پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 10

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه نامه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

32- به معاویه (عصر جاهلیّت - تفاخرات قومی - پیروی شیطان)

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی معاویة

از نامه‌های امام علیه السلام است

به معاویه⁽¹⁾

در مصادر نهج البلاغه سند خاصی برای این نامه نقل نشده است جز اینکه مطالبی ابن ابی الحدید در شرح خود در مقدمه این نامه و در پایان آن آورده و تصریح کرده است که آنچه را سید رضی آورده بخشی از نامه علی علیه السلام است که به طور کامل به وسیله ابوالحسن علی بن محمد المدائنی نقل شده است و این نشان می دهد که منبعی غیر از نهج البلاغه در اختیار ابن ابی الحدید بوده که بقیه نامه را نیز از آن نقل کرده است.

(علی بن محمد مدائنی از مورخان قرن سوم هجری است که وفات او را سنه ۲۲۵ نوشته اند و در بعضی از عبارات آمده: طبری و بلاذری در کتاب های تاریخی خود از کتاب او استفاه کرده اند و گفته می شود نام کتابش فتوحات الاسلام بوده است. (طبق نقل ریحانة الادب بنابر نقل دائرة المعارف دهخدا، ماده مدائنی)

نامه در یک نگاه

این نامه (طبق آنچه مرحوم سیّد رضی آورده است) از سه بخش تشکیل می‌شود.

بخش اوّل معاویه را اندرز می‌دهد؛اندرزی آمیخته با سرزنش که از گمراه

کردن مردم بپرهیزد و آنها را به عصر جاهلیّت باز نگرداند و در عاقبت این کار بیندیشد.

در بخش دوم از کسانی سخن می‌گوید که اطراف او را گرفته‌اند و گمراهانی که به قهقرا برگشته‌اند و بر حسب و نسب و تفاخرات قومی اعتماد و از او پیروی می‌کنند؛ولی جمعی از اهل بصیرت پس از آنکه از برنامه‌های مرموز و فاسد او آگاه شدند دست از همکاری برداشته و به او پشت کردند و به خدا روی آوردند.

در پایان این بخش از نامه،امام علیه السلام معاویه را به تقوای الهی و پرهیز از پیروی شیطان دعوت می‌کند و به او یادآور می‌شود که دنیا به هر حال پایان می‌گیرد و آخرت نزدیک است مراقب آن باش.

بخش سوم،دعوت معاویه به تقوا و هشدار به اوست که خود را از دام شیطان برهاند و توجّه به نزدیک بودن پایان عمر خویش داشته باشد.

---

وَ أَرْدَیْتَ جِیلاً مِنَ النَّاسِ کَثِیراً؛خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّکَ،وَ أَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِکَ، تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ،وَتَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ،فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ،وَنَکَصُوا عَلَی أَعْقَابِهِمْ،وَ تَوَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ،وَ عَوَّلُوا عَلَی أَحْسَابِهِمْ،إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ،فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ،وَ هَرَبُوا إِلَی اللّهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ،إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَی الصَّعْبِ،وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ.فَاتَّقِ اللّهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِکَ،وَ جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ،فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ،وَ الْآخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْکَ،وَ السَّلَامُ.

ترجمه

(ای معاویه) گروه بسیاری از مردم را به هلاکت افکندی و با گمراهی خویش آنها را فریفتی و در امواج دریای (فتنه و فسادِ) خود انداختی به گونه‌ای که تاریکی‌ها آنها را فرا گرفت و امواج شبهات آنان را به تلاطم افکند،این سبب شد که آنها از حق باز گردند و به دوران گذشته (جاهلیّت) روی آورند و به حق پشت کنند و (همچون عرب جاهلی) به حسب و نسب و تفاخرات قومی تکیه نمایند.

مگر گروهی از روشن‌ضمیران و اهل بصیرت که از این راه بازگشتند،زیرا آنها بعد از آنکه تو را شناختند از تو جدا شدند و از همکاری با تو به سوی خدا شتافتند،چون تو آنها را به کاری دشوار (که همان نبرد با حق بود) واداشته بودی و از راه راست منحرف ساخته بودی.

ای معاویه! تقوای الهی را درباره خود پیشه کن (و از خداوند بترس) و زمام خود را از دست شیطان باز گیر که دنیا به زودی از تو قطع خواهد شد و آخرت به تو نزدیک است،و السلام.

شرح و تفسیر: خود و مردم را به هلاکت نیفکن!

خود و مردم را به هلاکت نیفکن!

آنچه را مرحوم سیّد رضی در اینجا آورده بخشی از نامه‌ای است که امام علیه السلام به معاویه می‌نویسد و در آغاز آن-طبق نقل مورخ معروف مدائنی-او را نصیحت می‌کند که فریب دنیای زودگذر را نخورد،تقوا را پیشه کند و بداند خداوند در کمین‌گاه ظالمان است،دنیا به زودی به او پشت می‌کند و وضع فعلی او مایه حسرتش خواهد شد،مراقب باشد که در سنین بالای عمر است و به پایان زندگیش نزدیک می‌شود.کاری کند که وبال او در قیامت نشود.

آن‌گاه به سراغ این مطلب می‌رود که او افزون بر گمراه کردن خویش، مسئولیت گمراهی گروهی را نیز بر دوش می‌کشد.همان‌گونه که سیّد رضی آورده،حضرت در ابتدا می‌فرماید:«(ای معاویه) گروه بسیاری از مردم را به هلاکت افکندی و با گمراهی خویش آنها را فریفتی و در امواج دریای (فتنه و فسادِ) خود انداختی به گونه‌ای که تاریکی‌ها آنها را فرا گرفت و امواج شبهات آنان را به تلاطم افکند»؛ (وَأَرْدَیْتَ⁽¹⁾جِیلاً⁽²⁾مِنَ النَّاسِ کَثِیراً؛خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّکَ، وَأَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِکَ،تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ،وَتَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ).

اشاره به اینکه او گناه گروه عظیمی را که فریب داده بر دوش می‌کشد و باید در قیامت پاسخگوی آن باشد.

تعبیر به«مَوْجِ بحر»تعبیر لطیفی است که حوادث بحرانی معمولاً به آن تشبیه می‌شود؛حوادثی که مقاومت در مقابل آن بسیار سخت و سنگین است،زیرا امواج کوه‌پیکر دریا انسان‌ها را همچون پر کاه با خود می‌برد و گاه به زیر آب می‌کشد و همه جا در نظرشان تاریک و ظلمانی می‌شود.

تعبیر به«ظُلُمات و شُبُهات»اشاره به کارهایی همچون مطرح کردن قتل عثمان و دفاع از او و برافراشتن پیراهن خونینی به نام پیراهن عثمان و شورانیدن مردم با این شگرد و فریب،بر ضد خلیفه و جانشین به حق پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله امیر مؤمنان علی علیه السلام است.کار این شبهه افکنی به جایی رسید که مردم سالیان دراز امیر مؤمنان علی علیه السلام را (العیاذ باللّه) لعنت می‌کردند و بر فراز منابر سب و دشنام می‌دادند.چه ظلمتی از این فراگیرتر و چه شبهه‌ای از این وحشتناک‌تر.

آن‌گاه امام علیه السلام به نتیجه این خدعه‌ها،نیرنگ‌ها و شبهه افکنی‌ها اشاره کرده می‌افزاید:«این سبب شد که آنها از حق باز گردند و به دوران گذشته (جاهلیّت) روی آورند به حق پشت کنند و (همچون عرب جاهلی) به حسب و نسب و تفاخرات قومی تکیه نمایند»؛ (فَجَازُوا⁽¹⁾عَنْ وِجْهَتِهِمْ،وَنَکَصُوا⁽²⁾عَلَی أَعْقَابِهِمْ، تَوَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ،وَعَوَّلُوا⁽³⁾عَلَی أَحْسَابِهِمْ⁽⁴⁾).

می‌دانیم معاویه خود از بازماندگان عصر جاهلیّت است؛پدرش ابوسفیان دشمن شماره یک اسلام و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و اکثر فتنه‌ها و جنگ‌ها را بر ضد اسلام رهبری می‌کرد؛ابوسفیان ایمان آوردنش ظاهری بود و انتظار روزی را می‌کشید که بنی‌امیّه حکومت اسلامی را قبضه کنند و بر جای پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله تکیه زنند و با نقشه‌های خود مردم را به ارزش‌های عصر جاهلیّت بازگردانند.

تاریخ می‌گوید آنان تا حد زیادی به این امر موفق شدند و اگر جریان عاشورا و کربلا و بیداری مسلمانان در سایه این حوادث نبود و حکومت آنان بیش از هشتاد سال ادامه یافته بود معلوم نبود چه بر سر اسلام می‌آمد.

سپس امام علیه السلام گروهی را استثنا کرده و شرافت و قداست آنها را تأیید می‌کند؛ گروهی که ظاهرسازی معاویه و سخنان شیطنت‌آمیز او آنها را فریب داده بود؛اما هنگامی که از نزدیک،اعمال او را دیدند به حقیقت امر آگاه شدند و به او پشت کردند و به علی علیه السلام و یارانش پیوستند.می‌فرماید:«مگر گروهی از روشن‌ضمیران و اهل بصیرت که از این راه بازگشتند،چون آنها بعد از آنکه تو را شناختند از تو جدا شدند و از همکاری با تو به سوی خدا شتافتند،چون تو آنها را به کاری دشوار (که همان نبرد با حق بود) واداشته بودی و از راه راست منحرف ساخته بودی»؛ (إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ،فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ، وَهَرَبُوا إِلَی اللّهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ⁽¹⁾،إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَی الصَّعْبِ،وَعَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ).

واژه«إلّا»در آغاز این کلام،استثنای از«جیل»است که در آغاز نامه آمده و اشاره به فریب خوردگانی است که بر اثر القای شبهه؛مانند شبهه قتل عثمان و خون‌خواهی او یا شبهات دیگری از این قبیل،به معاویه پیوسته بودند؛ولی اعمال او را که از نزدیک دیدند و اطرافیانش را که از فاسدان و مفسدان و بازماندگان عصر جاهلیّت یا فرزندان آنها بودند،مشاهده کردند به زودی به اشتباه خود پی بردند و از او جدا شدند.این جمعیّت هرچند در مقابل گروهی که به او گرویده بودند عددشان بسیار کمتر بود؛اما مقام والایشان ایجاب می‌کند که امام علیه السلام از آنها به عنوان اهل بصیرت یاد کند و حق آنان را ادا نماید.

مرحوم محقق تستری در شرح نهج‌البلاغه خود ذیل خطبه 55 نام گروهی از این اهل بصیرت را که در جنگ صفین به امام علیه السلام پیوستند ذکر کرده از جمله می‌گوید:عمو زاده عمرو عاص و خواهر زاده شرحبیل و عبداللّه بن عمر عنسی

و همچنین جماعتی از قاریان قرآن به آن حضرت پیوستند.⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام در بخش سوم این نامه معاویه را به تقوا توصیه می‌کند و می‌فرماید:«ای معاویه! تقوای الهی را درباره خود پیشه کن (و از خداوند بترس) و زمام خود را از دست شیطان باز گیر که دنیا به زودی از تو قطع خواهد شد و آخرت به تو نزدیک است والسلام»؛ (فَاتَّقِ اللّهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِکَ، وَجَاذِبِ⁽²⁾الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ⁽³⁾،فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ،وَالْآخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْکَ، وَ السَّلَامُ).

گرچه معاویه بعد از شهادت امام علیه السلام بیست سال زنده بود؛ولی با توجّه به عمر شصت ساله‌اش در آن زمان که مخاطب به این خطاب شد قسمت عمده عمر خویش را سپری کرده بود و همه انسان‌ها در این سن و سال باید به فکر پایان عمر خویش باشند.

جمله «جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ» نشان می‌دهد که معاویه زمام خویش را به شیطان سپرده بود.امام علیه السلام به او توصیه می‌کند که زمامش را از دست او بگیرد، چرا که به پایان عمر نزدیک می‌شود و مهم‌ترین چیز برای انسان حسن عاقبت است که با آن می‌تواند مشکلات خود را حل کند.

عجب این است که این گونه جباران در آستانه مرگ گاه-همانند فرعون در میان امواج نیل-بیدار می‌شوند در حالی که زمان برای جبران خطاها باقی نمانده و افسوس‌ها بی‌فایده است و ای بسا اگر باز گردند،باز همان برنامه‌های پیشین را دنبال می‌کنند و به تعبیر قرآن مجید: «وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ».⁽⁴⁾

ابن کثیر در البدایة والنهایة می‌گوید:«هنگامی که بیماری معاویه شدت یافت و از بهبودی خود مأیوس شد و خود را در آستانه مرگ دید این اشعار را می‌خواند:

لَعَمْری لَقَدْ عَمَّرْتُ فِی الدَّهْرِ بُرْهَةً

وَ دانَتْ لِی الدُّنْیا بِوَقْعِ الْبَواتِرِ

وَ أُعْطِیتُ حُمُر الْمالِ وَ الْحُکْمِ وَ النُّهی

وَ لی سُلِمَتْ کُلُّ الْمُلُوکَ الْجَبابِرِ

فَأَضْحَی الَّذی قَدْ کانَ مِمّا یَسُرُّنی

کَحُکْمِ مَضی فِی الْمُزْمَناتِ الْغَوابِرِ

فَیا لَیْتَنی لَمْ أعْنِ فِی الْمُلْکِ ساعةً

وَلَمْ أَسَعْ فِی لَذاتِ عیشِ نواضِرِ

وَ کُنْتُ کَذی طِمْرَیْنِ عاشَ بِبُلْغَةٍ

فَلَمْ یَکُ حَتّی زارَ ضیقَ الْمَقابِرِ

«به جانم قسم مدت زمانی در جهان زندگی نکردم-و دنیا به وسیله شمشیرهای برنده در برابر من تسلیم شد.

و اموال گران قیمت و حکومت و تدبیر به دست من آمد-و تمام پادشاهان ظالم در برابر من تسلیم شدند.

آنچه مایه شادی و سرور من است از حوادثی که بر من گذشت این است که شبیه همان چیزی است که بر پیشینیان گذشت.

ای کاش حتی یک ساعت حکومت نمی‌کردم و در لذات زندگی مرفهین فرو نمی‌رفتم.

و ای کاش همچون کسی بودم که در تمام عمر خود به دو جامه کهنه قناعت می‌کرد و این وضع همچنان ادامه می‌یافت تا زمانی که در گور تنگ جای گیرد».⁽¹⁾

بعید نیست«ذی طِمْرَین»؛صاحب دو جامه کهنه،اشاره به مولا امیر مؤمنان علی علیه السلام باشد که معاویه تأسف می‌خورد ای کاش مسیر زندگی آن حضرت را انتخاب کرده بود.

زیرا این تعبیر در کلام خود مولا در نامه 45 آمده است که می‌فرماید:

«الا وَإنَّ امامَکُمْ قَدِ اکْتَفی مِنْ دُنْیاهُ بِطِمْرَیْهِ».

ولی افسوس که این‌گونه بیداری‌ها کاذب است و اگر طوفان مشکلات فرو نشیند و به حال اوّل بازگردند همان برنامه‌ها تکرار می‌شود.

نکته: نامه‌های پی در پی!

نامه‌های پی در پی!

از شرحی که ابن ابی الحدید بر این نامه نگاشته استفاده می‌شود که این نامه‌نگاری در میان امیر مؤمنان علی علیه السلام و معاویه در این مرحله چند بار تکرار شد و مجموعاً پنج نامه از سوی امیر مؤمنان علیه السلام و چهار نامه از سوی معاویه فرستاده شد و در هر نامه جرأت و جسارت بیشتری می‌کرد.شگفت اینکه مانند یکی از اولیای الهی مخلص و مرتبط با پروردگار سخن می‌گفت و گذشته و حال خود را فراموش می‌کرد و تعبیرات بسیار زشتی را در نامه‌هایش به کار می‌برد.

شایان توجّه است که ابن ابی الحدید پس از نقل این نامه‌ها سخنی دارد که خلاصه‌اش چنین است:«از عجایب روزگار که هر زمان مطلب عجیب تازه‌ای را آشکار می‌سازد این است که کار علی علیه السلام به جایی برسد که معاویه هم‌طراز و هم‌ردیف او شود و پیوسته به او نامه‌نگاری کند و هر سخنی امام علیه السلام به او می‌گوید،او همان سخن و خشن‌تر از آن را تکرار نماید.

ای کاش پیغمبر صلی الله علیه و آله شاهد و ناظر بود تا ببیند اسلامی که این همه زحمت برای آن کشید و خون جگر خورد و جنگ‌هایی را برای آن تحمل نمود تا ارکانش محکم شد و جهان را فرا گرفت در چنگال دشمنانش قرار گرفته است، همان دشمنانی که او را تکذیب کردند و از وطنش آواره ساختند و صورتش را خون‌آلود نمودند و عمویش حمزه و بعضی دیگر از خاندانش را کشتند.

گویی نتیجه آن این بود که این دشمنان به حکومت برسند همان‌گونه که ابوسفیان در عصر حکومت عثمان هنگامی که از کنار قبر حمزه گذشت لگدی به آن زد و گفت:ای ابو عماره (ابو عماره کنیه حمزه بود) آن چیزی که ما با شمشیر برای آن جنگیدیم (برخیز و ببین) که امروز به دست بچه‌های ما افتاده و با آن بازی می‌کنند و کار به معاویه رسیده که بر علی فخر می‌فروشد همچون هم‌ردیفان که در برابر هم قرار می‌گیرند».

سپس ابن ابی الحدید به این اشعار معروف برای اظهار ناراحتی شدید خود تمسک می‌جوید.

إذا عَیَّرَ الطَّائی بِالْبُخْلِ مادِرٌ

وَقَرَّعَ قُسّاً بِالْفَهاهَةِ باقِلٌ

وَقالَ السُّها لِلشَّمْسِ أَنْتَ خَفیةٌ

وَقالَ الدُّجی یا صُبْحَ لَوْنُکَ حائِلٌ

وَفاخَرْتَ الْأرْضُ السَّماءَ سَفاهَةً

وَکاثَرْتِ الشُّهُبِ الْحِصی وَالْجَنادِلٌ

فَیا مَوْتُ زُرْ إنَّ الْحَیاةَ ذَمیمَةٌ

وَیا نَفْسُ جِدی إنَّ دَهْرَکَ هازِلٌ

«هنگامی که مادِر (بخیل معروف عرب) حاتم طایی را سرزنش به بخل کند و باقِل (مرد نادان که قادر به سخن گفتن نبود) قُسّ بن ساعده (سخن‌ور معروف عرب) را به لکنت زبان متهم سازد.

و سها (ستاره بسیار کوچکی است در آسمان) به خورشید بگوید:چقدر کم فروغی و تاریکی شب به صبح روشن بگوید چقدر تاریکی.

و زمین از روی سفاهت بر آسمان فخر بفروشد و سنگ‌ها و ریگ‌های بیابان خود را بیشتر و برتر از شهاب‌های آسمانی بدانند.

(آری آن زمان که چنین اموری رخ دهد) ای مرگ به سراغ من بیا که زندگی نکوهیده است-و ای روح از تن بیرون آی که زمانه سخنان هزل می‌گوید».⁽¹⁾

---

33- به قثم بن عباس فرماندار و نماینده آن حضرت در شهر مکّه

اشاره

ومن کتاب له علیه السلام

إلی قُثَمِ بْنِ الْعَبّاسِ وَهُوَ عامِلُهُ عَلی مَکَّةَ

از نامه‌های امام علیه السلام است

که به قثم بن عباس فرماندار و نماینده آن حضرت در شهر مکّه نگاشت⁽¹⁾

در مصادر نهج البلاغه چنین آمده است که ابن ابی الحدید و این میثم در شرح خود بر نهج البلاغه درباره شأن ورود این نامه چنین نوشتند: معاویه گروهی از شامیان را به طور پنهانی در موسم حج به مکه فرستاد تا مردم را به اطاعت خود و تمرد از فرمان امیر مؤمنان دعوت کنند و این شبهه را در اذهان تقویت نمایند که علی علیه السلام یا قاتل عثمان است و یا در آن موقع که می بایست عثمان را یاری کند از یاریش خودداری کرد و در هر دو صورت صلاحیت برای امامت ندارد و نیز درباره معاویه و بذل و بخشش و سخاوت او به پندار خود تبلیغ نمایند. هنگامی که این خبر به امام علی رسید این نامه را نوشت و به نماینده خود «قثم بن عباس» هشدار دارد که مراقب این توطئه باشد.

سپس نویسنده مصادر چنین نتیجه گیری می کند که بیان مطلب فوق نشان می دهد ابن ابی الحدید و ابن میثم به منبع دیگری غیر از نهج البلاغه دست یافته بودند. (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۱۹)؛ ولی بعید نیست که آنها این سخن را از کتاب الفتوح ابن اعثم کوفی متوفای ۳۱۴ گرفته باشند که همین سخن را در زمینه همین نامه آورده است (الفتوح، ج ۴، ص ۲۲۰-۲۲۲)

قابل توجه اینکه سند دیگری برای این نامه در کتاب الغارات پیدا شد کتابی که در قرن سوم سال ها پیش از تولد سید رضی نوشته شده است که تفاوتهایی با آنچه سید رضی آورده دارد ولی اساس هر دو نامه یکی است (الغارات، ج ۲، ص ۵۰۹)

نامه در یک نگاه

این نامه از دو بخش تشکیل یافته است:بخش اوّل هشداری است که امام علیه السلام به قثم بن عباس فرماندار مکّه می‌دهد که گروهی از کوردلان و دین به

دنیافروشان از سوی معاویه مأموریت یافته‌اند که در موسم حج اوضاع را به نفع معاویه و به زیان امام علیه السلام دگرگون سازند و امام علیه السلام تعبیرات جالبی درباره مأموران معاویه فرموده که نظایر آن نیز در هر عصر و زمان مخصوصاً زمان ما یافت می‌شود.

در بخش دوم به او دستور می‌دهد که در برابر این توطئه خطرناک کاملاً هوشیار باشد و کاری نکند که بعداً بخواهد از آن عذرخواهی نماید.

---

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ عَیْنِی-بِالْمَغْرِبِ-کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ الْقُلُوبِ،الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ،الْکُمْهِ الْأَبْصَارِ،الَّذِینَ یَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ،وَیُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ، وَیَحْتَلِبُونَ الدُّنْیَا دَرَّهَا بِالدِّینِ،وَیَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِینَ؛ وَلَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلَّا عَامِلُهُ،وَلَا یُجْزَی جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ،وَالنَّاصِحِ اللَّبِیبِ،التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ،الْمُطِیعِ لِإِمَامِهِ.وَإِیَّاکَ وَمَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ،وَلَا تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً،وَلَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلاً،وَالسَّلَامُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) مأمور اطلاعاتی من در شام برایم نوشته و مرا آگاه ساخته که گروهی از مردم شام به سوی موسم حج گسیل شده‌اند؛گروهی کوردل،ناشنوا و نابینا! آنها کسانی هستند که حق را با باطل مشتبه می‌سازند و از مخلوق در مسیر معصیت خالق اطاعت می‌کنند و با دین‌فروشی به متاع دنیا می‌رسند و آخرت را که در انتظار نیکان و پاکان است به دنیا می‌فروشند،در حالی که هیچ کس جز انجام دهنده کار نیک به پاداش آن نمی‌رسد و کسی جز فاعل شر،کیفر آن را نمی‌بیند.حال که چنین است برای حفظ آنچه در دست داری قیام کن قیام شخصی دوراندیش و محکم و نیرومند،قیام شخصی خیر خواه و عاقل که از زمامدار خویش پیروی می‌کند و مطیعِ فرمان امام خویش است.(مراقب باش) از انجام عملی که ناگزیر شوی در برابر آن عذرخواهی کنی بپرهیز و هرگز

به هنگام اقبال نعمت مغرور و سرمست مباش و نه در شداید و مشکلات سست و ترسو.و السلام.

شرح و تفسیر: با دقت مراقب اوضاع مکّه باش!

با دقت مراقب اوضاع مکّه باش!

همان گونه که قبلا اشاره کردیم این نامه زمانی برای قثم بن العباس فرستاده شد.بعضی از عوامل اطلاعاتی امام علیه السلام از مکّه به آن حضرت خبر دادند که معاویه گروهی از اهل شام را برای پخش شایعات دروغین و سمپاشی بر ضد امیر مؤمنان علی علیه السلام در ایام حج به مکّه فرستاده است.از عبارات ابن اعثم کوفی در الفتوح استفاده می‌شود که او سه هزار نفر از لشکر خود را با تجهیزات لازم به صورت پنهانی به مکّه فرستاده بود شاید برای اینکه اگر فرصتی به دست آید دست به شورش بزنند و با طرفداران علی علیه السلام درگیر شوند و فضای حرم امن خدا را نا امن کنند.

به هر حال امام علیه السلام در آغاز این نامه چنین می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) مأمور اطلاعاتی من در شام برایم نوشته و مرا آگاه ساخته که گروهی از مردم شام به سوی موسم حج گسیل داشته شده‌اند»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ عَیْنِی⁽¹⁾- بِالْمَغْرِبِ⁽²⁾-کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ⁽³⁾أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ).

آن‌گاه صفات آنها را در سه جمله و اعمال آنها را در چهار جمله خلاصه

می‌کند و می‌گوید:«گروهی کوردل،ناشنوا و نابینا»؛ (الْعُمْیِ⁽¹⁾الْقُلُوبِ،الصُّمِّ⁽²⁾الْأَسْمَاعِ،الْکُمْهِ⁽³⁾الْأَبْصَارِ).

این سخن در واقع برگرفته از آیه شریفه قرآن است: ««وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ» ؛به یقین گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم.آنها دلها (عقل‌ها)یی دارند که با آن (اندیشه نمی‌کنند) و نمی‌فهمند و چشمانی که با آن نمی‌بینند و گوش‌هایی که با آن نمی‌شنوند.آنها همچون چهار پایانند،بلکه گمراهتر اینان همان غافلانند (چون امکان هدایت دارند و بهره نمی‌گیرند)».⁽⁴⁾

همان گونه که در تفسیر آیه شریفه نیز آمده است طرق معرفت انسان سه چیز است:عقل،که با آن می‌اندیشد،چشم،که حوادث مختلف را با آن می‌بیند و تجربه می‌آموزد و گوش،که علوم نقلی را با آن می‌شنود.کسانی که این سه را از دست دهند تمام راه‌های معرفت بر آنان بسته می‌شود.

آری معاویه این دوزخیان از خدا بی‌خبر و کوردلان چشم و گوش بسته را به این منظور انتخاب کرده بود که هرچه او می‌خواهد،بگویند و از هیچ گناهی ابا نداشته باشند.

سپس درباره اعمال آنها می‌افزاید:«آنها کسانی هستند که حق را با باطل مشتبه می‌سازند و مخلوق را در مسیر معصیت خالق اطاعت می‌کنند و با دین‌فروشی به متاع دنیا می‌رسند و آخرت را که در انتظار نیکان و پاکان است به دنیا

می‌فروشند»؛ (الَّذِینَ یَلْبِسُونَ⁽¹⁾الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ،وَ یُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ،وَ یَحْتَلِبُونَ⁽²⁾الدُّنْیَا دَرَّهَا⁽³⁾بِالدِّینِ،وَ یَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِینَ).

بدیهی است کسانی که کوردل و چشم و گوش بسته‌اند از این امور امتناعی ندارند؛برای اغفال مردم حق و باطل را به هم می‌آمیزند و برای جلب رضایت مخلوق و به دست آوردن جوایز او فرمان خدا را زیر پا می‌گذارند و برای به دست آوردن متاع دنیا سرمایه دینی خود را از دست می‌دهند و آنها کسانی هستند که چشم بصیرتشان به قدری ضعیف است که تنها دنیایی را که پیش پای آنهاست و زودگذر است می‌بینند و جهان آخرت را با آن‌همه نعمت‌ها و مواهب معنوی و مادی که اندکی دور دست‌تر است نمی‌بینند.به همین دلیل آن را ناچیز می‌شمرند و به آسانی به دنیا می‌فروشند.

بدیهی است معاویه هرگز از کسانی که مختصر ایمان و سابقه‌ای در اسلام داشتند برای این کارها انتخاب نمی‌کرد.دقیقا جستجو می‌کرد افرادی را پیدا کند که نه دینی داشته باشند نه ایمانی،نه عقلی و نه وجدانی.بندگان و غلامانی باشند جان و دل بر کف و چشم بر امر و گوش بر فرمان؛و این است راه و رسم همه حاکمان جور و دغل‌کار.

آن‌گاه امام علیه السلام به این حقیقت اشاره می‌کند که هرکس کار نیک و بدی کند پاداش و کیفر آن را خواهد دید می‌فرماید:«در حالی که هیچ کس جز انجام دهنده کار نیک به پاداش آن نمی‌رسد و کسی جز فاعل شر،کیفر آن را نمی‌بیند»؛ (وَ لَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلَّا عَامِلُهُ،وَ لَا یُجْزَی جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ).

این نکته برگرفته از آیات شریفه قرآن است که می‌فرماید: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ

ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ* وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ».⁽¹⁾

اشاره به اینکه این افراد که برای ایجاد مفسده و اختلاف در میان مسلمانان به تلاش و کوشش بر می‌خیزند و همچنین فرمانده اصلی آنها هیچ کدام سودی نخواهند برد و شر و فساد دامن آنها را نیز خواهد گرفت.

سپس قثم بن عباس را مخاطب ساخته می‌فرماید:«حال که چنین است برای حفظ آنچه در دست داری قیام کن،قیام شخصی دور اندیش و محکم و نیرومند، قیام شخصی خیر خواه و عاقل که از سلطان خویش پیروی می‌کند و مطیعِ فرمان امام خویش است»؛ (فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ⁽²⁾،وَ النَّاصِحِ اللَّبِیبِ⁽³⁾،التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ،الْمُطِیعِ لِإِمَامِهِ).

بدین وسیله امام علیه السلام اراده او را تقویت می‌کند و برای انجام وظیفه در مقابل توطئه معاویه و خراب کاران شام آماده می‌سازد و در ضمن بر نظارت خود نسبت به اعمال وی تأکید می‌ورزد.

امام علیه السلام در این بیان کوتاه و پر معنا شرایط فرمانداری موفق را بیان کرده است:

دوراندیش بودن،محکم در برابر حوادث ایستادن،خیرخواه مردم و پیشوا و امام بودن،و چشم و گوش بر امر و فرمان داشتن.به یقین اگر این شرایط در هر مدیر و فرمانده‌ای جمع شود در کار خود موفق خواهد بود و توطئه‌های دشمن را در هم خواهد شکست.

آن‌گاه در پایان این نامه هشدار دیگری به او می‌دهد و می‌فرماید:«از انجام عملی که ناگزیر شوی در برابر آن عذرخواهی کنی بپرهیز.و هرگز به هنگام اقبال نعمت مغرور وسرمست مباش و نه در شداید و مشکلات سست وترسو.والسلام»؛

(وَ إِیَّاکَ وَ مَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ،وَ لَا تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً⁽¹⁾،وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلاً⁽²⁾، وَ السَّلَامُ).

ضرب‌المثل معروفی در میان توده مردم هست که می‌گویند:«عذرخواهی روی انسان را سفید نمی‌کند»درست است که انسان در مقابل خطاهای خود باید معذرت بطلبد؛ولی باید توجّه داشت که این معذرت‌خواهی هرگز انسان را به جایگاه اولی باز نمی‌گرداند،پس چه بهتر که مراقب باشد کاری نکند که مجبور به عذرخواهی شود.همچنین باید چنان پر ظرفیت و خویشتن‌دار و مسلط بر نفس باشد که اقبال و ادبار نعمت‌ها در او اثر نگذارد.نه همچون افراد کم‌ظرفیت که با اندک پیروزی چنان خوشحال می‌شوند که در پوست خود نمی‌گنجند و در مقابل اندک شکست چنان پریشان می‌شوند که دست و پای خود را گم می‌کنند.

هر گاه در این چند خط نامه مختصر و فشرده امام علیه السلام دقت کنیم می‌بینیم همه چیز در آن هست و این نشانه روشنی از فصاحت و بلاغت فوق‌العاده امام علیه السلام و آگاهی او بر همه مسائل سیاسی و اجتماعی و اخلاقی است.

نکته: قثم بن عباس کیست؟

قثم بن عباس کیست؟

«قثم»در اصل«قاثم»بوده به معنای شخص سخاوتمند و پربخشش (سپس الف آن افتاده است).این اسم برای قثم بن العباس اسمی با مسمّا بوده،زیرا او را صاحب بخشش و سخاوتمند شمرده‌اند.او پسر عموی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علی علیه السلام و فرزندزاده عبدالمطلب و مادرش ام الفضل لبابه دختر حارث از یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و نوشته‌اند مادرش پس از خدیجه علیها السلام اوّلین

زنی بود که اسلام آورد.در کتب رجال و تاریخ او را مردی با فضیلت و قوی شمرده‌اند.در زمان حکومت امیر مؤمنان علی علیه السلام مدتی والی مدینه و سپس والی مکّه شد و در این سِمت تا زمان شهادت امیر مؤمنان علیه السلام باقی ماند و در سال 38 هجری به عنوان امیرالحاج از سوی آن حضرت انتخاب شد.می‌گویند هنگامی که امیر مؤمنان علیه السلام در محراب عبادت در خون خود غلطید،قثم در مسجد کوفه حاضر بود و هنگامی که ابن ملجم در حال فرار بود او را دستگیر کرد.

در ایام معاویه به موجب دوستی که با سعید بن عثمان،والی خراسان داشت به خراسان رفت و در جنگی که در سمرقند واقع شد حضور داشت و در آنجا به شهادت رسید.⁽¹⁾

---

34- به محمد بن ابی‌بکر هنگامی که به سبب عزلش از فرمانداری مصر و قرار دادن مالک اشتر به جای او ناراحت شده بود

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْرٍ لَمَّا بَلَغَهُ تَوَجُّدُهُ مِنْ عَزْلِهِ بِالْأشْتَرِ عَنْ مِصْرَ،ثُمَّ

تُوفی الأشترُ فی تَوَجُّهِهِ إِلی هُناکَ قَبْلَ وُصُولِهِ إِلَیْها.

از نامه‌های امام علیه السلام است

که به محمد بن ابی‌بکر هنگامی که به سبب عزلش از فرمانداری مصر و قرار دادن مالک اشتر به جای او ناراحت شده بود،برای او نگاشت هرچند سرانجام اشتر در بین راه پیش از رسیدن به حکومت مصر

(بر اثر سم معاویه) دیده از جهان فرو بست⁽¹⁾

این نامه را قبل از مرحوم سید رضی، ابوالحسن مدائنی (ظاهرا در کتاب فتوحات الاسلام و ابراهیم بن هلال ثقفی در کتاب الغارات و طبری در تاریخ خود در حوادث سنہ ۳۸ و بلاذری در شرح حال علی علیه السلام در کتاب انساب الاشراف نقل کرده اند (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۲۲)

نامه در یک نگاه

می‌دانیم معاویه بعد از داستان حکمین اصرار داشت مناطقی که زیر سیطره حکومت امیر مؤمنان علی علیه السلام است را نا امن کند و پیوسته به مرزهای عراق

حمله می‌کرد و از سویی دیگر به عمرو بن عاص به سبب خوش خدمتی‌هایش قول داده بود که اگر زمام تمام حکومت اسلامی به دست او افتد مصر را در اختیار عمرو بگذارد و برای رسیدن به این هدف آن دو هر کاری را که می‌توانستند انجام می‌دادند.

امام علیه السلام احساس کرد محمد بن ابی‌بکر که والی آن حضرت بر مصر بود گر چه مرد امینی است ولی فردی از او قوی‌تر و با تجربه‌تر لازم است تا در برابر توطئه‌های معاویه بایستد،لذا مالک اشتر را برای این امر برگزید و عهدنامه معروف خود را برای او نوشت.

هنگامی که معاویه باخبر شد مالک به سوی مصر می‌رود نگران گشت و توطئه‌ای چید تا مالک را قبل از رسیدن به مصر از میان بردارد.به یکی از جاسوسان خود که از علاقه‌مندان به آل عمرو بود مأموریت داد،به هر صورتی که ممکن است مالک را مسموم سازد.او نزد مالک آمد و خود را از علاقه‌مندان و دوستان صمیمی اهل بیت و شیعیان علی علیه السلام قلمداد کرد و از فضایل آن حضرت و بنی هاشم مطالب زیادی گفت تا آنجا که مالک باور کرد او واقعاً از دوستان اهل‌بیت است در این هنگام غذای مسمومی را به عنوان هدیه برای مالک برد (و معروف این است که عسلی را با سم مهلکی آغشته کرد) هنگامی که مالک از آن تناول نمود شدیدا مسموم شد و پیش از رسیدن به مصر در همان جا که منطقه قُلزُم بود به شهادت رسید.

هنگامی که داستان نصب مالک به عنوان والی مصر به جای محمد بن ابی‌بکر به گوش محمد رسید ناراحت شد.امام علیه السلام نامه فوق را به او نوشت و از او رفع نگرانی کرد و او را در پست خود ابقا فرمود.⁽¹⁾

بنابراین محتوای نامه رفع نگرانی محمد بن ابی‌بکر از جانشین کردن مالک

اشتر و اطمینان دادن به اوست که هرگز امام علیه السلام از فعالیت‌های او ناراضی نبوده، بلکه هدفی داشته است که بر او هم پوشیده نیست و نیز در این نامه اراده او را تقویت می‌کند و بر ایستادگی در مقابل دشمن و نگهداری حکومت مصر او را تشجیع می‌نماید و توصیه می‌کند که بر خدا توکل کن و محکم در برابر دشمنان بایست.

---

أَمَّا بَعْدُ،فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ مِنْ تَسْرِیحِ الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ،وَإِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجَهْدَ،وَلَا ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ،وَلَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ،لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَئُونَةً وَأَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلَایَةً.إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً،وَعَلَی عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً، فَرَحِمَهُ اللّهُ! فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ،وَلَاقَی حِمَامَهُ،وَنَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ؛أَوْلَاهُ اللّهُ رِضْوَانَهُ،وَضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ وَامْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ،وَشَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ،وَادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ،وَأَکْثِرِ الاِسْتِعَانَةَ بِاللّهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَیُعِنْکَ عَلَی مَا یُنْزِلُ بِکَ،إِنْ شَاءَ اللّهُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) به من خبر رسیده که از فرستادن«اشتر»به سوی منطقه‌ای که تحت ولایت توست ناراحت شده‌ای؛ولی (بدان) من این کار را نه به این جهت انجام دادم که تو در تلاش و کوشش خود کندی کرده‌ای و نه برای اینکه جدیت بیشتری به خرج دهی (بلکه این کار مصالح دیگری داشته است) و اگر من آنچه را در اختیار تو قرار داده بودم می‌گرفتم تو را والی و حاکم جای دیگری قرار می‌دادم که هزینه (و نگهداری) آن برای تو آسان‌تر و حکومت آن برایت مطلوب‌تر و جالب‌تر باشد.آن مردی که من او را والی مصر کرده بودم مردی بود که نسبت به ما خیرخواه و در برابر دشمنان ما سرسخت و انتقام‌گیر بود،خدایش رحمت کند عمر خود را به پایان برد و مرگ را ملاقات کرد در حالی که ما از او راضی و خشنود بودیم خداوند نیز نعمت رضایت و بهشت خویش را

بر او ببخشد و پاداشش را مضاعف کند.(اما اکنون که مالک به شهادت رسیده و تو را از همه بهتر برای این منصب می‌شناسم محکم در جایگاه خود بایست و) برای پیکار با دشمنت بیرون آی و با بصیرت و فهم خود (در مبارزه با او) حرکت کن و برای جنگ با کسی که می‌خواهد با تو بجنگد دامن همت به کمر زن (و شجاعانه با او بجنگ) و همه را به سوی راه پروردگارت دعوت کن و از او بسیار یاری طلب که مشکلات تو را حل خواهد کرد و در شدایدی که بر تو نازل می‌شود یاریت خواهد نمود،ان شاء اللّه.

شرح و تفسیر: دلداری به محمد بن ابی‌بکر

دلداری به محمد بن ابی‌بکر

امام علیه السلام در این نامه کوتاه به چند نکته مهم اشاره می‌کند نخست می‌فرماید:

«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) به من خبر رسیده که از فرستادن اشتر به سوی منطقه‌ای که تحت ولایت توست ناراحت شده‌ای؛ولی (بدان) من این کار را نه به این جهت انجام دادم که تو در تلاش و کوشش خود کندی کرده‌ای و نه برای اینکه جدیت بیشتری به خرج دهی (بلکه این کار مصالح دیگری داشته است)»؛ (أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ⁽¹⁾مِنْ تَسْرِیحِ⁽²⁾الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ⁽³⁾،وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً⁽⁴⁾لَکَ فِی الْجَهْدَ،وَ لَا ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ).

به این ترتیب امام علیه السلام به محمد بن ابی‌بکر آرامش خاطر می‌دهد که از کارنامه او راضی است و این تغییر و تحول هرگز به سبب نارضایتی از او نبوده است.

سپس برای آرامش بیشتر خاطر او و رفع هرگونه نگرانی می‌افزاید:«و اگر من آنچه را در اختیار تو قرار داده بودم می‌گرفتم تو را والی و حاکم جای دیگری قرار می‌دادم که هزینه (و نگهداری) آن برای تو آسان‌تر و حکومت آن برایت مطلوب‌تر و جالب‌تر باشد»؛ (وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ،لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَئُونَةً،وَ أَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلَایَةً).

در واقع امام علیه السلام با گفتن این دو نکته که از یک سو از فعالیت‌های او راضی است و از سوی دیگر اگر این پست را از او می‌گرفت پست مناسب‌تری در اختیار او قرار می‌داد به طور کامل نگرانی‌های او را برطرف ساخت.

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه نوشته‌اند منظور امام علیه السلام از این جمله که محل راحت‌تر و بهتری را در اختیار تو می‌گذاردم،حکومت خراسان یا فارس یا یمن بوده،زیرا در آن زمان همه مناطق اسلامی جز شام تحت فرمان امام علیه السلام بود.⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام دلیل انتخاب اشتر را به عنوان والی مصر ذکر می‌کند تا هم رفع شبهه از محمد بن ابی‌بکر شود و هم به او توجّه دهد که پاره‌ای از نقاط ضعف خویش را اصلاح کند و به نقاط قوت مبدل سازد می‌فرماید:«آن مردی که من او را والی مصر کرده بودم مردی بود که نسبت به ما خیرخواه و در برابر دشمنان ما سرسخت و انتقام‌گیر بود،خدایش رحمت کند عمر خود را به پایان برد و مرگ را ملاقات کرد در حالی که ما از او راضی و خشنود بودیم خداوند نیز نعمت رضایت و بهشت خویش را بر او ببخشد و پاداشش را مضاعف کند»؛ (إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً،وَعَلَی عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً⁽²⁾،فَرَحِمَهُ اللّهُ! فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ،وَ لَاقَی حِمَامَهُ⁽³⁾،وَ نَحْنُ عَنْهُ

رَاضُونَ؛أَوْلَاهُ⁽¹⁾اللّهُ رِضْوَانَهُ،وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ).

به راستی مالک اشتر چنین بود.رشادت‌های او در صفین و دفاع‌های جانانه‌اش در مواقف مختلف و وفاداریش نسبت به امام علیه السلام در تمام حوادث تلخی که در عصر آن حضرت واقع شد گواه زنده‌ای بر این گفتار مولاست.او همان کسی بود که لشکر معاویه را در صفین تا سرحد شکست کامل پیش برد؛ ولی نقشه شوم بالا بردن قرآن‌ها بر سر نیزه از رسیدن به پایان کار در لحظات آخرین مانع شد.

ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه خود هنگامی که به جمله «فَرَحِمَهُ اللّهُ» می‌رسد می‌گوید:«من شک ندارم که اشتر با این دعای امام علیه السلام مشمول رحمت و غفران الهی است و خدا او را به بهشت برین وارد می‌کند و به عقیده من فرقی میان این دعای امیر مؤمنان علیه السلام و دعای رسول اللّه صلی الله علیه و آله نیست.خوشا به حال کسی که از علی علیه السلام چنین لطف و رحمت و یا حتی بخشی از آن را به دست آورد».

(وَ یا طُوبی لِمَنْ حَصَلَ لَهُ مِنْ عَلیٍّ علیه السلام بَعْضُ هذا).⁽²⁾

ای کاش ما هم مشمول عنایت و گوشه چشمی از محبتش می‌شدیم.

امام علیه السلام در نامه‌های متعدّدی از نهج‌البلاغه مالک اشتر را به عنوان شخصیّتی ممتاز و والا مقام ستوده است که نشان می‌دهد او نزد امام علیه السلام بسیار والا مقام و مورد علاقه و احترام بود و ما در شرح نامه سیزدهم بخشی از فضایل کم‌نظیر یا بی‌نظیر مالک را آوردیم و در ذیل همین نامه و نامه‌های آینده نیز به تناسب،به مطالب دیگری اشاره خواهیم کرد.

آن‌گاه امام علیه السلام به نکته سومی پرداخته می‌فرماید:«(اما اکنون که مالک به

شهادت رسیده و تو را از همه بهتر برای این منصب می‌شناسم محکم در جایگاه خود بایست و) برای پیکار با دشمنت بیرون آی و با بصیرت و فهم خود (در مبارزه با او) حرکت کن و برای جنگ با کسی که می‌خواهد با تو بجنگد دامن همت به کمر زن (و شجاعانه با او بجنگ)»؛ (فَأَصْحِرْ⁽¹⁾لِعَدُوِّکَ،وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ،وَ شَمِّرْ⁽²⁾لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ).

تعبیر به«أَصْحِرْ؛به صحرا بیرون آی»اشاره به نکته‌ای است که امام علیه السلام در خطبه جهاد بر آن تأکید فرموده آنجا که می‌فرماید:

«وَ قُلْتُ لَکُمُ اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ یَغْزُوکُمْ فَوَاللّهِ مَا غُزِیَ قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا؛ من به شما (بارها) گفتم با آنها بجنگید پیش از آنکه آنها به سراغ شما بیایند به خدا سوگند هر گروهی در خانه خود مورد تهاجم واقع شود و با دشمن بجنگد ذلیل می‌شود».

جمله «وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ» دستور به هشیاری کامل در برابر توطئه‌ها و نقشه‌های دشمن است که با دقت آنها را پیگیری کرده و خنثی کند.

جمله «وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ» از یک رو اشاره به این دارد که تو آغاز گر جنگ نباش و از سوی دیگر هرگاه دشمن جنگ را بخواهد آغاز کند تو کاملاً برای در هم کوبیدن او آماده باشد و این آمادگی را دائماً حفظ کن.

این سه دستور امام علیه السلام نه تنها برای محمد بن ابی‌بکر بلکه برای همه مسلمانان در هر زمان و هر مکان است و اگر به آن عمل کنند به یقین پیروز خواهند شد.

سپس در پایان نامه او را به خداوندی توجّه می‌دهد که کلید همه مشکلات در دست قدرت اوست و جز به یاری او کاری نمی‌توان انجام داد می‌فرماید:«به سوی راه پروردگارت همگان را دعوت کن و از او بسیار یاری طلب که مشکلات تو را حل خواهد کرد و در شدایدی که بر تو نازل می‌شود یاریت

خواهد نمود،انشاء اللّه»؛ (وَ ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ،وَ أَکْثِرِ الاِسْتِعَانَةَ بِاللّهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ یُعِنْکَ عَلَی مَا یُنْزِلُ⁽¹⁾بِکَ،إِنْ شَاءَ اللّهُ).

به یقین این اعتقاد و این توجّه به ذات پاک پروردگار نه تنها اثر معنوی فوق العاده‌ای خواهد داشت،بلکه از نظر ظاهر نیز روحیه را تقویت می‌کند و سبب پایمردی و استقامت بیشتر می‌شود و این همان چیزی است که سبب پیروزی لشکر مسلمانان در مقابل دشمنان در عصر پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله شد در حالی که از نظر عِدّه و عُدّه کمتر از دشمنان بودند.

نکته: محمد بن ابی‌بکر کیست؟

محمد بن ابی‌بکر کیست؟

محمد بن ابی‌بکر همان‌گونه که از نامش پیداست فرزند خلیفه اوّل بود و از کسانی است که با داشتن چنین پدری سخت به علی بن ابی‌طالب علیه السلام عشق می‌ورزید و آماده هرگونه فداکاری بود.امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز نسبت به او اعتماد کامل داشت و به همین دلیل سرانجام او را برای حکومت مصر انتخاب فرمود و در همان جا به دست عمال معاویه به شهادت رسید و شهادتش سخت بر امام علیه السلام گران آمد.

شرح حال او را ذیل خطبه 68 در جلد سوم همین کتاب آورده‌ایم.⁽²⁾

---

35- بعد از شهادت محمد بن ابی‌بکر به عبداللّه بن عباس

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی عَبْدِاللّهِ بْنِ الْعَبّاسِ،بَعْدَ مَقْتَلِ مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْرٍ

از نامه‌های امام علیه السلام است

که بعد از شهادت محمد بن ابی‌بکر به عبداللّه بن عباس نگاشت⁽¹⁾

از جمله کسانی که قبل از مرحوم سید رضی می زیسته اند و متن این نامه را با تفاوت مختصری در کتابشان ذکر کرده اند طبری است که این نامه را در حوادث سال ۳۸ آورده و همچنین ابراهیم بن هلال ثقفی در کتاب الغارات نقل کرده است (به نقل از مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۲۶)

نامه در یک نگاه

امام علیه السلام در این نامه کوتاه به سه نکته اشاره می‌کند:

اوّل آنکه شهادت محمد بن ابی‌بکر را در مصر به دست عمال معاویه به اطلاع ابن عباس می‌رساند و از محمد به عنوان فرزندی خیرخواه و شجاع و مدافع حق یاد می‌کند.

در بخش دوم به این نکته اشاره می‌کند که امام علیه السلام پیش‌بینی چنین مطلبی را می‌کرد و لذا مردم کوفه و عراق را به یاری محمد فرا خواند و آشکار و نهان به

آنها دستور داد که هرچه زودتر به یاریش بشتابند؛ولی متأسفانه افراد سست عنصر و مدعیان دروغین گوش ندادند و این مصیبت بزرگ واقع شد که سرزمین مصر از دست رفت و محمد شهید شد.

در بخش سوم امام علیه السلام دعا می‌کند دعایی سوزناک که حاکی از اندوه شدید و قلب مجروح آن حضرت است.دعا می‌کند که خدا او را از دست این مردم سست عنصر و ضعیف الایمان و وظیفه‌نشناس رهایی بخشد و قسم یاد می‌کند که اگر برای عشق به شهادت نبود من دوست نداشتم حتی یک روز با این مردم باشم.

---

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ،وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِی‌بَکْرٍ-رَحِمَهُ اللّهُ-قَدِ اسْتُشْهِدَ،فَعِنْدَ اللّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً،وَعَامِلاً کَادِحاً،وَسَیْفاً قَاطِعاً، وَرُکْناً دَافِعاً.وَقَدْ کُنْتُ حَثَثْتُ النَّاسَ عَلَی لَحَاقِهِ،وَأَمَرْتُهُمْ بِغِیَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ،وَدَعَوْتُهُمْ سِرّاً جَهْراً،وَعَوْداً وَبَدْءاً،فَمِنْهُمُ الْآتِی کَارِهاً،وَمِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ کَاذِباً،وَمِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلاً.أَسْأَلُ اللّهَ تَعَالَی أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً؛فَوَ اللّهِ لَوْ لَاطَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی الشَّهَادَةِ،وَتَوْطِینِی نَفْسِی عَلَی الْمَنِیَّةِ،لَأَحْبَبْتُ أَلَّا أَلْقَی مَعَ هَؤُلَاءِ یَوْماً وَاحِداً،وَلَا أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً.

ترجمه

اما بعد (از ثنای و حمد الهی) مصر (با نهایت تأسف به دست دشمن) افتاد و محمد بن ابی‌بکر که رحمت خدا بر او باد به شهادت رسید ما این مصیبت را به حساب خداوند می‌گذاریم و اجر آن را از او مسئلت داریم.او فرزندی خیرخواه و کارگزاری تلاش‌گر و کوشا و شمشیری برنده و قاطع و ستونی حافظ و مدافع بود.من مردم را به ملحق شدن به او و کمک کردنش قبل از این حادثه (بارها) امر کردم و تشویق و تحریص نمودم و در آشکار و پنهان و از آغاز تا پایان آنها را برای حرکت به سوی او (به سوی سرزمین مصر) فرا خواندم ولی (با نهایت تأسف) گروهی با کراهت آمدند و گروه دیگری به دروغ به بیماری و بهانه‌های دیگر متوسل شدند و جمع دیگری آشکارا از قیام برای جهاد سر باز زدند و دست از یاریش کشیدند.از خدا تقاضا می‌کنم که برای نجات من از میان این‌گونه افراد به زودی گشایشی قرار دهد (و مرا از آنها برهاند.) به خدا سوگند

اگر علاقه من به هنگام پیکار با دشمن به شهادت نبود و خود را برای مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم،دوست داشتم حتی یک روز با این مردم روبه‌رو نشوم و هرگز آنها را ملاقات نکنم.

شرح و تفسیر: گله شدید از مردم سست عنصر

گله شدید از مردم سست عنصر

همان گونه که در عنوان نامه آمد،مخاطب امام علیه السلام در این نامه عبداللّه بن عباس است که در آن زمان والی امام علیه السلام بر بصره بود.امام علیه السلام در آغاز این نامه خبر اشغال مصر به وسیله لشکر معاویه و شهادت محمد بن ابی‌بکر را به او می‌دهد و می‌فرماید:«اما بعد (از ثنا و حمد الهی) مصر (با نهایت تأسف به دست دشمن) افتاد و محمد بن ابی‌بکر که رحمت خدا بر او باد به شهادت رسید! ما این مصیبت را به حساب خداوند می‌گذاریم و اجر آن را از او مسئلت داریم»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ،وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْرٍ-رَحِمَهُ اللّهُ-قَدِ اسْتُشْهِدَ،فَعِنْدَ اللّهِ نَحْتَسِبُهُ⁽¹⁾).

آن‌گاه می‌افزاید:«او فرزندی خیرخواه و کارگزاری تلاش‌گر و کوشا و شمشیری برنده و قاطع و ستونی حافظ و مدافع بود»؛ (وَلَداً⁽²⁾نَاصِحاً وَ عَامِلاً کَادِحاً⁽³⁾،وَ سَیْفاً قَاطِعاً،وَ رُکْناً دَافِعاً).

این اوصاف چهار گانه شخصیت محمد بن ابی‌بکر را کاملاً روشن می‌سازد و ابعاد مختلف فضایل او را تشریح می‌کند.نخست اشاره به خیرخواهی و به منزله فرزند بودن او می‌کند.محمد نه تنها فرزند روحانی امام علیه السلام بود بلکه با توجّه به اینکه مادرش اسما بعد از فوت ابو بکر با علی علیه السلام ازدواج کرد و محمد در دامان آن حضرت پرورش یافت به منزله فرزند آن حضرت محسوب می‌شد.⁽¹⁾

آن‌گاه به عامل کادح بودن او اشاره می‌کند که در منصب فرمانداری سخت‌کوش و پرتدبیر و آگاه بود.سپس به موقعیت او در برابر دشمنان می‌پردازد و از او به عنوان سیف قاطع و شمشیر برنده یاد می‌کند،پس از آن به حالت دفاعی و بازدارندگی او در برابر هجمات دشمن یا حوادث ناراحت کننده اشاره و او را به ستون نیرومندی تشبیه می‌کند که بنا را از فرو ریختن نگه می‌دارد و آفات را از آن دور می‌سازد.

آن‌گاه برای اینکه هیچ کس توهم نکند امام علیه السلام در حفظ محمد کوتاهی کرده می‌فرماید:«من مردم را به ملحق شدن به او و کمک کردنش قبل از این حادثه (بارها) امر کردم و تشویق و تحریص نمودم و در آشکار و پنهان و از آغاز تا پایان آنها را برای حرکت به سوی او (به سوی سرزمین مصر) فرا خواندم؛ولی (با نهایت تأسف) گروهی با کراهت آمدند و گروه دیگری به دروغ به بیماری و بهانه‌های دیگر متوسل شدند و جمعی دیگری آشکارا از قیام برای جهاد سر

باز زدند و دست از یاریش کشیدند»؛ (وَ قَدْ کُنْتُ حَثَثْتُ⁽¹⁾النَّاسَ عَلَی لَحَاقِهِ، وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِیَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ⁽²⁾،وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً،وَ عَوْداً وَ بَدْءاً⁽³⁾،فَمِنْهُمُ الْآتِی کَارِهاً،وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ⁽⁴⁾کَاذِباً،وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلاً⁽⁵⁾).

طبری در تاریخ خود در حوادث سنه 38 نقل می‌کند که امام علیه السلام در این هنگام مردم کوفه را دعوت به اجتماع کرد فرمود:فریاد محمد بن ابی‌بکر و برادرانتان در مصر را می‌شنوید؟ ابن النابغة (عمرو عاص) دشمن خدا و دوست دشمن خدا با لشکری به سوی آنها حرکت کرده است.نکند گمراهان در خواست‌های باطل خود و مسیر طاغوت از شما در برابر حق خود راسخ‌تر و اتحادشان محکم‌تر باشد.عجله کنید و با دوستان خود مواسات نمایید و آنها را یاری کنید ای بندگان خدا مصر از شام بزرگ‌تر و خیر و برکتش بیشتر است نکند آنها بر مصر غلبه کنند.بودن مصر در دست شما عزت و آبروی شماست و سبب خواری دشمنتان.همگی فردا به منطقه جرعه-قریه‌ای میان حیره و کوفه - حرکت کنید و در آنجا اجتماع نمایید و من در آنجا به شما ملحق می‌شوم.

سپس طبری اضافه می‌کند:فردا صبحگاهان امام علیه السلام به آن منطقه رفت و تا ظهر توقف نمود حتی یک نفر دعوت امام علیه السلام را اجابت نکرد.هنگام غروب به سراغ سران قبایل و اشراف مردم فرستاد.آنها به قصد فرمانداری آمدند در حالی که امام علیه السلام بسیار اندوهگین بود.سپس امام علیه السلام آنها را مخاطب ساخته و خطبه‌ای بسیار داغ و سوزان و کوبنده و بیدارگر برای آنها خواند (که بخش مهمی از این

خطبه در خطبه 180 در جلد ششم با همین شأن ورود،گذشت).

طبری در بخش دیگری از کلام خود این سخن را از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل می‌کند که بعد از شهادت محمد بن ابی‌بکر آنها را شدیدا سرزنش کرد و فرمود:

من شما را به یاری برادرانتان در مصر از پنجاه و چند شب قبل از این فراخواندم؛ ولی شما همگی کوتاهی کردید و هیچ تصمیمی برای جهاد با دشمن و به دست آوردن پاداش الهی نگرفتید.⁽¹⁾

این گروه‌های سه‌گانه‌ای را که امام علیه السلام از آنها نام می‌برد منحصر به عصر آن حضرت نبود،بلکه افراد سست و بی اراده در هر عصر و زمان در یکی از این گروه‌های سه‌گانه جای می‌گیرند.آنهایی که خود را در فشار می‌بینند در صحنه حاضر می‌شوند در حالی که خوشایندشان نیست و به همین دلیل کاری از دستشان ساخته نخواهد بود.گروه دیگری به بهانه‌ها و عذرهای مختلف چنگ می‌زنند تا خود را از حضور در صحنه مبارزه دور دارند.گروه دیگری که این ملاحظات را کنار می‌گذارند با صراحت مخالفت می‌کنند.وای به حال جامعه‌ای که اکثریت آنها از این سه گروه باشند که رهبران و پیشوایان هر قدر مدیریت و کارآیی و قدرت داشته باشند با نداشتن اعوان و انصار شجاع و مخلص،از کار باز می‌مانند.

دقت در آیات قرآن نشان می‌دهد که در عصر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز این سه گروه بودند؛هرچند گروه مخلص بر آنها فزونی داشتند.

قرآن مجید درباره گروه اوّل در آن عصر و زمان می‌گوید: ««یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ» ؛آنها پس از روشن شدن حق باز با تو مجادله می‌کردند (و چنان ترس و وحشت آنها را فرا گرفته بود،که) گویی به سوی مرگ رانده می‌شوند و آن را با چشم خود می‌نگرند».⁽²⁾

درباره گروه دوم در داستان جنگ احزاب می‌فرماید: ««وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّ فِراراً» ؛و گروهی از آنها از پیامبر اجازه (بازگشت) می‌خواستند و می‌گفتند:خانه‌های ما بی‌حفاظ است در حالی که بی حفاظ نبود آنها فقط می‌خواستند (از جنگ) فرار کنند».⁽¹⁾

درباره گروه سوم می‌فرماید: ««فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ» ؛تخلف کنندگان (از جنگ تبوک) از مخالفت با پیامبر خدا و کناره گیری از جهاد خوشحال شدند؛و خوش نداشتند که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند».⁽²⁾

آن‌گاه امام علیه السلام برای خود دعایی از سوز دل می‌کند و عرضه می‌دارد:«از خدا تقاضا می‌کنم که برای نجات من از میان این‌گونه افراد به زودی گشایشی قرار دهد (و مرا از آنها برهاند)»؛ (أَسْأَلُ اللّهَ تَعَالَی أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً).

در تأکید این خواسته خود می‌فرماید:«به خدا سوگند اگر علاقه من به هنگام پیکار با دشمن به شهادت نبود و خود را برای مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم،دوست داشتم حتی یک روز با این مردم روبه‌رو نشوم و هرگز آنها را ملاقات نکنم»؛ (فَوَ اللّهِ لَوْ لَاطَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی الشَّهَادَةِ،وَ تَوْطِینِی⁽³⁾نَفْسِی عَلَی الْمَنِیَّةِ،لَأَحْبَبْتُ أَلَّا أَلْقَی مَعَ هَؤُلاءِ یَوْماً وَاحِداً وَ لَا أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً).

نامردمی آن مردمان به جایی رسیده بود که امام علیه السلام با آن صبر و حوصله‌ای که بیست و پنج سال در گوشه خانه ماند همچون کسی که استخوان در گلویش باشد و خاشاک در چشمش و همه را تحمل کرد؛ولی طیّ این مدت به قدری در فشار

قرار گرفت که آرزو داشت حتی یک روز با چنان مردمی روبه‌رو نشود و آنچه او را بر ماندن در میان آنها تشویق می‌کرد عشق به شهادت در راه خدا بود.

شبیه همین سخن را امام علیه السلام در خطبه 119 بیان کرده آنجا که می‌فرماید:

«وَ اللّهِ لَوْ لَا رَجَائِی الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِی الْعَدُوَّ وَ لَوْ قَدْ حُمَّ لِی لِقَاؤُهُ لَقَرَّبْتُ رِکَابِی ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْکُمْ فَلَا أَطْلُبُکُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَ شَمَالٌ؛ به خدا سوگند اگر امیدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن نبود-اگر چنین توفیقی نصیبم شود-مرکب خویش را آماده می‌کردم و از شما دور می‌شدم و تا نسیم از شمال و جنوب می‌وزد هرگز به سراغ شما نمی‌آمدم».

نکته: فصاحت فوق العاده این نامه

فصاحت فوق العاده این نامه

این نامه یکی از فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین نامه‌های امیر مؤمنان علی علیه السلام است که در عباراتی کوتاه و بسیار زیبا حق مطلب را به طور کامل ادا کرده است.

ابن ابی الحدید در شرح این نامه،تحت تأثیر فوق العاده فصاحت و بلاغت آن واقع شده و چنین می‌گوید:«نگاه کن ببین این مرد بزرگوار چگونه فصاحت را در این نامه رهبری می‌کند،زمام آن را در اختیار گرفته و به هر سو می‌برد.این الفاظی که همه به صورت حالت نصب پشت سر یکدیگر در می‌آید بسیار لطیف و روان و خالی از هر گونه تکلف تا آخر نامه ادامه پیدا می‌کند.در حالی که فصیحان هنگامی که شروع به نوشتن نامه یا خطبه‌ای می‌کنند،جمله‌ها و کلمات قرینه یکدیگر را گاه به صورت مرفوع و گاه مجرور و گاه منصوب می‌آوردند و اگر بخواهند همه را با یک اعراب (منصوب یا مرفوع یا مجرور) بیاورند گرفتار انواع تکلفات می‌شوند و همین امر یکی از چهره‌های اعجاز در قرآن مجید است که عبدالقاهر جرجانی به آن اشاره کرده آنجا که می‌گوید:«به سوره نساء و بعد از

آن به سوره مائده نگاه کن.فواصل غالب آیات در اوّلی همه جا منصوب است و در دومی اصلاً منصوبی وجود ندارد و به گونه‌ای است که اگر این دو سوره را به هم بیامیزند هرگز آمیخته نمی‌شوند و آثار ترکیب ناموزون در آن نمایان است...».سبحان اللّه چه کسی به این بزرگوار این همه امتیازات روحی و صفات شریفه بخشیده است؟ او در ابتدا نوجوانی بود از اهل مکّه که هرگز با حکما و دانشمندان معاشرت نداشت.در عین حال در اسرار حکمت و دقایق حِکَم الهیه از افلاطون و ارسطو پیشی گرفت.با دانشمندان و علمای اخلاق و آداب هرگز معاشر نبود با این حال بر سقراط هم در این امر مقدم شد.او هرگز در میان شجاعان پرورش نیافته بود،زیرا اهل مکّه اهل تجارت بودند نه اهل پیکار و جنگ؛ولی از هر انسانی در روی زمین شجاع‌تر بود.کسی به«خَلَف الاحمر»⁽¹⁾گفت:آیا عنبسه و بسطام (از دلیران معروف عرب) شجاع‌ترند یا علی بن ابی‌طالب؟ در پاسخ گفت:عنبسه و بسطام را با افراد بشر مقایسه می‌کنند نه با کسی که برتر و بالاتر از آن است.بار دیگر سؤال کردند:به هر حال نتیجه را بگو.

گفت:به خدا سوگند اگر علی در صورت این دو فریاد می‌کشید آنها قالب ته می‌کردند پیش از آنکه به آنها حمله کند.

از نظر فصاحت هم که بنگریم علی علیه السلام فصیح‌تر از سحبان و قُسّ (فصحای معروف عرب) بود در حالی که قریش فصیح‌ترین قبایل عرب نبود،بلکه گفته‌اند قبیله جُرهم فصیح‌ترین قبیله عرب بوده است.

از نظر زهد،علی علیه السلام زاهدترین و عفیف‌ترین مردم دنیا بود.با اینکه قریش مردمی حریص و دوست‌دار دنیا بوده‌اند و اینها تعجب نیست در مورد کسی که محمد صلی الله علیه و آله مربی و پرورش دهنده او بوده و عنایت الهیه شامل حال او بود.⁽²⁾

36- به عنوان پاسخ به برادرش عقیل بن ابی‌طالب درباره لشکری که به سوی بعضی از دشمنان گسیل داشته

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی أخیهِ عَقیلِ بن أبی طالب،فی ذِکْر جَیْشٍ أنْفَذَه إلی بَعْضِ الْأَعْداءِ

وَهُوَ جَوابُ کِتابٍ کَتَبَهُ إلیْهِ عَقیلُ

از نامه‌های امام علیه السلام است

که آن را به عنوان پاسخ به برادرش عقیل بن ابی‌طالب درباره لشکری که به سوی بعضی از دشمنان گسیل داشته،نوشته است⁽¹⁾

در مصادر نهج البلاغه آمده است که این نامه را قبل از مرحوم سید رضی، ابراهیم بن هلال ثقفی در کتاب الغارات و ابوالفرج اصفهانی در کتاب الاغانی و ابن قتیبہ دینوری در کتاب الامامة والسیاسة أورده اند.

مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۳۲). شرح بیشتری در باره سند این نامه را که مرتبط با خطبه بیست و نهم امیر مؤمنان علی علیه السلام است در جلد دوم همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین علی ) ص ۲۰۳ آوردیم.

نامه در یک نگاه

اشاره

ماجرای این نامه چنین است که بعد از داستان حکمین،چون معاویه شنید علی علیه السلام بار دیگر آماده پیکار با او می‌شود،در وحشت فرو رفت و برای تضعیف اراده مردم کوفه و عراق دست به برنامه‌های ایذایی زد از جمله ضحاک بن قیس

را با سه هزار نفر لشکر به عراق فرستاد و گفت:هر کجا می‌رسید طرفداران علی را به قتل برسانید و اموالشان را غارت کنید و هرگز در یک جا نمانید؛شب در یک جا و روز در جای دیگر و از مقابله با لشکر علی بپرهیزید.ضحاک که مرد مغروری بود خود را به نزدیکی کوفه رسانید.امام علیه السلام سپاه بزرگی به فرماندهی حجر بن عدی فراهم کرد و او و لشکریانش را در هم کوبید.عده‌ای کشته شدند و بقیه از تاریکی شب استفاده کرده و فرار را بر قرار ترجیح دادند.

ماجرای حمله ضحاک اجمالا به عقیل که در مکّه بود رسید.سخت نگران شد و در این هنگام نامه‌ای به برادرش امیر مؤمنان علی علیه السلام نوشت که خلاصه نامه‌اش چنین بود:خداوند تو را از هرگونه ناراحتی حفظ کند و از بلیات نگه دارد.من برای عمره به مکّه آمدم.عبداللّه بن سعد (برادر رضاعی عثمان بن عفان) را در مسیر دیدم که با چهل نفر از جوانان از فرزندان طلقا آمده بود.در چهره‌های آنها آثار ناراحتی دیدم.گفتم:ای فرزندان دشمنان پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله به کجا می‌روید؟ می‌خواهید به دشمنان اسلام ملحق شوید شما از قدیم الایام دشمن ما بوده‌اید آیا می‌خواهید نور الهی را خاموش کنید؟ سپس هنگامی که به مکّه آمدم دیدم مردم درباره حمله ضحاک بن قیس به اطراف کوفه و غارت‌گری‌های او سخن می‌گویند.اف بر این دنیا که مرد پستی همچون ضحاک را در برابر تو جسور ساخته؛مردی که کمترین ارزشی ندارد و من چنین پنداشتم که شیعیان و دوستانت دست از یاریت برداشته‌اند.برادر! دستورت را برای من بنویس ما می‌خواهیم تا زنده‌ایم با تو باشیم و با تو بمیریم.به خدا قسم دوست ندارم لحظه‌ای بعد از تو زنده بمانم.به خداوند عز و جل سوگند که زندگی بعد از تو ناگوار است.

امام علیه السلام در پاسخ او نامه مورد بحث را نوشت و به او اطمینان داد که لشکریان ضحاک متلاشی شده‌اند و بعد از دادن تلفاتی فرار کردند و عقیل خوشحال شد.

جالب توجّه است نویسنده مصادر نهج‌البلاغه پس از ذکر این نامه (نامه عقیل) می‌نویسد:با توجّه به اینکه حمله ضحاک در اواخر عمر علی علیه السلام واقع شده و عقیل چنین نامه‌ای حاکی از محبّت شدید و تسلیم فرمان علی علیه السلام به برادرش نوشته،پس آنچه بعضی می‌گویند که عقیل سرانجام برادرش امیر مؤمنان علیه السلام را رها کرد و به معاویه پیوست،دروغی بیش نیست.

این نامه به چند نکته اشاره دارد:

1.حمله جمعی از طرفداران معاویه به اطراف کوفه و برخورد شدید سپاهیان امام علیه السلام با او که منجر به شکست سخت آنها شد.

2.شکایت امام علیه السلام از قریش و اینکه آنها همان‌گونه که بر ضد رسول خدا صلی الله علیه و آله با یکدیگر متحد شدند،بر ضد امام علیه السلام نیز متّفق گشتند.

3.نظر امام علیه السلام در مورد کسانی که بیعت با آن حضرت را شکستند و به دشمن پیوستند و اینکه پیکار با آنها لازم است تا به سوی حق بازگردند.

4.یادآوری این نکته که اقبال و ادبار افراد در روح او اثر نمی‌گذارد و همچنان محکم و استوار در مقابل دشمن ایستاده و خم به ابرو نمی‌آورد.

---

بخش اوّل

اشاره

فَسَرَّحْتُ إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ،فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً، نَکَصَ نَادِماً،فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ،وَقَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِیَابِ،فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلَا وَلَا،فَمَا کَانَ إِلَّا کَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّی نَجَا جَرِیضاً بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ،لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ،فَلَأْیاً بِلأْیٍ مَا نَجَا.فَدَعْ عَنْکَ قُرَیْشاً وَتَرْکَاضَهُمْ فِی الضَّلَالِ،وَتَجْوَالَهُمْ فِی الشِّقَاقِ،وَجِمَاحَهُمْ فِی التِّیهِ،فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَی حَرْبِی کَإِجْمَاعِهِمْ عَلَی حَرْبِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَبْلِی،فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی،فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی،وَسَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّی.

ترجمه

(در مورد ضحاک فرمانده لشکر معاویه توضیح خواسته بودی) من سپاهی انبوه از مسلمانان را به سوی او گسیل داشتم.هنگامی که این خبر به او رسید دامن فرار به کمر زد و با ندامت و پشیمانی عقب‌نشینی کرد؛ولی سپاهیان من در بعضی از جاده‌ها به او رسیدند و این هنگامی بود که خورشید نزدیک به غروب بود.مدت کوتاهی این دو لشکر با هم جنگیدند و این کار به سرعت انجام شد؛ درست به اندازه توقف ساعتی (و ضحاک و لشکرش درمانده و پراکنده شدند) و در حالی که مرگ به سختی گلویش را می‌فشرد نیمه جانی از معرکه به در برد و از او جز رمقی باقی نمانده بود و سرانجام با سختی و مشقت شدید از مهلکه رهایی یافت.

(اما آنچه درباره مخالفت‌های قریش با من گفته‌ای) قریش را با آن همه تلاشی که در گمراهی و جولانی که در دشمنی و اختلاف و سرگردانی در بیابان

ضلالت داشتند،رها کن.آنها با یکدیگر در نبرد با من هم‌دست شدند همان‌گونه که پیش از من در مبارزه با رسول خدا صلی الله علیه و آله متحد گشته بودند.خدا قریش را به کیفر اعمالشان برساند آنها پیوند خویشاوندی را با من بریدند و خلافت فرزند مادرم (پیامبر صلی الله علیه و آله) را از من سلب کردند.

شرح و تفسیر: داستان ضحاک بن قیس

داستان ضحاک بن قیس

همان گونه که قبلاً گفته شد،این نامه پاسخی است از امام علیه السلام به برادرش عقیل درباره داستان حمله ضحاک بن قیس به اطراف کوفه و شکست سخت و عقب‌نشینی او،بنابراین ضمیر در«الیه»به ضحاک باز می‌گردد،هرچند بعضی از شارحان،این داستان را مربوط به«بُسر بن ارطاة»و حمله او به یمن دانسته‌اند و عجیب تر اینکه بعضی ضمیر را به معاویه باز گردانده‌اند در حالی که هیچ یک از این دو صحیح نیست.

به هر حال امام علیه السلام در آغاز نامه که سیّد رضی آن را برای اختصار حذف کرده (مطابق آنچه در کتاب تمام نهج‌البلاغه آمده و مصادر نهج‌البلاغه نیز نقل کرده است) پس از حمد و ثنای الهی و دعای خیر برای عقیل اعلام می‌کند که نامه او به وسیله عبداللّه بن عبید ازدی به او رسیده و نگرانی او را از ماجرای حمله ضحاک به اطراف کوفه درک نموده است.

آن‌گاه برای رفع نگرانی برادر ماجرای لشکرکشی معاویه را به وسیله ضحاک چنین شرح می‌دهد و می‌فرماید:«من سپاهی انبوه از مسلمانان را به سوی او (ضحاک فرمانده لشکر معاویه) گسیل داشتم.هنگامی که این خبر به او رسید دامن فرار به کمر زد و با ندامت و پشیمانی عقب‌نشینی کرد؛ولی سپاه من در بعضی از جاده‌ها به او رسید و این هنگامی بود که خورشید نزدیک به غروب

بود»؛ (فَسَرَّحْتُ⁽¹⁾إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً⁽²⁾مِنَ الْمُسْلِمِینَ،فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً، وَ نَکَصَ⁽³⁾نَادِماً،فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ،وَ قَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِیَابِ).

«کثیف»به معنای انبوه و پر جمعیّت است و مطابق بعضی از روایات،عدد لشکر امام علیه السلام در اینجا چهار هزار نفر بود از افراد تازه نفس و آماده که همچون عقاب بر سر دشمن وارد شدند و به همین دلیل ضحاک و لشکرش فرار را بر قرار ترجیح دادند و از حمله خود به اطراف کوفه پشیمان گشتند؛ولی لشکر امام علیه السلام به تعقیب آنها پرداخت و نزدیک غروب به آنها رسید که شرح ماجرا در جمله‌های بعد از همین نامه خواهد آمد.

تعبیر به «مِنَ الْمُسْلمین» اشعار به این دارد که لشکر مخالف و فرمانده اصلی آنها در شام از مسلمانان نبودند.

تعبیر به «شمّر هارباً» در واقع سخریه‌ای است نسبت به ضحاک،زیرا«شمّر» معمولاً به معنای دامن همت به کمر زدن برای انجام کار مهمی است،نه برای فرار که ضحاک آن را انتخاب کرده بود.

جمله «قد طفّلت الشمس» -با توجّه به اینکه طفول به معنای نزدیک شدن است-اشاره به این است که دو لشکر هنگامی به هم رسیدند که خورشید نزدیک غروب بود و تعبیر به«ایاب»کنایه از این است که خورشید صبحگاهان گویا از مقر خود به سوی ما می‌آید و عصرگاهان به مقرش باز می‌گردد و این تعبیر لطیفی است برای غروب آفتاب.

آن‌گاه در ادامه این سخن می‌فرماید:«مدت کوتاهی این دو لشکر با هم

جنگیدند و این کار به سرعت انجام شد؛درست به اندازه توقف ساعتی (و ضحاک و لشکرش درمانده و پراکنده شدند) و در حالی که مرگ به سختی گلویش را می‌فشرد نیمه جانی از معرکه به در برد و از او جز رمقی باقی نمانده بود و با سختی و مشقت شدید از مهلکه رهایی یافت»؛ (فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلَا وَ لَا،فَمَا کَانَ إِلَّا کَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّی نَجَا جَرِیضاً⁽¹⁾بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ⁽²⁾،وَ لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ،فَلَأْیاً بِلأْیٍ مَا نَجَا).

فراموش نباید کرد که این ماجرا در خطبه 29 نیز به آن اشاره شده و آن خطبه و این نامه با یکدیگر هماهنگ است.

تعبیر به«کَلَا وَ لَا»به معنای این است که این کار به سرعت انجام گرفت هماهنگ تلفظ کردن«لا و لا»و در بعضی از تعبیرات در کلمات عرب«لا و ذا» گفته می‌شود و هر دو اشاره به همان کوتاهی زمان است که در فارسی به جای آن می‌گوییم:مانند یک چشم بر هم زدن.

تعبیر به «بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ» -با توجّه به اینکه مُخنّق به معنای گلوگاه است که اگر آن را فشار دهند انسان خفه می‌شود-اشاره به این است که لشکریان امام علیه السلام ضحاک را تا پای مرگ پیش بردند به گونه‌ای که جز رمقی از او باقی نمانده بود.این تعبیر هم در عربی معمول است و هم در فارسی که وقتی شخصی را تحت فشار شدید قرار می‌دهند می‌گویند:گلویش را فشرد.

قابل توجّه است که ابراهیم ثقفی در کتاب الغارات ماجرایی را نقل می‌کند که تفسیری است بر جمله امام علیه السلام: «وَ لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ؛ جز رمقی از ضحاک باقی نمانده بود»می‌گوید:هنگامی که ضحاک از دست فرمانده لشکر علی علیه السلام «حجر بن عدی»فرار کرد شدیدا تشنه شد،زیرا شتر حامل آب را گم کرد.در این

حال لحظه‌ای خواب خفیفی بر او عارض شد و به همین جهت از جاده منحرف گردید.هنگامی که بیدار گشت تنها چند نفر از لشکرش با او بودند و هیچ کس آب به همراه نداشت.بعضی از آنها را فرستاد تا آب پیدا کنند ولی پیدا نشد.

ناگهان مردی پیدا شد به او گفت ای بنده خدا تشنه‌ام مرا سیراب کن.گفت:به خدا سوگند نمی‌دهم تا قیمت آن را بپردازی.گفت:قیمت آن چیست؟ گفت:

قیمتش دین توست.سپس داستان را ادامه می‌دهد تا اینکه سرانجام به جمعیتی رسیدند که در آنجا آب بود و سیراب شدند.⁽¹⁾

تعبیر به «لَأْیاً بِلأْیٍ» با توجّه به اینکه لأی به معنای شدت است مفهومش این است که ضحاک و باقیمانده لشکرش با شدتی بعد از شدت،از آن مهلکه نجات یافتند.

سپس امام علیه السلام اشاره به بخش دیگری از نامه برادرش عقیل می‌کند که نوشته بود:عبداللّه بن سعد (برادر رضاعی عثمان بن عفان) را در مسیر دیدم که با چهل نفر از جوانان قریش به سوی مقصد نامعلومی می‌روند از آنها پرسیدم به کجا می‌روید ای فرزندان دشمنان پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله آیا می‌خواهید به معاویه ملحق شوید.امام علیه السلام می‌فرماید:«(اما آنچه درباره مخالفت‌های قریش با من گفته‌ای) قریش را با آن همه تلاشی که در گمراهی و جولانی که در دشمنی و اختلاف و سرگردانی در بیابان ضلالت داشتند،رها کن.آنها با یکدیگر در نبرد با من هم‌دست شدند همان‌گونه که پیش از من در مبارزه با رسول خدا صلی الله علیه و آله متحد گشته بودند»؛ (فَدَعْ عَنْکَ قُرَیْشاً وَ تَرْکَاضَهُمْ⁽²⁾فِی الضَّلَالِ،تَجْوَالَهُمْ⁽³⁾فِی الشِّقَاقِ⁽⁴⁾،

وَ جِمَاحَهُمْ⁽¹⁾فِی التِّیهِ،فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَی حَرْبِی کَإِجْمَاعِهِمْ عَلَی حَرْبِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَبْلِی).

سپس می‌افزاید:«خدا قریش را به کیفر اعمالشان برساند آنها پیوند خویشاوندی را با من بریدند و خلافت فرزند مادرم (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) را از من سلب کردند»؛ (فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی! فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی،وَ سَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّی).

جمله «فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی» با توجّه به اینکه«جوازی»جمع جازیة به معنای جزا و مکافات عمل است،مفهومش این است که مکافات اعمال قریش دامان آنها را بگیرد و گرفتار عواقب سوء اعمال خویش بشوند و این در واقع نفرینی است برای آنها که نه حق خویشاوندی را رعایت کردند و نه اجازه دادند امام علیه السلام به خلافتی که خدا برای او مقرر داشته بود و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر آن تأکید فرموده بود و ضامن سعادت دین و دنیای مسلمانان بود برسد.

آری آنها در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله سرسخت‌ترین دشمنان آن حضرت بودند و آتش تمام جنگ‌های ضد اسلام به وسیله قریش و رؤسای آنها برافروخته شد و آخرین گروهی بودند که در برابر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تسلیم شدند و به او ایمان آوردند،در حالی که ایمان بسیاری از آنها صوری بود نه واقعی.

بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله با خلیفه و جانشین او امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز همان رفتار را کردند،بلکه بر اثر انگیزه انتقام‌جویی شدت عمل بیشتری به خرج دادند.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که روزی به علی علیه السلام خطاب کرد در حالی که گریان بود و اشک می‌ریخت و فرمود:

«ضَغَائِنُ فِی صُدُورِ أَقْوَامٍ لَا یُبْدُونَهَا لَکَ إِلَّا مِنْ بَعْدِی؛ برای این گریه می‌کنم که کینه‌هایی در سینه‌های گروهی

وجود دارد و امروز قادر بر اظهار آن نیستند؛ولی بعد از من در برابر تو اظهار خواهند کرد».⁽¹⁾

در ذیل خطبه 172 در جلد ششم همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام) در شرح شکایتی که امام علیه السلام از قریش به پیشگاه خدا می‌کند گفتار مبسوطتری درباره دشمنی‌های قریش نسسبت به آن حضرت داده‌ایم.

تعبیر به «ابْنِ أُمِّی» درباره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یا به جهت آن است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و امام علیه السلام هر دو از فرزندان فاطمه مخزومی دختر عمرو بن عمران مادر عبداللّه (پدر گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله) و مادر ابوطالب (پدر گرامی امیر مؤمنان علیه السلام) بودند و یا به سبب اینکه فاطمه بنت اسد مادر امیر مؤمنان علیه السلام در آن زمان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در کفالت ابی‌طالب بود همچون مادر به تربیت او می‌پرداخت،لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره او فرمود:

«فاطِمَةُ أُمّی بَعْدَ أُمّی؛ فاطمه بنت اسد بعد از مادرم (آمنه) مادرم بود».

---

بخش دوم

اشاره

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی الْقِتَالِ،فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ حَتَّی أَلْقَی اللّهَ؛لَایَزِیدُنِی کَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً،وَ لَا تَفَرُّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً،وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ-وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ-مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً،وَ لَا مُقِرّاً لِلضَّیْمِ وَاهِناً، وَ لَا سَلِسَ الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ،وَ لَا وَطِیءَ الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ الْمُتَقَعِّدِ،وَ لَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سَلِیمٍ:

فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی

صَبُورٌ عَلَی رَیْبِ الزَّمَانِ صَلِیبُ

یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَی بِی کَآبَةٌ

فَیَشْمَتَ عَادٍ أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ

ترجمه

و اما آنچه درباره جنگ از من پرسیده‌ای و رأیم را خواسته‌ای،عقیده من این است،با کسانی که پیمان شکنی (و نقض بیعت) و پیکار با ما را حلال می‌شمرند مبارزه کنم تا آن‌گاه که خدا را ملاقات نمایم (و چشم از جهان بپوشم) (در این راه) نه کثرت جمعیّت مردم در اطرافم بر عزت و قدرت من می‌افزاید و نه پراکندگی آنها از اطراف من موجب وحشتم می‌شود.(برادر!) هرگز گمان مبر که فرزند پدرت-هرچند مردم او را رها کنند-از در تضرع و خشوع (در برابر دشمن) درآید،یا در برابر ظلم و ستم سستی به خرج دهد،یا زمام خویش را به دست هر کس بسپارد،و یا به این و آن سواری دهد؛ولی وضع من همان‌گونه است که شاعر بنی سلیم گفته است:

هرگاه از من بپرسی چگونه‌ای؟ می‌گویم:در برابر مشکلات زمان صبور و بااستقامتم!

بر من سخت است که غم و اندوه در چهره‌ام دیده شود که موجب شماتت دشمن یا ناراحتی دوست گردد».

شرح و تفسیر: دست از مبارزه با خائنان بر نمی‌دارم

دست از مبارزه با خائنان بر نمی‌دارم

سخن امام علیه السلام در این بخش از نامه،ناظر به مطلبی است که عقیل در پایان نامه خود که سابقاً گذشت آورده بود که:«فرزند مادرم! نظر خود را درباره جنگ با مخالفان صریحا اظهار کن.اگر می‌خواهی تا پای مرگ بجنگی من و فرزندانم با تو هستیم و من هرگز دوست ندارم لحظه‌ای بعد از تو زنده بمانم»،امام علیه السلام می‌فرماید:«و اما آنچه درباره جنگ از من پرسیده‌ای و رأیم را خواسته‌ای،عقیده من این است،با کسانی که پیمان‌شکنی (و نقض بیعت) و پیکار با ما را حلال می‌شمرند بجنگم تا آن‌گاه که خدا را ملاقات کنم (و چشم از جهان بپوشم)»؛ (وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی الْقِتَالِ،فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ حَتَّی أَلْقَی اللّهَ).

تعبیر به«مُحِلِّینَ»یا اشاره به کسانی است که بیعت او را شکستند و در بصره پرچم جنگ جمل را برافراشتند و کسانی که بعدا به آنها پیوستند⁽¹⁾و یا اشاره به ستمگران شام است که جنگ با او را در صفین حلال شمردند و بعد از واقعه صفین نیز همان راه نادرست شیطانی را ادامه دادند.ظاهر این است که هر دو گروه را شامل می‌شود.

آن‌گاه امام علیه السلام برای اینکه اراده قاطع خود را در این مبارزه پیگیر به برادرش نشان دهد و به او اطمینان بخشد که مخالفت گروه زیادی از این پیمان‌شکنان تأثیری در اراده او ندارد می‌فرماید:«(در این راه) نه کثرت جمعیّت مردم در اطرافم بر عزت و قدرت من می‌افزاید و نه پراکندگی آنها از اطراف من موجب

وحشتم می‌شود»؛ (لَا یَزِیدُنِی کَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً،وَ لَا تَفَرُّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً).

شعاری است آمیخته با شعور و معرفت بسیار و برگرفته از آیات شریفه قرآن:

«أَ لَیْسَ اللّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ»⁽¹⁾و یا «فَلا تَخْشَوُا النّاسَ وَ اخْشَوْنِ»⁽²⁾و امثال آن و نشان می‌دهد که اولیای الهی و مردان بزرگ الهی با تکیه بر پروردگار هرگز از انبوه مخالفان وحشت نمی‌کردند و از کثرت موافقان مغرور نمی‌شدند.اگر همه مسلمانان این سخن بزرگ امام علیه السلام را شعار خویش سازند به یقین در برابر هجمه سیاسی و نظامی و فرهنگی غرب،حالت انفعالی به خود راه نمی‌دهند و سرانجام در تمام این جبهه‌ها پیروز خواهند شد.

سپس امام علیه السلام در گفتاری پر معنا و کوبنده،برادرش را خطاب کرده می‌فرماید:

«(برادر) هرگز گمان مبر که فرزند پدرت-هرچند مردم او را رها کنند-از در تضرع و خشوع (در برابر دشمن) در آید یا در برابر ظلم و ستم سستی به خرج دهد یا زمام خویش را به دست هر کس بسپارد و یا به این و آن سواری دهد»؛ (وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ-وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ-مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً،وَ لَا مُقِرّاً لِلضَّیْمِ⁽³⁾وَاهِناً،وَ لَا سَلِسَ⁽⁴⁾الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ،وَ لَا وَطِیءَ⁽⁵⁾الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ الْمُتَقَعِّدِ).

این عبارت چهارگانه که امام علیه السلام بیان فرموده مراحل مختلف تسلیم در مقابل دشمن را بیان می‌دارد که هر یک از دیگری بدتر است؛نخست اینکه در برابر دشمن به تضرع و خشوع و تقاضا بنشیند و دیگر اینکه از قدرت دشمن بهراسد و سستی کند و تسلیم شود و سوم اینکه افزون بر تسلیم،زمام خود را به دست او بسپارد که تا هر جا خاطر خواه اوست ببرد و سرانجام اینکه پشت خود را خم

کند و در مسیر خواسته‌های دشمن به او سواری دهد.

چه تعبیرات دقیق و زیبا و گویایی که از نهایت فصاحت و بلاغت کلام امام علیه السلام حکایت دارد و حضرت تسلیم در برابر دشمن را در تمام اشکالش ترسیم کرده و از خود نفی می‌کند.

تعبیر به«مُتَقَعِّدِ»که در بعضی از نسخ «مقتعد» آمده،به معنای کسی است که جایی را محل نشستن خود انتخاب کرده و اشاره به سواری است که بر مرکب خود نشسته و تنها در مسیر از آن استفاده نمی‌کند،بلکه در تمام حاجات خود از آن بهره می‌گیرد؛گاه می‌ایستد و با کسی سخن می‌گوید،گاه همان‌طور که سوار است چیزی می‌خرد و گاه چیزی به دیگری تحویل می‌دهد.خلاصه بر مرکب نشسته و بی‌خیال از سنگینی وزنش بر دوش مرکب همه کارهای خود را سواره انجام می‌دهد.

امام علیه السلام در پایان این نامه برای تأکید بیشتر بر عزم راسخ و اراده آهنین خود در برابر دشمن به شعر شاعری از طایفه بنی سلیم متمثل می‌شود و می‌فرماید:«ولی وضع من همان‌گونه است که شاعر بنی سلیم گفته است:

هرگاه از من بپرسی چگونه‌ای می‌گویم:در برابر مشکلات زمان صبور و بااستقامتم.

بر من سخت است که غم و اندوه در چهره‌ام دیده شود که موجب شماتت دشمن یا ناراحتی دوست گردد»؛ (وَ لَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سَلِیمٍ:

فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی

صَبُورٌ عَلَی رَیْبِ⁽¹⁾الزَّمَانِ صَلِیبُ⁽²⁾

یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَی بِی کَآبَةٌ⁽³⁾

فَیَشْمَتَ⁽⁴⁾عَادٍ⁽⁵⁾أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ).

یکی از شعرای فارسی زبان دو شعر بالا را به این صورت سروده است:

الا ای آنکه می‌پرسی ز حالم

صبورم من به سختی‌های عالم

نخواهم غم ببینی در رخ من

که گردد دوست غمگین،شاد دشمن

در اینکه این شعر از کیست اختلاف نظر است؛ابن ابی الحدید در شرح خود می‌گوید آن را به عباس بن مرداس سلمی نسبت داده‌اند؛ولی اظهار می‌دارد که من آن را در دیوان او ندیدم.

مرحوم تستری در شرح نهج‌البلاغه خود می‌گوید:این دو بیت از صخر عمرو سلمی است و جریان چنین بود که بعضی از دشمنانش با نیزه به پهلوی او زدند.

او یک سال در بستر خوابیده بود و محل زخم عفونت کرده بود و به صورت لخته بزرگی روی زخم آشکار شده بود آن را با کاردی بریدند شاید بهبودی یابد.

شنید خواهرش درباره صبر او سخن می‌گوید او در پاسخ خواهرش این دو بیت و اشعار دیگری را سرود.⁽¹⁾

---

37- در پاسخ معاویه

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إِلی مُعاوِیَةِ

از نامه‌های امام علیه السلام است

که در پاسخ معاویه نگاشته⁽¹⁾

این نامه آغازی دارد که مرحوم سید رضی آن را حذف کرده و طبق روش گزینشی خود تنها ذیل نامه را آورده است. مرحوم ابن میثم و ابن ابی الحدید هر دو صدر نامه را که بعدا به آن اشاره خواهد شد در شرح نهج البلاغه خود آورده اند و این نشان می دهد که آنها به مدرکی غیر از نهج البلاغه دست یافته بودند که صدر نامه را در بر داشته است ( مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۳۲).

نامه در یک نگاه

این نامه همان گونه که ذیلاً در بحث سند نامه آمده آغازی دارد که سیّد رضی از آن صرف نظر کرده است.برای فهم تمام نامه لازم است آغاز آن را نیز در اینجا بیاوریم و قبل از آن به این نکته نیز باید توجّه داشت که این یک نامه ابتدایی از امام علیه السلام به معاویه نبود،بلکه پاسخی بود به نامه‌ای که معاویه خدمت آن حضرت فرستاد.گرچه متن نامه معاویه در دست نیست و هیچ یک از شارحان نهج البلاغه

نیز آن را ذکر نکردند ولی از پاسخ امام علیه السلام فی الجمله معلوم می‌شود که معاویه به سه نکته در نامه خود اشاره کرده:نخست اینکه برای حقانیّت خود به اینکه از طرف عُمر به این مقام منصوب شده استناد جسته است و دیگر اینکه به امام علیه السلام پیشنهاد کرده شام و مصر را در اختیار او بگذارد و اجازه دهد بعد از امام علیه السلام سرپرستی تمام حکومت اسلامی را به دست بگیرد و دیگر اینکه در مورد قتل عثمان،امام علیه السلام را متهم ساخته و داعیه خون‌خواهی قتل او و انتقام از قاتلان را دارد.

امام علیه السلام در پاسخ او چنین می‌نویسد:

«أَمّا بَعْدُ،فَإِنَّ الدُّنْیَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ ذَاتُ زینَةٍ وَ بَهْجَةٍ،لَمْ یَصْبُ إِلَیْهَا أَحَدٌ إِلّا شَغَلَتْهُ بِزینَتِهَا عَمّا هُوَ أَنْفَعُ لَهُ مِنْهَا وَ بِالآخِرَةِ أُمِرْنَا،وَ عَلَیْهَا حُثِثْنَا فَدَعْ،یَا مُعَاوِیَةُ،مَا یَفْنی، اعْمَلْ لِمَا یَبْقی،وَ احْذَرِ الْمَوْتَ الَّذی إِلَیْهِ مَصیرُکَ،وَ الْحِسَابَ الَّذی إِلَیْهِ عَاقِبَتُکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللّهَ-تَعَالی-إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً حَالَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یَکْرَهُ،وَوَفَّقَهُ لِطَاعَتِهِ، وَ إِذَا أَرَادَ اللّهُ بِعَبْدٍ سُوءاً أَغْرَاهُ بِالدُّنْیَا،وَ أَنْسَاهُ الآخِرَةَ،وَ بَسَطَ لَهُ أَمَلَهُ،وَ عَاقَّهُ عَمّا فیهِ صَلَاحُهُ وَ قَدْ وَصَلَنی کِتَابُکَ،فَوَجَدْتُکَ تَرْمی غَیْرَ غَرَضِکَ،وَ تَنْشُدُ غَیْرَ ضَالَّتِکَ، وَ تَخْبِطُ فی عَمَایَةٍ،وَ تَتیهُ فی ضَلَالَةٍ،وَ تَعْتَصِمُ بِغَیْرِ حُجَّةٍ،وَ تَلُوذُ بِأَضْعَفِ شُبْهَةٍ فَأَمّا سُؤَالُکَ إِلَیَّ الْمُتَارَکَةَ وَ الإِقْرَارَ لَکَ عَلَی الشّامِ،فَلَوْ کُنْتُ فَاعِلاً ذَلِکَ الْیَوْمَ لَفَعَلْتُهُ أَمْسِ وَ أَمّا قَوْلُکَ:إِنَّ عُمَرَ وَلّاکَهَا،فَقَدْ عَزَلَ مَنْ کَانَ وَلّاهُ صَاحِبُهُ،وَعَزَلَ عُثْمَانُ مَنْ کَانَ عُمَرُ وَلّاهُ وَ لَمْ یُنْصَبْ لِلنّاسِ إِمَامٌ إِلّا لِیَری مِنْ صَالِحِ الأُمَّةِ مَا قَدْ کَانَ ظَهَرَ لِمَنْ کَانَ قَبْلَهُ،أَوْ خَفِیَ عَنْهُمْ عَیْبُهُ،وَ الأَمْرُ یَحْدُثُ بَعْدَهُ الأَمْرُ،وَ لِکُلِّ وَالٍ رَأْیٌ وَ اجْتِهَادٌ؛

اما بعد (از حمد و ثنای الهی بدان) دنیا ظاهراً شیرین و سرسبز و زیبا و بهجت‌انگیز است.هرکس به آن برسد او را مشغول زرق و برق خود می‌سازد و از آنچه برای او سودمندتر است باز می‌دارد،در حالی که ما مأمور به آخرت هستیم و بر آن تشویق و ترغیب شده‌ایم.ای معاویه آنچه را فانی می‌شود رها کن

و برای آنچه باقی و پایدار است عمل نما و از مرگی که پایان کار تو و حسابی که سرانجام توست بپرهیز و بدان خداوند متعال هرگاه خیر بنده‌ای را بخواهد میان او و آنچه خداوند آن را ناپسند می‌شمارد مانع می‌شود و او را برای اطاعت خود موفق می‌دارد و هنگامی که برای بنده‌ای بد بخواهد،او را به دنیا تشویق می‌کند و آخرت را از خاطر او می‌برد،آرزویش را دور و دراز می‌کند و از آنچه صلاح اوست او را باز می‌دارد.

نامه تو به من رسید دیدم به سویی تیر پرتاب می‌کنی که هدف تو نیست و به دنبال چیزی غیر از گمشده خود می‌گردی و در مسیر خود با نابینایی و در وادی ضلالت گام برمی‌داری و بدون دلیل سخن می‌گویی و به ضعیف‌ترین شبهه چنگ می‌زنی.

اما اینکه از من خواسته‌ای در برابر متارکه جنگ،حکومت شام (و مصر) را به تو واگذارم اگر من امروز آماده چنین کاری بودم دیروز (که هنوز جنگی در کار نبود) انجام می‌دادم و اما اینکه گفته‌ای:عمر تو را به این مقام منصوب کرد (فراموش نکن که) عمر افرادی را که قبل از او ابو بکر به مقاماتی منصوب کرده بود عزل نمود و عثمان نیز کسانی را که عمر نصب کرده بود معزول داشت.

امام علیه السلام و پیشوا برای این نصب شده است که مصالح امّت را در نظر بگیرد خواه برای آن کس که پیش از او بوده آشکار و یا عیب او (والی) پنهان شده باشد و امور یکی پس از دیگری رخ می‌دهد و هر پیشوایی رأی و اجتهاد خود را دارد، بنابراین منصوب شدن تو از طرف عمر به ولایت شام هیچ امتیازی برای تو ایجاد نمی‌کند».⁽¹⁾

---

آنچه مرحوم سیّد رضی در نهج‌البلاغه آورده در دنبال این بخش از نامه است.

به هر حال،آن قسمت را که در نهج‌البلاغه آمده می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:

نخست سرزنش معاویه به علت پیروی از هوای نفس و نادیده گرفتن حقایق و پیمان‌های الهی.

و دیگر،پاسخ به دفاع‌های معاویه از عثمان و مطالبه قاتلان او از امام علیه السلام.

---

فَسُبْحَانَ اللّهِ! مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلْأَهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ،وَالْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ،مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَاطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ،الَّتِی هِیَ للّهِ‌ِ طِلْبَةٌ،وَعَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ.

فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ عَلَی عُثْمَانَ وَقَتَلَتِهِ،فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ،وَخَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ،وَالسَّلَامُ.

ترجمه

سبحان اللّه! تو چقدر بر هوا و هوس‌های بدعت‌آمیز و سرگردانی‌هایی که پیوسته از آن پیروی می‌کنی اصرار داری! این کار توأم با نادیده گرفتن حقایق و دور افکندن پیمان‌هایی است که خدا آن را طلب کرده و حجت بر بندگان اوست.

اینکه پیوسته به خون عثمان و قاتلان او استدلال می‌کنی (و گویا خود را ولی دم عثمان و مطالبه کننده خون او می‌پنداری بسیار شگفت‌آور است،زیرا) تو آنجا به یاری عثمان برخاستی که در حقیقت یاری خودت بود ولی آنجا که یاری عثمان بود،دست از یاریش برداشتی (و او به آن سرنوشت گرفتار آمد) والسلام.

شرح و تفسیر: تو را با خونخواهی عثمان چکار؟

تو را با خونخواهی عثمان چکار؟

همان گونه که اشاره شد متأسفانه تا آنجا که ما اطّلاع داریم سیره نویسان و مورخان،متن نامه معاویه را نیاورده‌اند،هر چند بخش‌هایی از آن از پاسخ

امام علیه السلام روشن می‌شود.از این قسمت نامه امام علیه السلام که معاویه را شدیدا به سبب هوا پرستی سرزنش می‌کند چنین بر می‌آید که او سخنانی جسورانه و نابخردانه در نامه خود به امام علیه السلام نوشته است،از این رو امام علیه السلام می‌فرماید:«سبحان اللّه تو چقدر بر هوا و هوس‌های بدعت‌آمیز و سرگردانی‌هایی که پیوسته از آن پیروی می‌کنی اصرار داری! این کار توأم با نادیده گرفتن حقایق و دور افکندن پیمان‌هایی که خدا آن را طلب کرده و حجت بر بندگان اوست»؛ (فَسُبْحَانَ اللّهِ! مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلْأَهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ،وَ الْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ،مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَ اطِّرَاحِ⁽¹⁾الْوَثَائِقِ،الَّتِی هِیَ للّهِ‌ِ طِلْبَةٌ،وَ عَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ).

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و پر معنا عوامل انحراف معاویه را در چهار چیز خلاصه می‌کند:نخست پیروی از هوا و هوس و دیگر متابعت از عوامل سرگردانی و سوم چشم فرو بستن بر واقعیّت‌ها و چهارم شکستن عهد و پیمان‌های الهی است.

روشن است که هر یک از اینها به تنهایی می‌تواند انسان را به پرتگاه سقوط بکشاند تا چه رسد که همه اینها در کسی جمع باشد.

حقایقی را که امام علیه السلام به آن اشاره کرده و می‌فرماید معاویه آنها را ضایع نموده،ویژگی‌های منحصر به فرد امام علیه السلام در اسلام است که از آغاز بعثت پیغمبر صلی الله علیه و آله تا آخرین ایام انجام گرفت.فراموش کردن سوابق خود معاویه در عصر جاهلیّت و فجایع پدر و مادرش به گونه‌ای است که هیچ عاقلی به خود اجازه نمی‌دهد ویژگی‌های امام علیه السلام را با او مقایسه کند.با این حال وی می‌خواست جانشین امام گردد و در حیات امام علیه السلام نیز بخش عظیمی از کشور اسلامی در اختیارش باشد.

«وَثائق»(پیمان‌ها) اشاره به پیمان‌هایی است که از هر آدم با ایمانی گرفته شده

که در برابر حکم الهی تسلیم باشد و جمله «الّتی هِیَ للّهِ‌ِ طِلْبَةٌ» -با توجّه به اینکه «طلبة»به معنای مطلوب است اشاره به این است که خداوند وفای به تمام این پیمان‌ها را از بندگانش مطالبه می‌کند.

از یک سو هر انسان با ایمانی به متقضای «إِنّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ ...»⁽¹⁾امانت دار الهی است و از سوی دیگر به مقتضای «وَ أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ»⁽²⁾اطاعت فرمان خداو پیامبر صلی الله علیه و آله از او خواسته شده و از سوی سوم به مقتضای «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ»⁽³⁾ترک عبادت و پیروی شیطان از او طلب شده است.اینها و مانند آن همه پیمان‌های الهی هستند و خدا حجت را بر بندگانش به مقتضای آنها تمام کرده است.

آن‌گاه امام علیه السلام در بخش دوم از این نامه می‌فرماید:«اینکه تو بسیار به ریخته شدن خون عثمان و قاتلان او استدلال می‌کنی (و گویا خود را ولی دم عثمان و مطالبه کننده خون او می‌پنداری بسیار شگفت‌آور است،زیرا) تو آنجا به یاری عثمان برخاستی که در حقیقت یاری خودت بود؛ولی آنجا که یاری عثمان بود، دست از یاریش برداشتی (و او به آن سرنوشت گرفتار آمد) والسلام»؛ (فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ⁽⁴⁾عَلَی عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ،فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ، وَ خَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ،وَ السَّلَامُ).

امام علیه السلام چه تعبیر جالبی در اینجا می‌فرماید،زیرا می‌دانیم و تاریخ نیز شاهد و گویای این مطلب است که عثمان از معاویه کمک خواست و معاویه لشکری برای کمک به او فرستاد؛اما دستور داد در نزدیکی مدینه اطراق کنند و پیش نروند گویا می‌خواست عثمان کشته شود و زمینه برای خلافت او فراهم گردد

و بعد هم بگوید من به یاریش شتافتم اما دیر رسیدم.

بلاذری مورخ معروف می‌گوید:هنگامی که عثمان کسی را به سوی معاویه فرستاد و از او تقاضای کمک کرد معاویه«یزید بن اسد قسری»را با لشکری به سوی او گسیل داشت و به او دستور داد هنگامی که به«ذی خشب»(محلی در نزدیکی مدینه) رسیدی در آنجا بمان و از آنجا حرکت نکن.نگو حاضر چیزی را می‌بیند که غایب نمی‌بیند حاضر منم و غایب تویی.یزید در ذی خشب ماند تا عثمان کشته شد.در این هنگام معاویه دستور بازگشت به او داد و او با لشکرش به شام باز گشت.

بلاذری در اینجا می‌افزاید:منظور معاویه این بود که عثمان کشته شود و او مردم را به سوی خود بخواند.⁽¹⁾

جالب اینکه مرحوم مغنیه در شرح نهج‌البلاغه خود بعد از ذکر این قصه می‌گوید:تمام شواهد از سیره معاویه گواهی می‌دهد که این روایت عین واقعیّت است؛هنگامی که اوضاع برگشت و معاویه دید خون عثمان بهانه خوبی برای دعوت مردم به سوی خویش است.پیراهن عثمان را علم کرد و گریه دروغین سر داد و احساسات مردم را برانگیخت از همه عجیب‌تر اینکه هنگامی که امیر مؤمنان علی علیه السلام شهید شد و او بر تخت خلافت اسلامی تکیه کرد نه تنها کاری با قاتلان عثمان نداشت،بلکه آنها را با آغوش باز پذیرفت و به آنها جایزه داد.

برای اطلاع بیشتر از این موضوع کتابی را که عقاد درباره معاویه نوشته باید مطالعه کرد.⁽²⁾

نکته: نامه معاویه به ابن عباس و پاسخ او به وی

نامه معاویه به ابن عباس و پاسخ او به وی

از نکات جالبی که ابن ابی الحدید ذیل نامه مورد بحث آورده است نامه‌ای است که معاویه به ابن عباس به هنگام صلح با امام حسن علیه السلام نوشت و در آن از وی دعوت کرد که با او بیعت کند.از جمله مطالب نامه این بود:«به جانم سوگند اگر تو را به علت قتل عثمان می‌کشتم،امید داشتم مورد رضای خدا و تصمیمی صحیح و درست باشد،زیرا تو از کسانی بودی که برای قتل او کوشش کردی و او را یاری نکردی و از کسانی که در ریختن خون او شرکت داشتی.من با تو صلح نکردم که صلح مانع از اقدام بر ضد تو باشد و امان‌نامه‌ای نیز از من نداری».

ولی ابن عباس از این تهدید معاویه نترسید و جواب کوبنده طولانی به او داد که بخشی از آن چنین است:«و اما اینکه گفته‌ای من از کسانی بودم که کوشش برای قتل عثمان کردم و دست از یاری او کشیدم و با کسانی که خون او را ریختند همکاری کردم (و نیز اضافه کرده بودی) که میان من و تو صلحی نیست که مانع از اقدام بر ضد من گردد،من به خدا سوگند می‌خورم که تو در انتظار قتل او بودی و دوست داشتی که هلاک شود و با آگاهی از وضع او کسانی را که نزد تو بودند از یاری او باز داشتی.نامه او به تو رسید و فریادش را که استغاثه می‌کرد و یاری می‌طلبید شنیدی و تو به او توجّه نکردی تا زمانی که از در عذرخواهی در آمدی در حالی که می‌دانستی آنها (کسانی که بر ضد او شوریده‌اند) رهایش نمی‌کنند تا کشته شود و آن‌گونه که تو می‌خواستی سرانجام کشته شد.سپس دانستی که مردم هرگز ما و تو را یکسان نمی‌دانند،لذا به سوگ عثمان نشستی و خون او را به گردن ما افکندی و پیوسته می‌گویی عثمان مظلوم کشته شد.اگر او مظلوم کشته شده است تو از همه ظالمان (در حق او) ظالم‌تری سپس پیوسته پایین و بالا رفتی و نشست و برخاست نمودی تا جاهلان را اغوا کنی و با کمک سفیهان با

حق ما مبارزه کردی تا به آنچه می‌خواستی رسیدی و نمی‌دانم شاید این آزمایشی برای شماست و مایه بهره‌گیری تا مدتی معین(جمله اخیر برگرفته از آیه 111 از سوره انبیاست که می‌فرماید: «وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ» است.⁽¹⁾

از این نامه معاویه به ابن عباس و همچنین نامه او به امام علیه السلام به خوبی استفاده می‌شود که او بی‌شرمانه قتل عثمان را که خودش در آن سهیم بود برای رسیدن به اهدافش به هر کس که مایل بود نسبت می‌داد تا مردم جاهل را بر ضد او بشوراند و او را در برابر خواسته‌های خود تسلیم کند در حالی که تمام شواهد تاریخی نشان می‌دهد که او در باطن خواهان قتل عثمان بود و گامی برای یاری او بر نداشت در حالی که عثمان صریحاً از وی کمک خواسته بود.به تعبیر محمد بن مسلمه انصاری که در پاسخ معاویه نگاشت:تو در حیات عثمان دست از یاریش برداشتی و بعد از مرگش به یاریش برخاستی (وَلَئِنْ کُنْتَ نَصَرْتَ عُثْمْانَ مَیّتاً لَقَدْ خَذَلْتَهُ حَیّاً).⁽²⁾

در جلد اوّل همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام) صفحه 421 و جلد 2، صفحه 480 و جلد 3،صفحه 226 توضیحات قابل توجهی درباره نامه امام علیه السلام به معاویه برای بیعت و اشاره‌ای به علل قتل عثمان آمده است.

---

38- به اهل مصر در آن هنگام که مالک اشتر را برای زمامداری آنها برگزید

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی أهْلِ مِصْرَ لَمّا وَلّی عَلَیْهِمُ الْأَشْتَرَ

از نامه‌های امام علیه السلام است

به اهل مصر در آن هنگام که مالک اشتر را برای زمامداری آنها برگزید⁽¹⁾

این نامه را جمعی از مورخان و عالمان که قبل از سید رضی می زیسته اند در کتاب های خود آورده اند؛ از جمله طبری در تاریخ معروف خود در حوادث سال ۳۸ هجری و شیخ مفید در کتاب های اختصاص و امالی و ابن هلال ثقفی در دو مورد از کتاب الغارات در مورد اول از صعصعة بن صوحان و در مورد دوم از مدائنی از یکی از خادمان مالک اشتر نقل کرده که گفته است: هنگامی که مالک اشتر (در اثنای راه مصر به سبب سم معاویه) چشم از جهان فروبست نامه ای را دیدند که بر پای او بسته شده بود که این نامه خطاب به اهل مصر

بود از امیر مؤمنان علی (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۳۶).

نامه در یک نگاه

اشاره

می‌دانیم امام علیه السلام نامه‌ای به دست مالک اشتر داد که برنامه عملی و روش کشورداری را در زمینه‌های مختلف به او آموخت.این نامه به عهدنامه مالک اشتر معروف شده که نامه 53 از نهج‌البلاغه است و خواهد آمد.نامه‌های دیگری نیز به اهل مصر-در آستانه فرستادن او به عنوان زمامداری مصر-نوشت که یکی از

آنها این نامه و دیگری نامه 62 است.از تمام اینها مقام و شخصیت مالک به عنوان انسانی قوی و با ایمان و مدیر و مدبر و مخلص و شجاع روشن می‌شود.

نامه مورد بحث در واقع از دو بخش تشکیل شده است:بخش اوّل،مدح و تمجیدی از مردم مصر است که به حمایت از اسلام برخاستند در زمانی که ظلم و فساد صحنه زمین را فرا گرفته بود و حق و عدالت از جامعه بشری رخت بر بسته بود و منکرات و زشتی‌ها جوامع را آلوده ساخته بود.

در بخش دوم به معرفی مالک به عنوان فردی بسیار ممتاز و دارای تمام صفاتی که شایسته یک فرماندار و فرمانده است،می‌پردازد و تعبیرات بسیار بلندی درباره مالک می‌فرماید که درباره کمتر کسی دیگر شده و به دنبال آن به مردم مصر فرمان می‌دهد قدر او را بشناسند و سر بر فرمانش دهند.

---

بخش اوّل

اشاره

مِنْ عَبْدِاللّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ،إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ غَضِبُوا للّهِ‌ِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ،وَذُهِبَ بِحَقِّهِ،فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَی الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ،وَالْمُقِیمِ الظَّاعِنِ،فَلَا مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ،وَلَا مُنْکَرٌ یُتَنَاهَی عَنْهُ.

ترجمه

این نامه از بنده خدا علی امیر مؤمنان به سوی مردمی است که برای خدا خشمگین شدند در آن هنگام که در زمینش عصیان شده و حق او از بین رفته بود، در آن هنگام که جور و ستم خیمه خود را بر سر نیکوکار و بدکار و حاضر و مسافر زده بود،زمانی که نه معروف و نیکی وجود داشت که انسان در کنارش احساس آرامش کند و نه از منکر و زشتی‌ها اجتناب می‌شد (تا مشمول لطف خدا گردد).

شرح و تفسیر: مصریان فداکار

مصریان فداکار

امام علیه السلام در آغاز نامه-چنان که اشاره شد-توصیف بلیغی از مردم مصر می‌کند و می‌فرماید:«این نامه از بنده خدا علی امیر مؤمنان به سوی مردمی است که برای خدا خشمگین شدند در آن هنگام که در زمینش عصیان شده و حق او از بین رفته بود،در آن هنگام که جور و ستم خیمه خود را بر سر نیکوکار و بدکار و حاضر و مسافر زده بود،زمانی که نه معروف و نیکی وجود داشت که انسان در کنارش احساس آرامش کند و نه از منکر و زشتی‌ها اجتناب می‌شد (تا مشمول لطف

خدا گردد)»؛ (مِنْ عَبْدِاللّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ،إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ غَضِبُوا للّهِ‌ِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ،وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ،فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ⁽¹⁾عَلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ،وَ الْمُقِیمِ وَ الظَّاعِنِ⁽²⁾،فَلَا مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ،وَ لَا مُنْکَرٌ یُتَنَاهَی عَنْهُ).

در اینکه این تعبیرات اشاره به چه زمانی است قاطبه شارحان نهج‌البلاغه آن را اشاره به زمانی می‌دانند که عبداللّه بن ابی سرح جنایت‌کار معروف،از سوی عثمان به فرمانداری مصر برگزیده شده بود.او هم با جمعی از ظالمان و اوباش به ظلم و ستم بر مردم مصر پرداخت و نسبت به قوانین اسلامی کاملا بی‌اعتنا بود؛نه امر به معروف را عملا به رسمیت می‌شناخت نه گامی در راه نهی از منکر برمی‌داشت.

فراموش نکنیم که عبداللّه بن ابی سرح همان کسی است که در آغاز جزء کاتبان وحی بود؛ولی به علت خیانتش پیغمبر صلی الله علیه و آله بر او غضب کرد و آیه‌ای از قرآن در مذمت او نازل شد.او به مرتدان و مشرکان پیوست و بر ضد اسلام توطئه کرد و به هنگام فتح مکّه یکی از افراد معدودی بود که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمان قتل آنها را صادر نمود و چون عبداللّه برادر رضاعی عثمان بود،عثمان او را نزد خود پنهان ساخت.سپس او را نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آورد و برای او امان خواست.

پیغمبر صلی الله علیه و آله از او روی برگرداند.عثمان سه بار این کار را تکرار کرد.پیامبر صلی الله علیه و آله سرانجام پذیرفت و به او امان داد.هنگامی که عثمان با عبداللّه از نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله بیرون رفت پیغمبر صلی الله علیه و آله به اطرافیان خود فرمود:من بار اوّل و دوم که سکوت کردم برای این بود که یکی از شما برخیزد و گردن این خائن را بزند.مردی از انصار عرض کرد:چه خوب بود اشاره‌ای به من می‌کردید ای رسول خدا.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:شایسته انبیا نیست که نگاه‌های پنهانی کنند.⁽¹⁾

به هر حال مردم مصر بر ضد این مرد جنایت‌کار شوریدند؛ولی او محکم در جای خود نشسته بود.به همین دلیل جمعیّت دو هزار نفری از مصر حرکت کردند به این قصد که فرمان عزل او را از عثمان بخواهند ولی عثمان نه تنها حاضر نشد که او را معزول دارد؛بلکه نامه‌ای نوشت و با غلام خود برای عبداللّه فرستاد به این مضمون که به او توصیه کرده بود بعضی از سران معترضان را در برابر چشم مردم به دار آویزد و بعضی را شدیدا مجازات کند تا عبرت همگان گردد.معترضانِ مصری نامه را از غلام کشف کردند و فریادشان بلند شد و گفتند باید به مدینه برگردیم و تا عزل عثمان از خلافت دست بر نداریم.

در این هنگام گروه‌های دیگری از کوفه و بصره به مدینه آمدند آنها نیز شکایت‌های مشابه داشتند.اضافه بر اینها بسیاری از مهاجران و انصار معتقد بودند که عثمان با کارهایی که انجام داده لایق خلافت مسلمین نیست و باید از خلافت کناره‌گیری کند؛ولی عثمان همچنان مقاومت می‌کرد.این مقاومت خشم شورشیان را برانگیخت؛خانه او را محاصره کردند و سرانجام به دست ابو حرب غافقیِ مصری و به اعتقاد بعضی به دست افراد دیگری به قتل رسید.⁽²⁾این در حالی بود که علی علیه السلام فرزندان خود امام حسن و امام حسین علیهما السلام را به در خانه عثمان فرستاده بود که مانع ورود مردم به داخل خانه شوند،زیرا امام علیه السلام موافق با قتل عثمان نبود،هرچند لازم می‌دانست که عثمان از خلافت کناره‌گیری کند.

ولی آنچه مربوط به نامه مورد بحث است این است که از تعریف و تمجیدی که علی علیه السلام در این نامه از مردم مصر کرده است بعضی این‌چنین استنباط کرده‌اند

که امام علیه السلام موافق قتل عثمان بود.

ابن ابی الحدید در اینجا می‌گوید:تفسیر این خطبه برای من مشکل است چون اهل مصر بودند که عثمان را کشتند.هنگامی که امیر مؤمنان شهادت می‌دهد که آنان «غَضِبُوا للّهِ‌ِ حِینَ عُصِیَ فی الأرِضه؛ برای خدا خشم گرفتند در آن زمانی که در زمین عصیان او شد»چنین چیزی شهادت قاطعی است بر عصیان عثمان و ارتکاب منکر از ناحیه او و تأیید عمل‌کرد مصریان که بر ضد او شوریدند.

سپس اضافه می‌کند می‌توان گفت:-هرچند این توجیه خالی از اشکال نیست - که اهل مصر از دست فرماندار عثمان ناراضی بودند و اعمال ضد اسلامی او را انکار می‌کردند و برای عزل او نزد عثمان آمدند و هنگامی که روشن شد نامه فرمان قتل معترضان را مروان نوشته است از او خواستند مروان را به دست آنها بدهد تا تأدیبش کنند؛ولی عثمان از این امر خودداری کرد و شورش بالا گرفت و بسیاری از مردم مدینه نیز به شورشیانِ مصری پیوستند و از عثمان خواستند که عمال ناصالح خود را عزل کند و مروان را به آنها بسپارد و در این هنگام بعضی از غلامان عثمان به مردم تیر اندازی کردند و همین سبب شد که آنها از دیوار خانه عثمان بالا بیایند و او را به قتل برسانند،بنابراین معلوم نیست قاتلان،مصریان بوده باشند و آنچه مصریان انجام دادند در خور ستایش بود و امام علیه السلام آنها را در این نامه می‌ستاید.⁽¹⁾

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه این توجیه را پذیرفته‌اند.از کلمات آنها بر می‌آید که آن را خالی از تکلف می‌دانند؛زیرا از یک طرف قراین تاریخی نشان می‌دهد که امام علیه السلام هرگز کسی را تشویق به قتل عثمان نکرد،بلکه از آن مانع شد، هرچند اعتراضات شدید به اعمال عثمان و مسلط کردن افراد فاسد بنی‌امیّه بر جان و مال مسلمین داشت و از سویی دیگر نامه مورد بحث نشان می‌دهد که قیام

مردمی اهل مصر را در خور ستایش می‌شمرد و جمع میان این دو همان است که در توجیه بالا آمد و در سخن امام علیه السلام در این نامه چیزی که دلالت بر مدح قاتلان عثمان کند وجود ندارد.⁽¹⁾

در ضمن امام علیه السلام ویژگی‌های یک جامعه فاسد را در چند جمله کوتاه بیان فرموده و آن جامعه‌ای است که عصیان پروردگار در آن ظاهر شود،خیمه جور و ستم نیکان و بدان را زیر پوشش خود قرار دهد و کسی در شهر و بیابان در امان نباشد،نیکی‌ها برچیده شود و زشتی‌ها گسترش یابد.

---

بخش دوم

اشاره

أَمَّا بَعْدُ،فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللّهِ،لَایَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ،وَ لَا یَنْکُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ،أَشَدَّ عَلَی الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ،وَ هُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ،فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ،فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللّهِ،لَا کَلِیلُ الظُّبَةِ،وَ لَا نَابِی الضَّرِیبَةِ:فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا،وَ إِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا فَإِنَّهُ لَا یُقْدِمُ وَ لَا یُحْجِمُ وَ لَا یُؤَخِّرُ وَ لَا یُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِی؛وَ قَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَی نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُمْ،وَ شِدَّةِ شَکِیمَتِهِ عَلَی عَدُوِّکُمْ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) من یکی از بندگان (خاص) از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم.کسی که به هنگام خوف و خطر خواب به چشم راه نمی‌دهد و در ساعات ترس و وحشت از دشمن نمی‌هراسد و به او پشت نمی‌کند.و در برابر بدکاران از شعله آتش،سوزنده‌تر است و او«مالک بن حارث»از قبیله مذحج است.

حال که چنین است به سخنش گوش فرا دهید و فرمانش را در آنجا که مطابق حق است اطاعت کنید.چرا که او شمشیری است از شمشیرهای خدا که نه هرگز به کندی می‌گراید و نه ضربه‌اش بی‌اثر می‌گردد،بنابراین اگر او فرمان بسیج و حرکت داد حرکت کنید و اگر دستور توقف داد توقف نمایید،زیرا او هیچ اقدام و منعی و هیچ عقب‌نشینی و پیش‌روی نمی‌کند مگر به فرمان من.(و با اینکه وجود مالک برای من بسیار مغتنم است؛ولی) من شما را بر خود مقدم داشتم (که

او را به فرمانداریتان فرستادم)،زیرا او نسبت به شما خیرخواه و نسبت به دشمنانتان بسیار سخت‌گیر است.

شرح و تفسیر: فردی بینا و بسیار توانا را به فرمانداری شما منصوب کردم

فردی بینا و بسیار توانا را به فرمانداری شما منصوب کردم

امام علیه السلام در این بخش عمدتا به معرفی مالک اشتر می‌پردازد و بعد از معرفی کامل او ضمن بیان شش وصف بسیار ممتاز،مردم مصر را به اطاعت از فرمان او دعوت می‌کند گویی فرمانی است توأم با استدلال.

نخست می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) من یکی از بندگان (خاص) از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللّهِ).

نکره بودن«عبد»در اینجا برای تعظیم است و نشان می‌دهد که مالک اشتر در مقام عبودیت پروردگار بسیار شایسته بود و امام علیه السلام هم اوّلین و مهم‌ترین افتخار او را همین عبودیت پروردگار می‌شمرد،همان چیزی که در نمازهای خود در ذکر تشهد قبل از مقام رسالت پیغمبر صلی الله علیه و آله از آن یاد می‌کنیم:

(أشْهَدُ أنَّ مُحَمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ). همان حقیقتی که امیرالمؤمنین علی علیه السلام به آن افتخار می‌کرد و می‌گفت:

«کَفَی بِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً».⁽¹⁾

سپس در توصیف دوم و سوم می‌فرماید:«کسی که به هنگام خوف و خطر خواب به چشم راه نمی‌دهد و در ساعات ترس و وحشت از دشمن نمی‌هراسد و به او پشت نمی‌کند»؛ (لَا یَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ،وَ لَا یَنْکُلُ⁽²⁾عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ

الرَّوْعِ⁽¹⁾).

این دو وصف در واقع از مهم‌ترین اوصافی است که برای پیروزی بر دشمن لازم است؛آماده باش دائم در زمان خوف حمله دشمن و نهراسیدن از نقشه‌ها، ضربه‌ها و عِدّه و عُدّه اعدا.تاریخ نشان داده است کسانی که در نبرد مغلوب شده‌اند غالباً یکی از این دو ویژگی را از دست داده‌اند.یا غافلگیر شده‌اند یا ترس از دشمن آنها را به ضعف و ذلت و زبونی کشیده است.

آن‌گاه در چهارمین وصف می‌فرماید:«او در برابر بدکاران از شعله آتش سوزنده‌تر است و او مالک بن حارث از قبیله مذحج است»؛ (أَشَدَّ عَلَی الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ،وَ هُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ⁽²⁾).

تعبیر به «حَرِیقِ النَّارِ؛ سوزش آتش»در واقع رساترین تعبیری است که برای حملات شدید مالک اطلاق شده،زیرا هیچ چیز همانند آتش نابود نمی‌کند.آب غرق می‌کند،سنگ می‌شکند؛ولی آتش می‌سوزاند و خاکستر می‌کند.

مرحوم تستری در شرح نهج‌البلاغه خود از کتاب صفین نصر بن مزاحم نقل می‌کند که در ایام جنگ صفین مردی از اهل شام که قامتی بسیار بلند و بی‌نظیر داشت از صفوف جمعیّت شامیان خارج شد و مبارز طلبید (مطابق سنّت جنگ‌های تن به تن در آن زمان) هیچ کس از لشکر امیر مؤمنان علیه السلام برای مبارزه با او بیرون نیامد جز مالک اشتر که آمد و با ضربه‌ای او را به خاک افکند و کشت.

یکی از شجاعان لشکر شام گفت:به خدا قسم قاتل تو را خواهم کشت.این سخن را گفت و بر اشتر حمله برد.اشتر او را با ضربه‌ای از پای در آورد و او در پیش روی اسبش افتاد و یارانش با بدن مجروح او را از معرکه بیرون بردند.یکی

از لشکریان شام به نام ابو رفقیه سهمی گفت:این مرد آتش بود؛ولی در برابر طوفان آتش زا مقاومت نکرد.(کانَ هَذا ناراً فَصافَدَتْ أعْصاراً).

سرانجام امام علیه السلام در یک نتیجه‌گیری از اوصاف گذشته مالک اشتر می‌فرماید:

«حال که چنین است به سخنش گوش فرا دهید و فرمانش را در آنجا که مطابق حق است اطاعت کنید»؛ (فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ).

بدیهی است کسی که بنده مخلص خداست،مراقب دشمن و نقشه‌های اوست و هرگز از برابر دشمن عقب‌نشینی نمی‌کند و همچون آتش یا صاعقه‌ای بر سر او فرود می‌آید،کسی است که باید به سخنانش گوش فرا داد و اوامر او را اطاعت نمود؛ولی جالب این است که امام علیه السلام می‌فرماید: «فیما طابَقَ الْحَقَّ؛ در آنجا که مطابق حق باشد»اشاره به اینکه هیچ کس به جز انبیا و اوصیا معصوم نیست،بنابراین اطاعت از اوامر آنها باید محدود به مطابقت با حق باشد.به این ترتیب امام علیه السلام حتی درباره نزدیک‌ترین دوستانش این توصیه را می‌فرماید،از این رو ابن ابی الحدید در شرح این جمله می‌نویسد:این نشانه قدرت دینی و صلابت روحی امام علیه السلام است که حتی درباره محبوب‌ترین افراد نزد او مسامحه را روا نمی‌دارد و این قید را برای اطاعت از فرمان او نیز قایل می‌شود چرا که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِق».⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام به سراغ وصف پنجم درباره مالک می‌رود و می‌فرماید:«چرا که او شمشیری است از شمشیرهای خدا که نه هرگز به کندی می‌گراید و نه ضربه‌اش بی‌اثر می‌گردد»؛ (فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللّهِ،لَا کَلِیلُ⁽²⁾الظُّبَةِ⁽³⁾،وَ لَا نَابِی⁽⁴⁾

الضَّرِیبَةِ⁽¹⁾).

تعبیر به «سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللّهِ؛ شمشیری است از شمشیرهای خدا»شمشیری برنده و با کارایی بالا؛بهترین تعبیری است که درباره مرد شجاعی همچون مالک به کار رفته است.

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه گفته‌اند:سیف اللّه لقب خالد بن ولید بود و در اینکه چه کسی این لقب را بر او نهاد اختلاف کرده‌اند.بعضی گفته‌اند:پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله این لقب را به او داد؛ولی ابن ابی الحدید تصریح می‌کند:صحیح این است که این لقب را ابوبکر به او داد به سبب جنگ‌هایی که او با اهل ردّه و مسیلمه کذاب داشت و بر آنها پیروز شد.

ولی می‌دانیم که خالد بن ولید کارهای زشت فراوانی داشت و هرگز قابل مقایسه با مالک اشتر،آن مرد شجاع راستگوی پاک‌باز نبود.

قابل توجّه اینکه ابن اثیر می‌گوید:هنگامی که خالد مالک بن نویره را (بدون دلیل شرعی) به قتل رسانید و همسر او را به عقد خود در آورد عمر خشمگین شد و به خالد گفت:مسلمانی را کشتی سپس بر همسرش پریدی،به خدا سوگند تو را سنگباران می‌کنم و اصرار کرد که ابو بکر،خالد را به علت کشتن مالک بن نویره قصاص کند؛ولی ابوبکر در پاسخ او گفت:خالد کاری انجام داد و خطا کرد و من شمشیری را که خداوند کشیده در نیام نمی‌کنم (و همین سبب شد که گروهی او را سیف اللّه بنامند ولی عجب سیفی).⁽²⁾

امام علیه السلام باز نتیجه‌گیری کرده و می‌فرماید:«بنابراین اگر او فرمان بسیج و حرکت داد حرکت کنید و اگر دستور توقف داد توقف نمایید»؛ (فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا،وَ إِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا).

سپس او را با ششمین و آخرین وصف می‌ستاید و می‌فرماید:«زیرا او هیچ اقدام و منعی و هیچ عقب‌نشینی و پیش‌روی نمی‌کند مگر به فرمان من»؛ (فَإِنَّهُ لَا یُقْدِمُ لَا یُحْجِمُ⁽¹⁾،وَ لَا یُؤَخِّرُ وَ لَا یُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِی).

بنابراین فرمان او فرمان من و دستور او دستور برگرفته از دستور من است.

به یقین مالک اشتر در جزئیات،آن هم با فاصله زیادی که میان مصر و عراق و کوفه بود از امام علیه السلام دستور نمی‌گرفت بلکه امام علیه السلام اصول کلی را-همان‌گونه که از فرمان معروف مالک در نامه 53 بر می‌آید-به او آموخته بود و فروع را به این اصول باز می‌گرداند و این اجتهاد به معنای صحیح است«رد الفروع الی الاصول».

این اوصاف شش‌گانه در هرکس که باشد او را به صورت انسانی کامل که جامع کمالات معنوی و مادیِ درونی و برونی است در می‌آورد؛انسانی کم نظیر و گاه بی‌نظیر.

لذا امام علیه السلام در آخرین جمله این نامه می‌فرماید:«(و با اینکه وجود مالک برای من بسیار مغتنم است؛ولی) من شما را بر خود مقدم داشتم (که او را به فرمانداریتان فرستادم)،زیرا او نسبت به شما خیرخواه و نسبت به دشمنانتان بسیار سخت‌گیر است»؛ (وَ قَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَی نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُمْ،وَ شِدَّةِ شَکِیمَتِهِ⁽²⁾عَلَی عَدُوِّکُمْ).

امام علیه السلام در این جمله تصریح می‌کند که هرچند وجود مالک در لشکر او و تحت فرماندهی او ضرورت داشته،ولی به جهت اهمّیّت سرزمین مصر که کشوری بزرگ و تاریخی با مردمانی پیشرفته و آگاه است آنها را بر خود مقدم

می‌دارد.این از یک سو ارزش وجودی مالک را روشن می‌سازد و از سوی دیگر ارزش مردم مصر را.

---

39- به عمرو عاص

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی عَمْرو بْنِ الْعاص

از نامه‌های امام علیه السلام است

که به عمرو عاص نگاشته⁽¹⁾

از کسانی که قبل از سید رضی این نامه را در کتاب خود آورده اند نصر بن مزاحم در کتاب صفین است که با کمی تفاوت نامه را ذکر کرده است. البته این سخن مطابق نقل ابن ابی الحدید است؛ ولی بعضی از محققان که کتاب نصر بن مزاحم را بررسی کرده اند می گویند: نامه به این صورت در نسخه کتاب نصر که در دسترس ماست وجود ندارد. (رجوع شود به شرح نهج البلاغة علامة تستری، ج ۷، ص ۵۱۴ و الغدیر، ج ۲، ص ۱۳۰

علامه امینی اضافه میکند که آنچه امروز از کتاب نصر در دست ماست به نظر می رسد که تنها بخشی از آن باشد و اصل آن بسیار مفصل تر بوده که به هنگام طبع کتاب حذف شده است). از کسانی که بعد از سید رضی آن را در کتاب خود آورده اند، ابن جوزی حنفی در کتاب تذکرة الخواص و طبرسی در احتجاج است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۳۷).

نامه در یک نگاه

این نامه مملوّ از سرزنش‌های شدیدی است که امام علیه السلام نسبت به عمرو بن عاص فرموده و او را به جهت سرسپردگیش در برابر معاویه ملامت می‌کند و معاویه را با اوصافی که شایسته اوست توصیف می‌نماید.

بخش دیگری از این نامه تهدیدی است که امام علیه السلام نسبت به او و معاویه دارد و می‌فرماید:اگر بر شما دو نفر پیروز شوم شما را به مجازاتی که در خور شماست می‌رسانم و اگر پیروز نشوم مجازات الهی در انتظار شماست.

شایان توجّه است که مطابق آنچه در کتاب تمام نهج‌البلاغه آمده،این نامه جمله‌های کوتاهی در آغاز و جمله کوتاهی در پایان داشته که سیّد رضی آن را نیاورده است.آغاز آن چنین بوده:

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ مِنْ عَبْدِاللّهِ عَلِیٍّ أَمیرِالْمُؤْمِنینَ إِلَی الأَبْتَرِ ابْنِ الأَبْتَرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِنِ وَائِلِ،شَانِئ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ فِی الْجَاهِلِیَّةِالإِسْلَامِ.سَلَامٌ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی».

و آخر نامه چنین است:

«وَاللّهُ حَسْبُکُمَا وَکَفی بِانْتِقَامِهِ انْتِقَاماً،وَبِعِقَابِهِ عِقَاباًالسَّلَامُ لأَهْلِهِ».⁽¹⁾

---

فَإِنَّکَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِئٍ ظَاهِرٍ غَیُّهُ،مَهْتُوکٍ سِتْرُهُ،یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ،وَیُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ،فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ،وَطَلَبْتَ فَضْلَهُ، اتِّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضِّرْغَامِ یَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ،وَیَنْتَظِرُ مَا یُلْقَی إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَآخِرَتَکَ! وَلَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ.فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللّهُ مِنْکَ وَمِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا،وَإِنْ تُعْجِزَا وَتَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌّ لَکُمَا،وَالسَّلَامُ.

ترجمه

تو (ای عمرو بن عاص) دین خود را تابع کسی قرار داده‌ای که گمراهیش آشکار و پرده حیایش دریده است و به افراد با شخصیت در مجلسش توهین می‌کند و عاقل را با معاشرت خود سفیه می‌سازد.

تو قدم در جای قدم‌های او نهادی و بخشش او را خواستار شدی همچون سگی که به دنبال شیر درنده‌ای برود و به چنگال او متوسل شود و منتظر پس‌مانده‌های شکار او باشد که به سویش افکنده شود.تو با این کار دنیا و آخرتت را تباه کردی.اگر طرفدار حق بودی،به آنچه می‌خواستی می‌رسیدی و اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان (معاویه) مسلط سازد،کیفر تمام آنچه را در گذشته انجام دادید به شما خواهم داد و اگر من به شما دست نیابم و (بعد از من) باقی بمانید،آنچه را (از عذاب الهی در آخرت) در پیش دارید برای شما بدتر است.و السلام.

---

شرح و تفسیر: دین خود را به دنیای دیگری فروختی

دین خود را به دنیای دیگری فروختی

امام علیه السلام در آغاز نامه سرزنش خود را نسبت به عمرو بن عاص از اینجا آغاز می‌کند که می‌فرماید:«تو (ای عمرو بن عاص) دین خود را تابع کسی قرار داده‌ای که گمراهیش آشکار و پرده حیایش دریده است و به افراد با شخصیت در مجلسش توهین می‌کند و عاقل را با معاشرت خود سفیه می‌سازد»؛ (فَإِنَّکَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِئٍ ظَاهِرٍ غَیُّهُ،مَهْتُوکٍ سِتْرُهُ⁽¹⁾،یَشِینُ⁽²⁾الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ، وَ یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ⁽³⁾بِخِلْطَتِهِ⁽⁴⁾).

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه جمله «یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ» را اشاره به سب و لعن شدن مولا علی علیه السلام و بنی هاشم در مجلس معاویه دانسته‌اند که این بزرگواران همواره و طی سالیان دراز در مجلس او و سپس مجالس دیگر مورد هتک و بی‌احترامی واقع می‌شدند؛ولی ظاهراً منحصر به این نیست،بلکه او افزون بر این کار بسیار زشت،پیوسته حاضران را که دارای شخصیت و مقامی نزد علی علیه السلام بودند به باد سخریه می‌گرفت و با کلمات زشت و رکیک به آنها اهانت می‌کرد و بسیاری از آنها نیز پاسخ کوبنده به او می‌دادند بی آنکه به خطرات ناشی از آن اعتنا کنند.روی هم رفته معاویه مردی بدزبان و هتاک بود.

از جمله«جاریة بن قدامة»که مرد با شخصیتی بود-به گفته العقد الفرید - روزی وارد بر معاویه شد.معاویه به او گفت چقدر آدم پستی بودی که تو را جاریه (یکی از معانی جاریه کنیز است) نام نهادند و او در جواب گفت:و تو ای

معاویه نیز چه آدم پستی بودی که نامت را معاویه گذاشتند که یکی از معانی آن سگ ماده است.معاویه گفت:ای بی‌مادر چرا چنین سخن می‌گویی؟ جاریه گفت:مادرم مرا برای گرفتن شمشیرهایی زاده است که با آن در برابر تو در میدان‌های نبرد حاضر شدیم و آن نیز هم اکنون در دست ماست....⁽¹⁾

و جمله «یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ» اشاره به این است که آن‌قدر سخنان بی‌ارزش و ناموزون در مجلس او گفته می‌شد که آدم عاقل در آن مجلس،سفیه شمرده می‌شد و این است نتیجه مجلسی که معاویه و هم ردیفان او در آن شرکت دارند.

این اوصاف چهارگانه‌ای که امام علیه السلام برای معاویه بر شمرد،به خوبی می‌تواند تمام شخصیت او را مجسم کند و نشان دهد چه کسی ادعای خلافت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را داشت.از آن شگفت‌آورتر حال کسانی است که تاریخ او را خوانده‌اند و با این حال او را صحابی محترم پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌شمرند و کمترین اهانت به او را جایز نمی‌دانند.راستی تعصب کورکورانه چه بلاهایی بر سر انسان می‌آورد.

امام علیه السلام در ادامه خطاب به عمرو عاص می‌فرماید:«تو قدم در جای قدم‌های او گذاشتی و بخشش او را خواستار شدی همچون سگی که به دنبال شیر درنده‌ای برود و به چنگال او متوسل شود و منتظر پس‌مانده‌های شکار او باشد که به سویش افکنده شود.تو با این کار دنیا و آخرتت را تباه کردی»؛ (فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ،وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ،اتِّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضِّرْغَامِ⁽²⁾یَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ⁽³⁾،وَ یَنْتَظِرُ مَا یُلْقَی إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ⁽⁴⁾،فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَ آخِرَتَکَ).

معمولاً در این گونه موارد تشبیه به روباهی می‌شود که به دنبال شیر درنده‌ای می‌رود تا از پس‌مانده شکار او استفاده کند و اینکه امام علیه السلام واژه کلب (سگ) را به

جای ثعلب (روباه) به کار می‌برد برای نشان دادن شدت پستی عمرو بن عاص است و می‌دانیم عمرو عاص خودش کسی نبود که بتواند حکومتی به چنگ آورد ولی با نیرنگ‌هایی که برای پیشرفت کار معاویه به کار بست سرانجام زمامداری مصر را از طرف او در اختیار گرفت.دنیای او تباه شد،چرا که آبرویی برای او باقی نماند و تباهی آخرتش نیاز به بحث ندارد.

در کتاب تاریخ یعقوبی آمده است هنگامی که عمرو بن عاص در آستانه مرگ قرار گرفت،نگاهی به اموال فراوان خود کرد (و از اینکه می‌خواهد از آنها چشم بپوشد و همه را رها سازد سخت ناراحت بود) گفت:ای کاش به جای این فضولات شتران بود ای کاش سی سال قبل چشم از دنیا فرو بسته بودم.دنیای معاویه را سر و سامان دادم و دین خودم را فاسد کردم.دنیا را مقدم داشتم و آخرت را به فراموشی سپردم.راه راست را رها کردم تا مرگم فرا رسید.می‌بینم معاویه تمام اموال مرا در اختیار خود می‌گیرد و با شما (بستگان و نزدیکانم) بد رفتاری خواهد کرد.⁽¹⁾

سپس امام علیه السلام اضافه می‌فرماید که:«اگر طرفدار حق بودی،به آنچه می‌خواستی می‌رسیدی»؛ (وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ).

اشاره به اینکه هم دنیا را داشتی و هم آخرت را چون استعداد کافی برای این کار داشتی؛اما مع الاسف آن را در مسیر باطل به کار بستی.

بسیارند کسانی که می‌توانند با هوش و استعداد خود دنیا را از طریق حلال به دست آورند بی آنکه لطمه‌ای به آخرت آنها وارد شود؛ولی راه را اشتباه می‌روند.

در اینجا سؤالی پیش می‌آید و آن اینکه آیا واقعاً اگر عمرو بن عاص در برابر حق تسلیم می‌شد،امام علیه السلام آنچه را او می‌خواست به او می‌داد،مثلاً حکومت

مصر را در اختیار او می‌گذاشت در حالی که از سیره امام علیه السلام چنین چیزی استفاده نمی‌شود.

در پاسخ این سؤال می‌توان گفت که اگر او واقعاً راه حق را پیش می‌گرفت و تقوای الهی داشت،با هوش و ذکاوت خاصی که در او بود چرا امام علیه السلام مقام مهمی را به او ندهد به علاوه منظور از «مَا طَلَبْتَ» تنها حکومت مصر نیست،بلکه داشتن مقام شایسته‌ای است که او را اقناع کند،هر چند مقامی کمتر از حکومت مصر باشد.

در پایان این نامه،امام علیه السلام او و معاویه را تهدید می‌کند و می‌فرماید:«و اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان (معاویه) مسلط سازد،کیفر همه آنچه را در گذشته انجام دادید به شما خواهم داد و اگر من به شما دست نیابم و (بعد از من) باقی بمانید،آنچه را (از عذاب الهی در آخرت) در پیش دارید برای شما بدتر است.والسلام»؛ (فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللّهُ مِنْکَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا،وَإِنْ تُعْجِزَا تَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌّ لَکُمَا،وَ السَّلَامُ).

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه در اینجا بحثی را عنوان کرده‌اند که اگر امام علیه السلام بر آنها پیروز می‌شد آیا آنها را به قتل می‌رساند یا مشمول عفو می‌ساخت یا مجازاتی در میان این دو.گرچه سخن درباره مسأله‌ای که هرگز روی نداد چندان فایده‌ای ندارد،ولی به یقین اگر امام علیه السلام از حق خود می‌گذشت از حق مردم نمی‌گذشت و نتیجه جنایات آنها را به آنها می‌داد.شاهد این سخن چیزی است که ذیل این نامه در روایات دیگر آمده است:

«فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللّهُ مِنْکَ وَ مِنِ ابْنِ أَبی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ أُلْحِقْکُمَا بِمَنْ قَتَلَهُ اللّهُ مِنْ ظَلَمَةِ قُرَیْشٍ عَلی عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله؛ اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان مسلط سازد شما را به آنچه از پیش انجام داده‌اید کیفر می‌دهم و شما را به ظالمان قریش که خداوند آنها را در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله کشت ملحق می‌سازم».

نکته‌ها

1-عمرو بن عاص در جاهلیت و اسلام

دانشمند معروف مصری«محمد عبده»در شرح نهج‌البلاغه خود در آغاز این نامه می‌نویسد:یکی از امور اسف انگیز زمان و در عین حال از شوخی‌های دوران این است که عمرو بن عاص همان کسی است که قریش او را به سوی نجاشی پادشاه حبشه فرستادند تا از او بخواهد جعفر بن ابی‌طالب و مهاجران و گروهی از مهاجران مسلمین را که با او بودند به آنها تحویل دهد تا به مکّه باز گردانند و قریش درباره آنها حکم کند (و مجازات نماید).همین شخص (عمرو بن عاص) کسی است که در صفین به نبرد در برابر علی بن ابی‌طالب علیه السلام پرداخت؛یعنی با همان روحیه‌ای که با فرزند نخستین ابوطالب (جعفر) مبارزه کرد با همان روحیه با فرزند دوم او (علی علیه السلام) به جنگ پرداخت! این یکی از مسائل اندوهناک اسلامی است که همان اشخاصی که در آغاز ظهور اسلام با آن به مبارزه برخاستند،پس از پیروزی اسلام لباس دین بر تن کردند و باز به مبارزه برخاستند.

این دانشمند مصری سپس اضافه می‌کند که عمرو عاص به هدفش رسید و سرزمین مصر به‌طور خالص در اختیار او قرار گرفت.اکنون بد نیست چهره‌ای از چهره‌های حکومت او در مصر را مشاهده کنیم.

آن‌گاه از مقریزی مورخ معروف قرن نهم نقل می‌کند که عمرو عاص بعد از خود هفتاد بهار دینار-هر بهار به اندازه یک پوست گاو بود-به ارث گذاشت.

این است سرنوشت اسلام و مسلمین که هفتاد انبان بزرگ سکه طلا از قوت ملت مظلوم اسلام و ارزاق آنها غارت می‌شود و یک والی آن را از خود به ارث می‌گذارد.⁽¹⁾

2-گوشه‌ای از اعمال معاویه

نکته جالب دیگر اینکه بنا به نقل ابن ابی الحدید در شرح جمله امام علیه السلام درباره معاویه «ظاهرٍ غیُّه» می‌گوید:گمراهی و ضلالت او چنان آشکار است که جای تردید در آن نیست اما پرده‌دری او که در جمله «مَهْتُوکٍ سِتْرُهُ» به آن اشاره شده چنین بود که او قبل از آنکه نام خلافت را بر خود بگذارد بسیار شوخی‌های سبک و زشت داشت.در زمان عمر از ترس او کمی خود را جمع و جور کرد؛ ولی در زمان عثمان پرده‌ها را کنار زد و به هر کار قبیحی دست می‌یازد.

لباس‌های ابریشمین می‌پوشید و از ظرف‌های طلا و نقره آب می‌خورد،بر مرکب‌هایی که زین‌های زینتی طلایین داشت سوار می‌شد و همان‌گونه که در کتاب‌های سیره و تاریخ آمده،در ایام عثمان در شام شراب می‌نوشید؛ولی بعد از شهادت امیر مؤمنان علیه السلام و تثبیت موقعیت او بعضی می‌گویند شراب را تنها در پنهانی می‌نوشید و بعضی گفته‌اند به ملاحظه نام خلافت آن را کنار گذاشت؛ولی شک نیست که او به ساز و طرب و آواز خوانندگان گوش فرا می‌داد و به آنها جوایزی می‌بخشید.⁽¹⁾

---

40- به یکی از فرماندارانش

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه‌های امام علیه السلام

به یکی از فرماندارانش⁽¹⁾

این نامه را نویسنده عقد الفرید (ابن عبد ربه متوفای ۳۲۸) در کتاب خود آورده است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۵۵) و شگفت آور اینکه شارح معروف، ابن میثم این نامه را در شرح نهج البلاغه خود نیاورده است.

نامه در یک نگاه

در اینکه مخاطب در این نامه چه شخصی بوده است بعضی از شارحان زحمت تعیین او را از دوش خود برداشته و به صورت اجمال از آن گذشته‌اند؛ ولی آن‌گونه که از بلاذری در انساب الاشراف و ابن دمشقی در جواهرالمطالب استفاده می‌شود،مخاطب این نامه عبداللّه بن عباس است که در آن زمان فرماندار بصره بوده است.

توضیح اینکه طبق نقل این دو مورخ،ابوالاسود نامه‌ای به این مضمون به امیرمؤمنان علی علیه السلام نوشت که خداوند تو را والی امین ما و سرپرستی

وظیفه‌شناس قرار داده و ما تو را آزموده‌ایم و کاملاً امین و خیرخواه امت یافته‌ایم که حق آنها را از بیت‌المال ادا می‌کنی و از دنیای آنها چشم می‌پوشی.تو هرگز چیزی از اموال امت را مصرف نمی‌کنی و هیچ‌گاه رشوه‌ای را نپذیرفته‌ای؛ولی عمو زاده‌ات بدون اطلاع تو در اموال بیت‌المال تصرّف و آن را حیف و میل می‌کند و من صحیح ندانستم که این امر را از تو کتمان کنم (و این نامه را به خاطر آن به تو نوشتم).

امام علیه السلام در نامه‌ای در پاسخ به ابوالاسود از خیرخواهی او تشکر کرد و سپس نامه مورد بحث را به ابن عباس نوشت.⁽¹⁾و در ضمن آن او را سرزنش کرد ولی نه به‌طور قطع،بلکه به این عبارت که اگر خبری که به من رسیده صحیح باشد تو از فرمان من سرپیچی کرده‌ای و حق امانت را ادا ننموده‌ای،همچنین دستور می‌دهد فوراً حساب بیت‌المال را ارسال کند و در پایان نامه نیز به او هشدار می‌دهد که مراقب باشد که حساب‌رسی خداوند از حساب‌رسی خلق برتر است.

ولی بعضی از شارحان نهج‌البلاغه در اینکه نامه خطاب به ابن عباس باشد تردید کرده و مقام او را به شهادت تاریخ از این والاتر شمرده‌اند که مرتکب چنین اعمالی شده باشد.

قابل توجّه اینکه بلاذری بعد از ذکر نامه ابوالاسود و نامه امام به ابن عباس می‌نویسد:ابن عباس نامه‌ای خدمت امام نوشت و در آن تصریح کرد که خبر مزبور نادرست است (و آنها که چنین خبری داده‌اند یا اشتباه کرده‌اند و یا غرضی داشته‌اند).

متن نامه ابن عباس چنین بود:

«أمّا بَعْدُ فَإنّ الّذی بَلَغَکَ عَنّی باطِلٌ وَأنَا لِما تَحْتَ یَدَیّ أحْوطُ وَأضْبَطُ فَلا تُصَدِّقْ عَلَیّ الأظِنّاءَ رَحِمَکَ اللّهُ وَالسّلامُ».

توضیحات بیشتری در این زمینه در ذیل نامه آینده خواهد آمد.

أَمَّا بَعْدُ،فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ،إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ،وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ،وَأَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ.بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ، وَأَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ،فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ،وَاعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ،وَالسَّلَامُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی)،کاری از تو به من گزارش داده شده که اگر انجام داده باشی پروردگارت را به خشم آورده‌ای و پیشوایت را عصیان کرده‌ای و امانت خود را به رسوایی کشیده‌ای (و خود را به سبب خیانت رسوا و ننگین ساخته‌ای).به من خبر داده‌اند که تو زمین‌های آباد را ویران کرده‌ای و آنچه از بیت‌المال در زیر دست تو بوده است را به خیانت برگرفته و خورده‌ای،بنابراین حساب خویش را برای من بفرست و بدان که حساب خداوند از حساب مردم (در قیامت) سخت‌تر و برتر است.و السلام.

شرح و تفسیر: خشم خدا و عصیان امام

خشم خدا و عصیان امام

امام علیه السلام در آغاز این نامه کوتاه و تکان‌دهنده می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی)،کاری از تو به من گزارش داده شده که اگر انجام داده باشی پروردگارت را به خشم آورده‌ای و پیشوایت را عصیان کرده‌ای و امانت خود را به رسوایی کشیده‌ای (و خود را به سبب خیانت رسوا و ننگین ساخته‌ای)»؛ (أَمَّا

بَعْدُ،فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ،إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ،وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ، وَ أَخْزَیْتَ⁽¹⁾أَمَانَتَکَ).

امام علیه السلام در این عبارت،محتاطانه با مخاطب خود (ابن عباس یا دیگری) برخورد می‌کند و به طور قطع نمی‌فرماید تو این کارهای خلاف را انجام داده‌ای بلکه هشدار می‌دهد که اگر خبری که به من رسیده راست باشد،تو هم در پیشگاه خدا مسئولی و هم در پیشگاه امام خود و هم در برابر مردم به رسوایی کشیده شده‌ای.

چه تعبیر گویایی که انسان بر اثر انجام کاری خود را در برابر خدا و امام و خلق بی‌اعتبار کرده باشد.

جمله «أَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ؛ امانت خود را رسوا کرده‌ای»ممکن است اشاره به امانت مقام؛یعنی فرمانداری باشد؛یعنی کار تو مایه رسوایی فرمانداری توست و یا اشاره به امانت و اعتباری است که او نزد مردم داشته؛یعنی خود را در نظر خلق بی‌اعتبار ساخته‌ای.

آن‌گاه امام علیه السلام توضیح بیشتری در این زمینه می‌دهد که در واقع،تفصیل بعد از اجمال و تبیین پس از ابهام است می‌فرماید:«به من خبر داده‌اند که تو زمین‌های آباد را ویران کرده‌ای و آنچه از بیت‌المال در زیر دست تو بوده است را به خیانت برگرفته و خورده‌ای»؛ (بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ،وَ أَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ).

جمله «جَرَّدْتَ الْأَرْضَ؛ زمین را برهنه ساخته‌ای»ممکن است اشاره به این باشد که محصولات اراضی خراجیه را بر گرفته و برای خود برداشته‌ای و نیز ممکن است اشاره به این باشد که بر اثر سوء تدبیرت زمین‌های زراعی را ویران

ساخته‌ای و بعضی احتمال داده‌اند که«ارض»در اینجا به معنای زمین بیت‌المال است؛یعنی موجودی بیت‌المال را برگرفته و آن را خالی کرده‌ای؛ولی احتمال اوّل و دوم قوی‌تر به نظر می‌رسد.

توجّه داشته باشید که«جَرَّدْتَ»از ریشه تجرید یعنی برهنه کردن گرفته شده و ملخ را از آن‌رو جراد می‌گویند که زراعت و برگ درختان را می‌خورد و زمین و درخت را برهنه می‌سازد.

حضرت در پایان نامه می‌فرماید:«بنابراین حساب خویش را برای من بفرست و بدان که حساب خداوند از حساب مردم (در قیامت) سخت‌تر و برتر است.والسّلام»؛ (فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ،وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ وَ السَّلَامُ).

روشن است که در حساب بندگان گاهی اشتباه و خطا و زمانی مخفی‌کاری رخ می‌دهد،در حالی که حساب الهی نه خطا و اشتباهی دارد و نه کسی می‌تواند وضع خود را در برابر آن پنهان کند.همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: ««یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّهُ» ؛(لقمان به فرزندش می‌گوید:) پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (کار نیک یا بد) باشد و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای از) آسمان‌ها و زمین قرار گیرد خداوند آن را (در قیامت برای حساب) می‌آورد».⁽¹⁾

منظور از حساب که امام علیه السلام به آن اشاره کرده،حساب درآمد بیت‌المال اعم از زمین‌های خراجیه و زکات و غنایم و مانند آن است که فرماندار حضرت موظّف شده هم درآمدها و هم هزینه‌ها را برای امام بنویسد تا روشن شود حیف و میلی در بیت‌المال واقع شده یا نه.

---

41- به یکی از فرماندارانش

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه‌های امام علیه السلام

به یکی از فرماندارانش⁽¹⁾

بخش هایی از این نامه را ابن قتیبه (متوفای ۲۷۶) در کتاب عیون الاخبار آورده است و بلاذری (متوفای ۲۷۹) در کتاب انساب الاشراف و ابن عبد ربه (متوفای ۳۲۸) در عقد الفرید آورده و اینها همگی قبل از سید رضی می زیسته اند و از کسانی که پس از سید رضی بوده و آن را در کتاب های خود آورده اند، احمد بن محمد بن میدانی در مجمع الامثال و سبط بن جوزی در تذکرة الخواص است.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود می گوید: راویان اتفاق نظر دارند که این نامه از علی عالی است و در اکثر کتب تاریخی آمده است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۴۴).

نامه در یک نگاه

اشاره

این نامه همان‌گونه که در پایان آن در بحث نکات به صورت مشروح خواهد آمد،بنابر معروف به عبد اللّه بن عباس نوشته شده است و امام علیه السلام او را به جهت عدم رعایت موازین صحیح در بیت‌المال سرزنش و نکوهش کرده است و همچون پدری دلسوز و با محبّت که فرزندش را در راه خطا می‌بیند،بر او بانگ

می‌زند و فریاد می‌کشد و او را بر مسیر صحیح فرا می‌خواند،ابن عباس را زیر رگبار سرزنش‌های خود گرفته است.

در بخش اوّلِ این نامه،احسان خود را به او یادآور می‌شود که وی را به عنوان یکی از خواص خود به یکی از مهم‌ترین مقام‌ها؛یعنی فرمانداری بصره منصوب کرده است.

در بخش دوم به بدی‌های او نسبت به خود اشاره می‌کند و وی را به سبب عدم رعایت موازین عدالت در امر بیت‌المال نکوهش می‌کند و به تقوای الهی و باز گرداندن اموال مسلمین فرمان می‌دهد.

در بخش سوم سوگند می‌خورد که اگر فرزندانش حسن و حسین علیهما السلام با تمام قرب و منزلتی که نزد او دارند مرتکب چنین کاری شوند ملاحظه آنها را نیز نمی‌کند.

در چهارمین و آخرین بخش به او هشدار می‌دهد که زندگی دنیا فانی و ناپایدار است و به زودی از این جهان چشم می‌پوشد و در پیشگاه عدل الهی حاضر می‌شود و باید در برابر اعمال خود پاسخ‌گو باشد و از بسیاری از اعمال خود پشیمان می‌گردد؛اما پشیمانی‌اش سودی ندارد.

در اینکه مخاطب این نامه واقعا عبد اللّه بن عباس از یاران معروف امام علی علیه السلام و یا برادرش عبیداللّه یا شخص دیگری است اختلاف زیادی در میان مورخان و شارحان نهج‌البلاغه و علمای رجال دیده می‌شود که ما در پایان این نامه به آن اشاره خواهیم کرد و آنچه را نزدیک‌تر به نظر می‌رسد بیان می‌کنیم.

---

بخش اوّل

اشاره

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی،وَجَعَلْتُکَ شِعَارِی وَبِطَانَتِی،وَلَمْ یَکُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَمُوَازَرَتِی وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَیَّ،فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَی ابْنِ عَمِّکَ قَدْ کَلِبَ،وَالْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ،وَأَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ،وَهَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَنَکَتْ وَشَغَرَتْ،قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ،وَخَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ،وَخُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ،فَلَا ابْنَ عَمِّکَ آسَیْتَ،وَلَا الْأَمَانَةَ أَدَّیْتَ.وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ،وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکَ،وَکَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ،وَتَنْوِی غِرَّتَهُمْ عَنْ فَیْئِهِمْ،فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ، وَعَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ،وَاخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَأَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الْأَزَلِّ دَامِیَةَ الْمِعْزَی الْکَسِیرَةَ،فَحَمَلْتَهُ إِلَی الْحِجَازِ رَحِیبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ،کَأَنَّکَ لَاأَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ إِلَی أَهْلِکَ تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَأُمِّکَ،فَسُبْحَانَ اللّهِ! أَمَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ؟ أَوَمَا تَخَافُ نِقَاشَ الْحِسَابِ!

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) من تو را شریک خویش در امانتم (حکومت و زمامداری) قرار دادم و تو را از خواص و صاحب سرّ خود گردانیدم و در میان خاندان و خویشاوندانم کسی مطمئن‌تر از تو برای همکاری،یاری و ادای امانت نسبت به من نبود اما همین که دیدی زمان بر پسر عمویت سخت گرفته و دشمن در نبرد با او محکم ایستاده و به غارتگری دست زده و امانت در میان مردم خوار

و بی‌مقدار شده و این امت (از فرمان حق) تجاوز نموده و بی‌پناه گشته است (در چنین شرایطی تو) به پسر عمویت پشت کردی و با کسانی که از او جدا شدند، همراه گشتی و با آنها که دست از یاریش کشیدند هماهنگ شدی و همراه خائنان،به او خیانت کردی؛نه پسر عمویت را یاری رساندی و نه امانت را ادا نمودی.گویا تو جهاد خود را برای خدا انجام ندادی و گویا حجّت و بیّنه‌ای از سوی پروردگارت نداشتی و گویا تو با این امت برای غصب دنیایشان حیله و نیرنگ به‌کار می‌بردی و مقصودت این بود که آنها را بفریبی و غنایمشان را در اختیار بگیری (و آن نیات آلوده سبب شد که) آن زمان که امکان تشدید خیانت نسبت به امت را پیدا کردی به سرعت حمله کردی و با عجله بر بیت‌المال پریدی و آنچه در قدرت داشتی از اموالشان که برای زنان بیوه و یتیمان آنها نگهداری می‌شد ربودی.همانند گرگ چالاکی که بزغاله مجروح و استخوان شکسته‌ای را برباید،آن‌گاه آن را با خاطری آسوده به سوی حجاز حمل کردی بی آنکه در این کار احساس گناه کنی.دشمنت بی‌پدر باد،گویا میراث پدر و مادرت را برای خانواده‌ات می‌بردی.سبحان اللّه آیا به معاد ایمان نداری و از بررسی دقیق حساب روز قیامت نمی‌ترسی؟!

شرح و تفسیر: آیا به معاد ایمان نداری که چنین می‌کنی؟!

آیا به معاد ایمان نداری که چنین می‌کنی؟!

امام علیه السلام در آغاز این نامه به محبّت‌هایی که در حق این فرماندار کرده اشاره می‌کند و او را به یاد خدماتش به او می‌اندازد تا از خطایی که مرتکب شده بسیار شرمنده شود.می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) من تو را شریک خود در امانتم (حکومت و زمامداری) قرار دادم و تو را از خواص و صاحب سرّ خود گردانیدم و در میان خاندان و خویشاوندانم کسی مطمئن‌تر از تو برای همکاری،

یاری و ادای امانت نسبت به من نبود»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی، وَ جَعَلْتُکَ شِعَارِی⁽¹⁾وَ بِطَانَتِی⁽²⁾،وَ لَمْ یَکُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَ مُوَازَرَتِی⁽³⁾وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَیَّ).

امام علیه السلام در این عبارات کوتاه به سه نکته در مورد این فرماندار اشاره می‌کند.

1.او را در امر زمامداری امت سهیم و شریک کرده و یکی از مهم‌ترین مناصب را در اختیار او گذارده است.

2.او را محرم اسرار خود و بطانه و شعار خویش قرار داده که نشانه نهایت اعتماد و خوش‌بینی است.

3.از میان تمام خویشاوندان و بستگان،او را از همه مطمئن‌تر برای همکاری در امر مهم حکومت اسلامی شناخته است،بنابراین شایسته نبود که در برابر این همه محبّت و اعتماد و اطمینان،خلافی از او سر بزند.

آن‌گاه امام علیه السلام به تخلفات فرماندار خود پرداخته و مطلب را از اینجا شروع می‌کند و می‌فرماید:«اما همین که دیدی زمان بر پسر عمویت سخت گرفته و دشمن در نبرد با او محکم ایستاده و به غارتگری دست زده و امانت در میان مردم خوار و بی‌مقدار شده و این امت (از فرمان حق) تجاوز نموده و بی‌پناه گشته است (در چنین شرایطی تو) به پسر عمویت پشت کردی و با کسانی که از او جدا شدند همراه گشتی و با آنها که دست از یاریش کشیدند هماهنگ شدی

و همراه خائنان،به او خیانت کردی؛نه پسر عمویت را یاری رساندی و نه امانت را ادا نمودی»؛ (فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَی ابْنِ عَمِّکَ قَدْ کَلِبَ⁽¹⁾

مهمیز شیء نوک تیزی است که در کنار چکمه قرار می دادند و سوارکاران برای دواندن اسب از آن استفاده می کردند). گلب در اینجا به معنای شدت یافتن و سخت شدن است.

،وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ، وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ،وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَنَکَتْ⁽²⁾وَ شَغَرَتْ⁽³⁾،قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ⁽⁴⁾فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ،وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ،وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ،فَلَا ابْنَ عَمِّکَ آسَیْتَ⁽⁵⁾،وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّیْتَ).

جمله «قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ» که معنای تحت اللفظی آن این است:

«سپر را برای پسر عمویت وارونه کردی»کنایه از پشت کردن به کسی است،زیرا مجاهدان در میدان جنگ هنگامی که رو به روی طرف مقابل می‌ایستند روی سپر به طرف آنهاست اما اگر فرار کنند باطن سپرها مقابل آنها خواهد بود به همین جهت به عنوان کنایه،این جمله در پشت کردن به شخص یا چیزی به‌کار می‌رود.

امام علیه السلام در پنج جمله نخستین،وضع زمان را برای او ترسیم می‌کند:سخت شدن شرایط محیط،جسور شدن دشمن در جنگ،بی اعتباری امانت در میان مردم،تعدی کردن امت از احکام الهی و بی پناه شدن.

سپس امام علیه السلام با چند جمله،مخالفت پسر عمویش را با خود از چند زاویه بررسی می‌کند:پشت کردن به او،هم‌صدا شدن با مخالفان،دست کشیدن از یاری،همراهی با بی‌طرفان و خیانت کردن در بیت‌المال با خائنان.به این ترتیب تمام اوصاف او را با این تعبیرات گویا و پرمعنا مجسم ساخته و خلاصه‌اش

همان است که در دو جمله آخر با فاء تفریع بیان فرموده است:دست برداشتن از یاری و خیانت در امانت.

آن‌گاه امام علیه السلام از زاویه دیگری به اعمال او نگاه می‌کند و برای برانگیختن وجدان مذهبی او این جمله‌ها را بیان می‌دارد و می‌فرماید:«گویا تو جهاد خود را به خاطر خدا انجام ندادی و گویا حجت و بینه‌ای از سوی پروردگارت نداشتی و گویا تو با این امت برای غصب دنیایشان حیله و نیرنگ به کار می‌بردی و مقصودت این بود که آنها را بفریبی و غنایمشان را در اختیار بگیری»؛ (وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ،وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکَ،وَ کَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ،وَ تَنْوِی غِرَّتَهُمْ⁽¹⁾عَنْ فَیْئِهِمْ).

امام علیه السلام در این سه جمله،نخست در خلوص نیّت او در امر جهاد تردید می‌کند و سپس در اینکه اعمالش مستند به دلیل باشد ابراز تردید می‌فرماید و سرانجام عمل او را شبیه کسی می‌شمرد که با ظاهر سازی و عوام فریبی می‌خواهد حقوق مردم را که خدادر بیت‌المال قرار داده برباید.

شاید این فرماندار (هر کس که باشد) با شنیدن این جمله‌ها تکانی بخورد و به راه آید و اموال بیت‌المال را به جای خود باز گرداند.

سپس امام علیه السلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«(و آن نیات آلوده سبب شد که) آن زمان که امکان تشدید خیانت نسبت به امت را پیدا کردی به سرعت حمله کردی و با عجله بر بیت‌المال پریدی و آنچه در قدرت داشتی از اموالشان را که برای زنان بیوه و یتیمان آنها نگهداری می‌شد ربودی؛همانند گرگ چالاکی که بزغاله مجروح و استخوان شکسته‌ای را برباید،آن‌گاه آن را با خاطری آسوده به سوی حجاز حمل نمودی بی آنکه در این کار احساس گناه کنی.دشمنت بی‌پدر باد گویا میراث پدر و مادرت را برای خانواده‌ات می‌بردی»؛ (فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّةُ

فِی خِیَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ⁽¹⁾،وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ⁽²⁾،وَ اخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ⁽³⁾الذِّئْبِ الْأَزَلِّ⁽⁴⁾دَامِیَةَ⁽⁵⁾الْمِعْزَی⁽⁶⁾الْکَسِیرَةَ⁽⁷⁾،فَحَمَلْتَهُ إِلَی الْحِجَازِ رَحِیبَ⁽⁸⁾الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثِّمٍ⁽⁹⁾مِنْ أَخْذِهِ،کَأَنَّکَ لَا أَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ ⁽¹⁰⁾إِلَی أَهْلِکَ تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَ أُمِّکَ).

تعبیرات امام علیه السلام بسیار گویا و تشبیه آن حضرت در این زمینه فوق‌العاده کوبنده و پر معناست و برای بیان چنین مقصدی جمله‌هایی از این بهتر تصور نمی‌شود.

تعبیر به «أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ؛ به سرعت حمله نمودی»و «عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ؛ با شتاب بر آن پریدی»و تعبیر به «اخْتَطَفْتَ؛ آنها را ربودی»و تشبیه به گرگ چالاکی که بزغاله مجروح استخوان شکسته‌ای را برباید و تعبیر به «تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَ أُمِّکَ؛ اموال بیت‌المال را همچون میراث پدر و مادر شمردی»همه و همه گویای زشتی فوق‌العاده اعمال اوست.

جمله «لَا أَبَا لِغَیْرِکَ؛ دشمنت بی‌پدر باد»نوعی احترام است به آن فرماندار،

زیرا در آنجا که می‌خواهند تحقیر کنند می‌گویند: «لا أباً لَکَ» (بی‌پدر شوی) بنابراین امام علیه السلام در عین سرزنش شدید احترام او را نیز به مقدار لازم حفظ می‌کند.

تعبیر به «تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَ أُمِّکَ» تعبیر زیبایی است که در این‌گونه موارد به کار می‌رود و کسی که بی‌محابا روی مالی افتاده و از آن بهره می‌گیرد،گفته می‌شود:

مثل اینکه میراث پدر و مادر را به چنگ آوردی.

امام علیه السلام در پایان این بخش از نامه خود به صورت اظهار تعجب می‌فرماید:

«سبحان اللّه آیا به معاد ایمان نداری و از بررسی دقیق حساب روز قیامت نمی‌ترسی»؛ (فَسُبْحَانَ اللّهِ! أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ؟ أَ وَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ⁽¹⁾الْحِسَابِ!).

اشاره به اینکه کسی که ایمان به قیامت دارد و معتقد به این آیه است: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ* وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»⁽²⁾نباید این‌گونه در اموال بیت‌المال تصرف کند.این عمل با آن ایمان سازگار نیست؛یا ایمان ضعیف است یا قیامت به فراموشی سپرده شده است.

---

بخش دوم

اشاره

أَیُّهَا الْمَعْدُودُ-کَانَ-عِنْدَنَا مِنْ أُولِی الْأَلْبَابِ،کَیْفَ تُسِیغُ شَرَاباً وَطَعَاماً.

وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً وَتَشْرَبُ حَرَاماً،وَتَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَتَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ اللّهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ،وَأَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ! فَاتَّقِ اللّهَ وَارْدُدْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ،فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللّهُ مِنْکَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَی اللّهِ فِیکَ، وَلَأَضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ! وَوَاللّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ فَعَلَا مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ،مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ،وَلَا ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ،حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا،وَأُزِیحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا، وَأُقْسِمُ بِاللّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِی،أَتْرُکُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی،فَضَحِّ رُوَیْداً،فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَی،وَدُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَی، وَعُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلِّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ،وَیَتَمَنَّی الْمُضَیِّعُ فِیهِ الرَّجْعَةَ«وَلاتَ حِینَ مَناصٍ».

ترجمه

ای کسی که در گذشته نزد ما از خردمندان به‌شمار می‌آمدی،چگونه آب و غذایی را گوارا می‌نوشی و می‌خوری در حالی که می‌دانی حرام می‌خوری و حرام می‌نوشی و چگونه با اموال یتیمان و مساکین و مؤمنان و مجاهدانی که خداوند این اموال را به آنها اختصاص داده و بلاد اسلام را به‌وسیله آنان حفظ کرده،کنیزانی را می‌خری و زنانی را به همسری در می‌آوری (نمی‌دانی آمیزش با آن کنیزان حرام و نکاح با آن زنان نارواست)،اکنون از خدا بترس و اموال این

گروه (محرومان و مجاهدان) را به آنها بازگردان و اگر به این دستور که دادم عمل نکنی و خداوند مرا بر تو مسلّط کند کاری می‌کنم که عذرم در پیشگاه خدا در باره تو پذیرفته باشد و با این شمشیرم که هیچ کس را با آن نزدم مگر اینکه داخل دوزخ شد ضربه‌ای بر تو وارد می‌کنم! به خدا سوگند اگر حسن و حسین (فرزندان عزیزم)،کاری همچون تو کرده بودند هیچ گونه مدارا با آنها نمی‌کردم و اراده مرا (در دفاع از حق بیت‌المال) تغییر نمی‌دادند تا زمانی که حق را از آنها بستانم و باطلی را که از ستم‌های آنها به وجود آمده از میان بردارم.به خداوندی که پروردگار جهانیان است سوگند می‌خورم اگر آنچه را تو از اموال آنها گرفته‌ای از راه حلال در اختیار من بود هرگز مرا خوشحال نمی‌ساخت که آن را به عنوان میراث برای بازماندگانم بگذارم،بنابراین کمی دست نگه دار (و اندیشه کن) گویی به پایان زندگی رسیده‌ای و در زیر خاک‌ها دفن شده‌ای و اعمالت به تو عرضه شده است در جایی که ستمگر فریاد حسرت بر می‌دارد و آن کس که عمر خود را ضایع ساخته،آرزو می‌کند که به دنیا بازگردد (و جبران کند)،ولی زمان فرار نیست (و تمام راه‌ها بسته است).

شرح و تفسیر: اگر فرزندانم چنین می‌کردند آنها را نمی‌بخشیدم

اگر فرزندانم چنین می‌کردند آنها را نمی‌بخشیدم

امام علیه السلام در این بخش از نامه در ادامه سرزنش‌ها و اعتراضات شدید،به مخاطب خود می‌فرماید:«ای کسی که در گذشته نزد ما از خردمندان به شمار می‌آمدی چگونه آب و غذایی را گوارا می‌نوشی و می‌خوری در حالی که می‌دانی حرام می‌خوری و حرام می‌نوشی و چگونه با اموال یتیمان و مساکین و مؤمنان و مجاهدانی که خداوند این اموال را به آنها اختصاص داده و بوسیله آنان بلاد اسلام را حفظ کرده،کنیزانی را می‌خری و زنانی را به همسری در می‌آوری

(نمی‌دانی آمیزش با آن کنیزان حرام و نکاح با آن زنان نارواست)»؛ (أَیُّهَا الْمَعْدُودُ - کَانَ-عِنْدَنَا مِنْ أُولِی الْأَلْبَابِ،کَیْفَ تُسِیغُ⁽¹⁾شَرَاباً وَ طَعَاماً.وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً،وَ تَشْرَبُ حَرَاماً،وَ تَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَ تَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ⁽²⁾اللّهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ،وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ!).

تعبیر به «کانَ» که ناظر به زمان گذشته است اشاره به این است که ما تو را قبلاً جزء خردمندان می‌دانستیم ولی با این اعمالت که از خود نشان داده‌ای اکنون در زمره آنان نیستی.

جمله «کَیْفَ تُسِیغُ. ..»اشاره به این است که تمام زندگی تو آمیخته با حرام شده و آب و غذایی که از اموال غصب شده بیت‌المال به‌دست می‌آوری،نوشیدن و خوردنش بر تو حرام است و همسرانی که از کنیزان با پول حرام خریداری می‌کنی و مهریّه حرامی که برای زنان آزاد قایل می‌شوی سبب می‌شود زندگی خانوادگی تو نیز آلوده به حرام گردد.

جمله «مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ. ..»اشاره به این است که اگر این اموال مال افراد ثروتمندی بود غصب آنها کمتر قبح و زشتی داشت؛ولی غصب اموالی که متعلّق به دو گروه یتیمان و محرومان و مجاهدان و مدافعان اسلام است بسیار قبیح‌تر و زشت‌تر است.

سپس امام علیه السلام پس از این سرزنش طولانی چنین نتیجه گرفته و می‌فرماید:

«اکنون از خدا بترس و اموال این گروه (محرومان و مجاهدان) را به آنها بازگردان»؛ (فَاتَّقِ اللّهَ وَ ارْدُدْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ).

آن‌گاه او را شدیداً تهدید می‌کند و می‌فرماید:«و اگر به این دستوری که دادم عمل نکنی و خداوند مرا بر تو مسلّط کند کاری می‌کنم که عذرم در پیشگاه خدا درباره تو پذیرفته باشد و با این شمشیرم که هیچ کس را با آن نزدم مگر اینکه داخل دوزخ شد ضربه‌ای بر تو وارد می‌کنم»؛ (فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللّهُ مِنْکَ لَأُعْذِرَنَّ 1إِلَی اللّهِ فِیکَ،وَ لَأَضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ!).

اشاره به اینکه من جز در راه خدا و در برابر دشمنان او شمشیر نمی‌کشم و هر کس را که تاکنون با این شمشیر از پای در آورده‌ام،سرازیر جهنم شده است و به گفته شاعر:

قضا ز قهر خدا چون که گشت آبستن به یک شکم دو پسر زاد ذوالفقار و سقر

در اینجا سؤالی پیش می‌آید و آن اینکه چرا کسی که از بیت‌المال چیزی را ربوده مستحق اعدام باشد در حالی که در حدود اسلامی حداکثر اجرای حدّ سرقت بر وی است.تازه حدّ سرقت هم در اینجا بعید به‌نظر می‌رسد،چون شرط آن سرقت از حرز؛یعنی جایی است که قفل و بند داشته باشد اگر قفل و بندش را بشکنند و چیزی از آن را به سرقت ببرند حدّ سرقت جاری می‌شود و می‌دانیم بیت‌المال در اختیار این فرماندار بوده نه آنکه در حرز باشد.

در پاسخ این سؤال ممکن است گفته شود:اوّلاً:این سرقت توأم با انکار حرمت آن بوده و وی آن مال را بر خود حلال می‌دانسته و این نوعی انکار ضروری دین است.

ثانیاً:امام علیه السلام می‌فرماید:اگر دستور مرا نسبت به بازگرداندن این اموال به بیت‌المال عمل نکنی و در برابر من مقاومت نمایی در واقع قیام بر ضد امامت

کرده‌ای و می‌دانیم قیام بر ضد امام مجوز قتل است.

آن‌گاه امام علیه السلام برای تأکید بیشتر و جدی بودن این تهدید می‌افزاید:«به خدا سوگند اگر حسن و حسین (فرزندان عزیزم)،کاری همچون کار تو کرده بودند هیچ‌گونه با آنها مدارا نمی‌کردم و اراده مرا (در دفاع از حق بیت‌المال) تغییر نمی‌دادند تا زمانی که حق را از آنها بستانم و باطلی را که از ستم‌های آنها به‌وجود آمده از میان بردارم»؛ (وَ وَ اللّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ فَعَلَا مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ،مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ⁽¹⁾،وَ لَا ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ،حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا،وَ أُزِیحَ⁽²⁾الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا).

بدیهی است که هرگز منظور امام علیه السلام این نیست که امکان دارد امام حسن و امام حسین علیهما السلام دست به غصب اموال بیت‌المال بزنند،بلکه منظور بیان مبالغه در مطلب است که هیچ کس در برابر تخلّف از حق و عدالت مصونیت ندارد.

به بیان دیگر قضیّه شرطیّه که از واژه«لو»و مانند آن استفاده می‌شود به معنای احتمال وقوع شرط نیست،زیرا این تعبیرات حتی در اموری که محال است برای بیان تأکید مطلب گفته می‌شود همان‌گونه که در آیه شریفه ««قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ» ؛بگو:اگر برای خدا فرزندی بود،من نخستین پرستش کننده او بودم»⁽³⁾این تعبیر تأکیدی است بر نفی گفته نابخردانِ اهل کتاب که برای خداوند فرزندی قایل بودند.

امام علیه السلام،در این سخن خود روشن می‌سازد که هرگز مسائل عاطفی نمی‌تواند حاکم بر احکام الهی باشد و روابط بر ضوابط پیشی نمی‌گیرد همان‌گونه که قرآن مجید در مسأله اجرای حد می‌فرماید: ««وَ لا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّهِ» ؛و نباید

رأفت (و محبّت کاذب) نسبت به آن دو شما را از (اجرای) حکم الهی مانع شود»⁽¹⁾و در مورد اجرای حق می‌فرماید: ««یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلی أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّهُ أَوْلی بِهِما» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره و همیشه قیام به عدالت کنید.

برای خدا گواهی دهید،حتی اگر چه به زیان شما،یا پدر و مادر یا نزدیکانتان بوده باشد.(چرا که) اگر او (کسی که گواهی شما به زیان اوست) غنی یا فقیر باشد خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند (و لزومی ندارد برای رعایت آنها حق را رها کنید)».⁽²⁾

سپس امام علیه السلام برای بیدار ساختن او از طریق دیگری وارد می‌شود که بسیار موثّق و نافذ است،می‌فرماید:«به خداوندی که پروردگار جهانیان است سوگند می‌خورم اگر آنچه را تو از اموال آنها گرفته‌ای از راه حلال در اختیار من بود هرگز مرا خوشحال نمی‌ساخت که آن را به عنوان میراث برای بازماندگانم بگذارم»؛ (وَ أُقْسِمُ بِاللّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِی،أَتْرُکُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی).

اشاره به اینکه این اموال عظیم اگر حلال هم باشد مایه خوشبختی و سعادت انسان نمی‌شود چه رسد به اینکه حرام باشد،زیرا راهی جز این ندارد که به صورت میراث برای بازماندگانش بگذارد؛حساب و وبالش برای اوست و لذّتش برای دیگران.آیا عاقلانه است که انسان دست به چنین کاری بزند.حال اگر از طریق حرام باشد چه مصیبتی برای صاحب آن خواهد بود.

لذا در حدیثی در کتاب کافی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که این دعا را می‌فرمود:

«اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ

وَ الْکَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ؛ خداوندا به محمّد و آل او و کسانی که او و خاندانش را دوست دارند خویشتن‌داری و به مقدار نیاز عنایت کن و کسانی که محمّد و اهل بیتش را دشمن می‌دارند مال (فراوان) و فرزندان (بسیار) روزی ده».⁽¹⁾

سرانجام امام علیه السلام در پایان این نامه اشاره به پایان زندگی و مرگ و حوادث پس از آن می‌کند تا روح خفته آن فرماندار را بیدار کند و خطری را که در کمین اوست به وی نشان دهد می‌فرماید:«بنابراین کمی دست نگه دار (و اندیشه کن) گویی به پایان زندگی رسیده‌ای و در زیر خاک‌ها دفن شده‌ای و اعمالت به تو عرضه شده است در جایی که ستمگر فریاد حسرت بر می‌دارد و آن کس که عمر خود را ضایع ساخته،آرزو می‌کند که به دنیا بازگردد (و جبران کند)؛ولی زمان فرار نیست (و تمام راه‌ها بسته است)»؛ (فَضَحِّ⁽²⁾رُوَیْداً،فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَی⁽³⁾، وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَی⁽⁴⁾،وَ عُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلِّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ،وَ یَتَمَنَّی الْمُضَیِّعُ فِیهِ الرَّجْعَةَ«وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ»⁽⁵⁾).

امام بزرگوار این معلم بیدارگر و پیشوای هوشیار،مخاطب خود را با این جمله‌های کوبنده از خواب غفلت بیدار می‌کند.لحظه مرگ و سپس دفن در زیر

خاک‌ها و به دنبال آن حضور در صحنه قیامت برای حساب و کتاب و سرانجام پشیمانی و تقاضای بازگشت به دنیا را که به هنگام مرگ و در صحنه قیامت دارد به او نشان می‌دهد و آن را با آیه شریفه ««وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ» ؛ولی وقت نجات گذشته بود»⁽¹⁾مؤکّد می‌سازد.

نکته: ابن عباس کیست؟

ابن عباس کیست؟

بی‌تردید ابن عباس در میان امت و مذاهب مختلف شیعه و اهل سنّت،اشتهار به نیکی و علم و دانش و هوشیاری و خرد دارد و از او با القابی مانند«حِبْرالأُمة»، «تَرْجُمانُ الْقُرآنِ»و مانند آن یاد می‌شود.او دوران جوانی خود را در خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گذراند و حامل احادیث مهمی از آن حضرت بود که در کتب معتبر نقل شده است.او مخصوصاً در تفسیر قرآن صاحب نظر بود و از او به عنوان شاگرد علی علیه السلام و محب او یاد شده است.

از این رو هنگامی که دانشمندان و شارحان نهج‌البلاغه به این نامه رسیده‌اند در اینکه مخاطب آن ابن عباس باشد تردید کرده‌اند.نامه‌ای که در آن امیرمؤمنان علی علیه السلام شدیدترین سرزنش‌ها را به مخاطب خود نموده و او را به خیانت در اموال بیت‌المال و حیف و میل آن و بردن مقدار فراوانی از آن از بصره به حجاز وصف می‌کند.

به خصوص اگر پاسخ‌های تند و جسورانه‌ای را که از ابن عباس در پاسخ این نامه نقل شده و در بعضی از کتب تاریخ آمده است در نظر بگیریم مسأله بسیار پیچیده‌تر می‌شود.

از این رو ناقلان این نامه در برابر آن به سه گروه تقسیم شده‌اند:

گروهی می‌گویند:ابن عباس هرچند مقام والایی داشت و از اصحاب برجسته پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و در سنین جوانی و یا نوجوانی آن حضرت را درک کرده بود ولی به هر حال او معصوم نبود و صدور چنین لغزشی از او دور نیست و مطابق ضرب‌المثل مشهور«الْجَوادُ قَدْ یَکْبُو؛اسب گران‌قیمتِ تندرو گاهی سکندری می‌خورد و بر زمین می‌افتد»از غیر معصوم چنین مطلبی بعید نیست.

گروه دیگری اصرار دارند که مخاطب این نامه ممکن است برادر ابن عباس؛ عبیداللّه بن عباس یا شخص دیگری باشد.آنها به یک سلسه قراین تاریخی متوسّل می‌شوند که نشان می‌دهد ابن عباس هرگز دست به چنین کاری نزده است.

بالاخره گروه سوم نتوانسته در این مسأله انتخابی کنند و مانند ابن ابی‌الحدید آن را به ابهام و اجمالش گذاشته و گذشته‌اند،آنجا که می‌گوید:«موضوع این نامه برای من مشکل و پیچیده شده است.اگر بگویم این نقل دروغ است و این کلام را جعل کرده‌اند و به علی علیه السلام نسبت داده‌اند،با راویان احادیث مخالفت کرده‌ام، زیرا آنها معتقدند که این نامه از علی علیه السلام است و در بسیاری از کتب تاریخی نیز نقل شده است و اگر بگویم مخاطب در آن عبداللّه بن عباس است حقایق تاریخی دیگری من را مانع می‌شود،زیرا می‌دانم او همواره در کنار امیرمؤمنان علیه السلام و مطیع فرمان او بود و بعد از شهادت آن حضرت نیز وفاداری خود را در طول عمر نسبت به آن حضرت حفظ کرد و اگر مخاطب این نامه را شخص دیگری بدانم،نمی‌دانم به چه کسی نسبت بدهم،زیرا از متن نامه بر می‌آید که مخاطب در این نامه یکی از عموزادگان آن حضرت بوده است و به همین دلیل من در اینجا توقف کرده عدم اظهار نظر را ترجیح می‌دهم».⁽¹⁾

اما گروه اوّل این سخن را نپسندیده‌اند و می‌خواهند با حفظ جلالتِ مقامِ

ابن‌عباس،اسناد این نامه علی علیه السلام نسبت به او را حفظ کنند.

از جمله ابن میثم در شرح نهج‌البلاغه خود می‌گوید:«نباید از ابن عباس چنان کاری را بعید دانست زیرا او معصوم نبود و علی علیه السلام هم کسی نبود که در راه حق از احدی بترسد و حقیقت را کتمان کند،هرچند محبوب‌ترین فرزندان او باشد تا چه رسد به پسر عمویش،بلکه لازم است نسبت به خویشاوندان نزدیک در چنین موردی سخت‌گیرتر باشد.

وانگهی سخت‌گیری امام علیه السلام باعث جدایی ابن عباس از امام نمی‌شود،چرا که آن حضرت هر یک از یارانش را که مستحق مؤاخذه می‌دانست،مؤاخذه می‌کرد؛ بزرگ یا کوچک،نزدیک یا دور و هنگامی که حق اللّه را از او باز پس می‌گرفت و یا آن شخص خودش از کرده خود پشیمان می‌شد،به همان حال قبل نسبت به او باز می‌گشت،بنابراین با محبّت عمیق و پیوند خویشاوندی که میان امام علیه السلام و ابن‌عباس وجود داشت،درشتی و مؤاخذه شدید علی علیه السلام نسبت به ابن عباس باعث جدایی او نمی‌شد.

امّا اینکه گفته شود مخاطب برادر ابن‌عباس؛یعنی عبیداللّه بوده،صحیح نیست،چرا که عبید اللّه کارگزار امام در یمن بود و چنین مطلبی درباره او نقل نشده است».⁽¹⁾

طرفداران قول دوم از یک سو معتقدند که عظمت مقام ابن عباس با محتوای این نامه هرگز سازگار نیست،زیرا او«حِبْر الأُمّة»و دریای عمیقی از علم و فضل بود و به علی علیه السلام عشق می‌ورزید،و جزء مدافعان درجه اوّل علی علیه السلام بود که عدد آنها در آن زمان طوفانی از انگشتان دست تجاوز نمی‌کرد و حتی در جنگ صفین هنگامی که مسأله حکمیّت مطرح شد امام علیه السلام او را برای حکمیّت و قرار گرفتن در برابر مرد شیطان صفتی همچون عمرو عاص پیشنهاد فرمود (هرچند گروهی

نادان و ابله با این پیشنهاد مخالفت کردند و مرد ابلهی مثل خودشان-ابو موسی اشعری-را برای این کار معرفی نمودند و بر آن اصرار ورزیدند).آری جلالت مقام ابن عباس با این امور سازگار نیست؛ولی چه کسی مخاطب این نامه بوده است را روشن نساخته‌اند.

از این گذشته قراین دیگری نیز برای نفی مخاطب بودن ابن عباس در این نامه ارائه کرده‌اند از جمله اینکه:

1.در امالی مرحوم سید مرتضی آمده است که عمرو بن عبید نزد سلیمان عباسی رفته بود.سلیمان از او پرسید:شنیده‌ای که علی علیه السلام در شعری درباره ابن‌عباس گفته است:او در همه چیز برای ما فتوا می‌دهد ولی اموال ما را یک شبه با خود می‌برد؟ عمرو در پاسخ گفت:ممکن نیست علی چنین چیزی را درباره ابن عباس گفته باشد،چرا که او هرگز از علی علیه السلام جدا نشد و تا هنگام شهادت آن حضرت در کنار او بود و حتی در صحنه صلح امام حسن نیز حضور داشت.

2.عمرو بن عبید اضافه کرد چگونه ممکن است آن همه اموال در بیت‌المال بصره جمع شود با اینکه علی علیه السلام به آن نیاز داشت و هر هفته بیت‌المال را تخلیه می‌کرد و به نیازمندان می‌داد و در روز شنبه دستور می‌داد بیت‌المال را آب و جارو کنند.با این حال چگونه ممکن است ابن عباس آن همه اموال را در بیت‌المال بصره جمع کند؟ او به یقین با توجّه به نیاز مردم اموال را به کوفه منتقل می‌نمود.

3.طبری در تاریخ معروف خود در حوادث سنه چهل از ابو عبیده نقل می‌کند که ابن عباس تا زمان شهادت علی علیه السلام در بصره بود و سپس به کوفه آمد و در مراسم صلح امام حسن با معاویه حضور داشت سپس به بصره برگشت و اساس خود را از آن جمع کرد و مال مختصری از بیت‌المال را بر گرفت و گفت:این را به عنوان ارتزاق و حق مستمری خود از بیت‌المال بر می‌گیرم (آن‌گاه به حجاز رفت).

4.مرحوم تستری در شرح نهج‌البلاغه خود نقل می‌کند که در هنگام شهادت علی علیه السلام ابن عباس در بصره بود و (فورا) به کوفه آمد و به امام حسن علیه السلام ملحق شد و آن روز که امام حسن در صبح شهادت پدر خطبه می‌خواند،ابن عباس برخاست و مردم را به بیعت با آن حضرت دعوت نمود.مردم نیز اجابت کردند.⁽¹⁾

5.بر فرض که این داستان مربوط به ابن عباس باشد؛ولی در بعضی از روایات آمده است که اولاً اموال مزبور اموال کمی بوده،و ثانیاً هنگامی که امام علیه السلام به ابن عباس تذکر داد او هم بلا فاصله اموال را باز گرداند و عذرخواهی کرد و امام علیه السلام عذرش را پذیرفت،همان‌گونه که مرحوم تستری از یعقوبی نقل می‌کند که ابن عباس مقداری از بیت‌المال را تصرف کرده بود و هنگامی که امیرمؤمنان علیه السلام دستور بازگرداندن آن را داد،آن اموال را بازگرداند.سپس مانند آن را از سبط بن جوزی نقل می‌کند که در پایانش آمده است:ابن عباس از کار خود پشیمان شد و خدمت امام علیه السلام عذرخواهی کرد و امام علیه السلام عذر او را پذیرفت.⁽²⁾

---

نتیجه اینکه با این روایات مختلف و گاه ضد و نقیض چگونه می‌توان باور کرد که مرد بزرگ و با شخصیّتی همچون ابن عباس که حبر امّت و دانشمند و فقیه معروف اسلام بود،چنین کاری را در آن مقیاس که مخالفان به او نسبت داده‌اند مرتکب شده باشد.

آیا این احتمال وجود ندارد که عمال بنی امیّه و جیره خواران معاویه که در برابر اموال کبیر و گاه صغیر احادیثی به نفع آنها وضع می‌کردند و حتی به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت می‌دادند چنین مطالبی را درباره ابن عباس جعل کرده باشند به خصوص آنکه در روایات آمده است معاویه بعد از نمازهای خود علی علیه السلام و امام

حسن و امام حسین علیهما السلام و ابن عباس و مالک اشتر و قیس بن عباده را لعن می‌کرد.⁽¹⁾

مؤلف بزرگوار معجم رجال الحدیث بعد از نقل این ماجراها می‌گوید:از مجموع آنچه درباره ابن عباس گفته شده استفاده می‌شود که او مردی جلیل القدر و مدافع امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهما السلام بود همان‌گونه که علّامه حلّی و ابن داود در کتب رجال خود آورده‌اند.و مرحوم محدّث قمی از شهید ثانی نقل می‌کند که پس از ذکر چند حدیث در مذمت ابن عباس می‌گوید:تمام این احادیث ضعیف است.

به گفته مرحوم صاحب معالم در کتاب تحقیق طاووسی -بعد از ذکر محبّت و اخلاص ابن عباس نسبت به امیرمؤمنان علیه السلام و یاری و دفاع از آن حضرت که جای شک و تردیدی در آن نیست-چه جای تعجب که افرادی بر او حسد بورزند و این‌گونه نسبت‌های ناروا را به او بدهند.

به همین دلیل غالب علمای رجال از شیعه و اهل سنّت،احادیث ابن عباس را به عنوان احادیث صحیح و معتبر می‌پذیرند و به این گونه شبهات درباره او اعتنایی نمی‌کنند.

بنابراین باید پذیرفت که مخاطب در این نامه شخصی غیر از ابن عباس بوده هر چند ما به طور دقیق او را نشناسیم و تعبیر به ابن عم (مانند تعبیر به برادر و اخ در موارد دیگر) ممکن است کنایه از نزدیکی و مصاحبت بوده باشد و به همین جهت مرحوم سیّد رضی با اینکه در بسیاری از موارد نام مخاطبان نامه را می‌برد در اینجا نامی از ابن عباس نبرده و تنها به جمله«الی بعض عماله»قناعت کرده است.

این سخن را با حدیثی که مرحوم علّامه مجلسی در بحارالانوار در تاریخ

امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل کرده است پایان می‌دهیم در این حدیث آمده است که مردی از اهل طائف به هنگامی که ابن عباس بیمار بود؛(همان بیماری که در آن دنیا را وداع گفت) نزد او آمد و لحظه‌ای نشست.ابن عباس بی‌هوش شد.او را به صحن خانه آوردند.به هوش آمد.گفت:خلیل و یار من رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره من خبر داد که در دوران عمرم دو بار هجرت خواهم کرد؛هجرتی با رسول خدا صلی الله علیه و آله داشتم و هجرتی با علی علیه السلام و نیز به من خبر داد که من در پایان عمر نابینا خواهم شد (و چنین شد)...و نیز به من دستور داد که از پنج گروه بیزار باشم:از ناکثین (پیمان‌شکنان) همان‌ها که در جنگ جمل حاضر شدند و از قاسطین (ظالمان و ستمگران شام) که در جنگ صفین حاضر شدند و از خوارج که در میدان نهروان حضور یافتند و از«قَدَریّه»آنهایی که شبیه نصارا در دینشان بودند و گفتند:هیچ چیزی مقدر نشده (و همه چیز را خدا به ما تفویض کرده است) و از «مرجئه»آنها که شبیه یهود در دینشان شدند.گفتند:خدا آگاه‌تر است (که گناه‌کاران نیز اهل بهشتند) سپس گفت:

«أللّهُمَّ إنّی أحیی عَلی ما حَیَّ عَلَیْهِ عَلِیُّ بْنُ أبی‌طالِبٍ وأمُوتُ عَلی ما ماتَ عَلَیْهِ عَلیُّ بنُ أبی‌طالِبٍ؛ خداوندا من بر آنچه علی علیه السلام بر آن زنده بود زنده‌ام و بر آنچه او بدرود حیات گفت می‌میرم»این سخن را گفت و جان به جان آفرین تسلیم کرد.⁽¹⁾

توجّه داشته باشید که قبر ابن عباس در طائف است و مسجد با شکوهی هم به نام او در کنار مقبره‌اش ساخته‌اند.

---

42- به عمر بن ابی سلمه مخزومی فرماندار آن حضرت بر بحرین

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی عُمَرِ بْنِ أبی سَلَمَةِ المَخْزُومی وَ کانَ عامِلُه عَلَی الْبَحْرَیْنِ فَعَزَلَهُ

وَ اسْتَعْمَلَ نُعْمانَ بْنِ عَجْلانِ الزُّرَقی مَکانَه

از نامه‌های امام علیه السلام

به عمر بن ابی سلمه مخزومی فرماندار آن حضرت بر بحرین است که او را برکنار کرد و نعمان بن عجلان زُرَقی را به جای او منصوب فرمود.⁽¹⁾

در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است: از کسانی که قبل از سید رضی این نامه را نقل کرده اند: ابن واضح یعقوبی متوفای ۲۸۴) در کتاب تاریخ خود و بلاذری (متوفای ۲۷۹) در کتاب انساب الاشراف است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۴۶).

نامه در یک نگاه

امام علیه السلام در این نامه عمر بن ابی سلمه (فرزند ام سلمه همسر پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله) و ابوسلمه که از طرف آن حضرت فرماندار بحرین بود را مخاطب قرار داده و از خدمات او تشکر می‌کند و او را از آن منصب فرا می‌خواند تا در جنگ صفین همراه امام علیه السلام باشد و نعمان بن عجلان را که از بزرگان قبیله

بنی عجلان بود به جای او می‌گمارد.

امام علیه السلام برای اینکه خاطر ابن ابی سلمه از این جابجایی مکدر نباشد،از زحمات او قدردانی کرده و با تعبیراتی محبّت آمیز مثل اینکه«دوست دارم تو در جهاد با دشمن و برای برپا داشتن ستون دین همراه من باشی»او را مخاطب قرار می‌دهد.

امام علیه السلام با این طرز برخورد خود نسبت به فرمانداری که او را عزل کرده و دیگری را به جای او نشانده راه و رسم دلجویی را نسبت به چنین اشخاصی به ما می‌آموزد.

---

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ الزُّرَقِیَّ عَلَی الْبَحْرَیْنِ، وَنَزَعْتُ یَدَکَ بِلَا ذَمٍّ لَکَ،وَلَا تَثْرِیبٍ عَلَیْکَ؛فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَایَةَ،وَأَدَّیْتَ الْأَمَانَةَ،فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینٍ،وَلَا مَلُومٍ،وَلَا مُتَّهَمٍ،وَلَا مَأْثُومٍ،فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَإِلَی ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ،وَأَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی،فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی جِهَادِ الْعَدُوِّ،وَإِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ،إِنْ شَاءَ اللّهُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) من نعمان بن عجلان زُرَقی را به فرمانداری بحرین منصوب کردم و تو را از آنجا برگرفتم بی آنکه تو را مذمت کنم و یا ملامتی بر تو باشد،چرا که تو زمامداری و مأموریت خود را به نیکویی انجام دادی و حق امانت را ادا نمودی،بنابراین به سوی ما بیا بی آنکه مورد سوء ظن یا ملامت باشی و نه متهم و نه گناهکار.من تصمیم گرفتم به سوی ستمگران اهل شام (و برای مبارزه با معاویه و هوادارانش) حرکت کنم و دوست دارم تو با من باشی،زیرا تو از کسانی هستی که من در جهاد با دشمن و برپا داشتن ستون دین از آنها استعانت می‌جویم.ان شاء اللّه.

شرح و تفسیر: آفرین،مأموریت خود را خوب انجام دادی

آفرین،مأموریت خود را خوب انجام دادی

امام علیه السلام این نامه را چنین آغاز می‌کند:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) من نعمان بن عجلان زُرَقی را به فرمانداری بحرین منصوب کردم و تو را از آنجا

برگرفتم»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ،الزُّرَقِیَّ عَلَی الْبَحْرَیْنِ، وَ نَزَعْتُ یَدَکَ).

ولی از آنجا که عمر بن ابی سلمه،مرد پاک‌نهاد و مخلص و مدیر و مدبر بود و ممکن بود این تغییر مأموریت خاطر او را مکدر کند،امام علیه السلام با هشت جمله کوتاه و پرمعنا به او اطمینان داد که مطلقا خطایی از او سر نزده و نگرانی درباره او وجود نداشته است.

فرمود:«بی آنکه تو را مذمت کنم و یا ملامتی بر تو باشد،چرا که تو زمامداری و مأموریت خود را به نیکویی انجام دادی و حق امانت را ادا نمودی،بنابراین به سوی ما بیا بی آنکه مورد سوء ظن یا ملامت باشی و نه متهم و نه گناهکار»؛ (بِلَا ذَمٍّ لَکَ،وَ لَا تَثْرِیبٍ⁽¹⁾عَلَیْکَ،فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَایَةَ،وَ أَدَّیْتَ الْأَمَانَةَ فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینٍ⁽²⁾، وَ لَا مَلُومٍ،وَ لَا مُتَّهَمٍ،وَ لَا مَأْثُومٍ⁽³⁾).

امام در این تعبیرات کاملاً به او اطمینان می‌دهد که این تغییر مأموریت نه تنها به‌علت کوتاهی او در انجام وظیفه نبوده،بلکه به سبب این بوده است که می‌خواهد ماموریت مهم‌تری را بر دوش او بگذارد.

سپس به شرح این مأموریت پرداخته می‌فرماید:«من تصمیم گرفتم به سوی ستمگران اهل شام (و برای مبارزه با معاویه و هوادارانش) حرکت کنم و دوست دارم تو با من باشی،زیرا تو از کسانی هستی که من در جهاد با دشمن و برپا

داشتن ستون دین از آنها استعانت می‌جویم.إن‌شاءاللّه»؛ (فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَی ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ،وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی،فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ⁽¹⁾بِهِ عَلَی جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ،إِنْ شَاءَ اللّهُ).

سوابق زندگی عمر بن ابی سلمه و وفاداری او نسبت به امام علیه السلام در تمام حالات-چنانکه در شرح حال او در بحث نکات خواهد آمد-نیز گواه بر این معناست.

جمله «أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی» به معنای شهادت در رکاب حضرت نیست، بلکه به معنای حضور با آن حضرت است.

جمله «مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ. ..»نشان می‌دهد که عمر بن ابی سلمه مردی شجاع باکفایت و کاملاً وفادار به امام علیه السلام بود و تعبیر به «جِهَادِ الْعَدُوِّ،وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ» نشان می‌دهد که عمر بن ابی سلمه مقام بسیار والا و موقعیّت فوق‌العاده‌ای داشت تا آنجا که برای اقامه ستون دین،امام علیه السلام از او یاری می‌طلبد.

نکته: آشنایی با عمر بن ابی‌سلمه مخزومی و نعمان بن عجلان

آشنایی با عمر بن ابی‌سلمه مخزومی و نعمان بن عجلان

همان‌گونه که در عنوان و متن نامه فوق آمده است،عمر بن ابی سلمه به عنوان فرماندار پیشین و نعمان بن عجلان به عنوان جانشین او معرفی شده است و لازم است به وضع حالات هر دو آشنا شویم.

عمر بن ابی سلمه،مادرش ام سلمه همسر معروف پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است که این فرزند از شوهر پیشین خود نصیبش شد.وی در سال دوم هجرت در حبشه به‌دنیا آمد،زیرا پدرش ابو سلمه از مهاجران حبشه بود و پس از عمری نسبتاً طولانی در سنه 83 هجری در زمان خلافت عبد الملک دیده از جهان فرو

بست،او احادیثی را از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت می‌کند.⁽¹⁾

عمر بن ابی‌سلمه در جنگ جمل در خدمت علی علیه السلام بود،مادرش او را تشویق به این کار کرد و نامه‌ای برای امیرمؤمنان علی علیه السلام نوشت و به دست او داد که در آن نامه آمده است:اگر جهاد از زنان برداشته نشده بود من می‌آمدم و در پیش روی تو با دشمنانت می‌جنگیدم؛ولی فرزندم را به جای خودم فرستادم.

سپس امیرمؤمنان علی علیه السلام او را به عنوان فرماندار و نماینده خود به حکومت بحرین و فارس مأموریت داد.برای افتخار او همین بس که در آغوش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرورش یافت و در خدمت علی علیه السلام بود.⁽²⁾

در بعضی از روایات آمده است که عمر بن ابی سلمه از کسانی است که روایت مربوط به امامت ائمه اثنی عشر را از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده است.⁽³⁾

امّا نعمان بن عجلان از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از بزرگان انصار بود و سخنگو و شاعر آنها محسوب می‌شد.از جمله اشعار او،شعر بلندی است که در روز سقیفه سرود و بعد از آنکه یاری انصار را در میدان‌های مختلف نسبت به اسلام و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله برشمرد،اشعارش را با این دو بیت در حمایت از علی علیه السلام پایان داد: وَ کانَ هَوانا فی عَلیّ وَ إنَّهُ لَأَهْلٌ لَها مِنْ حَیْثُ تَدْری وَ لا تَدْری

وَصیُّ النَّبیِّ الْمُصْطَفی وَ ابْنُ عَمِّهِ وَقاتِلُ فُرْسانِ الضَّلالَةِ وَ الْکُفْرِ

«ما علی را می‌خواستیم و او شایسته خلافت بود ای عمر از آنجا که اطّلاع نداشتی.

او وصی پیغمبر برگزیده خداست و پسر عم اوست،او با سواران ضلالت و کفر پیکار کرد و آنها را از میان برد».

به موجب همین سوابق،علی علیه السلام حکومت بحرین را بعد از عمر بن ابی‌سلمه به او سپرد و بیت‌المال را به‌دست او داد (امّا متأسفانه از آنجا که اموال کلان همیشه وسوسه‌انگیز و مفسده‌آفرین است) او به هر یک از افراد قوم و قبیله خود که به بحرین می‌آمدند مبلغ قابل ملاحظه‌ای از بیت‌المال را می‌بخشید.این خبر به امیرمؤمنان علی علیه السلام رسید نامه‌ای به او نوشت و ملامتش کرد و از او حساب و کتاب بیت‌المال را مطالبه نمود؛ولی نعمان چون نمی‌توانست حساب صحیحی ارائه دهد،باقی‌مانده اموال بیت‌المال را برداشته به شام گریخت و به معاویه ملحق شد.⁽¹⁾

---

43- به مصقلة بن هبیره شیبانی فرماندار اردشیرخرّه (بخش مهمی از فارس)

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی مَصْقَلَةِ بْنِ هُبَیْرَةِ الشَیْبانی وَ هُوَ عامِلُهُ عَلی أَرْدِشیرخُرّة

از نامه‌های امام علیه السلام

به مصقلة بن هبیره شیبانی فرماندار اردشیرخرّه (بخش مهمی از فارس) است.⁽¹⁾

این نامه قبل از سید رضی در کتاب انساب الاشراف بلاذری و همچنین در تاریخ ابن واضح (یعقوبی) با تفاوت مختصری ذکر شده و در ذیل خطبه ۴۴ (جلد اول همین کتاب سرگذشت دیگری از مصقله آمده است.

نامه در یک نگاه

این نامه نیز بی‌شباهت به نامه 41 نیست و عصاره آن ملامت و سرزنش شدید امام علیه السلام نسبت به فرماندار دیگری به نام مصقلة بن هبیره شیبانی است،زیرا به خدمت امام علیه السلام گزارش داده بودند که او اموال بیت‌المال را بی‌حساب و کتاب به قوم و قبیله خود می‌دهد.امام علیه السلام او را سخت بر این کار ملامت می‌کند و نصیحت می‌فرماید که آخرت خود را به دنیا و دین خود را به دینار نفروشد؛

ولی به‌طور قطع او را متهم نمی‌کند و می‌فرماید:اگر خبری که به من رسیده راست باشد تو کار بسیار بدی کرده‌ای.

---

بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ،وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ:أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَخُیُولُهُمْ،وَأُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ،فِیمَنِ اعْتَامَکَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ،فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ،وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَکَ عَلَیَّ هَوَاناً،وَلَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً،فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ،وَلَا تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ دِینِکَ،فَتَکُونَ مِنَ الْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً.أَلَا وَإِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَکَ وَقِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ:یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ،وَیَصْدُرُونَ عَنْهُ.

ترجمه

گزارشی از تو به من رسیده است که اگر درست باشد و این کار را انجام داده باشی،پروردگارت را به خشم آورده و امامت را عصیان کرده‌ای.به من گزارش داده‌اند،تو غنایم مسلمانان را که با نیزه‌ها و اسب‌هایشان (در جنگ با دشمن) به دست آمده و خون‌هایشان در این راه ریخته شده در میان گروهی از بادیه‌نشینان قبیله‌ات که تو را به ریاست خود برگزیده‌اند تقسیم می‌کنی.سوگند به کسی که دانه را (در زیر خاک) شکافت و روح انسانی را آفرید،اگر گزارشی که به من رسیده درست باشد،تو در نزد من منزلت پستی خواهی داشت و ارزش و مقدارت در پیشگاه من سبک خواهد شد،بنابراین حق پروردگارت را سبک مشمار و دنیایت را با نابودی دینت سامان مده که اگر چنین کنی از زیانکارترین افراد خواهی بود.آگاه باش! حق مسلمانانی که نزد تو هستند با آنهایی که نزد منند در تقسیم بیت‌المال یکسان است.و ورود وخروج همگی بر آن باید به نظر من باشد.

شرح و تفسیر: همه مسلمین در بیت‌المال یکسانند

همه مسلمین در بیت‌المال یکسانند

همان گونه که از عنوان نامه و همچنین از خطبه 44 استفاده می‌شود مصقلة بن هبیره شیبانی یکی از کارگزاران و فرمانداران امام علیه السلام بر بخش مهمی از فارس به نام اردشیرخُرّه بود که شامل چندین شهر و آبادی می‌شد.به گفته ابن ابی‌الحدید او از نواده‌های نزار بن معد بن عدنان بود.⁽¹⁾

وی داستانی در مورد اسیران بنی ناجیه دارد که در خطبه 44 گذشت.

بنی‌ناجیه گروهی از نصارا بودند که مسلمان شده و جمعی هم بر آیین خود باقی مانده بودند و یا از اسلام باز گشته بودند.بعد از شکست خوردن اصحاب جمل در بصره تمام مردم آن منطقه با علی علیه السلام بیعت کردند به جز بنی ناجیه که بر علیه امام علیه السلام لشکرکشی کردند؛امام علیه السلام معقل بن قیس را فرستاد و او آنها را شکست داد و گروهی را به اسارت در آورد.هنگامی که این اسیران را به سوی کوفه می‌بردند،چون به منطقه اردشیر خُرّه رسیدند که در آنجا مصقله به عنوان فرماندار امام علیه السلام حکومت می‌کرد.وی آنها را که پانصد نفر بودند از معقل در برابر پرداخت غرامتی معادل پانصد هزار درهم گرفت و آزاد کرد او این اموال را از بیت‌المال پرداخت به این نیت که بعداً آن را به بیت‌المال برگرداند؛ولی در این کار تعلّل می‌ورزید.او پس از مدّتی خدمت امام علیه السلام به کوفه آمده مبلغی را پرداخت و انتظار داشت امام علیه السلام بقیه را به او ببخشد؛ولی حضرت موافقت نکرد، زیرا ممکن بود بدعتی شود و بخشش‌های عثمان را از حقوق بیت‌المال در اذهان تداعی کند.سرانجام چون از عدالت امام علیه السلام بیمناک بود فرار کرد و به معاویه پیوست.

به هر حال نامه مورد بحث نیز نشان می‌دهد که او عملاً پیرو مکتب عثمان بود

و قبل از داستان اسیران بنی‌ناجیه نیز اموال بیت‌المال را در میان بستگانش تقسیم می‌کرد و هنگامی که این خبر به امام علیه السلام رسید،امام علیه السلام نامه مورد بحث را برای وی نوشت.

این نامه به سه نکته پر اهمّیّت اشاره می‌کند:نخست می‌فرماید:«گزارشی از تو به من رسیده است که اگر درست باشد و این کار را انجام داده باشی، پروردگارت را به خشم آورده و امامت را عصیان کرده‌ای»؛ (بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ،وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ).

این تعبیر که به طور سربسته بیان شده،نشان می‌دهد که امام علیه السلام خبری را که به او رسیده بود صد در صد تصدیق نفرمود و جانب احتیاط را رعایت کرد که مبادا شخص بی‌گناهی متهم گردد.

آن‌گاه خبرِ رسیده را به طور واضح و مشروح بیان کرده،می‌فرماید:«به من گزارش داده‌اند،تو غنایم مسلمانان را که با نیزه‌ها و اسب‌هایشان (در جنگ با دشمن) به دست آمده و خون‌هایشان در این راه ریخته شده در میان گروهی از بادیه‌نشینان قبیله‌ات که تو را به ریاست خود برگزیده‌اند تقسیم می‌کنی»؛ (أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ،وَ خُیُولُهُمْ وَ أُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ،فِیمَنِ اعْتَامَکَ⁽¹⁾مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ).

به یقین اگر مصقله چنین کاری را انجام داده باشد بسیار کار خلافی مرتکب شده،زیرا دست‌آورد خون مجاهدان و شهیدان را برای ریاست خود بر قومش هزینه کرده است.

سپس در بخش دوم این نامه می‌فرماید:«سوگند به کسی که دانه را (در زیر

خاک) شکافت و روح انسانی را آفرید،اگر گزارشی که به من رسیده درست باشد،تو در نزد من منزلت پستی خواهی داشت و ارزش و مقدارت در پیشگاه من سبک خواهد شد»؛ (فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ،وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ⁽¹⁾،لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَکَ عَلَیَّ هَوَاناً،وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً).

باز امام علیه السلام در این جمله قضاوت محتاطانه‌ای درباره او می‌کند که مبادا گزارشگران اشتباهی کرده باشند و آبروی انسان با ایمانی بی‌جهت بریزد و می‌فرماید:اگر گزارش صحیح باشد در نظر من بی‌ارزش و بی‌مقدار خواهی شد.

امام علیه السلام در اینجا او را تهدید به مجازات خشنی نمی‌کند و لیکن به توبیخ معنوی می‌پردازد که از مجازات خشونت آمیز ظاهری دردناک‌تر است.

در ادامه سخن،امام علیه السلام او را نصیحت می‌کند؛نصیحتی پر معنا و آشکار.

می‌فرماید:«بنابراین حق پروردگارت را سبک مشمار و دنیایت را با نابودی دینت سامان مده که اگر چنین کنی از زیانکارترین افراد خواهی بود»؛ (فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ،وَ لَا تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ⁽²⁾دِینِکَ،فَتَکُونَ مِنَ الْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً).

بدیهی است هیچ انسان عاقل و با ایمانی نباید حق خویشاوندان را بر حق خداوند مقدم دارد و با معصیت پروردگار،آنها را نوازش دهد و هیچ فرد خردمندی نباید سرمایه دین را که سبب نجات آخرت است با متاع ناپایدار و بی‌مقدار دنیا معاوضه کند.تعبیر به«اخسرین؛زیانکارترین»اشاره به همین است که انسان پرارزش‌ترین کالا را به کم‌ارزش‌ترین متاع بفروشد.

از آنجا که مصقله شاید گمان می‌کرد با دادن بخشی از بیت‌المال به بستگانش

وظیفه صله رحم را انجام می‌دهد،امام علیه السلام تعبیر به «أَخْسَرِینَ أَعْمَالاً» را برای او انتخاب کرد که گویا اشاره است به آیه ««قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالاً* اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ؛بگو:آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین افراد به جهت عمل چه کسانی هستند،همان کسانی که سعی و تلاششان در زندگی دنیا گُم (و نابود) شده؛در حالی که،می‌پندارند کار نیک انجام می‌دهند».⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام در بخش پایانی این نامه به نکته مهمی از دستورات اسلام درباره حقوق مسلمانان در بیت‌المال اشاره کرده می‌فرماید:«آگاه باش! حق مسلمانانی که نزد تو هستند با آنهایی که نزد منند در تقسیم بیت‌المال یکسان است و ورود و خروج همگی بر آن،باید به نظر من باشد»؛ (أَلَا وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَکَ وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ:یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ،وَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ).

جمله «یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ،وَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ» با توجّه به اینکه تعبیر به«ورود» و«صدور»در اصل مربوط به ورود تشنگان به آبشخور و بر گرفتن آب و بیرون رفتن از آن است،اشاره به این نکته است که بیت‌المال همچون نهر عظیمی است که خداوند آن را جاری ساخته و همگان در آن یکسانند.هر کسی از طریق آبشخور به این نهر می‌رسد و بهره خود را بر می‌گیرد و از آن خارج می‌شود.

تعبیر به«عِنْدِی؛نزد من»مفهومش این نیست که باید تمام اموال بیت‌المال را نزد امام علیه السلام بیاورند و مردم از راه‌های دور و نزدیک برخیزند و به مرکز حکومت امام علیه السلام بیایند و سهم خود را بگیرند و بازگردند،بلکه منظور این است که این کار با نظر من و طبق برنامه من باید انجام گیرد،نه اینکه نمایندگانم خودسرانه هرگونه که مایل باشند بیت‌المال را تقسیم کنند.

و در هر حال این جمله اشاره به این دارد که بیت‌المال باید مانند عصر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان مسلمانان به صورت یکسان تقسیم شود و همچون عصر عمر که عرب را بر عجم و اشراف و صحابه را بر دیگران ترجیح می‌داد یا همانند عصر عثمان که بیت‌المال را در میان خویشاوندانش از بنی‌امیّه تقسیم می‌کرد به صورت تبعیض‌آمیز تقسیم نگردد و اشکال کار همین بود که او تحت تأثیر عصر عثمان،برای خویشاوندان خود امتیازاتی قائل شد.

این نکته شایان توجّه است که اموال بیت‌المال در اینجا اشاره به زکات و مانند آن نیست که اختصاص به گروه‌های هشت‌گانه دارد نه همه،بلکه اشاره به خراج‌هایی است که از سرزمین‌هایی فتح شده می‌گرفتند به این صورت که بر تمام زمین‌های آنها به نسبت عادلانه‌ای خراج و مالیات می‌بستند و همه مسلمانان در آن یکسان بودند،زیرا با نیروی عموم فتح شده بود و فرقی میان غنی و فقیر و عرب و عجم در آن نبود به خلاف زکات که مخصوص نیازمندان و مستمندان و گروه‌های معین دیگر بود و از آنجا که بیشترین رقمی که در بیت‌المال وارد می‌شد اموال خراجی بود از آن تعبیر به اموال بیت‌المال می‌شد.

البته مناطق مختلف از نظر میزان خراج و مالیات اسلامی یکسان نبودند؛در بعضی از مناطق زمین‌های کشاورزی و باغات فراوان بود و در بعضی از مناطق کمتر و ناچیز و چنان نبود که خراج هر منطقه را همانجا مصرف کنند.

از این رو امام علیه السلام می‌فرماید:به فرض که خراج آن منطقه را میان همه مردم تقسیم کرده باشی باز هم کار درستی انجام نداده‌ای،زیرا خراج متعلّق به همه مسلمین است چه آنها که نزد تواند و چه آنها که نزد ما هستند.همه باید از این چشمه زلال بهره‌مند شوند.

نکته: پاسخ مصقله به امام علیه السلام

پاسخ مصقله به امام علیه السلام

در بعضی از روایات آمده است که مصقله بعد از دریافت نامه امام علیه السلام پاسخی برای آن حضرت نوشت و خود را تبرئه کرد.پاسخ او چنین بود:

«نامه امیرمؤمنان علیه السلام به من رسید لازم است تحقیق فرمایند اگر آنچه گزارش شده است حق است،مرا مجازات کنند و سپس معزول دارند و تمام بردگان من آزاد شوند و گناهان ربیعه و مُضَر بر من باشد اگر دینار و درهمی و یا کمتر از آن را از زمانی که فرمانداری این منطقه به من واگذار شد تا زمانی که نامه امیرمؤمنان علیه السلام به من رسید،خیانت کرده باشم و شما می‌دانید که اگر مرا از این سِمت عزل فرمایید،برای من آسان‌تر از این است که متهم شوم».

هنگامی که این نامه به دست امام علیه السلام رسید فرمود:فکر می‌کنم او راست می‌گوید (و گزارشگران خطا کرده‌اند).⁽¹⁾

ولی از بعضی روایات استفاده می‌شود که پس از شهادت امیرمؤمنان علی علیه السلام، معاویه مصقله را برای فرمانداری طبرستان (مازندران فعلی) انتخاب کرد؛ولی پیش از آنکه آنجا را در اختیار بگیرد کشته شد و هرگز از آن سفر باز نگشت و داستان او به صورت ضرب المثل درآمد.هرگاه کسی نمی‌خواست کاری را انجام دهد می‌گفت:بگذار تا مصقله از طبرستان برگردد.⁽²⁾

در ذیل خطبه 44 بحث‌های مفصّلی درباره مصقله نوشته‌ایم.

---

44- به زیاد بن ابیه است در هنگامی که به آن حضرت گزارش رسید معاویه می‌خواهد با ملحق ساختن زیاد به فرزندان ابوسفیان،وی را بفریبد

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی زَیادِ ابْنِ أَبیهِ وَقَدْ بَلَغَهُ أنَّ مُعاوِیَةَ کَتَبَ إلَیْهِ

یُریدُ خَدیعَتَهُ بِاسْتِلْحاقِهِ

از نامه‌های امام علیه السلام

به زیاد بن ابیه است در هنگامی که به آن حضرت گزارش رسید معاویه می‌خواهد با ملحق ساختن زیاد به فرزندان ابوسفیان،وی را بفریبد.⁽¹⁾

این نامه را قبل از سید رضی، مدائنی (در کتاب فتوح الاسلام آورده و قابل توجه است که روایت مدائنی با آنچه سید رضی نقل کرده است تفاوت هایی دارد و نشان میدهد که سید رضی این روایت را از مدائنی نگرفته بلکه از جای دیگری به دست آورده است. بعد از مرحوم سید رضی، ابن اثیر در کتاب کامل در حوادث سنه ۴۴ و در اسد الغابة و ابن عبدالبر در استیعاب در شرح حال زیاد آورده اند (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۵۲).

نامه در یک نگاه

سرچشمه این نامه آن است که امام علیه السلام با خبر می‌شود که معاویه نامه‌ای به زیاد بن ابیه نوشته است که او را برادر واقعی خود بداند به این ترتیب که زیاد را فرزند نامشروع ابوسفیان معرفی کند که از زن بدکاری متولد شده،و از این طریق او را

بفریبد و در چنگال خویش برای رسیدن به اهدافش قرار دهد.

امام علیه السلام به زیاد که در آن زمان از سوی آن حضرت به فرمانداری فارس منصوب شده بود هشدار داد که این برنامه شیطانی است که از سوی معاویه طراحی شده مبادا تو را بفریبد؛هر فرزندی تعلق به پدر و مادری دارد که در آن خانه متولّد شده است حتی نسبت نامشروع به ادعای شخصی مثل ابوسفیان که زیاد از نطفه اوست ثابت نمی‌شود.هنگامی که نامه به زیاد رسید سخن امام علیه السلام را پذیرفت و آرام گرفت هرچند بعد از شهادت امام علیه السلام معاویه با همین نیرنگ به اضافه تهدید او را به سوی خود فرا خواند و زیاد به او پیوست.

از تواریخ استفاده می‌شود که مادر زیاد،کنیز یکی از اطبای معروف عرب به نام«حارث بن کلده»بود که با برده‌ای به نام«عبید»ازدواج کرد و زیاد به حسب ظاهر نتیجه آن ازدواج بود لذا او را زیاد بن عبید می‌گفتند؛ولی چون پدرش غلام و برده ناشناخته‌ای بود بعضی ترجیح دادند که به او زیاد بن ابیه بگویند و ظاهرا خود او هم از این امر ابا نداشت؛امّا بعدها که معاویه او را برادر خود خواند به او زیاد بن ابی سفیان گفتند! و به‌راستی انسان از این وقاحت در حیرت فرو می‌رود که شخصی دعوای خلافت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله داشته باشد و با این صراحت کسی را به عنوان برادر ولد الزنای خود بخواند.شگفتی دیگر آن است که محیط چقدر آلوده بوده که زیاد بن ابیه این ماجرا را پذیرا شد.

---

وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ لُبَّکَ،وَ یَسْتَفِلُّ غَرْبَکَ،فَاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ:یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ،وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ،لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ،وَ یَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ.وَ قَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ،وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ:لَا یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ،وَ لَا یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ،وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ، وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ.

فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ الْکِتَابَ قَالَ:شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ،وَ لَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّی ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ.

قال الرضی،قوله علیه السلام:«الواغِل»هُوَ الَّذی یَهْجُمُ عَلَی الشُّرْبِ لِیَشْرِبَ مَعَهُمْ، وَلَیْسَ مِنْهُمْ،فَلا یَزالُ مُدَفِّعاً مُحاجِزاً.و«النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ»:هُوَ ما یُناطُ بِرَحْلِ الرّاکِبِ مِنْ قُعْبٍ أوْ قَدَحٍ أوْ ما أشْبَهَ ذلِکَ،فَهُوَ أَبَداً یَتَقَلْقَلُ إذا حَثَّ ظَهْرَهُ وَاسْتَعْجَلَ سَیرُهُ.

ترجمه

اطّلاع یافتم که معاویه نامه‌ای برای تو نوشته تا عقلت را بفریبد (و گمراه سازد) و عزم و تصمیمت را (در پایمردی بر وظیفه‌ای که بر عهده گرفته‌ای) سست کند و در هم بشکند.از او بر حذر باش که او به یقین شیطان است! او از پیش رو و پشت سر و از راست و چپ انسان می‌آید تا او را در حال غفلت تسلیم خود سازد و درک و شعورش را غافل‌گیرانه بدزدد.(آری) در زمان عمر بن خطاب ابو سفیان سخنی بدون اندیشه از پیش خود و با تحریکی از تحریکات

شیطان گفت (ولی این سخن کاملاً بی پایه بود) که نه با آن،نسب ثابت می‌شود و نه استحقاق میراث را همراه دارد و کسی که به چنین سخن واهی و بی‌اساس تمسک جوید همچون بیگانه‌ای است که در جمع مردم وارد شود و بخواهد از آبشخورگاه آنها آب بنوشد که همه او را کنار می‌زنند و همانند ظرفی است که در کنار مرکب می‌آویزند که به هنگام راه رفتن پیوسته تکان می‌خورد و به این طرف و آن طرف می‌رود.

هنگامی که زیاد این نامه را مطالعه کرد گفت:به پروردگار کعبه سوگند که امام علیه السلام با این نامه‌اش آنچه را من در دل داشتم (که من از نطفه ابوسفیان نیستم) گواهی داد.و این مطلب همچنان در دل او بود (تا زمانی که معاویه بعد از شهادت امیرمؤمنان علیه السلام بی‌اندازه زیاد را وسوسه کرد تا سخن او در وی مؤثّر افتاد و) او را به خود ملحق ساخت.

مرحوم سیّد رضی به تفسیر چند لغت از لغات پیچیده ذیل این نامه پرداخته می‌گوید:«واغل»(از ریشه وَغْل بر وزن فصل) به معنای کسی است که برای نوشیدن آب از آبشخور دیگران،هجوم می‌آورد در حالی که از آنان نیست و پیوسته آنها وی را عقب می‌رانند و منع می‌کنند؛و «النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ» ظرف یا قدح یا مانند آن است که در کنار مرکب می‌آویزند و دائماً از این طرف و آن طرف می‌افتد و هرگاه مرکب پشتش را حرکت دهد یا برای راه رفتن عجله کند، می‌لرزد.(اشاره به اینکه این‌گونه الحاق نسب‌های مشکوک هرگز پایدار نیست و پیوسته متزلزل است).

شرح و تفسیر: مراقب باش عقل تو را نفریبند!

مراقب باش عقل تو را نفریبند!

مطابق آنچه در کتاب تمام نهج‌البلاغه آمده،امام علیه السلام در آغاز این نامه زیاد بن

ابیه را مخاطب قرار داده و او را تشویق به صبر و استقامت در مقابل وسوسه‌های این و آن می‌کند.سپس می‌فرماید:«اطّلاع یافتم که معاویه نامه‌ای برای تو نوشته تا عقلت را بفریبد (و گمراه سازد) و عزم و تصمیمت را (در پایمردی بر وظیفه‌ای که بر عهده گرفته‌ای) سست کند و در هم بشکند.از او بر حذر باش که او به یقین شیطان است!»؛ (وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ⁽¹⁾لُبَّکَ⁽²⁾، وَ یَسْتَفِلُّ⁽³⁾غَرْبَکَ⁽⁴⁾،فَاحْذَرْهُ،فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ).

از این تعبیر و تعبیرات دیگری که در نامه‌های پیشین گذشت به خوبی استفاده می‌شود که مأموران اطّلاعاتی امام علیه السلام در تمام جوانب کشور اسلامی حضور داشتند و حتّی نامه‌ای خصوصی را که برای بعضی از فرمانداران از سوی دشمن می‌رسید به امام علیه السلام اطّلاع می‌دادند تا به‌موقع جلوی خطر گرفته شود.

امام علیه السلام در آغاز این نامه به زیاد بن ابیه هشدار می‌دهد که معاویه شیطان است مراقب او باش.

سپس در توضیح آن می‌افزاید:«او از پیش رو و پشت سر و از راست و چپ انسان می‌آید تا او را در حال غفلت تسلیم خود سازد و درک و شعورش را غافل‌گیرانه بدزدد»؛ (یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ،وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ، لِیَقْتَحِمَ⁽⁵⁾غَفْلَتَهُ،وَ یَسْتَلِبَ⁽⁶⁾غِرَّتَهُ⁽⁷⁾).

سخن امام علیه السلام در اینجا برگرفته از آیه شریفه 17 سوره اعراف است که از قول

شیطان نقل می‌کند: ««ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ» ؛سپس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ آنها،به سراغشان می‌روم؛و بیشتر آنها را شکرگزار نخواهی یافت».

منظور این است که شیطان برای فریفتن انسان‌ها از هر وسیله‌ای استفاده می‌کند؛گاه از طریق تطمیع و زمانی تهدید،گاهی شهوات و هوا و هوس نفسانی و هنگامی از طریق آمال و آرزوها و پست و مقام و هدف.در همه اینها یک چیز مدّ نظر است و آن گمراه ساختن انسان و کشاندن او به ورطه هلاکت.

شیطانِ شام نیز از همین روش‌ها استفاده می‌کند و سعی دارد هر کسی را از طریقی بفریبد و به سوی خود جلب کند و از وجودش در مسیر شهوات خود بهره بگیرد.

از یکی از عرفا سخنی نقل شده که می‌گوید:در هر صبحگاهان شیطان از چهار سو به سراغ من می‌آید گاه از پیش رو می‌آید و می‌گوید:(اگر گناه می‌کنی) نترس خدا غفور و رحیم است من در برابر او این آیه را می‌خوانم که خدا می‌گوید: ««وَ إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی» ؛و من هر که را توبه کند،و ایمان آورد،و عمل صالح انجام دهد،سپس هدایت شود،می‌آمرزم»⁽¹⁾و گاه از پشت سر من ظاهر می‌شود (و مرا دعوت به زیاده طلبی در دنیا می‌کند) و از ضایع شدن زندگی فرزندانم در آینده مرا می‌ترساند من در برابر او این آیه را یادآور می‌شوم: ««وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّ عَلَی اللّهِ رِزْقُها» ؛هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست»⁽²⁾و گاه از طرف راست من می‌آید و می‌گوید:کاری کن که ثناخوان‌ها و مداحان تو فراوان باشند.من در برابر او این

آیه را یادآور می‌شوم: ««وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ؛و سرانجام (نیک) برای پرهیزکاران است»⁽¹⁾و گاه از سمت چپ می‌آید و مرا به شهوات دعوت می‌کند.من در برابر او این آیه را می‌خوانم: ««وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ» ؛(خداوند درباه کافران سرکش و مغروری که گرفتار عذاب در دنیا می‌شوند می‌فرماید:) و (سرانجام) میان آنها و خواسته‌هایشان جدایی افکنده شد».⁽²⁾.⁽³⁾

برای این چهار جهت که شیطان از سوی آن می‌آید روایتی ذکر شده که خلاصه آن چنین است:«شیطان از پیش رو می‌آید یعنی مسائل مربوط به آخرت را که در پیش دارد در نظر انسان سست می‌کند و از پشت سر می‌آید و او را به جمع اموال از هر طریق بی آنکه حقوق شرعی آن را بپردازد و باقی گذاردن برای فرزندان و بازماندگان خود فرا می‌خواند و از طرف راست می‌آید و امور معنوی را به‌وسیله شبهات و شک و تردید در نظر او ضایع می‌کند و از طرف چپ می‌آید و شهوات را در نظر او زینت می‌دهد».⁽⁴⁾

آری وسوسه‌های شیاطین جنّ و انس که از هر دری برای گمراه ساختن انسان‌ها وارد می‌شوند،این‌گونه است.

در اینجا یک سؤال باقی می‌ماند و آن اینکه چرا از جهت فوق و تحت (بالا و پایین) سخنی به میان نیامده بعضی گفته‌اند برای آن است که جهت بالا جهت رحمت است،زیرا پیوسته رحمت الهی از آن سو نازل می‌شود و جهت پایین مایه وحشت است که اگر کسی از زیر زمین سر بر آورد و انسان را به کاری دعوت کند از او می‌ترسد و نمی‌پذیرد.

این احتمال نیز وجود دارد که شیاطین به شکل معمولی انسان‌ها به سراغ او

می‌آیند و می‌دانیم کسی از جهت فوق یا تحت به سراغ کسی نمی‌آید بلکه از یکی از چهار جهت است.

آن‌گاه امام علیه السلام سخن معاویه را در مورد ملحق ساختن زیاد بن ابیه به خودش (به عنوان برادر حرام‌زاده) با دلیلی منطقی ابطال می‌کند و می‌فرماید:«(آری) در زمان عمر بن خطاب ابو سفیان سخنی بدون اندیشه از پیش خود و با تحریکی از تحریکات شیطان گفت (ولی این سخن کاملاً بی پایه بود) که نه با آن،نسب ثابت می‌شود و نه استحقاق میراث را همراه دارد»؛ (وَ قَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ⁽¹⁾مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ،وَ نَزْغَةٌ⁽²⁾مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ:لَایَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ،وَ لَا یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ).

تعبیر امام علیه السلام به صادر شدن«فَلْتَة؛سخن بی‌پایه و بدون اندیشه»از سوی ابوسفیان اشاره به چیزی است که ابن ابی‌الحدید در شرح خود از کتاب استیعاب ابن عبدالبر آورده است که عمر،زیاد را برای اصلاح بعضی از مفاسد که در یمن واقع شده بود فرستاد.هنگامی که زیاد باز گشت خطبه‌ای نزد عمر (و جمعی از حاضران) خواند که همانند آن شنیده نشده بود این در حالی بود که علی علیه السلام و عمرو بن عاص و ابوسفیان حاضر بودند.عمرو بن عاص گفت:آفرین بر این جوان! اگر از قریش بود بر عرب حکومت می‌کرد! ناگهان ابوسفیان گفت:او از قریش است و من می‌شناسم کسی را که نطفه او را در رحم مادرش نهاد.علی علیه السلام فرمود:او چه کسی بوده؟ ابوسفیان گفت:من بودم.علی علیه السلام فرمود:خاموش باش ابوسفیان! و در روایت دیگری آمده است:فرمود:خاموش ابوسفیان اگر عمر بشنود سریعاً تو را مجازات خواهد کرد.

در روایت سومی آمده است که عمرو بن عاص به او گفت:اگر می‌دانی زیاد فرزند توست چرا او را به خود ملحق نمی‌کنی؟ گفت:از این جمعیت می‌ترسم که پوست از سر من بکنند.⁽¹⁾

روشن است که ابوسفیان هرگز نمی‌توانست به سبب عمل منافی عفتی که با مادر زیاد داشت ثابت کند که حتماً نطفه‌ای که منعقد شده از ناحیه اوست،تنها به ظن و گمان تکیه کرد و با وقاحت و بی‌شرمی در حضور علی علیه السلام و بعضی دیگر چنین سخنی را بر زبان راند و به همین دلیل،امام علیه السلام در نامه بالا به زیاد یادآور می‌شود که این‌گونه ادعاهای شیطانی در اسلام معیار اثبات نسبت نیست و به همین دلیل تو هرگز نمی‌توانی از ابوسفیان ارث ببری زیرا فرزند نامشروع از پدر و مادر خود ارث نمی‌برد (و تاکنون هم ادعای میراثی نداشته‌ای) بنابراین تسلیم وسوسه‌های شیطانی معاویه نشو!

حضرت در پایان می‌فرماید:«و کسی که به چنین سخن واهی و بی‌اساس تمسّک جوید همچون بیگانه‌ای است که در جمع مردم وارد شود و بخواهد از آبشخورگاه آنها آب بنوشد که همه او را کنار می‌زنند و همانند ظرفی است که در کنار مرکب می‌آویزند که به هنگام راه رفتن پیوسته تکان می‌خورد و به این طرف و آن طرف می‌رود»؛ (وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ⁽²⁾،وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ).

به تعبیر دیگر اگر معاویه از این طریق بخواهد تو را برادر خود بخواند و تو هم بپذیری،هرگز نه فرزند ابوسفیان خواهی بود و نه برادر معاویه،بلکه لکه ننگی بر تو نیز خواهد نشست که تو زنا زاده‌ای و حتی از آن خاندان بیگانه‌ای؛نه ارث می‌بری و نه برادر مشروع محسوب می‌شوی،هرچند برادری معاویه با آن اعمال زشتش نیز برای تو افتخار نیست.

این نامه به قدری در زیاد مؤثر افتاد که مطابق آنچه مرحوم سیّد رضی در ذیل این نامه آورده است:«هنگامی که زیاد این نامه را مطالعه کرد گفت:به پروردگار کعبه سوگند که امام علیه السلام با این نامه‌اش آنچه را من در دل داشتم (که من از نطفه ابوسفیان نیستم) گواهی داد.و این مطلب همچنان در دل او بود (تا زمانی که معاویه بعد از شهادت امیرمؤمنان علیه السلام بی‌اندازه زیاد را وسوسه کرد تا سخن او در وی مؤثّر افتاد و) او را به خود ملحق ساخت»؛ (فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ الْکِتَابَ قَالَ:شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ،وَ لَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّی ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ).

معاویه بعد از آن زیاد را در فرمانداری بخشی از فارس ابقا کرد و سپس او را به عراق آورد و بخش مهمی از عراق را به او سپرد و این لکه ننگ بر دامان زیاد به موجب حبّ جاه و مقام نشست و عاقبتش به شر گرایید.

این احتمال نیز در تفسیر این جمله ذکر شده که منظور زیاد این باشد که ابوسفیان به یقین شهادت به مطلب بالا داده که من از نطفه او هستم و این معنا همچنان در دل او بود تا زمانی که معاویه وی را به خود ملحق ساخت.

---

مرحوم سیّد رضی در اینجا به تفسیر چند لغت از لغات پیچیده ذیل این نامه پرداخته می‌گوید:«واغِل»(از ریشه وغل بر وزن فصل) به معنای کسی است که برای نوشیدن آب از آبشخور دیگران،هجوم می‌آورد در حالی که از آنان نیست و پیوسته آنها وی را عقب می‌رانند و منع می‌کنند؛ و «النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ» ظرف یا قدح یا مانند آن است که در کنار مرکب می‌آویزند و دائماً از این طرف و آن طرف می‌افتد و هرگاه مرکب پشتش را حرکت دهد یا برای راه رفتن عجله کند، می‌لرزد.(اشاره به اینکه این‌گونه الحاق نسب‌های مشکوک هرگز پایدار نیست و پیوسته متزلزل است)»؛ (قال الرضی،قوله علیه السلام:«الواغِل»هُوَ الَّذی یَهْجُمُ عَلَی الشُّرْبِ لِیَشْرِبَ مَعَهُمْ،وَ لَیْسَ مِنْهُمْ،فَلا یَزالُ مُدَفِّعاً مُحاجِزاً.و«النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ»:

هُوَ ما یُناطُ بِرَحْلِ الرّاکِبِ مِنْ قُعْبٍ أوْ قَدَحٍ أوْ ما أشْبَهَ ذلِکَ،فَهُوَ أَبَداً یَتَقَلْقَلُ إذا حَثَّ ظَهْرَهُ وَ اسْتَعْجَلَ سَیْرَهُ).

نکته: داستان پیچیده نسب«زیاد»

داستان پیچیده نسب«زیاد»

در اینجا سخن بسیار است به حدّی که بعضی از شارحان نهج‌البلاغه در این باره ده‌ها صفحه نوشته‌اند و ما تنها به چند مسأله اشاره می‌کنیم:

1.آیا زیاد فرزند نامشروع بود؟

از نامه بالا استفاده می‌شود که امام علیه السلام ادّعای ابوسفیان و همچنین معاویه را در اینکه زیاد،فرزند نامشروع ابوسفیان بوده نفی می‌کند و می‌فرماید:این ادعایی شیطانی است و از نظر ظاهر شرع هر فرزندی ملحق به پدر و مادری است که با هم ازدواج کرده‌اند و فرزند در آن خانه زاده شده است.

افزون بر این می‌دانیم امام علیه السلام،زیاد را به فرمانداری فارس منصوب کرد و این منصب مفهومش اجازه امامت جمعه و جماعت بود.چگونه ممکن است امام علیه السلام کسی را که ولد الزناست به چنین مقامی بگمارد در حالی که می‌دانیم یکی از شرایط امامت جمعه و جماعت طیب مولد است.

از سویی دیگر،در تواریخ کربلا و عاشورا آمده است که حضرت سیدالشهدا فرمود:

«أَلَا وَإِنَّ الدَّعِیَّ ابْنَ الدَّعِیَّ قَدْ تَرَکَنِی بَیْنَ السِّلَّةِ وَالذِّلَّةِ...هَیْهَاتَ مِنِّی الذِّلَّة؛ آگاه باشید ناپاک زاده فرزند ناپاک زاده مرا در میان دو چیز مخیّر ساخته.یا تن به شمشیر بدهم یا تسلیم ذلّت شوم و تن به بیعت با او دهم و محال است که تسلیم ذلت شوم».⁽¹⁾

در اینکه«دعیّ»از نظر لغت به چه معناست،بعضی آن را به معنای فرزند نامشروع تفسیر کرده‌اند در حالی که در متون لغت مفهوم عامی دارد؛هم به پسرخوانده گفته می‌شود و هم به کسی که در نسبش متّهم است.در لسان‌العرب آمده است:«دعی به معنای پسرخوانده است و همچنین فرزندی که به پدر دیگری نسبت داده می‌شود».قرآن مجید نیز می‌گوید: ««وَ ما جَعَلَ أَدْعِیاءَکُمْ أَبْناءَکُمْ» ؛و خداوند پسرخوانده‌های شما را پسر (واقعی) شما قرار نداده است (و احکام او را ندارد)»،⁽¹⁾بنابراین ممکن است امام علیه السلام بخواهد بگوید زیاد در خانواده‌ای پست و بی‌ارزش همچون بردگان متولّد شده که برای کسب موقعیت، او را به غیر پدرش نسبت دادند.

این احتمال نیز وجود دارد که امام امیرالمؤمنین علیه السلام حکم ظاهری را بیان می‌کند که

«الْوَلَدُ لِلْفِرَاش»؛ ولی امام حسین علیه السلام واقع مطلب را می‌فرماید که او در واقع فرزند نامشروع بوده است.

امّا در مورد ابن زیاد مسأله روشن‌تر است که او فرزند نامشروع بوده و مادرش مرجانه به فجور مشهور بوده است.به همین دلیل مطابق آنچه در تواریخ کربلا آمده،حضرت زینب علیها السلام هنگامی که می‌خواست او را سرزنش کند با تعبیر«یابن مرجانة»او را مخاطب ساخت.

این احتمال نیز هست که مراد از«الدعیَّ بْنَ الدَّعیّ»یزید و پدرش معاویه باشند و این جمله به نسب آلوده و متهم آنها اشاره کند.

2.پدر و مادر زیاد

معروف این است که پدر زیاد برده‌ای بود به نام عبید که با سمیّه کنیز«حارث

بن کلده»که از اطبای مشهور عرب بود،ازدواج کرد و زیاد در خانه او متولّد شد، هرچند ابوسفیان و پس از او معاویه سعی داشتند وی را فرزند نامشروع ابوسفیان بدانند؛و اینکه بعضی گفته‌اند سمیه از ذوات الاعلام (زنان آلوده به فحشا که آشکارا خود را به این امر معرفی می‌کردند) بود،بعید به نظر می‌رسد، زیرا کنیزِ طبیب معروفی مثل حارث بن کلده قاعدتاً نمی‌تواند از ذوات الاعلام باشد.

البته در تواریخ آمده است که ابوسفیان در سفری که به طایف رفته بود از شخصی به نام ابو مریم که مرد بسیار آلوده‌ای بود زن آلوده‌ای را درخواست کرد و ابو مریم به سمیّه مادر زیاد،را پیشنهاد نمود،او گفت:بگذار شب همسرم عبید که از بیابان برگشته به خواب برود و من خواهم آمد و بعد نزد ابوسفیان رفت و با او آمیزش داشت و شاید اینکه ابوسفیان می‌گوید زیاد فرزند من است از همین واقعه سرچشمه می‌گیرد.

3.داستان استلحاق

داستان ملحق ساختن معاویه زیاد را به خاندان ابوسفیان و عنوان برادری دادن به او از عجایب تاریخ اسلام است.شیخ محمد عبده؛استاد معروف مصری در شرح نهج البلاغه خود چنین می‌گوید:قصه زیاد بن ابیه قصه شگفت‌آوری است که انسان را به تأمل وا می‌دارد،زیرا معاویه او را به ابو سفیان نسبت داد تا برادرش باشد او مدعی بود که ابوسفیان با مادرش سمیّه که زوجه مرد دیگری بود (به صورت نامشروع) همبستر شد و زیاد از این آمیزش متولّد گشت.

آن‌گاه می‌افزاید:از این شگفت‌آورتر این است که ادعای این برادری (نامشروع) در مجلسی علنی و رسمی (در شام) در حضور جمعیّت واقع شد؛ زیاد از این مسأله شرمنده نگشت،چرا که غنایم این برادری را با نکوهش‌های مردم سنجید و برادری (نامشروع) خلیفه را بر سلامت و صحت نسب خود

ترجیح داد.آری این‌گونه است در طریق سلطه و مقام که این مرد متکبّر از اینکه عِرض و نسب او مخدوش شود،در برابر منفعتی که به دست می‌آورد شرمنده نباشد!⁽¹⁾

ما می‌افزاییم از اینها شگفت‌آورتر اینکه محیط اسلامی ایجاد شده توسط پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله،بیش از حدود نیم قرن از آن نگذشته بود،بر اثر عوامل بنی امیه چنان آلوده شد که خلیفه جرأت می‌کند در ملأ عام چنین امر منکری را تثبیت کند.وای به حال مسلمانان اگر در چنگال چنین حکومت‌های جاهل آلوده‌ای گرفتار شوند.

به هر حال داستان از این قرار بود که به گفته مدائنی در کتاب فتوح الاسلام هنگامی که معاویه می‌خواست زیاد را جزء خاندان خود کند وی را که به شام آمده بود پس از جمع کردن مردم بالای منبر برد و پیش روی خود بر پلّه پایین‌تر نشاند.سپس حمد و ثنای الهی به جا آورد و گفت:ای مردم من از نسب زیاد در خاندانم آگاهم.هر کسی می‌تواند به این امر گواهی دهد برخیزد.گروهی از مردم برخاستند و شهادت دادند که او فرزند ابوسفیان است و آنها اعتراف ابوسفیان را به این امر پیش از مرگش شنیده‌اند.در اینجا ابو مریم سلولی که در جاهلیّت شراب فروش بود برخاست و گفت:ای امیرمؤمنان در طایف بودیم که ابوسفیان به آنجا نزد من آمد مقداری گوشت و شراب و غذا خرید.هنگامی که آن را تناول کرد گفت:ای ابو مریم زن بدکاره‌ای را برای من پیدا کن.من به سراغ سمیّه رفتم و به او گفتم:تو ابوسفیان را می‌شناسی بذل و بخشش فراوانی دارد و از من زن آلوده‌ای را خواسته.تو آمادگی داری؟ سمیّه گفت:آری.الان همسرم با گوسفندان باز می‌گردد.هنگامی که غذا خورد و سر خود را بر بالش گذاشت خواهم آمد.من به سراغ ابوسفیان رفته ماجرا را به او گفتم.چیزی نگذشت که

سمیّه آمد و وارد بر او شد و تا صبح نزد او بود.هنگامی که سمیّه بازگشت من به ابوسفیان گفتم چگونه بود؟ گفت:خوب بود...این سخن به زیاد گران آمد و از بالای منبر گفت:ای ابو مریم به مادر مردم دشنام مده که به مادرت دشنام خواهند داد.در این هنگام که سخن معاویه و گواهی‌طلبی او به پایان رسید زیاد برخاست مردم را خاموش کرد و حمد و ثنای الهی به جای آورد سپس گفت:ای مردم! معاویه و شهود آنچه را شنیدید گفتند و من نمی‌دانم کدام حق بود و کدام باطل.

لابد معاویه و شهود آگاه‌ترند به آنچه گفتند و بدانید عبید (پدرش) پدر نیکی بود امّا والی (ظاهراً اشاره به معاویه است) شخص صاحب نعمتی است.این سخن را گفت و از منبر پایین آمد.⁽¹⁾

4.نگاهی به زندگی زیاد بن ابیه

همان‌گونه که قبلاً اشاره شد او در اصل زیاد بن عبید بود.پدرش برده و چوپان و مادرش سمیّه کنیز حارث بن کلده،طبیب معروف عرب بود.گاهی او را به عنوان زیاد بن ابیه و گاه زیاد بن امه می‌گفتند،زیرا پدرش برده بود و هیچ موقعیّت اجتماعی نداشت و بعد از آنکه معاویه او را به خود ملحق ساخت به او زیاد بن ابی‌سفیان می‌گفتند.از نوجوانی فردی هوشیار و سخنرانی بلیغ بود.تولد او را در طائف در سال فتح مکّه و بعضی در سال هجرت و برخی در روز بدر گفته‌اند؛ولی او هیچ‌گاه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را ندید و با امیرمؤمنان علی علیه السلام در تمام جنگ‌های دوران آن حضرت و با امام حسن علیه السلام تا زمان صلح با معاویه همراه بود،بعدها معاویه او را فریب داد و به سوی خود برد.او در کوفه در ماه رمضان سنه 53 در سن 56 سالگی از دنیا رفت (و بعضی سن او را به گونه دیگری ذکر کرده‌اند).

دوران زندگی او از دو دوران کاملاً متفاوت تشکیل می‌شود.دوران نخست که در مسیر حق بود،مردی قابل اعتماد و مدیر و مدبّر و به همین دلیل علی علیه السلام او را به فرمانداری فارس منصوب کرد.او منطقه را به خوبی اداره نمود و خراج را به خوبی جمع‌آوری کرد و برای امیرمؤمنان علی علیه السلام فرستاد.این جریان به گوش معاویه رسید و سخت ناراحت شد.نامه‌ای به او نوشت که مضمونش این بود:

اگر نبود که قلعه‌های مستحکمی داری و شب‌ها همچون پرندگان به آشیانه خزیده به آن پناه می‌بری و چنانچه انتظاری که خدا می‌داند من درباره تو دارم نبود،مانند سلیمان می‌گفتم: ««فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ» ؛به‌سوی آنان بازگرد (و اعلام کن) با لشکریانی به سراغ آنان می‌آییم که قدرت مقابله با آن را نداشته باشند؛و آنان را از آن (سرزمین) با ذلّت و حقارت بیرون می‌رانیم»⁽¹⁾و در ذیل آن شعری نوشت که اشاره به مشکوک بودن نسب زیاد داشت.

هنگامی که این نامه به زیاد رسید برخاست و در میان مردم خطبه‌ای خواند و گفت:عجیب است فرزند هند جگرخوار و سرچشمه نفاق (معاویه) مرا تهدید می‌کند در حالی که میان من و او پسر عموی رسول خدا صلی الله علیه و آله و همسر سیده نساء عالمین و پدر سبطین (امام حسن و امام حسین علیهما السلام) و صاحب ولایت و منزلت و اخوت رسول خداست با صد هزار لشکر از مهاجرین و انصار و تابعین.به خدا سوگند اگر این جمعیّت (طرفداران معاویه) قصد سوئی کنند،مرا مرد شجاع شمشیرزنی خواهند یافت (که آن‌ها را در هم می‌کوبد).

سپس نامه‌ای به امیرمؤمنان علی علیه السلام نوشت و نامه معاویه را با نامه خود برای آن حضرت فرستاد.امام علیه السلام در پاسخ او چنین نوشت:«اما بعد از حمد و ثنای الهی من تو را والی آن سرزمین کردم و شایسته این مقام می‌دیدم.آری ابوسفیان

در ایام عمر سخن بی‌پایه و مایه‌ای گفت که نشانه گمراهی و دروغ بود (و ادعا کرد که تو فرزند نامشروع او هستی) چیزی که نه استحقاق میراث می‌آورد و نه نسب محسوب می‌شود.بدان معاویه مانند شیطان رجیم است که از هر سو به سراغ انسان می‌آید.از پیش رو و از پشت سر،از طرف راست و از طرف چپ، از او برحذر باش،از او برحذر باش،باز از او برحذر باش».

اما دوران دوم کاملاً با دوران پیش متفاوت و یکصد و هشتاد درجه با آن فرق دارد.زمانی که معاویه او را به وسیله مغیرة بن شعبه فریب داد و از نقطه ضعف او که حبّ جاه و مقام بود سوء استفاده کرد.وی پس از داستان صلح امام حسن علیه السلام او را به‌سوی خود برد و برادر خویش و (فرزند نامشروع ابوسفیان) معرفی کرد و حکومت فارس را همچنان به او سپرد و پس از آن مقام برتری به او داد و حکومت کوفه و عراق را به او بخشید.او هم برای تثبیت حکومت خود و مبارزه با قیام‌های مردمی بر ضد معاویه و طرفداران او شروع به کشتار بی‌گناهان کرد.مخصوصاً شیعیان را هر کجا می‌شناخت به قتل می‌رساند و جنایات بی‌شماری مرتکب شد که روی او را در تاریخ اسلام کاملاً سیاه کرد،از جمله«حجر بن عدی»آن مرد شجاع و باایمان را که از شیعیان خالص علی علیه السلام بود و همه جا به نیکی و پاکی شهرت داشت و از صحابه معروف پیامبر صلی الله علیه و آله محسوب می‌شد با جمعی از یارانش دستگیر کرد و به سوی شام فرستاد و معاویه هم آنها را در سرزمین مرج عذراء به قتل رسانید و به این ترتیب ورق سیاه دیگری بر اوراق تاریک پایان زندگی خود افزود.کار به جایی رسید که حسن بصری که رابطه چندان خوبی با علی علیه السلام نداشت درباره او چنین گفت:معاویه سه کار کرد که اگر تنها یکی از آنها را انجام داده بود برای هلاکت او کافی بود:

نخست حکمرانی بر این ملت به‌وسیله گروهی از سفیهان و ناآگاهان.دوم ملحق ساختن زیاد به خود،در حالی که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده بود فرزند به شوهر

تعلق دارد و سهم مرد زناکار سنگ است و دیگر کشتن حجر بن عدی.وای بر او از سوی حجر و یاران حجر.⁽¹⁾

ما هم می‌گوییم:پناه بر خدا از سوء عاقبت و گرفتار شدن انسان در چنگال شیاطین جن و انس و جان دادن در حال کفر و ضلالت و جنایت.

---

45- به عثمان بن حنیف انصاری،فرماندار بصره،است،بعد از آنکه...

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلیْ عُثْمانِ بْنِ حُنَیْفِ الأنْصاری-وَ کانَ عامِلُهُ عَلَی الْبَصْرَةِ وَ قَدْ بَلَغَهُ

أنَّهُ دُعی إلی وَلیمَةِ قَوْمٍ مِنْ أهْلِها،فَمَضی إلیْها-قَوْلُهُ

از نامه‌های امام علیه السلام

به عثمان بن حنیف انصاری،فرماندار بصره،است،بعد از آنکه خبر به آن حضرت رسید که به میهمانی جمعی (از مرفهین) اهل بصره دعوت شده و او هم در آن میهمانی شرکت کرده است.⁽¹⁾

نویسنده کتاب مصادر نهج البلاغه تصریح می کند که بخشی از این نامه را پیش از مرحوم سید رضی، صدوق در کتاب امالی خود آورده است. شایان توجه است که ابن ابی الحدید در شرح این نامه در چند مورد می گوید:

در روایت دیگری چنین و چنان آمده که نشان میدهد منبع دیگری در اختیار داشته و این عبارات متفاوت را از آنجا نقل می کرده است. حتی در یک مورد تعبیر می کند که گروهی فلان عبارت این جمله را چنین نقل کرده اند که تعبیر به گروهی قابل تأمل است. اضافه بر اینها بخش هایی از این نامه، بعد از سید رضی در کتاب های متعددی مانند خرائج قطب راوندی و روضة الواعظین فتال نیشابوری و المناقب ابن شهر آشوب و ربیع الابرار زمخشری با تفاوت هایی نقل شده است. این تفاوت ها نشان میدهد که آنها نیز منابع دیگری در اختیار داشته اند (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۷۳)

این نامه را «بری» (متوفای قرن ۷) نیز در کتاب الجوهرة فی نسب الامام علی، ص ۸۱، با اضافاتی آورده است.

نامه در یک نگاه

این نامه از نامه‌های بسیار مهم نهج‌البلاغه است که درس‌های فراوانی به همه پویندگان راه حق و مخصوصاً زمامداران و مسئولان کشورهای اسلامی می‌دهد

و شامل چند بخش است:

1.ابتدا امام علیه السلام به مخاطب خود که عثمان بن حنیف؛فرماندار بصره است خبر می‌دهد که گزارش شرکت او در میهمانی یکی از اشراف بصره به او رسیده است.در ضیافتی که فقط ثروتمندان حضور داشتند و سفره‌ای پرنعمت و رنگارنگ بوده است،حضرت او را به جهت شرکت در چنین ضیافتی سرزنش می‌فرماید.

2.در بخش دوم به او یادآور می‌شود که هر کس باید در زندگی،پیشوا و رهبری داشته باشد.آن‌گاه زندگی خودش را به عنوان پیشوا و رهبر برای او شرح می‌دهد که چگونه به دو جامه کهنه و دو قرص نان اکتفا کرده و ثروتی نیز برای خود نیندوخته است؛ولی تأکید می‌فرماید:من انتظار ندارم که همچون من زندگی کنی.انتظار من این است که ساده‌زیستی و تقوا و پرهیزکاری را فراموش نکنی.

3.در بخش دیگری از این نامه به داستان فدک اشاره می‌فرماید و می‌گوید:

تنها چیزی که از ثروت دنیا در دست ما بود،فدک بود که آن را هم حسودان و دشمنان اهل‌بیت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله از دست ما گرفتند؛هر چند من نیازی به فدک و غیر فدک ندارم.پایان زندگی همگی ما مرگ و سرانجام خانه ما گوری تنگ و تاریک است.

4.در بخش دیگری به این نکته مهم اشاره می‌کند که ساده‌زیستی من از آن‌رو

نیست که امکان برخورداری از مواهب مادی دنیا را ندارم،بلکه به آن دلیل است که وظیفه خطیر رهبری مردم را بر عهده دارم و این موقعیت ایجاب می‌کند که در سختی‌ها و تلخی‌های زندگی با ضعیف‌ترین مردم شریک باشم؛شبانگاه سیر نخوابم در حالی که در گوشه و کنار کشور اسلام گرسنه‌ای سر به بالین بگذارد.

5.در بخش دیگری پاسخ به این سؤال می‌دهد که ممکن است بعضی بگویند اگر علی بن ابی طالب چنین غذای ساده‌ای داشته باشد باید چنان ضعیف باشد که نتواند در میدان جنگ آن شجاعت‌ها و رشادت‌ها را نشان دهد؛ولی آگاه باشید درختان بیابانی که از آب و غذای کمتری استفاده می‌کنند چوب‌های محکم‌تری دارند.

6.در آخرین بخش این نامه (که مرحوم سید رضی بعد از حذفِ بعضی از قسمت‌ها به نقل آن پرداخته است)؛امام علیه السلام دنیا را مخاطب قرار داده و آن را به شدت از خود می‌راند و از زرق و برق دنیا اعلام بیزاری می‌کند.آن‌گاه پس از ستایش کسانی که مسئولیت‌های واجب خود را در پیشگاه الهی انجام داده و به عبادت و شب‌زنده‌داری می‌پردازند بار دیگر عثمان بن حنیف را مخاطب قرار داده و او را به تقوای الهی و ساده‌زیستی فرا می‌خواند تا از آتش دوزخ رهایی یابد.

---

بخش اوّل

اشاره

أَمَّا بَعْدُ،یَا ابْنَ حُنَیْفٍ:فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَی مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا تُسْتَطَابُ لَکَ الْأَلْوَانُ،وَتُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ! وَمَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَی طَعَامِ قَوْمٍ،عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ،وَغَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ.فَانْظُرْ إِلَی مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ،وَمَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) ای پسر حنیف! به من گزارش داده‌اند که مردی از جوانان (ثروتمند و اشرافی) اهل بصره تو را به سفره رنگین میهمانی خود فراخوانده و تو نیز (دعوتش را پذیرفته‌ای و) به سرعت به سوی آن شتافته‌ای در حالی که غذاهای رنگارنگ و ظرف‌های بزرگ طعام یکی از پس از دیگری پیش روی تو (به وسیله خادمانش) قرار داده می‌شد.من گمان نمی‌کردم تو دعوت جمعیتی را قبول کنی که نیازمندشان (از نشستن بر سر آن سفره) ممنوع باشد و (تنها) ثروتمندشان دعوت شود.به آنچه در دهان می‌گذاری و می‌خوری بنگر، آنچه حلال بودنش برای تو مشکوک باشد از دهان فرو افکن و آنچه را به پاکی و حلال بودنش یقین داری تناول کن.

شرح و تفسیر: دعوت نماینده امام به میهمانی پر زرق و برق!

دعوت نماینده امام به میهمانی پر زرق و برق!

امام علیه السلام در بخش اوّل این نامه عثمان بن حنیف انصاری را که از اصحاب با فضیلت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و از سوی امیرمؤمنان علی علیه السلام به فرمانداری بصره

انتخاب شده بود مخاطب ساخته و در تعبیراتی سرزنش‌آلود می‌فرماید:«اما پس (از حمد و ثنای الهی) ای پسر حنیف! به من گزارش داده‌اند که مردی از جوانان (ثروتمند و اشرافی) اهل بصره تو را به سفره رنگین میهمانی خود فراخوانده و تو نیز (دعوتش را پذیرفته‌ای و) به سرعت به سوی آن شتافته‌ای در حالی که غذاهای رنگارنگ و ظرف‌های بزرگ طعام یکی از پس از دیگری پیش روی تو (به وسیله خادمانش) قرار داده می‌شد»؛ (أَمَّا بَعْدُ،یَا ابْنَ حُنَیْفٍ:فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَی مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا تُسْتَطَابُ لَکَ⁽¹⁾الْأَلْوَانُ،وَ تُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ!).

«فِتْیَة»جمع فتی در اصل به معنای جوان نوخواسته و شاداب است و گاهی به افراد صاحب سن و سالی که دارای زندگی پرنشاطی هستند نیز اطلاق می‌شود و در اینجا به معنای اشراف است.

«مَأْدُبَة»از ریشه«ادب»به معنای دعوت‌های رسمی و قابل توجّه است که در آن آداب رعایت می‌شود.

«جِفَان»جمع جَفْنة (بر وزن وزنه) به معنای ظرف‌های بزرگ غذاخوری است.این تعبیر نشان می‌دهد که مجلس مورد نظر در این نامه مجلس گسترده‌ای بوده که گروهی از اشراف در آن دعوت داشتند و انواع غذاها بر سر سفره آماده بوده است.

آن‌گاه امام علیه السلام می‌افزاید:«من گمان نمی‌کردم تو دعوت جمعیتی را قبول کنی که نیازمندشان (از نشستن بر سر آن سفره) ممنوع باشد و (تنها) ثروتمندشان دعوت شود»؛ (وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَی طَعَامِ قَوْمٍ،عَائِلُهُمْ⁽²⁾مَجْفُوٌّ⁽³⁾،وَ غَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ).

امام علیه السلام عیب بزرگ این سفره را انحصاری بودن آن برای اغنیا ذکر کرده است.اگر غذاهای رنگارنگ منحصر به آنها نبود و گرسنگان و نیازمندان هم از آن بهره می‌گرفتند،اشکال بسیار کمتری داشت،بنابراین پرزرق و برق بودن و استفاده از انواع غذاهای گوناگون از یک‌سو و محروم بودن مستمندان از سوی دیگر ایراد مهم آن سفره بوده است که اگر والی بودن عثمان بن حنیف را بر آن بیفزاییم اشکال آن بیشتر می‌گردد.

از ادامه بحث استفاده می‌شود که این سفره ایراد چهارمی هم داشته و آن وجود اموال مشتبه به حرام در آن بوده است،زیرا در ادامه می‌فرماید:«به آنچه در دهان می‌گذاری و می‌خوری بنگر،آنچه حلال بودنش برای تو مشکوک باشد از دهان فرو افکن و آنچه را به پاکی و حلال بودنش یقین داری تناول کن»؛ (فَانْظُرْ إِلَی مَا تَقْضَمُهُ⁽¹⁾مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ⁽²⁾،وَ مَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ).

این نکته قابل توجّه است که امام علیه السلام به قدری مراقب کارگزاران خود بوده و در حرکات و رفتار آنها دقت می‌کرده که کوچک‌ترین نقطه ضعفی نداشته باشند تا جایی که حتی شرکت در یک مهمانی نامناسب را بر آنها خرده می‌گرفته و با نامه بلندبالایی مملوّ از نصایح مختلف به آنها هشدار می‌داده و نصیحت می‌فرموده است.کاری که شاید در هیچ جای دنیا معمول نبوده و نیست.

در میان نامه‌های امام علیه السلام به کارگزاران خود این قبیل نامه‌ها کم نیست و همگی نشان می‌دهد که امام علیه السلام نهایت تدبیر را در امر کشورداری رعایت می‌کرده است.

نکته دیگر اینکه نظر مبارک امام علیه السلام این است که حاکمان و مقامات برجسته

حکومت اسلامی همیشه در کنار مردم و توده‌های مستضعف باشند و به مرفهان بی‌درد که توقعشان از همه بیشتر و یاریشان به هنگام یاری دادن از همه کمتر است،هرگز اهمّیّتی ندهند.تجربه نشان داده که در مواقع بحرانی تنها گروه اوّل مدافعان سرسخت و ایثارگران بی‌منّتند.

نکته: عثمان بن حنیف کیست؟

عثمان بن حنیف کیست؟

در کتاب الاعلام زرکلی آمده است که عثمان بن حنیف از صحابه پیغمبر صلی الله علیه و آله بود،در غزوه احد و پس از آن شرکت داشت و در عصر خلیفه دوم به موجب تقوا و پاکدامنی خاصی که داشت مأمور اندازه‌گیری سرزمین‌های خراجی عراق و سپس والی بصره شد.هنگامی که فتنه جمل رخ داد انصار عایشه به او پیشنهاد کردند که همراه آنها بر ضد علی علیه السلام بجنگد (در حالی که او والی بصره بود).او از این کار خودداری کرد.طرفداران عایشه تمام موی سر و صورت و ابروهای او را کندند و با همان حال نزد عایشه بردند.او گفت:رهایش کنید.عثمان بن حنیف خدمت علی علیه السلام آمد و در جنگ جمل همراه آن حضرت بود.سپس ساکن کوفه شد و در دوران خلافت معاویه چشم از جهان فرو بست.⁽¹⁾بعضی نیز گفته‌اند که در زمان خلافت معاویه در مدینه از دنیا رفت.

جالب اینکه در کتاب استیعاب ابن عبد البر آمده است:هنگامی که عراق فتح شد،خلیفه دوم با یارانش مشورت کرد چه کسی مصلحت است به عراق برود و والی آنجا باشد؟ همگی بالاتفاق گفتند:عثمان بن حنیف مناسب است و افزودند که او می‌تواند بیش از این را هم اداره کند،زیرا بصیرت و عقل و معرفت و تجربه فراوانی دارد.⁽²⁾

در کتاب مستدرکات علم رجال الحدیث آمده است که او و برادرش،سهل بن حنیف در زمره دوازده نفری بودند که به ابو بکر ایراد کردند و اعمال او را زیر سؤال بردند.سپس می‌افزاید:عثمان و برادرش سهل جزء مأموران خاص علی علیه السلام (شرطة الخمیس) بودند که امام علیه السلام بهشت را برای آنان تضمین کرد.⁽¹⁾

در اسد الغابه آمده است که عثمان بن حنیف می‌گوید:در محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بودم،مرد نابینایی خدمتش آمد عرض کرد دعا کن خدا چشم من را به من باز گرداند.فرمود:چگونه است تو را به حال خود رها کنم؟ عرض کرد نه و چند بار اصرار کرد.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:وضو بگیر و دو رکعت نماز بخوان و بگو:

«اللّهُمّ إنّی أسْئَلُکَ وَأتَوَجَّهُ إلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ نَبِیِّ الرَّحْمَةِ یا مُحَمَّدُ إنّی تَوَجَّهْتُ بِکَ إلی رَبّی فی حاجَتی هذِهِ لِتَقْضِیَ لی اللّهُمَّ فَشَفِّعْهُ فیّ؛ خداوندا من از تو تقاضا می‌کنم و به محمد پیامبرت،پیامبر رحمت متوسل می‌شوم.ای محمد من در حاجتی که به سوی پروردگارم دارم به تو متوسّل می‌شوم که این حاجتم را بر آوری خداوندا او را شفیع من قرار بده.بعد از این دعا خداوند نور چشمانش را به او باز گرداند».⁽²⁾

این سخن را با سخنی از امام علی بن موسی الرضا (طبق نقل رجال مامقانی) پایان می‌دهیم.امام علیه السلام فرمود:عثمان بن حنیف از کسانی بود که بعد از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام وفادار ماند و هیچ‌گونه تغییری به مسائل خود نداد.⁽³⁾

---

بخش دوم

اشاره

أَلَا وَإِنَّ لِکُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً،یَقْتَدِی بِهِ وَیَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ؛أَلَا وَإِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَی مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ،وَمِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ،أَلَا وَإِنَّکُمْ لَاتَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ،وَلَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ،وَعِفَّةٍ وَسَدَادٍ.فَوَ اللّهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً،وَلَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً،وَلَا أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً،وَلَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً،وَلَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا کَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ،وَلَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَی وَأَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ.

ترجمه

آگاه باش! هر مأمومی امام و پیشوایی دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانش او بهره گیرد.(تو باید به امام و پیشوای خود نگاه کنی) بدان امام شما از دنیایش به دو جامه کهنه و از غذاهایش به دو قرص نان قناعت کرده است.آگاه باش که شما نمی‌توانید این چنین باشید،و این زندگی را تحمّل کنید (من شما را از آن معاف می‌کنم) ولی مرا با پرهیزگاری و تلاش (برای پاک زیستن) و عفت و پیمودن راهِ درست یاری دهید.به خدا سوگند! من هرگز از ثروت‌های دنیای شما چیزی از طلا و نقره نیندوخته‌ام و از غنایم و ثروت‌های آن مالی ذخیره نکرده‌ام و برای این لباس کهنه‌ام بدلی مهیا نساخته‌ام و از اراضی این دنیا حتی یک وجب به ملک خود در نیاورده‌ام و از خوراک آن جز به مقدار قوت ناچیز چهارپای مجروحی در اختیار نگرفته‌ام.این دنیا در چشم من بی‌ارزش‌تر و خوارتر از شیره تلخ درخت بلوط است!

شرح و تفسیر: هرگز چیزی از دنیا نیندوختم

هرگز چیزی از دنیا نیندوختم

امام علیه السلام برای بیدار ساختن عثمان بن حنیف و امثال او در این بخش از نامه خود به چند نکته مهم اشاره می‌کند.نخست می‌فرماید:«آگاه باش! هر مأمومی امام و پیشوایی دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانش او بهره گیرد»؛ (أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً،یَقْتَدِی بِهِ وَ یَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ).

اشاره به اینکه انسان در این مسیر پر پیچ و خم زندگی مادّی و معنوی نمی‌تواند یله و رها باشد،بلکه یا باید خودش با تمام شرایط لازم پیشوای خلق باشد یا از پیشوای شایسته‌ای پیروی کند و گر نه در این بیابان هولناک زندگی به بیراهه خواهد افتاد و سرگردان می‌شود.

آن‌گاه می‌افزاید:«(تو باید به امام و پیشوای خود نگاه کنی) بدان امام شما از دنیایش به دو جامه کهنه و از غذاهایش به دو قرص نان قناعت کرده است»؛ (أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَی مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ⁽¹⁾،وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ⁽²⁾).

معروف این است که آن دو جامه از کرباس و آن دو قرص نان از جوی (سبوس ناگرفته بود) که خوارک روزانه آن حضرت را تشکیل می‌داد یکی را ظهر و دیگری را شام میل می‌کرد.این در واقع اقتدا به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که پیشوای امام علیه السلام محسوب می‌شد،همان‌طور که در حدیث آمده است:

«إنَّ رَسُولَ اللّه مَا اتَّخَذَ قَمیصَین وَلَا إِزَارَیْن وَلَا زَوْجَیْنِ مِنَ النِّعَالِ؛ پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله هرگز دو پیراهن و دو زیرجامه و دو جفت کفش برای خود تهیّه نکرد (بلکه همیشه برای

خود یک دست از آنها را داشت)».⁽¹⁾

برخلاف دنیاپرستان و اشراف،که گاه ده‌ها نوع لباس یا کفش دارند،و حتی بعضی مقیدند یک دست لباس را تنها چند روز بپوشند سپس آن را کنار بگذارند و گاه در هنگام نقل و انتقالِ منازلشان،صندوق‌ها و چمدان‌های زیادی لباس‌های آنها را جابه‌جا می‌کند.اما سفره‌های رنگینِ آنها خود داستان دیگری دارد.

آن‌گاه از آن جهت که امام علیه السلام می‌داند کمتر کسی پیدا می‌شود که بتواند به چنین زندگی تن در دهد به‌خصوص کسانی که مانند فرمانداران و صاحب‌منصبان،امکانات فراونی در اختیار دارند به این نکته می‌پردازد که:«آگاه باش که شما نمی‌توانید این چنین باشید،و این زندگی را تحمّل کنید (من شما را از آن معاف می‌کنم) ولی مرا با پرهیزکاری و تلاش (برای پاک زیستن) و عفت و پیمودن راهِ درست یاری دهید»؛ (أَلَا وَ إِنَّکُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ،وَ لَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ،وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ).

اشاره به اینکه شما از آن زندگی سخت‌گیرانه و زاهدانه شدید معاف هستید؛ ولی چهار چیز را فراموش نکنید که با انجام آنها در واقع به من کمک کنید تا حکومت اسلامی را در این کشور پهناور اسلام سامان بخشم.

نخست توصیه به«ورع»می‌کند که در واقع به معنای تقوای در سرحد عالی است.سپس به«اجتهاد»یعنی تلاش و کوشش در راه حفظ عدالت و حمایت از محرومان و سوم«عفت»که به معنای خویشتن‌داری در برابر شهوات مختلف است و چهارم«سداد»که انتخاب راه صحیح و مستقیم و پرهیز از بیراهه‌هاست.

به یقین اگر مسئولان کشور اسلامی این چهار صفت را در خود جمع کنند و زندگی آنها همچون زندگی مردم متوسط باشد و نه بیشتر،همه چیز رو به راه می‌شود و توده‌های مردم از حکومت راضی خواهند شد.

سپس اشاره به نکته سومی می‌کند تا درس عبرتی برای همه کارگزاران حکومت او باشد می‌فرماید:«به خدا سوگند! من هرگز از ثروت‌های دنیای شما چیزی از طلا و نقره نیندوخته‌ام و از غنایم و ثروت‌های آن مالی ذخیره نکرده‌ام و برای این لباس کهنه‌ام بدلی مهیا نساخته‌ام و از اراضی این دنیا حتی یک وجب به ملک خود در نیاورده‌ام و از خوراک آن جز به مقدار قوت ناچیز چهارپای مجروحی در اختیار نگرفته‌ام»؛ (فَوَ اللّهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً⁽¹⁾،وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً⁽²⁾،وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً،وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً،وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا کَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ).

اشاره به اینکه چنان نیست که مانند بعضی از دنیا پرستان کج اندیش نخورم و نپوشم،بلکه ابلهانه ذخیره کنم؛ظاهر و باطن من یکی است نه در ظاهر مالی دارم و نه در باطن،نه ریاکارم و نه ظاهرساز.

شایان توجّه است که امام علیه السلام امکانات دنیای مادی را در چهار چیز خلاصه فرموده:یکی طلا و نقره که به صورت درهم و دینار ذخیره می‌کردند و با آن دل خوش بودند.دیگر اموال مختلفی که سرمایه آنها محسوب می‌شد؛مانند اسب‌ها و شتران و وسایل پر زرق و برق منزل و فرش‌ها و فراش‌ها.سوم لباس‌های رنگارنگ و چهارم زمین‌های زراعتی و باغ‌ها و خانه‌ها و قصرها.امام علیه السلام می‌فرماید:به سراغ هیچ‌یک از اینها نرفتم (در حالی که توان آن را داشتم).

تعبیر اخیر امام علیه السلام که از نهایت تواضع و زهد آن حضرت خبر می‌دهد برای آن است که مخاطب یا مخاطبانش این مسأله مهم را جدی بگیرند و آلوده زندگی‌های پرزرق و برق اشرافی گناه‌آلود نشوند و با نیازمندان و مستمندان محروم مواسات کنند.

«أَتَانٍ دَبِرَةٍ» به چهارپایی گفته می‌شود که از کثرت کار و زحمت کشیدن پشت او مجروح شده و به همین دلیل نسبت به تغذیه بی‌میل است (توجّه داشته باشید که در بعضی از نسخه‌های نهج‌البلاغه این جمله و جمله بعد نیامده است و جمعی از شارحان نیز به تفسیر آن نپرداخته‌اند).

در پایان این بخش،امام علیه السلام برای اینکه بی‌ارزش بودن دنیا در نظرش را کاملاً برای همگان مجسم کند تعبیر پرمعنایی دارد می‌فرماید:«این دنیا در چشم من بی‌ارزش‌تر و خوارتر از شیره تلخ درخت بلوط است!»؛ (وَ لَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَی وَ أَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ⁽¹⁾مَقِرَةٍ⁽²⁾).

توضیح اینکه درخت بلوط انواع و اقسامی دارد؛یکی از آنها دارای میوه تلخی است که در فارسی به آن«مازو»می‌گویند که هم تلخ است و هم گَس و به دلیل گس بودن در دباغی برای محکم ساختن چرم از آن استفاده می‌کنند.

بدیهی است خوردن چنین دانه‌ای بسیار ناگوار و تنفر آمیز است و هر کس در دهان بگذارد فوراً آن را بیرون می‌افکند.این تشبیه یکی از رساترین تشبیهات نهج‌البلاغه درباره دنیاست که امام علیه السلام باطن و حقیقت آن را در قالب این مثال مجسم ساخته است و قریب به آن در عبارات دیگر نهج‌البلاغه خواهد آمد.

---

بخش سوم

اشاره

بَلَی! کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ،فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ،وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ،وَ نِعْمَ الْحَکَمُ اللّهُ.وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَکٍ وَ غَیْرِ فَدَکٍ.وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِی غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا،وَ تَغِیبُ أَخْبَارُهَا،وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا،وَ أَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا،لَأَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ،وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاکِمُ؛وَ إِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الْأَکْبَرِ،وَ تَثْبُتَ عَلَی جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ.وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَیْتُ الطَّرِیقَ إِلَی مُصَفَّی هَذَا الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ،وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ.وَ لَکِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ،وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیُّرِ الْأَطْعِمَةِ-وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْیَمَامَةِ مَنْ لَاطَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ،وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ-أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَی،وَ أَکْبَادٌ حَرَّی،أَوْ أَکُونَ کَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَ حَسْبُکَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَةٍ وَحَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ إِلَی الْقِدِّ

أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ:هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ،وَ لَا أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ،أَوْ أَکُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ الْعَیْشِ!.

ترجمه

آری از میان آنچه آسمان بر آن سایه افکنده تنها«فدک»در دست ما بود که آن هم گروهی بر آن بخل و حسد ورزیدند و گروه دیگری سخاوتمندانه آن را رها کردند و بهترین حاکم و داور (در این داستان اندوهبار) خداست.مرا با فدک و غیر فدک چکار؟ در حالی که جایگاه فردای هر کس قبر است؛قبری که در

تاریکیش،آثار او محو و اخبارش ناپدید می‌شود حفره‌ای است که هرچند بر وسعت آن افزوده شود و دست حفر کننده آن را وسعت بخشد،سرانجام سنگ و کلوخ آن را پر می‌کند و خاک‌های انباشته تمام روزنه‌های آن را مسدود می‌سازد.جز این نیست که من نفس (سرکش) خود را با تقوا ریاضت می‌دهم و رام می‌سازم تا در آن روز ترسناکِ عظیم،با امنیّت وارد (صحنه قیامت) شود و در کنار لغزشگاه‌ها ثابت قدم باشد.(فکر نکنید من قادر به تحصیل لذت‌های دنیا نیستم.به خدا سوگند) اگر می‌خواستم می‌توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته‌های ابریشم برای خود (بهترین) غذا و لباس را تهیّه کنم؛اما هیهات که هوای نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادار به انتخاب طعام‌های لذیذ نماید در حالی که شاید در سرزمین حجاز یا یمامه (از مناطق شرقی عربستان) کسی باشد که حتی امید برای به‌دست آوردن یک قرص نان نداشته و هرگز شکمی سیر به خود ندیده باشد.آیا من با شکمی سیر بخوابم در حالی که در اطراف من شکم‌های گرسنه و جگرهای تشنه باشند و یا چنان باشم که آن شاعر گفته است:

این درد تو را بس که با شکم سیر بخوابی در حالی که در اطراف تو شکم‌های گرسنه‌ای است که آرزوی قطعه پوستی برای خوردن دارد!

آیا من به همین قناعت کنم که گفته شود من امیر مؤمنانم؛اما خود را با آنها در سختی‌های روزگار شرکت نکنم و اسوه و مقتدایشان در ناگواری‌های زندگی نباشم؟

شرح و تفسیر: چگونه ممکن است امیر مؤمنان باشم و در سختی‌ها با آنها شریک نباشم؟

چگونه ممکن است امیر مؤمنان باشم و در سختی‌ها با آنها شریک نباشم؟

امام علیه السلام در این بخش از نامه با توجّه به آنچه در بخش گذشته آمد که فرمود:

من یک وجب از زمین‌های این دنیا را به تملک خود در نیاورده‌ام،داستان غم‌انگیز فدک را به عنوان یک استثنا بیان می‌کند که هم تأکیدی باشد بر بی‌اعتنایی او بر دنیا و هم اشاره‌ای بر مظالم و ستم‌های مخالفانش.می‌فرماید:«آری از میان آنچه آسمان بر آن سایه افکنده تنها«فدک»در دست ما بود که آن هم گروهی بر آن بخل و حسد ورزیدند و گروه دیگری سخاوتمندانه آن را رها کردند و بهترین حاکم و داور (در این داستان اندوهبار) خداست»؛ (بَلَی! کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ،فَشَحَّتْ⁽¹⁾عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ،وَ سَخَتْ⁽²⁾عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ، وَ نِعْمَ الْحَکَمُ اللّهُ).

می‌دانیم فدک که در نزدیکی قلعه‌های خیبر قرار داشت پس از فتح خیبر اهالی آن نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و با آن حضرت صلح کردند و نصف قریه فدک را بدون جنگ و درگیری به آن حضرت واگذار کردند و آن حضرت نیز در حیات خود آن را به دختر گرامیش فاطمه زهرا علیها السلام بخشید و چون ممکن بود درآمد فدک وسیله‌ای برای پیشرفت امیرمؤمنان علی علیه السلام در امر خلافت شود،رقیبان بعد از رحلت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به سرعت آن را از دست فاطمه علیها السلام در آوردند و کارکنان آن حضرت را از آن بخش از آبادی خارج ساختند و به هیچ قیمت حاضر به باز پس گردانیدن آن نشدند که شرح آن در پایان این نامه به خواست خدا خواهد آمد.

منظور از جمله «کَانَتْ فِی أَیْدِینَا» مدت چهار سالی است که از فتح خیبر تا رحلت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ادامه داشت.

جمله «فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ» اشاره به غاصبان حکومت است که آنها نسبت به مالکیّت فدک بخل ورزیدند و از آن بیم داشتند که اگر در دست

بنی‌هاشم باشد ممکن است پایه‌های حکومت آنها را سست کند.

جمله «سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ» اشاره به بنی هاشم است که وقتی دیدند مخالفان اصرار بر غصب فدک دارند ادامه مطالبه آن را رها ساختند و به این وسیله بی‌اعتنایی خود را نسبت به آن نشان دادند.

جمله «نِعْمَ الْحَکَمُ اللّهُ» جمله‌ای است بسیار پر معنا و اشاره به ماجراهای دردناکی است که در ماجرای فدک واقع شد و امام علیه السلام آن را به داوری الهی در روز قیامت می‌سپارد.جالب است بدانیم از امام علیه السلام نقل نشده است که در دوران حکومتش که توان باز پس گرداندن فدک را داشت به سراغ آن رفته باشد.

آن‌گاه امام علیه السلام برای اینکه کسی تصور نکند دلبستگی خاصی به مسأله فدک دارد می‌فرماید:«مرا با فدک و غیر فدک چکار؟ در حالی که جایگاه فردای هر کس قبر است؛قبری که در تاریکیش،آثار او محو و اخبارش ناپدید می‌شود»؛ (وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَکٍ وَ غَیْرِ فَدَکٍ.وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا⁽¹⁾فِی غَدٍ جَدَثٌ⁽²⁾تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا،وَ تَغِیبُ أَخْبَارُهَا).

سپس به توضیح بیشتری درباره قبر که پایان زندگی انسان به آنجا منته می‌شود پرداخته می‌فرماید:«حفره‌ای است که هرچند بر وسعت آن افزوده شود و دست حفر کننده آن را وسعت بخشد،سرانجام سنگ و کلوخ آن را پر می‌کند و خاک‌های انباشته تمام روزنه‌های آن را مسدود می‌سازد»؛ (وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا،لَأَضْغَطَهَا⁽³⁾الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ⁽⁴⁾،وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاکِمُ).

اشاره به اینکه قبر را معمولاً به صورت حفره کوچکی می‌سازند که تنها جسم انسان در آن جای می‌گیرد حتی گاهی به زحمت بدن میت را در آن وارد می‌کنند و به فرض که حفر کننده قبر خودش یا با سفارش بازماندگان،قبر را به طور وسیع حفر کند باز سودی ندارد،زیرا ناچار باید آن را با سنگ و کلوخ پر کنند و تمام روزنه‌های آن را بپوشانند.انسانی که سرنوشتش چنین است دلبستگیش به مال دنیا و باغ‌ها و زینت‌های زراعتی و قصرها چه مفهومی دارد؟

اگر در روایات آمده است که به هنگام غم و اندوه به زیارت اهل قبور بروید تا غم و اندوهتان برطرف شود،ممکن است ناظر به همین مطلب باشد که غم و اندوه‌ها معمولاً برای مال و مقام دنیاست.هنگامی که انسان آخرین منزل خود را در آنجا می‌بیند و متوجه می‌شود روزی با همه این مال و مقام باید خداحافظی کند و تنها با چند قطعه کفن،رخت از این دنیا بربندد اندوهش زایل می‌گردد.

مرحوم محقّق تستری در اینجا داستانی از مرحوم سید نعمت اللّه جزایری نقل می‌کند که ممکن است جنبه تمثیل داشته باشد می‌گوید:دو نفر بر سر مالکیّت خانه‌ای باهم نزاع داشتند که ناگهان خشتی از یکی از دیوارهایش فرو افتاد و زبان گشود و گفت:مرا که می‌بینید در اصل پادشاهی از پادشاهان زمین بودم،هزار سال حکومت کردم هنگامی که خاک شدم هزار سال بر من گذشت که خشت زنی خاک مرا گرفت و تبدیل به خشت کرد و هزار سال بر من گذشت سپس مرا در این بنا مدتی پیش از این به کار بردند با این حال چرا شما درباره این خانه به نزاع برخاسته‌اید.فکر نمی‌کنید آینده خود شما چگونه خواهد بود؟⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام به بیان درسی پر فایده برای طی کردن مسیر الی اللّه و نجات یوم‌المعاد می‌پردازد و می‌فرماید:«جز این نیست که من نفس (سرکش) خود را با

تقوا ریاضت می‌دهم و رام می‌سازم تا در آن روز ترسناکِ عظیم،با امنیّت وارد (صحنه قیامت) شود و در کنار لغزشگاه‌ها ثابت قدم باشد»؛ (وَ إِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الْأَکْبَرِ،وَ تَثْبُتَ عَلَی جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ⁽¹⁾).

حقیقت ریاضت رام ساختن است که گاه در مورد حیوانات چموش به کار می‌رود و گاه در مورد نفس سرکش و امروز این واژه به معنای ورزش به کار می‌رود.جالب اینکه امام علیه السلام با آن مقامِ با عظمت و تصفیه روح و نفس و پیمودن تمام مدارج سیر الی اللّه و رسیدن به مقامی که جز خدا نبیند،باز می‌فرماید:من نفس خویش را ریاضت می‌دهم تا به دو نکته اشاره کند:نخست اینکه هرقدر انسان به خودسازی و ریاضت نفس بپردازد نباید از اینکه این اژدهای خفته زمانی بیدار شود و خطری ایجاد کند،ایمن باشد و دیگر اینکه وقتی امام با این مقامات چنین سخنانی را می‌گوید دیگران حساب کار خویش را بکنند و هرگز از خطرات نفس سرکش غافل نشوند.

این نکته نیز شایان دقت است که امام علیه السلام هدف از ریاضت نفس را به وسیله تقوا،امنیّت روز قیامت و روز خوف اکبر،و نجات از لغزش‌ها بر لب پرتگاه دوزخ می‌شمارد.اشاره به اینکه این امنیّت جز در سایه ریاضت نفس حاصل نخواهد شد و در روایات اسلامی آمده است که جهاد اکبر همین است؛جهادی که از پیکار با دشمنان سرسخت و خطرناک نیز مشکل‌تر است.

این سخن در واقع برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: ««الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ» ؛(آری،) آنها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با هیچ ستم (و شرک) نیالودند،ایمنی تنها ویژه آنهاست؛و آنها هدایت یافتگانند».⁽²⁾

تعبیر به«مَزْلَق»ممکن است اشاره به پل صراط باشد،زیرا از آیات و روایات استفاده می‌شود که صراط پلی است بر روی دوزخ و عبور از آن بسیار سخت و سنگین است و ناصالحان در همان جا می‌لغزند و در دوزخ سقوط می‌کنند.

قرآن مجید می‌گوید: ««وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاّ وارِدُها کانَ عَلی رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا* ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّالِمِینَ فِیها جِثِیًّا» ؛و همه شما (بی‌استثنا) وارد جهنم می‌شوید؛این امر،نزد پروردگارت حتمی و پایان یافته است؛سپس کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند را (از آن) رهایی می‌بخشیم؛و ستمکاران را-در حالی به زانو درآمده‌اند-در آن رها می‌سازیم».⁽¹⁾

از آنجا که ریاضت نفس دو گونه است گاه از غم بی آلتی و عدم دسترسی به مواهب دنیاست و گاه بر اثر ایمان و اراده و تصمیم به تهذیب نفس در عین قدرت بر تمام این مواهب است،لذا در ادامه سخن برای اینکه کسی تصوّر نکند ریاضت نفس امام علیه السلام از قسم اوّل است می‌فرماید:«(فکر نکنید من قادر به تحصیل لذت‌های دنیا نیستم.به خدا سوگند) اگر می‌خواستم می‌توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته‌های ابریشم برای خود (بهترین) غذا و لباس را تهیّه کنم اما هیهات که هوای نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادار به انتخاب طعام‌های لذیذ نماید در حالی که شاید در سرزمین حجاز یا یمامه (از مناطق شرقی عربستان) کسی باشد که حتی امید برای به‌دست آوردن یک قرص نان نداشته و هرگز شکمی سیر به خود ندیده باشد»؛ (وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَیْتُ الطَّرِیقَ إِلَی مُصَفَّی هَذَا الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ⁽²⁾،وَ نَسَائِجِ⁽³⁾هَذَا الْقَزِّ⁽⁴⁾.وَ لَکِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ،وَ یَقُودَنِی جَشَعِی⁽⁵⁾إِلَی تَخَیُّرِ الْأَطْعِمَةِ-وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوِ الْیَمَامَةِ مَنْ

لَا طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ،وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ -).

همان‌گونه که اشاره شده،امام علیه السلام در اینجا به وظیفه سنگین زمامداران و حاکمان کشورهای اسلامی اشاره می‌کند که آنها نباید به سراغ غذاهای لذیذ و لباس‌های فاخر بروند در حالی که می‌دانند یا احتمال می‌دهند در گوشه و کنار، افرادی گرسنه و برهنه هستند.

آن‌گاه امام علیه السلام اشاره به جنبه‌های عاطفی این مسأله می‌کند که در واقع چهره سومی از این موضوع است.می‌فرماید:«آیا من با شکمی سیر بخوابم در حالی که در اطراف من شکم‌های گرسنه و جگرهای تشنه باشد و یا چنان باشم که آن شاعر گفته است:

این درد تو را بس که با شکم سیر بخوابی در حالی که در اطراف تو شکم‌های گرسنه‌ای است که آرزوی قطعه پوستی برای خوردن دارد!»؛ (أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً⁽¹⁾وَ حَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَی⁽²⁾،وَ أَکْبَادٌ حَرَّی⁽³⁾،أَوْ أَکُونَ کَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَ حَسْبُکَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَةٍ⁽⁴⁾وَ حَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ⁽⁵⁾إِلَی الْقِدِّ!⁽⁶⁾).

جمله «وَ حَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ إِلَی الْقِدِّ» را بیشتر شارحان نهج‌البلاغه همان‌گونه که در بالا آمده تفسیر کرده و گفته‌اند در سال‌های قحطی گاه وضع گرسنگان به جایی می‌رسید که پوست‌های دباغی نشده حیوانات را نیز می‌خوردند و این

جمله اشاره به همان است.بعضی گفته‌اند معنای «تَحِنُّ إِلَی الْقِدِّ» اشاره به ضرب‌المثل معروفی است که مردم می‌گویند فلان کس از گرسنگی پوست شکمش به پشتش چسبیده بود (قِدّ به معنای پوست و«تَحِنُّ»به معنای مایل شدن تفسیر شده) بعضی نیز«قد»را به معنای گوشت‌های قطعه قطعه‌ای تفسیر کرده‌اند که گاهی عرب‌ها در برابر آفتاب سوزان خشک و آن را برای روز مبادا ذخیره می‌کردند؛ولی تفسیر اوّل مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در هر صورت ممکن است تفسیرها جنبه واقعی و یا مبالغه داشته باشد.

به گفته شاعر فارسی زبان که آن را در داستان یک قحطسالی شدید در دمشق سروده است:

من از بی‌نوایی نیم روی زرد

غم بی نوایان رخم زرد کرد

که مرد ار چه بر ساحل است ای رفیق

نیاساید و دوستانش غریق

نخواهد که بیند خردمند ریش

نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش

آن‌گاه امام علیه السلام برای توضیح و تفسیر بیشتر بیان دیگری دارند و می‌فرماید:

«آیا من به همین قناعت کنم که گفته شود من امیر مؤمنانم؛امّا با آنها در سختی‌های روزگار شرکت نکنم و اسوه و مقتدایشان در ناگواری‌های زندگی نباشم»؛ (أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ:هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ،وَ لَا أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ،أَوْ أَکُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ⁽¹⁾الْعَیْشِ!).

امام علیه السلام در مجموع برای ساده زیستی خود سه حکمت ذکر فرموده است:

نخست به یاد حساب و کتاب روز قیامت بودن و در نتیجه زاهدانه زیستن و دیگر مسئولیّت زمامداری و اینکه در زمانی که وضع مادّی مردم خوب نیست، پیشوای جمعیت برای مواسات با آنها ساده‌ترین زندگی را انتخاب کند تا لااقل تقویت روانی برای محرومان باشد و بگویند اگر لباس ما مثلاً کرباس است،شبیه

لباس مولایمان است و اگر غذای ما بسیار ساده از نان جوین است،سفره ما شبیه سفره مولای ماست.همین امر به آنها آرامش خاطر دهد و در ضمن پیشوا را به فکر حل مشکلات آنها بیندازد.سوم اینکه با قطع نظر از مسائل مربوط به روز رستاخیز و مسئولیت پیشوایان الهی مسائل عاطفی به انسان اجازه نمی‌دهد که سفره‌ای از غذاهای رنگین برای خود بچیند در حالی که در همسایگی آنها گرسنگانی هستند که نان شب را هم ندارند.

در اینجا سؤالی است که چرا این روش امام امیر المؤمنین علی علیه السلام را در بعضی از امامان دیگر و در اعصار بعد نمی‌بینیم.سرچشمه این تفاوت کجاست؟ پاسخ مشروح این سؤال به خواست خدا در بحث نکات خواهد آمد.

نکته: داستان غم‌انگیز فدک

داستان غم‌انگیز فدک

فدک نام دهکده‌ای در حوالی شرق خیبر که فاصله آن تا خیبر کمتر از هشت فرسخ و تا مدینه بیست و چند فرسخ بود.فدک در زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آباد، دارای چشمه‌ای پرآب و نخلستان و مزرعه و قلعه یکی از منزلگاه‌های مسافران شام به مدینه به‌شمار می‌آمد و همین امر موجب رونق اقتصادی آن شده بود.

طبری در تاریخ خود می‌نویسد:یهودیان فدک قصد داشتند یهودِ خیبر را در نبرد با مسلمانان یاری دهند.پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از این تصمیم با خبر شد،ازاین‌رو علی علیه السلام را با یکصد نفر به‌سوی آنان گسیل داشت تا از وضع آنها آگاهی کامل پیدا کند.

فدکیان که در این ماجرا مقصر شناخته شده بودند با ترس و وحشت منتظر نتیجه جنگ خیبر بودند.هنگامی که خبر پیروزی سپاه اسلام را شنیدند وحشت بیشتری بر آنان مستولی شد و تصمیم گرفتند بدون جنگ و خونریزی تسلیم

شوند،لذا نماینده‌ای نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرستادند و اظهار داشتند با ما نیز مانند اهل خیبر رفتار کنید و با گرفتن نصف املاک فدک صلح کنید.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز پذیرفت،به این ترتیب فدک بدون جنگ و خونریزی در اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت.⁽¹⁾

در شواهد التنزیل حسکانی آمده است که ابن عباس می‌گوید:هنگامی که آیه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ»⁽²⁾نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله فدک را به فاطمه علیها السلام داد.⁽³⁾

شوکانی هم در تفسیرش شبیه همین معنا را نقل کرده است.⁽⁴⁾

فدک بعد از این ماجرا در اختیار کارگزاران حضرت فاطمه علیها السلام قرار گرفت، بنابراین به فرض که فدک جنبه بخشش داشته باشد،مسأله قبض و تحویل آن به حضرت فاطمه علیها السلام حاصل شده است و جمله «بَلَی کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ» که در نامه فوق آمده بود نیز شاهد بر این معناست.همان‌گونه که جمله«إنّ أبابَکْرَ انْتَزَعَ مِنْ فاطِمَةَ فَدَکاً؛ابو بکر فدک را از فاطمه گرفت»که در کتاب تاریخ المدینة المنورة⁽⁵⁾آمده است شاهد دیگری بر این مدعاست.

عجب اینکه پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله خلیفه اوّل بی‌هیچ مقدمه‌ای فدک را از تصرف آن حضرت خارج ساخت و در اختیار خود گرفت که امیرمؤمنان و فاطمه زهرا علیها السلام به این عمل شدیداً اعتراض کردند؛ولی ابوبکر در پاسخ گفت:

چه کسی گواهی می‌دهد که فدک مال فاطمه است؟

علی علیه السلام در پاسخ گفت:اگر من مدعی مالی باشم که در تصرف مسلمانی

است تو از متصرف گواه می‌خواهی یا از من که مدعی هستم؟ خلیفه گفت:از تو که مدعی هستی شاهد می‌طلبم.علی علیه السلام گفت:مدتهاست که فدک در تصرف فاطمه است و در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله مالک آن شده چرا از او بینه می‌خواهی؟ ابوبکر ساکت شد.⁽¹⁾

عمر که در مجلس حضور داشت و می‌دید سکوت ابوبکر ممکن است به ضرر آنان تمام شود گفت:«یَا عَلِیُّ دَعْنَا مِنْ کَلَامِکَ،فَإِنَّا لَانَقْوَی عَلَی حُجَّتِکَ،فَإِنْ أَتَیْتَ بِشُهُودٍ عُدُولٍ،وَإِلَّا فَهُوَ فَیْءٌ لِلْمُسْلِمِینَ،لَاحَقَّ لَکَ وَلَا لِفَاطِمَةَ فِیه؛ای علی این سخنانت را واگذار ما در برابر استدلال تو توان پاسخگویی نداریم اگر شاهدان عدلی بر مالکیّت فاطمه آوردی،تحویل می‌دهیم و الّا فدک تعلق به همه مسلمانان دارد،نه تو در آن حق داری نه فاطمه».⁽²⁾

این ماجرا طولانی است و تمام شواهد نشان می‌دهد که حاکمان آن روز تصمیم داشتند این منبع اقتصادی را از خاندان امیرمؤمنان علی علیه السلام بگیرند مبادا مایه قدرت آنها شود.در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«لَمَّا وُلِّیَ أَبُو بَکْرِ بْنُ أَبِی قُحَافَةَ قَالَ لَهُ عُمَرُ إِنَّ النَّاسَ عَبِیدُ هَذِهِ الدُّنْیَا لَایُرِیدُونَ غَیْرَهَا،فَامْنَعْ عَنْ عَلِیٍّ وَأَهْلِ بَیْتِهِ الْخُمُسَ،وَالْفَیْءَ،وَفَدَکاً،فَإِنَّ شِیعَتَهُ إِذَا عَلِمُوا ذَلِکَ تَرَکُوا عَلِیّاً وَأَقْبَلُوا إِلَیْکَ؛ هنگامی که ابوبکر به خلافت رسید عمر به او گفت:مردم بنده دنیا هستند و غیر از آن را نمی‌خواهند،بنابراین خمس و فیء و فدک را از علی و اهل‌بیتش باز گیر،زیرا پیروانش هنگامی که این امر را ببینند او را رها کرده به سوی تو می‌آیند».⁽³⁾

به هر حال حکومت وقت به بهانه اینکه دلیلی بر مالکیّت فاطمه نسبت به

فدک در دست نیست و اگر باشد تنها از طریق ارث است در حالی که پیغمبر فرموده:

«نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ لَا نُوَرِّثُ وَ مَا تَرَکْنَاهُ صَدَقَةٌ؛ ما جمعیت پیامبران ارثی از خود به یادگار نمی‌گذاریم و اگر چیزی از ما بماند صدقه محسوب می‌شود».

آن را از دست فاطمه علیها السلام در آورند.

در حالی که این حدیث به این صورت مجعول است و صحیح آن همان است که در احادیث اهل سنّت و اهل‌بیت آمده:

«أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُورِثُوا دِینَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ إِنَّمَا وَرَّثُوا العِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ بِهِ اخَذَ بِحَظِّهِ؛ پیامبران درهم و دیناری از خود به یادگار نگذاشتند،بلکه علومی به یادگار گذاشتند هرکس چیزی از آن را بگیرد سهم وافری از میراث انبیا برده است»⁽¹⁾کنایه از اینکه اموالی که از انبیا باقی می‌ماند در برابر میراث علمی آنها چیز قابل توجهی نیست.

به هر حال برای ممنوع ساختن اهل بیت از امکانات مالی،فدک را گاه به بهانه این حدیث مجعول و گاه به بهانه اینکه فاطمه علیها السلام شاهد کافی برای مالکیّت خود ندارد از آن حضرت گرفتند.این در حالی بود که زنان پیامبر صلی الله علیه و آله را از سهم الارث خود نسبت به آنچه از پیغمبر صلی الله علیه و آله باقی مانده بود منع نکردند و در حدیث معروفی در صحیح بخاری و غیر آن آمده است:«هنگامی که ابوبکر از دادن حق فاطمه زهرا خودداری کرد،آن حضرت بر او غضبناک شد و تا زنده بود با وی سخن نگفت».⁽²⁾با اینکه آنها از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله شنیده بودند که می‌فرمود:

«فاطِمَةُ بَضْعةٌ مِنّی فَمَنْ أغْضَبَها أغْضَبَنی؛ فاطمه پاره تن من است هرکس او را خشمگین کند مرا خشمگین کرده است».⁽³⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت نقل شده است که به فاطمه علیها السلام فرمود:

«إنّ

اللّهَ یَغْضِبُ لِغَضَبَکِ وَیَرْضی لِرِضاکَ؛ ای فاطمه! خداوند از خشم تو خشمگین می‌شود و از خشنودیت خشنود می‌گردد».⁽¹⁾

اما سرنوشت فدک در دوران حکومت امیرمؤمنان علی علیه السلام همان‌گونه که در متن نامه مورد بحث آمده است علی علیه السلام در این دوران از فدک به طور کامل چشم پوشید و درصدد باز پس گرفتن آن از غاصبان بر نیامد.البته این کار نه از روی خشنودی،بلکه به دلیل بی‌رغبتی از دنیا و اعراض از آنچه دشمن بر آن اصرار داشت بود و جمله «نِعْمَ الْحَکَمُ اللّهُ» که در متن نامه آمده به خوبی بر این معنا دلالت می‌کند.

در تواریخ آمده است که عثمان در عصر خلافت خود فدک را به مروان بن حکم بخشید و بعضی معتقدند بعد از او همچنان در دست فرزندان مروان بود تا زمان عمر بن عبد العزیز خلیفه اموی رسید که درباره اهل‌بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله روش ملایم‌تری داشت او به فرماندار خود در مدینه«عمر بن حزم»نوشت:فدک را به فرزندان فاطمه باز گردان.فرماندار مدینه در پاسخ او نوشت:فرزندان فاطمه بسیارند و با طوایف زیادی ازدواج کرده‌اند.به کدام گروه باز گردانیم؟ عمر بن عبدالعزیز خشمگین شد نامه تندی به این مضمون در پاسخ او نگاشت:من هر زمان دستوری به تو بدهم که مثلاً گوسفندی را ذبح کن تو فوراً جواب می‌دهی آیا با شاخ باشد یا بی‌شاخ و اگر بنویسم گاوی را ذبح کن سؤال می‌کنی رنگ آن چگونه باشد (و دائماً بهانه‌های بنی‌اسرائیلی می‌گیری) هنگامی که این نامه به تو می‌رسد فوراً فدک را به فرزندان فاطمه از علی باز گردان.⁽²⁾

ولی دیری نپایید که یزید بن عبدالملک خلیفه اموی مجدّداً فدک را غصب کرد.سرانجام بنی‌امیّه منقرض شدند و بنی‌عباس روی کار آمدند.ابوالعباس

سفاح خلیفه عباسی آن را به عبداللّه بن حسن بن علی به عنوان نماینده بنی‌فاطمه بازگرداند؛ولی بعد از او ابوجعفر عباسی آن را از بنی حسن گرفت.مهدی عباسی آن را بازگرداند،ولی موسی الهادی خلیفه دیگر عباسی بار دیگر آن را غصب کرد و هارون الرشید نیز همین برنامه را ادامه داد.⁽¹⁾

حائری قزوینی نویسنده کتاب فدک می‌نویسد:مأمون به استناد روایت ابوسعید خدری که پیامبر فدک را به فاطمه بخشید،دستور داد فدک را به فرزندان فاطمه بازگردانند؛اما بعد از او متوکّل عباسی به سبب کینه شدیدی که از اهل‌بیت در دل داشت بار دیگر فدک را باز پس گرفت.⁽²⁾

به این ترتیب فدک تبدیل به یک امر سیاسی شده بود که هر کس بر سر کار می‌آمد طبق نقشه‌های سیاسی خود تصمیمی درباره آن می‌گرفت.⁽³⁾

---

بخش چهارم

اشاره

فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیِّبَاتِ،کَالْبَهِیمَةِ الْمَرْبُوطَةِ،هَمُّهَا عَلَفُهَا؛أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا،تَکْتَرِشُ مِنْ أَعْلَافِهَا،وَتَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا،أَوْ أُتْرَکَ سُدًی أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً،أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ،أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِیقَ الْمَتَاهَةِ! وَکَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ:«إِذَا کَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ،فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ،وَمُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ».أَلَا وَإِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً، وَالرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً،وَالنَّابِتَاتِ الْعِذْیَةَ أَقْوَی وَقُوداً وَأَبْطَأُ خُمُوداً.

وَأَنَا مِنْ رَسُولِ اللّهِ کَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ،وَالذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ.وَاللّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا،وَلَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا.وَسَأَجْهَدُ فِی أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ، وَالْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ،حَتَّی تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَیْنِ حَبِّ الْحَصِیدِ.

ترجمه

(سپس امام فرمود:) من آفریده نشده‌ام که غذاهای پاکیزه (و رنگارنگ) مرا به خود مشغول دارد همچون حیوان پرواری که تمام همّش علف اوست و یا چون حیوان رها شده (در بیابان و مرتع) که کارش جستجو کردن علف و پر کردن شکم از آن است و از سرنوشتی که در انتظار اوست بی‌خبر است.(من آفریده نشده‌ام) که بیهوده رها شوم یا تنها برای بازی و سرگرمی واگذارده شده باشم یا سررشته‌دار ریسمان گمراهی گردم و یا در طریق سرگردانی قدم بگذارم.

گویا می‌بینم گوینده‌ای از شما چنین می‌گوید:هرگاه این (دو قرص نان) تنها خوراک فرزند ابوطالب باشد،باید ضعف و ناتوانیِ جسمی او را از پیکار با

هم‌آوردان و مبارزه با شجاعان باز داشته باشد.ولی آگاه باشید! درخت بیابانی (که آب و غذای کمتری به آن می‌رسد) چوبش محکم‌تر است اما درختان سرسبز (که همواره در کنار آب قرار دارند) پوستشان نازک‌تر (و کم‌دوام‌تر)اند و گیاهان و بوته‌هایی که جز با آب باران سیراب نمی‌شوند چوبشان قوی‌تر و آتششان شعله‌ورتر و پردوام‌تر است.(به‌علاوه این جای تعجب نیست که من در عین سادگیِ غذا،شجاع باشم،چرا که) من نسبت به پیامبر همچون نوری هستم که از نور دیگری گرفته شده باشد و همچون ذراع نسبت به بازو.(و به حول و قوه الهی چنان شجاعم که) به خدا سوگند اگر همه عرب برای نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند،من از میدان مبارزه با آنها روی بر نمی‌گردانم (و در برابر آنها می‌ایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم) و اگر فرصت دست دهد که بر گردن گردن‌کشان عرب مسلّط شوم،به سرعت به سوی آنها (برای پیکار) خواهم شتافت و به زودی تلاش می‌کنم که زمین را از این شخص معکوس و جسم واژگونه (معاویه) پاک سازم تا خاک و سنگریزه از میان دانه‌های درو شده خارج شود (و جامعه اسلامی پاک و خالص گردد).

شرح و تفسیر: من همچون بهیمه پرواری نیستم!

من همچون بهیمه پرواری نیستم!

امام علیه السلام در این بخش از سخنانش به چهار نکته مهم اشاره می‌فرماید.نخست به هدفش از این زهد گسترده و فراگیر اشاره کرده می‌فرماید:«من آفریده نشده‌ام که غذاهای پاکیزه (و رنگارنگ) مرا به خود مشغول دارد،همچون حیوان پرواری که تمام همّش علف اوست و یا چون حیوان رها شده (در بیابان و مرتع) که کارش جستجو کردن علف و پر کردن شکم از آن است و از سرنوشتی که در انتظار اوست بی‌خبر است»؛ (فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیِّبَاتِ،کَالْبَهِیمَةِ

الْمَرْبُوطَةِ⁽¹⁾،هَمُّهَا عَلَفُهَا،أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا⁽²⁾،تَکْتَرِشُ⁽³⁾مِنْ أَعْلَافِهَا،وَ تَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا).

به راستی گروهی در این جهان همانند چهارپایانند؛جمعی مرفه و ثروتمند بی‌خبر و بی‌درد همچون حیوانات پرواریند که غذای فراوان در اطراف آنها ریخته شده است و گروهی کم‌درآمد امّا کاملاً دنیاطلب همچون حیواناتی که در چراگاه در جستجوی علف هستند و به یقین هر دو مذمومند؛هرچند یکی از دیگری نکوهیده‌تر است و عجب اینکه هیچ یک از این دو گروه حیوانات از سرنوشت خود آگاهی ندارند که فردا یا ذبح می‌شوند و از گوشتشان استفاده می‌شود یا برای بارکشی از آنها بهره می‌گیرند.

سپس در دومین نکته می‌فرماید:«(من آفریده نشده‌ام) که بیهوده رها شوم یا تنها برای بازی و سرگرمی واگذارده شده باشم یا سررشته‌دار ریسمان گمراهی گردم و یا در طریق سرگردانی قدم بگذارم»؛ (أَوْ أُتْرَکَ سُدًی⁽⁴⁾أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً،أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ،أَوْ أَعْتَسِفَ⁽⁵⁾طَرِیقَ الْمَتَاهَةِ! ⁽⁶⁾).

امام علیه السلام در این قسمت از سخنان خود پنج موضوع را در مورد هدف آفرینش انسان نفی می‌کند:نخست اینکه همچون حیوانات پرواری یا بیابانی باشد که فقط به خورد و خوراک بپردازد و دیگر اینکه هیچ هدفی از آفرینش او در کار

نباشد و به حال خود رها شود و سوم اینکه هدف،بازی و سرگرمی باشد و چهارم اینکه عامل ضلالت و گمراهی دیگران شود و پنجم اینکه خودش در وادی سرگردانی گام بگذارد.هنگامی که این امور نفی شد،نتیجه گرفته می‌شود که انسان برای هدفی عالی آفریده شده که آن چیزی جز قرب به خدا و تکامل فضایل انسانی نیست و به یقین اگر آفرینش این عالم و این همه نعمت‌ها و مواهب الهی هدفی جز این داشته باشد لغو و بر خلاف حکمت است و خداوند حکیم هرگز این اهداف بی‌ارزش و باطل را که با حکمت او سازگار نیست مورد توجّه قرار نمی‌دهد.

این سخنان مولا در واقع برگرفته از آیات قرآن مجید است آنجا که می‌فرماید:

««أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً* أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی* ثُمَّ کانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّی* فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی» ؛آیا انسان گمان می‌کند بی‌هدف رها می‌شود*آیا او نطفه‌ای از منی که در رحم ریخته می‌شود نبود؟!سپس به صورت خون بسته درآمد،و خداوند او را آفرید و موزون ساختو از آن،دو زوجِ مرد و زن آفرید».⁽¹⁾

بدیهی است خدایی که این مراحل خلقت را با این همه شگفتی‌ها برای انسان قرار داده هدفی بزرگ از آن داشته است.

در جای دیگر می‌فرماید: ««أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ» ؛آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده‌ایم،و به سوی ما باز گردانده نمی‌شوید».⁽²⁾

سپس امام علیه السلام به بیان نکته سوم در ارتباط با سخنان سابقش می‌پردازد و به اصطلاح به اشکال مقدّری پاسخ می‌گوید و می‌فرماید:«گویا می‌بینم گوینده‌ای از

شما چنین می‌گوید:هرگاه این (دو قرص نان) تنها خوراک فرزند ابوطالب باشد، باید ضعف و ناتوانیِ جسمی او را از پیکار با هم‌آوردان و مبارزه با شجاعان باز داشته باشد»؛ (وَ کَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ:«إِذَا کَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِی‌طَالِبٍ،فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ،وَ مُنَازَلَةِ⁽¹⁾الشُّجْعَانِ»).

این یک ذهنیت همگانی است که مردم در میان نیروی جسمانی و غذاهای چرب و شیرین رابطه‌ای قائل هستند،بنابراین اگر کسی تنها به نان جو و مانند آن قناعت کند باید ضعف،وجود او را فرا گیرد و نتواند در میدان نبرد هنرنمایی کند.

امام علیه السلام با ذکر دو مثال پاسخ زیبا و گویایی به این اشکال می‌دهد و می‌فرماید:

«ولی آگاه باشید! درخت بیابانی (که آب و غذای کمتری به آن می‌رسد) چوبش قوی‌تر است اما درختان سرسبز (که همواره در کنار آب قرار دارند) پوستشان نازک‌تر (و کم‌دوام‌تر)اند و گیاهان و بوته‌هایی که جز با آب باران سیراب نمی‌شوند چوبشان قوی‌تر و آتششان شعله‌ورتر و پردوام‌تر است»؛ (أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً،وَ الرَّوَاتِعَ⁽²⁾الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً،وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْیَةَ⁽³⁾أَقْوَی وَقُوداً⁽⁴⁾وَ أَبْطَأُ خُمُوداً⁽⁵⁾).

«شجره»اشاره به درختان و«نابتات»اشاره به بوته‌هاست؛هر دو اگر در بیابان‌های خشک و کم‌آب پرورش پیدا کنند بسیار مقاومند در حالی که هر یک از آنها اگر بر لب نهرها بروید و دائما از آب کافی برخوردار باشد بسیار کم‌دوام‌تر

است.به همین دلیل افرادی که در ناز و نعمت پرورش پیدا می‌کنند سست و ناتوانند و افرادی که در لابه‌لای مشکلات بزرگ می‌شوند قوی و نیرومندند. ناز پروده نعمت نبرد راه به دوست عاشقی شیوه رندان بلا کش باشد

به همین دلیل امروز برای بالا بردن سطح قدرت سربازان،آنها را به تمرین‌های شاقّ و مشکل فرا می‌خوانند تا کاملاً در لابه‌لای سختی‌ها پرورش یابند.یکی از فلسفه‌های روزه ماه مبارک رمضان نیز همین است که روح و جسم انسان را با تحمّل مشکلات روزه تقویت می‌کند.

البته این بدان معنا نیست که انسان غذای کافی به بدن خود نرساند و همچون مرتاضان به بادامی قناعت کند،بلکه منظور این است که در لابه‌لای عیش و نوش و بر سر سفره‌های رنگین پرورش نیابد.

آن‌گاه امام علیه السلام در تأیید سخنان گذشته می‌فرماید:«(به‌علاوه جای تعجب نیست که من در عین سادگیِ غذا،شجاع باشم،چرا که) من نسبت به پیامبر همچون نوری هستم که از نور دیگری گرفته شده باشد و همچون ذراع نسبت به بازو»؛ (وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللّهِ کَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ،وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ).

او همواره ساده می‌زیست ولی در نهایت شجاعت بود و در میدان نبرد از همه نزدیک‌تر به دشمن قرار داشت و در روز احد که دیگران فرار کردند او هرگز فرار نکرد من هم پیرو همان مکتب و ذراع همان بازو هستم.

همان‌گونه که در کلمات قصار نهج‌البلاغه فرمود:

«کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَی الْعَدُوِّ مِنْهُ؛ هنگامی که آتش جنگ شعله‌ور می‌شد ما به رسول خدا پناه می‌بردیم و هیچ یک از ما به دشمن از او نزدیک‌تر نبود».⁽¹⁾

شاهد گویای این گفتار امام علیه السلام آیه مباهله است که امیرمؤمنان علی علیه السلام را به

منزله نفس پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌شمرد و روایاتی است که از خود رسول خدا نقل شده است آنجا که طبق نقل گنجی شافعی؛یکی از اصحاب از پیغمبر اکرم سؤال کرد:در میان تمام صحابه چه کسی نزد شما محبوب‌تر است فرمود:علی بن ابی‌طالب.عرض کرد چرا؟ فرمود:

«لِأَنَّه خُلِقْتُ أَنَا وَعَلِیٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ؛ زیرا من و علی از نور واحدی آفریده شده‌ایم»و در همان کتاب از معجم طبرانی نقل می‌کند که پیغمبر فرمود:

«إِنَّ اللّهَ خَلَقَ الْأَنْبِیَاءَ مِنْ أَشْجَارٍ شَتَّی وَخَلَقنی وَعَلِیّاً مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ؛ خداوند پیامبران را از شجره‌های متعدّدی آفرید؛ولی من و علی را از شجره واحدی خلق کرد»⁽¹⁾

داستان فرستادن سوره برائت با ابو بکر برای قرائت بر حاضران مکّه در موسم حج و سپس گرفتن آن از ابو بکر و دادن به علی علیه السلام در کتب تاریخ،معروف است.هنگامی که ابوبکر خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله برگشت و عرض کرد:پدر و مادرم به فدایت باد آیا چیزی درباره من نازل شده که آیات برائت را از من گرفتید؟ فرمود:

نه

«وَلَکِن لَا یُبَلِّغْ عَنِّی إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّی؛ ولی باید پیام مرا خودم یا کسی که از من است برساند».⁽²⁾

این روایت در مسند احمد حنبل به صورت گویاتری نقل شده که پیغمبر صلی الله علیه و آله در جواب ابوبکر فرمود:جبرئیل نزد من آمده و گفته است:

«لَن یُؤَدِّیَ عَنْکَ إِلَّا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْکَ؛ پیام سوره برائت را تنها خودت یا کسی که از توست باید به مردم برساند».⁽³⁾

تعبیر به «کَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ» اشاره به این است که نور ایمان و قوّت و قدرت من از نور ایمان و قدرت پیغمبر صلی الله علیه و آله گرفته شده و تعبیر به «وَالذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ» اشاره به این است که هر گاه بازو محکم باشد ذراع نیز محکم خواهد بود.

سپس برای تأکید بر شجاعت خود می‌فرماید:«(و به حول و قوّه الهی چنان شجاعم که) به خدا سوگند اگر همه عرب برای نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند،من از میدان مبارزه با آنها روی بر نمی‌گردانم (و در برابر آنها می‌ایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم)»؛ (وَ اللّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا).

مانند این سخن از کسی شنیده نشده است و به یقین علی علیه السلام مرد مبالغه نیست و آنچه می‌گوید عین واقعیّت است.در میدان‌های نبرد هم این حقیقت را اثبات کرده است؛از میدان بدر گرفته تا احد و خندق و غزوات دیگر.علی بن ابی‌طالب کسی بود که هرگز پشت به دشمن نکرد و از فزونی لشکر دشمن نترسید تا آنجا که«کَرَّارٌ غَیْرُ فَرَّارٍ»لقب گرفت.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله این سخن را در داستان فتح خیبر بعد از آنکه دیگران رفتند و کاری برای فتح قلعه‌های خیبر انجام ندادند فرمود:

«لَأُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ غَداً رَجُلاً یُحِبُّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ کَرَّارٌ غَیْرُ فَرَّارٍ لَا یَرْجِعُ حَتَّی یَفْتَحَ اللّهُ عَلَی یَدَیْهِ؛ فردا پرچم را به دست کسی خواهم داد که خدا و پیامبرش او را دوست دارند پیوسته به دشمن حمله می‌کند و هرگز فرار نخواهد کرد و خداوند به دست او این قلعه‌ها را فتح می‌کند».⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام در آخرین و چهارمین نکته این بخش از نامه می‌فرماید:«و اگر فرصت دست دهد که بر گردن گردن‌کشان عرب مسلّط شوم،به سرعت به‌سوی آنها (برای پیکار) خواهم شتافت و به زودی تلاش می‌کنم که زمین را از این شخص معکوس و جسم واژگونه (معاویه) پاک سازم تا خاک و سنگریزه از میان دانه‌های درو شده خارج شود (و جامعه اسلامی پاک و خالص گردد)»؛ (وَ لَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا.وَسَأَجْهَدُ فِی أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا

الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ،وَ الْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ⁽¹⁾،حَتَّی تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ⁽²⁾مِنْ بَیْنِ حَبِّ الْحَصِیدِ⁽³⁾).

تعبیر به «أُطَهِّرَ الْأَرْضَ» اشاره روشنی به این حقیقت است که وجود امثال معاویه بر روی زمین صحنه آن را آلوده می‌سازد و تا از میان نروند پاک نمی‌شود.

و تعبیر به «الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ» اشاره به این است که افکارش واژگونه است؛ حق در نظر او باطل و باطل در نظر او حق است.

و تعبیر به «الْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ» اشاره به این است که نه تنها افکار او وارونه است،بلکه از نظر ظاهر نیز انسانی کج‌اندیش و بدرفتار و واژگونه محسوب می‌شود.

تعبیر به «حَتَّی تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ. ..»اشاره به این است که هنگامی که محصول را از زمین‌های زراعتی بر می‌دارند،غالباً دانه‌های باارزش با سنگ و کلوخ و شن آمیخته می‌شود و کشاورزان آنها را از میان دانه‌ها خارج می‌سازند تا قابل استفاده شود.من هم باید این افراد بی‌ارزش و کج‌اندیش را از میان مسلمانان بردارم تا اسلام و مسلمانان خالص شوند.

بعضی سؤال می‌کنند که آیا این سخن مولا با اقتدا به پیغمبر«رَحْمَةٌ لِلْعالَمینَ» سازگار است؟

در پاسخ می‌گوییم:آری.رحمت در جای خود لازم است و شدت و غضب در جای خود؛اگر به جای رحمت شدت نشان داده شود اشتباه است و اگر در جای شدت رحمت به کار گرفته شود خطاست.زندگانی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز شاهد و گواه این معناست.در احد به آن جمعیت گمراه دعا می‌کند و می‌گوید:

«خداوندا هدایتشان کن که نمی‌دانند»ولی در داستان یهود پیمان‌شکن و سنگدل بنی قریضه در برابر آنها شدّت عمل به خرج می‌دهد.

در حقیقت حضرت این حقیقت روشن را از قرآن مجید آموخته است که در یکجا می‌فرماید: ««یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفّارَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ» ؛ای پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنها سخت بگیر!».⁽¹⁾و در جای دیگر می‌فرماید:

««فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ» ؛به سبب رحمت الهی،در برابر مؤمنان،نرم و مهربان شدی!».⁽²⁾

---

بخش پنجم

اشاره

وَمِنْ هَذَا الْکِتَابِ وَهُوَ آخِرُهُ:

إِلَیْکِ عَنِّی یَا دُنْیَا فَحَبْلُکِ عَلَی غَارِبِکِ،قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِکِ،وَأَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِکِ،وَاجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ.أَیْنَ الْقُرُونُ الَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِکِ! أَیْنَ الْأُمَمُ الَّذِینَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِکِ،فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ، وَمَضَامِینُ اللُّحُودِ! وَاللّهِ لَوْ کُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً،وَقَالَباً حِسِّیّاً،لَأَقَمْتُ عَلَیْکِ حُدُودَ اللّهِ فِی عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِیِّ،وَأُمَمٍ أَلْقَیْتِهِمْ فِی الْمَهَاوِی،وَمُلُوکٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَی التَّلَفِ،وَأَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ،إِذْ لَاوِرْدَ وَلَا صَدَرَ! هَیْهَاتَ! مَنْ وَطِئَ دَحْضَکِ زَلِقَ،وَمَنْ رَکِبَ لُجَجَکِ غَرِقَ،وَمَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِکِ وُفِّقَ، وَالسَّالِمُ مِنْکِ لَایُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ،وَالدُّنْیَا عِنْدَهُ کَیَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ.

اعْزُبِی عَنِّی! فَوَ اللّهِ لَاأَذِلُّ لَکِ فَتَسْتَذِلِّینِی،وَلَا أَسْلَسُ لَکِ فَتَقُودِینِی.

ترجمه

بخش دیگری از این نامه که قسمت پایانی نامه است:

ای دنیا! از من دور شو،افسارت را بر گردنت انداختم (و تو را رها ساختم) من از چنگال تو رهایی یافته‌ام و از دامت رسته‌ام و از لغزشگاه‌هایت دوری گزیده‌ام.کجایند آن اقوام پیشین که تو آنها را با بازیچه‌هایت فریب دادی؟ کجایند امت‌هایی که با زینت‌هایت آنها را فریفتی؟ (آری) آنها گروگان‌های قبورند و درون لحدها پنهان.(ای دنیا) به خدا سوگند اگر تو شخصی قابل رؤیت و جسمی محسوس بودی حدود الهی را بر تو جاری می‌ساختم در مورد بندگانی که آنها را با آرزوها فریفتی و امت‌هایی که به هلاکت افکندی و سلاطینی که آنها

را تسلیم مرگ کردی و در آبشخور بلا وارد ساختی؛در آنجا که نه راه ورودی بود و نه راه خروج.

هیهات! هر کس در لغزشگاه‌هایت گام بگذارد می‌لغزد (و سقوط می‌کند) و کسی که بر امواج دریای تو سوار گردد غرق می‌شود (اما) کسی که از دام‌های تو کنار رود موفق و پیروز می‌گردد و آن کس که از دست تو سالم بماند از اینکه معیشت بر او تنگ شود نگران نخواهد شد (چرا که) دنیا در نظرش همچون روزی است که زوال و پایانش فرا رسیده.(ای دنیا) از من دور شو به خدا سوگند من رام تو نخواهم شد تا مرا خوار و ذلیل سازی و زمام اختیارم را به دست تو نخواهم سپرد که به هر جا خواهی ببری.

شرح و تفسیر: ای دنیا از من دور شو!

ای دنیا از من دور شو!

بخش دیگری از این نامه که قسمت پایانی آن است.(و ما آن را بر سه بخش تقسیم کردیم).

(وَ مِنْ هَذَا الْکِتَابِ وَ هُوَ آخِرُهُ).

امام علیه السلام در این بخش از نامه برای اینکه مخاطبش عثمان بن حنیف و همه مخاطبانش در سراسر جهان و در طول تاریخ گرفتار وسوسه‌های زرق و برق دنیا و مقامات و لذاتش نشوند،در تعبیری زیبا و فصیح و بلیغ،دنیا را مخاطب خود قرار داده و با او سخن می‌گوید و می‌فرماید:«ای دنیا! از من دور شو، افسارت را بر گردنت انداختم (و تو را رها ساختم) من از چنگال تو رهایی یافته‌ام و از دامت رسته‌ام و از لغزشگاه‌هایت دوری گزیده‌ام»؛ (إِلَیْکِ عَنِّی⁽¹⁾یَا دُنْیَا

فَحَبْلُکِ عَلَی غَارِبِکِ⁽¹⁾قَدِ انْسَلَلْتُ⁽²⁾مِنْ مَخَالِبِکِ⁽³⁾،وَ أَفْلَتُّ⁽⁴⁾مِنْ حَبَائِلِکِ⁽⁵⁾،وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ⁽⁶⁾).

امام علیه السلام در این عبارات کوتاه،دنیا را به چهار چیز تشبیه کرده،نخست به شتری که ممکن است پرشیر،جالب و جذاب باشد؛ولی هنگامی که صاحبش می‌خواهد از آن صرف نظر کند و در چراگاه رهایش سازد،افسار او را بر پشت یا گردنش می‌افکند،او هم خود را آزاد می‌بیند از صاحبش دور می‌شود و در چراگاه به حال خود مشغول می‌گردد.

در تشبیه دوم او را به درنده‌ای تشبیه می‌کند که می‌خواهد با چنگال‌های خطرناکش صید خود را گرفته و پاره کند،می‌فرماید:من خود را از چنگال چنین حیوان درنده‌ای رها ساختم و دستش به من نخواهد رسید.

در تشبیه سوم به صیّادی تشبیه می‌کند که دام‌های خود را برای گرفتار ساختن صید گسترده است می‌فرماید:من این دام‌ها را شناخته‌ام و از آنها رسته‌ام و هرگز گرفتار آنها نیستم.

در تشبیه چهارم به پرتگاهی تشبیه می‌کند که لغزشگاه‌های فراوان دارد؛ لغزش‌های شهوات،مال و مقام،زن و فرزند و زرق و برق‌ها،می‌فرماید:من از آن لغزشگاه‌ها دوری جسته‌ام و به این ترتیب نه در دام و نه در چنگال و نه در پرتگاه‌های او افتاده‌ام.

آن‌گاه در ادامه سخن باز دنیا را مخاطب ساخته می‌فرماید:«کجایند آن اقوام پیشین که تو آنها را با بازیچه‌هایت فریب دادی؟ کجایند امت‌هایی که با زینت‌هایت آنها را فریفتی؟ (آری) آنها گروگان‌های قبورند و درون لحدها پنهان»؛ (أَیْنَ الْقُرُونُ الَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِکِ⁽¹⁾! أَیْنَ الْأُمَمُ الَّذِینَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِکِ! فَهَا هُمْ رَهَائِنُ⁽²⁾الْقُبُورِ،وَ مَضَامِینُ⁽³⁾اللُّحُودِ⁽⁴⁾!).

این سخن برگرفته از آیات متعدّد قرآن است که به اقوام پیشین اشاره می‌کند؛ اقوامی که در گذشته صاحب قدرت بودند و دارای جاه و جلال و مکنت؛ولی همگی بر اثر عصیان و گناه گرفتار عذاب الهی شدند و در زیر خاک‌ها مدفون گشتند به گونه‌ای که کمترین صدایی از آنها شنیده نمی‌شود.در آیه 98 سوره مریم می‌خوانیم: ««وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً» ؛چه بسیار اقوام (بی‌ایمان و گنهکاری) را که پیش از آنان هلاک کردم؛آیا (اثری) از هیچ‌یک از آنها احساس می‌کنی؟ یا کمترین صدایی از آنها می‌شنوی».

در آیه 128 سوره طه می‌خوانیم: ««أَ فَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَساکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی» ؛آیا برای هدایت آنها کافی نیست که بسیاری از اقوام پیشین را (که طغیان و فساد کردند) هلاک نمودیم،در حالی که اینها در مسکن‌های (ویران شده) آنان راه می‌روند؟! به یقین در این امر، نشانه‌های روشنی برای خردمندان است».

مرحوم علّامه شوشتری در اینجا داستان عبرت‌انگیزی از امالی مرحوم صدوق نقل کرده که خلاصه‌اش این است:ذوالقرنین از کنار قبرستانی

می‌گذشت.پیرمردی را دید که در آنجا نشسته و چند جمجمه را از قبرها بیرون آورده و مرتباً آنها را وارسی می‌کند.ذوالقرنین تعجّب کرد،ایستاد و گفت:ای پیرمرد برای چه این جمجمه‌ها را وارسی می‌کنی؟ گفت:می‌خواهم جمجمه افراد صاحب مقام را از غیر صاحب مقام و غنی را از فقیر بشناسم؛ولی مدت‌هاست که بررسی می‌کنم اما تاکنون نشناخته‌ام.ذوالقرنین احساس کرد نظرش به اوست و می‌گوید:فردا که به زیر خاک رویم همه یکسانیم.⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام در ادامه این سخن با تعبیر حکیمانه و تکان دهنده‌ای دنیا را مخاطب ساخته می‌فرماید:«(ای دنیا) به خدا سوگند اگر تو شخصی قابل رؤیت و جسمی محسوس بودی حدود الهی را بر تو جاری می‌ساختم در مورد بندگانی که آنها را با آرزوها فریفتی و امت‌هایی که به هلاکت افکندی و سلاطینی که آنها را تسلیم مرگ کردی و در آبشخور بلا وارد ساختی؛در آنجا که نه راه ورودی بود و نه راه خروج»؛ (وَ اللّهِ لَوْ کُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً،وَ قَالَباً حِسِّیّاً،لَأَقَمْتُ عَلَیْکِ حُدُودَ اللّهِ فِی عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِیِّ،وَ أُمَمٍ أَلْقَیْتِهِمْ فِی الْمَهَاوِی⁽²⁾،وَ مُلُوکٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَی التَّلَفِ،وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ،إِذْ لَا وِرْدَ⁽³⁾وَ لَا صَدَرَ⁽⁴⁾).

به یقین دنیا به معنای مجموعه مواهب مادّی است که نه قلب و اندیشه‌ای دارد و نه اراده و اختیاری،بلکه وسایلی است که می‌توان از آن برای نیل به سعادت بهره‌گیری کرد و یا برای غرق شدن در شقاوت به آن روی آورد.به علاوه چیزی نیست که بتوان حد الهی را بر او جاری کرد؛ولی هدف مولا کنایه‌ای لطیف و تشبیهی ظریف است برای بیدار ساختن مغروران گم کرده راه

و غافلان سر تا پا اشتباه تا بیدار شوند و به خود آیند و از سرگذشت پیشینیان عبرت گیرند و آینده خود را در آیینه تاریخ گذشته بخوانند.

این سخن در واقع برگرفته از قرآن مجید است که همین مطلب را به صورت دیگری دنبال می‌کند.و بارها در خطاب‌های خود همگان را به بررسی تاریخ اقوام پیشین که بر اثر غرور و غفلت گرفتار انواع بلاها شدند و خود و ثروتشان در زیر خاک‌ها مدفون گشتند فرا می‌خواند.در کلام خداوند می‌خوانیم: ««لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ» ؛راستی در سرگذشت آنها عبرتی برای صاحبان اندیشه بود».⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید: ««کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ* وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ * وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ* کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ* فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ» ؛چه بسیار باغ‌ها و چشمه‌ها که به جای گذاشتندو کشتزارها و قصرهای پر ارزشو نعمت‌های فراوان دیگر که در آن غرق شادمانی بودند!این‌چنین بود (ماجرای آنان!) و ما این (نعمت‌ها) را میراث برای اقوام دیگری قرار دادیمنه آسمان و زمین،بر آنان گریست و نه به آنها مهلتی داده شد».⁽²⁾

آن‌گاه در ادامه همین سخن با چند تشبیه دیگر حال کسانی را که فریفته دنیا شدند و آنها را که از دام آن جستند و از زرق و برق آن رستند بیان می‌دارد می‌فرماید:«هیهات! هر کس در لغزشگاه‌هایت گام بگذارد می‌لغزد (و سقوط می‌کند) و کسی که بر امواج دریای تو سوار گردد غرق می‌شود (اما) کسی که از دام‌های تو کنار رود موفق و پیروز می‌گردد و آن کس که از دست تو سالم بماند از اینکه معیشت بر او تنگ شود نگران نخواهد شد (چرا که) دنیا در نظرش

همچون روزی است که زوال یافته و پایانش فرا رسیده»؛ (هَیْهَاتَ! مَنْ وَطِئَ دَحْضَکِ⁽¹⁾زَلِقَ⁽²⁾،وَ مَنْ رَکِبَ لُجَجَکِ⁽³⁾غَرِقَ،وَ مَنِ ازْوَرَّ⁽⁴⁾عَنْ حَبَائِلِکِ وُفِّقَ،وَ السَّالِمُ‌مِنْکِ لَا یُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ⁽⁵⁾

شده است.

،وَ الدُّنْیَا عِنْدَهُ کَیَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ).

امام علیه السلام در این بخش از کلام نورانیش مواهب مادّی دنیا را به سه چیز تشبیه می‌کند،نخست لغزشگاه‌هایی که هر زمان احتمال سقوط در آن دور از انتظار نیست،مقام‌های دنیا،ثروت‌ها و شهواتش همواره چنین است.اگر انسان کمی غفلت کند از حلال به حرام می‌غلطد و در چنگال هوا و هوس اسیر می‌شود.

دیگر اینکه دنیا را به دریای مواج خطرناکی تشبیه کرده که عبور از آن بسیار مشکل است و بسیار می‌شود که امواج هوا و هوس‌ها به قدری شدید و سنگین است که افراد را با خود می‌برد و غرق می‌کند.

در تشبیه سوم زرق و برق و زخارف دنیا را به دام‌هایی تشبیه می‌کند که اگر کسی بتواند خود را از آن برکنار دارد توفیق سعادت و قرب خدا رفیق او خواهد شد و همین اندازه که از آن به سلامت بگذرد برای او بزرگ‌ترین افتخار و پیروزی است،هرچند از نظر زندگی در سختی باشد.

سپس،دنیا را به روزی که در آستانه پایان گرفتن است و به اصطلاح همچون آفتاب لب بام است تشبیه فرموده،چرا که به قدری با سرعت می‌گذرد که به گفته شاعر:

طی نگشته روزگار کودکی پیری رسید از کتاب عمر ما فصل شباب افتاده است

در حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب کافی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است می‌خوانیم که فرمود:

«اصْبِرُوا عَلَی طَاعَةِ اللّهِ وَ تَصَبَّرُوا عَنْ مَعْصِیَةِ اللّهِ فَإِنَّمَا الدُّنْیَا سَاعَةٌ فَمَا مَضَی فَلَیْسَ تَجِدُ لَهُ سُرُوراً وَلَا حُزْناً وَمَا لَمْ یَأْتِ فَلَیْسَ تَعْرِفُهُ فَاصْبِرْ عَلَی تِلْکَ السَّاعَةِ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا فَکَأَنَّکَ قَدِ اغْتَبَطْتَ؛ بر اطاعت خداوند شکیبا باشید و از معصیت او خودداری کنید،زیرا دنیا ساعتی بیش نیست.آنچه گذشته نه سروری دارد و نه غمی (چرا که از دسترس انسان خارج شده است) و آنچه نیامده نمی‌دانی چگونه است،بنابراین ساعتی را که در آن هستی مراقب باش تا به سادگی از دست ندهی و از آن استفاده کنی به گونه‌ای که مردم بعد از مرگت غبطه تو را بخورند».⁽¹⁾

آن‌گاه در پایان این بخش از نامه دنیا را مخاطب ساخته می‌فرماید:«(ای دنیا) از من دور شو به خدا سوگند من رام تو نخواهم شد تا مرا خوار و ذلیل سازی و زمام اختیارم را به دست تو نخواهم سپرد که به هر جا خواهی ببری»؛ (اعْزُبِی⁽²⁾عَنِّی! فَوَاللّهِ لَا أَذِلُّ لَکِ فَتَسْتَذِلِّینِی،وَ لَا أَسْلَسُ⁽³⁾لَکِ فَتَقُودِینِی).

تا کنون دیده نشده است که دنیا را به این گونه خطاب‌ها مخاطب سازد و او را به محاکمه‌ای شدید فرا خواند و سرانجام این چنین محکومش کند و خویش را از دام او رهایی بخشد.

آری تنها کسی می‌تواند این‌گونه دنیا را به محاکمه کشد و با این خطاب‌های کوبنده مخاطب سازد که دامن از دنیا برچیده باشد و در عین دسترسی به تمام راه‌های دنیا دست رد بر سینه او بزند و به هیچ قیمتی حاضر به تسلیم در برابر آن نباشد.

در ضمن این سخن پاسخی است به آنها که می‌گویند دنیا ما را بر چنین و چنان کاری مجبور ساخت.امام علیه السلام می‌فرماید:تا انسان تسلیم دنیا نشود او خوار و ذلیلش نمی‌کند و تا زمام اختیار خود را به دنیا نسپارد او را به سوی پرتگاه‌های گناه نمی‌کشاند.درست است که دنیا با زرق و برقش به انسان چشمک می‌زند و او را فرا می‌خواند؛ولی هرگز کسی را مجبور به پیروی و تسلیم در برابر خود نمی‌کند درست شبیه آنچه قرآن مجید درباره شیطان می‌گوید: ««وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ» ؛و هنگامی که کار (در صحنه قیامت) تمام می‌شود شیطان می‌گوید:خداوند به شما وعده حق داد؛و من به شما وعده (باطل) دادم، و تخلّف کردم.من بر شما تسلّطی نداشتم،جز اینکه دعوتتان کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید،بنابراین من را سرزنش نکنید؛و خود را سرزنش کنید».⁽¹⁾

نکته: طلاق دادن دنیا

طلاق دادن دنیا

آنچه امام علیه السلام در این بخش از نامه خود درباره محاکمه دنیا بیان فرموده که ای دنیا اگر شخصی دیدنی و قالبی حسی داشتی،حدود خدا را در مورد کسانی که آنها را فریفتی بر تو جاری می‌ساختم،ما را به یاد حدیث پر معنای دیگری می‌اندازد که از امام علیه السلام نقل شده و نشان می‌دهد که در عالم مکاشفه دنیا به صورت زن زیبایی از زیبارویان معروف عرب در مقابل آن حضرت ظاهر شد در حالی که آن حضرت بیل به دست داشته و در نخلستان مشغول کار بوده است.

امام علیه السلام می‌گوید:این زن بسیار زیبا رو به من کرد و گفت:ای پسر ابوطالب آیا

حاضری با من ازدواج کنی که تو را از این بیلی که در دست داری بی‌نیاز کنم و خزاین زمین را به تو نشان دهم و تا زنده‌ای حاکم بر جهان باشی و فرزندان تو هم بعد از تو چنین باشند؟ امام علیه السلام فرمود:تو کیستی که من از خانواده‌ات تو را خواستگاری کنم؟ گفت:من دنیا هستم.گفتم:برگرد همسری جز من برگزین.

سپس همان بیل را به دست گرفتم و این اشعار را انشا کردم:

«لَقَدْ خَابَ مَنْ غَرَّتْهُ دُنْیَا دَنِیَّةٌ وَ مَا هِیَ إِنْ غَرَّتْ قُرُوناً بِنَائِلٍ

أَتَتْنَا عَلَی زِیِّ الْعَزِیزِ بُثَیْنَةَ وَ زِینَتُهَا فِی مِثْلِ تِلْکَ الشَّمَائِلِ

فَقُلْتُ لَهَا غُرِّی سِوَایَ فَإِنَّنِی عَزُوفٌ عَنِ الدُّنْیَا وَلَسْتُ بِجَاهِلٍ

وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا فَإِنَّ مُحَمَّداً أَحَلَّ صَرِیعاً بَیْنَ تِلْکَ الْجَنَادِلِ

وَ هَبْهَا أَتَتْنِی بِالْکُنُوزِ وَ دُرِّهَا وَ أَمْوَالِ قَارُونَ وَ مُلْکِ القَبَائِلِ

أَ لَیْسَ جَمِیعاً لِلْفَنَاءِ مَصِیرُهَا وَ یَطْلُبُ مِنْ خُزَّانِهَا بِالطَّوَائِلِ

فَغُرِّی سِوَایَ إِنَّنِی غَیْرُ رَاغِبٍ بِمَا فِیکِ مِنْ مُلْکٍ وَ عِزٍّ وَ نَائِلٍ

فَقَدْ قَنِعَتْ نَفْسِی بِمَا قَدْ رُزِقْتُهُ فَشَأْنَکِ یَا دُنْیَا وَ أَهْلَ الْغَوَائِلِ

فَإِنِّی أَخَافُ اللّهَ یَوْمَ لِقَائِهِ وَ أَخْشَی عَذَاباً دَائِماً غَیْرَ زَائِلٍ

آن کس که دنیای پست او را فریب دهد گرفتار خسران شود و اگر قرن‌ها انسان را فریب دهد به نتیجه نخواهد رسید.

دنیا به صورت بثَیْنة (دختر زیباروی عرب) به سوی من آمد و خود را با زینت‌های فراوان آراسته بود.

به او گفتم:به سراغ دیگری برو چرا که من از دنیا چشم پوشیدم و نادان نیستم.

مرا با دنیا چکار در حالی که محمّد (پیامبر بزرگ ما) سرانجام در میان سنگ‌ها و خاک‌ها مدفون شد.

به فرض که دنیا گنج‌ها و جواهرات و اموال قارون و حکومت قبایل را برای

من بیاورد.

آیا همه اینها سرانجام فانی نمی‌شود سپس از خازنان آنها حساب‌رسی نمی‌کنند؟

آری دیگری را فریب ده که من به تو علاقه‌ای ندارم.نه به حکومتت و نه به عزّتت و نه به مواهبت.

نفس من به آنچه به او روزی داده شده قانع است،پس ای دنیا به سراغ کسانی رو که حاضرند این بدبختی‌ها را بپذیرند.

من از لقای پروردگار در روز قیامت بیمناکم و از عذاب دایم و غیر زایل او ترسانم».⁽¹⁾

---

بخش ششم

اشاره

وَ ایْمُ اللّهِ-یَمِیناً أَسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیئَةِ اللّهِ-لَأَرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَی الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَیْهِ مَطْعُوماً وَتَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً، وَلَأَدَعَنَّ مُقْلَتِی کَعَیْنِ مَاءٍ،نَضَبَ مَعِینُهَا،مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا.أَتَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْیِهَا فَتَبْرُکَ؟ وَتَشْبَعُ الرَّبِیضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ؟ وَیَأْکُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ! قَرَّتْ إِذاً عَیْنُهُ إِذَا اقْتَدَی بَعْدَ السِّنِینَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِیمَةِ الْهَامِلَةِ،وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِیَّةِ!

ترجمه

به خدا سوگند-سوگندی که تنها مشیت خدا را از آن استثنا می‌کنم-آنچنان نفس خویش را به ریاضت وا می‌دارم که هرگاه به یک قرص نان دست یابد به آن دلخوش شود و به نمک به عنوان خورش قناعت کند و آن‌قدر از چشم‌هایم اشک می‌ریزم که (سرانجام) همچون چشمه‌ای شود که تمام آب خود را بیرون ریخته باشد.آیا همان‌گونه که گوسفندان در بیابان،شکم را از علف‌ها پر می‌کنند و می‌خوابند یا گله‌هایی که در آغل‌ها هستند از علف سیر می‌شوند و استراحت می‌کنند،علی هم باید از زاد و توشه خود سیر شود و به استراحت پردازد؟ در این صورت چشمش روشن باد که پس از سال‌ها عمر به چهارپایان رها شده بی‌شبان و گوسفندانی که آنها را به بیابان برای چرا می‌برند اقتدا کرده است.

شرح و تفسیر: آیا فقط خوردن و خوابیدن؟

آیا فقط خوردن و خوابیدن؟

امام علیه السلام در این بخش از نامه مبارکش در تعقیب بحث‌های گذشته درباره

بی‌اعتنایی به دنیا و زرق و برق آن می‌فرماید:«به خدا سوگند-سوگندی که تنها مشیت خدا را از آن استثنا می‌کنم-آنچنان نفس خویش را به ریاضت وا می‌دارم که هرگاه به یک قرص نان دست یابد به آن دلخوش شود و به نمک به عنوان خورش قناعت کند و آن‌قدر از چشم‌هایم اشک می‌ریزم که (سرانجام) همچون چشمه‌ای شود که تمام آب خود را بیرون ریخته باشد»؛ (وَ ایْمُ اللّهِ⁽¹⁾-یَمِیناً أَسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیئَةِ اللّهِ-لَأَرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً⁽²⁾تَهِشُّ⁽³⁾مَعَهَا إِلَی الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَیْهِ مَطْعُوماً،وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً⁽⁴⁾،وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِی⁽⁵⁾کَعَیْنِ مَاءٍ،نَضَبَ⁽⁶⁾مَعِینُهَا⁽⁷⁾، مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا).

امام علیه السلام در اینجا در مرحله اوّل سوگند یاد می‌کند تا جدّی بودن این مطلب را کاملاً آشکار سازد.و در مرحله دوم ان‌شاءاللّه می‌گوید تا ادب خود را در پیشگاه خدا ظاهر سازد همان‌گونه که مولایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به این امر مأمور بود؛آنجا که خداوند به او دستور می‌دهد: ««وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِکَ غَداً* إِلاّ أَنْ یَشاءَ اللّهُ» ؛و هرگز در مورد کاری نگو:من فردا آن را انجام می‌دهم؛مگر اینکه (بگویی

اگر) خدا بخواهد».⁽¹⁾

در مرحله سوم سخن از ریاضت بسیار شدید و مهمّی در میان می‌آورد که حاکی از اراده نیرومند مولا و سلطه عجیب او بر نفس خویش است.چه ریاضتی از این بالاتر که انسان آن‌قدر گرسنگی را بر خود تحمیل کند که اگر روزی به قرص نان و کمی نمک برسد نفس او شاد گردد که نان و خورش خوبی پیدا کرده است.

در مرحله چهارم از سوز و گداز خویش از خوف خدا و عشق به ذات پاکش خبر می‌دهد که آن‌قدر می‌گرید که اشکی در چشم باقی نمی‌ماند.به یقین این کارِ هرکس نیست و خود آن حضرت در جای دیگری از همین نامه به این حقیقت اشاره فرموده که من می‌دانم شماها به این‌گونه ریاضت‌ها توانایی ندارید؛ولی سعی کنید ورع و تقوا و درست‌کاری را هرگز فراموش نکنید.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که این همه گریه که امام علیه السلام به آن اشاره فرموده است برای چیست؟ به یقین این گریه هم گریه شوق است و هم گریه خوف؛شوق به عالم اعلا و ملکوت آسمان‌ها و قرب پروردگار و عشق به صفات جمال و کمالش و خوف از محروم گشتن از آن نعمت‌های بی‌نظیر و مواهب بی‌مانند است.

مردان خدا همیشه در میان این خوف و رجا و این گریه شوق و گریه ترس به سر می‌بردند،چه رسد به امام علیه السلام که پیشوا و مقتدای همه آنان است.

آن‌گاه در جمله بعد با ادبیاتی دیگر و تشبیهاتی صریح‌تر می‌فرماید:«آیا همان‌گونه که گوسفندان در بیابان،شکم را از علف‌ها پر می‌کنند و می‌خوابند یا گله‌هایی که در آغل‌ها هستند از علف سیر می‌شوند و استراحت می‌کنند،علی هم باید از زاد و توشه خود سیر شود و به استراحت پردازد؟ در این صورت

چشمش روشن باد که پس از سال‌ها عمر به چهارپایان رها شده بی‌شبان و گوسفندانی که آنها را به بیابان برای چرا می‌برند اقتدا کرده است»؛ (أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ⁽¹⁾مِنْ رِعْیِهَا⁽²⁾فَتَبْرُکَ⁽³⁾؟ وَ تَشْبَعُ الرَّبِیضَةُ⁽⁴⁾مِنْ عُشْبِهَا⁽⁵⁾فَتَرْبِضَ؟ وَ یَأْکُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ⁽⁶⁾! قَرَّتْ إِذاً عَیْنُهُ إِذَا اقْتَدَی بَعْدَ السِّنِینَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِیمَةِ الْهَامِلَةِ⁽⁷⁾، وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِیَّةِ ⁽⁸⁾!).

هرچند امام علیه السلام در این عبارات از خودش سخن می‌گوید؛ولی در واقع درسی است که به دنیاپرستان می‌دهد آنهایی که جز عیش و نوش هدفی ندارند و شبیه به گوسفندان و چهارپایانی هستند که کار آنها خوردن و خوابیدن است و چقدر برای انسان ننگ است که از اوج عظمت انسانیّت فرود آید و هم‌طراز حیوانات رها شده در بیابان باشد.و به گفته شاعر:

خواب و خورت ز مرحله عشق دور کرد آنگه رسی به دوست که بی خواب و خور شوی

---

نکته: ریاضت‌های مشروع و نامشروع

ریاضت‌های مشروع و نامشروع

از زمان‌های گذشته مسأله ریاضت در دو شاخه ریاضت جسم و نفس در میان انسان‌ها وجود داشته است.ریاضت جسمانی که همان ورزش‌ها باشد سابقه بسیار طولانی دارد و حتی مسابقات جهانی از یونان قدیم گرفته تا مناطق دیگر چهره بارزی از آن محسوب می‌شود ریاضت نفس نیز که از طریق ترک مشتهیات نفسانی حاصل می‌گردد و روح انسان را تقویت می‌کند،سابقه طولانی دارد که مرتاضان هندی به آن معروفند و حقیقت آن این است که انسان با ترک خواسته‌های نفس می‌تواند به نیروی عظیمی برسد که گاه توان کارهای خارق العاده‌ای پیدا می‌کند.

البته ریاضت‌های نفسانی نیز به دو هدف انجام می‌شده:اهداف مادّی و اهداف معنوی.اهداف مادّی انجام پاره‌ای از کارهای خارق العاده بوده تا از این طریق به منافعی برسند یا اسم و آوازه‌ای پیدا کنند؛ولی هدف معنوی آن همان قرب به خداوند و پاک ساختن روح از رذایل اخلاقی و حاکمیّت بر شهوات و ترک منکرات است.

آنچه امام علیه السلام در این نامه با جمله «إِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الْأَکْبَرِ» و جمله «لَأَرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَی الْقُرْصِ» بیان فرموده به قسم دوم از ریاضت معنوی اشاره دارد.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در ذیل خطبه 220 (خطبه 214 در شرح ابن ابی الحدید) بحث مشروحی درباره ریاضت نفس و اقسام آن بیان کرده و درباره تأثیر گرسنگی در صفای نفس سخن گفته است.سپس کلماتی از فلاسفه و حکما درباره مکاشفاتی که از ریاضت حاصل می‌شود بیان نموده و از اشعار شعرا نیز در این زمینه شواهدی آورده است.

در احادیث مختلفی از امیرمؤمنان علی علیه السلام به همین مسأله اشاره شده،از جمله در حدیثی در غررالحکم آمده است:

«مَنِ اسْتَدامَ رِیاضَةَ نَفْسِهِ انْتَفَعَ؛ کسی که پیوسته نفس خویش را ریاضت دهد (از اشراقات الهیه) بهره‌مند خواهد شد».⁽¹⁾و در حدیث دیگری در همان کتاب می‌فرماید:

«الشریعة ریاضة النفس؛ شریعت اسلام ریاضت نفس است».⁽²⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که یکی از وصیّت‌های خضر نبی به حضرت موسی علیهما السلام این بود:

«رَضِّ نَفْسَکَ عَلَی الصَّبْرِ تَخْلُص مِنَ الْإثْمِ؛ نفس خویش را با شکیبایی ریاضت ده تا از گناه نجات یابی».⁽³⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:

«جَوِّعُوا بُطُونَکُمْ وَأظْمَئُوا أکْبادَکُمْ وأعِرُوا أجْسادَکُمْ وَطَهِّرُوا قُلُوبَکُمْ عَساکُمْ أَنْ تُجاوِزُوا الْمَلَأَ الأَعْلی؛ شکم‌های خود را گرسنگی دهید و جگرهای خود را تشنگی و بدن‌ها را (از لباس‌های پر زرق و برق) برهنه کنید و دل‌هایتان را پاک سازید تا از فرشتگان فراتر روید».⁽⁴⁾

ولی گاه گروهی به عنوان ریاضت نفس،راه افراط و خطا را پیموده،مرتکب ریاضت‌های بسیار شاق و گاه خطرناک و نامشروع شده‌اند که نمونه‌های آن در احیاء العلوم غزالی و سایر کتب صوفیه فراوان دیده می‌شود.

از جمله نقل است که«شبلی»سردابه‌ای داشت که در آنجا می‌رفت و یک بغل چوب با خود می‌برد و هرگاه غفلتی به دل او در می‌آمد،خویشتن را بدان چوب‌ها می‌زد و گاه بود که همه چوب‌ها می‌شکست.او دست و پای خود را بر دیوار می‌کوبید.⁽⁵⁾

در حالات«شیخ ابو سعید»از صوفیان معروف آمده است که در جوانی شب‌ها پس از آنکه اهل خانه به خواب می‌رفتند آهسته برمی‌خاست و به مسجد می‌آمد.در گوشه مسجد چاه آبی بود.طنابی را به وسط چوبی بسته و سر دیگر طناب را به پای خود می‌بست سپس چوب را روی دهانه چاه می‌گذاشت و خود را تا نزدیکی طلوع صبح در چاه معلق می‌ساخت و قرآن می‌خواند.⁽¹⁾

درباره«ابوبکر شبلی»آمده است:در آغازی که مشغول به ریاضت شد سال‌های دراز،شب‌ها نمک در چشم می‌پاشید تا به خواب نرود.⁽²⁾و امثال این کارها که در آثار صوفیه فراوان است.

این‌گونه ریاضت‌های خطرناک و آنچه مایه رسوایی و آبروریزی است از نظر اسلام نامشروع است و باید به شدت از آن پرهیز کرد.در میان مرتاضان هند و بعضی از صوفیه،این گونه ریاضت‌های نامشروع دیده می‌شود که اسلام با آن موافق نیست.بهترین ریاضت،پرهیز از هرگونه گناه و سپس بعضی از مشتهیات نفسانی از مباحات است که در زندگانی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام و اصحاب و یاران آنها دیده می‌شود که گاه لباس خشن می‌پوشیدند و به غذاهای بسیار ساده قناعت می‌کردند،مقدار قابل ملاحظه‌ای از شب را بیدار می‌ماندند و به عبادت پرودگار می‌پرداختند و این ریاضت‌ها نوری بر نورانیّت آنها می‌افزود.

در خطبه 209 نهج‌البلاغه داستان افراط و تفریط دو برادر به نام علاء بن زیاد و عاصم بن زیاد را خواندیم که یکی بسیار زندگی مرفهی داشت و دیگری به کلی دست از کار کشیده و در گوشه‌ای از خانه مشغول عبادت بود و امام علیه السلام به

هر دو ایراد فرمود.شرح این مطلب را در جلد هشتم همین کتاب،صفحه 125 به بعد مطالعه فرمایید.

کوتاه سخن اینکه مسأله ریاضت شرعیّه هم در نهج‌البلاغه و هم در روایات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام فراوان آمده است و به یقین آثار مثبتی در روحانیّت و نورانیّت دارد؛ولی چنان نیست که به همه توصیه شده باشد.به همین دلیل در آیاتی از قرآن مجید و روایات متعدّدی دیده می‌شود که به عموم، اجازه داده شده از لذّات حلال بهره‌مند گردند و ضمن بهره‌گیری از این نعمت‌ها خدا را سپاس گویند: ««یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ» ؛ای پیامبران! از غذاهای پاکیزه بخورید و عمل صالح انجام دهید، که من به آنچه انجام می‌دهید دانا هستم».⁽¹⁾

---

بخش هفتم

اشاره

طُوبَی لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَی رَبِّهَا فَرْضَهَا،وَعَرَکَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا،وَهَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَهَا،حَتَّی إِذَا غَلَبَ الْکَرَی عَلَیْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا،وَتَوَسَّدَتْ کَفَّهَا، فِی مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ،وَتَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ، وَهَمْهَمَتْ بِذِکْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ،وَتَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ، «أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».فَاتَّقِ اللّهَ یَا ابْنَ حُنَیْفٍ، وَلْتَکْفُفْ أَقْرَاصُکَ،لِیَکُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُکَ.

ترجمه

خوشا به حال آن کس که وظیفه واجب خود را در برابر پروردگارش انجام داده و مشکلات را با تحمل از میان برداشته و خواب را در (بخشی از) شب کنار گذارده و آن‌گاه که بر او غلبه کند،روی زمین دراز کشد و کف دست را بالش خود کند (و مختصری استراحت نماید).(این انسان) در زمره گروهی باشد که (این اوصاف را دارند:) خوف معاد خواب را از چشم‌هایشان ربوده و پهلوهایشان برای استراحت در خوابگاهشان قرار نگرفته و همواره لب‌هایشان آهسته به ذکر پروردگارشان مشغول است،بر اثر استغفارهای طولانی گناهانشان از میان رفته است.«آنها حزب خدا هستند،آگاه باشید که حزب اللّه رستگارانند»،بنابراین ای پسر حنیف از خدا بترس و باید همان قرص‌های نان تو،تو را از غیر آن (و شرکت در میهمانی‌های اشرافی) باز دارد تا سبب خلاصی تو از آتش دوزخ گردد.

شرح و تفسیر: ای فرماندار! از شرکت در میهمانی‌های اشرافی بپرهیز!

ای فرماندار! از شرکت در میهمانی‌های اشرافی بپرهیز!

امام علیه السلام در هفتمین و آخرین بخش از این نامه پر معنا توصیف بلیغی درباره انسان‌های کامل و به تعبیر دیگر«حزب اللّه»دارد،حضرت سه عمل و چهار صفت را برای آنها بیان می‌کند و می‌فرماید:«خوشا به حال آن کس که وظیفه واجب خود را در برابر پروردگارش انجام داده و مشکلات را با تحمل از میان برداشته و خواب را در (بخشی از) شب کنار گذارده و آن‌گاه که بر او غلبه کند روی زمین دراز کشد و کف دست را بالش خود کند (و مختصری استراحت نماید)»؛ (طُوبَی⁽¹⁾لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَی رَبِّهَا فَرْضَهَا،وَ عَرَکَتْ⁽²⁾بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا⁽³⁾وَ هَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَهَا⁽⁴⁾،حَتَّی إِذَا غَلَبَ الْکَرَی⁽⁵⁾عَلَیْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ⁽⁶⁾کَفَّهَا).

اشاره به اینکه کسانی محبوب درگاه پروردگار هستند که به هنگام روز به انجام فرایض و تکالیف فردی و اجتماعی می‌پردازند و به هنگام شب با خدای خود خلوت می‌کنند و به در خانه او می‌روند و به راز و نیاز و مناجات می‌پردازند و هنگامی که خواب بر آنها غلبه می‌کند به استراحت مختصری قناعت می‌کنند آن هم نه در رختخواب‌های گران قیمت و بر بالش‌های نرم،بلکه بر زمین دراز می‌کشند و دست را بالش خود قرار می‌دهند.

اشاره به اینکه عابد کسی نیست که شب و روز در گوشه‌ای مشغول عبادت باشد.عابد کسی است که به هنگام روز به ادای فرایض فردی و اجتماعی می‌پردازد و شب هنگام به در خانه خدا می‌رود همان‌گونه که در حدیثی از امام سجاد علیه السلام آمده است که:

«مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللّهُ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ؛ کسی که عمل به واجبات الهی کند عابدترین مردم است».⁽¹⁾

همین معنا به صورت جامع‌تری در کلام پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ مَنْ لَقِیَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ بِهِنَّ فَهُوَ مِنْ أَفْضَلِ النَّاسِ مَنْ أَتَی اللّهَ بِمَا افْتَرَضَ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ وَمَنْ وَرِعَ عَنْ مَحَارِمِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ مِنْ أَوْرَعِ النَّاسِ وَمَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَی النَّاسِ؛ پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب به امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:یا علی کسی که خدا را در قیامت ملاقات کند در حالی که این سه کار را انجام داده باشد با فضیلت‌ترین مردم است:کسی که در صحنه محشر وارد شود در حالی که واجبات خود را انجام داده باشد عابدترین مردم است و کسی که از محرمات الهی بپرهیزد با تقواترین مردم است و کسی که به آنچه خدا به او داده است قانع باشد توانگرترین مردم است».⁽²⁾

جمله «افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ کَفَّهَا» اشاره به نهایت قناعت آنهاست که آنها انتظار ندارند در بسترهای نرم و راحت آسوده بخوابند؛به علاوه چنین بسترهایی کمتر به انسان اجازه می‌دهد که سحرگاهان از خواب برخیزد و رو به درگاه خدا آورد.

آن‌گاه در ادامه این سخن می‌افزاید:«(این انسان) در زمره گروهی باشد که (این اوصاف را دارند:) خوف معاد خواب را از چشم‌هایشان ربوده و پهلوهایشان برای استراحت در خوابگاهشان قرار نگرفته و همواره لب‌هایشان

آهسته به ذکر پروردگارشان مشغول است،بر اثر استغفارهای طولانی گناهانشان از میان رفته است»؛ (فِی مَعْشَرٍ أَسْهَرَ⁽¹⁾عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ،وَ تَجَافَتْ⁽²⁾عَنْ مَضَاجِعِهِمْ⁽³⁾جُنُوبُهُمْ،وَ هَمْهَمَتْ⁽⁴⁾بِذِکْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ،وَ تَقَشَّعَتْ⁽⁵⁾بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ).

این تعبیرات در واقع برگرفته از قرآن مجید است آنجاکه در اوصاف مؤمنان واقعی می‌فرماید: ««تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ» ؛پهلوهایشان از بسترها دور می‌شود (و شبانگاه به پا می‌خیزند و رو به درگاه خدا می‌آورند) و پروردگار خود را با بیم و امید می‌خوانند و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند».⁽⁶⁾

در جای دیگر می‌فرماید: ««کانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ* وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» ؛آنها کمی از شب را می‌خوابیدند*و در سحرگاهان استغفار می‌کردند».⁽⁷⁾

در ادامه این سخن با استفاده از آیه‌ای از قرآن مجید این افراد را به عنوان حزب اللّه معرفی کرده می‌فرماید:«آنها«حزب اللّه»اند؛بدانید«حزب اللّه»پیروزان و رستگارانند»؛ «أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلَآ إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».⁽⁸⁾

سرانجام،امام علیه السلام نامه پربار و آموزنده خود را با این جمله که خطاب به

عثمان بن حنیف و هدف همه انسان‌های طالب سعادت است پایان داده می‌فرماید:«بنابراین ای پسر حنیف از خدا بترس و باید همان قرص‌های نان تو، تو را از غیر آن (و شرکت در میهمانی‌های اشرافی) باز دارد تا سبب خلاصی تو از آتش دوزخ گردد»؛ (فَاتَّقِ اللّهَ یَا ابْنَ حُنَیْفٍ،وَ لْتَکْفُفْ⁽¹⁾أَقْرَاصُکَ،لِیَکُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُکَ).

زیرا آلوده آن گونه میهمانی‌ها و سفره‌ها شدن که گرسنگان هرگز به آن راه ندارند و مدعوین آن تنها اشراف و ثروتمندانند و غالباً آلوده به مال حرام،تو را از یاد خدا و قیامت و از یاد محرومان دور می‌سازد و بار سنگین گناه را بر دوش تو می‌نهد و سبب گرفتاری تو در قیامت می‌شود.

در تاریخ مروج الذهب آمده است که روزی«شریک بن عبد اللّه»بر«مهدی عباسی»وارد شد.مهدی به او گفت:باید یکی از سه کار را بپذیری! شریک سؤال کرد:آن سه کار چیست؟ گفت:یا باید منصب قضاوت را از طرف من بپذیری یا به فرزندانم تعلیم دهی و حدیث بیاموزی و یا لا اقل یک وعده غذا مهمان من باشی.شریک فکری کرد و گفت:از همه ساده‌تر یک وعده میهمان بودن است.

مهدی عباسی او را نزد خود نگه داشت و به آشپز خود دستور داد که انواعی از غذاهای لذیذ مغز که با شکر مخصوص و عسل تهیّه می‌شد برای او فراهم سازد.

هنگامی که شریک آن غذای چرب و شیرین را خورد سرآشپز خلیفه گفت این پیرمرد بعد از این غذا روی سعادت نخواهد دید.فضل بن ربیع (وزیر مهدی) گفت:اتفاقاً همین‌گونه شد؛شریک بعد از این داستان،هم تعلیم اولاد خلیفه را به عهده گرفت و هم منصب قضا را پذیرفت و جالب اینکه روزی شریک با مسئول پرداخت امور مالی گفت‌وگو کرد و از کمبود حقوق خود شکایت داشت.مسئول

امور مالی گفت:مگر خیال می‌کنی به ما مال التجاره‌ای فروختی که این گونه طلب‌کاری می‌کنی؟ شریک گفت:آری به خدا سوگند از مال التجاره گران‌بهاتر به شما فروختم من دینم را به شما فروختم.⁽¹⁾

آری ممکن است لقمه چرب و لذیذ حرام،آثار عجیبی در انسان بگذارد.اگر شریک عاقلانه با این مسأله برخورد می‌کرد و تنها تعلیم فرزندان خلیفه را بر عهده می‌گرفت،ای بسا ممکن بود آنها را به حقیقت اسلام آشنا سازد و از ظلم و ستم آنها در آینده بکاهد.

نکته‌ها

1-زهد در عین بهره‌گیری از مواهب الهی

با مطالعه دقیق این نامه پرسش پیش می‌آید که آیا استفاده کردن از سفره‌های رنگین و نعمت‌های گوناگون الهی از دیدگاه اسلام ممنوع است یا مجاز و آیا میان زهد اسلامی و بهره‌گیری از مواهب پروردگار تضادی وجود دارد؟ سخن در این زمینه بسیار است.فشرده و عصاره آن را می‌توان چنین بیان کرد:

روایات زیادی داریم که تشویق به زهد می‌کند و می‌گوید:

«الزَّهادَةُ فِی الدُّنْیا لَیْسَتْ بِتَحْریمِ الْحَلالِ وَلا إزالَةِ الْمالِ وَلکِنَّ الزَّهادَةَ فِی الدُّنْیا أنْ لا تَکُونَ بِما فی یَدَیْکَ أوْثَقُ مِمَّا فِی یَدِ اللّهِ؛ زهد در دنیا به این نیست که حلال را بر خود حرام کنی و اموال خویش را ضایع گردانی؛ولی زهد در دنیا این است که به آنچه داری بیش از آنچه نزد خداست دلبسته نباشی».⁽²⁾

در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده است:

«الزَّهَادَةُ قِصَرُ الْأَمَلِ

وَالشُّکْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَالتَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِم؛ زهد،کوتاه کردن دامنه آرزوها و شکر هنگام برخورداری از نعمت‌ها و پرهیزکاری در برابر حرام‌هاست».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ لَایُحَاسِبُ اللّهُ عَلَیْهَا الْمُؤْمِنَ طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَزَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعَاوِنُهُ وَتُحْصِنُ فَرْجَهُ؛ سه چیز است که خداوند روز قیامت مؤمن را بر آن محاسبه نمی‌کند:غذایی که آن را می‌خورد و لباسی که می‌پوشد و همسر صالحی که او را کمک می‌کند و از آلودگی به گناه حفظ می‌نماید».⁽²⁾

از این روایت معلوم می‌شود که استفاده از این مواهب منافاتی با زهد ندارد و همچنین آیات و روایات دیگر که ذکر همه آنها در خور کتابی مستقل است.

اما در برابر اینها،در روایاتی می‌خوانیم که توصیه به ترک لذات دنیا شده و ترک استفاده مشروع از مواهب گسترده الهی نیز نیکو شمرده شده است.از جمله:

در حدیث معروفی می‌خوانیم که علی علیه السلام در شب شهادت خود بعد از آنکه به نان و نمک افطار کرد و از آنچه غیر از آن در سفره بود صرف نظر فرمود، خطاب به دخترش چنین گفت:

«یَا بُنَیَّة مَا مِنْ رَجُلٍ طَابَ مَطْعَمُهُ وَمَشْرَبُهُ وَمَلْبَسُهُ إِلَّا طَالَ وُقُوفُهُ بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛ دخترم هیچ‌کس نیست که از طعام خوب و نوشیدنی گوارا و لباس نیکو استفاده کند مگر اینکه روز قیامت در پیشگاه خداوند عزّوجلّ مدت زیادی برای حساب باید بایستد».⁽³⁾

در حدیث دیگری که در کنز العمال از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده،آمده

است:

«فِی حَلالِها حِسابٌ وفِی حَرامِها عِقابٌ،فَدَعِ الْحَلالَ لِطُولِ الْحِسابِ وَ دَعِ الْحَرامَ لِطُولِ الْعَذابِ؛ در حلال دنیا حساب و در حرامش عقاب است،بنابراین از پاره‌ای از حلال‌ها به موجب طول حساب صرف نظر کنید و از حرام به سبب طول عذاب چشم بپوشید».⁽¹⁾

به نظر می‌رسد جمع میان این آیات و روایات به یکی از طرق زیر است:

1.استفاده از مواهب الهی حکمی است عام و روی آوردن به زهد حکمی است برای خواص.

2.روایات زهد برای این است که روی آیات و روایات بهره‌گیری از نعمت‌های مادّی تأثیر بگذارد و از افراط و فرو رفتن در آن بکاهد؛مبادا مردم غرق در لذات شوند و راه افراط را بپویند.

3.پیشوایان دین و اسوه‌ها و قدوه‌ها باید زندگی خود را همچون زندگی ضعفای امّت قرار دهند تا سختی معیشت،زیاد آنها را آزار ندهد.

4.پوییدن راه زهد آرامش روحی به همه حتی غیر پیشوایان می‌دهد،چرا که غرق ناز و نعمت بودن در حالی که دیگران در زحمتند روح را آزار می‌دهد و از نظر عاطفی ناپسند است.

5.با توجّه به اینکه حلال حساب دارد،گروهی زندگی ساده را بر زندگی مرفه ترجیح می‌دهند تا طول وقوف در عرصه قیامت برای حساب نداشته باشند.

درباره حقیقت زهد و جمع میان این دستور اسلامی و برخورداری از مواهب الهی که در آیات و روایات به آن اشاره شده است،در ذیل خطبه 81،جلد سوم همین کتاب نیز بحث‌هایی آمده است.همچنین می‌توانید به کتاب دائرة المعارف فقه مقارن ،جلد دوم،«بحث زهد و شکوفایی اقتصادی»مراجعه کنید.

6.افزون بر همه گرایش به زهد و چشم‌پوشی از پاره‌ای لذات مادّی یکی از

عوامل پرورش روح و تزکیه نفوس است،همان‌گونه که در بحث ریاضت نفس در شرح همین نامه آمده است.

2-حزب اللّه کیانند؟

آنچه امام علیه السلام در پایان این نامه درباره حزب اللّه بیان فرموده برگرفته از آیات قرآن مجید است.

این تعبیر در دو آیه از قرآن مجید آمده نخست در آیه 56 سوره مائده است که می‌فرماید: ««وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ» ؛ و کسانی که ولایت خدا و پیامبر او و افراد با ایمان⁽¹⁾را بپذیرند (پیروزند؛) زیرا حزب خدا (گروه خداپرستان) پیروزند».

در این آیه پذیرش ولایت الهی و اولیای الهی از اوصاف حزب اللّه شمرده شده است.

در آیه 22 سوره مجادله نیز می‌فرماید: ««لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛هیچ قومی را که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند نمی‌یابی که با دشمنان خدا و پیامبرش دوستی کنند،هرچند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندانشان باشند؛آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه دل‌هایشان نوشته و با روحی از ناحیه خود آنها را تأیید فرموده،و آنها را در باغ‌هایی بهشتی وارد می‌کند که نهرها از پای درختانش جاری است.جاودانه در آن می‌مانند؛خدا

از آنها خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند؛آنها«حزب اللّه»اند؛بدانید «حزب اللّه»پیروزان و رستگارانند».

در آیه نخست همان‌گونه که اشاره شد حزب اللّه به عنوان ولایت پذیری خدا و اولیای الهی وصف شده‌اند و در این آیه با وصف«بَغْض فی اللّه»و عداوت با دشمنان حق معرفی شده‌اند.از مجموع این دو آیه،مسأله«حُبّ فی اللّه»و«بُغْض فی اللّه»به عنوان اوصاف آنها استفاده می‌شود.آنچه امام علیه السلام در این نامه آورده که حزب اللّه را به عنوان سحرخیزان و شب زنده‌داران و عابدان و زاهدان معرفی کرده در واقع با آنچه در قرآن آمده است لازم و ملزوم یکدیگرند.

---

46- خطاب به بعضی از فرماندارانش

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه‌های امام علیه السلام

خطاب به بعضی از فرماندارانش است⁽¹⁾

در اینکه مخاطب این نامه کیست بسیاری از شارحان به اجمال از آن گذشته اند؛ ولی صاحب کتاب مصادر نهج البلاغه مخاطب را مالک اشتر می داند و در کتاب تمام نهج البلاغه نیز همین گونه ذکر شده است. صاحب مصادر می افزاید: هنگامی که علی علی از صفین بازگشت مالک را به منطقه حکومتش به «جزیره» (طبق گفته معجم البلدان، مناطقی از عراق است که در میان دو رود دجله و فرات واقع شده است) فرستاد و هنگامی که مسأله حکمت پایان یافت و اوضاع مصر دگرگون شد علی علیه السلام به مالک اشتر دستور داد که به

جای محمد بن ابی بکر به مصر رود و این نامه را برای او نوشت و فرمود: این کار تنها از تو ساخته است و عهدنامه معروفش را که در پنجاه و سومین نامه خواهد آمد به او داد.

از کسانی که این نامه را پیش از سید رضی نقل کرده اند: ابراهیم بن هلال ثقفی در کتاب الغارات، بلاذری در انساب الاشراف و طبری در تاریخ خود در حوادث سال ۳۸ است و از کسانی که بعد از سید رضی به آن اشاره کرده اند ابن اثیر در کتاب کامل خود است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۷۶).

نامه در یک نگاه

این نامه در واقع دستور العملی است به یکی از کارگزاران حکومت آن

حضرت که در جمله‌های کوتاه و پر معنا او را مخاطب ساخته و آماده انجام وظیفه می‌کند.این نامه از سه بخش تشکیل شده است:

امام علیه السلام در بخش اوّل به مقام والا و شخصیّت برجسته کارگزارِ خود اشاره می‌کند تا او را برای پذیرش این مأموریت مهم آماده کند.

در بخش دوم به فروتنی در برابر رعیّت و خوش‌رویی و ملایمت با مردم و مدارا و سعه صدر توصیه می‌کند.

در بخش سوم عدالت و مساوات در میان مردم را حتی در اشاره و نگاه و تحیّت و تعارفات معمولی به او گوشزد می‌فرماید مبادا زورمندان،طمع در تبعیض کنند و ضعیفان از عدالت مأیوس شوند.

از جمله کسانی که مخاطب در این نامه را مالک اشتر ذکر کرده‌اند مرحوم شیخ مفید در امالی صفحه 79 و طبری مورخ معروف در تاریخ خود جلد 4، صفحه 71 در حوادث سال 38 است.

---

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی إِقَامَةِ الدِّینِ،وَأَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِیمِ، وَأَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ الثَّغْرِ الْمَخُوفِ.فَاسْتَعِنْ بِاللّهِ عَلَی مَا أَهَمَّکَ،وَاخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّینِ،وَارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ،وَاعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لَاتُغْنِی عَنْکَ إِلَّا الشِّدَّةُ،وَاخْفِضْ لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَکَ،وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ،وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ،وَآسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَةِ وَالنَّظْرَةِ وَالْإِشَارَةِ وَالتَّحِیَّةِ،حَتَّی لَایَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ،وَلَا یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ،وَالسَّلَامُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) به یقین تو از کسانی هستی که من برای برپا داشتن دین از آنها کمک می‌گیرم و سرکشی و تکبر گنهکاران را به‌وسیله آنان درهم می‌شکنم و گلوگاه‌های خطرناک را به کمک آنها حفظ می‌کنم،بنابراین از خداوند در اموری که برای تو مهم است یاری بجوی.سخت‌گیری و شدت عمل را با نرمش در آمیز.مادام که مدارا کردن بهتر است مدارا کن؛اما در آنجا که جز شدت عمل تو را بی‌نیاز نمی‌کند تصمیم به شدت بگیر.پر و بالت را برای مردم بگستران (و تواضع کن) و با چهره گشاده با آنان روبه‌رو شو و در برابر آنان نرم‌خو و ملایم باش و مساوات را در میان آنها حتی در مشاهده و نگاه‌کردن با گوشه چشم و اشاره کردن و تحیت و تعارفات رعایت کن تا زورمندان در نقض عدالت به نفع خودشان طمع نورزند و ضعیفان از عدالت تو مأیوس نشوند.

و السلام.

شرح و تفسیر: با مردم مدارا کن!

با مردم مدارا کن!

همان گونه که در ذکر سند نامه اشاره شد،مخاطب در این نامه ظاهرا مالک اشتر است و تعبیرات امام علیه السلام در مقام ستودن او نیز تناسب با شخصیتی همچون مالک دارد،هرچند بسیاری از شارحان نهج‌البلاغه ذکری از مخاطب این نامه نکرده و به اجمال از آن گذشته‌اند.

امام علیه السلام در بخش اوّل این نامه اوصاف برجسته‌ای برای این کارگزار ذکر می‌کند تا او را به اعتماد به نفس و قوت و قدرت در برابر مشکلات تشویق نماید.می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) به یقین تو از کسانی هستی که من برای برپا داشتن دین از آنها کمک می‌گیرم و سرکشی و تکبر گنهکاران را به‌وسیله آنان درهم می‌شکنم و گلوگاه‌های خطرناک را به کمک آنها حفظ می‌کنم»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ⁽¹⁾بِهِ عَلَی إِقَامَةِ الدِّینِ،وَ أَقْمَعُ⁽²⁾بِهِ نَخْوَةَ⁽³⁾الْأَثِیمِ،وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ⁽⁴⁾الثَّغْرِ⁽⁵⁾الْمَخُوفِ).

این تعبیرات نشان می‌دهد که امام علیه السلام گروهی از افراد شجاع و دلیر و صاحب معرفت را انتخاب کرده بود که در این امور سه گانه یعنی اقامه ارکان دین،درهم کوبیدن سرکشان تبه‌کار و حفظ مرزهای خطرناک از آنان کمک می‌گرفته و مخاطب این نامه یعنی مالک اشتر یکی از آنها بوده است.

گویا امام علیه السلام می‌خواهد بفرماید:اگر مأموریتی را که به تو برای تدبیر امور

مصر و اقامه احکام دینی در آنجا و جلوگیری از ظالمان و سرکشان و حفظ ثغور آنجا در برابر تهدیدهای لشکر شام و طرفداران معاویه سپرده‌ام به موجب شایستگی‌هایی است که در این امور از تو سراغ دارم و به راستی مالک اشتر همین‌گونه بود که امام علیه السلام او را در این جمله‌های کوتاه و پرمعنا ستوده است.

حوادثی که در زندگی مالک اشتر واقع شد و در تواریخ آمده است گواه زنده این معناست.

از جمله زمانی که علی علیه السلام می‌خواست با شورشیان جمل بجنگد عمار یاسر را به کوفه فرستاد تا مردم را برای پیوستن به لشکر علی علیه السلام بسیج کند.راوی می‌گوید:من در مسجد کوفه بودم.عمار مردم را بسیج می‌کرد و می‌گفت بروید ولی ابوموسی اشعری روی منبر ایستاده بود و می‌گفت نروید (و مردم سرگردان بودند) ناگهان غلامان ابو موسی دوان دوان به سراغ او آمدند و گفتند:مالک اشتر وارد قصر شد و ما را زد و بیرون کرد.ابو موسی که نام اشتر را شنید از منبر فرود آمد و به سرعت به‌سوی قصر دارالاماره رفت و وارد قصر شد.اشتر به سراغ او آمد و گفت:بیرون آی خدا جانت را بیرون آورد.تو از کسانی هستی که از قدیم جزو منافقان بودی.ابوموسی تقاضا کرد و گفت:امشب را به من مهلت بده.مالک گفت:تا اوّل شب مهلت داری؛ولی شب در آنجا نمان.مردم ریختند و می‌خواستند اموال ابوموسی را غارت کنند اشتر آنها را نهی کرد.⁽¹⁾

نیز در تاریخ آمده است:هنگامی که علی علیه السلام در مسیر خود به سوی میدان صفین به سرزمین رقّه رسید و می‌بایست آن حضرت و اصحابش از روی نهر عبور کنند.مردم آنجا (که گویا علاقه خاصّی به معاویه داشتند) حاضر نشدند که پلی برای حضرت و لشکریانش بسازند.حضرت تصمیم گرفت از روی پل

مَنبِج⁽¹⁾(که نسبتاً دوردست بود) عبور کند.اشتر به مردم آنجا گفت:به خدا سوگند اگر امیرمؤمنان از روی این پل بگذرد و شما پل خوبی در اینجا برای او نسازید شمشیر را در میان شما می‌کشم مردانتان را می‌کشم و زمینتان را ویران می‌سازم و اموالتان را می‌گیرم.آنها به یکدیگر نگاه کردند و گفتند:این اشتر است به این قسم وفا خواهد کرد.برخیزید و پلی بسازید.پل ساخته شد.تمام لشکر عبور کردند و اشتر آخرین کسی بود که از آنجا عبور کرد.

به هر حال امام علیه السلام به دنبال این سخن،دستورات مهمی را به مالک در زمینه رفتار با مردم می‌دهد نخست می‌فرماید:«بنابراین از خداوند در اموری که برای تو مهم است یاری بجوی»؛ (فَاسْتَعِنْ بِاللّهِ عَلَی مَا أَهَمَّکَ).

اشاره به اینکه خمیرمایه همه موفقیّت‌ها تکیه بر ذات پاک خدا و یاری جستن از اوست.

در دستور دوم می‌فرماید:«سخت‌گیری و شدت عمل را با نرمش در آمیز»؛ (وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ⁽²⁾مِنَ اللِّینِ).

اشاره به اینکه کشورداری و اصولا هیچ برنامه اجتماعی و شخصی را نمی‌توان با شدت عمل و عُنف به سامان رسانید،بلکه باید نرمش و شدت با هم آمیخته شود که اگر تنها برنامه‌های شدید و سخت‌گیرانه باشد موجب تنفر و گاه کینه و عداوت می‌گردد و کار به جایی نمی‌رسد و اگر تمام،نرمش و ملایمت باشد بسیاری از افراد کار خود را جدّی نمی‌گیرند و موجب سستی و فشَل می‌شود.این همان چیزی است که در برنامه انبیا تحت عنوان«مُبَشِّراً وَ نَذیراً» آمده است و خداوند عالم در عین اینکه در جای عفو و رحمت ارحم الراحمین

است،به هنگام مجازات اشد المعاقبین است.

در دستور سوم برای اینکه معلوم شود اصل،رِفق است یا شدّت می‌فرماید:

«مادام که مدارا کردن بهتر است مدارا کن؛اما در آنجا که جز شدت عمل تو را بی‌نیاز نمی‌کند تصمیم به شدّت بگیر»؛ (وَ ارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ،وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لَا تُغْنِی عَنْکَ إِلَّا الشِّدَّةُ).

به این ترتیب اصل و اساس در مناسبات میان حاکمیّت و مردم،بلکه در تمام مدیریت‌ها رفق و مداراست؛ولی اگر کسانی از مدارا کردن مدیر خواستند سوء استفاده کنند،جز برخورد شدید چیز دیگری کارساز نیست.

در روایتی معتبر می‌خوانیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«إِنَّ الرِّفْقَ لَمْ یُوضَعْ عَلَی شَیْءٍ إِلَّا زَانَهُ وَ لَا نُزِعَ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا شَانَهُ؛ رفق و مدارا بر هیچ‌چیز گذارده نمی‌شود مگر اینکه آن را زینت می‌بخشد و از چیزی برگرفته نمی‌شود مگر اینکه آن را زشت و بدنما می‌کند».⁽¹⁾چو پرخاش بینی تحمل بیار

امروز هم مشاهده می‌کنیم که بهترین راه برای مبارزه با مفاسد اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر استفاده از برخوردهای محبّت‌آمیز و منطق توأم با ادب و مداراست که اکثریت افراد از این طریق رام می‌شوند؛ولی گروه اندکی هستند که جز با شدت عمل دست از اعمال خلاف برنمی‌دارند.

در چهارمین،پنجمین و ششمین دستور می‌فرماید:«پر و بالت را برای مردم بگستران (و تواضع کن) و با چهره گشاده با آنان روبه‌رو شو و در برابر آنان نرم‌خو و ملایم باش»؛ (وَ اخْفِضْ لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَکَ،وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ،وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ).

این تعبیرات در واقع برگرفته از آیات شریفه قرآن است؛در یک جا خطاب به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: ««وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ؛و پر و بال (عطوفت) خود را برای مؤمنین فرود آر».⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید: ««فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ» ؛به سبب رحمت الهی،در برابر مؤمنان،نرم و مهربان شدی».⁽²⁾

در هفتمین و آخرین توصیه می‌فرماید:«و مساوات را در میان آنها حتی در مشاهده و نگاه‌کردن با گوشه چشم و اشاره کردن و تحیّت و تعارفات رعایت کن تا زورمندان در نقض عدالت به نفع خودشان طمع نورزند و ضعیفان از عدالت تو مأیوس نشوند.والسّلام»؛ (وَ آسِ⁽³⁾بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِیَّةِ،حَتَّی لَا یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ⁽⁴⁾،وَ لَا یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ، وَ السَّلَامُ).

این دستور که هم در مورد زمامداران و مدیران جامعه آمده و هم در کتاب القضاء در وظایف قضات دیده می‌شود دستوری است شاید منحصراً در اسلام که قاضی یا فرماندار و زمامدار به هنگامی که ارباب رجوع نزد او می‌آیند،همه را با یک چشم بنگرد؛اگر احترام می‌کند و برمی‌خیزد،برای همه برخیزد اگر تحیّت می‌گوید و پاسخ سلام را به نحو اکمل ادا می‌کند،با همه چنین باشد و حتی نباید به بعضی با تمام چشم نگاه کند و بعضی دیگر با گوشه چشم.این امر سبب می‌شود که همه حساب خود را بکنند و بدانند جایی که در این امور ساده مساوات و عدالت رعایت می‌گردد نباید انتظار داشت در امور مهم تبعیض واقع شود.

47- به امام حسن و امام حسین علیهما السلام است،هنگامی که ابن ملجم-که لعنت خدا بر او باد-به آن حضرت ضربه زد

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام لَمّا ضَرَبَهُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللّهُ

از وصایای امام علیه السلام

به امام حسن و امام حسین علیهما السلام است،هنگامی که ابن ملجم-که لعنت خدا بر او باد-به آن حضرت ضربه زد.⁽¹⁾

این وصیت نامه را گروه زیادی پیش از سید رضی از آن حضرت نقل کرده اند؛ از جمله ابومخنف لوط بن یحیی مطابق نقل مقاتل الطالبین) و ابو حاتم سجستانی در کتاب المعمرون و طبری در تاریخ معروف خود در حوادث سال ۴۰ و کلینی در کتاب کافی و مسعودی در مروج الذهب و شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه و جمعی دیگر (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۷۹-۳۸۱).

نامه در یک نگاه

این نامه که در حقیقت یکی از وصایای جامع و پرمحتوای امام علیه السلام هنگامی است که در بستر شهادت افتاده بود،خطاب به فرزندانش حسن و حسین علیهما السلام، بلکه همه شیعیان،حاوی چند بخش مهم است:

در بخش اوّل امام علیه السلام آنها را توصیه به تقوا و بی‌اعتنایی به زرق و برق دنیا

و طرفداری از حق و حمایت از مظلوم در برابر ظالم می‌کند.

در بخش دوم-که در آن صریحاً می‌گوید:مخاطب من تمام فرزندان و خانواده و همه کسانی است که این نامه من تا دامنه قیامت به آنها می‌رسد-بار دیگر توصیه به تقوا و سپس دعوت به نظم در همه کار و اصلاح در میان مردم و اهمّیّت آن دارد.

در بخش سوم انگشت روی چند مسأله بسیار مهم گذارده و دعوت به کفالت ایتام و حفظ حقوق همسایگان و عمل به قرآن و اهتمام به امر نماز و حج و جهاد با مال و جان و زبان و ارتباط با یکدیگر و ترک جدایی‌ها و امر به معروف و نهی از منکر دارد.

در آخرین بخش فرزندان عبدالمطلب را مورد خطاب قرار داده و تأکید می‌کند که بعد از شهادت من خون مسلمانان را نریزید و به بهانه این شهادت از این و آن انتقام نگیرید.تنها قاتل من مسئول است و او باید کشته شود و سپس توصیه می‌کند که پس از کشتن وی بدن او را مثله نکنید و به خاک بسپارید.

---

بخش اوّل

اشاره

أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللّهِ،وَأَلَّا تَبْغِیَا الدُّنْیَا وَإِنْ بَغَتْکُمَا،وَلَا تَأْسَفَا عَلَی شَیْءٍ مِنْهَا زُوِیَ عَنْکُمَا،وَقُولَا بِالْحَقِّ وَاعْمَلَا لِلْأَجْرِ،وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

ترجمه

من شما را به تقوا و پرهیزکاری (و ترس از مخالفت پروردگار) توصیه می‌کنم و سفارش می‌کنم و در پی زرق و برق دنیا نباشید،هرچند دنیا به سراغ شما بیاید و بر آنچه از دنیا از دست می‌دهید تأسف نخورید.سخن حق بگویید و برای اجر و پاداش الهی (نه برای چشم‌داشت از مردم) کار کنید،همواره دشمن (سرسختِ) ظالم و یار و مددکار مظلوم باشید.

شرح و تفسیر: یار مظلوم و دشمن ظالم باشید

یار مظلوم و دشمن ظالم باشید

این دومین وصیّتِ امام علیه السلام است که در بستر شهادت خود بیان فرموده (وصیّتِ پرمعنای دیگری هم از آن حضرت در نامه 23 گذشت).

همان‌گونه که اشاره شد امام علیه السلام این سخنان را در بستر شهادت به عنوان وصیت بیان فرمود و می‌دانیم انسان در چنین حالتی سعی دارد خواسته‌های مهم خود را در عباراتی کوتاه بیان کند.وصیت امام علیه السلام به چگونگی تقسیم اموال و ثروت او نیست،چون مال و ثروتی از خود به یادگار نگذاشت.و اگر مقداری مال داشت آنها را به صورت موقوفه در آورده بود.وصیت او درباره ارزش‌های

اسلامی و فضایل انسانی و برنامه‌های واجب دینی است.

گرچه مخاطب در این بخش از وصیت تنها دو فرزندش حسن و حسین علیهما السلام هستند؛ولی به قرینه بخش دوم این وصیت‌نامه،دیگران نیز به این خطاب مهم مخاطب‌اند.

به هر حال امام علیه السلام در بخش اوّل این وصیت فرزندانش را به هفت موضوع مهم سفارش می‌کند:

نخست می‌فرماید:«من شما را به تقوا و پرهیزکاری (و ترس از مخالفت پروردگار) توصیه می‌کنم»؛ (أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللّهِ).

آری همان گونه که بارها گفته‌ایم تقوا یعنی احساس مسئولیت درونی در برابر فرمان‌های الهی که خمیرمایه تمام برنامه‌های انبیا و اولیاست و بدون آن،کسی از وسوسه‌های شیطان و هوای نفس رهایی نمی‌یابد.کلید در بهشت تقواست و مرکب راهوار برای قرب الی اللّه پرهیزکاری است.

حضرت در دومین و سومین توصیه می‌فرماید:«و سفارش می‌کنم در پی زرق و برق دنیا نباشید،هرچند دنیا به سراغ شما بیاید و بر آنچه از دنیا از دست می‌دهید تأسف نخورید»؛ (وَ أَلَّا تَبْغِیَا⁽¹⁾الدُّنْیَا وَ إِنْ بَغَتْکُمَا،وَ لَا تَأْسَفَا عَلَی شَیْءٍ مِنْهَا زُوِیَ⁽²⁾عَنْکُمَا).

البته دنیا بخش‌هایی دارد:بخشی برای زندگی انسان ضروری است.بخش دیگری رفاه معقولانه است؛ولی بخشی بالاتر از اینها برای هواپرستی و تفاخر و مانند آن است.به یقین امام علیه السلام از بخش اوّل و دوم نهی نمی‌کند.منظور امام علیه السلام بخش سوم است.همان‌گونه که قرآن مجید می‌گوید: وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ

اَلْغُرُورِ ؛و زندگی دنیا جز متاع و سرمایه فریب نیست»⁽¹⁾به یقین دنبال این بخش از دنیا رفتن انسان را از خدا و آخرت دور می‌سازد و آلوده انواع گناهان می‌کند.

اینکه می‌فرماید:به آنچه از دست رفت تأسف نخورید،دلیل روشنی دارد، زیرا تأسف بر از دست رفته‌ها چیزی را به انسان باز نمی‌گرداند و انسان را از فعالیّت‌های مثبت برای حفظ آنچه در دست دارد باز می‌دارد.

این سخن در واقع برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید:« لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ »؛(بدانید آنچه از سوی خداوند مقدّر شده است به شما می‌رسد) این برای آن است که جهت آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید».⁽²⁾

در حدیث پرمعنایی می‌خوانیم مردی با پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نماز خواند هنگامی که نماز تمام شد و آن مرد برگشت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به او اشاره کرد و فرمود:این مرد از اهل بهشت است.عبد اللّه بن عمرو که از اصحاب حاضر در جلسه بود گفت:من به دنبال آن مرد رفتم و به او گفتم:عموجان میهمان می‌خواهی؟ گفت:

آری.دیدم خیمه‌ای و گوسفندی و نخلی برای امرار معاش دارد.هنگام عصر از خیمه‌اش بیرون آمد گوسفند را دوشید و مقداری رطب از نخل چید و پیش روی من گذاشت.با یکدیگر غذا خوردیم او خوابید و من بیدار ماندم.او صبح افطار کرد و من روزه (مستحبی) گرفتم و این کار سه شبانه روز ادامه یافت.(من چیز مهمی در زندگی او ندیدم) به او گفتم:رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره تو فرمود:تو اهل بهشت هستی! بگو ببینم کار مهم تو چیست؟ گفت:نزد همان کسی که این خبر را به تو داده است برو تا راز این مطلب را برای تو بگشاید.من خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدم و جریان را از آن حضرت سؤال کردم،رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:نزد

خودش بازگرد و به او بگو تا خودش سرّ این مطلب را بگوید.نزد او آمدم و گفتم:رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داده است خودت به من خبر دهی.گفت:اکنون مانعی ندارد می‌گویم.(بدان) اگر تمام دنیا مال من باشد و از من بگیرند غمگین نمی‌شوم و اگر تمام دنیا را به من بدهند شادی نمی‌کنم و شب هنگام که می‌خوابم در دل من کینه و حسدی نسبت به هیچ کس نیست.عبد اللّه گفت:ولی به خدا سوگند من چنین نیستم همه شب عبادت می‌کنم و روزها غالباً روزه دارم؛اما اگر از مال دنیا گوسفندی به من داده شود شاد می‌شوم و اگر از من گرفته شود غمگین می‌گردم و خداوند تو را برتری آشکاری بر ما داده است.⁽¹⁾

آری طبیعت دنیا چنین است که روزی به دست می‌آید و روزی از دست می‌رود نه اقبال آن قابل اطمینان است و نه ادبار آن.

در حدیثی می‌خوانیم:ابن عباس می‌گوید:بعد از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله از کلام هیچ کس به اندازه نامه‌ای که امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام نوشت بهره نگرفتم ایشان در نامه‌ای به من نوشت:

«أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ وَ یَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِکَ وَ لْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنْهَا وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاکَ فَلَا تَکُن بِهِ فَرِحاً وَ مَا فَاتَکَ مِنْها فَلَا تَأْسَ عَلَیْهِ حُزْناً وَ لْیَکُنْ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ السَّلَامُ؛ اما بعد (از حمد و ثنای الهی) انسان گاهی به سبب از دست رفتن چیزی ناراحت می‌شود در حالی که (بر حسب تقدیر الهی و عالم اسباب) امکان وصول به آن وجود نداشته است و شادمان می‌شود از چیزی که هرگز از دست رفتنی نبوده است،بنابراین شادی تو باید به چیزی باشد که از آخرتت به دست آوردی و تاسف تو بر چیزی باشد که از آخرت از دست می‌دهی.والسلام».⁽²⁾

در چهارمین و پنجمین توصیه می‌فرماید:«سخن حق بگویید و برای اجر و پاداش الهی (نه برای چشم‌داشت از مردم) کار کنید»؛ (وَ قُولَا بِالْحَقِّ،وَ اعْمَلَا لِلْأَجْرِ).

طرفداری از حق همان چیزی است که در آیات متعدّدی از قرآن به آن تصریح شده و حتی در سوره«عصر»بر توصیه کردن یکدیگر به بیان حق تکیه شده است:« وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ ».

قابل توجّه اینکه حق معنای بسیار وسیعی دارد که هر واقعیّت اعتقادی، اخلاقی و حکمی را شامل می‌شود و از سویی حق خدا بر خلق و حق مردم بر یکدیگر و حق متقابل حکومت و مردم و حق انسان بر خویشتن را نیز در بر می‌گیرد.

اما عمل برای اجر و پاداش الهی همان خلوص نیّت است که انسان چشم طمع از خلق برگیرد و دیده به پاداش الهی بدوزد و هر عملی را خالص برای او انجام دهد.

سپس در ششمین و هفتمین توصیه به مسأله بسیار مهمی اشاره کرده می‌فرماید:«و همواره دشمن (سرسختِ) ظالم و یار و مددکار مظلوم باشید»؛ (وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً).

این توصیه در واقع تأکیدی است بر طرفداری از حق که در جمله‌های پیشین آمد.چه حقی از این بالاتر که انسان مظلوم را در برابر ظالم یاری دهد تا مظلوم به حقش برسد و ظالم از ظلمش دست بر دارد و جالب اینکه ظالم و مظلوم در این دو جمله،مطلق است و تنها مسلمانان را شامل نمی‌شود و به این ترتیب هر مظلومی در جهان باید زیر چتر حمایت مسلمانان قرار گیرد و از ظلم هر ظالم و ستمگری باید پیشگیری شود و اگر مدعیان حقوق بشر تنها به این دو دستور عمل می‌کردند به راستی دنیا گلستان بود.این در حالی است که می‌بینیم آنها

هر جا منافع نامشروعشان اقتضا کند در کنار ظالم می‌ایستند و بر ضد مظلوم می‌جنگند،هرچند در شعارها مدعی حمایت از مظلوم‌اند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَنْ أَصْبَحَ لَا یَهُمُّ بِظُلْمِ أَحَدٍ غَفَرَ اللّهُ مَا اجْتَرَمَ؛ کسی که صبح کند در حالی که نخواهد به احدی ظلم و ستم کند خدا همه گناهان او را می‌بخشد».⁽¹⁾

در واقع اکثر گناهان را می‌توان نوعی از انواع ظلم شمرد و کسی که ظلم را در تمام اشکالش ترک کند از گناهان رهایی می‌یابد.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«وَ مَنْ أَخَذَ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ کَانَ مَعِی فِی الْجَنَّةِ مُصَاحِبا؛ کسی که حق مظلوم را از ظالم بستاند در بهشت با من همنشین خواهد بود».⁽²⁾

در حدیثی از امام امیر المؤمنین علیه السلام در غررالحکم می‌خوانیم:

«أحْسَنُ العَدْلِ نُصْرَةُ المَظْلُومِ؛ برترین عدالت یاری مظلومان است».⁽³⁾

حتی امام زین العابدین علیه السلام در دعای 38 صحیفه سجادیه به پیشگاه خداوند (به عنوان یک سرمشق عمومی) عرضه می‌دارد:

«اللَّهُمَّ إِنِّی أَعْتَذِرُ إِلَیْکَ مِنْ مَظْلُومٍ ظُلِمَ بِحَضْرَتِی فَلَمْ أَنْصُرْه؛ خداوندا من پوزش می‌طلبم درباره مظلومی که در حضور من مورد ستم قرار گرفت و من یاریش نکردم».

---

بخش دوم

اشاره

أُوصِیکُمَا،وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی⁽¹⁾،بِتَقْوَی اللّهِ،وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ،وَ صَلَاحِ ذَاتِ⁽²⁾بَیْنِکُمْ،فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَا صلی الله علیه و آله یَقُولُ:«صَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ».

ترجمه

من شما و تمام فرزندان و خاندانم و کسانی را که این وصیت‌نامه‌ام به آنها می‌رسد به تقوای الهی و نظم در کارهای خود و اصلاح ذات البین توصیه می‌کنم، زیرا من از جدّ شما صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌گفت:«اصلاح میان مردم از تمام نمازها و روزه‌ها برتر است».

شرح و تفسیر: برترین اصلاح ذات‌البین است

برترین اصلاح ذات‌البین است

امام علیه السلام در این بخش از وصیت‌نامه مخاطبان خود را گسترش داده و افزون بر فرزندانش امام حسن و امام حسین علیهما السلام،جمیع فرزندان و خانواده و خویشاوندان و تمام کسانی را که تا دامنه قیامت این وصیت‌نامه به دست ایشان می‌رسد،مخاطب قرار داده می‌فرماید:«من شما و تمام فرزندان و خاندانم

و کسانی را که این وصیت‌نامه‌ام به آنها می‌رسد،به تقوای الهی و نظم در کارهای خود و اصلاح ذات‌البین توصیه می‌کنم،زیرا من از جد شما صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌گفت:اصلاح میان مردم از تمام نمازها و روزه‌ها برتر است»؛ (أُوصِیکُمَا، وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی،بِتَقْوَی اللّهِ،وَ نَظْمِ أَمْرِکُمْ،وَ صَلَاحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ،فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَا صلی الله علیه و آله یَقُولُ:«صَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ»).

در این بخش از نامه،امام علیه السلام به سه امر مهم سفارش فرموده است:نخست بار دیگر بر تقوای الهی و پرهیزکاری تأکید نموده که راه نجات،همیشه از آن می‌گذرد و تنها زاد و توشه انسان در سفر آخرت و معیار شخصیت هر کس و کرامت او در پیشگاه خدا به مقتضای «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» است.

در دومین سفارش به نظم کارها به صورت کلی و گسترده اشاره کرده که شامل نظم و امنیّت اجتماعی،اقتصادی،سیاسی و نظم در عبادات و امور مربوط به خانواده و تعلیم و تربیت می‌شود.می‌دانیم بقای عالم هستی در سایه نظمی است که خدا برای آن مقرّر کرده است.اگر در کرات و افلاک نظمی نبود به زودی از هم متلاشی می‌شد و اگر دستگاه‌های مختلف بدن انسان بر اساس نظم خاص خود حرکت نکنند انسان به زودی بیمار می‌شود و چشم از دنیا فرو می‌بندد.هر جامعه‌ای که فاقد نظم لازم شود منقرض می‌گردد و هر انسانی راه بی‌نظمی را پیش گیرد هرگز به جایی نمی‌رسد،هرچند دارای استعداد فراوان و امکانات زیاد باشد.

به عنوان نمونه در درون خون انسان بیش از بیست نوع فلز و شبه فلز به نسبت خاصی به هم آمیخته شده و هر کدام مأموریت خود را انجام می‌دهند.اگر این ترکیب کمی به هم بخورد بیماری‌ها شروع می‌شود و به همین دلیل تمام پزشکان برای پی‌بردن به ریشه‌های اصلی بیماری،خون را در آزمایشگاه تجزیه

می‌کنند تا ببینند در کدامین قسمت نظم به هم خورده است.

در مسائل فلکی گاه می‌بینیم منجمان خسوف کامل را در فلان ساعت و فلان دقیقه و در فلان نقطه روی زمین از مدت‌ها قبل پیش‌بینی می‌کنند و گروه عظیمی در آن لحظه و در همان نقطه برای رصد کردن خورشید در حال کسوف جمع می‌شوند.اگر نظم دقیق حاکم نبود چگونه این پیش‌بینی ممکن بود.آنها می‌گویند حتی برای هزاران سال بعد هم می‌توانیم پدیده‌های فلکی را پیش‌بینی کنیم.

حال اگر انسان بخواهد در روابط اجتماعی راه بی‌نظمی را پیش گیرد،به یقین وصله‌ای ناهمرنگ در جهان هستی خواهد بود و چنین امر استثنایی و ناهماهنگ با آفرینش محکوم بر فناست.

اما صلاح ذات‌البین که امام علیه السلام از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل فرموده که از نماز و روزه هم بالاتر است دلیل روشنی دارد،زیرا اگر مسأله اصلاح در میان دوستان و رفع کدورت‌ها و زدودن دشمنی‌ها و تبدیل آن به صمیمیت و دوستی نباشد منجر به تشتت و تزلزل میان آنها می‌شود و به تعبیر قرآن به فشل و سستی می‌انجامد.

به همین دلیل اصلاح ذات البین از برترین عبادت‌ها شمرده شده حتی در روایتی به منزله«جهاد فی سبیل اللّه»عنوان گردیده که

«جَعَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله اجْرَ المُصْلح بَیْنَ النّاسِ کَاَجْرِ المُجاهِدِ عِنْدَ النّاسِ؛ پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله پاداش کسی را که در میان مردم صلح و صفا برقرار سازد،همچون کسی که در راه خدا جهاد می‌کند،قرار داد».⁽¹⁾

بی شک جهاد موجب عزّت اسلام است و کسی که میان مردم تفاهم ایجاد می‌کند و جامعه اسلامی را به وحدت و اتّحاد سوق می‌دهد کار او هم موجب

عزت اسلام و مسلمانان است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللّهُ إِصْلَاحُ بَیْنِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقَارُبُ بَیْنِهِمْ إِذَا تَبَاعَدُوا؛ بخششی را که خداوند دوست دارد همان اصلاح میان مردم است هنگامی که میان آنها فسادی شود و نزدیک ساختن آنها به یکدیگر است به هنگامی که از هم دور شوند».⁽¹⁾

این حدیث از امام صادق علیه السلام معروف است که به مفضل (یکی از یاران امام) دستور داده بود:

«إِذَا رَأَیْتَ بَیْنَ اثْنَیْنِ مِنْ شِیعَتِنَا مُنَازَعَةً فَافْتَدِهَا مِنْ مَالِی؛ هنگامی که بین دو نفر از پیروان ما مشاجره‌ای ببینی (که مربوط به امور مالی باشد) از مال من بپرداز (و آنها را با هم صلح ده)،لذا در روایتی می‌خوانیم که روزی دو نفر از شیعیان با هم اختلافی داشتند مفضل آنها را به منزل خود دعوت و چهارصد درهم به مدعی پرداخت کرد و نزاع را خاتمه داد سپس به آنها گفت:بدانید این از مال من نبود.از مال امام صادق علیه السلام بود که برای حل این‌گونه مشکلات در اختیار من گذارده است.⁽²⁾

با حدیث دیگری از احادیث فراوانی که در این زمینه وارد شده این بحث را پایان می‌دهیم:رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«ألا أُخْبِرُکُمْ بِأفْضَلٍ مِنْ دَرَجَةِ الصِّیامِ وَ الصَّلاةِ وَ الصَّدَقَةِ؟ إصْلاحُ ذاتِ الْبَیْنِ فَإنَّ فَسادَ ذاتِ الْبَیْنِ هِیَ الْحالِقَةُ؛ آیا به شما خبر بدهم به چیزی که از درجه روزه و نماز و صدقه (و زکات) بالاتر است؟ آن اصلاح ذات‌البین است،زیرا فساد و اختلاف در میان مردم نابوده کننده است».⁽³⁾

مرحوم علّامه مجلسی پس از نقل روایت نبوی که در کلام امام علیه السلام به آن اشاره شده،از امالی شیخ طوسی نقل می‌کند که پس از ذکر این روایت می‌نویسد:

«منظور از«عامَّة الصلاة وَ الصیام»در اینجا نمازها و روزه‌های مستحب و مندوب است»⁽¹⁾گویا این توضیح شیخ طوسی به قرینه روایت معتبری از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله است که فرمود:«هیچ کس بعد از انجام واجبات،عملی بهتر از اصلاح در میان مردم انجام نداده است».⁽²⁾

---

بخش سوم

اشاره

اللّهَ اللّهَ فِی الْأَیْتَامِ،فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ،وَ لَا یَضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ.وَ اللّهَ اللّهَ فِی جِیرَانِکُمْ،فَإِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ.مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ وَ اللّهَ اللّهَ فِی الْقُرْآنِ،لَایَسْبِقُکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ.وَ اللّهَ اللّهَ فِی الصَّلَاةِ،فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ.وَ اللّهَ اللّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ،لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ،فَإِنَّهُ‌إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا.وَ اللّهَ اللّهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ أَلْسِنَتِکُمْ فِی‌سَبِیلِ اللّهِ.وَ عَلَیْکُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ،وَ إِیَّاکُمْ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ.لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ،ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ.

ترجمه

خدا را خدا را،که یتیمان را رعایت کنید،نکند آنها گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند و در حضور شما ضایع شوند.خدا را خدا را،که در مورد همسایگان خود خوش‌رفتاری کنید،چرا که آنان مورد توصیه پیامبر شما هستند و او همواره نسبت به همسایگان سفارش می‌فرمود تا آنجا که ما گمان بردیم به زودی آنها را در ارث شریک خواهد کرد.خدا را خدا را،که عمل به احکام قرآن را فراموش ننمایید،نکند دیگران در عمل به آن بر شما پیشی گیرند.خدا را خدا را،که نماز را برپا دارید،چرا که ستون دین شماست.خدا را خدا را،که خانه پروردگارتان را به فراموشی نسپارید و تا زنده هستید آن را خالی نگذارید،که اگر زیارت خانه خدا ترک شود به شما مهلت داده نخواهد شد (و بلای الهی نازل می‌گردد).خدا را خدا را،که در جهاد با مال و جان و زبان خویش در راه خداوند کوتاهی نکنید،

(و از هر سه وسیله در این راه بهره گیرید) و بر شما لازم است پیوندهای دوستی و محبّت و بذل و بخشش را فراموش نکنید و بر حذر باشید از اینکه به یکدیگر پشت کنید و رابطه خود را با هم قطع نمایید.امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلّط خواهند شد،سپس هر چه دعا کنید مستجاب نمی‌گردد.

شرح و تفسیر: وصایای مهم امام علیه السلام در بستر شهادت

وصایای مهم امام علیه السلام در بستر شهادت

امام علیه السلام در این بخش از نامه،ده توصیه مهم درباره مسائل اجتماعی و عبادی و اخلاقی می‌فرماید و در شش مورد،آن را با جمله«اللّه اللّه»که دلیل بر نهایت تأکید است آغاز می‌کند:نخست از یتیمان شروع کرده می‌فرماید:«خدا را خدا را، که یتیمان رعایت کنید،نکند آنها گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند و در حضور شما ضایع شوند»؛ (اللّهَ اللّهَ فِی الْأَیْتَامِ،فَلَا تُغِبُّوا⁽¹⁾أَفْوَاهَهُمْ،وَ لَا یَضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ).

درباره اهتمام به امر یتیمان در قرآن مجید و روایات،تأکیدهای فراوانی شده است که حکایت از سیطره روح انسان دوستی و حمایت از ضعیفان در احکام اسلامی می‌کند.

در آیه 9 سوره نساء می‌خوانیم:« «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً» ؛کسانی که اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند (از ستم دیگران) به آنان می‌ترسند باید (از ستم درباره

یتیمان مردم) بترسند و از (مخالفتِ فرمان) خدا بپرهیزند و سخن استوار بگویند (و با یتیمان مردم آن گونه که لازمه محبّت است سخن بگویند)».

در آیه بعد می‌فرماید:« «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً» ؛کسانی که اموال یتیمان را به ظلم و ستم می‌خورند (در حقیقت) تنها آتش می‌خورند و به‌زودی در شعله‌های آتش (دوزخ) می‌سوزند».

در حدیث معروفی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:

«مَنْ مَسَحَ عَلی رَأْسِ یَتیمٍ کانَ لَهُ بِکُلِّ شَعْرَةٍ تَمُرّ عَلی یَدِهِ نُورٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛ هرکس برای نوازش،دست بر سر یتیمی کشد به تعداد موهایی که دست او از آن می‌گذرد در روز قیامت نور (و حسنه‌ای) خواهد داشت».⁽¹⁾

آری! روح یتیمان تشنه محبّت است و کاری که محبّت و نوازش با آنها می‌کند هیچ اکرام و احترامی نمی‌کند.

در حدیث مشهور دیگری از آن حضرت نقل شده است که فرمود:

«إنّ الْیَتیمَ إذا بَکی اهْتَزَّ لِبُکائِهِ عَرْشُ الرَّحْمنِ؛ هنگامی که یتیم گریه می‌کند عرش خدا به سبب آن به لرزه درمی‌آید».⁽²⁾

در ذیل این حدیث آمده است که خداوند به فرشتگانش می‌فرماید:«ای فرشتگان من چه کسی این یتیم را به گریه درآورد؟ فرشتگان عرض می‌کنند:

خدایا تو آگاه‌تری.خداوند می‌فرماید:ای ملائکه من شما را گواه می‌گیرم هرکس گریه او را خاموش و قلبش را خشنود کند من در قیامت او را خشنود خواهم کرد».

در کتاب کافی آمده است که روزی مقدار فراوانی عسل و انجیر از سرزمین

هَمدان و حُلوان⁽¹⁾خدمت امیرمؤمنان علی علیه السلام آورده‌اند.امام علیه السلام به کسانی که از وضع مردم باخبر بودند دستور داد جمعی از یتیمان را حاضر کنند و دستور داد مشک‌های عسل بیاورند و از آن تناول کنند.سپس امام علیه السلام آن عسل‌ها را در میان مردم تقسیم کرد (و خود امام علیه السلام با انگشت مبارکش عسل در دهان یتیمان می‌گذاشت) به حضرت عرض کردند:چرا اجازه نمی‌دهید خودشان عسل را بخورند؟ امام علیه السلام فرمود:

«إِنَّ الْإِمَامَ أَبُو الْیَتَامَی وَ إِنَّمَا أَلْعَقْتُهُمْ هَذَا بِرِعَایَةِ الآْبَاءِ؛ امام پدر یتیمان است.من عسل در دهان آنها گذاردم تا همچون پدران با آنها رفتار شود».⁽²⁾

جالب اینکه ابوالطفیل (صحابی معروف که از یاران خوب علی علیه السلام بود) می‌گوید:علی علیه السلام را دیدم که یتیمان را دعوت می‌کرد و با دست خود به یتیمان عسل می‌خورانید.یکی از یاران آن حضرت گفت:ای کاش من هم یتیم بودم.⁽³⁾

سپس امام علیه السلام در دومین توصیه مؤکّد خود از حق همسایگان سخن می‌گوید و می‌فرماید:«خدا را خدا را،که در مورد همسایگان خود خوش‌رفتاری کنید، چرا که آنان مورد توصیه پیامبر شما هستند و او همواره نسبت به همسایگان سفارش می‌فرمود تا آنجا که ما گمان بردیم به زودی آنها را در ارث شریک خواهد کرد»؛ (وَ اللّهَ اللّهَ فِی جِیرَانِکُمْ،فَإِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ.مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ⁽⁴⁾).

تعبیر به «إِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ؛ آنها وصیت پیامبر شما هستند»یا از باب حذف مضاف است و در اصل این‌گونه بوده است «فَإِنَّها مَحَلُّ وصِیَّةِ نَبِیِّکُمْ؛ آنها مورد

وصیت پیامبر شما هستند»و یا از باب تأکید است که آنها عین وصیتند؛مانند «زید عدل»که می‌گوییم فلان کس عین عدالت است.

تعبیر به«ظنّ»در جمله «حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ؛ تا آنجا که ما گمان بردیم آنها را به زودی در ارث شریک می‌کند»یا برای تأکید بر تکرار سفارش پیامبر به همسایگان است و یا به معنای حقیقی آن است که به راستی ما گمان بردیم آن‌قدر مقام همسایه والاست که ممکن است شبیه خویشاوندان در ارث سهیم باشد.

به هر حال همسایگان در اسلام احترام خاصی دارند بر عکس آنچه امروز در دنیای مادی می‌بینیم که گاه دو نفر بیست سال همسایه یکدیگرند و کاملاً از یکدیگر بی‌خبرند.

فلسفه احترام به همسایه در اسلام روشن است،زیرا اسلام دینی است کاملاً اجتماعی؛اجتماع خانواده،اجتماع خویشاوندان،اجتماع همسایگان،اجتماع اهل‌یک شهر و اجتماع یک ملت و هر کدام در اسلام جایگاه مخصوصی دارند و اگر واقعاً همسایگان در فکر یکدیگر باشند و غم‌ها و شادی‌ها را میان خود تقسیم کنند،زندگی بسیار گواراتر خواهد شد و رنج‌ها و دردها و مشکلات،هیچ کس را از پا در نمی‌آورد.امروز این همسایه مشکل دارد و بقیه برای حل مشکل به یاری او برمی‌خیزند،فردا که نوبت همسایه دیگر می‌شود نیز به همین ترتیب.

در حدیث پرمعنایی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود:

«هَلْ تَدْرُونَ مَا حَقُّ الْجَارِ مَا تَدْرُونَ مِنْ حَقِّ الْجَارِ إِلَّا قَلِیلاً أَلَا لَا یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الآْخِرِ مَنْ لَا یَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ فَإِذَا اسْتَقْرَضَهُ أَنْ یُقْرِضَهُ وَ إِذَا أَصَابَهُ خَیْرٌ هَنَّأَهُ وَ إِذَا أَصَابَهُ شَرٌّ عَزَّاهُ لَا یَسْتَطِیلُ عَلَیْهِ فِی الْبِنَاءِ یَحْجُبُ عَنْهُ الرِّیحَ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ إِذَا اشْتَرَی فَاکِهَةً فَلْیُهْدِ لَهُ فَإِنْ لَمْ یُهْدِ لَهُ فَلْیُدْخِلْهَا سِرّاً وَ لَا یُعْطِی صِبْیَانَهُ مِنْهَا شَیْئاً یُغَایِظُونَ صِبْیَانَهُ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله الْجِیرَانُ ثَلَاثَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ ثَلَاثَةُ حُقُوقٍ حَقُّ الْإِسْلَامِ وَ حَقُّ الْجِوَارِ وَ حَقُّ الْقَرَابَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ حَقَّانِ حَقُّ الْإِسْلَامِ وَ حَقُّ الْجِوَارِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ الْکَافِرُ

لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ؛ آیا می‌دانید حق همسایه چیست؟ (می‌دانم که) حق همسایه را جز به مقدار کم نمی‌دانید.آگاه باشید کسی که همسایگانش از مزاحمت و آزار او در امان نباشند ایمان به خدا و روز قیامت نیاورده است.باید هنگامی که از او وام می‌خواهد به او وام دهد و اگر خیر و خوبی به او برسد تبریک بگوید و اگر مصیبتی به او رسد تسلیت بگوید و خانه خود را در کنار او آن‌قدر بلند نکند که مانع جریان هوا شود مگر به اجازه او و هنگامی که میوه‌ای می‌خرد،هدیه‌ای از آن برای او بفرستد و اگر هدیه‌ای نمی‌فرستد به صورت پنهان میوه را وارد منزل کند و آشکارا چیزی از آن را به دست کودکان خود ندهد که مایه ناراحتی کودکان همسایه شود.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:همسایگان سه دسته‌اند بعضی دارای سه حق هستند:حق اسلام و حق همسایگی و حق خویشاوندی و بعضی از آنها دو حق دارند:حق اسلام و حق همسایگی و بعضی تنها یک حق دارند (آری) کافر نیز حق همسایگی دارد».⁽¹⁾

قرآن مجید نیز در آیه 36 سوره نساء بعد از تأکید بر والدین،خویشاوندان، یتیمان و مستمندان بر مسأله احسان به همسایگان دور و نزدیک تحت عنوان «وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ» تأکید می‌کند.

جالب اینکه در حدیثی از پیغمبر اکرم و امیرمؤمنان و امام باقر علیهم السلام آمده است که حد همسایه چهل منزل از چهار طرف است.⁽²⁾

گفتنی است منظور از این روایت این نیست که چهل منزل از چهار طرف با خط مستقیم که مجموعاً 160 منزل شود و منازل لابه‌لای آن،هر چند نزدیک باشد همسایه محسوب نشوند،بلکه منظور این است که دایره‌ای به شعاع چهل

منزل از هر طرف همگی همسایه می‌شوند و می‌دانیم سطح دایره را با ضرب کردن مجذور شعاع در عدد 3/14 به دست می‌آورند که در اینجا با یک محاسبه ساده،مجموع حدود پنج هزار خانه می‌شود که همه با توجّه به روایت فوق همسایه‌اند.حدود یک شهر بیست هزار نفری.

این سخن را با ذکر داستانی تاریخی پایان می‌دهیم:ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود نقل می‌کند که شخصی به نام ابو جهم خانه خود را به صد هزار درهم فروخت.هنگامی که مشتری مبلغ را حاضر ساخت به مشتری گفت:این قیمت خانه من است.قیمت همسایه خوب من را هم بده گفت:کدام همسایه؟ تا کنون شنیده‌ای که کسی قیمت همسایه را نیز بگیرد؟ ابو جهم گفت:خانه‌ام را به من باز گردان و پولت را بگیر.من همسایگی کسی را که همیشه در فکر من است به این آسانی رها نمی‌کنم.هر گاه خانه‌نشین شوم احوال من را می‌پرسد و اگر او را ببینم اظهار محبّت می‌کند و اگر به سفر بروم مراقب خانه من است و اگر نزد او بروم مرا به خود نزدیک می‌سازد و اگر حاجتی بخواهم اجابت می‌کند و اگر از او چیزی نخواهم (و نیاز داشته باشم) او اقدام می‌کند و اگر مصیبتی به من برسد تسلیت می‌گوید.این سخن به آن مرد ثروتمند همسایه رسید.صد هزار درهم برای او فرستاد گفت:این قیمت خانه توست بگیر و خانه‌ات را هم نگه دار.⁽¹⁾

در سومین توصیه امام علیه السلام سخن از قرآن به میان می‌آورد و می‌فرماید:«خدا را خدا را،که عمل به احکام قرآن را فراموش ننمایید،نکند دیگران در عمل به آن بر شما پیشی گیرند»؛ (وَ اللّهَ اللّهَ فِی الْقُرْآنِ،لَا یَسْبِقُکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ).

این سخن اشاره به آن است که نکند شما تنها به تلاوت قرآن و قرائت و تجوید آن قناعت کنید و محتوای آن را به فراموشی بسپارید در حالی که بیگانگانِ از اسلام به محتوای آن عمل کنند.مثلاً آنها در ارائه اجناس خود به

بازار،صدق و امانت را رعایت کنند؛ولی شما چنین نباشید و یا آنها به پیمان‌های خود عمل کنند و شما راه پیمان‌شکنی پیش گیرید.آنها در تحصیل علوم مختلف و نظم و انضباط بکوشند و شما بی‌اعتنا باشید و عقب بمانید.همان‌گونه که امروز متأسفانه در بعضی از جوامع انسانی مشاهده می‌کنیم که حتی اجناس تولید شده در کشور خود را با مارک‌های بیگانگان به بازار می‌فرستند و این بدان مفهوم است که مردم به اجناس کشورهای خارجی اعتماد دارند؛ولی به اجناس خودشان اعتماد ندارند.آنها پیوسته برای پیشرفت‌های علمی نهایت تلاش و کوشش را دارند در حالی که جمع کثیری از مسلمانان در زمانی که آنها نهضت علمی داشتند گویا در خواب فرو رفته بودند.این امری است بسیار دردناک.

در حدیثی آمده است که زیاد بن لبید نزد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بود،حضرت مطلبی فرمود سپس اضافه کرد:این موضوع هنگامی رخ می‌دهد که علم از میان شما برچیده می‌شود.زیاد می‌گوید:گفتیم چگونه علم برچیده می‌شود در حالی که ما قرآن می‌خوانیم و فرزندان و فرزندان فرزندان ما تا روز قیامت قاری قرآن خواهند بود.پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:وای بر تو زیاد.من تو را از افراد با فضیلت مدینه می‌دانستم (این چه سخنی است که می‌گویی؟) آیا یهود و نصارا تورات و انجیل را نمی‌خوانند در حالی که عمل به چیزی از دستورات آن نمی‌کنند.

(بترسید از اینکه شما هم به همین سرنوشت گرفتار شوید).⁽¹⁾

درباره اهمّیّت قرآن در خود قرآن و در روایات اسلامی تعبیرات بسیار مهمی وارد شده که فوق تصوّر است و در خطبه‌های نهج‌البلاغه نیز سخنان بسیار بلند و پرمعنایی آمده است که در بحث‌های پیشین گذشت؛ولی اینجا تنها به ذکر بخشی از خطبه 182 که در جلد هفتم از آن بحث کردیم بسنده می‌کنیم و آن اینکه امام امیرالمؤمنین علیه السلام برای از دست رفتن برادران راستینش تأسف می‌خورد

و آنها را این‌گونه می‌ستاید:

«أَوِّهِ عَلَی إِخْوَانِیَ الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْیَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ؛ آه کجا رفتند برادران من آنها که قرآن را تلاوت می‌کردند و استوار می‌ساختند.در فرایض قرآن تدبّر می‌کردند و آن رابرپا می‌کردند.سنّت را زنده نگه می‌داشتند و بدعت را می‌میراندند.هنگامی که به سوی جهاد دعوت می‌شدند اجابت می‌کردند و به رهبر خویش اطمینان داشتند و از او پیروی می‌کردند».⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام در چهارمین توصیه خود به سراغ نماز می‌رود و برای اهمّیّت آن چنین توصیه می‌کند:«خدا را خدا را،که نماز را برپا دارید،چرا که ستون دین شماست»؛

(وَ اللّهَ اللّهَ فِی الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ).

تعبیر«ستون دین»به‌طور گسترده در روایات معصومان علیهم السلام آمده است از جمله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«إِنَّ عَمُودَ الدِّینِ الصَّلَاةُ وَ هِیَ أَوَّلُ مَا یُنْظَرُ فِیهِ مِنْ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ فَإِنْ صَحَّتْ نُظِرَ فِی عَمَلِهِ وَ إِنْ لَمْ تَصِحَّ لَمْ یُنْظَرْ فِی بَقِیَّةِ عَمَلِهِ؛ نماز ستون دین است و آن نخستین چیزی از اعمال انسان است که (در قیامت) به آن نظر می‌شود.اگر نماز صحیح بود به سایر اعمال (خوب او) رسیدگی می‌شود و اگر صحیح نبود به سایر اعمال او توجّه نخواهد شد».⁽²⁾

امام باقر علیه السلام این سخن را به صورت گسترده‌تری بیان فرمود:

«الصَّلَاةُ عَمُودُ الدِّینِ مَثَلُهَا کَمَثَلِ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ ثَبَتَتِ الْأَوْتَادُ وَ الْأَطْنَابُ وَ إِذَا مَالَ الْعَمُودُ وَ انْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَ لَا طُنُبٌ؛ نماز ستون دین است مانند ستون خیمه؛ هنگامی که ستون خیمه ثابت و برقرار باشد طناب‌ها و میخ‌ها کارآیی دارند و اگر ستون خیمه کج شود یا بشکند از میخ‌ها و طناب‌ها کاری ساخته نیست».⁽³⁾

دلیل آن این است که نماز،انسان را پیوسته به یاد خدا می‌اندازد و روح تقوا را در انسان زنده می‌کند،لذا او را از فحشا،منکرات و ترک طاعات باز می‌دارد و به این ترتیب خیمه دین برپا می‌ماند؛اما ترک نماز،انسان را به خدافراموشی می‌کشاند و آن کس که خدا را فراموش کند آلوده هر کار خلافی می‌شود.

آن‌گاه امام علیه السلام در پنجمین توصیه خود درباره زیارت خانه خدا می‌فرماید:

«خدا را خدا را،که خانه پروردگارتان را به فراموشی نسپارید و تا زنده هستید آن را خالی نگذارید،که اگر زیارت خانه خدا ترک شود به شما مهلت داده نخواهد شد (و بلای الهی نازل می‌گردد)»؛ (وَ اللّهَ اللّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ،لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ،فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا).

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه

«لَمْ تُنَاظَرُوا» را اشاره به دور ماندن از نگاه لطف الهی به جهت بی‌اعتنایی به خانه‌اش یا دور ماندن از نگاه آمیخته با عظمت مردم به سبب ترک وحدت صفوف و ضعف مسلمانان دانسته‌اند در حالی که ظاهر این است که منظور از تناظر در اینجا مهلت دادن است.اشاره به اینکه مهلت الهی برداشته می‌شود و عذاب نازل می‌گردد.⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«لَا یَزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ؛ این دین برپاست تا آن زمانی که کعبه برپا باشد».⁽²⁾

روایات درباره اهمّیّت حج و زیارت خانه خدا به حدّی زیاد است که از حوصله این بحث مختصر بیرون است و با ذکر یکی از آنها این بحث را خاتمه می‌دهیم:

یکی از یاران امام صادق علیه السلام می‌گوید:به آن حضرت عرض کردم کسی با من درباره زیارت خانه خدا مشورت کرد در حالی که (از نظر مالی یا جسمی) ضعیف‌الحال بود من به او گفتم:حج بجا نیاور! امام علیه السلام به من فرمود:

«مَا أَخْلَقَکَ⁽¹⁾أَنْ تَمْرَضَ سَنَةً قَالَ فَمَرِضْتُ سَنَةً؛ چقدر سزاوار است که (به موجب گفتن این سخن نادرست) یک‌سال بیمار شوی (و همین‌گونه شد) من یک‌سال بیمار شدم».⁽²⁾

این جمله نیز از یکی از سیاستمداران انگلیسی به نام گلادستون معروف است که می‌گوید:مادام که مسلمانان قرآن می‌خوانند و طواف خانه خدا می‌کنند و نام محمّد را هر صبح و شام بر مأذنه‌ها بر زبان می‌رانند،نصرانیّت در خطر بزرگی است بر شما باد که قرآن را بسوزانید و کعبه را ویران کنید و نام محمّد را از اذان محو سازید.

سپس در ششمین توصیه مهم خود می‌فرماید:«خدا را خدا را که در جهاد با مال و جان و زبان خویش در راه خداوند کوتاهی نکنید (و از هر سه وسیله در این راه بهره گیرید)»؛ (وَ اللّهَ اللّهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ أَلْسِنَتِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ).

منظور از جهاد با انفس همان حضور در میدان‌های جنگ برای حفظ اسلام و کشورهای اسلامی در مقابل دشمنان است و جهاد به اموال کمک‌های مالی است که برای بسیج لشکر اسلام در زمان‌های گذشته می‌شد و امروز هم تمام کمک‌هایی که در مسائل مختلف فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی برای حفظ اسلام و مسلمانان می‌شود مشمول آن است.جهاد به زبان نیز همان دفاع‌های منطقی و تبلیغات مستمر برای پیشرفت اسلام است و امروز استفاده از تمام رسانه‌های ارتباط جمعی را در بر می‌گیرد.

جهاد قانونی عمومی در عالم آفرینش است،زیرا تمام موجودات زنده اعم از گیاهان،انواع حیوانات و جانداران به‌وسیله جهاد،موانع را از سر راه خود برمی‌دارند تا بتوانند به حیات مطلوب ادامه دهند.

در خلقت این جهان هر موجودی معمولاً آفتی دارد که اگر با آن آفت مبارزه نکند نابود می‌شود و یا از پیشرفت باز می‌ماند.

ریشه‌های درختان برای به‌دست آوردن آب و غذا در اعماق زمین دائما در حرکتند و هرگاه به مانعی مانند سنگی برسند یا آن را در هم می‌شکنند و یا آن را دور زده به پیشروی خود ادامه می‌دهند و گاه می‌بینیم ریشه‌های لطیف گیاهان مانند مته‌های فولادی موانع را سوراخ می‌کنند.

راه دور نرویم بدن ما در تمام طول شبانه‌روز در حال جهاد است،زیرا میکروب‌ها از چهار طریق؛آب،هوا،غذا و پوست بدن (آنجایی که خراشی بردارد) هجوم می‌آورند اگر نیروی دفاعی تن و گلبول‌های سفید خون با آنها به پیکار برنخیزند ممکن است در یک روز انواع بیماری‌ها دامن ما را بگیرد اما این جهاد خاموش و پر دامنه است که سلامتی ما را حفظ می‌کند.

جوامعی که جهاد را ترک کنند نیز در مدت کوتاهی یا نابود می‌شوند و یا به ضعف و ذلت کشیده خواهند شد.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَنْ تَرَکَ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللّهُ ذُلًّا وَفَقْراً فِی مَعِیشَتِهِ وَمَحْقاً فِی دِینِهِ؛ آنها که جهاد را ترک گویند خداوند لباس ذلت بر اندامشان می‌پوشاند و فقر و احتیاج بر زندگی آنها حاکم می‌شود و دینشان را به‌تدریج از بین می‌برد»سپس می‌افزاید:

«إِنَّ اللّهَ أَعَزَّ أُمَّتِی بِسَنَابِکِ خَیْلِهَا وَمَرَاکِزِ رِمَاحِهَا؛ خداوند امت مرا به‌وسیله سم ستورانش (که به سوی میدان جهاد پیش می‌روند) و به‌وسیله پیکان نیزه‌هایش (در برابر دشمن) عزت می‌بخشد».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«وَ اللّهِ مَا صَلَحَتْ دُنْیَا وَ لَا دِینٌ إِلَّا بِهِ (بالجهاد)؛ به خدا سوگند هیچ دنیا و دینی جز با جهاد اصلاح نشد».⁽¹⁾

درباره اهمّیّت جهاد در بحث‌های پیشین از جمله ذیل خطبه 27 در جلد دوم در همین کتاب بحث‌های فراوانی داشته‌ایم.

سپس در ادامه سخن به چهار امر مهم دیگر توصیه می‌کند نخست در بیان امر اوّل و دوم می‌فرماید:«و بر شما لازم است پیوندهای دوستی و محبّت و بذل و بخشش را فراموش نکنید»؛ (وَ عَلَیْکُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ).

آن‌گاه در سومین و چهارمین توصیه می‌افزاید:«و بر حذر باشید از اینکه به یکدیگر پشت کنید و رابطه خود را با هم قطع نمایید»؛ (وَ إِیَّاکُمْ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ).

«تواصل»از ریشه«وصل»،هرگونه ارتباط و پیوند معنوی و مادی و عقلانی و عاطفی را شامل می‌شود و«تباذل»از ریشه بذل از قبیل ذکر خاص بعد از عام است،زیرا یکی از طرق پیوند افراد جامعه با یکدیگر بذل کمک‌های مادی به افرادی است که به هر دلیل نیازمند شده‌اند.

«تدابر»از ریشه«دبر»(بر وزن عبد) به معنای پشت کردن به هم و قهر کردن و دشمنی با یکدیگر نمودن و«تقاطع»به معنای هرگونه قطع رابطه است.و این دو واژه به عکس دو واژه اوّل از قبیل ذکر خاص بعد از عام است،زیرا تدابر به معنای جدایی کامل است و تقاطع هر نوع قطع پیوند را شامل می‌شود.

مسأله پیوندهای دوستی و محبّت که گاه با زبان و از طریق ملاقات و امثال آن انجام می‌شود در اسلام بسیار مهم است همان‌گونه که بی محبتی‌ها و جدایی‌ها و قطع پیوندها منفور است.احادیث بسیاری در نکوهش هجران و جدایی در منابع معتبر روایی ما آمده که گاه پشت انسان را می‌لرزاند.

در حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب کافی از امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است می‌خوانیم:

«أَیُّمَا مُسْلِمَیْنِ تَهَاجَرَا فَمَکَثَا ثَلَاثاً لَا یَصْطَلِحَانِ إِلَّا کَانَا خَارِجَیْنِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَ لَمْ یَکُنْ بَیْنَهُمَا وَلَایَةٌ فَأَیُّهُمَا سَبَقَ إِلَی کَلَامِ أَخِیهِ کَانَ السَّابِقَ إِلَی الْجَنَّةِ یَوْمَ الْحِسَاب؛ هرگاه دو مسلمان از هم قهر کنند و سه روز بگذرد و آشتی نکنند اگر در آن حال از دنیا بروند خارج از اسلام خواهند بود و ولایت و پیوند اخوت اسلامی در میان آنها قطع می‌شود و به هنگام آشتی کردن هر کدام پیشی گیرد او در قیامت برای رفتن به بهشت پیشی خواهد گرفت».⁽¹⁾

در همان کتاب از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«لَا یَزَالُ إِبْلِیسُ فَرِحاً مَا اهْتَجَرَ الْمُسْلِمَانِ فَإِذَا الْتَقَیَا اصْطَکَّتْ رُکْبَتَاهُ وَ تَخَلَّعَتْ أَوْصَالُهُ وَ نَادَی یَا وَیْلَهُ مَا لَقِیَ مِنَ الثُّبُورُ؛ هنگامی که دو مسلمان از هم قهر کنند ابلیس پیوسته شادی می‌کند؛ولی هنگامی که با هم آشتی کنند زانوهای خود را به هم می‌کوبد و پیوندهای جسمی او (گویا) از هم جدا می‌شود و فریاد می‌زند:وای بر من از این مصیبتی که دامنم را گرفت».⁽²⁾

حتی در آنجا نیز که کسی خودش را مظلوم و طرف مقابل را ظالم بداند باید برای برقراری آشتی و از میان رفتن مظالم تلاش کند،چنانکه در حدیث دیگری در کتاب کافی آمده است که امام صادق علیه السلام فرمود:

«لَا یَفْتَرِقُ رَجُلَانِ عَلَی الْهِجْرَانِ إِلَّا اسْتَوْجَبَ أَحَدُهُمَا الْبَرَاءَةَ وَاللَّعْنَةَ وَرُبَّمَا اسْتَحَقَّ ذَلِکَ کِلَاهُمَا فَقَالَ لَهُ مُعَتِّبٌ جَعَلَنِیَ اللّهُ فِدَاکَ هَذَا الظَّالِمُ فَمَا بَالُ الْمَظْلُومِ قَالَ لِأَنَّهُ لَایَدْعُو أَخَاهُ إِلَی صِلَتِه؛ هر گاه دو نفر با هم قهر کنند یکی از آن دو مستحق لعن است و ای بسا هر دو مستحق باشند،راوی از امام علیه السلام سؤال می‌کند:فدایت شوم ظالم باید مستحق لعن باشد مظلوم چرا؟ فرمود:به سبب آن است که برادرش را به آشتی (معقولانه) دعوت

نمی‌کند».⁽¹⁾

اشاره به اینکه باید به صورت منطقی و مسالمت‌آمیز مشکل خود را با یکدیگر حل کنند.

سرانجام امام علیه السلام در نهمین و دهمین وصیّت پر بار خود می‌فرماید:«امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلّط خواهند شد سپس هر چه دعا کنید مستجاب نمی‌گردد»؛ (لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ،ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ).

آیا در میان حاکمیت اشرار و ترک امر به معروف و نهی از منکر تنها یک رابطه معنوی و مجازات الهی است و یا رابطه ظاهری هم وجود دارد؟

به نظر می‌رسد که پیوند اینها با یکدیگر به صورت منطقی قابل اثبات است، چرا که یکی از مصادیق مهم امر به معروف و نهی از منکر اقدام به این دو در برابر حاکمان وقت است که اگر خلافی مرتکب شوند عامّه مردم به آنها تذکّر دهند و اگر معروفی را ترک کنند از آنها مطالبه نمایند.اگر این دو ترک شود و حاکمان هیچ‌گونه مانع و اعتراضی در برابر خود نبینند جسور می‌شوند و اشرار بر جامعه اسلامی مسلّط می‌گردند.

امّا چرا دعاها برای رفع شر حاکمان شرور مستجاب نمی‌شود؟ برای اینکه در روایات اسلامی آمده آنجا که مصیبت به‌واسطه سوء اختیار خود انسان و کوتاهی او باشد،دعا برای رفع آن مستجاب نمی‌گردد و به آنها گفته می‌شود:این نتیجه اعمال خود شماست چرا چنین کردید که به چنان عاقبت بدی گرفتار شوید؟

جالب این است که از امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام نقل شده حتی اگر نیکان هم در چنین شرایطی دعا کنند دعای آنها مستجاب نخواهد شد: (فَیَدْعُو خِیَارُکُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ).⁽²⁾

نکته: اهمّیّت امر به معروف و نهی از منکر

اهمّیّت امر به معروف و نهی از منکر

درباره اهمّیّت امر به معروف و نهی از منکر بحث‌های گسترده‌ای در آیات قرآن مجید و روایات وارد شده است که در اینجا تنها به دو روایت قناعت می‌کنیم:

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ یَسْتَقِیمُ الْأَمْر؛ امر به معروف و نهی از منکر راه انبیا و طریقه صالحان است فریضه بزرگی است که با آن سایر فرایض برپا می‌گردد جادّه‌ها امن و امان و کسب‌ها حلال می‌شود،حقوق غصب شده به صاحبانش بازگردانده شده و زمین‌ها آباد می‌گردد و از دشمنان انتقام گرفته خواهد شد و تمام امور سامان می‌یابد».⁽¹⁾

در ذیل همین حدیث آمده است که خداوند عزّوجل به شعیب پیامبر صلی الله علیه و آله وحی فرستاد که من صد هزار نفر از قوم تو را کیفر خواهم داد؛چهل هزار نفر از اشرار و شصت هزار نفر از اخیار! شعیب عرضه داشت:پروردگارا اشرار به جای خود،اخیار چرا؟ خداوند عزّوجل به او وحی فرستاد:

«دَاهَنُوا أَهْلَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَغْضَبُوا لِغَضَبِی؛ با گنهکاران راه سازش و بی‌تفاوتی پیش گرفتند و هرگز به جهت خشم من خشمگین نشدند».⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللّهِ فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللّهُ؛ امر به معروف و نهی از منکر دو مخلوق (برجسته) از مخلوقان خدایند هرکس این دو

را یاری کند خدا به او عزّت می‌بخشد و هرکس دست از یاری این دو بردارد خدا او را مخذول می‌کند».⁽¹⁾

تعبیر به مخلوق در واقع نوعی تشبیه است.این احتمال نیز وجود دارد که خُلق به معنای خصلت باشد،ولی به قرینه ذیل حدیث این احتمال بعید به نظر می‌رسد.

در هر حال مسأله امر به معروف و نهی از منکر از اموری است که هم خداوند متعال به‌وسیله انبیا و اولیایش آن را انجام می‌دهد و هم انبیای الهی و اوصیای آنها و هم تمام مردم به آن مأمورند.

در پایان این بخش از وصیت‌نامه باید با صراحت اعتراف کرد که دستورات ده‌گانه فوق چنانچه در زندگی مسلمانان پیاده شود هم دنیای آنها تأمین می‌گردد و با عزّت و قدرت و سربلندی خواهند زیست و هم آخرت آنها قرین سعادت و خوشبختی خواهد بود و از شخصیتی مانند امیرمؤمنان علیه السلام جز این انتظار نمی‌رود که در بستر شهادتش برنامه سعادت دنیا و آخرت را در وصیت‌نامه کوتاهش بیان فرماید.

---

بخش چهارم

اشاره

ثُمَّ قَالَ:

یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ،لَاأُلْفِیَنَّکُمْ تَخُوضُونَ دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ خَوْضاً، تَقُولُونَ:«قُتِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ».أَلَا لَاتَقْتُلُنَّ بِی إِلَّا قَاتِلِی.انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ‌ضَرْبَتِهِ هَذِهِ،فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ،وَلَا تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ،فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ:«إِیَّاکُمْ وَالْمُثْلَةَ وَلَوْ بِالْکَلْبِ الْعَقُورِ».

ترجمه

سپس (امام علیه السلام) فرمود:

ای فرزندان عبدالمطلب! نکند بعد از شهادتم (به بهانه قتل من) در خون مسلمانان فرو روید و بگویید:امیرمؤمنان کشته شد.آگاه باشید جز قاتل من را به‌سبب قتل من نکشید.(درست) بنگرید هرگاه من از این ضربت از دنیا چشم پوشیدم،او را تنها یک ضربت بزنید تا یک ضربت در برابر یک ضربت باشد.

و او را مثله نکنید (گوش و بینی و اعضای او را جدا نسازید) که من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:«از مثله کردن بپرهیزید،هرچند نسبت به سگ گزنده باشد!».

شرح و تفسیر: سفارش اکید امام علیه السلام درباره قاتلش!

سفارش اکید امام علیه السلام درباره قاتلش!

امام علیه السلام در بخش آخر این نامه،روی سخن را به خویشاوندان خود از فرزندان عبدالمطلب کرده سه دستور مهم درباره سرنوشت قاتل خود به آنها

می‌دهد که نشانه عظمت فوق‌العاده امام و سعه صدر آن حضرت است.

نخست می‌فرماید:«ای فرزندان عبدالمطلب! نکند بعد از شهادتم (به بهانه قتل من) در خون مسلمانان فرو روید و بگویید:امیرمؤمنان کشته شد.آگاه باشید جز قاتل من را به‌سبب قتل من نکشید»؛ (ثُمَّ قَالَ:یَا بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ،لَا أُلْفِیَنَّکُمْ⁽¹⁾تَخُوضُونَ⁽²⁾دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ خَوْضاً،تَقُولُونَ:«قُتِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ».أَلَا لَا تَقْتُلُنَّ بِی إِلَّا قَاتِلِی).

این قضیه در طول تاریخ بسیار اتفاق افتاده است که وقتی شخص بزرگی یا پادشاه و سلطانی کشته می‌شود گروهی از روی تعصب به کشتار وسیعی دست می‌زنند و گروه دیگری نیز فرصت را غنیمت شمرده و به تسویه حساب‌های شخصی می‌پردازند و مخالفان خود را به این بهانه به قتل می‌رسانند.همان‌گونه که در تاریخ وارد شده است به بهانه قتل عمر به دست ابولؤلؤ،بازماندگان و دوستان او جمعی را به قتل رساندند.همچنین هنگامی که مصعب،برادر عبید اللّه بن زیاد را کشت،عبیداللّه نذر کرد یکصد نفر از قریش را به قتل برساند.

هشتاد نفر را به قتل رساند سپس با خبر شد که مصعب کشته شده و سر او را برای عبد الملک برده‌اند.در این هنگام آرام گرفت؛⁽³⁾ولی امام علیه السلام با پیش‌بینی حکیمانه‌اش جلو این کار را گرفت به همین دلیل بعد از شهادت آن حضرت تسویه حساب‌های شخصی به نام مبارک آن حضرت صورت نگرفت و ناامنی‌هایی که در این‌گونه موارد پیش می‌آید،پیش نیامد.

آن‌گاه در ادامه این سخن امام علیه السلام دستور دوم خود را صادر کرده می‌فرماید:

«(درست) بنگرید هرگاه من از این ضربت از دنیا چشم پوشیدم،او را تنها یک ضربت بزنید تا یک ضربت در برابر یک ضربت باشد»؛ (انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ،فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ).

جالب این است که امام علیه السلام عدالت را درباره قاتل خودش حتی در کیفیت قصاص توصیه می‌کند.مبادا ناراحتی‌های شدید شیعیانش سبب شود او را به طرز غیر عادلانه‌ای قصاص کنند.

حتی درنامه 23 خواندیم که امام علیه السلام می‌فرماید:

«إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِیُّ دَمِی وَ إِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِیعَادِی وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِی قُرْبَةٌ وَ هُوَ لَکُمْ حَسَنَةٌ فَاعْفُوا أَ لَا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ؛ اگر زنده بمانم،ولیّ خون خویشم (و می‌توانم قصاص یا عفو کنم) و اگر از دنیا چشم بپوشم فنا (در دنیا) میعاد و قرارگاه من است و اگر عفو کنم،عفو برای من موجب قرب به خداست و برای شما (در صورتی که از میان شما بروم) حسنه و نیکی در نزد خداوند است،بنابراین عفو کنید آیا دوست ندارید خدا شما را بیامرزد».

از این عبارت استشمام می‌شود که امام علیه السلام حتی مایل بود قاتلش عفو شود؛ ولی به یقین شرایط آن محیط هرگز آماده پذیرش این عفو نبود و لذا امام علیه السلام در اینجا به حدّاقل امر قصاص توصیه می‌فرماید.

قابل توجّه اینکه در تاریخ طبری و همچنین در کامل ابن اثیر آمده است که قاتل علی علیه السلام،عبدالرحمان بن ملجم پیش از آنکه مولا به شهادت برسد گفت:

من چهل روز شمشیر خود را تیز کردم و از خدا خواستم که بدترین خلقش با آن به قتل برسد.امام علیه السلام فرمود:(درست گفتی) تو را که بدترین خلق خدا هستی با شمشیر خودت قصاص خواهند کرد».⁽¹⁾

سپس امام علیه السلام در سومین و آخرین توصیه خود می‌فرماید:«و او را مثله نکنید

(گوش و بینی و اعضای او را جدا نسازید) که من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می‌فرمود:از مثله کردن بپرهیزید،هرچند نسبت به سگ گزنده باشد!»؛ (وَ لَا تُمَثِّلُوا⁽¹⁾بِالرَّجُلِ،فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ:«إِیَّاکُمْ وَ الْمُثْلَةَ وَ لَوْ بِالْکَلْبِ الْعَقُورِ⁽²⁾»).

مثله کردن به عنوان انتقامی غیر انسانی در جاهلیت عرب معمول بود و به همین دلیل اعراب جاهلی هنگامی که در جنگ احد حمزه عموی پیامبر را شهید کردند گوش و بینی آن بزرگوار را بریدند و به این هم قناعت نکردند،بلکه پهلوی او را شکافته جگر او را بیرون کشیدند.معروف است که پیامبر پس از مشاهده این منظره فرمود:اگر خداوند مرا بر قریش پیروز کند با سی نفر (یا هفتاد نفر) از آنها همین گونه رفتار می‌کنم.اینجا بود که آیه شریفه نازل شد: ««وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّابِرِینَ» ؛وهرگاه خواستید مجازات کنید،تنها همان‌گونه که به شما تعدّی شده کیفر دهید؛و اگر شکیبایی کنید،این کار برای شکیبایان بهتر است».⁽³⁾در این هنگام پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله عرضه داشت خداوندا صبر می‌کنم صبر می‌کنم (و انتقام نمی‌گیرم)».⁽⁴⁾

می‌دانیم پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از فتح مکّه کاملاً قدرت داشت که به شدیدترین وجهی از آن جنایت‌کاران انتقام بگیرد؛ولی همه را مشمول عفو و رحمت گسترده خود قرار داد.

اضافه بر این در حدیثی از یکی از صحابه آمده است که می‌گوید:

«مَا خَطَبَنَا

رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خُطْبَةً أَبَداً إِلَّا أَمَرَنَا فِیهَا بِالصَّدَقَةِ وَ نَهَانَا عَنِ الْمُثْلَة؛ رسول خدا هرگز خطبه‌ای برای ما (در مسیر میدان جهاد) ایراد نفرمود مگر اینکه در آن به صدقه دستور داد و از مثله کردن نهی نمود».⁽¹⁾

---

48- به معاویه (بعد از اینکه قرآن ها بر سر نیزه رفت)

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی مُعاوِیَةَ

از نامه‌های امام علیه السلام

به معاویه است.⁽¹⁾

این نامه در کتاب صفین نصر بن مزاحم و همچنین کتاب صفین ابن دیزیل که هر دو پیش از مرحوم سید رضی میزیستند آمده است. همچنین در کتاب الفتوح احمد بن اعثم کوفی که او نیز قبل از سید رضی می زیسته مشروح تر از آنچه سید رضی آورده ذکر شده است که نشان میدهد از منبع دیگری آن را گرفته است ( مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۸۳ و ۳۸۴).

نامه در یک نگاه

نخست لازم است به شأن ورود نامه اشاره کنیم و آن اینکه نویسنده مصادر نهج‌البلاغه آورده است که در یکی از روزهای جنگ صفین که کار جنگ بسیار پیچیده شده بود علی علیه السلام عمامه رسول خدا را بر سر پیچید و گفت:ای مردم هرکس امروز می‌خواهد با خدا معامله کند آماده شود.ده هزار نفر یا بیشتر آماده جنگ در رکاب آن حضرت شدند و آن حضرت بعد از خواندن اشعاری حماسی

بر لشکر شام حمله کرد.همراهان امام علیه السلام نیز یکباره حمله‌ور شدند و تمام صفوف شامیان را در هم شکستند.هنگامی که معاویه این وضع را دید پا در رکاب کرد و آماده فرار شد؛ولی عمرو بن عاص توصیه کرد که قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها بلند کنند و لشکریان علی علیه السلام را به گردن نهادن در برابر حکم قرآن دعوت نمایند و همین امر سبب شد که در لشکر عراق اختلاف بیفتد.در این هنگام معاویه نامه‌ای به علی علیه السلام نوشت که خلاصه‌اش چنین است:کار جنگ طولانی شده هر کدام از ما خود را بر حق می‌داند.گروه زیادی در این میان کشته شدند و من می‌ترسم آینده بدتر باشد و ما در آینده در پیشگاه خدا مسئول خواهیم بود.

من تو را به چیزی دعوت می‌کنم که صلاح امت و باعث حفظ خون‌ها و دفع فتنه و دشمنی است و آن اینکه دو نفر حَکَم که مورد رضایت ما باشند یکی از یاران من و دیگری از یاران تو در میان ما مطابق فرمان خدا حکم کند.از خدا بپرهیز و به حکم قرآن راضی باش.والسلام».

امام علیه السلام در پاسخ،نامه مورد بحث را نوشته است که مشتمل بر نصایح مستدلی به معاویه و هشدار به اوست درباره عاقبت شوم اعمالش که مایه ندامت و خسران و پشیمانی است همان عاقبتی که برای هر کس که در برابر دعوت شیطان تسلیم شود و زمام خود را به او بسپارد مسلّم است.

در بخش دیگری از این نامه،امام علیه السلام اعلام می‌دارد که مسأله حکَمیّت قرآن را پذیرفته است نه به‌علّت دعوت معاویه،بلکه به منظور عظمت و حرمت قرآن.

---

وَإِنَّ الْبَغْیَ وَالزُّورَ یُوتِغَانِ الْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَدُنْیَاهُ،وَیُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ،وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِکٍ مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ،وَقَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ الْحَقِّ فَتَأَلَّوْا عَلَی اللّهِ فَأَکْذَبَهُمْ،فَاحْذَرْ یَوْماً یَغْتَبِطُ فِیهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ، وَیَنْدَمُ مَنْ أَمْکَنَ الشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ فَلَمْ یُجَاذِبْهُ.وَقَدْ دَعَوْتَنَا إِلَی حُکْمِ الْقُرْآنِ وَلَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ،وَلَسْنَا إِیَّاکَ أَجَبْنَا،وَلَکِنَّا أَجَبْنَا الْقُرْآنَ فِی حُکْمِهِ، وَالسَّلَامُ.

ترجمه

(بدانید) ظلم و ستم و سخنان باطل و بر خلاف حق انسان را در دین و دنیایش به هلاکت می‌افکند و عیوب او را نزد عیب‌جویان آشکار می‌سازد.

من می‌دانم که آنچه (از سوی خداوند) فوت آن مقدّر شده به دست نخواهی آورد.گروهی (پیش از تو) در مطالبه امر (خلافت) به ناحق برخاستند و با هم به خدا سوگند یاد کردند ولی خداوند آنها را تکذیب کرد (چرا که هرگز به اهدافشان نرسیدند).از آن روزی برحذر باش که افرادی که کارهای پسندیده انجام داده‌اند،شادند و کسانی که زمام خویش را به دست شیطان سپردند و آن را باز پس نگرفته‌اند،سخت پشیمانند.تو ما را به حکمیت قرآن دعوت کردی در حالی که خود اهل قرآن نیستی.(ما گرچه حکمیّت قرآن را پذیرفتیم) ولی مقصود ما پاسخ به تو نبود بلکه به قرآن پاسخ دادیم و حکمش را گردن نهادیم و السّلام.

شرح و تفسیر: نصیحت جامع به معاویه

نصیحت جامع به معاویه

امام علیه السلام در این نامه کوتاه و پر معنا چند نکته مهم را به معاویه یادآور می‌شود که اگر پند امام علیه السلام را به گوش جان شنیده بود و به کار بسته بود آن همه فساد در جهان اسلام پیدا نمی‌شد و شجره شوم بنی‌امیّه در سرزمین مقدّس اسلام رشد و نمو نمی‌کرد.

نخست به صورت اندرزی کلّی می‌فرماید:«(بدانید) به یقین ظلم و ستم و سخنان باطل و بر خلاف حق انسان را در دین و دنیایش به هلاکت می‌افکند و عیوب او را نزد عیب‌جویان آشکار می‌سازد»؛ (وَ إِنَّ الْبَغْیَ وَ الزُّورَ⁽¹⁾یُوتِغَانِ⁽²⁾الْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ،وَ یُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ).

آری هیچ چیز بدتر از ظلم و گفتار باطل نیست،زیرا انسان را فریب داده و به وادی‌های خطرناکی می‌کشاند که هیچ‌گونه راه بازگشتی از آن ندارد و دین و دنیایش را بر باد می‌دهد و در افکار عموم مردم فردی فاسد و مفسد معرفی خواهد شد.

در دومین نکته می‌فرماید:«من می‌دانم که آنچه (از سوی خداوند) فوت آن مقدّر شده به دست نخواهی آورد»؛ (وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِکٍ مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ).

بسیاری از شارحان نهج‌البلاغه،این جمله را اشاره به خونخواهی دروغین عثمان از سوی معاویه می‌دانند،زیرا آنها که دستشان به خون عثمان آغشته بود و یا با سکوت و ترک یاری او شریک در قتل او بودند،برای پیشرفت کار خود

و تحمیق عوام،مطالبه خون عثمان را عنوان کردند و از امام خواستند که قاتلان عثمان را به آنها بسپارد تا قصاص کنند؛ولی امام علیه السلام می‌فرماید:با این کار هرگز به مقصود خود نخواهی رسید و تو و همدستانت که شریک قتل عثمان بوده‌اید هرگز نمی‌توانید خون او را مطالبه کنید و قاتلان را به قصاص برسانید.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از جمله «مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ» حکومت شام باشد که معاویه آن را از امام علیه السلام درخواست کرده بود.امام علیه السلام می‌فرماید:من هرگز تو را به چنین حکومتی منصوب نخواهم کرد.گواه بر این احتمال مطلبی است که در نامه 17 گذشت.

احتمال دیگری نیز از سوی بعضی از شارحان در اینجا داده شده و آن اینکه امام علیه السلام می‌فرماید:تو هرگز به دنیایی که می‌خواهی نخواهی رسید و چند روز حکومت با تمام حوادث و مشکلاتش امری است زود گذر و بیهوده و مرگ‌بار.

شاهد این تفسیر جمله‌ای است که در بعضی از نقل‌های این نامه پیش از این جمله آمده است که می‌فرماید:

«فَاحْذَرِ الدُّنْیَا فَإِنَّهُ لَا فَرَحَ فِی شَیْءٍ وَصَلْتَ إِلَیْهِ مِنْهَا وَ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِکٍ مَا قُضِیَ فَوَاتُه؛ از دنیا بپرهیز،زیرا آنچه از زرق و برق دنیا نصیب تو می‌شود شادی آفرین نیست و من می‌دانم تو به آنچه فرمان الهی بر از دست رفتن آن صادر شده نخواهی رسید».⁽¹⁾

سپس امام علیه السلام در سومین نکته از نامه خود به معاویه هشدار می‌دهد تا از خواب غفلت بیدار گردد،می‌فرماید:«گروهی (پیش از تو) در مطالبه امر (خلافت) به ناحق برخاستند و با هم به خدا سوگند یاد کردند؛ولی خداوند آنها را تکذیب کرد (چرا که هرگز به اهدافشان نرسیدند)»؛ (وَ قَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ الْحَقِّ فَتَأَلَّوْا⁽²⁾عَلَی اللّهِ فَأَکْذَبَهُمْ).

شارحان نهج‌البلاغه غالباً این جمله را اشاره به طلحه و زبیر و پیروانشان که برای رسیدن به خلافت آتش جنگ جمل را روشن کردند می‌دانند.آنها هم‌پیمان شده بودند که از پای ننشینند تا حکومت بصره را به دست آورند و در صورت توانایی گسترش دهند؛ولی همگی ناکام و سردمداران کشته شدند و بقیه شکست سختی خوردند و عایشه که از رهبران اصلی این جنگ بود مورد عفو امام علیه السلام واقع شد و شرمسار به مدینه بازگشت و به این ترتیب جمله «فَأَکْذَبَهُمْ؛ خداوند آنها را تکذیب کرد و دروغشان را ظاهر ساخت»انجام گرفت.

آن‌گاه امام علیه السلام در چهارمین نکته خود به معاویه هشدار می‌دهد که به یاد روز قیامت باشد و از عواقب کار خویش در آن روز نگران گردد،می‌فرماید:«از آن روزی برحذر باش که افرادی که کارهای پسندیده انجام داده‌اند،شادند و کسانی که زمام خویش را به دست شیطان سپردند و آن را باز پس نگرفته‌اند سخت پشیمانند»؛ (فَاحْذَرْ یَوْماً یَغْتَبِطُ⁽¹⁾فِیهِ مَنْ أَحْمَدَ⁽²⁾عَاقِبَةَ عَمَلِهِ،وَ یَنْدَمُ مَنْ أَمْکَنَ⁽³⁾الشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ⁽⁴⁾فَلَمْ یُجَاذِبْهُ).

آری در آن روز نیکان شاد و مسرورند و در عین حال تأسف می‌خورند که چرا بیشتر و بهتر عمل نکردند و بَدان به‌سبب سیئات اعمال و کیفرهایی که با چشم می‌بینند سخت نادم می‌شوند.

قرآن مجید روز قیامت را«یَوْمُ الْحَسْرَة»شمرده است آنجا که می‌فرماید:

««وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا یُؤْمِنُونَ» ؛آنها را از روز حسرت (روز رستاخیز) بترسان،در آن هنگام که همه چیز پایان می‌یابد (بهشتیان به سوی بهشت و دوزخیان به سوی دوزخ می‌روند) ولی (امروز) آنها در غفلتند و ایمان نمی‌آورند».⁽¹⁾

در آیه 54 سوره یونس می‌خوانیم: ««وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ» ؛اگر آنها و هر کس ستم (بر خویشتن و دیگران) کرده تمامی آنچه را روی زمین است در اختیار داشته باشد (همه را برای نجات خویش) فدیه می‌دهد.و هنگامی که عذاب را ببینند (سخت پشیمان می‌شوند اما) پشیمانی خود را کتمان می‌کنند (مبادا رسواتر شوند) و در میان آنها به عدالت داوری می‌شود،و ستمی بر آنها نخواهد شد».

در بعضی از نسخ نهج‌البلاغه«یَغْتَبَطُ»به صورت صیغه مجهول آمده و مفهومش این است:آنها که کار نیک کرده‌اند مورد غبطه واقع می‌شوند و این تعبیر با مفهوم غبطه سازگارتر است.

سپس امام علیه السلام در آخرین نکته پس از اندرزهای تکان‌دهنده پیشین به سراغ هدف اصلی نامه می‌رود و می‌فرماید:«تو ما را به حکمیّت قرآن دعوت کردی در حالی که خود اهل قرآن نیستی.(ما گرچه حکمیّت قرآن را پذیرفتیم) ولی مقصود ما پاسخ به تو نبود،بلکه به قرآن پاسخ دادیم و حکمش را گردن نهادیم والسّلام»؛ (وَ قَدْ دَعَوْتَنَا إِلَی حُکْمِ الْقُرْآنِ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ،وَ لَسْنَا إِیَّاکَ أَجَبْنَا،وَ لَکِنَّا أَجَبْنَا الْقُرْآنَ فِی حُکْمِهِ،وَ السَّلَامُ).

به یقین معاویه اهل قرآن نبود و قراین تاریخی نشان می‌دهد ایمان درستی به آن نداشت،بلکه قرآن را ابزاری برای رهایی از شکست قطعی و رسیدن به

اهداف خود قرار داده بود.

در کتاب صفین آمده است:هنگامی که لشکر شام قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها بلند کردند،امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«عِبادَ اللّهِ إنّی أَحَقُّ مَنْ أجابَ إلی کِتابِ اللّهِ وَ لکنَّ مُعاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعاصِ وَ ابْنَ أبی مُعیطٍ وَ حَبیبَ بْنَ مُسْلِمَةٍ وَ ابْنَ أَبی سَرْحٍ لَیْسُوا بِأَصْحابِ دِینٍ وَ لا قُرآنٍ إنّی أعْرَفُ بِهِمْ مِنْکُمْ صَحِبْتَهُمْ أطْفالاً وَ صَحِبْتُهُمْ رِجالاً فَکانُوا شَرَّ أطْفالٍ وَ شَرَّ رِجالٍ؛ ای مردم من سزاوارترین کسی هستم که به دعوت قرآن پاسخ می‌گویم و لیکن معاویه و عمرو بن عاص و ابن ابی معیط و حبیب بن مسلمه و ابن ابی سرح نه دین دارند و نه اهل قرآنند من آنها را بهتر از شما می‌شناسم.از کوچکی با آنها بودم و در بزرگسالی نیز با آنها سر و کار داشتم آنها بدترین کودکان و بدترین مردان بودند».⁽¹⁾

از این عبارت معلوم می‌شود که امام علیه السلام به این حکمیت ساختگی و دروغین قرآن هرگز راضی نبود؛ولی جمعی از یاران ناآگاه،آن را بر امام تحمیل نمودند و هنگامی که عاقبت سوء آن را مشاهده کردند پشیمان شدند و عجب اینکه بر قبول حکمیت از سوی امام معترض شدند.

---

49- به معاویه (فریب دنیا را نخور)

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی مُعاوِیَةَ أیْضاً

نامه دیگری از امام علیه السلام

به معاویه است.⁽¹⁾

این نامه را ابن اعثم کوفی در کتاب الفتوح و دینوری (متوفای ۲۸۲) در الاخبار الطوال و نصر بن مزاحم درکتاب صفین که همگی قبل از سید رضی می زیسته اند در کتاب های خود آورده اند و جمعی از مورخان و شارحان نهج البلاغه، مخاطب این نامه را عمرو بن عاص دانسته اند (برای توضیح بیشتر به مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۸۴ مراجعه شود).

نامه در یک نگاه

همان‌گونه که در بحث سند نامه اشاره شد مخاطب این نامه به عقیده بسیاری از مورخان و شارحان عمرو بن عاص است.دینوری در کتاب الاخبار الطوال به این معنا تصریح کرده و نصر بن مزاحم در کتاب صفین علاوه بر این معنا بخشی از نامه را که مرحوم سیّد رضی به هنگام گزینش حذف کرده ذکر می‌کند که در آن بخش امام علیه السلام صریحاً به عمرو بن‌عاص هشدار می‌دهد که از معاویه پیروی نکند.

به‌هرحال مخاطب در این نامه هر که باشد امام علیه السلام او را با تعبیرات دلنشین و بیدار کننده خود اندرز می‌دهد که فریب دنیا را نخورد؛دنیایی که هرگز دنیاپرستان به آنچه از آن دارند راضی نمی‌شوند و پیوسته برای رسیدن بیشتر به آن حرص می‌زنند و در ضمن او را به عبرت گرفتن از تاریخ گذشتگان توصیه می‌کند.

---

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ الدُّنْیَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَیْرِهَا،وَلَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا،وَلَهَجاً بِهَا،وَلَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا،وَمِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ،وَنَقْضُ مَا أَبْرَمَ! وَلَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَی حَفِظْتَ مَا بَقِیَ،وَالسَّلَامُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی بدان) دنیا انسان را به خود مشغول و از غیر خود بیگانه می‌سازد.دنیا پرست به چیزی از دنیا نمی‌رسد جز آنکه دری از حرص را به رویش می‌گشاید و آتش عشق او را به دنیا تندتر می‌کند در حالی که دنیاپرست هرگز به آنچه دارد در برابر آنچه به آن نرسیده قانع نیست (و دائماً در آتش حرص می‌سوزد) و به دنبال آن جدایی از اموالی است که گردآوری کرده و واتابیدن آنچه را تابیده است.اگر از آنچه (در داستان پیشینیان و در گذشته عمر خودت) وجود داشته است عبرت گیری آنچه را باقی است حفظ خواهی کرد و السّلام.

شرح و تفسیر: حرص در دنیا انسان را به جایی نمی‌رساند

حرص در دنیا انسان را به جایی نمی‌رساند

امام علیه السلام در این نامه بعد از حمد و ثنای الهی مخاطب خود را (خواه معاویه باشد یا عمرو بن عاص) به امور مهمّی توصیه می‌کند.

نخست می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی بدان) دنیا انسان را به خود

مشغول و از غیر خود بیگانه می‌سازد»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ الدُّنْیَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَیْرِهَا).

زیرا کار دنیا آن‌قدر پیچیده و متنوع و گوناگون و پر دردسر است که اگر انسان به سراغ آن برود تمام وقت انسان را به خود مشغول می‌سازد تا آنجا که حتی از رسیدگی به سلامت خود و استراحت و رسیدن به همسر و فرزندان و دوستان و بستگان و از آن فراتر رسیدن به انجام فرایض الهی باز می‌دارد و کار آنها به جایی می‌رسد که اگر اهل نماز باشند حتی نماز را در آخر وقت در حالی که در تمام رکعات فکرشان در مسائل دنیایی است با عجله تمام بجا می‌آورند و گاه صبح هنگامی از خانه بیرون می‌دوند که فرزندان آنها در خوابند و شب هنگامی باز می‌گردند که باز آنها در خوابند و این طبیعت دنیاپرستی است.

در دومین نکته به مسأله خطرناک حرص دنیاپرستان پرداخته می‌فرماید:

«دنیاپرست به چیزی از دنیا نمی‌رسد جز آنکه دری از حرص را به رویش می‌گشاید و آتش عشق او را به دنیا تندتر می‌کند در حالی که دنیاپرست هرگز به آنچه دارد در برابر آنچه به آن نرسیده قانع نیست (و دائماً در آتش حرص می‌سوزد)»؛ (وَ لَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا،وَ لَهَجاً⁽¹⁾بِهَا، وَ لَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا).

در بعضی از روایات،دنیا به آب شور دریا تشبیه شده که شخص تشنه هر قدر از آن بنوشد تشنه‌تر می‌گردد.امام کاظم علیه السلام می‌فرماید:

«مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ مَاءِ الْبَحْرِ کُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یَقْتُلَهُ؛ دنیا همانند آب دریاست که هر قدر تشنه از آن می‌نوشد تشنه‌تر می‌شود و سرانجام او را به قتل می‌رساند».⁽²⁾

همان ضرب‌المثلی که در فارسی معروف است که می‌گویند:بیش‌داران بیش‌خواهانند.

قرآن مجید این مسأله را ضمن داستان گویایی بیان فرموده آنجا که می‌گوید دو برادر به عنوان مخاصمه نزد حضرت داود پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند یکی از آنها گفت:

««إِنَّ هذا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِیها وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ» ؛این برادر من است؛او نود و نه میش دارد و من (تنها) یک میش دارم؛ اما او اصرار می‌کند که:این را نیز به من واگذار؛و در سخن بر من غلبه کرده است».⁽¹⁾

حضرت داود علیه السلام در میان آنها قضاوت کرد و گفت:به یقین او با درخواست میش تو برای افزودن آن به میش‌هایش،بر تو ستم کرده و بسیاری از شریکان (و دوستان) به یکدیگر ستم می‌کنند مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند؛ولی عدّه آنان کم است.⁽²⁾

این داستان نشان می‌دهد که دنیاپرستان آن‌قدر گرفتار حرص می‌شوند که حتی به کمترین چیزی درباره برادر خود نیز راضی نیستند و به گفته شاعر:

هفت اقلیم ار بگیرد پادشاه همچنان در بند اقلیمی دگر

در حدیث معروف قدسی نیز آمده است:

«لَوْ کانَ لاِبْنِ آدَمَ وادِیانِ مِنْ ذَهَبٍ لَابْتَغی إلَیْهِما ثالِثاً وَ لا یَمْلَأُ جَوْفَ ابْنَ آدَمَ إلَّا التُّرابُ؛ هرگاه فرزند آدم دو دره پر از طلا داشته باشد خواهان دره دیگری است و چشم آدم را جز خاک (به هنگامی که بمیرد و دفن شود) پر نمی‌کند».⁽³⁾

و به گفته شاعر:

گفت چشمِ تنگِ دنیادوست را

یا قناعت پر کند یا خاک گور

حرص در واقع نوعی جنون است،چرا که بسیاری از حریصان برای یک

زندگی مرفه همه چیز دارند به گونه‌ای که می‌توانند تا آخر به راحتی زندگی کنند؛ اما جنون حرص آنها را راحت نمی‌گذارد و پیوسته آنها را به تلاش و زحمت‌های طاقت‌فرسا وا می‌دارد آن‌گونه که گاه اگر همه کره زمین را به آنها بدهند آرزو دارند به آسمان‌ها دست بیندازند و کره ماه را نیز در اختیار خود بگیرند.

لذا در دعای بعضی از معصومان علیهم السلام آمده است:

«أَعُوذُ بِکَ یَا رَبِّ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا یُسْمَع؛ پروردگارا به تو پناه می‌برم از نفسی که هرگز سیر نمی‌شود و قلبی که خشوع در آن نیست و از دعایی که مستجاب نمی‌شود».⁽¹⁾در واقع حرص منشأ اصلی همه این مشکلات و عواقب دردناک است.

این سخن را با حدیثی از امام صادق علیه السلام پایان می‌دهیم فرمود:

«مَا فَتَحَ اللّهُ عَلَی عَبْدٍ بَاباً مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا إِلَّا فَتَحَ اللّهُ عَلَیْهِ مِنَ الْحِرْصِ مِثْلَهُ؛ خداوند هیچ دری از دنیا به روی کسی نمی‌گشاید جز اینکه دری از حرص نیز به روی او گشوده می‌شود».⁽²⁾

حضرت در سومین نکته می‌فرماید:«و به دنبال آن جدایی از اموالی است که گردآوری کرده و واتابیدن آنچه را تابیده است»؛ (وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ، وَ نَقْضُ مَا أَبْرَمَ!⁽³⁾).

آری چیزی نمی‌گذرد که انسان باید بعد از آن همه تلاش و زحمت با تمام اموال نفیس خود وداع گوید و از آن همه تنها یک کفن سهم اوست که با خود به گور می‌برد.

قرآن مجید درباره کاخ‌های فرعونیان و باغ‌ها و مزارع آبادشان می‌فرماید:

««کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ* وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ* وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ* کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ» ؛چه بسیار باغ‌ها و چشمه‌ها که به جا گذاشتند* و کشتزارها و قصرهای پر ارزش*و نعمت‌های فراوان دیگر که در آن غرق شادمانی بودند!*این‌چنین بود (ماجرای آنان) و ما این (نعمت‌ها) را میراث برای اقوام دیگری قرار دادیم».⁽¹⁾

به دنبال این سخن،امام علیه السلام در چهارمین نکته می‌فرماید:«اگر از آنچه (در داستان پیشینیان و در گذشته عمر خودت) وجود داشته است عبرت گیری آنچه را باقی است حفظ خواهی کرد و السّلام»؛ (وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَی حَفِظْتَ مَا بَقِیَ، وَ السَّلَامُ).

اعتبار و عبرت‌اندوزی از سرنوشت پیشینیان از مسائل مهمّی است که مورد تأکید فراوان قرآن مجید و رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه دین علیهم السلام است.

قرآن می‌فرماید: ««أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ» ؛آیا آنان در زمین سیر نکردند (تا آثار خاموش و بسیار عبرت‌آموز اقوام پیشین را ببینند) تا دل‌هایی داشته باشند که (حقیقت را) با آن درک کنند؛و گوش‌های شنوایی که با آن (ندای حق را) بشنوند؟! زیرا (بسیار می‌شود که) چشم‌های ظاهر نابینا نمی‌شود بلکه دل‌هایی که در سینه‌هاست (بر اثر غفلت و دنیاپرستی) کور می‌گردد».⁽²⁾

اساساً بخش مهمی از آیات قرآن که بازگو کننده تاریخ اقوام پیشین است ناظر به همین مسأله است،زیرا هیچ درسی آموزنده‌تر از درس‌های برگرفته از تاریخ

بشر نیست؛ولی همان گونه که بسیاری از مردم به گفته قرآن از کنار آیات پروردگار در پهنه هستی بی‌تفاوت می‌گذرند،از کنار آثار بازمانده پیشینیان نیز بی‌احساس عبور می‌کنند و امروز که گردشگری گسترش پیدا کرده،غالباً به عنوان آثار هنری و تاریخی به آنها می‌نگرند و صاحبان این آثار پیوسته به آن افتخار می‌کنند بی‌آنکه سرنوشت آینده خود را در این آثار مطالعه کنند.

---

50- به سران سپاهش

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی أُمَرائِهِ عَلَی الْجَیْشِ

از نامه‌های امام علیه السلام

به سران سپاهش می‌باشد.⁽¹⁾

این نامه را پیش از مرحوم سید رضی نصر بن مزاحم در کتاب صفین (با کمی تفاوت) آورده است و بعد از سید رضی مرحوم شیخ طوسی در امالی نیز با کمی اختلاف ذکر کرده است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۸۷) و نیز از کسانی که قبل از سید رضی این نامه را ذکر کرده اند ابوجعفر اسکافی (متوفای ۲۲۰) است که در کتاب المعیار والموازنة، ص ۱۰۳ آن را ذکر کرده است.

نامه در یک نگاه

این نامه عمدتاً از سه بخش تشکیل شده است.

بخش اوّل از حقّ خداوند بر زمامداران سخن می‌گوید که نباید قدرت،آنها را از توده‌های مردم غافل و دور سازد،بلکه هرچه توانایی بیشتری پیدا می‌کنند به مردم نزدیک‌تر می‌شوند.

در بخش دوم خطاب به فرماندهان لشکر کرده و می‌گوید:من باید شما را

محرم اسرار خود بدانم و همه چیز را-جز اسرار محرمانه جنگی-برای شما بازگو کنم و در اموری که حکم مسلم الهی در آن نیست با شما مشورت نمایم و حقتان را به طور کامل بپردازم و در برابر،شما هم باید در برابر فرمان من که به نفع جامعه اسلامی است کاملاً مطیع و خاضع باشید و از هر گونه فداکاری دریغ ندارید.

در بخش سوم سخن از کسانی می‌گوید که راه مخالف در پیش گیرند و از اطاعت فرمان پیشوایشان سرپیچی کنند.حضرت آنها را به مجازات (سخت) تهدید می‌کند.

---

بخش اوّل

اشاره

مِنْ عَبْدِ اللّهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ.

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ حَقّاً عَلَی الْوَالِی أَلَّا یُغَیِّرَهُ عَلَی رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ،وَلَا طَوْلٌ خُصَّ بِهِ،وَأَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ،وَعَطْفاً عَلَی إِخْوَانِهِ.

ترجمه

(این نامه) از سوی بنده خدا علی بن ابی طالب امیرمؤمنان به پاسداران مرزها (ی کشور اسلام) نگاشته شده است.اما بعد (از حمد و ثنای الهی) حقی که بر والی و زمامدار ثابت است این است که فضل و برتری‌هایی که به او رسیده و قدرتی که به او داده شده،سبب تغییر حال او درباره رعیّت نگردد،بلکه باید نعمت‌هایی که خدا به او ارزانی داشته سبب نزدیکی بیشتر به بندگان خدا و مهربانی به برادرانش گردد.

شرح و تفسیر: مقام شما را از مردم دور نکند!

مقام شما را از مردم دور نکند!

امام علیه السلام در بخش اوّل این نامه از سران لشکر به عنوان «أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ؛ محافظان مرزها»یاد کرده می‌فرماید:«(این نامه) از سوی بنده خدا علی بن ابی‌طالب امیرمؤمنان به پاسداران مرزها (ی کشور اسلام) نگاشته شده است»؛ (مِنْ عَبْدِ اللّهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ).

مسالح جمع مسلحة به معنای مرز است و مرزها معمولاً مناطقی هستند که در

اطراف کشور قرار دارند و ممکن است دشمن از آنجا نفوذ یا حمله کند و به همین دلیل همیشه حکومت‌ها بخش مهمی از نیروهای مسلحشان را در این مناطق می‌گمارند تا از حملات غافلگیرانه دشمنان آسوده خاطر باشند.این تعبیر نشان می‌دهد که توجّه به مرزها از مهم‌ترین وظایف نیروهای مسلح و ارتش اسلام است.

آن‌گاه امام علیه السلام از خودش شروع می‌کند و حقوق مردم را بر والی به طور کلی بیان می‌دارد و در بخش آینده انگشت روی موارد خاص گذارده به عنوان شرح این مجمل آنها را یکی پس از دیگری ذکر می‌کند.

به هر حال امام علیه السلام در این بخش از نامه‌اش به دو نکته مهم اشاره می‌فرماید:

نخست می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) حقی که بر والی و زمامدار ثابت است این است که فضل و برتری‌هایی که به او رسیده و قدرتی که به او داده شده سبب تغییر حال او درباره رعیّت نگردد»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ حَقّاً عَلَی الْوَالِی أَلَّا یُغَیِّرَهُ عَلَی رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ،وَ لَا طَوْلٌ⁽¹⁾

این واژه گاه به خصوص توانایی های مالی یا به هرگونه قدرت نیز اطلاق می شود و «اولو الطول» به معنای قدرتمندان است.

خُصَّ بِهِ).

اشاره به اینکه والی و زمامدار باید چنان باشد که رسیدن به قدرت،او را دگرگون نسازد،دست و پای خود را گم نکند و گرفتار عُجب،خودبینی و خودپسندی و در نتیجه استبداد نشود همان چیزی که غالباً در زمامداران مادّی دیده می‌شود که پیش از رسیدن به قدرت سخنان زیبایی در مورد مردمی بودن و مردمی زیستن دارند؛اما هنگامی که بر اوضاع مسلط شدند همه را فراموش کرده و استبداد را پیشه خود می‌سازند و تنها اولیای الهی و کسانی که در خط پیروی آنها هستند از این خطر در امان می‌مانند.

در دومین نکته می‌افزاید:«بلکه باید نعمت‌هایی را که خدا به او ارزانی داشته سبب نزدیکی بیشتر به بندگان خدا و مهربانی به برادرانش گردد»؛ (وَ أَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ،وَ عَطْفاً عَلَی إِخْوَانِهِ).

اشاره به اینکه نه تنها قدرت نباید او را از مردم دور کند و به استبداد بکشاند، بلکه به عکس باید هرچه نعمت خدا به او بیشتر می‌شود به مردم نزدیک‌تر گردد و درباره کسانی که امام از آنها به برادر تعبیر کرده محبّت بیشتر داشته باشد،زیرا شکر این نعمت جز از این طریق نخواهد بود.

به این ترتیب،امام علیه السلام نخست به مخاطبانش اجازه می‌دهد که ادای حق خود را از امام مطالبه کنند.سپس در بخش آینده این نامه به بیان حق خودش بر آنها می‌پردازد.

در غررالحکم از حضرت نقل شده است که می‌فرماید:

«إنَّ حَوائِجَ النّاسِ إلَیْکُمْ نِعْمَةً مِنَ اللّهِ عَلَیْکُمْ فَاغْتَنِمُوها وَ لا تَمَلُّوها فَتَتَحَوَّلَ نَقِماً؛ نیاز مردم به شما نعمتی است از سوی خدا برای شما.این نعمت را غنیمت بشمارید و هرگز از آن ملول نشوید که به نقمت و عذاب تبدیل خواهد شد».⁽¹⁾

---

بخش دوم

اشاره

أَلَا وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَلَّا أَحْتَجِزَ دُونَکُمْ سِرّاً إِلَّا فِی حَرْبٍ،وَ لَا أَطْوِیَ دُونَکُمْ أَمْراً إِلَّا فِی حُکْمٍ،وَ لَا أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ،وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ،وَ أَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَیْکُمُ النِّعْمَةُ،وَ لِی عَلَیْکُمُ الطَّاعَةُ؛وَ أَلَّا تَنْکُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ،وَ لَا تُفَرِّطُوا فِی صَلَاحٍ،وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَی الْحَقِّ،فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَی ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْکُمْ،ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ،وَ لَا یَجِدُ عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً، فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ،وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ مَا یُصْلِحُ اللّهُ بِهِ أَمْرَکُمْ.

وَ السَّلَامُ.

ترجمه

آگاه باشید حق شما بر من این است که جز اسرار جنگی چیزی را بر شما پنهان ندارم و هیچ کاری را بدون مشورت با شما-جز در مقام قضاوت و بیان حکم الهی-انجام ندهم.من موظّفم هیچ حقی را از شما به تأخیر نیندازم و پیش از رسیدن به مقطع نهایی آن را قطع نکنم و (نیز از حقوق شما بر من این است که) همه شما در حق،نزد من یکسان باشید (و تفاوتی میان شریف و وضیع قائل نشوم).هنگامی که من این وظایف را انجام دادم،نعمت خدا «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ»⁽¹⁾بر شما مسلّم (و کامل) خواهد شد و من بر شما (نخستین) حقی که دارم اطاعت است و اینکه از دعوت من (برای جهاد و غیر آن) سرپیچی نکنید و در آنچه من دستور می‌دهم و به صلاح و مصلحت همگی است سستی

و تفریط روا مدارید و باید در میان امواج مشکل‌ها برای حق و به‌سوی حق فرو روید.اگر این وظایف را نسبت به من انجام ندهید آن کس که راه کج می‌رود از همه نزد من خوارتر است.سپس او را به سختی کیفر می‌دهم و راه فراری نزد من نخواهد داشت،بنابراین باید حقوق خود را از امرای خود بگیرید و حقوق آنها را که با آن خداوند کار شما را اصلاح می‌کند به آنها بپردازید.والسّلام.

شرح و تفسیر: حقوق امام و حقوق فرماندهان

حقوق امام و حقوق فرماندهان

امام علیه السلام در این بخش از نامه خود آنچه را به صورت کلی و سربسته در بخش قبل بدان اشاره فرموده به طور مشروح بیان می‌کند.

نخست به حقوقی که مردم بر او دارند اشاره کرده و روی پنج حق انگشت می‌گذارد.

در اوّلین حق می‌فرماید:«آگاه باشید حق شما بر من این است که جز اسرار جنگی چیزی را از شما پنهان ندارم»؛ (أَلَا وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَلَّا أَحْتَجِزَ⁽¹⁾دُونَکُمْ سِرّاً إِلَّا فِی حَرْبٍ).

به یقین پنهان داشتن اسرار از یاران و دوستان،نوعی ابراز بی‌اعتمادی به آنهاست و در بسیاری از موارد سبب بدبینی یا تفسیرهای گوناگون برای یک واقعه می‌شود؛اما هنگامی که رئیس جمعیّت به‌طور کامل خبررسانی کند، پیوندهای عاطفی محکم‌تر و سوء ظن و بدبینی کمتر خواهد شد،هر چند مواردی هست که چاره‌ای جز کتمان اسرار آن نیست؛مانند مسائل جنگی،زیرا اگر دشمن از برنامه‌ریزی جنگ باخبر شود خود را در مقابل آن مقاوم می‌سازد

و پیش از موعد آن را خنثی می‌کند به همین دلیل در طول تاریخ همواره فرماندهان بزرگ برنامه‌های جنگی خود را تا آخرین لحظه پنهان می‌داشتند تا بتوانند ضربات قاطع بر دشمن وارد کنند.

در تاریخ جنگ‌های پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز این اصل به خوبی مشاهده می‌شود و به گفته مورخ معروف طبری کمتر موردی بود که پیغمبر صلی الله علیه و آله از مدینه برای جنگی حرکت کند و مقصد نهایی را برای یارانش بیان فرماید.⁽¹⁾

حتی گاه که پیغمبر صلی الله علیه و آله خودش به سوی میدان حرکت نمی‌کرد و گروهی را مأمور برنامه خاصی می‌نمود نامه سربسته‌ای به فرمانده آنها می‌داد و می‌گفت:به سوی فلان محل حرکت کنید و به فلان جا که رسیدید نامه را بگشایید و هر چه در آن بود عمل کنید.⁽²⁾به یقین اگر از آغاز مقصد خود را بیان می‌کرد در تمام مدینه پخش می‌شد و جاسوسان آن را به سرعت به دشمن منتقل می‌کردند و آنها نیز کاملاً آماده می‌شدند و چه بسا سرنوشت جنگ تغییر پیدا می‌کرد.

سپس به دومین حق آنها اشاره کرده می‌فرماید:«و هیچ کاری را بدون مشورت با شما-جز در مقام قضاوت و بیان حکم الهی-انجام ندهم»؛ (وَ لَا أَطْوِیَ⁽³⁾دُونَکُمْ أَمْراً إِلَّا فِی حُکْمٍ).

این همان اصل مشورت است که در قرآن مجید و روایات اسلامی به صورت گسترده آمده است و در دنیای امروز به‌ظاهر بسیار بر آن تأکید می‌شود،هرچند در عمل طور دیگری است.مشورت با اصحاب و یاران و پیروان به آنها شخصیت می‌دهد و احساس مسئولیت می‌کنند و پیوندهای عاطفی و محبّت را

محکم می‌سازد.افزون بر این در غیر معصومان سبب می‌شود خطاها به حدّاقل برسد.

اما در قضاوت به هنگام صدور حکم،قاضی باید قاطعانه برخورد کند و در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است:

«إِذَا کَانَ الْحَاکِمُ یَقُولُ لِمَنْ عَنْ یَمِینِهِ وَلِمَنْ عَنْ یَسَارِهِ مَا تَرَی مَا تَقُولُ فَعَلَی ذَلِکَ لَعْنَةُ اللّهِ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ أَلَّا یَقُومُ مِنْ مَجْلِسِهِ وَ تُجْلِسُهُمْ مَکَانَهُ؛ هنگامی که قاضی در مقام صدور حکم (نه در بررسی مقدمات) به نفر سمت راست یا سمت چپ خود بگوید:به عقیده شما من باید چه حکمی صادر کنم،لعنت خدا و فرشتگان و مردم بر او باد! چنین کسی (که توان صدور حکم نهایی را ندارد) باید از جای خود برخیزد و آنها را بر جای خود بنشاند».⁽¹⁾

اضافه بر این اگر قاضی آنچه را در نظر دارد که به آن حکم کند قبلا فاش نماید ممکن است عوامل مختلف برای تغییر یا تضعیف رأی او تلاش کنند و او در فشار و محذور برای تغییر حکم قرار گیرد.

سپس به سومین و چهارمین حق اشاره می‌کند و می‌فرماید:«من موظّفم هیچ حقی را از شما به تأخیر نیندازم و پیش از رسیدن به مقطع نهایی آن را قطع نکنم»؛ (وَ لَا أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ،وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ).

تفاوت این دو حق را می‌توان در ضمن مثالی بیان کرد و آن اینکه اگر بناست کسی یک ماه معین در جایی اسکان داده شود،آن ماه را تأخیر نیندازد و دیگر اینکه پیش از اینکه ماه به سر برسد آن را قطع نکند و نتیجه هر دو این می‌شود که حقوق را بی کم و کاست و بدون افزایش بی‌دلیل بپردازد.

در پنجمین و آخرین حق می‌فرماید:«(و نیز از حقوق شما بر من این است که) همه شما درحق،نزد من یکسان باشید (وتفاوتی میان شریف ووضیع قائل نشوم)»؛

(وَ أَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً).

البته منظور این است که افراد در شرایط مساوی باید بدون در نظر گرفتن موقعیّت اجتماعیشان یکسان باشند بنابراین مفهوم این سخن این نیست که اگر شرایط یکسان نیست باز هم حقوق یکسانی برای آنان در نظر گرفته شود مانند اینکه مثلاً یکی فرمانده لشکر است و دیگری فردی عادی،یکی فرماندار یک منطقه است و دیگری نگهبان عمارت فرمانداری و دیگری به عنوان مثال نگهبان یک عمارت دولتی و یا اینکه یکی طبیب است و دیگری پرستار،یکی کارهای بسیار سنگین را در روزهای متوالی به عهده گرفته و دیگری کاری سبک در مدتی کوتاه.به یقین آنها یکسان نیستند ولی اگر دو نفر کاری یکسان داشتند حق آنها یکسان پرداخته خواهد شد،هرچند یکی از فامیل‌های سرشناس باشد و دیگری فردی عادی و گمنام.

آن‌گاه امام بعد از ذکر این حقوق پنج‌گانه که مردم بر پیشوایشان دارند به بیان حقوق خود بر امت می‌پردازد و به چهار حق اشاره می‌کند:

نخست می‌فرماید:«هنگامی که من این وظایف را انجام دادم،نعمت خدا «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ»⁽¹⁾بر شما مسلم (و کامل) خواهد شد و من بر شما (نخستین) حقی که دارم اطاعت است»؛ (فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَیْکُمُ النِّعْمَةُ، وَ لِی عَلَیْکُمُ الطَّاعَةُ).

باید گوش به فرمان من باشید،فرمانی که ضامن سعادت شما در دنیا و آخرت و حافظ مصالح فرد و جامعه شماست.

آن‌گاه در دستور دوم می‌فرماید:«و اینکه از دعوت من (برای جهاد و غیر آن) سرپیچی نکنید»؛

(وَ أَلَّا تَنْکُصُوا⁽²⁾عَنْ دَعْوَةٍ).

بنابراین دستور دوم نسبت به دستور اوّل از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا مخاطب در نامه فرماندهان لشکرند که باید در همه چیز مطیع فرمان امام باشند مخصوصاً در دعوت به جهاد.

آن‌گاه به سومین حق اشاره کرده می‌فرماید:«و در آنچه من دستور می‌دهم و به صلاح و مصلحت همگی است سستی و تفریط روا مدارید»؛ (وَ لَا تُفَرِّطُوا فِی صَلَاحٍ).

بسیارند کسانی که به ظاهر در مسیر اطاعتند و دعوت پیشوایشان را لبیک می‌گویند؛ولی بر اثر سستی و کاهلی نتیجه مطلوبی عایدشان نمی‌شود.امام علیه السلام آن را به عنوان حقّی مستقل شمرده تا همگان بدانند اطاعت دعوت چیزی است و جدی بودن چیز دیگر.

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه،این جمله را اشاره به مسأله جهاد می‌دانند که امام علیه السلام فرماندهان لشکر را موظّف می‌کند هر زمان فرصتی برای دفع دشمن فراهم گردد آن را غنیمت بشمرند و سستی و کوتاهی نکنند.

سرانجام در بیان چهارمین و آخرین حق مردم بر پیشوایانشان می‌فرماید:

«و باید در میان امواج مشکل‌ها و شداید برای حق و به سوی حق فرو روید»؛ (وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ⁽¹⁾إِلَی الْحَقِّ).

اشاره به اینکه در مقام دفاع از کشور اسلام فداکاری لازم است،فداکاری تا سرحد جان و این یکی از حقوق زمامدار بر فرماندهان لشکر و فرد فرد آنهاست.

تاریخ اسلام پر است از جلوه‌های ایثار و فداکاری و خوض غمرات برای رسیدن به حق.برای نمونه:

تاریخ طبری در حوادث سنه 37 آورده است:در میدان جنگ صفین عمّار

بیرون آمد و در برابر مردم قرار گرفت و عرضه داشت:خداوندا تو می‌دانی اگر من بدانم که رضای تو در این است که خودم را در دریا پرتاب کنم چنین می‌کنم و من به خوبی می‌دانم که امروز هیچ عملی تو را از پیکار با این فاسقان خشنودتر نمی‌سازد و اگر می‌دانستم عملی تو را خشنودتر از این می‌سازد انجام می‌دادم.⁽¹⁾

در سیره ابن هشام آمده است هنگامی که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله باخبر شد لشکر قریش به سوی بدر حرکت کرده پیامبر با مردم مشورت کرد و جریان قریش را به آنها گفت (نظر حضرت این بود که میزان آمادگی یاران خود را بیازماید) مقداد برخاست و گفت:ای رسول خدا! به همان راهی که خداوند به تو نشان داده برو ما با تو هستیم به خدا سوگند ما مثل بنی‌اسرائیل نیستیم که به موسی گفتند:تو به اتفاق پروردگارت برو و با دشمنان مبارزه کن ما در اینجا نشسته‌ایم.من می‌گویم:

تو با پروردگارت با آنها پیکار کنید و ما هم با شما هستیم.به خدایی که تو را به حق مبعوث ساخته اگر ما را به دورترین نقطه جزیره ببری با تو خواهیم بود تا به مقصد برسی.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای او دعا کرد سپس فرمود:ای مردم باز هم به من مشورت دهید.نظر آن حضرت طایفه انصار بود و آنها جمعیت قابل ملاحظه‌ای بودند.سعد بن معاذ برخاست و عرض کرد:ای رسول خدا! مثل اینکه نظرت به‌سوی ما طایفه انصار است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:آری.عرض کرد:ما به تو ایمان آورده‌ایم و گواهی داده‌ایم آنچه را آوردی حق است و با تو عهد و پیمان بسته‌ایم.

به هر سویی می‌خواهی برو ما با تو هستیم.به خدایی که تو را به حق مبعوث کرده اگر ما را به کنار این دریا ببری (اشاره به دریای سرخ است که در حاشیه غربی جزیره عربستان قرار دارد) و تو وارد این دریا شوی ما هم با تو وارد خواهیم شد و یک نفر تخلّف نخواهد کرد.⁽²⁾

امام علیه السلام در سومین بخش از کلام خود متخلّفان را تهدید می‌کند تا بشارت و انذار را به هم بیامیزد و می‌فرماید:«اگر این وظایف را نسبت به من انجام ندهید آن کس که راه کج می‌رود از همه نزد من خوارتر است.سپس او را به سختی کیفر می‌دهم و راه فراری نزد من نخواهد داشت»؛ (فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَی ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ⁽¹⁾مِنْکُمْ،ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ،وَ لَا یَجِدُ عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً).

در واقع امام علیه السلام در اینجا برای متخلفان دو کیفر قائل شده است:کیفر معنوی و کیفر ظاهری.کیفر معنوی آن است که قدر و مقام آنها نزد امام علیه السلام بسیار پایین خواهد آمد؛پائین‌تر از هرکس و کیفر ظاهری مجازات‌های جسمانی است که امام علیه السلام برای آنها در نظر گرفته است.به یقین اگر بشارت و انذار در مدیریت‌ها مخصوصاً مدیریت جنگ و دفاع آمیخته نشود کارآیی خود را از دست خواهد داد.

آن‌گاه امام علیه السلام در پایان اشاره کوتاه و پرمعنایی به آنچه در بالا بیان فرمود کرده می‌افزاید:«بنابراین باید حقوق خود را از امرای خود بگیرید و حقوق آنها را که با آن خداوند کار شما را اصلاح می‌کند به آنها بپردازید.والسّلام»؛ (فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ،وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ مَا یُصْلِحُ اللّهُ بِهِ أَمْرَکُمْ.وَ السَّلَامُ).

جمله «فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ» اشاره به حقوق پنجگانه‌ای است که در آغاز امام علیه السلام بیان فرمود و به آنها حق می‌دهد که این حقوق را از پیشوایشان مطالبه کنند و جمله «أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ. ..»اشاره به حقوق چهارگانه‌ای است که امام علیه السلام از آنها مطالبه می‌کند؛حقوقی که آن هم به نفع آنها و برای اصلاح امور آنهاست.

امام علیه السلام در اینجا واژه«امُرَاء»را به صورت جمع آورده که اشاره به خودش و زمامدارانی است که بعد از او به حق بر مردم حکومت می‌کنند،نه اینکه منظور فرماندهان لشکر باشد،زیرا آنها خودشان مخاطب این کلام‌اند.

---

51- به کارگزاران خراج و بیت‌المال

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی عُمّالِهِ عَلَی الْخِراجِ

از نامه‌های امام علیه السلام

به کارگزاران خراج و بیت‌المال است.⁽¹⁾

آنچه را مرحوم سید رضی از این نامه ذکر کرده در کتاب صفین نصر بن مزاحم که پیش از سید رضی میزیسته است به صورت دو نامه و در دو جا از این کتاب آمده است با تفاوت مختصری با آنچه سید رضی آورده است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۸۹) ابوجعفر اسکافی که قبل از سید رضی می زیسته نیز در کتابش به نام المعیار والموازنة، ص ۱۲۲ نامهای ذکر کرده که بخش هایی از آن با نامه مورد بحث شباهت

دارد؛ ولی احتمال دارد نامه دیگری باشد. در کتاب تمام نهج البلاغه ص ۷۷۶ نیز نامهای شبیه نامه ابوجعفر اسکافی آمده است.

نامه در یک نگاه

امام علیه السلام در این نامه به چند نکته مهم اشاره می‌فرماید:در بخش اوّل سخن از ثواب زحماتی است که گردآوری کنندگان خراج در این راه متحمّل می‌شوند که امام علیه السلام به عنوان ذخیره یوم المعاد از آن یاد می‌کند.

در بخش دوم این نامه درباره رعایت عدالت و محبّت به مردم هنگام گرفتن

خراج سفارش اکید می‌کند و از هرگونه اجحاف و تعدّی و زیان رساندن به آنها نهی می‌فرمایدو حتی در مورد غیر مسلمانانی که کمک به دشمن نکنند نیز همین توصیه را دارد.

در بخش آخر آنها را به شکرگزاری از نعمت‌های پروردگار و یاری دین و آیینش با تمام قوّت و قدرت فرا می‌خواند.

---

بخش اوّل

اشاره

مِنْ عَبْدِ اللّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْخَرَاجِ:

أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا.

وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ بِهِ یَسِیرٌ،وَأَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ،وَلَوْ لَمْ یَکُنْ فِیمَا نَهَی اللّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْیِ وَالْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لَاعُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) کسی که از آنچه سرانجام به‌سوی آن می‌رود (مرگ و قیامت) بر حذر نباشد چیزی از پیش برای خود که او را (از بلای آن روز) مصون دارد نمی‌فرستد.بدانید آنچه به آن مکلّف شده‌اید کم است امّا ثوابش بسیار.اگر ظلم و تعدّی،که خدا از آن نهی کرده عقاب و کیفر ترس‌آوری نداشت،باز برای درک ثوابِ اجتنابِ از آن،عذری برای ترکش باقی نمی‌ماند.

شرح و تفسیر: از ظلم و ستم به مردم بپرهیزید!

از ظلم و ستم به مردم بپرهیزید!

منظور از اصحاب خراج مأموران جمع‌آوری خراج اراضی مفتوح العنوة است.توضیح:هنگامی که مسلمانان بر دشمنان خود پیروز می‌شدند زمین‌های آنها عملاً به ملک مسلمین در می‌آمد؛ولی غالباً آن را در اختیار خودشان می‌گذاشتند و هر سال مبلغی یا مقداری از محصول آن اراضی به عنوان مال‌الاجاره (یا مالیات) از آنها گرفته می‌شد که مبلغ زیاد و سنگینی نبود.این

مسأله از عصر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله با فتح خیبر آغاز شد و سپس در فتوحات دیگر اسلامی جریان یافت و قسمت عمده بیت‌المال در آن زمان‌ها از همین خراج تأمین می‌شد که مبلغ قابل توجهی بود و تعلق به همه مسلمانان داشت.البته مأموران دیگری بودند که زکات را از مسلمانان جمع‌آوری می‌کردند و صرف نیازهای ارتش اسلام و قضات و فقرا و نیازمندان می‌شد.

امام علیه السلام در این بخش از نامه خود بر چند امر تأکید می‌کند.

نخست هشدار می‌دهد که زندگی خود را در جهان دیگر فراموش نکنید وگرنه برای آن آمادگی پیدا نخواهید کرد می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) کسی که از آنچه سرانجام به سوی آن می‌رود (مرگ و قیامت) بر حذر نباشد چیزی از پیش برای خود که او را (از بلای آن روز) مصون دارد نمی‌فرستد»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا).

اینکه در روایات می‌خوانیم هوشیارترین مردم کسی است که بیش از همه به فکر مرگ باشد:

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَکْیَسَکُمْ أَکْثَرُکُمْ ذِکْراً لِلْمَوْت»⁽¹⁾برای این است که تا انسان در فکر سفر آخرت نباشد وسایل این سفر پرخطر را فراهم نخواهد کرد و دست خالی با دنیا وداع می‌کند.

آن‌گاه در دومین نکته خطاب به کارگزاران خراج می‌فرماید:«بدانید آنچه به آن مکلّف شده‌اید کم است امّا ثوابش بسیار»؛ (وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ بِهِ یَسِیرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ).

آیا منظور امام علیه السلام از این عبارت کوشش‌های مربوط به جمع‌آوری خراج است یا تمام تکالیفی که انسان‌ها دارند؟ هر دو معنا محتمل است.با توجّه به اینکه جمله پیشین عام بود و همه اعمال را شامل می‌شد،احتمال دوم مناسب‌تر به نظر می‌رسد و در واقع اشاره به آیات شریفه «وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ

حَرَجٍ»⁽¹⁾و «یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ»⁽²⁾است.

آری خداوند جواد و کریم در مقابل اعمال کوچک ما ثواب‌های بزرگی قرار داده است.

در سومین نکته به مطلبی درباره ترک ظلم اشاره می‌کند و می‌فرماید:«اگر ظلم و تعدّی،که خدا از آن نهی کرده عقاب و کیفر ترس‌آوری نداشت باز برای درک ثوابِ اجتنابِ از آن،عذری برای ترکش باقی نمی‌ماند»؛ (وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ فِیمَا نَهَی اللّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لَاعُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ).

اشاره به اینکه ظلم و ستم بی‌شک کیفر شدیدی دارد؛ولی در ترک آن ثوابِ فوق‌العاده‌ای است،بنابراین نه به جهت کیفرش،بلکه به موجب ثواب ترکش، اگر انسان آن را ترک گوید بسیار بجاست.

امام علیه السلام در کلمات قصار خود نیز شبیه همین معنا را با تعبیر وسیع‌تر و جالب دیگری بیان کرده می‌فرماید:

«لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللّهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَی شُکْراً لِنِعَمِهِ؛ اگر خداوند تهدید به عذاب در برابر عصیانش نکرده بود باز هم واجب بود به پاس نعمت‌هایش نافرمانی نشود».⁽³⁾

نکته: خراج چیست؟

خراج چیست؟

واژه«خراج»و«خرج»در اصل از خروج گرفته شده و به معنای چیزی است که از مال انسان یا از زمین زراعتی به‌دست می‌آید.بعضی واژه خراج را به معنای

مال‌الاجاره زمین دانسته‌اند و راغب در کتاب مفردات خود می‌گوید:خراج غالباً به مالیاتی که بر زمینِ باغ و زراعت وضع می‌شود،اطلاق می‌گردد و به هر حال در اصطلاح فقها به معنای مالیاتی است که بر زمین‌های خراجیه؛یعنی زمین‌هایی که با جنگ از کفّار گرفته شده بود قرار می‌دادند و گاه به مالیات زمین‌های آبادی اطلاق می‌شد که جزو انفال بود.بخش اوّل تعلّق به همه مسلمانان داشت و بخش دوم به حاکم اسلامی.

در بعضی از کتب اهل سنّت آمده است که خراج در اصطلاح فقها دو معنا دارد:معنای عام و معنای خاص.خراج به معنای عام تمام اموالی است که دولت متولی جمع‌آوری و صرف آن در مصارف معیّن است (تمام اقسام مالیات‌ها) و اما معنای خاص،آن مالی است که حکومت اسلامی بر اراضی خراجیه قرار می‌دهد⁽¹⁾و گاه به مالیاتی که به نام جزیه از غیر مسلمانان گرفته می‌شد نیز اطلاق شده است.

در مورد مصرف خراج فقهای ما گفته‌اند که باید صرف مصالح عامه مسلمین گردد؛مانند بنای پل‌ها،حفظ امنیّت جاده‌ها،کمک به نیازمندان،حقوق سربازان، جنگ‌جویان،قضات و فرمانداران و سایر نیازهای حکومتی.⁽²⁾

البته بسیار می‌شد که بخش مهمی از خراج میان همه مسلمانانی که در دسترس بودند به‌طور مساوی در حکومت‌های عدل (مانند حکومت امیرمؤمنان علی علیه السلام) و به‌صورت غیر مساوی (مانند حکومت خلفا) تقسیم می‌شد.

دلیل تساوی بر تقسیم،آن است که اراضی خراجیه که خراج از آن جمع‌آوری می‌شود ملک عموم مسلمانان است و همه به‌طور مساوی در آن سهیم هستند.در ضمن منظور از تساوی،عدم فرق میان افراد به حسب شخصیت اجتماعیشان

است که فلان کس شیخ قبیله است و فلان شخص آدم سرشناسی است و دیگری کارگر ساده؛ولی بر حسب مسئولیت‌ها مانند قضاوت و فرمانداری و فرماندهی لشکر و امثال آن به یقین تفاوت گذارده می‌شد.

---

بخش دوم

اشاره

فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ،وَاصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ،فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ الرَّعِیَّةِ، وَوُکَلَاءُ الْأُمَّةِ،وَسُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ وَلَا تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ،وَلَا تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ،وَلَا تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَةَ شِتَاءٍ وَلَا صَیْفٍ،وَلَا دَابَّةً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا،وَلَا عَبْداً،وَلَا تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکَانِ دِرْهَمٍ وَلَا تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ،مُصَلٍّ وَلَا مُعَاهَدٍ،إِلَّا أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلَاحاً یُعْدَی بِهِ عَلَی أَهْلِ الْإِسْلَامِ،فَإِنَّهُ لَایَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذَلِکَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ، فَیَکُونَ شَوْکَةً عَلَیْهِ.وَلَا تَدَّخِرُوا أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً،وَلَا الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَةٍ، وَلَا الرَّعِیَّةَ مَعُونَةً،وَلَا دِینَ اللّهِ قُوَّةً،وَأَبْلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْکُمْ، فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَعِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا،وَأَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا،وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.

ترجمه

(امام فرمود:) حال که چنین است انصاف را از سوی خود نسبت به مردم رعایت کنید و در برابر نیازمندی‌هایشان (که پاسخ گفتن به آن مشکلاتی دارد) صبر و شکیبایی به خرج دهید،زیرا شما خزانه‌داران رعیّت و وکلای امّت و سفیران ائمه و پیشوایان هستید.هیچ کس را به سبب عرض حاجتش شرمنده نسازید و کسی را از خواسته (مشروعش) باز مدارید و هرگز برای گرفتن خراج از بدهکار،لباس تابستانی یا زمستانی و یا مرکبی که با آن به کارهایشان می‌رسند و یا برده‌ای را (که از کمک او برای زندگی بهره می‌گیرند) به فروش نرسانید.

کسی را برای گرفتن درهمی تازیانه نزنید.هرگز به مال احدی از مردم،چه

مسلمان باشد و چه غیر مسلمانی که در پناه اسلام است،دست نزنید (و آن را به تملک بیت‌المال در نیاورید) مگر اینکه اسب یا سلاحی باشد که برای تجاوز به مسلمانان به‌کار گرفته می‌شود (در این صورت می‌توانید آن وسایل را مصادره کنید) زیرا برای مسلمان سزاوار نیست که چنین وسایلی را در دست دشمنان اسلام باقی بگذارد تا سبب نیرومندی آنها بر ضد مسلمانان گردد.هرگز از نصیحت و اندرز به خویشتن (و به یکدیگر) و از خوش‌رفتاری با سپاهیان و کمک به رعیّت و تقویت دین خدا خودداری مکنید.در راه خدا آنچه را بر شما واجب است انجام دهید،زیرا خداوندِ سبحان،از ما و شما خواسته است که با تمام توان شکر او را بجا بیاوریم و آیین او را تا آنجا که قدرت داریم یاری کنیم و هیچ قدرتی (برای انجام این امور) جز به کمک خداوند بزرگ نیست.

شرح و تفسیر: در گرفتن خراج انصاف را رعایت کنید

در گرفتن خراج انصاف را رعایت کنید

امام علیه السلام پس از بیان یک سلسله کلیات در بخش پیشین این نامه،در این بخش انگشت روی جزئیات مسائل گذارده و اوامر و نواهی خاصی برای کارگزاران خراج صادر می‌فرماید.

در آغاز چنین می‌گوید:«حال که چنین است انصاف را از سوی خود نسبت به مردم رعایت کنید و در برابر نیازمندی‌هایشان (که پاسخ گفتن به آن مشکلاتی دارد) صبر و شکیبایی به خرج دهید،زیرا شما خزانه‌داران رعیّت و وکلای امّت و سفیران ائمه و پیشوایان هستید»؛ (فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ،وَ اصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ،فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ الرَّعِیَّةِ،وَ وُکَلَاءُ الْأُمَّةِ،وَ سُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ).

منظور از انصاف از سوی خود-همان‌گونه که در روایات وارد شده است - این است که آنچه برای خود می‌پسندند برای آنها بپسندند و آنچه برای خویش

ناخوش می‌دارند برای آنها ناخوش دارند.یا به تعبیر دیگر همان‌گونه که حق خود را از آنها می‌گیرند،حقوق آنها را نیز به آنها بپردازند.

در حدیثی می‌خوانیم مردی اعرابی خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد در حالی که پیامبر سوار بر مرکب به سوی یکی از غزوات در حرکت بود.آن مرد عرب رکاب پیغمبر را گرفت و عرض کرد:«یَا رَسُولَ اللّهِ عَلِّمْنِی عَمَلاً أَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ؛ای رسول خدا! عملی به من یاد ده که اگر انجام دهم داخل بهشت شوم».پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«مَا أَحْبَبْتَ أَنْ یَأْتِیَهُ النَّاسُ إِلَیْکَ فَأْتِهِ إِلَیْهِمْ وَمَا کَرِهْتَ أَنْ یَأْتِیَهُ النَّاسُ إِلَیْکَ فَلَا تَأْتِهِ إِلَیْهِمْ؛ آنچه دوست داری مردم برای تو انجام دهند برای آنان انجام ده و آنچه دوست نداری که مردم درباره تو انجام دهند درباره آنها انجام نده».این را فرمود و اضافه کرد:

«خَلِّ سَبِیلَ الرَّاحِلَةِ؛ دست از مرکب بردار و آن را به حال خود واگذار»(یعنی تمام خواسته تو در این دو جمله بود).⁽¹⁾

امام علیه السلام در جمله‌های بالا سه منصب برای عاملان خراج بیان فرمود که اشاره به سه مسئولیت مهم آنهاست.

نخست خازن رعیّت،به معنای حافظ اموال آنها بودن تا در مصارفش صرف شود.دیگر اینکه آنها وکیلان امّتند که مفهومش آن است که حقوق مردم را از کسانی که حق بر ذمه آنهاست به‌طور کامل دریافت می‌دارند.سوم اینکه آنها سفیران امامان هستند که باید با همان اخلاق و روش پیشوایان بزرگ با مردم رفتار کنند،بنابراین هم اخذ حقوق می‌کنند و هم حفظ آن و هم با اخلاق حسنه با آنان رفتار می‌کنند.

آن‌گاه امام علیه السلام آنها را از شش چیز نهی می‌کند.در نخستین نهی می‌فرماید:«هیچ کس را به‌سبب عرض حاجتش شرمنده نسازید»؛ (وَ لَا تُحْشِمُوا⁽²⁾أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ).

یعنی چنان با مردم رفتار کنید که از عرض حاجت خود شرمنده نشوند.مثلاً اگر بعضی گوسفندان آنها مورد علاقه آنهاست یا بعضی از بخش‌های زراعت مورد توجّه آنهاست،چنان با آنها رفتار کنید که بتوانند مقصود خود را اظهار دارند و خراج و زکات را از بخش دیگر مطالبه کنید.

حضرت در دومین نهی خود می‌فرماید:«و کسی را از خواسته (مشروعش) باز مدارید»؛ (وَ لَا تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ).

اشاره به اینکه اگر آنها در نحوه تقسیم اموال و اخذ خراج خواسته‌های مشروعی داشته باشند آنها را رعایت کنید.

در سومین نهی،آنها را از گرفتن وسایل ضروری زندگی (و به اصطلاح مستثنیات دین) باز می‌دارد و می‌فرماید:«و هرگز برای گرفتن خراج از بدهکار، لباس تابستانی یا زمستانی و یا مرکبی که با آن به کارهایشان می‌رسند و یا برده‌ای را (که از کمک او برای زندگی بهره می‌گیرند) به فروش نرسانید»؛ (وَ لَا تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَةَ شِتَاءٍ وَ لَا صَیْفٍ،وَ لَا دَابَّةً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا وَ لَا عَبْداً).

این دستور یکی از احکام کاملاً انسانی اسلام است که اجازه نمی‌دهد حتی از بدهکاران،ضروریات زندگی آنها را برای ادای دین بستانند،بلکه اگر مال دیگری دارد از آن باید بهره گرفت و اگر ندارد باید به او مهلت داد تا زمانی که قدرت بر ادای دین خود پیدا کند.

در چهارمین نهی می‌فرماید:«کسی را برای گرفتن درهمی تازیانه نزنید»؛ (وَ لَا تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکَانِ دِرْهَمٍ).

به بیان دیگر به هنگام اخذ حق بیت‌المال هر گونه خشونتی ممنوع است

و تجربه نشان داده که خشونت‌ها نتیجه منفی در ادای دیون دارد و به عکس محبّت و ملاطفت،درآمد بیت‌المال را فزون‌تر می‌سازد.

تعبیر به«درهم»ممکن است اشاره به اموال کم باشد؛یعنی در جزئیات به مردم سخت‌گیری نکنید.بعضی از شارحان احتمال داده‌اند که درهم در اینجا به معنای جنس مال است یعنی برای اخذ اموال مردم را در فشار قرار ندهید.

امام علیه السلام در پنجمین نهی می‌فرماید:«هرگز به مال احدی از مردم چه مسلمان باشد و چه غیر مسلمانی که در پناه اسلام است،دست نزنید (و آن را به تملک بیت‌المال در نیاورید) مگر اینکه اسب یا سلاحی باشد که برای تجاوز به مسلمانان به‌کار گرفته می‌شود (در این صورت می‌توانید آن وسایل را مصادره کنید) زیرا برای مسلمان سزاوار نیست که چنین وسایلی را در دست دشمنان اسلام باقی بگذارد تا سبب نیرومندی آنها بر ضد مسلمانان گردد»؛ (وَ لَا تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ،مُصَلٍّ وَ لَا مُعَاهَدٍ⁽¹⁾

در اینجا منظور همان معنای اول است.

،إِلَّا أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلَاحاً یُعْدَی بِهِ عَلَی أَهْلِ الْإِسْلَامِ،فَإِنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذَلِکَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ،فَیَکُونَ شَوْکَةً عَلَیْهِ).

این جمله اشاره به منافقان و افراد نفوذی است که مرکب سواری و سلاحی دارند و آن را در اختیار دشمنان اسلام قرار می‌دهند در این موارد می‌توان این وسایل را از آنان گرفت بی آنکه قیمت آنها پرداخته شود،چرا که پرداخت قیمت باز هم آنها را بر تجدید همان برنامه قوّت و قدرت می‌دهد.در واقع این دستور نوعی مصادره مشروع است که امام علیه السلام درباره افراد استثنایی اجازه داده است؛ ولی اموال سایر مسلمانان و غیر مسلمانانی که اهل ذمه هستند باید محترم شمرده شود.

درست است که این موضوع ارتباطی به مسأله خراج ندارد ولی در واقع یک وظیفه اضافی است که گاهی عاملان خراج با آن مواجه می‌شوند و باید انجام دهند.

در فقه اسلامی در باب مکاسب محرّمه بحثی درباره حرمت کمک به ظالمان و نیز بحثی درباره عدم جواز فروش اسلحه به دشمنان اسلام آمده است که با دلایل عام و خاص از این مسأله نهی شده و مفهوم این آیات و روایات این است که اگر سلاح یا مرکبی در دست کسی ببینیم که در آینده نزدیک به دشمنان اسلام سپرده می‌شود و بر ضد مسلمانان از آن کمک می‌گیرند باید جلوی آن را گرفت و این همان چیزی است که امام علیه السلام در این دستور بیان فرموده است و به بیان دیگر این کار نوعی نهی از منکر عملی است.

سرانجام در ششمین نهی می‌فرماید:«هرگز از نصیحت و اندرز به خویشتن (و به یکدیگر) و از خوش‌رفتاری با سپاهیان و کمک به رعیّت و تقویت دین خدا خودداری مکنید»؛ (وَ لَا تَدَّخِرُوا⁽¹⁾أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً،وَ لَا الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَةٍ وَ لَا الرَّعِیَّةَ مَعُونَةً،وَ لَا دِینَ اللّهِ قُوَّةً)⁽²⁾

در اینجا امام علیه السلام در یک جمله به‌صورت نهی آنها را به چهار امر دستور می‌دهد.نصیحت و خیرخواهی به یکدیگر،خوش‌رفتاری با سپاه اسلام، کوشش در راه کمک به رعایا و تلاش در طریق تقویت دین مبین اسلام.با توجّه به اینکه مخاطب در این جمله کارگزاران خراجند روشن می‌شود که آنها در مسیر انجام مأموریت خود باید مراقب تکالیف دیگری که بر عهده دارند نیز باشند.

بعضی از شارحان در جمله «لَا تَدَّخِرُوا أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً» انفس را به معنای خویشتن و بعضی به معنای یکدیگر تفسیر کرده‌اند و معنای دوم مناسب‌تر به‌نظر می‌رسد.

به یقین اگر کارگزاران خراج این وظایف چهارگانه را انجام دهند یعنی هم یکدیگر را به وظیفه شناسی توصیه کنند و هم برخورد آنها با لشکر اسلام و با رعایا خوب باشد و هم تمام نیّتشان بر تقویت دین خدا استوار گردد،جامعه اسلامی شاهد پیشرفت‌های مهمی خواهد بود.

آن‌گاه امام علیه السلام در پایان این نامه آخرین دستور خویش را به این صورت بیان می‌کند و می‌فرماید:«در راه خدا آنچه را بر شما واجب است انجام دهید،زیرا خداوندِ سبحان،از ما و شما خواسته است با تمام توان شکر او را بجا بیاوریم و آیین او را تا آنجا که در قدرت داریم یاری کنیم و هیچ قدرتی (برای انجام این امور) جز به کمک خداوند بزرگ نیست»؛ (وَ أَبْلُوا⁽¹⁾فِی سَبِیلِ اللّهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْکُمْ،فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ⁽²⁾عِنْدَنَا وَ عِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا،وَ أَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا،وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ).

اشاره به اینکه برای موفقیّت در انجام همه این دستورات تکیه بر خدا کنید و از ذات پاکش یاری بطلبید.

تعبیر به«فان اللّه»؛(با فاء تفریع) اشاره به این است که انجام این امور همه نوعی شکر نعمت‌های خداست و ما در برابر الطاف پروردگار مدیون هستیم که این وظایف را انجام دهیم.

---

52- به فرمانداران شهرها درباره معنای نماز (و بخشی از احکام آن)

اشاره

و من کتاب له علیه السلام

إلی أمَراءِ الْبِلاد فی مَعْنَی الصَّلاةِ

از نامه‌ها امام علیه السلام

به فرمانداران شهرها درباره معنای نماز (و بخشی از احکام آن) است.⁽¹⁾

در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است که این نامه را ابو منصور ثعالبی که از معاصران مرحوم سید رضی است در باب سوم از کتابش به نام الاعجاز والایجاز آورده است با تفاوت قابل ملاحظه ای که صاحب مصادر تفاوت ها را ذکر کرده و در مجموع نتیجه میگیرد که ثعالبی (قطعا این نامه را از نهج البلاغه سید رضی نگرفته است (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۳۹۰).

نامه در یک نگاه

چنان‌که در عنوان نامه آمده است،مخاطب آن امیران بلادند،زیرا آنها ناظر به امور دینی و هم دنیوی مردم بودند،افزون بر اینکه امامت جمعه و جماعت را نیز بر عهده داشتند.محتوای نامه در واقع بیانگر دو چیز است:یکی اوقات دقیق نمازهای پنج‌گانه که هر کدام را باید در چه وقتی ادا کرد و دیگر اینکه امام جماعت باید ضعیف‌ترین مأمومین را در نظر بگیرد ومتناسب با توان او نماز بخواند.

أَمَّا بَعْدُ،فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّی تَفِیءَ الشَّمْسُ مِنْ مَرْبِضِ الْعَنْزِ، وَصَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ،وَصَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ الصَّائِمُ،وَیَدْفَعُ الْحَاجُّ إِلَی مِنًی،وَصَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَی الشَّفَقُ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ،وَصَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَالرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ،وَصَلُّوا بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ وَلَا تَکُونُوا فَتَّانِینَ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثنای الهی) نماز ظهر را هنگامی با مردم بخوانید (که خورشید از دایره نصف النهار گذشته باشد) تا زمانی که خورشید به اندازه خوابگاه یک بز از آن دور شده باشد،و نماز عصر را هنگامی برای آنها بجای آورید که خورشید هنوز در بخشی از روز روشن و زنده است (یعنی هنوز به زردی نگراییده) به‌گونه‌ای که می‌توان تا غروب آفتاب دو فرسخ راه را طی کرد و نماز مغرب را برای آنها هنگامی بخوانید که روزه دار افطار می‌کند و حاجی از عرفات (به سوی مشعر و سپس از آنجا) به سوی منی حرکت می‌کند و نماز عشا را از وقتی که شفق پنهان می‌گردد تا ثلث شب با آنان (مردم) بجا آورید و نماز صبح را هنگامی با آنها بخوانید که انسان می‌تواند صورت رفیقش را ببیند و او را بشناسد و باید آن‌گونه با آنها نماز بخوانید که ضعیف‌ترین مأمومین می‌توانند بخوانند و هرگز فتنه‌گر نباشید.(که با طول دادن نماز و دعاهای آن گروهی را بفریبید و گروه دیگری را به زحمت بیفکنید).

شرح و تفسیر: آداب و اوقات نماز

آداب و اوقات نماز

همان گونه که در بالا اشاره شد،امام علیه السلام در این نامه که مخاطب آن امیران بلادند همان امیرانی که امام جمعه و جماعت نیز بودند،اوقات نماز را برای آنها شرح می‌دهد.

ابتدا از نماز ظهر شروع می‌کند و می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی) نماز ظهر را هنگامی با مردم بخوانید (که خورشید از دایره نصف النهار گذشته باشد) تا زمانی که خورشید به اندازه خوابگاه یک بز از آن دور شده باشد»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّی تَفِیءَ⁽¹⁾الشَّمْسُ مِنْ مَرْبِضِ⁽²⁾الْعَنْزِ⁽³⁾).

هر گاه«حتی»را اشاره به پایان وقت فضیلت ظهر بدانیم آن‌گونه که ظاهر تعبیر به«حتی»است مفهومش این است که امام علیه السلام تنها پایان وقت فضیلت ظهر را بیان فرموده که در بعضی از روایات به اندازه ذراع تعیین شده و ذراع با محلی که یک بز هنگام خوابیدن روی زمین اشغال می‌کند (البته از عرض نه از طول) چندان تفاوتی ندارد و اگر«حتی»را به معنای حین⁽⁴⁾که ظاهر در آغاز وقت فضیلت است تفسیر کنیم مفهومش این می‌شود که از اوّل زوال تا هنگامی که سایه شاخص (سایه‌ای که از لحظه زوال ظهر حاصل می‌شود) به اندازه یک ذراع شود نماز ظهر را می‌توان تأخیر انداخت یا برای خواندن نافله یا برای اجتماع مردم جهت نماز جماعت.