به آنان خواهد رسید.} و فرمود: انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ‌ - . انعام / 46 - {بنگر چگونه آیات [خود] را [گوناگون] بیان می‌کنیم، سپس آنان روی برمی‌تابند؟} و فرمود: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ صَدَفَ عَنْها سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما کانُوا یَصْدِفُونَ - . انعام / 157 - {پس کیست ستمکارتر از آن کس که آیات خدا را دروغ پندارد و از آنها روی گرداند؟ به زودی کسانی را که از آیات ما روی می‌گردانند، به سبب [همین] اعراضشان، به عذابی سخت مجازات خواهیم کرد.}

• وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ - . براءه / 74 -

{و اگر روی برتابند، خدا آنان را در دنیا و آخرت عذابی دردناک می‌کند، و در روی زمین یار و یاوری نخواهند داشت.}

•

وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ - . هود / 3 - {و اگر رویگردان شوید من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.}

•

وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ‌ - . حجر / 81 -

{و آیات خود را به آنان دادیم، و[لی] از آنها اعراض کردند.}

• إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی

{در حقیقت به سوی ما وحی آمده که عذاب بر کسی است که تکذیب کند و روی گرداند.»} إلی قوله تعالی وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبی - . طه / 48 – 56 - {در حقیقت، [ما] همه آیات خود را به [فرعون] نشان دادیم، ولی [او آنها را] دروغ پنداشت و نپذیرفت.} و فرمود: مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وِزْراً - . طه / 100 - {هر کس از [پیروی] آن روی برتابد، روز قیامت بار گناهی بر دوش می‌گیرد.}

• بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ‌ - . انبیاء / 24 -

{[نه!] بلکه بیشترشان حق را نمی‌شناسند و در نتیجه از آن رویگردانند.}

• وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُوا الْمُنْکَرَ یَکادُونَ یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ عَلَیْهِمْ آیاتِنا قُلْ أَ فَأُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ - . حج / 72 -

{و چون آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود، در چهره کسانی که کفر ورزیده‌اند [اثر] انکار را تشخیص می‌دهی: چیزی نمانده که بر کسانی که آیات ما را بر ایشان تلاوت می‌کنند حمله‌ور شوند. بگو: «آیا شما را به بدتر از این خبر دهم؟ [همان] آتش است که خدا آن را به کسانی که کفر ورزیده‌اند وعده داده، و چه بد سرانجامی است.»}

• قَدْ کانَتْ آیاتِی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ تَنْکِصُونَ مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ

{در حقیقت، آیات من بر شما خوانده می‌شد و شما بودید که همواره به قهقرا می‌رفتید.} تا آنجا که فرمود: بَلْ أَتَیْناهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ‌ - . مومنون / 66 – 71 - {[نه!] بلکه یادنامه‌شان را به آنان داده‌ایم، ولی آنها از [پیروی] یادنامه خود رویگردانند.}

• فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً - . فرقان / 77 -

{در حقیقت شما به تکذیب پرداخته‌اید و به زودی [عذاب بر شما] لازم خواهد شد.»}

• وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا کانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ * فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبؤُا ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ - . شعراء / 5 و 6 -

{و هیچ تذکّر جدیدی از سوی [خدای] رحمان برایشان نیامد جز اینکه همواره از آن روی برمی‌تافتند. [آنان] در حقیقت به تکذیب پرداختند، و به زودی خبر آنچه که بدان ریشخند می کردند، بدیشان خواهد رسید.} تا آنجا که می‌فرماید: فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْناهُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ‌ - . شعراء / 8 -

{پس تکذیبش کردند و هلاکشان کردیم. قطعاً در این [ماجرا درس] عبرتی بود، و[لی] بیشترشان ایمان‌آورنده نبودند.}

• «فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ - . شعراء / 189 -

{پس او را تکذیب کردند، و عذابِ روزِ ابر [آتشبار] آنان را فرو گرفت}

•

وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ‌ - . نمل / 14 - {و با آنکه دلهایشان بدان یقین داشت، از روی ظلم و تکبّر آن را انکار کردند. پس ببین فرجام فسادگران چگونه بود.}

•

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ‌ - . عنکبوت / 18 -

{و اگر تکذیب کنید، قطعاً امّتهای پیش از شما [هم] تکذیب کردند، و بر پیامبر [خدا] جز ابلاغ آشکار [وظیفه‌ای] نیست.}

• وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا وَلَّی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌ - . لقمان / 7 -

{و چون آیات ما بر او خوانده شود، با نِخوت روی برمی‌گرداند، چنانکه گویی آن را نشنیده [یا] گویی در گوشهایش سنگینی است؛ پس او را از عذابی پردرد خبر ده.}

•

وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا کُلُّ خَتَّارٍ کَفُورٍ - . لقمان / 32 - {و نشانه‌های ما را جز هر خائن ناسپاسگزاری انکار نمی‌کند.}

•

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتابِ الْمُنِیرِ * ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ - . فاطر / 25 – 26 -

{و اگر تو را تکذیب کنند، قطعاً کسانی که پیش از آنها بودند [نیز] به تکذیب پرداختند. پیامبرانشان دلایل آشکار و نوشته‌ها و کتاب روشن برای آنان آوردند. آنگاه کسانی را که کافر شده بودند فرو گرفتم؛ پس چگونه بود کیفر من؟}

• وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدی مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِیرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً - . فاطر / 42 -

{و با سوگندهای سخت خود به خدا سوگند یاد کردند که اگر هرآینه هشداردهنده‌ای برای آنان بیاید، قطعاً از هر یک از امّتها[ی دیگر] راه‌یافته‌تر شوند، و[لی] چون هشداردهنده‌ای برای ایشان آمد، جز بر نفرتشان نیفزود.}

• وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ‌ - . یس / 46 -

{و هیچ نشانه‌ای از نشانه‌های پروردگارشان بر آنان نیامد، جز اینکه از آن رویگردان شدند.}

• قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ * أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ‌ - . ص / 67 – 68 -

{بگو: «این خبری بزرگ است،[که] شما از آن روی برمی‌تابید.} - کَذلِکَ یُؤْفَکُ الَّذِینَ کانُوا بِآیاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ {کسانی که نشانه‌های خدا را انکار می‌کردند، این گونه [از خدا] رویگردان می‌شوند.} تا آنجا که می‌فرماید: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللَّهِ أَنَّی یُصْرَفُونَ * الَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتابِ وَ بِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ‌ - . مومن / 63 – 70 -

{آیا کسانی را که در [ابطال] آیات خدا مجادله می‌کنند ندیده‌ای [که] تا کجا [از حقیقت] انحراف حاصل کرده‌اند؟ کسانی که کتاب [خدا] و آنچه را که فرستادگان خود را بدان گسیل داشته‌ایم تکذیب کرده‌اند، به زودی خواهند دانست}

• وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ * آیاتِ اللَّهِ تُتْلی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌ - . جاثیه / 7 – 8 -

{وای بر هر دروغزن گناه‌پیشه! [که] آیات خدا را که بر او خوانده می‌شود، می‌شنود و باز به حال تکبّر -چنانکه گویی آن را نشنیده است- سماجت می‌ورزد. پس او را از عذابی پردرد خبر ده.}

• إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ‌ - . قتال / 25 -

{بی‌گمان، کسانی که پس از آنکه [راهِ] هدایت بر آنان روشن شد [به حقیقت] پشت کردند، شیطان آنان را فریفت و به آرزوهای دور و درازشان انداخت.}

• بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ‌ - . ق / 5 -

{[نه،] بلکه حقیقت را، وقتی برایشان آمد، دروغ خواندند، و آنها در کاری سردرگم [مانده]اند.}

• فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ * الَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ‌ - . طور / 11 – 12 -

{پس وای بر تکذیب‌کنندگان در آن روز. آنان که به یاوه سرگرمند.} - فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ - . در آیات مختلف. -

{پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟}

• رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَ نَهاراً * فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائِی إِلَّا فِراراً * وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً - . نوح / 5 – 7 -

{[نوح] گفت: «پروردگارا، من قوم خود را شب و روز دعوت کردم، و دعوت من جز بر گریزشان نیفزود. و من هر بار که آنان را دعوت کردم تا ایشان را بیامرزی، انگشتانشان را در گوشهایشان کردند و ردای خویشتن بر سر کشیدند و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر کبر خود افزودند.}

• وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً - . جن / 17 -

{تا در این باره آنان را بیازماییم، و هر کس از یاد پروردگار خود دل بگرداند، وی را در قید عذابی [روز]افزون درآورد.}

• وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ تا آنجا که می‌فرماید: فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ * مُعْرِضِینَ کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ * فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ - . مدثر / 45 – 51 -

{با هرزه‌درایان هرزه‌درایی می‌کردیم، و روز جزا را دروغ می‌شمردیم} {پس چرا از این تذکار رو گردانند؟ به خرانِ رمنده‌ای مانند: که از پیش شیری گریزان شده است.}

• وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ‌ - . در آیات مختلف. -

{آن روز وای بر تکذیب‌کنندگان!}

• أَ رَأَیْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی* أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَری * کَلَّا لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِیَةِ * ناصِیَةٍ کاذِبَةٍ خاطِئَةٍ * فَلْیَدْعُ نادِیَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ. - . علق / 13 - 18 -

{و باز] آیا چه پنداری [که] اگر او به تکذیب پردازد و روی برگردانَد [چه کیفری در پیش دارد]؟ مگر ندانسته که خدا می‌بیند؟ زنهار، اگر باز نایستد، موی پیشانی [او] را سخت بگیریم؛ [همان] مویِ پیشانی دروغزن گناه‌پیشه را. [بگو] تا گروه خود را بخواند. بزودی آتشبانان را فرا خوانیم.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی

1) 1. الجاثیة: 7- 8.

2) 2. القتال: 25.

3) 3. ق: 5.

4) 4. الطور: 11- 12.

5) 5. فی آیات عدیدة.

6) 6. نوح: 5- 7.

7) 7. الجن: 17.

8) 8. المدّثّر: 45- 51.

9) 9. فی آیات عدیدة.

10) 10. العلق: 13- 18.

وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ⁽¹⁾قَالَ الْعَنِیدُ الْمُعْرِضُ عَنِ الْحَقِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره آیه شریفه

«خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ» - . ابراهیم / 15 - {و [سرانجام] هر زورگوی لجوجی نومید شد. فرمود: عنید کسی است که از حق رویگردان باشد.} - . تفسیر قمی: 344 -

**[ترجمه]

«2»

جا، [المجالس للمفید] بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی قَتَادَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحَقَّ مُنِیفٌ فَاعْمَلُوا بِهِ وَ مَنْ سَرَّهُ طُولُ الْعَافِیَةِ فَلْیَتَّقِ اللَّهَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: امام صادق علیه السّلام فرمودند: حق عالی است به آن عمل کنید و هر کس از طول عافیت و سلامتی و خوشی زیاد خوشحال می‌شود باید از خداوند بترسد. - . مجالس مفید: ؟ -

**[ترجمه]

«3»

ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: مَا تَرَکَ الْحَقَّ عَزِیزٌ إِلَّا ذَلَّ وَ لَا أَخَذَ بِهِ ذَلِیلٌ إِلَّا عَزَّ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نحف العقول: ابو محمد علیه السّلام فرمودند: هر عزیزی که حق را ترک کند خوار می‌گردد و هر ذلیلی که به حق عمل کند، عزت یابد. - . تحف العقول: 489 در چ -

**[ترجمه]

باب 114 الکذب و روایته و سماعه

الآیات

المائدة: وَ مِنَ الَّذِینَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ إلی قوله تعالی یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ إلی قوله تعالی سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ‌⁽⁵⁾

التوبة: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلی یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ‌⁽⁶⁾

النحل: وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ‌⁽⁷⁾

الکهف: إِنْ یَقُولُونَ إِلَّا کَذِباً⁽⁸⁾

الحج: وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ⁽⁹⁾

الأحزاب: لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی

1) 1. إبراهیم: 15.

2) 2. تفسیر القمّیّ: 344.

3) 3. مجالس المفید:

4) 4. تحف العقول: 489 فی ط.

5) 5. المائدة: 41- 42.

6) 6. براءة: 77.

7) 7. النحل: 62.

8) 8. الکهف: 5.

9) 9. الحجّ: 30.

الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لا یُجاوِرُونَکَ فِیها إِلَّا قَلِیلًا⁽¹⁾

الزمر: إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفَّارٌ⁽²⁾

المؤمن: إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ‌⁽³⁾

الجاثیة: وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ‌⁽⁴⁾

• فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلی یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ‌ - . براءه / 77 -

{در نتیجه، به سزای آنکه با خدا خلف وعده کردند و از آن روی که دروغ می‌گفتند، در دلهایشان -تا روزی که او را دیدار می‌کنند- پیامدهای نفاق را باقی گذارد.}

• وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ‌ - . نحل / 62 -

{و چیزی را که خوش نمی‌دارند، برای خدا قرار می‌دهند، و زبانشان دروغ‌پردازی می‌کند که [سرانجام] نیکو از آنِ ایشان است. حقاً که آتش برای آنان است و به سوی آن پیش فرستاده خواهند شد.}

• إِنْ یَقُولُونَ إِلَّا کَذِباً - . کهف / 5 -

{[آنان] جز دروغ نمی‌گویند.}

• وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ - . حج / 30 -

{و از گفتار باطل اجتناب ورزید.}

• َئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لا یُجاوِرُونَکَ فِیها إِلَّا قَلِیلًا - . احزاب / 60 -

{اگر منافقان و کسانی که در دلهایشان مرضی هست و شایعه‌افکنان در مدینه، [از کارشان] باز نایستند، تو را سخت بر آنان مسلط می‌کنیم تا جز [مدّتی] اندک در همسایگی تو نپایند.}

• إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفَّارٌ - . زمر / 3 -

{در حقیقت، خدا آن کسی را که دروغ‌پردازِ ناسپاس است هدایت نمی‌کند.}

• مؤمن إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ‌ - . مومن / 28 -

{خدا کسی را که افراطکار دروغزن باشد هدایت نمی‌کند.}

• وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ - . جاثیه / 7 -

{وای بر هر دروغزن گناه‌پیشه!}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی النُّعْمَانِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا بَا النُّعْمَانِ لَا تَکْذِبْ عَلَیْنَا کَذِبَةً فَتُسْلَبَ الْحَنِیفِیَّةَ وَ لَا تَطْلُبَنَّ أَنْ تَکُونَ رَأْساً فَتَکُونَ ذَنَباً وَ لَا تَسْتَأْکِلِ النَّاسَ بِنَا فَتَفْتَقِرَ فَإِنَّکَ مَوْقُوفٌ لَا مَحَالَةَ وَ مَسْئُولٌ فَإِنْ صَدَقْتَ صَدَّقْنَاکَ وَ إِنْ کَذَبْتَ کَذَّبْنَاکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمودند: ای ابو نعمان بر ما دروغ نبند که شریعت از تو سلب خواهد شد، از جاه‌طلبی و ریاست‌خواهی و برتری‌جوئی دست بکش تا به گناه آلوده نگردی، ما را ابزاری برای غارت کردن و چپاول مردم قرار نده(با استفاده از ما، مردم را چپاول نکن) که فقیر خواهی شد، تو حتما در پیشگاه خداوند حضور پیدا می‌کنی و در برابر رفتارهایت مسئولی و باید جواب بدهی، اگر درستکردار باشی، تصدیق می‌کنیم و اگر دروغ گفتی و صالح نباشی، ما هم تکذیب می‌کنیم. - . کافی 2: 338 -

**[ترجمه]

بیان

کذبة أی کذبة واحدة فکیف الأکثر و الکذب الإخبار عن الشی‌ء بخلاف ما هو علیه سواء طابق الاعتقاد أم لا علی المشهور و قیل الصدق مطابقة الاعتقاد و الکذب خلافه و قیل الصدق مطابقة الواقع و الاعتقاد معا و الکذب خلافه و الکلام فیه یطول و لا ریب فی أن الکذب من أعظم المعاصی و أعظم أفراده و أشنعها الکذب علی الله و علی رسوله و علی الأئمة علیهم السلام.

فتسلب الحنیفیة الحنیفیة مفعول ثان لتسلب أی الملة المحمدیة المائلة عن الضلالة إلی الاستقامة أو من الشدة إلی السهولة أی خرج عن کمال الملة و الدین و لم یعمل بشرائطها لا أنه یخرج من الملة حقیقة و قد مر نظائره أو هو محمول علی ما إذا تعمد ذلک لإحداث بدعة فی الدین أو للطعن علی الأئمة الهادین.

1) 1. الأحزاب: 60.

2) 2. الزمر: 3.

3) 3. المؤمن: 28.

4) 4. الجاثیة: 7.

5) 5. الکافی: ج 2 ص 338.

و فی النهایة الحنیف المائل إلی الإسلام الثابت علیه و الحنیفیة عند العرب من کان علی دین إبراهیم و أصل الحنف المیل و

منه الحدیث بعثت بالحنیفیة السمحة السهلة.

انتهی.

و الکذب یصدق علی العمد و الخطإ لکن الظاهر أن الأتم یتبع العمد و الکذب علیهم یشمل افتراء الحدیث علیهم و صرف حدیثهم إلی غیر مرادهم و الجزم به و نسبة فعل إلیهم لا یرضون به أو ادعاء مرتبة لهم لم یدعوها کالربوبیة و خلق العالم و علم الغیب أو فضلهم علی الرسول صلی الله علیه و آله و أمثال ذلک أو نسبة ما یوجب النقص إلیهم کفعل ینافی العصمة و أشباهه.

و لا تطلبن أن تکون رأسا فتکون ذنبا الفاء متفرع علی الطلب و هو یحتمل وجوها الأول أن یکون الذنب کنایة عن الذل و الهوان عند الله و عند الصالحین من عباده.

الثانی أن یکون المراد به التأخر فی الآخرة عمن طلب الرئاسة علیهم و قد نبه علی ذلک بتشبیه حسن و هو أن الرکبان المترتبین الذاهبین فی طریق إذا بدا لهم الرجوع أو اضطروا إلیه یقع لضیق الطریق لا محالة المتأخر متقدما و المتقدم متأخرا و کذا القطیع من الغنم و غیره إذا رجعوا ینعکس الترتیب.

الثالث أن یکون المعنی تکون ذنبا و ذلیلا و لا یتحصل مرادک فی الدنیا أیضا فإن الطالب لکل مرتبة من مراتب الدنیا یصیر محروما منها غالبا و الهارب من شی‌ء منها تدرکه.

الرابع أن یکون المعنی أن الرئاسة فی الدنیا لأوساط الناس لا یکون إلا بالتوسل برئیس أعلی منه إما فی الحق أو فی الباطل و لما کان فی غیر دولة الحق لا یمکن التوسل بأهل الحق فی ذلک فلا بد من التوسل بأهل الباطل فیکون ذنبا و تابعا لهم و من أعوانهم و أنصارهم محشورا فی الآخرة معهم لقوله تعالی احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ‌⁽¹⁾إلا أن یکون مأذونا من قبل إمام الحق خصوصا أو عموما و یفعل

1) 1. الصافّات: 22.

ذلک بنیابتهم علی الوجه الذی أمروا به و هذا فی غایة الندرة و أکثر الوجوه مما خطر بالبال و الله أعلم بحقیقة الحال.

و ربما یقرأ ذئبا بالهمزة بدل النون أی آکلا للناس و أموالهم و هو مخالف للنسخ المضبوطة.

و لا تستأکل الناس بنا أی لا تطلب أکل أموال الناس بوضع الأخبار الکاذبة فینا أو بافتراء الأحکام و نسبتها إلینا فتفتقر أی فی الدنیا و الآخرة و الأخیر أنسب بما هنا لکن کان فی ما مضی و لا تقل فینا ما لا نقول فی أنفسنا فإنک موقوف.

**[ترجمه]«کذبه» به معنای یک دروغ است، پس اگر بیش از یک دروغ بگوید چگونه خواهد بود؟ بنابر عقیده مشهور؛ الکذب،خبر دادن از چیزی به برخلاف آنچه که هست ، خواه مطابق با اعتقاد شخص باشد و خواه نباشد، گفته شده: صدق آنچه مطابق با اعتقاد وکذب خلاف اعتقاد است و نیز گفته شده: «الصدق» مطابقت واقع واعتقاد با هم و کذب بر خلاف آن است. سخن در این‌باره به درازا می‌کشد، شکی نیست که دروغ از بزرگترین گناهان بوده و بدترین و نارواترین دروغ، دروغ بستن به خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام است.

در عبارت «فتسلب الحنیفیة: شریعت از تو سلب می‌شود»، الحنفیه مفعول دوم سلب است، یعنی از امت محمدی که از گمراهی رویگردان و به راه راست هستند، و یا از شدت به آسانی خارج می‌شوی، به این معنا که: از کمالهایی که در امت و دین وجود دارد، خارج می‌شوی چرا که بر اساس شرائط آن عمل نکردی؛ و به این معنا نیست که حقیقتا از بین امت بیرون رفته باشد. روایت‌های مشابه آن پیش از این بیان شده است. ممکن است خارج شدن از شریعت به این معنا باشد که اگر از روی عمد دروغ بگوید، در دین بدعت به وجود آورده و یا به ائمه هدایت‌گر علیهم السلام افترا بسته است.

در کتاب نهایه، حنیف به معنای متمایل به اسلام بوده و حنیفیه نزد عرب به کسی اطلاق می‌شود که بر دین ابراهیم علیه السلام باشد. و اصل الحنف، به معنای میل است، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: بر دین حنیف سهل و راحت برانگیخته شده‌ام .

کذب بر دروغ عمدی و یا دروغ از روی خطا و اشتباه اطلاق می‌شود، اما چنان که مشخص است کامل ترین معنای دروغ رد این جا، آن است که ناشی از عمد و آگاهانه باشد، و دروغ بستن به معصومین علیهمالسلام، شامل افترا بستن در حدیث ایشان علیهمالسلام نیز میشود. و یا احادیث را در غیر از آنچه منظور ائمه علیهم السلام بوده است، معنا کرده و آن را به طور یقینی معنای بداند که خود معصوم اراده کرده ، و یا عملی را به ایشان نسبت دهند که ائمه علیهم السلام به آن راضی نیستند، و یا مقام و منزلتی ربوبیت و یا آفرینش جهان و علم غیب به آن‌ها داده و یا ایشان را برتر از رسول خداصلی الله علیه و آله بدانند، و یا دروغ‌هایی از این قبیل، و یا فعل منافی عصمت و مانند آن به ایشان نسبت داده که نقص و عدم کمال ایشان را القا می‌کند.

«لَا تَطْلُبَنَّ أَنْ تَکُونَ رأسا فتکون ذنبا»، مبادا خواهیکه سر باشی (و جلو قرارگیری ) تا دم شوی (و ع-ق-ب ب-م-ان-ی). فاء در اینجا طلب است، و ممکن است چند وجه داشته باشد:

اول: ممکن است «ذنب» کنایه از ذلت و خواری نزد خداوند و بندگان صالح او باشد.

دوم: ممکن است منظور از آن، تاخیر در آخرت باشد، نسبت به کسانی که خواستار ریاست بر آن‌ها شده است؛ برای روشن شدن موضوع مثال زیبایی بیان شده: دو سوارکار هنگامی که پشت سر هم در راهی می‌روند، هرگاه بخواهند از آن مسیر برگردند و یا مجبور به بازگشت شوند، به خاطر تنگ بودن مسیر به ناچار آنکه عقب بوده است، جلو شده و آنکه پیشاپیش وی حرکت می‌کرد اکنون در پشت سر او قرار گرفته است. همچنین، زمانی که گله گوسفند و غیره از مسیری باز می‌گردند، ترتیب حرکت آن‌ها برعکس می‌شود.

سوم: ممکن است ذنب به این معنا باشد که گناهکار و خوار و ذلیل شده و خواسته‌اش نیز در دنیا برآورده نمی‌شود، چرا که هر کس طالب مقامی از مقام‌های دنیوی باشد، معمولا از آن محروم می‌شود، و به چیزی می رسد که از آن گریزان است.

چهارم: ممکن است ذنب به این معنا باشد که در دنیا ریاست برای قشر متوسط مردم جز با توسل به مقام بالاتر امکان‌پذیر نیست، خواه آن مقام بالاتر حق باشد و یا باطل، اگر در دولت باطل باشد، امکان توسل به اهل حق در آن وجود ندارد، پس به ناچار به باطل متوسل می‌شود، در نتیجه دنباله‌رو و پیرو و از یاران آن‌ها به شمار رفته و در آخرت با آنان محشور می‌شود، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ» - . صافات / 22 - مگر اینکه از سوی امام حق به صورت خصوصی و یا عمومی به این کار مامور شده باشد و به نیابت از امام و به همان روشی که فرمان داده شده است، عمل کند. این مورد بسیار نادر بوده و ممکن است به ذهن هم خطور نکند، خداوند به حقیقت امور آگاه‌تر است.

ممکن است به صورت «ذئبا» یعنی با همزه و بدون نون خوانده شود، به این معنا که مردم و اموال آنان را می‌خورد. این مورد با نسخههای صحیح همخوانی ندارد

«و لا تستأکل الناس بنا» یعنی در پی آن نباش که با جعل روایت‌های دروغین درباره ما و یا با نسبت دادن احکام به ما، اموال مردم را چپاول کنی. «فتفتقر» منظور در دنیا و آخرت است، مورد آخر با آنچه در اینجا گفته شد، تناسب بیشتری دارد اما قبلا آن را بیان کردیم: «در مورد ما چیزی را بیان مکن که ما خود آن را بر زبان نمی‌آوریم، چرا که در پیشگاه الهی بازخواست می‌شوی.»

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَقُولُ لِوُلْدِهِ اتَّقُوا الْکَذِبَ الصَّغِیرَ مِنْهُ وَ الْکَبِیرَ فِی کُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَذَبَ فِی الصَّغِیرِ اجْتَرَأَ عَلَی الْکَبِیرِ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَا یَزَالُ الْعَبْدُ یَصْدُقُ حَتَّی یَکْتُبَهُ اللَّهُ صِدِّیقاً وَ مَا یَزَالُ الْعَبْدُ یَکْذِبُ حَتَّی یَکْتُبَهُ اللَّهُ کَذَّاباً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمودند: علی بن الحسین علیهما السّلام به فرزندان خود می‌فرمودند: از دروغ دوری کنیدچه بزرگ و کوچک از زبان شما بیرون نیاید ، در هیچ صورتی چه شوخی چه جدی ،هر گاه مردی در کارهای کوچک دروغ بگوید، جرأت پیدا می‌کند در کارهای بزرگ هم مرتکب دروغ بشود، مگر نمی‌دانید رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بنده با صداقت رفتار می‌کند تا آن جا که خداوند او را از صدیقان به حساب می‌آورد، یا همواره دروغ می‌گوید تا جایی که خداوند او را در زمره دروغگویان به حساب می‌آورد. - . کافی 2: 338 -

**[ترجمه]

بیان

فی المصباح جد فی الأمر یجد جدا من باب ضرب و قتل اجتهد فیه و الاسم الجد بالکسر و منه یقال فلان محسن جدا أی نهایة و مبالغة و جد فی الکلام جدا من باب ضرب هزل و الاسم منه الجد بالکسر أیضا و الأول هو المراد هنا للمقابلة و هزل فی کلامه هزلا من باب ضرب مزح و لعب و الفاعل هازل و هزال مبالغة و الظاهر أن کل واحد من الجد و الهزل متعلق بالصغیر و الکبیر و تخصیص الأول بالصغیر و الثانی بالکبیر بعید.

و ظاهره حرمة الکذب فی الهزل أیضا و یؤیده عمومات النهی عن الکذب مطلقا و لم أذکر تصریحا من الأصحاب فی ذلک

وَ رُوِیَ مِنْ طَرِیقِ الْعَامَّةِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: وَیْلٌ لِلَّذِی یُحَدِّثُ فَیَکْذِبُ لِیُضْحِکَ فَوَیْلٌ لَهُ ثُمَّ وَیْلٌ لَهُ.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ صلی الله علیه و آله کَانَ یَمْزَحُ وَ لَا یَقُولُ إِلَّا حَقّاً وَ لَا یُؤْذِی قَلْباً وَ لَا یُفْرِطُ فِیهِ.

1) 1. الکافی ج 2 ص 338.

فالمزاح علی حد الاعتدال مع عدم الکذب و الأذی لا حرج فیه بل هو من خصال الإیمان و لا ریب أن ترک الکذب فی المزاح إذا لم یکن من المعاریض المجوزة التی یکون مقصود القائل فیها حقا کما سیأتی أولی و أحوط لکن الحکم بالتحریم بمجرد هذه

الأخبار مشکل لا سیما إذا لم یترتب علیه مفسدة و یظهر خلافه قریبا و إنما المقصود محض المطایبة فإن أکثر هذه الأخبار مسوقة لبیان مکارم الأخلاق و الزجر عن مساویها أعم من أن تکون واجبة أو مندوبة محرمة أو مکروهة و المراد بالکبیر إما الکذب علی الله و علی رسوله و علی الأئمة علیهم السلام کما سیأتی أنها من الکبائر أو الأعم منها و مما تعظم مفسدته و ضرره علی المسلمین و قوله اجترأ علی الکبیر أی علی الکبیر من الکذب بأحد المعنیین أو الکبیر من المعاصی أعم من الکذب و غیره فإن الکذب کثیرا ما یؤدی إلی ذنوب غیره کما أن الصدق یؤدی إلی البر و العمل الصالح حتی یکتب صدیقا.

و یخطر بالبال وجه آخر و هو أن یکون المراد بالکبیر الرب العلیم القدیر أی لا تجتر علی الکذب الصغیر بأنه صغیر فإنه معصیة لله و معصیة الکبیر کبیرة و ما سیأتی بالأول أنسب قال الراغب الصدیق من کثر منه الصدق و قیل بل یقال ذلک لمن لم یکذب قط و قیل بل لمن لا یأتی منه الکذب لتعوده الصدق و قیل من صدق بقوله و اعتقاده و حقق صدقه بفعله و الصدیقون هم قوم دون الأنبیاء فی الفضیلة و قیل لعل معنی یکتب علی ظاهره فإنه یکتب فی اللوح المحفوظ أو فی دفتر الأعمال أو فی غیرهما أن فلانا صدیق و فلانا کذاب لیعرفهما الناظرون إلیه بهذین الوصفین أو معناه یحکم لهما بذلک أو یوجب لهما استحقاق الوصف بصفة الصدیقین و ثوابهم و صفة الکذابین و عقابهم أو معناه أنه یلقی ذلک فی قلوب المخلوقین و یشهره بین المقربین.

**[ترجمه]در مصباح آمده: جد فی الأمر یجد جدا بر وزن ضرب و قتل، یعنی در آن کار کوشش بسیار نمود. اسم آن الجد با کسره است. مثلا می‌گویند: فلان محسن جدا، یعنی بسیار نیکوکار است، نهایت نیکی و به صورت مبالغه بیان کرده است.

جد فی الکلام جدا بر وزن ضرب و هزل، و اسم آن نیز الجد با کسره است. منظور از عبارت اول، مقابله است، هزل در این حدیث، هزل بر وزن ضرب، به معنای شوخی و بازی کردن است. فاعل آن هازل و هزّال اسم مبالغه آن می‌باشد.

به نظر می‌رسد جد و هزل کوچک و بزرگ را شامل می شود، و اختصاص دادن اولی به کوچک و دومی به بزرگ، بعید است.

چنین بر می‌آید که دروغ گفتن به شوخی نیز حرام است، و مطلق نهی دروغ را شامل می‌شود، و تصریح اصحاب را در این مورد بیان نکردیم.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است: وای بر کسی که سخن دروغ می‌گوید تا مردم را بخنداند، وای بر او و باز هم وای بر او.

روایت شده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله شوخی می‌کرد اما جز حق بر زبان نمی‌آورد، نه قلبی را می‌آزرد و نه در شوخی افراط می‌کرد.

شوخی در حد متعادل و بدون دروغ و آزار، نه تنها اشکال نداشته بلکه از ویژگی‌های ایمان به شمار می‌رود، شکی نیست ترک دروغ در شوخی، تا زمانی که به صورت کنایه‌ای منظور گوینده را بیان می‌کند، اولویت داشته و زیرکانه‌تر است، اما به حکم به تحریم شوخی و مزاح نمودن با استناد به این روایات مشکل است، به ویژه اگر مفسده‌ای نداشته باشد و حکم برخلاف آن(عدم تحریم ) آشکارتر است،

مشیته أی یتمایل و یمشی مشیة المعجب و سیفه فی یده أی کان یخطر سیفه معه.

إرادة الإصلاح لعل المراد إرادة إصلاح حال قومه برجوعهم عن عبادة الأصنام وجه الدلالة أن العاقل إذا تفکر فی نسبة الکسر إلیها و علم أنه لا یصح ذلک إلا من ذی شعور عاقل قادر و علم أن هذه الأوصاف منتفیة منها و علم أنها لا تقدر علی دفع الاستخفاف و الضرر من أنفسها علم أنها لیست بمستحقة للألوهیة و العبادة و یکون ذلک داعیا إلی الرجوع عنها و رفض العبادة لها.

و للعلماء فیه وجوه أخری الأول أنه من المعاریض التی یقصد بها الحق و إلزام الخصم و تبکیته فلم یکن قصده علیه السلام أن ینسب الفعل الصادر عنه إلی الصنم و إنما قصد أن یقرره لنفسه علی أسلوب تعریضی مع الاستهزاء و التبکیت کما لو قال لک من لا یحسن الخط فیما کتبته بخط رشیق أنت کتبت فقلت بل کتبته أنت کان قصدک بهذا الجواب تقریره لک مع الاستهزاء به لا نفیه عنک و إثباته لصاحبک الأمی و التعریض مما یجوز عقلا و نقلا لمصلحة جلب نفع أو دفع ضرر أو استهزاء فی موضعه و نحوها.

الثانی أنه علیه السلام غاظته الأصنام حین رآها مصطفة مزینة و کان غیظ کبیرها أشد لما رأی من زیادة تعظیمهم و توقیرهم له فأسند الفعل إلیه لأنه هو السبب فی استهانته و کسره لها و الفعل کما یسند إلی المباشر یسند إلی السبب أیضا.

الثالث أن ذلک حکایة لما یقود إلیه مذهبهم کأنه قال ما تنکرون أن یفعله کبیرهم فإن من حق من یعبد و یدعی إلیه أن یقدر علی أمثال هذه الأفعال لا سیما الکبیر الذی یستنکف أن یعبد معه هذه الصغار.

الرابع ما روی عن الکسائی أنه کان یقف عند قوله بَلْ فَعَلَهُ ثم یبتدئ کَبِیرُهُمْ هذا أی فعله من فعله و هذا من باب التوریة إذ له ظاهر و باطن و باطنه ما ذکر و ظاهره إسناد الفعل إلی الکبیر و فهمهم تعلق به و مراده علیه السلام

هو الباطن.

الخامس ما روی عن بعضهم أنه کان یقف عند قوله کَبِیرُهُمْ ثم یبتدئ بقول هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ و أراد بالکبیر نفسه لأن الإنسان أکبر من کل صنم و هذا أیضا من باب التوریة و قیل إنه یتم بدون الوقف أیضا بأن یکون هذا إشارة إلی نفسه المقدسة و المغایرة بین المشیر و المشار إلیه کاف بحسب الاعتبار.

السادس أن فی الکلام تقدیما و تأخیرا و التقدیر بل فعله کبیرهم إن کانوا ینطقون فاسألوهم فیکون إضافة الفعل إلی کبیرهم مشروطا بکونهم ناطقین فلما لم یکونوا ناطقین لم یکونوا فاعلین و الغرض منه تسفیه القوم و تقریعهم و توبیخهم لعبادة من لا یسمع و لا ینطق و لا یقدر أن یخبر من نفسه بشی‌ء.

و یؤیده ما روی فی کتاب الإحتجاج أَنَّهُ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ إِبْرَاهِیمَ قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ قَالَ مَا فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ وَ مَا کَذَبَ إِبْرَاهِیمُ قِیلَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّمَا قَالَ إِبْرَاهِیمُ فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ کَانُوا یَنْطِقُونَ إِنْ نَطَقُوا فَکَبِیرُهُمْ فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ یَنْطِقُوا فَلَمْ یَفْعَلْ کَبِیرُهُمْ شَیْئاً فَمَا نَطَقُوا وَ مَا کَذَبَ إِبْرَاهِیمُ‌⁽¹⁾.

و قال البیضاوی و ما روی أن لإبراهیم علیه السلام ثلاث کذبات تسمیة للمعاریض کذبا لما شابهت صورتها صورته.

و قال یوسف علیه السلام إرادة الإصلاح کأن المراد الإصلاح بینه و بین إخوته فی حبس أخیه بنیامین عنده و إلزامهم ذلک بحیث لا یکون لهم محل منازعة و لم یتیسر له ذلک إلا بأمرین أحدهما نسبة السرقة و ثانیهما التمسک بحکم آل یعقوب فی السارق و هو استرقاق السارق سنة و کان حکم ملک مصر أن یضرب السارق و یغرم ما سرق فلم یتمکن من أخذ أخیه فی دین الملک فلذلک أمر فتیانه بأن یدسوا الصاع فی رحل أخیه و أن ینسبوا السرقة إلیه و أن یستفتوا فی

1) 1. الاحتجاج ص 194.

جزاء السارق منهم ف قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ أی أخذ السارق نفسه هو جزاؤه لا غیر.

فلما فتشوا وجدوا الصاع فی رحل أخیه فأخذوا برقبته و حکموا برقیته و لم یبق لإخوته محل منازعة فی حبسه إلا أن قالوا علی سبیل التضرع و الالتماس فَخُذْ أَحَدَنا مَکانَهُ إِنَّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ‌⁽¹⁾فردهم بقوله مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ قیل أراد إنا إذا أخذنا غیره لظالمون فی مذهبکم لأن استعباد غیر من وجد الصاع فی رحله ظلم عندکم أو أراد أن الله أمرنی و أوحی إلی أن آخذ بنیامین فلو أخذت غیره کنت عاملا بخلاف الوحی و للعلماء فیه أیضا وجوه أخری.

الأول أن ذلک النداء لم یکن بأمره بل نادوا من عند أنفسهم لأنهم لما لم یجدوا الصاع غلب علی ظنهم أنهم أخذوه.

الثانی أنهم لم ینادوا أنکم سرقتم الصاع فلعل المراد أنکم سرقتم یوسف من أبیه یدل علیه مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی تَفْسِیرِ هَذِهِ الْآیَةِ أَنَّهُمْ سَرَقُوا یُوسُفَ مِنْ أَبِیهِ أَ لَا تَرَی أَنَّهُمْ حِینَ قَالُوا ما ذا تَفْقِدُونَ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِکِ وَ لَمْ یَقُولُوا سَرَقْتُمْ صَاعَ الْمَلِکِ‌⁽²⁾.

الثالث لعل المراد من قولهم إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ الاستفهام کما فی قوله حکایة عن إبراهیم هذا رَبِّی‌⁽³⁾و إن کان ظاهره الخبر و أید ذلک بأن فی مصحف ابن مسعود أ إنکم بالهمزتین.

و قال بعض الأفاضل حاصل الجواب أن لکل من الصدق و الکذب معنیین أحدهما لغوی و الآخر عرفی فالأول هو الموافق للواقع و المخالف للواقع و الثانی الموافق للحق و المخالف للحق و المراد بالحق رضا الله تعالی فکما

1) 1. یوسف: 78.

2) 2. علل الشرائع ج 1 ص 49.

3) 3. الأنعام: 76.

یمکن أن لا یکون الصادق اللغوی صادقا عرفیا کما قال تعالی فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِکَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْکاذِبُونَ‌⁽¹⁾فکذلک یمکن أن لا یکون الکاذب اللغوی کاذبا عرفیا کما ذکره علیه السلام فی هذا الخبر.

**[ترجمه]در عبارت «فی قول یوسف علیه السلام» این سخن یوسف علیه السلام نبود، بلکه سخن منادی وجارچی او بود و به حضرت علیه السلام نسبت داده شده است چرا که این کار به فرمان یوسف علیه السلام انجام شد. «العیر» با کسره، شتری را گویند که آذوقه حمل می‌کند و سپس این اصطلاح به کل قافله اطلاق شد. «وقال إبراهیم علیه السلام» با تقدیر اینکه ما قبلا آن را روایت کرده‌ایم به جمله قبلی عطف شده است. می‌گویند:«و قال» در اینجا مصدر است، چرا که قال و قیل مصدر هستند، مانند «کالقول» که به «قول یوسف» عطف شده است.

«بل فعله کبیرهم» منظور از کبیر در اینجا بزرگ در خلقت و یا بزرگ در مقام است. گفته شده:که هفتاد بت برگزیده داشتند، و «ثمه» بت بزرگی بود که از طلا ساخته شده بود و در مقابل درب قرار داشت، جواهراتی در چشمش وجود داشت که شب هنگام می‌درخشید. ممکن است ارجاع ضمیر مذکر عاقل به بت‌ها، از باب تحقیر بوده و یا به این دلیل است که بت‌پرستان گمان می‌کنند معبودانشان عقل و خرد داشته و می‌فهمند و بندگانشان را اجابت می‌کنند.

و اما ضمیر جمع در عبارت «والله ما فعلوا» به بت بزرگ بر می‌گردد،به این اعتبارکه امام علیهالسلام جنس بتها را اراده کرده است(گرچه به فرض بتها را موجوداتی با ماهیت ویژه تصور کنیم ) که شامل همه بتها میشده است چون تعداد بتها در بتکده زیاد بود. یا ضمیر به اصنام بر می‌گردد تا خاطر نشان کند همه در عدم صلاحیت چنین کاری از او اتفاق نظر دارند.

می گویند: ضمیر به این دلیل جمع آمده است که تا با آنچه دزدیده شده، مناسبت داشته باشد، و یا بر این اساس است که کاری را که فردی از یک گروه انجام داده به همه آنها نسبت میدهند. مانند این سخن خدای متعال که می‌فرماید: «فنادته الملائکه» - . آل عمران / 39 - در صورتی که منادی فقط جبرئیل علیه السلام است، گفته می‌شود: ممکن است ارجاع ضمیر «فسئلوهم» نیز به همین صورت باشد، اگر منظور سخن گفتن هریک از بت‌ها در آینده باشد، اضافه کردن وآوردن کلمه «کانوا» در عبارت مضارع بیهوده است. اگر منظور سخن گفتن بتها در زمان گذشته باشد، بنابراین (سخن حضرت ابراهیم علیه السلام)، چون سخن گفتن بتها قبل از شکسته شدن سبب نمیشود که آنها بتوانند بعد از شکسته شدن هم سخن بگویند ،سوال کردن از بتها در این صورت صحیح نمیباشد. بنابراین، امکان سخن گفتن آن‌ها قبل از شکسته شدن، دلیل بر امکان سخن گفتنشان پس از آن نیست. (غرض از حرف زدن چه در زمان گذشته یا آینده باشد در هر صورتی سوال کردن بر آن مترتب نمیشود چراکه بتها در هیچ زمانی قادر به سخن گفتن نیستند که بخواهیم صحت سوال کردن ایشان از بتها را مبتنی بر یکی از زمان ها بدانیم که امکان حرف زدن برایشان باشد)

«أحب الخطر فی ما بین الصفین: برافراشتن شمشیر در جنگ را دوست دارد» در نهایه آمده است: شتر هنگامی خطرناک است که دمش را بالا برده وبه بدنش بکوبد، این کار را تنها زمانی انجام می‌دهد که سیر و سنگین شده باشد. نمونه این روایت، حدیث مرحب است که به میدان نبرد وارد شد، در حالی که خود بزرگ‌بین و مغرورانه شمشیر خود را در هوا می‌چرخاند، برای مبارزه پیش می‌رود، و یا او در راه‌رفتن خود یعنی می‌خرامد و متکبرانه راه می‌رود، و سیفه فی یده یعنی شمشیرش را نیز دور سرش می‌چرخاند.

«إرادة الاصلاح» ممکن است منظور اصلاح قومش باشد تا از عبادت بت‌ها دست بردارند؛ بر این اساس که اگر عاقل تفکر کند و دریابد شکستن بت‌ها از آن‌ها بر نمی آید و این کار را تنها موجود عاقل و باشعور می‌تواند انجام دهد، و بداند بت ها چنین ویژگی‌هایی ندارند، و دریابد که او حتی نمی‌تواند خواری و ذلت و ضرر را از خود دور کند، شایسته الوهیت و پرستش نیست، و این موجب شود تا از پرستش بت‌ها دست برداشته و از آن‌ها روی‌گردان شوند.

علما در این باره آراء متفاوتی دارند:

اول اینکه: این عبارت از کنایه‌هایی است که منظور از آن بیان حق و اجبار دشمن به پذیرفتن حجت و نکوهش او است، و قصد حضرت ابراهیم علیه السلام این نیست که عملی را که از خود ایشان صادر شده است، به بتها نسبت دهد. قصد حضرت تنها این است که با اسلوب کنایه‌ای همراه با تمسخر و نکوهش بت‌پرستان را متنبه سازد. مثل اینکه هنگامی که شما خط زیبایی را نوشته‌اید و کسی که خوش خط نیست از شما می‌پرسد: خط خودتان است؟ و شما در پاسخ می‌گویید: نه، پس شما نوشته‌اید! منظور شما از این پاسخ، این است که انجام این کار را(نوشته خوش خط را) به همراه تمسخری که در کلام شما نهفته است، برای خود تثبیت نمایید ، نه اینکه انجام این عمل را از خود نفی کند، و آن را برای دوست بیسواد خود اثبات نماید. کنایهگویی، در چیزهایی است، که از نظر عقلی یا نقلی برای به دست مصلحت نفع و یا دفع ضرر و یا تمسخر در جای خود، وجایگاههایی مانند آن به کار رفته است.

دوم اینکه: حضرت ابراهیم علیه السلام هنگامی که دید بت‌های برگزیده را آراسته‌اند، به خشم آمد، به ویژه وقتی دید بت بزرگ را بیشتر مورد احترام قرار داده و آن را بسیار با عظمت میشمارند، پس شکستن بت‌ها را به آن بت نسبت داد، چرا که خود بت‌ها باعث خواری و شکستن خود شده اند،و همانطور که فعل را به مباشر فعل (آن کسی که خودش کار را انجام میدهد) نسبت میدهند ، همچنین آن را به مسبب فعل نیز نسبت میدهند.

سوم اینکه: این کار آنان را به عقاید پوچشان رو به رو می‌سازد، مثل این است که بگوید: اینکه این کار توسط بت بزرگ انجام شده است، بعید نیست، زیرا آنکه پرستش می‌شود و به سوی او فرا خوانده می‌شود، حق دارد چنین کاری انجام دهد، به ویژه اگر بزرگی باشد که پرستش این بت‌های کوچک را در کنار خود بر نمی‌تابد.

چهارم: از کسایی نقل کرده‌اند که وی پس از عبارت «بل فعله» وقف کرده و سپس عبارت «کَبِیرُهُمْ هذا» را به عنوان جمله جداگانه شروع کرده و بیان می‌کرد، یعنی این عمل از بت بزرگ سر زده است. این از باب توریه بوده، چون این عبارت ظاهر و باطنی دارد. باطن همان چیزی است که بیان شده است و ظاهر آن اسناد فعل به بت بزرگ است وفهمیدن آنها به آن تعلق(شکستن بتها) دارد و مراد حضرت علیه السلام باطن آن است. - . ؟؟ -

پنجم: از برخی از علما نقل شده است، که پس از عبارت «کبیرهم» وقف کردهاند و سپس به عبارت «هذا فاسئلوهم إن کانوا ینطقون» آغاز کرده و منظور[ بزرگ قوم یا بزرگ بت‌ها]، ابراهیم علیه السلام است، چرا که انسان از هر بتی بزرگ‌تر می‌باشد، این نیز از باب توریه است و می‌گویند: بدون وقف نیز مشخص است که این سخن اشاره به خود حضرت ابراهیم علیه السلام دارد و تفاوت بین مشیر و مشار الیه به حسب اعتبار کفایت می‌کند.

ششم: در این سخن تقدیم و تاخیر وجود دارد و تقدیریش این است: «بل فعله کبیرهم إن کانوا ینطقون فاسئلوهم»، پس نسبت دادن فعل به بت بزرگ، مشروط به این است آن‌ها سخن بگویند، پس اگربتها قادر به حرف زدن نباشند ، توانایی انجام کاری را هم ندارند، هدف از آن سفیه شمردن قوم و سرزنش آن‌ها به خاطر پرستش بت‌هایی است که نه می‌شنوند و نه سخن می‌گویند و نه می‌توانند از خود خبر دهند.

آنچه در کتاب احتجاج نقل شده، تاییدی بر این گفته است.از امام صادق علیه السلام درباره آیه شریفه در مورد داستان ابراهیم علیهالسلام «قال بل فعله کبیرهم هذا فاسئلوهم إن کانوا ینطقون»پرسیدند، حضرت فرمود: نه بت بزرگ این کار را انجام داده و نه ابراهیم دروغ گفته است، پرسیدند: چگونه چنین چیزی ممکن است؟ حضرت فرمود: ابراهیم علیه السلام تنها فرمود: «فاسئلوهم إن کانوا ینطقون» اگر بت بزرگ به سخن آمد پس او چنین کاری انجام داده است، و اگر سخن نگویند پس بت بزرگ نیز دیگر بت‌ها را نشکسته است، نه آن‌ها به سخن آمدند و نه ابراهیم دروغ گفت. - . احتجاج: 194 -

بیضاوی: نقل شده است سه دروغ را به ابراهیم علیه السلام نسبت داده‌اند، در صورتی که کنایه بوده و آن کنایه‌ها را دروغ دانسته‌اند، چرا که به دروغ شباهت داشته است.

«یوسف علیه السلام اراده اصلاح»، گویا منظور اصلاح میان خود و برادرانش بوده است که برادرش بنیامین را نزد خود نگه می‌دارد، و برادرانش را به این کار ملزم نماید به گونه‌ای که جای هیچ بحث و نزاعی برای دو طرف باقی نماند. این کار جز با دو امر امکان پذیر نبود: اول : به آنها نسبت سرقت ودزدی دهد و دوم: متوسل شدن به حکم آل یعقوب درباره دزدی؛ و آن حکم این بود که دزد را به مدت یک سال به خدمت می‌گرفتند، در صورتی که حکم دزدی در مصر حد زدن دزد و پس گرفتن اشیاء دزدیده شده بود، به این ترتیب نمی‌توانست طبق قانون خودشان برادرش را نزد خود نگه دارد، بنابراین خدمتکاران خود را مامور کرد تا پیمانه را در اثاثیه برادرش قرار دهند و نسبت دزدی به او بزنند، و درباره دزد حکم کنند، «فقالوا جزاؤه من وجد فی رحله فهو جزاؤه»، یعنی خود دزد را به عنوان کیفر دزدی به گرو و خدمت می‌گیرند و نه چیز دیگر. هنگامی که بارها را جستجو کردند، پیمانه را در توشه برادرش پیدا کردند، یقه او را گرفتند و حکم بندگی بر او نمودند.

و نگه داشتن او جای هیچ بحث و گفتگویی برای برادرانش باقی نگذاشت، جز اینکه از روی تضرع و التماس گفتند: «فخذ أحدنا مکانه إنا نریک من المحسنین» - . یوسف / 78 - {یکی از ما را به جای او بگیر، که ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم} و یوسف به آن‌ها پاسخ داد: «معاذ الله أن نأخذ إلا من وجدنا متاعنا إنا إذا الظالمون» گفته می شود: اگر من دیگری را به جای او بگیرم، در آیین شما مرتکب ظلم و ستم شده‌ام، زیرا به بندگی گرفتن کسی که پیمانه در بار او نبوده، ظلم و ستم است؛ و یا منظور این است که خداوند مرا فرمان داده و به من وحی کرده است که بنیامین را نزد خود نگه دارم و اگر دیگری را به جای او بگیرم، بر خلاف وحی عمل کرده‌ام. که علماء آراء دیگری نیز دارند:

اول اینکه: صدا زدن کاروانیان با این عبارت، به فرمان یوسف علیه السلام نبوده بلکه آن‌ها خود به این صورت عمل کردند، زیرا آن‌ها هنگامی که پیمانه را پیدا نکردند، تصورشان این بود که آن‌ها پیمانه را برداشته‌اند.

دوم: خدمتکاران نگفتند شما پیمانه را دزدیده‌اید، ممکن است منظور آن‌ها این بوده است که شما یوسف علیه السلام را از پدرش دزدیده‌اید. شیخ صدوق در علل الشرائع به نقل از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه می‌گوید: در حقیقت آن‌ها یوسف علیه السلام را از پدرش دزدیدند، مگر نه اینکه کاروانیان گفتند: چه چیز گم کرده‌اید؟ پاسخ دادند: پیمانه پادشاه را جستجو می‌کنیم. و نگفتند: شما پیمانه پادشاه را دزدیده‌اید. - . علل الشرائع 1: 49 -

سوم: ممکن است منظور از «إنکم لسارقون» استفهام و پرسش باشد، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «هذا ربی» - . انعام / 76 - {این پروردگار من است؟} گرچه ظاهر آن خبری باشد و طبق مصحف ابن مسعود «ءإنکم» با دو همزه نقل شده و تاییدی بر این نکته است.

برخی از علماء معتقدند: نتیجه این که هر کدام از صدق و کذب دو معنا دارند، یکی معنای لغوی و دیگری معنای عرفی. معنای اول آن کلامی است که یا با واقعیت مطابق هست و یا با واقعیت مطابق نیست، و معنای دوم چیزی که با حق موافق هست ویا با حق موافق نیست، و منظور از حق رضای الهی است، همانطور که ممکن است صادق در لغت همان معنای صادق عرفی نباشد، خدای متعال می‌فرماید: «فاذ لم یأتوا بالشهداء فاولئک عند الله هم الکاذبون» - . . نور / 13 - {پس چون گواهان [لازم] را نیاورده‌اند، اینانند که نزد خدا دروغگویانند.}، همچنین ممکن است کاذب لغوی همان کاذب عرفی نباشد، همانطور که امام صادق علیه السلام در این روایت بدان اشاره کرده است.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی مَخْلَدٍ السَّرَّاجِ عَنْ عِیسَی بْنِ حَسَّانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کُلُّ کَذِبٍ مَسْئُولٌ عَنْهُ صَاحِبُهُ یَوْماً إِلَّا کَذِباً فِی ثَلَاثَةٍ رَجُلٌ کَائِدٌ فِی حَرْبِهِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُ أَوْ رَجُلٌ أَصْلَحَ بَیْنَ اثْنَیْنِ یَلْقَی هَذَا بِغَیْرِ مَا یَلْقَی بِهِ هَذَا یُرِیدُ بِذَلِکَ الْإِصْلَاحَ مَا بَیْنَهُمَا أَوْ رَجُلٌ وَعَدَ أَهْلَهُ شَیْئاً وَ هُوَ لَا یُرِیدُ أَنْ یُتِمَّ لَهُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیسی بن حسان گوید: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که فرمودند: هر دروغی روزی صاحبش را مورد بازخواست قرار میدهند، مگر دروغ گفتن در سه چیز: یکی مردی که در جنگ حیله به کار میبرد پس این مورد جایی است که دروغ گفتن در آن جایز است. یا مردی که در میان دو نفر اصلاح می‌کند، و این یکی را ملاقات می‌کند، به غیر آنچه آن دیگری را ملاقات می‌کند، و اراده دارد که به این طریقه، در میان ایشان اصلاح کند. یا مردی که به اهل خویش چیزی را وعده می‌دهد، در حالی که آن شخص نمیخواهد آن کار را برایشان انجام دهد». - . کافی 2: 342 -

**[ترجمه]

بیان

یوما لعل الإبهام لاحتمال أن یکون السؤال فی القبر أو فی القیامة و یحتمل الدنیا أیضا فإن للناس أن یعیروه بذلک إلا کذبا المراد به الکذب اللغوی فهو موضوع عنه أی إثمه مرفوع عنه لا یأثم علیه یلقی هذا بغیر ما یلقی به هذا کأن یقول لکل منهما التقصیر منک و هو غیر مقصر فی حقک أو یلقی کلا منهما بکلام غیر الکلام الذی سمع من الآخر فیه من الشتم و إظهار العداوة و هذا أنسب معنی و الأول لفظا.

و ما فی قوله ما بینهما موصولة و هو مفعول الإصلاح أو رجل وعد أهله فیه أن الوعد من قبیل الإنشاء و الصدق و الکذب إنما یکونان فی الخبر و لعله باعتبار أنه یلزم إذا لم یف به أن یعتذر بما یتضمن الکذب کأن یقول نسیت أو لم یمکننی و أمثال ذلک باعتبار ما یستلزمه من الإخبار ضمنا بإرادة الوفاء هذا بحسب ما هو أظهر عندی فی الوعد لکن ظاهر أکثر العلماء أنه من قبیل الخبر و سیأتی الکلام فیه فی باب خلف الوعد.

قال الراغب الصدق و الکذب أصلهما فی القول ماضیا کان أو مستقبلا وعدا کان أو غیره و لا یکونان بالقصد الأول إلا فی القول و لا یکونان من القول

1) 1. النور: 13.

2) 2. الکافی ج 2 ص 342.

إلا فی الخبر دون غیره من أصناف الکلام الاستفهام و الأمر و الدعاء و لذلک قال وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِیلًا⁽¹⁾وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِیثاً⁽²⁾وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ⁽³⁾و قد یکونان بالعرض فی غیره من أنواع الکلام کالاستفهام و

الأمر و الدعاء و ذلک نحو قول القائل أ زید فی الدار فإن فی ضمنه إخبارا بکونه جاهلا بحال زید و کذا إذا قال واسنی فی ضمنه أنه محتاج إلی المواساة و إذا قال لا تؤذنی ففی ضمنه أنه یؤذیه انتهی‌⁽⁴⁾.

ثم اعلم أن مضمون الحدیث متفق علیه بین الخاصة و العامة فَرَوَی التِّرْمِذِیُّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: لَا یَحِلُّ الْکَذِبُ إِلَّا فِی ثَلَاثٍ یُحَدِّثُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ لِیُرْضِیَهَا وَ الْکَذِبُ فِی الْحَرْبِ وَ الْکَذِبُ فِی الِاصْطِلَاحِ بَیْنَ النَّاسِ.

و فی صحیح مسلم قال ابن شهاب و هو أحد رواته لم أسمع یرخص فی شی‌ء مما یقول الناس کذبا إلا فی ثلاث الحرب و الإصلاح بین الناس و حدیث الرجل امرأته و حدیث المرأة زوجها.

قال عیاض لا خلاف فی جوازه فی الثلاث و إنما یجوز فی صورة ما یجوز منه فیها فأجاز قوم فیها صریح الکذب و أن یقول ما لم یکن لما فیه من المصالح و یندفع فیها الفساد قالوا و قد یجب لنجاة مسلم من القتل و قال بعضهم لا یجوز فیها التصریح بالکذب و إنما یجوز فیها التوریة بالمعاریض و هی شی‌ء یخلص من المکروه و الحرام إلی الجائز إما لقصد الإصلاح بین الناس أو لدفع ما یضر أو لغیر ذلک و تأول المروی علی ذلک و قال مثل أن یعد زوجته أن یفعل لها و یحسن إلیها و نیته إن قدر الله تعالی أو یأتیها فی هذا بلفظ محتمل و کلمة مشترکة تفهم من ذلک ما یطیب قلبها و کذلک فی الإصلاح بین الناس ینقل لهؤلاء من هؤلاء الکلام المحتمل و کذلک فی الحرب مثل أن یقول لعدوه انحل حزام سرجک و یرید فیما مضی و یقول لجیش عدوه مات أمیرکم لیذعر قلوبهم

1) 1. النساء: 122.

2) 2. النساء: 87.

3) 3. مریم: 54.

4) 4. مفردات غریب القرآن: 277.

و یعنی النوم أو یقول لهم غدا یأتینا مدد و قد أعد قوما من عسکره لیأتوا فی صورة المدد أو یعنی بالمدد الطعام فهذا نوع من الخدع الجائزة و المعاریض المباحة.

و قال القرطبی لعل ما استند فی منعه التصریح بقاعدة حرمة الکذب و تأویله الأحادیث بحملها علی المعاریض ما یعضده دلیل و أما الکذب لیمنع مظلوما من الظلم علیه فلم یختلف فیه أحد من الأمم لا عرب و لا عجم و من الکذب الذی یجوز بین الزوجین الإخبار بالمحبة و الاغتباط و إن کان کذبا لما فیه من الإصلاح و دوام الألفة.

**[ترجمه]در «یوما» ابهام وجود دارد، ممکن است سوال در قبر و یا در قیامت و حتی در دنیا باشد، که مردم به خاطر آن دروغ سرزنش می‌شوند. «الا کذبا» که منظور از آن کذب لغوی بوده و از گردن او برداشته می‌شود، یعنی گناه دروغ از گردن او برداشته می‌شود و برایش نوشته نمی‌شود.

«یَلْقَی هَذَا بِغَیْرِ مَا یَلْقَی بِهِ هَذَا» به این معنا که به هر یک از آن‌ها می‌گوید: تقصیر توست و دیگری تقصیری ندارد، و یا به هر یک از آن‌ها، از قول دیگری سخنی را غیر از آنچه از ناسزا و اظهار دشمنی که شنیده، میگوید، این مناسب‌ترین معنا بوده و معنای اول لفظی است.

ما در عبارت «ما بینهما» موصوله بوده و مفعول اصلاح به شمار می‌رود. «أو رجل وعد أهله»، اشکال شده است که وعد از جملههای انشایی به شمار میآید و صدق وکذب در جملههای خبری است وشاید این حکم به اعتبار زمانی است که شخص نتوانسته به وعده خود عمل کند از اینرو عذری که میآورد متضمن دروغ است (چون هر دلیلی بیاورد متضمن دروغ است چرا که از ابتدا قصد انجام آن کار را نداشته است). مانند اینکه بگوید: فراموش کردم و یا نتوانستم انجام دهم و از این قبیل عبارات. این

توجیه به حسب آن عقیدهای است که من در باب وعده آشکار است (وعده انشایی است) اما بیشتر علماء معتقدند وعده از قبیل جمله خبری است. بحث درباره آن در باب خلف وعده خواهد آمد.

راغب می‌گوید:اصل صدق و کذب در سخن است، خواه سخن مربوط به گذشته باشد و خواه مربوط به آینده، قول و وعده باشد و یا چیز دیگر، صدق وکذب بنابر قانون اصلی، واولی تنها در در گفتار به کار میرود و این دو فقط در گفتارهای خبری جریان دارند و در دیگر اقسام جمله جریان ندارد مانند استفهام و امر و دعا. از اینرو پرودگار میفرماید: «ومن أصدق من الله قیلا» - . نساء / 122 - {و چه کسی در سخن، از خدا راستگوتر است؟}، «ومن أصدق من الله حدیثا» - . نساء / 87 - {و راستگوتر از خدا در سخن کیست؟}، «واذکر فی الکتاب إسمعیل إنه کان صادق الوعد» - . مریم / 54 - و در این کتاب از اسماعیل یاد کن، زیرا که او درست‌وعده بود}. گاهی صدق و کذب بالعرض در دیگر اقسام جمله مانند استفهام و امر و دعایی مورد به کار برده میشود مانند اینکه شخصی بگوید: «آیا زید در خانه است؟» در ضمن پرسش خبر می‌دهد که از حال زید بی‌اطلاع است. همچنین اگر بگوید: «مراشریک خود گردان وکمکم کن» در ضمن آن نیازخود به یاری را نشان می‌دهد، و یا بگوید: «مرا آزار نده»، معنای آزار رساندن مخاطب در جمله نهفته است. - . مفردات غریب القرآن: 277 - سپس

بدان که خاصه وعامه برمضمون این حدیث اتفاق نظر دارند. ترمدی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است که دروغ تنها در سه مورد جایز است: دروغ مرد به همسرش تا او را راضی کند، دروغ در جنگ و دروغ برای آشتی بین دو نفر. ابن شهاب، یکی از راویان، در صحیح مسلم می‌گوید: نشنیده‌ام که جایی اجازه داده شده باشند که دروغی گفته شود مگر در سه مورد: در جنگ، در آشتی بین دو نفر، و در سخن مرد به همسرش و سخن زن به شوهرش.عیاض می‌گوید: در مورد جایز بودن دروغ در این سه مورد، اختلاف نظری نیست، تنها در شیوه بیان آن اختلاف وجود دارد. برخی دروغ صریح وآشکار را جایز دانسته‌اند و اینکه به گونهای سخنش را بگوید که در آن چیزی(محتوا ومعنایی) که دارای مصلحتی باشد یا به واسطه آن از فسادی جلوگیری کند، وجود ندارد . می‌گویند: گاهی برای نجات جان مسلمان از کشته شدن، دروغ واجب است، برخی معتقدند: در نجات مسلمان هم ،دروغ صریح و آشکار جایز نیست، و بلکه در حفظ جان مسلمان، تنها توریه یا کنایهگویی جایز است، در این صورت است که دروغ از کراهت و حرام بودن خارج شده و برای آشتی میان مردم و یا دفع ضرر یا غیر ازاین موارد، جایز می‌شود و روایت مذکور را به این معنا تفسیر کردهاند و نمونههایی از آن را ذکر کردهاند، مثل اینکه مردی به همسرش قول دهد کاری را برایش انجام دهد و نیتش آن است که اگر خداوند یاری کند، آن را عملی سازد، پس سخن خود را به گونه‌ای بیان می کند تا دل همسرش را به دست آورد وهمچنین در آشتی بین مردم نیز از قول یکی به دیگری چیزی می‌گوید و کلامش را به معنای دیگری حمل میکند، و و یا به سپاه دشمن بگوید: فرمانده شما مرده است، تا بدین وسیله در دلشان ترس بیاندازد، و منظور خواب بودن فرمانده باشد، و یا به آن‌ها بگوید: فردا کمک و پشتیبانی می‌رسد و گروهی از ارتشش را در قالب نیروی پشتیبانی جلوه دهد، و منظورش از پشتیبانی غذا باشد. حیله‌ها و کنایه‌هایی از این دست جایز است.

قرطبی می‌گوید: ممکن است ممانعت از بیان دروغ آشکار به خاطر حرام بودن آن باشد، و احادیث مبنی بر کنایه‌وار بیان کردن دروغ، تاییدی بر این دلایل (حرمت دروغ) است. چرا که هم عرب و هم به عجم در دروغ برای نجات مظلوم از دست ظالم اتفاق نظر دارند و نیز دروغی که باعث محبت بین زن و شوهر می‌شود، و دروغی که بین آن‌ها آشتی داده و محبت‌شان را پایدار می‌سازد.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی مَوْلَی آلِ سَامٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِحَدِیثٍ: فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ لَیْسَ زَعَمْتَ لِیَ السَّاعَةَ کَذَا وَ کَذَا فَقَالَ لَا فَعَظُمَ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقُلْتُ بَلَی وَ اللَّهِ زَعَمْتَ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا زَعَمْتُهُ قَالَ فَعَظُمَ عَلَیَّ فَقُلْتُ بَلَی وَ اللَّهِ قَدْ قُلْتَهُ قَالَ نَعَمْ قَدْ قُلْتُهُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ کُلَّ زَعْمٍ فِی الْقُرْآنِ کَذِبٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عبد الاعلی مولی آل سام گوید: حضرت صادق علیه السلام برای من حدیثی بیان فرمود، پس من باو عرض کردم: قربانت گردم، آیا هم اکنون برای من چنین و چنان نه پنداشتی؟ فرمود: نه، پس این حرف بر من گران آمد، عرضکردم: آری بخدا سوگند پنداشتی، فرمود: نه بخدا سوگند نه پنداشتم، گوید: باز بر من گران آمد عرض کردم: قربانت چرا بخدا سوگند آن را گفتی؟ فرمود: آری آن را گفتم مگر ندانی که هر پنداری در قرآن (بمعنای) دروغ است. - . کافی 2: 342 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الزعم مثلثة القول الحق و الباطل و الکذب ضد و أکثر ما یقال فیما یشک فیه و الزعمی الکذاب و الصادق و زعمتنی کذا ظننتنی و التزعم التکذب و أمر مزعم کمقعد لا یوثق به و فی النهایة فیه أنه ذکر فأشار علیه السلام فقال إذا کان مر برجلین یتزاعمان و قال الزمخشری معناه أنهما یتحادثان بالزعمات و هی ما لا یوثق به من الأحادیث و منه الحدیث: بئس مطیة الرجل.

زعموا معناه أن الرجل إذا أراد المسیر إلی بلد و الظعن فی حاجة رکب مطیة حتی یقضی إربه فشبه ما یقدمه المتکلم أمام کلامه و یتوصل به إلی غرضه من قوله زعموا کذا و کذا بالمطیة التی یتوسل بها إلی الحاجة و إنما یقال زعموا فی حدیث لا سند له و لا ثبت فیه و إنما یحکی عن الألسن علی البلاغ فذم من الحدیث ما هذا سبیله و الزعم بالضم و الفتح قریب من الظن.

1) 1. الکافی ج 2 ص 342.

و قال فی المصباح زعم زعما من باب قتل و فی الزعم ثلاث لغات فتح الزای للحجاز و ضمها لأسد و کسرها لبعض قیس و یطلق بمعنی القول و منه زعمت الحنیفیة و زعم سیبویه أی قال و علیه قوله تعالی أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ‌⁽¹⁾أی کما أخبرت و یطلق علی الظن یقال فی زعمی کذا و علی الاعتقاد و منه قوله تعالی زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا⁽²⁾قال الأزهری و أکثر ما یکون الزعم فیما یشک فیه و لا یتحقق و قال بعضهم هو کنایة عن الکذب و قال المرزوقی أکثر ما یستعمل فی ما کان باطلا و فیه ارتیاب و قال ابن القوطیة زعم زعما قال خبرا لا یدری أ حق هو أو باطل قال الخطابی و لذا قیل زعم مطیة الکذب و زعم من غیر مزعم قال غیر مقول صالح و ادعی ما لا یمکن انتهی.

**[ترجمه]در فرهنگ لغت، زعم و پندار، مثلثی متشکل از گفتار ضد حق، باطل و دروغ میباشد و بیشتر در اموری به کار می‌رود که در آن شک و تردید باشد .

«الزّعمی» دروغگو و راستگو را گویند. زعّمتنی کذا؛ ظننتنی؛ چنین گمان بردم و التزعم: یعنی دروغپردازی و«امر مزعم»، بر وزن مقعد، یعنی؛ قابل اطمینان نیست.

در کتاب نهایه ایوب علیه لسلام را نقل می‌کند که حضرت از کنار دو مرد گذشت، گمانهزنی ودروغپردازی می‌کردند. زمخشری می‌گوید: به این معناست که آن دو درباره زعم و پندارهای خود سخن می‌گفتند. به این گونه احادیث نمی‌توان اعتماد کرد، و نمونهای از این معنا، در حدیث بئس مطیّه الرجل زعموا: به این معناست که شخص هنگامی که می‌خواهد مسیری را به سوی سرزمینی بپیماید و کوچ نماید، نیازمند مرکبی است تا به مقصد برسد، پس سخن گوینده را به این مرکب تشبیه کرده و برای بیان منظور خود به کار گرفته است: چنین ظن و چنان گمان، مرکبی بود که به وسیله آن به مقصد برسند. زعم در مورد سخنی به کار می‌رود که نه سندیت داشته و نه میتواند به عنوان دلیل قرار گیرد(ومحتوایش ناتوان از اثبات حکم برای موضوع است ) وتنها چیزی که دارد این است که در زبانها جاری گشته وبه دیگری میرسد، و آن حدیثی که در همین اندازه باشد حدیث ناپسند است. زعم با ضمه، معنای نزدیک به ظن و گمان دارد.

در مصباح آمده است: زعم زعما بر وزن قتل، سه لغت دارد:

حجازی: فتحه زاء، اسد: ضمه زاء، و کسره زاء در برخی از قیاس‌ها. زعم به طور مطلق به معنای سخن است، مثلا زعمت الحنیفیة ، وزعم سیبویه به این معناست که آن‌ها چنین گفتند.

خدای متعال می فرماید: «أو تسقط السماء کما زعمت» - . اسراء / 92 - {یا چنانکه ادعا می‌کنی، آسمان را پاره پاره بر [سر] ما فرو اندازی} یعنی همانطور که خبر داده شده است. بر ظن و گمان نیز اطلاق می‌شود: به گمان من؛ و به معنای اعتقاد نیز می‌باشد، خدای متعال می‌فرماید: «زعم الذین کفروا أن لن یبعثوا» - . تغابن / 7 - {کسانی که کفر ورزیدند، پنداشتند که هرگز برانگیخته نخواهند شد} ازهری معتقد است: زعم، بیشتر در مورد چیزی به کار می‌رود که در آن شک و تردید وجود دارد و محقق نمی‌شود. برخی معتقدند: زعم کنایه از دروغ است. مرزوقی گوید: زعم بیشتر بر چیزی اطلاق می‌شود که باطل بوده و در آن شک و تردید وجود داشته باشد.

ابن قوطیه گوید: زعم زعما، خبری است که نمی‌داند حق است یا باطل. خطابی گوید: به همین دلیل است که می‌گویند: زعم و پندار مرکب دروغ است، زعم با مزعم (سخن درست و یا دروغ و بیهوده) متفاوت است، گوینده آن صالح نبوده و چیزی را ادعا می‌کند که از عهده آن بر نمی‌آید.

**[ترجمه]

أقول

و إذا علمت ذلک ظهر لک أن الزعم إما حقیقة لغویة أو عرفیة أو شرعیة فی الکذب أو ما قیل بالظن أو بالوهم من غیر علم و بصیرة فإسناده إلی من لا یکون قوله إلا عن حقیقة و یقین لیس من دأب أصحاب الیقین و إن کان مراده مطلق القول أو القول عن علم فغرضه علیه السلام تأدیبه و تعلیمه آداب الخطاب مع أئمة الهدی و سائر أولی الألباب و أما الحکم بکون ذلک کذبا و حراما فهو مشکل إذ غایة الأمر أن یکون مجازا و لا حجر فیه و أما یمینه علیه السلام علی عدم الزعم فهو صحیح لأنه قصد به الحقیقة أو المجاز الشائع و کأنه من التوریة و المعاریض لمصلحة التأدیب أو تعلیم جواز مثل ذلک للمصلحة فإن المعتبر فی ذلک قصد المحق من المتخاصمین کما ذکره الأصحاب و کأنه لذلک ذکر المصنف رحمه الله‌⁽³⁾

الخبر فی هذا الباب و إن کان مع قطع النظر عن ذلک له مناسبة خفیة له فتأمل.

قوله علیه السلام إن کل زعم فی القرآن کذب أی أطلق فی مقام

1) 1. الإسراء: 92.

2) 2. التغابن: 7.

3) 3. یعنی الکلینی فی الکافی باب الکذب.

إظهار کذب المخبر به فلا ینافی ذلک قوله تعالی حاکیا عن المشرکین أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً فإنهم أشاروا بقوله زعمت إلی قوله تعالی إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ السَّماءِ⁽¹⁾فإن ما أشاروا إلیه بقوله زعمت حق لکنهم أوردوه فی مقام التکذیب و یمکن أیضا تخصیصه بما ذکره الله من قبل نفسه سبحانه غیر حاک من غیره کما قال تعالی زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا و قال سبحانه بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً⁽²⁾و قال أَیْنَ شُرَکائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ‌⁽³⁾و قال قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]پس حال که معنای «زعم» را دانستی، بر تو آشکار می‌شود که «الزعم» حقیقتی لغوی و یا عرفی و یا شرعی در دروغ است اهل یقین سخنی را که از روی ظن و وهم و بدون دانش و بصیرت باشد، به کسی نسبت نمی‌دهند که پیوسته از روی حقیقت و یقین سخن می‌گوید.

پس اگر منظور حضرت علیه السلام مطلق سخن و یا سخن از روی علم و آگاهی باشد، هدف حضرت و دیگر ائمه علیهم السلام و اولی الالباب، تربیت و تعلیم راوی و آموختن راه و روش سخن به او بوده است. ، ولی حکم به کذب بودن و حرام بودن سخن ایشان مشکل است،

اما سوگند خوردن حضرت علیه السلام مبنی بر نفی زعم و پندار از خود، صحیح است، چرا که منظور حضرت علیه السلام حقیقت و یا مجاز رایج بوده است و از قبیل، توریه و کنایه به شمار می‌رود که برای تادیب و یا آموختن جواز کاربرد چنین سخنانی، به خاطر مصلحتهایی که وجود دارد، وآن‌طور که اصحاب بیان کرده‌اند، آنچه معتبر است، قصد حقگرایانهای است که در میان متخاصمین و دو طرف درگیری وجود دارد .

گویا به همین دلیل است که مولف رحمه الله - . کلینی در کافی، باب دروغ. - این روایت را در این باب آورده است، ، گرچه با نادیده گرفتن این مطلب، مناسبت ظریفی در مطرح کردن این روایت در این باب وجود دارد. این نکته جای تأمل دارد.

سخن حضرت علیه السلام که فرمود: «هر پنداری در قرآن (بمعنای) دروغ است»، یعنی برای اظهار دروغ چیزی است که از آن خبر داده است، و این با سخن خدای متعال درباره مشرکان منافات ندارد، هنگامی که می‌گویند: یا چنان که ادعا می‌کنی، آسمان را پاره پاره بر [سر] ما فرو اندازی، اشاره به این آیه شریفه دارد: {اگر بخواهیم ، آسمان را پاره پاره بر [سر] شان فرو اندازیم} - . سبأ / 9 -

به درستی آنچه را با عبارت «زعمت» که به آن اشاره کردند، حق است اما آن را در مقام تکذیب به کار برده است. همچنین می‌توان آن را به عبارتی اختصاص داد که خدای متعال خود پیش از این فرموده بود بدون اینکه آن را از قول دیگری حکایت کند: «زعم الذین کفروا أن لن یبعثوا» {آن‌ها که کافر شدند می‌پندارند برانگیخته نخواهند شد} و نیز «بل زعمتم أن لن نجعل لکم موعدا» {بلکه پنداشتید هرگز برای شما موعدی مقرر قرار نخواهیم داد.} - . کهف / 48 -

و نیز «أین شرکائی الذین کنتم تزعمون» {آن شریکان که می‌پنداشتید کجایند؟} - . انعام / 42 -

و نیز «قل ادعوا الذین زعمتم من دونه» {بگو: «کسانی را که به جای او [معبود خود] پنداشتید، بخوانید}. - . اسری / 56 -

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِیِّ قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِیَّاکُمْ وَ الْکَذِبَ فَإِنَّ کُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ وَ کُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمود: بپرهیزید از دروغ زیرا هر شخص امیدواری خواستار چیزی است، و هر بیمناکی گریزان. - . کافی 2: 343 -

**[ترجمه]

بیان

فیه إما إرسال أو إضمار بأن یکون ضمیر قال راجعا إلی الصادق علیه السلام أو الرضا علیه السلام إیاکم و الکذب أراد علیه السلام لا تکذبوا فی ادعائکم الرجاء و الخوف من الله سبحانه و ذلک لأن کل راج طالب لما یرجو ساع فی أسبابه و أنتم لستم کذلک و کل خائف هارب مما یخاف منه مجتنب مما یقربه منه و أنتم لستم کذلک و هذا مثل قوله علیه السلام الذی رواه

فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ أَنَّهُ علیه السلام قَالَ بَعْدَ کَلَامٍ طَوِیلٍ لِمُدَّعٍ کَاذِبٍ أَنَّهُ یَرْجُو اللَّهَ: یَدَّعِی بِزَعْمِهِ أَنَّهُ یَرْجُو اللَّهَ کَذَبَ وَ الْعَظِیمِ مَا بَالُهُ لَا یَتَبَیَّنُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ وَ کُلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ إِلَّا رَجَاءَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ وَ کُلُّ خَوْفٍ مُحَقَّقٌ إِلَّا خَوْفَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ یَرْجُو اللَّهَ فِی الْکَبِیرِ وَ یَرْجُو الْعِبَادَ فِی الصَّغِیرِ فَیُعْطِی الْعَبْدَ مَا لَا یُعْطِی الرَّبَّ فَمَا بَالُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یُصْنَعُ لِعِبَادِهِ أَ تَخَافُ أَنْ تَکُونَ

1) 1. سبأ: 9.

2) 2. الکهف: 48.

3) 3. الأنعام: 22.

4) 4. أسری: 56.

5) 5. الکافی ج 2 ص 343.

فِی رَجَائِکَ لَهُ کَاذِباً أَوْ تَکُونَ لَا تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً وَ کَذَلِکَ إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِیدِهِ أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لَا یُعْطِی رَبَّهُ فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ الْعِبَادِ نَقْداً وَ خَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِمَاراً وَ وَعْداً⁽¹⁾.

و قال بعضهم حذر من الکذب علی الله و علی رسوله و علی غیرهما فی ادعاء الدین مع ترک العمل به و رغب فی الصدق بأن الکذب ینافی الإیمان و ذلک لأن الکاذب لم یطلب الثواب و کل من لم یطلب الثواب فهو لیس براج بحکم المقدمة الأولی و لم یهرب من العقاب و کل من لم یهرب من العقاب فهو لیس بخائف بحکم المقدمة الثانیة و من انتفی عنه الخوف و الرجاء فهو لیس بمؤمن کما هو المقرر عند أهل الإیمان انتهی و ارتکب أنواع التکلف لقلة التتبع و المقصود ما ذکرنا.

**[ترجمه]در این روایت یا ارسال صورت گرفته و یا ضمیری وجود دارد، و ضمیر «قال» یا به امام صادق علیهمالسلام یا امام رضاعلیهالسلام برمی گردد، منظور حضرت از «ایاکم والکذب» این است که در ادعای خود در امیداواری و ترس از خدا دروغ نگویید. زیرا هر فرد امیدواری، در پی رسیدن به خواستهاش، در تامین اسبابش تلاش میکند در حالی که شما اینگونه نیستید و هر بیمناکی در حال فرار و از آنچه او را به منشا ترسش نزدیک میکند گریزان است و از آن دوری میجوید در حالی که شما اینگونه رفتار نمیکنید

این حدیث شبیه کلامی است که از حضرت علیه السلام در نهج البلاغه نقل شده است، حضرت پس از سخنی طولانی درباره دروغگویی که به خداوند امیدوار است، می‌فرماید: اما سوگند به خداوند بزرگ که دروغ می گویند، اگر راست می گویند پس ] چرا این امیدواری در عملشان به چشم نمی خورد؟ در حالی که هر کس امیدی داشته باشد ، می توان آن را در عملش مشاهده نمود.

هر امیدی جز امید بخدا نابجا و هر ترس مسلمی جز ترس از خدا نادرست است. [ گروهی ] در مسائل مهم بخدا امید دارند و در مسائل کوچک به بندگان خدا. ولی امیدشان به بندگان بیش از امیدشان بخدا است. اما چرا توجهشان بخدا کمتر است از توجهشان به بندگان ؟ آیا می‌ترسید اظهار امید به خدا دروغگو باشی ؟ یا او را شایسته امید نمی‌دانی ؟ و نیز [ این گروه ] اگر از یکی از بندگان بیمناک باشند

«11»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ آیَةَ الْکَذَّابِ بِأَنْ یُخْبِرَکَ خَبَرَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فَإِذَا سَأَلْتَهُ عَنْ حَرَامِ اللَّهِ وَ حَلَالِهِ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ شَیْ‌ءٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: معاویه بن وهب گوید: شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که می‌فرمود: نشانه دروغگو اینست که از آسمان و زمین و مشرق و مغرب خبر میدهد، ولی آنگاه که از حرام و حلال خدا از او بپرسی چیزی نزد او نیست که پاسخ دهد. - . کافی 2: 340 -

**[ترجمه]

بیان

بأن یخبرک کأن الباء زائدة أو التقدیر تعلم بأن یخبرک و إنما کان هذا آیة الکذاب لأنه لو کان علمه بالوحی و الإلهام لکان أحری بأن یعلم الحلال و الحرام لأن الحکیم العلام یفیض علی الأنام ما هم أحوج إلیه من الحقائق و الأحکام و کذا لو کان بالوراثة عن الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام و لو کان بالکشف فعلی تقدیر إمکان حصوله لغیر الحجج علیهم السلام فالعلم بحقائق الأشیاء علی ما هو علیه لا یحصل لأحد إلا بالتقوی و تهذیب السر من رذائل الأخلاق قال الله تعالی وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ‌⁽³⁾و لا یحصل التقوی إلا بالاقتصار علی الحلال

1) 1. الکافی ج 2 ص 339 و السند معلق علی سابقه.

2) 2. الکافی ج 2 ص 340.

3) 3. البقرة: 282.

و الاجتناب عن الحرام و لا یتیسر ذلک إلا بالعلم بالحلال و الحرام فمن أخبر عن شی‌ء من حقائق الأشیاء و لم یکن عنده معرفة بالحلال و الحرام فهو لا محالة کذاب یدعی ما لیس له.

«16»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مَنْ کَثُرَ کَذِبُهُ ذَهَبَ بَهَاؤُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: حضرت صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیه السّلام فرمود: هر که دروغش زیاد شد، آبرویش برود. - . کافی 2: 341 -

**[ترجمه]

بیان

ذهب بهاؤه أی حسنه و جماله و وقره عند الله سبحانه و عند الخلق فإن الخلق و إن لم یکونوا من أهل الملة یکرهون الکذب و یقبحونه و یتنفرون من أهله.

**[ترجمه]«ذهب بهاءه» یعنی نیکی و زیبایی و وقارش نزد خدای سبحان ومردم از بین می‌رود، و مردم هرچند دین‌دار نباشند، از دروغ بیزار بوده و آن را ناپسند می‌دانند و از دروغگویان متنفر هستند.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنْهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ یَجْتَنِبَ مُوَاخَاةَ الْکَذَّابِ فَإِنَّهُ یَکْذِبُ حَتَّی یَجِی‌ءُ بِالصِّدْقِ فَلَا یُصَدَّقُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: برای مرد مسلمان سزاوار و شایسته است که از رفاقت دروغگو بپرهیزد، زیرا که او دروغ گوید، تا بدان جا که اگر راست هم بگوید باور نشود. - . کافی 2: 341 -

**[ترجمه]

بیان

حتی یجی‌ء بالصدق فلا یصدق الظاهر أنه علی بناء المفعول من التفعیل أی لکثرة ما ظهر لک من کذبه لا یمکنک تصدیقه فیما یأتی به من الصدق

1) 1. الکافی: ج 2 ص 340.

2) 2. الکافی ج 2 ص 341.

3) 3. الکافی ج 2 ص 341.

أیضا فلا تنتفع بمواخاته و مصاحبته مع أنه جذاب لطبع الجلیس إلی طبعه و یخطر بالبال أنه یحتمل أن یکون المراد به أن هذا الرجل المواخی یکذب نقلا عن الأخ الکذاب لاعتماده علیه ثم یظهر کذب ما أخبر به حتی لا یعتمد الناس علی صدقه أیضا کما

ورد فی الخبر: کَفَی بِالْمَرْءِ کَذِباً أَنْ یُحَدِّثَ بِکُلِّ مَا یَسْمَعُ.

و ما سیأتی فی البابین یؤید الأول و ربما یقرأ یصدق علی بناء المجرد أی إذا أخبر بصدق یغیره و یدخل فیه شیئا یصیر کذبا.

**[ترجمه]«حتی یجیء بالصدق فلایصدق» به نظر می‌رسد در جایگاه مفعول از تفعیل قرار دارد، یعنی بخاطر دروغ‌های زیاد، نمی‌توانی سخن راست وی را نیز باور کنی، پس از دوستی و برادری با او سودی نمی‌بری، با آنکه جذابیت داشته و هم‌نشین خود را با خود همراه می سازد.

ممکن است این‌گونه به ذهن خطور کند: کسی که با وی دوستی نموده است، به دلیل اعتمادی که به دروغگو کرده، سخنانی را از قول او نقل می کند، پس از چندی دروغ بودن این گفتار مشخص شده و مردم دیگر حتی سخن راست او را نیز باور نمی‌کنند، در روایت آمده است: «برای دروغگو بودن آدمی، همین بس که هرآنچه می‌شنود، نقل می‌کند» و نیز روایت‌هایی که در دیگر باب‌ها بیان خواهد شد، تأییدی بر معنای اول است. ممکن است «یصدق» به صورت مجرد خوانده شود، به این معنا که هرگاه سخن راستی برای وی بیان شود، آن را تغییر داده و چیزی به آن می افزاید که سخن دروغ می‌شود.

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ مِمَّا أَعَانَ اللَّهُ بِهِ عَلَی الْکَذَّابِینَ النِّسْیَانَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عبید بن زرارة گوید: شنیدم حضرت صادق علیه السلام می‌فرمود: از چیزهائی که خداوند بوسیله آن بدروغگویان کمک کرده است، فراموشی است. - . کافی 2: 341

•

**[ترجمه]

بیان

إن مما أعان الله علی الکذابین أی أضرهم به و فضحهم فإن کثیرا ما یکذبون فی خبر ثم ینسون و یخبرون بما ینافیه و یکذبه فیفتضحون بذلک عند الخاصة و العامة قال الجوهری فی الدعاء رب أعنی و لا تعن علی.

**[ترجمه]«إن مما أعان الله علی الکذابین» یعنی چیزی که بیشتر به ضرر آن‌ها بوده و آنان را رسوا می‌کند. چه بسیار سخن دروغی را بر زبان می‌آورند و سپس سخنان خود را فراموش کرده و چیز دیگری را نقل می‌کنند که با گفتار اولیه‌شان در تناقض است، و بدین تربیب بین خاص و عام رسوا می‌شوند.

جوهری می‌گوید: در دعا آمده است: بارالها، مرا مورد عنایت خویش قرار ده، و نه مورد آزار.

**[ترجمه]

«19»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکَلَامُ ثَلَاثَةٌ صِدْقٌ وَ کَذِبٌ وَ إِصْلَاحٌ بَیْنَ النَّاسِ قَالَ قِیلَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا الْإِصْلَاحُ بَیْنَ النَّاسِ قَالَ تَسْمَعُ مِنَ الرَّجُلِ کَلَاماً یَبْلُغُهُ فَتَخْبُثُ نَفْسُهُ فَتَقُولُ سَمِعْتُ مِنْ فُلَانٍ قَالَ فِیکَ مِنَ الْخَیْرِ کَذَا وَ کَذَا خِلَافَ مَا سَمِعْتَ مِنْهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: از حضرت صادق علیه السلام حدیث شده است که فرمود: سخن بر سه گونه است: راست، و دروغ، و اصلاح میان مردم، (راوی) گوید: بآن حضرت عرض شد: قربانت اصلاح میان مردم چیست؟ - . کافی 2: 341 -

فرمود: از کسی سخنی در باره دیگری میشنوی که اگر آن سخن باو برسد بد دل می‌شود، پس تو او را دیدار کنی و باو بگوئی: از فلانی شنیدم که در باره خوبی تو چنین و چنان می‌گفت، بر خلاف آنچه شنیده‌ای.

**[ترجمه]

بیان

تسمع من الرجل کلاما کأن من بمعنی فی کما فی قوله تعالی إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ⁽³⁾أی فیه و کذا قالوا فی قوله سبحانه أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ‌⁽⁴⁾أی فی الأرض و یحتمل أن یکون تقدیر الکلام تسمع من رجل کلاما فی حق رجل آخر یذمه به فیبلغ الرجل الثانی ذلک

1) 1. الکافی ج 2 ص 341.

2) 2. الکافی ج 2 ص 341.

3) 3. الجمعة: 9.

4) 4. فاطر: 40.

الکلام فتخبث نفسه علی الأول أی یتغیر علیه و یبغضه فتلقی الرجل الثانی فتقول سمعت من الرجل الأول فیک کذا و کذا من مدحه خلاف ما سمعت منه من ذمه و التکلف فیه من جهة إرجاع ضمیر یبلغه إلی الرجل الثانی و هو غیر مذکور فی الکلام لکنه معلوم بقرینة المقام.

و هذا القول و إن کان کذبا لغة و عرفا جائز لقصد الإصلاح بین الناس و کأنه لا خلاف فیه عند أهل الإسلام و الظاهر أنه لا توریة و لا تعریض فیه و إن أمکن أن یقصد توریة بعیدة کأن ینوی أنه کان حقه أن یقول کذا و لو صافیته لقال فیک کذا لکنه

بعید و قد اتفقت الأمة علی أنه لو جاء ظالم لیقتل رجلا مختفیا لیقتله ظلما أو یطلب ودیعة مؤمن لیأخذها غصبا وجب الإخفاء علی من علم ذلک فلو أنکرها فطولب بالیمین ظلما یجب علیه أن یحلف.

لکن قالوا إذا عرف التوریة بما یخرج به عن الکذب وجبت التوریة کأن یقصد لیس عندی مال یجب علی أداؤه إلیک أو لا أعلم علما یلزمنی الإخبار به و أمثال ذلک.

و قالوا إذا لم یعرفها وجب الحلف و الکذب بغیر توریة أیضا فإنه و إن کان قبیحا إلا أن ذهاب حق الآدمی أشد قبحا من حق الله تعالی فی الکذب أو الیمین الکاذبة فیجب ارتکاب أخف الضررین و لأن الیمین الکاذب عند الضرورة مأذون فیه شرعا کمطلق الکذب النافع بخلاف مال الغیر فإنه لا یباح إذهابه بغیر إذنه مع إمکان حفظه فأمثال هذا الکذب لیست بمذمومة فی نفس الأمر بل إما واجبة أو مندوبة و یدل الحدیث علی أن الکذب شرعا إنما یطلق علی ما کان مذموما فغیر المذموم قسم ثالث من الکلام یسمی إصلاحا فهو واسطة بین الصدق و الکذب.

**[ترجمه]«تسمع من الرجل کلاما»، «من» در این عبارت به معنای «فی» است. همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «چون برای نماز جمعه ندا در داده شد» - . جمعه / 9 - یعنی در روز جمعه. و نیز آنجا که می‌فرماید: «أرونی ماذا خلقوا من الأرض» - . فاطر / 40 - {به من نشان دهید که چه چیزی از زمین را آفریده‌اند؟}، یعنی در زمین، ممکن است منظور این باشد که از شخصی می‌شنوی که دیگری را نکوهش می‌کند و این خبر به گوش شخص دوم می‌رسد، و نسبت به او دل‌چرکین می‌شود، یعنی رفتارش با وی تغییر کرده و از وی بیزار می‌گردد. در این هنگام شخص دوم را می‌بینی و می گویی فلانی در مورد تو فلان و فلان حرف خوب را زد، بر خلاف چیزی که از وی شنیده‌ای بر زبان می‌آوری.

پیچیدگی و تکلفی در این ترجمه این روایت وجود دارد، چرا که ضمیر به شخص دوم بر می‌گردد که در عبارت ذکر نشده، اما به قرینه مشخص است.

چنین سخنی گرچه از نظر لغت وعرف دروغ است ولی چون به قصد اصلاح بین دو نفر است، جایز میباشد و گویانزد همه مسلمانان مورد اتفاق میباشد این سخن نه توریه است و نه کنایه و بعید است که بگوییم در اینجا قصدش توریه بوده است که پیش خود نیت کرده، حق او این است که در موردش چنین سخنانی گفته شود، و اگر با او دوستی کند، به همین صورت درباره او صحبت می‌کرد، اما چنین چیزی بعید است.

همه مفسران بر این عقیده‌اند که اگر ظالمی قصد جان مظلومی کند و او پنهان شده است، و یا بخواهد امانت مومنی را غصب کندن، واجب است هر کس از این امور آگاهی دارد، آن را مخفی کند. اگر سخن او را باور نکرده و بخواهد سوگند بخورد، بر وی واجب است که سوگند نیز بخورد.

اما گفته‌اند: اگر بتواند با توریه (و حقیقت پوشی بطوری که دروغ هم نگوید) منظور خود را بیان کند، توریه بر او واجب است. مثلا منظورش این باشد که من مالی ندارم تا ملزم شوم آن را به تو بدهم، و یا من اطلاعی ندارم که بخواهم آن را در اختیار تو بگذارم و از این قبیل.

و نیز گفته‌اند: اگر نتواند با توریه سخن بگوید، سوگند خوردن و دروغ گفتن بر وی واجب بوده گرچه عمل ناپسندی است. اما از بین رفتن حق یک انسان در مقایسه با زشتی سوگند و سخن دروغ که حق الهی است، ناپسندتر می‌باشد. پس لازم است کاری را انجام دهد که ضرر کمتری دارد، زیرا شرعا سوگند دروغ در مواقع اضرار جایز است، همانطور که دروغ مصلحتی نیز برای حفظ مال شخصی [ از دست ظالم] جایز می‌باشد، زیرا در صورتی که امکان حفظ آن مال وجود دارد، نباید آن را از دست داد.

دروغ به خودی خود ناپسند نیست، بلکه یا واجب بوده و یا مباح وجایز شمرده شده است. حدیث بر این نکته دلالت می‌کند که دروغ در اصطلاح شرعی به آن سخنی اطلاق می‌شود که زشت و ناپسند است، اما آنچه که ناپسند شمرده نمی‌شود سومین نوع سخن بوده که اصلاح نامیده میشود، حد وسط بین راست و دروغ است.

**[ترجمه]

«20»

کا، [الکافی] عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا کَذِبَ عَلَی مُصْلِحٍ ثُمَّ تَلَا أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ مَا سَرَقُوا وَ مَا کَذَبَ

1) 1. یوسف: 70.

ثُمَّ تَلَا بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ مَا فَعَلُوهُ وَ مَا کَذَبَ‌⁽²⁾.

تکملة قال بعض المحققین اعلم أن الکذب لیس حراما لعینه بل لما فیه من الضرر علی المخاطب أو علی غیره فإن أقل درجاته أن یعتقد المخبر الشی‌ء علی خلاف ما هو به فیکون جاهلا و قد یتعلق به ضرر غیره و رب جهل فیه منفعة و مصلحة فالکذب تحصیل لذلک الجهل فیکون مأذونا فیه و ربما کان واجبا کما لو کان فی الصدق قتل نفس بغیر حق.

فنقول الکلام وسیلة إلی المقاصد فکل مقصود محمود یمکن التوصل إلیه بالصدق و الکذب جمیعا فالکذب فیه حرام و إن أمکن التوصل بالکذب دون الصدق فالکذب فیه مباح إن کان تحصیل ذلک المقصود مباحا و واجب إن کان المقصود واجبا کما أن عصمة دم المسلم واجبة فمهما کان فی الصدق سفک دم مسلم قد اختفی من ظالم فالکذب فیه واجب و مهما کان لا یتم مقصود الحرب أو إصلاح ذات البین أو استمالة قلب المجنی علیه إلا بالکذب فالکذب مباح إلا أنه ینبغی أن یحترز عنه ما یمکن لأنه

إذا فتح علی نفسه باب الکذب فیخشی أن یتداعی إلی ما یستغنی عنه و إلی ما لم یقتصر فیه علی حد الواجب و مقدار الضرورة فکان الکذب حراما فی الأصل إلا لضرورة.

و الذی یدل علی الاستثناء ما

رُوِیَ عَنْ أُمِّ کُلْثُومٍ قَالَتْ: مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُرَخِّصُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْکَذِبِ إِلَّا فِی ثَلَاثٍ الرَّجُلِ یَقُولُ الْقَوْلَ یُرِیدُ الْإِصْلَاحَ وَ الرَّجُلِ یَقُولُ الْقَوْلَ فِی الْحَرْبِ وَ الرَّجُلِ یُحَدِّثُ امْرَأَتَهُ وَ الْمَرْأَةِ تُحَدِّثُ زَوْجَهَا.

وَ قَالَتْ أَیْضاً قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیْسَ بِکَذَّابٍ مَنْ أَصْلَحَ بَیْنَ اثْنَیْنِ

1) 1. الأنبیاء: 63.

2) 2. الکافی ج 2 ص 343. و قوله« ثم تلا» کلام الراوی، و الضمیر راجع الی الصادق علیه السلام، أو کلام الامام و الضمیر راجع الی الرسول صلّی اللّه علیه و آله و الأول أظهر و قد مر مثله تحت الرقم 4 فی حدیث الصیقل، منه رحمه اللّه.

فَقَالَ خَیْراً أَوْ نَمَا خَیْراً.

وَ قَالَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ یَزِیدَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: کُلُّ الْکَذِبِ یُکْتَبُ عَلَی ابْنِ آدَمَ إِلَّا رَجُلٌ کَذَبَ بَیْنَ رَجُلَیْنِ یُصْلِحُ بَیْنَهُمَا.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی کَاهِلٍ قَالَ: وَقَعَ بَیْنَ رَجُلَیْنِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله کَلَامٌ حَتَّی تَصَادَمَا فَلَقِیتُ أَحَدَهُمَا فَقُلْتُ مَا لَکَ وَ لِفُلَانٍ فَقَدْ سَمِعْتُهُ یُحْسِنُ الثَّنَاءَ عَلَیْکَ وَ لَقِیتُ الْآخَرَ فَقُلْتُ لَهُ مِثْلَ ذَلِکَ حَتَّی اصْطَلَحَا ثُمَّ قُلْتُ أَهْلَکْتُ نَفْسِی وَ أَصْلَحْتُ بَیْنَ هَذَیْنِ فَأَخْبَرْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا أَبَا کَاهِلٍ أَصْلِحْ بَیْنَ النَّاسِ وَ لَوْ بِالْکَذِبِ.

وَ قَالَ عَطَاءُ بْنُ یَسَارٍ: قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِیِّ أَکْذِبُ أَهْلِی قَالَ لَا خَیْرَ فِی الْکَذِبِ قَالَ أَعِدُهَا وَ أَقُولُ لَهَا قَالَ لَا جُنَاحَ عَلَیْکَ.

وَ عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سِمْعَانَ الْکِلَابِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا لِی أَرَاکُمْ تَتَهَافَتُونَ فِی الْکَذِبِ تَهَافُتَ الْفَرَاشِ فِی النَّارِ کُلُّ الْکَذِبِ مَکْتُوبٌ کَذِباً لَا مَحَالَةَ إِلَّا أَنْ یَکْذِبَ الرَّجُلُ فِی الْحَرْبِ فَإِنَّ الْحَرْبَ خُدْعَةٌ أَوْ یَکُونَ بَیْنَ رَجُلَیْنِ شَحْنَاءُ فَیُصْلِحَ بَیْنَهُمَا أَوْ یُحَدِّثَ امْرَأَتَهُ یُرْضِیهَا.

وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام. إِذَا حَدَّثْتُکُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَکْذِبَ عَلَیْهِ وَ إِذَا حَدَّثْتُکُمْ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ فَالْحَرْبُ خُدْعَةٌ.

فهذه الثلاث ورد فیها صریح الاستثناء و فی معناها ما عداها إذا ارتبط به مقصود صحیح له أو لغیره أما ماله فمثل أن یأخذه ظالم و یسأله عن ماله فله أن ینکر أو یأخذه السلطان فیسأله عن فاحشة بینه و بین الله ارتکبه فله أن ینکرها و یقول ما زنیت و لا شربت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ ارْتَکَبَ شَیْئاً مِنْ هَذِهِ الْقَاذُورَاتِ فَلْیَسْتَتِرْ بِسِتْرِ اللَّهِ.

و ذلک لأن إظهار الفاحشة فاحشة أخری.

فللرجل أن یحفظ دمه و ماله الذی یؤخذ ظلما و عرضه بلسانه و إن کان کاذبا و أما عرض غیره فبأن یسأل عن سر أخیه فله أن ینکره و أن یصلح بین اثنین و أن یصلح بین الضرات من نسائه بأن یظهر لکل واحدة أنها أحب إلیه أو کانت امرأته

لا تطیعه إلا بوعد ما لا یقدر علیه فیعدها الحال تطییبا لقلبها أو یعتذر إلی إنسان بالکذب و کان لا یطیب قلبه إلا بإنکار ذنب و زیادة تودد فلا بأس به.

و لکن الحد فیه أن الکذب محذور و لکن لو صدق فی هذه المواضع تولد منه محذور فینبغی أن یقابل أحدهما بالآخر و یزن بالمیزان القسط فإذا علم أن المحذور الذی یحصل بالصدق أشد وقعا فی الشرع من الکذب فله الکذب و إن کان ذلک المقصود أهون من مقصود الصدق فیجب الصدق و قد یتقابل الأمران بحیث یتردد فیهما و عند ذلک المیل إلی الصدق أولی لأن الکذب مباح بضرورة أو حاجة مهمة فإذا شک فی کون الحاجة مهمة فالأصل التحریم فیرجع إلیه.

و لأجل غموض إدراک مراتب المقاصد ینبغی أن یحترز الإنسان من الکذب ما أمکنه و کذلک مهما کانت الحاجة له فیستحب أن یترک أغراضه و یهجر الکذب فأما إذا تعلق بغرض غیره فلا یجوز المسامحة بحق الغیر و الإضرار به و أکثر کذب الناس إنما هو لحظوظ أنفسهم ثم هو لزیادات المال و الجاه و لأمور لیس فواتها محذورا حتی إن المرأة لتحکی من زوجها ما تتفاخر به و تکذب لأجل مراغمة الضرات و ذلک حرام.

قَالَتْ أَسْمَاءُ: سَمِعْتُ امْرَأَةً تَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَتْ إِنَّ لِی ضَرَّةً وَ أَنَا أَتَکَثَّرُ مِنْ زَوْجِی بِمَا لَا یَفْعَلُ أَضَارُّهَا بِذَلِکَ فَهَلْ لِی فِیهِ شَیْ‌ءٌ فَقَالَ الْمُتَشَبِّعُ بِمَا لَمْ یُعْطَ کَلَابِسِ ثَوْبَیْ زُورٍ. وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ تَطَعَّمَ بِمَا لَمْ یُطْعَمْ وَ قَالَ لِی وَ لَیْسَ لَهُ وَ أُعْطِیتُ وَ لَمْ یُعْطَ کَانَ کَلَابِسِ ثَوْبَیْ زُورٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

و یدخل فی هذا فتوی العالم بما لا یتحققه و روایة الحدیث الذی لیس یثبت فیه إذ غرضه أن یظهر فضل نفسه فهو لذلک یستنکف من أن یقول لا أدری و هذا حرام و مما یلتحق بالنساء الصبیان فإن الصبی إذا کان لا رغبة له فی المکتب إلا بوعد و وعید و تخویف کان ذلک مباحا.

نعم روّینا فی الأخبار أن ذلک یکتب کذبه و لکن الکذب المباح أیضا

یکتب و یحاسب علیه و یطالب لتصحیح قصده فیه ثم یعفی عنه لأنه إنما أبیح بقصد الإصلاح و یتطرق إلیه غرور کثیرة فإنه قد یکون الباعث له حظه و غرضه الذی هو مستغن عنه و إنما یتعلل ظاهرا بالإصلاح فلهذا یکتب.

و کل من أتی بکذبة فقد وقع فی خطر الاجتهاد لیعلم أن المقصود الذی کذب له هل هو أهم فی الشرع من الصدق أو لا و ذلک غامض جدا فالحزم فی ترکه إلا أن یصیر واجبا بحیث لا یجوز ترکه کما یؤدی إلی سفک دم أو ارتکاب معصیة کیف کان.

و قد ظن ظانون أنه یجوز وضع الأخبار فی فضائل الأعمال و فی التشدید فی المعاصی و زعموا أن القصد منه صحیح و هو خطأ محض إذ

قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

و هذا لا یترک إلا لضرورة و لا ضرورة هاهنا إذ فی الصدق مندوحة عن الکذب ففیما ورد من الآیات و الأخبار کفایة عن غیرها.

و قول القائل إن ذلک قد تکرر علی الأسماع و سقط وقعها و ما هو جدید علی الأسماع فوقعه أعظم فهذا هوس إذ لیس هذا من الأغراض التی تقاوم محذور الکذب علی رسول الله صلی الله علیه و آله و علی الله تعالی و یؤدی فتح بابه إلی أمور تشوش الشریعة فلا یقاوم خیر هذا بشره أصلا فالکذب علی رسول الله صلی الله علیه و آله من الکبائر التی لا یقاومها شی‌ء.

ثم قال‌⁽¹⁾

قد نقل عن السلف أن فی المعاریض لمندوحة عن الکذب و عن ابن عباس و غیره أما فی المعاریض ما یغنی الرجل عن الکذب و إنما أرادوا من ذلک إذا اضطر الإنسان إلی الکذب فأما إذا لم یکن حاجة و ضرورة فلا یجوز التعریض و لا التصریح جمیعا و لکن التعریض أهون.

و مثال المعاریض ما روی أن مطرفا دخل علی زیاد فاستبطأه فتعلل بمرض فقال ما رفعت جنبی منذ فارقت الأمیر إلا ما رفعنی الله و قال إبراهیم إذا بلغ الرجل عنک

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 329.

شی‌ء فکرهت أن تکذب فقل إن الله لیعلم ما قلت من ذلک من شی‌ء فیکون قوله ما حرف النفی عند المستمع و عنده للإبهام.

و کان النخعی لا یقول لابنته أشتری لک سکرا بل یقول أ رأیت لو اشتریت سکرا فإنه ربما لا یتفق و کان إبراهیم إذا طلبه فی الدار من یکرهه قال للجاریة قولی له اطلبه فی المسجد و کان لا یقول لیس هاهنا لئلا یکون کاذبا و کان الشعبی إذا طلب فی البیت و هو یکرهه فیخط دائرة و یقول للجاریة ضع [ضعی] الإصبع فیها و قولی لیس هاهنا.

و هذا کله فی موضع الحاجة فأما مع عدم الحاجة فلا لأن هذا تفهیم للکذب و إن لم یکن اللفظ کذبا و هو مکروه علی الجملة کما روی عن عبد الله بن عتبة قال دخلت مع أبی علی عمر بن عبد العزیز فخرجت و علی ثوب فجعل الناس یقولون هذا کساء

أمیر المؤمنین فکنت أقول جزی الله أمیر المؤمنین خیرا فقال لی یا بنی اتق الکذب إیاک و الکذب و ما أشبهه فنهاه عن ذلک لأن فیه تقریرا لهم علی ظن کاذب لأجل غرض المفاخرة و هو غرض باطل فلا فائدة فیه.

نعم المعاریض مباح لغرض خفیف کتطییب قلب الغیر بالمزاح کَقَوْلِهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَجُوزٌ وَ فِی عَیْنِ زَوْجِکِ بَیَاضٌ وَ نَحْمِلُکِ عَلَی وَلَدِ الْبَعِیرِ.

و أما الکذب الصریح فکما یعتاده الناس من مداعبة الحمقی بتغریرهم بأن امرأة قد رغبت فی تزویجک فإن کان فیه ضرر یؤدیه إلی إیذاء قلب فهو حرام و إن لم یکن إلا مطایبة فلا یوصف صاحبها بالفسق و لکن ینقص ذلک من درجة إیمانه

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَسْتَکْمِلُ الْمَرْءُ الْإِیمَانَ حَتَّی یُحِبَّ لِأَخِیهِ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ وَ حَتَّی یَجْتَنِبَ الْکَذِبَ فِی مِزَاحِهِ.

وَ أَمَّا قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الرَّجُلَ یَتَکَلَّمُ بِالْکَلِمَةِ یُضْحِکُ بِهَا النَّاسَ یَهْوِی بِهَا أَبْعَدَ مِنَ الثُّرَیَّا.

أراد به ما فیه غیبة مسلم أو إیذاء قلب دون محض المزاح.

و من الکذب الذی لا یوجب الفسق ما جرت به العادة فی المبالغة کقوله قلت

لک کذا مائة مرة و طلبتک مائة مرة فإنه لا یراد بها تفهیم المرات بعددها بل تفهیم المبالغة فإن لم یکن طلب إلا مرة واحدة کان کاذبا و إن طلب مرات لا یعتاد مثلها فی الکثرة فلا یأثم و إن لم یبلغ مائة و بینهما درجات یتعرض مطلق اللسان بالمبالغة فیها لخطر الکذب.

و ربما یعتاد الکذب فیه و یستأهل به أن یقال کل الطعام لأحد فیقول لا أشتهیه و ذلک منهی عنه و هو حرام إن لم یکن فیه غرض صحیح

قال مجاهد قَالَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَیْسٍ: کُنْتُ صَاحِبَةَ عَائِشَةَ الَّتِی هَیَّأْتُهَا وَ أَدْخَلْتُهَا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَعِی نِسْوَةٌ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا وَجَدْنَا عِنْدَهُ قُوتاً إِلَّا قَدَحاً مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبَ ثُمَّ نَاوَلَهُ عَائِشَةَ قَالَتْ فَاسْتَحْیَتِ الْجَارِیَةُ فَقُلْتُ لَا تَرُدِّینَ یَدَ رَسُولِ اللَّهِ خُذِی مِنْهُ قَالَتْ فَأَخَذَتْهُ عَلَی حَیَاءٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ نَاوِلِی صَوَاحِبَکِ فَقُلْنَ لَا نَشْتَهِیهِ فَقَالَ لَا تَجْمَعْنَ جُوعاً وَ کَذِباً قَالَتْ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ قَالَتْ أَحَدُنَا لِشَیْ‌ءٍ یَشْتَهِیهِ لَا نَشْتَهِیهِ أَ یُعَدُّ ذَلِکَ کَذِباً قَالَ إِنَّ الْکَذِبَ لَیُکْتَبُ حَتَّی یُکْتَبَ الْکُذَیْبَةُ کُذَیْبَةً.

و قد کان أهل الورع یحترزون عن التسامح بمثل هذا الکذب قال اللیث بن سعد کانت ترمص عینا سعید بن المسیب حتی یبلغ الرمص خارج عینیه فیقال له لو مسحت هذا الرمص فیقول فأین قول الطبیب و هو یقول لی لا تمس عینیک فأقول لا أفعل و هذه من مراقبة أهل الورع و من ترکه انسل لسانه عن اختیاره فیکذب و لا یشعر.

و عن خوات التیمی قال قد جاءت أخت الربیع بن خثیم عائدة إلی بنی لی فانکبت علیه فقالت کیف أنت یا بنی فجلس الربیع فقال أرضعته فقالت لا قال ما علیک لو قلت یا ابن أخی فصدقت.

و من العادة أن یقول یعلم الله فیما لا یعلمه قَالَ عِیسَی: إِنَّ مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ عِنْدَ اللَّهِ أَنْ یَقُولَ الْعَبْدُ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ لِمَا لَا یَعْلَمُ. و ربما یکذب فی حکایة المنام و الإثم فیه عظیم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْفِرَی أَنْ یَدَّعِیَ الرَّجُلُ إِلَی غَیْرِ أَبِیهِ أَوْ یُرِیَ عَیْنَیْهِ فِی الْمَنَامِ مَا لَمْ تَرَیَا أَوْ یَقُولَ عَلَیَّ مَا لَمْ أَقُلْ. وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ

کَذَبَ فِی حُلُمِهِ کُلِّفَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنْ یَعْقِدَ بَیْنَ شَعِیرَتَیْنِ.

**[ترجمه]کافی: بحضرت صادق علیهالسلام فرمودند: حضرت محمدصلیالله علیه واله فرمود: جایی که قصد اصلاح وجود دارد، دروغ وجود ندارد، سپس آیه (که فرمود): {ای کاروان هر آینه شما دزد هستید} - . یوسف / 70 - را تلاوت کرده وفرمود: بخدا سوگند دزدی نکردند و یوسف هم دروغ نگفت، و (هم چنین در باره آنچه) ابراهیم فرمود: {بلکه بزرگ آن بتان کرده است پس بپرسید از ایشان اگر هستند سخن گویان} - . انبیاء / 63 - آن حضرت علیه السّلام فرموده است: بخدا سوگند آنان دزدی نکرده بودند و ابراهیم نیز دروغ نگفت. - . کافی 2: 343، عبارت «ثم تلا» سخن راوی است، و ضمیر به امام صادق علیه السلام بر می‌گردد، و یا سخن امام علیه السلام است و مرجع ضمیر رسول خدا صلی الله علیه و له می‌باشد، قول اول مشهورتر است، حدیث مشابه آن در شماره 4، حدیث صیقل به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان شده است. -

تکمیل سخن: برخی از مفسران معتقدند: دروغ به طور مطلق حرام نیست، بلکه به خطر ضرری که به مخاطب یا غیر او می‌رساند، حرام می‌باشد. کمترین درجه دروغ این است که چیزی خلاف آنچیزی را بدان اعتقاد دارد بیان می‌کند، وپس در این موضوع ناآگاه و جاهل شمرده میشود، و ممکن است ضرر آن دامن دیگری را نیز بگیرد، و چه بسا جهلی که در آن خیر و منفعت باشد. پس دروغ، برای دست آوردن این جهل است، و در چنین مواردی جایز بوده و چه بسا هنگامی که راست‌گویی جان کسی را به ناحق می‌گیرد، دروغ واجب می‌شود.

می گوییم: سخن مَرکبی برای رسیدن به مقصد است، پس هر هدف نیکی که هم از طریق راست می‌توان به آن رسید و هم از طریق دروغ، رسیدن به آن از طریق دروغ حرام است و اگر از هیچ راهی جز دروغ نمی‌توان به آن رسید، دروغ در چنین مواردی جایز است.

اگر رسیدن به آن هدف مباح باشد، دروغ گفتن به خاطر آن نیز مباح است و اگر آن هدف واجب باشد، دروغ گفتن بخاطر آن نیز واجب است، مانند جلوگیری از هدر رفتن خون مسلمان.

مادام که راست‌گویی باعث ریختن خون مسلمانی می شود که از ترس ظالم پنهان شده ، در چنین مواردی دروغ برای حفظ جان او واجب است. و یا در جنگ و آشتی میان دو نفر و یا حفظ جان شخص جز از طریق دروغ امکان پذیر نیست، دروغ گفتن جایز است، اما می‌بایست تا جایی که امکان دارد از آن دوری کند، زیرا اگر در دروغ را به روی خود بگشاید، بیم آن است که بدان خو گرفته و رها نکند، و تا اندازه ای لازم است که ضرورت ایجاب می‌کند. پس دروغ حرام است، جز در هنگام ضرورت.

مواردی که دروغ گفتن در آن استثنا شده بنابر حدیثی است که از ام کلثوم روایت شده و بر این امر دلالت دارد، ام کلثوم که می‌گوید: نشنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله، دروغ را جز در سه مورد جایز بداند: شخصی که قصد اصلاح دارد، دروغ در جنگ و دروغ مرد به زن و زن به همسرش.

و نیز روایت می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که قصد اصلاح و آشتی بین دو نفر را دارد، دروغگو نیست، پس در این موارد دروغ گفتن خوب است یا آثار و نتایجی خوبی به دنبال دارد.

أسماء بنت یزید می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر دروغ بنی آدم نوشته می‌شود، جز دروغ شخصی که قصد اصلاح بین دو نفر را دارد.

از ابن کاهل روایت شده است: بین دو نفر از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله اختلافی پیش آمد تا آنجا که با یکدیگر برخورد و نزاع کردند، با یکی از آنان دیدار کرده و گفتم: چرا با فلانی خوب نیستی؟ شنیدم با چنین و چنان سخنان خوبی از تو یاد می‌کرد. برای دیگری نیز همان سخنان را بازگو کردم تا با یکدیگر آشتی کردند. با خود گفتم: خود را به هلاکت افکنده اما بین دو نفر را آشتی دادم.

آنچه را پیش آمده بود برای رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کردم. حضرت فرمود: ای ابا کاهل، بین مردم آشتی بده گرچه با دروغ باشد.

عطاء بن یسار می‌گوید: مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: به خانواده‌ام می توانم دروغ بگویم ؟ فرمود: خیری در دروغ نیست، گفت: به خانواده ام وعده دروغ می دهم ؟ فرمود: بر تو باکی نیست.

نواس بن سمعان کلابی روایت میکند، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شما را چه شده است که می‌بینم مانند پروانه خود را در آتش می‌اندازید؟ هر دروغی قطعا در نامه اعمال نوشته می‌شود، مگر دروغ در جنگ، چرا که جنگ نیرنگ است، و یا اگر بین دو نفر کینه باشد و شخصی آن‌ها را آشتی دهد، یا مرد به زنش سخن دروغی بگوید تا او را خشنود سازد.

علی علیه السلام فرمود: هرگاه راجع به رسول خدا با شما سخن می‌گویم ، اگر از آسمان به زمین سقوط کنم در نظرم محبوب تر از آن است که بر ایشان دروغ ببندم ؛ و هرگاه با شما سخن بگویم جنگ نیرنگ است (یعنی دروغ در جنگ مجاز است) .

این سه مورد از دروغ به روشنی (در روایات ) استثنا شده است و نیز مواردی جز اینها که انسان با هدف صحیحی برای خودش یا دیگری استثناست.

امّا در مورد مال و ثروتش وقتی می‌تواند دروغ بگوید که ظالمی او را دستگیر کند و راجع به مالش سؤ ال کند یا اگر سلطان او را بگیرد و از یک گناه زشت که میان او و خداست بپرسد، می تواند انکار کند و بگوید: زنا نکرده ام ، شراب نخورده ام (اگر به دروغ بگوید). پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: «هر که متکب چنین اعمال پلیدی شود، باید آن را بپوشاند، چرا که آشکار ساختن گناه، گناهی دیگر است . بنابراین بر انسان لازم است که خون و مالش را که در معرض غارت ظالمانه است و نیز آبروی خود را با زبانش حفظ کند اگر چه دروغ بگوید. امّا آبروی دیگران مثل این که از او راز برادرش را بپرسند لازم است منکر شود، و نیز میان دو نفر آشتی برقرار سازد و نیز میان زنان خود که هوو هستند اصلاح کند و به دروغ به هر کدام بگوید که تو عزیزترین همسر منی ، و اگر همسرش جز با وعده ای که توان وفای آن را ندارد از او اطاعت نمی کند، برای دلخوشی او می تواند وعده دروغ بدهد و نیز می‌تواند با سخن دروغ از کسی پوزش بخواهد که جز با انکار گناه یا بسیار دوستی ورزیدن دلخوش نمی شود؛

ولی مرز این موارد مجاز دروغگویی این است که دروغ ممنوع است ولی اگر راست بگوید مفسده ای از آن پدید می آید. از این رو سزاوار است که مفسده دروغ با مصلحت آن با ترازوی عدالت سنجیده شود، و چون دریابد که مفسده راستگویی از نظر دین بیش از دروغ است، می‌تواند دروغ بگوید و اگر هدف از دروغگویی بی ارج‌تر از هدف راستگویی است واجب است راست بگوید، و گاه این دو عامل در برابر یکدیگر قرار می گیرند، بطوری که انسان در انتخاب یکی از آن دو مردد میماند ؛ در این صورت گرایش به راستگویی سزاوارتر است ، زیرا دروغگویی در هنگام ضرورت یا نیاز مهم مباح می‌شود و در حالت شک به اصل تحریم دروغ رجوع می کنیم . چون درک درجات هدف ها پیچیده است، بر آدمی لازم است تا آنجا که امکان دارد از دروغ بپرهیزد. همچنین هرگاه نیاز به دروغ داشته باشد، بر او مستحب است که از اهدافش بگذرد و دروغ را کنار بگذارد.

امّا در مورد اهداف دیگران، بی تفاوت به حق آنها و ضرر زدن جایز نیست . مردم بیشترین دروغ را برای منافع شخصی خودشان می گویند آنگاه برای افزونی مال و مقام و از دست دادن چیزهایی که از دست رفتن آنها چندان اهمیت ندارد، تا آنجا که اگر زن از شوهرش سخنانی دروغ نقل کند تا بر علیه هووهای خود به آن ببالد، حرام است.

اسماء گوید: شنیدم زنی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سؤ ال کرد و گفت : من یک هوو دارم و من از شوهرم و کارهایی را که انجام نداده بسیار نقل می کنم تا او را بیازارم . آیا گنهکارم ؟ حضرت فرمود: کسی که کارهای انجام نشده را بسیار بگوید همانند کسی است که لباس ریا بپوشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که بگوید خورده ام و نخورده است، یا بگوید: دارم و نداشته باشد، یا بگوید بخشیده ام و نبخشیده باشد، در روز قیامت مانند کسی است که لباس ریا پوشیده باشد..

از این قبیل است فتوا دادن به چیزی که یقین ندارد، یا نقل حدیثی که برایش ثابت نشده است ، زیرا هدف او اظهار دانش خویش می‌باشد؛ و از این رو از گفتن نمی‌دانم امتناع می کند، و این کار حرام است.

امّا در دروغ گفتن به کودکان در حکم دروغ گفتن به زنان است ، زیرا هرگاه کودک جز با وعده یا تهدید و ترساندن به دروغ میل به مکتب رفتن نکند، این کارها مباح است . آری در روایات نقل شده که این گونه دروغ ها در نامه عمل ثبت می‌شود و انسان بر آن بازخواست می‌شود، آنگاه اگر در مؤاخذه روشن شود که قصد صحیح داشته مورد عفو قرار می گیرد، زیرا دروغ فقط به قصد اصلاح مباح شده است، و فریب بسیار در آن راه می یابد چرا که گاه انگیزه دروغ بهره و غرضی است که انسان از آن بی نیاز است و بر حسب ظاهر اظهار اصلاح می کند، از این رو چنین دروغی در نامه عمل ثبت می شود؛

و هر که دروغی بگوید در مقام اجتهاد قرار می گیرد که بداند آیا آنچه برای آن دروغ گفته است در دین از راستگویی مهم تر است یا نه؛ و کسب این آگاهی دشوار است، بنابراین دوراندیشی در ترک دروغ است مگر به حد وجوب برسد، مثل این که به خونریزی یا ارتکاب گناه بینجامد.

بعضی چنان پنداشته اند که جعل خبرهای دروغ در اینکه فضیلت کارهای خوب را بیشتر و عذاب و سخت گیری در گناهان را بزرگتر جلوه داد، جایز است و گمان کرده اند که چنین قصد صحیح است و این پندار اشتباه محض است زیرا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: هر کس به عمد بر من دروغ ببندد جایگاهش پر از آتش شود. راستگویی مگر برای ضرورت ترک نمیشود ودر بیان روایتها ضرورتی وجود نداد که دروغی گفته شود، چون زمینه راستگویی و بیان کلام راست در برابر کلام دروغ گستردگی بیشتری دارد و بیان آیات و روایت به همان مضمونی که وارد شده است، انسان را از نقل معانی دیگر (کم یا زیاد کردن) بی نیاز کرده است

و اگر کسی بگوید: سخنان پیامبر بر اثر تکرار جاذبه خود را از دست داده و سخن نو جاذبه دیگری دارد این سخن هوسی بیش نیست و جزء اهدافی نیست که بتواند در برابر مفسده دروغ بر پیامبر و خدا مقاومت کند و اگر این در گشوده شود به کارهایی می‌انجامد که موجب پراکندگی وتشویش در دین می شود [ و خیر آن (به پندار گوینده ) در برابر شرّ آن ناچیز است؛ از این رو دروغ بستن بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از گناهان کبیره‌ای است که هیچ چیز نمی تواند با آن معاوضه و در برابر آن مقاومت کند .

سپس گفت:] - . آنچه بین علامت کروشه آمده، از شرح کافی 2: 329 نقل شده است. - از علمای گذشته نقل شده که وجود کنایهگویی چاره‌ای برای فرار از دروغ است. از ابن عباس و دیگران روایت شده: در توریه ها وسعتی است که انسان را از دروغ بی نیاز می کند.

مقصود بزرگان این است که هرگاه آدمی مجبور به دروغگویی شود باید از کنایهگویی استفاده کند، امّا در صورت بی نیاز بودن نه دروغ آشکار جایز است نه پنهان (توریه )، ولی توریه آسان‌تراست . نمونه ای از کنایهگویی ،روایتی است که نقل شده : مطرف بر زیاد وارد شد. زیاد گفت : چرا دیر آمدی ؟ وی بیماری خود را دلیل تأخیر قرار داد و گفت : از وقتی که از امیر جدا شده‌ام از زمین برنخاستم جز این که خدا مرا برخیزاند. ابراهیم گفت : هرگاه از طرف تو چیزی به کسی برسد و نخواهی دروغ بگویی بگو: خدا می داند «ما قلت من ذلک من شی» در آن مورد چیزی نگفته ام و در نظر شنونده که (ما) نافیه است همین معنی که گفته شد استفاده می شود، در حالی که (ما) در نیت گوینده برای ابهام است یعنی آنچه در این مورد گفته ام مهم نیست . نخعی به دخترش نمی گفت برایت شکر می خرم بلکه می گفت : اگر برایت شکر بخرم دوست داری و بسا که خریدنی هم روی نمی داد. هرگاه کسی در خانه به سراغ ابراهیم می‌آمد که چشم دیدن او را نداشت، به کنیز خود می‌گفت: بگو ابراهیم را در مسجد بجوی، و نمی گفت این جا نیست تا دروغگو نشود. نمی خواست با او ملاقات کند دایره ای می‌کشید و به کنیز خود می‌گفت انگشت را در این دایره بگذار و بگو شعبی این جا نیست .

تمام این توریه ها در جایی است که انسان نیاز به توریه داشته باشد، امّا در موردی که نیاز نیست نباید توریه کند، زیرا توریه اگر چه در لفظ دروغ به شمار نمی رود ولی به طور کلی امر مکروه وناپسند است چنان که از عبداللّه بن عتبه روایت شده که گوید: همراه ابوعلی بر عمر بن عبدالعزیز وارد شدم و از آن جا بیرون می آمدم در حالی که جامه ای بر تن داشتم.

مردم می گفتند: این جامه را امیرالمؤ منین بر تن تو پوشانیده و من می‌گفتم : خدا به امیرالمومنین پاداش خیر دهد، پدرم به من گفت : پسرکم خود را از دروغ نگاه دار و از دروغ و آنچه به دروغ شبیه است بپرهیز. علت منع پدرش این بود که گمان مردم را در مورد جامه با گفتار خود تایید می کرد و هدفش مباهات بود که هدفی باطل و بی‌فایده بوده است.

آری، کنایهگویی برای اهدافی مانند خوشدل ساختن دیگران با شوخی مباح است مانند فرموده پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که: پیرزن وارد بهشت نمی شود، یا در چشم شوهرت سفیدی است، و تو را بر بچه شتر سوار می کنم .

امّا دروغ آشکار چنان که عادت مردم است مانند حرفی که با افرادی که از نظر عقلی کم بود دارند شوخی کنند و فریبشان دهند که زنی به ازدواج با تو مایل است و اگر در این دروغ ضرری باشد که به آزردن دلی بینجامد، حرام است؛ و اگر فقط به قصد شوخی باشد موجب فسق طرف نشده ولی از درجه ایمان او می‌کاهد.

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: ایمان شخص کامل نمی شود تا برای برادرش دوست بدارد آنچه را برای خود دوست می دارد و در شوخی خود از دروغ بپرهیزد. امّا مقصود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از این سخن: مرد برای خنداندن مردم سخنی می‌گوید و به سبب آن بیش از فاصله زمین با ثریا سقوط می کند. منظور این است که اگر کسی در شوخی خود غیبت مسلمانی کند یا دلی را بیازارد چنین است نه شوخی تنها. از جمله دروغ هایی که موجب فسق نمی شود، دروغی است که در مبالغه رایج است؛ مانند این سخن که صد بار به تو چنین گفتم و صد بار به سراغت آمدم، چرا که در این نوع محاوره قصد صد بار را ندارد بلکه می خواهد مبالغه کند. بنابراین اگر تنها یک بار به سراغ او رفته باشد دروغگوست و اگر چند بار به سراغش رفته و این تعداد به معمولا به اندازه این نمیرسد، گنهکار نیست اگر چه به صد بار هم نرسد. و در میان آن درجاتی هست: انسانی که زبانش آزاد بوده، با مبالغه در آن در معرض خطر دروغ گفتن قرار می‌گیرد.

از جمله مواردی که دروغگویی در آن معمول است و در مورد آن سهلانگاری زیاد صورت میپذیرد، موردی است که گفته شود: غذا بخورید و طرف بگوید میل ندارم واگر در آن هدف درستی وجود نداشته باشد ،از این کلام نهی شده، و حرام است. مجاهد گوید: اسماء بنت عمیس گفت : همدم عایشه بودم در شبی که او را آماده کردم و به همراه چند زن او را به خانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بردیم. به خدا در خانه رسول خدا جز یک جام شیر نبود. پیامبر نوشید سپس آن را به عایشه داد و او از کنیزان شرم کرد. من گفتم : دست رسول خدا را رد نکن ، بگیر!

عایشه می‌گوید: با حالت شرم شیر را از پیامبر گرفتم و نوشیدم، آنگاه فرمود: به همراههانت بده آنها گفتند میل نداریم . پیامبر فرمود: گرسنگی با دروغ جمع نکنید. اسماء گوید: به پیامبر عرض کردم : ای رسول خدا اگر یکی از ما به چیزی که بدان میل و اشتها دارد ولی بگوییم اشتها نداریم آیا دروغ به حساب می آید؟ فرمود: دروغ (در نامه عمل ) نوشته می شود حتی دروغ کوچک، دروغ کوچک نوشته می شود. دینداران از چنین دروغ هایی نیز پرهیز می کنند. لیث بن سعد گوید: چشمان سعید بن مسیب چرک می‌داد به حدی که چرک به بیرون چشمانش می رسید. به او می گفتند: این چرک را پاک کن؛ می گفت : پزشک به من گفته است : دست به چشمانت نزن و اگر دست به چشمانم بزنم چگونه بگویم دست نزده ام (دروغ بگویم )؟ این نمونه ای از مواظبت دینداران بر راستگویی است، و هر کس مواظبت نکند، اختیار زبانش را از دست میدهد، پس دروغ میگوید در حالی که خودش به آن آگاهی ندارد

4) 4. أمالی الصدوق ص 252.

5) 5. أمالی الصدوق ص 292.

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا تَمْزَحْ فَیَذْهَبَ نُورُکَ وَ لَا تَکْذِبْ فَیَذْهَبَ بَهَاؤُکَ وَ إِیَّاکَ وَ خَصْلَتَیْنِ الضَّجَرَ وَ الْکَسَلَ فَإِنَّکَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَی حَقٍّ وَ إِنْ کَسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ حَقّاً قَالَ وَ کَانَ الْمَسِیحُ علیه السلام یَقُولُ مَنْ کَثُرَ هَمُّهُ سَقِمَ بَدَنُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ وَ مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ سَقَطُهُ وَ مَنْ کَثُرَ کَذِبُهُ ذَهَبَ بَهَاؤُهُ وَ مَنْ لَاحَی الرِّجَالَ ذَهَبَتْ مُرُوَّتُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام باقر علیه السلام فرمود: مزاح و شوخی نکن که ارزش و آبرویت می‌ریزد، و دروغ نگو که نور (چهره‌ات) می‌رود، و از دو خصلت پرهیز کن: از انده و دلخوری(خودخوری کردن) و تنبلی وسستی، اگرهمواره دلخور و اندوهناک باشی و بی‌تابی کنی، نمی‌توانی در راه حق شکیبا باشی، و اگر تنبلی وسستی ورزی، حقی را نمی‌توانی اداء کنی.

و در ادامه فرمودند،مسیح علیه السلام همواره می‌فرمود: کسی که اندوهش زیاد شود، تنش بیمار می‌شود ، کسی که بد اخلاق باشد، خود را آزرده می‌سازد و همیشه گرفتار خودخوری است ، کسی که بسیار سخن گوید خطایش زیاد می‌شود، کسی که دروغش زیاد شد، ابهت وآبرویش برود، و هر کس با مردم ستیزد مردانگی خود را نابود می کند. - . امالی صدوق: 324، الملاحاه: مشاجره. -

**[ترجمه]

«27»

ع،⁽²⁾[علل الشرائع] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَلَا فَاصْدُقُوا فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّادِقِینَ وَ جَانِبُوا الْکَذِبَ فَإِنَّ الْکَذِبَ مُجَانِبُ الْإِیمَانِ أَلَا وَ إِنَّ الصَّادِقَ عَلَی شَفَا مَنْجَاةٍ وَ کَرَامَةٍ أَلَا وَ إِنَّ الْکَاذِبَ عَلَی شَفَا مَخْزَاةٍ وَ هَلَکَةٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: آگاه باشید و به شما هشدار می‌دهم راست بگویید که خدا با راستگویان است و از دروغ بپرهیزید که دروغ ایمان را دور می‌سازد، بدانید راستگو در ساحل نجات و کرامت است و دروغگو در خواری، ذلت و هلاکت می‌باشد. - . علل الشرائع 1: 235 -

**[ترجمه]

«28»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِیمَنْ یَنْتَحِلُ هَذَا الْأَمْرَ لَمَنْ یَکْذِبُ حَتَّی یَحْتَاجُ الشَّیْطَانُ إِلَی کَذِبِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: در میان کسانی که خود را به این امر (امامت و ولایت) نسبت می دهند، افرادی هستند که چنان دروغهایی می گویند که شیطان به دروغ آنها نیازمند می شود! - . امالی طوسی 2: 29 -

**[ترجمه]

«29»

ع، [علل الشرائع] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ الْکِنْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَکْذِبُ الْکَذِبَةَ فَیُحْرَمُ بِهَا صَلَاةَ اللَّیْلِ فَإِذَا حُرِمَ صَلَاةَ اللَّیْلِ حُرِمَ بِهَا الرِّزْقَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: فردی آنقدر مرتکب دروغگویی میشود که به سبب آن از نماز شب محروم میشود، و هر گاه از نماز شب محروم شد بسبب آن از روزی هم محروم می شود. - . علل الشرائع 2: 29 -

**[ترجمه]

«30»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِإِبْلِیسَ کُحْلًا وَ لَعُوقاً وَ سَعُوطاً فَکُحْلُهُ النُّعَاسُ وَ لَعُوقُهُ الْکَذِبُ وَ سَعُوطُهُ الْکِبْرُ⁽⁶⁾.

1) 1. أمالی الصدوق ص 324 و الملاحاة: المشاجرة.

2) 2. علل الشرائع ج 1 ص 235.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 220.

4) 4. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 29.

5) 5. علل الشرائع ج 2 ص 51.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ الْحَسَنِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ

1) 1. الخصال ج 1 ص 62.

2) 2. الخصال ج 1 ص 70.

3) 3. الخصال ج 1 ص 80، و لا اخاء لمملوک خ.

4) 4. الخصال ج 1 ص 121.

5) 5. الخصال ج 1 ص 8.

6) 6. الخصال ج 2 ص 94.

7) 7. الخصال ج 2 ص 94.

4) 4. المحاسن ص 118.

5) 5. المحاسن ص 118.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 271، و الآیة فی سورة النحل: 105.

7) 7. الاختصاص: 232.

**[ترجمه]اختصباص: رسول خدا صلی الله و آله فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : دروغگو، دروغ نمی گوید، مگر بر اثر حقارتی که در وجود اوست و اصل تمسخر(مسخرهترین چیز وحقیرترین حالت)، اعتماد کردن به دروغگویان است. - . اختصاص: 232 -

**[ترجمه]

«46»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ: جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الْکَذِبُ.

**[ترجمه]الدره الباهره: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: همه بدی‌ها در خانه‌ای گرد آمده و کلید آن را دروغ قرار داده شده است.

**[ترجمه]

«47»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَرْبَی الرِّبَا الْکَذِبُ وَ قَالَ رَجُلٌ لَهُ صلی الله علیه و آله الْمُؤْمِنُ یَزْنِی قَالَ قَدْ یَکُونُ ذَلِکَ قَالَ الْمُؤْمِنُ یَسْرِقُ قَالَ صلی الله علیه و آله قَدْ یَکُونُ ذَلِکَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ الْمُؤْمِنُ یَکْذِبُ قَالَ لَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعوات راوندی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند شکنندهترین و نابودکنندهترین چیز، دروغ است، مردی به حضور آن بزرگوار عرض کرد: مؤمن زنا می کند، فرمود: گاهی امکان دارد، پرسید، مؤمن دزدی می کند، فرمودند گاهی امکان آن هست، پرسید یا رسول اللَّه ، آیا مومن دروغ می گوید فرمودند: خیر،(انما یفتری الکذب الذین لایومنون). - . نحل / 105 -

**[ترجمه]

«48»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ علیه السلام: إِیَّاکُمْ وَ الْکَذِبَ فَإِنَّ الْکَذِبَ یَهْدِی إِلَی الْفُجُورِ وَ الْفُجُورَ یَهْدِی إِلَی النَّارِ.

عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ نُعْمَانَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمُؤْمِنُ إِذَا کَذَبَ مِنْ غَیْرِ عُذْرٍ لَعَنَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ خَرَجَ مِنْ قَلْبِهِ نَتْنٌ حَتَّی یَبْلُغَ الْعَرْشَ وَ یَلْعَنُهُ حَمَلَةُ الْعَرْشِ وَ کَتَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ لِتِلْکَ الْکَذِبَةِ سَبْعِینَ زَنْیَةً أَهْوَنُهَا کَمَنْ یَزْنِی مَعَ أُمِّهِ.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْکَذِبُ مَذْمُومٌ إِلَّا فِی أَمْرَیْنِ دَفْعِ شَرِّ الظَّلَمَةِ وَ إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَیْنِ.

قَالَ مُوسَی علیه السلام: یَا رَبِّ أَیُّ عِبَادِکَ خَیْرٌ عَمَلًا قَالَ مَنْ لَمْ یَکْذِبْ لِسَانُهُ وَ لَا یَفْجُرُ قَلْبُهُ وَ لَا یَزْنِی فَرْجُهُ.

وَ قَالَ الْإِمَامُ الزَّکِیُّ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام: جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ کُلُّهَا فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهَا الْکَذِبَ‌⁽²⁾.

1) 1. النحل: 105.

2) 2. جامع الأخبار ص 173.

**[ترجمه]جامع الاخبار: حضرت علیه السلام فرمود: «از دروغ بپرهیزید، همانا دروغ فرد به فجور وگناه میکشاند وفجور وگناه انسان را به آتش جهنم میکشاند»

•

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه مومن بدون عذر ودلیل موجه دروغی بگوید، هفتاد هزار فرشته او را لعنت می‌کنند و بوی گندی از قلبش خارج می‌شود که تا به عرش می‌رسد، و خداوند به سبب این دروغ، گناه هفتاد زنا برایش مینویسد، که گناه کم‌ترین آنها، مانند گناه کسی است که با مادر خودش زنا کرده است.

•

امام صادق علیه السلام فرمود: دروغ نکوهیده است مگر در دو مورد: دفع شر ظالم و آشتی بین دو نفر.

•

موسی علیه السلام فرمود: بارالها، بهترین بندگان تو در، عمل چه کسانی هستند؟ فرمود: آنکه زبانش دروغگو نباشد، قلبش از حق رویبرگردان و گناهکار نباشد، و و فرجش مرتکب زنا نمی‌شود.

•

امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: همه زشتی‌ها وپلیدیها در یک خانه گرد آمده و کلید آن دروغ است. - . جامع الاخبار: 173 -

**[ترجمه]

باب 115 استماع اللغو و الکذب و الباطل و القصة

الآیات

المائدة: وَ مِنَ الَّذِینَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ‌⁽¹⁾

مریم: لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً إِلَّا سَلاماً⁽²⁾

المؤمنون: وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ‌⁽³⁾

الفرقان: وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً⁽⁴⁾

القصص: وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لا نَبْتَغِی الْجاهِلِینَ‌⁽⁵⁾

لقمان: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌⁽⁶⁾

المدثر: وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ‌⁽⁷⁾

النبأ: لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً وَ لا کِذَّاباً⁽⁸⁾

{[آنان] که [به سخنان تو] گوش می‌سپارند [تا بهانه‌ای] برای تکذیب [تو بیابند]}

• لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً إِلَّا سَلاماً - . مریم / 62 -

{در آنجا سخن بیهوده‌ای نمی‌شنوند، جز درود}

• مؤمنون وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ - . مومنون / 3 -

{و آنان که از بیهوده رویگردانند}

• وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً - . فرقان / 72 -

{و کسانی‌اند که گواهی دروغ نمی‌دهند؛ و چون بر لغو بگذرند با بزرگواری می‌گیذرند.}

• وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لا نَبْتَغِی الْجاهِلِینَ‌ - . قصص / 55 -

{و چون لغوی بشنوند از آن روی برمی‌تابند و می‌گویند: «کردارهای ما از آنِ ما و کردارهای شما از آنِ شماست. سلام بر شما، جویای [مصاحبت] نادانان نیستیم} - وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌ - . لقمان / 6 -

{و برخی از مردم کسانی‌اند که سخن بیهوده را خریدارند تا [مردم را] بی[هیچ] دانشی از راه خدا گمراه کنند، و [راه خدا] را به ریشخند گیرند؛ برای آنان عذابی خوارکننده خواهد بود}

• وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ‌ - . مدثر / 45 -

{با هرزه‌درایان هرزه‌درایی می‌کردیم}

• لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً وَ لا کِذَّاباً - . نبأ / 35 -

{در آنجا نه بیهوده‌ای شنوند، و نه [یکدیگر را] تکذیب [کنند]}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

عد، [العقائد]: ذُکِرَ الْقَصَّاصُونَ عِنْدَ الصَّادِقِ علیه السلام فَقَالَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُمْ یُشِیعُونَ عَلَیْنَا وَ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنِ الْقُصَّاصِ أَ یَحِلُّ الِاسْتِمَاعُ لَهُمْ فَقَالَ لَا وَ قَالَ علیه السلام مَنْ أَصْغَی إِلَی نَاطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ فَإِنْ کَانَ النَّاطِقُ عَنِ اللَّهِ فَقَدْ عَبَدَ اللَّهَ وَ إِنْ کَانَ النَّاطِقُ عَنْ إِبْلِیسَ فَقَدْ عَبَدَ إِبْلِیسَ وَ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ‌⁽⁹⁾

1) 1. المائدة: 41.

2) 2. مریم: 62.

3) 3. المؤمنون: 3.

4) 4. الفرقان: 72.

5) 5. القصص: 55.

6) 6. لقمان: 6.

7) 7. المدّثّر: 45.

8) 8. النبأ: 35.

9) 9. الشعراء: 224.

قَالَ هُمُ الْقُصَّاصُ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَتَی ذَا بِدْعَةٍ فَوَقَّرَهُ فَقَدْ سَعَی فِی هَدْمِ الْإِسْلَامِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عقائد: در محضر امام صادق علیه السّلام از داستان‌سرایان و قصه‌گویان و افسانه‌پردازان سخن به میان آمد، امام علیه السّلام فرمود: خداوند آنها را لعنت کند که سخنان ناروائی بر علیه پخش کرده وشایعه پراکنی میکنند.

از امام صادق علیه السّلام سؤال شد آیا جایز است ما به سخنان قصه‌گویان گوش فرا دهیم، فرمودند خیر، حق ندارید و بعد فرمودند هر کس به حرفهای سخن گویی فرا دهد او را عبادت کرده است، اگر ناطق از خداوند سخن بگوید خدا را پرستیده و اگر از شیطان سخن بگوید، او را عبادت کرده است.

از امام صادق علیه السّلام پرسیدند تفسیر آیه شریفه وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ‌ - . شعراء / 224 - {و شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند}چیست؟ فرمود: آن‌ها قصه‌گویان وداستان سرا یان می‌باشند.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هر کس از بدعت‌گذاری طرفداری کند و او را احترام بگذارد. در خراب کردن پایه‌های اسلام همت گماشته است .

• رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس نزد بدعتگزاری برود و او را احترام کند در راه نابودی اسلام قدم برداشته است. - . عقائد: 115، و حدیث دیگری در فقیه 3: 375 نقل شده است. -

**[ترجمه]

أقول

و یلوح من سوق کلام الصدوق فی کتاب عقائده المشار إلیه أنه قد حمل الخبر الأخیر علی معنی یشمل حکایة حال القصاصین أیضا و لکن لا دلالة فی هذا الخبر علیه فتأمل.

**[ترجمه]از روایتی که شیخ صدوق در کتاب عقاید به آن اشاره کرده است، چنین به نظر می رسد روایت اخیر شامل حکایت حال قصه‌گویان نیز می شود، اما در این روایت به این نکته اشاره ندارد، لازم است این نکته را مورد توجه قرار دهید.

**[ترجمه]

«2»

: ذُکِرَ الْقَصَّاصُونَ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهِ قَالَ هُمُ الْقُصَّاصُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]از قصه‌گویان سخن به میان آمد تا آنجا که حضرت علیه السلام فرمود: آن‌ها همان قصه‌گویان هستند.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَأَی قَاصّاً فِی الْمَسْجِدِ فَضَرَبَهُ بِالدِّرَّةِ وَ طَرَدَهُ‌⁽³⁾.

التَّهْذِیبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام قصه گویی را در مسجد دید(در حال داستان گفتن)، او را با تازیانه زده و از مسجد بیرون انداخت. - . کافی 7: 263 -

• در التهذیب روایتی شبیه به این حدیث از علی ابن ابراهیم نقل شده است4 .

**[ترجمه]

باب 116 الریاء

الآیات

البقرة: کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ‌⁽⁵⁾

النساء: وَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: فی وصف المنافقین یُراؤُنَ النَّاسَ‌⁽⁷⁾

الأنفال: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ⁽⁸⁾

الماعون: الَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ‌⁽⁹⁾

1) 1. العقائد: 115، و تری الحدیث الأخیر فی الفقیه ج 3 ص 375.

2) 2. ....

3) 3. الکافی ج 7 ص 263.

4) 4. التهذیب ج 2 ص 486.

5) 5. البقرة: 264.

6) 6. النساء: 38.

7) 7. النساء: 142.

8) 8. الأنفال: 47.

9) 9. الماعون: 6- 7.

{کسی که مالش را برای خودنمایی به مردم، انفاق می‌کند }

• وَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ - . نساء / 38 -

{و کسانی که اموالشان را برای نشان‌دادن به مردم انفاق می‌کنند}

• یُراؤُنَ النَّاسَ - . نساء / 142 - {با مردم ریا می‌کنند}

أنفال وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ - . انفال / 47 -

• الَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ‌ - . ماعون 6 - 7 -

{آنان که ریا می‌کنند، و از [دادن] زکات [و وسایل و مایحتاج خانه] خودداری می‌ورزند}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِعَبَّادِ بْنِ کَثِیرٍ الْبَصْرِیِّ فِی الْمَسْجِدِ وَیْلَکَ یَا عَبَّادُ إِیَّاکَ وَ الرِّیَاءَ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اللَّهِ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی مَنْ عَمِلَ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام به عباد بن کثیر بصری در مسجد فرمود: وای بر تو ای عباد، برتو باد پرهیز و دوری کردن از ریاکاری، به درستی که ریا عبارت است از عمل کردن وانجام دادن کارها برای غیر خدا، (هر کس برای غیر خدا کار کند،) خداوند کارش را به آن کسی که کار را برایش انجام داده واگذار می‌کند. - . کافی 2: 293 -

**[ترجمه]

بیان

وکله الله إلی من عمل له أی فی الآخرة کما سیأتی أو الأعم منها و من الدنیا و قیل وکل ذلک العمل إلی الغیر و لا یقبله أصلا

وَ قَدْ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمْ الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ قِیلَ وَ مَا الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الرِّیَاءُ قَالَ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِذَا جَازَی الْعِبَادَ بِأَعْمَالِهِمْ اذْهَبُوا إِلَی الَّذِینَ کُنْتُمْ تُرَاءُونَ فِی الدُّنْیَا هَلْ تَجِدُونَ عِنْدَهُمْ ثَوَابَ أَعْمَالِکُمْ.

و قال بعض المحققین اعلم أن الریاء مشتق من الرؤیة و السمعة مشتق من السماع و إنما الریاء أصله طلب المنزلة فی قلوب الناس بإراءتهم خصال الخیر إلا أن الجاه و المنزلة یطلب فی القلب بأعمال سوی العبادات و یطلب بالعبادات و اسم الریاء مخصوص بحکم العادة بطلب المنزلة فی القلوب بالعبادات و إظهارها فحد الریاء هو إرادة المنزلة بطاعة الله تعالی فالمرائی هو العابد و المراءی هو الناس المطلوب رؤیتهم لطلب المنزلة فی قلوبهم و المراءی به هو الخصال التی قصد المرائی إظهارها و الریاء هو قصد إظهار ذلک و المراءی بها کثیرة و یجمعها خمسة أقسام و هی مجامع ما یتزین العبد به للناس و هو البدن و الزی و القول و العمل و الأتباع و الأشیاء الخارجة.

و لذلک أهل الدنیا یراءون بهذه الأسباب الخمسة إلا أن طلب الجاه و قصد الریاء بأعمال لیست من جملة الطاعات أهون من الریاء بالطاعات.

و الأول الریاء فی الدین من جهة البدن و ذلک بإظهار النحول و الصفار لیوهم بذلک شدة الاجتهاد و عظم الحزن علی أمر الدین و غلبة خوف الآخرة و لیدل

1) 1. الکافی ج 2 ص 293.

بالنحول علی قلة الأکل و بالصفار علی سهر اللیل و کثرة الأرق فی الدین و کذلک یرائی بتشعث الشعر لیدل به علی استغراق الهم بالدین و عدم التفرغ لتسریح الشعر و یقرب من هذا خفض الصوت و إغارة العینین و ذبول الشفتین فهذه مراءاة أهل الدین فی البدن.

و أما أهل الدنیا فیراءون بإظهار السمن و صفاء اللون و اعتدال القامة و حسن الوجه و نظافة البدن و قوة الأعضاء.

و ثانیها الرئاء بالزی و الهیئة أما الهیئة فتشعث شعر الرأس و حلق الشارب و إطراق الرأس فی المشی و الهدوء فی الحرکة و إبقاء أثر السجود علی الوجه و غلظ الثیاب و لبس الصوف و تشمیرها إلی قریب من نصف الساق و تقصیر الأکمام و ترک تنظیف الثوب و ترکه مخرقا کل ذلک یرائی به لیظهر من نفسه أنه یتبع السنة فیه و مقتد فیه بعباد الله الصالحین.

و أما أهل الدنیا فمراءاتهم بالثیاب النفیسة و المراکب الرفیعة و أنواع التوسع و التجمل.

الثالث الریاء بالقول و ریاء أهل الدین بالوعظ و التذکیر و النطق بالحکمة و حفظ الأخبار و الآثار لأجل الاستعمال فی المحاورة إظهارا لغزارة العلم و لدلالته علی شدة العنایة بأقوال السلف الصالحین و تحریک الشفتین بالذکر فی محضر الناس و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر بمشهد الخلق و إظهار الغضب للمنکرات و إظهار الأسف علی مقارفة الناس بالمعاصی و تضعیف الصوت فی الکلام.

و أما أهل الدنیا فمراءاتهم بالقول بحفظ الأمثال و الأشعار و التفاصح فی العبارات و حفظ النحو الغریب للإغراب علی أهل الفضل و إظهار التودد إلی الناس لاستمالة القلوب.

الرابع الریاء فی العمل کمراءاة المصلی بطول القیام و مده و تطویل الرکوع و السجود و إطراق الرأس و ترک الالتفات و إظهار الهدوء و السکون و تسویة القدمین و الیدین و کذلک بالصوم و بالحج و بالصدقة و بإطعام الطعام و بالإخبات

بالشی‌ء عند اللقاء کإرخاء الجفون و تنکیس الرأس و الوقار فی الکلام حتی أن المرائی قد یسرع فی المشی إلی حاجته فإذا اطلع علیه واحد من أهل الدین رجع إلی الوقار و إطراق الرأس خوفا من أن ینسبه إلی العجلة و قلة الوقار فإن غاب الرجل عاد إلی عجلته فإذا رآه عاد إلی خشوعه و منهم من یستحیی أن یخالف مشیته فی الخلوة لمشیته بمرأی من الناس فیکلف نفسه المشیة الحسنة فی الخلوة حتی إذا رآه الناس لم یفتقر إلی التغییر و یظن أنه تخلص به من الریاء و قد تضاعف به ریاؤه فإنه صار فی خلواته أیضا مرائیا.

و أما أهل الدنیا فمراءاتهم بالتبختر و الاختیال و تحریک الیدین و تقریب الخطی و الأخذ بأطراف الذیل و إدارة العطفین لیدلوا بذلک علی الجاه و الحشمة.

الخامس المراءاة بالأصحاب و الزائرین و المخالطین کالذی یتکلف أن یزور عالما من العلماء لیقال إن فلانا قد زار فلانا أو عابدا من العباد لذلک أو ملکا من الملوک و أشباهه لیقال إنهم یتبرکون به و کالذی یکثر ذکر الشیوخ لیری أنه لقی شیوخا کثیرا و استفاد منهم فیباهی بشیوخه و منهم من یرید انتشار الصیت فی البلاد لتکثر الرحلة إلیه و منهم من یرید الاشتهار عند الملوک لتقبل شفاعته و منهم من یقصد التوصل بذلک إلی جمع حطام و کسب مال و لو من الأوقاف و أموال الیتامی و غیر ذلک.

و أما حکم الریاء فهل هو حرام أو مکروه أو مباح أو فیه تفصیل فأقول فیه تفصیل فإن الریاء هو طلب الجاه و هو إما أن یکون بالعبادات أو بغیر العبادات فإن کان بغیر العبادات فهو کطلب المال فلا یحرم من حیث إنه طلب منزلة فی قلوب العباد و لکن کما یمکن کسب المال بتلبیسات و أسباب محظورة فکذلک الجاه و کما أن کسب قلیل من المال و هو ما یحتاج إلیه الإنسان محمود فکسب قلیل من الجاه و هو ما یسلم به عن الآفات محمود و هو الذی طلبه یوسف علیه السلام حیث قال إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ‌⁽¹⁾و کما أن المال فیه سم ناقع و تریاق نافع فکذلک الجاه.

1) 1. یوسف: 55.

و أما انصراف الهم إلی سعة الجاه فهو مبدأ الشرور کانصراف الهم إلی کثرة المال و لا یقدر محب الجاه و المال علی ترک معاصی القلب و اللسان و غیرها.

و أما سعة الجاه من غیر حرص منک علی طلبه و من غیر اهتمام بزواله إن زال فلا ضرر فیه فلا جاه أوسع من جاه رسول الله صلی الله علیه و آله و من بعده من علماء الدین و لکن انصراف الهم إلی طلب الجاه نقصان فی الدین و لا یوصف بالتحریم.

و بالجملة المراءاة بما لیس هو من العبادات قد یکون مباحا و قد یکون طاعة و قد یکون مذموما و ذلک بحسب الغرض المطلوب به و أما العبادات کالصدقة و الصلاة و الغزو و الحج فللمرائی فیه حالتان إحداهما أن لا یکون له قصد إلا الریاء المحض دون الأجر و هذا یبطل عبادته لأن الأعمال بالنیات و هذا لیس یقصد العبادة ثم لا یقتصر علی إحباط عبادته حتی یقال صار کما کان قبل العبادة بل یعصی بذلک و یأثم لما دلت علیه الأخبار و الآیات.

و المعنی فیه أمران أحدهما یتعلق بالعبادة و هو التلبیس و المکر لأنه خیل إلیهم أنه مخلص مطیع لله و أنه من أهل الدین و لیس کذلک و التلبیس فی أمر الدنیا أیضا حرام حتی لو قضی دین جماعة و خیل إلی الناس أنه متبرع علیهم لیعتقدوا سخاوته أثم بذلک لما فیه من التلبیس و تملک القلوب بالخداع و المکر.

و الثانی یتعلق بالله و هو أنه مهما قصد بعبادة الله خلق الله فهو مستهزئ بالله فهذا من کبائر المهلکات و لهذا سماه رسول الله صلی الله علیه و آله الشرک الأصغر فلو لم یکن فی الریاء إلا أنه یسجد و یرکع لغیر الله لکان فیه کفایة فإنه إذا لم یقصد التقرب إلی الله فقد قصد غیر الله لعمری لو قصد غیر الله بالسجود لکفر کفرا جلیا إلا أن الریاء هو الکفر الخفی.

و اعلم أن بعض أبواب الریاء أشد و أغلظ من بعض و اختلافه باختلاف أرکانه و تفاوت الدرجات فیه و أرکانه ثلاثة المراءی به و المراءی له و نفس قصد الریاء.

الرکن الأول نفس قصد الریاء و ذلک لا یخلو إما أن یکون مجردا

دون إرادة الله و الثواب و إما أن یکون مع إرادة الثواب فإن کان کذلک فلا یخلو إما أن یکون إرادة الثواب أقوی و أغلب أو أضعف أو مساویا لإراءة العباد فیکون الدرجات أربعا.

الأولی و هی أغلظها أن لا یکون مراده الثواب أصلا کالذی یصلی بین أظهر الناس و لو انفرد لکان لا یصلی فهذه الدرجة العلیا من الریاء.

الثانیة أن یکون له قصد الثواب أیضا و لکن قصدا ضعیفا بحیث لو کان فی الخلوة لکان لا یفعله و لا یحمله ذلک القصد علی العمل و لو لم یکن الثواب لکان قصد الریاء یحمله علی العمل فهذا قریب مما قبله.

الثالثة أن یکون قصد الریاء و قصد الثواب متساویین بحیث لو کان کل واحد خالیا عن الآخر لم یبعثه علی العمل فلما اجتمعا انبعثت الرغبة فکان کل واحد لو انفرد لا یستقل بحمله علی العمل فهذا قد أفسد مثل ما أصلح فنرجو أن یسلم رأسا برأس لا له و لا علیه أو یکون له من الثواب مثل ما علیه من العقاب و ظواهر الأخبار تدل علی أنه لا یسلم.

الرابعة أن یکون اطلاع الناس مرجحا و مقویا لنشاطه و لو لم یکن لکان لا یترک العبادة و لو کان قصد الریاء وحده لما أقدم و الذی نظنه و العلم عند الله أنه لا یحبط أصل الثواب و لکنه ینقص منه أو یعاقب علی مقدار قصد الریاء و یثاب علی مقدار قصد الثواب و أما قوله تعالی أنا أغنی الأغنیاء عن الشرک فهو محمول علی ما إذا تساوی القصدان أو کان قصد الریاء أرجح: الرکن الثانی المراءی به و هی الطاعات و ذلک ینقسم إلی الریاء بأصول العبادات و إلی الریاء بأوصافها.

القسم الأول و هو الأغلظ الریاء بالأصول و هو علی ثلاث درجات.

الأولی الریاء بأصل الإیمان و هو أغلظ أبواب الریاء و صاحبه مخلد فی النار و هو الذی یظهر کلمتی الشهادة و باطنه مشحون بالتکذیب و لکنه یرائی بظاهر الإسلام و هم المنافقون الذین ذمهم الله سبحانه فی مواضع کثیرة و قد قال:

یُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا⁽¹⁾.

و کان النفاق فی ابتداء الإسلام ممن یدخل فی ظاهر الإسلام ابتداء لغرض و ذلک مما یقل فی زماننا و لکن یکثر نفاق من ینسل من الدین باطنا فیجحد الجنة و النار و الدار الآخرة میلا إلی قول الملحدة أو یعتقد طی بساط الشرع و الأحکام میلا إلی أهل الإباحة و یعتقد کفرا أو بدعة و هو یظهر خلافه فهؤلاء من المرائین المنافقین المخلدین فی النار و حال هؤلاء أشد من حال الکفار المجاهرین لأنهم جمعوا بین کفر الباطن و نفاق الظاهر.

الثانیة الریاء بأصول العبادات مع التصدیق بأصل الدین و هذا أیضا عظیم عند الله و لکنه دون الأول بکثیر و مثاله أن یکون مال الرجل فی ید غیره فیأمره بإخراج الزکاة خوفا من ذمه و الله یعلم منه أنه لو کان فی یده لما أخرجها أو یدخل وقت الصلاة و هو فی جمع فیصلی معهم و عادته ترک الصلاة فی الخلوة و کذا سائر العبادات فهو مراء معه أصل الإیمان بالله یعتقد أنه لا معبود سواه و لو کلف أن یعبد غیر الله أو یسجد لغیر الله لم یفعل و لکنه یترک العبادات للکسل و ینشط عند اطلاع الناس فتکون منزلته عند الخلق أحب إلیه من منزلته عند الخالق و خوفه من مذمة الناس أعظم من خوفه من عقاب الله و رغبته فی محمدتهم أشد من رغبته فی ثواب الله و هذا غایة الجهل و ما أجدر صاحبه بالمقت و إن کان غیر منسل عن أصل الإیمان من حیث الاعتقاد.

الثالثة أن لا یرائی بالإیمان و لا بالفرائض و لکن یرائی بالنوافل و السنن التی لو ترکها لا یعصی و لکن یکسل عنها فی الخلوة لفتور رغبته فی ثوابها و لإیثار لذة الکسل علی ما یرجی من الثواب ثم یبعثه الریاء علی فعله و ذلک کحضور الجماعة فی الصلاة و عیادة المریض و اتباع الجنائز و کالتهجد باللیل و صیام السنة و التطوع و نحو ذلک فقد یفعل المرائی جملة ذلک خوفا من المذمة أو طلبا للمحمدة و یعلم الله تعالی منه لو خلی بنفسه لما زاد علی أداء الفرائض فهذا أیضا

1) 1. النساء: 142.

عظیم و لکن دون ما قبله و کأنه علی الشطر من الأول و عقابه نصف عقابه.

القسم الثانی الریاء بأوصاف العبادات لا بأصولها و هی أیضا علی ثلاث درجات.

الأولی أن یرائی بفعل ما فی ترکه نقصان العبادة کالذی غرضه أن یخفف الرکوع و السجود و لا یطول القراءة فإذا رآه الناس أحسن الرکوع و ترک الالتفات و تمم القعود بین السجدتین و قد قال ابن مسعود من فعل ذلک فهو استهانة یستهین بها ربه.

فهذا أیضا من الریاء المحظور لکنه دون الریاء بأصول التطوعات فإن قال المرائی إنما فعلت ذلک صیانة لألسنتهم عن الغیبة فإنهم إذا رأوا تخفیف الرکوع و السجود و کثرة الالتفات أطلقوا اللسان بالذم و الغیبة فإنما قصدت صیانتهم عن هذه المعصیة فیقال له هذه مکیدة للشیطان و تلبیس و لیس الأمر کذلک فإن ضررک من نقصان صلاتک و هی خدمة منک لمولاک أعظم من ضررک من غیبة غیرک فلو کان باعثک الدین لکان شفقتک علی نفسک أکثر.

نعم للمرائی فیه حالتان إحداهما أن یطلب بذلک المنزلة و المحمدة عند الناس و ذلک حرام قطعا و الثانیة أن یقول لیس یحضرنی الإخلاص فی تحسین الرکوع و السجود و لو خففت کان صلاتی عند الله ناقصة و آذانی الناس بذمهم و غیبتهم و أستفید بتحسین الهیئة دفع مذمتهم و لا أرجو علیه ثوابا فهو خیر من أن أترک تحسین الصلاة فیفوت الثواب و تحصل المذمة فهذا فیه أدنی نظر فالصحیح أن الواجب علیه أن یحسن و یخلص فإن لم یحضره النیة فینبغی أن یستمر علی عبادته فی الخلوة و لیس له أن یدفع الذم بالمراءاة بطاعة الله فإن ذلک استهزاء.

الثانیة أن یرائی بفعل ما لا نقصان فی ترکه و لکن فعله فی حکم التکملة و التتمة لعبادته کالتطویل فی الرکوع و السجود و مد القیام و تحسین الهیئة فی رفع الیدین و الزیادة فی القراءة علی السورة المعتادة و أمثال ذلک و کل

ذلک مما لو خلی و نفسه لکان لا یقدم علیه.

الثالثة أن یرائی بزیادات خارجة عن نفس النوافل کحضوره الجماعة قبل القوم و قصده الصف الأول و توجهه إلی یمین الإمام و ما یجری مجراه و کل ذلک مما یعلم الله منه أنه لو خلی بنفسه لکان لا یبالی من أین وقف و متی یحرم بالصلاة فهذه درجات الریاء بالنسبة إلی ما یراءی به و بعضه أشد من بعض و الکل مذموم.

الرکن الثالث المراءی لأجله فإن للمرائی مقصودا لا محالة فإنما یرائی لإدراک مال أو جاه أو غرض من الأغراض لا محالة و له أیضا ثلاث درجات الأولی و هی أشدها و أعظمها أن یکون مقصده التمکن من معصیة کالذی یرائی بعباداته لیعرف بالأمانة فیولی القضاء أو الأوقاف أو أموال الأیتام فیحکم بغیر الحق و یتصرف فی الأموال بالباطل و أمثال ذلک کثیرة.

الثانیة أن یکون غرضه نیل حظ مباح من مال أو نکاح امرأة جمیلة أو شریفة فهذا ریاء محظور لأنه طلب بطاعة الله متاع الدنیا و لکنه دون الأول.

الثالثة أن لا یقصد نیل حظ و إدراک مال أو شبهه و لکن یظهر عبادته خیفة من أن ینظر إلیه بعین النقص و لا یعد من الخاصة و الزهاد کأن یسبق إلی الضحک أو یبدر منه المزاح فیخاف أن ینظر إلیه بعین الاحتقار فیتبع ذلک بالاستغفار و تنفس الصعداء و إظهار الحزن و یقول ما أعظم غفلة الإنسان عن نفسه و الله یعلم منه أنه لو کان فی الخلوة لما کان یثقل علیه ذلک.

فهذه درجات الریاء و مراتب أصناف المرائین و جمیعهم تحت مقت الله و غضبه و هی من أشد المهلکات.

و أما ما یحبط العمل من الریاء الخفی و الجلی و ما لا یحبط فنقول إذا عقد العبد العبادة علی الإخلاص ثم ورد وارد الریاء فلا یخلو إما أن ورد علیه بعد فراغه من العمل أو قبل الفراغ فإن ورد بعد الفراغ سرور من غیر إظهار فلا یحبط العمل إذ العمل قد تم علی نعت الإخلاص سالما من الریاء فما یطرأ بعده فنرجو

أن لا ینعطف علیه أثره لا سیما إذا لم یتکلف هو إظهاره و التحدث به و لم یتمن ذکره و إظهاره و لکن اتفق ظهوره بإظهار الله إیاه و لم یکن منه إلا ما دخل من السرور و الارتیاح علی قلبه و یدل علی هذا ما سیأتی

وَ قَدْ رُوِیَ: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا رَسُولَ اللَّهِ أُسِرُّ الْعَمَلَ لَا أُحِبُّ أَنْ یَطَّلِعَ عَلَیْهِ أَحَدٌ فَیَطَّلِعُ عَلَیْهِ فَیَسُرُّنِی قَالَ لَکَ أَجْرَانِ أَجْرُ السِّرِّ وَ أَجْرُ الْعَلَانِیَةِ.

و قال الغزالی نعم لو تم العمل علی الإخلاص من غیر عقد ریاء و لکن ظهرت له بعده رغبة فی الإظهار فتحدث به و أظهره فهذا مخوف و فی الأخبار و الآثار ما یدل علی أنه محبط و یمکن حملها علی أن هذا دلیل علی أن قلبه عند العبادة لم یخل عن عقد الریاء و قصده لما أن ظهر منه التحدث به إذ یبعد أن یکون ما یطرأ بعد العمل مبطلا للثواب بل الأقیس أن یقال أنه مثاب علی عمله الذی مضی و معاقب علی مراءاته بطاعة الله بعد الفراغ منها بخلاف ما لو تغیر عقده إلی الریاء قبل الفراغ فإنه مبطل.

ثم قال المحقق المذکور و أما إذا ورد وارد الریاء قبل الفراغ من الصلاة مثلا و کان قد عقد علی الإخلاص و لکن ورد فی أثنائها وارد الریاء فلا یخلو إما أن یکون مجرد سرور لا یؤثر فی العمل فهو لا یبطله و إما أن یکون ریاء باعثا علی العمل فختم و ختم به العمل فإذا کان کذلک حبط أجره.

و مثاله أن یکون فی تطوع فتجددت له نظارة أو حضر ملک من الملوک و هو یشتهی أن ینظر إلیه أو یذکر شیئا نسیه من ماله و هو یرید أن یطلبه و لو لا الناس لقطع الصلاة فاستتمها خوفا من مذمة الناس فقد حبط أجره و علیه الإعادة إن کان فی فریضة

وَ قَدْ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْعَمَلُ کَالْوِعَاءِ إِذَا طَابَ آخِرُهُ طَابَ أَوَّلُهُ. أی النظر إلی خاتمته و رُوِیَ: مَنْ رَاءَی بِعَمَلِهِ سَاعَةً حَبِطَ عَمَلُهُ الَّذِی کَانَ قَبْلَهُ.

و هو منزل علی الصلاة فی هذه الصورة لا علی الصدقة و لا علی القراءة فإن کل جزء منها منفرد فما یطرأ یفسد الباقی دون الماضی و الصوم و الحج من قبیل الصلاة: فأما إذا کان وارد الریاء بحیث لا یمنعه من قصد الاستتمام لأجل الثواب

کما لو حضر جماعة فی أثناء صلاته ففرح بحضورهم و اعتقد الریاء و قصد تحسین الصلاة لأجل نظرهم و کان لو لا حضورهم لکان یتمها أیضا فهذا ریاء قد أثر فی العمل و انتهض باعثا علی الحرکات فإن غلب حتی انمحق معه الإحساس بقصد العبادة و الثواب و صار قصد العبادة مغمورا فهذا أیضا ینبغی أن یفسد العبادة مهما مضی رکن من أرکانها علی هذا الوجه لأنا نکتفی بالنیة السابقة عند الإحرام بشرط أن لا یطرأ ما یغلبها و یغمرها.

و یحتمل أن یقال لا تفسد العبادة نظرا إلی حالة العقد و إلی بقاء أصل قصد الثواب و إن ضعف بهجوم قصد هو أغلب منه و الأقیس أن هذا القدر إذا لم یظهر أثره فی العمل بل بقی العمل صادرا عن باعث الدین و إنما انضاف إلیه سرور بالاطلاع فلا یفسد العمل لأنه لا ینعدم به أصل نیته و بقیت تلک النیة باعثة علی العمل و حاملة علی الإتمام و روی فی الکافی عن أبی جعفر علیه السلام ما یدل علیه و أما الأخبار التی وردت فی الریاء فهی محمولة علی ما إذا لم یرد به إلا الخلق و أما ما ورد فی الشرکة فهو محمول علی ما إذا کان قصد الریاء مساویا لقصد الثواب أو أغلب منه أما إذا کان ضعیفا بالإضافة إلیه فلا یحبط بالکلیة ثواب الصدقة و سائر الأعمال و لا ینبغی أن یفسد الصلاة و لا یبعد أیضا أن یقال إن الذی أوجب علیه صلاة خالصة لوجه الله و الخالصة ما لا یشوبه شی‌ء فلا یکون مؤدیا للواجب مع هذا الشوب و العلم عند الله فیه فهذا حکم الریاء الطاری بعد عقد العبادة إما قبل الفراغ أو بعده.

القسم الثالث الذی یقارن حال العقد بأن یبتدئ فی الصلاة علی قصد الریاء فإن تم علیه حتی یسلم فلا خلاف فی أنه یعصی و لا یعتد بصلاته و إن ندم علیه فی أثناء ذلک و استغفر و رجع قبل التمام ففیما یلزمه ثلاثة أوجه.

قالت فرقة لم تنعقد صلاته مع قصد الریاء فلیستأنف. و قالت فرقة تلزمه إعادة الأفعال کالرکوع و السجود و تفسد أعماله دون تحریمه الصلاة لأن التحریم عقد و الریاء خاطر فی قلبه لا یخرج التحریم عن کونه عقدا.

و قالت فرقة لا تلزمه إعادة شی‌ء بل یستغفر الله بقلبه و یتم العبادة علی الإخلاص و النظر إلی خاتمة العبادة کما لو ابتدأها بالإخلاص و ختم بالریاء لکان یفسد علمه و شبهوا ذلک بثوب أبیض لطخ بنجاسة عارضة فإذا أزیل العارض عاد إلی الأصل فقالوا إن الصلاة و الرکوع و السجود لا یکون إلا لله و لو سجد لغیر الله لکان کافرا و لکن قد اقترن به عارض الریاء ثم إن زال بالندم و التوبة و صار إلی حالة لا یبالی بحمد الناس و ذمهم فتصح صلاته.

و مذهب الفریقین الآخرین خارج عن قیاس الفقه جدا خصوصا من قال یلزمه إعادة الرکوع و السجود دون الافتتاح لأن الرکوع و السجود إن لم یصح صارت أفعالا زائدة فی الصلاة فتبطل الصلاة و کذلک قول من یقول لو ختم بالإخلاص صح نظرا إلی الخاتمة فهو أیضا ضعیف لأن الریاء یقدح بالنیة و أولی الأوقات بمراعاة الأحکام النیة حالة الافتتاح.

فالذی یستقیم علی قیاس الفقه هو أن یقال إن کان باعثه مجرد الریاء فی ابتداء العقد دون طلب الثواب و امتثال الأمر لم ینعقد افتتاحه و لم یصح ما بعده و ذلک من إذا خلا بنفسه لم یصل و لما رآه الناس یحرم بالصلاة و کان بحیث لو کان ثوبه أیضا نجسا کان یصلی لأجل الناس فهذه صلاة لا نیة فیها إذ النیة عبارة عن إجابة باعث الدین و هاهنا لا باعث و لا إجابة.

فأما إذا کان بحیث لو لا الناس أیضا لکان یصلی إلا أنه ظهرت له الرغبة فی المحمدة أیضا فاجتمع الباعثان فهذا إما أن یکون فی صدقة أو قراءة و ما لیس فیه تحریم و تحلیل أو فی عقد صلاة و حج فإن کان فی صدقة فقد عصی بإجابة باعث الریاء و أطاع بإجابة باعث الثواب فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ‌⁽¹⁾و له ثواب بقدر قصده الصحیح و عقاب بقدر قصده الفاسد و لا یحبط أحدهما الآخر.

و إن کان فی صلاة یقبل الفساد بتطرق خلل إلی النیة فلا یخلو إما أن

1) 1. الزلزلة: 7- 8.

یکون نفلا أو فرضا فإن کان نفلا فحکمها أیضا حکم الصدقة فقد عصی من وجه و أطاع من وجه إذا اجتمع فی قلبه الباعثان و أما إذا کان فی فرض و اجتمع الباعثان و کان کل واحد منهما لا یستقل و إنما یحصل الانبعاث بمجموعهما فهذا لا یسقط الواجب عنه لأن الإیجاب لم ینتهض باعثا فی حقه بمجرده و استقلاله و إن کان کل باعث مستقلا حتی لو لم یکن باعث الریاء لأدی الفرض و لو لم یکن باعث الفرض لأنشأ صلاة تطوعا لأجل الریاء فهذا فی محل النظر و هو محتمل جدا.

فیحتمل أن یقال إن الواجب صلاة خالصة لوجه الله و لم یؤد الواجب الخالص و یحتمل أن یقال إن الواجب امتثال الأمر الواجب بواجب مستقل بنفسه و قد وجد فاقتران غیره به لا یمنع سقوط الفرض عنه کما لو صلی فی دار مغصوبة فإنه و إن کان عاصیا بإیقاع الصلاة فی الدار المغصوبة فإنه مطیع بأصل الصلاة و مسقط للفرض عن نفسه و تعارض الاحتمال فی تعارض البواعث فی أصل الصلاة أما إذا کان الریاء فی المبادرة مثلا دون أصل الصلاة مثل من بادر فی الصلاة فی أول الوقت لحضور جماعة و لو خلا لأخرها إلی وسط الوقت و لو لا الفرض لکان لا یبتدئ صلاة لأجل الریاء فهذا مما یقطع بصحة صلاته و سقوط الفرض به لأن باعث أصل الصلاة من حیث إنها صلاة لم یعارضها غیره بل من حیث تعیین الوقت فهذا أبعد من القدح فی النیة.

هذا فی ریاء یکون باعثا علی العمل و حاملا علیه فأما مجرد السرور باطلاع الناس إذا لم یبلغ أثره حیث یؤثر فی العمل فبعید أن یفسد الصلاة فهذا ما نراه لائقا بقانون الفقه و المسألة غامضة من حیث إن الفقهاء لم یتعرضوا لها فی فن الفقه و الذین خاضوا فیه و تصرفوا لم یلاحظوا قوانین الفقه و مقتضی فتاوی العلماء فی صحة الصلاة و فسادها بل حملهم الحرص علی تصفیة القلوب و طلب الإخلاص علی إفساد العبادات بأدنی الخواطر و ما ذکرناه هو الأقصد فیما نواه و العلم عند الله تعالی انتهی کلامه.

و قال الشهید قدس الله روحه فی قواعده النیة یعتبر فیها القربة و دل علیها الکتاب و السنة قال تعالی وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‌⁽¹⁾و الإخلاص فعل الطاعة خالصة لله وحده و هنا غایات ثمان الأول الریاء و لا ریب فی أنه مخل بالإخلاص فیتحقق الریاء بقصد مدح الرائی أو الانتفاع به أو دفع ضرره.

فإن قلت فما تقول فی العبادة المشوبة بالتقیة قلت أصل العبادة واقع علی وجه الإخلاص و ما فعل منها تقیة فإن له اعتبارین بالنظر إلی أصله و هو قربة و بالنظر إلی ما طرأ من استدفاع الضرر و هو لازم لذلک فلا یقدح فی اعتباره أما لو فرض إحداث

صلاة مثلا تقیة فإنها من باب الریاء الثانی قصد الثواب أو الخلاص من العقاب أو قصدهما معا الثالث فعلها شکرا لنعم الله تعالی و استجلابا لمزیده الرابع فعلها حیاء من الله تعالی الخامس فعلها حبا لله تعالی السادس فعلها تعظیما لله تعالی و مهابة و انقیادا و إجابة السابع فعلها موافقة لإرادته و طاعة لأمره الثامن فعلها لکونه أهلا للعبادة و هذه الغایة مجمع علی کون العبادة تقع بها معتبرة و هی أکمل مراتب الإخلاص و إلیه أشار الْإِمَامُ الْحَقُّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا عَبَدْتُکَ طَمَعاً فِی جَنَّتِکَ وَ لَا خَوْفاً مِنْ نَارِکَ وَ لَکِنْ وَجَدْتُکَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُکَ.

و أما غایة الثواب و العقاب فقد قطع الأصحاب بکون العبادة فاسدة⁽²⁾بقصدها و کذلک ینبغی أن یکون غایة الحیاء و الشکر و باقی الغایات الظاهر أن قصدها مجزئ لأن الغرض بها الله فی الجملة و لا یقدح کون تلک الغایات باعثة علی العبادة أعنی الطمع و الرجاء و الشکر و الحیاء لأن الکتاب و السنة مشتملة علی المرهبات من الحدود و التعزیرات و الذم و الإیعاد بالعقوبات و علی المرغبات من المدح و الثناء فی العاجل و الجنة و نعیمها فی الآجل و أما الحیاء فغرض

1) 1. البینة: 5.

2) 2. فی شرح الکافی ج 2 ص 273:« لا یفسد» لکنه سهو، و قد مر فی ج 70 ص 236 باب الإخلاص ما یحقق ذلک.

مقصود، وَ قَدْ جَاءَ فِی الْخَبَرِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: اسْتَحْیُوا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَیَاءِ اعْبُدِ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَکُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ یَرَاکَ فَإِنَّهُ إِذَا تَخَیَّلَ الرُّؤْیَةَ انْبَعَثَ عَلَی الْحَیَاءِ وَ التَّعْظِیمِ وَ الْمَهَابَةِ.

وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ قَدْ قَالَ لَهُ ذِعْلِبٌ الْیَمَانِیُّ بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ الْمَکْسُورَةِ وَ الْعَیْنِ الْمُهْمَلَةِ السَّاکِنَةِ وَ اللَّامِ الْمَکْسُورَةِ هَلْ رَأَیْتَ رَبَّکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام أَ فَأَعْبُدُ مَا لَا أَرَی فَقَالَ وَ کَیْفَ تَرَاهُ فَقَالَ لَا تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِیَانِ وَ لَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ قَرِیبٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ غَیْرَ مُلَامِسٍ بَعِیدٌ مِنْهَا غَیْرَ مُبَایِنٍ مُتَکَلِّمٌ بِلَا رَوِیَّةٍ مُرِیدٌ بِلَا هِمَّةٍ صَانِعٌ لَا بِجَارِحَةٍ لَطِیفٌ لَا یُوصَفُ بِالْخَفَاءِ بَعِیدٌ لَا یُوصَفُ بِالْجَفَاءِ بَصِیرٌ لَا یُوصَفُ بِالْحَاسَّةِ رَحِیمٌ لَا یُوصَفُ بِالرِّقَّةِ تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَوْجَلُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ‌⁽¹⁾.

و قد اشتمل هذا الکلام الشریف علی أصول صفات الجلال و الإکرام التی علیها مدار علم الکلام و أفاد أن العبادة تابعة للرؤیة و یفسر معنی الرؤیة و أفاد الإشارة إلی أن قصد التعظیم بالعبادة حسن و إن لم یکن تمام الغایة و کذلک الخوف منه تعالی.

ثم لما کان الرکن الأعظم فی النیة هو الإخلاص و کان انضمام تلک الأربعة غیر قادح فیه فخلیق أن یذکر ضمائم أخر و هی أقسام.

الأول ما یکون منافیة له کضم الریاء و یوصف بسببه العبادة بالبطلان بمعنی عدم استحقاق الثواب و هل یقع مجزیا بمعنی سقوط التعبد به و الخلاص من العقاب الأصح أنه لا یقع مجزیا و لم أعلم فیه خلافا إلا من السید الإمام المرتضی قدس الله لطیفه فإن ظاهره الحکم بالإجزاء فی العبادة المنوی بها الریاء.

الثانی من الضمائم ما یکون لازما للفعل کضم التبرد و التسخن أو التنظیف

1) 1. تراه فی النهج تحت الرقم 177 من الخطب، و فیه« تجب القلوب من مخافته».

إلی نیة القربة و فیه وجهان ینظران إلی عدم تحقق معنی الإخلاص فلا یکون الفعل مجزیا و إلی أنه حاصل لا محالة فنیته کتحصیل الحاصل الذی لا فائدة فیه و هذا الوجه ظاهر أکثر الأصحاب و الأول أشبه و لا یلزم من حصوله نیة حصوله و یحتمل أن یقال إن کان الباعث الأصلی هو القربة ثم طرأ التبرد عند الابتداء فی الفعل لم یضر و إن‌⁽¹⁾

کان الباعث الأصلی هو التبرد فلما أراده ضم القربة لم یجزئ و کذا إذا کان الباعث مجموع الأمرین لأنه لا أولویة فتدافعا فتساقطا فکأنه غیر ناو و من هذا الباب ضم نیة الحمیة إلی القربة فی الصوم و ضم ملازمة الغریم إلی القربة فی الطواف و السعی و الوقوف بالمشعرین.

الثالث ضم ما لیس بمناف و لا لازم کما لو ضم إرادة دخول السوق مع نیة التقرب فی الطهارة أو أراد الأکل و لم یرد بذلک الکون علی طهارة فی هذه الأشیاء فإنه لو أراد الکون علی طهارة کان مؤکدا غیر مناف و هذه الأشیاء و إن لم یستحب لها الطهارة بخصوصیاتها إلا أنها داخلة فیما یستحب لعمومه و فی هذه الضمیمة وجهان مرتبان علی القسم الثانی و أولی بالبطلان لأن ذلک تشاغل عما یحتاج إلیه بما لا یحتاج إلیه.

ثم قال ره یجب التحرز من الریاء فإنه یلحق العمل بالمعاصی و هو قسمان جلی و خفی فالجلی ظاهر و الخفی إنما یطلع علیه أولو المکاشفة و المعاینة لله کما یروی عن بعضهم أنه طلب الغزو فتاقت نفسه إلیه فتفقدها فإذا هو یحب المدح بقولهم فلان غاز فترکه فتاقت نفسه إلیه فأقبل یعرض علی ذلک الریاء حتی أزاله و لم یزل یتفقدها شیئا بعد شی‌ء حتی وجد الإخلاص بعد بقاء الانبعاث فاتهم نفسه و تفقد أحوالها فإذا هی تحب أن یقال مات فلان شهیدا لتحسن سمعته فی الناس بعد موته.

و قد یکون فی ابتداء النیة إخلاصا و فی الأثناء یحصل الریاء فیجب التحرز منه فإنه مفسد للعمل نعم لا یتکلف بضبط هواجس النفس و خواطرها بعد إیقاع

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 274.

النیة فی الابتداء خالصة فإن ذلک معفو عنه کما

جَاءَ فِی الْحَدِیثِ: إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِی عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا.

**[ترجمه]«وکله الله الی من عمل له» همانطور که در ادامه ذکر خواهد شد منظور در آخرت است، و یا اعم از آن، در آخرت و در دنیا است. گفته می‌شود: آن عمل را به غیر واگذار میکند،اصلا از او پذیرفته نمی‌شود.

از رسول خدا صلی الله علیه و اله نقل شده است: آن موضوعی که بیشتر ازهمه چیز، درباره آن، برای شما می‌ترسم شرک کوچک است، گفتند یا رسول اللَّه شرک کوچک کدام است؟ فرمودند: آن ریا می‌باشد، روز قیامت که خداوند در مقابل اعمال شان به بندگان پاداش می‌دهد، می‌گوید: بروید پیش همان کسانی که در دنیا کارهایتان را برای نشان دادن به آنها (ریاکردن در مقابل آنها)انجام میدادید، که آیا پاداش اعمالتان را نزد ایشان پیدا میکنید؟

برخی از محققان می‌گویند: ریا از «رؤیه» ، و سمعه از «سماع» مشتق شده و به درستی ریا به معنای طلب مقام و منزلت در بین مردم با نشان دادن کارهای نیک به آن‌هاست، مگر اینکه جاهوعزب وبه دست آوردن جایگاه والا در قلب است که بااعمالی غیر از عبادتها به دست میآید در حالی که ریا کار با عبادتها به دنبال به دست آوردن آن است، ونام واسم ریا به طور معمول، به شخصی گویند که میخواهد با عبادتها ونشان دادن وآشکار کردن آنها نزد دیگران، جایگاه مورد نظرش را به دست آورد، حد ومرز ریا، این است که فرد باطاعات وعبادات در پی به دست آوردن منزلت وعزت است . «المرائی: ریاکار» عابد، و«المرائی»؛ مردمی که مقصود ریاکار هستند و ریاکار عبادتش را به آن‌ها نشان داده تا تا بدین وسیله در دلشان به مقام و منزلتی برسد، و«المرائیبه»، ویژگیها واعمالی را گویند که ریاکار میخواهد آنها را به آشکار وبه مردم نشان دهد «ریا»، قصد آشکار کردن و نشان دادن اعمال به دیگران راگویند.

«المرائی به» زیاد بوده و شامل پنج قسم از ویژگی‌ها و صفت‌هایی می شود که بنده به وسیله آن خود را برای مردم نیکو جلوه می‌دهد، و شامل: بدن و هیئت و ترکیب ظاهری، گفتار، کردار، پیروان و هرچیزی که خارج از وجود شخص باشد.

طالب دنیا معمولاً به وسیله این چند چیز ریا می‌کنند ولی ریا و جاه طلبی به وسیله اعمالی که عبادت شمرده نمی‌شوند آسان‌تر و ساده‌تر از ریا به وسیله عبادات است [ چون در این نوع ریا انسان کمتر مرتکب گناه می‌شود.]

قسم اول ریا در دین بوسیله بدن است، که توسط لاغری و رنگ زردی انجام می‌شود .هدف از این کار این است که دیگران با دیدن این حالت خیال کنند انسان در راه دین شدیداً کوشا و در امر دین بسی محزون است و خوف آخرت بر وجودش غلبه نموده وبا لاغری بر خوراک کم و با رنگپریدگی و زردی بر رخستاره بر شب زندهداری

و ارق فی الدین دلالت کند و با آشفتگی ظاهری وموهای پریشان وژولیده بر غرق شدن در دین و غصهدار بودن در امر وبی اعتنایی به دنیا را نشان دهد و با کم صحبتکردن و گود شدن حدقه چشم و خشکی لب به خاطر اظهار روزه‌داری از همین باب است.

حال آنکه دنیا طلبان با بدنی فربه و چهره‌ای روشن و قامتی افراشته و چهره‌ای نیکو و بدنی پاکیزه و جسمی قدرتمند شناخته می‌شوند.

قسم دوم ریا به وسیله هیئت و قیافه شکل ظاهری است مثل درهم کردن موی سر، تراشیدن سبیل، پائین انداختن سر در موقع راه رفتن، آهسته حرکت کردن، باقی گذاردن اثر سجده در پیشانی و پوشیدن لباسهای خشن، کوتاه و وصله‌دار برای اینکه اظهار کند تابع سنت است و به در رفتارهایش به روش بندگان صالح خداوند است.

در صورتی که لباس‌های فاخر و مرکب‌های نیکو و انواع تجمل و فراخی روزی را می‌توان در اهل دنیا دید .

قسم سوم ریا در گفتار است مثل موعظهکردن، تذکردادن به دیگران، گفتن سخنان حکیمانه، حفظ احادیث و آثار علمی بزرگان تا از آنها گفتگوهای علمی استفاده کند و برتری علمیاش و توجه کردن به اندیشههای علمای صالح گذشته را نشان دهد، جنباندن لب وگفتن ذکر در حضور مردم، امر به معروف و نهی از منکر در ملأ عام و امثال آن، نشان دادن خشم بخاطر منکرات و اظهار تأسف از گناهان دیگران، آهسته کردن صدا به هنگام صحبت کردن.

حال آنکه اهل دنیا ضرب المثل و اشعار را حفظ کرده و طولانی صحبت می‌کنند، و برای ارائه فضل نزد عالمان و نشان دادن دوستی نسبت به مردم برای کسب محبوبیت، به طرز غریبی سخن می گویند.

قسم چهارم ریاکردن در اعمال است ؛ مثل طول دادن اجزاء نماز از قبیل طولانی کردن قیام، رکوع، سجده و پائین انداختن سر، اظهار بی‌توجهی و حفظ سکوت، و تعادل بین حرکات دست و پا، و نیز حج و روزه و صدقه و اطعام نمودن و تواضع و فروتنی هنگام ملاقات، مانند نگاه کردن به زمین و پایین انداختن سر و وقار در سخن گفت. تا آنجا که شخص ریاکار ممکن است در حالت عادی با سرعت در پی کار خود برود اما چون با دین‌داری روبه رو شود، از بیم اینکه وی را به عجول بودن و عدم وقار نسبت ندهند، از سرعت خود کاسته و سر را به زیر می‌اندازد. و چون آن شخص عبور کند بار دیگر بر سرعت خود می‌افزاید و اگر باز با کسی رو به رو شود، باز همان روند را در پیش می‌گیرد.

برخی از بیم آنکه راه رفتنشان در برابر مردم با راه رفتنشان در خلوت متفاوت نباشد، خود را به زحمت و مشقت انداخته و در خلوت نیز خود را وادار می سازند به آهستگی گام برداند تا هنگام مواجه شدن با دیگری، تغییری در آن به چشم نخورد، ریاکار گمان می‌کند با این کار دیگر ریا نمی‌کند و حال آنکه بر شدت ریای خود افزوده است، زیرا در خلوت خود نیز ریا می‌کند .

اما نشانه اهل دنیا این است که متکبرانه و با غرور راه می‌روند، دست‌های خود را حرکت می دهند، گام‌های بلند بر می‌دارند، دنباله لباس را گرفته و آن را تکان می تا بدین وسیله مقام و منزلت خود را به رخ دیگران بکشند.

قسم پنجم ریا به وسیله یاران و دوستان؛ ملاقات کنندگان و همنشینان است مثل این که با کسانی از قبیل علما، عباد، زهاد و فقرا و مساکین رفت و آمد کند و یا کاری کند که مردم، زیاد به او مراجعه کنند تا بدین وسیله نشان دهد که رتبه دینی‌اش بالا است.

ویا کسی از شیوخ و بزرگان زیاد نام برده و به آن می بالد، برخی دیگر در پی آن است که در دیگر شهرها شهرت و آوازه‌ای پیدا کرده تا زیاد به او مراجعه کنند، برخی می‌خواهند نزد حاکمان مقام و منزلتی یافته تا شفاعت‌شان پذیرفته شود، و برخی می خواهند از این طریق به مال و منال دست یابند، هرچند از اموال وقف و اموال یتیمان و غیره باشد.

با این اوصاف حکم ریا چیست: حرام و یا مکروه و یا مباح بوده و یا بسته به جزئیات و شرایط فرق می‌کند؟

من می‌گویم: بسته به جزئیات متفاوت است، چرا که ریا طلب جاه و مقام می‌باشد.ریا ممکن است در عبادات و یا در غیر از عبادات باشد. اگر ریا در غیر عبادات باشد، مانند کسب مال، حرام نیست زیرا شخص در پی کسب منزلت در قلب بندگان است، اما ممکن است با نیرنگ و فریب و یا راه‌های ممنوع باشد، جاه و مقام نیز به همین صورت است. کسب مال کم، که انسان به آن نیازمند می‌باشد و مقامی که او را از آفات حفظ کند، پسندیده است، این همان مقامی است که یوسف علیه السلام در پی آن بود، آنجا که می‌فرماید: {من نگهبانی دانا هستم} - . یوسف / 55 - . مال و مقام هم نوش دارند و هم نیش .

اما اگر انسان همه هم و غم خود را برای برای کسب مقام صرف کند، مبدأ شر و بدی خواهد بود، مانند جمع آوری مال و ثروت زیاد و طالب مال و جاه قادر به ترک گناهان قلب و زبان و غیره نخواهد بود.

و اما افزودن بر جاه و مقام نباید از روی حرص برای کسب آن باشد و به زوال آن بوده توجه نکند، در این صورت اگر از بین رفت ضرر و زیانی نخواهد داشت. هیچ مقام و منزلتی به پایه مقام و منزلت رسول خدا صلی الله علیه و آله نمی‌رسد، و پس از آن مقام علمای دین قرار دارد. اما صرف تمام هم و غم خود برای کسب مقام، موجب نقصان دین شده ولی حرام نمیباشد

اما برخی از ریاکاری که در غیر از عبادات باشد، ممکن است مباح وگاهی طاعت به شمار آید وگاه ناپسند ونکوهیده است. بسته به قصد و نیت شخص متفاوت است.

اما ریاکار در عبادت‌هایی مانند صدقه و نماز و جنگ و حج دو حالت دارد: یکی آنکه قصد وی فقط ریا و خودنمایی محض بوده و در پی ثواب نیست، در چنین حالتی عبادتش باطل است، چرا که اعمال فقط به نیت بوده و وی قصد عبادت نداشته است؛ و تنها به نابودی عبادت ختم نشده تا آنجا که می‌گویند: نه تنها عمل او به کلی از بین رفته است، بلکه طبق روایت‌ها و احادیث مرتکب گناه نیز شده است.

در اینگونه (ریای محض) دومعنی نهفته است که یکی، به عبادت مربوط می شود، و آن پوشاندن و مکر و فریب است، زیرا به دیگران چنین القا می‌کند که وی با اخلاص و مطیع اوامر الهی بوده و از اهل دین است در حالی که اینگونه نیست.

فریب، پوشاندن وتلبیس در امور دنیا هم حرام است، حتی اگر دین وبدهکاری عدهای را پرداخت نمایند و به مردم القا کند که فردی سخاوتمند است ، چنین کاری نیز گناه است به خاطر اینکه حق را پوشانده و قلب مردم را با فریب و حیله به دست آورده است.

دومین امر به خدا تعلق دارد،بدین معنا زمانی که ریاکار با انجام عبادت خداوند مردم وخلقالله را قصد کرده باشد در واقع این استهزاء پرودگار است و این از بزرگترین موجبات هلاکت به شمار می‌رود. از همین روی، رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن به شرک اصغر تعبیر فرموده است.

در نکوهش ریا همین بس که برای غیر خدا رکوع و سجده می‌کند، هنگامی که شخص به قصد قرب الهی عمل نکند، قصد الهی را از دست می‌دهد. سوگند به جان خودم، اگر غیر خدا را در سجدهاش قصد کند ، کافر گشته و این کفری آشکار است مگر اینکه ریا کردن، کفر خفی وپوشیده است.

بدانید برخی از نمونههای ریا از بعض دیگر شدید تر وبدتر هستند و به نسبت شدت و ضعف ارکان و درجههای آن، متفاوت است.و ریا از سه رکن تشکیل شده که عبارت است از: المرائا به(ویژگیهایی که مقصود ریاکار است)، المرائاله (مردم)نفس قصد ریا.

رکن اول: خود قصد ریا:، اینکه فقط قصد ریا وخودنمایی محض داشته باشد، و خداوند وثواب را قصد نکرده باشد، یا اینکه علاوه بر قصد ریا، ثواب را هم اراده کرده باشد که در این صورت، قصد کردن ثواب یا بیشتر وقویتر از قصدریا است یا کمتر وضعیفتر از قصد ریا یا قصد ثواب مساوی با قصد ریای برای بندگان است که بر این اساس چهار درجه دارد :

اول: اولین و شدیدترین درجه ریاست، که انسان از انجام عبادت اصلاً قصد ثواب نداشته باشد مثل کسی که بین مردم نماز واجب یا مستحب می‌خواند ولی اگر تنها باشد آن را ترک می‌کند. این بالاترین درجه ریاکاری است

درجه دوم. آن است که بیشتر قصدش ریا و خودنمائی باشد ولی قصد بهرهمندی از ثواب و پاداش الهی را نیز دارد به گونهای که اگرتنها باشد آن قصد ثواب او را وادار نمیکند تا عمل را انجام دهد ؛ و اگر پاداشی در میان نباشد، برای ریا و خودنمایی آن عمل را انجام می‌دهد.این مورد، مشابهه مورد قبلی است.

درجه سوم این است که انتظار ثواب به همان اندازه در او ایجاد انگیزه می‌کند که قصد خودنمائی دخالت دارد. به عبارت دیگر، قصد ریا و نیت ثواب به طور مساوی وجود داشته باشد به طوری که اگر یکی از آنها نباشد شخص به عبادت برانگیخته نمی‌شود. در چنین حالتی قصد ریا همان قدر ویرانگر است که قصد پاداش سازنده می‌باشد. امید است یکدیگر را خنثی کنند، نه به نفع او باشد و نه به ضرر او، و یا شخص به همان میزان که کیفر می‌شود، پاداش نیز می‌برد، از ظاهر احادیث چنین بر می‌آید که چنین شخصی تسلیم اراده خداوند نیست.

درجه چهارم: آخرین و ضعیف‌ترین درجات قصد ریا آن است که نیت خودنمائی نشاط بیشتری در او ایجاد می‌کند و قصد ثوابش را تقویت می‌کند به طوری که اگر نبود باز هم عبادتش را انجام می‌داد.حتی اگر قصد ریا به تنهایی باشد آن کار را انجام نمیدهد و به نظر می‌رسد – و البته خدا بهتر می داند- چنین ریایی اصل ثواب را از بین نمی‌برد، اما از میزان آن کاسته و به قدر ریا و ثوابی که انجام داده است، مجازات شده و یا پاداش می‌بیند.

اما معنای حدیث قدسی شریف: «من بی‌نیازترین بی‌نیازها از شریکم» بر جایی حمل و تفسیر کردهاند که، قصد ریا وثواب مساوی باشد یا قصد ریا بیشتر وارجح بوده باشد.

دومین رکن:(المرائابه)، و آن عبارت است از طاعتها و دستورات الهی است، و ریا در آن تقسیم میشود به ریای در اصول واساس عبادتها و ریا در اوصاف وویژگیهای عبادات

قسم اول: ریا کردن در اصول واساس عبادات شدیدترین نوع ریا است وخو دارای سه درجه است

درجه اول: ریا در اصل ایمان که شدیدترین نوع ریا است و چنین ریاکاری مخلد وبرای ابد درجهنم خواهد ماند و او کسی است که شهادتین را بر زبان میآورد ولی باطنش پر از تکذیب و دروغ است، اما تظاهر به اسلام می‌کند. ایشان منافقانی هستند که خداوند در موارد بسیاری از جایگاهها آنان را نکوهش کرده است، و خداوند می فرماید:{با مردم ریا می‌کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی نمایند} - . نساء / 142 -

در صدر اسلام بنا به دلائلی در ظاهر اسلام را می‌پذیرفتند، گرچه در عصر حاضر به ندرت چنین اتفاقی می‌افتد، اما نفاق کسانی که از دین جدا شده و بهشت و دوزخ و معاد را انکار می‌کنند، رو به افزایش است. از این رو که به عقیدههای کافران گرایش داشته و یا به دلیل گرایش به اباحه گری معتقدند بساط شرع و احکام باید برچیده شود، و به کفر و بدعت عقیده دارند، و این برخلاف منافقان ریاکاری است که در آتش دوزخ جاودان هستند. چه بسا چنین شخصی از کفار بدتر باشد. زیرا کفر باطنی و نفاق ظاهری را در خود جمع کرده‌اند.

درجه دوم: ریا در اصل عبادات با قبول واقعی اصول دین است. واین نوع ریا نیز نزد خدا گناه بزرگی است، اما از مرتبه اول بسیار ضعیف‌تر می‌باشد. مانند کسی که مالی در دست دیگری دارد و او را امر می کند تا زکات آن را بپردازد، در حالی که خداوندآگاه است، اگر در اختیار خودش بود، زکات آن را نمی‌داد. و یا وقت نماز برسد و او در میان جمع نماز بخواند اما در خلوت ترک کند، و دیگر عبادت‌ها نیز به همین صورت.

چنین شخصی ریاکار بوده و به یگانگی خداوند معتقد است و اگر مجبور شود غیر خدا را پرستش کند و یا برای غیر خدا سجده نماید، چنین کاری انجام نمی‌دهد، اما در به جای آوردن عبادت‌ها سستی میورزد و در برابر مردم نشاط می‌یابد، و او جایگاهش در نزد مردم را مهمتر از مقام و منزلتش در پیشگاه میداند و ترسش از سرزنش شدن توسط مردم، بیشتر از سرزنش شدن ومجازات الهی است ، تعریف و تمجید مردم برایش باارزش‌تر از پاداش خداوند است، و این نهایت جهل و نادانی بوده، و نفرت و بیزاری نسبت به چنین ریاکاری شایسته‌تر است، هر چند از جنبه اعتقادی به اصل ایمان پایبند باشد.

درجه سوم: ریا نه در ایمان و فرائض، بلکه در نوافل و مستحباتی که اگر آنها را ترک کند مرتکب گناهی نشده ولی اگر در خلوت باشد در انجام آنها تنبلی و سستی می‌ورزد، چرا که میلی به پاداش ندارد، و لذت سستی و تبنلی را بر آنچه امید است از پاداش بهرهمند گردد، ترجیح میدهد ،ولی ریاکاری وخودنمایی او را به انجام آن کارها انگیزه میدهد مانند: شرکت در نماز جماعت و عیادت از مریض، تشییع جنازه، شب‌زنده‌داری و روزه سال و انجام کار غیر واجب و غیره.

ریاکار همه این کارها را بخاطر ترس از سرزنش ویا طلب حمد و ستایش انجام دهد، و خدای متعال آگاه است که وی در خلوت خود چیزی بر فرایض نمی‌افزاید، این نیز گناه بزرگی است، اما شدت آن کمتر بوده، مثل این است که به اندازه نصف اولی قرار دارد و مجازاتش نیز به اندازه نصف عقاب آن است

قسم دوم:ریا به اوصاف وویژگی عبادات نه ریای به اصول واساس آن نیز دارای سه مرتبه است:

اول: ریا در کارهایی که ترک آنها سبب نقص در عبادت می‌شود مثل کسی که قصد میکند، رکوع و سجودش را کمتر و قرائت نمازش را سریع انجام دهد پس هنگامی که مردم او را میبینند رکوع و.. نیکو به جا میآورد و از توجه کردن به اطراف خودداری میکند و نشستن بین دوسجده را کامل به جای میآورد

ابن مسعود می‌گوید: هر کس چنین کند، به پروردگارش اهانت کرده است

. این نوع ریا نیز ممنوع بوده اما از ریا در امور غیر واجب کمتر است. اگر ریاکار این‌گونه توجیه کند: این کار را برای محفوظ بودن از غیبت آنان انجام داده‌ام، زیرا اگر آن‌ها رکوع و سجود سریع مرا ببینند، زبان به نکوهش و غیبت می‌گشایند، در پاسخ وی می‌گویند: این فریب و حیله شیطان است که حق را بر تو پوشیده است، و واقعیت این‌گونه نیست، ضرری که از نقصان نماز تو که در خدمت به مولای خود می‌بینی، بیشتر از ضرری است که از غیبت دیگران نصیبت می‌شود. اگر انگیزه تو، دین باشد بیشتر برای خود دل می‌سوزانی.

آری، ریاکار دو حالت دارد: یا این کار می‌خواهد نزد مردم مقام و منزلت پیدا کند و تحسین آن‌ها را برانگیزد، که این قطعا حرام است، دوم اینکه بگوید: در به جای آوردن رکوع و سجود کامل، اخلاص ندارم، و اگر آن را سریع برجای آورم، نمازم ناقص است و از سرزنش و غیبت مردم آزرده می‌شوم، با نیکو کردن ظاهر نمازگزاردن، زبان آن‌ها را کوتاه می‌سازم و برای این کار امید به پاداشی ندارم، این عمل بهتر از آن است که نماز را در برابر آن‌ها نماز را کامل به جای نیاورده و در نتیجه سرزنش شوم.

این پست‌ترین توجیه است، درست است که نیکو به جای آوردن نماز و اخلاص بر او واجب می‌باشد، اما اگر نیت او صحیح نباشد، می‌بایست در خلوت بر این امر مداومت نماید، و نباید با ریاکاری در اطاعت از پروردگار، خود را از سرزنش آنان حفظ کند، زیرا این عمل استهزا به شمار می‌رود.

دوم: ریا در کارهایی که با ترک آنها عبادت ناقص نمی‌شود، ولی در حکم ادامه و تکمیل عبادت هستند، مثل طولانی‌تر کردن رکوع و سجود از حد معمول، طولانی‌تر کردن قیام، مرتب ایستادن، و دقت در بالا بردن دست‌ها، و طول دادن قرائت و تأنی در قرائت و اذکار نماز، و همه اموری که اگر در خلوت باشد، آن‌ها را انجام نمی‌دهد.

سوم: ریا به وسیله اضافاتی که از اصل عبادت خارجند، مثل حاضر شدن در جماعت قبل از دیگران، ایستادن در صف اول و قرار گرفتن سمت راست امام و امثال آن. و خداوند براحوال این شخص آگاه است که اگر تنها باشد ، هیچ توجه ندارد به اینکه کجا بایستد و چه موقع نماز به پایان رساند، همه این امور درجه‌های مختلف ریا نسبت به مرائیبه(خصال وآنچه بدانها ریا میشود) است، که برخی شدیدتر از برخی دیگر است ولی همه آنها ناپسند ونکوهیده هستند

رکن سوم: (المرایا لاجله)، بدون شک، فردریاکار برای انجام کار خود هدفی را دنبال می‌کند، بی‌شک با ریاکردن می خواهد به مال و مقام یا هدفی برسد، اهدافی که انسان برای رسیدن به آنها ریاء می‌کند در سه مرتبه قرار دارند:

اولین و شدیدترین مرتبه آن است که فرد ریا میکند تا زمینه و فرصتی برای معصیت پروردگار بدست آورد، مثل کسی که میخواهد با ریای در عبادتهایش بع عنوان فردی امین ودرستکار شناخته شود تا جایگاهی چون قضاوت و سرپرستی اوقاف، وصایا و اموال ایتام به او داده شود، تا به ناحق حکم کند و در اموال تصرف نماید، مثال‌هایی از این دست زیاد است .

دوم اینکه: منظورش از ریا، رسیدن به امری مباح از امور دنیوی باشد مثل دست یافتن به مالی یا ازدواج با زنی زیبا و شریف. این نوع ریا نیز ممنوع است، چرا که با تظاهر به عبادت پروردگار در پی کسب متاع دنیوی می‌باشد. این نوع ریا، از ریای نوع اول در درجه پایین‌تری قرار دارد.

سوم اینکه: هدفش رسیدن به بهره ویا بدست آوردن مال یا شبیه این موارد نیست،اما از ترس اینکه مبادا مردم به دیده نقص او را بنگرند،یا او را از خواص و زهدان به شمار نیاوردند، عبادتش را آشکار میسازد، مانند اینکه هرگاه زودتر و بیشتر از دیگران خندیدن یا شوخی از او صادر شد، میترسد که او را به دیده حقارت و کوچک بشمارند بنگرند، به دنبال شوخی استغفار می‌کند و اظهار حزن کرده و آه می‌کشد و می‌گوید: چقدر انسان از خود غافل است! و خداوند گواه است که چنین عملی در خلوت برای او سنگین نیست.

این موارد درجات ریا و مرتبه های ریاکاراران میباشد و که همگی مورد خشم و غضب الهی است و از سخت‌ترین موجبات هلاکت انسان به شمار می‌رود.

و اما پیرامون این مسئله که ریای خفی وپوشیده و ریای جلی و آشکار، که کدام عمل انسان را باطل می کند و کدامیک عمل را باطل نمی سازد: ما می گوییم: هنگامی که بنده عزم عبادت خالص می‌کند، سپس دچار ریا می‌شود، یا بعد از تمام شدن کار و انجام عمل قصد ریا میکند یا قبل از انجام و تمام شدن عبادت، اگر پس از انجام، با آشکار شدن عمل سرور و شادی به وی دست دهد، بدون نیت خودنمایی برای دیگران عمل باطل نمی‌شود، چون عمل با ویژگی اخلاص همراه بوده وخالی وسالم از ریا به اتمام رسیده است وریا بر عمل قرار نمیگیرد وامید است که اثرش متوجه عمل نگرددبه ویژه زمانی که فرد خودش هم اقدام به آشکار نمودن وخودنمایی نکرده باشد و در مورد کارش سخنی نگویید، و آرزوی این را نداشته که عبادتی که انجام داده است در موردش سخنی به میان آید یا آن را آشکار ساخته وخودنمایی کند ولی به طور اتفاقی آن عمل برملا شده وخداوند آن را آشکار کرده است و تنها چیزی که او در آن دخالت دارد سرور و خوشحالی است که در به سبب آشکار شدن کارش در قلبش حاصل شده ، (قبولی عمل ودرستی عبادت با وجود شادی در قلب است )این مطلبی است در آینده نیز خواهد آمد

روایت شده است: مردی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای رسول خدا، عملم را مخفی می‌سازم و دوست ندارم کسی از آن باخبر شود، اما هنگامی که مردم از آن آگاه می‌شوند، خوشحال می‌شوم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دو پاداش داری: پاداش عمل آشکار و پاداش عمل پنهان.

غزالی می‌گوید: اگر عملی خالصانه و بدون ریا انجام شود، اما پس از آن میل پیدا کند که عملش آشکار شود، پس در مورد آن سخن بگوید وآن را آشکار سازد ،چنین عملی وحشتناک است و در روایت‌ها و احادیث چنین عملی را باطل می‌دانند، و ممکن است بر این امر حمل شود، که قلبش ونیتش هنگام عبادت خالی از ریا نبوده است، و سخن گفتن در مورد آن، نشانگر این نیت است بعید است که ریای پس از عمل، پاداش او را از بین ببرد، بلکه مناسبتر این است گفته شود: شخص به خاطر عملی که انجام داده پاداش می‌بیند، و به دلیل ریای پس از اطاعت خداوند نیز کیفر می‌شود، بر خلاف جایی که قبل از پایان یافتن عملش نیتش را به قصد کردن ریا تغییر میدهد، در این صورت عملش باطل است.

همین محقق می‌گوید: اما چنانچه مثلا پیش از تمام شدن نماز دچار ریا شود، گرچه در ابتدا از روی اخلاص نماز می‌خوانده است اما در بین نماز مرتکب ریا و خودنمایی شده است،چند حالت متصور است یا اینکه مجرد سرور و شاد شدن در نفس عمل تاثیر ندارد، در این صورت عمل باطل نمیشود و یا اینکه ریا سبب و انگیزهای در انجام عمل است، پس به ریا ختم میگردد و عمل نیز با همین انگیزه وقصد به پایان میرسد ، در چنین حالتی پاداش عملش از بین می‌رود.

نمونه جایی که فرد قبل از پایان یافتن عمل نیت ریا میکند، مثل اینکه عمل غیر واجبی را انجام دهد و دیگران به او نگاه کنند، و یا یکی از ملوک و حاکمان در آنجا حضور دارد و او دوست دارد که حاکم متوجه عمل او شود، یا اینکه در حال نماز یادش میافتد که چیزی از اموالش را فراموش کرده است و او میخواهد آن را بردارد و اگر مردم نبودند نمازش را قطع میکرد ولی به سبب اینکه میترسد مردم او را سرزنش کنند، نمازش را به پایان میرساند،در چنین مواقعی عمل او باطل است، و اگر در فریضه‌ای مرتکب ریا شده باشد، می‌بایست دوباره آن را به جای آورد.

رسول خد صلی الله علیه و اله فرمود: عمل مانند ظرف است، اگر آخر آن پاکیزه باشد، اول آن نیز پاکیزه است. منظور این است که به پایان عمل بنگرید.

روایت شده است: اگر کسی لحظه‌ای در عملش ریا کند، عمل پیشین او نیز از بین می‌رود، این در مورد نماز است و شامل صدقه و قرائت نمی‌شود، اگر بخشی از آن جدا باشد، در آنچه که رخ داده است باطل میباشد نه عملهای گذشته را،

و روزه و حج نیز مانند نمازهستند.

اگر ریا زمانی در نیتش قرار گیرد به گونهای که قصدش این است که عملش را به خاطر ثواب به اتمام برساند و با عملش منافاتی نداشته باشد ، مثلا در حین نماز گروهی وارد شوند، و او از حضور آنان خوشحال شود و بخواهد خودنمایی کند، و در برابر آن‌ها نماز خود را به خوبی بر جای آورد، و اگر آن‌ها هم نبودند، نماز را به پایان می‌برد، چنین ریایی در عمل تاثیر گذاشته و انگیزه حرکت و عمل شده است، اگر ریا بر قصد و نیت عبادت غالب شود، عبادت را می‌پوشاند، این نیز اگر رکنی از ارکان آن با همین قصد صورت گیرد،دراین صورت نیز سزاورا است که بگوییم عبادت را از بین می‌برد، زیرا زمانی که یکی از ارکان بنابر این وجه(خالصانه)انجام شودما همان نیتی سابق را که از زمان احرام بستن داشتهایم تا آخر عمل، ملاک عمل میدانیم، به شرط اینکه نیتی جدید (قصد ریا)بر آن غالب نشده و آن را نپوشاند.

ممکن است گفته شود: با توجه به حالت عقد و برجا بودن قصد ثواب، عبادت را از بین نمی‌برد؛ اگرچه با هجوم قصد(ریا) ضعیف میشود ولی آن نیت قویتر و بر آن قصد (ریا)غلبه میکند. مناسب‌تر این است که اگر تاثیر این میزان ریا در عمل آشکار نشود، بلکه عمل با انگیزه دینی صورت گرفته ، و تنها با مطلع شدن دیگران، سرور و شادی به آن اضافه شده باشد، عمل او را باطل نمی‌کند، چرا که اصل نیت را از بین نبرده ، و همان نیت انگیزه انجام عمل شده است، و شخص را به اتمام عمل وا می دارد.

در کافی از امام باقر علیه السلام حدیثی روایت شده است که این موضوع را تایید می‌کند، روایت‌هایی که درباره ریا نقل شده، بر این امر دلالت دارد که تنها خلق را در نظر گرفته است، و اما آنچه که درباره شراکت نقل شده، به این نکته توجه دارد که آیا قصد ریا برابر با قصد ثواب است و یا بر آن غلبه دارد؟ اگر قصد ریا ضعیف است، پاداش صدقه و دیگر اعمال را از بین نمی‌برد، ونماز را هم باطل نمیسازد.

هیچ بعید نیست که گفته شود: کسی که نماز بر او واجب است، باید نمازش خالص برای خدا باشد، و آنچه که خالص برای خدا باشد، با چیز دیگری آمیخته نمی‌شود، و با چنین آمیختگی که خداوند خود از آن آگاه است، حق واجب خود را ادا نکرده است، این حکم ریای ناگهانی بعد از وارد شدن به عبادت است خواه قبل از اتمام آن باشد و یا پس از آن.

قسم سوم که وضعیت شخص را هنگام شروع عبادت بررسی می‌کند، این است که نماز را به قصد ریا آغاز کند، اگر تا پایان نماز بر همین نیت بود، در اینکه مرتکب گناه شده و به نمازش اعتنایی نمیشود، همه مفسران هم عقیده‌اند، ولی اگر در بین نماز از کرده خود پشیمان شد و استغفار کرد و پیش از پایان نماز از نیت خود برگشت، در این صورت سه وجه دارد:

گروهی معتقدند: با قصد ریا، نماز ندارد و باید آن را دوباره بخواند،

گروه دوم می‌گویند: باید اعمالی مانند رکوع و سجده را دوباره بر جای بیاورد و ریا سبب میشود تنهااعمال باطل گردند نه تحریم ونیت نماز ، زیرا تحریم نماز عقد و بستن نیت در قلب میباشد ولی ریای که در قلب خطور کرده است سبب نمیشود تحریم از حالت(عقد بودن ) خود (نیت کردن و اراده تقرب در دل بستن ) خارج گردد

گروهی دیگر بر این اعتقادند که: نیازی نیست نمازش را دوباره بخواند، بلکه قلبا استغفار کرده و عبادت خود را با اخلاص به پایان ببرد. آن‌ها معتقدند باید به پایان عبادت نگاه کند، همانطور که اگر نمازش را با اخلاص آغاز کرده باشد و اگر با ریا به پایان ببرد، عمل خود را تباه کرده است.

چنین حالتی را به لباس سفیدی تشبیه می‌کنند که به نجاست آلوده شده است و چون نجاست را از آن بزدایند، پاک و پاکیزه می گردد؛ بر این اساس می‌گویند: نماز و رکوع و سجود تنها برای خداست، و اگر برای غیر خدا سجده کند، کافر شده است؛ اما اگر دچار ریا شود و سپس آن را با آب پشیمانی و توبه بشوید، و تحسین و توبیخ مردم برایش اهمیت نداشته باشد، نمازش صحیح است.

عقیده دو گروه آخر از اصول احکام فقه بسیار به دور است، به ویژه آنجا که می‌گوید «رکوع و سجده را بدون انجام اعمال قبلی دوباره بر جای آورد»، زیرا اگر رکوع و سجده در نماز صحیح نباشند، اعمال زائدی محسوب شده و نماز را باطل می‌کنند، و نیز این عقیده که «اگر نماز خود را با اخلاص به پایان ببرد، نمازش صحیح است»، این عقیده نیز ضعیف است، چرا که ریا به صحت نیت آسیب میرساند و بهترین زمان برای رعایت احکام نیت، شروع عمل است.

آنچه با اصول فقه سازگار است، این است که اگر انگیزه او در شروع عبادت تنها ریا باشد و قصد پاداش و برجای آوردن فرمان الهی نداشته باشد، عمل را شروع نکرده است، آنچه پس از آن به جای می‌آورد، صحیح نمی‌باشد؛ چنین شخصی در خلوت خود نماز نمی‌خواند اما در برابر چشم مردم به عبادت می‌ایستد، به حدی که اگر لباسش نجس هم باشد، به خاطر مردم نمازش را بر جای می‌آورد، این نماز بدون هیچ نیتی خوانده شده است، چرا که نیت به معنای اجابت صاحب دین است، و در اینجا نه انگیزه عبادتی وجود دارد و نه اجابتی صورت گرفته است.

اما اگر به گونه‌ای باشد که بدون حضور مردم هم نمازش را بر جای می‌آورد، اما دوست دارد مردم از او تعریف و تمجید کنند، در این حالت نیز دو انگیزه با هم جمع شده است، این ممکن است در صدقه و یا قرائت و یا در چیزی صورت بگیرد که تحریم و تحلیلی در آن وجود ندارد، ویا در نماز و حج باشد، اگر در صدقه باشد، چون انگیزه ریا را اجابت کرده است ، گناهکار شمرده میشود وهم چنین انگیزه پاداش را اجابت کرده است، «فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرة شرا یره» - . زلزله / 7 - {پس هر که هموزن ذرّه‌ای نیکی کند [نتیجه] آن را خواهد دید و هر که هموزن ذرّه‌ای بدی کند [نتیجه] آن را خواهد دید.} و به اندازه نیت صحیحش پاداش می‌بیند، و به اندازه نیت فاسدش کیفر می‌شود، و هیچیک دیگری را از بین نمی‌برد.

و اگر قائل شویم که با خلل وارد شدن به نیت ، نماز باطل میشود، صورتهای گوناگونی متصور است، یا اینکه نماز واجب است یا مستحب اگر در نماز مستحبی باشد، حکمش همان حکم صدقه است؛ پس اگر دو نیت همزمان با هم باشد، از یک طرف نافرمانی کرده است و از سوی دیگر اطاعت.

اگر در نماز واجب باشد وهر دو نیت با هم جمع شود و هیچ‌یک از آن‌ها مستقل نباشد ونیت با هر دو انگیزه با هم صورت گرفته باشد، در این صورت حق واجب را ادا نکرده ونماز از گردن او ساقط نمیشود چون وجوب خود نماز(حکم ودستور شرع)، به تنهایی سبب و انگیزه انجام نماز نبوده و حکم خدا به طور مستقل در ادای نماز موثر نبوده است، و اگر بگوییم هر کدام (نیت خالص وشرع وریا)، به طور مستقل در انجام نماز دخالت داشته، به گونهای که انگیزه ریا منجر به نماز خواندن نشده است و از طرفی انگیزه دینی در ایجاد واقامه نبوده و فرد به فرمانبری از انگیزه ریاکاری اقامه نماز کرده است، این فرضیه محل اشکال و بحث است وبه طور جدی چنین چیزی محتمل است.

ممکن است گفته شود: آنچه که بر او واجب است، نمازی است که خالص برای خدا باشد، و او واجب را به طور خالص نیاورده است؛ و ممکن است گفته شود: آنچه که واجب است، اطاعت امر واجب به وسیله یک واجب مستقلی است که وجود دارد، وهمراه شدن امر دیگری با آن، واجب بودن آن را از بین نمی‌برد، همانطور که اگر شخص در خانه غصبی نماز بخواند، گرچه با نماز گزاردن در خانه غصبی نافرمانی کرده و ، اما اصل نماز را به جای آورده است، و حق واجب را از گردن خود برداشته، این تعارض احتمالات به خاطر تعارض در انگیزه نماز است، اما اگر ریا در اقامه عملی باشد و نه در اصل نماز، مانند نماز اول وقت برای حضور در جماعت، و هرچند نه در آخر بلکه در میانه وقت آن را به جای آورد، و اگر واجب نبود برای ریا آن را اقامه نمی کرد، در این صورت نمازش صحیح و حق واجب از گردنش برداشته شده، زیرا انگیزه اصل نماز است، چرا که غیر خدا را قصد نکرده، بلکه از نظر تعیین وقت مورد توجه است، و این از اخلال در نیت به دور می‌باشد.

این در ریایی است که شخص را به عمل وا می‌دارد، اما اگر خوشحالی از آگاهی مردم، در عمل شخص تاثیر نگذارد، بعید است که نماز را باطل کند، این موضوع بهتر است از نظر فقهی بررسی شود، اما فقها در این خصوص نظری اعلام نکرده‌اند و کسانی که به آن پرداخته‌اند، به قوانین فقه توجه نداشته‌اند، فتوای علما در مورد درستی و نادرستی نماز بیان شد، اما حرص و تمایل آن‌ها برای پاک نمودن دل‌ها و اخلاص، باعث شده است عبادت‌ها با بی‌ارزش‌ترین افکار از بین برود.

آنچه در اینجا بیان شد، به منظور نزدیک‌تر است، و علم نزد خداست.

شهید اول در کتاب «قواعد» می‌گوید: قصد قربت در نیت نماز واجب است ، و کتاب و سنت بر آن دلالت دارد، خدای متعال می فرماید: {و فرمان نیافته بودند جز اینکه خدا را بپرستندو در حالی که به توحید گراییده‌اند، دین [خود] را برای او خالص گردانند} - . بینه / 5 - و اخلاص عمل خالص برای خداست، و اینجاهشت هدف وجود دارد: اول آن ریا بوده و تردیدی نیست که ریا اخلاص را از بین می‌برد، و ریاکردن به قصد ستایش کردن ببینده ویا بهرهمندی

وسود جستن به واسطه خودنمایی یا دفع نمودن ضرر تحقق پیدا میکند باشد.

پس اگر اینطور است، نظر شما درباره عبادت همراه با تقیه چیست؟ پاسخ دادم: اصل عبادت بر وجه اخلاص انجام شده است، و آنچه که از روی تقیه انجام می‌دهد، دو اعتبار برای آن وجود دارد: با توجه به اصل عبادت که قصد قربت است واز به لحاظ آن حکمی که در اینجا پیش آمده یعنی وجوب جلوگیری کردن از ضرر، که رعایت آن برای دفع ضرر لازم است پس در اعتبار و درستی عمل اشکالی وارد نمیکند،

اما اگر نماز را به خاطر تقیه برجای آورد، آن را از روی ریا انجام داده است، دوم اینکه: قصد وی ثواب و یا رهایی از کیفر و یا هر دو را با هم قصد کند، سوم اینکه: عمل او برای سپاس گزاری از نعمت الهی و جلب نعمت بیشتر صورت گرفته است، چهارم اینکه: عمل او از روی حیاء از خداوند است، پنجم اینکه: عملش از روی حب و دوستی خداست، ششم اینکه: عمل او برای تعظیم و بزرگداشت و فرمانبرداری و اجابت امر الهی است، هفتم: عمل او موافق با خواست و اطاعت امر خداوند است، هشتم: عمل او از این رو است که خدا سزاوار و اهل عبادت می‌داند که این هدف، همه اهداف عبادت را در بر گرفته و کامل‌ترین مراتب اخلاص را شامل می‌شود، امیرالمومنین علیه السلام نیز به این موضوع اشاره داشته و می‌فرماید: خدایا من تو را نه از ترس آتش جهنمت پرستش کردم و نه به طمع بهشتت، بلکه فقط تو را شایسته پرستش دیدم و تو را پرستش نمودم.

و اما با هدف پاداش و کیفر، اصحاب بر این باورند که قصد نمودن این دو عبادت را باطل میکند. - . در شرح کافی 2: 273 آمده است: «لایفسد» اما این سهو و اشتباه است، و در جلد 70: 236 باب اخلاص پیرامون چیزهایی که بدان نیت خالص تحقق پیدا میکند بحث شده است. - و شایسته است که قصد حیا و شکرگزاری نیز باطل کننده عبادت باشد، به نظر می‌رسد دیگر قصدها نیز میتواند کافی ومجزی باشد، چرا که فیالجمله هدف همه آن‌ها خداوند است، واشکالی ندارد این اهداف مانند طمع دربهشت، رجا وامیدواری، شکر وحیا؛ انگیزه فرد برای عبادت باشند ، زیرا کتاب و سنت مفاهیمی که بر ترساندن از تجاوز از حدود، تنبیه و نکوهش و تهدید به کیفر، ونیز بر تشویق کننده‌ها مانند: مدح و ستایش در این دنیا و بهشت و نعمت‌های اخروی .

و اما حیا غرض وهدفی است که میتواند در نیت قصد شود. در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: خدای عزیز را بندگی کن چنان که گویی تو او را می‌بینی، و هر گاه نتوانستی این حالت را دریابی: بدان که او حاضر و ناظر بر تو است، زیرا اگر شخص چنین تصورکند که خداوند را میبیند ، از خداوند شرم و حیا داشته و خدا را تعظیم نموده و از او بیم دارد.

حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در جواب ذعلب یمانی (با ذال معجمه مکسوره، و عین مهمله ساکنه و لام مکسوره) که از آن بزرگوار پرسید آیا پروردگار خود را دیده‌ای؟ فرمود آیا چیزی را که نبینم پرستش می‌نمایم! عرض کرد: چگونه او را می‌بینی؟

فرمود: چشمها او را آشکار درک نمی‌کند، لیکن دل‌ها بوسیله حقیقت و نور ایمان او را درک می‌نماید، بهر چیز نزدیکست و احاطه دارد ولی چسبیده و جزء نیست، و از هر چیز دور است ولی جدا نیست (زیرا نزدیکی با چسبندگی و دوری با جدا بودن از لوازم جسم است) گویا است بدون تفکر و اندیشه، اراده‌کننده است بدون تصمیم و آماده شدن، ایجادکننده است بدون کمک عضوی از قبیل دست و پا، لطیف است که (از جهت شدّت ظهور و آشکار بودنش) به پنهانی وصف نمی‌شود، بزرگست از همه چیز که بستمگری بزیر دستان وصف نمی‌شود، بینا است که بداشتن حسی از حواس (پنجگانه) وصف نمی‌گردد (زیرا حواس از صفات ممکن است) مهربان است از روی فضل و احسان نه بدلسوزی، خلایق در برابر عظمت و بزرگی او خوار و فروتنند، و دل‌ها در برابر هیبت و عظمتش و از ترس عذاب او مضطرب و نگرانند. - . نهج البلاغه خطبه 177، در آن آمده است: «تجب القلوب من مخافته». -

این حدیث شریف شامل اصول صفات جلال و اکرامی است که علم کلام بر پایه آن می‌چرخد، و به این نکته اشاره دارد که عبادت و بندگی تابع دیدن است، و معنای رؤیت و دیدن را تفسیر کرده، و به این موضوع می‌پردازد که نیت تعظیم در عبادت کردن نیکو است، گرچه همه هدف را شامل نمی‌شود، خوف از باری تعالی نیز به همین صورت است.

هنگامی که اخلاص رکن اعظم نیت را تشکیل می‌دهد و افزودن آن امور چهارگانه چیزی از نیت نمی‌کاهد، پس بهتر است موارد دیگری نیز به آن افزود، این موارد بر چند قسم است:

اول: آنچه که منافی اخلاص است مانند افزودن ریا، که به خاطر آن عبادت باطل می‌شود، به این معنا که استحقاق ثواب را از دست می‌دهد. بحث در این است ، این عبادتی که قصد ریا نیز در آن دخالت داشته مجزی است به این معنا که آیا این عمل ، تکلیف واجبی را که به عهده فرد بوده ساقط میکند وسبب رهایی وی از مجازات میگردد؟صحیح‌تر آن است که این عبادت را کافی وسبب ساقط شدن تکلیف ندانیم و این نظر مورد اتفاق همه علما است مگر از سوی سید مرتضی قدس الله ، که در این مسئله حکم کرده است که عبادتی که در آن قصد ریا نیز دخالت داشته باشد مجزی است وتکیلف را ساقط میکند

دومین مورد از چیزهایی که برنیت اخلاص افزوده میشود چیزهایی است که خودشان لازمه فعل میباشند ، مانند اضافه شدن قصد خنک شدن و گرم شدن و یا نظافت به قصد قربت است ، در اینجا دو وجه وجود دارد یکی ناظر بر عدم تحقق اخلاص است،که در این صورت عمل مجزی وساقط کننده تکلیف نمیباشد ودیگر اینکه،وجود چنین مواردی بدون شک حاصل است پس نیت کردن آنها مانند تحصیل حاصلی است که در قصد کردنش فایدهای ندارد ، به نظر می‌رسد بیشتر مفسران این وجه را پذیرفته‌اند. مورد اول شبیه‌تر است،لازم نیست برای حصول آنها حتما قصد ونیت حصول آنها وجود داشته باشد ممکن است گفته شود: (اگر انگیزه اصلی همان قصد قربت باشد، قصدکردن، خنک شدن در ابتدای فعل ضرری نمی‌رساند). - . آنچه که در پرانتز آمده است، از شرح کافی 2: 274 به متن افزوده‌ایم. - و

اگر انگیزه اصلی خنک شدن باشد، و سپس قصد قربت نماید، در این صورت عمل کافی وساقط کننده تکلیف نخواهد بود، همچنین اگر انگیزه عمل هر دو مورد باشد، چون اولویتی ندارند، یکدیگر را دفع کرده و از بین می‌روند در این صورت گویا فرد نیت نکرده است،، از همین باب نیت الحمیه پرهیزکردن بیمار به قصد قرب روزه افزوده می‌شود، و قصد همراهی ملازم در طواف و سعی و توقف در مشعر نیز به همین صورت است.

سوم: افزودن آنچه که نه لازم است و نه با آن منافات دارد،

همانطور که اگر اراده ورود به بازار، به نیت تقرب در طهارت اضافه شود و یا بخواهد چیزی بخورد و از طریق آن نخواهد در این امور طهارت داشته باشد، اگر بخواهد بر طهارت باشد مستحب موکد است، قطعا منافاتی ندارد، این موارد گرچه حکم طهارت به طور خاص برای آنها وجود مستحب نیست ولی همه آنها مشمول حکم کلی، استحباب طهارت میشوند(شرع طهارت داشتن در همه حالتها وکارها را مستحب میداند) در این نوع از ضمیمه دو وجه وجود دارد که بر قسم دوم مترتب میشود(لازم فعل)، و اولیت به بطلان چنین ضمیمهای است، چون در چنین حکم و ضمیمه کردنی ،سبب میشود که ما را در چیزهایی که بدانها نیاز داریم به چیزهایی مشغول کند که بدانها نیازی نسیت

وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً⁽¹⁾قَالَ الرَّجُلُ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الثَّوَابِ لَا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ النَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ النَّاسَ فَهَذَا الَّذِی أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ ثُمَّ قَالَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ خَیْراً فَذَهَبَتِ الْأَیَّامُ أَبَداً حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ خَیْراً وَ مَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ شَرّاً فَذَهَبَتِ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ شَرّاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» - . کهف / 110 - {هر کس می‌خواهد به لقاء پروردگار برسد باید کار نیک انجام دهد و در عبادت برای خداوند شریک نیاورد}، فرمودند:

کسی که کار خوبی انجام می‌دهد و رضای خداوند را در نظر نمی‌گیرد و مقصودش این است که مردم او را آدم خوبی بدانند و در باره او سخن بگویند و کارهای او را تعریف و تمجید کنند و در محافل و مجالس ذکر او را بنمایند، همانا این شخصی است که در عبادت خداوند شرک ورزیده (وبرای او شریک قرار داده است)

بعد از آن فرمودند: بنده‌ای که کارهای نیک انجام دهد و و آن را پنهان سازد ، خداوند بعد از مدتی آن خیر را برای مردم آشکار می‌کند و هر بنده‌ای که بخواهد شری را پنهان نماید خداوند پس از چند روز آن را فاش می‌سازد. - . کافی 2: 293 -

**[ترجمه]

بیان

فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ قال الطبرسی رحمه الله أی فمن کان یطمع فی لقاء ثواب ربه و یأمله و یقر بالبعث إلیه و الوقوف بین یدیه و قیل معناه فمن کان یخشی لقاء عقاب ربه و قیل إن الرجاء یشتمل علی کلا المعنیین الخوف و الأمل وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً غیره من ملک أو بشر أو حجر أو شجر و قیل معناه لا یرائی عبادته أحدا عن ابن جبیر.

وَ قَالَ مُجَاهِدٌ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنِّی أَتَصَدَّقُ وَ أَصِلُ الرَّحِمَ وَ لَا أَصْنَعُ ذَلِکَ إِلَّا لِلَّهِ فَیُذْکَرُ ذَلِکَ مِنِّی وَ أُحْمَدُ عَلَیْهِ فَیَسُرُّنِی ذَلِکَ وَ أُعْجَبُ بِهِ فَسَکَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یَقُلْ شَیْئاً فَنَزَلَتِ الْآیَةُ.

قال عطاء عن ابن عباس إن الله تعالی قال و لا یشرک به لأنه أراد العمل الذی یعمل لله و یحب أن یحمد علیه قال و لذلک یستحب للرجل أن یدفع صدقته إلی غیره لیقسمها کیلا یعظمه من یصل بها.

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَا أَغْنَی الشُّرَکَاءِ عَنِ الشِّرْکِ فَمَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَکَ فِیهِ غَیْرِی فَأَنَا مِنْهُ بَرِی‌ءٌ فَهُوَ لِلَّذِی أَشْرَکَ.

أورده مسلم فی الصحیح

وَ رُوِیَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَ شَدَّادِ بْنِ الْأَوْسِ قَالا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: مَنْ صَلَّی صَلَاةً یُرَائِی بِهَا فَقَدْ أَشْرَکَ وَ مَنْ صَامَ صَوْماً یُرَائِی بِهِ فَقَدْ أَشْرَکَ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام دَخَلَ یَوْماً عَلَی الْمَأْمُونِ فَرَآهُ یَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَ الْغُلَامُ یَصُبُّ عَلَی یَدِهِ الْمَاءَ فَقَالَ لَا تُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ أَحَداً فَصَرَفَ

1) 1. الکهف: 110.

2) 2. الکافی ج 2 ص 293.

الْمَأْمُونُ الْغُلَامَ وَ تَوَلَّی إِتْمَامَ وُضُوئِهِ بِنَفْسِهِ‌⁽¹⁾.

انتهی.

و أقول الروایة الأخیرة تدل علی أن المراد بالشرک هنا الاستعانة فی العبادة و هو مخالف لسائر الأخبار و یمکن الجمع بحملها علی الأعم منها فإن الإخلاص التام هو أن لا یشرک لا فی القصد و لا فی العمل غیره سبحانه تزکیة الناس أی مدحهم أن یسمع به علی بناء الإفعال ما من عبد أسر خیرا أی عملا صالحا بأن أخفاه عن الناس لئلا یشوب بالریاء أو أخفی فی قلبه نیة حسنة خالصة فذهبت الأیام أبدا قوله أبدا متعلق بالنفی فی قوله ما من عبد حتی یظهر الله له خیرا حتی للاستثناء أی یظهر الله ذلک العمل الخفی للناس أو تلک النیة الحسنة و صرف قلوبهم إلیه لیمدحوه و یوقروه فیحصل له مع ثناء الله ثناء الناس.

و علی الاحتمال الأول یدل علی أن إسرار الخیر أحسن من إظهاره و لکل فائدة أما فائدة الإسرار فالتحرز من الریاء و أما فائدة الإظهار فترغیب الناس فی الاقتداء به و تحریکهم إلی فعل الخیر و قد مدح الله کلیهما و فضل الإسرار فی قوله سبحانه إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ‌⁽²⁾.

و یظهر من بعض الأخبار أن الإخفاء فی النافلة أفضل و الإبداء فی الفریضة أحسن و یمکن القول باختلاف ذلک بحسب اختلاف أحوال الناس فمن کان آمنا من الریاء فالإظهار منه أفضل و من لم یکن آمنا فالإخفاء أفضل و الأول أظهر لتأییده بالخبر.

قال المحقق الأردبیلی رحمه الله المشهور بین الأصحاب أن الإظهار فی الفریضة أولی سیما فی المال الظاهر و لمن هو محل التهمة لرفع تهمة عدم الدفع و بعده عن الریاء و لأن یتبعه الناس فی ذلک و الإخفاء فی غیرها لیسلم من الریاء

1) 1. مجمع البیان ج 6 ص 498.

2) 2. البقرة: 271.

و المروی عن ابن عباس أن صدقة التطوع إخفاؤها أفضل و أما المفروضة فلا یدخلها الریاء و یلحقها تهمة المنع بإخفائها فإظهارها أفضل

وَ مَا رَوَاهُ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الزَّکَاةُ الْمَفْرُوضَةُ تُخْرَجُ عَلَانِیَةً وَ تُدْفَعُ عَلَانِیَةً وَ غَیْرُ الزَّکَاةِ إِنْ دَفَعَهَا سِرّاً فَهُوَ أَفْضَلُ.

فإن ثبت صحته أو صحة مثله فتخصص الآیة و تفصل به و إلا فهی علی عمومها و معلوم دخول الریاء فی الزکاة المفروضة کما فی سائر العبادات المفروضة و لهذا اشترط فی النیة عدمه و لو تمت التهمة لکانت مختصة بمن یتهم انتهی‌⁽¹⁾.

و ما من عبد یسر شرا أی عملا قبیحا أو ریاء فی الأعمال الصالحة فإن الله یفضحه بهذا العمل القبیح إن داوم علیه و لم یتب عند الناس و کذا الریاء الذی أصر علیه فیترتب علی إخفائه نقیض مقصوده علی الوجهین.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله، در شرح آیه شریفه «فمن کان یرجوا لقاء ربه» می‌گوید: یعنی هر کس به دریافت پاداش الهی امید بسته و به آن امیدوار است و به معاد و ایستادن وبه قرارگرفتن در پیشگاه الهی اقرار دارد. گفته می‌شود: به این معناست که هر کس از کیفر الهی بیم دارد. می‌گویند: «الرجاء» بر هر دو معنای «خوف و الامل» اطلاق می‌شود.

«ولا یشرک بعباده ربه احدا» یعنی غیر از خدا مانند ملک و بشر و سنگ و درخت و غیره. این جبیر می‌گوید: به این معناست که هرگز عبادت خود را به ریا آلوده نسازد.

مجاهد می‌گوید: مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمده

و عرض کرد: من صدقه داده و صله رحم برجای می‌آورم و این کار را تنها برای رضای خدا انجام می‌دهم، پس از مدتی این عمل خیر من یاد شده و مرا تحسین می کنند، این کار مرا خوشحال کرده و خرسند می‌سازد. رسول خدا صلی الله علیه و آله سکوت کرد تا اینکه این آیه نازل شد.

عطاءاز بن عباس نقل میکند که پرودگار میفرماید: (به خداوند شرک نورزید، چون او اراده کرده با عملی که برای خدا انجام شده است شریک گردد و دوست دارد به خاطر آن مورد تمجید وستایش قرار گیرد، وگفت: از این برای شخص مستحب است که صدقهاش را به دیگری بدهد تا آن شخص صدقهاش را تقسیم کند(خود صدقه دهنده این کار را نکند) مبادا کسی که این صدقه را از او دریافت میکند او را به سبب این کمک، تعظیم کند واحترام نماید)

از حضرت رسول صلیالله علیه وآله نقل شده است:((من بهترین شریک هستم کسی که در عمل خود شرک ورزد و دیگری را با من شریک نماید، از او بیزار بوده و تمام آن عمل را بهمان شریک وامیگذارم.)

این حدیث در صحیح مسلم نیز نقل شده است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس نمازی را به قصد ریا بخواند، به خداوند شرک ورزیده است و هر کس به قصد ریا روزه بگیرد، به خداوند شرک ورزیده است، سپس این آیه را تلاوت نمود.

و روایت شده است: روزی امام رضا علیه السلام بر مامون وارد شد و دید مامون مشغول وضو گرفتن است و غلامی هم آب بدست مامون میریزد. حضرت فرمود: مأمون در عبادت خدا دیگری را شریک نکن. مامون آن غلام را برگردانید و خود شخصا وضو را تمام کرد. - . مجمع البیان 6: 498 -

من می‌گویم: روایت اخیر بر این دلالت دارد که منظور از شرک در اینجا، یاری گرفتن از دیگری در عبادت است، بر خلاف دیگر روایت‌ها؛ و ممکن است اعم از آن باشد. اخلاص تام آن است که هیچ گونه شرکی نورزد، نه در نیت و نه در عمل.

«تزکیه الناس» به معنای مدح و ستایش است، «أن یسمع به» بر وزن افعال، «ما من عبد أسر خیرا» یعنی عمل صالحی را از مردم پنهان کند تا به ریا آلوده نگردد، و یا نیت نیک خالصی را در قلب خود پنهان نماید؛ «فذهبت الایام ابدا»، واژه «ابدا» متعلق به جمله نفی در «ما من عبد» است، در جمله «حتی یظهر الله له خیرا»، «حتی» در این جمله استثنا بوده و به این معناست که خداوند آن عمل نیک پنهانی و یا آن نیت خوب را برای مردم فاش می‌سازد، و دل‌های آن‌ها را به سوی او جذب می‌کند تا وی را ستایش کرده و احترام نمایند، تا همراه با تحسین الهی، از تحسین مردم نیز برخوردار شود.

با توجه به احتمال اول، حدیث بر این دلالت دارد که پنهان کردن نیکی بهتر از آشکار نمودن آن است، هر یک از این امور فایده‌ای دارد، فایده پنهان نمودن نیکی، پرهیز از ریا، و فایده آشکار شدن آن، تشویق مردم به الگو پذیری از وی و انجام عمل نیک است، خداوند هر دو مورد را ستوده، و در آیه شریفه «إن تبدوا الصدقات فنعما هی وإن تخفوها وتؤتوها الفقراء فهو خیر لکم» - . بقره / 271 - {اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، این، کارِ خوبی است، و اگر آن را پنهان دارید و به مستمندان بدهید، این برای شما بهتر است}

در برخی از روایت‌ها آمده: پنهان نمودن نافله ، و آشکار نمودن فریضه بهتر است، و ممکن است اختلاف در این مورد با توجه به احوال مردم باشد، آنکه از ریا در امان است، آشکار نمودن عمل خیر برای او بهتر و آنکه در امان نیست، بهتر است عمل نیک خود را پنهان سازد، مورد اول آشکارتر بوده چرا که در روایت‌ها تایید شده است.

محقق اردبیلی رحمه الله می گوید: بین اصحاب چنین مشهور است که آشکار نمودن فریضه، به ویژه در مال اولویت داشته، و کسی که در معرض تهمت قرار دارد، برای رفع تهمت و به دور از ریا عملش را اشکارا انجام دهد، چرا که مردم در این مورد از او پیروی می‌کنند، در دیگر موارد می‌بایست عمل نیک را پنهان نماید تا از ریا در امان بماند، از ابن عباس نقل شده است که پنهان نمودن صدقه غیر واجب بهتر است، اما ریا در صدقه واجب وارد نمی‌شود، و اگر با پنهان سازی به وی تهمت می‌زنند، آشکار نمودن آن بهتر است.

آنچه که در مجمع البیان از علی بن ابراهیم از قول امام صادق علیه السلام نقل شده است: زکات واجب آشکار از مال جدا شده و آشکارا پرداخت می گردد، غیر از زکات واجب اگر به صورت پنهانی پرداخت شود، برتر است. پس اگر درستی آن و یا درستی امثال آن ثابت شود، شامل این آیه شده و با تفصیل آن را بیان می‌کند، در غیر این صورت بر طبق قانون کلی خواهد بود، وارد شدن ریا در زکات واجب همانند دیگر عبادت‌های واجب، مشخص است،از این رو شرط ریانکردن شرط شده است و اگر تهمتی زده شود، این قانون شامل کسی است که به وی تهمت زده‌اند. - . زبده البیان: 192ف چاپ جدید. -

«و ما من عبد یسر شرا» یعنی عملی زشت و یا ریا در عمل صالحی را پنهان سازد، ، اگر کار خود را ادامه دهد و توبه نکند، خداوند او را رسوا می‌سازد، و همچنین ریایی که بر آن اصرار داشته باشد و پیوسته آن را پنهان سازد،پس خداوند در دوصورت کاری برخلاف مقصودش که مخفی سازی و پنهاکاری است انجام میدهد و او را رسوا میسازد

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ: قَالَ لِیَ الرِّضَا علیه السلام وَیْحَکَ یَا ابْنَ عَرَفَةَ اعْمَلُوا لِغَیْرِ رِیَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اللَّهِ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی مَنْ عَمِلَ وَیْحَکَ مَا عَمِلَ أَحَدٌ عَمَلًا إِلَّا رَدَّاهُ اللَّهُ بِهِ إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: محمد بن عرفه گوید: امام رضا علیه السّلام به من فرمود: وای بر تو ای ابن عرفه! برای ریا و شهرت کار نکنید، هر کس برای غیر خدا کار کند، خداوند او را به همان شخص وا می گذارد، وای بر تو! هیچ کس کاری نکند مگر آنکه خداوند همان عمل را لباسی بر تن اوگرداند ؛ اگر عمل خوبی انجام دهدلباس خیر وخوبی برتنش نمایدو اگر عملش لباسی از بدی به او خواهد پوشاند. - . کافی 2: 294 -

**[ترجمه]

بیان

فی النهایة ویح کلمة ترحم و توجع یقال لمن وقع فی هلکة لا یستحقها و قد یقال بمعنی المدح و التعجب و هی منصوبة علی المصدر و قد ترفع و تضاف و لا تضاف انتهی و السمعة بالضم و قد یفتح یکون علی وجهین أحدهما أن یعمل عملا و یکون

غرضه عند العمل سماع الناس له کما أن الریاء هو أن یعمل لیراه الناس فهو قریب من الریاء بل نوع منه و ثانیهما أن یسمع عمله الناس بعد الفعل و المشهور أنه لا یبطل عمله بل ینقض ثوابه أو یزیله کما سیأتی و کأن المراد هنا الأول.

فی القاموس و ما فعله ریاء و لا سمعة و یضم و یحرک و هی ما نوه

1) 1. زبدة البیان ص 192 الطبعة الحدیثة.

2) 2. الکافی ج 2 ص 294.

بذکره لیری و یسمع انتهی‌⁽¹⁾.

إلی من عمل أی إلی من عمل له و فی بعض النسخ إلی ما عمل أی إلی عمله أی لا ثواب له إلا أصل عمله و ما قصده به إذ لیس له إلا التعب إلا رداه الله به رداه تردیة ألبسه الرداء أی یلبسه الله رداء بسبب ذلک العمل فشبه علیه السلام الأثر الظاهر علی الإنسان بسبب العمل بالرداء فإنه یلبس فوق الثیاب و لا یکون مستورا بثوب آخر⁽²⁾.

إن خیرا فخیرا أی إن کان العمل خیرا کان الرداء خیرا و إن کان العمل شرا کان الرداء شرا و الحاصل أن من عمل شرا إما بکونه فی نفسه أو بکونه مشوبا بالریاء یظهر الله أثر ذلک علیه و یفضحه بین الناس و کذا إذا عمل عملا خیرا و جعله لله خالصا ألبسه الله أثر ذلک العمل و أظهر حسنه للناس کما مر فی الخبر السابق و قیل شبه العمل بالرداء فی الإحاطة و الشمول إن خیرا فخیرا أی إن کان عمله خیرا فکان جزاؤه خیرا و کذا الشرور و ربما یقرأ ردأه بالتخفیف و الهمزة یقال ردأه به أی جعله له ردءا و قوة و عمادا و لا یخفی ما فیهما من الخبط و التصحیف و سیأتی ما یأبی عنهما.

**[ترجمه]در کتاب نهایه، «ویح» کلمه ترحم و دردمندی و ناراحتی بوده و به کسی اطلاق می‌شود که در مهلکه‌ای گرفتار شده که سزاوار آن نبوده است، و گفته می‌شود به معنای مدح و تعجب است، و بنا به اعتبار مصدر بودن، منصوب شده، و گاهی رفع داده میشود گاهی نیز اضافه میگرددوگاهی هم اضافه نمیشود

«السمعه» با ضم،و گاهی نیز با فتحه خوانده میشود و بر دو وجه دارد: یکی آنکه عملی انجام دهد و هدف او این است که به گوش مردم برسد، همانطور که ریا به این معناست که عملی را انجام می‌دهد تا مردم آن را ببینند، چنین عملی نه تنها به ریا نزدیک بوده، بلکه نوعی از ریا می‌باشد.

دوم اینکه: می‌خواهد مردم پس از انجام عمل، از آن آگاه شوند، و مشهور این است که عمل را باطل نمی‌کند، بلکه از میزان ثواب می‌کاهد و یا آن را از بین می‌برد، همانطور که در ادامه بیان خواهد شد، گویا منظور در اینجا مورد اول است.

در قاموس: «و ما فعله ریاء و لا سمعه» با ضمه و به عملی اطلاق می‌شود که شخص نیت میکند که عملی انجام دهد، برای دیده شدن و شنیده شدن، انجام می‌شود. - . قاموس 3: 40 -

«الی من عمل» یعنی برای کسی که کار را به خاطر او انجام داده است؛ در برخی از نسخه‌ها «الی من عمل»، یعنی به عملش، به این معنا که هیچ پاداشی جز پاداش اصل عمل ندارد، و آنچه قصد انجام آن را داشته است، و جز خستگی چیزی برای او باقی نمی‌ماند.

«الا رداه الله به»، ردایی است که می‌پوشد، «ألبسه الرداء» یعنی خداوند به سبب آن عمل ردا را به او می‌پوشاند، حضرت علیه السلام اثر ظاهری عمل را بر انسان به ردا تشبیه کرده، چرا که بر روی دیگر لباس‌ها پوشیده می‌شود، و به وسیله لباس دیگری پنهان نشده است. - . ردا که در مقابل ازار به کار می‌رود، جامه‌ای است که بر شانه می‌اندازند و «ردء» ، یعنی کمر، را می‌پوشاند، و این یکی از لباس‌های احرام است، لباس دیگری زیر آن نمی‌پوشیدند مگر اینکه پیراهن و یا زره و جوشنی باشد، زیرپیراهن در زیر آن می‌پوشیدند، اما امروزه ردا به روپوش اطلاق نمی شود، بلکه بر جامه گشاد مانند جبه اطلاق می‌شود که بر روی دیگر لباس‌ها می‌پوشند؛ همانطور که مولف کتاب، علامه قدس سره بیان کرده است، و معنای آن همانطور که بیان شد، این است که هر کس عملی انجام دهد و یا فعلی را پنهان سازد، خداوند آن را آشکار ساخته و اثر آن را بر دوشش می‌اندازد و همراه اوست، مانند لباس فاخری است که به مردم می‌پوشانند، اگر شر باشد، شر و اگر خیر باشد، خیر است. -

«إن خیرا فخیرا» یعنی اگر عمل خیر باشد، ردا نیز خیر است و اگر شر باشد، ردا نیز شر است، نتیجه اینکه: هر کس عمل شری انجام دهد، خواه در نفس خود باشد و یا آلوده به ریا، خداوند اثر آن عمل را بر او آشکار می‌سازد و وی را بین مردم رسوا می‌گرداند، و همچنین اگر عمل نیکی انجام دهد و برای خداوند خالص گرداند، پروردگار ردای اثر آن عمل نیک را بر او می‌پوشاند، و نیکی وی را بر مردم آشکار می‌سازد.

همانطور که در روایت پیشین ذکر شد، گفته می‌شود: تشبیه عمل به ردا، به خاطر احاطه و در بر گرفتن آن است، «إن کان خیرا فخیر» یعنی اگر عملش خیر باشد پاداشش نیز خیر است، عمل شر نیز به همین صورت می‌باشد. ممکن است «ردأه» با تخفیف و همزه باشد، که گفته می‌شود: ردأه یعنی ردا و نیرو و ستونی برای او قرار داد.این دو روایت خالی از اشتباه و خطا نیست، در ادامه بیان خواهد شد.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: إِنِّی لَأَتَعَشَّی عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذْ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ‌⁽³⁾یَا بَا حَفْصٍ مَا یَصْنَعُ الْإِنْسَانُ أَنْ یَتَقَرَّبَ

1) 1. القاموس ج 3 ص 40.

2) 2. الرداء- و هو الذی یطلق فی مقابل الازار- کان حلة یلبسونها فوق الکتف یسترون بها الردء، و هو الظهر، و هو أحد ثوبی الاحرام، و لم یکونوا لیلبسوا تحتها ثوبا آخر الا إذا کانوا یلبسون القمیص أو الدرع أو الجوشن، فکانوا یلبسون تحته الشعار و أمّا الیوم فالرداء یطلق علی غیر ما وضع له أولا، یطلق علی کساء واسع کالجبة یلبس فوق الثیاب کما ذکره العلامة المؤلّف قدّس سرّه. و المعنی علی ما ذکرناه، أن من عمل عملا أو أسر سریرة أظهره اللّه و ألقی أثره علی ظهره ملتصقا به، کالخلعة التی یخلع بها علی الناس، ان شرا فشر و ان خیرا فخیر.

3) 3. القیامة: 14 و 15.

إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِخِلَافِ مَا یَعْلَمُ اللَّهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقُولُ مَنْ أَسَرَّ سَرِیرَةً رَدَّاهُ اللَّهُ رِدَاءَهَا إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: عمر بن یزید گوید: با حضرت صادق علیه السّلام شام می‌خوردم آن جناب این آیه شریفه را تلاوت کردند: بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ. - . قیامت / 14 - 15 -

امام فرمود: ای ابو حفص انسان آنچه که انسان برای نزدیکی به پروردگار انجام می‌دهد، بر خلاف چیزی است که خدا از آن آگاه می‌باشد(بر خلاف باطن)، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس یک کار پنهانی انجام دهد، خداوند آن را لباسی بر قامت او میپوشاندو او را پاداش می‌دهد، اگر نیک باشد لباسی از خیر وخوبی پاداش میدهد و اگر بد باشد،لباس از کیفر بدهای میپوشاند. - . کافی 2: 294 -

**[ترجمه]

بیان

التعشی أکل الطعام آخر النهار أو أول اللیل فی القاموس العشی و العشیة آخر النهار و العشاء کسماء طعام العشی و تعشی أکله.

بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ قال البیضاوی أی حجة بینة علی أعمالها لأنه شاهد بها وصفها بالبصارة علی سبیل المجاز أو عین بصیرة بها فلا یحتاج إلی الإنباء وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ أی و لو جاء بکل ما یمکن أن یعتذر به جمع معذار و هو العذر أو جمع معذرة علی غیر قیاس کالمناکیر فی المنکر فإن قیاسه معاذر انتهی‌⁽²⁾

و التوجیه الأول لبصیرة لأکثر المفسرین و الثانی نقله النیسابوری عن الأخفش فإنه جعل الإنسان بصیرة کما یقال فلان کرم لأنه یعلم بالضرورة متی رجع إلی عقله أن طاعة خالقه واجبة و عصیانه منکر فهو حجة علی نفسه بعقله السلیم و نقل عن أبی عبیدة أن التاء للمبالغة کعلامة و قال فی قوله تعالی وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ هذا تأکید أی و لو جاء بکل معذرة یحاج بها عن نفسه فإنها لا تنفعه لأنها لا تخفی شیئا من أفعاله فإن نفسه و أعضاءه تشهد علیه قال قال الواحدی و الزمخشری المعاذیر اسم جمع للمعذرة کالمناکیر للمنکر و لو کان جمعا لکان معاذر بغیر یاء و نقل عن الضحاک و السدی أن المعاذیر جمع المعذار و هو الستر و المعنی أنه و إن أسبل الستور أن یخفی شی‌ء من عمله قال الزمخشری إن صح هذا النقل فالسبب فی التسمیة أن الستر یمنع رؤیة المحتجب کما یمنع المعذرة عقوبة المذنب انتهی.

یا با حفص أی قال ذلک ما یصنع الإنسان استفهام علی الإنکار و الغرض التنبیه علی أنه لا ینفعه فی آخرته و لا فی دنیاه أیضا لما سیأتی أن یتقرب إلی الله أی یفعل ما یفعله المتقرب و یأتی بما یتقرب به و إن کان ینوی به أمرا آخر

1) 1. الکافی ج 2 ص 294.

2) 2. أنوار التنزیل ص 449.

بخلاف ما یعلم الله أی من باطنه فإنه یظهر ظاهرا أنه یعمل العمل لله و یعلم الله من باطنه أنه یفعله لغیر الله أو أنه لیس خالصا لله و قیل المعنی أن التقرب بهذا العمل المشترک إلی الله تعالی تقرب بخلاف ما یعلم الله أنه موجب للتقرب.

و السریرة ما یکتم رداه الله رداءها کأنه جرد التردیة عن معنی الرداء و استعمل بمعنی الإلباس و سیأتی ألبسه الله.

و قد مر أنه استعیر الرداء للحالة التی تظهر علی الإنسان و تکون علامة لصلاحه أو فساده.

**[ترجمه]«التعشی» غذا خوردن در آخر روز و یا ابتدای شب است، در فرهنگ لغت العشی و العشیه به معنای آخر روز؛ و «العشاء» مانند سماء، غذای شب را گویند، «تعشی»: خوردن شام است.

بیضاوی درباره آیه شریفه: «بل الانسان علی نفسه بصیره» می گوید: به این معناست که خود حجت آشکاری بر اعمال خویش است چرا که شاهد آن بوده، و توصیف به «بصیرت» از باب مجاز می‌باشد، و یا اینکه خود چشمی که خود نگاه و بصیرت داشته است و نیاز به خبر دادن وگزارش دادن ندارد؛ «ولو ألقی معاذیره» یعنی دست به دامان هر توجیه و عذر خواهی می‌شود. معاذیر جمع معذار و همان عذر است، و یا جمع «معذره» به صورت جمع خارج از قیاس می‌باشد، مانند: مناکیر جمع منکر، که قیاس آن «معاذر» است. - . انوار التنزیل: 449 -

اولین توجیه از بصیرت، نقطه نظر بیشتر مفسران بوده و دومین مورد، از نیشابوری به نقل از اخفش بیان شد، چرا که انسان بصیر است. همانطور که گفته می‌شود: فلانی کریم است، زیرا میداند که هر گاه انسان به عقلش رجوع کند میفهمد که اطاعت خالق واجب وعصیان او منکر است پس این استدلال با عقل سلیم برای او حجت وبرهان است ،

از ابو عبیده نقل شده است: «تاء» برای مبالغه است، مانند: علامه، و خدای متعال «ولو ألقی معاذیره» را برای تاکید بیان فرموده است، به این معنا که حتی اگر به همه عذر و بهانه‌ها متوسل شود، باز هم کارگر نخواهد بود،چرا که هیچ کدام از اعمالش پوشیده نیست ، زیرا خودش و اعضا و جوارحش گواه او هستند.

واحدی و زمخشری: معاذیر اسم جمع معذره است، مانند مناکیر برای منکر؛ اگر جمع باشد می‌بایست به صورت معاذر و بدون «یاء» بیان می‌شد.

ضحاک و سدی: معاذیر جمع معذار و به معنای ستر و پوشش است، یعنی همه پرده‌ها رابیاویزد تا چیزی از امال خود را مخفی نماید.

زمخشری: اگر این وجه تسمیه درست باشد، پرده مانع از دیدن پرده نشین می‌گردد، همانطور که عذرخواهی گنهکار را از کیفر باز می‌دارد.

«یا اباحفص» منظور راوی است، «ما یصنع الانسان» استفهام انکاری، و هدف از آن این است که وی را آگاه سازد چنین عملی نه در دنیا به کار او می‌آید و نه در آخرت. «أن یتقرب الی الله» یعنی آنچه که شخص انجام می‌دهد تا به قرب الهی برسد، گرچه به وسیله آن امر دیگری را قصد کند.

«بخلاف ما یعلم الله» یعنی باطن او، زیرا تظاهر می‌کند کارش را برای خدا انجام می‌دهد، و حال آنکه خداوند از باطن او باخبر بوده و می‌داند که برای دیگری عمل می‌کند، و یا منظور این است که عملش خالص برای خدا نیست.

گفته می‌شود: به این معناست که تقرب جستن با عملی که دیگری را با خداوند در آن شریک کرده، بر خلاف چیزی است که خداوند آن را موجب تقرب می‌داند.

«السریره»: آنچه که پنهان کنند، «رداه الله رداءها» گویا «تردیه» را از معنای رداء مشتق شده و به معنای پوشش می‌باشد، «ألبسه الله» در ادامه بیان می‌شود .

همانطور که گذشت، ردا را برای حالتی استعاره گرفته است که بر انسان عارض شده، و نشان از پاکی و یا آلودگی او دارد.

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْمَلَکَ لَیَصْعَدُ بِعَمَلِ الْعَبْدِ مُبْتَهِجاً بِهِ فَإِذَا صَعِدَ بِحَسَنَاتِهِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اجْعَلُوهَا فِی سِجِّینٍ إِنَّهُ لَیْسَ إِیَّایَ أَرَادَ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی:حضرت رسول الله صلیالله علیه وآله فرمودند: همانا که فرشته با خوشحالی تمام، عمل بنده را بالا می‌برد، پس چون حسنات او را بالا برد، خدای عز و جل می‌فرماید: آنها را در سجّین، نامه بدکاران، قرار دهید؛ زیرا او مرا به این عمل اراده نکرده است». - . کافی 2: 294 -

**[ترجمه]

بیان

الابتهاج السرور و الباء فی قوله بعمل و بحسناته للملابسة و یحتمل التعدیة و قوله لیصعد أی یشرع فی الصعود و قوله فإذا صعد أی تم صعوده و وصل إلی موضع یعرض فیه الأعمال علی الله تعالی و قوله بحسناته من قبیل وضع المظهر موضع المضمر تصریحا بأن العمل من جنس الحسنات أو هو منها بزعمه أی أثبتوا تلک الأعمال التی تزعمون أنها حسنات فی دیوان الفجار الذی هو فی سجین کما قال تعالی إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ‌⁽²⁾.

و فی القاموس سجین کسکین موضع فیه کتاب الفجار و واد فی جهنم أعاذنا الله منها أو حجر فی الأرض السابعة و قال البیضاوی إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ ما یکتب من أعمالهم أو کتابة أعمالهم لَفِی سِجِّینٍ کتاب جامع لأعمال الفجرة من الثقلین کما قال تعالی وَ ما أَدْراکَ ما سِجِّینٌ کِتابٌ مَرْقُومٌ أی مسطورٌ بَیِّنُ الکتابة ثم قال و قیل هو اسم مکان و التقدیر ما کتاب السجین أو محل کتاب مرقوم فحذف المضاف‌⁽³⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 294.

2) 2. المطففین: 7.

3) 3. أنوار التنزیل: 457.

اجعلوها الخطاب إلی الملائکة الصاعدین فالمراد بالملک أولا الجنس أو إلی الملائکة الرد و القبول و الضمیر المنصوب للحساب لیس إیای أراد تقدیم الضمیر للحصر أی لم یکن مراده أنا فقط بل أشرک معی غیری.

**[ترجمه]«الابتهاج»: سرور و شادی؛ حرف «باء» در آیه شریفه «بعمل» و «بحسناته»برای ملابسه(پوشش وچسبیدن) و ممکن است برای متعدی کردن باشد؛ عبارت «لیصعد» یعنی شروع به بالا بردن عمل می‌کند؛ و «اذا صعد»: چون بالا رود و به جایگاهی برسد که در آنجا اعمال به حضرت حق تعالی عرضه می شود؛ عبارت «بحسناته» آشکار را در جایگاه پنهان قرار داده تا به این نکته اشاره داشته باشد که عمل از جنس حسنات و یا به گمان وی، جزئی از حسنات به شمار می‌آید، به این معناست که اعمالی که گمان می‌کنند حسنات و نیکی است، در نامه گناهکاران و فاجران قرار دهید که در سجین است، همانطور که خدای متعال می فرماید: «إن کتاب الفجار لفی سجین». - . مطففین / 7 -

در فرهنگ لغت، سجین بر وزن سکین، جایگاهی است که نامه عمل فاجران در آن قرار دارد و نیز نام وادی در جهنم است - که خداوند ما را از آن حفظ فرماید- ، و یا نام سنگی در آسمان هفتم می‌باشد.

بیضاوی می‌گوید: «إن کتاب الفجار» اعمالی است که نوشته می‌شود و یا به نامه اعمال اطلاق می‌شود. «لفی سجین» کتابی جامع از اعمال فاجران جن و انس است، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «و ما أدراک ما سجین* کتاب مرقوم» {و تو چه دانی که «سجّین» چیست؟ کتابی است نوشته‌شده} یعنی ثبت شده است، سپس می‌گوید: اسم مکان و تقدیر آن به این صورت است: کتاب سجین چیست و یا کجاست؟ «کتاب مرقوم» مضاف در آن حذف شده است. - . انوار التنزیل: 457 -

«إجعلوها» خطاب به فرشتگانی است که بالا می‌روند، منظور از «ملک» اول، جنس بوده و یا فرشتگان رد و قبول است، و ضمیر منصوب به حساب بر می‌گردد، «لیس ایای أراد» تقدیم ضمیر به خاطر حصر است، به این معنا که وی در انجام این عمل، تنها مرا مد نظر نداشته بلکه دیگری نیز با من شریک گردانیده است.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ لِلْمُرَائِی یَنْشَطُ إِذَا رَأَی النَّاسَ وَ یَکْسَلُ إِذَا کَانَ وَحْدَهُ وَ یُحِبُّ أَنْ یُحْمَدَ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ریاکار را سه نشانه است: نشاط و خرّمی دارد، چون مردم را ببیند یا مردمان عمل او را ببینند؛ و کاهلی و تنبلی می‌کند، چون تنها باشد؛ و دوست می‌دارد که در همه کارهایش امورش ستایش شود.

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس نشط کسمع نشاطا بالفتح طابت نفسه للعمل و غیره و قال الکسل محرکة التثاقل عن الشی‌ء و الفتور فیه کسل کفرح انتهی و النشاط یکون قبل العمل و باعثا للشروع فیه و یکون بعده و سببا لتطویله و تجویده فی جمیع أموره أی فی جمیع طاعاته و ترکه للمنهیات أو الأعم منهما و من أمور الدنیا.

**[ترجمه]در فرهنگ لغت، نشط بر وزن سمع با فتحه: خود را برای عمل آماده ساخت، و غیره، و می‌گوید: «الکسل» با حرکت: انجام دادن کاری از سر بی‌میلی و تنبلی کردن در آن. کسل بر وزن فرح است.

نشاط قبل از انجام عمل بوده و انگیزه شروع کار محسوب می‌شود، و یا پس از آن بوده و باعث به طول انجامیدن و خوب انجام دادن عمل می‌شود. «فی جمیع اموره» یعنی در همه عبادت‌ها و ترک نواهی، و یا اعم از این دو مورد بوده و امور دنیوی را نیز شامل می‌شود.

**[ترجمه]

بارز الله کأن المراد به أبرز و أظهر لله بما کرهه الله من المعاصی

1) 1. الکافی ج 2 ص 295.

2) 2. الکافی ج 2 ص 295.

3) 3. الکافی ج 2 ص 295.

فإن ما یفعله فی الخلوة یراه الله و یعلمه و المستفاد من اللغة أنه من المبارزة فی الحرب فإن من یعصی الله سبحانه بمرأی منه و مسمع فکأنه یبارزه و یقاتله فی القاموس بارز القرن مبارزة و برازا برز إلیه.

**[ترجمه]«بارز الله» گویا منظور آشکار کردن گناهانی است که خداوند دوست ندارد، زیرا هر آنچه در خلوت خود انجام می‌دهد، خداوند از آن آگاه بوده و می‌داند، و از نظر لغوی به معنای مبارزه در جنگ است، زیرا هر کس خداوند را معصیت نماید، حال آنکه خداوند می‌بیند و می‌شنود، مثل این است که به جنگ با خدا رفته باشد. در فرهنگ لغت: بارز القرآن: با قرآن مبارزه کرد، و«برازا» به معنای آشکار شدن بر او است.

**[ترجمه]

«11»

کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ فَضْلٍ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا یَصْنَعُ أَحَدُکُمْ أَنْ یُظْهِرَ حَسَناً وَ یُسِرَّ سَیِّئاً أَ لَیْسَ یَرْجِعُ إِلَی نَفْسِهِ فَیَعْلَمَ أَنَّ ذَلِکَ لَیْسَ کَذَلِکَ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ إِنَّ السَّرِیرَةَ إِذَا صَحَّتْ قَوِیَتِ الْعَلَانِیَةُ⁽¹⁾.

کا، [الکافی] الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: «هیچ یک از شما نمی‌تواند عمل خوبی را ظاهر سازد و عمل بدی را پنهان گرداند. آیا چنان نیست که به خود رجوع کند تا بداند که این دو شبیه هم نیست؟ خدای عز و جل می‌فرماید: «بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ»{بلکه انسان خود بر نفس خویشتن بیناست}. به درستی که چون نهان، صحیح و درست باشد، رفتار ظاهری انسان قوی باشد». - . قیامت / 14 انسان بر جان خود بینا است. -

روایت مشابهی در کتاب کافی از امام صادق علیه السلام نقل شده است. - . کافی 2: 295 -

**[ترجمه]

بیان

و یسر سیئا أی نیة سیئة و رئاء أو أعمالا قبیحة و الأول أظهر فیعلم أن ذلک لیس کذلک أی یعلم أن عمله لیس بمقبول لسوء سریرته و عدم صحة نیته إن السریرة إذا صحت أی إن النیة إذا صحت قویت الجوارح علی العمل کما ورد لا یضعف بدن عما قویت علیه النیة و رُوِیَ: أَنَّ فِی ابْنِ آدَمَ مُضْغَةً إِذَا صَلُحَتْ صَلُحَ لَهَا سَائِرُ الْجَسَدِ أَلَا وَ هِیَ الْقَلْبُ.

لکن هذا المعنی لا یناسب هذا المقام کما لا یخفی و یمکن أن یکون المراد بالقوة القوة المعنویة أی صحة العمل و کمالها و قیل المراد بالعلانیة الرداء المذکور سابقا أی أثر العمل.

و أقول یحتمل أن یکون المعنی قوة العلانیة علی العمل دائما لا بمحضر الناس فقط.

**[ترجمه]«و یسر سیئا» نیت بد و یا ریاکاری و یا عملی زشت منظور است، معنای اول واضح‌تر است، «فیعلم أن ذلک لیس کذلک» یعنی می‌داند عملش به خاطر باطن ناپسند و نیت نادرستش، مقبول نیست.

«أن السریره اذا صحت» یعنی اگر نیت درست باشد، اعضا و جوارح را برای فرمانبرداری قدرتمند می‌سازد، همانطور که نقل شده است: با وجود نیتی قدرتمند، ضعف بدن دیگر به حساب نمی‌آید، و نیز نقل شده است: در وجود بنی آدم پاره‌ای گوشت است که اگر اصلاح شود، دیگر اعضای بدن نیز اصلاح می‌گردد، بدانید که آن قلب است. اما همانطور که می‌دانید این سخن مناسب این جا و مکان نیست.

ممکن است منظور از قدرت، قدرت معنوی بوده و درستی عمل و کمال آن مد نظر باشد. گفته می‌شود: منظور از «علانیه» ردایی است که در حدیث قبلی بیان شد، یعنی اثر عمل.

من می‌گویم: ممکن است منظور قدرت همیشگی برای عمل باشد و نه قدرت برای انجام کار تنها در حضور مردم.

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ خَیْراً إِلَّا لَمْ تَذْهَبِ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ خَیْراً وَ مَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ شَرّاً إِلَّا لَمْ تَذْهَبِ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ لَهُ شَرّاً⁽³⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 295.

2) 2. الکافی ج 2 ص 295.

3) 3. الکافی ج 2 ص 296.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ بنده‌ای نیست که امر خیری را پنهان دارد، روزگار نگذرد، مگر آنکه خدا آن خیر را از برایش ظاهر گرداند. و هیچ بنده‌ای نیست که امر بدی را پنهان سازد، روزگار نگذرد، مگر اینکه خدا آن بدی را برایش ظاهر سازد. - . کافی 2: 296 -

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَرَادَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْقَلِیلِ مِنْ عَمَلِهِ أَظْهَرَهُ اللَّهُ لَهُ أَکْثَرَ مِمَّا أَرَادَ وَ مَنْ أَرَادَ النَّاسَ بِالْکَثِیرِ مِنْ عَمَلِهِ فِی تَعَبٍ مِنْ بَدَنِهِ وَ سَهَرٍ مِنْ لَیْلِهِ أَبَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا أَنْ یُقَلِّلَهُ فِی عَیْنِ مَنْ سَمِعَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس برای خداوند کار کند اگر چه کم باشد خداوند آن کار را آشکار می‌کند و بیشتر از آنچه در نظر گرفته به او می‌دهد، ولی هر کس کار زیاد بکند، ولی برای مردم عمل نماید جز خستگی و بی‌خوابی سودی نخواهد برد، خداوند این گونه اعمال را در نظر مردم کم جلوه می‌دهد. - . کافی 2: 296 -

**[ترجمه]

بیان

أظهر الله له فی بعض النسخ أظهره الله له فالضمیر للقلیل أو للعمل و أکثر صفة للمفعول المطلق المحذوف مما أراد أی مما أراد الله به و المراد إظهاره علی الناس و نسبة السهر إلی اللیل علی المجاز فضمیر یقلله للکثیر أو للعمل و قد یقال الضمیر للموصول فالتقلیل کنایة عن التحقیر کما روی أن رجلا من بنی إسرائیل قال لأعبدن الله عبادة أذکر بها فمکث مدة مبالغا فی الطاعات و جعل لا یمر بملإ من الناس إلا قالوا متصنع مراء فأقبل علی نفسه و قال قد أتعبت نفسک و ضیعت عمرک فی لا شی‌ء فینبغی أن تعمل لله سبحانه فغیر نیته و أخلص عمله لله فجعل لا یمر بملإ من الناس إلا قالوا ورع تقی.

**[ترجمه]«اظهر الله له» و در برخی نسخه‌های دیگر «أظهره الله له» آمده، و مرجع ضمیر القلیل و یا للعمل است. «أکثر» صفت مفعول مطلق محذوف، «مما أراد» یعنی عملی که به وسیله آن خدا را قصد نموده، و منظور آشکار نمودن آن برای مردم است، و «السهر» و بی‌خوابی مجاز از شب می باشد، مرجع ضمیر در «یقلله» الکثیر و یا للعمل است. ممکن است ضمیر را موصول بدانند.«تقلیل» کنایه از تحقیر است.

و روایت شده مردی در بنی اسرائیل گفت: من خداوند را چنان عبادت کنم که همواره نام من باقی بماند، او مدتی به جدیت مشغول عبادت شد، از هر اجتماعی که می‌گذشت مردم به او می‌گفتند: این شخص ظاهرساز و ریاکار می‌باشد.

روزی به خود آمد و گفت: تو خود را خسته کردی و عمرت را ضایع ساختی، اینک باید کاری کنی که بعد از این برای خداوند عمل نمائی، نیت او تغییر کرد و عملش خالص شد و برای خدا کار کرد، او بعد از این به هر گروهی از مردم که عبور می‌کرد می‌گفتند: او متقی و پرهیزگار می‌باشد.

**[ترجمه]

«14»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَیَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ تَخْبُثُ فِیهِ سَرَائِرُهُمْ وَ تَحْسُنُ فِیهِ عَلَانِیَتُهُمْ طَمَعاً فِی الدُّنْیَا لَا یُرِیدُونَ بِهِ مَا عِنْدَ رَبِّهِمْ یَکُونُ دِینُهُمْ رِیَاءً لَا یُخَالِطُهُمْ خَوْفٌ یَعُمُّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ فَیَدْعُونَهُ دُعَاءَ الْغَرِیقِ فَلَا یَسْتَجِیبُ لَهُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند:

زمانی برای امت من خواهد رسید که نیت‌های آنان پلید خواهد شد، آنها ظواهر خودشان را نیکو جلوه می‌دهند تا به مال و منال دنیا برسند. با اعمالشان به دنبال به دست آوردن آنچه نزد پرودگار است نمیباشند، دینشان ریاکاری است که خوف وترسی در میان کارهایشان وجود ندارد ، پس خدا برای مجازات کردنشان ایشانرا کور میگرداند(تا حق را نبینند ) پس (به هنگام گرفتاریهایشان) پرودگاررا همانند کسی که در حال غرق شدن است میخوانند(از روی اضطرار وخالصانه) ولی پرودگار دعاهایشان را اجابت نمیکند. - . کافی 2: 296 -

**[ترجمه]

بیان

سیأتی السین للتأکید أو للاستقبال القریب تخبث کتحسن سرائرهم بالمعاصی أو بالنیات الخبیثة الریائیة طمعا مفعول له لتحسن لا یریدون به الضمیر لحسن العلانیة أو للعمل المعلوم بقرینة المقام یکون دینهم أی عباداتهم الدینیة أو أصل إظهار الدین ریاء لطلب المنزلة فی قلوب الناس و الباء فی قوله بعقاب للتعدیة دعاء الغریق أی کدعاء من أشرف علی الغرق

1) 1. الکافی ج 2 ص 296.

2) 2. الکافی ج 2 ص 296.

فإن الإخلاص و الخضوع فیه أخلص من سائر الأدعیة لانقطاع الرجاء عن غیره سبحانه و ما قیل من أن المعنی من غرق فی ماء دموعه فلا یخفی بعده و عدم الإجابة لعدم علمهم بشرائطها و عدم وفائهم بعهوده تعالی کما قال تعالی أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ‌⁽¹⁾و سیأتی الکلام فیه فی کتاب الدعاء إن شاء الله تعالی و لا یبعد أن یکون العقاب إشارة إلی غیبة الإمام علیه السلام.

**[ترجمه]سین در «سیأتی» برای تاکید است و یا دلالت بر آینده نزدیک دارد؛ «تخبث» مانند تحسن؛ «سرائرهم» با گناهان و یا با نیت‌های پلید و ریاکارانه؛ «طمعا» مفعول تحسن؛ «لایریدون به» مرجع ضمیر به قرینه مقام، به ظاهر نیکو ویا عمل مشخص بر می‌گردد؛ «یکون دینهم» یعنی عبادت‌های دینی و یا اصل اظهار دین؛

«ریاء» برای جا باز کردن و مقام یافتن در دل مردم؛ حرف باء در «بعقاب» برای متعدی کردن اس؛ «دعاء الغریق» یعنی دعای کسی که در شرف غرق شدن است، چرا که اخلاص و فروتنی در آن به دلیل قطع امید کردن از غیر خدا بیشتر است؛ و نمی‌گویند به این معناست که: کسی از اشک چشمش و شدت گریه غرق شده است، ترسی ندارد.

عدم اجابت دعایشان به دلیل عمل نکردن به شرایط اجابت دعاو عهدشکنی‌شان با خداوند است، خدای متعال می‌فرماید: «أوفوا بعهدی اوف بعهدکم» - . بقره/ 40 - {به عهد و پیمان من وفا کنید تا به عهد شما وفا کنم}، شرح آن إن شاء الله در کتاب دعا خواهد آمد، بعید نیست که عقاب، به غیبت امام علیه السلام اشاره داشته باشد.

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: إِنِّی لَأَتَعَشَّی مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذْ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ‌⁽²⁾یَا بَا حَفْصٍ مَا یَصْنَعُ الْإِنْسَانُ أَنْ یَعْتَذِرَ إِلَی النَّاسِ بِخِلَافِ مَا یَعْلَمُ اللَّهُ مِنْهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَنْ أَسَرَّ سَرِیرَةً أَلْبَسَهُ اللَّهُ رِدَاءَهَا إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: با حضرت صادق علیه السّلام شام می‌خوردیم آن جناب این آیه شریفه را تلاوت کردند: بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ. - . قیامت / 14 - 15 -

امام فرمود: ای ابو حفص انسان آنچه که انسان برای نزدیکی به پروردگار انجام می‌دهد، بر خلاف چیزی است که خدا از آن آگاه می‌باشد(بر خلاف باطن)، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس یک کار پنهانی انجام دهد، خداوند رداء ولباس عملش را بر تنش میپوشاندو او را پاداش می‌دهد، اگر نیک باشد پاداش خیر و اگر بد باشد، کیفر بد میدهد.

**[ترجمه]

بیان

قد مر بعینه سندا و متنا و لا اختلاف إلا فی قوله أن یعتذر إلی الناس و قوله ألبسه الله و کأنه أعاده لاختلاف النسخ فی ذلک و هو بعید و لعله کان علی السهو و ما هنا کأنه أظهر فی الموضعین و الاعتذار إظهار العذر و طلب قبوله و قیل لعل المراد به هو الحث علی التسویة بین السریرة و العلانیة بحیث لا یفعل سرا ما لو ظهر لاحتاج إلی العذر و من البین أن الخیر لا یحتاج إلی العذر و إنما المحتاج إلیه هو الشر ففیه ردع عن تعلق السر بالشر مخالفا للظاهر و هذا کما قیل لبعضهم علیک بعمل العلانیة قال و ما عمل العلانیة قال ما إذا اطلع الناس علیک لم تستحی منه و هذا مأخوذ مِنْ کَلَامِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی مَا ذَکَرَهُ صَاحِبُ الْعُدَّةِ حَیْثُ یَقُولُ علیه السلام: إِیَّاکَ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّهُ لَا تَعْتَذِرُ مِنْ خَیْرٍ وَ إِیَّاکَ وَ کُلَّ عَمَلٍ فِی السِّرِّ تَسْتَحْیِی مِنْهُ فِی الْعَلَانِیَةِ وَ إِیَّاکَ

1) 1. البقرة: 40.

2) 2. القیامة: 14 و 15.

3) 3. الکافی ج 2 ص 296.

وَ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا ذُکِرَ لِصَاحِبِهِ أَنْکَرَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]متن و سند این حدیث پیش از این بیان شد و تنها اختلاف‌شان در عبارت «أن یعتذر الی الناس» و «البسه الله» است؛ گویا به خاطر اختلاف نسخه‌ها تکرار شده که بعید است و ممکن است سهوی باشد، آنچه در اینجا بیان شده است گویا در دو جا آشکار میشوداعتذار به معنای عذر خواهی و درخواست پذیرش این عذرخواهی است.

گفته می‌شود: شاید منظور تشویق بر برابر برابر سازی و هماهنگ کردن عمل پنهان و آشکار است، به این صورت که با آشکار شدن عملش مجبور به عذرخواهی نشود؛ و کاملا مشخص است که عمل نیک نیازی به عذرخواهی ندارد، و عمل شر است که به آن نیازمند می‌باشد، و مانعی است برای اینکه عمل شر در خفا برخلاف اعمال آشکار انجام نشود، بر همین اساس، به برخی از آن‌ها گفته می شود: بر تو باد به عمل آشکار. گفتند: عمل آشکار چیست؟ پاسخ داد: عملی است که اگر مردم از آن باخبر شوند، شرمنده نشوید.

این سخن برگرفته از فرمایش امیرالمومنین علیه السلام است که صاحب العده آن را نقل کرده است، حضرت علیه السلام می‌فرماید: بپرهیزید از عملی که بابت آن عذرخواهی می‌کنید، زیرا کسی از عمل خیر پوزش نمی‌خواهد، «بپرهیز از هر عملی که در نهان انجام داده می‌شود، ولی در آشکار از آن شرم دارید، بپرهیز از هر عملی که اگر برای کنندهاش بیان شود منکر(درستی وخوبی آن ) میشود. - . سید رضی – رضوان الله علیه – این حدیث را در بخش خطبه‌ها و نامه‌های نهج البلاغه شماره 33 نقل کرده است، حضرت علیه السلام به قثم بن عباس می‌فرماید: بپرهیز از عملی که تو را وادار به عذرخواهی کند» و در نامه 69 به حارث همدانی می‌فرماید: «بپرهیز از هر عملی که در نهان انجام داده می‌شود، ولی در آشکار مورد شرمندگی می‌باشد، بپرهیز از هر عملی که اگر درباره‌ی آن سؤال شود، صاحب آن منکر شود.» -

**[ترجمه]

«16»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْإِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ قَالَ وَ مَا الْإِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ قَالَ یَصِلُ الرَّجُلُ بِصِلَةٍ وَ یُنْفِقُ نَفَقَةً لِلَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ فَتُکْتَبُ لَهُ سِرّاً ثُمَّ یَذْکُرُهَا فَتُمْحَی فَتُکْتَبُ لَهُ عَلَانِیَةً ثُمَّ یَذْکُرُهَا فَتُمْحَی وَ تُکْتَبُ لَهُ رِیَاءً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام محمد باقر علیه السلام که فرمود: «باقی ماندن بر عمل، از خود عمل سخت‌تر است». راوی عرض کرد که: باقی ماندن بر عمل چیست؟ فرمود که: «شخصی در راه خدا کار خوبی انجام میدهد و ، و به جهت رضای خدای تنها که او را شریکی نیست، انفاقی میکند وچیزی میبخشدپس از برایش ثواب نهان نوشته می‌شود. بعد از آن، آن را ذکر می‌کند، پس محو می‌شود و از برایش ثواب آشکار نوشته می‌شود. بعد از آن، آن را ذکر می‌کند، پس محو می‌شود و از برایش ریا نوشته می‌شود». - . کافی 2: 296 -

**[ترجمه]

بیان

الإبقاء علی العمل أی حفظه و رعایته و الشفقة علیه من ضیاعه فی النهایة یقال أبقیت علیه أبقی إبقاء إذا رحمته و أشفقت علیه و الاسم البقیا و فی الصحاح أبقیت علی فلان إذا رعیت علیه و رحمته قوله صلی الله علیه و آله یصل هو بیان لترک الإبقاء لیعرف الإبقاء فإن الأشیاء تعرف بأضدادها فتکتب علی بناء المجهول و الضمیر المستتر راجع إلی کل من الصلة و النفقة و سرا و علانیة و ریاء کل منها منصوب و مفعول ثان لتکتب و قوله فتمحی علی بناء المفعول من باب الإفعال و یمکن أن یقرأ علی بناء المعلوم من باب الافتعال بقلب التاء میما.

فتکتب له علانیة أی یصیر ثوابه أخف و أقل و تکتب له ریاء أی یبطل ثوابه بل یعاقب علیه و قیل کما یتحقق الریاء فی أول العبادة و وسطها کذلک یتحقق بعد الفراغ منها فیجعل ما فعل لله خالصا فی حکم ما فعل لغیره فیبطلها کالأولین عند علمائنا بل یوجب الاستحقاق للعقوبة أیضا عند الجمیع و قال الغزالی لا یبطلها لأن ما وقع صحیحا فهو صحیح لا ینتقل من الصحة إلی

1) 1. أخرجه الرضی رضوان اللّه علیه فی نهج البلاغة الرقم 33 من قسم الکتب و الرسائل فیه کتبه الی قثم بن العباس:« و ایاک و ما یعتذر منه» و الرقم 69 فیما کتبه الی الحارث الهمدانیّ: و احذر کل عمل یعمل به فی السر، و یستحیی منه فی العلانیة، و احذر کل عمل إذا سئل عنه صاحبه أنکره أو اعتذر منه».

2) 2. الکافی ج 2 ص 296.

الفساد نعم الریاء بعده حرام یوجب استحقاق العقوبة و قد مر بسط القول فیه.

**[ترجمه]««الابقاء علی العمل» یعنی حفظ و نگهداری و جلوگیری از تباه شدن آن، در کتاب نهایه آمده: أبقیت علیه ابقی إبقاء: هنگامی که بر او رحم کرده و بر او مهر و محبت کنم، اسم آن «البقیا» است.

در صحاح: أبقیت علی فلان، هنگامی است که مراعات حال او کرده و بر او رحم نمایم.

«یصل» در فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله، شرح و توضیحی درباره ترک «ابقاء» است، تا پایداری بر عمل معرفی گردد، زیرا هر چیز با ضد خود شناخته می‌شود، «فتکتب» فعل مجهول، و ضمیر مستتر در آن به هر یک از صله و نفقه بر می‌گردد؛ هر یک از سرا و علانیه و ریاء، مفعول دوم تکتب و منصوب است، عبارت «فتمحی» در جایگاه مفعول بر وزن افعال، و یا ممکن است به صورت معلوم و بر وزن افتعال، با تبدیل تاء به میم، خوانده شود.

«فتکتب له علانیه» یعنی پاداش آن کمتر می‌شود، «تکتب له ریاء» به این معناست که نه تنها پاداش عملش تباه می‌شود، بلکه کیفر نیز به دنبال دارد، و گفته می‌شود: همانطور که شخص در ابتدا و یا وسط عمل دچار ریا شود، پس از پایان عمل نیز رخ می‌دهد؛ پس آنچه را که خالص برای خدا انجام داده است، در حکم عملی قرار می‌گیرد که برای غیر خدا انجام شده و از نظر علما، نه تنها مانند دو ریای ذکر شده، عمل را باطل می‌کند، بلکه به اتفاق نظر همه علما، مستوجب کیفر نیز می‌شود.

و غزالی می‌گوید: چنین ریایی عمل را باطل نمی‌کند، زیرا آنچه اتفاق افتاده صحیح می‌باشد و از صحت و درستی به تباهی نمی‌رسد. آری، ریا پس از آن حرام بوده و مستوجب کیفر است. شرح این حدیث گذشت .

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: اخْشَوُا اللَّهَ خَشْیَةً لَیْسَتْ بِتَعْذِیرٍ وَ اعْمَلُوا لِلَّهِ فِی غَیْرِ رِیَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اللَّهِ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی عَمَلِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام جعفر صادق علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل فرمود: از خدا بترسید، چنان ترسیدنی که کوتاهی در آن نباشد. و عمل کنید از برای خدا در غیر ریا و سمعه؛ زیرا که هر کس از برای غیر خدا عمل کند، خدا او را به عملش وا گذارد». - . کافی 2: 297‌ -

**[ترجمه]

بیان

خشیة لیست بتعذیر أقول هذه الفقرة تحتمل وجوها.

الأول ما ذکره المحدث الأسترآبادی حیث قال إذا فعل أحد فعلا من باب الخوف و لم یرض به فخشیته خشیة تعذیر و خشیة کراهیة و إن رضی به فخشیته خشیة رضی و خشیة محبة.

الثانی أن یکون التعذیر بمعنی التقصیر بحذف المضاف أی ذات تعذیر أی لم تکونوا مقصرین فی الخشیة أو الباء للملابسة و بمعنی مع قال فی النهایة التعذیر التقصیر و منه حدیث بنی إسرائیل کانوا إذا عمل فیهم بالمعاصی نهوهم تعذیرا أی قصروا فیه و لم یبالغوا وضع المصدر موضع اسم الفاعل حالا کقولهم جاء مشیا و منه حدیث الدعاء و تعاطی ما نهیت عنه تعذیرا.

الثالث أن یکون التعذیر بمعنی التقصیر أیضا و یکون المعنی لا تکون خشیتکم بسبب التقصیرات الکبیرة بل یکون مع بذل الجهد فی الأعمال کما ورد فی صفات المؤمن یعمل و یخشی.

الرابع أن یکون المعنی تکون خشیتکم خشیة واقعیة لا إظهار خشیة فی مقام الاعتذار إلی الناس و العمل بخلاف ما تقتضیه کما مر فی قوله علیه السلام ما یصنع الإنسان أن یعتذر إلی الناس إلخ قال الجوهری المعذر بالتشدید هو المظهر للعذر من غیر حقیقة له فی العذر⁽²⁾.

الخامس ما ذکره بعض مشایخنا أن المعنی اخشوا الله خشیة لا تحتاجون معها فی القیامة إلی إبداء العذر و کأن الثالث أظهر الوجوه.

1) 1. الکافی ج 2 ص 297.

2) 2. نقله عن ابن عبّاس راجع ص 741.

وکله الله إلی عمله أی یرد عمله إلیه فکأنه وکله إلیه أو بحذف المضاف أی مقصود عمله أو شریک عمله أی لیس له إلا العناء و التعب کما مر.

**[ترجمه]من می‌گویم: در شرح عبارت «خشیه لیس بتعذیر» چند وجه وجود دارد:

اول: محدث استرآبادی می‌گوید: اگر کسی از روی ترس عملی را انجام دهد، و به آن خشنود نباشد، ترس او از روی کراهت است و شکایت است و اگر به آن خشنود باشد، ترس او از روی میل و رضایت بوده و ترس از روی محبت به شمار می‌آید.

دوم: «التعذیر» به معنای کوتاهی بوده و مضاف آن حذف شده است، یعنی«ذات التعذیر» عذر داشتند، به این معنا که در ترس و بیم از خدا کوتاهی نکردند، باء به معنای «مع» و برای ملابسه است و به معنای «مع» وهمراهی است.

در نهایه آمده است: «التعذیر» کوتاهی است؛ در نقل از بنی اسرائیل بیان شده: هنگامی که مرتکب گناه شدند، «نهوهم تعذیر» یعنی در نهی و بازداشتن آن‌ها کوتاهی کرده و اصرار ننمودند، مصدر در جایگاه اسم فاعلی به کار رفته و حال وبرای بیان حالت است، مانند: «جاء مشیا:آمد در حالی که پیاده بود» ونمونه دیگر حدیث دعا و گرفتن چیزی می‌گویند: کوتاهی کرده و او را از عمل باز نداشتم.؟؟؟؟(293)

سوم: تعذیرهم به معنای تقصیر و کوتاهی باشد، وهم معنای آن به این صورت است که ترس شما به خاطر کوتاهی‌های زیاد‌تان نیست، بلکه ترس همراه با تلاش و کوشش برای انجام عمل است، همانطور که درباره ویژگی‌های مومن آمده است که پیوسته اعمالش به همراه خشوع وترس است .

چهارم: به این معناست که ترس شما، ترسی حقیقی باشد و نه مانند ترسی که به هنگام عذرخواهی از مردم اظهار میکنید، ولی به هنگام عمل برخلاف اقتضای آن خشوع وترس عمل نمایید، همانطور که حضرت علیه السلام می‌فرماید: «آن انسانی که در نظر مردم خویشتن را برخلاف چیزی نشان می‌دهد که خدا از او می‌داند و می‌شناسد» الی آخر. جوهری می‌گوید: «المعذر» با تشدید، کسی را گویند که عذر و بهانه‌های پوچ می‌آورد(یاتظاهر به عذر خواهی میکند). - . به نقل از ابن عباس؛ ر. ک ص 297 -

پنجم: آنچه که برخی از علما بیان کرده‌اند، معنای «اخشوا الله خشیه» از خدا به گونهای بترسید که با وجود این ترس، در قیامت نیازی به عذرتراشی وجود نداشته باشد(چون خشوع حقیقی عمل را اصلاح میکند). گویا سومین مورد، از همه آن‌ها واضح‌تر و مناسب‌تر است.

«وکله الله الی عمله» یعنی عملش را به او باز می‌گرداند، مثل این است که او را به عملش واگذاشته ، و یا مضاف در آن حذف شده است، یعنی عمل و یا شریک عملش؛ و همانطور که بیان شد، به این معناست که چیزی جز رنج و سختی برایش باقی نمی‌ماند.

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَعْمَلُ الشَّیْ‌ءَ مِنَ الْخَیْرِ فَیَرَاهُ إِنْسَانٌ فَیَسُرُّهُ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ هُوَ یُحِبُّ أَنْ یَظْهَرَ لَهُ فِی النَّاسِ الْخَیْرُ إِذَا لَمْ یَکُنْ صَنَعَ ذَلِکَ لِذَلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است که گفت: آن حضرت را سؤال کردم از مردی که عمل خیری انجام می‌دهد و فردی او را می‌بیند، و همان او را شاد می‌گرداند. فرمود که: «باکی نیست؛ زیرا کسی نیست، مگر آنکه دوست می‌دارد خوبی اش در میان مردم ظاهر شود،به شرط اینکه کارش را برای آن انجام نداده باشد - . کافی 2: 297 - ».

**[ترجمه]

بیان

ما من أحد أی الإنسان مجبول علی ذلک لا یمکنه دفع ذلک عن نفسه فلو کلف به لکان تکلیفا بما لا یطاق إذا لم یکن صنع ذلک لذلک أی لم یکن باعثه علی أصل الفعل أو علی إیقاعه علی الوجه الخاص ظهوره فی الناس و قد ورد نظیر ذلک من طریق العامة عَنْ أَبِی ذَرٍّ: أَنَّهُ قِیلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ رَأَیْتَ الرَّجُلُ یَعْمَلُ الْعَمَلَ مِنَ الْخَیْرِ وَ یَحْمَدُهُ النَّاسُ عَلَیْهِ قَالَ تِلْکَ عَاجِلُ بُشْرَی الْمُؤْمِنِ یَعْنِی الْبُشْرَی الْمُعَجَّلَةَ لَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْبُشْرَی الْأُخْرَی قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ بُشْراکُمُ الْیَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ⁽²⁾.

قیل و هذا ینافی ما رُوِیَ مِنْ طَرِیقِنَا: مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِخْلَاصِ حَتَّی لَا یُحِبَّ أَنْ یُحْمَدَ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنْ عَمَلٍ لِلَّهِ.

و ما روی من طریقهم عن ابن جبیر فی سبب نزول قوله تعالی فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ‌⁽³⁾إلی آخره و قد مر.

و قد جمع بینهما صاحب العدة ره بأنه إن کان سروره باعتبار أنه تعالی أظهر جمیله علیهم أو باعتبار أنه استدل بإظهار جمیله فی الدنیا علی إظهار جمیله فی الآخرة علی رءوس الأشهاد أو باعتبار أن الرائی قد یمیل قلبه بذلک إلی طاعة الله تعالی أو باعتبار أنه یسلب ذلک اعتقادهم بصفة ذمیمة له فلیس ذلک السرور ریاء و سمعة و إن کان سروره باعتبار رفع المنزلة أو توقع التعظیم و التوقیر بأنه عابد زاهد

1) 1. الکافی ج 2 ص 297.

2) 2. الحدید: 12.

3) 3. الکهف: 110.

و تزکیهم له إلی غیر ذلک من التدلیسات النفسیة و التلبیسات الشیطانیة فهو ریاء ناقل للعمل من کفة الحسنات إلی کفة السیئات انتهی.

و أقول یمکن أن یکون ذلک باعتبار اختلاف درجات الناس و مراتبهم فإن تکلیف مثل ذلک بالنظر إلی أکثر الخلق تکلیف بما لا یطاق و لا ریب فی اختلاف التکالیف بالنسبة إلی اختلاف أصناف الخلق بحسب اختلاف استعدادهم و قابلیاتهم.

**[ترجمه]«ما من أحد» یعنی هر انسانی بر این خلق و خو سرشته شده و نمی‌تواند آن را از خود دور کند، و واگر به دور کردن آن از خود مکلف شویم تکلیف بمالایطاق است(کاری که از عهده انسان بر نمیِآید ودر محدوده قدرت انسان نیست)، «اذا لم یکن صنع ذلک لذلک» یعنی انگیزه او از انجام این عمل و یا هدف اصلی او، آشکار شدن کار نیکش در بین مردم نباشد.

حدیث مشابه آن در «طریق العامه» از ابوذر نقل شده است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نظر شما درباره کسی که عمل خیری انجام داده و مردم او را ستایش می‌کنند، چیست؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: این بشارت زودهنگام برای مومن است. به این معنا که این بشارت زود هنگام در دنیا نصیب او شده و بشارت دیگر فرمایش خدای سبحان است «بشریکم الیوم جنات تجری من تحتها الانهار» - . حدید / 12 - {«امروز شما را مژده باد به باغهایی که از زیر [درختان] آن نهرها روان است}

گفته می‌شود: این مطلب با این روایاتی که از طریق ما نقل شده منافات دارد که: هیچ بنده‌ای از بندگان خدا به حقیقت اخلاص نمی‌رسد مگر اینکه دوست نداشته باشد که به خاطر کاری- که برای خدا- انجام می‌دهد او را ستایش و تمجید کنند.

صاحب کتاب «العده» - ره – این دو روایت را به این صورت با یکدیگر جمع کرده است که: اگر خوشحالی او به این خاطر باشد که خدای متعال کار نیک وی را آشکار ساخته؛ و یا آشکار شدن کار نیک او در دنیا به این معناست که خداوند کار نیکش را در آخرت و در برابر مردم نیز آشکار می‌سازد؛ و یا باعث شود دیگران با مشاهده عمل نیک او به اطاعت از خداوند تشویق شوند؛ و یا عمل نیک او موجب شود صفت ناپسند او را بپوشاند؛ در این موارد خوشحالی وی ریا و خودنمایی وسمعه محسوب نمی‌شود؛ و اگر خوشحالی او برای بالارفتن مقام و یا انتظار احترام و باز کردن جا در مجلس برای وی به عنوان یک عابد زاهد پیشه و یا کتمان عیب و دیگر وسوسه‌های شیطانی باشد، ریا محسوب شده و نیکی‌ها را به بدی‌ها تبدیل می‌کند.

من می‌گویم: ممکن است با توجه به درجه و مراتب مردم وظیفه آنان متفاوت است، زیرا با در نظر گرفتن عموم مردم، چنین تکلیفی از تحمل آن‌ها خارج بوده و شکی نیست که متفاوت بودن گروه‌های مختلف مردم، تفاوت تکلیف و وظیفه را می‌طلبد، چرا که استعداد و قابل‌ها متفاوت است.

**[ترجمه]

«19»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الْفَامِیِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سُئِلَ فِی مَا النَّجَاةُ غَداً فَقَالَ إِنَّمَا النَّجَاةُ فِی أَنْ لَا تُخَادِعُوا اللَّهَ فَیَخْدَعَکُمْ فَإِنَّهُ مَنْ یُخَادِعِ اللَّهَ یَخْدَعْهُ وَ یَخْلَعْ مِنْهُ الْإِیمَانَ وَ نَفْسَهُ یَخْدَعُ لَوْ یَشْعُرُ فَقِیلَ لَهُ وَ کَیْفَ یُخَادِعُ اللَّهَ قَالَ یَعْمَلُ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ ثُمَّ یُرِیدُ بِهِ غَیْرَهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الرِّیَاءَ فَإِنَّهُ شِرْکٌ بِاللَّهِ إِنَّ الْمُرَائِیَ یُدْعَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِأَرْبَعَةِ أَسْمَاءٍ یَا کَافِرُ یَا فَاجِرُ یَا غَادِرُ یَا خَاسِرُ حَبِطَ عَمَلُکَ وَ بَطَلَ أَجْرُکَ وَ لَا خَلَاقَ لَکَ الْیَوْمَ فَالْتَمِسْ أَجْرَکَ مِمَّنْ کُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ‌⁽¹⁾.

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ هَارُونَ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ زِیَادٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام از پدر بزرگوارش علیه السّلام و ایشان از پیغمبر خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل فرمود که از ایشان پرسیده شد: فردای قیامت نجات در چیست؟ فرمود: مسلّما نجات در این است که خدا را نفریبی تا او نیز تو را نفریبد، چون هر کس که در صدد مکر و فریب خدا بر آید، خداوند به او مکری رساند، و رشته ایمان را از او جدا کند، و نفسش او را می‌فریبد، اگر بفهمد.

به آن حضرت عرض شد: چگونه خداوند او را فریب می‌دهد؟ فرمود: به چیزی که خدا بدان فرمان داده عمل میکند سپس در کارش غیر خدا را اراده میکند ،پس از خدابترسید واز ریا دوری کنید همانا ریا شرک به خدای عزّ و جلّ می‌باشد.

همانا روز قیامت شخص ریاکار (خودنما) به چهار نام خوانده می‌شود: ای کافر، ایفاجر(گناهکار)، ای فریبنده، ، ای زیانکار! کردارت باطل و هدر رفت و مزدت فاسد و ناچیز شد، امروز نصیبی از خیر برایت نیست، پس از همان کس که عملت را برای خوش آمدش انجام داده‌ای مزدت را بخواه! - . امالی صدوق: 346 -

در معانی الاخبار نیز حدیث مشابهی از ابن ولید از صفار از هارون نقل شده است. - . معانی الاخبار: 340 -

در ثواب الاعمال نیز حدیث مشابهی از حمیری از هارون نقل شده است. - . ثواب الاعمال: 228 -

در تفسیر عیاشی نیز حدیث مشابهی از ابن زیاد نقل شده است. - . تفسیر عیاشی 1: 282، نساء / 142 -

**[ترجمه]

«20»

ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِذَا أَتَی الشَّیْطَانُ أَحَدَکُمْ وَ هُوَ فِی صَلَاتِهِ فَقَالَ إِنَّکَ مرائی [مُرَاءٍ] فَلْیُطِلْ صَلَاتَهُ مَا بَدَا لَهُ مَا لَمْ یَفُتْهُ وَقْتُ فَرِیضَةٍ وَ إِذَا کَانَ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ

1) 1. أمالی الصدوق ص 346.

2) 2. معانی الأخبار ص 340.

3) 3. ثواب الأعمال: 228.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 282 فی آیة النساء: 142.

الْآخِرَةِ فَلْیَتَمَکَّثْ مَا بَدَا لَهُ وَ إِذَا کَانَ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا فَلْیَبْرَحْ وَ إِذَا دُعِیتُمْ إِلَی الْعُرُسَاتِ فَأَبْطِئُوا فَإِنَّهَا تُذَکِّرُ الدُّنْیَا وَ إِذَا دُعِیتُمْ إِلَی الْجَنَائِزِ فَأَسْرِعُوا فَإِنَّهَا تُذَکِّرُ الْآخِرَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق و ایشان از پدرش علیهما السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هنگامی که در وقت نماز گزاردن یکی نزد شما آمد و گفت: شما ریاکاری می‌کنید، باید نماز خود را طولانی کند اما تا هنگامی که وقت واجب فوت نگردد.

اما اگر در کار دیگری از امور آخرت مشغول می‌باشد هر چه می‌خواهد آن را ادامه دهد، اما اگر به یکی از کارهای دنیائی مشغول است باید به سرعت از آن خارج گردد، هر گاه شما را به عروسی‌ها دعوت کردند شتاب نداشته باشید زیرا آن مجالس شما را بیاد دنیا می‌اندازند و هر گاه به تشییع جنازه دعوت شدید شتاب کنید که آن آخرت را به یاد شما می‌آورد. - . قرب الاسناد: 42 و در ط ص 57 -

**[ترجمه]

«21»

ع، [علل الشرائع] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یُؤْمَرُ بِرِجَالٍ إِلَی النَّارِ فَیَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ لِمَالِکٍ قُلْ لِلنَّارِ لَا تُحْرِقْ لَهُمْ أَقْدَاماً فَقَدْ کَانُوا یَمْشُونَ إِلَی الْمَسَاجِدِ وَ لَا تُحْرِقْ لَهُمْ وَجْهاً فَقَدْ کَانُوا یُسْبِغُونَ الْوُضُوءَ وَ لَا تُحْرِقْ لَهُمْ أَیْدِیاً فَقَدْ کَانُوا یَرْفَعُونَهَا بِالدُّعَاءِ وَ لَا تُحْرِقْ لَهُمْ أَلْسُناً فَقَدْ کَانُوا یُکْثِرُونَ تِلَاوَةَ

الْقُرْآنِ قَالَ فَیَقُولُ لَهُمْ خَازِنُ النَّارِ یَا أَشْقِیَاءُ مَا کَانَ حَالُکُمْ قَالُوا کُنَّا نَعْمَلُ لِغَیْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقِیلَ لَنَا خُذُوا ثَوَابَکُمْ مِمَّنْ عَمِلْتُمْ لَهُ‌⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ عَبْداً عَمِلَ عَمَلًا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَأَدْخَلَ فِیهِ رِضَی أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ کَانَ مُشْرِکاً.

1) 1. الکهف: 110.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 407.

3) 3. معانی الأخبار ص 198.

4) 4. أمالی الصدوق ص 237.

5) 5. معانی الأخبار ص 115.

6) 6. أمالی الصدوق ص 14.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی النَّاسِ إِنَّ کُلَّ رِیَاءٍ شِرْکٌ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ عَمِلَ لِی وَ لِغَیْرِی هُوَ لِمَنْ عَمِلَ لَهُ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السّلام فرمود: اگر بنده‌ای کاری انجام دهد و در آن عمل رضایت خداوند را در نظر بگیرد و طالب آخرت باشد، ولی در آن میان دیگری را هم دخالت دهد مشرک خواهد بود.

•

امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس برای مردم کار کند پاداش خود را باید از مردم بگیرد و هر ریائی شرک به حساب می‌آید

•

و نیز فرمودند: خداوند می‌فرماید: هر کس برای من و دیگری کار کند، برای او کار کرده است. - . ثواب الاعمال: 217 -

در محاسن نیز حدیث مشابهی از محمد بن علی، از علی بن مفضل بن صالح نقل شده است. - . محاسن: 122 -

**[ترجمه]

«29»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَیَأْتِی عَلَی أُمَّتِی زَمَانٌ تَخْبُثُ فِیهِ سَرَائِرُهُمْ وَ تَحْسُنُ فِیهِ عَلَانِیَتُهُمْ طَمَعاً فِی الدُّنْیَا لَا یُرِیدُونَ بِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَکُونُ أَمْرُهُمْ رِیَاءً لَا یُخَالِطُهُ خَوْفٌ یَعُمُّهُمُ اللَّهُ مِنْهُ بِعِقَابٍ فَیَدْعُونَهُ دُعَاءَ الْغَرِیقِ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام به نقل از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: زمانی برای امت من خواهد رسید که نیت‌های(درونهایشان) آنان پلید خواهد شد، آنها ظواهر خودشان را نیکو جلوه می‌دهند تا به مال و منال دنیا برسند.

آنها (با اعمالشان) آنچه را نزد خداوند است نمیخواهند، آنها هر کاری که می‌کنند از روی ریا می‌باشد و هرگز ترس از خدا ندارند، خدابرای مجازات کردنشان آنها کور میگرداند(تا حق را نبینند) و (به هنگام گرفتاریهایشان) مانند غریق(اضطرار واخلاص کامل) هر چه دعا می‌کنند مستجاب نمی‌گردد. - . ثواب الاعمال: 228 -

**[ترجمه]

«30»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ کِتَاباً مِنْ کُتُبِهِ عَلَی نَبِیٍّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ فِیهِ أن یکون [أَنَّهُ سَیَکُونُ] خَلْقٌ مِنْ خَلْقِی یَلْحَسُونَ الدُّنْیَا بِالدِّینِ یَلْبَسُونَ مُسُوکَ الضَّأْنِ عَلَی قُلُوبٍ کَقُلُوبِ الذِّئَابِ أَشَدَّ مَرَارَةً مِنَ الصَّبِرِ وَ أَلْسِنَتُهُمْ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ وَ أَعْمَالُهُمُ الْبَاطِنَةُ أَنْتَنُ مِنَ الْجِیَفِ فَبِی یَغْتَرُّونَ أَمْ إِیَّایَ یُخَادِعُونَ أَمْ عَلَیَّ یَجْتَرِءُونَ فَبِعِزَّتِی حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ فِتْنَةً تَطَأُ فِی خِطَامِهَا حَتَّی تَبْلُغَ أَطْرَافَ الْأَرْضِ تَتْرُکُ الْحَکِیمَ مِنْهَا حَیْرَانَ یَبْطُلُ فِیهَا رَأْیُ ذِی الرَّأْیِ وَ حِکْمَةُ الْحَکِیمِ وَ أُلْبِسُهُمْ شِیَعاً وَ أُذِیقُ بَعْضَهُمْ بَأْسَ بَعْضٍ أَنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِی بِأَعْدَائِی فَلَا أُبَالِی بِمَا أُعَذِّبُهُمْ جَمِیعاً وَ لَا أُبَالِی‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که پدرش فرمودند: خداوند متعال یکی از کتابهای خود را برای یکی از پیامبرانش فرستاد، در آن کتاب آمده بود: گروهی از بندگان من دنیا را به وسیله دین بدست می‌آورند و از این طریق کاسه‌لیسی می‌کنند .

آنها لباس میش‌ها را در بر می‌نمایند ولی دل آنان مانند دل گرگ‌ها می‌باشد، تلخی آنها بسیار کشنده و ناگوار است، زبانشان از عسل شیرین‌تر ولی باطنشان از مردار هم بدبوتر است آنها مرا می‌خواهند فریب دهند و یا با من نیرنگ کنند و یا به من جرأت پیدا کرده‌اند.

به عزت و جلال خودم سوگند آنها را به فتنه‌هائی گرفتار خواهم کرد که مهار آنها را بگیرد و در اطراف زمین حرکت دهد، به اندازه‌ای که حکیمان هم در آن باره متحیر گردند و صاحب‌نظران سرگردان شوند و از آن سر در نیاورند.

فتنه‌ای که حکمت حکیمان و دانش دانشمندان در آن بمانند و حقیقت آن را در نیابند. من آنها را از هم پراکنده می‌سازم و گروهی را بر گروهی دیگر مسلط خواهم ساخت تا یک دیگر را آزار دهند من از دشمنان خود به وسیله دشمنی دیگر انتقام خواهم گرفت و باکی ندارم تا همه را عذاب نمایم و آنها را تعقیب نمایم. - . ثواب الاعمال : 228 -

**[ترجمه]

«31»

ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: الشِّرْکُ فِی النَّاسِ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 217.

2) 2. المحاسن ص 122.

3) 3. ثواب الأعمال ص 226.

4) 4. ثواب الأعمال ص 228.

2) 2. المحاسن ص 252.

3) 3. المحاسن ص 254.

4) 4. المحاسن ص 254.

5) 5. المحاسن ص 255.

یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً⁽¹⁾قَالَ لَیْسَ مِنْ رَجُلٍ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الثَّوَابِ لَا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ النَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ النَّاسَ إِلَّا أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ فِی ذَلِکَ الْعَمَلِ فَیُبْطِلُهُ الرِّیَاءُ وَ قَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ الشِّرْکَ.

وَ نَرْوِی: مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی النَّاسِ إِنَّ کُلَّ رِیَاءٍ شِرْکٌ.

وَ نَرْوِی: مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ خَیْراً فَتَذْهَبُ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ خَیْراً وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ شَرّاً فَتَذْهَبُ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ شَرّاً.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: من بهترین شریک می‌باشم هر کس با من در کارهای خود شریکی قائل گردد از وی قبول نخواهم کرد، مگر اینکه آن از روی اخلاص باشد.

•

روایت شده از امام علیه السّلام که فرمودند: من بهترین شریک می‌باشم و هر کس در کارش برای من شریکی بیاورد او را رها خواهم کرد.

•

امام علیه السّلام در تفسیر آیه شریفه «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» - . کهف / 110 - فرمودند: هر کس کار نیکی انجام دهد و قصدش خدا نباشد و فقط برای خوش آمدن مردم آن کار را بکند این عمل شرک در عبادت بحساب می‌آید و داخل در اعمال ریائی می‌باشد و خداوند این عمل را شرک نامیده است.

•

روایت شده که هر کس برای خداوند کار کند پاداش او هم با خداوند است و هر کس برای مردم کار کند باید اجر خود را هم از مردم بگیرد و هر ریائی شرک بحساب می‌آید .

•

روایت شده هر بنده‌ای که در نهان کار نیکی انجام دهد، خداوند بعد از مدتی آن کار را آشکار می‌کند و هر بنده‌ای که کار بدی انجام دهد و آن را مخفی بدارد خداوند آن را هم فاش می‌سازد.

**[ترجمه]

«37»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا تُرَاءِ بِعَمَلِکَ مَنْ لَا یُحْیِی وَ لَا یُمِیتُ وَ لَا یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً وَ الرِّیَاءُ شَجَرَةٌ لَا تُثْمِرُ إِلَّا الشِّرْکَ الْخَفِیَّ وَ أَصْلُهَا النِّفَاقُ یُقَالُ لِلْمُرَائِی عِنْدَ الْمِیزَانِ خُذْ ثَوَابَکَ مِمَّنْ عَمِلْتَ لَهُ مِمَّنْ أَشْرَکْتَهُ مَعِی فَانْظُرْ مَنْ تَدْعُو وَ مَنْ تَرْجُو وَ مَنْ تَخَافُ وَ اعْلَمْ أَنَّکَ لَا تَقْدِرُ عَلَی إِخْفَاءِ شَیْ‌ءٍ مِنْ بَاطِنِکَ عَلَیْهِ وَ تَصِیرُ مَخْدُوعاً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ‌⁽²⁾وَ أَکْثَرُ مَا یَقَعُ الرِّیَاءُ فِی النَّظَرِ وَ الْکَلَامِ وَ الْأَکْلِ وَ الْمَشْیِ وَ الْمُجَالَسَةِ وَ اللِّبَاسِ وَ الضَّحِکِ وَ الصَّلَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ وَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ سَائِرِ الْعِبَادَاتِ الظَّاهِرَةِ وَ مَنْ أَخْلَصَ بَاطِنَهُ لِلَّهِ وَ خَشَعَ لَهُ بِقَلْبِهِ وَ رَأَی نَفْسَهُ مُقَصِّراً بَعْدَ بَذْلِ کُلِّ مَجْهُودٍ وَجَدَ الشُّکْرَ عَلَیْهِ حَاصِلًا فَیَکُونُ مِمَّنْ یُرْجَی لَهُ الْخَلَاصُ مِنَ الرِّیَاءِ وَ النِّفَاقِ إِذَا اسْتَقَامَ عَلَی ذَلِکَ عَلَی کُلِّ حَالٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السّلام فرمودند: کارهایت رابرای کسی که نه تو را میمراند نه زندگی بخشد و میتواند تو را در چیزی بینیاز گرداند انجام نده ، ریا درختی است که میوه‌اش شرک خفی می‌باشد و ریشه آن نفاق بشمار می‌رود.

به ریاکار در هنگام حسابرسی اعمال گفته می‌شود اینک پاداش خود را از کسی که برای او کار کردی و او را با من شریک کردی بگیر، بدان و توجه کن که نمیتوانی آنچه را در دل وباطن داری از او پنهان سازی(که اگر چنین چیزی در نظر داشته باشی)خودت را فریب دادهای.اینک گرفتار مکری شده‌ای که خداوند در قرآن می‌فرماید:«یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ.» {با خدا و مؤمنان نیرنگ می‌بازند؛ ولی جز بر خویشتن نیرنگ نمی‌زنند، و نمی‌فهمند.} - . بقره / 10 -

بیشترین موارد ریا در نگاه کردن و سخن گفتن، خوردن، راه رفتن، مجالست، لباس پوشیدن، خندیدن، نماز، حج، جهاد، قرائت قرآن و سایر عبادات آشکارا می‌باشد و در این موارد انسان گرفتار ریاء و تظاهر و شرک می‌شود.

اما کسی که باطنش را برای خداوند خالص کند و دلش خاشع گردد و خود را مقصر و ذلیل بداند وپیوسته کوشش کند و همواره شکرگزار باشد، این چنین اشخاصی امید خلاصی دارند و ممکن است از ریاء و نفاق دور بمانند.اگردر همه احوال بر هر چیزی که گفته شد استقامت وپایداری بورزند

**[ترجمه]

«38»

سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ عَظِیمِ الشقاق [الشَّقَاءِ] قَالَ رَجُلٌ تَرَکَ الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا فَفَاتَتْهُ الدُّنْیَا وَ خَسِرَ الْآخِرَةَ وَ رَجُلٌ تَعَبَّدَ وَ اجْتَهَدَ وَ صَامَ رِئَاءَ النَّاسِ فَذَلِکَ الَّذِی حُرِمَ لَذَّاتِ الدُّنْیَا وَ لَحِقَهُ التَّعَبُ الَّذِی لَوْ کَانَ بِهِ مُخْلِصاً لَاسْتَحَقَّ ثَوَابَهُ فَوَرَدَ الْآخِرَةَ

1) 1. الکهف: 110.

2) 2. البقرة: 10.

3) 3. مصباح الشریعة ص 33.

وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ عَمِلَ مَا یَثْقُلُ بِهِ مِیزَانُهُ فَیَجِدُهُ هَبَاءً مَنْثُوراً.

**[ترجمه]از علی علیه السّلام سؤال شد: بدبختی وشقاوت بزرگ چیست؟ فرمودند: کسی که دنیا را برای رسیدن به دنیا ترک می‌کند، این دنیا را از دست می‌دهد و در آخرت هم سودی نمی‌برد و زیان می‌نماید، مردی که عبادت می‌کند و خود را به مشقت می‌اندازد و روزه می‌گیرد ولی همه را برای خودنمایی برای مردم انجام می‌دهد .

این شخص با این کارها از همه لذات و خوشیهای دنیا محروم می‌گردد و فقط سختی‌ها و ناراحتیها برای او باقی می‌ماند، اگر او از روی خلوص آن کارها را کرده بود، از خداوند پاداش می‌گرفت، او خیال می‌کند هنگامی که وارد آخرت شود میزان اعمالش سنگین می‌شود، ولی او در آن جا چیزی مشاهده نمی‌کند پس همه را غبارهایی میبیند که در آسمان پراکنده شده است

**[ترجمه]

«39»

سر، [السرائر] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ یَدْخُلُ فِی الصَّلَاةِ فَیُجَوِّدُ صَلَاتَهُ وَ یُحَسِّنُهَا رَجَاءَ أَنْ یَسْتَجِرَّ بَعْضَ مَنْ یَرَاهُ إِلَی هَوَاهُ قَالَ لَیْسَ هُوَ مِنَ الرِّیَاءِ.

**[ترجمه]سرائر: عبید گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مردی نماز می‌گذارد و نمازش را نیکو ادا می‌کند و دوست می‌دارد مردم را بطرف خود متوجه سازد، فرمودند این عمل ریا بحساب نمی‌آید.

**[ترجمه]

«40»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ تَفْسِیرِ هَذِهِ الْآیَةِ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً⁽¹⁾قَالَ مَنْ صَلَّی أَوْ صَامَ أَوْ أَعْتَقَ أَوْ حَجَّ یُرِیدُ مَحْمَدَةَ النَّاسِ فَقَدْ أَشْرَکَ فِی عَمَلِهِ وَ هُوَ شِرْکٌ مَغْفُورٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: جراح از امام صادق علیه السّلام نقل می‌کند که در تفسیر آیه شریفه «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» - . کهف / 110 - فرمودند: به این معنا است که هر کس نماز بگذارد و یا روزه بگیرد و یا برده‌ای آزاد کند و یا حجی بجای آورد و مقصودش آن باشد که مردم از وی خوششان بیاید واو را ستایش کنند مشرک بحساب می‌آید ولی قابل گذشت می‌باشد. - . نفسیر عیاشی 2: 352 و جراح همان طور که بیان شد و در ادامه نیز بیان می‌گردد، مدائنی است. -

**[ترجمه]

«41»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَرَّاحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فَمَنْ کانَ یَرْجُوا إِلَی بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ رَجُلٍ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْبِرِّ وَ لَا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ النَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ النَّاسَ فَذَاکَ الَّذِی أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَداً⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه شریفه «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ ... أَحَداً» فرمودند: کسی که کار نیکی می‌کند و رضایت خداوند را در نظر نمی‌گیرد و می‌خواهد به این وسیله آبروئی در میان مردم پیدا کندو هدفش این است که آن مردم کار خوب او را بشنوند، این مرد در عبادت خدا مشرک می‌شود. - . نفسیر عیاشی 2: 352 و جراح همان طور که بیان شد و در ادامه نیز بیان می‌گردد، مدائنی است. -

**[ترجمه]

«42»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ مَنْ أَشْرَکَ بِی فِی عَمَلِهِ لَمْ أَقْبَلْهُ إِلَّا مَا کَانَ لِی خَالِصاً.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْهُ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ مَنْ عَمِلَ لِی وَ لِغَیْرِی فَهُوَ لِمَنْ عَمِلَ لَهُ دُونِی‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام از قول خداوند فرمود: من بهترین شریک می‌باشم، هر کس در کارهای خود برای من شریکی قرار دهد آن را نخواهم پذیرفت من آن اعمالی را خواهم پذیرفت که خالص باشد .

• در روایت دیگری از حضرت علیه السلام روایت شده است: خدای متعال می‌فرماید: من بهترین شریک هستم، هر کس دیگری را با من در عملی شریک سازد، عمل را به آن شریک وا می‌گذارم. - . تفسیر عیاشی 2: 353 -

**[ترجمه]

«43»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالا: لَوْ أَنَّ عَبْداً عَمِلَ عَمَلًا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ ثُمَّ أَدْخَلَ فِیهِ رِضَا أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ کَانَ مُشْرِکاً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر و صادق علیهما السّلام فرمودند: اگر بنده‌ای عملی انجام دهد و مقصودش خدا و آخرت باشد ولی بعد از آن رضایت وخشنودی فردی از مردم را اراده کند، این شخص مشرک به حساب می‌آید. - . تفسیر عیاشی 2: 353 -

**[ترجمه]

«44»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یُجَاءُ بِعَبْدٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ قَدْ صَلَّی فَیَقُولُ یَا رَبِّ صَلَّیْتُ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ فَیُقَالُ لَهُ بَلْ صَلَّیْتَ لِیُقَالَ مَا أَحْسَنَ صَلَاةَ فُلَانٍ اذْهَبُوا بِهِ إِلَی النَّارِ

1) 1. الکهف: 110.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 352 و جراح هو المدائنی کما مرّ و سیأتی.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 352 و جراح هو المدائنی کما مرّ و سیأتی.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 353.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 353.

وَ یُجَاءُ بِعَبْدٍ قَدْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ فَیَقُولُ یَا رَبِّ تَعَلَّمْتُ الْقُرْآنَ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ فَیُقَالُ لَهُ بَلْ تَعَلَّمْتَ لِیُقَالَ مَا أَحْسَنَ صَوْتَ فُلَانٍ اذْهَبُوا بِهِ إِلَی النَّارِ وَ یُجَاءُ بِعَبْدٍ قَدْ قَاتَلَ فَیَقُولُ یَا رَبِّ قَاتَلْتُ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ فَیُقَالُ لَهُ بَلْ قَاتَلْتَ لِیُقَالَ مَا أَشْجَعَ فُلَاناً اذْهَبُوا بِهِ إِلَی النَّارِ وَ یُجَاءُ بِعَبْدٍ قَدْ أَنْفَقَ مَالَهُ فَیَقُولُ یَا رَبِّ أَنْفَقْتُ مَالِیَ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ فَیُقَالُ بَلْ أَنْفَقْتَهُ لِیُقَالَ مَا أَسْخَی فُلَاناً اذْهَبُوا بِهِ إِلَی النَّارِ.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السّلام فرمودند: بنده‌ای را روز قیامت می‌آورند، که نماز گزارده است، گوید: بار خدایا من برای رضای تو نماز گزارده‌ام، به او می‌گویند خیر تو برای اینکه گفته شود خوب نماز گزارده‌ای، نماز می‌خواندی در این هنگام امر می‌شود او را بطرف دوزخ هدایت کنید.

بعد از این بنده‌ای دیگر را حاضر می‌کنند که قرآن یاد گرفته است او می‌گوید: بار خدایا من برای رضای تو قرآن را فرا گرفتم، گفته می‌شود آری تو قرآن یاد گرفتی بگویند او خوش صدا می‌باشد، در این جا فرمان می‌رسد او را هم به طرف دوزخ ببرید.

بار دیگر بنده‌ای دیگر می‌آورند که جهاد کرده است، او می‌گوید: بار خدایا من برای رضای تو به جهاد رفته‌ام به او می‌گویند: خیر تو به جهاد رفتی تا بگویند فلان کس شجاع می‌باشد در این جا امر می‌آید او را هم بطرف دوزخ هدایت کنید.

سپس بنده‌ای دیگر را حاضر می‌کنند که مال خود را در راه خداوند متعال انفاق کرده است، او می‌گوید: بار خدایا من اموال خود را در راه تو انفاق کردم، به او هم می‌گویند خیر تو در انفاق خود نظر داشتی که مردم بگویند او چه اندازه سخاوت دارد، فرمان می‌آید او را هم وارد آتش کنید .

**[ترجمه]

«45»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی النَّاسِ إِنَّ کُلَّ رِیَاءٍ شِرْکٌ.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس برای خداوند کار کند پاداش او با خداوند خواهد بود و هر کس برای مردم عمل نماید پاداش خود را باید از مردم بگیرد و هر ریائی شرک است.

**[ترجمه]

«46»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر ابْنُ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ سَعْدٍ الْإِسْکَافِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ عَابِدٌ فَأُعْجِبَ بِهِ دَاوُدُ علیه السلام فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیْهِ لَا یُعْجِبَنَّکَ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَمْرِهِ فَإِنَّهُ مُرَاءٍ قَالَ فَمَاتَ الرَّجُلُ فَأُتِیَ دَاوُدُ علیه السلام فَقِیلَ لَهُ مَاتَ الرَّجُلُ فَقَالَ ادْفِنُوا صَاحِبَکُمْ قَالَ فَأَنْکَرَتْ ذَلِکَ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَ قَالُوا کَیْفَ لَمْ یَحْضُرْهُ قَالَ فَلَمَّا غُسِّلَ قَامَ خَمْسُونَ رَجُلًا فَشَهِدُوا بِاللَّهِ مَا یَعْلَمُونَ إِلَّا خَیْراً فَلَمَّا صَلُّوا عَلَیْهِ قَامَ خَمْسُونَ رَجُلًا فَشَهِدُوا بِاللَّهِ مَا یَعْلَمُونَ إِلَّا خَیْراً فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام مَا مَنَعَکَ أَنْ تَشْهَدَ فُلَاناً قَالَ الَّذِی أَطْلَعْتَنِی عَلَیْهِ مِنْ أَمْرِهِ قَالَ إِنْ کَانَ لَکَذَلِکَ وَ لَکِنْ شَهِدَهُ قَوْمٌ مِنَ الْأَحْبَارِ وَ الرُّهْبَانِ فَشَهِدُوا بِی مَا یَعْلَمُونَ إِلَّا خَیْراً فَأَجَزْتُ شَهَادَتَهُمْ عَلَیْهِ وَ غَفَرْتُ لَهُ مَعَ عِلْمِی فِیهِ.

**[ترجمه]نوادر: امام باقر علیه السّلام فرمود: در بنی اسرائیل عابدی بود که داود علیه السّلام از او خوشش می‌آمد واعمال او داود را به تعجب واداشته بود، خداوند به داود وحی کردند تو از کارهای او در شگفت مباش او ریا کار می‌کند.

گویند: آن عابد درگذشت نزد داود علیه السّلام آمدند و گفتند فلان کس درگذشت، فرمود: بروید او را دفن کنید بنی اسرائیل از این عمل داود ناراحت شدند که چرا او در جنازه عابد شرکت نکرده است.

هنگامی که عابد را غسل دادند پنجاه نفر برخاستند و شهادت دادند که از آن جز خیر مشاهده نکرده‌اند، بعد از اینکه بر جنازه او نماز گزاردند پنجاه نفر دیگر هم شهادت دادند که جز خیر از وی مشاهده نکرده‌اند.

در این هنگام خداوند برای داود وحی فرستاد که چرا در جنازه او حاضر نشدی، گفت: بار خدایا تو مرا از او آگاه ساختی، خداوند فرمود: آری چنین بود ولی چون گروهی از علماء و راهبان به خوبی او گواهی دادند من هم او را رحمت کردم با اینکه از حال او آگاه بودم.

**[ترجمه]

«47»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً قَالَ هُوَ الْعَبْدُ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الطَّاعَاتِ لَا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ النَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ فَهَذَا الَّذِی أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ وَ قَالَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ خَیْراً فَتَذْهَبُ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ خَیْراً وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ شَرّاً فَتَذْهَبُ الْأَیَّامُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ شَرّاً.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه «وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» فرمود: کسی که کار خوبی انجام می‌دهد و رضای خداوند را در نظر نمی‌گیرد و مقصودش این است مردم او را آدم خوبی بدانند و در باره او سخن بگویند و کارهای او را تعریف و تمجید کنند و در محافل و مجالس ذکر او را بنمایند، این مرد در عبادت خود مشرک می‌باشد.

بعد از آن فرمودند: بنده‌ای که کارهای نیک انجام دهد و آن را پنهان بدارد مگر، خداوند بعد از مدتی آن خیر را برای مردم آشکار می‌کند و هر بنده‌ای که بخواهد شری را پنهان نماید خداوند پس از مدتی آن را فاش می‌سازد .

**[ترجمه]

«48»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام. قُلْنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الرَّجُلُ مِنَّا یَصُومُ وَ یُصَلِّی فَیَأْتِیهِ الشَّیْطَانُ فَیَقُولُ إِنَّکَ مُرَاءٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلْیَقُلْ أَحَدُکُمْ عِنْدَ ذَلِکَ أَعُوذُ بِکَ أَنْ أُشْرِکَ بِکَ شَیْئاً وَ أَنَا أَعْلَمُ وَ أَسْتَغْفِرُکَ لِمَا لَا أَعْلَمُ.

**[ترجمه]نوادر: موسی بن جعفر علیه السّلام از پدرانش روایت می‌کند که علی علیه السّلام فرمود: ما از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله پرسیدیم: یا رسول اللَّه مردی از ما روزه می‌گیرد و نماز می‌گذارد ولی شیطان در او القاء می‌کند و می‌گوید شما ریاکار هستید.

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هنگامی که شیطان این گونه به شما القاء کرد، شما هم در اینجا بگوئید خداوندا به شما پناه می‌برم از اینکه با علم و اراده برای تو شریکی بیاورم و اگر از روی جهالت کاری کرده‌ام استغفار می‌نمایم.

**[ترجمه]

«49»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ اعْمَلُوا فِی غَیْرِ رِیَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ یَعْمَلْ لِغَیْرِ اللَّهِ یَکِلْهُ اللَّهُ إِلَی مَنْ عَمِلَ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المومنین علیه السلام فرمود: بدون ریاو(خودنمایی)عمل کنید و تظاهری نداشته باشید و بدانید هر کس برای غیر خدا کار کند خداوند کارش را به کسی که کار را برایش انجام داده واگذار می‌کند. - . نهج البلاغه، خطبه 23 -

**[ترجمه]

«50»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ قَالُوا وَ مَا الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هُوَ الرِّیَاءُ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِذَا جَازَی الْعِبَادَ بِأَعْمَالِهِمْ اذْهَبُوا إِلَی الَّذِینَ کُنْتُمْ تُرَاءُونَ فِی الدُّنْیَا فَانْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ عِنْدَهُمُ الْجَزَاءَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: اسْتَعِیذُوا بِاللَّهِ مِنْ جُبِّ الْخِزْیِ قِیلَ وَ مَا هُوَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَادٍ فِی جَهَنَّمَ أُعِدَّ لِلْمُرَائِینَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْمُرَائِیَ یُنَادَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَا فَاجِرُ یَا غَادِرُ یَا مُرَائِی ضَلَّ عَمَلُکَ وَ بَطَلَ أَجْرُکَ اذْهَبْ فَخُذْ أَجْرَکَ مِمَّنْ کُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ.

وَ رَوَی جَرَّاحٌ الْمَدَائِنِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ الْآیَةَ قَالَ الرَّجُلُ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الثَّوَابِ لَا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ النَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ النَّاسَ فَهَذَا الَّذِی أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْمَلَکَ یَصْعَدُ بِعَمَلِ الْعَبْدِ مُبْتَهِجاً بِهِ فَإِذَا صَعِدَ بِحَسَنَاتِهِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اجْعَلُوهَا فِی سِجِّینٍ إِنَّهُ لَیْسَ إِیَّایَ أَرَادَ بِهِ.

وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ لِلْمُرَائِی یَنْشَطُ إِذَا رَأَی النَّاسَ وَ یَکْسَلُ إِذَا کَانَ وَحْدَهُ وَ یُحِبُّ أَنْ یُحْمَدَ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 23 من الخطب.

**[ترجمه]منیه المرید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آنچه بیشتر از شما می‌ترسم شرک کوچک است گفتند یا رسول اللَّه شرک کوچک کدام است فرمودند: آن ریا می‌باشد، روز قیامت که خداوند بندگان را پاداش می‌دهد می‌گوید: بروید از کسانی که برای آنها کار می‌کردید پاداش خود را طلب کنید و ببینید آیا آن‌ها می‌توانند پاداش شما را بدهند.

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: از چاه رسوائی به خداوند پناه ببرید، گفته شد: یا رسول اللَّه چاه رسوائی کدام است، فرمودند: نام یک دره‌ای در جهنم است که ریاکاران در آنجا خواهند بود.

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: روز قیامت به ریاکار می‌گویند، ای بدکار، ای مکار، ای فریب‌کار، هر چه کار کردی از دست رفت و مزدت پایمال شد، اینک بروید و مزد خود را از همان کسی که برای او کار می‌کردید بگیرید.

•

جراح مدائنی از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که آن حضرت در تفسیر آیه شریفه «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ» فرمودند آنها کسانی هستند که کاری که ثواب دارد را انجام میدهند درحالی که آن کار را برای خدا انجام نمیدهند و همانا آن کار را انجام میدهند تا مردم بشنوند ونزد آنها آبروی پیدا کرده(مردم آنها را انسانهای خوبی بدانند) واین همان کسی است که در عبادت پرودگارش شریک قرار داده است.

•

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: فرشته‌ای با خوشحالی نامه عمل یک بنده که همه‌اش نیک می‌باشد بطرف بالا می‌برد، ولی خداوند می‌فرماید این کارهای نیک را در دوزخ بگذارید او برای من کار نکرده است. - . مجلسی، محمد باقر بن محمد محمد تقی، بحار النوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الاطهار (ط – بیروت) 111 جلد، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، 1403 ق. -

علی علیه السّلام فرمودند: ریاکار سه نشانه دارد :وقتی مردم را میبیند در (در انجام کارهایش)نشاط پیدا کرده وخوشحال میشود. هنگامی که تنها باشد کسل وتنبل میشود، دوست دارد مردم در همه کارهایش از او تعریف کنند.

**[ترجمه]

«51»

عِدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ مَنْ أَشْرَکَ مَعِی شَرِیکاً فِی عَمَلِهِ فَهُوَ لِشَرِیکِی دُونِی لِأَنِّی لَا أَقْبَلُ إِلَّا مَا أُخْلِصَ لِی.

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: إِنِّی أَغْنَی الشُّرَکَاءِ عَنِ الشِّرْکِ فَمَنْ عَمِلَ عَمَلًا ثُمَّ أَشْرَکَ فِیهِ غَیْرِی فَأَنَا مِنْهُ بَرِی‌ءٌ وَ هُوَ لِلَّذِی أَشْرَکَ فِیهِ دُونِی.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِکُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَ مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِخْلَاصِ حَتَّی لَا یُحِبَّ أَنْ یُحْمَدَ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنْ عَمَلٍ لِلَّهِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: یَا بَا ذَرٍّ لَا یَفْقَهُ الرَّجُلُ کُلَّ الْفِقْهِ حَتَّی یَرَی النَّاسَ أَمْثَالَ الْأَبَاعِرِ فَلَا یَحْفِلُ بِوُجُودِهِمْ وَ لَا یُغَیِّرُهُ ذَلِکَ کَمَا لَا یُغَیِّرُهُ وُجُودُ بَعِیرٍ عِنْدَهُ ثُمَّ یَرْجِعَ هُوَ إِلَی نَفْسِهِ فَیَکُونَ أَعْظَمَ حَاقِرٍ لَهَا.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: وَ قَدْ سُئِلَ فِیمَ النَّجَاةُ قَالَ أَنْ لَا یَعْمَلَ الْعَبْدُ بِطَاعَةِ اللَّهِ یُرِیدُ بِهَا النَّاسَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَا یَقْبَلُ عَمَلًا فِیهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ رِئَاءٍ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ قَالُوا وَ مَا الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الرِّئَاءُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا جَازَی الْعِبَادَ بِأَعْمَالِهِمْ اذْهَبُوا إِلَی الَّذِی کُنْتُمْ تُرَاءُونَ فِی الدُّنْیَا هَلْ تَجِدُونَ ثَوَابَ أَعْمَالِکُمْ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ قَالَ لَأَعْبُدَنَّ اللَّهَ عِبَادَةً أُذْکَرُ بِهَا فَمَکَثَ مُدَّةً مُبَالِغاً فِی الطَّاعَاتِ وَ جَعَلَ لَا یَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا قَالُوا مُتَصَنِّعٌ مُرَاءٍ فَأَقْبَلَ عَلَی نَفْسِهِ وَ قَالَ قَدْ أَتْعَبْتَ نَفْسَکَ وَ ضَیَّعْتَ عُمُرَکَ فِی لَا شَیْ‌ءٍ فَیَنْبَغِی أَنْ تَعْمَلَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فَغَیَّرَ نِیَّتَهُ وَ أَخْلَصَ عَمَلَهُ لِلَّهِ فَجَعَلَ لَا یَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا قَالُوا وَرِعٌ تَقِیٌّ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ آثَرَ مَحَامِدَ اللَّهِ عَلَی مَحَامِدِ النَّاسِ کَفَاهُ اللَّهُ

مَئُونَةَ النَّاسِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللَّهُ أَمْرَ دُنْیَاهُ وَ مَنْ أَصْلَحَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عده الداعی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند متعال می‌فرماید: من بهترین شریک هستم، هر کس برای من در کارها شریکی قائل شود آن عمل برای من نخواهد بود، زیرا من فقط اعمال خالص را قبول می‌کنم.

•

در حدیث دیگری آمده که من بی‌نیازترین شریکان می‌باشم، هر کس کاری انجام دهد و دیگری را در نظر بگیرد من از او بیزار می‌باشم و آن کار برای کسی میگذارم که در انجام کارشد با من شریکش کرده است

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هر حقی، حقیقتی دارد و هیچ کس به حقیقت اخلاص نمی‌رسد مگر اینکه درهیچ یک از کارهایی که برای خداوند انجام داده است دوست نداشته باشد مردم او را بستایند .

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: ای ابو ذر مردی به حد فقاهت نخواهد رسید(به عمق بینش و فقه کامل دست پیدا نمیکند) تا آنگاه که مردم را مانند شتران تصور کند، او باید به آنها توجه نکند و وجود آنها نتوانند در او اثر بگذارند همان گونه که یک شتر نمی‌تواند در او اثر بگذارد و بعد متوجه خود شود و خود را از همگان حقیر بداند.

•

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند عملی را که به اندازه ذرهای در آن ریا باشد مورد قبول قرار نمی‌دهد.

•

از رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله سؤال شد نجات در چیست، فرمودند: بنده‌ای در عبادات و طاعات خداوند دیگری را در نظر نداشته باشد.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: چیزی که بیشتر از شما می‌ترسم شرک اصغر می‌باشد گفتند: یا رسول اللَّه شرک اصغر کدام است فرمودند: ریاء خداوند متعال می‌فرماید هنگامی که بندگان را پاداش عمل می‌دهند به آنها می‌گویند بروید از کسانی که برای آنها کار می‌کردید پاداش خود را بگیرید، آیا از جزاء و ثواب نزد آنها چیزی مییابید.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس ستایش خداوند رادر برابر ستایش و مدح مردم برگزیند و از آن صرف نظر کند پروردگار نیاز و مؤنههایش را از مردم عهده دار خواهد شد

روایت شده مردی در بنی اسرائیل گفت: من خداوند را چنان عبادت کنم که همواره نام من باقی بماند، او مدتی به جدیت مشغول عبادت شد، او از هر اجتماعی که می‌گذشت مردم به او می‌گفتند این شخص ظاهرساز و ریاکار می‌باشد.

• رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: هر کس امر آخرت خود را اصلاح کند، خداوند دنیای او را اصلاح می‌کند و هر کس بین خود و خدا را اصلاح نماید خداوند بین او و مردم را اصلاح می‌کند. - . عده الداعی: 156 -

**[ترجمه]

«52»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ الْجَنَّةَ تَکَلَّمَتْ وَ قَالَتْ إِنِّی حَرَامٌ عَلَی کُلِّ بَخِیلٍ وَ مُرَاءٍ.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ النَّارَ وَ أَهْلَهَا یَعِجُّونَ مِنْ أَهْلِ الرِّئَاءِ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَیْفَ تَعِجُّ النَّارُ قَالَ مِنْ حَرِّ النَّارِ الَّتِی یُعَذَّبُونَ بِهَا.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: أَنَّ أَوَّلَ مَنْ یُدْعَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ رَجُلٌ جَمَعَ الْقُرْآنَ وَ رَجُلٌ قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ رَجُلٌ کَثِیرُ الْمَالِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْقَارِی أَ لَمْ أُعَلِّمْکَ مَا أَنْزَلْتُ عَلَی رَسُولِی فَیَقُولُ بَلَی یَا رَبِّ فَیَقُولُ مَا عَمِلْتَ فِیمَا عَلِمْتَ فَیَقُولُ یَا رَبِّ قُمْتُ بِهِ فِی آنَاءِ اللَّیْلِ وَ أَطْرَافِ النَّهَارِ فَیَقُولُ اللَّهُ کَذَبْتَ وَ تَقُولُ الْمَلَائِکَةُ کَذَبْتَ وَ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی إِنَّمَا أَرَدْتَ أَنْ یُقَالَ فُلَانٌ قَارِئٌ فَقَدْ قِیلَ ذَلِکَ وَ یُؤْتَی بِصَاحِبِ الْمَالِ فَیَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی أَ لَمْ أُوَسِّعْ عَلَیْکَ الْمَالَ حَتَّی لَمْ أَدَعْکَ تَحْتَاجُ إِلَی أَحَدٍ فَیَقُولُ بَلَی یَا رَبِّ فَیَقُولُ فَمَا عَمِلْتَ بِمَا آتَیْتُکَ قَالَ کُنْتُ أَصِلُ الرَّحِمَ وَ أَتَصَدَّقُ فَیَقُولُ اللَّهُ کَذَبْتَ وَ تَقُولُ الْمَلَائِکَةُ کَذَبْتَ وَ یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ یُقَالَ فُلَانٌ جَوَادٌ وَ قَدْ قِیلَ ذَلِکَ وَ یُؤْتَی بِالَّذِی قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقُولُ اللَّهُ مَا فَعَلْتَ فَیَقُولُ أَمَرْتَ بِالْجِهَادِ فِی سَبِیلِکَ فَقَاتَلْتُ حَتَّی قُتِلْتُ فَیَقُولُ اللَّهُ کَذَبْتَ وَ تَقُولُ الْمَلَائِکَةُ کَذَبْتَ وَ یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ یُقَالَ فُلَانٌ شُجَاعٌ جَرِی‌ءٌ فَقَدْ قِیلَ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُولَئِکَ خَلْقُ اللَّهِ تُسْعَرُ بِهِمْ نَارُ جَهَنَّمَ.

1) 1. عدّة الداعی ص 156.

**[ترجمه]اسرار الصلوه: رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بهشت سخن گفت و اظهار داشت من حرام می‌باشم بر کسی که بخل ورزد و ریاکار باشد.

•

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: آتش و اهل آن از ریاکاران فریاد و شیون می‌کنند، گفته شد: یا رسول اللَّه آنها چگونه شیون می‌نمایند فرمودند: از آتش سوزانی که آنها بخاطرش عذاب می‌کشند.

•

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: نخستین کسانی که روز قیامت احضار می‌شوند، مردی که قرآن را جمع کرده(حفظ کرده وبه تلاوت آن مشغول بوده است)، شخصی که در راه خدا کشته شده و مردی که مال فراوان دارد، خداوند متعال به او می‌گوید مگر آنچه را که برای رسول فرستادم به تو تعلیم نکردم، گوید چرا تعلیم فرمودی.

خداوند متعال می‌فرماید پس چرا آنچه تعلیم گرفتی عمل نکردی؟ او می‌گوید: بار خدایا من در شب و روز قرآن را مطالعه و تلاوت کردم، خداوند و فرشتگان می‌گویند دروغ می‌گوئی، مقصود شما آن بود که بگویند فلان شخص خوب قرآن می‌خواند و همین را هم می‌گفتند.

بعد از آن مرد ثروتمند را می‌آورند خداوند از او سؤال می‌کند مگر زندگی تو را توسعه ندادم و تو را از دیگران بی‌نیاز نکردم او می‌گوید: آری ای خدای من مطلب چنین است، خداوند سؤال می‌کند پس چرا به آنچه دادم عمل نکردی.

می‌گوید: چرا من صله رحم بجای آوردم و در راه خداوند دادم، خداوند می‌گوید دروغ گفتی و فرشتگان هم می‌گویند دروغ می‌گوید، خداوند می‌فرماید تو این کارها را می‌کردی تا بگویند فلان کس بخشنده است و این سخن را هم گفتند .

بعد از آن مردی که در راه خداوند کشته شده است حاضر می‌شود به او می‌گویند شما چه کردید، او می‌گوید: بار خدایا تو فرمان جهاد دادی و من هم جنگ کردم تا در راه تو کشته شدم، خداوند می‌گوید: دروغ می‌گوئی و فرشتگان هم او را تکذیب می‌کنند، خدا و فرشتگان می‌گویند تو می‌خواستی مردم بگویند فلان کس شجاع است و همین را هم می‌گفتند، بعد از این رسول خدا فرمودند: آنها گروهی هستند که آتش جهنم به واسطه آنها گداخته می‌شود .

**[ترجمه]

باب 117 استکثار الطاعة و العجب بالأعمال

الآیات

النساء: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ یُزَکِّی مَنْ یَشاءُ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا⁽¹⁾

النجم: هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی‌⁽²⁾

{آیا به کسانی که خویشتن را پاک می‌شمارند ننگریسته‌ای؟ [چنین نیست،] بلکه خداست که هر که را بخواهد پاک می‌گرداند، و به قدر نخِ روی هسته خرمایی ستم نمی‌بینند.}

• هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی - . نجم / 32 -

{آنان که از گناهان بزرگ و زشتکاریها -جز لغزشهای کوچک- خودداری می‌ورزند، پروردگارت [نسبت به آنها] فراخ‌آمرزش است. وی از آن دم که شما را از زمین پدید آورد و از همان‌گاه که در شکمهای مادرانتان [در زهدان] نهفته بودید به [حال] شما داناتر است، پس خودتان را پاک مشمارید. او به [حال] کسی که پرهیزگاری نموده داناتر است.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ مِنْ وُلْدِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ یَسَارٍ یَرْفَعُهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمَا ابْتُلِیَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أَبَداً⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند می‌داند که گناه از عجب و خودپسندی برای مؤمن بهتر است و اگر این نبود هیچ مؤمنی گرفتار گناه نمی‌شد. - . کافی 2: 313 -

**[ترجمه]

بیان

العجب استعظام العمل الصالح و استکثاره و الابتهاج له و الإدلال به و أن یری نفسه خارجا عن حد التقصیر و أما السرور به مع التواضع له تعالی و الشکر له علی التوفیق لذلک و طلب الاستزادة منه فهو حسن ممدوح.

قال الشیخ البهائی قدس الله روحه لا ریب أن من عمل أعمالا صالحة من صیام الأیام و قیام اللیالی و أمثال ذلک یحصل لنفسه ابتهاج فإن کان من حیث کونها عطیة من الله له و نعمة منه تعالی علیه و کان مع ذلک خائفا من نقصها شفیقا من زوالها طالبا من الله الازدیاد منها لم یکن ذلک الابتهاج عجبا و إن کان من حیث کونها صفته و قائمة به و مضافة إلیه فاستعظمها و رکن إلیها و رأی نفسه خارجا عن حد التقصیر و صار کأنه یمن علی الله سبحانه بسببها

1) 1. النساء: 49.

2) 2. النجم: 32.

3) 3. الکافی ج 2 ص 313.

فذلک هو العجب انتهی.

و الخبر یدل علی أن العجب أشد من الذنب أی من ذنوب الجوارح فإن العجب ذنب القلب و ذلک أن الذنب یزول بالتوبة و یکفر بالطاعات و العجب صفة نفسانیة یشکل إزالتها و یفسد الطاعات و یهبطها عن درجة القبول و للعجب آفات کثیرة فإنه یدعو إلی الکبر کما عرفت و مفاسد الکبر ما عرفت بعضها و أیضا العجب یدعو إلی نسیان الذنوب و إهمالها فبعض ذنوبه لا یذکرها و لا یتفقدها لظنه أنه مستغن عن تفقدها فینساها و ما یتذکر منها فیستصغرها فلا یجتهد فی تدارکها و أما العبادات و الأعمال فإنه یستعظمها و یتبجح بها و یمن علی الله بفعلها و ینسی نعمة الله علیه بالتوفیق و التمکین منها.

ثم إذا أعجب بها عمی عن آفاتها و من لم یتفقد آفات الأعمال کان أکثر سعیه ضائعا فإن الأعمال الظاهرة إذا لم تکن خالصة نقیة عن الشوائب قلما ینفع و إنما یتفقد من یغلب علیه الإشفاق و الخوف دون العجب و المعجب یغتر بنفسه و بربه و یأمن مکر الله و عذابه و یظن أنه عند الله بمکان و أن له علی الله منة و حقا بأعماله التی هی نعمة من نعمه و عطیة من عطایاه ثم إن إعجابه بنفسه و رأیه و علمه و عقله یمنعه من الاستفادة و الاستشارة و السؤال فیستنکف من سؤال من هو أعلم منه و ربما یعجب بالرأی الخطإ الذی خطر له فیصر علیه و آفات العجب أکثر من أن تحصی.

**[ترجمه]«العجب» بزرگ شمردن عمل و زیاد دانستن آن و خرسند و شادمان شدن و اعتماد نمودن به آن اعمال بوده و اینکه نفس خود را از هر کوتاهی مبرا بداند. اما شاد شدن از عمل همراه با تواضع و فروتنی در برابر پروردگار و شکر بر توفیقات الهی، و درخواست فزونی آن، پسندیده و نیکو است.

شیخ بهایی قدس الله روحه می‌گوید: شکی نیست کسی که روزها روزه‌دار بوده و شب‌ها به نماز می‌ایستد و اعمال صالحی از این قبیل انجام می‌دهد، شادی و سرور برای وی حاصل می‌گردد.

اگر شخص آن را لطف و رحمتی الهی دانسته و نعمتی از سوی پروردگار شمارد، با این وجود از تباه شدن عملش بیم داشته و از خدا می‌خواهد بر توفیقات او بیافزاید، در چنین صورتی، این شادی و خرسندی عجب محسوب نمی‌شود، اما اگر این اعمال را صفت خود دانسته که در آن پابرجا بوده و این صفت جزئی از ذات او شده است، و خود را از هر کوتاهی و خطایی مبرا بداند، گویا با این اعمال بر خدای متعال منت می‌گذارد، در این صورت عجب و خودپسندی به شمار می‌آید.

روایت بر این دلالت دارد که عجب از گناه بدتر است، به این معنا که گناه از جوارح و اعضا ناشی شده، اما عجب و خودپسندی گناهی قلبی است؛ گناه به وسیله توبه از بین رفته و به وسیله عبادت پوشیده می شود، اما عجب صفتی نفسانی است که از بین بردن آن مشکل است، طاعات را تباه کرده و از درجه قبول ساقط می‌کند.

عجب آفت‌های زیادی دارد، و همانطور که می دانید به کبر و غرور می‌انجامد، با برخی از این آفت‌ها آشنا شده‌اید. همچنین عجب به فراموشی گناهان و سهل‌انگاری در آن می‌انجامد، در نتیجه برخی از گناهان را به خاطر نمی‌آورد و در آن تفکر نمی‌نماید، زیرا گمانش بر این است که نیازی به بررسی ندارد و در نتیجه آن را فراموش می کند، گناهان را به خاطر نیاورده و آن‌ها را کوچک می‌شمارد، و برای جبران آن کاری انجام نمی‌دهد، و اما عبادت‌ها و اعمال خود را بزرگ شمرده و از آن خرسند است، و با انجام آن بر خداوند منت می‌گذارد، و نعمت الهی و توفیقات خداوند و بهرمندی از آن را فراموش می کند .

سپس اگر از آن خرسند شود، آفت‌های آن را نمی‌بیند، و کسی که آفت اعمال را بررسی نمی‌کند، زحمت‌هایش بر باد می رود، زیرا چنانچه اعمال ظاهری خالص و بدور از آلودگی باشد، بسیار کم سود می‌رساند، و تنها کسی در گناهان تفقد می‌نماید که ترس و خوف بر او غلبه نماید، و از عجب به دور باشد.

شخص خودپسند به خود و پروردگارش مغرور می‌شود، و از مکر و عذاب الهی خود را در امان می‌داند، و گمان می‌کند مقام و منزلتی نزد خداوند دارد، و بر خدا منت می‌گذارد، و در اعمالی که نعمت و فضل الهی و بخشش خداوند بر اوست، خود را محق می‌شمارد، در نتیجه عجب و غرور وی نسبت به خود و عقیده و کردار و عقل خویش، وی را از استفاده و مشورت و سوال باز می‌دارد، بنابراین از پرسیدن از عالم‌تر از خود تکبر می‌ورزد، و چه بسا شیفته عقیده اشتباهی باشد که به ذهنش خطور کرده و بر آن اصرار می‌ورزد، آفت‌های عجب بیشتر از آن است که در شمار آید.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ نَضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَتَی عَالِمٌ عَابِداً فَقَالَ لَهُ کَیْفَ صَلَاتُکَ فَقَالَ مِثْلِی یُسْأَلُ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ أَنَا أَعْبُدُ اللَّهَ مُنْذُ کَذَا وَ کَذَا فَقَالَ کَیْفَ بُکَاؤُکَ قَالَ أَبْکِی حَتَّی تَجْرِیَ دُمُوعِی فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ فَإِنَّ ضَحِکَکَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ أَفْضَلُ مِنْ بُکَائِکَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ وَ إِنَّ الْمُدِلَّ لَا یَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَیْ‌ءٌ⁽¹⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 313.

**[ترجمه]کافی: از مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی از أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ از مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ از نَضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ از إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ از امام صادق علیه السّلام فرمودند: عالمی نزد عابدی آمدند و به او گفتند: نمازت چگونه است؟ گفت از عبادت کسی مانند من می‌پرسی؟ من سالیان درازی می‌باشد که خداوند را عبادت می‌کنم و می‌دانم چگونه نماز بگذارم.

عالم از او سؤال کرد گریه‌ات چگونه است، گفت: من گریه می‌کنم تا جائی که اشک‌های من جاری می‌گردد. عالم به او گفت: اگر خنده کنی و از خداوند بترسی بهتر است از اینکه گریه کنی و از خود را راضی و خوشحال باشی(و به واسطه اعمالت جایگاهی نزد خدا برای خود قایل واز خدا طلبکار باشی) ، و عمل از خود راضی هرگز بالا نمی‌رود. - . کافی 2: 313 -

**[ترجمه]

بیان

القرواش بالکسر الطفیلی أو عظیم الرأس و المدل علی بناء الفاعل من الإفعال المنبسط المسرور الذی لا خوف له من التقصیر فی العمل فی النهایة فیه یمشی علی الصراط⁽¹⁾

مدلا أی منبسطا لا خوف علیه و هو من الإدلال و الدالة علی من لک

عنده منزلة و فی القاموس دل المرأة و دلالها تدللها علی زوجها تریه جرأة فی تغنج و تشکل کأنها تخالفه و ما بها خلاف و أدل علیه انبسط کتدلل و أوثق بمحبته فأفرط علیه و الدالة ما تدل به علی حمیمک‌⁽²⁾انتهی.

و الضحک مع الخوف هو الضحک الظاهری مع الخوف القلبی کما مر فی صفات المؤمن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه و الحاصل أن المدار علی القلب و لا یصلح المرء إلا بإصلاح قلبه و إخراج العجب و الکبر و الریاء منه و تذلیله بالخوف و الخشیة و التفکر فی أهوال الآخرة و شرائط الأعمال و کثرة نعم الله علیه و أمثال ذلک و یدل الخبر علی أن العالم أفضل من العابد و أن العبادة بدون العلم الحقیقی لا تنفع.

قال بعض المحققین اعلم أن العجب إنما یکون بوصف هو کمال لا محالة و للعالم بکمال نفسه فی علم و عمل و مال و غیره حالتان إحداهما أن یکون خائفا علی زواله مشفقا علی تکدره أو سلبه من أصله فهذا لیس بمعجب و الأخری أن لا یکون خائفا من زواله لکن یکون فرحا من حیث إنه نعمة من الله تعالی علیه لا من حیث إضافته إلی نفسه و هذا أیضا لیس بمعجب و له حالة ثالثة هی العجب و هو أن یکون غیر خائف علیه بل یکون فرحا به مطمئنا إلیه و یکون فرحه من حیث إنه کمال و نعمة و رفعة و خیر لا من حیث إنه عطیة من الله تعالی و نعمة منه فیکون فرحه به من حیث إنه صفته و منسوب إلیه بأنه له لا من حیث إنه منسوب إلی الله بأنه منه فمهما غلب علی قلبه أنه نعمة من الله مهما شاء سلبها زال العجب بذلک عن نفسه.

فإذا العجب هو إعظام النعمة و الرکون إلیها مع نسیان إضافتها إلی المنعم

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 301.

2) 2. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 301.

فإن انضاف إلی ذلک أن غلب علی نفسه أن له عند الله حقا و أنه منه بمکان حتی توقع بعلمه کرامة له فی الدنیا و استبعد أن یجری علیه مکروه استبعادا یزید علی استبعاده فیما یجری علی الفساق سمی هذا إدلالا بالعمل فکأنه یری لنفسه علی الله دالة.

و کذلک قد یعطی غیره شیئا فیستعظمه و یمن علیه فیکون معجبا فإن استخدمه أو اقترح علیه الاقتراحات أو استبعد تخلفه عن قضاء حقوقه کان مدلا علیه قال قتادة فی قوله تعالی وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ⁽¹⁾أی لا تدل بعملک و فی الخبر أن صلاة المدل لا ترتفع فوق رأسه و لأن تضحک و أنت معترف بذنبک خیر من أن تبکی و أنت تدل بعملک و الإدلال وراء العجب فلا مدل إلا و هو معجب و رب معجب لا یدل إذ العجب یحصل بالاستعظام و نسیان النعمة دون توقع جزاء علیه و الإدلال لا یتم إلا مع توقع جزاء فإن توقع إجابة دعوته و استنکر ردها بباطنه و تعجب کان مدلا بعمله فإنه لا یتعجب من رد دعاء الفساق و یتعجب من رد دعاء نفسه لذلک فهذا هو العجب و الإدلال و هو من مقدمات الکبر و أسبابه.

**[ترجمه]«قراوش» با کسر، (مزاحم و یا دارای سر بزرگ را گویند، «المدل» در جایگاه فاعل بر وزن افعال است، «المنبسط» شخص خرسندی را گویند که از کوتاهی در عمل بیمی ندارد، در کاتب نهایه «فیه» به معنای راه رفتن در مسیر است.) - . آنچه در پرانتز آمده است، از شرح کافی 2: 301 بر آن افزوده‌ایم. -

مدلا: شخص خرسندی که از چیزی بیم ندارد، و از ادلال گرفته شده و به معنای کسی است که نزدش مقام و منزلتی دارد. در فرهنگ لغت: دل المرأه و دلالها، ناز و عشوه زن برای شوهرش را گویند (گستاخی در طنازی و تظاهر به مخالفت با شوهر، و حال آنکه قصد مخالفت نداشته و عشوه‌گری می‌کند، «إنبسط» مانند ناز و عشوه‌گری کردن، و مطمئن شدن به محبت او و افراط در آن، و الداله: آنچه که به وسیله آن بر محبوبت دلربایی می کنی) - . آنچه در پرانتز آمده است، از شرح کافی 2: 301 بر آن افزوده‌ایم. -

«الضحک مع الخوف» خنده ظاهری و بیم قلبی است، همانطور که در صفات مومن آمده است: شادیش در چهره و غمش در قلبش است؛ و هسته اصلی قلب بوده و انسان جز با اصلاح قلبش، اصلاح نمی‌پذیرد، و می‌بایست ریا و کبر و ریا را از قلب خارج کند، و با خوف و بیم و تفکر در آخرت و شرایط اعمال، نفسش را خوار و خفیف سازد و نعمت‌های فراوان الهی و امثال آن را بر او یادآوری کند. روایت بر این دلالت دارد که عالم بر عابد برتری دارد، و عبادت بدون علم واقعی سودی نمی‌بخشد.

برخی از محققان می‌گویند: بدان که عجب تنها زمانی است که شخص خود را در حد کمال ببیند، و عالمی که علم و عمل و مال خود را در حد کمال می‌بیند، دو حالت دارد: یکی اینکه از نابود شدن آن بیمناک بوده و از زوال و نابودی آن واهمه دارد، چنین شخصی معجب و متکبر محسوب نمی‌شود. و دیگر اینکه از نابودی آن ترسنان نبوده، اماچون از نعمتی از نعمت‌های الهی برخوردار شده‌است، خرسند و خوشحال بوده، نه اینکه خود به آن دست یافته است، چنین شخصی نیز معجب و خودپسند شمرده نمی شود .

سومین حالت که عجب و خودپسندی به شمار می‌آید، این است که نه تنها از زوال نعمت بیم نداشته، بلکه از آن راضی و خوشنود بوده و به آن اطمینان دارد، و رضایت و خوشنودی او به این دلیل است که آن را کمال و نعمت و مقام و خیر و می داند، و نه نعمت و بخشش الهی و نعمتی از نعمت‌های خداوند.

پس شادی او از این رو است که آن را صفت و ویژگی خود دانسته گویا بخشی از وجود اوست، و نه اینکه آن را از جانب خدا بداند، و هرگاه قلبش این را بپذیرد که آن را نعمت الهی بداند و هرگاه بخواهد آن را از او می‌گیرد، خودپسندی وی از بین می‌رود.

خودپسندی بزرگ شمردن نعمت و اعتماد کردن به آن همراه با فراموشی فضل الهی است، پس اگر علاوه بر این، خود را نزد خداوند صاحب حق دانسته و حتی توقع کرامت در دنیا داشته باشد، و چنان بر خود غره گشته که رسیدن کوچک ترین امر مکروهی به خود را بعید بداند،به اندازهای که از عذابها وگرفتاریهایی که متوجه فاسقان است خود را مبرا دانسته که هرگز دچار آنها نخواهد شد، این حالت را «ادلال» در عمل گویند، مثل اینکه در برابر خداوند گستاخ می‌شود وبه واسطه اعمالش در برابر خدا دلیل دارد(که انتطار دارد به سبب اعمالش، هیچ گونه مکروهی به اونرسد وبه خاطر جایگاهی که نزد او دارد از نعمتهای ویژه ای برخوردار باشد)

همچنین گاهی به کسی چیزی عطا میکندپس آنرا بزرگ میشمارد و بر او منت میگذارد و از این کارش عجب و خودپسندی سراسر وجودش را فرا میگیرد پس اگر او را به خدمت بگیرد یا پیشنهادی به او بدهد یا یا آن را دور بدارد به جایش خواستار این است که حق ودینی را که به گردنش نهاده جبران وبه جای آورد وبه دلیل این کاری که برایش کرده، حقی را برای خود انتظار داردکه در اینباره ،آیه شریفه «و لاتمنن تستکثر» - . مدثر / 6 - {و منّت مگذار و فزونی مَطَلب}، به این معناست که با عمل خود گستاخی مکن .

3) 3. فاطر: 8.

4) 4. الکهف: 103- 104.

5) 5. الحجرات: 17.

**[ترجمه]عبارت «العجب درجات منها أن یزین للعبد سوء عمله فیراه حسنا» به این آیه شریفه اشاره دارد: «أفمن زین له سوء عمله فرآه حسنا» - . فاطر / 8 - {آیا آن کس که زشتیِ کردارش برای او آراسته شده و آن را زیبا می‌بیند [مانند مؤمن نیکوکار است]؟} پس به عمل خویش مغرور شده و گمان می‌کند عمل نیک انجام داده است، - . کهف / 103 - 104 - که به این آیه اشاره دارد«قل هل ننبئکم بالاخسرین اعمالا الذین ضّل سعیهم فی الحیاه الدنیا وهم یحسبون أنهم یحسون صنعا» 4و بیشترین جهالت از این صفت ناشی می‌شود، پس عقلا و نقلا اعمال ناپسند انجام داده و بر آن مداومت می‌کنند، تا این اعمال با وسوسه نفس و تایید و نیکو جلوه دادن عمل توسط هم‌نشینهایشان، آن را از ویژگی‌های کمال دانسته و همه جا نقل می‌کنند و به آن می‌بالند، و از روی کبر و غرور و اظهار کمال می‌گویند: ما فلان کار و فلان کارانجام داده‌ایم.

«و منها أن یؤمن العبد بربه فیمن علی الله و لله علیه فیه المن» اشاره به این آیه شریفه دارد: «یمنون علیک أن أسلموا قل لاتمنوا علی إسلامکم بل الله یمن علیکم إن هدیکم للایمان إن کنتم صادقین» - . حجرات / 17 - {از اینکه اسلام آورده‌اند بر تو منّت می‌نهند؛ بگو: «بر من از اسلام‌آوردنتان منّت مگذارید، بلکه [این] خداست که با هدایت‌کردن شما به ایمان، بر شما منّت می‌گذارد، اگر راستگو باشید.}

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَنْدَمُ عَلَیْهِ وَ یَعْمَلُ الْعَمَلَ فَیَسُرُّهُ ذَلِکَ فَیَتَرَاخَی عَنْ حَالِهِ تِلْکَ فَلَأَنْ یَکُونَ عَلَی حَالِهِ تِلْکَ خَیْرٌ لَهُ مِمَّا دَخَلَ فِیهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی گناه می‌کند و پشیمان می‌شود و بعد کار نیک انجام می‌دهد و خوشحال می‌گردد و از آن حالت اول در می‌آید اگر آن حال اول که خوف وندامت است در او باشد، بهتر از آن است که کار نیک بکند و برای او عجب حاصل گردد. - . کافی 2: 313 -

**[ترجمه]

بیان

فیندم علیه ندامته مقام عجز و اعتراف بالتقصیر و هو مقام التائبین و هو محبوب لله تعالی فی تلک الحالة لأنه قال سبحانه إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ‌⁽²⁾و یعمل العمل فیسره ذلک المراد بالسرور هنا الإدلال بالعمل و استعظامه و إخراج نفسه عن حد التقصیر کما مر فیتراخی عن حاله تلک أی تصیر حاله بسبب هذا السرور و العجب أدون و أخص من حاله وقت الندامة مع کونها مقرونة بالمعصیة فی القاموس تراخی تقاعس أی تأخر و راخاه باعده و تراخی السماء أبطأ المطر و یدل علی أن العجب یبطل فضل الأعمال السابقة.

فلأن یکون علی حاله تلک خیر مما دخل فیه ضمیر دخل راجع إلی الرجل و ضمیر فیه إلی الموصول و یحتمل العکس و الفاء للتفریع و خیر خبر لأن یکون أی یکون علی حالة الندامة مع کونها مقرونة بالذنب خیر مما دخل فیه من العجب و إن کان مقرونا بالحسنة أو ذلک الذنب لکونه مقرونا بالندامة أفضل من تلک الحسنة المقرونة بالعجب أو هاتان الحالتان معا خیر من تینک الحالتین.

**[ترجمه]«فیندم علیه» پشیمانی او از روی عجز و اعتراف به کوتاهی خود بوده، که این مقام توبهکنندگان می‌باشد، اینکه فرد در آن حالت باشد، نزد خداوند محبوبتر است ، زیرا خدای متعال می فرماید: «إن الله یحب التوابین» - . بقر / 222 - و «یعمل العمل فیسره ذلک» منظور از شادی در اینجا، خرسند شدن به عمل و بزرگ شمردن آن و خود را از تقصیر مبرا دانستن است.همانطورکه بحثش گذشت «فیتراخی عن حاله تلک» به این معناست که حال او هنگام خوشحالی و عجب، کم ارزش‌تر از حال وی در هنگام پشیمانی است، با آنکه در آن حالت همراه با معصیت بوده است؛

«تراخی» در فرهنگ لغت به معنای تقاعس و تاخیر کردن و «راخاه» به معنای دور کردن، و «تراخی السماء» یعنی کند شدن باران ، و بر این دلالت دارد که عجب، فضیلتها وارزش اعمال باقی مانده گذشته را تباه می‌کند.

در جمله «فلان یکون علی حاله تلک خیر مما دخل فیه»، ضمیر مستتر در دخل به آن «رجل» باز می‌گردد، و مرجع ضمیر «فیه» موصول بوده، و ممکن است بر عکس باشد. حرف «فاء» در اینجا برای جدا ساختن و «خیر» خبر أن‌یکون می‌باشد، به این معنا که حالت پشیمانی و همراه با گناه برای او بهتر از عجبی است که همراه با خوشحالی از عمل باشد، و یا گناه همراه با پشیمانی برتر از عمل نیک همراه با عجب و خودپسندی است، و یا این دو حالت بهتر از آن دو حالت (عجب) است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: دَخَلَ رَجُلَانِ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ الْآخَرُ فَاسِقٌ فَخَرَجَا مِنَ الْمَسْجِدِ وَ الْفَاسِقُ صِدِّیقٌ وَ الْعَابِدُ فَاسِقٌ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یَدْخُلُ الْعَابِدُ الْمَسْجِدَ مُدِلًّا بِعِبَادَتِهِ یُدِلُّ بِهَا فَتَکُونُ فِکْرَتُهُ فِی ذَلِکَ وَ تَکُونُ فِکْرَةُ الْفَاسِقِ فِی التَّنَدُّمِ عَلَی فِسْقِهِ وَ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِمَّا صَنَعَ مِنَ الذُّنُوبِ‌⁽³⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 313.

2) 2. البقرة: 222.

3) 3. الکافی ج 2 ص 314.

**[ترجمه]کافی: یکی از اصحاب از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که دو مرد وارد مسجدی شدند یکی از آنها عابد بود و دیگری فاسق و بعد از آن که از مسجد بیرون شدند عابد فاسق شد و فاسق از زمره صدیقان در آمد و جزء نیکوکاران گردید.

علت آن بود که عابد در مسجد عبادت کرد و عجب و خودخواهی برای او حاصل شد و با این فکر و اندیشه از مسجد بیرون گردید ولی فاسق در مسجد از اعمال خود نادم گردید و استغفار کرد و از گناهان خود بازگشت. - . کافی 2: 314 -

**[ترجمه]

بیان

و الفاسق صدیق أی مؤمن صادق فی إیمانه کثیر الصدق و التصدیق قولا و فعلا قال الراغب الصدیق من کثر منه الصدق و قیل بل یقال ذلک لمن لم یکذب قط و قیل بل لمن لا یتأتی منه الکذب لتعوده الصدق و قیل بل لمن صدق بقوله و اعتقاده و حقق صدقه بفعله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]«و الفاسق صدیق» یعنی مومن صادقی که بسیار راستگو و در گفتار و کردار درستکار باشد، راغب می‌گوید: صدیق به کسی اطلاق می‌شود که صدق او زیاد باشد . گفته می‌شود: البته به کسی اطلاق می‌شود که هرگز دروغ نمی‌گوید، و گفته می‌شود: صدیق کسی است که به دلیل عادت به راستگویی، دروغ نمی‌گوید. و گفته می‌شود: به کسی اطلاق می‌شود که در اعتقاد و گفتار راستگو باشد و راستگویی خود را در عمل ثابت می‌کند. - . مفردات غریب القرآن: 277 -

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ یَعْمَلُ الْعَمَلَ وَ هُوَ خَائِفٌ مُشْفِقٌ ثُمَّ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْبِرِّ فَیَدْخُلُهُ شِبْهُ الْعُجْبِ بِهِ فَقَالَ هُوَ فِی حَالِهِ الْأُولَی وَ هُوَ خَائِفٌ أَحْسَنُ حَالًا مِنْهُ فِی حَالِ عُجْبِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: عبد الرحمن بن حجاج گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مردی کاری می‌کند و در عین حال ترسان می‌باشد، ولی بعد از آن کاری دیگر انجام می‌دهد و حالتی شبیه خودپسندی و رضایتمندی از عملکردش در او به وجود میآیدکدام یک از این دو عمل خوب است، امام علیه السّلام فرمودند: حالت اول که در او خوف و ترس وجود دارد، بهتر است از حالتی که برای او عجب و خوشحالی و مسرت دست می‌دهد. - . کافی 2: 314 -

**[ترجمه]

بیان

یعمل العمل أی معصیة أو مکروها أو لغوا و حمله علی الطاعة بأن یکون خوفه للتقصیر فی الشرائط کما قیل بعید لقلة فائدة الخبر حینئذ و إنما قال شبه العجب لبیان أنه یدخله قلیل من العجب یخرج به عن الخوف السابق فأشار فی الجواب إلی أن هذا أیضا عجب.

**[ترجمه]«یعمل العمل» یعنی معصیت و یا مکروهی و یا باطلی انجام دهد و و وتفسیر کردن آن به طاعت و عبادتی که بنده در آوردن شرائط آن کوتاهی ورزیده باشد بعید است چرا که فایده خبر در این زمان اندک است. و «شبه العجب» تنها برای بیان این است که عجب اندکی بر او وارد شده و او را از ترس پیشین خارج می‌کند، و در پاسخ به این نکته اشاره دارد که این نیز عجب محسوب می شود.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: بَیْنَمَا مُوسَی علیه السلام جَالِساً إِذْ أَقْبَلَ عَلَیْهِ إِبْلِیسُ وَ عَلَیْهِ بُرْنُسٌ ذُو أَلْوَانٍ فَلَمَّا دَنَا مِنْ مُوسَی خَلَعَ الْبُرْنُسَ وَ قَامَ إِلَی مُوسَی فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ مُوسَی مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا إِبْلِیسُ قَالَ أَنْتَ فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَکَ قَالَ إِنِّی إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَیْکَ لِمَکَانِکَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مُوسَی فَمَا هَذَا الْبُرْنُسُ قَالَ بِهِ أَخْتَطِفُ قُلُوبَ بَنِی آدَمَ فَقَالَ مُوسَی فَأَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ قَالَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُهُ وَ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِدَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ قَالَ کَیْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِینَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّیقِینَ قَالَ یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ أَنِّی

1) 1. مفردات غریب القرآن 277.

2) 2. الکافی ج 2 ص 314.

أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ أَلَّا یُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَیْسَ عَبْدٌ أَنْصِبُهُ لِلْحِسَابِ إِلَّا هَلَکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: هنگامی که موسی بن عمران علیه السّلام نشسته بود ناگهان شیطان رسید و در حالی که کلاه رنگارنگ به سر گذاشته بود کنار موسی علیه السّلام قرار گرفت.

شیطان کلاه خود را در آورد و در کنار موسی نشست و بر او سلام نمود، موسی گفت: شما که هستید گفت: من ابلیس هستم. گفت: تو ابلیس هستی خداوند خانه‌ات را خراب کند، شیطان اظهار داشت آمده‌ام به شما سلام کنم چون در نزد خداوند مقام داری.

موسی علیه السّلام به او گفت: این کلاه چیست بر سر نهاده‌ای گفت به این وسیله دل فرزندان آدم را بطرف خود جلب می‌کنم، موسی گفت: بمن بگو آن کدام گناه است که اگر فرزند آدم مرتکب شد بر او مسلط می‌کردی، گفت: هر گاه خودبین شود وعملش را بسیار ببیند، و گناهانش را کوچک بشمارد.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند متعال به داود فرمودند: ای داود گناهکاران را مژده بده و صدیقان را بترسان گفت: چگونه این کار را انجام دهم، فرمود: ای داود به گناهکاران مژده بده که من گناهان آنها را عفو می‌کنم و توبه را می‌پذیرم و به صدیقان هم بگو که خودبین نباشند و به اعمال خود مغرور نگردند و بدانند بندگان در هنگام حساب هلاک می‌گردند. - . کافی 2: 314 -

**[ترجمه]

بیان

البرنس بالضم و فی النهایة هو کل ثوب رأسه ملتزق به من دراعة أو جبة أو ممطر أو غیره قال الجوهری هو قلنسوة طویلة کان النساک یلبسونها فی صدر الإسلام و هو من البرس بکسر الباء القطن و النون زائدة و قیل إنه غیر عربی قال أنت أی أنت إبلیس و قیل خبر مبتدإ محذوف أی المسلم أنت و علی التقدیرین استفهام تعجبی.

فلا قرب الله دارک أی لا قربک الله منا أو من أحد و قیل أی حیرک الله و قیل لا تکون دارک قریبة من المعمورة کنایة عن تخریب داره إنما جئت لأسلم علیک أی لم أجئ لإضلالک فتبعدنی لأنه لا طمع لی فیک لقربک من الله أو سلامی علیک للمنزلة التی لک عند الله.

به أختطف یقال خطفه من باب علم و ضرب و اختطفه إذا استلبه و أخذه بسرعة و کان الألوان فی البرنس کانت صورة شهوات الدنیا و زینتها أو الأدیان المختلفة و الآراء المبتدعة أو الأعم و استحواذ الشیطان علی العبد غلبته علیه و استمالته إلی ما یریده منه.

أن لا یعجبوا قیل أن ناصبة و لا نافیة أو أن مفسرة و لا ناهیة و یعجبوا من باب الإفعال علی بناء المجهول أو علی بناء المعلوم نحو أغد البعیر و أقول الأول أظهر أنصبه کأضربه أی أقیمه و کونه علی بناء الإفعال بمعنی الإتعاب بعید إلا هلک أی استحق العذاب إذ جمیع الطاعات لا تفی بشکر نعمة واحدة من نعمه سبحانه و مع قطع النظر عن المناقشة فی شرائط العبادة فی غالب الناس المقاصة بالمعاصی‌⁽²⁾.

1) 1. الکافی: ج 2 ص 314.

2) 2. تتمة البیان أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 302، و نسخة الکمبانیّ هناک سقیم جدا.

**[ترجمه]«البرنس» با ضم، در «نهایه» هر لباسی است که کلاه ، بالاپوش بلند و گشاد و یا جبه و یا بارانی به آن پیوسته باشد.

جوهری می‌گوید: قلنسوه و یا شب‌کلاه بلندی که زاهدان در صدر اسلام می‌پوشیدند؛ و از «البرس» با کسره باء، به معنای پنبه بوده و نون زائد است. گفته می‌شود: این واژه عربی نیست؛ «قال أنت» یعنی تو ابلیس، و گفته می‌شود: خبر آن، مبتدای محذوف، یعنی: «المسلم أنت» و بر اساس دو تقدیر استفهام تعجبی است.

«فلا قرب الله دارک» یه این معناست که خداوند تو را به ما یا هیچ‌یک از بندگان نزدیک نگرداند، و گفته می شود: خانه تو آباد نباشد، کنایه از خانه خراب شدن شیطان است. «إنما جئت لأسلم علیک» یعنی برای گمراه کردن تو نیامده‌ام تا مرا از خود دور سازی، چرا که من به گمراهی تو طمع نبسته‌ام، زیرا تو به خداوند نزدیک هستی، و یا سلام من به تو به خاطر جایگاهی است که نزد خداوند داری.

«به أختطف»: خطفه بر وزن علم و ضرب است، إختطفه هنگامی است که به سرعت وی را بگیرد. ظاهرا رنگ‌های متفاوت موجود در کلاه، به شهوت‌های دنیوی و زینت‌های آن و ادیان مختلف و عقاید بدعت گذاری شده و یا اعم از آن باشد؛ «استحواذ الشیطان علی العبد» غلبه شیطان بر او و سوق دادن وی به سوی وسوسه‌های ابلیس است.

«أن لایعجبوا»، گفته می‌شود: أن ناصبه است و نه نافیه؛ و یا أن مفسره بوده و نه ناهیه؛ «یعجبوا» بر وزن افعال و فعل مجهول و یا معلوم است، مانند أغد البعیر (شتر غده درآورد)، من می گویم: مورد اول واضح‌تر است.

«أنصبه» (مانند أضربه: یعنی او را بر پا داشت، و بر وزن افعال به معنای خسته کردن، بعید است؛ «الا هلک» یعنی سزاوار عذاب و هلاکت میگردد،چون همه عبادتها هم نمیتواند

حتی به عنوان شکر یکی از نعمتهای پرودگار سبحان قرار گیرد، وهمچنین صرف نظر از بررسی شرایط عبادات، بیشتر مردم (اگر تمام عباداتشان را هم به صورت کامل وپسندیده و با همه شرائط به جای آورند) به در مقابل گناهانشان تقاص میشوند. - . توضیح تکمیلی از شرح کافی 2: 302 بیان شده است و نسخه کمبانی بسیار ضعیف است. - )

**[ترجمه]

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ مُوبِقَاتٌ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ‌⁽⁵⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مُهْلِکَاتٌ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ وَ کَذَا فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز آدمی را هلاک می‌کند، بخلی که اختیار آدم را بگیرد، هوای نفس که آدمی از آن پیروی کند و از خود راضی بودن شخص از خود(واعمالش). - . خصال 1: 41 -

و در روایت دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سه چیز آدمی را هلاک می‌کند و حدیث مشابه آن و نیز در وصیت رسول خدا صلی الله علیه و اله به امام علی علیه السلام نقل شده است. - خصال 1: 42، در دو حدیث. -

**[ترجمه]

«14»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ عَامِرِ بْنِ رِیَاحٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ الْإِسْکَافِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ هُنَّ قَاصِمَاتُ الظَّهْرِ رَجُلٌ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِیَ ذُنُوبَهُ وَ أُعْجِبَ بِرَأْیِهِ‌⁽⁷⁾.

1) 1. کذا، و هذا ذیل حدیث مر مثله عن الکافی الرقم 1.

2) 2. أمالی الصدوق ص 6.

3) 3. أمالی الصدوق ص 260.

4) 4. أمالی الصدوق ص 268.

5) 5. الخصال ج 1 ص 41.

6) 6. الخصال ج 1 ص 42، فی حدیثین.

7) 7. الخصال ج 1 ص 55.

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

4) 4. الخصال ج 2 ص 94.

5) 5. علل الشرائع ج 2 ص 246.

6) 6. راجع ج 69 ص 332- 414.

2) 2. علل الشرائع ج 2 ص 43.

3) 3. معانی الأخبار ص 140، و قوله:« یمشی أحدکم» أی یمشی فی قضاء حوائج الاخوان و سائر وجوه البر و الخیر.

4) 4. معانی الأخبار ص 244.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 46 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 38 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 184 من الحکم.

وَ قَالَ علیه السلام: عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: علی علیه السّلام فرمودند: گناهی که تو را ناراحت کند بهتر است از کار نیکی که تو را خوشحال کند و به خودستائی وادارد. - . نهج البلاغه، حکمت 46 -

علی علیه السّلام فرمودند: عجب و خودپسندی از همه چیز وحشت‌انگیزتر است. - . نهج البلاغه، حکمت 38 -

و نیز فرمودند: خودپسندی مانع می‌گردد که آدمی دنبال کمال برود. - . نهج البلاغه، حکمت 184 -

و نیز فرمودند: خودخواهی انسان یکی از حاسدان عقلش می‌باشد. - . نهج البلاغه، حکمت 212 -

**[ترجمه]

«26»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ الْمَدِینِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعُجْبِ الَّذِی یُفْسِدُ الْعَمَلَ فَقَالَ الْعُجْبُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ یُزَیَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَیَرَاهُ حَسَناً فَیُعْجِبَهُ وَ یَحْسَبَ أَنَّهُ یُحْسِنُ صُنْعاً وَ مِنْهَا أَنْ یُؤْمِنَ الْعَبْدُ بِرَبِّهِ فَیَمُنَّ عَلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ لِلَّهِ تَعَالَی عَلَیْهِ فِیهِ الْمَنُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار:علی بن سوید از امام ابو الحسن موسی علیه السّلام روایت می‌کند که از آن جناب سؤال کردم: کدام عجب است که عمل را فاسد می‌کند؟ فرمودند: عجب درجاتی دارد یکی از آنها این است که بنده‌ای کار زشت خود را نیکو می‌داند.

او خیال می‌کند کاری که انجام می‌دهد خوب می‌باشد فکر میکند کار خوبی انجام داده است و دیگر اینکه بنده مؤمن به خداوند ایمان می‌آورد و به خداوند برای ایمان خود منت می‌گذارد، در صورتی که خداوند بر او منت دارد که او را به ایمان هدایت کرده است. - . معانی الاخبار: 243 -

**[ترجمه]

«27»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الصَّیْقَلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَی مَلَکٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَخَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعَ أَرَضِینَ وَ أَشْیَاءَ فَلَمَّا رَأَی الْأَشْیَاءَ قَدِ انْقَادَتْ لَهُ قَالَ مَنْ مِثْلِی فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نُوَیْرَةً مِنْ نَارٍ قُلْتُ وَ مَا نُوَیْرَةٌ مِنْ نَارٍ قَالَ نَارٌ بِمِثْلِ أَنْمُلَةٍ قَالَ فَاسْتَقْبَلَهَا بِجَمِیعِ مَا خَلَقَ فَتَحَلَّلَتْ لِذَلِکَ حَتَّی وَصَلَتْ إِلَیْهِ لِمَا أَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السّلام روایت می‌کند که فرمودند خداوند متعال کار را به یکی از فرشتگان واگذاشت و او هفت آسمان و هفت زمین را با سایر اشیاء ایجاد کرد، هنگامی که متوجه شد همه اشیاء از او اطاعت می‌کنند گفت: کسی مانند من هست؟

در این هنگام خداوند متعال آتش کوچکی را فرستادند، گفتم آن آتش کوچک چه بود،؟گفت آتشی بود مانند سر انگشت، آن آتش آمد و هر چه او خلق کرده بود همه را نابود کرد تا آنگاه که به آن فرشته وحی رسید و همه اینها به خاطر عجب او بود. - . ثواب الاعمال: 224، و نیز در محاسن: 123 -

**[ترجمه]

«28»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ دُرُسْتَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْهُمْ علیهم السلام قَالَ: بَیْنَمَا مُوسَی جَالِسٌ إِذْ أَقْبَلَ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ مُوسَی أَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ قَالَ ذَلِکَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی نَفْسِهِ ذَنْبُهُ تَمَامَ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]قصص الانبیاء علیهم السلام: موسی علیه السلام نشسته بود مه ابلیس بر او عبور کرد، موسی به او فرمود: بگو کدام گناه است که اگر بنی آدم مرتکب شود، بر او چیره می شوی؟ پاسخ داد: هرگاه مغرور و خودپسند شود، عملش را زیاد بداند، و گناهانش را کم شمارد.

**[ترجمه]

«29»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یُحَدِّثُ قَالَ: مَرَّ عَالِمٌ بِعَابِدٍ وَ هُوَ یُصَلِّی قَالَ یَا هَذَا کَیْفَ صَلَاتُکَ قَالَ مِثْلِی یُسْأَلُ عَنْ هَذَا قَالَ بَلَی ثُمَّ قَالَ وَ کَیْفَ بُکَاؤُکَ فَقَالَ إِنِّی لَأَبْکِی حَتَّی تَجْرِیَ دُمُوعِی فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ تَضْحَکُ وَ أَنْتَ خَائِفٌ مِنْ رَبِّکَ أَفْضَلُ مِنْ بُکَائِکَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ بِعَمَلِکَ إِنَّ الْمُدِلَّ بِعَمَلِهِ مَا یَصْعَدُ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 212 من الحکم.

2) 2. معانی الأخبار ص 243.

3) 3. ثواب الأعمال ص 224، و تراه فی المحاسن ص 123.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: حَدِّثُوا عَنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ لَا حَرَجَ‌⁽¹⁾

و الحدیث- و أمثاله غیر یسیر کما سمعت من المؤلّف العلامة فی حدیث لعن الحائک- مما أوله الصادق أبو عبد اللّه علیه السلام، لما لم یمکنه رده علی رءوس الاشهاد روی الصدوق فی المعانی ص 158 بإسناده عن عبد الأعلی بن أعین قال: قلت لابی عبد اللّه علیه السلام جعلت فداک حدیث یرویه الناس أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال:« حدث عن بنی إسرائیل و لا حرج» قال: نعم قلت: فنحدث عن بنی إسرائیل بما سمعناه و لا حرج علینا؟ قال: أ ما سمعت ما قال صلّی اللّه علیه و آله:« کفی بالمرء کذبا أن یحدث بکل ما سمع» فقلت: فکیف هذا؟ قال: ما کان فی الکتاب أنّه کان فی بنی إسرائیل، فحدث أنّه کائن فی هذه الأمة، و لا حرج.

«35»

ختص، [الإختصاص] عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ هَلَکَ وَ مَنْ أُعْجِبَ بِرَأْیِهِ هَلَکَ وَ إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ قَالَ دَاوَیْتُ الْمَرْضَی فَشَفَیْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَبْرَأْتُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْمَوْتَی فَأَحْیَیْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْأَحْمَقَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَی إِصْلَاحِهِ فَقِیلَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ مَا الْأَحْمَقُ قَالَ الْمُعْجَبُ بِرَأْیِهِ وَ نَفْسِهِ الَّذِی یَرَی الْفَضْلَ کُلَّهُ لَهُ لَا عَلَیْهِ وَ یُوجِبُ الْحَقَّ کُلَّهُ لِنَفْسِهِ وَ لَا یُوجِبُ عَلَیْهَا حَقّاً فَذَاکَ الْأَحْمَقُ الَّذِی لَا حِیلَةَ فِی مُدَاوَاتِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس خودپسند شد هلاک می‌شود هر کس استبداد بخرج داد نابود می‌گردد، عیسی بن مریم علیه السّلام فرمود: من بیماران را به اذن خدا شفا دادم، افراد کور و پیس را به یاری خداوند سالم گردانیدم و مردگان را به اذن خدا زنده کردم، ولی نتوانستم احمق را معالجه کنم.

گفتند: یا روح اللَّه احمق کدام است، فرمودند: کسی که از خود راضی می‌باشد و به فکر و نیت خود عمل می‌کند و (به سخنان دیگران گوش نمی‌دهند)همه فضیلتها را فقط در خود واز آن خود میبیند وبرای کسی فضیلتی قائل نیست، وهمه حق را از آن خود میبیند (همیشه حق رابا خود میداند) و برای دیگران حقی قائل نیست، این را می‌گویند احمق که علاجی برای آن نمی‌باشد. - . اختصاص: 221 -

**[ترجمه]

«36»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی

1) 1. مصباح الشریعة: 24.

2) 2. مصباح الشریعة: 27.

3) 3. الاختصاص 221.

عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَیُّوبُ النَّبِیُّ علیه السلام حِینَ دَعَا رَبَّهُ یَا رَبِّ کَیْفَ ابْتَلَیْتَنِی بِهَذَا الْبَلَاءِ الَّذِی لَمْ تَبْتَلِ بِهِ أَحَداً فَوَ عِزَّتِکَ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّهُ مَا عَرَضَ لِی أَمْرَانِ قَطُّ کِلَاهُمَا لَکَ طَاعَةٌ إِلَّا عَمِلْتُ بِأَشَدِّهِمَا عَلَی بَدَنِی قَالَ فَنُودِیَ وَ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ بِکَ یَا أَیُّوبُ قَالَ فَأَخَذَ التُّرَابَ فَوَضَعَهُ عَلَی رَأْسِهِ ثُمَّ قَالَ أَنْتَ یَا رَبِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که فرمودند: ایوب پیغمبر فرمودند بار خدایا چگونه مرا به دردی مبتلا کردی که هیچ کس را به آن مبتلا نکردی، به عزتت سوگند همان گونه که می‌دانی اگر دو حادثه برای من پیش می‌آید و من می‌دانستم که هر دو مورد رضایت شما هستند من سخت‌ترین آنها را انتخاب می‌کردم.

امام علیه السّلام فرمودند: در این هنگام خداوند به ایوب خطاب فرمودند ای ایوب ،چه کسی توفیق انجام آن کار را به تو داد؟ ، در این جا ایوب علیه السّلام مشتی خاک بر سرش گذاشت و گفت: بار خدایا این‌ها از جانب تو بود. - . امالی طوسی 2: 275 -

**[ترجمه]

«37»

عِدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مُهْلِکَاتٌ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ هُوَ مُحْبِطٌ لِلْعَمَلِ وَ هُوَ دَاعِیَةُ الْمَقْتِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: سَیِّئَةٌ تَسُوؤُکَ خَیْرٌ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ قَالَ کَیْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِینَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّیقِینَ قَالَ یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ بِأَنِّی أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ أَنْ یُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَیْسَ عَبْدٌ یُعْجَبُ بِالْحَسَنَاتِ إِلَّا هَلَکَ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: فَإِنَّهُ لَیْسَ عَبْدٌ نَاقَشْتُهُ الْحَسَنَاتِ إِلَّا هَلَکَ.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ بِهِ أَمْرُ عِبَادِی وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ لَمَنْ یَجْتَهِدُ فِی عِبَادَتِهِ فَیَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَ لَذِیذِ وِسَادِهِ فَیَجْتَهِدُ وَ یُتْعِبُ نَفْسَهُ فِی عِبَادَتِی فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّیْلَةَ وَ اللَّیْلَتَیْنِ نَظَراً مِنِّی لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَیْهِ فَیَنَامُ حَتَّی یُصْبِحَ فَیَقُومُ مَاقِتاً لِنَفْسِهِ زَارِیاً عَلَیْهَا وَ لَوْ أُخَلِّی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یُرِیدُ مِنْ عِبَادَتِی لَدَخَلَهُ مِنْ ذَلِکَ الْعُجْبُ بِأَعْمَالِهِ فَیَأْتِیهِ مَا فِیهِ هَلَاکُهُ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ وَ رِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ حَتَّی یَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِینَ وَ جَازَ فِی عِبَادَتِهِ حَدَّ التَّقْصِیرِ فَیَتَبَاعَدُ مِنِّی عِنْدَ ذَلِکَ وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ تَقَرَّبَ إِلَیَّ.

وَ مِنْ طَرِیقٍ آخَرَ رَوَاهُ صَاحِبُ الْجَوَاهِرِ: بِزِیَادَةٍ عَلَی هَذَا الْکَلَامِ تَتِمَّةً لَهُ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 275.

2) 2. عدّة الداعی: 172.

فَلَا یَتَّکِلِ الْعَامِلُونَ عَلَی أَعْمَالِهِمُ الَّتِی یَعْمَلُونَهَا فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَعْمَارَهُمْ فِی عِبَادَتِی کَانُوا مُقَصِّرِینَ غَیْرَ بَالِغِینَ مَا یَطْلُبُونَ مِنْ کَرَامَتِی وَ النَّعِیمِ فِی جَنَّاتِی وَ رَفِیعِ دَرَجَاتِی فِی جِوَارِی وَ لَکِنْ رَحْمَتِی فَلْیَبْغُوا وَ الْفَضْلَ مِنِّی فَلْیَرْجُوا وَ إِلَی حُسْنِ الظَّنِّ بِی فَلْیَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِی عِنْدَ ذَلِکَ تَدَارَکُهُمْ وَ هِیَ تُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِی وَ مَغْفِرَتِی وَ أُلْبِسُهُمْ عَفْوِی فَإِنِّی أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ بِذَلِکَ تَسَمَّیْتُ.

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ لَمَنْ یَسْأَلُنِی الشَّیْ‌ءَ مِنْ طَاعَتِی فَأَصْرِفُهُ عَنْهُ مَخَافَةَ الْإِعْجَابِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام: یَا مَعْشَرَ الْحَوَارِیِّینَ کَمْ مِنْ سِرَاجٍ أَطْفَأَتْهُ الرِّیحُ وَ کَمْ مِنْ عَابِدٍ أَفْسَدَهُ الْعُجْبُ.

رَوَی سَعْدُ بْنُ أَبِی خَلَفٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکَ بِالْجِدِّ وَ لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَکَ مِنْ حَدِّ التَّقْصِیرِ فِی عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَی وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَا یُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عده الداعی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سه چیز موجب هلاکت و نابودی انسان است: بخلی که از آن اطاعت شود، هوی و هوسی که پیروی گردد. و عجب و غرور انسان به خود که موجب نابودی عمل و باعث خشم خداوند سبحان است. - . عده الداعی: 172 -

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: گناهی که تو را ناراحت کند بهتر از کار نیکی است که تو را به عجب وادارد.

امام صادق علیه السّلام فرمودند: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خداوند به داود علیه السّلام وحی کردند: ای داود گناهکاران را مژده بده و صدیقان را بترسان، داود گفت: چگونه گناهکاران را مژده بدهم و صدیقان را بترسانم.

خداوند فرمود: ای داود گناهکاران را بشارت بده که من گناهان آنها را می‌آمرزم و توبه آنان را قبول می‌کنم و صدیقان را بیم می‌دهم که از کارهای خود راضی به نظر نرسند و عجبی برای آنها حاصل نگردد، هر بنده‌ای که کار نیک بکند و عجب برایش حاصل گردد هلاک می‌شود.

امام باقر علیه السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند می‌فرماید من داناتر هستم که بندگان خود را چگونه اصلاح کنم، بعضی از بندگان من اهل عبادت هستند و از خواب بر می‌خیزند و نماز شب می‌خوانند و نفسش را در عبادت من به زحمت وسختی میافکند، ولی گاهی به خاطر نظر وعنایتی که به ایشان دارم اورا در یک شب یا دوشب به خوابآلودگی دچار میکنم، تادر همان حال بمانندو تا صبح میخوابد، پس صبح بر نفس خویش خشمگین شده و نفسش را سرزنش میکند و اگر اجازه دهم که هرشب موفق شود، عبادت مرا به جای آورد زا اعمال خویش دچار عجب میشود و در نتیجه گرفتار عجب وخودپسندی میشود که سبب هلاکت ونابودی او خواهد شد واز خودش به واسطه اعمالش راضی خواهد شدتا جایی که میپندارد به درجه عابدین رسیده است و فکر میکند که در عبادتش میتواند به اندازهای کوتاهی کند که سبب دوری از من خواهد شد در حالی که به گمان خودش به من نزدیک شده است

وصاحب جواهر این روایت را با اضافه عباراتی دیگر در حدیث، از طریق دیگری نقل کرده است که بقیه آن عبارتها این است: به هوش باشید که عاملان به خود به اعمالی که انجام دادهاند، اعتماد نکنند.اگر آنها پیوسته بکوشند و خویش را به رنج وسختی افکنند وتمام عمر خویش در راه عبادت، برای به دست آوردن نعمت هایی که دربهشت من وجود دارد وبرای رسیدن به درجههای والای در جوار من ، باز هم در عبادت من قاصر وناتوانند ولی آنها باید به رحمت من امیدوار باشند و به فضل و عنایت من خوشحال گردند و با حسن ظن به من اطمینان پیدا کنند، در این هنگام رحمت من آنان را فرا خواهد گرفت و من رحمان و رحیم می‌باشم و به همین صفت نام‌گذاری شده‌ام .

امام باقر علیه السّلام فرمودند: خداوند متعال می‌فرماید: بعضی از بندگان مؤمن من گاهی از من چیزی طلب می‌کنند من آنها را مایوس می‌کنم تا گرفتار عجب نگردند. - . عده الداعی: 174 -

مسیح علیه السّلام می‌فرمودند: ای حواریون چه بسا چراغهائی که باد آنها را خاموش می‌کند و چه بسا عبادت‌کنندگانی که عجب عبادت آنها را فاسد می‌گرداند.

امام صادق علیه السّلام فرمودند: همواره کوشش داشته باش و دست از کار نکش و خود را همواره مقصر بدان که در عبادت و طاعت خداوند کوتاهی کرده‌ای و بدان که خداوند هیچ گاه آن طور که شایسته است عبادت نمی‌شود. - . عده الداعی: 174 -

**[ترجمه]

«38»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُحَدِّثَ أَخَاکَ إِذَا رَجَوْتَ أَنْ تَنْفَعَهُ وَ تَحُثَّهُ وَ إِذَا سَأَلَکَ هَلْ قُمْتَ اللَّیْلَةَ أَوْ صُمْتَ فَحَدِّثْهُ بِذَلِکَ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقُلْ رَزَقَ اللَّهُ تَعَالَی ذَلِکَ وَ لَا تَقُولُ لَا فَإِنَّ ذَلِکَ کَذِبٌ.

1) 1. عدّة الداعی: 173.

2) 2. عدّة الداعی: 174.

**[ترجمه]اسرار الصلوه: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر امید داری که سخن گفتن با برادرت، او را سود بخشیده و وی را به عمل تشویق می‌کند، حقیقت را به او بگو. پس اگر پرسید: آیا شب به نماز برخاستی؟ و یا روزه گرفته ای؟ اگر این کار را انجام داده‌ای، واقعیت را به او بگو و پاسخ ده: خداوند آن را روزی‌ام ساخته است و پاسخ منفی نده، زیرا در این صورت دروغ گفته‌ای .

**[ترجمه]

باب 118 ذم السمعة و الاغترار بمدح الناس

روایات

أقول

قد سبق معنی السمعة فی باب الرئاء⁽¹⁾.

**[ترجمه]معنای «سمعه»، شهرت در باب ریا بیان شد. - . «السمعه» در حقیقت آوازه و نام نیکو است، فعلی است که در معنای مفعول به کار می‌رود، و در عرف محدثین و متشرعین، به عبادت‌هایی اطلاق می‌شود که برای خودنمایی و یاد کردن مردم از او به خیر و نیکی انجام می شود. و گفته می شود: شهرت با ریا متفاوت است، زیرا ریا تظاهر به چیزی است که با باطن شخص مخالف است و شهرت، اظهار چیزی است که با باطن موافق باشد اما به قصد شهرت صورت گیرد. -

**[ترجمه]

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْکِنَانِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ یَتَّبِعِ السُّمْعَةَ یُسَمِّعِ اللَّهُ بِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل فرمودند: هر کس طالب شهرت و ستایش باشد خداوند او را به(همین ویژگی) در میان مردم رسوا می‌کند.

**[ترجمه]

«2»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ خَالِهِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِمُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ: لَا تغرنک [یَغُرَّنَّکَ] النَّاسُ مِنْ نَفْسِکَ فَإِنَّ الْأَمْرَ یَصِلُ إِلَیْکَ دُونَهُمْ الْخَبَرَ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام باقر علیه السّلام به محمد بن مسلم فرمودند: مردم تو را فریب ندهند(که بخواهی نزد مردم عزیز شوی)همانا تمام امور(آثار همه کارهایت به خود تو باز میگردد نه مردم. - . امالی صدوق: 292؛ و عبارت «یسمع الله» از باب تفعیل بوده و گفته می‌شود: سمع الرجل: عیب او را فاش ساخته و عیب او را در میان مردم شایع نمود و او را رسوا ساخت. -

**[ترجمه]

«3»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی‌⁽⁴⁾قَالَ قَوْلُ الْإِنْسَانِ صَلَّیْتُ الْبَارِحَةَ وَ صُمْتُ أَمْسِ وَ نَحْوَ هَذَا ثُمَّ قَالَ علیه السلام إِنَّ قَوْماً کَانُوا یُصْبِحُونَ فَیَقُولُونَ صَلَّیْنَا الْبَارِحَةَ

1) 1. السمعة فی الأصل ما یسمع من صیت أو ذکر حسن- و هی فعلة بمعنی مفعولة و فی عرف المحدثین و المتشرعة ما یفعل من العبادات لیسمعه الناس أی یذکرونه بالخیر و الجمیل قیل: و الفرق بینها و بین الرئاء، أن الریاء هو التظاهر بما یخالف الباطن و السمعة هی اظهار ما یوافق الباطن بقصد الشهرة.

2) 2. أمالی الصدوق: 292 و قوله یسمع اللّه به من باب التفعیل یقال: سمع بالرجل: أذاع عنه عیبا و ندد به و شهره و فضحه.

3) 3. علل الشرائع ج 2 ص 286.

4) 4. النجم: 33.

وَ صُمْنَا أَمْسِ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لَکِنِّی أَنَامُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ وَ لَوْ أَجِدُ بَیْنَهُمَا شَیْئاً لَنِمْتُهُ‌⁽¹⁾.

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ وَ فَضَالَةُ عَنْ جَمِیلٍ: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]معانی الاخبار: جمیل گوید از امام صادق علیه السّلام سؤال کردم تفسیر آیه شریفه فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی{پس خودتان را پاک مشمارید. او به [حال] کسی که پرهیزگاری نموده داناتر است} چیست؟فرمودند مردی می‌گوید دیشب نماز گزاردم و یا دیروز روزه داشتم و مانند این‌ها از کارهائی که انجام می‌دهد و به رخ مردم می‌کشد .

بعد از آن امام علیه السّلام فرمود: گروهی صبح از خواب بر می‌خیزند و می‌گویند: ما دیشب نماز گزاردیم و یا دیروز نماز گزاردیم ولی علی علیه السّلام فرمودند: من هم شب می‌خوابم و هم روز، و اگر بین این دو هم وقتی پیدا شود، می‌خوابم. - . معانی الاخبار: 243 -

**[ترجمه]

«4»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، رُوِیَ: أَنَّ عَابِداً فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ سَأَلَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَقَالَ یَا رَبِّ مَا حَالِی عِنْدَکَ أَ خَیْرٌ فَأَزْدَادَ فِی خَیْرِی أَوْ شَرُّ فَأَسْتَعْتِبَکَ قَبْلَ الْمَوْتِ قَالَ فَأَتَاهُ آتٍ فَقَالَ لَهُ لَیْسَ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ قَالَ یَا رَبِّ وَ أَیْنَ عَمَلِی قَالَ کُنْتَ إِذَا عَمِلْتَ خَیْراً أَخْبَرْتَ النَّاسَ بِهِ فَلَیْسَ لَکَ مِنْهُ إِلَّا الَّذِی رَضِیتَ بِهِ لِنَفْسِکَ تَمَامَ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]روایت شده عابدی در بنی اسرائیل از خداوند سؤال کرد بار خدایا حالم در نزد شما چگونه می‌باشد؟ آیا وضعم خوب می‌باشد که بر نیکیها بیفزایم و یا حالم خوب نیست که کار نیک انجام دهم قبل از اینکه جهان را ترک کنم.

راوی گوید: یک نفر در خواب بر او ظاهر شد و گفت: تو اصلا در نزد خداوند خیری نداری، گفت بار خدایا پس عمل من چه شد فرمود: هنگامی که کار نیک می‌کردی به مردم اطلاع می‌دادی حالا چیزی نداری جز همان خوشنودی که از مردم برایت حاصل می‌شد.

**[ترجمه]

«5»

عِدَّةُ الدَّاعِی، رَوَی الْمُفَسِّرُونَ عَنِ ابْنِ جُبَیْرٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنِّی أَتَصَدَّقُ وَ أَصِلُ الرَّحِمَ وَ لَا أَصْنَعُ ذَلِکَ إِلَّا لِلَّهِ فَیُذْکَرُ مِنِّی وَ أُحْمَدُ عَلَیْهِ فَیَسُرُّنِی ذَلِکَ وَ أُعْجَبُ بِهِ فَسَکَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یَقُلْ شَیْئاً فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَی قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ إِلَی قَوْلِهِ أَحَداً⁽²⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَمِلَ حَسَنَةً سِرّاً کُتِبَتْ لَهُ سِرّاً فَإِذَا أَقَرَّ بِهَا مُحِیَتْ وَ کُتِبَتْ جَهْراً فَإِذَا أَقَرَّ بِهَا ثَانِیاً مُحِیَتْ وَ کُتِبَتْ رِئَاءً⁽³⁾.

1) 1. معانی الأخبار: 243.

2) 2. الکهف: 110.

3) 3. عدّة الداعی: 162.

**[ترجمه]عده الداعی: مردی خدمت حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله آمد و گفت: من صدقه می‌دهم، و صله رحم بجا می‌آورم و این کارها را برای خدا انجام می‌دهم، ولی مردم از این عمل اطلاع پیدا می‌کنند و مرا به نیکی یاد می‌کنند و من هم خوشحال می‌شوم و احساس لذت می‌کنم، رسول خدا سکوت کردند و چیزی نگفتند و بعد آیه شریفه قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ {بگو: «من هم مثل شما بشری هستم} فرود آمد. - . کهف / 110 -

• امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس کار نیکی در نهان انجام دهد، در نهان برای او نوشته می‌شود، ولی هر گاه او را آشکار کرد محو می‌گردد و آشکارا نوشته می‌گردد و اگر بار دیگر آشکار نمود پاک می‌شود و ریاء به حساب می‌آید. - . عده الداعی: 162 -

**[ترجمه]

باب 119 ذم الشکایة من الله و عدم الرضا بقسم الله و التأسف بما فات

الآیات

النساء: وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیماً⁽¹⁾

یوسف: قالَ إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‌⁽²⁾

{و زنهار، آنچه را خداوند به [سببِ] آن، بعضی از شما را بر بعضی [دیگر] برتری داده آرزو مکنید. برای مردان از آنچه [به اختیار] کسب کرده‌اند بهره‌ای است، و برای زنان [نیز] از آنچه [به اختیار] کسب کرده‌اند بهره‌ای است. و از فضل خدا درخواست کنید، که خدا به هر چیزی داناست.}

1) 1. النساء: 32.

2) 2. یوسف: 86.

3) 3. قرب الإسناد: 52.

4) 4. معانی الأخبار: 258.

اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السّلام فرمودند: هر کس به مؤمنی شکایت برد مانند آن است که به خداوند شکایت برده باشد، ولی کسی که به غیر مؤمن شکایت برد مانند این است از خداوند شکوه کرده باشد. - . معانی الاخبار: 407 -

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ عِبَاداً لَا یَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِینِهِمْ إِلَّا بِالْغِنَی وَ السَّعَةِ وَ الصِّحَّةِ فِی الْبَدَنِ فَأَبْلُوهُمْ بِالْغِنَی وَ السَّعَةِ وَ صِحَّةِ الْبَدَنِ فَیَصْلُحُ عَلَیْهِمْ أَمْرُ دِینِهِمْ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ لَعِبَاداً لَا یَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِینِهِمْ إِلَّا بِالْفَاقَةِ وَ الْمَسْکَنَةِ وَ السُّقْمِ فِی

1) 1. أمالی الصدوق: 248.

2) 2. أمالی الصدوق: 297.

3) 3. لم نجده فی العیون، و روی مثله الشیخ فی أمالیه ج 1 ص 229 بسند آخر.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 427 من الحکم.

أَبْدَانِهِمْ فَأَبْلُوهُمْ بِالْفَاقَةِ وَ الْمَسْکَنَةِ وَ السُّقْمِ فِی أَبْدَانِهِمْ فَیَصْلُحُ عَلَیْهِمْ أَمْرُ دِینِهِمْ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ أَمْرُ دِینِ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ لَمَنْ یَجْتَهِدُ فِی عِبَادَتِی فَیَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَ لَذِیذِ وِسَادِهِ فَیَجْتَهِدُ لِیَ اللَّیَالِیَ فَیُتْعِبُ نَفْسَهُ فِی عِبَادَتِی فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّیْلَةَ وَ اللَّیْلَتَیْنِ نَظَراً مِنِّی إِلَیْهِ وَ إِبْقَاءً عَلَیْهِ فَیَنَامُ حَتَّی یُصْبِحَ فَیَقُومُ وَ هُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ زَارٍ عَلَیْهَا وَ لَوْ أُخَلِّی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یُرِیدُ مِنْ عِبَادَتِی لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ مِنْ ذَلِکَ فَیُصَیِّرُهُ الْعُجْبُ إِلَی الْفِتْنَةِ بِأَعْمَالِهِ فَیَأْتِیهِ مِنْ ذَلِکَ مَا فِیهِ هَلَاکُهُ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ وَ رِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ حَتَّی یَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِینَ وَ جَازَ فِی عِبَادَتِهِ حَدَّ التَّقْصِیرِ فَیَتَبَاعَدُ مِنِّی عِنْدَ ذَلِکَ وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ فَلَا یَتَّکِلِ الْعَامِلُونَ عَلَی أَعْمَالِهِمُ الَّتِی یَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِی فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَعْمَارَهُمْ فِی عِبَادَتِی کَانُوا مُقَصِّرِینَ غَیْرَ بَالِغِینَ فِی عِبَادَتِهِمْ کُنْهَ عِبَادَتِی فِیمَا یَطْلُبُونَ عِنْدِی مِنْ کَرَامَتِی وَ النَّعِیمِ فِی جَنَّاتِی وَ رَفِیعِ دَرَجَاتِ الْعُلَی فِی جِوَارِی وَ لَکِنْ فَبِرَحْمَتِی فَلْیَثِقُوا وَ بِفَضْلِی فَلْیَفْرَحُوا وَ إِلَی حُسْنِ الظَّنِّ بِی فَلْیَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِی عِنْدَ ذَلِکَ تَدَارَکُهُمْ وَ مَنِّی یُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِی وَ مَغْفِرَتِی تُلْبِسُهُمْ عَفْوِی فَإِنِّی أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ وَ بِذَلِکَ تَسَمَّیْتُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خداوند متعال می‌فرماید: بعضی از بندگان مؤمن هستند که دین آنها فقط به مال و ثروت و تندرستی اصلاح می‌شود، از این جهت بدانها مال و صحت بدن میدهیم تا امر دین آنها به این وسیله درست شود.

گروهی دیگر از بندگان مؤمن کسانی می‌باشند که فقط از راه فقر و پریشانی و بیماری اصلاح می‌شوند از این جهت آنها را فقیر و پریشان می‌سازم و بدن‌های آنها را بیمار می‌گردانم، تا اصلاح شوند و من می‌دانم که دین بندگان مؤمن خود را چگونه اصلاح کنم،

و بعضی از بندگان مؤمنم کسانی‌اند که در عبادتم کوشا هستند، از بستر خواب و بالش نرم بر می خیزند و برای من شب زنده داری می کنند و خود را در عبادتم به مشقّت می اندازند، من او را یک شب یا دو شب به چرت می اندازم به خاطر لطفی که نسبت به او دارم و سلامتش را می خواهم ، او هم تا صبح می خوابد، سپس بر می خیزد و خود را سرزنش و توبیخ می کند.

در صورتی که اگر او را رها می کردم تا هر چه می خواهد مرا عبادت کند، این کار باعث خود بینی اش می شد، و این خود بینی او را نسبت به اعمالش می فریفت ، و این امر باعث هلاک و نابودیش می شد، به خاطر بزرگ بینی اعمالش و از خود راضی بودنش ، تا جایی که گمان می کرد که بر همه عبادت کنندگان برتری دارد و در عبادتش از حدّ تقصیر گذشته ، در این هنگام از من دور می شود، در حالی که گمان می کند به من نزدیک است .

کسانی که عملی انجام می دهند به اعمالشان اعتماد نکنند و تصور نکنند که این اعمال موجب می شود که آنها مستحق آن نتائجی باشند که من به آنها می‌دهم، زیرا هر چه تلاش کنند و خود را به زحمت بیندازند و عمر خود را در عبادت من بگذارند باز هم در عبادت من کوتاه آمده اند و به کنه عبادت من نمی رسند و با آن عبادت اندک نمی توانند به آنچه من به آنها می دهم دست یابند. (مثلا آنها چند سالی عبادت کردند ولی می خواهند میلیون ها سال تا ابد در بهشت متنعم باشند و به درجات بلند قرب من نائل شوند) آن پاداش با این اعمال با هم همخوانی نیست و اگر فضل و رحمت من نباشد با آن اعمال نمی توان به این نتایج عظیم رسید.

نابراین نباید به اعمال اعتماد کرد بلکه باید به رحمت من اعتماد کنند و به فضل من شاد و خوشحال باشند و به حسن ظن به من مطمئن باشند. (به همین سبب می گویند که پاداش های الهی از باب تفضل است نه استحقاق.)

همانا رحمت من در این موقع به سراغشان می آید و از تفضل من است که به رضوان من می‌رسند و به خاطر مقام مغفرت من است که مشمول عفو من واقع می شوند. من خداوندی هستم که رحمت واسعه و رحمت خاصه دارم (رحمت واسعه ی من تمام دوستان و دشمنان را شامل می شود و رحمت خاصه ی من مخصوص مؤمنان است) و من خودم نام خود را رحمان و رحیم گذاشته ام (زیرا می خواهم به بندگانم رحمت کنم). - . کافی 2: 60 -

**[ترجمه]

توضیح

الغنی بالکسر و القصر و بالفتح و المد ضد الفقر و السعة بالفتح و الکسر مصدر وسعه الشی‌ء بالکسر یسعه سعة و هی تأکید للغنی أو المراد بها کثرة الغنی و قد مر تأویل الاختبار مرارا فظهر أن اختلاف أحوالهم مبنی علی اختبارهم فیختبر بعضهم بالغنی لیظهر شکره أو کفرانه و لعلمه بأنه أصلح لدینه و بعضهم بالفقر لیظهر شکره أو شکایته و لعلمه بأنه أصلح لدینه و هکذا و بالجملة یختبر کلا منهم بما هو أصلح لدینه و دنیاه.

و الرقاد بالضم النوم أو هو خاص باللیل و الوساد بالفتح المتکأ و المخدة کالوسادة مثلثة و إضافة اللذیذ إلیه إضافة الصفة إلی الموصوف و الاجتهاد السعی و الجد فی العبادة و اللیالی منصوب بالظرفیة فأضربه بالنعاس کأنه علی الاستعارة

1) 1. الکافی ج 2 ص 60.

أی أسلطه علیه أو هو نظیر قوله تعالی فَضَرَبْنا عَلَی آذانِهِمْ‌⁽¹⁾قال الراغب الضرب إیقاع شی‌ء علی شی‌ء و لتصور اختلاف الضرب خولف بین تفاسیرها کضرب الشی‌ء بالید و العصا و ضرب الأرض بالمطر و ضرب الدراهم اعتبارا بضربه بالمطرقة و الضرب فی الأرض الذهاب فیه لضربها بالأرجل و ضرب الخیمة لضرب أوتادها و قال ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ⁽²⁾أی التحفتهم الذلة التحاف الخیمة لو ضربت علیه و منه استعیر فضربنا علی آذانهم و ضرب اللبن بعضه ببعض بالخلط⁽³⁾.

و فی القاموس نظر لهم رثی لهم و أعانهم و فی النهایة أبقیت علیه أبقی إبقاء إذا رحمته و أشفقت علیه و الاسم البقیا و قال المقت أشد البغض و قال زریت علیه زرایة إذا عتبته.

و العجب ابتهاج الإنسان و سروره بتصور الکمال فی نفسه و إعجابه بأعماله بظن کمالها و خلوصها و هذا من أقبح الأدواء النفسانیة و أعظم الآفات للأعمال الحسنة حتی

رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَشِیتُ عَلَیْکُمْ مَا هُوَ أَکْبَرُ مِنْ ذَلِکَ الْعُجْبَ.

و لا ینشأ ذلک إلا من جهل بآفات النفس و أدوائها و بشرائط الأعمال و مفسداتها و عظمة المعبود و جلاله و غنائه عن طاعة المخلوقین فیصیره العجب إلی الفتنة بأعماله أی إلی أن یفتتن بها و یحبها و یراها کاملة فائقة علی أعمال غیره أو إلی الضلالة أو الإثم بسبب أعماله و الأول أظهر.

قال فی القاموس الفتنة بالکسر إعجابک بالشی‌ء و الضلال و الإثم و الکفر و الفضیحة و العذاب و المحنة.

فلا یتکل العاملون علی أعمالهم التی یعملونها لثوابی لأنها و إن کان کاملة فهی فی جنب عظمة المعبود ناقصة و فی جنب الثواب الذی یرجونه قاصرة و کأن فی العبارة إشعارا بذلک و أیضا قد عرفت أن شرائط الأعمال و آفاتها کثیرة یخفی أکثرها علی الإنسان و فیه دلالة علی جواز العمل بقصد الثواب کما

1) 1. الکهف: 11.

2) 2. البقرة: 61، آل عمران 112.

3) 3. المفردات: 295.

مر تحقیقه.

فیما یطلبون أی فی جنب ما یطلبونه عندی و هی کرامتهم علی فی الدنیا و الآخرة و قربهم عندی فی جواری مجاورة رحمتی أو مجاورة أولیائی أو فی أمانی و لکن فبرحمتی و فی مجالس الشیخ‌⁽¹⁾

برحمتی فلیثقوا و فضلی فلیرجوا و فی غیره و من فضلی فلیرجوا و ما فی الکتاب أنسب بقوله تعالی قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا⁽²⁾و الباء متعلقة بفعل یفسره ما بعده و الفاء لمعنی الشرط کأنه قیل إن وثقوا بشی‌ء فبرحمتی فلیثقوا.

و إلی حسن الظن بی فلیطمئنوا أی ینبغی أن یروا أعمالهم قاصرة و یظنوا بسعة رحمته و عفوه قبولها فإن رحمتی عند ذلک تدارکهم أی تتلافاهم بحذف إحدی التاءین و فی المجالس و غیره تدرکهم قال الجوهری الإدراک اللحوق و استدرکت ما فات و تدارکته بمعنی و تدارک القوم أی تلاحقوا و منی بالفتح أی نعمتی یبلغهم رضوانی أی یوصلهم إلیه و فی المجالس و بمنی أبلغهم رضوانی و ألبسهم عفوی و فی فقه الرضا علیه السلام و منتی تبلغهم و رضوانی و مغفرتی تلبسهم‌⁽³⁾.

**[ترجمه]«الغنا» با کسر و قصر و فتح و مد، متضاد فقر است؛ «و السعه» با فتحه و کسره مصدر؛ «وسعه الشیء» با کسره، یسعه سعه تاکیدی غنا و ثروت بوده و یا منظور از آن ثروت زیاد است؛ شرح «الاختبار» بارها بیان شده، پس متفاوت بودن احوال آن‌ها ناشی از آزمایش آن‌هاست، پس برخی را با ثروت آزمایش می‌کند تا شکر و یا کفران وی مشخص شود، و به خاطر آگاهی حضرت حق به صلاح و مصلحت دین اوست، و برخی را با فقر آزمود تا شکرگزاری یا شکایت وی را بیازماید، و خداوند به مصلحت وی آگاه‌تر است، و به همین ترتیب، هر یک از آن‌ها را با همان چیزی که به مصلحت دین و دنیای آن‌هاست، می‌آزماید.

«الرقاد» با ضم، به معنای خواب بوده و یا منظور خواب شبانه است، «الوساد» با فتحه: بالش و «المخده» مانند بالش مثلثی است و اضافه شدن لذیذ به آن اضافه صفت به موصوف است؛ «الاجتهاد» تلاش و کوشش در عبادت؛ «اللیالی» ظرف منصوب، «فأضر به النعاس» گویا استعاره بوده، به این معنا که بر او چیره می‌سازیم، مانند این آیه شریفه: «فضربنا علی آذانهم» {پس در آن غار، بر گوشهایشان پرده زدیم} - . کهف / 11 -

راغب می‌گوید: «الضرب» زدن چیزی بر چیز دیگری است: و به دلیل اختلاف در معنای ضرب، تفسیرهای آن نیز متفاوت است، مانند: زدن چیزی با دست و عصا، و یا باران باریدن، سکه و درهم زدن به اعتبار زدن با چکش، «الضرب فی الارض» رفتن در روی زمین و ضربه زدن با پاها، ضرب الخیمه: زدن میخ‌ها و می‌گویند: «ضرب علیهم الذله» - . بقره / 61 و آل عمران / 112 -

مانند خیمه، پوششی از ذلت بر آن‌ها کشید، اگر به ان مثال بزنند، و عبارت «ضربنا علی آذانهم» (بر گوش‌های آن‌ها پرده زدیم)، ضرب اللبن: یعنی آن را بر هم زد و مخلوط کرد. - . مفردات: 295 -

در فرهنگ لغت: «نظر لهم» به ان ها کمک کرد و آن‌ها را یاری نمود. در کتاب نهایه، أبقیت علیه أقی إبقاء: هرگاه بر او رحم آوری و و بر او مهربانی نمایی، اسم آن: البقیا است. و می‌گویند: المقت: بغض و خشم زیاد را گویند، و «زرت علیه زرایه» هنگامی است که او را سرزنش کنی.

«العجب» شادی و خوشحالی انسان از تصور کمال نفس خود است، و «اعجابه باعماله»: گمان بر کمال و خلوص اعمال؛ و این زشت‌ترین بیماری روحی و بزرگ‌ترین آفت برای اعمال نیک است؛ تا آنجا که از رسول خدا صلی الله علیه و اله نقل شده است: «اگر گناه نکنید، از بدتر از گناه بر شما می‌ترسم: خودپسندی! و این بیماری تنها به دلیل نادانی نسبت به آفت‌های نفسی و دردهای نفسانی، و ناآگاهی از اعمال و شرائط آن، و عظمت معبود و جلال حق، و بی‌نیازی از اطاعت خلق است.

«فیصیره العجب الی الفتنه باعماله» یعنی به این وسیله آزمایش شده و اعمالش را دوست داشته و آن را بی‌نقص و کامل می‌پندارد و از اعمال دیگر برتر می شمارد، و یا به معنای گمراهی و گناه به خاطر اعمال است، معنای اول واضح‌تر می‌باشد.

در فرهنگ لغت: «الفتنه» با کسر، خرسند شدن به چیزی، گمراهی، گناه، کفر و رسوایی، عذاب و سختی را گویند.

«فلایتکل العاملون علی اعمالهم التی یعملونها لثوابی» زیرا این عمال حتی اگر کامل هم باشد، در برابر عظمت خالق، ناقص است؛ و در کنار پاداشی که به آن امید دارندکمبود داشته و ناقص است، در عبارت نیز به این نکته اشاره شده است.

علاوه بر این، می‌دانید که شرایط اعمال و آفت‌های آن بسیار زیاد بوده و بیشتر آنها بر انسان پوشیده است، و دلالت بر جایز بودن عمل به قصد ثواب دارد، شرح آن بیان شد .

«فیما یطلبون» یعنی در جذب آنچه می‌خواهند، «عندی» یعنی کرامت آن‌ها در دنیا و آخرت و نزدیکی آن‌ها به من است، «فی جواری» مجاورت رحمت من و یا مجاورت اولیای من و یا در امان من، «ولکن فبرحمتی» و در مجالس شیخ: - . ر. ک امالی طوسی 1: 168 و 215 - «برحمتی فلیتقوا و فضلی فلیفرحوا» و در نسخه‌های دگیر: «و من فضلی فلیرجوا» و آنچه در این کتاب آمده با این آیه شریفه: «قل بفضل الله و برحمته فبذلک فلیفرحوا» - . یونس / 58 - موافق‌تر ست؛ «باء» متلق به فعلی است که آنچه پس از آن آمده را تفسیر می‌نماید، «فاء» به معنای شرط بوده، گویا منظور خدا این است که: اگر به چیزی پناه می‌برید، پس به رحمت من پناه ببرید.

«و الی حسن الظن بی فلیطمئنوا» یعنی شایسته است اعمال خود را ناقص بدانند، و برای پذیرش آن به رحمت گسترده و عفو الهی امیدوار باشند؛ «فان رحمتی عند ذلک تدارکهم» یعنی «تتلافاهم» (جبران کردن) یکی از دو «تاء»، حذف شده و در مجالس و دیگر نسخه‌ها تدرکهم» امده است.

جوهر ی می‌گوید: الادراک: رسیدن، و استدرکت: آنچه از بین رفته است، و تدارکته نیز به همین معناست، و تدارک القوم: آخر آن‌ها به اولشان رسید؛ و «منی» با فتح، یعنی نعمت من؛ «یبلغهم رضوانی»: به رضوان و خشنودی من می‌رسند؛ در مجالس آمده: «و بمنی ابلغهم رضوانی و البسهم عفوی» تنها به فضل و منت خود آنان را به رضا و خشنودی خود رسانده و عفو و بخشش خود را شامل خود را بر آنان می‌پوشانم. - . مولف گرانقدر، مرحوم علامه (ره) یکبار آن را در ج70 : 389 و بار دیگر در ج 71: 146 بیان کرده‌اند، به این بخش‌ها مراجعه کنید. -

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَمْرِو بْنِ نُهَیْکٍ بَیَّاعِ الْهَرَوِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ لَا أَصْرِفُهُ فِی شَیْ‌ءٍ إِلَّا جَعَلْتُهُ خَیْراً لَهُ فَلْیَرْضَ بِقَضَائِی وَ لْیَصْبِرْ عَلَی بَلَائِی وَ لْیَشْکُرْ نَعْمَائِی أَکْتُبْهُ یَا مُحَمَّدُ مِنَ الصِّدِّیقِینَ عِنْدِی‌⁽⁴⁾.

1) 1. راجع أمالی الطوسیّ ج 1 ص 168 و 215.

2) 2. یونس: 58.

3) 3. أخرجه المؤلّف العلامة تارة فی ج 70 ص 389 و تارة فی ج 71 ص 146 فراجع.

4) 4. الکافی ج 2 ص 61.

**[ترجمه]کافی: عمرو بن نهیک گوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند متعال می‌فرماید: برای بنده مؤمن هر چه پیش آید برایش خیر است، او باید از مقدرات من راضی باشد و در گرفتاریها صبر کند و از نعمت‌ها سپاسگزاری نماید، ای محمد من او را از صدیقان بحساب خواهم آورد. - . کافی 2: 61 -

**[ترجمه]

بیان

بیاع الهروی أی بیاع الثوب المعمول فی هراة بخراسان لا أصرفه فی شی‌ء بالتخفیف و کأن فی بمعنی إلی کقوله تعالی وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَیْکَ نَفَراً مِنَ الْجِنِ‌⁽¹⁾أو علی بناء التفعیل یقال صرفته فی الأمر تصریفا فتصرف قلبته فتقلب و الصدیق الکثیر الصدق فی الأقوال و الأفعال بحیث یکون فعله لقوله موافقا أو الکثیر التصدیق للأنبیاء المتقدم فی ذلک علی غیره.

**[ترجمه]«بیان الهروی» یعنی فروشنده لباس معمول در هرات خراسان، «لاأصرفه فی شیء» با تخفیف است، و گویا «فی» به معنای «إلی» می باشد، همانطور که خدای متعال می فرماید: «و اذ صرفنا إلیک نفرا من الجن» {و چون تنی چند از جنّ را به سوی تو روانه کردیم} - . احقاف / 29 - و یا بر وزن تفعیل می باشد.

گفته می شود: صرفته فی الامر تصریفا فتصرف: او را دگرگون کردم و دگرگون شد؛ «الصدیق» کسی که در کردار و گفتار بسیار راستگو است، به گونه‌ای که حرف و عملش با هم یکی باشد، و یا کسی که پیامبران پیشین علیهم السلام را بسیار تصدیق می نماید و در این امر بر دیگران سبقت می گیرد.

**[ترجمه]

«14»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ علیه السلام یَا مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ فَإِنِّی إِنَّمَا أَبْتَلِیهِ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أُعَافِیهِ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَزْوِی عَنْهُ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ عَبْدِی فَلْیَصْبِرْ عَلَی بَلَائِی وَ لْیَشْکُرْ نَعْمَائِی وَ لْیَرْضَ بِقَضَائِی أَکْتُبْهُ فِی الصِّدِّیقِینَ عِنْدِی إِذَا عَمِلَ بِرِضَایَ وَ أَطَاعَ أَمْرِی‌⁽²⁾.

أَوْ لَمْ یَصْبِرْ.

**[ترجمه]«أن یسلم» با فتحه همزه و تقدیر «باء» یعنی «بأن یسلم»: تسلیم شود، از باب تفعیل و یا افعال است. «بما قضی الله» منظور بلا و مصیبت و کم شدن رزق و روزی و مانند آن است که انسان اختیاری در آن ندارد، «عظم الله أجره» ضمیر در این عبارت به قضاء بر می گردد، به عقیده متکلمان، منظور از اجر در اینجا عوض عمل بوده و نه پاداش همیشگی. ممکن است مرجع ضمیر

«من» باشد، که شامل اجر می شود، به این معنا که پاداش رضایت بر قضای و قدر الهی شامل حال او می‌شود، و یا اعم از آن می‌باشد. چرا که صفت‌های کمال‌گرا اجر دیگر عبادت‌ها را نیز افزایش می‌دهد.

همچنین عبارت «أحبط الله أجره» ممکن است چند وجه داشته باشد، ممکن است منظور از آن احباط پاداش رضا و احباط پاداش تقدیرات الهی نیز باشد، حدیث امام صادق علیه السلام تاکیدی بر مورد اول است، آنجا که می‌فرماید: پاداش مومنی که فرزند خود را از دست دهد، بهشت است، خواه بر این مصیبت صبر کند و خواه صبر نکند.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْإِیمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْکَانٍ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّوَکُّلُ عَلَی اللَّهِ وَ تَفْوِیضُ الْأَمْرِ إِلَی اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی امام صادق علیه السّلام به نقل از امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: ایمان چهار رکن دارد، به حکم خداوند راضی بودن، بر خدا توکل کردن، واگذاشتن کارها به خدا و تسلیم در برابر امر خدا. - . کافی 2: 47 -

**[ترجمه]

بیان

**[ترجمه]

بیان

مضمونه موافق لحدیث بعض الأشیاخ فإن قوله علیه السلام و من صبر و رضی إلخ المراد به أن الصبر و الرضا وقعا موقعهما فإن المقضی علیه لا محالة خیر له لا أنه إذا لم یصبر و لم یرض لم یکن خیرا له و لو حمل علی هذا الوجه و اعتبر المفهوم یحتمل

أن یکون الرضا سببا لمزید الخیریة و لو لم یکن إلا الأجر المترتب علی الصبر و الرضا لکفی فی ذلک مع أنه قد جرب أن الراضی بالسوء من القضاء تتبدل حاله سریعا من الشدة إلی الرخاء.

و قیل لا بد من القول بأن المفهوم غیر معتبر أو القول بأن ما قضاه الله شر له لفقده أجر الصبر و الرضا أو فی نظره بخلاف الصابر و الراضی فإنه خیر فی نظرهما و فی الواقع.

**[ترجمه]مضمون حدیث با روایت برخی از بزرگان(شیوخ) منطبق است، کلام حضرت علیه السلام که می‌فرماید: «و من صبر و رضی» تا آخر، به این معناست که صبر و رضایت در جایگاه خود قرار می‌گیرند، و آنچه که رخ می‌دهد قطعا به صلاح شخص خواهد بود، نه اینکه اگر صبر پیشه نکند و خشنود نباشد، برای او خیر نخواهد بود و اگر به این صورت تعبیر شود، ممکن است رضا و خشنودی باعث افزایش خیر گردد، و اگر فقط پاداش صبر و رضایت به وی تعلق گیرد، این برای بنده کفایت می کند، و حال آنکه می‌داند شخصی که به قضای الهی راضی و خشنود است، به سرعت از شدت و سختی به آسایش می‌رسد.

و گفته می‌شود: لازم به ذکر است بگوییم که مفهوم جمله اعتباری ندارد ، و یا اینکه بگوییم کسی که چنین اعتقادی دارد«قضای الهی برای او شر باشد»، به خاطر این است که پاداش صبر و رضا را از دست می‌دهد، و یا در اندیشه و به نظر این افراد(که رضا وصبر ندارند) قضا وتقدیرات الهی شر است، بر خلاف فرد صابر و راضی چرا که از نگاه این دو تمام تقدیرات الهی خیر هستند و در واقع هم اینچنین است

**[ترجمه]

«21»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: یَنْبَغِی لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَسْتَبْطِئَهُ فِی رِزْقِهِ وَ لَا یَتَّهِمَهُ فِی قَضَائِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام ابو الحسن اول علیه السّلام فرمودند:

سزاوار است کسانی که در مورد خداوند تعقل کرده واو را فهمیدهاند(که حکیم وعالم وغنی و...) از تأخیر روزی خود ناراحت نشوند و خدا را در برنامهریزی وتقدیراتی که برایش رقم زده، متهم نسازند. - . کافی 2: 61 -

**[ترجمه]

«22»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: الزُّهْدُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ

1) 1. الکافی ج 2 ص 60.

2) 2. الکافی ج 2 ص 61.

أَعْلَی دَرَجَةِ الزُّهْدِ أَدْنَی دَرَجَةِ الْوَرَعِ وَ أَعْلَی دَرَجَةِ الْوَرَعِ أَدْنَی دَرَجَةِ الْیَقِینِ وَ أَعْلَی دَرَجَةِ الْیَقِینِ أَدْنَی دَرَجَةِ الرِّضَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام سجاد علیه السّلام فرمودند: زهد ده جزء دارد، بالاترین درجه زهد پائین درجه ورع می‌باشد، بالاترین درجه ورع، پائین‌ترین درجه یقین است، و بالاترین درجه یقین پائین‌ترین درجه رضا بشمار می‌رود. - . کافی 2: 62 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی أن للزهد فی الدنیا و ترک الرغبة فیها مراتب تنتهی أعلاها إلی أدنی درجات الورع أی ترک المحرمات و الشبهات و له أیضا مراتب تنتهی أعلاها إلی أدنی درجات الرضا بقضاء الله فهو أعلی درجات القرب و الکمال.

**[ترجمه]حدیث بر این امر دلالت دارد که زهد در دنیا و ترک رغبت مراتبی دارد که بالاترین درجه آن، پایین تر از درجه ورع است، که همان ترک محرمات الهی و شبهات می‌باشد؛ و ورع نیز درجاتی دارد که بالاترین درجه آن، پایین‌ترین درجه رضا به قضای الهی می‌باشد، که بالاترین درجه قرب و کمال به شمار می رود.

**[ترجمه]

«23»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَقِیَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ فَقَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ کَیْفَ یَکُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً وَ هُوَ یَسْخَطُ قِسْمَهُ وَ یُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ وَ الْحَاکِمُ عَلَیْهِ اللَّهُ وَ أَنَا الضَّامِنُ لِمَنْ لَمْ یَهْجُسْ فِی قَلْبِهِ إِلَّا الرِّضَا أَنْ یَدْعُوَ اللَّهَ فَیُسْتَجَابَ لَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمودند: امام حسن مجتبی علیه السّلام به عبد اللَّه بن جعفرفرمودند: مؤمن چگونه مؤمن بحساب می‌آید در حالی که از بهره خود راضی نیست و مقامش را کوچک می‌شمارد، در حالی که خداوند بر همه چیزاو حاکم است، من ضمانت می‌کنم که هر کس در دل خود اندکی رضایت داشته باشد و دعا کند خداوند دعای او را مستجاب می‌کند. - . کافی 2: 62 -

**[ترجمه]

توضیح

کیف للإنکار مؤمنا أی کاملا فی الإیمان مستحقا لهذا الاسم و هو الواو للحال یسخط قسمه القسم بالکسر و هو النصیب أو بالفتح مصدر قسمه کضربه أو بکسر القاف و فتح السین جمع قسمة بالکسر مصدرا أیضا و علی الأول الضمیر البارز راجع إلی المؤمن و علی الأخیرین إما راجع إلیه أیضا بالإضافة إلی المفعول أو إلی الله.

و یحقر منزلته الضمیر راجع إلی المؤمن أیضا أی یحقر منزلته التی أعطاه الله إیاها بین الناس فی المال و العزة و غیرهما و قیل أی منزلته عند الله لأنه تعالی جعل ذلک قسما له لرفع منزلته فتحقیر القسم السبب لها تحقیر لها و ما ذکرنا أظهر و یمکن إرجاعه

إلی القسم أو إلی الله بالإضافة إلی الفاعل و الحاکم علیه الله الواو للحال و ضمیر علیه للمؤمن أو للقسم و قیل الحاکم عطف علی منزلته و الله بدل عن الحاکم أی و یحقر الحاکم علیه و هو الله لأن تحقیر حکم الحاکم تحقیر له و لا یخفی بعده و فی القاموس هجس الشی‌ء فی صدره یهجس خطر بباله أو هو أن یحدث نفسه فی صدره مثل الوسواس و یدل

1) 1. الکافی ج 2 ص 62.

2) 2. الکافی ج 2 ص 62.

علی أن الرضا بالقضاء موجب لاستجابة الدعاء.

**[ترجمه]«کیف» برای انکار است، «مومنا» یعنی به درجه کامل ایمان رسیده و لایق این نام شده‌اند، «و هو» واو حالیه؛ «یسخط قسمه» قسم با کسره و در جایگاه نصب بوده، و یا با فتحه و مصدر بر وزن ضرب می‌باشد ؛ و یا با کسره قاف و فتح سین (قِسَم) جمع قسمه با کسره نیز مصدر است؛ و در مورد اول ضمیر بارز به مومن بر می‌گردد و در موارد دیگر یا با اضافه به مفعول به مومن بر می‌گردد، و یا مرجع ضمیر «الله» است.

«و یحقر منزلته» مرجع ضمیر در اینجا نیز به مومن بر می‌گردد، یعنی منزلتی را که خداوند در بین مردم در مال وعزت و غیره داده است را کوچک میشمرد. گفته می شود: منزلت وی در نزد خدای متعال مد نظر است، زیرا خداوند آن را روزی وی کرده تا جایگاه او را بالا برد، «تحقیر القسم» به دلیل حقیر دانستن قسمت و بهره است، آنچه که بیان کردیم واضح‌تر است؛ و ممکن است با اضافه شدن به فاعل به «القسم» و یا به «الله» برگردد.

«الحاکم علیه الله» واو در این جمله حالیه است؛ و مرجع ضمیر در «علیه» به مومن و یا قسم است.

گفته می‌شود: «الحاکم» به «منزلته» عطف شده و «الله» بدل از حاکم بوده، به این معنا که حاکم بر خود را کوچک می‌شمارد؛ حاکمی که همان خداوند است، چرا که تحقیر حکم، تحقیر حاکم است، و عبارت پس از آن مشخص و واضح است.

در فرهنگ لغت: هجس الشیء فی صدره، «هجس» یعنی به ذهنش خطور کرد و یا به این معناست که چیزی شبیه وسوسه در قلبش به وجود آمد، و بر این دلالت دارد که راضی بودن به قضای الهی موجب استجابت دعا است.

**[ترجمه]

«24»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ یَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ قَالَ بِالتَّسْلِیمِ لِلَّهِ وَ الرِّضَا فِیمَا وَرَدَ عَلَیْهِ مِنْ سُرُورٍ أَوْ سَخَطٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: یکی از راویان گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم از کجا معلوم می‌گردد که مؤمن در حقیقت مؤمن می‌باشد، فرمود: از تسلیم در برابر خدا و راضی بودن از آنچه بر او وارد می‌گردد چه او را خوشحال کند و یا بد حال نماید. - . کافی 2: 62 -

**[ترجمه]

بیان

بأنه مؤمن أی متصف بکمال الإیمان بالتسلیم لله أی فی أحکامه و أوامره و نواهیه فیما ورد علیه أی من قضایاه و تقدیراته.

**[ترجمه]«بأنه مومن» یعنی به کمال ایمان موصوف باشد، «بالتسلیم» منظور در احکام و اوامر و نواهی الهی است، «فیما ورد علیه» قضا و قدر الهی مد نظر است .

**[ترجمه]

باب 120 الیأس من روح الله و الأمن من مکر الله

الآیات

الأعراف: أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللَّهِ فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ‌⁽²⁾

هود: وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ⁽³⁾

یوسف: یا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ‌⁽⁴⁾

الحجر: قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ‌⁽⁵⁾

1) 1. الکافی ج 2 ص 62.

2) 2. الأعراف: 99.

3) 3. هود 10- 11.

4) 4. یوسف: 87.

5) 5. الحجر: 55 و 56.

الإسراء: وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ کانَ یَؤُساً⁽¹⁾

الشعراء: إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِینَ وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا آمِنِینَ‌⁽³⁾

و قال: فَأَسْقِطْ عَلَیْنا کِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ‌⁽⁴⁾

العنکبوت: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ‌⁽⁶⁾

الروم: وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِینَ‌⁽⁸⁾

المؤمن: یا قَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ إلی قوله تعالی وَ قالَ الَّذِی آمَنَ یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْأَحْزابِ إلی قوله یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنادِ یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ ما لَکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ‌⁽⁹⁾

السجدة: وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ⁽¹⁰⁾

الطور: وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ‌⁽¹¹⁾

{آیا از مکر خدا خود را ایمن دانستند؟ [با آنکه] جز مردم زیانکار [کسی] خود را از مکر خدا ایمن نمی‌داند.}

• وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ * وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ * إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ - . هود / 10 - 11 -

{و اگر از جانب خود رحمتی به انسان بچشانیم، سپس آن را از وی سلب کنیم، قطعاً نومید و ناسپاس خواهد بود. و اگر -پس از محنتی که به او رسیده- نعمتی به او بچشانیم حتماً خواهد گفت: «گرفتاریها از من دور شد!» بی‌گمان، او شادمان و فخرفروش است. مگر کسانی که شکیبایی ورزیده و کارهای شایسته کرده‌اند [که] برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ خواهد بود.}

• یا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ‌ - . یوسف / 87 -

{ای پسران من، بروید و از یوسف و برادرش جستجو کنید و از رحمت خدا نومید مباشید، زیرا جز گروه کافران کسی از رحمت خدا نومید نمی‌شود.»}

• قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ‌ - . حجر / 55 و 56 -

{گفتند: «ما تو را به حق بشارت دادیم. پس، از نومیدان مباش.» گفت: «چه کسی -جز گمراهان- از رحمت پروردگارش نومید می‌شود؟»}

• وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ کانَ یَؤُساً - . اسرا / 83 -

{و چون به انسان نعمت ارزانی داریم، روی می‌گرداند و پهلو تهی می‌کند، و چون آسیبی به وی رسد نومید می‌گردد.}

• إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِینَ * وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ‌ - . شعرا / 138 - 139 -

{این جز شیوه پیشینیان نیست. و ما عذاب نخواهیم شد.»}

• أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا آمِنِینَ‌ - . شعرا / 146 -

{آیا شما را در آنچه اینجا دارید آسوده رها می‌کنند؟}

• فَأَسْقِطْ عَلَیْنا کِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ‌ - . شعرا / 187 -

{پس اگر از راستگویانی، پاره‌ای از آسمان بر [سر] ما بیفکن.»}

• وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی - . عنکبوت / 23 -

{و کسانی که آیات خدا و لقای او را منکر شدند، آنانند که از رحمت من نومیدند }

• فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ - . عنکبوت / 29 -

{و[لی] پاسخ قومش جز این نبود که گفتند: «اگر راست می گویی عذاب خدا را برای ما بیاور.»}

• وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ - . روم / 36 -

{و چون مردم را رحمتی بچشانیم، بدان شاد می‌گردند؛ و چون به [سزای] آنچه دستاورد گذشته آنان است، صدمه‌ای به ایشان برسد، بناگاه نومید می‌شوند.}

• وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِینَ‌ - . روم / 49 -

{و قطعاً پیش از آنکه بر ایشان فروریزد، [آری،] پیش از آن سخت نومید بودند.}

•

یا قَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ{ای قوم من، امروز فرمانروایی از آنِ شماست [و] در این سرزمین مسلطید} تا آنجا که می‌فرماید: وَ قالَ الَّذِی آمَنَ یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْأَحْزابِ{و کسی که ایمان آورده بود، گفت: «ای قوم من، من از [روزی] مثل روز دسته‌ها[ی مخالف خدا] بر شما می‌ترسم.} تا آنجا که می‌فرماید: یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنادِ * یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ ما لَکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ‌ - . مومن / 29 - 33 - {و ای قوم من، من بر شما از روزی که مردم یکدیگر را [به یاریِ هم] ندا درمی‌دهند، بیم دارم. روزی که پشت‌کنان [به عُنْف] بازمی‌گردید، برای شما در برابر خدا هیچ حمایتگری نیست}

•

وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ - . سجده / 49 -

{و چون آسیبی به او رسد مأیوس [و] نومید می‌گردد.}

• وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ‌ - . طور / 44 -

{و اگر پاره سنگی را در حال سقوط از آسمان ببینند می‌گویند: «ابری متراکم است.»}

**[ترجمه]

تفسیر

رَحْمَةً أی نعمة ثُمَّ نَزَعْناها أی سلبناها مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ شدید

1) 1. أسری: 83.

2) 2. الشعراء: 138 و 139.

3) 3. الشعراء: 146.

4) 4. الشعراء: 187.

5) 5. العنکبوت: 23.

6) 6. العنکبوت: 29.

7) 7. الروم: 36.

8) 8. الروم: 49.

9) 9. المؤمن: 29- 33.

10) 10. السجدة: 49.

11) 11. الطور: 44.

الیأس قنوط من أن تعود إلیه تلک النعمة المنزوعة قاطع رجاءه من سعة فضل الله کَفُورٌ عظیم الکفران لنعمه وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ کصحة بعد سقم و غنی بعد عدم و فی اختلاف الفعلین نکتة لا تخفی لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی أی المصائب التی ساءتنی و أحزنتنی إِنَّهُ لَفَرِحٌ أشر بطر مغتر بها فَخُورٌ علی الناس بما أنعم الله علیه قد شغله الفرح و الفخر عن الشکر و القیام بحقها

**[ترجمه]رَحْمَةً یعنی نعمتی، ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ یعنی از او گرفتیم، إِنَّهُ لَیَؤُسٌ شدید: یأس نا امیدی از بازگشت دوباره نعمتی است که از وی گرفته شده است و قطع امید کردن از فضل و کرم گسترده الهی.

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَبْعَثُ اللَّهُ الْمُقَنِّطِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُغَلَّبَةً وُجُوهُهُمْ یَعْنِی غَلَبَةَ السَّوَادِ عَلَی الْبَیَاضِ فَیُقَالُ لَهُمْ هَؤُلَاءِ الْمُقَنِّطُونَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَی‌⁽³⁾.

1) 1. معانی الأخبار: 177.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 57.

3) 3. نوادر الراوندیّ ص 18.

**[ترجمه]نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند ناامیدکنندگان را روز قیامت محشور می‌کند در حالی که سیاهی چهره آنها بر سفیدی غلبه دارد، مردم هنگامی که آنها را مشاهده می‌کنند می‌گویند اینها مردم را از رحمت خداوند دور می‌کردند. - . نوادر روندی: 18 -

**[ترجمه]

باب 121 کفران النعم

الآیات

یونس: وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی ضُرٍّ مَسَّهُ کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾

و قال سبحانه: وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیاتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنا یَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِیحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی أَنْفُسِکُمْ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

إبراهیم: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ⁽⁵⁾

النحل: وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

1) 1. یونس: 12.

2) 2. یونس: 21- 23.

3) 3. هود: 9- 11.

4) 4. إبراهیم: 28 و 29.

5) 5. إبراهیم: 34.

ثُمَّ إِذا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلی ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ إلی قوله تعالی أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ‌⁽⁴⁾

الإسراء: وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کانَ الْإِنْسانُ کَفُوراً أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلًا أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تارَةً أُخْری فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِما کَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنا بِهِ تَبِیعاً⁽⁵⁾

الکهف: وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَیْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَ حَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُما زَرْعاً کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَها وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً وَ کانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالًا وَ أَعَزُّ نَفَراً وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْها مُنْقَلَباً قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا لکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّی وَ لا أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَداً وَ لَوْ لا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مالًا وَ وَلَداً فَعَسی رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ

1) 1. النحل: 53- 55.

2) 2. النحل: 71- 72.

3) 3. النحل: 83.

4) 4. النحل: 112.

5) 5. أسری: 67- 69.

خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ یُرْسِلَ عَلَیْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً أَوْ یُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِیعَ لَهُ طَلَباً وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلی ما أَنْفَقَ فِیها وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها وَ یَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مُنْتَصِراً هُنالِکَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَواباً وَ خَیْرٌ عُقْباً⁽¹⁾

الحج: وَ هُوَ الَّذِی أَحْیاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ⁽²⁾

العنکبوت: فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ إلی قوله تعالی أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ یَکْفُرُونَ‌⁽³⁾

الروم: وَ إِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ لَئِنْ أَرْسَلْنا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ‌⁽⁵⁾

لقمان: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیاتِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ وَ إِذا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا کُلُّ خَتَّارٍ کَفُورٍ⁽⁶⁾

سبأ: لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی

1) 1. الکهف: 32- 44.

2) 2. الحجّ: 66.

3) 3. العنکبوت: 65- 67.

4) 4. الروم: 33- 34.

5) 5. الروم: 51.

6) 6. لقمان: 31- 32.

الَّتِی بارَکْنا فِیها قُریً ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ⁽¹⁾

الزمر: إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفَّارٌ⁽²⁾

و قال تعالی: وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ ما کانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلًا إِنَّکَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ⁽³⁾

السجدة: لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَیْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هذا لِی وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ‌⁽⁴⁾

حمعسق: وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ⁽⁵⁾

الدهر: إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالًا وَ سَعِیراً⁽⁶⁾

عبس: قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ کَلَّا لَمَّا یَقْضِ ما أَمَرَهُ‌⁽⁷⁾

العادیات: إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ⁽⁸⁾

1) 1. سبأ: 15- 19.

2) 2. الزمر: 3.

3) 3. الزمر: 8.

4) 4. السجدة: 49- 51.

5) 5. الشوری: 48.

6) 6. الدهر: 40.

7) 7. عبس: 17- 23.

8) 8. العادیات: 6 و هذا الباب لم یخرج أحادیثه.

{و چون انسان را آسیبی رسد، ما را -به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده- می‌خواند، و چون گرفتاریش را برطرف کنیم چنان می‌رود که گویی ما را برای گرفتاریی که به او رسیده، نخوانده است. این گونه برای اسرافکاران آنچه انجام می‌دادند زینت داده شده است.}

• وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیاتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنا یَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ * هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِیحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ * فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی أَنْفُسِکُمْ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ - . یونس / 21 - 23 -

{و چون مردم را پس از آسیبی که به ایشان رسیده است، رحمتی بچشانیم، بناگاه آنان را در آیات ما نیرنگی است. بگو: «نیرنگ خدا سریع‌تر است.» در حقیقت، فرستادگان [=فرشتگان] ما آنچه نیرنگ می‌کنید می‌نویسند. او کسی است که شما را در خشکی و دریا می‌گرداند، تا وقتی که در کشتیها باشید و آنها با بادی خوش، آنان را ببرند و ایشان بدان شاد شوند [بناگاه] بادی سخت بر آنها وَزَد و موج از هر طرف بر ایشان تازد و یقین کنند که در محاصره افتاده‌اند، در آن حال خدا را پاکدلانه می‌خوانند که: «اگر ما را از این [ورطه] برهانی، قطعاً از سپاسگزاران خواهیم شد.» پس چون آنان را رهانید، ناگهان در زمین بناحقّ سرکشی می‌کنند. ای مردم، سرکشی شما فقط به زیان خود شماست. [شما] بهره زندگی دنیا را [می‌طلبید]. سپس بازگشت شما به سوی ما خواهد بود. پس شما را از آنچه انجام می‌دادید باخبر خواهیم کرد.}

• أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ * جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ - . ابراهیم / 28 و 29 -

{آیا به کسانی که [شکر] نعمت خدا را به کفر تبدیل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت درآوردند ننگریستی؟ [در آن سرای هلاکت که] جهنم است [و] در آن وارد می‌شوند، و چه بد قرارگاهی است.} و خدای متعال می‌فرماید: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ - . ابراهیم / 34 - {و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد، و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار درآورید. قطعاً انسان ستم‌پیشه ناسپاس است.}

• وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ * ثُمَّ إِذا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‌ - . نحل / 53 - 55 -

{و چون آن آسیب را از شما برطرف کرد، آنگاه گروهی از شما به پروردگارشان شرک می‌ورزند. [بگذار] تا آنچه را به ایشان عطا کرده‌ایم ناسپاسی کنند. اکنون برخوردار شوید، و[لی] زودا که بدانید.}

• وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلی ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ

{و خدا بعضی از شما را در روزی بر بعضی دیگر برتری داده است. و[لی] کسانی که فزونی یافته‌اند، روزیِ خود را به بندگان خود نمی‌دهند تا در آن با هم مساوی باشند. آیا باز نعمت خدا را انکار می‌کنند؟} تا آنجا که می‌فرماید: أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ - . نحل / 71 - 72 - {آیا [باز هم] به باطل ایمان می‌آورند و به نعمت خدا کفر می‌ورزند؟}

• یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ‌ - . نحل / 112 -

{نعمت خدا را می‌شناسند، اما باز هم منکر آن می‌شوند و بیشترشان کافرند.}

• وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ‌ - . نحل / 112 -

{و خدا شهری را مثل زده است که امن و امان بود [و] روزیش از هر سو فراوان می‌رسید، پس [ساکنانش] نعمتهای خدا را ناسپاسی کردند، و خدا هم به سزای آنچه انجام می‌دادند، طعم گرسنگی و هراس را به [مردم] آن چشانید.}

• وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کانَ الْإِنْسانُ کَفُوراً * أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلًا * أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تارَةً أُخْری فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِما کَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنا بِهِ تَبِیعاً

{و چون در دریا به شما صدمه‌ای برسد، هر که را جز او می‌خوانید ناپدید [و فراموش] می‌گردد، و چون [خدا] شما را به سوی خشکی رهانید، رویگردان می‌شوید، و انسان همواره ناسپاس است. مگر ایمن شدید از اینکه شما را در کنار خشکی در زمین فرو برد یا بر شما طوفانی از سنگریزه‌ها بفرستد، سپس برای خود نگاهبانی نیابید. یا [مگر] ایمن شدید از اینکه بار دیگر شما را در آن [دریا] باز گرداند و تندبادی شکننده بر شما بفرستد و به [سزای] آنکه کفر ورزیدید غرقتان کند؛ آنگاه برای خود در برابر ما کسی را نیابید که آن را دنبال کند؟}

• وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَیْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَ حَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُما زَرْعاً * کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَها وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً وَ کانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالًا وَ أَعَزُّ نَفَراً * وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً* وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْها مُنْقَلَباً * قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا لکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّی وَ لا أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَداً *

وَ لَوْ لا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مالًا وَ وَلَداً * فَعَسی رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ یُرْسِلَ عَلَیْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً * أَوْ یُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِیعَ لَهُ طَلَباً * وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلی ما أَنْفَقَ فِیها وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها وَ یَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً* وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مُنْتَصِراً* هُنالِکَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَواباً وَ خَیْرٌ عُقْباً

{و برای آنان، آن دو مرد را مَثَل بزن که به یکی از آنها دو باغ انگور دادیم و پیرامون آن دو [باغ] را با درختان خرما پوشاندیم، و میان آن دو را کشتزاری قرار دادیم. هر یک از این دو باغ محصول خود را [به موقع] می‌داد و از [صاحبش] چیزی دریغ نمی‌ورزید، و میان آن دو [باغ] نهری روان کرده بودیم. و برای او میوه فراوان بود. پس به رفیقش -در حالی که با او گفت و گو می‌کرد- گفت: «مال من از تو بیشتر است و از حیث افراد از تو نیرومندترم.»

و در حالی که او به خویشتن ستمکار بود، داخل باغ شد [و] گفت: «گمان نمی‌کنم این نعمت هرگز زوال پذیرد.» و گمان نمی‌کنم که رستاخیز بر پا شود، و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانده شوم قطعاً بهتر از این را در بازگشت، خواهم یافت.

رفیقش - در حالی که با او گفت و گو می‌کرد- به او گفت: «آیا به آن کسی که تو را از خاک، سپس از نطفه آفرید، آنگاه تو را [به صورت] مردی درآورد، کافر شدی؟» اما من [می‌گویم:] اوست خدا، پروردگار من، و هیچ کس را با پروردگارم شریک نمی‌سازم.

و چون داخل باغت شدی، چرا نگفتی: ماشاء الله، نیرویی جز به [قدرت] خدا نیست. اگر مرا از حیث مال و فرزند کمتر از خود می‌بینی،

امید است که پروردگارم بهتر از باغ تو به من عطا فرماید، و بر آن [باغ تو] آفتی از آسمان بفرستد، تا به زمینی هموار و لغزنده تبدیل گردد؛ یا آب آن [در زمین] فروکش کند تا هرگز نتوانی آن را به دست آوری.»

[تا به او رسید آنچه را باید برسد] و [آفت آسمانی] میوه‌هایش را فرو گرفت. پس برای [از کف دادن] آنچه در آن [باغ] هزینه کرده بود، دستهایش را بر هم می‌زد در حالی که داربستهای آن فرو ریخته بود. و [به حسرت] می‌گفت: «ای کاش هیچ کس را شریک پروردگارم نمی‌ساختم.» و چون داخل باغت شدی، چرا نگفتی: ماشاء الله، نیرویی جز به [قدرت] خدا نیست. اگر مرا از حیث مال و فرزند کمتر از خود می‌بینی، امید است که پروردگارم بهتر از باغ تو به من عطا فرماید، و بر آن [باغ تو] آفتی از آسمان بفرستد، تا به زمینی هموار و لغزنده تبدیل گردد؛

و او را در برابر خدا گروهی نبود، تا یاریش کنند، و توانی نداشت که خود را یاری کند. در آنجا [آشکار شد که] یاری به خدایِ حق تعلق دارد. اوست بهترین پاداش و [اوست] بهترین فرجام}

• وَ هُوَ الَّذِی أَحْیاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ

{و اوست که شما را زندگی بخشید، سپس شما را می‌میراند، و باز زندگی [نو] می دهد. حقا که انسان سخت ناسپاس است.}

• فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ* لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

{و هنگامی که بر کشتی سوار می‌شوند، خدا را پاکدلانه می‌خوانند، و[لی] چون به سوی خشکی رساند و نجاتشان داد، بناگاه شرک می‌ورزند. بگذار تا به آنچه بِدیشان داده‌ایم انکار آورند و بگذار تا برخوردار شوند، زودا که بدانند.} تا آنجا که می‌فرماید: أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ یَکْفُرُونَ - . عنکبوت / 65 - 67 - {آیا به باطل ایمان می‌آورند و به نعمت خدا کفر می‌ورزند؟}

• وَ إِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ* لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ - . روم / 33 - 34 -

{و چون مردم را زیانی رسد، پروردگار خود را، در حالی که به درگاه او توبه می‌کنند، می‌خوانند، و آنگاه که از جانب خود رحمتی به آنان چشانید، بناگاه دسته‌ای از ایشان به پروردگارشان شرک می‌آورند. بگذار تا به آنچه بدانها عطا کرده‌ایم کفران ورزند. [بگو:] برخوردار شوید، زودا که خواهید دانست} و می‌فرماید: وَ لَئِنْ أَرْسَلْنا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُون{و اگر بادی [آفت‌زا] بفرستیم و [کِشت خود را] زردشده ببینند، قطعاً پس از آن کفران می‌کنند.} - أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیاتِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ * وَ إِذا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا کُلُّ خَتَّارٍ کَفُور - لقمان / 31 - 32 - {آیا ندیده‌ای که کشتیها به نعمت خدا در دریا روان می‌گردند تا برخی از نشانه‌های [قدرت] خود را به شما بنمایاند؟ قطعاً در این [قدرت نمایی،] برای هر شکیبای سپاسگزاری، نشانه‌هاست.

و چون موجی کوه‌آسا آنان را فرا گیرد، خدا را بخوانند و اعتقاد [خود] را برای او خالص گردانند، و[لی] چون نجاتشان داد و به خشکی رساند برخی از آنان میانه‌رو هستند، و نشانه‌های ما را جز هر خائن ناسپاسگزاری انکار نمی‌کند.}

• لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بارَکْنا فِیها قُریً ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ - . سبأ / 15 - 19 - {قطعاً برای [مردم] سبا در محلّ سکونتشان نشانه [رحمتی] بود: دو باغستان از راست و چپ [به آنان گفتیم:] از روزیِ پروردگارتان بخورید و او را شکر کنید. شهری است خوش و خدایی آمرزنده. پس روی گردانیدند، و بر آن سیل [سدّ] عَرِم را روانه کردیم، و دو باغستان آنها را به دو باغ که میوه‌های تلخ و شوره‌گز و نوعی از کُنارِ تُنُک داشت تبدیل کردیم.

این [عقوبت] را به [سزای] آنکه کفران کردند به آنان جزا دادیم؛ و آیا جز ناسپاس را به مجازات می‌رسانیم؟ و میان آنان و میان آبادانیهایی که در آنها برکت نهاده بودیم شهرهای متّصل به هم قرار داده بودیم، و در میان آنها مسافت را، به اندازه، مقرر داشته بودیم. در این [راه]ها، شبان و روزان آسوده‌خاطر بگردید.

تا گفتند: «پروردگارا، میان [منزلهای] سفرهایمان فاصله انداز.» و بر خویشتن ستم کردند. پس آنها را [برای آیندگان، موضوعِ] حکایتها گردانیدیم، و سخت تارومارشان کردیم؛ قطعاً در این [ماجرا] برای هر شکیبای سپاسگزاری عبرتهاست.}

•

إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفَّار {در حقیقت، خدا آن کسی را که دروغ‌پردازِ ناسپاس است هدایت نمی‌کند.} و می‌فرماید: وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ ما کانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلًا إِنَّکَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ - . زمر / 3 - {و چون به انسان آسیبی رسد، پروردگارش را -در حالی که به سوی او بازگشت‌کننده است- می‌خواند؛ سپس چون او را از جانب خود نعمتی عطا کند، آن [مصیبتی] را که در رفعِ آن پیشتر به درگاه او دعا می‌کرد، فراموش می‌نماید و برای خدا همتایانی قرار می‌دهد تا [خود و دیگران را] از راه او گمراه گرداند. بگو: «به کفرت اندکی برخوردار شو که تو از اهل آتشی.»}

•

لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَیْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ * وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هذا لِی وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ* وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ‌ - . سجده / 49 - 51 - {انسان از دعای خیر خسته نمی‌شود، و چون آسیبی به او رسد مأیوس [و] نومید می‌گردد.

و اگر از جانب خود رحمتی -پس از زیانی که به او رسیده است- بچشانیم، قطعاً خواهد گفت: «من سزاوار آنم و گمان ندارم که رستاخیز برپا شود، و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانیده شوم، قطعاً نزد او برایم خوبی خواهد بود. «پس بدون شکّ، کسانی را که کفران کرده‌اند، به آنچه انجام داده‌اند آگاه خواهیم کرد، و مسلماً از عذابی سخت به آنان خواهیم چشانید. و چون انسان را نعمت بخشیم، روی برتابد و خود را کنار کشد، و چون آسیبی بدو رسد دست به دعای فراوان بردارد.}

•

وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ - . شوری / 48 - {پس اگر روی برتابند، ما تو را بر آنان نگهبان نفرستاده‌ایم. بر عهده تو جز رسانیدن [پیام] نیست، و ما چون رحمتی از جانب خود به انسان بچشانیم، بدان شاد و سرمست گردد، و چون به [سزای] دستاورد پیشین آنها، به آنان بدی رسد، انسان ناسپاسی می‌کند.}

•

إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً* إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالًا وَ سَعِیراً - . دهر / 40 - {ما راه را بدو نمودیم؛ یا سپاسگزار خواهد بود و یا ناسپاسگزار. ما برای کافران زنجیرها و غلّ‌ها و آتشی فروزان آماده کرده‌ایم.}

•

قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ * مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ *ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ کَلَّا لَمَّا یَقْضِ ما أَمَرَهُ‌ - . عبس / 17 -23 - {کشته باد انسان، چه ناسپاس است! او را از چه چیز آفریده است؟ از نطفه‌ای خلقش کرد و اندازه مقرّرش بخشید. سپس راه را بر او آسان گردانید. آنگاه به مرگش رسانید و در قبرش نهاد. سپس چون بخواهد او را برانگیزد. ولی نه! هنوز آنچه را به او دستور داده، به جای نیاورده است.}

•

إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ - . عادیات / 6؛ احادیث این باب ذکر نشده است. - {که انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است}

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

**[ترجمه]

کلمة الناشر

بسمه تعالی

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی رسوله محمّد و آله الطیّبین الطاهرین المعصومین.

و بعد: فقد منّ اللّه العزیز علینا بفضله و إنعامه حیث اختارنا للقیام بنشر تراث أهل البیت علیهم الصلاة و السلام و منها هذه الموسوعة الکبیرة الفذّة التی لم ینسخ علی منوالها و لم یعمل علی شاکلتها نسأل اللّه العزیز أن یوفّقنا لهذه الخدمة المرضیة إنّه ولیّ التوفیق.

و لقد یسّر اللّه إنجاز عدتنا بانتشار أجزاء البحار متوالیا فخرج بعون اللّه و له الشکر حتی الآن أحد و عشرون جزءا من غرر أجزاء البحار و سینتشر سائر أجزائها غیر المطبوعة علی هذا النمط و اللّه ولیّ التوفیق.

مدیر المکتبة الإسلامیّة الحاجّ السیّد اسماعیل الکتابچیّ و أخواته

اشارة

تتمة أبواب مکارم الأخلاق

باب 94 فضل الفقر و الفقراء و حبهم و مجالستهم و الرضا بالفقر و ثواب إکرام الفقراء و عقاب من استهان بهم

الآیات

تفسیر

الأخبار

«1»

«2»

بیان

«3»

بیان

«4»

بیان

«5»

بیان

أقول

«6»

بیان

«7»

بیان

«8»

بیان

«9»

بیان

«10»

بیان

«11»

بیان

«12»

بیان

«13»

بیان

أقول

«14»

بیان

«15»

بیان

«16»

بیان

«17»

بیان

«18»

بیان

«19»

بیان

«20»

بیان

«21»

بیان

«22»

بیان

«23»

بیان

«24»

بیان

«25»

بیان

«26»

توضیح

«27»

بیان

«28»

بیان

«29»

توضیح

«30»

«31»

«32»

«33»

«34»

«35»

«36»

«37»

«38»

«39»

«40»

«41»

«42»

«43»

«44»