پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 2

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»

پیشگفتار

نهج البلاغه در دنیای امروز درخشش فوق العاده‌ای دارد،چرا که راهگشای حل بسیاری از معضلات اجتماعی و فردی است و درمان بسیاری از دردهای جانکاه بشریت در آن نهفته است.

اشعه تابناک نهج البلاغه از مرزهای جهان اسلامی عبور کرده و در دل غیر مسلمین نیز تافته است،به گونه‌ای که گاهی آنها سخنانی در باره نهج البلاغه می‌گویند که دل دوستان را تکان می‌دهد و اشک شوق را از دیده‌ها جاری می‌سازد! نویسنده و متفکّر مسیحی عرب زبان«میخائیل نعیمه»در باره«نهج البلاغه»و «صاحب آن»چنین می‌گوید:«اگر علی تنها برای اسلام بود چرا باید یک تن مسیحی در سال 1956 میلادی به شرح زندگی او و تفحّص و دقّت در وقایع آن بپردازد (اشاره به جرج جرداق نویسنده مسیحی لبنانی و مؤلف کتاب الامام علی صوت العدالة الانسانیة)و مانند شاعری شیفته،آن قضایای دلفریب و حکایات نغز و دلاوریهای شگفت انگیز را به سروده‌های شاعرانه تغنّی کند،پهلوانی امام نه تنها در میدان حرب بود،بلکه در روشن بینی و پاکدلی،بلاغت و سحر بیان،اخلاق فاضله، شور ایمان،بلندی همّت،یاری ستمدیدگان و ناامیدان و متابعت حق و راستی و بالجمله در همه صفات حسنه پهلوان بود.» جذبه‌های نهج البلاغه چنان است که ارواح تشنه را با زلال حقیقتش به گونه‌ای سیراب و مست می‌کند که نشئه شراب طهورش از تمام ذرات وجود انسان آشکار می‌شود،گوئی کوثر است و علی علیه السّلام ساقی کوثر در کنارش نشسته و به هر کس به اندازه استعدادش بهره‌ای می‌دهد!

ولی افسوس که نهج البلاغه علی رغم کوششهایی که در تفسیر و تبیین معانی آن از سوی جمعی از دانشمندان بزرگ اسلام شده هنوز نیازمند به شرحهای بیشتر و عمیق‌تری است.

بزرگان پیشین در فضای دنیای خود شروحی جالب ولی معدود بر نهج البلاغه نگاشتند،اما فضای دنیای امروز شروح تازه‌تر و گسترده‌تری را می‌طلبد.

و به همین دلیل بعد از پایان تفسیر نمونه بر این شدیم که با بضاعت مزجات در پرتو عنایات مولا امیر مؤمنان علیه السّلام به شرح تازه‌ای پیرامون نهج البلاغه دست بزنیم به امید این که برای همگان،دانشمندان،دانش پژوهان و حتی افراد عادی مفید باشد.

برای این شرح ویژگیهای زیر در نظر گرفته شده:

1-ترجمه و تفسیر تمام جمله‌ها با بیان روان.

2-تفسیر تمام واژه‌ها و ریشه‌یابی واژه‌ها.

3-بیان شأن ورودها و مسائل تاریخی مربوط به خطبه‌ها و نامه‌ها.

4-تحلیلهای لازم روی بحثهای مختلف عقیدتی،اخلاقی،اجتماعی،سیاسی و....

5-نکات اضافی که می‌تواند مکمل بحثها بوده باشد و خوانندگان را از مراجعه به کتب دیگر بی‌نیاز سازد.

بحمد اللّه در این کار،جمعی از همراهان سابق تفسیر نمونه و یاران جدید کمک کردند تا بحثها پربارتر گردد.با تشکر از همه این عزیزان،امید است با عنایت پروردگار اثر مناسبی تقدیم جهان اسلام گردد و ذخیره یوم المعاد باشد.

قم-حوزه علمیّه ناصر مکارم شیرازی 13 رجب 1420 مطابق با اوّل آبان 1378

ادامه خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبۀ بیست و یکم: رستاخیز و قیامت و بهشت و دوزخ

اشاره

«و هی کلمة جامعة للعظمة و الحکمة»⁽¹⁾

فإنّ الغایة أمامکم،و إنّ وراءکم السّاعة تحدوکم.تخفّفوا تلحقوا، فإنّما ینتظر بأوّلکم آخرکم.

قال السّید الشّریف:أقول:إنّ هذا الکلام لو وزن بعد کلام اللّه سبحانه و بعد کلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بکلّ کلام لمال به راجحا،و برّز علیه سابقا فأمّا قوله علیه السّلام:«تخفّفوا تلحقوا»فما سمع کلام أقلّ منه مسموعا و لا أکثر منه محصولا و ما أبعد غورها من کلمة!و أنقع نطفتها من حکمة!و قد نبّهنا فی کتاب«الخصائص»علی عظم قدرها و شرف جوهرها.

ترجمه

بی‌گمان پایان کار(رستاخیز و قیامت و بهشت و دوزخ)در برابر شما است و عوامل مرگ،پیوسته شما را به پیش می‌راند.سبکبار شوید تا به قافله برسید!چرا که

پیشینیان را برای رسیدن بازماندگان،نگه داشته‌اند!(و همه،در یک زمان،محشور خواهید شد).

سید رضی می‌گوید:اگر این گفتار امام علیه السّلام پس از سخن خداوند سبحان و پیامبر اسلام،با هر سخنی سنجیده شود،بر آن برتری خواهد داشت و از آن پیشی می‌گیرد.

اما گفتار او علیه السّلام: «تخفّفوا تلحقوا» کلامی است که از آن،کوتاه‌تر و پر معناتر، کلامی شنیده نشده است.چه سخن ژرف و عمیقی و چه جمله پر معنا و حکمت آمیزی است،که روح تشنه طالبان حکمت را سیراب می‌کند!ما در کتاب خصائص در باره اهمیت و عظمت این جمله،بحث کرده‌ایم.

شرح و تفسیر

سبکبار شوید تا به منزل برسید!

این کلام،بخشی از خطبه طولانی‌تر 167 است.همین جمله‌ها با تفاوت کمی، ضمن آن خطبه آمده است.

از کلام مرحوم سید رضی،استفاده می‌شود،که امام علیه السّلام آن را در آغاز خلافت خویش بیان فرموده است،امّا از کتاب مطالب السئول ⁽¹⁾استفاده می‌شود که این خطبه دنباله خطبه گذشته است و همان مطالب را دنبال می‌کند.

این احتمال نیز وجود دارد که هر سه خطبه،یکجا از امیر مؤمنان علی علیه السّلام صادر شده و سپس به بخش‌های سه گانه،تقسیم شده است.

به هر حال،این بخش از خطبه-که چند جمله بیش نیست-به گفته سید رضی، به قدری پر محتوا و پر معنا است که با هر کلامی،جز کلام خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مقایسه شود،بر آن پیشی می‌گیرد!و راستی که چنین است.

این چه فصاحت و بلاغتی است که در جمله‌هایی کوتاه،حقایق چنان بلندی را

مطرح می‌کند! حضرت،نخست،مردم را به مسأله معاد و دادگاه بزرگ عدل الهی متوجّه می‌سازد و از این طریق،آنها را متوجّه مسئولیت‌های بزرگی که در دوران خلافتش دارند،می‌کند و از هر گونه نفاق و دو رویی و کار شکنی و اختلاف،بر حذر می‌دارد و می‌فرماید:پایان کار(رستاخیز،قیامت،بهشت و دوزخ)در برابر شما است و عوامل مرگ،پیوسته شما را به پیش می‌راند، (فإنّ الغایة أمامکم،و إنّ وراءکم السّاعة تحدوکم) ⁽¹⁾.

تعبیر به«الغایة»(پایان کار)در مورد رستاخیز و بهشت و دوزخ،به خاطر آن است که زندگی این جهان،مقدمه‌ای است برای حیات ابدی در جهان دیگر.

این که می‌فرماید:«در پیش روی شما است»،یعنی،شکّ و تردیدی در آن وجود ندارد و هر که باشی و به هر کجا که برسی،سرانجام کار تو،آنجا است.

و تعبیر به«الساعة»،به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه،اشاره به قیامت صغرا،یعنی مرگ است.

این که می‌گوید:«پشت سر شما است»به خاطر آن است که عوامل مرگ،پشت سر انسان قرار دارد و انسان را از کودکی به جوانی و از جوانی به پیری و از پیری به پایان زندگی می‌راند.

بعضی نیز گفته‌اند که منظور از«الساعة»،ساعات شب و روز است که گویا،مانند مأموری،پشت سر انسان قرار گرفته و او را به سوی پایان زندگی می‌راند.

این دو تفسیر،تفاوت چندانی با هم ندارد و نتیجه هر دو،یکی است.

با توجه به این که«تحدوکم»از ماده«حدو»به معنای«راندن شتران با آواز مخصوص»است،این نکته به ذهن می‌رسد که گردش شب و روز و ماه و سال، گر چه انسان را به پایان زندگی نزدیک می‌کند،امّا چون آمیخته با زر و زیورها و

سرگرمی‌های دنیا است،غافل کننده است.

در واقع،در این جمله کوتاه که در آغاز این کلام آمده،هم سخن از قیامت کبرا است و هم سخن از قیامت صغرا.و توجه به این دو،شنونده را آماده پذیرش سخنی که بعد از آن آمده،می‌کند.

حضرت،سپس این جمله کوتاه،ولی بسیار پر معنا را بیان می‌فرماید:«سبکبار شوید تا به قافله برسید، «تخفّفوا تلحقوا» .

هنگامی که قافله‌ای به راه می‌افتد و گروهی در آن شرکت دارند،با رسیدن به گردنه‌های صعب العبور،گرانباران وا می‌مانند و از آنجا که قافله،نمی‌تواند برای مدّت طولانی،به خاطر یک نفر یا چند نفر توقّف کند،او را رها کرده،خود می‌روند.

چنین کسی،طعمه خوبی برای دزدان و راهزنان یا گرگان بیابان است،ولی آنها که سبکبارند،در پیشاپیش قافله حرکت می‌کنند و زودتر از دیگران به منزل می‌رسند.

انسان‌ها،در زندگی این جهان،مسافرانی هستند که بار سفر بسته،به سوی سرمنزل مقصود(زندگی ابدی پس از مرگ)پیش می‌روند.آنها که بار خود را از متاع دنیا سنگین کنند،در فراز و نشیب زندگی می‌مانند و طعمه شیطان می‌شوند،ولی پارسایان و زاهدان،سبکبال،از تمام فراز و نشیب‌ها بسرعت می‌گذرند و به سعادت جاویدان می‌رسند.

در خطبه 204-همان خطبه‌ای که بارها و بارها«حضرت علی علیه السّلام»برای اصحابش ایراد می‌فرمود-نیز می‌خوانیم:تجهّزوا-رحمکم اللّه-فقد نودی فیکم بالرّحیل و أقلّوا العرجة علی الدّنیا...فإنّ أمامکم عقبة کؤودا و منازل مخوفة مهولة،خدای،شما را رحمت کند!آماده حرکت شدید که ندای رحیل و کوچ کردن،در میان شما داده شده است.علاقه به اقامت در دنیا را کم کنید...که گردنه‌های سخت و دشوار و منزلگاه‌های خوفناک در پیش دارید.

بعضی از شارحان نهج البلاغه،انسان‌ها را به مسافرانی تشبیه کرده‌اند که در یک سفر دریایی،گرفتار گرداب‌ها و امواج کوه پیکر می‌شوند که اگر کشتی خود را سبک

نکنند،غرق شدن آنها حتمی است.

او می‌گوید:«گرداب»،امواج زندگی این دنیا است و«کشتی»قلب انسان است و «حبّ دنیا»آن را سنگین کرده،آماده غرق شدن می‌کند. ⁽¹⁾

حضرت دستور بالا را با این جمله تکمیل می‌فرماید:پیشینیان را برای رسیدن بازماندگان،نگه داشتند، «فإنّما ینتظر بأوّلکم آخرکم» .

این جمله،اشاره به این دارد که مجموعه جهان بشریّت،در حکم قافله واحدی است که گروهی در پیشاپیش آن در حرکت بوده‌اند و گروهی در وسط و گروهی در آخر این قافله‌اند و همه،یک مسیر را طی می‌کنند و برای رستاخیز بزرگ به هم ملحق می‌شوند.

به تعبیر دیگر،قانون مرگ،استثنا بردار نیست و به یقین،در سرنوشت همه انسان‌ها،رقم زده شده است.بنا بر این سرنوشت پیشینیان،هشداری برای بازماندگان و پیام روشنی برای همه انسان‌ها است.

نکته: سرنوشت گرانباران!

مهم‌ترین عامل بدبختی و شکست گروهی از انسان‌ها،همان چیزی است که در این چند جمله کوتاه به آن اشاره شده است،یعنی،سنگین کردن بار خویش از اموری که هرگز،در زندگی ساده دنیا،به آن نیازی نیست.

مسافری را فرض کنید که برای سفری یک روزه،به راه می‌افتد.او،مقدار کمی نان و غذا و میوه،درست به اندازه سفر یک روزه،در دستمالی بسته،به همراه خود می‌برد.حال،مسافر دیگری را فرض کنید که ساک‌های متعدّدی،از موادّ مختلف غذایی و نان و آب انواع شیرینی‌ها و میوه‌ها را برای همین سفر یک روزه،بر دوش گرفته و حرکت می‌کند.

بدیهی است که مسافر نخست،با خاطری آسوده و بسیار راحت،با گامهایی استوار و سریع،به سوی مقصد می‌تازد،در حالی که مسافر دوم در همان نخستین فراز و نشیب،به نفس نفس افتاده،وا می‌ماند.

این سرنوشت کسانی است که اموال فراوان و زرق و برق بسیار متاع دنیا را گرد خود فراهم ساخته و شب و روز،در فکر حساب و کتاب و حفظ و نگهداری آن هستند و چنان مشغولند که نه تنها به فکر خدا و معاد نیستند،بلکه آرامش دنیا را نیز از دست می‌دهند.

در اینجا،بعضی از شارحان نهج البلاغه،داستانی را از سلمان فارسی نقل کرده‌اند که شاهد خوبی بر گفتار بالا است.فشرده آن چنین است:

هنگامی که سلمان فارسی،به عنوان استاندار مداین انتخاب شد،بر چهار پایی که داشت،سوار شد و به تنهایی،به راه افتاد.

هنگامی که خبر آمدن او به مداین،در میان اهل شهر منتشر شد،قشرهای مختلف مردم،خود را برای استقبال از وی آماده کردند. ⁽¹⁾

مردم بر در دروازه شهر در انتظار بودند.پیرمردی را دیدند که بر چارپایش سوار است و تنها به شهر می‌آید.سؤال کردند:«ای پیرمرد!در راه،امیر ما را ندیدی؟» پرسید:«امیر شما کیست؟»گفتند:«امیر ما،سلمان فارسی،همان یار رسول خدا است».

گفت:«من امیر را نمی‌شناسم،ولی سلمان منم.» همه،به احترام او،پیاده شدند و مرکب‌های خوب را پیش آوردند و از او تقاضا کردند که بر یکی از آنها سوار شود.

او گفت:«چهار پای خودم،برای من،از همه اینها بهتر است.» به این ترتیب،همه به راه افتادند.

هنگامی که وارد شهر شدند،گفتند:«باید در قصر استانداری،اجلال نزول فرمایید.»سلمان گفت:«من به شما گفتم که امیر نیستم تا در دار الإماره منزل گزینم!» او دکانی را در بازار انتخاب و از صاحب آن اجاره کرد و همان جا را مرکز حکومت و قضاوت خود قرار داد.

وی تنها چیزی که با خود داشت،زیر اندازی کوچک برای نشستن و ظرفی برای وضو گرفتن و عصایی برای راه رفتن بود.

در آن ایام که سلمان در آنجا حکومت می‌کرد،سیل شدیدی آمد و بخش عظیمی از شهر را فرا گرفت.فریاد مردم از هر سو بلند شد.گروهی فریاد می‌زدند:

«فرزندان ما چه شد؟بر سر خانواده ما چه آمد؟اموال ما به چه سرنوشتی گرفتار شد؟»سلمان زیرانداز خود را بر دوش گرفت و ظرف آب و عصای خود را برداشت و بر یک بلندی قرار گرفت و فرمود:«هکذا ینجو المخفّفون یوم القیامة»، این گونه،سبکباران،در روز قیامت،اهل نجات می‌شوند. ⁽¹⁾

بی‌شک،سلمان-که در جنگ احزاب،برای نجات لشکر اسلام،آن تدبیر ویژه را پیشنهاد کرد-کسی نبود که از حال مردم در آن شرایط غافل شود.هدف او از این کار،این بوده است که با روح تجمل پرستی ایرانیان آن روز در پایتخت بزرگ ساسانی مداین،به ستیز برخیزد و به آنها که غرق آن زندگی بسیار پر زرق و برق و اسراف کارانه بودند،هشدار دهد و عواقب شوم این گونه زندگانی را نشان دهد.

این،همان است که مولا علی علیه السّلام در خطبه بالا،در جمله کوتاهی که دو کلمه بیش نیست،ولی یک دنیا معنا دارد،بیان فرموده است: «تخفّفوا تلحقوا» ،سبکبار شوید تا به منزل برسید! اینک به سراغ کلام«شریف رضی»می‌رویم که بعد از ذکر این خطبه می‌گوید:

این گفتار امام علیه السّلام جز سخن خدا و پیامبر اسلام،با هر سخنی سنجیده شود،بر آن،برتری خواهد داشت و از آن پیشی می‌گیرد.مخصوصا جمله «تخفّفوا

تلحقوا» کلامی است که از آن کوتاه‌تر و پر معناتر،شنیده نشده است.چه سخن ژرف و عمیقی!و چه جمله پر معنا و حکمت آمیزی است! این کلام،که روح تشنه طالبان حکمت را سیراب می‌کند،در کتاب خصائص در باره اهمیت و عظمت این جمله بحث کرده‌ایم.

خطبۀ بیست و دوم: بیعت شکنی طلحه و زبیر و حوادث تلخ جنگ جمل

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

حین بلغه خبر الناکثین ببیعته⁽¹⁾

و فیها یذمّ عملهم و یلزمهم دم عثمان و یتهدّدهم بالحرب

بخش اوّل

اشاره

ألا و إنّ الشّیطان قد ذمّر حزبه و استجلب جلبه لیعود الجور إلی أوطانه،و یرجع الباطل إلی نصابه،و اللّه!ما أنکروا علیّ منکرا،و لا جعلوا بینی و بینهم نصفا.

ترجمه

آگاه باشید!شیطان،حزب خود را بسیج کرده و سپاهش را گرد آورده است تا بار دیگر،ظلم و ستم به وطنش باز گردد و باطل،به جایگاه نخستینش رسد.

به خدا سوگند!هیچ کار خلافی از من سراغ ندارند و انصاف را میان من و خود، حاکم نکرده‌اند.

خطبه در یک نگاه

این خطبه-همان گونه که از عنوانش پیدا است-به بیعت شکنی طلحه و زبیر و سپس به حوادث تلخ جنگ جمل نظر دارد،و نیز به مسأله خون«عثمان»که دستاویزی برای جنگ طلبان جمل و بعد از آن،بهانه‌ای برای آتش افروزان شام گردید-اشاره می‌کند و آنها را با تهدیدهای روشنی،مورد ملامت و سرزنش قرار می‌دهد.حضرت،در پایان خطبه،به تهدیدهایی که دشمنانش نسبت به او داشتند، پاسخ دندان شکن می‌دهد.

این خطبه،از نظر محتوا،با خطبه 10،26 و 172 تناسب و شباهت قابل ملاحظه‌ای دارد و به همین دلیل،احتمال دارد که هر کدام از این خطبه‌ها،بخشی از خطبه واحدی بوده که سید رضی رحمه اللّه آن را تجزیه کرده و هر کدام را به تناسبی،در جایی نقل کرده است.

جالب این که طبق روایتی،عمرو بن عاص،روزی به عایشه گفت:«لوددت أنّک قتلت یوم الجمل!،من،دوست داشتم که تو،در روز جنگ جمل کشته شده بودی!»عایشه با تعجب پرسید:«و لم؟لا أبا لک!»ای بی‌اصل و نسب!به چه دلیل؟».عمرو عاص در پاسخ گفت:«کنت تموتین بأجلک و تدخلین الجنّة و نجعلک أکبر التّشنیع علی علیّ،»تو با مرگ خود،از دنیا می‌رفتی و داخل بهشت می‌شدی و ما،قتل تو را،بزرگترین دستاویز برای بدگویی به علی قرار می‌دادیم.» ⁽¹⁾بعضی از شارحان نهج البلاغه معتقدند که این خطبه،از خطبه‌های مربوط به جنگ صفّین است و اشاراتی که در آن آمده،متوجّه به معاویه است، ⁽²⁾ولی از عنوانی که سید رضی،رحمه اللّه برای آن انتخاب کرده نیز کلام ابن ابی الحدید ⁽³⁾و غیر او، استفاده می‌شود که این خطبه،هر چند مضامینش با هر دو گروه تناسب دارد،تنها، مربوط به پیمان شکنان جنگ جمل است.

شرح و تفسیر

آتش افروزان جنگ جمل

همان گونه که قبلا اشاره شد،این خطبه،ناظر به آتش افروزان جنگ جمل،یعنی طلحه و زبیر و یاران آنها است.آن دو که هوای حکومت در سر داشتند و علی علیه السّلام را آماده واگذاری بعضی از مناصب مهم حکومتی به خودشان ندیدند،تحت تأثیر هوای نفس و وسوسه‌های شیطانی،بیعت خود را با علی علیه السّلام شکستند و گروهی از مردم را پیرامون خود جمع کردند و همسر پیامبر،عایشه را هم با خود همراه نمودند و به عنوان خون‌خواهی عثمان،قیام کردند ⁽¹⁾و«بصره»را-که به جهاتی،برای این کار آمادگی داشت-به عنوان مرکز توطئه‌های خود برگزیدند.

امام علیه السّلام در نخستین فراز این خطبه،به این توطئه،اشاره کرده می‌فرماید:

آگاه باشید!شیطان،حزب خود را بسیج کرده و سپاهش را گرد آورده است تا بار دیگر،ظلم و ستم به وطنش باز گردد و باطل،به جایگاه نخستینش رسد»! «ألا و إنّ الشّیطان قد ذمّر ⁽²⁾حزبه و استجلب جلبه ⁽³⁾لیعود الجور إلی أوطانه و یرجع الباطل إلی نصابه ⁽⁴⁾».

این سخن،اشاره به حرکت‌های آشوب طلبانه‌ای است که بعد از قتل عثمان و بیعت مردم با علی علیه السّلام روی داد.و منظور از حزب شیطان،همان کسانی هستند که در عصر عثمان به سوء استفاده از بیت المال و سلطه بر پست‌های حسّاس کشور اسلامی دست زده بودند و در انتظار خلافت و مقامات دیگر،بعد از عثمان،روز شماری می‌کردند.

امام علیه السّلام در این گفتار پر معنا،هشدار می‌دهد که توطئه‌های شیطانی در حال شکل گرفتن است و هدف همه آنها این است که بار دیگر حیف و میل در بیت المال و جور و ستم در سرزمین اسلام ظاهر و آشکار گردد و امام علیه السّلام را از اصلاح جامعه اسلامی و مرهم نهادن بر زخم‌هایی که در دوران عثمان بر پیکر اسلام و مسلمانان وارد شد،باز دارند.

حضرت سپس در ادامه این سخن،این حقیقت را روشن می‌سازد که آنها هیچ دلیلی برای مخالفت‌های خود ندارند و تابع هیچ منطق روشنی نیستند:

«به خدا سوگند!آنها هیچ کار خلاف و منکری از من سراغ ندارند،و انصاف را، میان من و خود،حاکم نکرده‌اند، «و اللّه!ما أنکروا علیّ منکرا،و لا جعلوا بینی و بینهم نصفا» ⁽¹⁾.

در این جمله،امام علیه السّلام اشاره به طلحه و زبیر و گروه پیمان شکنان(ناکثین)می‌کند و به طور سربسته،به بهانه واهی آنها اشاره می‌فرماید.بهانه آنها،قتل عثمان بود.

حضرت،در جمله‌های بعد،به طور مشروح‌تر بیانات بسیار کوبنده‌ای در باره آنان فرموده است.

آری،تمام کتاب‌های تاریخی گواهی می‌دهد که قتل عثمان،چیزی نبود که به امام علیه السّلام نسبت داده شود،بلکه کسی که بیش از همه برای خاموش کردن فتنه در

میان مسلمانان،تلاش و کوشش کرد،امام علیه السّلام بود.

پیمان شکنان،در این قضاوت‌های عجولانه خود،هرگز راه انصاف را پیش نگرفتند،بلکه به دروغ و تهمت‌های آشکار متوسّل گشتند.البته این رفتار،هنگامی که پای منافع نامشروع شخصی به میان آید،غیر منتظره نیست و در عصر خود، نمونه‌های آن را فراوان مشاهده می‌کنیم که سردمداران سیاست‌های جور و ظلم در جهان،از هیچ دروغ و تهمتی برای رسیدن به منافع نامشروع خویش ابا ندارند!

نکته: حزب اللّه و حزب شیطان

آن چه در تعبیر امام علیه السّلام در جمله بالا آمده است،اشاره لطیفی است به چیزی که در قرآن مجید،در آخر سوره مجادله آمده است.در آنجا،انسان‌ها را به دو گروه «حزب اللّه»و«حزب شیطان»تقسیم می‌کند و نشانه اصلی حزب اللّه را،حبّ فی اللّه (دوست داشتن برای خدا)و بغض فی اللّه(دشمن داشتن برای خدا)می‌شمرد و ضمن بیان این حقیقت که مؤمنان راستین،هرگز،با دشمنان خدا رابطه مودّت و دوستی برقرار نمی‌کنند،هر چند نزدیک‌ترین افراد مانند پدر و فرزند و برادرشان باشند،می‌فرماید: «أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾،اینان، حزب اللّه‌اند.آگاه باشید که حزب اللّه پیروز است! در مقابل اینها گروهی هستند که برای حفظ منافع خویش،رابطه دوستی با دشمنان خدا برقرار می‌کنند و راه نفاق و دورویی را پیش می‌گیرند و تکیه بر قدرت و اموال خود می‌کنند و در میان بندگان خدا،تخم ظلم و فساد می‌پاشند.قرآن در باره آنها می‌گوید: «اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ» ⁽²⁾،شیطان بر آنها چیره شده و یاد خدا را از خاطر آنها برده است.آنها حزب شیطانند.آگاه باشید حزب شیطان،

زیانکار است! وجود این دو حزب،مخصوص زمان نزول قرآن و عصر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نبوده، بلکه در هر عصر و زمانی،به اشکال مختلف ظاهر می‌شوند و به گفته شاعر،این آب شیرین و شور تا نفخ صور ادامه دارد.اگر نگاهی به جهان امروز بیفکنیم،بروشنی می‌بینیم که این دو حزب،در برابر هم صف آرایی کرده‌اند و همه جا،حزب شیطان، با تکیه بر قدرت و زور و ثروت و نقشه‌های شوم خود،به پاشیدن تخم ظلم و جور و فساد مشغول است و حزب اللّه نیز با تکیه بر ارزش‌های الهی،حتّی در مواردی ظاهرا با دست خالی،در برابر آنها ایستادگی می‌کند.

حزب شیطان،همیشه در انتظار فرصت‌های مناسب است.و یکی از فرصت‌های مناسب برای آنها هنگام نقل و انتقال حکومت‌ها و پدید آمدن انقلاب‌ها و تحوّل‌ها است.نمونه روشنی از این فرصت طلبی،آغاز حکومت علی علیه السّلام بود.بازماندگان جنود جاهلی که در عصر عثمان جان گرفته بودند،دست به دست هم دادند تا در برابر بنده خالص و فرزند راستین اسلام،علی علیه السّلام بپاخیزند و آتش ظلم و فساد را که می‌رفت با حکومت آن حضرت خاموش شود،برافروزند و به گفته مولا علیه السّلام جور و ستم را به وطنش باز گردانند و باطل را به اصل و ریشه‌اش برسانند.

امام علیه السّلام در این لحظات حسّاس از حکومت خود،به مردم با ایمان هشدار می‌دهد که مراقب باشند تا در دام لشکر شیطان نیفتند و فریب توطئه‌های آنها را نخورند.

ضمنا،از تعبیر بالا استفاده می‌شود که ظلم و جور هم وطنی دارد و باطل،ریشه و اساسی.آری!چنین است.وطن جور و ظلم،همان جا است که لشکر شیطان زندگی می‌کند و اساس و اصل باطل،همان اصولی است که حزب شیطان بدان پای‌بند است.

بخش دوم

اشاره

و إنّهم لیطلبون حقّا هم ترکوه و دما هم سفکوه!فلئن کنت شریکهم فیه فإنّ لهم لنصیبهم منه و لئن کانوا ولوه دونی فما التّبعة إلاّ عندهم و إنّ أعظم حجّتهم لعلی أنفسهم یرتضعون أمّا قد فطمت و یحیون بدعة قد أمیتت.یا خیبة الدّاعی!من دعا!و إلام أجیب!و إنّی لراض بحجّة اللّه علیهم و علمه فیهم.

ترجمه

آنها حقّی را از من مطالبه می‌کنند که خود،آن را ترک گفته‌اند،و انتقام خونی را می‌طلبند که خودشان آن را ریخته‌اند!اگر(فرضا)من،در ریختن این خون(خون عثمان)شریک‌شان بودم،آنها نیز سهیم بوده‌اند،و اگر تنها،خودشان،مرتکب این کار شده‌اند،مسئولیتش بر گردن خودشان است.(بنا بر این)مهم‌ترین دلیل آنها،بر ضدّ خود آنها می‌باشد.(آری)آنها می‌خواهند از مادری شیر بنوشند که شیرش را بریده!و بدعتی را زنده کنند که مدت‌ها است مرده است!(آنها،می‌خواهند همان حیف و میل‌های زمان عثمان،تکرار شود و گروهی بر بیت المال اسلام،بناحق، مسلّط باشند!هرگز این کار در حکومت من تکرار نمی‌شود،نه مال و نه پست و مقامی را،بناحق،به کسی نمی‌بخشم!)ای نومیدی!به سراغ این دعوت کننده بیا.

راستی چه کسی دعوت می‌کند و مردم(ناآگاه)چه دعوتی را اجابت می‌کنند؟!من، به حجت و علم الهی در باره این گروه،راضی‌ام(و حاکم میان من و آنها خدا است).

شرح و تفسیر: بهانه جویان رسوا!

امام علیه السّلام در این فراز از خطبه‌اش،آن چه را در فراز قبل،به صورت سربسته گفته بود شرح می‌دهد و با دلایلی کوبنده،پیمان شکنان و آتش افروزان جنگ در میان مسلمانان را محکوم می‌کند.

در این بخش از سخنش،به دستاویز اصلی طلحه و زبیر و همراهان آنها-یعنی مسأله خون خواهی عثمان-اشاره کرده،می‌فرماید:

«آنها،حقّی را از من مطالبه می‌کنند که خود،آن را ترک گفته‌اند و انتقام خونی را می‌طلبند که خود،آن را ریخته‌اند»، (و إنّهم لیطلبون حقّا هم ترکوه و دما هم سفکوه) .

مورّخ معروف،طبری،در تاریخ خود،از یکی از یاران عثمان نقل می‌کند که هنگامی که(مردم شورشی)عثمان را محاصره کردند،علی علیه السّلام در خیبر بود.زمانی که بازگشت،عثمان به سراغ حضرت فرستاد و او را به خانه خود دعوت کرد.

امام علیه السّلام وارد بر عثمان شد.عثمان،بعد از حمد و ثنای الهی،اظهار داشت:«من، حقوقی بر تو دارم:حقّ اسلام و حقّ اخوت و برادری و حق خویشاوندی،و اگر این حقوق هم نباشد،قبل از اسلام،نیز با هم رابطه و پیمان داشتیم.»علی علیه السّلام سخنان او را تصدیق کرد و خارج شد و به سراغ خانه طلحه آمد.آنجا از افراد گوناگون،پر بود.

امام علیه السّلام به او فرمود:«ای طلحه!این چه سر و صدایی است که به راه انداخته‌ای؟».

طلحه گفت:«حالا این سخن را می‌گویی که کار از کار گذشته و شرّ و فساد فزونی گرفته؟!»علی علیه السّلام که سخنان خود را در او مؤثّر نیافت،از نزد او بازگشت و به سراغ بیت المال رفت،فرمود:«در آن را بگشایید!»اما کلید پیدا نشد،لذا فرمود:«در را بشکنید!»در را شکستند،فرمود:«اموال بیت المال را بیرون بیاورید!»بیرون آوردند و شروع کرد به تقسیم کردن آن در میان مردم.این سخن،در شهر پخش شد و به گوش کسانی که در خانه طلحه جمع شده بودند،رسید.آنها با شنیدن این سخن،

آهسته آهسته از خانه او خارج شدند تا این که فقط طلحه در آنجا باقی ماند.

این خبر به عثمان رسید و خوشحال شد،زیرا،توطئه طلحه را بی‌اثر دید.

هنگامی که طلحه با چنین وضعی روبرو شد،به دیدار عثمان آمد.اجازه گرفت و وارد شد.رو به او کرد و گفت:«یا امیر المؤمنین!أستغفر اللّه و أتوب إلیه!من،کاری می‌خواستم انجام بدهم که خداوند مانع شد و الآن از کار خود توبه می‌کنم».عثمان به او گفت:«به خدا سوگند!تو،برای توبه نیامده‌ای!شکست خوردی و این جا آمدی،خدا از تو انتقام بگیرد.» ⁽¹⁾طبری،در جای دیگر از همان تاریخ خود می‌گوید که:هنگامی که عثمان را در خانه‌اش کشتند،مردی به نام«سودان بن حمران»از آنجا خارج شد و می‌گفت:

«طلحه کجا است؟ما عثمان را کشتیم». ⁽²⁾

از این شواهد و شواهد تاریخی دیگر،به خوبی استفاده می‌شود که طلحه،یکی از گردانندگان اصلی ماجرای قتل عثمان بوده است.

این جمله عایشه نیز معروف است که با صراحت دستور قتل عثمان را به مردم داد و گفت:«اقتلوا نعثلا!قتل اللّه نعثلا،نعثل(عثمان)را بکشید!خدا نعثل را بکشد!»منظور او از نعثل،عثمان بود.

ابن ابی الحدید،در شرح یکی از خطبه‌های نهج البلاغه که در مورد جنگ جمل سخن می‌گوید،تصریح می‌کند که تمام تاریخ نویسان اسلام،اعتراف دارند که عایشه،از شدیدترین دشمنان عثمان بود تا آنجا که یکی از لباس‌های پیامبر اسلام را در منزل خود آویزان کرده بود و به کسانی که نزد او می‌آمدند،می‌گفت:«این لباس پیامبر است که هنوز کهنه نشده،ولی عثمان سنّت پیامبر را کهنه کرده است.» گفته‌اند که نخستین کسی که عثمان را«نعثل»خواند،عایشه بود و می‌گفت:

«نعثل را بکشید که خدا نعثل را بکشد.» ⁽³⁾

با این حال،عجیب است که آنها،به عنوان خون‌خواهی عثمان،قیام کردند!در عالم سیاست(سیاست منهای تقوا و پرهیزکاری و ایمان)این مسائل،عجیب نیست که افرادی،خودشان،توطئه می‌کنند و بعد به عنوان دفاع،در برابر توطئه قیام می‌کنند! امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:اگر(فرضا)من،در ریختن این خون، شریک‌شان بوده‌ام،آنها نیز سهیم بوده‌اند و اگر تنها،خودشان،مرتکب این کار شده‌اند،مسئولیت آن بر گردن خودشان است، (فلئن کنت شریکهم فیه فإنّ لهم لنصیبهم منه و لئن کانوا ولوه دونی فما التّبعة إلاّ عندهم) .

این سخن،اشاره به این دارد که همه می‌دانند که آنها،در قتل عثمان،سهمی داشته‌اند و به فرض که مرا هم در این کار سهیم بدانند(در حالی که من،نه تنها، سهمی نداشتم،بلکه در خاموش کردن آتش فتنه کوشش فراوان کردم)سهم خودشان غیر قابل انکار است و اگر محرّک اصلی،آنها هستند هم آنها باید پاسخ‌گو باشند!با این حال،چه قدر بی‌شرمی است که آنها،قیام و خون عثمان را از من طلب کنند.

حضرت،برای تکمیل این سخن می‌فرماید:«مهم‌ترین دلیل آنها،بر ضد خودشان است،(و هر چه بگویند،مصداق اصلی‌اش،هستند، (و إنّ أعظم حجّتهم لعلی أنفسهم) .

آن گاه،از انگیزه اصلی آنها پرده برداشته،می‌فرماید که:مطلب اصلی،چیز دیگری است.آنها،مایل بودند اوضاع زمان عثمان ادامه می‌یافت و برای این گروه، امتیازاتی در بیت المال قرار داده می‌شد،ولی آن دوران گذشت و دیگر باز نمی‌گردد:

«آنها،می‌خواهند از مادری شیر بنوشند که شیرش را بریده و بدعتی را زنده کنند که مدت‌ها است مرده است، (یرتضعون امّا قد فطمت و یحیون بدعة قد أمیتت) .

در تفسیر این جمله،احتمالات دیگری نیز داده شده است،از جمله این که

منظور از«مادری که شیر خود را قطع کرده»همان سنّت‌های جاهلی و بدعت‌ها و تعصّب‌هایی است که قبل از اسلام وجود داشته که برای رسیدن به حکومت و یا حمایت از گروه خاصّی،به هر وسیله غیر اخلاقی متوسّل می‌شدند.امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این جمله می‌گوید:«که آن دوران گذشت و شیر آن مادر قطع شد و دیگر جای توسّل به بهانه‌های واهی و دروغین برای رسیدن به خواسته‌های نامشروع نیست. ⁽¹⁾

این تفسیر،مناسب جمله دوم است که می‌گوید:«آنها می‌خواهند بدعت مرده‌ای را زنده کنند.»و نه جمله نخست و هر دو جمله را به یک معنا دانستن، خلاف ظاهر لفظ است.

بعضی نیز گفته‌اند که:منظور این است که با ادعای خون خواهی عثمان،در حقیقت،می‌خواهند خاطره حکومت او را زنده کنند،با این که این مدّعیان خون‌خواهی،خود،از کسانی بودند که ضد عثمان قیام کردند و سبب قتل او شدند.

به این ترتیب،می‌خواهند از مادری که شیرش را بریده،بار دیگر شیر بنوشند.البته، جمع میان همه این معانی نیز ممکن است،هر چند معنای نخست مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

حضرت،در ادامه این سخن،اشاره به نتیجه کار این گروه و ترکیب جمعیّت آنها کرده و با تعبیر جالبی،چنین می‌فرماید:

«ای نومیدی!به سراغ این دعوت کننده بیا!راستی چه کسی دعوت می‌کند و مردم(ناآگاه)چه دعوتی را اجابت می‌کنند؟! (یا خیبة الدّاعی!من دعا!و إلام أجیب؟) ⁽²⁾این تعبیر،در واقع،پیش بینی نتیجه،جنگ جمل از سوی امام علیه السّلام است.

حضرت،عاقبت آنها را،نومیدی و شکست اعلام می‌کند،عاقبت فرصت طلبانی، که خود از بانیان قتل عثمان بوده‌اند،سپس به خون خواهی او برخاسته و در میان صفوف مسلمانان تفرقه افکنده‌اند و گروهی،چشم و گوش بسته،به دنبال آنها افتاده و خود را در دنیا و آخرت گرفتار زیانکاری و رسوایی کرده‌اند.

حضرت،در ادامه این سخن می‌فرماید:من به حجّت الهی و علم او در باره این گروه راضی‌ام(و حاکم میان من و آنها،خدا است)،و إنّی لراض بحجّة اللّه علیهم و علمه فیهم.

ممکن است که منظور از حجّت الهی،همان دستوری باشد که در باره یاغیان و متجاوزان در قرآن مجید آمده است که می‌فرماید:

«وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ» ⁽¹⁾.

هرگاه،دو گروه از مؤمنان،با هم به نزاع پردازند،آنها را آشتی دهید و اگر یکی از آن دو به دیگری تجاوز کند،با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد.

جمله «علمه فیهم» ممکن است اشاره به حدیث مشهوری باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در باره علی علیه السّلام فرمود:«قاتل النّاکثین و القاسطین و المارقین،»او،با ناکثین و قاسطین و مارقین،پیکار خواهد کرد».هنگامی که امّ سلمه،در باره این سه گروه سؤال می‌کند،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ناکثین را به پیمان شکنان جمل،و قاسطین را به لشکریان شام،و مارقین را به اصحاب نهروان،تفسیر می‌فرماید. ⁽²⁾

روشن است کسی که راضی به رضای خدا و آگاه از آینده این گونه حوادث دردناک و شکست و نومیدی دشمنان باشد،روح او،مملو از رضایت و خشنودی و آرامش خواهد بود.

بخش سوم

اشاره

فإن أبوا أعطیتهم حدّ السّیف و کفی به شافیا من الباطل و ناصرا للحقّ!و من العجب بعثهم إلیّ أن أبرز للطّعان!و أن أصبر للجلاد! هبلتهم الهبول!لقد کنت و ما أهدّد بالحرب و لا أرهب بالضّرب!و إنّی لعلی یقین من ربّی و غیر شبهة من دینی.

ترجمه

اگر آنها از پذیرش حق امتناع کنند،لبه تیز شمشیر را به آنها می‌بخشم،همان شمشیری که بهترین درمان باطل(در برابر زورگویان)و یار و یاور حق(در برابر ستمگران خودکامه)است.راستی عجیب است که از من خواسته‌اند در برابر نیزه‌های آنان حاضر شوم و در مقابل شمشیرهایشان شکیبا باشم!(آری آنها به من اعلان جنگ داده‌اند!)مادران در سوگ‌شان به عزا بنشینند!من کسی نبودم که به نبرد تهدید شوم یا از شمشیر و نیزه مرا بترسانند!چرا که من به پروردگار خویش یقین دارم و در دین و آئین خود،کمترین شکّ و تردیدی ندارم.

شرح و تفسیر

آیا مرا تهدید می‌کنید؟

در بخش گذشته این خطبه امام علیه السّلام تکیه بر استدلال منطقی فرموده و آنها را با بیانی روشن و قاطع،اندرز می‌دهد تا به اشتباه خویش پی برند و از راه شیطان، باز گردند و به بیعتی که با امام داشته‌اند،وفادار مانده،دست از آتش افروزی و جنگ

بردارند.در این بخش-که آخرین بخش این خطبه است-به آنها هشدار می‌دهد که اگر گوش به حرف حساب ندهند،با زبان شمشیر،با آنها سخن خواهد گفت،همان شمشیری که پاسخ زورگویان و هوا پرستان خود محور است.

می‌فرماید:اگر آنها از پذیرفتن حق سرباز زنند،لبه تیز شمشیر را به آنها می‌بخشم، (فإن أبوا أعطیتهم حدّ السّیف) .

همان شمشیری که بهترین درمان باطل(در برابر زورگویان منطق نشناس)و یار و یاور حق(در برابر ستمگران خودکامه)است، و کفی به شافیا من الباطل و ناصرا للحقّ! این که می‌گویند پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در یک دست خود قرآن را گرفته و در دست دیگر شمشیر را،بیان یک واقعیّت مسلّم در حکومت‌های الهی است.آنها باید قبل از هر چیز،به مسائل منطقی روی آرند و برای اصلاح فرهنگ جوامع فاسد بکوشند و تا آنجا که در توان دارند،با اندرز و نصیحت و دلایل روشن عقلانی،خطا کاران را از اشتباه بیرون آورند،ولی بدیهی است که همیشه،گروهی وجود دارند که پرده‌های خودخواهی و هوا پرستی،عقل و وجدان آنها را پوشانده و چیزی جز زبان شمشیر را درک نمی‌کنند.

رهبران حکومت‌های الهی،در برابر این گونه افراد،متوسّل به زور می‌شوند و تکیه بر قدرت می‌کنند و قاطعانه،آنها را درهم می‌کوبند و این،آخرین دارو برای درمان بیماری فکری و اخلاقی این گونه افراد است،إنّ آخر الدّواء الکیّ،آخرین دوای زخم‌های غیر قابل علاج،داغ کردن و سوزاندن است. ⁽¹⁾

در واقع،جمله «شافیا من الباطل» و جمله «ناصرا للحقّ» لازم و ملزوم هم‌اند،چرا که درمان باطل،سبب یاری حق و یاری حق،سبب فرو نشستن باطل است.

حضرت،در ادامه این سخن می‌افزاید:«عجیب است که آنها به من اعلان جنگ داده‌اند و از من خواسته‌اند که در برابر نیزه‌های آنان حاضر شوم و در برابر شمشیرهایشان شکیبا باشم!»(با آن که آنها به خوبی از موقعیت من در جنگ‌های اسلامی آگاه‌اند و ضرب شست مرا دیده‌اند که چگونه در برابر نیرومندترین مردان جنگی دشمنان اسلام،ایستادگی کرده‌ام)، (و من العجب بعثهم إلیّ أن أبرز للطّعان ⁽¹⁾و أن أصبر للجلاد!) ⁽²⁾این تعبیر،به خوبی نشان می‌دهد که گروه پیمان شکنان جنگ جمل،آغازگران آتش افروزی جنگ بوده‌اند،چرا که به امام علیه السّلام اعلان جنگ کرده‌اند و بی‌شرمانه، حضرتش را تهدید به نیزه و شمشیر کرده‌اند.

ابن ابی الحدید،از مورّخ معروف،ابو مخنف نقل می‌کند که هنگامی که فرستادگان علی علیه السّلام از نزد طلحه و زبیر و عایشه بازگشتند،حامل پیام اعلان جنگ بودند. ⁽³⁾

به هر حال این تهدید نشان می‌دهد که تا چه حد آتش افروزان جنگ جمل،از واقعیت‌ها،بیگانه بودند و رسیدن به مقام،آن چنان چشم و گوش آنها را بسته بود، که واقعیت روشنی مانند شجاعت و جنگجویی علی علیه السّلام را-که بارها،در غزوات اسلامی،با چشم خود مشاهده کرده بودند-به فراموشی سپردند.

حضرت،در ادامه این سخن،همان مطلب را با ذکر دلیل روشنی تعقیب می‌کند، می‌فرماید:«مادران در سوگشان،به عزا بنشینند!من،کسی نبودم که به نبرد تهدید شوم یا از شمشیر و نیزه مرا بترسانند!چرا که من،به پروردگار خویش،ایمان و یقین دارم و در دین و آئین خود،کمترین شک و تردیدی ندارم، (هبلتهم الهبول!لقد کنت و ما أهدّد بالحرب و لا أرهب بالضّرب!و إنّی لعلی یقین من ربّی و

غیر شبهة من دینی) .

جمله «هبلتهم الهبول» ⁽¹⁾-با توجه به این که مفهوم هبل،به عزای فرزند نشستن است-اشاره به این است که شما،ارزش زنده ماندن را ندارید و باید بمیرید و مادران‌تان به عزایتان بنشینند که این چنین در قضاوت و تدبیر خود،گرفتار خطاها و اشتباهات روشن هستید.شبیه این جمله در ادبیات عرب،عبارت«ثکلتهم الثّواکل»است که آن نیز به همین معنا است.

به هر حال،امام علیه السّلام در این جمله‌های حساب شده و پر معنا نخست،به سابقه زندگی خود اشاره می‌کند و به کنایه می‌گوید که حتّی مشرکان عرب مرا به خوبی می‌شناختند و هرگز کسی در دوران زندگانی‌ام مرا به جنگ و مبارزه تهدید نکرد، حال،شما که این همه با من بوده‌اید و ادّعای مسلمانی دارید،چرا تهدید می‌کنید؟! اشاره دیگر حضرت به این است که کسی،از جنگ می‌ترسد که از مرگ و شهادت بترسد و کسی از مرگ و شهادت می‌ترسد،که یقین قاطع به پروردگار نداشته باشد و در مسیری که می‌پیماید گرفتار شکّ و شبهه گردد،زیرا،آن کس که به مسیر خود ایمان دارد و صاحب یقین و اعتقاد راسخ است،می‌داند که در جنگ با دشمنان حق،هرگز شکستی نیست،بلکه یا پیروزی بر دشمن است و یا شهادت و انجام وظیفه و شتافتن به جوار قرب پروردگار و بهره‌مندی از حیات ابدی و جاویدان.و این،همان «إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ» -یکی از دو نیکی-است که در آیه شریفه 52 از سوره توبه آمده است! «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ» ،بگو:«آیا در باره ما،جز یکی از دو نیکویی(پیروزی یا شهادت)را انتظار دارید!» گروهی از مفسّران نهج البلاغه،معتقدند که جمله «فإنّی لعلی یقین من ربّی» و جمله «و غیر شبهة من دینی» ،یک مفهوم را می‌رساند و تأکید هم است،ولی حق این است که این دو جمله،از قبیل بیان عام بعد از خاص و ناظر به دو مفهوم

است.در نخستین جمله،امام علیه السّلام اشاره به مقام یقینش می‌کند،همان چیزی که در حدیث منسوب به آن حضرت«لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا» ⁽¹⁾-اگر پرده‌ها کنار برود،هرگز بر ایمان من افزوده نمی‌شود-اوج تجلّی آن است.و جمله دوم به مجموعه دین و وظایف الهی،اشاره می‌کند که راه را در زندگی،برای او روشن ساخته و هر گونه شکّ و تردید را از پیش پای او برداشته است،به خصوص این که امام علیه السّلام از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شنیده بود که با ناکثین و قاسطین و مارقین(جنگ افروزان جمل و صفّین و نهروان)پیکار خواهد کرد. ⁽²⁾

نکته: مردان شکست ناپذیر

در طول تاریخ مبارزات حق و باطل،افراد یا گروههایی را می‌بینیم که در صحنه نبرد،با وجود تفاوت ظاهری در میان آنها و رقیبانشان،برتری عجیبی بر آنها پیدا می‌کردند.مثلا سربازان اسلام،در میدان نبرد با لشکر عظیم ساسانیان-که از نظر عدّه،ده برابر آنها بودند و از نظر امکانات و ساز و برگ جنگی،قابل مقایسه با آنان نبودند-پیروز شدند و بظاهر یک مشت افراد پا برهنه و فاقد تجهیزات و تعلیمات جنگی،اما روشن از نور تعلیمات اسلام و قرآن،افسانه«توازن قوا»را در میدان نبرد در هم نوردیدند.

این،به خاطر همان منطق «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ» بود که خود را در میدان نبرد،در همه حال،پیروز می‌دیدند:یا در هم شکستن دشمن و یا نائل شدن به افتخار شهادت،که هر دو،سعادتی بزرگ و پیروزی عظیم بود.

همین منطق،در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران اسلامی،عصر و زمان ما،بار دیگر خودش را نشان داد و در حالی که تمام قدرت‌های بزرگ دنیا،با امکانات

خود،به طور ظاهر و پنهان،به تقویت دشمنان اسلام پرداختند،جوانان مؤمن بسیجی و رزمندگان تربیت یافته در مکتب قرآن،تمام محاسبات جنگی آنها را بر هم زدند.

این همان چیزی است که امام علیه السّلام در خطبه بالا به آن اشاره می‌فرماید و به دشمنان دنیا پرستش می‌گوید که مرا،تهدید به جنگ نکنید!من،از جنگ در راه خدا،نمی‌ترسم،زیرا،قلب من سرشار از نور یقین است و من،هیچ گونه تردیدی در دین و آئین و مسیری که برگزیده‌ام،ندارم.آری،من،در هر حال پیروزم و کسی که پیروز است،چرا ترس و وحشت به خود راه دهد.

این،همان اصلی است که مسلمانان،باید سخت به آن وفادار باشند و این روحیه را در میان تمام فرزندان اسلام،زنده کنند که با زنده شدن این روحیه،از برتری‌های دشمنان،از نظر ساز و برگ جنگی و فن آوری پیچیده عصر،ترس و وحشتی نخواهد داشت.

خطبۀ بیست و سوم: مشتمل بر ترغیب فقرا به زهد و توصیۀ اغنیا به محبّت و مهربانی

اشاره

و تشتمل علی تهذیب الفقراء بالزهد و تأدیب الأغنیاء بالشّفقة

⁽¹⁾

بخش اوّل

اشاره

أمّا بعد:فإنّ الأمر ینزل من السّماء إلی الأرض کقطرات المطر إلی کلّ نفس بما قسم لها،من زیادة أو نقصان،فإذا رأی أحدکم لأخیه غفیرة فی أهل أو مال أو نفس فلا تکوننّ له فتنة!فإنّ المرء المسلم ما لم یغش دناءة تظهر فیخشع لها إذا ذکرت و یغری بها لئام النّاس،کان کالفالج الیاسر الّذی ینتظر أوّل فوزة من قداحه توجب له المغنم،و یرفع بها عنه المغرم.و کذلک المرء المسلم البریء من الخیانة ینتظر من اللّه إحدی الحسنیین:إمّا داعی اللّه فما عند اللّه خیر له،و إمّا رزق اللّه فإذا هو ذو أهل و مال،و معه دینه و حسبه.و إنّ المال و البنین حرث الدّنیا،و العمل الصّالح حرث الآخرة،و قد یجمعهما اللّه تعالی لأقوام.

ترجمه

امّا بعد(از حمد و ثنای الهی بدانید!این خطبه مشتمل بر ترغیب فقرا به زهد و

توصیه اغنیا به محبّت و مهربانی است.)مواهب پروردگار،مانند قطره‌های باران،از آسمان به زمین نازل می‌شود و به هر کس سهمی زیاد یا کم،(مطابق آنچه خداوند مقدّر فرموده)می‌رسد.بنا بر این هرگاه یکی از شما برای برادر خود برتری‌ای در همسر و فرزند و مال یا جسم و جان ببیند،نباید نسبت به او موجب فتنه گردد(و سبب حسادت و کینه و عداوت و یا یأس و سوء ظن به پروردگار شود)،زیرا،هرگاه مسلمان به عمل زشتی که از آشکار شدنش شرمنده می‌شود و افراد پست،آن را وسیله هتک حرمتش قرار می‌دهند،دست نیالاید،به مسابقه دهنده ماهری می‌ماند که منتظر است در همان دور نخست،پیروز شود و سود وافری ببرد،بی آن که زیانی ببیند.نیز،مسلمانی که از خیانت به دور است،در انتظار یکی از دو خوبی از سوی خدا است:یا فرارسیدن دعوت الهی است(که عمر او را به نیکنامی و حسن عاقبت پایان می‌دهد)و در این حال،آنچه را خداوند از پاداش‌های نیک فراهم ساخته، برای او بهتر است،و یا سرانجام،در همین دنیا،خداوند،روزی او را وسیع می‌کند و صاحب همسر و فرزند(و مال فراوان)می‌شود،در عین این که دین و شخصیت خود را حفظ کرده است،ولی(بدانید فرق میان این دو،بسیار است).

مال و فرزندان،کشت و زراعت این جهانند و عمل صالح و نیک،کشت آخرت است،اما گاهی خداوند،هر دو را برای گروهی جمع می‌کند.(و آنان را از نعمت‌های دنیا و آخرت،هر دو،بهره‌مند می‌سازد).

خطبه در یک نگاه

در نخستین بخش از این خطبه،امام،اشاره به تقسیم رزق و روزی در میان مردم، بر اساس یک تدبیر الهی کرده و سپس توصیه می‌کند که اگر کسی،بر دیگری برتری داشت،نباید مورد کینه و حسد قرار گیرد(و هرگاه،صاحب مال و ثروتی شد،نباید مغرور گردد و دین و ایمان خود را فدای ثروت کند).و آن گاه مردم را به اخلاص در نیّت و پاکی عمل و پرهیز از هر گونه ریا و خودنمایی،دعوت می‌کند.

در بخش سوم از این خطبه،به پاره‌ای از مسائل مهم اجتماعی،از جمله استحکام بخشیدن به پیوندهای خویشاوندی و تعاون و همکاری در میان خویشاوندان و اهل یک قبیله،برای مبارزه با مشکلات هم،اشاره می‌فرماید و روی این مسأله تأکید می‌کند که انسان،نباید خویشاوندان و نزدیکان خود را با بخل و امساک از دست دهد،چرا که در مشکلات،تنها می‌ماند و گرفتار زیانهای غیر قابل جبرانی خواهد شد.

شرح و تفسیر

تسلیم و رضا در برابر خواست خدا

در این خطبه،امام علیه السّلام اشاره به مسأله مهمّی می‌کند که تأثیر عمیقی در تهذیب نفوس و آرامش فرد و جامعه دارد و آن این است که بی شک،زندگی اجتماعی بشر، منشأ برکات عظیمی است،به طوری که می‌توان گفت قسمت عمده پیروزی‌های مهمی که در مسائل علمی و صنعتی و اجتماعی و غیر آن،نصیب انسان‌ها شده،در پرتو همین زندگی اجتماعی است.در کنار این برکات،مشکلات مهمّی نیز وجود دارد که اگر حل نشود،ممکن است تمام آثار مثبت را بر باد دهد.

از جمله این که در میان انسان‌ها،به هر دلیل،تفاوت‌هایی از نظر استعداد و شرایط جسمی و روحی و فردی و اجتماعی وجود دارد و همین‌ها منشأ تفاوت‌های زیادی در امکانات مادی و مالی می‌گردد.این جا است که افراد عقب مانده،گرفتار واکنش‌های گوناگون منفی می‌شوند و یا سعی می‌کنند که خود را به آب و آتش بزنند و از حلال و حرام چشم بپوشند و در مسابقه‌ای که پایانش معلوم نیست،با افراد پیشرو در جهات مادی،شرکت کنند و یا به کلّی مأیوس شده و دست از فعّالیت بردارند و به انزوا کشیده شوند و یا آتش حسد،در دل آنها زبانه بکشد و نسبت به گروه نخست گرفتار کینه و انتقام جویی شوند.

از سوی دیگر،گروهی که بهره زیادی دارند،آنها نیز ممکن است به خود بینی و خود بزرگ نگری و کبر و غرور و طغیان و مفاسد عظیم دیگری که با کمی دقّت

آشکار می‌گردد،مبتلا شوند.

در آیات و روایات اسلامی،برای پیشگیری از این مفاسد،همگان را به یک واقعیت توجه داده‌اند و آن این که تمام این کم و زیادها،مطابق با برنامه حکیمانه‌ای است که از سوی خداوند بزرگ برای بندگانش تنظیم شده و چیز بی‌حسابی نیست.

ممکن است که اسرار این تقسیم‌بندی،بر ما بندگان،در بسیاری از موارد مکتوم باشد،ولی همین که بدانیم خداوند حکیم و رحمان و رحیم،آن را تنظیم کرده و راضی به آن شویم،چهره مسائل به کلّی،عوض می‌شود و آرامش عمیقی،روح و جسم ما را فرا می‌گیرد و تمام آن عواقب منفی و نامطلوب،از بین می‌رود.

به همین دلیل،مسأله رضا و تسلیم مخصوصا نسبت به رزق و روزی،در آیات و روایات،اسلامی،به طور گسترده،مورد بحث و تأکید قرار گرفته است.

با توجه به این مقدمه فشرده،به تفسیر خطبه باز می‌گردیم و می‌گوئیم که امام علیه السّلام نیز در بخش نخستین این خطبه،برای تهذیب نفوس و پایان دادن به قسمت مهمّی از مفاسد اجتماعی،دقیقا،به سراغ همین معنا می‌رود و چنین می‌فرماید:

«اما بعد(از حمد و ثنای الهی،بدانید!)مواهب پروردگار،مانند قطره‌های باران، از آسمان به زمین نازل می‌شود و به هر کس،سهمی،زیاد یا کم(مطابق آن چه خداوند مقدّر فرموده)می‌رسد، (أمّا بعد:فإنّ الأمر ینزل من السّماء إلی الأرض کقطرات المطر إلی کلّ نفس بما قسم لها،من زیادة أو نقصان) .

تشبیه به دانه‌های باران،تشبیه بسیار جالبی است،چرا که دانه‌های لطیف باران، به فرمان الهی،به صورت‌های متفاوتی،در زمین‌های مختلف نازل می‌شود.ارزاق الهی نیز از آسمان جود و رحمتش بر زمین حیات بشری نازل می‌گردد و کاملا با هم متفاوت است.در بعضی از زمین‌ها آن قدر می‌بارد که نهرهای عظیم جاری می‌شود و در بعضی،در تمام سال،مقدار ناچیزی می‌بارد.

حضرت،سپس در یک نتیجه گیری روشن،چنین می‌فرماید:

«بنا بر این،هرگاه یکی از شما،برای برادر خود،نوعی برتری در همسر و فرزند و مال یا جسم و جان ببیند،نباید نسبت به او،موجب فتنه گردد»(و سبب حسد و

کینه و عداوت و یا یأس و سوء ظن به پروردگار شود)، (فإذا رأی أحدکم لأخیه غفیرة ⁽¹⁾فی أهل أو مال أو نفس،فلا تکوننّ له فتنة) .

غفیرة،با توجه به این که از ماده«غفر»به معنای«پوشاندن»گرفته شده-و به همین دلیل،به موهایی که پشت سر یا گوش را می‌پوشاند،«غفیرة»می‌گویند و بر عفو الهی که گناهان را می‌پوشاند،غفران اطلاق می‌شود-ممکن است بیانگر این نکته باشد که اموال و ثروت‌های جهان،معمولا غافل کننده است و حتّی عیوب خود انسان را از نظرش می‌پوشاند،هر چند در اینجا،غفیرة را،معمولا به معنای مال زیاد و فراوان گفته‌اند.

ضمنا،باید توجه داشت که فتنه،در این جا به معنای امتحان نیست،هر چند در بسیاری از موارد،به این معنا آمده،بلکه منظور،چیزی است که مایه فریب و فساد گردد و آن،واکنش‌ها و صفات منفی است که در بسیاری از افراد تهیدست،در مقابل صاحبان مال و ثروت پیدا می‌شود،مانند کینه‌توزی و حسد و عداوت و نفرت.

سپس امام علیه السّلام برای دلداری افراد تهیدست صابر و شاکر،مطلب مستدلّی به این صورت بیان فرموده است:

«زیرا،هرگاه مسلمان،به عمل زشتی که از آشکار شدنش شرمنده می‌شود و افراد پست،آن را وسیله هتک حرمت او قرار می‌دهند،دست نیالاید،به مسابقه دهنده ماهری می‌ماند که منتظر است در همان دور نخست،پیروز شود و سود وافری ببرد،بی آن که زیانی ببیند، (فإنّ المرء المسلم ما لم یغش دناءة تظهر فیخشع لها إذا ذکرت و یغری بها لئام النّاس،کان کالفالج ⁽²⁾الیاسر ⁽³⁾

الّذی ینتظر أوّل فوزة من قداحه ⁽¹⁾توجب له المغنم،و یرفع بها عنه المغرم) .

نیز،مسلمانی که از خیانت به دور است،در انتظار یکی از دو خوبی از سوی خدا است:یا فرا رسیدن دعوت الهی است(که عمر او را به نیک نامی و حسن عاقبت پایان می‌دهد)و در این حال،آن چه را خداوند از پاداش‌های نیک فراهم ساخته، برای او بهتر است،و یا سرانجام،در همین دنیا،خداوند،رزق او را وسیع می‌کند و صاحب همسر و فرزند(و مال فراوان)در عین این که دین و شخصیت خود را حفظ کرده است، (و کذلک المرء المسلم البریء من الخیانة ینتظر من اللّه إحدی الحسنیین:إمّا داعی اللّه فما عند اللّه خیر له،و إمّا رزق اللّه فإذا هو ذو أهل و مال،و معه دینه و حسبه) .

ولی(بدانید فرق میان این دو بسیار است).مال و فرزندان،کشت و زراعت این جهانند،و عمل صالح و نیک،کشت آخرت است، (و إنّ المال و البنین حرث الدّنیا و العمل الصّالح حرث الآخرة) .

«امّا گاهی خداوند،هر دو را برای گروهی جمع می‌کند»(و از نعمتهای دنیا و آخرت هر دو،بهره‌مند می‌سازد)، (و قد یجمعهما اللّه تعالی لأقوام) .

در واقع،امام علیه السّلام در این تحلیل دلنشین و دلپذیرش،این حقیقت را بیان می‌کند که مسأله مهم در زندگی و سرنوشت انسان،آن است که آلوده به زشتی‌ها و پستی‌ها نشود،همان زشتی‌هایی که سبب سرافکندگی و شرمندگی او می‌گردد او را بر سر زبان‌ها می‌اندازد و شخصیتش را در نظر مردم،پائین می‌آورد.

بنا بر این،هرگاه انسان،پاک باشد و پاک زندگی کند،یکی از دو سرنوشت عالی، در انتظار اوست:یا عمر را به نیک نامی پایان می‌دهد و به سوی رحمت الهی و

پاداش‌های بی‌مانند او می‌شتابد،و یا در بخش دیگری از عمرش،مشمول مواهب مادّی این جهان می‌گردد و صاحب هر دو بخش از نعمت‌های الهی می‌شود.

نکته مهمی که در این جا فکر جمعی از مفسّران نهج البلاغه را به خود معطوف داشته،این است که امام علیه السّلام چنین فرد مؤمنی را که در هر حال،پیروز و خوشبخت و مشمول لطف و رحمت الهی است،تشبیه به«فالج یاسر»کرده است و بعضی چنین پنداشته‌اند که این تعبیر،به معنای قمارباز ماهری است که در نخستین دور قمار، برنده می‌شود و آن گاه این سؤال مطرح شده که چه گونه امام علیه السّلام مؤمنان صاحب رضا و تسلیم در برابر قسمت پروردگار را،تشبیه به چنین کسی می‌کند که آلوده گناه بزرگی از گناهان کبیره است؟ با دقّت در تعبیرات و کلماتی که امام علیه السّلام به کار برده یعنی،(کلمه‌های«قداح»، «فوزة»،«مغنم»و«مغوم»)روشن می‌شود که مقصود از«یاسر»قمارباز نیست،بلکه اشاره به نوع خاصی از بخت آزمایی است که به سود فقرا،در میان عرب انجام می‌شده است.توضیح این که بعضی از شارحان نهج البلاغه،از زمخشری در کشّاف،چنین نقل کرده‌اند که عرب(هنگام بخت آزمایی)،ده چوبه تیر داشت،هر کدام،نامی مخصوص به خود گرفته بود.شتری خریداری می‌کردند و آن را سر می‌بریدند و به ده قسمت تقسیم می‌کردند،سپس این تیرهای ده گانه را در کیسه‌ای می‌ریختند و آن را به هم مخلوط می‌کردند و یک نفر از میان آنها-که مورد اعتماد بود-دست می‌کرد و یکی یکی،آنها را بیرون می‌آورد.هفت چوبه تیر که هر کدام اسم خاصی داشت،به ترتیب،یک سهم و دو سهم و سه سهم...تا هفت سهم برنده می‌شدند-سهم برترین،معلّی نام داشت-و آن سر چوبه دیگر،هیچ کدام سهمی نداشت،بلکه هر کس که چوبه به نام او می‌افتاد،می‌بایست پول شتر را بپردازد،سپس،برندگان،سهام خود را به فقرا می‌دادند و چیزی از آن نمی‌خوردند و به این کار افتخار می‌کردند. ⁽¹⁾

درست است که این کار از نظر شرعی جایز نیست،ولی هرگز،زنندگی قمار را در مقام تشبیه ندارد.امام علیه السّلام در واقع،می‌فرماید که مؤمنان صاحب رضا و تسلیم، شبیه کسی هستند که در بخت آزمایی،در همان مرحله نخست،سهم معلّی را می‌برد،برترین سود نصیب او می‌شود و هیچ هزینه و خسارتی هم ندارد.

تعبیر به«قداح»به معنی چوبه‌های تیر،و تعبیر به«أوّل فوزة»و نیز رسیدن به غنیمت بزرگ و نجات از خسران،همه،مناسب همین معنا است،زیرا،در قمار، معمولا چنان نیست که در همان مرحله نخست،کسی برنده شود و بعد بازی را فورا قطع کند و به هیچ وجه ادامه ندهد،بلکه قمار،در جلسه‌ای طولانی و با برد و باخت‌های مختلف،انجام می‌شود و سرانجامش از ابتدای کار،معلوم نیست.

ما انکار نمی‌کنیم که ممکن است کلمه«میسر»مفهوم وسیعی داشته باشد که این نوع بخت آزمایی‌ها را شامل شود،ولی باید توجّه داشت که قمار،به معنای واقعی کلمه،با این نوع بخت آزمایی،بسیار متفاوت است،به خصوص این که در قرآن مجید،از این نوع بخت آزمایی،به«ازلام»یاد شده است و نه«میسر»هر چند از همه،مذمّت به عمل آمده است. ⁽¹⁾

نکته: تسلیم و رضا،همراه تلاش و کوشش

درست است که روح رضا و تسلیم در برابر قسمت الهی،مخصوصا در زمینه منافع مادّی،به انسان آرامش می‌بخشد و آدمی را از مسابقه‌های حرص آلود مال و ثروت و آلوده شدن به انواع محرّمات،باز می‌دارد و جلوی کینه توزی و حسد را می‌گیرد،ولی ممکن است گفته شود که اعتقاد به چنین تقسیمی در مورد ارزاق و بهره‌های مادّی،روح تلاش و کوشش را در انسانها خاموش می‌کند و هر کس،به بهانه این که«روزی‌ها»،پیشاپیش،تقسیم شده و قابل تغییر نیست از فعّالیّت‌های

بیشتر،خودداری می‌کند و این امر،باعث عقب‌ماندگی در امور اقتصادی و پیشرفت‌های مادّی و مبارزه با فقر می‌شود.

ولی با توجّه به دو نکته،این اشکال،برطرف می‌شود:نخست،این که این گونه تعلیمات اسلامی و توصیه‌های اخلاقی،در واقع،شبیه ترمزی است در برابر حرکت شتاب آلود انسان‌ها به سوی مادّی‌گری.

به تعبیر دیگر،مردم،از درون وجود خود،انگیزه‌های فراوانی برای حرکت به سوی مادّیات و گسترش زندگی اقتصادی دارند،و اگر عواملی آنها را کنترل نکند، چنان شتاب می‌گیرند که تمام حدّ و مرزهای اخلاقی را شکسته و به سوی حرص و تکاثر و مسابقه در ثروت اندوزی می‌تازند.

این،همان چیزی است که در سخنان علی بن الحسین علیه السّلام به طرز لطیفی،بیان شده است.ایشان می‌فرماید:«معاشر أصحابی!أوصیکم بالآخرة و لست أوصیکم بالدّنیا!فإنّکم بها مستوصون و علیها حریصون و بها متمسّکون»،یاران من!من شما را به جهان آخرت توصیه می‌کنم و در باره دنیا، سفارش نمی‌کنم،چرا که شما،نسبت به آن سفارش شده‌اید و بر آن حریص هستید و به آن چنگ زده‌اید. ⁽¹⁾

دیگر این که برای نتیجه‌گیری کامل در مورد تعلیمات اسلام،باید آیات و روایات مختلف را در کنار هم گذاشت،زیرا،هرگز،در مسائل بنیادی،با یک حدیث و یا یک آیه،نمی‌توان داوری نهایی کرد.در مورد تلاش‌های مادّی برای کسب روزی بیشتر، از یک سو،روایات رضا و تسلیم در برابر مقدّرات الهی را داریم و از سوی دیگر، آیات و روایات سعی و کوشش و تلاش را از مجموعه آنها به خوبی استفاده می‌شود که نه سستی و تنبلی در این راه صحیح است و نه حرکت حرص آلود و آمیخته با گناه که نتیجه چشم پوشی از مقدّرات الهی و توکّل به ذات پاک او است.

به تعبیر دیگر،درست است که روزی،از سوی خداوند،قسمت شده،ولی

مشروط به شرطی است و آن شرط،سعی و کوشش آمیخته به متانت و حفظ اصول اخلاق و تقوا است،و به گفته شاعر:

رزق،هر چند بی‌گمان،برسد شرط عقل است جستن از درها

گر چه کس بی اجل نخواهد مرد تو،نرو در دهان اژدرها ⁽¹⁾

این سخن را،با حدیث لطیفی در باره اهمیّت مقام رضا و تسلیم،از پیغمبر اکرم، پایان می‌دهیم.حضرت فرمود:«روز قیامت که می‌شود،خداوند،به گروهی از امّت من،بال و پر می‌دهد که از قبرها،به سوی بهشت پرواز کنند و در فضای بهشت،آزاد باشند و هر گونه که می‌خواهند،متنعّم گردند.فرشتگان،از آنها می‌پرسند!«آیا شما حساب رسی الهی را دیدید؟»می‌گویند:«نه».دوباره می‌پرسند:«آیا از صراط گذشتید؟»آنها در جواب می‌گویند:«صراطی را مشاهده نکردیم.»باز سؤال می‌کنند:«آیا جهنّم را دیدید؟»و آنها در جواب می‌گویند:«چیزی را ندیدیم».

می‌گویند:«شما،از کدامین امّت هستید؟»می‌گویند:«از امّت محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم».

فرشتگان می‌گویند:شما را به خدا سوگند!بگویید که اعمال شما،در دنیا،چه بوده (که این همه مقام پیدا کرده‌اید؟)آنها پاسخ می‌دهند:«دو خصلت،در ما بود که خداوند به فضل و رحمتش ما را به این درجه رساند.»و سؤال می‌کنند:«این دو خصلت چه بود؟»و آنها می‌گویند:«کنّا إذا خلونا نستحی أن نعصیه و نرضی بالیسیر ممّا قسّم لنا،ما،در خلوت نیز،حیا می‌کردیم که معصیت خدا کنیم و به مقدار کمی که از دنیا قسمت ما بود،راضی بودیم.»فرشتگان می‌گویند:«حقّ لکم هذا،این مقام والا،حق شما است.» ⁽²⁾

بخش دوم

اشاره

فاحذروا من اللّه ما حذّرکم من نفسه،و اخشوه خشیة لیست بتعذیر!و اعلموا فی غیر ریاء و لا سمعة،فإنّه من یعمل لغیر اللّه یکله اللّه لمن عمل له.نسأل اللّه منازل الشّهداء و معایشة السّعداء و مرافقة الأنبیاء.

ترجمه

راه وصول به مقامات صالحان از خدا بترسید آن گونه که شما را از خویش بر حذر داشته است!و صادقانه،از او خشیت داشته باشید،به طوری که نیازی به عذر خواهی‌های واهی نباشد!اعمال خود را از ریا و سمعه،پاک کنید!چرا که هر کس،کاری برای غیر خدا انجام دهد، خداوند،او را به همان کس وا می‌گذارد(تا پاداشش را از او بگیرد).

از خدا تقاضا می‌کنیم که درجات شهیدان و زندگی سعادتمندان و همنشینی پیامبران را،به ما عنایت فرماید!

شرح و تفسیر

اشاره

امام علیه السّلام در ادامه این خطبه،چند توصیه اخلاقی می‌کند که تکمیلی برای بحث‌های پیشین است.نخست می‌فرماید:از خداوند بترسید،آن گونه که شما را از خویش بر حذر داشته است، (فاحذروا من اللّه ما حذّرکم من نفسه) .

این تعبیر،ممکن است اشاره به آیه شریفه «فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ»

«أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» ،«آنان که فرمان او را مخالفت می‌کنند،باید بترسند از این که فتنه‌ای دامن‌شان را بگیرد،یا عذابی دردناک به آنها برسد». ⁽¹⁾

یا اشاره باشد به آیه «وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّهِ الْمَصِیرُ» ،«خداوند، شما را از(نافرمانی)خود بر حذر می‌دارد!و بازگشت به سوی خدا است.» ⁽²⁾حضرت در توصیه دیگری می‌فرماید:«صادقانه،از خدا بترسید،ترسی آمیخته با توجّه به عظمت خدا!به طوری که نیازی به عذر خواهی‌های واهی نباشد، (و اخشوه خشیة لیست بتعذیر!) ⁽³⁾چرا که او،از اسرار درون هر کس،آگاه است و عذرهای واقعی را از عذرهای بیهوده و نابجا،به خوبی،می‌شناسد.قابل توجّه این که در جمله سابق،سخن از «حذر»در برابر ذات پاک خداوند بود و در اینجا،سخن از خشیت است.لغت شناسان گفته‌اند که خشیت،به ترس آمیخته با درک عظمت گفته می‌شود،به همین دلیل،در قرآن می‌خوانیم: «إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ،«از میان بندگان خدا،تنها،علما و دانشمندان،از او می‌ترسند» ⁽⁴⁾.

ولی«حذر»در جایی گفته می‌شود که انسان به عنوان پیشگیری در مقابل خطر قطعی و یا احتمالی،خود را کنار کشد.

حضرت در سومین توصیه،اشاره به اخلاص نیّت کرده و می‌فرماید:«اعمال خود را از ریا و سمعه،پاک کنید!چرا که هر کس،کاری برای غیر خدا انجام دهد، خداوند،او را به همان کس وا گذارد، (و اعملوا فی غیر ریاء و لا سمعة،فإنّه من یعمل لغیر اللّه یکله اللّه لمن عمل له) .

آری،تنها،ترس از خدا و ترس گناه،کافی نیست،بلکه اعمال صالحی باید داشت که خالی از هر گونه ریا و سمعه باشد.ریا،به معنای خود نمایی کردن و

اعمال نیک خویش را به رخ دیگران کشیدن و برای جلب توجه این و آن کار کردن، است.و سمعه،آن است که عملی را به خاطر خدا انجام داده،ولی سعی می‌کند که آن را به گوش دیگران برساند و از این طریق،جلب توجه آنها کند و اگر خودش،این کار را نکند باز خوشحال می‌شود که دیگران بشنوند و از او تعریف و تمجید کنند.

معروف میان دانشمندان،این است که سمعه،موجب بطلان عمل نمی‌شود، ولی به هر حال،از نظر اخلاقی،باعث انحطاط روحی انسان،و چه بسا،باعث بر باد رفتن ثواب و پاداش عمل است.

امام علیه السّلام در این عبارت،برای نفی ریا و سمعه و نهی از آن،به دلیل لطیفی توسّل جسته،می‌فرماید که خداوند،تنها،عملی را می‌پسندد که خالص باشد و فقط برای ذات پاک او،انجام گیرد و اگر غیر خدا را در آن شریک کند،خداوند،او را به سراغ همان شریک می‌فرستد تا پاداش عملش را از او گیرد و بدیهی است او هم قادر بر پاداش نیست.

این،مضمون حدیث قدسی معروفی است که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده که خداوند متعال می‌فرماید:(أنا خیر شریک و من أشرک معی شریکا فی عمله، فهو لشریکی دونی،لأنّی لا أقبل إلاّ ما خلص لی) ⁽¹⁾،«من،بهترین شریکم،هر کس که در عملش،دیگری را با من شریک کند،آن عمل را،به شریکم وا می‌گذارم، چرا که من،جز عمل خالص نمی‌پذیرم.

در پایان این بخش از خطبه،امام علیه السّلام می‌فرماید:«از خدا تقاضا می‌کنیم که درجات شهیدان و زندگی سعادت‌مندان و همنشینی پیامبران را،به ما عنایت فرماید! (نسأل اللّه منازل الشّهداء و معایشة السّعداء و مرافقة الأنبیاء) .

در حقیقت،امام علیه السّلام این سخن را به این منظور بیان می‌کند که ارزش‌های اصیل الهی شناخته شود و دیگران نیز به او اقتدا کنند.آن ارزش‌ها،ارزش شهادت و ارزش

سعادت و نیز همنشینی با پیامبران است و به یقین،هیچ یک از اینها را،بی‌حساب به کسی نمی‌دهند.قرآن مجید می‌گوید: «وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً ذلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللّهِ وَ کَفی بِاللّهِ عَلِیماً» ،کسانی که خدا و پیامبر را اطاعت کنند،(در قیامت)همنشین کسانی خواهند بود که خداوند نعمت خویش را بر آنان تمام کرده،از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان.و آنها رفیق‌های خوبی هستند.این،موهبتی است از ناحیه خدا و همین بس که او(از حال بندگان و نیّات و اعمال‌شان)آگاه است. ⁽¹⁾

مراحل سه گانه‌ای که در کلام امام علیه السّلام آمده-یعنی،شهادت و سعادت و همنشینی پیامبران-می‌تواند علّت و معلول هم باشد،چرا که شهادت،سبب سعادت و سعادت،سبب همنشینی با پیامبران می‌گردد.

و نیز،این سخن،ممکن است اشاره‌ای لطیف به حوادث آینده و شهادت امام علیه السّلام بوده باشد.

نکته: مهمترین شرط عمل،اخلاص نیّت است

شرک و بت پرستی شاخه‌هایی دارد.یکی از مهم‌ترین آنها،ریا و سمعه است.

ریا،از ماده«رؤیت»به معنای«تظاهر و خودنمایی و نشان دادن عمل خویش به دیگران»است،یعنی هدف فرد ریا کار،این است که با تظاهر به عبادت و کارهای نیک نظر مردم را به سوی خود جلب کند.چنین کسی،در حقیقت،مشرک است، زیرا،عزّت و آبرو و عظمت خود را به دست مردم می‌داند و نه خدا،لذا اعمال خویش را به انگیزه جلب نظر مردم انجام می‌دهد.

برای سمعه،دو تفسیر ذکر شده است:نخست این که سمعه،عبارت است از

این که انسان،کاری برای خدا و به انگیزه الهی انجام دهد و سپس این فکر برای او پیدا شود که آن را به گوش دیگران برساند و از این طریق،کسب اعتبار کند.

این،همان چیزی است که به اعتقاد فقها موجب بطلان عمل نمی‌شود،چرا که بعد از انجام عمل،حاصل شده،ولی ثواب آن را کم می‌کند یا از بین می‌برد.

دیگر این که از همان آغاز کار،انگیزه‌اش این است که مردم،آن را بشنوند و از او به نیکی یاد کنند.این کار،با ریا هیچ تفاوتی ندارد،جز این که به هنگام ریا،عمل را برای آن به جا می‌آورد که مردم ببینند و در سمعه،برای آن به جا می‌آورد که مردم بشنوند.به این ترتیب،در هیچ کدام انگیزه الهی نیست.

بدیهی است که سمعه،به این معنا،موجب بطلان عمل می‌شود،چرا که خلوص نیّت را از میان می‌برد.

در فراز بالا از نهج البلاغه،هر دو معنا،امکان پذیر است.

به هر حال،ریا و سمعه،بزرگترین آفت اعمال عبادی و الهی است و از آنجا که نفوذ ریا و سمعه در اعمال انسانی،بسیار باریک و پیچیده است،در آیات و روایات، مکرّر،نسبت به آن هشدار داده شده است.

مهم‌ترین مفسده این عمل،آن است که روح توحید را از بین می‌برد و انسان را در درّه شرک و دوگانه پرستی پرتاب می‌کند،چرا که توحید افعالی خدا،به ما می‌گوید که همه چیز،به دست خدا است و ثواب و پاداش و آبرو و حیثیت و احترام و شخصیت و رزق و روزی،همه،به اراده او است ولی ریا کاران،با آلوده کردن اعمال عبادی و کارهای نیک الهی،این امور را از دیگری می‌طلبند و این،یک شرک آشکار است.در روایات می‌خوانیم که در روز قیامت(که اسرار درون آشکار می‌گردد) ریا کاران را مخاطب قرار داده و به آنها گفته می‌شود:«یا کافر!یا فاجر!یا غادر!یا خاسر!حبط عملک و بطل أجرک،فلا خلاص لک الیوم،ای کافر!ای فاسق!ای پیمان شکن!ای زیانکار!عمل تو باطل شد و اجر تو بر باد رفت و امروز،راه نجاتی

برای تو نیست». ⁽¹⁾

این،از یک سو،از سوی دیگر،ریا و سمعه،سرچشمه انواع نابسامانی‌های اجتماعی است.مردم ریا کار تنها،به ظاهر عمل می‌پردازند و به باطن عمل و درون آن،اهمیّتی نمی‌دهند.آنها،ظاهری آراسته و درونی فاسد دارند.سازمانهای اجتماعی آنها تنها،ظاهری دارد و از واقعیّت و آن چه منبع و خیر و برکت جامعه است،در آن خبری نیست.افکار و کارهای آنها،همه،سطحی است و فاقد عمق و ریشه است.هدف آنها،بیشتر،کمیّت است و کیفیّت،مخصوصا در آنجا که به چشم نمی‌خورد،برای آنها اهمیّتی ندارد.

بدیهی است که چنین جوامعی،رو به سقوط و انحطاط می‌روند و سرنوشت آنها سرنوشت شومی است.

در دنیای مادی امروز،کشورهایی که به برنامه‌ها و طرح‌های صنعتی و کشاورزی و اقتصادی خود اهمیّت ریشه‌ای می‌دهند،و به اصطلاح مخلصانه برای جامعه خود کار می‌کنند و محصولات آنها از نظر ظاهر و باطن،سالم است،پیشرفت‌های چشمگیر کرده‌اند در حالی که مؤسّسات ریا کار،هیچ گونه اعتباری ندارند.

در باره ریا و سمعه،مطالب بسیاری است که در بحث‌های مناسب آینده،به خواست خدا مطرح خواهد شد.

بخش سوم

اشاره

أیّها النّاس إنّه لا یستغنی الرّجل-و إن کان ذا مال-عن عترته،و دفاعهم عنه بأیدیهم و ألسنتهم و هم أعظم النّاس حیطة من ورائه و ألمّهم لشعثه و أعطفهم علیه عند نازلة إذا نزلت به.و لسان الصّدق یجعله اللّه للمرء فی النّاس خیر له من المال یرثه غیره.

ترجمه

ای مردم!انسان،هر چند ثروتمند باشد،از اقوام و بستگان خود،بی‌نیاز نیست که از وی،با دست و زبان دفاع کنند.آنها در واقع،بزرگترین گروهی هستند که از او پشتیبانی می‌کنند و پریشانی و مشکلات را از میان می‌برند و به هنگام بروز حوادث سخت،نسبت به او،از همه،مهربان‌ترند و نام نیکی که خداوند(در سایه نیکوکاری و محبّت)به انسان عطا می‌کند،از ثروتی که به هر حال،برای دیگران به ارث می‌گذارد بهتر است،(که این،ثروتی است معنوی و ماندگار،و آن جیفه‌ای مادّی و فرّار).

شرح و تفسیر

سرمایه‌های مردمی

از آنجا که در بخش‌های قبلی این خطبه،امام علیه السّلام توصیه‌هایی به افراد تنگدست کرده بود که وضع زندگی آنها،سبب انحراف از موازین اخلاق و اطاعت فرمان خدا نشود،در این بخش،به وضع اغنیا و افراد پردرآمد پرداخته و دستورهای لازم را به

آنها می‌دهد،تا تعادلی در ارکان جامعه برقرار شود.

نخست،به تشویق آنان برای کمک به بستگان و خویشاوندان و نیازمندان پرداخته و با دلیلی روشن،آنها را به گذشت از بخشی از ثروت‌های خود ترغیب می‌کند،می‌فرماید:«ای مردم!انسان هر چند ثروتمند باشد از اقوام و بستگان خود بی‌نیاز نیست که از وی با دست و زبان دفاع کنند، (أیّها النّاس إنّه لا یستغنی الرّجل-و إن کان ذا مال-عن عترته ⁽¹⁾،و دفاعهم عنه بأیدیهم و ألسنتهم) .

آنها در واقع،بزرگترین گروهی هستند که از او پشتیبانی می‌کنند و پریشانی و مشکلات او را از میان می‌برند و به هنگام بروز حوادث سخت،نسبت به او،از همه،مهربان‌ترند، (و هم أعظم النّاس حیطة ⁽²⁾من ورائه و ألمّهم ⁽³⁾لشعثه ⁽⁴⁾و أعطفهم علیه عند نازلة إذا نزلت به) .

آری،زندگی فراز و نشیب‌هایی دارد و حوادث تلخ و ناگوار و گاه طوفان‌های سخت،که هیچ انسانی،به تنهایی،توانایی ایستادگی در برابر آن را ندارد.عقل و درایت ایجاب می‌کند که انسان،در حال سلامت و آرامش،به فکر آن روزها باشد.

حال،چه کسب بهتر از بستگان و خویشاوندان انسان است که از او،در چنین حالاتی،حمایت کنند؟ولی آیا بدون نیکی به آنها و حمایت مالی و معنوی و ابراز مراتب محبّت و دوستی نسبت به آنان،می‌تواند حمایت‌شان را برای چنین روزهایی جلب کند؟به یقین،نه.پس چه بهتر که هر انسانی،با بذل بخشی از

امکانات مادّی خود،پیوندهای محبّت و دوستی با خویشاوندان خویش را محکم سازد تا در برابر حوادث و طوفان‌های سخت تنها نماند.

درست است که نیکی به دیگران،نیز آثاری را دارد که الإنسان عبید الإحسان، ولی بی‌شک،بستگان انسان،نسبت به این امر،اولویت دارند،علاوه بر این، زمینه‌های محبّت،در آنها،آماده‌تر است.

این نکته قابل توجّه است که اگر این دستور اجرا شود،در حقیقت،در تمام سطح جامعه،با محرومیت‌ها،مبارزه خواهد شد،زیرا،در هر قبیله و فامیلی، معمولا افراد متمکّنی وجود دارند که اگر آنها به خویشاوندان خود برسند، مشکلات در سطح عموم حل خواهد شد.به خصوص این که هم شناخت انسان نسبت به افراد محروم فامیل خود بیشتر است و هم پذیرش آنها بر آنان گواراتر.

امام علیه السّلام در نامه‌ای به امام حسن مجتبی علیه السّلام سخن جامعی در این زمینه بیان فرموده،و فایده توجّه به اقوام و بستگان را چنین شرح می‌دهد:«و أکرم عشیرتک!فإنّهم جناحک الّذی به تطیر و أصلک الّذی الیه تصیر و یدک الّتی بها تصول،قبیله و بستگانت را گرامی دار!زیرا آنها،بال و پر تو هستند که به وسیله آن،پرواز می‌کنی،و اصل و ریشه‌ات هستند که به آن،باز می‌گردی،و دست و بازوی تو هستند که با آن،به دشمن حمله می‌کنی» ⁽¹⁾.

حضرت سپس به سراغ دلیل لطیف دیگری می‌رود و افراد متمکّن را از این طریق،به انجام کمک‌های مالی نسبت به همه،ترغیب می‌کند.او می‌فرماید:«نام نیکی که خداوند(در سایه نیکوکاری و محبّت)به انسان عطا می‌کند،از ثروتی که به هر حال،برای دیگران به ارث می‌گذارد،بهتر است(که این ثروتی است معنوی و ماندگار،و آن جیفه‌ای مادّی و فرّار)، (و لسان الصّدق یجعله اللّه للمرء فی النّاس خیر له من المال یرثه غیره) .

و به تعبیر دیگر:

نام نیکی گر بماند ز آدمی به کزو ماند سرای زرنگار

اشاره به این که مال و ثروت،به هر صورت چیزی نیست که با انسان،در قبر و قیامت وارد شود،باید بگذارد و بگذرد و بی‌شک بعد از مرگ او،به دست وارثان می‌افتد و صاحب اصلی معمولا فراموش می‌شود،ولی یک چیز ممکن است بعد از مرگ انسان،برای او بماند و آن،نام نیک و ذکر خیر است که هر وقت مردم،اسم او را می‌شنوند،رحمت خدا را برای او تقاضا می‌کنند و بر او درود می‌فرستند.

این یک سرمایه جاودان معنوی و مادّی است که یکی از طرق مهم کسب آن، انفاق در راه خدا و بذل و بخشش و احسان و نیکوکاری نسبت به بندگان حق است.

در واقع،در مجموع این سخن از دو طریق،اغنیا بر کمک به نیازمندان و جامعه تشویق شده‌اند:یکی به دست آوردن اعوان و انصاری که در طول زندگی و در حوادث تلخ و دردناک،به یاری او می‌شتابند و دیگر،یارانی که بعد از مرگ،آمرزش و شادی روح او را از خدا طلب می‌کنند.و چه افتخاری از این بالاتر که انسان،بتواند با متاع زودگذر دنیا،هر دو سرمایه را به دست آورد.

نکته: ارزش نام نیک(لسان صدق)

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام نام نیک را به عنوان یک سرمایه معنوی ماندگار، توصیف می‌کند و برتری آن را بر اموالی که به ارث می‌ماند،روشن می‌سازد.

قرآن مجید نیز برای این مسأله،اهمیّت بسیاری قائل است.ابراهیم خلیل که دعاهایش،برای همگان،آموزنده است،به پیشگاه خدا عرضه می‌دارد: «وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ» ،برای من،در میان امّت‌های آینده،زبان صدق و(

ذکر خیری)قرار ده ⁽¹⁾.

خداوند در جایی دیگر،بعد از اشاره به گروهی از پیامبران الهی،می‌فرماید:

«وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِیًّا» ،ما،برای آنها،نام نیک و مقام برجسته(در میان همه امّت‌ها)قرار دادیم. ⁽²⁾

لسان،در این گونه موارد،به معنای یادی است که از انسان می‌شود و هنگامی که آن را به«صدق»اضافه کنیم،معنای نام نیک و ذکر خیر و خاطره خوب در میان مردم را می‌دهد.

بی‌شک،این،یک مسأله تشریفاتی و ساده نیست و آثار زیادی برای فرد و جامعه دارد:نخست این که افتخاری است ماندگار،در حالی که اموال و ثروت‌های مادّی، در همان نسل نخست،تقسیم می‌شود و در حقیقت،از میان می‌رود.

دیگر این که ذکر خیر و یاد نیک،در مورد انبیا و اولیاء اللّه،سبب فرستادن درود،و در افراد عادی،موجب طلب آمرزش بندگان خدا می‌شود و بی شک،همه اینها اثر عمیق معنوی دارد.

سوم این که موجب می‌شود که مردم،از آنها تأثیر نیکو بگیرند و به آنان،اقتدا کنند و ارزش‌ها،در جامعه،زنده شود و ضدّ ارزش‌ها،در جامعه،بمیرد و به مقتضای روایت معروف«من سنّ سنّة حسنة کان له مثل أجر من عمل بها ⁽³⁾، هر کس،سنّت حسنه‌ای از خود بگذارد همانند ثواب و پاداش کسانی که به آن عمل می‌کنند،برای او ثبت می‌شود.» چهارم این که برای بازماندگان،نسل اندر نسل،مایه آبرو و حیثیت و شخصیّت است و بسیاری از افراد عادی را می‌شناسیم که بسبب ارتباطشان با شخصیت‌هایی که همه جا ذکر خیر آنها بر زبان‌ها است،آبرو و حیثیت کسب کرده‌اند.

اینها بخشی از آثار معنوی فردی و اجتماعی لسان صدق و ذکر خیر است و به یقین،انسان می‌تواند به خاطر آثار معنوی آن،با قصد قربت،اقدام به اموری کند که مایه ذکر خیر او است.

بخش چهارم

اشاره

و منها:ألا لا یعدلنّ أحدکم عن القرابة یری بها الخصاصة أن یسدّها بالّذی لا یزیده إن أمسکه و لا ینقصه إن أهلکه،و من یقبض یده عن عشیرته،فإنّما تقبض منه عنهم ید واحدة و تقبض منهم عنه أید کثیرة،و من تلن حاشیته یستدم من قومه المودّة.

ترجمه

در ادامه همان خطبه آمده:آگاه باشید!هیچ یک از شما،نباید از بستگان نیازمند خود،رویگردان شود و از آنان،چیزی را دریغ دارد،که نگه داشتنش مایه فزونی نیست و از بین رفتنش،کمبودی برای او نمی‌آورد.آن کس که دست دهنده خویش را از بستگانش باز دارد،تنها یک دست را از آنها باز داشته،و در مقابل،آنان، دست‌های بسیاری را از کمک کردن به او،باز می‌دارند.و آن کس که نسبت به بستگانش،متواضع و نرمخو و پر محبّت باشد،دوستی آنان را،برای خود، همیشگی خواهد ساخت.

شرح و تفسیر

خویشاوندان پشت و پناه یکدیگرند

در آخرین بخش این خطبه،بار دیگر،امام علیه السّلام مردم-به خصوص افراد متمکّن را -به کمک کردن نسبت به بستگان و خویشاوندان،تشویق و ترغیب می‌کند،و با سه تعبیر مختلف،بر این مسأله تأکید می‌نهد.

نخست می‌فرماید:

«آگاه باشید!هیچ یک از شما،نباید از بستگان نیازمند خود رویگردان شود و از آنان،چیزی را دریغ دارد،که نگه داشتنش مایه فزونی نیست و از بین رفتنش کمبودی برای او نمی‌آورد»، ألا لا یعدلنّ أحدکم عن القرابة یری بها الخصاصة ⁽¹⁾أن یسدّها بالّذی لا یزیده إن أمسکه و لا ینقصه إن أهلکه.

این تعبیر،ممکن است که اشاره به یکی از این دو معنا باشد:یا اشاره به جنبه معنوی این کار باشد که محروم ساختن بستگان از امکاناتی که در اختیار دارد،برکت را از مال و زندگی انسان بر می‌چیند و مایه فزونی مال و ثروت او نمی‌شود و بر عکس،کمک کردن به آنان،برکات الهی را به دنبال دارد و نقیصه ظاهری،به زودی، به لطف پروردگار،جبران می‌شود.

و یا اشاره به جنبه ظاهری و مادّی این کار است،چرا که مشکلات بستگان و خویشاوندان،به هر حال،به انسان منتقل می‌شود و فکر او را آزار می‌دهد و روح او را به خود مشغول می‌دارد و آبرو و حیثیت او را به خطر می‌اندازد و در مجموع، مشکلات زندگیش را بیشتر می‌کند،پس چه بهتر که به یاری آنها بشتابد که هم ثواب آخرت و هم برکات دنیوی و ذکر خیر و آبرو و شخصیت و آرامش خاطر برای خود کسب کند.

در حدیث آمده است که علی علیه السّلام فرمود:«البرکة فی مال من آتی الزّکاة و واسی المؤمنین و وصل الأقربین،برکت،در مال کسی است که زکات بدهد و با مؤمنان،مواسات کند و نسبت به نزدیکان،صله رحم به جا آورد» ⁽²⁾.

حضرت،در بیان دوم می‌فرماید که:چرا انسان،از کمک کردن به عشیره و بستگانش،چشم بپوشد،در حالی که زیان و خسران بزرگی دامن او را می‌گیرد؟! آن کس که دست دهنده خویش را از بستگانش،باز دارد تنها،یک دست را از آنها

باز داشته و در مقابل،آنان دست‌های بسیاری از کمک کردن به او،باز می‌دارند، «و من یقبض یده عن عشیرته،فإنّما تقبض منه عنهم ید واحدة و تقبض منهم عنه أید کثیرة» .

هیچ عاقلی،دست به چنین کاری نمی‌زند و حاضر نمی‌شود که سود بزرگی را از خود،به خاطر از دست دادن منافع کوچکی،دور کند.

حضرت در سومین و آخرین تعبیر به نکته دیگری اشاره کرده،می‌فرماید:

آن کس که نسبت به بستگانش متواضع و نرمخو و پر محبّت باشد،دوستی آنان را برای خود همیشگی خواهد ساخت، (و من تلن حاشیته یستدم من قومه المودّة) .

بسیار دیده‌ایم که از میان یک فامیل یا قبیله،فرد یا افرادی،متمکّن می‌شوند و به خاطر تکبّر و بخل،از همه بستگان خود فاصله می‌گیرند و دوستان دیروزشان، مبدّل به دشمنان امروز می‌شوند،در حالی که اگر به شکرانه دین نعمت‌ها،فروتنی و سخاوت را در برنامه خود قرار می‌دادند،نه تنها از محبت‌شان کاسته نمی‌شد،بلکه فزونی می‌یافت.

این موضوع،قابل توجّه است که تعبیر به«حاشیه»در جمله بالا،تاب دو معنا را دارد:نخست این که اشاره به صفات و روحیات خود انسان باشد-که در تفسیر بالا آمد-و دیگر این که اشاره به اطرافیان و کارگزاران بوده باشد.بنا بر این،تفسیر مفهوم جمله،چنین می‌شود که کسی که اطرافیان او،نسبت به مردم،خوش برخورد و متواضع و پر محبّت‌اند،دوستی اقوام دور و نزدیکش را،همواره،به او جلب می‌کنند.

بسیار دیده‌ایم کسانی،خودشان،آدم‌های خوبی هستند،ولی بر اثر خشونت اطرافیان و سوء برخوردشان با مردم،همه،از اطرافشان پراکنده شده‌اند.

نکته: برکات پیوند محکم با خویشاوندان

گر چه در آیات و روایات،مسأله صله رحم و برقرار ساختن رابطه صحیح با خویشاوندان به عنوان یک وظیفه الهی و انسانی،مطرح شده که باید با انگیزه‌های الهی،به سراغ آن رفت،ولی بی‌شک،انجام این وظیفه الهی و انسانی،برکات فراوانی از نظر ظاهر نیز در بر دارد که در فرازهای اخیر این خطبه،با تعبیرات بسیار پر معنا و زیبایی،به آن اشاره شده است.

مهم این است که انسان،بتواند این پیوند را محکم کند و با کارهای اشتباه موجب قطع آن نشود.انسان،باید هنگام نعمت و آرامش به آنها نیکی کند،تا در هنگام بروز مصیبت و ظهور بحران‌ها و طوفان‌ها،به حمایت او برخیزند.حقیقت،این است که غلبه بر بسیاری از مشکلات زندگی،کار یک فرد نیست و حمایت گروه یا گروه‌هایی را می‌طلبد.حال،چه کسی بهتر از اقوام و بستگان و خویشاوندان هستند که هم یکدیگر را به خوبی می‌شناسند و هم پیوند خون و عاطفه،آنها را به هم مربوط ساخته است؟!امّا افسوس که بسیاری از افراد،همین که به نوایی رسیدند،همه این مسائل را فراموش کرده و از آنان فاصله می‌گیرند و این ذخایر روز بیچارگی را،از دست داده و سنگر خود را در برابر حوادث سخت،در هم می‌شکنند.تعبیرات لطیفی که در روایات آمده است،دقیقا ناظر به همین معانی است.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«صلة الرّحم و حسن الجوار، یعمّران الدّیار و یزیدان فی الأعمار،صله رحم و پیوند با خویشاوندان و نیکی با همسایگان،خانه و شهرها را آباد و عمرها را زیاد می‌کند» ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام باقر علیه السّلام می‌خوانیم که فرمود:«صلة الأرحام و حسن الجوار،زیادة فی الأموال،صله رحم و نیکی با همسایگان،سرمایه‌ها را فزونی می‌بخشد ⁽²⁾».

در روایت دیگری از همان امام همام علیه السّلام چنین آمده است:«صلة الأرحام تزکّی الأعمال و تنجی الأموال و ترفع البلوی و تیسّر الحساب و تنسی فی الأجل،صله رحم،اعمال انسان را پر بار می‌کند و اموال او را نمو می‌دهد و بلاها را برطرف ساخته و حساب قیامت را آسان می‌کند و مرگ را به تأخیر می‌اندازد.» ⁽¹⁾در مقابل،قطع رحم و بریدن پیوندهای خویشاوندی،آثار دردناکی در زندگی انسان،در دنیا،و مجازات سختی در آخرت برای او دارد.

این سخن را با حدیث دیگری از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پایان می‌دهیم،در این حدیث آمده است:«أخبرنی جبرئیل إنّ ریح الجنّة توجد من مسیرة ألف عام ما یجدها عاقّ و لا قاطع رحم و لا شیخ زان،جبرئیل،به من خبر داد که بوی بهشت، از هزار سال راه،به مشام می‌رسد،ولی سه گروه،آن را احساس نمی‌کنند:کسی که عاق(پدر و مادر)باشد و کسی که رابطه خویش را با خویشاوندان قطع کند و پیرمردی که زنا کند.» ⁽²⁾تعبیر فوق،بسیار پر معنا است و مفهومش این است که این سه گروه،نه تنها، وارد بهشت نمی‌شوند،بلکه نزدیک آن نیز هرگز نخواهند شد.

ممکن است سؤال شود که منظور از صله رحم چیست؟منظور این است که پیوند محبّت،برقرار باشد و در مشکلات،به یاری هم بشتابند و از حال هم غافل نشوند و در شرایط مختلف،به مقتضای آن شرایط،عمل کنند.حتّی گاه می‌شود با یک سلام و یک تلفن،بخشی از تکلیف صله رحم انجام می‌گیرد.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌خوانیم که فرمود:«صلوا أرحامکم و لو بالتّسلیم،صله رحم را به جا بیاورید،هر چند با یک سلام کردن باشد». ⁽³⁾

در زمینه صله رحم و اهمّیت و آثار مادّی و معنوی آن،مطالب دیگری در موارد مناسب آن،در آینده،به خواست خدا،خواهد آمد.

در انتهای این خطبه مرحوم سیّد رضی،توضیحی دارد.او در این توضیح،چنین می‌فرماید:«الغفیرة هاهنا،الزیادة و الکثرة،من قولهم للجمع الکثیر:الجم الغفیر،و الجماء الغفیر. و یروی«عفوة من أهل أو مال»و العفوة:الخیار من الشیء.یقال:

«أکلت عفوة الطعام.»أی:خیاره.و ما أحسن المعنی الّذی أراده علیه السّلام بقوله: «و من یقبض یده عن عشیرته....» الی تمام الکلام،فان الممسک خیره عن عشیرته انما یمسک نفع ید واحدة،فاذا احتاج الی نصرتهم،و اضطر الی مرافدتهم،قعدوا عن نصره،و تثاقلوا عن صوته،فمنع ترافد الایدی الکثیرة،و تناهض الاقدام الجمة.

الغفیرة،در اینجا،به معنای«من أهل أو مال»بوده است. و عفوة،به معنای «نمونه خوب از میان یک جنس که انتخاب شود»،است.چنان که گفته می‌شود:

«أکلت عفوة الطّعام»،یعنی،قسمت‌های خوب غذا را خوردم.

و چه عالی است مطلبی که امام علیه السّلام در جمله: «و من یقبض یده عن عشیرته» تا آخر سخن،ایراد کرده است!زیرا کسی که نیکی‌های خود را از بستگانش قطع کند،تنها،یک یاور از آنها گرفته است،ولی هنگامی که نیاز و احتیاج شدید به یاری آنان داشت،آنها،به ندای او پاسخ نمی‌گویند،پس او،خود را،از یاوران بسیاری محروم ساخته است.

خطبۀ بیست و چهارم: اجازۀ جنگ با مخالفان و دعوت به اطاعت از فرمان الهی و تضمین نجات و پیروزی برای رهروان این راه

اشاره

و هی کلمة جامعة له،فیها تسویغ قتال المخالف،

و الدعوة إلی طاعة اللّه،و الترقی فیها لضمان الفوز

و لعمری!ما علیّ من قتال من خالف الحقّ و خابط الغیّ،من إدهان و لا إیهان.فاتّقوا اللّه،عباد اللّه!و فرّوا إلی اللّه من اللّه،و امضوا فی الّذی نهجه لکم،و قوموا بما عصبه بکم،فعلیّ ضامن لفلجکم آجلا،إن لم تمنحوه عاجلا.

این،از سخنان جامعی است که امام،ایراد فرموده و در آن،اجازه جنگ با مخالفان و دعوت به اطاعت از فرمان الهی و تضمین نجات و پیروزی برای رهروان این راه،آمده است.

ترجمه

به جان خودم سوگند!در مبارزه با دشمنان حق،با آنان که در گمراهی غوطه‌ورند،هیچ گونه مجامله و مدارا نمی‌کنم و سستی به خرج نمی‌دهم.پس ای بندگان خدا،تقوا پیشه کنید!و از خدا،به سوی او فرار کنید!و از همان راهی که خداوند برای شما معیّن کرده است،بروید!و به وظایفی که برای شما مقرّر داشته، قیام کنید!که اگر چنین کنید،علی،ضامن پیروزی شما است.و اگر امروز به آن نرسید،به آن خواهید رسید.

خطبه در یک نگاه

امام،در این خطبه،مخالفان حق را به شدّت تهدید می‌کند و از عزم راسخ خود نسبت به جنگ و ستیز با آنان پرده برمی‌دارد و آنها را از هر گونه سازش سیاسی و معامله کردن بر سر حق و عدالت،مأیوس می‌کند.سپس پیرامون خود را با چندین اندرز و توصیه مهم برای همراهی با او در این راه،آماده می‌سازد.

بعضی معتقدند که این،در واقع،پاسخی است به کسانی که به آن حضرت خرده می‌گرفتند که چرا با مخالفانش،سازش نمی‌کند و با پرداختن رشوه و...آنها را به تسلیم وا نمی‌دارد.امام،با این سخن،روشن می‌کند که او اهل این گونه معاملات نیست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سازشکار نیستم،وقت شناسم!

امام،در نخستین جمله‌های این خطبه،عزم راسخ خود را در پیکار با مخالفان حق،آشکار می‌سازد و می‌فرماید:«به جان خودم سوگند!در مبارزه با مخالفان حق و آنان که در گمراهی غوطه‌ورند،هیچ گونه مجامله و مدارا نمی‌کنم و سستی به خرج نمی‌دهم، و لعمری ⁽²⁾!ما علیّ من قتال من خالف الحقّ و خابط ⁽³⁾

الغیّ،من إدهان ⁽¹⁾و لا إیهان ⁽²⁾.» به نظر می‌رسد که فرق میان این دو تعبیر: «خالف الحقّ» و «خابط الغیّ» در اینجاست که جمله نخست،اشاره به کسی است که آگاهانه راه خلاف حق را می‌پوید و جمله دوم،نظر به کسی دارد که از روی جهل و نادانی و اشتباه و بدون تأمّل و مطالعه،در گمراهی غوطه‌ور می‌شود.

و تعبیر به ادهان(مجامله و مداهنه)و ایهان(سست کردن)اشاره به این است که سبب دست برداشتن از مبارزه،یکی از این دو علّت است:یا سازشکاری و مداهنه با دشمن و یا ضعف و ناتوانی را بر خویش هموار کردن،و چون هیچ یک از این دو عامل،در وجود علی علیه السّلام راه ندارد،بنا بر این،مبارزه او با مخالفان حق،قطعی و آشتی ناپذیر است.

همین معنا،به صورت دیگری،در سخنان امام آمده است.در یک جا،به عنوان یک روش کلّی در باره پیشوای مسلمانان می‌فرماید:«لا یقیم أمر اللّه سبحانه الاّ من لا یصانع و لا یضارع و لا یتّبع المطامع،فرمان خداوند سبحان را،تنها کسی می‌تواند اجرا کند که نه سازشکار باشد و نه به روش اهل باطل عمل کند و نه پیرو فرمان طمع باشد». ⁽³⁾

و در جای دیگر در باره شخص خویش می‌فرماید:

«و أیم اللّه!لقد کنت من ساقتها حتّی تولّت بحذافیرها و استوسقت فی قیادها،ما ضعفت و لا جبنت و لا خنت و لا وهنت،به خدا سوگند!من به دنبال این لشکر(لشکر پیامبر اسلام)بودم،آنها را به پیشروی تشویق می‌کردم تا باطل،به طور کامل،عقب نشینی کرد و همه مردم،تحت رهبری اسلام در آمدند و در این راه، هرگز ناتوان نشدم و ترس مرا فرا نگرفت و خیانت نکردم و سستی،در من،راه

نیافت.» ⁽¹⁾حضرت،سپس در تعقیب سخنش،مردم را به چند موضوع مهم سفارش می‌کند:

نخست،به تقوا و پرهیزکاری،گوشزدشان می‌کند و می‌فرماید:«ای بندگان خدا! تقوای الهی پیشه کنید! (فاتّقوا اللّه!عباد اللّه!) تقوا-که همان حالت خدا ترسی باطنی و جهت‌گیری معنوی و درونی در مخالفت با گناه و توجّه به طاعت پروردگار است-سرچشمه اصلی تمام نیکی‌ها و خوبی‌ها است و به همین دلیل،در همه جا،به عنوان مقدمه‌ای برای سایر توصیه‌های مهم اخلاقی و اجتماعی و دینی،بر آن تأکید می‌شود.

حضرت،در توصیه دوم می‌فرماید:«از خدا،به سوی او فرار کنید!(از غضب و سخط او به سوی رحمت،و از عصیانش،به سوی اطاعت،و از عذابش،به سوی ثواب،و از نغمتش به سوی نعمت) (و فرّوا الی اللّه من اللّه) .

این تعبیر،اشاره لطیفی به مسأله توحید افعالی است،چرا که انسان،هر مشکلی در این جهان پیدا می‌کند،از ناحیه اعمال او و آثاری است که خدا،برای آن اعمال قرار داده است.پس،مشکلاتش،به یک معنا،از سوی او است و مجازاتی است از ناحیه او،لذا انسان،برای حلّ این مشکلات،راهی جز این ندارد که به سوی او فرار کند،زیرا«لا مؤثّر فی الوجود الاّ اللّه»و هر خیر و برکت و نجاتی که هست،از ناحیه او است.

قرآن مجید نیز در باره گروهی از گنهکاران که مشمول سخط و غضب الهی واقع شده بودند،می‌فرماید: «وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللّهِ إِلاّ إِلَیْهِ» ،دانستند که پناهگاهی از خدا،جز به سوی او نیست. ⁽²⁾

این نکته،جالب است که انسان،در زندگی معمولی،هنگامی که از کسی یا چیزی وحشت می‌کند،به شخص دیگری یا چیز دیگری پناه می‌برد،ولی در مورد

خداوند،چنین نیست!هنگامی که در عذاب و کیفرش بترسد،باید به خود او پناه ببرد،مگر قادر رحیم و مهربانی،جز او،پیدا می‌شود؟! این،درسی است که توحید افعالی به ما داده و هر حرکت و برکتی را،از سوی خداوند،معرّفی کرده است.

خداوند،دارای اسما و صفاتی است که ما را دعوت می‌کند که در همه حال و در هر شرایطی،به او پناه بریم.اگر از خشم و غضبش ترسان بودیم،به عفو و رحمتش پناه می‌بریم و اگر از عدالتش بیمناک شدیم،به فضل و کرمش پناهنده می‌شویم.

به هر حال،به نظر می‌رسد که این جمله،از سوره ذاریات اقتباس شده که از زبان پیامبر اسلام فرمود: «فَفِرُّوا إِلَی اللّهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ» ،«پس به سوی خدا بگریزید!که من،از سوی او،برای شما بیم دهنده آشکاری هستم». ⁽¹⁾

حضرت،در سومین توصیه می‌فرماید:«از همان راهی که خداوند،برای شما معیّن کرده است بروید». (و امضوا فی الّذی نهجه لکم) .

و در چهارمین و آخرین توصیه،می‌افزاید:«به وظایفی که برای شما مقرّر داشته، قیام کنید، (و قوموا عصبه ⁽²⁾بکم) .

در واقع،در اینجا،امام،یک برنامه منظّم چهار ماده‌ای را برای سعادت و نجات پیروان خود،تنظیم فرموده است.در نخستین مرحله،روح تقوا و خدا ترسی را در آنها زنده می‌کند.این امر،سبب حرکتی به سوی خدا می‌گردد و مسأله«فرار از خدا به سوی خدا»مطرح می‌شود.چون این حرکت،آغاز شد،باید در مسیر ایمان و عقیده،در آن راهی گام نهد که خدا،برای او مقرّر داشته است و در مرحله عمل-که مرحله چهارم است-به تکالیف و وظایفی قیام کند که او مقرّر کرده است.

ممکن است که گفته شود این سفارش‌های چهار گانه که با«فاء تفریع»آغاز شده- چه ارتباطی با صدر خطبه دارد که سخن از تصمیم قطعی بر مبارزه با مخالفان حق

می‌گوید؟ جواب این سؤال،روشن است،چرا که برای مبارزه با این گروه منحرف و ستمگر،یارانی شجاع و با ایمان و مصمّم لازم است.گویا،امام،می‌خواهد با این سخن،آنها را بسازد و آماده قیام کند.

جالب توجه است که امام،در جمله بالا،از تکالیف،تعبیر به «ما عصبه بکم» (اموری را که به شما پیوند داد و مربوط ساخت)می‌کند،مفهوم این سخن آن است که وظایف الهی،چیزی نیست که انسان بتواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد،بلکه آن،باری بر دوش و طوقی است بر گردن و دینی است بر ذمّه او.

قابل توجه این که در آیات و روایات مختلف،همه این تعبیرات،وارد شده،و همگی نشان می‌دهد که انسان،وقتی آزاد می‌شود که این وظایف را ادا کند.

حضرت،در پایان خطبه،برای بالا بردن روحیه اصحاب و یارانش در این نبرد سرنوشت‌ساز،پیروزی را برای آنها تضمین می‌کند،همان پیروزی قطعی و تخلّف ناپذیری که اگر در این جهان،به سراغشان نیاید،در جهان دیگر،آن را در آغوش خواهند گرفت.می‌فرماید:«اگر چنین کنید،علی،ضامن پیروزی شما است.و اگر امروز به آن نرسید،در آینده،به آن خواهید رسید، «فعلیّ ضامن لفلجکم ⁽¹⁾آجلا ان لم تمنحوه عاجلا» .

این،همان منطق قوی و نیرومند قرآن مجید است که به پیروان خود،این حقیقت را می‌آموزد که در پیکار با دشمنان و در صحنه جهاد،همیشه،پیروز هستید،اگر دشمن را در هم بشکنید،پیروزید و اگر شهید راه خدا شوید،باز هم پیروز هستید. «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینا فَتَرَبَّصُوا إِنّا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ» ، بگو:آیا در باره ما،جز یکی از دو نیکی(یا پیروزی در نبرد و یا شهادت)را انتظار دارید؟ولی ما برای شما(یکی از دو شکست را)انتظار داریم:یا عذابی از سوی

خداوند(در جهان دیگر)به شما برسد و یا(در این جهان)به دست ما مجازات شوید.اکنون که چنین است،شما انتظار بکشید،ما هم با شما انتظار می‌کشیم ⁽¹⁾.

روشن است سربازانی که خود را در هر حال پیروز می‌دانند و دشمن را محکوم به شکست،از چنان روحیه بالایی بهره‌مندند که از هیچ خطری،ترسی به دل راه نمی‌دهند و در برابر هیچ مشکلی،خم به ابرو نمی‌آورند.

به گفته بعضی از دانشمندان بیگانه،عامل اصلی پیروزی مسلمانان در میدان نبرد،با وجود نابرابری فاحش نسبت به قوای دشمن،ایمان به همین اصل بوده است.در جهان امروز نیز باید همین اصل اسلامی،زنده شود،تا مسلمانان،در برابر انبوه دشمنان،زانو نزنند و از هر می‌دانی،سر بلند و پیروز در آیند.

گفتنی است که این روحیه،جز در سایه ایمان قوی و نیرومند و تقوا و خدا ترسی،حاصل نمی‌شود.

نکته: نه سستی و نه سازش!

یکی از تفاوت‌های عمده در بین سیاست‌های الهی و معمولی،همین است که سیاستمداران دنیا طلب،برای رسیدن به اهداف شخصی،از هیچ کاری،ابا ندارند و بسیار می‌شود که بر سر اصول انسانی و منافع جامعه،معامله می‌کنند و اصول را زیر پا می‌گذارند و حق و عدالت را نادیده می‌گیرند،تا موقعیت سیاسی و اجتماعی خود را حفظ کنند،در حالی که سیاستمداران الهی،هرگز اهل چنین معامله‌هایی نبودند.آنها گاه،موقعیّت خویش را به خطر می‌انداختند،به خاطر این که اصول، محفوظ بماند و حق و عدالت،ضایع نشود.

این مسأله،در زندگی پیغمبر اکرم و امیر مؤمنان علی-صلوات اللّه علیهما-آشکار است.افراد زیادی را در تاریخ می‌شناسیم که به سیاست علی علیه السّلام خرده می‌گرفتند و

خرده گیری آنها نیز عمدتا از همین جا سرچشمه می‌گیرد.آنها،پیشنهاد می‌کردند که مثلا علی علیه السّلام بیت المال را برای جلب نظر مخالفان،ناعادلانه تقسیم کند،یا این که حکومت شام را به دست معاویه بسپارد،امّا این که معاویه با مردم چه می‌کند و در جریان حکومت او،چه اصولی قربانی می‌شود،برای آنها مطرح نبود!یا این که پیشنهاد عبد الرحمن بن عوف را در ماجرای شورای شش نفره عمر،بپذیرد و یا به پیشنهادهای طلحه و زبیر،برای واگذاری پست‌های مهم کشور اسلام به آنها،تن در دهد! این خرده‌گیران،به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خرده می‌گرفتند که مصلحت این است که افراد تهیدست و پا برهنه را از اطراف خود دور کند.آنها می‌گفتند که هر چند،قلب آنها،مالامال از ایمان به خدا است،ولی مصلحت این است که ثروتمندان خودخواه را گرد خود جمع آورد و با نیروی آنها،بر دشمن بتازد،هر چند آنها،ایمان و تقوای درستی نداشته باشند! اختلاف این دو دیدگاه(سیاست الهی و سیاست آلوده با هوا و هوس)و نیز اختلاف مصلحت با واقعیت،همیشه،عنوان خرده‌گیری‌های گروهی از دنیا طلبان نسبت به انبیا و اولیای الهی بوده است.

علی علیه السّلام در این خطبه کوتاه و پر معنا،مسیر سیاست خود را به وضوح ترسیم می‌کند و با صراحت می‌گوید که من،از آن گروه سازشکار و صاحب مداهنه و مجامله نیستم که با مخالفان حق و عدالت،از در سازش در آیم،بلکه ابزار سیاست من،تقوا و فرار به سوی خدا و قدم برداشتن در مسیری که او مشخّص ساخته و انجام تکلیفی که او برای ما تعیین کرده است،می‌باشد.

در باره این مسأله،باز هم در موارد دیگر،سخن خواهیم گفت.

خطبۀ بیست و پنجم: غلبۀ اصحاب معاویه بر بلاد اسلامی

اشاره

خطبۀ بیست و پنجم: غلبۀ اصحاب معاویه بر بلاد اسلامی⁽¹⁾

و قد تواترت علیه الأخبار باستیلاء أصحاب معاویة علی البلاد،و قدم علیه عاملاه علی الیمن-و هما عبید اللّه بن عباس و سعید بن نمران-لمّا غلب علیهما بسر بن أبی أرطاة فقام علیه السّلام علی المنبر ضجرا بتثاقل أصحابه عن الجهاد،و مخالفتهم له فی الرأی،فقال:

بخش اوّل

اشاره

ما هی إلاّ الکوفة،أقبضها و أبسطها،إن لم تکونی إلاّ أنت،تهبّ أعاصیرک،فقبّحک اللّه!و تمثّل بقول الشاعر:

لعمر أبیک الخیر یا عمرو إنّنی علی وضر من ذا الإناء قلیل

مرحوم سیّد رضی در آغاز این خطبه می‌گوید:اخبار متواتری از گوشه و کنار به امام علیه السّلام رسید که اصحاب معاویه،بر پاره‌ای از بلاد استیلا یافته‌اند و عبید اللّه بن عباس و سعید بن نمران،فرمانداران امام علیه السّلام در یمن،پس از غلبه بسر بن ابی ارطارة بر آنجا،نزد امام علیه السّلام بازگشتند.امام علیه السّلام برای توبیخ و سرزنش اصحابش به خاطر مسامحه در جهاد و تخلّف از دستوراتش،بر منبر ایستاد و این سخن را ایراد فرمود.

ترجمه

برای حکومت من،جز کوفه که آن را جمع می‌کنم و یا می‌گشایم،باقی نمانده.

ای کوفه!اگر تنها تو(سرمایه من در برابر دشمن)باشی،آن هم با این همه طوفان‌ها که داری،چهره‌ات زشت باد(و ای کاش تو هم نبودی)! سپس امام علیه السّلام به گفته شاعر تمثّل جست که می‌گوید:

به جان پدر نیکو کارت-ای عمرو!-سوگند!که من،تنها،سهم اندکی از آن پیمانه دارم.

(این کلام،اشاره به این دارد که بر اثر نافرمانی و عصیان مردم کوفه و عراق،توان من در حکومت و مبارزه با دشمن،کاهش یافته است.)

خطبه در یک نگاه

بعضی از شارحان نهج البلاغه،مانند ابن ابی الحدید،عقیده دارند که این خطبه را علی علیه السّلام بعد از صفین و موضوع حکمین و پایان یافتن کار خوارج،ایراد فرمود و از خطبه‌های آخر عمر شریف آن حضرت است. ⁽¹⁾

از آن چه مرحوم سیّد رضی،در آغاز این خطبه نوشته نیز به خوبی استفاده می‌شود که امام،این خطبه را،زمانی ایراد فرمود که اخبار زیادی در باره غلبه اصحاب معاویه بر بلاد اسلامی،به او رسیده است.و در همین حال،نمایندگان آن حضرت در یمن،خدمتش رسیدند و از غلبه بسر(فرمانده لشکر معاویه)بر آن منطقه حسّاس،سخن گفتند.

مرحوم ابن میثم،در باره سبب صدور این خطبه چنین می‌گوید:گروهی،در شهر صنعا،از پیروان عثمان بودند و کشته شدن او را بسیار مهم جلوه می‌دادند و بیعت‌شان با علی علیه السّلام از روی مکر و حیله بود.در آن موقع،فرماندار شهر صنعا،از سوی علی علیه السّلام،عبید اللّه بن عباس،و فرمانده نظامی آن شهر،سعید بن نمران،بود.

هنگامی که محمد بن ابی بکر(فرماندار آن حضرت در مصر)کشته شد،حملات شامیان به مناطق تحت نفوذ آن حضرت،زیاد شد.

طرفداران عثمان-که در یمن بودند-سر برآورده و مردم را به خونخواهی او دعوت کردند.عبید اللّه بن عباس،به مخالفت آنها،برخاست و دستور داد آنها را به زندان بیندازند.آنها،از درون زندان،به یارانی که در لشکر داشتند،نامه نوشتند تا سعید بن نمران را عزل کنند و آشکارا به مخالفت برخیزند.آنها چنین کردند و گروه زیادی از مردم یمن،به آنان پیوستند و از پرداخت زکات خودداری کردند.

عبید اللّه و سعید،نامه‌ای به امام نوشتند و جریان را بازگو کردند.امام،نامه‌ای به اهل یمن و لشکر آنجا نوشت و آنها را تهدید کرد و به وظایف الهی‌شان،آشنا فرمود.

آنها،در پاسخ گفتند که ما مطیع تو هستیم مشروط بر این که این دو نفر،عزل شوند.

سپس(این منافقان)به معاویه نامه نوشتند و جریان را برای او شرح دادند.

معاویه،بسر بن ارطاة را-که مرد سنگدل و خونخواری بود-به سوی آنان فرستاد.او،در مسیر خود به سوی مکه،داود و سلیمان،فرزندان عبید اللّه بن عباس،را کشت و در طایف نیز داماد او،عبد اللّه،را به شهادت رساند،سپس به صنعا رسید در حالی که عبید اللّه و سعید از آنجا خارج شده بودند و عبد اللّه بن عمرو ثقفی را جانشین خود کرده بودند.بسر،با لشکریان خود،به صنعا حمله کرد و صنعا -مرکز یمن-را گرفت و عبد اللّه را به شهادت رسانید.

هنگامی که عبید اللّه بن عباس و سعید،در کوفه بر امام وارد شدند،حضرت، آنها را به خاطر ترک موضع خود،ملامت کرد.سپس بر منبر برخاست و این خطبه را ایراد فرمود. ⁽¹⁾

در مجموع،این خطبه،زمانی ایراد شد که غارتگران شام،حملات خود را به بخش‌های مختلف جهان اسلام،افزایش داده بودند و لشکر امام،در مبارزه با آنها، سستی به خرج می‌داد و امام،از این مسأله،سخت ناراحت بود و این خطبه را ایراد فرمود.

در آغاز این خطبه،امام،از کمبود افراد مطیع و فرمانبردار،شکایت می‌کند و در بخش دیگری،واقعه دردناک حمله بسر به یمن و عوامل پیشرفت و پیروزی او را شرح می‌دهد و در بخش آخر،شکایت به درگاه خدا می‌برد و به افراد سست و منافق و عصیانگر که در لشکرش بودند،نفرین می‌فرستد.

شرح و تفسیر

با این نفاق و سرپیچی شما چه کاری از من ساخته است؟

با توجه به آن چه در شأن ورود این خطبه و حال و هوای حاکم بر آن گفته شد، تفسیر نخستین جمله‌های امام در این خطبه،روشن است.او می‌فرماید:«بر اثر سرپیچی و نافرمانی و سستی و نفاق مردم،چیزی برای حکومت من،جز کوفه که آن را جمع می‌کنم و یا می‌گشایم،باقی نمانده، (ما هی ⁽¹⁾إلاّ الکوفة،أقبضها و أبسطها) .

چرا و به چه دلیل،لشکریان امام در عراق و سایر مناطق،به این وضع دردناک کشیده شده بودند؟ این،علل و اسبابی دارد که در نکته‌ها،شرح آن خواهد آمد.

مسأله مهم اینجاست که بزرگ‌مردی مانند علی،با آن همه شجاعت و با آن همه تدبیر،کارش در برابر دشمنان اسلام،به خاطر نداشتن نیروی مخلص و وفادار و شجاع و مصمّم،به چنین روزی بیفتد که تمام علاقه‌مندان به حق و عدالت و قرآن و اسلام را در ناراحتی شدید فرو می‌برد.

جمله «أقبضها و أبسطها» که از قبض و بسط گرفته شده،اشاره به حاکمیت و فرمانروایی است و با این تعبیر،امام نشان می‌دهد که مناطق دیگر،در کفّ با کفایت آن حضرت نبود،هر چند ظاهرا جزو قلمرو حکومت او محسوب می‌شد.

حضرت،سپس در ادامه این سخن می‌فرماید:«ای کوفه!اگر تنها تو(سرمایه من در برابر دشمن)باشی،آن هم با این همه طوفان‌هایی که داری،چهره‌ات زشت باد! (و ای کاش تو هم نبودی)، «ان لم تکونی الاّ أنت،تهبّ أعاصیرک ⁽¹⁾،فقبّحک اللّه!» اشاره به این که کوفه هم که قلمرو اصلی امام بود،خالی از طوفان‌های اختلاف و تمرّد و نفاق نبود،به طوری که امام نمی‌توانست روی مردم آنجا نیز حساب کند.

و چقدر سخت می‌گذرد بر کسی که کوهی از علم و حکمت و تدبیر و ایمان و شجاعت است،امّا به خاطر نداشتن یاران با وفا،چنین ناله می‌زند.

حضرت،سپس به گفته شاعر معروف،تمثّل می‌جوید که می‌گفت:

لعمر أبیک الخیر یا عمرو إنّنی علی وضر-من ذا الإناء-قلیل

«به جان پدر نیکوکارت-ای عمرو!-سوگند!که من،تنها،سهم اندکی از آن پیمانه دارم».

«وضر»خواه به معنای«چربی باقیمانده در ظرف یا دست»باشد و خواه به معنای«قطرات کمی از آب که به دیوار ظرف بعد از خالی کردن باقی می‌ماند»و خواه به معنای«بوی باقیمانده در ظرف از طعام»،اشاره به این است که کوفه و مردم آن در برابر جهان پهناور اسلام در آن روز،ذرّه ناچیزی بودند و هیچ پیشوایی،تنها با کمک امثال آنها نمی‌توانست کشور پهناور اسلام را حفظ و شرّ گرگان خونخوار آدم نما را از آن دفع کند.

نکته‌ها

1-کوفه شهر دو چهره

این شهر،از شهرهای معروف تاریخ اسلام است که کانون حوادث بسیار زیادی

بوده است و تاریخ اسلام،در جهاتی،با نام آن آمیخته شده.

در این که چرا این شهر،به عنوان کوفه نامیده شده،بعضی معتقدند به خاطر آن است که شکل دائره مانند دارد و عرب،به شنزار مدوّر،«کوفان»می‌گوید.و بعضی می‌گویند به خاطر اجتماع مردم در آنجا بود،زیرا،یکی از معانی این واژه،اجتماع است.البته،وجه تسمیه‌های دیگری نیز برای آن ذکر شده است.

گفته می‌شود که:این آبادی،در سنه هفده هجری،در عصر خلیفه دوم،به صورت شهر در آمد و بعضی،تاریخ آن را،کمی بعد از آن،نوشتند.این شهر،به عنوان بزرگترین شهر عراق،«قبّة الإسلام»و محل هجرت مسلمانان شناخته می‌شد و سعد بن ابی وقّاص،آن را بنا کرد.

بعضی گفته‌اند علت بنای این شهر،این بود که سعد بن ابی وقّاص،بعد از فتح عراق و غلبه بر لشکر ساسانیان،در مدائن فرود آمد و چند تن را به مدینه فرستاد تا مژده این فتوحات را به خلیفه دوم برسانند.خلیفه،فرستادگان سعد را رنگ پریده و بیمار گونه دید.هنگامی که علت را جویا شد،سبب این تغییر حال را،بدی آب و هوای شهرهای عراق ذکر کردند.خلیفه دستور داد سرزمینی را برای اقامت لشکر در نظر بگیرد که با مزاج آنان سازگار باشد.سعد،آنجا را انتخاب کرد و در آغاز،مانند بصره،خانه‌ها را با نی ساختند.چیزی نگذشت که آتش سوزی در گرفت و سوخت.

سپس آنجا را با خشت ساختند.سعد،مسلمانان را،میان توقّف در مدائن یا در کوفه،مخیّر کرد.گروهی،راه کوفه را پیش گرفتند و پس از مدتی سلامت خود را باز یافتند. ⁽¹⁾

در مدح و ذم کوفه،روایات زیادی داریم و به نظر می‌رسد که این روایات،ناظر به ادوار مختلف کوفه و مردمی است که در آن سرزمین می‌زیستند.

در بعضی از روایات،جمله«و طور سینین»، ⁽²⁾در آیه شریفه به کوفه تفسیر شده

است.در حدیثی دیگر،از امام صادق علیه السّلام آمده است:«الکوفة روضة من ریاض الجنّة،کوفه،باغی از باغهای بهشت است».و در ذیل همین روایت آمده که قبر نوح و ابراهیم و قبور سیصد و هفتاد پیامبر و ششصد وصی و قبر سید الأوصیاء، علی علیه السّلام،در کوفه است.

در حدیث دیگری نیز از امام صادق علیه السّلام آمده است:«انّه لیس بلد من البلدان و مصر من الأمصار،اکثر محبّا لنا من أهل الکوفة،هیچ شهری از شهرها،بیش از مردم کوفه،دوستدار ما اهل بیت نیستند». ⁽¹⁾

ولی می‌دانیم دوران‌هایی بر کوفه گذشت که دشمنان اسلام و به خصوص دشمنان اهل بیت،بر آن چیره شدند و آن شهر،عملا،مبدّل به یکی از کانون‌های ضدّ اسلام و ضدّ اهل بیت شد.

2-تحلیلی از روحیۀ مردم کوفه و امام

می‌دانیم یکی از مشکلات حکومت علی علیه السّلام مردم عراق و اهل کوفه بودند که حالت سرکشی و تمرّد داشتند و بارها،علی علیه السّلام در خطبه‌های نهج البلاغه،از این امر،اظهار ناراحتی و شکایت می‌کند،در حالی که یکی از عوامل مهم پیروزی معاویه در کارهایش،مردم شام و روح فرمانبرداری آنان بود.

بعضی از مورّخان،این موضوع را به صورت مثبت ارزیابی کرده و می‌گویند که علت عصیان اهل عراق و اطاعت اهل شام،این بود که اهل عراق،صاحب نظر و زیرک بودند و در عیوب امرا و رؤسای خود،تفحّص می‌کردند و کارهای آنها را به نقد می‌کشیدند،بر خلاف اهل شام که افرادی کودن و کم هوش،و در بررسی مسائل،جامد بودند و از جریان‌های پشت پرده،پرس و جو نمی‌کردند. ⁽²⁾

ولی به گفته مرحوم مغنیه،این سخن،یک پندار بی‌اساس بیش نیست.اهل عراق،چه ایرادی می‌توانستند نسبت به حکومت عادلانه علی علیه السّلام بگیرند.که آن همه کار شکنی و نفاق به خرج دادند؟!(این،چه هوش و کیاستی است که افراد را وادار به اختلاف و عصیان کند و نتیجه‌اش ذلّت و زبونی در برابر دشمن و سلطه آنان گردد؟!)صحیح،همان است که تاریخ نویسان(قدیم و جدید)،غالبا نوشته‌اند.از جمله به گفته طه حسین،در کتاب علیّ و بنوه دستگاه معاویه،با مکر و حیله کار می‌کرد و دین و فکر مردم را با پول می‌خرید(و برای حفظ موقعیت خویش،هر کاری را روا می‌دانست)در حالی که علی علیه السّلام اهل این گونه زد و بندهای سیاسی نبود و حق و عدالت و دین را بر همه چیز ترجیح می‌داد.بی‌جهت،چیزی به کسی نمی‌بخشید و اطاعت مردم را با مال خریداری نمی‌کرد.

شاهد گویای این سخن،گفتار خود امام علیه السّلام است که در برابر پیشنهادهای بعضی از اطرافیان می‌فرمود:«أ تأمرونی أن أطلب النّصر بالجور فیمن ولّیت علیه؟! و اللّه لا أطور به ما سمر سمیر و ما أمّ نجم فی السّماء نجما،آیا به من توصیه می‌کنید که برای پیروزی خود،از جور و ستم در حق کسانی که بر آنها حکومت می‌کنم استمداد جویم(و اموال بیت المال را بناحق،به این و آن بدهم؟)به خدا سوگند!تا جان در تن دارم و شب و روز برقرار است و ستارگان آسمان در پی هم طلوع و غروب می‌کنند،هرگز دست به چنین کاری نمی‌زنم.» ⁽¹⁾حضرت به کسانی که سیاست آن حضرت را با سیاست معاویه مقایسه می‌کردند،می‌فرماید:«و اللّه!ما معاویة بأدهی منّی لکنّه یغدر و یفجر و لو لا کراهیة الغدر لکنت من أدهی النّاس،به خدا سوگند!معاویه،از من سیاستمدارتر نیست،امّا او(برای پیش برد اهداف شخصی خود)،نیرنگ می‌زند و مرتکب انواع گناه می‌شود و اگر از خدعه و نیرنگ بیزار نبودم،من،از

سیاستمدارترین مردم بودم.» ⁽¹⁾این،همان مطلبی است که در عصر و زمان ما نیز فراوان به چشم می‌خورد که بعضی از مردم،در تحلیل‌های اجتماعی خود،افراد نیرنگ‌باز و حیله‌گر و بی بند و بار را که برای پیش برد هدف‌های شخصی و حفظ موقعیّت خود،به هر وسیله‌ای متشبّث می‌شوند،افرادی زیرک و باهوش و لایق و سیاستمداری کاردان می‌شمرند، در حالی که افراد آگاه و با ایمان و مدیر و مدبّر را که سعی دارند در سایه ضوابط و اصول و دستورهای شرع و وجدان قدم بردارند،افرادی نالایق و فاقد مدیریت می‌پندارند!این اشتباه بزرگ،بدبختانه،هنوز وجود دارد و سرچشمه مفاسد عظیم اجتماعی و سیاسی است و چه خون‌های پاکی که به خاطر این اشتباه،در طول تاریخ،بر زمین ریخته شده است! به هر حال،واقعیت،چیز دیگری است.مردم عراق و مخصوصا بافت جمعیّت کوفه،از گروه‌های مختلف با فرهنگ‌های متفاوت تشکیل شده بودند و سیاست‌های زمان عثمان،آنان را به سوی زرق و برق دنیا کشیده بود و سنّت نادرست آن عصر(تقسیم بی‌دلیل بیت المال به این افراد)عادت زشتی برای آنها شده بود و بسیاری از سران قبایل،در انتظار گرفتن حق و حساب‌های سیاسی و رشوه بودند و به همین دلیل،معاویه،بسیاری از سران قبایل و شخصیت‌های عراق را،با پول‌های کلان،خرید و یکی بعد از دیگری،به او پیوستند در حالی که مردم شام،از این موج فاسد و خطرناک،نسبتا دور بودند.

اضافه بر این،روحیات مردم عراق و شام متفاوت بود.شامیان،بیشتر،اهل عمل بودند در حالی که عراقیها،بیشتر،اهل سخن.شامی‌ها،انضباط اجتماعی را بهتر پذیرا می‌شدند،در حالی که عراقیها،کمتر به انضباط تن می‌دادند.

روح وفاداری،در شامیان بیشتر بود در حالی که بی‌وفایی و پیمان شکنی،از ویژگی‌های مردم عراق و مخصوصا کوفه محسوب می‌شد.

البتّه این سخن،شامل مردم عراق،در عصر و زمان ما و یا حتّی عصر و زمان‌های بعد از علی علیه السّلام و امام حسن و امام حسین علیهما السّلام نمی‌شود و به همین دلیل در روایات معصومان،ستایش‌های قابل ملاحظه‌ای از اهل عراق و کوفه دیده می‌شود و هیچ مانعی ندارد که مردم یک مرز و بوم،در دوره‌ای از تاریخ خود،دارای صفات منفی، و در عصر دیگر،دارای اوصاف مثبت باشند.

بخش دوم

اشاره

ثمّ قال علیه السّلام:

أنبئت بسرا قد اطّلع الیمن و إنّی-و اللّه!-لأظنّ أنّ هؤلاء القوم سیدالون منکم باجتماعهم علی باطلهم،و تفرّقکم عن حقّکم،و بمعصیتکم إمامکم فی الحقّ،و طاعتهم إمامهم فی الباطل و بأدائهم الأمانة إلی صاحبهم و خیانتکم،و بصلاحهم فی بلادهم و فسادکم، فلو ائتمنت أحدکم علی قعب،لخشیت أن یذهب بعلاقته.

ترجمه

سپس چنین فرمود:

به من خبر رسیده که بسر(بن ارطاة)بر یمن،تسلّط یافته است.به خدا سوگند! یقین دارم که این گروه(ستمگر و خونخوار)به زودی،بر همه شما مسلّط می‌شوند و حکومت را از شما خواهند گرفت،به خاطر این که،آنها،در امر باطل خود،متّحدند و شما،در امر حق خود،پراکنده‌اید.شما،از پیشوای خود،در امر حق،نافرمانی می‌کنید،در حالی که آنها،در امر باطل،مطیع فرمان پیشوای خویش‌اند.آنها،نسبت به رئیس خود،ادای امانت می‌کنند،در حالی که شما،خیانت می‌کنید.آنها،در اصلاح شهرها و دیار خود می‌کوشند،در حالی که شما،مشغول فسادید(به این ترتیب،آنها،دارای اتحاد و انضباط و امانت و اصلاح در بلاد خویش‌اند و شما در تمام اینها،عکس آنها هستید.من،چگونه می‌توانم به شما اعتماد کنم،در حالی که اگر قدحی را به رسم امانت به یکی از شما بسپارم،از آن بیم دارم که دسته،یا بند آن قدح را برباید.)

شرح و تفسیر

خرابی کار از کجاست؟

در بخش دوم این خطبه،امام،اشاره به داستان بسر بن ارطاة،جنایتکار مشهور شام و غلبه او بر یمن می‌کند و سپس به سرنوشت مردم عراق اشاره کرده و آینده تاریک آنها را،با ذکر علل و عوامل دقیق آن،باز می‌گوید.

بعضی از شارحان نهج البلاغه،نوشته‌اند که معاویه،بسر بن ارطاة را که مردی خونریز و مفسد فی الارض و آدمکش و غارتگر بود،مأموریت داد و با گروه عظیم مسلّحی،به سوی مدینه فرستاد و گفت:«هر جا که می‌رسی،شیعیان علی را تحت فشار قرار داده و دل‌های آنها را مملوّ از ترس و وحشت کن.هنگامی که وارد مدینه شدی،مردم آن شهر را،چنان بترسان که مرگ را با چشم خود ببینند چرا که آنها به پیامبر پناه دادند و به یاری‌اش برخاستند و پدرم ابو سفیان را شکست دادند».

سپس از طه حسین،نویسنده معروف مصری،نقل می‌کند که بسر دستور معاویه را دقیقا اجرا کرد.و حتّی از خود،خشونت بیشتری بر آن افزود و در ریختن خون‌ها و غارت اموال و غصب حقوق و هتک حرمت‌ها،چیزی فرو نگذارد تا به مدینه آمد و مصائب عظیمی را به بار آورد که همه،با چشم خود دیدند.او،آنها را مجبور به بیعت با معاویه کرد و...بسر،سپس به سوی یمن آمد و با خونریزی بسیار،رعب و وحشتی در آنجا حاکم ساخت،سپس برای معاویه بیعت گرفت و دو فرزند خردسال عبید اللّه بن عباس(حاکم یمن)را سر برید. ⁽¹⁾

ابن اثیر می‌افزاید:این دو کودک،در نزد مردی از صحرا نشینان بنی کنانه بودند.

هنگامی که بسر می‌خواست آنها را به قتل برساند،مرد کنانی گفت:«اینها که گناهی ندارند،چرا آنها را می‌کشی؟اگر می‌خواهی آنها را به قتل برسانی،پس مرا هم به قتل برسان(که شاهد این ننگ نباشم که در حفظ امانت،کوتاهی کرده‌ام.)بسر از این شرمنده نشد،او را هم کشت. ⁽²⁾

به هر حال،این اخبار دردناک،به امیر المؤمنین علیه السّلام رسید و شدیدا ناراحت شد و در این فراز از خطبه فرمود:«به من خبر رسیده که بسر(بن أرطاة)بر یمن،تسلّط یافته است.به خدا سوگند!یقین دارم که این گروه(ستمگر و خونخوار)به زودی،بر همه شما مسلّط می‌شوند و حکومت را از شما خواهند گرفت، (أنبئت بسرا قد اطّلع ⁽¹⁾الیمن و إنّی-و اللّه!لأظنّ أنّ هؤلاء القوم سیدالون ⁽²⁾منکم) ، سپس حضرت،به علل این مطلب پرداخته و روی چهار موضوع بسیار مهم که همیشه عامل پیروزی است،انگشت می‌گذارد.

نخست این که می‌فرماید:«آنها،در امر باطل خود،متّحدند و شما،در امر حقّتان،پراکنده‌اید، (باجتماعهم علی باطلهم،و تفرّقکم عن حقّکم) .

اتّحاد،همه جا،مایه پیروزی است به خصوص اگر طرفداران حق،متّحد باشند، امّا چه دردناک است که طرفداران حق،پراکنده باشند و حامیان باطل،متّحد!با این که باطل،سرچشمه پراکندگی،و حق،کانون وحدت و اتّحاد است.

آری،برای پیروزی،در هر کار اجتماعی،قبل از هر چیز،اتفاق و وحدت لازم است و پراکندگی و اختلاف،سمّ مهلک و کشنده‌ای است.

دیگر این که«شما،از پیشوای خود،در امر حق،اطاعت نمی‌کنید در حالی که آنها،در امر باطل،مطیع فرمان پیشوای خویش‌اند، (و بمعصیتکم إمامکم فی الحقّ،و طاعتهم إمامهم فی الباطل) .

آری،انضباط و اطاعت حساب شده،همه جا،از شرایط اصلی پیروزی است.

هیچ سپاه و لشکری و هیچ قوم و ملّتی،بدون انضباط و اطاعت از فرمانده خود،به جایی نمی‌رسد و به همین دلیل،در مدیریت امروز،برای مسأله انضباط،اهمیّت

فوق العاده‌ای قائل‌اند.

سوم این که آنها،نسبت به رییس خود،ادای امانت می‌کنند،در حالی که شما، خیانت می‌کنید، (و بأداءهم الأمانة إلی صاحبهم و خیانتکم) .

امانت داری آنان،سبب می‌شود که نیروها و تدارکات و سرمایه‌ها و امکاناتشان ضدّ مخالفشان،بسیج شود،ولی خیانت شما،همه چیز را بر باد می‌دهد.یک گروه فاقد امکانات و تجهیزات لازم،سرنوشت‌شان،چیزی جز شکست نیست.

بعضی از شارحان نهج البلاغه،«امانت»را در اینجا،به معنای«بیعت»گرفته‌اند، ولی تفسیری که در بالا آمد،با توجه به جمله‌هایی که در ادامه خطبه می‌آید، صحیح‌تر به نظر می‌رسد،به علاوه بیعت،اگر به معنای اطاعت باشد،در بالا ذکر شده است و نیازی به تکرار نیست.

چهارم این که،آنها،«در اصلاح شهرها و دیار خود می‌کوشند،در حالی که شما، مشغول فساد هستید، (و بصلاحهم فی بلادهم و فسادکم) .

به این ترتیب،آنها،دارای اتحاد و انضباط و امانت و اصلاح در بلاد خویش‌اند و شما،پراکنده و نافرمان و خیانتکار و مفسد هستید و بسیار طبیعی است که چنان افرادی،بر چنین افرادی،پیشی گیرند و پیروز شوند.

مدیریت و تدبیر و حاکمیت،هر قدر حساب شده و قوی باشد،با وجود چنین افرادی،به نتیجه نمی‌رسد،چرا که بازوان مدیر و حاکم،مردم‌اند.

آری،حق،با ضعف و ناتوانی و فساد یارانش،ضعیف می‌شود.و باطل،با قوّت و قدرت و اتحاد اعوانش،قوی می‌گردد.

حضرت،سپس برای تکمیل سخنان خود می‌افزاید:«من،چگونه می‌توانم به شما اعتماد کنم در حالی که اگر من،قدحی را به رسم امانت،به یکی از شما بسپارم، از آن بیم دارم که دسته،یا بند آن قدح را برباید! (فلو ائتمنت أحدکم علی قعب ⁽¹⁾،لخشیت أن یذهب بعلاقته) ⁽²⁾.

کسانی که در موضوعاتی تا این حد کوچک و کم ارزش،قابل اعتماد نباشند،در مهم‌ترین پست‌های حکومت اسلامی و مسأله جنگ و صلح و بیت المال و ماند آن،چگونه ممکن است مورد اعتماد قرار بگیرند؟!

نکته‌ها

1-بسر فرماندۀ خونریز معاویه

مورّخان اسلام،در این نکته اتّفاق نظر دارند که معاویه،برای پیش برد اهداف خود،از مهره‌هایی استفاده می‌کرد که هیچ گونه شباهتی با صحابه و یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نداشتند.از جمله آنها،«بسر بن ارطاة»بود که به گفته ابن ابی الحدید، مردی سنگدل،و خشن و خونریز و کاملا بی‌رحم بود.معاویه،هنگامی که با خبر شد که گروهی از مردم یمن،سر به شورش برداشته‌اند و نامه دوستانه‌ای برای او نوشته‌اند،بسر را احضار کرد و به او دستور داد از راه حجاز و مدینه و مکّه،به سوی یمن برود و به او گفت:به هر جا وارد شدی،که از پیروان علی علیه السّلام هستند،با خشونت تمام،با آنها،صحبت کن،به طوری که بدانند راهی جز تسلیم نیست.

سپس،از خشونت زبانی،خودداری کن و آنها را به بیعت با من دعوت کن!هر کس نپذیرفت،او را به قتل برسان و شیعیان علی علیه السّلام را هر کجا یافتی،از دم شمشیر بگذران!».

او،دستور معاویه را،دقیقا،اجرا کرد.هنگامی که وارد مدینه شد،خطبه‌ای خواند و دشنام بسیاری به مردم مدینه داد و آنها را تهدید کرد و داستان کشته شدن عثمان را به خاطر آنان آورد و همه را مقصّر شمرد و آن قدر تهدید کرد که همه مردم با شناختی که از او داشتند،در وحشت عظیمی فرو رفتند.سپس مردم را به بیعت با معاویه دعوت کرد.گروهی،با او بیعت کردند.او،خانه‌های بسیاری را سوزاند و

حتی به اصحاب پیامبر نیز رحم نکرد و گفت:اگر با معاویه بیعت نکنند،قطعا،کشته می‌شوند.و به این ترتیب،بر مدینه مسلّط شد و سپس به مکه آمد و آنها را تهدید کرد و از مخالفت بر حذر داشت و گفت:«اگر از در خلاف در آیید،ریشه‌های شما را قطع می‌کنم و خانه‌ها را ویران و اموالتان را غارت خواهم کرد.»در طائف نیز همین کار را انجام داد.

از آنجا به نجران آمد.مسیحیان نجران را نیز شدیدا تهدید کرد و گفت:«اگر خلافی از شما به من رسد،کاری می‌کنم که نسل شما،قطع شود و خانه‌ها و زمین‌های کشاورزیتان،ویران گردد.» او،همین برنامه را ادامه داد تا به صنعا رسید و همان طور که در سابق اشاره کردیم،از طریق ارعاب و تهدید و کشتار وسیع و وحشتناک،بر صنعا و یمن مسلّط شد.

هنگامی که خبر به علی علیه السّلام رسید،جاریة بن قدامه سعدی را،با دو هزار نفر، به سوی یمن فرستاد.

مردم یمن که به علی علیه السّلام وفادار مانده بودند،با ورود جاریة و سربازانش،قوّت قلب پیدا کرده و بضدّ طرفداران معاویه قیام کردند.آنها از شهرها گریخته،به کوه‌ها پناه بردند.شیعیان علی علیه السّلام آنها را تعقیب و جمع آنان را متلاشی کردند و در تعقیب بسر حرکت کردند.بسر که جان خود و یارانش را در خطر دید،هر روز از جایی به جای دیگر فرار می‌کرد و به هر جا که می‌رسید،مردمی که اعمال این مرد خونخوار را دیده بودند،ضدّ او می‌شوریدند.سرانجام،توانست از چنگ مردم بگریزد و خود را به معاویه برساند و باصطلاح پیروزی‌های خود را برای او شرح دهد و گفته می‌شود که او،در این ماجرا،سی هزار نفر را به قتل رساند و گروهی را به آتش کشید و سوزاند.

در حدیثی آمده است که علی علیه السّلام بسر را با این عبارت نفرین کرد:«خداوندا!این مرد دینش،را به دنیا فروخته و بی‌حرمتی،فراوان کرده و اطاعت مخلوق گنهکاری را،بر اطاعت تو،مقدّم داشته است.خداوندا!او را نمیران جز این که عقل را از او

بگیری(و رسوای خاص و عام کنی.)و لحظه‌ای،رحمت خود را نصیب او نکن...! چیزی نگذشت که بسر حالت وسواس شبیه جنون پیدا کرد و عقل خود را از دست داد.پیوسته،هذیان می‌گفت و مرتّب می‌گفت شمشیری به من بدهید که من افراد را با آن بکشم.مردم،یک شمشیر چوبی به او دادند و مشک باد کرده‌ای نزد او می‌گذاردند و او،با آن شمشیر چوبی،آن قدر بر آن می‌زد تا بیهوش می‌شد.حتّی بعضی گفته‌اند که در آخر عمر،به قدری عقل خود را از دست داده بود که قاذورات می‌خورد و وقتی هم که دست او را می‌بستند،باز خود را بر قاذورات می‌افکند و می‌خورد و با همین حال از دنیا رفت. ⁽¹⁾

مسعودی،در مروج الذهب،بعد از نقل این داستان می‌افزاید که بسر به مردم می‌گفت:«شما مرا از خوردن قاذورات منع می‌کنید در حالی که دو فرزند ابن عباس -که مظلومانه به دست من کشته شدند-اینها را به خورد من می‌دهند.» ⁽²⁾

2-عوامل پیروزی و شکست ملّت‌ها

امام علیه السّلام در این خطبه،در عبارات کوتاه و بسیار پر معنایی،عوامل پیروزی و شکست اقوام و ملت‌ها را بیان فرموده که نه تنها،در مورد ماجرای مردم عراق و حجاز و یمن و داستان بسر بن ارطاة،صادق است که در هر عصر و زمانی،می‌تواند معتبر باشد.

نخست،از«وحدت کلمه»سخن می‌گوید که سبب تقویت نیروها و انسجام و همبستگی و کارآیی آنها است.وحدت کلمه،همان چیزی است که از مهم‌ترین عوامل پیروزی سربازان اسلام در عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر دشمنان نیرومند و مجهّز بود و همان چیزی است که آثار آن را در عصر و زمان خود،در میان اقوام و ملت‌ها می‌بینیم.گروه‌های اندکی را می‌بینیم که در سایه انسجام و اتّحاد،بر دشمنان خود که بسیار از آنها فزون‌تر بودند،امّا نفاق و پراکندگی بر آنها حاکم بود،پیروز شدند.

قرآن مجید،وحدت کلمه مسلمانان را،یکی از معجزات پیامبر اسلام معرّفی کرده است ⁽¹⁾و وحدت مسلمانان را که در سایه ایمان،در عصر پیامبر،به وجود آمد،از نعم بزرگ الهی دانسته ⁽²⁾و اختلاف و پراکندگی و نفاق را هم ردیف عذاب‌های زمینی و آسمانی می‌شمرد. ⁽³⁾

حضرت،مسأله انضباط و تمرکز رهبری و مدیریت را به عنوان عامل دیگری ذکر می‌کند که آن نیز،مکمّل اصل اتحاد و همبستگی است.در عصر خود،انقلاب‌هایی را دیدیم که پیروز شدند و انقلاب‌های دیگری به شکست انجامیدند.و دلیل واقعی آن پیروزی،وحدت رهبری،و دلیل این شکست،تعدّد و پراکندگی مراکز تصمیم گیری بود.

حضرت،مسأله امانت را،سومین عامل شمرده است.بی‌شک،هیچ قوم و ملّتی،روی سعادت و پیروزی را نخواهد دید،مگر این که امکاناتش را به خوبی حفظ کند و از آنها حد اکثر استفاده را نماید.و این امر،ممکن نیست،مگر این که آحاد مردم،امانتدار باشند و در حفظ امکانات اجتماعی خود،بکوشند.

و بالأخره،حضرت،چهارمین عامل پیروزی را،اصلاح طلبی فرد فرد جامعه ذکر می‌کند.به تعبیری دیگر،تا مردم،مصالح جامعه را در نظر نگیرند و منافع شخصی خود را فدای آن نکنند و در اصلاح اجتماع خویش نکوشند،هرگز بر مشکلات پیروز نمی‌شوند و در چنگال دشمن،ضعیف و زبون و ناتوان خواهند بود.آنهایی که فساد جامعه را به قیمت منافع خود می‌خرند،هم جامعه را ویران می‌کنند و هم خانه خود را.

بخش سوم

اشاره

اللّهمّ إنّی قد مللتهم و ملّونی و سئمتهم و سئمونی ⁽¹⁾،فأبدلنی بهم خیرا منهم،و أبدلهم بی شرّا منّی!اللّهمّ مث ⁽²⁾قلوبهم کما یماث الملح فی الماء،أما-و اللّه!-لوددت أنّ لی بکم ألف فارس من بنی فراس بن غنم. هنالک،لو دعوت،أتاک منهم فوارس مثل أرمیة الحمیم

ثمّ نزل علیه السّلام من المنبر.

ترجمه

خداوندا!من،از آنها خسته شده‌ام و آنها نیز از من(که هماهنگی با نیّات شومشان ندارم)خسته شده‌اند.من،از آنان ملول گشته‌ام،و آنان نیز از من،ملول گشته‌اند،پس،به جای آنان،افرادی بهتر،به من عنایت فرما!و به جای من،شخص بدی را بر سر آنها مسلّط فرما.خداوندا!دل‌های آنها را(از غم و اندوه)ذوب کن آن گونه که نمک در آب ذوب می‌شود!بدانید-به خدا سوگند-دوست داشتم به جای شما،یک هزار مرد سوار از قبیله بنی فراس بن غنم(که شجاع و وفادارند) می‌داشتم(سپس امام در وصف آنان به این شعر متمثّل می‌شود).

هنالک،لو دعوت،أتاک منهم فوارس مثل أرمیة الحمیم

اگر آنها را بخوانی،سوارانی مانند ابرهای تابستانی،(سریع و تندرو)به سوی تو می‌آیند.

سپس امام(خطبه را پایان داد)و از منبر فرود آمد.

شرح و تفسیر

من از شما خسته شدم!

در سومین و آخرین فراز این خطبه،امام،با قلبی مملوّ از غم و اندوه،روی به درگاه خدا می‌آورد.و آنها را نفرین می‌کند،ولی نفرینی بیدار کننده و هشدار دهنده برای کسانی که هنوز جرقّه‌ای از بیداری وجدان در آنان وجود دارد،باشد که از این طریق،به آنها آگاهی دهد و آن گمگشتگان وادی ضلالت را،به راه خدا آورد،چرا که نفرین‌های امام هم اندرز و موعظه و درس بیداری است.

حضرت،می‌فرماید:«خداوندا!(از بس نصیحت کردم و اندرز دادم و آه گرم من در آهن سرد دل آنها اثر نگذاشت)از آنها خسته شده‌ام و آنها نیز از من(که هماهنگی با نیّات شوم و اخلاق زشتشان ندارم)خسته شده‌اند.من،از آنان ملول گشته‌ام و آنان نیز از من،ملول شده‌اند، (اللّهمّ إنّی قد مللتهم و ملُّونی و سئمتهم و سئمونی ⁽¹⁾) .

روشن است،هنگامی که میان رهبر و پیروانش،هماهنگی در اهداف و اخلاق و نیّات نباشد،این مشکل عظیم،بروز می‌کند که پیشوایی عادل و آگاه و شجاع،در برابر پیروانی دنیا پرست و زبون و ناتوان و جاهل قرار بگیرد و اندرزهای او سودی نبخشد،و این سبب می‌شود که هم پیشوا از آنها خسته شود و هم پیروان از آن پیشوا.به گفته سعدی:

«صد چندان که دانا را از نادان نفرت است،نادان را از دانا وحشت.

گر ملولی ز ما ترش منشین که تو هم در میان ما تلخی!»

و اگر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم توانست رهبری اقوام جاهلی را بر عهده بگیرد،به این دلیل بود که آنها،تربیتش را پذیرفتند و خلق و خوی او را در خود زنده کردند.به همین دلیل،پیامبرانی که این توفیق نصیبشان نشد،از پیروان خود،ملول گشتند و پیروان هم،وجود آنها را تحمّل نکردند.

فراموش نکرده‌ایم که قوم لوط،سر تا پا آلوده،از آن پیامبر بزرگ،به جرم پاکدامنی‌اش ابراز تنفّر کردند و گفتند:«لوط و پیروانش را از شهر و دیار خود بیرون کنید که اینها،مردمی هستند که پاکدامنی را می‌طلبند(و با ما همصدا نیستند.» ⁽¹⁾حضرت،سپس آنها را چنین نفرین می‌کند:

خداوندا!به جای آنان،افرادی بهتر به من عنایت فرما و به جای من،بدتر از من، بر سر آنها مسلّط فرما! (فأبدلنی بهم خیرا منهم،و أبدلهم بی شرّا منّی!) چرا که نه آنها،پیروانی شایسته برای این پیشوا هستند و نه من،پیشوایی مناسب برای آنها،و حکمت پروردگار ایجاب می‌کند،اکنون که آنها از کوره آزمایش،روسیاه به در آمدند،این نعمت الهی از آنها گرفته شود و در فقدانش،گرفتار انواع درد و رنج شوند.

و چه زود،این نفرین امام در حق آنها،تحقّق یافت،بنی امیّه،با مأموران خونخوار و سنگدل و جانی،بر آنان مسلّط شدند و چنان کردند که در تاریخ،بی‌نظیر و یا کم نظیر است.

و از عجایب این که در تواریخ اسلامی آمده است:در همان زمان که امام،این نفرین‌ها،را کرد(یا با فاصله کمی)حجّاج بن یوسف-آن جنایتکار بی‌نظیر تاریخ- متولّد شد، ⁽²⁾البته پیش از به قدرت رسیدن حجّاج نیز،مردم عراق و کوفه،کفّاره جرایم خود را می‌دادند،ولی در عصر حکومت حجّاج،به اوج خود رسید.

بدیهی است که منظور از جمله (أبدلهم بی شرّا منّی) این نیست که من بدم و از من بدتر را بر آنها مسلّط کن،بلکه این،تعبیری است که در مقایسه خوب مطلق با بد مطلق نیز گفته می‌شود.در سوره فرقان بعد از اشاره به عذاب‌های بسیار دردناک دوزخ می‌فرماید: «قُلْ أَ ذلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ» ،بگو:آیا این (عذاب‌های دردناک)بهتر است یا بهشت جاویدان که به پرهیزگاران وعده داده شده است؟».

و به تعبیر دیگر،نه کوفیان و مردم عراق،در آن عصر،خوب بودند که امام بهتر از آنها را از خدا بخواهد و نه امام-العیاذ باللّه-بد بود که خداوند،بدتر از او را بر آنها مسلّط کند و در این گونه موارد،صیغه افعل تفضیل،مفهوم معمول خود را از دست می‌دهد و برای مقایسه دو چیز متضاد ذکر می‌شود.

این نفرین امام،در حقیقت،شبیه نفرینی است که در قرآن مجید،از پیامبر بزرگ الهی،نوح،نقل شده است:« «رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّاراً» ، پروردگارا!هیچ یک از کافران را بر روی زمین،باقی مگذار!». ⁽¹⁾

حضرت،سپس به نفرین خود چنین ادامه می‌دهد:

«خداوندا!دل‌های آنها را ذوب کن آن گونه که نمک در آب ذوب می‌شود، «اللّهمّ مث قلوبهم کما یماث الملح فی الماء.» این احتمال نیز وجود دارد که منظور از ذوب شدن قلب،هجوم انبوه غم و اندوه‌ها بر دل باشد،به شکلی که عواطف انسان را سخت جریحه‌دار کند،بگونه‌ای که از آن تعبیر شود به این که:قلب آب شده است.

شبیه به این معنا در خطبه 27(خطبه جهاد)نیز آمده است که امام علیه السّلام می‌فرماید:

و اللّه،یمیت القلب و یجلب الهمّ من اجتماع هؤلاء القوم علی باطلهم و تفرّقکم عن حقّکم،به خدا سوگند!این جریان،قلب انسان را می‌میراند و اندوه و غم به بار می‌آورد که آنها در مسیر باطل خویش،متّحدند و شما،در راه حق،پراکنده و متفرّق.

بدیهی است که منظور از آب شدن دل‌ها،ضایع شدن عقل و هوش و درایت است.در واقع،مفهوم جمله،این است که عقل و هوش را به خاطر نافرمانی‌ها و نفاق و دو رویی و کوتاهی و کار شکنی،از آنها بگیر تا در زندگی،حیران و سرگردان شوند.این تعبیر،در آیات و روایات فراوانی آمده است که قلب،به معنای عقل و درایت و یا کانون عقل و درایت است.از جمله،در آیه 25 سوره انعام می‌خوانیم:

« «وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ» ،ما،بر قلب‌های آنها،پرده‌ها افکندیم تا آن(قرآن)را درک نکنند».

در حقیقت،یکی از بزرگترین مجازات‌های الهی-که در قرآن مجید و روایات، نسبت به افراد سرکش و منافق به آن اشاره شده-همین مجازات است که انسان، حقایق را آن چنان که هست،نبیند و نشنود و درک نکند و در بیراهه‌ها،سرگردان و هلاک شود.

سپس امام علیه السّلام در آخرین جمله‌های این خطبه،آرزو می‌کند که ای کاش،به جای انبوه لشکریان ضعیف و ناتوان،افراد کمی از قبیله بنی فراس-که به شجاعت و وفاداری معروف بودند-می‌داشت،او می‌فرماید:«آگاه باشید!به خدا سوگند! دوست داشتم به جای شما،یک هزار مرد سوار از قبیله بنی فراس بن غنم(که شجاع و وفادارند)می‌داشتم».(تا با کمک آنان،دشمنان حق و عدالت را بر سر جای خود می‌نشاندم)، (أما-و اللّه!لوددت أنّ لی بکم ألف فارس من بنی فراس بن غنم) .

سپس امام علیه السّلام به این شعر در وصف آنان متمثّل می‌شود:

هنالک،لو دعوت أتاک منهم فوارس مثل أرمیة الحمیم

معنای شعر این است که اگر آنها را بخوانی،سوارانی مانند ابرهای تابستانی، (سریع و تند)،به سوی تو می‌آیند!و به گفته شاعر فارسی زبان:

چو آن ابر سریع السّیر کم آب پی دشمن کشی بی‌صبر و بی‌تاب

سپس امام علیه السّلام(خطبه را پایان داد)و از منبر فرود آمد،(ثم نزل علیه السّلام من المنبر).

«قال السید الشریف:أقول:«ألارمیة»جمع«رمی»و هو السحاب و الحمیم، هاهنا،وقت الصیف.و إنّما خصّ الشاعر سحاب الصیف بالذکر لأنّه أشدّ جفولا و اسرع خفوفا،لأنّه لا ماء فیه.و إنّما یکون السحاب ثقیل السیر لامتلائه بالماء،و ذلک لا یکون فی الأکثر إلا زمان الشتاء،و إنما أراد الشاعر وصفهم بالسرعة إذا دعوا،و الإغاثة إذا استغیثوا،و الدلیل علی ذلک قوله:«هنالک،لو دعوت،أتاک منهم.» مرحوم سیّد رضی،در تفسیر شعر بالا و تعبیر «أرمیة الحمیم» چنین می‌گوید:

أرمیة جمع رمی(بر وزن شقی)به معنای«ابر»است. و حمیم،در اینجا،به معنای«وقت تابستان»است. و این که شاعر،در اینجا،روی ابرهای تابستانی تکیه کرده،به خاطر آن است که آنها سریع‌تر و سبکبارترند،چرا که آب چندانی همراه ندارند، ولی ابرهایی که پر آبند،آهسته‌تر حرکت می‌کنند و این،غالبا در فصل زمستان است. و منظور شاعر،این بوده که آنها را توصیف به سرعت در هنگام فراخوانی و فریادرسی و هنگام طلب فریادرس بکند. و شاهد آن،مصرع نخست آن بیت شعر است.

نکته: بنو فراس بن غنم کیانند؟

ابن ابی الحدید،در شرح نهج البلاغه خود در باره آنها می‌نویسد:آنها،یکی از قبایل عرب بودند که به شجاعت اشتهار داشتند.یکی از سران معروف آنها،شجاع مشهور،ربیعة بن مکدّم بود که در حیات و مرگش حامی زنان و کودکان بود و می‌گویند:او،تنها کسی است که بعد از مرگ خود نیز به حمایت مظلومان برخاست.

داستان این حمایت،چنین است که گروهی از سواران بنی سلیم به او حمله کردند، در حالی که جمعی از زنان و کودکان،با او بودند و او،تنها،مدافع آنان بود.او،به مقابله برخاست.دشمنان،تیری به سوی او رها کردند که بر قلبش نشست و

می‌خواست به زمین سقوط کند،ولی نیزه خود را به زمین زد و بر آن تکیه کرد و تا مدّتی بر بالای مرکب بی‌حرکت ماند و به زنان و کودکان اشاره کرد که هر چه سریع‌تر خود را به قبیله برسانند.بنی سلیم که از شجاعت او در هراس بودند،به گمان این که هنوز زنده است،نزدیک نیامدند.کم کم از عدم تحرّک او،نسبت به حیات وی، ظنین شدند.یکی از آنان،تیری به اسب او پرتاب کرد،اسب به زمین افتاد و معلوم شد که مدتی قبل از آن،جان داده است،ولی این،در حالی بود که زنان و کودکان، خود را به قبیله رسانده بودند و از اسارت دشمنان،جان سالم به در برده بودند. ⁽¹⁾

در کتاب بلوغ الادب،نیز آمده است که هر نفر از شجاعان این قبیله،با ده نفر از مردان شجاع قبایل دیگر،برابری داشته است و آنها شجاع‌ترین قبایل عرب محسوب می‌شدند. ⁽²⁾

جالب این که سربازان امام علیه السّلام در کوفه،بالغ بر ده‌ها هزار نفر،بلکه به روایتی، یک صد هزار نفر ⁽³⁾بودند ولی امام علیه السّلام آرزو می‌کند همه آنها،تبدیل به یک هزار نفر از شجاعان قبیله بنی فراس شوند و این نشان می‌دهد که تا چه حدّ،لشکر کوفه، بی‌استقامت و بی‌کفایت بودند و تا چه حدّ،مردان قبیله بنی فراس،شجاع و پر استقامت.آنها،علاوه بر شجاعت ذاتی،در سایه ایمان به اسلام،شجاعت بیشتری یافتند.

همان گونه که قرآن می‌گوید: «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّهِ» ⁽⁴⁾.

چه بسیار گروه‌هایی که به فرمان خدا،بر گروه‌های عظیمی پیروز شدند.

خطبۀ بیست و ششم: حال اعراب و چگونگی حیات و معیشت آنان در پیش از بعثت

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

و فیها یصف العرب قبل البعثة ثمّ یصف حاله قبل البیعة له

امام علیه السّلام در این خطبه حال اعراب و چگونگی حیات و معیشت آنان را در پیش از بعثت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیان می‌دارد.آن گاه به شرح حال خویش در سالهای قبل از بیعت مسلمین با وی،می‌پردازد.

خطبه در یک نگاه

در این که انگیزه امام از ایراد این خطبه(یا به تعبیر دیگر،نگارش این نامه چه بوده است)،بعضی از محقّقان،معتقدند که بعد از اشغال مصر از سوی عمّال معاویه و شهادت محمد بن ابی بکر،گروهی،از آن حضرت خواستند تا نظر خود را نسبت به خلفای گذشته،بیان فرمایند.حضرت،در پاسخ فرمود:«آیا حالا،موقع این سؤال است؟مگر خبر ندارید که مصر اشغال شده و شیعیان مرا کشته‌اند(چرا مسائل واجب و حیاتی را رها کرده،به مسائلی که وقت برای آن بسیار است،خود را مشغول کرده‌اید)؟»سپس فرمود:«من،نامه‌ای به دست شما می‌دهم که پاسخ سؤالات شما در آن است،ولی از شما می‌خواهم که حقوق از دست رفته مرا حفظ کنید. ⁽¹⁾

گاه تصوّر می‌شود که ذیل این خطبه که دعوت به جهاد می‌کند،منافات با این سخن دارد و نشان می‌دهد که این کلام،قبل از جنگ صفّین از آن حضرت صادر

شده است،ولی ممکن است که این سخن،اشاره به جنگی باشد که حضرت،قبل از شهادت خود،مردم را برای آن آماده می‌ساخت،هر چند حادثه دردناک شهادت ایشان،مانع از اقدام به آن جنگ شد.

به هر حال،این خطبه،از سه بخش تشکیل شده است:بخش نخست،به وضع عرب در عصر جاهلیت و در آستانه بعثت پیغمبر اکرم اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که آنها گرفتار چه بدبختی‌ها و مشکلات عظیمی بودند که به برکت ظهور پیامبر اسلام،از آن رهایی یافتند.

در بخش دوم،به حوادث بعد از رحلت پیامبر اشاره می‌کند که چگونه حقّ مسلّم آن حضرت،یعنی خلافت را از وی گرفتند و او را تنها گذاشتند و امام علیه السّلام (برای حفظ اسلام و قرآن)سکوت کرد،در حالی که سخت نگران و ناراحت بود.

در بخش سوم،به داستان بیعت مشروط عمرو بن عاص با معاویه اشاره می‌کند که به آن همه صدمات جانی و مالی و اخلاقی بر مسلمانان منجر شد و در پایان خطبه،دستور می‌دهد که برای کوتاه کردن دست آن گروه ظالم و ستمگر،آماده نبرد شوند.

بخش اوّل

اشاره

انّ اللّه بعث محمّدا،صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نذیرا للعالمین و أمینا علی التّنزیل،و أنتم-معشر العرب!-علی شرّ دین و فی شرّ دار،منیخون بین حجارة خشن و حیّات صمّ،تشربون الکدر و تأکلون الجشب،و تسفکون دماءکم و تقطعون أرحامکم،الأصنام فیکم منصوبة و الآثام بکم معصوبة.

ترجمه

خداوند،محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،را به رسالت مبعوث کرد،تا جهانیان را بیم دهد و امین آیات او باشد در حالی که شما جمعیت عرب،بدترین آئین را داشتید و در بدترین سرزمین‌ها و در میان سنگ‌های خشن و مارهای فاقد شنوایی(که از هیچ چیز نمی‌ترسیدند و خطرشان بسیار زیاد بود)زندگی می‌کردید و آب‌های آلوده می‌نوشیدید و غذاهای بسیار ناگوار می‌خوردید و پیوسته خون هم را می‌ریختید و پیوند با خویشان را قطع می‌کردید(و دختران را زنده به گور می‌کردید و پسران خود را به قتل می‌رساندید)بت‌ها،در میان شما،بر پا بود و گناهان،سراسر وجودتان را فرا گرفته بود.

شرح و تفسیر

عرب در عصر جاهلیت

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به سراغ وضع عرب جاهلی می‌رود و ترسیم

بسیار گویایی از زندگی آنها،در چهار بعد فکری و عاطفی و اقتصادی و اجتماعی، ارائه می‌دهد که اگر تمام کتاب‌هایی را که در باره وضع عرب جاهلی نوشته شده است،بررسی کنیم،چیزی بیش از آن چه در این خلاصه آمده،در آنها نخواهیم یافت.

انتخاب این بحث،در آغاز خطبه،ظاهرا به این دلیل است که امام علیه السّلام می‌خواهد گذشته قبل از اسلام مردم را،به خاطرشان بیاورد تا آن را با وضعی که بعد از بعثت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیدا کردند،مقایسه کنند و قدر و ارزش آن را بشناسند و این سرمایه گران بها را با اختلافات و پراکندگی‌ها و پیروی از هوا و هوس،از دست ندهند،چرا که ارزش نعمت‌ها،تنها،در مقایسه با فقدان آنها روشن و آشکار می‌شود.

حضرت،در آغاز می‌فرماید:«خداوند،محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،را به رسالت مبعوث کرد تا جهانیان را بیم دهد(و از کیفر الهی که در انتظار طاغیان و منحرفان از راه حق و عدالت است،بترساند)و او را امین بر آیات کتاب خود قرار دهد، (إنّ اللّه بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،نذیرا للعالمین و أمینا علی التّنزیل.) قابل توجه این که امام علیه السّلام در این جمله،فقط،بر«نذیر(بیم دهنده)بودن»پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تکیه کرد،با این که می‌دانیم که آن حضرت،هم بشیر است و هم نذیر، همان گونه که در قرآن مجید،کرارا،این دو صفت،کنار هم قرار گرفته‌اند: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً» ،ای پیامبر!ما،تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم». ⁽¹⁾و آیات دیگر ⁽²⁾.

ولی از آنجا که انگیزه حرکت به سوی انجام دادن وظایف و پرهیز از تخلفات، غالبا،مجازات‌ها است،بیشتر روی عنوان نذیر تکیه می‌شود.به همین دلیل،در بسیاری از آیات قرآن،در مورد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سایر انبیاء روی عنوان نذیر تکیه

شده است و در هیچ مورد،به تنهایی تکیه بر عنوان بشیر(بشارت دهنده)دیده نمی‌شود.

در قوانین دنیای امروز نیز ضامن اجرا،همیشه،نوعی مجازات و کیفر است و بسیار کم،از مسائل تشویقی به عنوان ضامن اجرا استفاده می‌شود.به هر حال، هدف نهایی از انذار،احساس مسئولیت در برابر وظایف و تکالیفی است که بر عهده انسان قرار دارد.

این نکته را نباید فراموش کرد که نذیر بودن پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای تمام مردم جهان است و این،به خوبی نشان می‌دهد که دین اسلام،دین جهانی و جاودانی است چرا که«عالمین»مفهوم گسترده‌ای دارد که همه افراد بشر را،در هر مکان و هر زمان،شامل می‌شود.

تعبیر «أمینا علی التّنزیل» ،اشاره ضمنی به مقام عصمت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دارد که او،امانت کتاب الهی را به خوبی حفظ می‌کند و بدون کمترین تغییر،به تمام مردم عالم می‌رساند.

حضرت،سپس به شرح حال عرب،در زمان جاهلیت،ضمن ده جمله کوتاه و پر معنا-که اشاره به چهار محور می‌کند-پرداخته،چنین می‌فرماید:

«این،در حالی بود که شما جمعیّت عرب،بدترین دین و آئین را داشتید، (و أنتم-معشر العرب!-علی شرّ دین) چه آئینی بدتر از بت پرستی؟انسان عاقل و هوشیار،قطعه سنگ و یا چوبی را با دست خود بتراشد و در برابر آن سجده کند و مقدرات خود را به دست او بداند و در مشکلات و گرفتاری‌ها به آن پناه برد؟یا بت‌هایی از خرما بسازد و در برابر آن سجده کند و سپس در قحط سالی،آن را بخورد؟! اضافه بر این انحراف بزرگ،آئین آنها،مملوّ از خرافات و عقاید احمقانه و دور از منطق بود که در کتاب‌های تاریخ عرب جاهلی،مشروحا آمده و در بحث نکات، اشاره‌ای به آن خواهد شد.این،در بعد عقاید و افکار.

و بعد،امام علیه السّلام به وضع رقّت بار زندگی اقتصادی آنها اشاره کرده می‌فرماید:

«شما،در بدترین خانه و سرزمین و در میان سنگ‌های خشن و مارهای فاقد شنوایی (که از هیچ چیز نمی‌ترسیدند و خطرشان بسیار زیاد بود)زندگی می‌کردید و آب‌های آلوده می‌نوشیدید و غذاهای بسیار ناگوار می‌خوردید، (و فی شرّ دار منیخون ⁽¹⁾بین حجارة خشن و حیّات صمّ،تشربون الکدر و تأکلون الجشب ⁽²⁾) .

تعبیر به«شرّ دار،(بدترین خانه)»،در مورد محل سکونت اعراب جاهلی،با این که بسیاری از آنان،(مخصوصا مخاطبان علی علیه السّلام در این خطبه)در مکه یا مدینه می‌زیستند،ممکن است بدین جهت باشد که این دو شهر،چهره معنوی خود را به کلی از دست داده بودند و به کانون بت پرستی و شرارت و فساد،مبدّل شده بودند.

طوفان شن و بادهای سوزان و بیابان‌های خشک و بی آب و علف،آنها را احاطه کرده بود.اگر مختصر آبی در اعماق چاه‌های کم آب یا غدیرهایی(آبگیرهایی)که باقیمانده باران و رگبار را در خود جای داده بود،پیدا می‌شد،آن قدر بر اثر وزش باد و یا دخالت افراد،آلوده می‌شد که انسان،از نوشیدن آن تنفر داشت،ولی آنها،به حکم اجبار،می‌نوشیدند.غذا و خوراک آنها،چیزی بهتر از این نبود.

یکی از شارحان نهج البلاغه نقل می‌کند که از عربی پرسیدند:«أیّ الحیوانات تأکلون فی البادیة؟شما از چه حیواناتی در بیابان استفاده می‌کنید؟».

او در جواب گفت:«تأکل کلّ ما دبّ و درج إلاّ أمّ جبین،ما،هر موجودی را که بجنبد و روی زمین حرکت کند،می‌خوریم،مگر امّ جبین را. ⁽³⁾

تعبیر به«حیّات صمّ(مارهای کر)»یا به خاطر آن است که ناشنوایی آنان سبب جسارت شدید آنان بوده،یا زهر خطرناک‌تری داشته‌اند.

در بخش سوم-که به وضع رقت‌بار اجتماعی و ناامنی آنها اشاره شده-امام علیه السّلام می‌فرماید:«شما،پیوسته،خون هم را می‌ریختید(نه تنها بر دشمن رحم نمی‌کردید که بر خودتان نیز ترحّم نداشتید)، و تسفکون دماءکم ».

تعبیر به فعل مضارع در«تسفکون دماءکم»مانند جمله‌های دیگر این فراز، دلیل بر استمرار این نابسامانی‌ها در میان آنان است.در واقع،خونریزی آنها،نیاز به دلیل روشنی نداشت و با کوچکترین بهانه،شمشیرها را می‌کشیدند و به جان هم می‌افتادند و روزها،بلکه گاهی ماه‌ها و سال‌ها،با بهانه کوچکی،جنگ را ادامه می‌دادند.مطالعه جنگ‌های معروف فجار-که بعدا به آن اشاره خواهد شد-نشان می‌دهد که چگونه آن مردم جاهل و بی‌خبر،با اندک چیزی،به جان هم می‌افتادند و خون هم را می‌ریختند.

حضرت،سپس در چهارمین قسمت،اشاره به وضع وحشتناک عاطفی آنان کرده می‌فرماید:«شما،پیوند خویشاوندی خود را پیوسته قطع می‌کردید، (و تقطعون أرحامکم.) این جمله،در واقع،به مسأله«وئاد»یعنی،کشتن و زیر خاک کردن دختران اشاره دارد،چرا که آنها،دختر را مایه ننگ و بدبختی می‌پنداشتند و آن کس که صاحب دختر می‌شد،گاه،از شدّت سرافکندگی،تا مدتی از قوم و قبیله خود،فرار می‌کرد، همان گونه که در دو آیه 58 و 59 سوره نحل آمده است:

« «وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ أَلا ساءَ ما یَحْکُمُونَ» ،هنگامی که به یکی از آنها بشارت دهند که دختر نصیب تو شده، صورتش(از فرط ناراحتی)،سیاه می‌شود و به شدّت خشمگین می‌گردد.به خاطر بشارت بدی که به او داده شده،از قوم و قبیله خود متواری می‌گردد(و نمی‌داند)آیا

او را با قبول ننگ نگه دارد یا در خاک پنهانش کند؟چه بد حکم می‌کنند!» گاه،در کشتن فرزندان،به دختران قناعت نمی‌کردند و پسران خود را که سرمایه زندگی‌شان محسوب می‌شد،به خاطر ترس از فقر،می‌کشتند.به همین دلیل،قرآن مجید،آنها را از این کار نهی می‌کند و در آیه 31 سوره اسراء می‌فرماید:« «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّاکُمْ» ،فرزندان خود را از ترس فقر به قتل نرسانید،(زیرا)ما آنها و شما را روزی می‌دهیم.

حتّی گاه،پدر،فرزند را به بهانه کوچکی می‌کشت و گاه پسر،پدر را و برادران، برادر را.قطع رحم،در شکل بسیار وحشتناکی،در میان آنها حکمفرما بود.

در پایان این سخن،با ذکر دو جمله،مفاسد معنوی و مادی اجتماع آنها را خلاصه می‌فرماید و می‌گوید:«بتها،در میان شما،بر پا بود و گناهان،سراسر وجودتان را فرا گرفته بود، الأصنام فیکم منصوبة و الآثام بکم معصوبة ».

تعبیر«منصوبة»گویا،اشاره به این نکته است که آنها،نه تنها از بت پرستی شرم نداشتند،بلکه به آن افتخار می‌کردند و در گوشه و کنار جامعه خود،بت‌ها را برپا داشته بودند.

معصوبة،از مادّه«عصب»(رشته‌ای که استخوان‌ها و عضلات را به هم پیوند می‌دهد)گرفته شده و در اینجا،اشاره است به انواع گناهانی مانند خونریزی و آدم کشی و قطع رحم و تجاوز به نوامیس و غارت اموال و آلودگی به قمار و شراب و فحشاء و...که تمام وجود عرب جاهلی را فرا گرفته بود.

به این ترتیب،امام علیه السّلام در این جمله‌های کوتاه،اشاره به انحرافات عقیدتی و اخلاقی و مشکلات اقتصادی و عاطفی جامعه آنها کرده و انحطاط آنها را در این چهار محور بیان می‌فرماید که هر کدام،داستان مفصّل و ویژه‌ای دارد.

نکته‌ها

1-دورنمایی از عصر جاهلیّت

بحث در باره دوران جاهلیت و مسایل مختلف مربوط به آن،از مباحثی است که برای شناخت اسلام و عظمت پیامبر،بسیار لازم است.دانشمندان و مورّخان اسلام،سعی کردند که تمام مسائل مربوط به آن دوران را جمع آوری کنند.ما،در شرح خطبه دوم نیز اشاراتی به این مسأله داشتیم،ولی از آنجا که امام علیه السّلام در فراز نخست خطبه مورد بحث،اشارات پر معنایی به آن موضوع کرده است،لازم است نکات تازه‌ای را در زمینه محورهای چهارگانه‌ای که امام علیه السّلام در این فراز مورد توجه قرار داده است،یادآور شویم:

(الف):در مورد اعتقادات خرافی آنها،سخن بسیار است.بت پرستی،بر تمام جامعه آنها حاکم بود،اعم از بت‌هایی که همه قبایل به آن احترام می‌گذاشتند و در خانه کعبه نصب شده بود و بت‌های قبیلگی و بت‌های خانوادگی،بت‌هایی که به اشکال مختلف ساخته بودند و بت‌هایی که بدون شکل بودند و مثلا قطعه سنگی، آن را تشکیل می‌داد.

فرشتگان را،دختران خدا می‌پنداشتند،در حالی که خودشان از دختر شدیدا متنفّر بودند.

قیامت را انکار می‌کردند و بسیاری از آنها،برای انجام هر کار مهمّی،با بت‌ها، مشورت می‌کردند.

طریق مشورت آنها با بت‌ها،این بود که چوبه‌های تیری را که روی آنها«افعل»و «لا تفعل»نوشته بودند،زبان بت می‌انگاشتند و آنها را در کیسه‌ای ریخته،به هم می‌زدند و یکی را بیرون می‌آوردند و آن را،به عنوان فرمان بت،واجب العمل می‌پنداشتند.

اعتقادات آنها به خرافاتی مانند،غول‌های بیابانی و پرنده‌های شوم و مبارک و امور دیگری از این قبیل،سایه شومی بر افکار آنها افکنده بود.

(ب):در محور دوم،یعنی وضع دردناک اقتصادی آنها،همین بس که نه تنها

دختران،بلکه پسران را که سرمایه زندگی آنها محسوب می‌شد،از ترس فقر،به زیر خاک می‌کردند.در آمد بسیاری از آنها،از طریق غارتگری و چپاول اموال دیگران و غافله‌ها بود.پاهای برهنه اندام نیمه عریان بسیاری از آنان،از فقر اقتصادی حاکم بر آنها حکایت می‌کرد و اگر یکی از آنها صاحب لباس ساده‌ای می‌شد،افتخار می‌کرد که لباسی دارد که هم تابستانه است و هم بهاره و هم زمستانه! من یک ذابت فهذا بتّی مقیّظ مصیّف مشتّ!

(ج):در مورد وضع عاطفی آنها همین بس که آنها بر هیچ کس و هیچ چیز رحم نمی‌کردند و به گفته ابن خلدون،به خاطر طبیعت توّحشی‌ای که داشتند،آن چنان تمایل به غارتگری و فساد داشتند که هر چیزی را که به دستشان می‌افتاد،غارت می‌کردند و از این کار خود لذّت می‌بردند آنها،رزق خود را در سایه نیزه‌هایشان می‌دانستند و حدّ و مرزی برای غارت اموال قائل نبودند.

نقل می‌کنند یکی از آنها از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم توصیف بهشت و نعمت‌های بهشتی را شنید.پرسید آیا در آنجا جنگ و خونریزی وجود دارد و هنگامی که جواب منفی شنید،گفت:«اذن لا خیر فیها،بنا بر این فایده‌ای ندارد».

در بعضی از تواریخ آمده است که در میان اعراب جاهلی،یک هزار و هفتصد جنگ رخ داد که بعضی از آنها یک صد سال یا بیشتر ادامه داشت و نسل‌های متعددی آمدند و رفتند و آتش جنگ همچنان زبانه می‌کشید.و چه بسا این جنگ‌های طولانی،به بهانه‌های واهی و بی‌ارزش رخ می‌داد.

عرب جاهلی،معتقد بود که خون را جز خون نمی‌شوید،بلکه گاهی بابت یک موضوع کوچکی چندین برابر انتقام می‌گرفتند.

در بعضی از تواریخ آمده است که مردی به نام شنفری به خاطر اهانتی که از طرف فردی که از قبیله موسوم به«سلامان»،به او شد،با خود عهد کرد که یک صد نفر را از آنان به قتل برساند.نود و نه نفر را کشت و فرار کرد و همچنان در فکر نفر صدم بود که از دنیا رفت.تصادفا،جمجمه او به فردی از همان قبیله اصابت کرد و او را از پای در آورد.اهل قبیله او گفتند:«او،به عهدش وفا کرد و انتقام خود را

گرفت». ⁽¹⁾

ممکن است که بعضی از این داستان‌ها،مبالغه‌آمیز باشد،ولی به هر حال،نشان می‌دهد که آنها در چنان شرایطی زندگی می‌کردند که این گونه داستان‌ها،متناسب حالشان بود.

(د):در بعد مفاسد اجتماعی نیز وضع بسیار اسفناکی داشتند.زندگی آنها آمیخته با شراب بود تا آنجا که لفظ«تجارت»در عرف آنها در معنای«شراب فروشی»تفسیر می‌شد.شجاعت را به معنای آدم کشی،و غیرت و عفت را به معنای پنهان کردن نوزادان دختر در زیر خاک تفسیر می‌کردند.آنها،به سه چیز عشق می‌ورزیدند:زن و شراب و جنگ.

یکی از شعرای آنها می‌گوید:

اذا متّ فادفنّی الی جنب کرمة تروّی عطامی بعد موتی عروقها

و لا تدفنّنی فی الفلات فانّنی أخاف اذا مامتّ ألاّ أذوقها

هنگامی که مردم،مرا،در کنار درخت انگوری دفن کنید،تا ریشه‌های آن استخوان مرا(از شرابش)سیراب کند! مرا،هرگز در بیابان دفن نکنید،از این می‌ترسم که بعد از مردن،آن را بچشم! آنها معتقد بودند که باید دوستان و هم پیمانان خود را یاری کنند،خواه حق بگویند یا باطل.

قمار،در میان آنها،چنان گسترش یافته بود که گاه،زنان خود را در قمار می‌باختند.

زنان آلوده،در میان آنها به قدری زیاد بود و آشکارا افراد را به سوی خود دعوت می‌کردند که گروهی از آنها،بر در خانه خود،پرچمی نصب می‌کردند تا مردان هوسباز را به سوی خود بکشانند.اینها را،ذوات الاعلام(زنان صاحب پرچم) می‌نامیدند.

و از این گونه مفاسد،در میان آنها،بسیار بود که ذکر همه آنها به طول می‌انجامد. ⁽¹⁾

آری،عرب جاهلی،چنین بود و خداوند به برکت اسلام،آنها را نجات داد.نه تنها از خرافات و بت پرستی و عقاید منحط رهایی یافتند،بلکه وضع اجتماعی و اقتصادی و عاطفی آنها نیز دگرگون شد و از این انسان‌های نیمه وحشی،افرادی ساخته شد که نمونه اتمّ انسانیت بودند،همانند ابو ذرها و مقدادها و عمارها و بلال‌ها.

عظمت رسالت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در همین مقایسه،روشن می‌شود.مشاهده ظهور آثار جاهلیت در عصر و زمان ما،در اشکال وسیع‌تر و وحشتناک‌تر-به خاطر جدا شدن از تعلیمات انبیا،مخصوصا تعلیمات پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-گواه دیگری بر عظمت رسالت آنها است.

2-بدترین خانه‌ها یا بهترین خانه‌ها

نکته قابل توجه این که در خطبه مورد بحث،محل زندگی عرب جاهلی را بدترین خانه‌ها و سرزمین توصیف فرموده،در حالی که در توصیف همان عصر و زمان،در خطبه دوم تعبیر به«خیر دار و شرّ جیران،بهترین خانه با بدترین همسایگان»آمده است و با توجه به این که سرزمین مکه،در هر دو عبارت،مورد توجه بوده،تضادی به نظر می‌رسد،امّا کمی دقّت،نشان می‌دهد که هیچ تضادی در میان این دو نیست.سرزمین مکّه،ذاتا،کانون بهترین خانه،یعنی خانه کعبه بود، ولی بالعرض،تمام این سرزمین مقدّس و حتی خانه خدا،آلوده به شرک بت پرستی و مفاسد اخلاقی شده بود.بنا بر این،از یک نظر،بهترین خانه بود و از نظر دیگر، بدترین خانه.

بخش دوم

اشاره

فنظرت فإذا لیس لی معین إلاّ أهل بیتی،فضننت بهم عن الموت، و أغضیت علی القذی،و شربت علی الشّجا،و صبرت علی أخذ الکظم،و علی أمرّ من طعم العلقم.

ترجمه

من،نگاه کردم و دیدم(برای گرفتن حق خود و مسلمانان)یار و یاوری جز خاندانم ندارم(به همین دلیل،قیام نکردم،چرا که)به مرگ آنان راضی نشدم و این، در حالی بود که چشم،بر خاشاک فرو بستم و با گلویی که استخوان در آن گیر کرده بود(جرعه تلخ حوادث را)نوشیدم و بر نوشیدن این جرعه-که تلخ‌تر از حنظل بود-شکیبایی کردم.

شرح و تفسیر

صبر جانکاه

امام علیه السّلام در این فراز از خطبه،به حوادثی که بعد از رحلت پیامبر اسلام واقع شد، مخصوصا،داستان خلافت،اشاره کوتاه و پر معنایی می‌کند و دلیل قیام نکردن خود را برای گرفتن حق مسلّم خویش،یعنی خلافت رسول اللّه-که در واقع حق مسلمانان بود-بیان می‌کند،می‌فرماید:«من،نگاه کردم و دیدم(برای گرفتن حق خود و مسلمانان)یار و یاوری جز خاندانم ندارم، فنظرت فإذا لیس لی معین إلاّ أهل بیتی» .

واضح است که قیام در مقابل آن گروه متشکّل-که به شهادت تواریخ،قبل از

رحلت پیامبر اسلام،برای نیل به خلافت،برنامه‌ریزی کرده بودند-به اتّکای چند نفر و یاورانی معدود و محدود،با هیچ منطقی سازگار نبود،زیرا چنین قیامی نه تنها به نتیجه نمی‌رسید،بلکه سبب می‌شد گروهی از بهترین افراد خاندان پیامبر نیز کشته شوند و به علاوه،ممکن بود این درگیری،سبب شود که شکافی در میان مسلمانان ایجاد گردد و منافقان-که در انتظار چنین حوادثی بعد از رحلت پیامبر بودند-از آن بهره گرفته،موجودیت اسلام را به خطر بیندازند.به همین دلیل،امام، سکوت دردآلود را،بر قیامی که این همه خطر داشت،ترجیح داد.

به همین دلیل،امام،در ادامه سخن خویش می‌فرماید:«من قیام نکردم،چرا که به مرگ آنان راضی نشدم و این،در حالی بود که چشم بر خاشاک فرو بستم و با گلویی که استخوان در آن گیر کرده بود(جرعه تلخ حوادث را)نوشیدم و بر نوشیدن این جرعه-که تلخ‌تر از حنظل بود-شکیبایی کردم، و أغضیت ⁽¹⁾علی القذی ⁽²⁾،و شربت علی الشّجا ⁽³⁾،و صبرت علی أخذ الکظم ⁽⁴⁾،و علی أمرّ من طعم العلقم ⁽⁵⁾.

نکته‌ها

1-طوفانهایی که بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رخ داد

این تعبیرات،همانند تعبیراتی است که در خطبه سوم،خطبه شقشقیّه آمده است،بلکه از آن شدیدتر است و نشان می‌دهد که علی علیه السّلام در آن دوران 25 ساله‌ای که او را از تصدّی خلافت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باز داشته بودند،ساعت‌ها و روزهای بسیار تلخ و دردناکی را می‌گذارند.نه به خاطر این که در رأس حکومت نیست،چرا که خودش،صریحا،بی‌اعتنایی خویش را به این امر،در خطبه‌های متعدّد بیان کرده و روشن ساخته است که این مقام،تنها،یک مسئولیت الهی است، نه وسیله‌ای برای افتخار و مباهات،بلکه برای این،شدیدا،ناراحت بود که می‌دید، مردم،تدریجا از روح اسلام دور می‌شوند و بسیاری از سنن جاهلی،زنده می‌شود و سرانجام همان شد که تاریخ نشان داد،یعنی معاویه به حکومت رسید و خلافت رسول اللّه را به نوعی سلطنت خودکامه پر زرق و موروثی تبدیل کرد و بعد از او یزید و یارانش بر آن تخت نشستند.و مرتکب اعمالی شدند که در بدترین حکومت‌های خودکامه کم‌نظیر است.

تعبیرات پر معنای امام علیه السّلام در این جمله‌ها،نشان می‌دهد که چگونه تبلیغات گسترده و شدید سردمداران حکومت،از یک سو،و تهدید و ارعاب مردم،از سوی دیگر،امام علیه السّلام را که شایسته‌ترین فرد برای خلافت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود و از سوی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز برای همین منصب تعیین شده بود،به انزوا کشاند تا آنجا که جز اهل بیتش،کسی،به عنوان یار و یاور،برای او باقی نمانده بود!در حدیث معروفی که مورخان نقل کرده‌اند،می‌خوانیم که علی علیه السّلام می‌فرمود:«لو وجدت أربعین ذوی عزم لقاتلت،اگر چهل نفر از افراد با اراده و مصمّم می‌یافتم،همراه آنها،پیکار می‌کردم(و اجازه نمی‌دادم حکومت اسلامی را از مسیری که پیامبر علیه السّلام تعیین کرده بود،منحرف سازند). ⁽¹⁾»

و نیز این تعبیرات نشان می‌دهد که حامیان خلافت،حتی از کشتن اهل بیت امام علیه السّلام نیز ابا نداشتند چرا که می‌فرماید:« فضننت بهم عن الموت ،من،دریغ داشتم که آنان را به کام مرگ بفرستم.»و این،به راستی عجیب و وحشتناک است! هر چند این گونه مسائل مهم اخلاقی،در عالم سیاست و حکومت،شگفت انگیز نیست! این احتمال نیز وجود دارد که حامیان متعصّب خلافت،منتظر بهانه‌ای بودند تا فرزندان امام علیه السّلام را که احتمال جانشینی آنان را در آینده می‌دادند،از میان بردارند تا کسی برای تصدّی پست خلافت،از اهل بیت باقی نماند.

اما این که این دوران،تا این حد در کام امام علیه السّلام تلخ و ناگوار بود و در حقیقت، سخت‌ترین روزهای عمر امام علیه السّلام همین ایام بود که در گوشه خانه نشسته و ناظر اعمال بی‌رویه‌ای بود که به نام حکومت اسلامی انجام می‌گرفت،اعمالی مانند تحریف عقاید و اشتباه در فهم احکام اسلام و ارتکاب انواع تبعیضات و بی‌عدالتی‌ها و سرانجام،تبدیل حکومت اسلامی به سلطنت خود کامه‌ای،همانند سلطنت فرعون و قیصر و کسرا.

پاسخ این سؤال را،باید در نامه 62 نهج البلاغه،یافت.آنجا،امام می‌فرماید:«به خدا سوگند!من،هرگز باور نمی‌کردم و به خاطرم خطور نمی‌کرد که عرب،بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم امر امامت و رهبری را از اهل بیت او بگرداند و آن را بعد از حضرتش،از من دور سازد!تنها چیزی که مرا ناراحت کرد،اجتماع مردم اطراف فلان شخص بود که با او بیعت کردند(کسی که من،او را شایسته این مقام نمی‌دیدم و مشکلات عظیم جامعه اسلامی را در دوران حکومت وی،بوضوح پیش بینی می‌کردم).من، دست روی دست گذاشتم و از بیعت خودداری کردم.(نه توان مخالفت بود و نه جای همکاری)تا این که با چشم خود دیدم گروهی از اسلام بازگشته و می‌خواهند دین محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نابود سازند.(اینجا بود)ترسیدم اگر اسلام و اهل آن را یاری نکنم،شاهد شکاف در بنیان نیرومند اسلام یا محو آن بوده باشم که مصیبتش برای من،از رها ساختن خلافت و حکومت،بسیار سنگین‌تر بود...لذا،برای دفع این

حوادث،به پا خاستم تا باطل از میان رفت و دین اسلام از خطر(خطر منافقان و دشمنان اسلام)رهایی یافت...،فنهضت فی تلک الأحداث حتّی زاح الباطل و زهق و اطمأنّ الدّین و تنهنه.» این تعبیرات،نشان می‌دهد که امام علیه السّلام در آن دوران در میان دو مسأله ناگوار گرفتار بود:در یک سو،از دست رفتن حقّ مسلّم خودش و مسلمانان را مشاهده می‌کرد،حقّی که با از بین رفتنش،انحرافات عجیبی پیدا شد،و از سوی دیگر، توطئه شدید منافقان و دشمنان اسلام را می‌دید که برای نابودی و محو اسلام،کمر بسته بودند و سوگند خورده بودند.و امام علیه السّلام بر اساس قاعده منطقی و عقلانی و شرعی اهمّ و مهم،به یاری اسلام شتافت و در برابر مشکل نخست،دندان بر جگر گذاشت و ناراحتی‌ها را تحمّل کرد.

2-آیا امام علیه السّلام با خلیفۀ اول بیعت کرد؟

در این که موضع علی علیه السّلام در برابر خلیفه نخست و تصمیمی که در سقیفه بنی ساعده گرفته شد،چه بوده است،در میان مورّخان و محدّثان،گفت و گو است.

دانشمندان و علمای شیعه و اهل سنت،در این مسأله،اتفاق نظر ندارند.

شارح بحرانی می‌گوید:غالب علمای شیعه را عقیده بر این است که علی علیه السّلام از بیعت با خلیفه نخست خودداری کرد و گروهی از بنی هاشم نیز در این مسأله با او هم صدا بودند،ولی سرانجام،گروهی آمدند و آنها را به اجبار،نزد ابو بکر بردند و امام علیه السّلام و سایر بنی هاشم،از روی اکراه،بیعت کردند.

مطابق قول دیگر،امیر مؤمنان علی علیه السّلام در خانه ماند و بیرون نیامد.آنها نیز چون احساس کردند که او،تنها است و اقدامی ضد آنان نمی‌کند،از آن حضرت،صرف نظر کردند.

در اینجا نظر دیگری است که غالب محدّثان اهل سنّت طرفدار آن هستند و آن این که امام علیه السّلام شش ماه از بیعت خودداری کرد تا فاطمه زهرا علیها السّلام بانوی اسلام، دیده از جهان بر بست.بعد از آن آمد و از روی اختیار،بیعت کرد.

مرحوم شرف الدّین در المراجعات،در اینجا،تحلیل جالبی دارد.خلاصه آن، این است که امام علیه السّلام می‌خواست از یک سو،حقّ مسلّم خود را در خلافت و نص و وصیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را محترم بشمارد و از سوی دیگر،به منافقان و بداندیشان-که برای محو اسلام،در کمین نشسته بودند و اختلافات مهاجران و انصار نیز،زمینه را برای قدرت نمایی آنان فراهم می‌ساخت،-مجال عرض اندام ندهد.به همین دلیل، مدتی از بیعت خودداری کرد تا مسأله نخست،یعنی(مقام خلافت و امامت او)، تثبیت گردد و سپس برای حفظ اسلام و دفع شرّ منافقان،اقدام به بیعت کرد تا مسأله دوم روی ندهد. ⁽¹⁾

در بعضی از فرازهای نهج البلاغه نیز اشاره‌ای به این معنا دیده می‌شود. ⁽²⁾

باز،در ذیل خطبه‌ها و نامه‌های متناسب با این بحث،در این زمینه سخن خواهیم گفت،ان شاء اللّه تعالی.

بخش سوم

اشاره

و منها:و لم یبایع حتّی شرط أن یؤتیه علی البیعة ثمنا،فلا ظفرت ید البایع،و خزیت أمانة المبتاع،فخذوا للحرب أهبتها،و أعدّوا لها عدّتها فقد شبّ لظاها،و علا سناها،و استشعروا الصّبر فإنّه أدعی إلی النّصر.

ترجمه

و در ادامه آمده:

او(عمرو عاص)-با معاویه-بیعت نکرد تا این که بر او شرط کرد که در برابر آن، بهایی دریافت کند.(در این معامله شوم)،دست فروشنده،به پیروزی نرسد!و سرمایه خریدار به رسوایی منتهی شود! (اکنون که آنها روی بلاد مسلمانان و حکومت بر مسلمانان،این چنین معامله می‌کنند)آماده پیکار شوید و ساز و برگ جنگ را فراهم سازید!که آتش جنگ،زبانه کشیده و شعله‌های آن بالا گرفته است.و صبر و استقامت را شعار خود سازید!که بیش از هر چیز،پیروزی را به سوی شما فرا می‌خواند.

شرح و تفسیر

معاملۀ رسوای سیاسی

در بخش سوم این خطبه،امام علیه السّلام ضمن اشاره به ماجرای رسوای معامله عمرو عاص با معاویه،بر سر بیعت کردن با او و نتیجه آن می‌فرماید:سپس مسلمانان

را به آماده شدن برای پیکار با پیمان شکنان دعوت می‌کند.می‌فرماید:«او(با معاویه)بیعت نکرد تا این که بر او شرط کرد که در برابر آن،بهایی دریافت کند، و لم یبایع حتّی شرط أن یؤتیه علی البیعة ثمنا» .

مورّخان،آورده‌اند که امام علیه السّلام بعد از پیروزی در جنگ جمل،وارد کوفه شد و آن را مقرّ حکومت خود قرار داد و جریر بن عبد اللّه بجلی را برای گرفتن بیعت از معاویه،به شام فرستاد.معاویه که مایل نبود با امام علیه السّلام بیعت کند،در این باره،به مشورت پرداخت.برادرش،عتبة بن ابی سفیان،به او گفت:«در این کار،از عمرو عاص کمک بگیر!چرا که می‌دانی مردی است بسیار هوشمند و صاحب نظر.

ولی او،کسی بود که زیر بار حکم عثمان در حیات او نرفت و طبیعی است که تسلیم تو نخواهد شد،مگر این که بهای قابل ملاحظه‌ای برای او قرار دهی که دین خود را به تو بفروشد و این کار را خواهد کرد،چرا که او مرد دنیا پرستی است».

معاویه،نامه‌ای برای عمرو عاص نوشت و از وی در این باره کمک خواست و او را به شام دعوت کرد.عمرو،در این باره،با فرزندانش به مشورت پرداخت.یکی از فرزندان او به نام عبد اللّه،او را از دخالت در این گونه کارها و حاشیه نشینی معاویه بر حذر داشت،ولی فرزند دیگرش به نام محمد،او را تشویق کرد که به شام رود و به معاویه ملحق شود.

پس از ورود عمرو بن عاص به شام،معاویه،در مجلسی به او چنین گفت:«یا أبا عبد اللّه!أدعوک الی الجهاد هذا الرّجل الّذی عصی اللّه و شقّ عصی المسلمین و قتل الخلیفة و أظهر الفتنة و فرّق الجماعة و قطع الرّحم»! ای ابا عبد اللّه(کینه عمرو بن عاص است)من،از تو دعوت می‌کنم که با این مرد که به نافرمانی خدا برخاسته و وحدت مسلمانان را به اختلاف مبدل کرده و خلیفه را کشته و فتنه را آشکار ساخته و جمع مردم را به پراکندگی کشانده و قطع رحم کرده

است، ⁽¹⁾پیکار کنی».

عمرو-که از دروغ پردازی‌های او آگاه و باخبر بود و می‌دانست هیچ یک از این تعبیرات در باره علی علیه السّلام صادق نیست-رو به او کرد و گفت:«منظورت از این شخص چه کسی است؟»معاویه گفت:«منظورم،علی است.»عمرو بن عاص گفت:

«و اللّه!ما أنت و علیّ بجملی بعیر لیس لک هجرته و لا سابقته و لا صحبته و لا جهاده و لا فقهه و لا علمه.و و اللّه!انّ له مع ذلک لحظا فی الحرب لیس لاحد غیره،به خدا سوگند!ای معاویه!تو،با علی،هرگز برابر نیستی،نه افتخار او را در هجرت با پیامبر داری و نه سابقه او را در اسلام و نه همنشینی‌اش با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را و نه جهادش را و نه فقهش را و نه علمش را.افزون بر این،به خدا سوگند!او،بهره وافری در جنگ دارد که هیچ کس به پای او نمی‌رسد-سپس اضافه کرد-با این حال و با تمام خطراتی که در این کار است،اگر من،با تو بیعت کنم که با او بجنگم،چه پاداشی برای من قرار خواهی داد؟»معاویه گفت:«هر چه خودت بگویی!»عمرو گفت:«بعد از پیروزی،حکومت مصر را به من واگذار کن» معاویه تأملی کرد و گفت:«من،خوش ندارم که عرب در باره تو بگویند به خاطر اغراض دنیوی،با من بیعت کردی.»عمرو بن عاص گفت:«این حرف‌ها را کنار بگذار!(مطلب همین است که من می‌گویم باید حکومت مصر را به من واگذار کنی).

معاویه،سرانجام،بعد از مشورت با برادرش در برابر پیشنهاد عمرو تسلیم شد و این قرارداد را با او امضا کرد. ⁽²⁾

این نکته قابل توجه است که اصرار عمرو بن عاص بر حکومت مصر-گذشته از این که مصر،یکی از مراکز مهم دنیای آن روز و پایگاه قدرت و ثروت محسوب می‌شد-به این خاطر بود که او،مصر را در عصر خلیفه دوم،فتح کرده بود و از نزدیک زیباییها و در آمد سرشار و مواهب مادّی مصر را مشاهده کرده بود،زیرا،در

تمام مدت خلافت عمر،او،والی مصر بود و بعد از او نیز چهار سال،در زمان عثمان،بر آن سرزمین حکومت می‌کرد تا این که عثمان او را معزول کرد.

به هر حال،امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«در این معامله شوم،دست فروشنده به پیروزی نرسد!و سرمایه خریدار،به رسوایی منتهی شود! (فلا ظفرت ید المبایع،و خزیت أمانة المبتاع) ! ⁽¹⁾در حقیقت،این سخن،نفرینی است بر ضد این خریدار و این فروشنده.درست است که معاویه،به گفته خود عمل کرد و حکومت مصر را به او سپرد،ولی این حکومت،چند سالی بیشتر دوام پیدا نکرد و اجل،به عمرو بن عاص مهلت نداد.

به علاوه،سخنانی که از او،در پایان عمر نقل شده،نشان می‌دهد که از پایان کار خود بیمناک بود و آن رضایت باطنی و درونی که لازمه پیروزی است،هرگز نصیب او نشد. ⁽²⁾

نیز معاویه اگر چه با این کار خود،پایه‌های حکومتش را محکم کرد،ولی می‌دانیم سرانجام،این حکومت،به رسوایی کشید.تمام چهره‌های محبوب صحابه،از مهاجران و انصار و افراد خوشنام و پرهیزکار،از اطراف او پراکنده شدند و بازماندگان دشمنان اسلام و سردمداران جاهلیت عرب،اطراف او را گرفتند و حکومت خودکامه‌ای که پایه‌هایش بر قتل و ارعاب و تهدید و هتک محرمات استوار بود،برای او باقی ماند.

این احتمال نیز وجود دارد که جمله بالا،نفرین نباشد،بلکه جمله خبریه باشد، یعنی،اشاره به این واقعیت است که فروختن دین به دنیا،هرگز،قرین با پیروزی نیست،و هم فروشنده زیان می‌کند و هم خریدار رسوا می‌شود،به این مطلب،در آیات قرآن اشاره شده است،آنجا که می‌فرماید:« «أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ»

«بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ» ⁽¹⁾،آنها،کسانی هستند که هدایت را به گمراهی فروختند و این تجارت آنها،سودی نداده و هدایت نیافتند.» و در جایی دیگر می‌فرماید:« «أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ» ⁽²⁾،آنها،کسانی هستند که آخرت را به زندگی دنیا فروختند،از این رو،عذاب آنان،تخفیف داده نمی‌شود و کسی آنان را یاری نخواهد کرد».

تعبیر به امانت،در کلام امام علیه السّلام که ناظر به حکومت مصر و حقوق مسلمانان آن دیار است،اشاره به این حقیقت است که حکومت بر انسان‌ها،یک امانت الهی است و تنها باید در دست پاکان و صالحان باشد تا به نفع مردم جریان یابد و آنها که آن را وسیله کامجویی و منافع شخصی و هوسرانی خویش می‌سازند،در حقیقت، خائنان به این امانت الهی هستند و کارشان به رسوایی می‌کشد.به همین دلیل، بسیاری از مفسران،در تفسیر آیه «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها» ⁽³⁾حکومت و ولایت را،به عنوان تنها مصداق یا یک مصداق روشن از امانت الهی شمرده‌اند.

در ادامه این سخن امام علیه السّلام می‌فرماید:«اکنون که چنین است و حاکمان شام، برای تحکیم پایه‌های قدرت خود،روی بلاد مسلمانان،بی‌رحمانه معامله می‌کنند و رشوه‌های بسیار به هم می‌دهند)شما آماده پیکار شوید و ساز و برگ جنگ را فراهم سازید!که(با این اعمال حاکمان شام)آتش جنگ زبانه کشیده و شعله‌های آن بالا گرفته است، «فخذوا للحرب أهبتها ⁽⁴⁾،و أعدّوا لها عدّتها فقد شبّ ⁽⁵⁾

لظاها ⁽¹⁾،و علا سناها ⁽²⁾.» این تعبیر،نشان می‌دهد که امام،تمام راه‌های مسالمت آمیز را برای پایان دادن به مخالفت نفاق افکنان،مخصوصا،حاکمان شام به کار گرفته بود و چون هیچ کدام سودی نبخشید و روز به روز توطئه‌ها شدیدتر و پیچیده‌تر می‌شد،دستور آماده شدن برای جنگ داد،چرا که شعله‌های آن از سوی دشمن،بالا گرفته بود و نشانه‌های آن نمایان گشته بود.

تاریخ اسلام نیز گواهی می‌دهد که دشمنان امام و گروه نفاق افکن،به سرعت، خود را برای جنگ آماده می‌کردند و نامه‌هایی که برای طلحه و زبیر و دیگران نوشتند،نیز گواه این معنا است.

حضرت،سرانجام سخن خود را با اشاره به مهم‌ترین عوامل پیروزی،پایان می‌دهد و می‌فرماید:«صبر و استقامت را شعار خود سازید!که بیش از هر چیز، پیروزی را به سوی شما فرا می‌خواند، و استشعروا الصّبر فإنّه أدعی إلی النّصر. » با توجه به این که استشعار را از مادّه«ش ع ر»به معنای لباس زیرین(در برابر دثار به معنی لباس روئین)است،این حقیقت،روشن می‌شود که صبر و استقامت،باید در درون جان،جای گیرد و روح انسان را در برابر حوادث سخت،زیر بال و پر خویش جای دهد.

نکته‌ها

1-سیاست‌های دنیوی هیچ اصل اخلاقی را به رسمیّت نمی‌شناسد!

جمله«الملک عقیم،حکومت فرزند ندارد»،به عنوان یک ضرب المثل،برای

همه شناخته شده است.

آن جمله،این حقیقت را بیان می‌کند که در جهان سیاست مادی-که بر اساس ارزش‌های دنیوی و خودخواهی و هوسرانی بنا شده-خویشاوندی و حتی زن و فرزند و پدر و مادر مطرح نیست و ممکن است همه چیز در این راه قربانی شود، چرا که از نظر این دسته از سیاستمداران،بالاترین ارزش،حفظ موقعیّت خویش است،نه چیز دیگر.با این فرهنگ،طبیعی است که همه چیز فدای آن شود.

جمله« فضننت بهم عن الموت ،من ناخوش داشتم که اهل بیت خود را تسلیم مرگ کنم»،نشان می‌دهد که مدافعان خلافت،چنان در کار خود مصمم بودند که اگر امام برای گرفتن حق خویش به کمک بنی هاشم قیام می‌کرد،حاضر بودند همه آنان را از دم تیغ بگذرانند و این،راستی،مایه شگفتی است.

حدیث معروف نبوی که می‌گوید:«حبّک للشّئ یعمی و یصم،علاقه شدید تو به چیزی،چشم و گوش را کور و کر می‌کند، ⁽¹⁾در مورد علاقه به جاه و مقام،از همه جا،صادق‌تر است و آن چه در خطبه بالا آمد،نمونه‌ای از آن محسوب می‌شود.

تاریخ،پر است از شرح حال کسانی که به خاطر علاقه شدید به جان و مال، چنان کور و کر شدند که بدیهی‌ترین مسائل را به دست فراموشی سپردند.

2-دین به دنیا فروشان!

فروختن دین و ارزش‌های معنوی و الهی به منافع سست مادّی،یکی از فروع و شاخه‌های بحثی است که در نکته نخست آمد و نمونه‌ای از آن،عمرو عاص است و در خطبه بالا،مورد توجه قرار گرفته است که برای به دست آوردن حکومت چند روزه در کشور مصر،دین و ایمان خود را فروخت و در پایان عمر نیز طبق نقل

مورّخان،از کار خود سخت پشیمان بود،ولی بدبختانه راهی برای بازگشت وجود نداشت.

قرآن مجید،در آیات بسیاری،این موضوع را به عنوان یکی از عوامل عمده انحراف،مخصوصا،برای عالمان دنیا پرست ذکر کرده است.از جمله در مورد گروهی از عالمان بنی اسرائیل-که قبل از ظهور اسلام،پیشگویی‌های تورات را در باره این پیامبر بزرگ آشکارا بیان می‌کردند و نشانه‌های او را که در کتاب آسمانی‌شان بود بر می‌شمردند،امّا هنگامی که آن حضرت ظهور کرد و منافع مادّی آنان به خطر افتاد سعی در اخفا یا تحریف آن کردند-این معنا را،با صراحت،بیان می‌کند و در آیه 187 آل عمران می‌فرماید:« «وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ» ،به خاطر بیاورید هنگامی را که خدا از کسانی که کتاب(آسمانی)به آنها داده شده،پیمان گرفت که آن را برای مردم آشکار سازید و کتمان نکنید،ولی آنها،آن را پشت سرافکندند و به بهای اندکی فروختند و چه بد متاعی در برابر آن خریداری می‌کنند.» روشن است که قرآن،آنها را به خاطر بهای اندک ملامت نمی‌کند،بلکه منظور این است که متاع مادّی-هر چند برترین مقام و مهم‌ترین مال باشد-در برابر آن، اندک است:« «فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلاّ قَلِیلٌ» ،متاع زندگی دنیا،در برابر آخرت(و ارزش‌های معنوی)،جز اندکی بیش نیست». ⁽¹⁾

به طور کلّی،تمام کسانی که اطاعت مخلوق را بر رضای خالق مقدم می‌دارند و منافع نامشروع را بر اطاعت خدا مقدم می‌شمرند و برای نیل به مقتضای هوای نفس،حکم خدا را زیر پا می‌گذارند،در زمره دین به دنیا فروشانند.تنها کسانی که در هر کار و در هر چیز رضای خدا را می‌طلبند و تمام خواسته‌های نفس را تحت الشعاع

آن قرار می‌دهند،از این گروه خارج هستند.آنها،همان حزب اللّه‌اند که حتّی پدر و مادر و بستگان نااهل،در برابر رضای حق،نزد آنها،ارزشی ندارند ⁽¹⁾.

3-رابطۀ پیروزی و پایمردی

اگر پیروزی،عوامل مختلفی داشته باشد-که دارد-یکی از عمده‌ترین و مهم ترین اسباب آن،صبر و استقامت است.ارتباط این دو با هم،آن چنان روشن است که ادبای معروف،از قدیم،صبر و ظفر را در کنار هم قرار می‌دادند.در قرآن مجید، این حقیقت،به روشنی بیان شده است تا آنجا که در مورد پیروزی سپاه اسلام،حتّی در آنجا که تفاوت فاحشی از نظر عدّه و عدّه با سپاه دشمن داشته باشد،سبب آن را صبر و استقامت می‌شمرد و می‌فرماید: «إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً» ⁽²⁾،«هرگاه،بیست نفر از شما، صاحب صبر و استقامت باشند،بر دویست نفر غلبه می‌کنند و اگر صد نفر باشند،بر هزار نفر.» به همین دلیل،در غزوات اسلامی-که غالبا،نابرابری نفوس و تجهیزات جنگی وجود داشت و موازنه قوا از این نظر،به نفع دشمن بود-مسلمانان در سایه صبر و استقامت،بر دشمنان خود پیروز می‌شدند،صبر و استقامتی که برخاسته از ایمان به خدا و اعتقاد به معاد بود.

در خطبه مورد بحث نیز امام علیه السّلام روی این مسأله تکیه فرموده و با صراحت می‌گوید: (و استشعروا و الصّبر فانّه أدعی النّصر) ،«صبر و استقامت را شعار خویش سازید!بیش از هر چیز،پیروزی را به سوی شما فرا می‌خواند.» در این زمینه،سخن بسیار است که در ذیل خطبه‌های مناسب و کلمات دیگر مولا علی علیه السّلام در نهج البلاغه خواهد آمد.

این نکته قابل ملاحظه است که«شعار،چه به معنای لباس زیرین باشد و چه به معنای علامت و نشانه،هر دو،مایه پیروزی است،چرا که در صورت نخست،کنایه از نفوذ استقامت در روح و جان انسان است و در صورت دوم،همیشه دشمن از افراد پر استقامت وحشت دارد.»

خطبۀ بیست و هفتم: فضیلت جهاد ، دعوت مردم به قیام ، آگاهی امام به فنون و مدیریت جنگ

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

و قد قالها یستنهض بها النّاس حین ورد خبر غزو الانبار بجیش معاویة فلم

ینهضوا

.و فیها یذکر فضل الجهاد و یستنهض الناس و یذکر علمه بالحرب و یلقی علیهم التبعة لعدم طاعته.

امام،این خطبه را زمانی ایراد فرمود که خبر حمله لشکر معاویه به شهر(مرزی) انبار به آن حضرت رسید،ولی مردم برای جهاد حرکت نکردند.

امام علیه السّلام این خطبه را ایراد فرمود،فضیلت جهاد را در آن برمی‌شمرد و مردم را به قیام(در برابر غارتگران شام)تشویق می‌کند،و نیز آگاهی خود را به فنون و مدیریت جنگ بیان می‌دارد و مسئولیت را متوجه مردمی می‌سازد که از وی اطاعت نکردند.

سند خطبه و زمان و مکان ورود آن

این خطبه،به گفته ابن ابی الحدید،از خطبه‌های مشهور امام علی علیه السّلام است که (علاوه بر مرحوم سید رضی)بسیاری از محقّقان و محدثان،آن را در کتاب‌های خود آورده‌اند،از جمله مبرّد در ابتدای کامل(با مقداری تفاوت)ذکر کرده و در ابتدای آن می‌نویسد:به علی علیه السّلام خبر دادند که گروهی از لشکر معاویه،به شهر انبار (یکی از شهرهای مرزی عراق)وارد شده‌اند و فرماندار آن حضرت را-که حسان بن حسان نام داشت-کشته‌اند.

امام علیه السّلام خشمگین شد و حرکت کرد به گونه‌ای که عبایش به روی زمین کشیده می‌شد تا به نخیله(لشکرگاهی در نزدیکی کوفه)رسید و مردم به دنبال حضرتش

حرکت کردند.امام علیه السّلام روی بلندی قرار گرفت و حمد و ثنای الهی را به جای آورد و درود بر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرستاد و سپس این خطبه را ایراد کرد. ⁽¹⁾

مرحوم کلینی،در کتاب کافی،در بحث جهاد نیز آن را آورده است. ⁽²⁾

نویسنده مصادر نهج البلاغه،این خطبه را از ده منبع معروف قبل از مرحوم سید رضی،نقل کرده است،از جمله البیان و التبیین جاحظ،عیون الاخبار ابن قتیبه، الاخبار الطوال دینوری،غارات ثقفی،عقد الفرید ابن عبد ربّه،أغانی ابو الفرج اصفهانی،... ⁽³⁾.

همان گونه که در بالا آمد،امام،این خطبه را در نخیله و در زمانی ایراد فرمود که به آن حضرت خبر دادند که سفیان بن عوف غامدی-که در متن خطبه،از او،به «اخو غامد»تعبیر شده-به مرزهای عراق حمله کرد و نماینده علی علیه السّلام،حسان بن حسان،و گروه دیگری را به شهادت رساند و اموال زیادی را غارت و خانه‌های بسیاری را ویران کرد و بدون این که مقاومت مهمّی در برابر او بشود،به شام برگشت.

سفیان بن عوف،می‌گوید معاویه مرا احضار کرد و گفت:«تو را با لشکر انبوهی به جانب فرات می‌فرستم.هنگامی که به سرزمین هیت(شهری است در کنار فرات بالاتر از انبار)رسیدی،اگر لشکری یافتی،به آنها حمله کن و الاّ شهر انبار را مورد هجوم قرار بده!اگر در آنجا سپاهی نبود،به مدائن هجوم ببر!سپس به شام برگرد.

زنهار!به کوفه نزدیک مشو!و بدان که حمله به انبار و مدائن،حمله به کوفه است، زیرا،این کار،قلب عراقیان را می‌لرزاند و دوستان ما را خوشحال می‌کند.در این سفر،به هر کس برخوردی که حکومت مرا قبول نداشت،بکش!و همه قریه‌هایی را که سر راه تو قرار دارد،ویران ساز و اموال آنان را غارت کن،زیرا،غارت اموال مانند کشتن افراد،برای مخالفان ما،دردناک است.»

سفیان،این دستور را اجرا کرد،هنگامی که به شهر انبار رسید،حسان بن حسان بکری،با گروهی به مقابله او برخاست و در آغاز،حمله شامیان را دفع کرد،ولی چون لشکر شام،بسیار زیاد بود و حسان دید قدرت در هم شکستن آنها را ندارد، آماده پیکار تا مرز شهادت شد.از اسب پیاده شد و آیه 23 سوره احزاب را خواند که مضمونش این است:«بعضی از مؤمنان راستین،شربت شهادت نوشیدند و بعضی منتظرند، «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ» ».سپس گفت:«آن کس که خود را آماده شهادت نکرده، در هنگامی که ما به مبارزه مشغولیم و دشمن نمی‌تواند فراریان را تعقیب کند،از شهر بیرون رود و آنها که آماده شهادت‌اند،با ما بمانند.گروه زیادی رفتند،او،با سی مرد پیاده،به مبارزه برخاست،تا همگی به افتخار شهادت نائل شدند. ⁽¹⁾

این حادثه تکان دهنده،قلب امام علیه السّلام را سخت آزرده ساخت و خطبه بالا را که بیانگر سوز درونی مولا و خشم فراوان او از کوتاهی مردم در امر جهاد با دشمنان اسلام است،بیان فرمود.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که قبلا اشاره شد،این خطبه-که به خطبه جهاد معروف است-از مشهورترین خطبه‌های مولا امیر مؤمنان،محسوب می‌شود و تمام خطبه،بر محور جهاد دور می‌زند.

در بخش نخستین آن،اهمّیّت جهاد و آثار مهمّ آن،با بیان بسیار گویا و زیبا، تشریح و نیز پیامدهای ترک جهاد برای امّت‌ها،تبیین شده است.

در بخش دیگری،مردم کوفه را سخت ملامت می‌کند،سپس از حادثه دردناک حمله«سفیان غامدی»به شهر مرزی«انبار»و شهادت«حسان ابن حسان»-

نماینده شجاع و باوفای امام-و سایر ویرانگری‌های او و لشکر شام خبر می‌دهد.

در بخش سوم،باز،سرزنش‌ها را متوجه مردم سست عراق در آن عصر و زمان، می‌سازد و آنها را سخت ملامت می‌کند.

در آخرین بخش،آمادگی کامل خود را برای جهاد با دشمن خونخوار و بی‌رحم و سوابق گذشته خویش را در امر جهاد،بیان می‌دارد.

در مجموع،روح حماسی فوق العاده‌ای،بر غلبه،حاکم است که هر شنونده‌ای را سخت تحت تأثیر قرار می‌دهد.

جالب این که شارح معروف نهج البلاغه،«ابن ابی الحدید»،در یکی از سخنان خود می‌گوید که:بسیاری از گویندگان،در باره اهمّیّت جهاد و تشویق به آن،سخن گفته‌اند،امّا همه آنها،خمیر مایه سخن خود را از کلام علی علیه السّلام گرفته‌اند.

سپس به خطبه معروف«ابن نباته»در باره جهاد اشاره می‌کند و آن را در برابر خطبه مولا علی علیه السّلام مانند شمشیر چوبین،در برابر شمشیر پولادین بر می‌شمرد و آنها را قابل مقایسه نمی‌داند. ⁽¹⁾

بخش اوّل

اشاره

أمّا بعد،فإنّ الجهاد باب من أبواب الجنّة،فتحه اللّه لخاصّة أولیائه،و هو لباس التّقوی و درع اللّه الحصینة،و جنّته الوثیقة، فمن ترکه رغبة عنه ألبسه اللّه ثوب الذّلّ،و شمله البلاء،و دیّث بالصّغار و القماءة،و ضرب علی قلبه بالأسهاب،و أدیل الحقّ منه بتضییع الجهاد،و سیم الخسف،و منع النّصف.

ترجمه

اما بعد(از حمد و ثنای الهی بدانید)جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند آن را به روی دوستان(خاص خود)گشوده است،و آن لباس تقوی،زره محکم خداوند و سپر مطمئن او است.هر کس آن را از روی بی‌اعتنایی(نه به خاطر عذر)ترک کند خدا لباس ذلّت و خواری در اندام او می‌پوشاند،بلا از هر سو او را احاطه می‌کند و گرفتار حقارت و پستی می‌شود،عقل و فهم او تباه می‌گردد و به خاطر تضییع جهاد حق از او گرفته می‌شود،در راه نابودی پیش می‌رود و از عدالت محروم می‌گردد!

شرح و تفسیر

جهاد دری از درهای بهشت

در این جمله‌های کوتاه که در نخستین فراز این خطبه آمده است فلسفه جهاد و آثار پر برکت آن در پنج جمله پر معنا بیان گردیده و سپس آثار شوم ترک جهاد،در

هفت جمله دیگر تشریح شده است.

در نخستین جمله در باره اهمیّت جهاد می‌فرماید:

«امّا بعد(از حمد و ثنای الهی)،جهاد دری از درهای بهشت است، «أمّا بعد، فإنّ الجهاد باب من أبواب الجنّة» .

بدیهی است برای وصول به رحمت و رضوان خداوند و بهشت برین،اسباب مختلفی وجود دارد که در احادیث،به عنوان«درهای بهشت»معرفی شده که یکی از مهم‌ترین آنها،جهاد است.به همین دلیل،در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که پیغمبر فرمود:«للجنّة باب یقال له:«باب المجاهدین».یمضون الیه فاذا هو مفتوح و هم متقلّدون بسیوفهم،و الجمع فی الموقف،و الملائکة ترحّب بهم،بهشت،دری دارد به نام«باب المجاهدین»که آنان،به سوی آن حرکت می‌کنند و در را در برابر خود باز می‌بینند در حالی که شمشیرها را به کمر بسته‌اند.این،در حالی است که سایر مردم،در موقف حساب ایستاده‌اند و در انتظار حساب‌اند،(امّا مجاهدان،بدون حساب،به سوی بهشت می‌روند و در آستانه بهشت)،فرشتگان،به آنان تبریک می‌گویند». ⁽¹⁾

می‌دانیم که جهاد در اسلام،دو شعبه دارد:جهاد با دشمن بیرون و جهاد با نفس اماره.

نخستین جهاد را،«جهاد اصغر»و دومی را«جهاد اکبر»می‌گویند،امّا هر دو، دری از درهای بهشت محسوب می‌شود.بدون جهاد اکبر،کسی،به لقاء اللّه نمی‌رسد و بدون جهاد اصغر،سر بلندی در دنیا و آخرت،حاصل نمی‌گردد.

در دومین جمله می‌فرماید:«خداوند،آن در را به روی دوستان خاصّ خود گشوده است، فتحه اللّه لخاصّة أولیائه ».

درست است که جهاد با دشمن برون و درون،وظیفه همه مسلمانان است،ولی

تنها،اولیای خاصّ الهی می‌توانند این دو طریق را با نیّت خالص و تا آخرین مرحله، بپیمایند و دیگران گاه با نیاتی آلوده و انتظار غنیمت و یا کسب نام و شهرت و یا امثال آن،در این میدان گام می‌نهند و تا آخرین مرحله پیش نمی‌روند.تنها،خاصّان اولیاء اللّه هستند که جهاد را،با خلوص نیّت،تا آخرین مرحله پیش می‌برند.آنها هستند که در برابر تمام مشکلات جهاد اکبر و اصغر،شکیبایی به خرج می‌دهند و در برابر تمام شدائد این راه،می‌ایستند و شیاطین جن و انس را با پایمردی خود،به زانو در می‌آورند.

بنا بر این،جای این اشکال که«چرا امام فرموده است:خداوند،باب جهاد را به روی خاصّان اولیائش گشوده،در حالی که می‌دانیم وظیفه همه مسلمانان است؟ باقی نمی‌ماند».

از این جمله،این نکته نیز استفاده می‌شود که اگر کسی از عهده جهاد اکبر و اصغر،هر دو،به خوبی برآید از خاصّان اولیاء اللّه خواهد بود.

در سومین و چهارمین و پنجمین توصیف در باره جهاد،می‌فرماید:«و آن،لباس تقوا،زره محکم خداوند و سپر مطمئن او است، «و هو لباس التّقوی و درع اللّه الحصینة،و جنّته الوثیقة» .

می‌دانیم لباس،هم مایه زینت و زیبایی انسان است و هم حافظ بدن او از گرما و سرما و آفات دیگری که در صورت عریان بودن بر بدن او وارد می‌شود.جهاد نیز مایه آبرو و عزّت و سربلندی اقوام و ملّت‌ها و پیشگیری از انواع آفات است همان گونه که در ادامه این خطبه،با تعبیر دیگری بیان شده است.اندام برهنه،زشت و بدن نما و کاملا آسیب پذیر است.قوم و ملّتی که جهاد را ترک کنند،ذلیل و سر به زیر و آسیب پذیر خواهند بود.

امّا چرا«لباس»در اینجا،به«تقوا»اضافه شده؟ممکن است از این نظر باشد که حفظ اصول تقوا،بدون امنیت ممکن نیست،همان گونه که امنیت،بدون جهاد

حاصل نمی‌شود.

این احتمال نیز در تفسیر جمله بالا وجود دارد که اشاره به آیه 26،سوره اعراف، دارد که بعد از ذکر لباس ظاهر به عنوان یک نعمت الهی می‌فرماید: «وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ» ،لباس تقوا از لباس ظاهر هم بهتر و کارسازتر است.

بنا بر این،منظور این است که لباس تقوا که در قرآن به آن اشاره شده،مصداق کاملش همان جهاد است که از تمام جوانب،جامعه را در امن و امان قرار می‌دهد، ⁽¹⁾و مایه حسن و زیبایی است.

حضرت،در جمله بعد،جهاد را به«زره محکم»و در جمله سوم،به«سپر مطمئن»تشبیه کرده است که هر دو،از وسائل دفاعی در جنگ است همان گونه که در نبردهای قدیم،کسانی که زره در تن و سپر در دست نداشتند از ضربات دشمن در امان نبودند،قوم و ملّتی که جهاد را ترک کند در برابر ضربات دشمن بسیار ناتوان و آسیب پذیر خواهد بود.

این تعبیر،ممکن است اشاره به این حقیقت باشد که مقصود از جهاد،هجوم بردن بر دیگران و توسعه طلبی و غصب اموال و تحمیل عقیده نیست،زیرا معتقدیم که منطق اسلام و قرآن،آن قدر نیرومند است که بدون نیاز به شمشیر،پیش می‌رود.

بنا بر این جهاد،برای حفظ جامعه اسلامی و از بین بردن موانع راه تبلیغ و موانع آزادی بیان تشریع شده است.

در جنگ‌های امروز،گر چه سپرها و زره‌های سابق کنار گذاشته شده،ولی وسائل دیگری که بسیار کامل‌تر از آن،مانند زره پوش‌ها و نفربرها و سنگرهای بسیار محکم است،جانشین آن گردیده است و نیز در برابر حملات شیمیایی،لباس‌های مخصوصی تهیه شده است که انسان‌ها را در برابر چنین تهاجمی،حفظ کند.

این نکته نیز قابل توجه است که آنچه در تفسیر این جمله‌ها در باره جهاد اصغر (دشمن خارجی)گفته شد،در مورد جهاد اکبر(جهاد با نفس)نیز صادق است،زیرا اگر جهاد با نفس نباشد،قلب و جان انسان در برابر تهاجم شیطان،سخت آسیب پذیر خواهد بود.

سپس امام علیه السّلام به جنبه‌های منفی ترک جهاد پرداخته و به هفت نکته،در عبارات کوتاه و پر معنا،اشاره می‌فرماید که هر کدام از آنها،اشاره به یکی از پیامدهای منفی جهاد دارد:

نخست این که هر کس،آن را از روی بی‌اعتنایی ترک گوید،خداوند لباس ذلّت و خواری بر تنش می‌پوشاند.(و همان گونه که لباس،بر تمام بدن احاطه می‌کند،ذلّت و خواری،تمام زندگی او را فرا می‌گیرد)، فمن ترکه رغبة عنه ألبسه اللّه ثوب الذّلّ.

تعبیر به«رغبة عنه»اشاره به این است که افرادی،بر اثر عذر و ناتوانی و بیماری و نقص عضو،قادر به جهاد نیستند،از این حکم مستثنایند،همان گونه که در آیات قرآن نیز به آن اشاره شده است. ⁽¹⁾

دوم این که:بلا،از هر سو،او را احاطه می‌کند، (و شمله البلاء) .

چرا که چنین شخص یا جامعه‌ای،به خانه یا شهر بی‌دفایی می‌ماند که حیوانات درنده و موجودات موذی،از هر سو،به آن هجوم می‌آورند و براحتی در آن وارد می‌شوند.آری،دیوار پولادین جهاد است که جلو این گونه بلاها را می‌گیرد و انسان های درنده‌خو و موذی را،دور می‌سازد.

سوم این که:«چنین کسی،گرفتار حقارت و پستی می‌گردد، و دیّث ⁽²⁾

بالصّغار ⁽¹⁾و القماءة ⁽²⁾.

چرا حقیر و پست نشود،در حالی که سرمایه عظمت و سربلندی،یعنی جهاد را، از کف داده و تهی دست باقی مانده است؟ درست است که این جمله،با جمله نخست،قریب المعنی است،ولی تفاوت ظریفی با آن دارد.در آنجا،سخن از ذلّت است و در اینجا،سخن از حقارت و پستی.

این دو مفهوم،مختلفند ولی لازم و ملزوم هم. چهارمین مصیبتی که دامن ترک کننده جهاد را می‌گیرد این است که«عقل و فهم او تباه می‌شود، و ضرب علی قلبه بالأسهاب ⁽³⁾».

افراد ضعیف و ناتوان و مغلوب و شکست خورده،دائما،گرفتار توهّم‌اند و ارزیابی واقعیات،آن چنان که هست برای آنها مشکل است.وحشت از دشمن،سبب می‌شود که گرفتار کابوسی از تخیّلات هولناک گردند،یا این که برای پیروزی،دست به دامن خرافات بزنند و به جای جست و جوی پیروزی در سایه شمشیرها در میدان نبرد،مثلا به ساحران و جادوگران پناه ببرند.این طور افراد،در طول تاریخ، نمونه‌های متعددی دارد.روشن است که تنها،افراد ضعیف و ناتوان،به این امور خرافی پناه می‌برند،ولی مجاهدان شجاع،از این موهومات،بیگانه‌اند.

پنجم این که«به خاطر ضایع کردن جهاد،حق،از او گرفته می‌شود، و أدیل ⁽⁴⁾الحقّ منه بتضییع الجهاد »،چرا که-همان گونه که در ضرب المثل معروف آمده است-حق،گرفتنی است و نه دادنی.زورگویان جهانخوار و غاصبان طغیانگر هرگز حق را به صاحبان حق نسپرده‌اند،بلکه باید قوی شد و حقّ خویش را از چنگال آنها گرفت.

در کلمات مبارک امام علیه السّلام در خطبه 29 آمده است که:(لا یدرک الحقّ الاّ بالجدّ)،حق،جز با تلاش به دست نمی‌آید.

ششم این که:«چنین کسی،به راه محو و نابودی کشانده می‌شود، و سیم الخسف ».با توجه به این که خسف و خسوف،به محو شدن نور ماه گفته می‌شود و نیز فرو رفتن و ناپدید شدن در زمین،و«سیم»از مادّه«سوم»به معنای«دنبال چیزی حرکت کردن»آمده است،مفهوم جمله،چنین می‌شود که تارکان جهاد،در واقع،در طریق محو و نابودی خویش گام برمی‌دارند.و در طول تاریخ،کرارا،دیده شده که اقوام و ملّت‌هایی بر اثر سستی در جهاد،خود و کشورشان از صفحه جهان محو شدند. ⁽¹⁾

هفتم این که«از عدالت محروم می‌گردد، (و منع النّصف) ⁽²⁾دلیل این معنا،روشن است،زیرا،طرفداران عدالت،غالبا،در اقلیتند.اگر در اقلیّت کمی نباشند،از نظر کیفیّت و قدرت،در اقلیت هستند.به همین دلیل، سلطه‌گران سود پرست،تا آنجا که به اصطلاح،کاردشان ببرد،پیش می‌روند و حقوق ملت‌های مظلوم را پایمال می‌کنند و پیوسته بر مال و جاه و جلال خود می‌افزایند.

ملت‌های مظلوم و ستمدیده،تنها،در سایه جهاد می‌توانند عدالت اجتماعی را تحقّق بخشند و از فشار ظلم و ستم آنان برهند.

به این ترتیب،می‌بینیم که امام،در این چند خط از خطبه،چه حقایق مهمی را در باره آثار بزرگ جهاد در سرنوشت جوامع انسانی،بیان کرده و ترسیمی بسیار منطقی از مسأله جهاد و فلسفه آن را نشان داده است.

این تحلیل‌ها،نشان می‌دهد که جهاد،نه تنها به خاطر پاداش‌های معنوی سرای دیگر،بلکه به خاطر ارزش‌هایی که در همین زندگی دنیوی می‌آفریند،باید مطلوب همه باشد.چه کسی است که طالب ذلّت و تحقیر و پستی و غصب حقوق،و سرانجام،محو از صفحه روزگار شدن باشد؟اگر با این امور مخالفیم،پس باید دامن همّت بر کمر زنیم و به پا خیزیم و جهاد کنیم و همین نتایج گرانبها است که تحمّل مشکلات جهاد را بر ما آسان می‌سازد،مانند تحمّل تلخی داروی شفا بخش.

نکته‌ها

1-جهاد،رمز عظمت و سربلندی ملّت‌ها است

در باره جهاد،سخن بسیار زیاد است و با توجه به این که امام علیه السّلام در خطبه‌های نهج البلاغه کرارا به این مسأله مهم اشاره فرموده.ما هم مجال زیادی داریم که در این باره،بحث‌های زیادی داشته باشیم.آن چه را در اینجا به عنوان یک اصل اساسی باید یادآور شویم،این است که جهاد،قانون حیات و زندگی است و هر موجود زنده‌ای،تا زمانی به زندگی خود ادامه می‌دهد که مشغول جهاد است و آن روز که جهاد را رها کند،مرگ او آغاز می‌شود.

گیاهان،با آفات گوناگونی روبرو هستند و برای زنده ماندن خود با آنها پیکار می‌کنند.ریشه‌های درختان،برای به دست آوردن آب و آذوقه،دائما،در اعماق زمین در حرکتند.و هر گاه با موانع سختی،مانند یک قطعه سنگ روبرو شوند، سعی می‌کنند که آن را بشکنند و پیش بروند و اگر قدرت شکستن آن را نداشته باشند،آن را دور می‌زنند و به راه خود ادامه می‌دهند.انواع جانداران برای زنده ماندن با موانع حیات خود پیکار می‌کنند.پرندگانی را می‌شناسیم که برای مبارزه کردن با محیط،اقدام به مهاجرت‌های طولانی کرده و گاه،فاصله قطب شمال تا جنوب را طی می‌کنند.

در درون بدن انسان،در مسیر گردش خون او،یک صحنه بزرگی از جهاد دیده می‌شود.سربازان مدافع تن-که«گلبول‌های سفید»نامیده می‌شوند-در تمام طول عمر انسان،مشغول پیکار با دشمنان خارجی،یعنی میکروب‌ها و ویروس‌هایی هستند که از طریق آب و غذا و هوا و خراش‌های پوست بدن،وارد این کشور می‌شوند.این سربازان مدافع و سخت کوش،از طریق الهام آفرینش،با انواع جنگ‌های فیزیکی و شیمیایی،آشنا هستند و دشمن را با وسائل مختلف،در هم می‌کوبند و سلامت انسان را تأمین می‌کنند.

اگر به سببی از اسباب،این نیروی دفاعی از کار بیفتد،در زمان بسیار کوتاهی انواع بیماری‌ها،به سراغ انسان می‌رود.بیماری بسیار خطرناک«ایدز»،چیزی جز از کار افتادن این نیروی دفاعی نیست.و به همین دلیل،مبتلایان به این بیماری وحشتناک،در زمان کوتاهی،مورد تهاجم بیماری‌های سخت و سنگینی قرار می‌گیرند.

کوتاه سخن این که جهاد،رمز حیات و ضامن سعادت و سبب پیروزی و موفقیّت و عامل سربلندی و عزت است،امّا جهادی که در مسیر حق و عدالت قرار گیرد که غیر از آن،تجاوز است و ظلم و جنایت.

به همین دلیل،در آیات قرآن مجید و روایات و از جمله در خطبه بالا،اهمّیتی به جهاد داده شده است که به کم‌تر چیزی داده شده،به خصوص اگر جهاد را به معنای گسترده و در مورد جهاد با دشمن درون و بیرون تفسیر کنیم که تمام برنامه‌های الهی و دینی را فرا می‌گیرد.در حدیث پر معنایی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در اهمیّت جهاد می‌خوانیم:«من ترک الجهاد ألبسه اللّه ذلاّ فی نفسه و فقرا فی معیشته و محقا فی دینه،کسی که جهاد را ترک کند،خداوند،لباس ذلّت بر او می‌پوشاند و در زندگی مادّی نیز گرفتار فقر و تنگدستی می‌شود و دین او بر باد

می‌رود. ⁽¹⁾» از این حدیث،به خوبی،استفاده می‌شود که ترک جهاد،هم زندگی معنوی انسان را به خطر می‌افکند و هم زندگی مادّی او را.

در حدیث دیگری،از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که این جمله را از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل فرمود:«اغزوا تورثوا أبنائکم مجدا،پیکار کنید تا برای فرزندان خود،مجد و عظمت به ارث بگذارید. ⁽²⁾».

در کلمات قصار نهج البلاغه،در آنجا که فلسفه احکام را بیان می‌فرماید، می‌خوانیم:و الجهاد عزّا للاسلام، ⁽³⁾خداوند،جهاد را،سبب عزت و سربلندی اسلام و(مسلمانان)قرار داده است.

در زمینه جهاد،مطالب فراوان دیگری نیز هست که در ذیل خطبه‌های مختلف نهج البلاغه،به خواست خدا،مطرح خواهد شد.

2-آیا جهاد اسلامی فقط دفاعی است؟!

سال‌ها است که این سؤال در میان دانشمندان اسلام مطرح است.گروهی،سعی دارند که تمام غزوات زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در شکل دفاعی توجیه کنند،تا مبادا، اسلام،متهم شود که با زور شمشیر می‌خواهد تعلیمات خود را به کرسی بنشاند!یا به تعبیری دیگر،مبادا اسلام را به کشور گشایی و توسعه طلبی نظامی متهم سازند! در مقابل،افرادی اصرار دارند که غزوات اسلامی را،به دو دسته تقسیم کنند و بگویند که بخشی تهاجمی بوده و بخشی دفاعی و حتّی این دو بخش را برای مسلمانان امروز نیز ثابت می‌شمارند و معتقدند که اسلام،وظیفه دارد اقوامی را که در فشارند و تحت سیطره ظالمانند،آزاد سازد و این در واقع،نوعی تهاجم است و نیز وظیفه دارد که راه را برای تبلیغات منطقی خود بگشاید و موانع را،هر چند با

توسل به قدرت نظامی باشد،از سر راه بردارد و این،نوع دیگری از تهاجم است.

در اینجا،نظر سومی وجود دارد و آن این که طبیعت جنگ در اسلام،طبیعت دفاعی است،ولی گاه مسائل دفاعی،تهاجم را ضروری می‌سازد.

مثلا،همان مسأله دفاع از مظلومان در بند،یا به تعبیر امروز،مداخله بشر دوستانه،گر چه در ظاهر شکل تهاجمی دارد،امّا در واقع دفاع از گروهی است که تحت ستم واقع شده‌اند و جزیی از جامعه بزرگ انسانی هستند و دفاع از آنها،بر سایر انسان‌های متعهّد و مؤمن لازم است.

نیز،تهاجم در مورد دوم-یعنی گشودن راه برای آزادی تبلیغات منطقی-نیز نوعی دفاع در مقابل موانع است،یعنی،اگر دشمن،مانعی بر سر راه ایجاد کند، اسلام،اجازه درگیری را با او می‌دهد.

تعبیراتی که در جمله‌های نخستین این خطبه دیده می‌شود،همه،دلیل روشنی بر دفاعی بودن طبیعت جهاد است،چرا که در یک جا،جهاد به لباس،و در جای دیگر به زره،و در جای سوم به سپر تشبیه شده است و می‌دانیم که این هر سه،در واقع از وسایل دفاعی است.

در جمله‌های آینده نیز اشارات لطیفی به جملات تهاجمی که در واقع،جنبه دفاعی دارد،به چشم می‌خورد از جمله این که می‌فرماید:(قلت لکم:اغزوهم قبل أن یغزوکم)،من به شما گفتم:پیش از آن که آنان به شما حمله کنند،شما به آنها حمله کنید،(یعنی حمله برای پیشگیری از حملات دشمن).

این قانون کلی،تنها یک استثناء می‌تواند داشته باشد و آن،پیکار و مبارزه است برای محو بت پرستی،چرا که اسلام بت پرستی را بزرگترین خطر برای جامعه انسانی،از نظر معنوی و مادّی،می‌داند و اجازه می‌دهد که برای از بین بردن بت پرستی-در صورتی که تبلیغات منطقی مؤثر نیفتد-دست به جهاد ببرند.

شک نیست که ممکن است جهانخواران و دولت‌های زورگو و ستمگر،از مسأله

دفاع از مظلومان یا مبارزه با انحطاط فرهنگی و فکری،به عنوان وسیله‌ای برای سرپوش گذاشتن بر اهداف تجاوز طلبانه خود استفاده کنند،ولی هرگز ارزش این مفاهیم کاسته نمی‌شود.سوء استفاده از عناوین و مفاهیم مقدّس،چیزی است که همیشه در جهان بوده است.

برای توضیح بیشتر در باره اهداف جهاد در اسلام،می‌توانید به تفسیر نمونه، جلد دوم،ذیل آیه 193 سوره بقره،مراجعه فرمایید.

بخش دوم

اشاره

ألا و إنّی قد دعوتکم إلی قتال هؤلاء القوم لیلا و نهارا،و سرّا و إعلانا و قلت لکم:اغزوهم قبل أن یغزوکم،فو اللّه!ما غزی قوم قطّ فی عقر دارهم إلاّ ذلّوا.فتواکلتم و تخاذلتم حتّی شنّت علیکم الغارات و ملکت علیکم الأوطان.و هذا أخو غامد و قد وردت خیله الأنبار و قد قتل حسّان بن حسّان البکریّ و أزال خیلکم عن مسالحها،و لقد بلغنی أنّ الرّجل منهم کان یدخل علی المرأة المسلمة،و الأخری المعاهدة فینتزع حجلها و قلبها و قلائدها و رعثها،ما تمتنع منه إلاّ بالاسترجاع و الاسترحام ثمّ انصرفوا وافرین ما نال رجلا منهم کلم،و لا أریق لهم دم،فلو أنّ امرأ مسلما مات من بعد هذا أسفا ما کان به ملوما،بل کان به عندی جدیرا.

ترجمه

آگاه باشید!من،شب و روز،پنهان و آشکار،شما را به مبارزه با این گروه(معاویه و حاکمان شام)فرا خواندم و گفتم پیش از آن که آنها با شما نبرد کنند،با آنان بجنگید (و به استقبال آنها به بیرون مرزها بروید)به خدا سوگند!هر زمان،قوم و ملّتی در درون خانه‌اش،مورد هجوم دشمن قرار گرفته،ذلیل و خوار شده است،امّا شما،هر کدام،مسئولیت را به گردن دیگری انداختید و دست از یاری هم برداشتید تا آن که مورد هجوم پی در پی دشمن واقع شدید و سرزمین‌هایتان از دست رفت.(اکنون بشنوید یکی از فرماندهان لشکر غارتگر شام)اخو غامد(سفیان بن عوف-از قبیله

بنی غامد-)به شهر انبار،حمله کرده و لشکر او،وارد آن شهر شده‌اند و حسّان بن حسّان بکری(فرماندار و نماینده من)را کشته و مرزبانان شما را از آن سرزمین بیرون رانده است.به من خبر رسیده است که یکی از آنها،به خانه زن مسلمان و زن غیر مسلمان دیگری که در پناه اسلام جان و مالش محفوظ بوده،وارد شده و خلخال و دستبند و گردن بندها و گوشواره‌های آنان را از تنشان بیرون آورده است،در حالی که هیچ وسیله‌ای برای دفاع از خود،جز گریه و زاری و التماس نداشته‌اند!آنها(بعد از این همه جنایات)،با غنائم فراوانی،به شهر و دیار خود بازگشته‌اند بی آن که حتی یک نفر از آنان آسیب ببیند یا خونی از آنها ریخته شود.اگر به خاطر این حادثه (بسیار دردناک)،مسلمانی از شدّت تأسّف و اندوه بمیرد،ملامتی بر او نیست،بلکه به نظر من،سزاوار است.

شرح و تفسیر

اگر کسی از این غصّه بمیرد سزاوار است!

در این فراز از خطبه امام علیه السّلام بعد از ذکر آن مقدّمه کوتاه و بسیار پر معنا و پر محتوا، وارد ذی المقدمه می‌شود و انگشت روی یک نمونه بارز از پیامدهای شوم ترک جهاد گذارده،می‌فرماید:«آگاه باشید!من شب و روز،پنهان و آشکار شما را به مبارزه با این گروه(معاویه و حاکمان شام)فرا خواندم و گفتم پیش از آن که آنها با شما نبرد کنند،با آنان بجنگید، ألا و إنّی قد دعوتکم إلی قتال هؤلاء القوم لیلا و نهارا،و سرّا و إعلانا و قلت لکم:اغزوهم قبل أن یغزوکم ».

گفتم که در طبیعت این گروه ظالم و ستمگر،تجاوزگری نهفته است و هر زمان که فرصت پیدا کنند،از کشتن بی‌گناهان و اسیر کردن زن و فرزند و غارت کردن اموالتان،دریغ نمی‌ورزند،پس عقل و شرع به شما اجازه می‌دهد که توطئه‌های آنها را در نطفه خفه کنید و قدرت آنان را قبل از تهاجمشان در هم بشکنید و آتش فتنه را بدین وسیله خاموش کنید.

حضرت،سپس به استدلال مهم و روشنی در این زمینه پرداخته و می‌فرماید:«به خدا سوگند!هر زمان،قوم و ملّتی،در درون خانه‌اش،مورد هجوم دشمن قرار گرفته،ذلیل و خوار شده است، «فو اللّه!ما غزی قوم قطّ فی عقر ⁽¹⁾دارهم إلاّ ذلّوا.» روشن است آنهایی که در درون خانه خود،مورد تهاجم دشمن قرار می‌گیرند،به آسانی روحیه خود را از دست می‌دهند و احساس شکست می‌کنند و همین امر،به شکست آنها می‌انجامد.

از سوی دیگر مهاجم،هیچ گاه رعایت حفظ مصالح خانه و کاشانه و شهر و دیار قومی را که مورد هجوم واقع شده‌اند نمی‌کند،می‌زند و می‌کوبد و ویران می‌کند و پیش می‌آید،ولی صاحب خانه ناچار است این امور را رعایت کند،چرا که سرمایه‌های او را تشکیل می‌دهد و همین گونه ملاحظات،فعّالیت آنها را محدود می‌کند و ای بسا منجر به شکست می‌شود.

هنگامی که جمعیّتی در خانه خود مورد هجوم قرار می‌گیرد،زن و فرزندان و کودکان در لابه‌لای جنگجویان قرار می‌گیرند.مهاجم،بی‌پروا خون می‌ریزد و پیش می‌آید،ولی صاحب خانه،مجبور به رعایت مسائل انسانی مربوط به خویش است.

این امر نیز کار او را به کندی می‌کشاند.

مجموع این امور و اموری دیگر،دلیل بر شکست قومی است که در خانه خود مورد تهاجم قرار گیرند.به همین دلیل،در غزوات اسلامی،همیشه(جز در بعضی از موارد استثنایی که شرایط خاصی وجود داشته،مانند جنگ احزاب)دستور داده می‌شد که جنگجویان،به خارج شهر و به استقبال دشمن بروند.

سپس امام علیه السّلام به عنوان نتیجه گیری می‌فرماید:«ولی شما،هر کدام،مسئولیت را به گردن دیگری انداختید و دست از یاری هم برداشتید تا آنجا که مورد هجوم

پی در پی دشمن واقع شدید و سرزمین‌هایتان از دست رفت، (فتواکلتم ⁽¹⁾و تخاذلتم حتّی شنّت ⁽²⁾علیکم الغارات و ملکت علیکم الأوطان) .

تواکل،در اصل واگذاری هر کس کار خود را به دیگری است.و به تعبیری دیگر، مفهومش این است که هر کس مسئولیت را از خود سلب کند و بر عهده دیگری بگذارد و در نتیجه میدان خالی شود.تخاذل،این است که هر کسی از یاری دیگری چشم بپوشد و او را به حال خود رها سازد،در نتیجه،رشته اتّحاد گسیخته شود و دشمن،بی آن که احساس رادع و مانعی کند،حمله‌ور شود و این یکی از بدترین و زشت‌ترین صفات در جوامع بشری است که افراد،مسئولیت‌ها را از خود سلب کرده به گردن دیگران بیندازند و هر کس به کار خویش پردازد و اگر برادر یا برادرانش مورد تهاجم قرار گیرند،آنها را تنها بگذارد.و نتیجه این کار،همان است که مولا در سخن بالا فرموده است،یعنی دشمن جسور می‌شود و پی در پی حمله می‌کند و شهرها و آبادی‌ها یکی بعد از دیگری،در برابر او سقوط می‌کند.

سپس امام علیه السّلام به عنوان بیان یک شاهد زنده عینی،به شرح ماجرای دردناک حمله اخو غامد،(سفیان بن عوف غامدی)پرداخته،چنین می‌فرماید:

(اکنون بشنوید یکی از فرماندهان لشکر غارتگر شام)اخو غامد،به شهر انبار حمله کرده و لشکریان او وارد آن شهر شده‌اند،حسّان بن حسّان بکری،(فرماندار و نماینده من)را کشته و سربازان و مرزبانان شما را از آن سرزمین بیرون رانده است، (و هذا أخو غامد و قد وردت خیله الأنبار و قد قتل حسّان بن حسّان البکریّ و أزال خیلکم عن مسالحها) .

با توجه به این که«مسالح»جمع«مسلحه»به معنای«مرزی»است-به خاطر این که در آنجا اسلحه جمع آوری می‌کنند و مرزداران به وسیله آن به پاسداری

می‌پردازند-روشن می‌شود که شهر انبار،در نزدیکی مرز عراق و شام بوده و اخو غامد به آن حمله‌ور گردیده و تعبیر«أزال خیلکم عن مسالحها»،نشان می‌دهد که بدون مقاومت مهمّی از مرز گذشته است.شرح این ماجرا،در آغاز خطبه گذشت.

سپس امام علیه السّلام از میان جنایات اخو غامد و لشکر غارتگرش،انگشت روی نقطه حسّاس و بسیار دردناکی گذاشته و می‌فرماید:

به من خبر رسیده است که یکی از آنها،به خانه زن مسلمان و زن غیر مسلمان دیگری که در پناه اسلام جان و مالش محفوظ بوده،وارد شده و خلخال و دستبند و گردن بندها و گوشواره‌های آنان را از تنشان بیرون آورده است،در حالی که هیچ وسیله‌ای برای دفاع از خود،جز گریه و زاری و التماس نداشته‌اند! و لقد بلغنی أنّ الرّجل منهم کان یدخل علی المرأة المسلمة،و الأخری المعاهدة فینتزع حجلها ⁽¹⁾و قلبها ⁽²⁾و قلائدها ⁽³⁾و رعثها ⁽⁴⁾،ما تمتنع منه إلاّ بالاسترجاع و الاسترحام.

اشاره به این که احدی از مسلمانان آنجا به دفاع این زن مسلمان و زن غیر مسلمانی که در پناه اسلام بوده،برنخاسته است!گویی،خاک مرگ بر سر همه آنها پاشیده بوده‌اند که چنین ننگ آشکاری را برای خود پذیرفته‌اند،هم اموالشان به یغما رفته و هم نوامیسشان مورد تعرّض قرار گرفته و هم پناهندگانشان مورد ظلم و ستم واقع شده‌اند.

این نکته قابل توجه است که واژه«استرجاع»در کلمات مفسران نهج البلاغه،به

دو معنا تفسیر شده:نخست به«گریه و زاری که توأم با هق‌هق و رفت و آمد صدا در گلو»است و دیگر گفتن کلمه «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» که معمولا در مصائب سخت که کاری از دست انسان ساخته نیست،گفته می‌شود.

حضرت،سپس می‌افزاید:«آنها بعد از این همه جنایات،با غنائم فراوانی به شهر و دیار خود بازگشته‌اند بی آن که حتّی یک نفر از آنان آسیب ببیند یا قطره خونی از آنها ریخته شود، ثمّ انصرفوا وافرین ما نال رجلا منهم کلم، ⁽¹⁾و لا أریق لهم دم.

و در نتیجه‌گیری نهایی این جمله کوبنده را بیان می‌فرماید که«اگر به خاطر این حادثه(بسیار دردناک)مسلمانی از شدت تأسف و اندوه بمیرد،ملامتی بر او نیست،بلکه به نظر من سزاوار است، (فلو أنّ امرأ مسلما مات من بعد هذا أسفا ما کان به ملوما،بل کان به عندی جدیرا) .

امام علیه السّلام در این بیان گویا از مطلبی که اعماق او را می‌سوزاند،پرده بر می‌گیرد و آن این که چرا مسلمان با ایمان،آن قدر در برابر حوادث،سستی به خرج دهد که دشمن،بدون هیچ رادع و مانعی،به سرزمین او حمله کند اموال او را به غارت برد، حتی متعرّض نوامیس او شود و بدون کمترین ضایعات،با دست پر،به خانه خود برگردد؟!آری هیچ مسلمان غیرتمندی نمی‌تواند چنین حادثه دردناکی را تحمّل کند و اگر کسی از غصه و اندوه بمیرد،جای سرزنش نیست.

جالب این که تجاوز به حریم و گرفتن زینت آلات زنان مسلمان و غیر مسلمان و هتک احترام آنها در یک ردیف شمرده شده و این نشان می‌دهد که اوّلا اسلام،تا چه حدّ برای نوامیس مردم اهمّیّت قائل است و ثانیا،تا چه اندازه خود را متعهد به دفاع از اقلیت‌هایی که در پناه اسلام زندگی می‌کنند می‌داند.به هر حال مقصود امام علیه السّلام بیان عمق فاجعه‌ای است که انجام شده است.

بدیهی است این سخن،ویژه دیروز و زمان‌های گذشته و حمله لشکر معاویه به

شهر انبار نبوده و نیست،بلکه یک قاعده کلّی است که در زندگی مسلمانان امروز و فردا نیز صادق است.گویی امام علیه السّلام مسلمانان امروز را که مورد تهاجم شرق و غرب غارتگر قرار گرفته و اموال و نوامیس‌شان را به خطر انداخته‌اند و در دفاع از خود در برابر این خونخواران و غارتگران،سستی به خرج می‌دهند،مخاطب ساخته و همین سخنان را برای آنها بازگو می‌کند که اگر مرد مسلمانی،از تجاوز دژخیمان به سرزمین‌های مقدّس اسلامی و تجاوز به قبله نخست آنها و غارت منابع و اموال و هتک نوامیس و اعراضشان،از اندوه و غصه بمیرد،در خور سرزنش نخواهد بود.

نکته‌ها

1-شکست و پیروزی بی‌دلیل نیست

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام با آن فکر نافذ و روح بلند و ممارست مستمر در مسائل مربوط به جنگ و پیروزی و شکست،انگشت روی چند عامل مهم گذارده که سزاوار است همه فرزندان مکتبی امام،به آن توجه کنند.او می‌فرماید:یکی از عوامل مهم شکست،حالت انفعالی به خود گرفتن و اجازه تهاجم به دشمن دادن است،تا آنجا که وارد خانه آنها شود.این،یک واقعیت غیر قابل انکار است و دلایل آن را به هنگام تفسیر خطبه شرح دادیم.

عامل دیگر،تواکل،به معنای«مسئولیت را به گردن هم انداختن»است.اگر در اجتماع،هر کسی وظیفه خود را به خوبی انجام دهد و گناه خود را به گردن دیگری نیندازد و سهم خویش را در مسئولیت‌ها بپذیرد،ناکامی و شکست،کمتر واقع می‌شود.بدبختی از آنجا شروع می‌شود که هر کس از زیر بار مسئولیت خود فرار کند و دیگری را مقصّر بشمارد،در چنین جامعه‌ای همه مقصرند و همه گنهکار و شکست آنها در برابر دشمنان غیر منتظره نیست.

عامل سوم،تخاذل است و آن این که هر کسی که گرفتار حادثه‌ای می‌شود، دیگران،حادثه را مربوط به خود او بدانند و به یاریش نشتابند.اگر حمله به این شهر

می‌شود،مردم شهرهای دیگر به یاری شهر مورد تهاجم نشتابند.بدیهی است در حادثه متقابل نیز اهل شهر دوم به یاری شهر نخست نخواهند آمد و نیز محلات یک شهر،همه به صورت واحدهای جداگانه در می‌آیند و با این تجزیه پیروزی دشمن مهاجم مسلّم است.

ولی اگر حالت انفعالی مبدّل به حالت تهاجمی شود و مسلمانان بر دشمنان پیشی بگیرند و هر کدام سهم خود را در مسئولیت اجتماعی و دفاع از کیان اسلام و کشورهای اسلامی بر عهده بگیرند و هر گاه بخشی از کشور عظیم اسلام مورد تهاجم واقع شود همه کشورهای اسلامی،یکپارچه برخیزند و به یاری بشتابند،به یقین پیروزی با آنها خواهد بود.

در خطبه 166 نیز به بخشی از این مطلب اشاره شده است:(أیّها النّاس!لو لم تتخاذلوا عن نصر الحقّ و لم تهنوا عن توهین الباطل لم یطمع فیکم من لیس مثلکم و لم یقو من قوی علیکم)،ای مردم!اگر دست از حمایت هم در یاری حق برنمی‌داشتید و در تضعیف باطل،سستی نمی‌کردید،هیچ گاه،آنان که در پایه شما نیستند،در شکست شما طمع نمی‌کردند و هیچ نیرومندی،بر شما غالب نمی‌شد.

2-حمایت از اقلیت‌های مذهبی

ممکن است بعضی تصور کنند که مسأله احترام به اقلیت‌های مذهبی که در پناه اسلام،جان و مالشان محفوظ شمرده شده و نیز حمایت از آنها،تنها یک شعار است،ولی توجه به مسائل مربوط به آنها در فقه اسلامی و تعبیراتی مانند تعبیر امام علیه السّلام در این خطبه،نشان می‌دهد که اسلام،دقیقا خود را حامی آنها می‌شمرد و ما دام که دست به پیمان شکنی و اعمالی بر ضد اسلام نزده‌اند،جان و مال و حیثیت و آزادی‌شان،محفوظ است.

در این فراز خطبه،امام علیه السّلام شدیدا از این مسأله ناراحت است که چرا غارتگران

شام،زیور آلات زنان یهودی یا نصرانی را که در پناه اسلام می‌زیسته‌اند،به یغما برده‌اند حتّی آنها را در کنار زنان مسلمان قرار می‌دهد و نسبت به هر دو،شدیدا اظهار نگرانی و ناراحتی می‌کند که چرا حرمت آنها شکسته شده و زیورآلاتشان غارت گردیده؟!و مردم عراق را به خاطر سستی و تنبلی در برابر این غارتگران، شدیدا،ملامت و سرزنش می‌کند.

3-غیرت دینی

منظور از غیرت دینی،این است که انسان،در برابر تخلّفاتی که از مسیر حق و عدالت و احکام الهی می‌شود،خاموش ننشیند و بی‌تفاوت از کنار آنها نگذرد بلکه تخلّف،هر چه شدیدتر باشد،جوش و خروش او بیشتر گردد.کسانی که خونسرد و بی‌رمق،از مقابل این امور می‌گذرند،فاقد غیرت دینی هستند.

قرآن مجید،در باره بعضی از جنگجویان با ایمان که فاقد وسائل لازم برای شرکت در میدان جنگ بودند،می‌فرماید: «وَ لا عَلَی الَّذِینَ إِذا ما أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّ یَجِدُوا ما یُنْفِقُونَ» ⁽¹⁾،بر کسانی که وقتی نزد تو آمدند که آنها را بر مرکبی(برای میدان جهاد)سوار کنی و تو گفتی که:«مرکبی که شما را بر آن سوار کنم،ندارم.»و آنها از نزد تو بازگشتند در حالی که چشمانشان از اندوه،اشکبار بود،ایرادی نیست،چرا که چیزی که در راه انفاق کنند،نداشتند.

این،چه عاملی است که فردی را که ابزار و وسایل جهاد را نمی‌یابد چنان منقلب می‌کند که بی‌اختیار مانند ابر بهار،اشک بریزد؟(توجه داشته باشید«تفیض»،در اینجا به معنای«فرو ریختن فراوان»است)،آن چیزی جز غیرت دینی نیست.

در خطبه مورد بحث نیز به یکی از مظاهر آن-که در بالاترین حدّ قرار دارد-اشاره شده است.حضرت می‌فرماید:«اگر مسلمانی،به خاطر این حادثه(بسیار دردناک)

از شدّت تأسّف بمیرد،جای سرزنش ندارد،بلکه به نظر من سزاوار است.» غیرت دینی،عامل بسیار مهمّی برای دفاع از حریم قوانین اسلام و احیای معروف و از میان بردن منکر است.

جالب این که در حدیثی از امام صادق علیه السّلام آمده است که خداوند،دو فرشته را برای عذاب قومی مأمور کرد.هنگامی که آنها به سراغ این مأموریت خود رفتند، مردی به ظاهر نورانی را که آثار پارسایی و صلاح از او آشکار بود دیدند که در حال تضرّع و زاری به درگاه خدا است.یکی از آن دو،به دیگری گفت:«این مرد،دعا کننده را دیدی؟»دیگری گفت:آری،ولی من مأموریتم را انجام می‌دهم»دومی گفت:من،هیچ کاری نمی‌کنم،تا به پیشگاه خدا،پروردگارم باز گردم(و دستور جدیدی بگیرم)هنگامی که به پیشگاه خداوند عرضه داشت که«پروردگارا!من به آن شهر که رسیدم،یکی از بندگان تو را دیدم که در حال دعا و تضرّع است.»دستور آمد که برو و مأموریتت را انجام ده(و شهر را زیر و رو کنید)،فإنّ ذلک رجل لم یتغیّر وجهه غضبا لی قطّ،او مردی است که هرگز،چهره‌اش از خشم در راه من، متغیّر و بر افروخته نشده است(و ذره‌ای غیرت دینی نداشته). ⁽¹⁾

بخش سوم

اشاره

فیا عجبا!عجبا-و اللّه-یمیت القلب و یجلب الهمّ من اجتماع هؤلاء القوم علی باطلهم،و تفرّقکم عن حقّکم!فقبحا لکم و ترحا، حین صرتم غرضا یرمی:یغار علیکم و لا تغیرون و تغزون و لا تغزون،و یعصی اللّه و ترضون!فإذا أمرتکم بالسّیر إلیهم فی أیّام الحرّ قلتم:هذه حمارّة القیظ،أمهلنا یسبّخ عنّا الحرّ.و إذا أمرتکم بالسّیر إلیهم فی الشّتاء،قلتم:«هذه صبارّة القرّ،أمهلنا ینسلخ عنّا البرد!کلّ هذا فرارا من الحرّ و القرّ.فإذا کنتم من الحرّ و القرّ تفرّون، فأنتم-و اللّه-من السّیف أفرّ!

ترجمه

شگفتا،شگفتا!به خدا سوگند قلب را می‌میراند و غم و اندوه را(به روح انسان) سرازیر می‌کند که آنها(شامیان غارتگر)در مسیر باطل خود،چنین متّحدند و شما، در طریق حقّتان،این گونه پراکنده و متفرّق!روی شما زشت باد!و همواره غم و اندوه قرینتان باشد!چرا که(آن چنان سستی و پراکندگی به دشمن نشان دادید که) هدف تیرها قرار گرفتید،پی در پی به شما حمله می‌کنند و شما به حمله متقابل دست نمی‌زنید!با شما می‌جنگند و شما با آنها پیکار نمی‌کنید!آشکارا،معصیت خدا می‌شود و شما،(با اعمال نادرستتان)به آن رضایت می‌دهید!هرگاه،در ایّام تابستان فرمان حرکت به سوی دشمن را دادم،گفتید:«اکنون،شدّت گرما است، اندکی ما را مهلت ده تا سوز گرما فرو نشیند!»و اگر در زمستان،این دستور را به شما

دادم،گفتید:«اکنون،هوا فوق العاده سرد است،بگذارید سوز سرما آرام گیرد.»ولی همه اینها بهانه‌هایی است برای فرار از گرما و سرما.جایی که شما از سرما و گرما (این همه وحشت دارید و)فرار می‌کنید،به خدا سوگند!از شمشیر(دشمن)بیشتر فرار خواهید کرد.

شرح و تفسیر

آنها در باطل خود متّحدند و شما در حقّتان پراکنده!

در این بخش از خطبه،امام به تحلیل دیگری در باره عوامل شکست و عقب نشینی مردم کوفه و عراق،توأم با ملامت و سرزنش می‌پردازد،باشد که با این بیان روح خفته آنها را بیدار کند و پیش از آن که اوضاع کشور آنها،بدتر شود بپا خیزند و به دفع دشمن بپردازند.

نخست می‌فرماید:«شگفتا،شگفتا!به خدا سوگند!قلب را می‌میراند و غم و اندوه را(به روح انسان)سرازیر می‌کند که آنها(شامیان غارتگر)در مسیر باطل خود،چنین متّحدند و شما،در طریق حقّتان،این گونه پراکنده و متفرّق، «فیا عجبا! ⁽¹⁾عجبا-و اللّه-یمیت القلب و یجلب الهمّ من اجتماع هؤلاء القوم علی باطلهم،و تفرّقکم عن حقّکم!» همیشه،تعجّب و شگفتی،از اموری است که با جریان طبیعی،سازگار نیست و علل ناشناخته یا نامأنوسی دارد.طبیعت امر چنین اقتضا می‌کند که طرفداران حق به خاطر ایمان محکمی که به آن دارند،محکم بایستند و از آن دفاع کنند،ولی طرفداران باطل چون انگیزه نیرومندی برای دفاع از آن ندارند،نسبت به حمایت از

آن سست و ناتوان باشند،ولی اگر دیدیم طرفداران حق پراکنده و بی‌اراده و سست و ضعیفند،امّا طرفداران باطل متّحد و منسجم و در راه خود مصمّم هستند،سبب شگفتی می‌شود.

اهل عراق،پیشوایشان علی علیه السّلام بود که گذشته از وصیّت مسلّم پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در باره ولایت او،همه مردم مکّه و مدینه،از مهاجران و انصار و غیر آنها و غالب مناطق دیگر،با او بیعت کردند و دلائل حقّانیتش،از افکار و اعمال و زهد و عدالتش نمایان بود،امّا غارتگران شام به دنبال مردی طغیانگر و جاه‌طلب که سوابق زشت خاندان او در اسلام و جاهلیت،بر کسی پوشیده نبود،سر به شورش در برابر امام بر حق برداشته بودند با این حال آیا جای تعجّب نیست که آنها پشت سر پیشوای خود بایستند و اینها این چنین پیمان شکنی کنند؟! اینجاست که امام،شدیدا ناراحت می‌شود و آنها را زیر شلاّق سرزنش و ملامت می‌گذارند،چرا که سزاوار چنین سرزنش تند و تلخی بودند،می‌فرماید:«روی شما زشت باد!و همواره غم و اندوه قرینتان باشد!چرا که(آن چنان سستی و پراکندگی به دشمن نشان دادید که)هدف تیرها قرار گرفته‌اید، فقبحا لکم و ترحا ⁽¹⁾،حین صرتم غرضا یرمی ».

پی در پی،به شما حمله می‌کنند و شما به حمله متقابل دست نمی‌زنید، یغار علیکم و لا تغیرون.

با شما می‌جنگند و شما،با آنها پیکار نمی‌کنید! و تغزون و لا تغزون .

آشکارا،معصیت خدا می‌شود و شما با اعمال نادرستتان به آن رضایت می‌دهید! (و یعصی اللّه و ترضون!) .

در واقع امام علیه السّلام دلیل سرزنش خود را نسبت به آنان،در این چند چیز خلاصه می‌کند که ریشه همه یک امر است و آن سستی و تنبلی و بی‌تفاوتی به خرج دادن

است تا آنجا که دشمن،چنان جسور می‌شود که پی در پی حمله می‌کند غارت می‌کند،و خون بی‌گناهان را می‌ریزد و آنها تماشاچی این صحنه‌های غم انگیز و زشت و ناروا هستند! سپس امام علیه السّلام انگشت روی یک دلیل روشن بر محکومیت آنان،به خاطر سستی و بی‌ارادگی و ضعف و ناتوانیشان گذارده،می‌فرماید:«هرگاه در ایّام تابستان،فرمان حرکت به سوی دشمن را دادم،گفتید:«اکنون،شدّت گرما است، اندکی ما را مهلت ده تا سوز گرما فرو نشیند»!و اگر در زمستان،این دستور را به شما دادم،گفتید:«اکنون،هوا فوق العاده سرد است،بگذار سوز سرما آرام گیرد! فإذا أمرتکم بالسّیر إلیهم فی أیّام الحرّ قلتم:هذه حمارّة ⁽¹⁾القیظ ⁽²⁾،أمهلنا یسبّخ ⁽³⁾عنّا الحرّ.و إذا أمرتکم بالسّیر إلیهم فی الشّتاء،قلتم:«هذه صبارّة ⁽⁴⁾القرّ،أمهلنا ینسلخ ⁽⁵⁾عنّا البرد ! ولی همه اینها،بهانه‌هایی است برای فرار از گرما و سرما، کلّ هذا فرارا من الحرّ و القرّ . ⁽⁶⁾) جایی که از سرما و گرما(این همه وحشت دارید)و فرار می‌کنید،به خدا سوگند! از شمشیر(دشمن)بیشتر(وحشت دارید و)فرار خواهید کرد، فإذا کنتم من الحرّ

و القرّ تفرّون،فأنتم-و اللّه-من السّیف أفرّ ! گویی میدان جنگ باید در فصل بهار باشد،آن هم در میان دشت‌های پر از گل و مرغزارها،همراه پرندگان خواننده و چشمه‌سارها و نسیم لطیف و روح افزا!آن گاه سربازان بنشینند و دشمنان را با اشاره چشم و ابرو بر خاک بیندازند! این بی‌خبران،تاریخ اسلام را که زمان چندانی از آن نگذشته بود،به کلّی، فراموش کرده بودند که یاران پیامبر فاصله میان مدینه و میدان تبوک را در آن گرمای سوزان تابستان بیابان حجاز با پای برهنه روی سنگ‌های تفتیده از تابش آفتاب،با نداشتن آب و آذوقه کافی پیمودند و در جنگهای دیگر نیز سخت‌ترین ناملایمات را تحمّل کردند و مانند شیر ژیان،بر دشمن حمله کردند!اگر آنها می‌خواستند مانند کوفیان سست عنصر،ملاحظه سرما و گرما کنند،هرگز درخت تنومند اسلام بارور نمی‌شد و به ثمر نمی‌نشست.نه تنها در اسلام بلکه در هیچ نقطه‌ای از دنیا،سربازان سست و ناز پرورده و ترسو و پراکنده پیروز نشدند،بلکه همیشه،ذلیل و حقیر و شکست خورده بودند.

در واقع سخن آنها،شباهت زیادی با سخن کفّار و منافقان داشت که می‌گفتند:

«لا تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ» ،«در گرمای تابستان(به سوی میدان جهاد)حرکت نکنید!» که قرآن،در پاسخ آنها می‌گوید: «قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کانُوا یَفْقَهُونَ» ،بگو:

آتش دوزخ از این گرمتر است،اگر می‌دانستند. ⁽¹⁾

در واقع،کوفیان که با این گونه اظهارات واهی،از جهاد با دشمن خونخوار و سنگدل،طفره می‌رفتند،گرفتار نوعی نفاق بودند،نفاقی که از ضعف ایمان آنها به مبانی اسلام و پیشوایشان،امیر مؤمنان علی علیه السّلام سرچشمه می‌گرفت.

به هر حال،مجاهدان واقعی که در صحنه‌های نبرد می‌جنگند و می‌جوشند و می‌خروشند و پیروز می‌شوند،کسانی هستند که نه به مشکلات آب و هوا می‌اندیشند و نه به مشکلات مسیر راه و میدان نبرد.بی شک،اگر دشمن،احساس

کند که جنگجویان مخالف،مثلا از جنگیدن در سوز سرما و گرما پرهیز دارند، درست حمله خود را در همان زمان شروع می‌کند و با استفاده از این نقطه ضعف، وسیله پیروزی خویش را فراهم می‌سازد.

نکته‌ها

1-این همه سرزنش،برای چیست؟

با مطالعه این فراز از کلام مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام این سؤال به ذهن می‌آید که «چرا آن پیشوای مدیر و مدبّر چنین حملات شدید و تندی نسبت به مردم کوفه می‌کند و آنها را به شدّت زیر ضربات شلاّق‌های سرزنش و ملامت قرار می‌دهد-و در فراز بعد هم،فراتر می‌رود و به آنها می‌فرماید:«من،دوست داشتم که هرگز شما را نمی‌دیدم و نمی‌شناختم...خدا،شما را بکشد که این قدر خون به دل من کردید!» ولی اگر در تاریخ کوفه و کوفیان و عهدشکنی‌ها و نفاق‌افکنی‌ها و بی‌وفایی‌ها و سستی و ضعف آنها بیشتر مطالعه کنیم،فلسفه این سرزنشهای تند و شدید را در می‌یابیم.گویی،امام علیه السّلام این سخنان را به عنوان آخرین راه درمان و چاره برای این بیماران کور دل،انتخاب فرموده است،همان کسانی که غیرت آنها در برابر هیچ چیز به جوش نمی‌آمد و انواع تحقیرها و تحمیلها را از دشمن پذیرا می‌شدند!امام علیه السّلام می‌خواهد از این راه،دست به کاری بزند که اگر کمترین احساسی در جان آنها است،به پا خیزند و به حرکت در آیند و به مقابله با دشمن بشتابند.استفاده از این راه،از نظر روانشناسی،در برابر بعضی از گروه‌ها کارساز است.

این سخنان،در واقع،سخن کسی است که از پیروان سست عنصر مأیوس شده و برای بیدار کردن آنها جز استفاده از این کلمات تند،راهی نمی‌بیند و عجب این که آنها با این همه تازیانه‌های سخن نیز بیدار نشدند و هنگامی که از آنها برای تشکیل لشکر و حرکت به سوی دشمن دعوت فرموده جز گروه اندکی لبیک نگفتند!به همین دلیل امام علیه السّلام ناچار شد که افرادی به روستاها و آبادی‌های اطراف فرات

بفرستد و از آنها-که مردمانی جنگجو و وفادار به امام علیه السّلام بودند-برای بسیج لشکر دعوت کند.

در واقع کوفیان در این برهه از تاریخ خود شباهتی به قوم لجوج بنی اسرائیل در عصر موسی علیه السّلام که هر چه آنها را تشویق برای حمله به دشمنانشان در بیت المقدس کرد،آنها گفتند:«ما از آنان وحشت داریم و تا آنان در بیت المقدس هستند،ما هرگز وارد آن نمی‌شویم.ما همین جا نشسته‌ایم،تو و پروردگارت بروید و بیت المقدس را فتح کنید! «قالُوا یا مُوسی إِنَّ فِیها قَوْماً جَبّارِینَ وَ إِنّا لَنْ نَدْخُلَها حَتّی یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنّا داخِلُونَ» ... «فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنّا هاهُنا قاعِدُونَ» . ⁽¹⁾

بخش چهارم

اشاره

یا أشباه الرّجال و لا رجال!حلوم الأطفال،و عقول ربّات الحجال! لوددت أنّی لم أرکم و لم أعرفکم معرفة-و اللّه-جرّت ندما،و أعقبت سدما.قاتلکم اللّه!لقد ملأتم قلبی قیحا و شحنتم صدری غیظا و جرّعتمونی نغب التّهمام أنفاسا،و أفسدتم علیّ رأیی بالعصیان و الخذلان حتّی لقد قالت قریش:إنّ ابن أبی طالب رجل شجاع،و لکن لا علم له بالحرب.للّه أبوهم!و هل أحد منهم أشدّ لها مراسا،و أقدم فیها مقاما منّی؟! لقد نهضت فیها و ما بلغت العشرین،و ها أناذا قد ذرّفت علی السّتّین!و لکن لا رأی لمن لا یطاع!

ترجمه

ای مرد نمایانی که در حقیقت مرد نیستید!آرزوهای شما مانند آرزوهای کودکان است!و عقل و خرد شما مانند عروسان حجله نشین!(که جز به زر و زیور و عیش و نوش،به چیزی نمی‌اندیشند).دوست داشتم که هرگز شما را نمی‌دیدم و نمی‌شناختم،همان شناختی که سرانجام،به خدا سوگند!پشیمانی بار آورد و خشم‌آور و غم انگیز بود.خداوند شما را بکشد(و از رحمتش دور سازد)!که این همه،خون به دل من کردید،سینه مرا پر از خشم ساختید و کاسه‌های غم و اندوه را جرعه جرعه به من نوشاندید!با نافرمانی و ترک یاری،نقشه‌های مرا(برای سرکوبی دشمن)تباه کردید تا آنجا که(امر بر دوست و دشمن مشتبه شد)و قریش گفتند:

«پسر ابو طالب،مرد شجاعی است،ولی از فنون جنگ آگاه نیست»! خدا پدرشان را حفظ کند!آیا هیچ یک از آنها،از من با سابقه‌تر و پیشگام‌تر در میدان‌های نبرد بوده است؟من آن روز که آماده جنگ شدم(و گام در میدان نهادم) هنوز بیست سال از عمرم نگذشته بود و الآن،از شصت سال هم گذشته‌ام،ولی چه کنم؟آن کس که فرمانش را اطاعت نمی‌کنند طرح و نقشه تدبیری ندارد(و هر اندازه صاحب تجربه و آگاه باشد،کارش به جایی نمی‌رسد).

شرح و تفسیر

دل مرا خون کردید!

در آخرین فراز این خطبه امام هم چنان تازیانه‌های ملامت و سرزنش را پی در پی بر روح آنها می‌زند تا شاید این خواب آلودگان سست عنصر از خواب غفلت بیدار شوند و چشمان خود را باز کنند و ببینند در چه شرایط مرگباری گرفتارند، شاید که بر پا خیزند و با یک جهاد مردانه و خدا پسندانه دست شامیان غارتگر را از کشور اسلام قطع کنند.

در نخستین قسمت،آنها را با سه جمله کوبنده،مخاطب می‌سازد و می‌فرماید:

ای مرد نمایانی که در حقیقت مرد نیستید، یا أشباه الرّجال و لا رجال ! آرزوهای شما مانند،آرزوهای کودکان است.(که با مختصر چیزی،فریب می‌خورند و دل،خوش می‌کنند و چشم بر خطر می‌بندند. (حلوم ⁽¹⁾الأطفال) .

و عقل و خرد شما،مانند عروسان حجله نشین است(که جز عیش و نوش و زر و زیور به چیزی نمی‌اندیشند)، و عقول ربّات ⁽²⁾الحجال ⁽³⁾!

در توصیف نخست،امام آنها را بر نداشتن شجاعت و حمیّت و غیرت مردانگی سرزنش می‌کند چرا که تنها در چهره مردان بودند و از صفات ویژه مردان در آنها خبری نبود.

حضرت،سپس لحن کلام را تندتر فرموده می‌گوید:«دوست داشتم که هرگز شما را نمی‌دیدم و نمی‌شناختم،همان شناختی که سرانجام،به خدا سوگند!پشیمانی بار آورد و خشم‌آور و غم انگیز بود، (لوددت أنّی لم أرکم و لم أعرفکم معرفة- و اللّه-جرّت ندما،و أعقبت سدما) .

تاریخ گواه بر این مطلب است که دوستی مردم کوفه و عراق برای امام علیه السّلام در تمام دوران خلافتش،ثمره‌ای جز غم و اندوه ناشی از سستی‌ها،بی‌وفایی‌ها،پیمان شکنی‌ها،ضعف‌ها،پراکندگی‌ها-و اشکال مختلف نفاق،نداشت و این گروه، سبب مشکلات عظیمی در رهبری و مدیریت این امام مدیر و مدبّر و آگاه شدند.

طبیعی است که امام علیه السّلام آرزو کند که ای کاش هرگز آنها را نمی‌دید و گرد او جمع نمی‌شدند.

سرانجام آنها را هدف تیر نفرینش قرار داده می‌فرماید:«خداوند،شما را بکشد و نابود کند(و از رحمتش دور سازد و به لعنت گرفتار کند) 1! که این همه خون به دل من کردید،و سینه مرا پر از خشم ساختید و کاسه‌های غم و اندوه را جرعه جرعه،به من نوشاندید!با نافرمانی و ترک یاری،نقشه‌های مرا (برای سرکوبی دشمن و ساختن یک جامعه آباد اسلامی)تباه کردید تا آنجا که(امر بر دوست و دشمن مشتبه شد)و قریش(که از سوابق من در آشنایی با فنون جنگ به خوبی آگاه بودند)گفتند:پسر ابو طالب مرد شجاعی است ولی از فنون جنگ آگاه نیست، قاتلکم اللّه!لقد ملأتم قلبی قیحا و شحنتم صدری غیظا و

جرّعتمونی نغب ⁽¹⁾التّهمام ⁽²⁾أنفاسا،و أفسدتم علیّ رأیی بالعصیان و الخذلان حتّی لقد قالت قریش:إنّ ابن أبی طالب رجل شجاع،و لکن لا علم له بالحرب.

معمولا بسیاری از ملت‌ها،عامل عقب نشینی و مشکلات خود را،ضعف پیشوایان و رهبرانشان می‌دانند،ولی گاه قضیه به عکس می‌شود،یعنی،پیشوا بسیار لایق است،ولی ضعف و ناتوانی و عقب ماندگی فکری و فرهنگی در پیروان است و این برای یک پیشوای بزرگ و لایق بسیار دردآور است که گرفتار مردمی سست عنصر و بی‌اراده شود و نتیجه کار منفی باشد و با این حال،مردم در قضاوت خود آن را به حساب پیشوای بزرگشان بگذارند! حضرت،سرانجام در آخرین جمله‌های این خطبه،به پاسخ سخنان ناروا و نادرست جماعتی از قریش می‌پردازد که آن حضرت را به ناآگاهی از فنون جنگ متّهم می‌ساختند.او می‌فرماید:«خداوند پدرشان را حفظ کند!آیا هیچ یک از آنها، از من با سابقه‌تر و پیشگام‌تر در میدان‌های نبرد بوده است؟ (للّه ⁽³⁾أبوهم!و هل أحد منهم أشدّ لها مراسا ⁽⁴⁾،و أقدم فیها مقاما منّی؟) .

من آن روز که آماده جنگ شدم(و گام در میدان نهادم)هنوز بیست سال از عمرم نگذشته بود و الآن از شصت سال هم گذشته‌ام(بنا بر این بیش از چهل سال جنگ را به عنوان یک فرمانده و یا در صف مقدّم تجربه کرده‌ام)ولی چه کنم که؟آن کس که فرمانش را اطاعت نمی‌کنند،طرح و نقشه و تدبیری ندارد(و هر اندازه صاحب تجربه و آگاه باشد،کارش به جایی نمی‌رسد، لقد نهضت فیها و ما بلغت

العشرین،و ها أنا ذا قد ذرّفت ⁽¹⁾علی السّتّین!و لکن لا رأی لمن لا یطاع !

نکته‌ها

1-پیروان نالایق،شخصیت پیشوایان را زیر سؤال می‌برند

بی‌شک،هیچ پیروزی و شکستی بدون دلیل نیست و آنها که همه،یا بعضی از پیروزی و شکست‌ها را به علل ناشناخته و عوامل مرموز و یا تصادف و اتفاق و شانس و طالع نسبت می‌دهند،کسانی هستند که نمی‌خواهند با حقایق تلخ،رو به رو شوند و آن را تحلیل کنند.

در تحلیل‌های معمولی،غالبا،عامل اصلی پیروزی و شکست را،قدرت فرماندهی و مدیریت و آگاهی او می‌دانند،در حالی که در پاره‌ای از موارد،مسأله عکس است و فرمانده و پیشوا از نظر روحیه و آگاهی و مدیریت در نهایت قوّت است،ولی پیروان ضعیف و ترسو و بی‌اراده و از هم بریده و بی‌تجربه-که نمی‌توانند طرح‌های دقیق مدیریت پیشوایشان را به خوبی پیاده کنند-عامل اصلی شکست محسوب می‌شوند و اینجا است که شخصیت و توان رهبری،در آتش فساد پیروان می‌سوزد!و این برای یک فرمانده لایق و مدیر و مدبر،بسیار دردناک است.

اگر می‌بینید که علی علیه السّلام در این خطبه،مانند شمع می‌سوزد و ناله سر می‌دهد و مردم کوفه را زیر رگبار سرزنش‌های خود قرار می‌دهد،به همین دلیل است.

پراکندگی و پیمان شکنی و ضعف و زبونی آنان سبب شد که نه تنها دشمن بلکه حتی دوستانی که سوابق رشادت و مدیریت پیروزمندانه آن امام بزرگوار را در غزوات اسلامی،به خاطر داشتند،چشم بر هم،نهاده و امام را متّهم به عدم آگاهی از فنون جنگ بکنند!این جاست که امام دست آنها را گرفته و به سوی تاریخ گذشته زندگی خود می‌برد،و می‌فرماید:من بیش از چهل سال،تجربه موفق در جنگ‌ها

داشتم،چه گونه می‌توان مرا به عدم آگاهی در فنون جنگ متهم کرد؟!مشکل من جای دیگر است و آن این است که من پیروانی دارم که فاقد انضباط نظامی‌اند و طغیانگر و سرکشند و در لحظات حسّاس خودسرانه،دست به هر کاری می‌زنند و نتیجه آن شکست است.

تجربه ناموفق جنگ صفّین و داستان خدعه و نیرنگ معاویه و عمرو عاص در مسأله بر سر نیزه کردن قرآنها و از آن تأسف‌بارتر،داستان حکمیت ابو موسی اشعری،بهترین گواه و شاهد برای این مدّعا است.امروز همه محقّقان تاریخ،بلکه غیر محقّقان می‌دانند که اگر آن سرپیچی و نفاق لشکر عراق نبود پیروزی در جنگ صفین قطعی بود و هرگز آن وقایع خونبار-که به خاطر حکومت بلا منازع امویان در تاریخ اسلام،رخ داد-پیش نمی‌آمد و به همین دلیل،می‌توان از وقایع جنگ صفین به عنوان دردناک‌ترین فراز تاریخ اسلام و تاریخ زندگی علی علیه السّلام نام برد،چرا که پیامدهایش بسیار ناگوار و گسترده بود و قلب پاک علی علیه السّلام را سخت آزرد.

نه تنها در زمان علی علیه السّلام که امروز هم بسیاری از ناآگاهان،سیاست جنگی و کشور داری امیر مؤمنان را به خاطر بی‌خبری از آنچه در تاریخ اتفاق افتاد،زیر سؤال می‌برند و این یکی از بارزترین نشانه‌های مظلومیت آن بزرگوار است،آن مردی که فرمانش به مالک اشتر،به عنوان یکی از عالیترین برنامه‌های کشور داری و مدیریت،در تاریخ می‌درخشد و پس از گذشت چهارده قرن،پیوسته،اصولش محکم و استوار است و به مصداق «کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها» ⁽¹⁾،دوست و دشمن از ثمرات آن بهره‌مند می‌گردد و سایر فرمان‌ها و نامه‌های او در نهج البلاغه از نهایت انسجام و پختگی سیاست او خبر می‌دهد،کارش به جایی برسد که این گونه در باره او قضاوت شود! تنها در اینجا نیست که علی علیه السّلام از این مسأله پرده برمی‌دارد،بلکه در موارد متعدّد دیگر نیز به این حقیقت تلخ اشاره می‌کند که مردم بی‌وفا و عصیانگر و گروهی خیانتکار برنامه‌های مرا در هم می‌ریختند.در یکی از کلمات قصار که اتفاقا

بعد از همین داستان حمله غارتگری شام به شهر انبار،از آن حضرت شنیده شده می‌خوانیم:

«و اللّه ما تکفوننی أنفسکم فکیف تکفوننی غیرکم ان کانت الرّعایا قبلی لتشکوا حیف رعاتها و انّنی الیوم لأشکو حیف رعیّتی کأنّنی المقود و هم القادة أو الموزوع و هم الوزعة،شما برای حل مشکلات خودتان نمی‌توانید به من کمک کنید چگونه می‌توانید مشکل دیگران را دفع کنید؟!در گذشته،رعایا از ستم فرمانروایانشان شکایت داشتند ولی من از ستم رعیّتم،شکایت دارم!گویا،من پیروم و آنها،پیشوا و من فرمانبر و محکومم و آنها،فرمانده و حاکم!» ⁽¹⁾در جای دیگر می‌فرماید:«أرید أن أداوی بکم و أنتم دائی،من،می‌خواهم بیماری‌های خودم را به وسیله شما مداوا کنم،امّا شما،خود درد و بیماری من هستید!» حضرت سپس به پیشگاه خدا شکایت می‌برد و عرضه می‌دارد:«أللّهمّ قد ملّت أطبّاء هذه الدّاء الدّویّ و کلّت النّزعة بأشطان الرکیّ!أین القوم الّذین دعوا الی الاسلام فقبلوه و قرءوا القرآن فأحکموه و هیجوا الی القتال فولهوا و له اللّقاح الی اولادها،بار خدایا!طبیبان این درد جانفرسا،خسته شدند و بازوی توانای رادمردان در کشیدن آب همّت از وجود این مردم-که دائما در حال فروکش کردن است-ناتوان گردیده!کجایند آن مردمی که به اسلام دعوت شدند و پذیرفتند و قرآن را تلاوت می‌کردند و به خوبی در می‌یافتند و در عمل پیاده می‌کردند و به سوی جهاد دعوت می‌شدند و عاشقانه مانند ناقه‌ای که به دنبال فرزندش می‌رود،به سوی آن راه می‌افتادند؟» ⁽²⁾اینها همه به خوبی نشان می‌دهد که مشکل کار علی علیه السّلام کجا بوده و درد بی‌درمان حکومتش،از کجا سرچشمه می‌گرفته و اگر مردمی غیر از سست عنصران کوفه گرداگرد وجودش را می‌گرفتند تاریخ اسلام شکل دیگری به خود می‌گرفت. ⁽³⁾

2-پاسخ به یک سؤال

بعضی از مفسّران نهج البلاغه،سؤالی را در این جا مطرح کرده‌اند،و آن این است که آیا این گونه سیاست را در برابر مردم پیش گرفتن(و با این شدّت و حدّت آنها را مورد سرزنش قرار دادن)صحیح است؟آیا این سبب نمی‌شود که گوینده این سخنان در میان جمعیتش،تنها و غریب بماند؟ اگر این جمله را بر این سؤال بیفزائیم که امام،به شهادت گفتار و رفتارش،کوه صبر و استقامت و کانون عطوفت و محبت بود-با این حال چگونه راضی می‌شود این گونه با مردم سخن بگوید؟اشکال گسترده‌تر و عمیق‌تر می‌گردد.

ولی همان گونه که در سابق نیز اشاره کردیم،این طرز بیان در واقع آخرین وسیله برای تحریک احساسات و به حرکت در آوردن افراد سست و ضعیف و بی‌تفاوت است.

این همان چیزی است که در تعبیری عامیانه گفته می‌شود:«باید کاری کرد که به رگ غیرت او برخورد کند».

بنا بر این،استفاده از این شیوه بیان هماهنگ با مسأله بلاغت در کلام است که می‌گوید باید کلام را مطابق با مقتضای حال بیان کرد.

نباید فراموش کرد که امام علیه السّلام این روش را بعد از به کار بستن روش‌های دیگر از قبیل تشویق و تمجید و بیان ارزش‌های معنوی و مادی جهاد فی سبیل اللّه به کار می‌بندد.

این که بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند ⁽¹⁾که این بیان به خاطر آن است که امام علیه السّلام از فزونی نفرات در اطرافش،احساس پیروزی و غرور و از پراکندگی مردم، احساس تنهایی نمی‌کرد،(لا یزیدنی کثرة النّاس حولی عزّة و لا تفرّقهم عنّی وحشة)،بسیار بعید به نظر می‌رسد،زیرا به هر حال در جنگ‌ها،وجود نفرات و لشکر قدرتمند کارساز است و هیچ کس،به تنهایی نمی‌تواند به جنگ یک لشکر عظیم برود.

3-سؤال دیگر

در خطبه بالا آمده بود که امام علیه السّلام فرمود:«من،در زمانی به فنون جنگ پرداختم که بیست سال از عمرم نمی‌گذشت».در اینجا این سؤال پیش می‌آید که علی علیه السّلام به هنگام هجرت حد اقل 23 ساله بود و می‌دانیم جنگ‌های اسلامی،بعد از هجرت واقع شد.این مسأله تاریخی،چگونه با سخن بالا سازگار است؟ در جواب می‌گوئیم که درست است که جنگ‌ها،به طور رسمی،بعد از هجرت آغاز شد،ولی سال‌های آخر اقامت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکه نیز با طوفان‌ها و درگیری‌های شدیدی همراه بود که کمتر از جنگ محسوب نمی‌شد.و یک نمونه آن،محاصره خانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به وسیله شمشیرزنان قریش،در لیلة المبیت بود که علی علیه السّلام با ایثار عجیبی،خود را در کانون خطر افکند و جان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نجات داد.حتّی در بعضی از تواریخ آمده که قبل از آن نیز دشمنان نقشه،کشتن پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را کشیده بودند و ابو طالب از این موضوع سخت نگران بود.

مرحوم علامه مجلسی،در بحار الانوار،نقل می‌کند،که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هنگامی که از خانه‌اش(در مکّه)خارج می‌شد،بچه‌های مشرکان،او را با سنگ هدف قرار می‌دادند تا آنجا که بدن او را مجروح می‌ساختند و علی علیه السّلام به عنوان دفاع از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به آنها حمله می‌کرد و آنها فرار می‌کردند. ⁽¹⁾

این گونه حوادث و مانند آن،نشان می‌دهد که در دوران مکه،هر چند جنگ میان مسلمانان و مشرکان رسما آغاز نشده بود،ولی حالتی شبیه به جنگ و درگیری،وجود داشت که می‌بایست با نیروی تدبیر بر آن غلبه یافت و آمادگی دفاعی را همواره حفظ کرد.

شاید جمله(نهضت فیها و ما بلغت العشرین)-که در خطبه بالا آمده است-نیز اشاره به مسأله آمادگی برای جنگ باشد،نه آغاز جنگ.

4-پایان غم انگیز ماجرا

بعضی از شارحان نهج البلاغه نوشته‌اند،هنگامی که خبر ناگوار حمله به شهر انبار و غارتگری شامیان و کشتن فرماندار علی علیه السّلام به آن حضرت رسید،امام علیه السّلام خطبه‌ای خواند،سپس سکوت کرد تا ببیند کسی پاسخ مثبت می‌دهد یا نه.همه خاموش شدند و هیچ سخنی نگفتند.حضرت هنگامی که سکوت آنها را دید،پیاده به راه افتاد تا به نخیله(لشکرگاه معروف کوفه)رسید و مردم نیز به دنبال آن حضرت به راه افتادند.گروهی از سرشناسان،عرض کردند:«یا امیر المؤمنین!شما،باز گردید ما این مشکل را برای شما حل می‌کنیم.»امام علیه السّلام فرمود:«شما مشکل خود را نمی‌توانید حل کنید،چگونه می‌توانید مشکل مرا حل کنید؟»ولی آنها اصرار کردند و امام علیه السّلام بازگشت در حالی که بسیار اندوهگین بود و به سعید بن قیس حمدانی، مأموریت تعقیب سپاه غارتگر سفیان بن عوف را داد.او با هشت هزار نفر به تعقیب وی برخاست،ولی آنها فرار کرده بودند و از مرزهای عراق خارج شده بودند.

غم و اندوه سراسر وجود علی علیه السّلام را فرا گرفت،به گونه‌ای که شخصا آمادگی برای ایراد خطبه نداشت و مطابق این روایت،خطبه جهاد را نوشت و دستور داد تا سعد(یکی از یاران حضرت)آن را برای مردم بخواند.

بسیاری از مردم،از خواب غفلت بیدار شدند و به عنوان عذرخواهی خدمت حضرت آمدند و گروهی نیز همچنان در کار خود مردّد بودند،در این هنگام حجر بن عدی و سعید بن قیس(که از فرماندهان باوفای لشکر حضرت بودند)خدمتش آمدند و عرض کردند که:هر دستوری بفرمایید،ما اطاعت می‌کنیم و عشایر ما در اختیار شما است.فرمود:«آماده حرکت برای رفتن به سوی دشمن شوید.»منظور حضرت،سپاه معاویه بود و حضرت پس از مشورت با یارانش معقل بن قیس تمیمی را که مردی شجاع و هوشیار بود،به روستاهای اطراف فرستاد تا از آنجا نیز لشکر جمع آوری کند.ولی هنوز کار معقل انجام نیافته بود که امیر مؤمنان علی علیه السّلام با شمشیر عبد الرحمن بن ملجم،به شهادت رسید. ⁽¹⁾

خطبۀ بیست و هشتم: توجه به آخرت و زهد در دنیا و عدم اعتماد بر مواهب مادّی و زرق و برق این جهان

اشاره

⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه یکی از معروفترین خطبه‌های امیر مؤمنان علی علیه السّلام است و به گفته شیخ مفید در ارشاد،یکی از سخنانی است که از آن حضرت به یادگار مانده و ارباب فهم و عقل و خرد،آن را حفظ کرده‌اند.و به گفته سید رضی-چنان که خواهد آمد- اگر سخنی پیدا شود که انسان‌ها را با قوت و قدرت،به سوی زهد در دنیا و توجه به آخرت سوق دهد،این سخن است.

در این خطبه کوتاه-که به گفته بعضی از محقّقان،به عنوان بخشی از خطبه 25 محسوب می‌شود-امام،به ده نکته مهم در باره توجه به آخرت و زهد در دنیا و عدم اعتماد بر مواهب مادّی و زرق و برق این جهان و آمادگی هر چه بیشتر برای زندگی جاودان آخرت و هشدار نسبت به خطرات مهمّی که سعادت انسان را تهدید می‌کند اشاره می‌فرماید.

این خطبه بحق از خطبه‌های تکان دهنده‌ای است که انسان را به سوی زهد در دنیا و بی‌اعتنائی به زرق و برق و توجه به امر آخرت،سوق می‌دهد و تعبیراتش،آن چنان صریح و دقیق است که هر کس را که کمترین شایستگی داشته باشد از خواب

غفلت بیدار می‌کند و در هر قسمت تحلیل منطقی جالبی را همراه با تعبیرات خطابی ارائه می‌دهد.

بخش اوّل

اشاره

أمّا بعد فإنّ الدّنیا قد أدبرت،و آذنت بوداع و إنّ الآخرة قد أقبلت، و أشرفت باطّلاع،ألا و إنّ الیوم المضمار و غدا السّباق و السّبقة الجنّة و الغایة النّار،أفلا تائب من خطیئته قبل منیّته!ألا عامل لنفسه قبل یوم بؤسه!ألا و إنّکم فی أیّام أمل من ورائه أجل،فمن عمل فی أیّام أمله قبل حضور أجله فقد نفعه عمله و لم یضرره أجله.و من قصّر فی أیّام أمله قبل حضور أجله فقد خسر عمله و ضرّه أجله.

ترجمه

اما بعد،همانا دنیا روی برگردانده و وداع خویش را اعلام داشته و آخرت روی آورده و طلایه‌های آن آشکار گردیده است.بدانید امروز روز تمرین و آمادگی است و فردا روز مسابقه.جایزه برندگان بهشت و سرانجام(شوم)عقب ماندگان آتش دوزخ است.آیا کسی نیست که پیش از فرا رسیدن مرگش از خطاهایش توبه کند آیا انسانی پیدا نمی‌شود که قبل از رسیدن روز ناراحتیش،عمل نیکی برای خود انجام دهد؟آگاه باشید!شما در دوران امید و آرزوئی به سر می‌برید(که فرصت بسیار گرانبهایی است)و مرگ در پی آن است(با این حال)هر کس(از این فرصت استفاده کند)و در ایّام امیدش،پیش از فرا رسیدن اجلش به عمل صالح پردازد،اعمالش به او سود می‌بخشد و فرا رسیدن اجلش،زیانی به او نمی‌رساند.و هر کس در ایّام امیدش و پیش از فرا رسیدن اجلش،در عمل کوتاهی کند گرفتار خسران شده و فرا

رسیدن اجلش برای او زیانبخش خواهد بود(چرا که فرصت گرانبهایی و غیر قابل بازگشتی را از دست داده است).

شرح و تفسیر

جایگاه دنیا و آخرت از دیدگاه علی علیه السّلام

همان گونه که در بالا اشاره شد،امام علیه السّلام در این خطبه غرّا برای سوق دادن انسان‌ها به زهد و بی‌اعتنایی به زرق و برق دنیا به ده نکته مهم اشاره می‌کند،زیرا، همان طور که در حدیث آمده و تجربه نیز در تمام طول تاریخ ثابت کرده حبّ دنیا سرچشمه همه گناهان و(رأس کلّ خطیئة)است و بی‌اعتنائی به آن نخستین و مهم‌ترین گام برای اصلاح نفوس و مبارزه با فساد فردی و اجتماعی است.

در نخستین نکته به سپری شدن دنیا و وداع کردن آن با اهل دنیا اشاره کرده می‌فرماید:«اما بعد دنیا روی برگردانده و وداع خویش را اعلام داشته است، (أمّا بعد فإنّ الدّنیا قد أدبرت،و آذنت ⁽¹⁾بوداع) .

چگونه دنیا پشت کرده و آهنگ وداع کرده است؟ نشانه‌های آن،بسیار روشن است.قبرستان‌های خاموشی که از نسل‌های پیشین، یعنی پادشاهان و فرماندهان و زورمندان،جوانان و کودکان و پیران،باقی مانده همه،گواه ادبار دنیا و فریادهای وداع آن است.قدّ خمیده پیران،موی سپید کهنسالان و بیماری‌های گوناگون مشرفان به مرگ هر یک نشانه‌ای از ادبار دنیا و اعلان وداع او است.

ظاهرا دنیا خاموش است،امّا گویی،با هزار زبان،سخن می‌گوید! این،همان است که علی علیه السّلام در یکی دیگر از خطب نهج البلاغه،به آن اشاره کرده می‌فرماید:

« فکفی واعظا بموتی عاینتموهم،حملوا الی قبورهم غیر راکبین و انزلوا فیها غیر نازلین.فکأنّهم لم یکونوا للدّنیا عمّارا و کأنّ الآخرة لم تزل لهم دارا، برای عبرت و اندرز شما،همین بس است که مردگانی را با چشم خود دیده‌اید که آنها را بی‌اختیارشان،به گورهاشان حمل می‌کردند و در میان قبر قرار می‌دادند، بی آن که خود،بتوانند یا بخواهند در آن روز فرود آیند.(چنان از نظرها محو می‌شوند)که گویی،هرگز در میان مردم این گیتی نبوده‌اند و گوئی سرای آخرت، همواره خانه آنان بوده است» ⁽¹⁾.

در نکته دوم،اشاره به موضوع اقبال آخرت و روی آوردن سرای دیگر است، می‌فرماید:آخرت روی آورده و طلایه‌های آن آشکار گردیده است»، (و إنّ الآخرة قد أقبلت،و أشرفت باطّلاع.) ⁽²⁾نخستین منزلگاه آخرت،مرگ است که همواره،مردم جهان را یکی پس از دیگری در کام خود فرو می‌برد و این،خود نشانه روی آوردن جهان آخرت است.

به این ترتیب،امام علیه السّلام به همگان هشدار می‌دهد که دیر یا زود،آماده وداع با این جهان و گام نهادن در سرای دیگر شوند و آنچه را که لازمه این سفر عمومی و پر خوف و خطر است فراهم سازند و پیش از آن که فرصت از دست رود به تهیه ساز و برگ برخیزند.

در سومین نکته ترسیم بسیار گویا و جالبی از چگونگی این سرا و آن سرا و پیوند و ارتباط میان این دو فرموده و می‌گوید:«بدانید!امروز،روز تمرین و آمادگی است و فردا روز مسابقه.جایزه برندگان بهشت و سرانجام(شوم)عقب ماندگان آتش دوزخ

است، (ألا و إنّ الیوم المضمار ⁽¹⁾و غدا السّباق ⁽²⁾و السّبقة الجنّة و الغایة النّار،) در تشبیهی که در این جمله زیبا وارد شده،انسان را به سوار کارانی همانند می‌کند که در یک مسابقه بزرگ شرکت می‌کنند.روشن است که آنها باید قبلا به تمرین فراوان بپردازند و خود را آماده کنند و از آنجا که تمرین سواری با اسب‌ها، آنها را چابک و ورزیده و در عین حال لاغر می‌کند،عرب،از آن تعبیر به«مضمار» یعنی مکان یا زمان لاغر شدن می‌کند.جالب این که به گفته راغب در مفردات، ضامر،به هر حیوان لاغری گفته نمی‌شود بلکه به حیوان لاغری گفته می‌شود که بر اثر تمرین و کار لاغر شده باشد که لازمه آن چابکی است.بعد از آن،دوران مسابقه شروع می‌شود و در هر مسابقه‌ای جوایزی برای برندگان و تبعا خسارتی برای بازندگان خواهد بود.امام علیه السّلام زندگی این جهان را دوران ورزیدگی و آمادگی و میدان آخرت را میدان مسابقه و جایزه برندگان را بهشت و خسارت بازندگان را آتش دوزخ می‌شمارد.

بدیهی است که هیچ کس در میدان مسابقه نمی‌تواند مشغول تمرین و آمادگی و ورزیدگی شود،بلکه باید آنچه در این زمینه لازم است از قبل فراهم شده باشد،در میدان محشر نیز جایی برای تهیه حسنات و توبه از سیّئات و تهذیب نفوس و تطهیر قلوب نیست.همه اینها باید در دنیا فراهم شده باشد.کسانی که این واقعیت را به فراموشی بسپارند و آمادگی لازم را از نظر روحانی و معنوی،در این دنیا فراهم نکنند،به یقین در مسابقه سرنوشت‌ساز آخرت،شکست می‌خورند،شکستی که سرانجامش دوزخ است.

این نکته نیز قابل توجه است که برندگان جوایز مسابقه همه در یک سطح نیستند و ردیف نخست و دوم و سوم و...دارند.در مسابقه بزرگ و سرنوشت ساز آخرت نیز مطلب همین است.

از آنچه گفتیم روشن شد که«سباق»به معنای مسابقه و«سبقه»به معنای هدفی است که به سوی آن پیش می‌روند و سبقه(بر وزن لقمه)به معنای جایزه است.

مرحوم سید رضی-رضوان اللّه تعالی علیه-در ذیل همین خطبه-چنان که خواهیم دید-اشاره به نکته ظریفی کرده و آن این که چرا امام علیه السّلام در مورد جنّت (بهشت)فرموده(و السبقة الجنّة)و در مورد«نار(جهنّم)»تعبیر به غایت کرده و نه سبقه!آن گاه می‌گوید که این به خاطر آن است که سبقه،هدف مطلوبی است که به سوی آن پیش می‌روند و بهشت چنین است،ولی دوزخ هدف محبوبی نیست، بلکه سرانجام شومی است که شکست خوردگان گرفتار آن می‌شوند،به همین دلیل امام علیه السّلام در میان این دو تعبیر تفاوت گذارده است.

این سخن،با آیه شریفه «سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» ⁽¹⁾به پیش تازید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمین است منافاتی ندارد،زیرا تعبیر به «سابقوا»به معنای«مسابقه در این جهان نیست بلکه آماده شدن برای مسابقه در جهان دیگر است.به دلیل این که جنّت و بهشت را هدف نهایی این مسابقه قرار داده است.به تعبیر دیگر،در اینجا،مسابقه‌ای است به سوی اعمال خیر و در آنجا مسابقه‌ای است به سوی بهشت جاویدان که نتیجه اعمال است.

در چهارمین نکته اشاره به یکی از مهمترین توشه‌های این سفر بزرگ و خطرناک می‌کند و آن توشه توبه است.می‌فرماید:«آیا کسی نیست که پیش از فرا رسیدن مرگش از خطاهایش توبه کند؟آیا انسانی پیدا نمی‌شود که قبل از رسیدن روز ناراحتیش عمل نیکی برای خود انجام دهد؟ (أ فلا تائب من خطیئته قبل

منیّته! ⁽¹⁾أ لا عامل لنفسه قبل یوم بؤسه!) این تعبیرها-که برای تحریک و تشویق هر چه بیشتر آگاهان و تنبیه و بیدار ساختن غافلان ایراد شده است-در واقع نتیجه منطقی جمله‌های قبل است،زیرا با توجه به این که دنیا،بسرعت پشت می‌کند و آخرت با شتاب روی می‌آورد و امروز، روز آمادگی و فردا،روز مسابقه سعادت و شقاوت است،چرا افراد عاقل و هوشیار، با توبه کردن و بازگشت به سوی خدا و انجام عمل نیک پیش از آن که فرصت از دست رود خود را آماده این سفر نکنند؟ این همان چیزی است که در خطبه دیگری نیز به آن اشاره شده می‌فرماید:

«فاعملوا و أنتم فی نفس البقاء،و الصّحف منشورة و التّوبة مبسوطة ⁽²⁾، حال که در متن زندگی و حیات قرار دارید،و نامه‌های عمل باز و میدان توبه گشوده است عمل صالح انجام دهید».

قیامت را به«یوم بؤس»تعبیر کردن،به خاطر حوادث شدید و عذاب‌های سخت و نگرانی‌های فوق العاده آن است.آن عذاب‌ها در آیات مختلف قرآن منعکس شده است و به انسان‌ها هشدار می‌دهد تا امروز که فرصتی در دست دارند،برای آن روز سخت-که انبوه مشکلات آن را احاطه کرده-فکری کنند و ذخیره‌ای بیندوزند.

در پنجمین نکته،به فرصت‌های زودگذر و موقّت،امّا بسیار پر ارزش اشاره می‌کند که غفلت از آن،مایه ندامت و پشیمانی سخت و دردناک است،می‌فرماید:

«آگاه باشید!شما،در دوران امید و آرزویی به سر می‌برید(که فرصت بسیار خوبی برای اندوختن ذخائر معنوی است)و مرگ،در پی آن است،با این حال هر کس(از این فرصت استفاده کند)و در ایام امیدش،پیش از فرا رسیدن اجلش،به عمل

صالح بپردازد،اعمالش به او سود می‌بخشد و فرا رسیدن اجلش زیانی به او نمی‌رساند، ألا و إنّکم فی أیّام أمل من ورائه أجل،فمن عمل فی أیّام أمله قبل حضور أجله فقد نفعه عمله و لم یضرره أجله. » و هر کس که در این ایّام امیدش،و پیش از فرا رسیدن اجلش،در عمل کوتاهی کند،گرفتار خسران شده و فرا رسیدن اجلش برای او زیان بخش خواهد بود،(چرا که فرصتی گران بها و غیر قابل بازگشتی را از دست داده است)، و من قصّر فی أیّام أمله قبل حضور أجله فقد خسر عمله و ضرّه أجله.

تعبیر به«ایّام أمل(روزهای امید)»،از زندگانی دنیا،تعبیر لطیفی است که موقعیّت مثبت این جهان را روشن می‌سازد،زیرا دقائق عمر بهترین فرصت برای رسیدن به سعادت جاودان است.گاه می‌شود که انسان با استفاده از توبه‌ای که در لحظه زود گذری از این زندگی انجام می‌شود دریاهای آتش را خاموش می‌کند و با عمل خالصی که در ساعتی از عمرش انجام می‌گیرد،بهشت جاودان را برای خود خریداری می‌کند.

نکته‌ها

1-دنیا و آخرت در احادیث اسلامی

از دیدگاه اسلام و تمام ادیان آسمانی،دنیا سرای ناپایداری است که انسان برای اندوختن زاد و توشه و کسب کمال و معرفت و به دست آوردن بال و پر برای پرواز در سرای جاویدان به آن گام نهاده است و به همین دلیل خداوند او را با انواع آزمایش‌ها و تمرین‌های سخت،اعم از عبادات و طاعات و ترک شهوات و مصائب و مشکلات-که با زندگی دنیا آمیخته است پرورش می‌دهد و برای زندگی ابدی در جهان دیگر-که سرایی است مملوّ از خیر و برکت برای نفوس پاک و مهذّب-آماده می‌سازد.

در روایات از تعبیرات بسیار متنوّعی برای بیان این واقعیت استفاده شده است

که هر یک از دیگری زیباتر و پر معناتر است.

در خطبه بالا دنیا به میدان تمرین و کسب آمادگی برای مسابقه در سرای دیگر تشبیه شده است،و امتیاز برندگان این مسابقه بهشت و سرنوشت بازندگان،دوزخ ذکر شده است.

در حدیث معروفی می‌خوانیم:«الدّنیا مزرعة الآخرة» ⁽¹⁾،بدیهی است که مزرعه جای زیستن نیست،بلکه جای فراهم کردن آذوقه جهت زیستن در محلّ دیگر است.

در تعبیرات دیگری که در نهج البلاغه آمده است،از دنیا تعبیر به«متجر» (تجارتخانه)و گاه«دار موعظة»(سرای اندرز و محل فراگیری علم و آگاهی)و گاه «مصلّی»(نمازخانه)شده است،می‌فرماید:

«إنّ الدّنیا دار صدق لمن صدقها...و دار موعظة لمن اتّعظ بها،مسجد أحبّاء اللّه و مصلّی ملائکة اللّه و مهبط وحی اللّه و متجر أولیاء اللّه،دنیا جایگاه صدق و راستی است،برای آن کس که با آن به درستی رفتار کند...سرای اندرز است،برای آن کس که از آن پند گیرد،مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحی الهی و تجارتخانه اولیاء حقّ است.» ⁽²⁾در تعبیر دیگری،از امام علی بن الحسین علیه السّلام از حضرت مسیح علیه السّلام نقل شده است که به اصحاب خاص خود(حواریون)فرمود:

«إنّما الدّنیا قنطرة فاعبروها و لا تعمروها،دنیا پلی است که باید از آن بگذرید،نه این که توقف کنید و به آبادی و زرق و برق آن بپردازید.» ⁽³⁾در حدیث دیگری،همین معنا،از امام صادق علیه السّلام از موعظه‌های لقمان حکیم به فرزندش،نقل شده است که دنیا را به منزله پلی دانسته که بر نهری زده شده و باید از آن عبور کرد. ⁽⁴⁾

در تعبیرهای دیگری در نهج البلاغه،دنیا،به عنوان«دار ممرّ ⁽¹⁾»(سرای گذرگاه) و«دار مجاز ⁽²⁾»(سرای عبور)معرفی شده است.

و بالأخره،در حدیث دیگری که از امام هادی علیه السّلام نقل شده،دنیا را به عنوان بازاری معرفی می‌کند که گروهی در آن سود می‌کنند و گروهی زیان می‌برند،ایشان فرموده‌اند:«الدّنیا سوق ربح فیها قوم و خسر آخرون،دنیا،بازاری است که گروهی در آن سود می‌برند و گروهی زیان می‌بینند.» ⁽³⁾تمام این تعبیرات،نشان می‌دهد که نباید به دنیا،به عنوان یک هدف نهایی نگاه کرد،بلکه ابزار و وسیله‌ای است برای اندوختن سرمایه عمل صالح و تحصیل معارف الهی جهت نتیجه‌گیری در جایگاه ابدی.

ممکن است این مطلب در نظر بعضی ساده باشد،ولی در واقع سرنوشت سازترین مسأله در زندگی انسانها،همین مسأله است که به مواهب مادّی دنیا و امکاناتی که در اختیار او است،به کدام دیده نگاه می‌کند،دیده ابزار و وسیله یا دیده هدف نهایی و مطلوب واقعی-و به اصطلاح-غرض غایی.

تأکید امام امیر مؤمنان علی علیه السّلام در آغاز این خطبه بر این مطلب که دنیا میدان آمادگی برای مسابقه سرای آخرت است،در واقع یک پایه گذاری محکم برای سایر اندرزهای مهمی است که در این خطبه آمده است.

2-زیان غیر قابل جبران!

نکته دیگری که در لابه‌لای این فراز از خطبه،بدان اشاره شده و توجه به آن بسیار لازم است،این است که خسارتهایی که در زندگی این جهان،دامن انسان را می‌گیرد و فرصت‌هایی که از دست می‌رود،بعد از پایان زندگی و سرآمد عمر،قابل جبران نیست.در واقع،مسابقه‌ای که انسان‌ها در پیش دارند،تنها،یک بار انجام

می‌شود،یک دوران آمادگی و یک میدان مسابقه و دیگر،تکراری در آن نیست که افراد غافل و بی‌خبر یا مقصّر کوتاه‌نگر،بعد از آگاهی از خسران عظیمی که دامانشان را گرفته است،به فکر چاره و جبران ما فات بیفتند!به همین جهت،امام علیه السّلام در جمله‌های بالا فرمود:« و من قصّر فی أیّام أمله قبل حضور أجله فقد خسر عمله و ضرّه أجله ،هر کس در ایّام امید و آرزو پیش از فرا رسیدن اجلش کوتاهی کند،خسران می‌بیند و فرا رسیدن اجل،برای او زیانبار خواهد بود.» ندامت‌ها و پشیمانی‌ها،هرگز مشکلی را حل نمی‌کند و فریاد «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ» -خدا را،ای فرشتگان الهی!مرا بازگردانید تا اعمال صالحی را که انجام نداده‌ام به جا آورم-با پاسخ «کَلاّ» (هرگز چنین نیست)- روبرو خواهد شد. ⁽¹⁾

و به گفته شاعر:

افسوس که ایّام جوانی بگذشت سرمایه عمر جاودانی بگذشت

تشنه به کنار جوی،چندان خفتم کز جوی من آب زندگانی بگذشت

و به گفته شاعر دیگر:

افسوس که عمری پی اغیار دویدیم از یار بماندیم و به مقصد نرسیدیم

سرمایه ز کف رفت،تجارت ننمودیم جز حسرت و اندوه،متاعی نخریدیم

بخش دوم

اشاره

ألا فاعملوا فی الرّغبة کما تعملون فی الرّهبة!ألا و إنّی لم أر کالجنّة نام طالبها،و لا کالنّار نام هاربها،ألا و إنّه من لا ینفعه الحقّ، یضرّه الباطل،و من لا یستقیم به الهدی،یجرّ به الضّلال إلی الرّدی.ألا و إنّکم قد أمرتم بالظّعن و دللتم علی الزّاد و إنّ أخوف ما أخاف علیکم اثنتان:اتّباع الهوی،و طول الأمل،تزوّدوا فی الدّنیا من الدّنیا ما تحرزون به أنفسکم غدا.

ترجمه

بانگ الرحیل را سر داده‌اند! آگاه باشید!همان گونه که به هنگام ترس عمل می‌کنید در موقع آرامش نیز عمل کنید!(و تنها،در سختی‌ها و مشکلات،به یاد خدا نباشید).بدانید!من هرگز چیزی را مانند بهشت ندیدم که طالبانش(این گونه)به خواب فرو رفته باشند و نه همانند آتش دوزخ که فراریانش(این گونه)به خواب فرو روند.آگاه باشید!آنها که از حق سود نگیرند،زیان باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن کس که(انوار)هدایت،او را به راه راست نبرد،(ظلمت)گمراهی او را به وادی هلاکت می‌کشاند.بدانید!فرمان کوچ برای شما صادر شده و به زاد و توشه(این راه پر خطر)راهنمایی شده‌اید.و ترسناک‌ترین چیزی را که بر شما از آن بیمناکم دو چیز است:هوا پرستی و آرزوهای دراز(نخستین،انسان را از پیروی از حق باز می‌دارد و دومی،آخرت را به فراموشی می‌سپارد).

(حال که چنین است)در این دنیا،از این دنیا،زاد و توشه‌ای برگیرید که فردا بتوانید خود را با آن حفظ کنید.

شرح و تفسیر

اشاره

در ششمین نکته،امام علیه السّلام به مسأله مهمّی می‌پردازد که بسیاری از مردم،از آن غافلند و آن این که می‌فرماید:

آگاه باشید!همان گونه که به هنگام ترس و ناراحتی،(بر خدا عمل می‌کنید)به هنگام آرامش نیز عمل کنید، ألا فاعملوا فی الرّغبة کما تعملون فی الرّهبة ! خدا پرستی و دینداری،به این نیست که در مشکلات،به سوی خدا رویم و دست به دامان لطف او بزنیم،امّا به هنگام فرو نشستن طوفان مشکلات خدا و طاعت او را به فراموشی بسپاریم.اگر چنین باشد مشرکان و بت پرستان عصر جاهلیت نیز از خدا پرستان خالص بودند،زیرا قرآن در باره آنها می‌گوید:

«فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ» هنگامی که سوار بر کشتی شوند(و امواج غول پیکر دریا و گرداب‌ها از هر سو آنها را احاطه کند)خدا را با اخلاص می‌خوانند،ولی هنگامی که خدا آنان را به خشکی رساند و نجات داد،راه شرک را پیش می‌گیرند. ⁽¹⁾

و در جای دیگر خطاب به این گونه افراد،می‌فرماید: «وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّ إِیّاهُ فَلَمّا نَجّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کانَ الْإِنْسانُ کَفُوراً» هنگامی که در دریا،زیانی به شما برسد(و خطراتی به سراغ شما بیاید)، تمام کسانی که(برای حلّ مشکلات می‌خوانید)جز او(خدا)به فراموشی سپرده می‌شوند،امّا هنگامی که شما را به خشکی و ساحل می‌رساند و نجات می‌دهد، رویگردان می‌شوید و انسان بسیار ناسپاس است. ⁽²⁾

غافل از این که روی آوردن در مشکلات به سوی خدا افتخاری نیست،بلکه افتخار آن است که در آرامش و راحتی و سلامت و قدرت،انسان متوجه خدا باشد

و طوق بندگی او را بر گردن نهد.آنها که در چنین ساعاتی به یاد او هستند خدا آنان را در ساعات سخت و طوفانی از لطف خود محروم نخواهد کرد.

نشانه ایمان خالص آن است که انسان در سلامت و بیماری،جوانی و پیری،فقر و غنا،پیروزی و شکست،آزادی و زندان و بالأخره در همه حال به یاد او باشد و بر آستان او پیشانی نهد.

به همین دلیل،پیامبران بزرگ و امامان و پیشوایان راستین را می‌بینیم که در همه حال،به یاد او بودند.حالات علی علیه السّلام را در زمانی که در گوشه خانه بود و دستش به ظاهر از همه جا کوتاه بود،با زمانی که ظاهرا بر تخت قدرت تکیه زده بود،یکسان می‌بینیم.عبادت و راز و نیاز شبانه،رسیدگی به بینوایان و دردمندان،زهد و بی‌اعتنایی نسبت به دنیا،در هر دو حالت از زندگی او ظاهر و آشکار بود.

در هفتمین نکته،باز،به همگان هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«بدانید!من،هرگز چیزی را مانند بهشت ندیدم که طالبانش(این گونه)به خواب فرو رفته باشند و نه همانند آتش(وحشتناک)دوزخ که فراریان از آن(این گونه)به خواب فرو روند، ألا و إنّی لم أر کالجنّة نام طالبها و لا کالنّار نام هاربها. » افرادی را دیده‌ایم که وقتی سفر کوچکی در پیش دارند که مختصر منافع مادی در آن است،شبانگاه خواب از چشمشان می‌پرد و بیدار می‌مانند و یا هنگامی که خطری جزیی آنها را تهدید می‌کند،خواب به چشمانشان فرو نمی‌رود،با این حال چگونه ممکن است که انسان طالب بهشت در سرای جاودان باشد-نعمتی که بالاتر از آن تصور نمی‌شود،یا ترسان از آتش دوزخ باشد،درد و رنج جاودانی بی‌نظیری که از آن رنجی برتر تصور نمی‌شود-ولی چنان به خواب غفلت فرو رود که گویی، خبری نیست که نیست؟! این پدیده ممکن است از ضعف ایمان نسبت به جهان دیگر سرچشمه گیرد و یا از غرق شدن در منافع زودگذر و زرق و برق دنیا،هر چه باشد پدیده‌ای دردناک و وحشتزا است.

به هر حال،وظیفه رهبران الهی است که مردم را همواره از این خواب غفلت

بیدار کنند و با تقویت مبانی ایمان و زدودن آثار خود باختگی در برابر سود و زیان زودگذر دنیا،آنان را به وظایف اصلی و اهداف بزرگی که در پیش دارند آشنا و آشناتر سازند.

در هشتمین نکته،امام علیه السّلام به مسأله مهمّ دیگری در همین رابطه اشاره کرده، می‌فرماید:

«آگاه باشید!آنها که از حقّ سود نگیرند،زیان باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن کس که(انوار)هدایت او را به راه راست نبرد،(ظلمت)گمراهی او را به وادی هلاکت می‌کشاند، ألا و إنّه من لا ینفعه الحقّ،یضرّه الباطل:و من لا یستقیم به الهدی،یجرّ به الضّلال إلی الرّدی.

عمق این سخن،هنگامی روشن می‌شود که تعریف واضحی از حقّ و باطل داشته باشیم.

حقّ،عبارت از واقعیت‌ها است،خواه،حقّ تکوینی باشد یا تشریعی.حقّ تکوینی واقعیت‌های جهان هستی است و در مقابل آن باطل،همان خیال‌ها و سراب‌ها،موجوداتی که جز در عالم پندار وجود ندارند،است.

و حق در جهان تشریع،همان امتیازاتی است که در قوانین الهی برای افرادی یا گروه‌هایی بر طبق مصالح معیّن و لیاقت‌ها و شایستگی‌های ذاتی یا اکتسابی قرار داده شده است.و باطل همان قانون شکنی‌های در لباس قانون و بی‌عدالتی‌های تحت عنوان عدل و سلب حریت و آزادی واقعی در زیر نقاب آزادیخواهی است.

بدیهی است،آن کس که به سراغ حق نرود،خواه در جهان تکوین یا در جهان تشریع،در دام باطل یعنی خیالات واهی و سرابهایی که از دور به شکل آب است و از نزدیک هیچ نیست،گرفتار می‌شود و روشن است که انسان از طریق هیچ به جایی نمی‌رسد.این واقعیتها است که منبع آثار است،ولی خیالات خام و پندارهای بی‌اساس،جز خسران و زیان،چه سودی دارد؟! ممکن است انسان چند صباحی از طریق هیچ و پوچ و باطل،مردمی را اغفال کند و با وعده و وعید،آنها را سرگرم سازد به بن بست می‌رسد،بن بستی که جز

خسران و بدبختی برای خودش و دیگران به بار نمی‌آورد.

بنا بر این،اگر مولی می‌فرماید:«آن کس که حق او را سود نبخشد،زیان باطل دامنش را می‌گیرد و آن کس که با نور هدایت راه نسپرد،در وادی گمراهی سرگردان و هلاک می‌شود»یک،واقعیت بسیار روشن است.

درست است که قبول حقّ و پیروی از آن،غالبا با تلخی‌هایی همراه است،ولی این تلخی مانند تلخی دوای شفا بخشی می‌باشد که پایانش،سلامت و عافیت و رهایی از چنگال بیماری و مرگ است.

از آنچه در بالا گفته شد،این مطلب آشکار گشت که حقّ و باطل،وجودهای ساختگی و امور اعتباری نیستند،حق در عالم تکوین آفرینش همان وجودهای عینی است و در جهان تشریع همان بایدها و نبایدهایی است که از مصالح و مفاسد -که واقعیت‌های عینی هستند-سرچشمه می‌گیرد.به خواست خدا،در موارد مناسب در این رابطه شرح بیشتری خواهیم داد.

به هر حال هدف امام از بیان این جمله علاوه بر توجه دادن به یک اصل کلّی که در سرنوشت انسانها بیشترین اثر را دارد،این است که به مردم بفهماند اگر از دستورات او که هماهنگ با حقّ و عدالت است پیروی نکنند،در چنگال ظلم و ستم گرفتار خواهند شد و زیان باطل،تمام زندگی آنها را فرا خواهد گرفت، همان گونه که سرانجام نیز چنین شد.

در نهمین نکته امام علیه السّلام به مطلب مهم دیگری اشاره می‌کند که همه انسانها در آن شریکند و بخواهند یا نخواهند،باید به آن تن در دهند،می‌فرماید:«بدانید!فرمان کوچ،برای شما صادر شده و به زاد و توشه(این راه پر خطر)،راهنمایی شده‌اید، ألا و إنّکم قد أمرتم بالظّعن ⁽¹⁾و دللتم علی الزّاد .

فرمان کوچ،همان قانون فرسودگی و مرگ است که حاکم بر زندگی همه انسانها

است،کودکان،رو به جوانی می‌روند و جوانان،رو به سوی کهولت و سرانجام، پیری و فرسودگی و در پایان مرگ است.این قانونی است تخلّف ناپذیر و بدون استثنا و قانونی است که احدی هر قدر قوی و نیرومند و هوشیار و آگاه باشد،قدرت مخالفت با آن را نخواهد داشت.این مسیری است که دست قدرت آفریدگار به منظور تکامل انسانها برای آنان ترسیم کرده است.

در جای جای آیات قرآن نیز این فرمان تکوینی در کتاب تشریع آمده است.

در یک جا می‌فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» هر انسانی سرانجام مرگ را می‌چشد. ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید: «أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ» هر جا باشید مرگ شما را در می‌یابد،هر چند در برجهای محکم قرار گیرید. ⁽²⁾

حتّی پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-که برترین موجودات عالم خلقت است-مخاطب به این خطاب می‌شود.

« «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ» ،به یقین تو وفات می‌کنی و آنها نیز خواهند مرد ⁽³⁾.» نه تنها انسانها،که جهان خلقت جملگی،رو به سوی مرگ می‌رود:

« «کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ» ،همه چیز جز،ذات او،فانی می‌شود. ⁽⁴⁾»و امثال این تعبیرها.

این احتمال نیز وجود دارد که مراد از فرمان کوچ،در جمله «أمرتم بالظّعن» فرمان آمادگی برای کوچ از دنیا باشد،مانند آنچه در خطبه 204 آمده است که می‌فرماید:«تجهّزوا رحمکم اللّه-فقد نودی فیکم بالرّحیل،آماده حرکت شوید! که ندای رحیل در میان داده شده است». ⁽⁵⁾

و امّا در مورد دستور به زاد و توشه،تمام انبیای الهی بدون استثنا این دستور را از سوی خدا با خود آوردند که ای انسانها،راهی پر نشیب و فراز و پر خوف و خطر،در پیش دارید،راهی دراز و طولانی که فاصله دنیا و آخرت را در بر می‌گیرد و این راه را، بی زاد و توشه،نمی‌توان طی کرد و زاد و توشه این راه،چیزی جز تقوا و ایمان و عمل صالح نیست، «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ،و زاد و توشه برگیرید! به یقین،بهترین زاد و توشه،پرهیزکاری است. ⁽¹⁾

آنچه در بازار قیامت خریدار دارد و مایه نجات و رستگاری است،همان قلب سلیم و مملوّ از عشق و ایمان به خدا و نورانیت تقوا است: «یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلاّ مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» ،در آن روز که مال و فرزندان سودی نمی‌بخشد،مگر کسی که با قلب سلیم(و خالی از هر گونه شرک)به پیشگاه خدا آید. ⁽²⁾

رهروان این راه،به نقش و نگارهای منزلگاههای وسط راه نباید دل خوش کنند و فریب زرق و برق این کشتی را بخورند،بلکه باید به سر منزل مقصود و ساحل نجات فکر کنند و ببینند در آنجا چه چیزی به کار می‌آید.

«الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً» ،مال و فرزند زینت زندگی دنیا است و کارهای نیکی که باقی می‌ماند،ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امید بخش‌تر است. ⁽³⁾» در دهمین و آخرین نکته،امام علیه السّلام بعد از بیدار ساختن پیروان خود و توجه دادن به موقف دنیا نسبت به آخرت و کارهای مختلفی که برای نجات ابدی باید انجام گیرد به دو مانع خطرناک و هولناک بر سر راه سعادت انسان و مسیر قرب الی اللّه، اشاره کرده،می‌فرماید:

«ترسناک‌ترین چیزی را که بر شما از آن بیمناکم دو چیز است:هوا پرستی و آرزوهای دراز، و إنّ أخوف ما أخاف علیکم اثنتان:اتّباع الهوی،و طول

الأمل. ⁽¹⁾

همین معنا،در خطبه 42 با توضیح بیشتری-به خاطر اهمیّت فوق العاده‌ای که دارد-آمده است،می‌فرماید:«أیّها النّاس!و إنّ أخوف ما أخاف علیکم اثنان:

اتّباع الهوی و طول الأمل.فأمّا اتّباع الهوی فیصدّ عن الحقّ،و أمّا طول الأمل فینسی الآخرة،ای مردم!بدانید که ترسناکترین چیزی که از آن بر شما خائفم،دو چیز است:پیروی از هوا و هوس و آرزوهای طولانی.پیروی از هوا و هوس،انسان را از حق باز می‌دارد و آرزوهای طولانی آخرت را به دست فراموشی می‌سپارد.» بررسی روایات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نشان می‌دهد که امیر مؤمنان علی علیه السّلام این سخن را از استاد بزرگ و پیشوایش،پیامبر گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اقتباس کرده است، زیرا همین معنا در بحار الأنوار،ضمن کلمات آن حضرت نقل شده است. ⁽²⁾

در واقع این دو موضوع،بزرگترین مانع راه و وحشتناک‌ترین عوامل گناه است، زیرا،هوا پرستی،هیچ حدّ و مرزی را به رسمیّت نمی‌شناسد و هنگامی که بر انسان چیره شود،چشم و گوش او را نابینا و کر می‌کند،نه قدرت شنوایی سخنان حقّ پیامبران و پیشوایان معصوم را دارد و نه چشم دلش،توانایی دیدن آنچه را در این جهان،در اطراف او می‌گذرد دارا است و به این ترتیب او مانند کوران و کرانی است که در جاده پر خطری به راه افتاده و هر لحظه احتمال سقوطش در پرتگاه می‌رود.

و امّا آرزوهای دور و دراز دنیا و مواهب مادّی را چنان در چشم انسان تزیین می‌کند که گویی جایگاه ابدی همین جا است و به این ترتیب،در بیابان زندگی گرفتار سرابهایی می‌شود و برای همیشه از رسیدن به مقصد باز می‌ماند.

در پایان این خطبه،این معلم بزرگ جهان انسانیت،در یک نتیجه‌گیری کوتاه و پر معنا،چنین می‌فرماید:«حال که چنین است،در این دنیا،از این دنیا،زاد و

توشه‌ای برگیرید که فردا بتوانید خود را با آن حفظ کنید، تزوّدوا فی الدّنیا من الدّنیا ما تحرزون ⁽¹⁾به أنفسکم غدا» .

آری،سفری طولانی در پیش است و راهی بس دور و دراز.در اینجا،زاد و توشه فراوان به چنگ می‌آید،ولی در نیمه راه،خبری نیست.عاقل باید این هشدار مهم را به گوش جان بشنود و در جمع زاد و توشه،با جدّ تمام،به پا خیزد و پیش از فوت وقت،بار سفر را ببندد و آن اندازه جمع آوری کند که تا پایان سفر او را کافی باشد.از خطراتی که بر سر راهش کمین کرده‌اند،به شدّت بپرهیزد و از شیاطینی که در هر گوشه و کنار،با سخنان و اعمال وسوسه انگیزشان،او را به سوی خود می‌خوانند بر حذر باشد.

نکته‌ها

1-کدام زاد و توشه را از این جهان برگیریم!

اگر انسان‌ها را به مسافرانی تشبیه کنیم که از یک محیط کوچک و آلوده،به سوی جهانی بزرگ و مملوّ از پاکی‌ها و نیکی‌ها در حرکتند،چیزی به گزاف نگفته‌ایم،بلکه مسافرت واقعی همین سفر است که انسان از جهان پست و کوچک دنیا به سوی جهان والا و بی‌نهایت آخرت کوچ می‌کند و تمام اموری که در یک سفر معمولی دنیا،از مکانی به مکان دیگر لازم است،در این سفر نیز وجود دارد:زاد و توشه و مرکب،مبدأ و مقصد،دلیل راه،موانع و خطرات و احیانا راهزنان راه،که بحث در باره هر یک از اینها گسترده است.

در مورد زاد و توشه،قرآن مجید با صراحت تمام آن را تقوا و پرهیزگاری،یعنی پرهیز از گناهان و اطاعت فرمان خدا و گرایش به تمام نیکیها و پاکیها معرّفی می‌کند.

در جای جای خطبه‌های نهج البلاغه روی این معنا تکیه شده است،از جمله در خطبه 183 می‌فرماید:«و أنتم بنو سبیل علی سفر من دار لیست بدارکم و قد

أوذنتم منها بالارتحال و أمرتم فیها بالزّاد،شما مانند مسافرانی هستید که از سرایی که خانه(حقیقی)شما نیست(به سوی سرای جاودان خود)در حرکتید.

فرمان کوچ از این سرا،صادر شده و دستور گرفتن زاد و توشه را به شما داده‌اند.» در اینجا،جای این سؤال باقی می‌ماند که معمولا زاد و توشه در طول مسافرت به کار می‌آید نه در مقصد،در حالی که تقوا و پرهیزگاری در قیامت به کار می‌آید و سبب نجات و کلید ورود در بهشت است،پس چگونه نام زاد و توشه،بر تقوا نهاده شده است؟ توجه به این نکته،پاسخ این سؤال را روشن می‌سازد و آن این که مبدأ این سفر طولانی،از لحظه مرگ و سکرات موت شروع می‌شود و در عالم برزخ ادامه دارد و همچنان در مواقف قیامت و منزلگاههای سؤال و حساب و صراط-که منازل مخوف و متعدّدی هستند-تداوم می‌یابد تا سرانجام به بهشت منتهی شود.بی شک تقوا هم در جهان برزخ زاد و توشه راه است و هم در مواقف قیامت و منزلگاههایی که قبل از ورود به بهشت وجود دارد.آری،زاد و توشه تقوا است که انسان را از این منازل پر خطر،بسلامت عبور می‌دهد و به سر منزل مقصود-که بهشت برین و جنّات عدن است-رهنمون می‌شود.

این نکته نیز قابل دقّت است که اگر در آیه شریفه، «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» ، ملاک و معیار کرامت و ارزش انسان،تقوا قرار داده شده،نیز ناظر به همین معنا است که تنها سبب نجات،تقوای برخاسته از ایمان است که گاه از آن به عنوان«زاد و توشه»و گاه به عنوان«معیار کرامت انسان»تعبیر شده است.

در خطبه 204 نهج البلاغه،تعبیرات روشنی دیده می‌شود که توضیحی بر بحث بالا است،می‌فرماید:«و انقلبوا بصالح ما بحضرتکم من الزّاد!فانّ أمامکم عقبة کؤودا و منازل مخوفة مهولة لا بدّ من الورود علیها و الوقوف عندها، با تهیه زاد و توشه(ایمان و تقوا و عمل صالح)به سوی آخرت حرکت کنید،زیرا، گردنه‌هایی سخت و دشوار و منزلگاههایی خوفناک،در پیش دارید که باید در آنها فرود آیید و(مدّتی)توقّف کنید».

از خدای بزرگ می‌خواهیم که توفیق تهیه این زاد و توشه پر ارزش را،پیش از فوت وقت به همه ما مرحمت کند و دست خالی(هر چند،هر چه فراهم کنیم،باز دست ما خالی است)در این سفر سرنوشت ساز،به راه نیفتیم.

2-هوا پرستی و آرزوهای دراز دو دشمن سرسخت سعادت انسان

هشداری را که در پایان این خطبه،در باره خطرات عظیم هوا پرستی و آرزوهای دراز داده شده،باید بسیار جدّی گرفت،چرا که نقطه اصلی درد و خطر همین جا است.

هوا پرستی،بزرگترین مانع راه سعادت انسان است.تسلیم بی قید و شرط در برابر شهوات و خواسته‌های نفس،مهمترین دشمن سعادت بشر است.

قرآن،حتّی نسبت به این موضوع به پیامبران نیز هشدار می‌دهد،از جمله در مورد حضرت داود می‌گوید که ما به داود گفتیم:« «وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ» ،از هوای نفس،پیروی نکن!که تو را از طریق حق گمراه می‌سازد». ⁽¹⁾

در جای دیگر،از هوای نفس،به عنوان یک بت خطرناک،یاد می‌کند و می‌فرماید:« «أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّهِ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» ،آیا دیدید آن کس را که معبودش را هوای نفس خویش قرار داده؟و خداوند او را با علم(به این که شایسته هدایت نیست)،گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مهر نهاده و بر چشمش پرده افکنده،با این حال چه کسی می‌تواند غیر از خدا،او را(در سایه توبه و بازگشت)هدایت کند،آیا متذکّر نمی‌شوید؟ ⁽²⁾» براستی که هوا پرستی،چشم و گوش را کور و کر می‌کند و بر عقل و فکر انسان، مهر می‌زند و او را از تشخیص بدیهی‌ترین مسائل زندگی،محروم می‌سازد!چه خطری از این برتر و بالاتر است؟! به همین دلیل،قرآن بهشت را تنها از آن کسانی می‌شمرد که از مخالفت خداوند

خائف و در برابر هوای نفس ایستادگی به خرج دهند: «وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی» ⁽¹⁾» آرزوهای دراز،به یقین،یکی از بدترین و خطرناکترین دشمنان سعادت انسان است،چرا که تجربه در تمام طول تاریخ نشان داده که انسان در بلند پروازی آرزوها هیچ حدّ و مرزی را به رسمیّت نمی‌شناسد و هر قدر در آن پیش می‌رود،باز آرزو دارد از آن هم پیشتر رود.بدیهی است که چنین آرزوهای طولانی و بی‌حدّ و مرز تمام قدرت فکری و جسمی او را به خود جلب و جذب می‌کند و چیزی برای پرداختن به امر آخرت و زندگی جاویدان او باقی نمی‌گذارد.افرادی را می‌بینیم و می‌شناسیم که تا آخرین لحظات عمر چنان غرق در خیالات واهی و آرزوهای دور و دراز بودند که حتّی لحظه‌ای نتوانستند به امر تربیت فرزندان خود بپردازند،تا گامی در راه تهذیب نفس بردارند.

از شگفتیهای این آرزوها این است که هر چه انسان پیشتر می‌رود جاذبه‌های کاذب آن بیشتر می‌شود و امواج غرور و غفلت آن سهمگین‌تر می‌گردد.

این همان است که قرآن مجید در باره آن خطاب به پیامبر اسلام،در اشاره به وضع گروهی از کفّار می‌فرماید: «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» ،آنها را به حال خود واگذار!تا بخورند و از لذتهای این زندگی مادّی بهره گیرند و آرزوها(ی دراز)،آنها را در غفلت فرو برد،ولی به زودی خواهند فهمید، ⁽²⁾(که چه اشتباه بزرگی کرده‌اند و چه فرصت‌های پر ارزشی را جاهلانه از دست داده‌اند).

در کلمات قصار نهج البلاغه آمده است:«من أطال الأمل أساء العمل،آن کس که آرزوهای خود را طولانی کند،مرتکب اعمال بدی می‌شود». ⁽³⁾

با استفاده از اسباب مشروع،هرگز نیل به آن آرزوها امکان پذیر نیست،و فقط،از طریق آمیختن حلال به حرام و پایمال کردن حقوق دیگران و به فراموشی سپردن

فرمان خدا تنها به بخشی از ان خواهند رسید.

در آخر خطبه 86 نهج البلاغه،حضرت با تعبیر بسیار گویایی در این زمینه به همه انسانهایی که طالب سعادتند،هشدار داده است،و می‌فرماید:«و اعلموا!أنّ الأمل یسهی العقل و ینسی الذّکر فأکذبوا الأمل!فإنّه غرور و صاحبه مغرور، بدانید!آرزوهای دراز،عقل را گمراه می‌سازد و یاد خدا را به فراموشی می‌سپرد.

بنا بر این به این گونه آرزوها اعتنا نکنید که فریب است و دارند این آرزوها فریب خورده است».

این مسأله،به قدری اهمیّت دارد که امام علیه السّلام در خطبه 81،آن را رکن اصلی زهد می‌شمرد و می‌فرماید:«أیّها النّاس!الزّهادة،قصر الأمل و الشّکر عند النّعم و التّورّع عند المحارم،ای مردم!زهد در سه چیز خلاصه می‌شود:کوتاهی آرزوها، و شکر گذاری در مقابل نعمتها و پرهیز از گناهان.» آرزوهای آدمی،همیشه،فراتر از عمر و امکان و قدرت او است و به همین دلیل، هوا پرستان و دنیا طلبان هرگز به آرزوی نهایی خود نمی‌رسند و غالبا به هنگام جان دادن با ناراحتی و زجر فراوان دنیا را وداع می‌گویند.

بزرگ معلم جهان انسانیت،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این مطلب را در ضمن مثال جالب و روشنی بیان کرده است.آن حضرت روزی سه قطعه چوب را گرفت،یکی را در پیش روی خود بر زمین فرو نشاند و دومی را کمی آن طرف‌تر،ولی سومی را بسیار دورتر قرار داد.سپس رو به یاران کرد و فرمود:«می‌دانید اینها چیست؟»عرض کردند:خدا و پیامبرش،آگاه‌تر است.حضرت فرمود:«این قطعه چوبی که در برابر من قرار داد،بمنزله انسان است،و قطعه دوم-که کمی از آن دورتر است به منزله اجل و پایان زندگی است و اما آن قطعه سوم-که در فاصله دوری قرار دارد-آرزوها است که انسان،به سراغش می‌رود،ولی اجل پیش از رسیدن به آن مانع و حائل می‌شود. ⁽¹⁾

البتّه نباید فراموش کنیم که اصل وجود آرزو و امید به آینده برای انسانها انگیزه حرکت و تلاش و کوشش و فعّالیّت است.وجود امید و آرزو در انسان عیب نیست، بلکه حسن است و بدون آن زندگی کردن بسیار مشکل است،امّا آنچه مایه بدبختی می‌شود،آرزوهای غیر منطقی و بیش از حدّ و دور و دراز است.

این،همان چیزی است که در حدیث معروف پیامبر،به عنوان یک اصل اساسی آمده است.آن حضرت فرموده:«الأمل رحمة لأمّتی و لو لا الأمل ما رضعت والدة ولدها و لا غرس غارس شجرا،امید به آینده و آرزو،مایه رحمت برای امّت من است.اگر نور امید نبود هیچ مادری،فرزندش را شیر نمی‌داد و هیچ باغبانی نهالی نمی‌کاشت». ⁽¹⁾

بنا بر این وظیفه معلّمان اخلاق،در اینجا سنگین است،چرا که باید از یک سو چراغ امید به آینده و آرزو را در دلها فروزان کنند و از سوی دیگر آن را در حدّ معقول و منطقی محدود سازند.

آرزوهای منطقی و معقول آن است که به مقدار نیاز انسان و در حدّ قدرت و توان او باشد و او را به گونه‌ای مشغول نکند که از اهداف اصلی حیات بماند.

اسلام هرگز با برنامه‌ریزی برای آینده مخالف نیست،به خصوص برای کارهای اجتماعی که مایه سربلندی جامعه مسلمانان و عدم وابستگی آنها به دشمنان اسلام است.چنین کاری،نه تنها مذموم نیست،که نوعی عبادت محسوب می‌شود.در زندگی فردی نیز عاقبت اندیشی کار مقبولی است و همان چیزی است که در روایات به«حزم»تعبیر شده است.

آنچه در اسلام مذموم شده در واقع یک چیز است و آن،این است که انسان چنان غرق آرزوها شود که آخرت را به فراموشی بسپارد و تمام توان و نیروی خود را در آرزوهایی که هرگز به آن نمی‌رسد،صرف کند.

تکملة

قال السید الشریف رضی اللّه عنه و أقول:إنه لو کان کلام یأخذ بالاعناق الی الزهد فی الدنیا و یضطر الی عمل الآخرة،لکان هذا الکلام و کفی به قاطعا لعلائق الآمال و قادحا زناد الاتعاظ و الازدجار و من أعجبه قوله علیه السّلام:«ألا و إنّ الیوم المضمار و غدا السّباق،و السّبقة الجنّة و الغایة النّار»،فإن فیه-مع فخامة اللفظ و عظم قدر المعنی و صادق التمثیل،و واقع التشبیه-سرّا عجیبا و معنی لطیفا،و هو قوله علیه السّلام:

«و السّبقة الجنّة،و الغایة النّار»فخالف بین اللفظین لاختلاف المعنیین و لم یقل:

«السّبقة النّار».کما قال،«السّبقة الجنّة»،لأن الاستباق انما یکون الی امر محبوب و غرض مطلوب و هذه صفة الجنّة و لیس هذا المعنی موجودا فی النار،نعوذ باللّه منها...! مرحوم سید رضی(قدس سره) در پایان این خطبه توضیحاتی به این شرح بیان فرموده است:

من می‌گویم اگر سخنی باشد که در دنیا مردم را با نهایت قوت،به سوی زهد بکشاند و به عمل کردن برای آخرت وادار سازد،همین گفتار(مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این خطبه)است که می‌تواند علاقه انسان را از آرزوهای دراز قطع کند و جرقّه بیداری و تنفّر از اعمال زشت را در دل‌ها برافروزد.

از شگفت‌آورترین جمله‌های این خطبه،این جملات است: «ألا و إنّ الیوم المضمار و غدا السّباق و السّبقة الجنّة و الغایة النّار،» (آگاه باشید!امروز روز تمرین و آمادگی و فردا روز مسابقه است.جایزه برندگان بهشت و سرانجام

عقب ماندگان،آتش دوزخ است،) زیرا امام علیه السّلام با این که در این گفتارش الفاظ بلند و معانی والا و تمثیل دقیق و تشبیه بجا به کار برده،سرّی عجیب و معنایی لطیف در این نهفته است و آن جمله«و السّبقة الجنّة،و الغایة النّار»است. امام میان دو لفظ«السّبقة»و«الغایة»،به خاطر اختلاف معنای ظریف آنها،جدایی افکنده و در مورد بهشت فرمود:«السّبقة الجنّة» ولی در مورد جهنّم نفرموده است:«السّبقة النّار،» زیرا سبقت جستن در مورد امری دوست داشتنی است و این از ویژگیهای بهشت است که در مورد آتش دوزخ-که به خدا از آن پناه می‌بریم-وجود ندارد.(به همین دلیل امام نفرموده است:«السّبقة النّار» ،بلکه فرموده:«الغایة النّار»،زیرا مفهوم الغایة(پایان)مفهوم گسترده‌ای است که در هر مورد ممکن است به کار رود،خواه مسرّت بخش باشد یا نه)...! در واقع این واژه مانند واژه«مسیر»و«مآل»است(که به معنای«سرانجام» می‌آید.همان گونه که خداوند می‌فرماید: «قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّارِ» -به کافران بگو:بهره بگیرید که مصیر(سرانجام)شما به سوی آتش است-روشن است که در این گونه موارد،جایز نیست که گفته شود:سبقکم إلی النّار،(مسابقه شما به سوی آتش است). باز در این خطبه دقّت کن!که باطنش شگفت‌آور و عمقش زیاد و لطیف است: غالب کلمات مولی علیه السّلام این طور است.

در بعضی از نسخه‌های نهج البلاغه،به جای«سبقه»«سبقه»(به ضم سین)آمده است. «سبقه»نزد عرب،به جایزه‌ای گفته می‌شود که برای برنده مسابقه می‌گذارند و معنای هر دو لفظ،به هم نزدیک است،چرا که جایزه را برای کار مذموم قرار نمی‌دهند، بلکه برای کار خوب و پسندیده قرار داده می‌شود.

خطبۀ بیست و نهم: بعد از حمله ضحاک بن قیس-یکی از دوستان معاویه-به کاروان حاجیان خانه خدا،و دعوت مردم به قیام

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

بعد غارة الضّحاک بن قیس-صاحب معاویه-علی الحاجّ بعد قصّة الحکمین

⁽¹⁾ ،و فیها یستنهض اصحابه لما حدث فی الأطراف این بخشی از خطبه‌ای است که امام،بعد از حمله ضحاک بن قیس-یکی از دوستان معاویه-به کاروان حاجیان خانه خدا،بعد از داستان حکمین،بیان فرمود و در این خطبه،به یارانش فرمان می‌دهد تا در برابر حوادثی که در اطرافشان می‌گذرد، به پا خیزند.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در ذکر اسناد خطبه آمد،بعضی از محقّقان،این خطبه را بخشی از خطبه 27 دانسته‌اند.به نظر می‌رسد که واقعیت امر،چنین است،زیرا حال و هوای هر دو خطبه یکی است و هر دو نشان می‌دهند که مردم کوفه و عراق،در برابر حملات ایذایی معاویه و شامیان بسیار سست و خونسرد بودند،گویی نمی‌دانستند

در اطرافشان چه می‌گذرد و غارتگران شام چه می‌کنند! امام،با ناراحتی شدید برای بیدار کردن افکار خفته و ارواح سست و تنبل آنها با شلاقهای آتشین سخن،آنها را زیر ضربات پی در پی خود قرار می‌دهد،شاید به خود آیند و خطری را که از سوی شامیان خونخوار آنها را تهدید می‌کند درک کنند و در برابر آنها بپا خیزند.

ابن ابی الحدید،چنین نقل می‌کند:

بعد از جریان حکمیت،بار دیگر امیر مؤمنان علیه السّلام برای نبرد با معاویه آماده شد.

وقتی این خبر به گوش معاویه رسید،به وحشت افتاد و نیروهای خود را برای مقابله با امام علیه السّلام فرا خواند.این وحشت زمانی افزایش یافت که خبر حرکت علی علیه السّلام از کوفه و عبورش از نخیله به گوش معاویه رسید.

معاویه برای ایجاد رعب و وحشت،ضحّاک بن قیس فهری را خواست و به او دستور داد به طرف کوفه حرکت کند و هر کس را که در اطاعت علی علیه السّلام می‌بیند، مورد هجوم قرار دهد و اموالشان را غارت کند.در هیچ جا توقف نکند.اگر روز را در شهری به سر می‌برد،شب را در جایی دیگر باشد،ولی هرگز در برابر نیروهایی که برای مقابله با او بسیج شده‌اند،مقاومت نکند.

ضحّاک،با حدود چهار هزار نفر نیرو حرکت کرد و هر جا رسید به قتل و غارت پرداخت و هر کس را در اطاعت امام علیه السّلام دید کشت.به کاروان حاجیان خانه خدا حمله برد و آنها را غارت کرد.عمرو بن عمیس-برادر زاده«عبد اللّه بن مسعود» (صحابی معروف)-را با گروهی از یارانش در نزدیکی قطقطانه شهید کرد.وقتی این خبرها به امیر مؤمنان علی علیه السّلام رسید،مردم را برای مقابله با این تهاجم توأم با وحشی‌گری فرا خواند.هنگامی که گروهی سستی نشان دادند،حضرت خطبه بالا را ایراد فرمود. ⁽¹⁾

بخش اوّل

اشاره

أیّها النّاس المجتمعة أبدانهم،المختلفة أهواؤهم!کلامکم یوهی الصّمّ الصّلاب،و فعلکم یطمع فیکم الأعداء!تقولون فی المجالس:

کیت و کیت،فإذا جاء القتال قلتم:حیدی حیاد!ما عزّت دعوة من دعاکم،و لا استراح قلب من قاساکم،أعالیل بأضالیل و سألتمونی التّطویل،دفاع ذی الدّین المطول.

ترجمه

ای مردمی که بدنهایتان جمع و افکار و خواسته‌هایتان پراکنده است!سخنان (داغ)شما،سنگ‌های سخت را درهم می‌شکند،ولی اعمال(سست)شما دشمنانتان را به طمع می‌اندازد.در مجالس خود(داد سخن می‌دهید و رجز می‌خوانید)،می‌گویید:«چنین و چنان خواهیم کرد»،امّا هنگامی که لحظه پیکار با دشمن فرا می‌رسد،می‌گویید:«ای جنگ!از ما دور شو!»آن کس که شما را(برای دفاع از حق)فرا خواند،پاسخ آبرومندانه‌ای نمی‌شنود.و آن کس که شما را با قهر و زور(برای جهاد و انجام وظیفه)در فشار بگذارد،قلبش آرامش نمی‌یابد.شما پیوسته به بهانه‌های گمراه کننده متوسّل می‌شوید و تعلّل می‌ورزید و از من می‌خواهید که جهاد را به تأخیر اندازم،مانند بدهکاری که(بر اثر سستی و سهل انگاری از ادای دین خویش ناتوان شده)و از طلبکار خود پیوسته تمدید و مهلت می‌خواهد!

شرح و تفسیر

اشاره

همان گونه که در بالا،تحت عنوان«خطبه در یک نگاه»آمد،امام علیه السّلام این خطبه را در شرایط بسیار سخت و بحرانی ایراد فرموده است،در شرایطی که دشمن جسور و غارتگر برای تضعیف روحیه مردم عراق،در هر گوشه و کنار به حملات ایذایی و غافلگیرانه پرداخته بود و امام علیه السّلام که راه چاره را در یک حرکت قوی و تهاجم همه جانبه می‌دید،به آماده ساختن مردم مشغول بود،ولی ناتوانی و سستی و ضعفی-که به علل گوناگون بر آن گروه مسلّط شده بود-امکان تشکیل چنین نیرویی را سلب کرده بود.

امام علیه السّلام چاره‌ای جز این نداشت که از آخرین حربه برای بسیج این گروه سست و پر ادعای کم قدرت،استفاده کند و آنان را زیر ضربات شلاّق ملامت قرار دهد،شاید به خود آیند و خطراتی را که از هر سو آنها را احاطه کرده است با چشم خود ببینند.

در نخستین جمله این خطبه امام علیه السّلام انگشت روی عامل اصلی این ضعف و زبونی و ذلّت می‌گذارد و به مو شکافی این نکته مهم می‌پردازد و آن ناهماهنگی میان گفتار و عمل است که از ضعف اعتقاد باطنی به اهداف والا و آرمان‌های مقدّس،سرچشمه می‌گیرد.امام آنها را مخاطب ساخته،چنین می‌فرماید:

«ای مردمی که بدن‌هایتان جمع و افکار و خواسته‌هایتان پراکنده است! أیّها النّاس المجتمعة أبدانهم،المختلفة أهواؤهم ! سخنان(داغ)شما،سنگهای سخت را در هم می‌شکند،ولی اعمال(سست) شما،دشمنانتان را به طمع می‌اندازد، کلامکم یوهی ⁽¹⁾الصّمّ ⁽²⁾الصّلاب،و فعلکم یطمع فیکم الأعداء! آری،بدبختی و زبونی و ذلّت شما از اینجا سرچشمه می‌گیرد که روح وحدت از

میان شما رخت بر بسته است.شما ظاهرا جمع و متحدید،امّا در باطن تنها و پراکنده.همین امر سبب شده که به جای عمل و کار به لفّاظی و رجز خوانی و سخنان داغ و آتشین بسنده کنید،همان کاری که در هر جامعه‌ای آشکار شود از درون فرو می‌ریزد و در مدّتی کوتاه همه سرمایه‌های خود را از دست می‌دهد.در مجالس خود،(داد سخن می‌دهید و رجز می‌خوانید)،می‌گویید:«چنین و چنان خواهیم کرد»،امّا هنگامی که لحظه پیکار با دشمن فرا می‌رسد،می‌گویید:«ای جنگ!از ما دور شو دور شو!»، تقولون فی المجالس:کیت و کیت ⁽¹⁾،فإذا جاء القتال قلتم:حیدی حیاد ⁽²⁾! این در واقع یکی از صفات بارز منافقان و افراد دو چهره و سست و بی‌اراده است که در مجالس خصوصی و عمومی داد سخن می‌دهند و از شجاعت و شهامت و تصمیم اراده قاطع بحث می‌کنند،امّا گویی تمام قدرت آنها در زبان آنها خلاصه می‌شود و به هنگام ورود در میدان مبارزه چنان ضعف و سستی از خود نشان می‌دهند که گویی فریاد می‌زنند:«ای مبارزه!از ما دور شو!و از ما فاصله بگیر!»اصلا از ورود در میدان مبارزه وحشت دارند و با بهانه‌های مختلف از آن فرار می‌کنند.

آری،این گونه است حال منافقان بزدل و آنها که پر می‌گویند و اراده‌ای برای انجام کار ندارند.

جمله«حیدی حیاد!»در اصل،از ماده«حید»،به معنای«تنفّر و کناره گیری از چیزی»است و نقطه مقابل آن،«فیحی فیاح»است که به معنای«توجه و ترغیب کردن به چیزی»است.بنا بر این،ممکن است مخاطب در«حیدی حیاد!»،لشکریان و مبارزان باشند که افراد منافق و سست عنصر،آنها را به کناره گیری از میدان دعوت

می‌کنند و به عکس افراد توانمند،ندای دعوت به مبارزه را با«فیحی فیاح»سر می‌دهند.

این احتمال نیز داده شده است که آنها به جنگ می‌گویند:«از ما دور شو!»و این، نهایت وحشت آنها را از مبارزه با دشمن می‌رساند.

و نیز احتمال دارد که آنها با این جمله خودشان را مخاطب می‌سازند و به خودشان توصیه می‌کنند که هر چه زودتر دور شوید و کناره گیری کنید.

این گروه همانند منافقان عصر پیامبرند که در سوره احزاب در باره آنها چنین می‌خوانیم: «قَدْ یَعْلَمُ اللّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّ قَلِیلاً» «أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشی عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّهُ أَعْمالَهُمْ وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً» .

خداوند،کسانی را که مردم را از جنگ باز می‌داشتند و آنهایی را که به برادران خود می‌گفتند:«به سوی ما آیید(و از معرکه جنگ کناره گیری کنید)!»به خوبی می‌شناسد.آنها(افرادی ضعیفند)جز اندکی،پیکار نمی‌کنند.آنها در همه چیز نسبت به شما بخیلند و هنگامی که ترس و وحشتی پیش آید،می‌بینی آن چنان به تو نگاه می‌کنند و چشمهایشان در حدقه(بی‌اختیار)می‌چرخد که گویی می‌خواهند قالب تهی کنند،امّا هنگامی که خوف و ترس فرو نشست،زبانهای تند و خشن خود را با انبوهی از خشم و غضب بر شما می‌گشایند(و سهم خود را از غنائم طلبکار می‌شوند)در حالی که در آن نیز حریص و بخیلند.آنها هرگز ایمان نیاورده‌اند،از این رو خداوند اعمالشان را حبط و نابود کرد و این کار بر خدا آسان است. ⁽¹⁾

اگر تنها معدودی از یاران پیامبر اسلام چنین بودند،باید گفت متأسّفانه اکثریت مردم کوفه-که لشکریان امام علیه السّلام را تشکیل می‌دادند-این گونه بودند. حضرت،

سپس در ادامه این سخن می‌فرماید:

«آن کس که شما را(برای دفاع از حقّ)فرا خواند،پاسخ آبرومندانه‌ای نمی‌شنود و آن کس که شما را با قهر و زور(برای جهاد و انجام وظیفه)در فشار بگذارد قلبش آرامش نمی‌یابد، ما عزّت دعوة من دعاکم،و لا استراح قلب من قاساکم .» این سخن،در واقع،پاسخ به کسانی است که ممکن است بر این گونه خطبه‌های امام علیه السّلام خرده بگیرند که چرا آن حضرت تنها به موعظه بسنده می‌کند؟چرا با فشار و تهدید آنان را زیر پرچم جهاد گردآوری نمی‌کند،آن گونه که در بسیاری از کشورهای دنیا به هنگام بروز جنگ معمول است؟ امام علیه السّلام در پاسخ می‌فرماید:اگر شما را آزاد بگذارم و از طریق دعوت به جهاد وارد شوم پاسخ مناسبی نمی‌دهید و اگر با شدّت و فشار شما را فرا خوانم،واکنشی که قلب را آرامش ببخشد نشان نخواهید داد،چرا که افرادی سست و لجوج هستید و چنین افرادی با این گونه روحیات،بزرگترین مایه دردسر برای فرماندهان و پیشوایانند.

البتّه تاریخ نشان داده که همین مردم کوفه،تحت فشار ظالمانه بنی امیّه، ابن زیادها و حجّاج‌ها،در مسیرهای تعیین شده به راه می‌افتادند،چرا که جان و مال و ناموس خویش را در خطر می‌دیدند،ولی این کاری نبود که پیشوای عادلی مانند علی علیه السّلام انجام دهد.

حضرت باز در ادامه سخن می‌افزاید:«شما پیوسته به بهانه‌های گمراه کننده متوسّل می‌شوید و تعلّل می‌ورزید»، أعالیل بأضالیل ⁽¹⁾.و از من می‌خواهید که جهاد را به تأخیر اندازم،مانند بدهکاری که(بر اثر سستی و سهل انگاری از ادای دین خویش ناتوان شده)از طلبکار خود پیوسته تمدید و مهلت می‌خواهد، و سألتمونی التّطویل،دفاع ذی الدّین المطول .

آری،افراد ضعیف و سست عنصر و پر گو و پر ادّعا،همیشه چنینند.تمام همّشان در این است که با انواع بهانه‌ها،از انجام وظایف مهم و سنگین سرپیچی کنند و سستی و زبونی خویش را در پرده‌ای از عذرهای واهی و گمراه کننده بپوشانند.

پیوسته امروز و فردا کنند و فرصتها را از دست بدهند.

درست شبیه همین معنا را در گروهی از منافقان و عافیت طلبان عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌بینیم که قرآن در باره آنها افشاگری کرده،ریشه اصلی درد آنها را چنین بازگو می‌کند: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ اثّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلاّ قَلِیلٌ» .

ای کسانی که ایمان آورده‌اید!چرا هنگامی که به شما گفته می‌شود:«به سوی جهاد در راه خدا،حرکت کنید!»بر زمین سنگینی می‌کنید(و سستی به خرج می‌دهید)؟آیا به زندگی دنیا به جای آخرت راضی شده‌اید؟با این که متاع زندگی دنیا در برابر آخرت،جز اندکی نیست. ⁽¹⁾

نکته: عوامل سستی کوفیان

این سؤال برای بسیاری مطرح است که چرا باید لشکر کوفه با داشتن پیشوایی عادل،حکیم،مدبّر و جنگ دیده مانند امیر مؤمنان علی علیه السّلام،این چنین سستی و ضعف از خود نشان دهد،امّا شامیان تحت سلطه حاکمان جبّار بنی امیّه قدرت و قوّت نشان دهند؟ پاسخ این سؤال را-همان گونه که در سابق اشاره کرده‌ایم-باید در بافت اجتماعی آن مردم پیدا کرد.کوفه سابقه تاریخی نداشت،بلکه شهر جدید التأسیسی بود که گروه‌های زیادی از اقوام مختلف با فرهنگ‌های متفاوت در آن اجتماع کرده

بودند،و ای بسا،که در میان آنها رقابتهای پنهان و آشکاری نیز وجود داشت، بخلاف شامیان که دست نخورده و یکپارچه بودند.

اضافه بر این،گروه زیادی از منافقان و دشمنان اسلام،از مدینه و نقاط دیگر،در آنجا جمع شده بودند و با وسوسه‌های شیطانی،برای تفرقه افکنی و تضعیف روحیه آنها تلاش می‌کردند.

از سوی سوم،فتوحات اسلامی ثروت زیادی را به آنجا کشانده بود و طبیعت ثروت،رفاه طلبی و عافیت جویی است که با طبیعت جهاد و رزم و پیکار سازگار نیست.

به این دلیل آنها پیوسته به دنبال عذر و بهانه می‌گشتند تا از زیر بار جهاد،حتّی در لحظات حسّاس و سرنوشت ساز،شانه تهی کنند،که سرانجام گرفتار پیامدهای دردناک این سستی و رفاه طلبی شدند و پیکر آنها در زیر ضربات شلاّق حکّام ظالم بنی امیه،مجروح و خسته شد.

آری،اگر پیشوایی پیدا می‌شد که بیت المال را بی‌حساب در اختیار ثروت اندوزان و رفاه طلبان می‌گذارد،به دنبال او راه می‌افتادند،ولی امیر مؤمنان علی علیه السّلام کسی نبود که در برابر چنین گناه عظیمی تسلیم شود و رضای خدا را به رضای خلق بفروشد،از این رو در یکی از خطبه‌های دیگر نهج البلاغه-که احتمالا جزئی از خطبه مورد بحث است-آنها را مخاطب ساخته،چنین می‌فرماید:

«و إنّی لعالم بما یصلحکم و یقیم أودکم و لکنّی لا أری إصلاحکم بإفساد نفسی،من می‌دانم چه چیز شما را اصلاح می‌کند و کجی شما را(ظاهرا)راست می‌سازد،ولی من هرگز اصلاح(ظاهری)شما را با تباه ساختن نفس خویش جایز نمی‌دانم». ⁽¹⁾

بخش دوم

اشاره

لا یمنع الضّیم الذّلیل!و لا یدرک الحقّ إلاّ بالجدّ!أیّ دار بعد دارکم تمنعون و مع أیّ إمام بعدی تقاتلون؟ المغرور-و اللّه!-من غررتموه،و من فاز بکم،فقد فاز-و اللّه!- بالسّهم الأخیب،و من رمی بکم فقد رمی بأفوق ناصل.

ترجمه

افراد ضعیف و ناتوان،هرگز نمی‌توانند ستم را از خود دور کنند،و حق جز با تلاش و کوشش به دست نمی‌آید.از کدامین خانه بعد از خانه خود دفاع می‌کنید؟ (آیا برتر از دار الاسلام جایی هست؟)و همراه کدام امام و پیشوا بعد از من به مبارزه با دشمن بر می‌خیزید؟(آیا امامی آگاهتر و عادل‌تر از من سراغ دارید؟)به خدا سوگند فریب خورده واقعی کسی است که فریب شما را بخورد و آن کس که بخواهد به وسیله شما پیروز شود به خدا سوگند همانند کسی است که در قرعه کشی و بخت آزمایی،برگ نابرنده‌ای نصیبش شود!و کسی که بخواهد به وسیله شما تیری به سوی دشمن پرتاب کند،مانند کسی است که با تیر سر و ته شکسته تیر اندازی می‌کند.

شرح و تفسیر

اشاره

در این فراز امام علیه السّلام نخست به یک اصل بسیار مهم در زندگی انسان‌ها اشاره کرده،می‌فرماید:«افراد ضعیف و ناتوان،هرگز نمی‌توانند ستم را از خود دور کنند،

و حق جز با تلاش و کوشش به دست نمی‌آید، لا یمنع الضّیم ⁽¹⁾الذّلیل!و لا یدرک الحقّ إلاّ بالجدّ! » سزاوار است که این دو جمله را با آب طلا بنویسند و هر روز و هر شب برای مردم ستمدیده جهان تکرار کنند تا جزء فرهنگ آنها شود و در اعماق روح و خون آنها نفوذ کند.

آری،ستمگران جهان هرگز به افراد ذلیل و ناتوان رحم نکرده و حقّ آنها را با میل و رغبت به آنان تقدیم نمی‌کنند.حق گرفتنی است و با تلاش و کوشش و ایثار و فداکاری باید آن را به چنگ آورد.نباید فراموش کرد که با زورمندان و ستمگران جز با زبان زور نمی‌توان سخن گفت.

اصولا طبیعت زندگی این جهان چنین است که در راه رسیدن به مقاصد عالی مادّی و یا معنوی،موانع فراوانی وجود دارد و آن کس که با این موانع پیکار نکند و ضعف و سستی نشان دهد،هرگز به مقصد نخواهد رسید.

سپس امام علیه السّلام برای قطع بهانه‌جویی آنان به این نکته اشاره می‌کند که شما منتظر چه هستید؟«از کدامین خانه،بعد از خانه خود دفاع می‌کنید؟(آیا بالاتر و برتر از دار الاسلام،جایی هست؟)و همراه کدام امام و پیشوا بعد از من به مبارزه(با دشمن)بر می‌خیزد»؟(آیا امامی،آگاه‌تر و عادل‌تر و پر تجربه‌تر از من سراغ دارید؟) أیّ دار بعد دارکم تمنعون و مع أیّ إمام بعدی تقاتلون؟ آری،اگر شما از خانه خود که دار الاسلام است دفاع نکنید از هیچ چیز دفاع نخواهید کرد و اگر همراه من آماده پیکار با دشمن نشوید،با هیچ کس نمی‌توانید این برنامه را اجرا کنید.همیشه باید ذلیل و ناتوان و اسیر چنگال دشمن باشید و ابتکار عمل در دست آنها باشد و شما همانند بردگان بی‌اختیار در دست آنها باشید.

در واقع امام می‌خواهد آنها را با هر چیزی که به آن پایبندند تحریک و تشویق کند،اگر طرفدار حق هستند،حق بدون تلاش و کوشش به چنگ نمی‌آید و اگر

علاقمند به خانه و لانه و وطن خویشند،آن هم بدون مبارزه با دشمنان محفوظ نمی‌ماند و اگر علاقمند به امام و پیشوایتان هستید،کدام امام و پیشوا بهتر از آنچه دارید پیدا می‌شود؟پس درد شما چیست؟و مشکل شما کجا است؟ امام علیه السّلام در ادامه این سخن آنها را به خاطر مکر و فریب و سستی و بی‌تفاوتی‌شان شدیدا مورد سرزنش قرار می‌دهد،می‌فرماید:

«به خدا سوگند!فریب خورده واقعی کسی است که فریب شما را بخورد! المغرور-و اللّه!-من غررتموه ⁽¹⁾.

زیرا ممکن است که شخص شیّاد فریبکاری،بخشی از سرمایه و زندگی انسان را ببرد یا لباس و خانه او را برباید،امّا شما با فریبکاری خود همه چیز مرا غارت کردید و به تمام سرنوشت مسلمانان پشت پا زدید و عدل و دادگری،پاکی و تقوی،عزّت و سربلندی،حقوق مردم و مستضعفان را بر باد دادید. سپس می‌افزاید:

«کسی که بخواهد به وسیله شما،پیروز،شود به خدا سوگند!همانند کسی است که در قرعه‌کشی و بخت آزمایی،برگ نابرنده‌ای نصیبش شود، و من فاز بکم،فقد فاز-و اللّه!-بالسّهم الأخیب » ⁽²⁾.

اشاره به این که کمک و همکاری شما به هیچ وجه حساب شده نیست و کسی که اعتماد بر همکاری شما کند،مانند کسی است که در یک قرعه کشی شرکت کرده که نتیجه آن در پایان،برگ نابرنده است.

مسأله قرعه کشی و بخت آزمایی در میان عرب با تشریفات خاصّی معمول بوده است.آنها شتری را می‌خریدند و آن را به قسمتهای متعدّدی تقسیم می‌کردند، سپس ده چوبه تیر داشتند که هر کدام از آنها نامی داشت و بر روی آن نوشته شده بود.هفت عدد از تیرها،به ترتیب،برنده یک سهم و دو سهم،تا هفت سهم

(مجموعا بیست و هشت سهم)بود و سه چوبه تیر دیگر،برنده هیچ سهمی نبود و هر کدام از آنها نیز نامی داشت.و در واقع،سهم«اخیب»(چوبه تیر نابرنده)عنوانی برای آنها بود.

مجموع این ده تیر را در کیسه‌ای می‌کردند و تکان می‌دادند و به ترتیب به نام ده نفر خارج می‌کردند.آنها که صاحب تیر برنده می‌شدند،سهم خود را از گوشت شتر می‌بردند و آنها که سه چوبه تیر نابرنده به نامشان می‌افتاد،مجبور بودند هر کدام یک سوم بهای شتر را بپردازند،به این ترتیب این سه نفر نه تنها برنده نبودند،بلکه خسارت نیز بر دوش آنها بود.

امام علیه السّلام مردم کوفه را که همکاریشان بی‌ارزش و مبارزه‌هایشان تو خالی و خسارت بار بود،به آن چوبه‌های تیر نابرنده پر خسارت تشبیه می‌کند،و چه تشبیه گویا و ظریفی! حضرت در ادامه سخن به تشبیه گویای دیگری می‌پردازد و می‌افزاید:

«کسی که بخواهد به وسیله شما تیری به سوی دشمن پرتاب کند،مانند کسی است که با تیر بی پیکان تیر اندازی می‌کند! و من رمی بکم فقد رمی بأفوق ناصل ⁽¹⁾».

تیر اندازان قدیم که با کمان تیر اندازی می‌کردند،تیرهایی داشتند که از سه قسمت تشکیل شده بود:چوبه تیر-که اصل تیر را تشکیل می‌داد-و پرهایی که در انتهای آن بود و سبب می‌شد چوبه تیر به طور مستقیم به سوی هدف حرکت کند و نوک فلزی که در سر چوبه تیر بود سبب فرو رفتن تیر در هدف می‌شد.

بدیهی است که اگر تیر نوک فلزی نداشته باشد،علاوه بر این که حرکتش خالی از انحراف نخواهد بود،به هدف هم که می‌رسد کاری از آن بر نمی‌آید و آخرین اثرش، مانند اثر شلاّقی است که بر بدن وارد شود و نیز تیری که آخرش شکسته،روی زه

قرار نمی‌گیرد و به پیش رانده نمی‌شود و به فرض که نوک فلزی هم داشته باشد، کاری از آن ساخته نیست.

امام در این سخن بر این نکته تأکید می‌کند که شما مردم کوفه،فاقد نیروی اصلی تهاجم بر دشمن-که همان نیروی ایمان و شجاعت و وفاداری و تقوا است-هستید و چنان به زندگی روز مرّه پر زرق و برق خود چسبیده‌اید که همه ارزش‌ها را به دست فراموشی سپرده‌اید.

در اینجا نکته قابل توجّه این است که«افوق»از مادّه«فوق»به معنای«ته چوبه تیر»است که دارای شکافی است و روی زه قرار می‌گیرد و با فشار آن به پیش رانده می‌شود و«ناصل»از ماده«نصل»به معنای فلز تیزی است که بر سر تیر نصب می‌شود.تعبیر«افوق ناصل»در موردی گفته می‌شود که چوبه تیر،نه سر داشته باشد و نه ته،که هیچ کاری از آن ساخته نیست،چرا که فقدان یکی از این دو،آن را از کار می‌اندازد،تا چه رسد که هر دو قسمت خراب باشد.

نکته‌ها

1-حقّ گرفتنی است

از تعبیری که در جمله «لا یدرک الحقّ إلاّ بالجدّ» در فراز بالا آمد،این اصل اساسی زندگی انسان‌ها،به خوبی استفاده می‌شود که حقّ گرفتنی است،نه دادنی، یعنی«در جوامعی که زورمندان و غارتگران حاکمند،یا در کمین حکومتند،هرگز نمی‌توان انتظار داشت که با میل و رغبت حقوق مستضعفان را به آنها بدهند،چرا که قدرت آنها،اصولا از غصب حقوق دیگران به دست می‌آید و باز گرداندن حقوق دیگران به آنها،مساوی است با از دست دادن قدرتشان و این،کاری است که هرگز آماده انجام آن نیستند.

اینجاست که امام،به همه ستمدیدگان و محرومان و مستضعفان جهان درس می‌دهد که متحد شوند و به پا خیزند و با تلاش و کوشش،حقّ خود را از زورمندان

بگیرند و در این راه،به یقین پیروز می‌شوند،چرا که غاصبان حتّی برای حفظ موقعیت خود حاضر به ایثار نیستند،در حالی که مستضعفان و ستمدیدگان هر بهایی را برای احقاق حقّ خویش می‌پردازند.

درست است که در دنیای امروز شعارهایی در زمینه حقوق بشر و باز گرداندن حقّ محرومان به آنها داده می‌شود،ولی تجربه نشان داده که این شعارها دامی است برای همان قشر محروم و مستضعف و فریب و نیرنگی است برای اغفال آنها و در نتیجه غصب حقوق آنان.بنا بر این،این اصل که«حقّ را باید گرفت»هم در گذشته صادق بوده و هم امروز و هم فردا و فرداها.

آری،مؤمنان پاکدل و سربلند دست روی دست نمی‌گذارند تا زورمندان بی‌رحم تمام سرمایه‌ها و افتخارات آنها را بر باد دهند.نزد آنان تن به شمشیر دادن بر تسلیم ذلیلانه در برابر زورمندان غاصب ترجیح دارد.

این همان درسی است که امام حسین علیه السّلام در میدان نینوا در روز عاشورا به جهانیان آموخت و در جمله‌های تاریخی و ماندگارش فرمود:«ألا!و إنّ الدّعی بن الدّعی قد ترکنی بین السلّة و الذلّة!و هیهات له ذلک!هیهات منّی الذلّة!ابی اللّه ذلک لنا و رسوله و المؤمنون و حدود طهرت و حجور طابت،أن نؤثر طاعة اللّئام علی مصارع الکرام»،«آگاه باشید!مرد آلوده،فرزند آلوده،مرا در میان شمشیر و ذلّت مخیّر ساخته است.هیهات که من ذلّت را بپذیرم و او به مقصد خویش برسد!خداوند و رسولش و مؤمنان و نیاکان پاک دامن و مادران پاکیزه،از این ابا دارند که اطاعت لئیمان را بر قربانگاه بزرگواران ترجیح دهیم». ⁽¹⁾

این که آیات قرآن کرارا مؤمنان را به صبر و استقامت دعوت می‌کند،در واقع برای همین است.در آیه 214 بقره می‌خوانیم:

« «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ»

«مَتی نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِیبٌ» ،آیا گمان کردید داخل بهشت می‌شوید بی آن که حوادثی همانند حوادث گذشتگان به شما برسد؟همانا که گرفتاریها و ناراحتیها به آنها رسید و آن چنان ناراحت شدند که پیامبر و افرادی که ایمان آورده بودند،گفتند:«پس یاری خدا کی فرا می‌رسد؟»آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.» مطالعه تاریخ جنگهای اسلامی،مانند بدر و احد و احزاب و تبوک و حنین نیز این حقیقت را آشکار می‌سازد که مسلمانان نخستین در عصر پیامبر،اگر شاهد پیروزیهای سریع و پی در پی بودند،همه بدون استثناء در سایه جدّ و جهد و ایثار و فداکاری بسیار صورت گرفت،درست است که دست حمایت الهی بالای سر آنها بود،ولی از نظر اسباب ظاهر عامل پیروزی تلاش و کوشش آنان بود.

این یک قانون جاودانه تاریخ است نه منحصر به یاران پیامبر و امام حسین علیه السّلام بوده و نه مربوط به دیروز و امروز است،بلکه در آینده مانند گذشته نیز این اصل اساسی حاکم است.

2-دفاع از وطن

هر قدر انسان به تاریخ عصر امیر المؤمنین علی علیه السّلام آشناتر می‌شود و ضعف‌ها و ناتوانی‌های عجیب مردم عراق و کوفه را در آن عصر بررسی می‌کند،به این حقیقت تلخ واقف می‌گردد که این مردم زبون و ذلیل و نادان چگونه ارزش‌های مکتب این پیشوای بزرگ را با اعمال خودشان به زیر سؤال بردند! به همین دلیل مولا علی علیه السّلام برای تحریک آنها و آماده ساختن‌شان جهت مبارزه با دشمنان خون آشام از تمام وسایل ممکن استفاده می‌کند،از جمله در فراز بالا روی مسأله وطن و علاقه انسان‌ها به آن تکیه فرموده و می‌گوید:

«أیّ دار بعد دارکم تمنعون؟،از کدامین خانه و وطن بعد از خانه و وطن خود، دفاع می‌کنید؟»

اشاره به این که هر انسانی به خانه و وطن خویش علاقه‌مند است و هنگامی که آن را در خطر جدّی ببیند،هر کس که باشد،و از هر آیین و مکتبی پیروی کند،برای دفاع از آن به پا می‌خیزد،امّا این روح نیز در شما مرده است.

در اینجا،این سؤال پیش می‌آید که آیا احترام به وطن در اسلام،به عنوان دار الاسلام بودن است؟یعنی کشور اسلام،از این نظر که کشور اسلام است،احترام دارد یا نه،وطن ذاتا از دیدگاه اسلام دارای احترامی است که وقتی دار الاسلام بر آن تطبیق کند،احترام آن دو چندان می‌شود؟پاسخ این سؤالات را در آیات و روایات می‌توان پیدا کرد و حکم عقل نیز آن را تأیید می‌کند.توضیح این که کرارا در آیات قرآن آمده است که«بیرون راندن از وطن،یک ضدّ ارزش»است.مفهوم آن،این است که وطن ذاتا یک ارزش محسوب می‌شود.از جمله،آیاتی که بوضوح این معنا را بیان می‌کند،آیات 8 و 9 سوره ممتحنه است،می‌فرماید:

« «لا یَنْهاکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ إِنَّما یَنْهاکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذِینَ قاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ وَ ظاهَرُوا عَلی إِخْراجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ» ،«خدا شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در امر دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند،نهی نمی‌کند،چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.تنها شما را از دوستی کسانی نهی می‌کند که در امر دین،با شما پیکار کردند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند،یا به بیرون راندن شما کمک کردند، [نهیتان می‌کند]از این که با آنها دوستی کنید.و هر کس آنها را دوست دارد،ظالم و ستمگر است.» در این دو آیه،مخصوصا،مسأله اخراج از خانه و وطن،در برابر مقاتله در دین قرار داده شده،که نشان می‌دهد هر کدام،ارزشی جداگانه دارد.

در آیه 246 سوره مبارکه بقره نیز این سخن،از زبان گروهی از بنی اسرائیل نقل

شده است:« «قالُوا وَ ما لَنا أَلاّ نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِیارِنا وَ أَبْنائِنا» ،آنها،به پیامبر زمان خود گفتند:«چگونه ممکن است که در راه خدا پیکار نکنیم،در حالی که از خانه‌ها و فرزندانمان رانده شده‌ایم(شهرهای ما از سوی دشمن،اشغال و فرزندانمان اسیر شده‌اند؟» این تعبیر نشان می‌دهد که انگیزه آنها برای جهاد،علاوه بر حفظ آیین الهی، نجات وطن بوده است و پیامبر آنان بر این سخن اعتراض نکرد و عملا بر آن مهر تأیید نهاد.در این باره آیات دیگری نیز هست که طالبان به آنها مراجعه کنند.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز هنگامی که می‌خواست از مکّه هجرت کند،سخت ناراحت و منقلب بود.درست است که مکّه،ارزش معنوی و الهی فوق العاده‌ای داشت، ولی به نظر می‌رسد که علاقه پیامبر به آن شهر جهات متعدّدی داشت که از جمله علاقه او به زادگاهش بود.خداوند با این جمله او را دلداری داد:

« «إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ» ،آن کس که قرآن را بر تو فرض کرد،تو را به جایگاهت باز می‌گرداند». ⁽¹⁾

اساسا انسان رابطه مادّی و معنوی فراوانی با زادگاه خود دارد و تاریخ زندگیش با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است.همین پیوند،سبب علاقه او به وطن می‌شود و همین علاقه،انگیزه حفظ و دفاع و عمران و آبادی آن می‌گردد.

در حدیثی از امام علی علیه السّلام می‌خوانیم:«عمرت البلدان بحبّ الأوطان،شهرها با حبّ وطن آباد می‌شود». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم:«من کرم المرء بکائه،علی ما مضی من زمانه و حنینه الی أوطانه،از نشانه‌های ارزش و شخصیت انسان آن است که نسبت به عمر از دست رفته(که در آن کوتاهی کرده است)اشک بریزید و نسبت به وطنش علاقه‌مند باشد». ⁽³⁾

حدیث معروف«حبّ الوطن من الإیمان»، ⁽¹⁾علاقه به وطن،از نشانه‌های ایمان است»،نیز در منابع مختلفی نقل شده است.

از مجموع آنچه گفته شد،می‌توان نتیجه گرفت که عشق و علاقه به زادگاه و وطن هم ریشه‌هایی در قرآن مجید دارد و هم در روایات و هم در منطق عقل.ولی این بدان معنا نیست که انسان نسبت به وطن و زادگاهش عشق کورکورانه داشته باشد و اگر فرضا برای تکامل علمی و مادّی و معنوی هجرت از وطن ضرورت پیدا کند، متعصبانه از وطن جدا نشود،هر چند به قیمت عقب ماندگی و درماندگی او تمام شود.پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با هجرت خود از مکّه-که علاوه بر تمام مزایای معنوی، زادگاه آن حضرت بود-به مدینه که محیط بازتری برای نشر و پیشرفت اسلام محسوب می‌شد،ثابت کرد که ماندن در وطن همیشه مطلوب نیست و استثناءاتی دارد که باید آن را پذیرفت.

جالب این که پس از فتح مکه،باز پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آنجا را برای اقامتگاه خویش انتخاب نکرد و به مدینه بازگشت،چرا که مدینه جایگاه مناسب‌تری برای مرکزیت اسلام بود.به همین دلیل در حدیث معروفی که در کلمات قصار نهج البلاغه از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل شده می‌خوانیم که فرمود:«لیس بلد بأحقّ بک من بلد.

خیر البلاد ما حملک،شهری برای تو شایسته‌تر از شهر دیگری نیست(و در ضرورت‌ها باید از وطن هجرت کنی)بهترین شهرها شهری است که تو را پذیرا شود (یعنی وسایل پیشرفت تو را فراهم سازد.) ⁽²⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که اگر وطن مادّی و جسمانی توأم با وطن معنوی و روحانی گردد و عنوان دار الاسلام به خود بگیرد،عشق و علاقه و احترام به آن، بمراتب،افزون‌تر می‌گردد و در اینجاست که انگیزه‌های معنوی و مادّی،دست به دست هم می‌دهند و انسان را برای دفاع از آن تا آخرین نفس آماده می‌سازند.

بخش سوم

اشاره

أصبحت و اللّه!لا أصدّق قولکم،و لا أطمع فی نصرکم،و لا أوعد العدوّ بکم.ما بالکم؟ما دواؤکم؟ما طبّکم؟القوم رجال أمثالکم.أقولا بغیر علم؟و غفلة من غیر ورع؟!و طمعا فی غیر حقّ؟ !

ترجمه

به خدا سوگند!به آنجا رسیدم که گفتارتان را تصدیق نمی‌کنم و به یاری شما امیدی ندارم و دشمن را به وسیله شما تهدید نخواهم کرد.درد شما چیست؟ داروی شما کدام است؟طبابت و درمانتان از چه راهی میسّر است؟این گروه (شامیان)مردانی مانند شما هستند(چرا آنها این گونه متحدند و گوش به فرمان پیشوای ظالمشان هستند،ولی شما این گونه پراکنده و عصیانگرید؟)آیا سخن بدون آگاهی(مشکلی را حل می‌کند؟)و غفلت آمیخته با بی‌تقوایی و امید به پیروزی،در حالی که شایستگی آن را ندارید،(شما را به جایی می‌رساند؟)

شرح و تفسیر

کاری کردید که از شما مأیوسم!

در آخرین بخش این خطبه-که از خطبه‌های دردناک و غم انگیزی است که از مولا علی علیه السّلام شنیده شده است-امام،آخرین تازیانه‌های سرزنش و ملامت را بر ارواح مرده آنها می‌نوازد،به این امید که شاید به حرکت آیند و بر پا خیزند و با امکانات وسیع و گسترده‌ای که دارند،قدرت شیطانی دشمن را در هم بشکنند و

مسلمانان را از شرّ این خون‌آشامان-که آخرین تفاله‌های زمان جاهلیتند-آسوده کنند،می‌فرماید:

«به خدا سوگند!به آنجا رسیده‌ام که گفتارتان را تصدیق نمی‌کنم و به یاری شما امید ندارم و دشمن را به وسیله شما تهدید نخواهم کرد. أصبحت و اللّه!لا أصدّق قولکم،و لا أطمع فی نصرکم،و لا أوعد العدوّ بکم .» درست است که اعتماد متقابل پیشوا و پیروان،از اصول مسلّم مدیریت است و اعتماد به مردم و تشویق آنان و چشم پوشی از خطاهایشان و بیان نقاط قوّتشان،مایه دلگرمی و پیروزی است،ولی گاه کار به جایی می‌رسد که بر اثر ضعف و سستی فوق العاده و پراکندگی افکار و تشتّت صفوف و جهل و نادانی تمام روزنه‌های امید رهبر و پیشوا بسته می‌شود و مردم در شرایط خاصّی به شکل فردی در می‌آیند که گرفتار ایست قلبی شده و جز با فشارهای سنگین امیدی به بازگشتش نیست.و یا مانند کسی که مادّه سمی خواب آوری خورده که باید او را با سیلی آبدار از فرو رفتن در خوابی که مایه مرگ است،نجات داد.

این سخنان در عین این که وضع مردم کوفه را مشخص می‌کند،مشکلات طاقت فرسای امیر مؤمنان علی علیه السّلام را در آن مقطع تاریخی نشان می‌دهد.او،حق داشت این چنین اظهار بی‌اعتمادی به آنها کند،چرا که بارها از وعده‌های خود تخلّف کرده و بی‌وفایی و پیمان شکنی را نشان داده بودند.آنها گروهی بودند که تنها،با رجز خوانی و شعارهای داغ در مجالس شب نشینی دل خوش می‌کردند،ولی به هنگام حرکت به سوی میدانهای نبرد با دشمن در لانه‌های خود می‌خزیدند.

حضرت سپس در ادامه این سخن گویی بر آنها فریاد می‌زند،می‌فرماید:

«درد شما چیست؟داروی شما کدام است؟طبابت و درمانتان از چه راهی میسر است؟ ما بالکم؟ما دواؤکم؟ما طبّکم؟ این گروه شامیان مردانی مانند شما هستند(چرا آنها این گونه متّحدند و آن قدر

مقاوم و گوش به فرمان پیشوای ظالمشان هستند،ولی شما این گونه پراکنده و سست و عصیانگرید؟)، القوم رجال أمثالکم .

آیا آنها،از آب و گل دیگری هستند،یا ساختمان جسمی و روحیه دیگری دارند؟به یقین چنین نیست،فرق آنان با شما در یک چیز است:اخلاق و روحیات.

آری،آنها می‌دانند برای میدان جنگ چه چیزهایی لازم است،ولی شما هرگز نمی‌دانید و علی رغم نعمتهای عظیمی مانند پیشوای قدرتمند و...که خدا به شما داده،نفرات فراوان و امکانات بسیار آنها شما را مرعوب خود ساخته و به ذلّت کشانده است.افسوس و صد افسوس که رهبری مانند من،گرفتار شماها شده! و به گفته مولا،در دیوان منسوب به آن حضرت:

دواؤک فیک و ما تبصر و داؤک منک و ما تشعر

درد تو در درون جان تو است و تو نمی‌بینی و داروی تو،در خود تو است و تو نمی‌فهمی! سرانجام و در آخرین جمله‌های این خطبه،امام دقیقا انگشت روی درد آنها می‌گذارد و در سه چیز،آن را خلاصه می‌کند و می‌فرماید:

«آیا سخن بدون آگاهی(مشکلی را حلّ می‌کند؟)و غفلت آمیخته با بی‌تقوایی شما را به جایی می‌رساند؟و امید به پیروزی دارید،در حالی که شایستگی آن را ندارید، أ قولا بغیر علم؟و غفلة من غیر ورع؟!و طمعا فی غیر حقّ؟! » آری،بدبختی شما از اینجا سرچشمه می‌گیرد که نسنجیده سخن می‌گویید و سطح آگاهی شما پایین است:شما آیین تقوا را رها کرده در غفلت دنیا پرستی فرو رفته‌اید،شما می‌خواهید تکیه بر جای بزرگان و پیروزمندان بزنید،در حالی که اسباب پیروزی را فراهم نساخته‌اید.آری،درد شما،اینجا است.

این عوامل سه گانه(گفتار بدون عمل و جهل توأم با بی‌تقوایی و امید پیروزی،

بدون فراهم ساختن اسباب آن)در هر قوم و ملّتی که فراهم شود،سبب بدبختی و بیچارگی و شکست آنها خواهد شد.

نکته: عوامل اصلی ناکامیها

بی‌شک،سپاهیان علی علیه السّلام با آن رهبری لایق و قابل قبول مردمی و سابقه در جهاد،امکان پیروزی بر دشمن را از هر نظر دارا بودند،ولی متأسفانه ضعفهایی داشتند که تمام عوامل پیروزی را از اثر انداخت و بی‌شک،این ضعفها در هر قوم و ملّتی که پیدا شود،سرنوشتی بهتر از سپاه کوفه نخواهد داشت.

در جمله‌های اخیر این خطبه و پاره‌ای از جمله‌هایی که در فرازهای قبل گذشت، این ضعفها به خوبی تبیین شده که نخستین آن،رها کردن عمل و چسبیدن به سخن است.امروز در جای گرم و خوش بنشینند و سخن از جنگ و جهاد گویند،بی آن که به آن معتقد باشند و یا تصمیمی بر انجام آن بگیرند.در پشت جبهه حرفهای داغ آتشین بزنند،ولی هرگز به خطوط مقدم نزدیک نشوند.اصولا افراد پر ادعا و پر حرف در عمل،افرادی ضعیف و ناتوانند،گویی تمام قدرت و استعداد خود را در زبانشان جمع کرده‌اند! جمله «أ قولا بغیر علم؟» ،همین معنا را می‌رساند،خواه علم را به معنای «آگاهی»بدانیم یا به معنای«اعتقاد»یا به معنای«عمل»،چرا که هر سه تفسیر،به یک نتیجه باز می‌گردد،زیرا آگاهی و اعتقاد نسبت به چیزی،دعوت به عمل می‌کند و ضعف عمل،معمولا به خاطر عدم درک عمیق و نداشتن اعتقاد است،همان گونه که در سخن دیگری از مولا علی علیه السّلام آمده است که فرمود:«العلم مقرون بالعمل، فمن علم عمل. ⁽¹⁾علم،با عمل همراه است،کسی که آگاهی(و اعتقاد)نسبت به

چیزی داشته باشد،به آن عمل می‌کند.» عامل دیگر،غفلت و فقدان ورع است و به تعبیری دیگر عدم توجه به واقعیتها- که برخاسته از بی‌تقوایی است-سبب می‌شود که دشمن براحتی در میان جمع نفوذ کند و گاه سران آنها را با زخارف دنیا بخرد و گاه آنها را با مقام تطمیع کند و یا از خطر بترساند،در حالی که اگر هوشیاری آمیخته با پرهیزگاری جای این غفلت و بی‌تقوایی را بگیرد تیر دشمن به سنگ می‌خورد و کمانه می‌کند و به او باز می‌گردد.

عامل سوم،طمع در چیزی است که شایستگی آن را ندارد و یا به تعبیر دیگر اسباب آن را فراهم نساخته است.

می‌دانیم که در عالم،برای رسیدن به هر مقصدی،اسبابی لازم است و قانون علّت و معلول،با اراده و مشیت الهی با قدرت تمام بر جهان حکومت می‌کند،هر چند ناآگاهان در عالم خیال این پیوندها را از هم گسسته و برای رسیدن به مقصود به اوهام و خیالات دل می‌بندند.

جمله«طمعا فی غیر حقّ»می‌تواند به همین معنا باشد که شما طمع در چیزی دارید که استحقاق آن را ندارید،ولی برخی از مفسران نهج البلاغه-گفته‌اند که منظور از این جمله،این است که آنها طمع داشتند که عطایاشان از بیت المال، افزوده شود و بیش از آنچه استحقاق دارند از سوی مولا علی علیه السّلام به آنها پرداخته شود و چون این خواسته نامشروع،انجام نشد،در جنگ سست شدند.

بدیهی است که این طرز تفکّر مادّی گرایانه،هر جا باشد،عامل بدبختی و شکست است،همان گونه که توجه به جمع آوری غنائم-که یک گرایش مادّی در میدان جهاد الهی بود-در جنگ احد،سبب شکست سختی در سپاه اسلام شد.

به هر حال این اصول تنها مربوط به تحلیل عوامل شکست در لشکر کوفه نبود، بلکه اصولی است مربوط به هر عصر و زمان و مکان.

این جمله‌های اخیر،بلکه تمام فرازهای این خطبه،از سوز درون مولا علی علیه السّلام و

نهایت ناراحتی آن حضرت خبر می‌دهد و اگر تاریخ مدوّن هم وجود نداشت،همین جمله‌ها کافی بود که شرایط خاصّ زمان حضرت را روشن سازد.

خطبۀ سی ام: قتل عثمان و ماجراهای آن

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی معنی قتل عثمان و هو حکم علی عثمان و علیه و علی النّاس بما فعلوا و براءة له من دمه

⁽¹⁾ .

این خطبه تحلیلی است در بارۀ قتل عثمان

اشاره

در این خطبه،امام علیه السّلام سخنانی بیان فرموده که موقف عثمان و موقف خود را و نیز موقف مردم را نسبت به کارهایی که در این حادثه کردند،روشن ساخته و خود را به طور کامل از خون عثمان تبرئه کرده است.

خطبه در یک نگاه

می‌دانیم که بعد از کشته شدن عثمان،نظرات مختلفی در باره قتل او ابراز شد.

گروهی عثمان را مقصّر می‌دانستند،چرا که با استبداد بی‌سابقه خود،گروهی از خویشاوندانش را در پست‌های کلیدی حکومت اسلامی قرار داد و اموال بیت المال را در اختیار آنها گذاشت،به طوری که مسلمانان بر ضدّ او خروشیدند و قیام کردند

و یا حد اقل به انتقاد پرداخته و در برابر گروه معترضان،کسی به یاری او برنخاست.

و عملا به قتل او راضی شدند.

گروه دیگری،معتقد بودند که عثمان،نباید کشته می‌شد،بلکه می‌بایست به او اجازه می‌دادند که بعد از توبه،خطاهای گذشته خویش را اصلاح کند و حد اکثر،او را از خلافت خلع می‌کردند.کشتن او به صورت آشکار بدعتی بود که منشأ کارهای مشابهی در آینده می‌شد و علاوه،چنانکه می‌دانیم قتل او دستاویزی برای منافقان و بازماندگان اهل نفاق،جهت تفرقه در صفوف مسلمانان گردید و این امر از قبل قابل پیش بینی بود.

گروه اندکی از ظاهربینان که مجال اندیشیدن در تاریخ زندگی خلیفه سوم را به خود نمی‌دهند،او را خلیفه مظلوم و شهید می‌دانستند و وی را از هر کار خلافی تبرئه می‌کردند! امام علیه السّلام در میان این عقاید ضدّ و نقیض،حق را که در میان این آرا مکتوم مانده بود بیان می‌نماید و به طرز بسیار دقیق و ظریفی مسائل مربوط به قتل عثمان را تجزیه و تحلیل می‌کند.

لو أمرت به،لکنت قاتلا،أو نهیت عنه،لکنت ناصرا،غیر أنّ من نصره،لا یستطیع أن یقول:«خذله من أنا خیر منه»،و من خذله، لا یستطیع أن یقول:«نصره من هو خیر منّی»و أنا جامع لکم أمره، استأثر فأساء الأثرة،و جزعتم فأسأتم الجزع.و للّه حکم واقع فی المستأثر و الجازع.

ترجمه

اگر من،به آن(کشتن عثمان)فرمان داده بودم،قاتل محسوب می‌شدم و اگر از آن نهی می‌کردم،یاور او به شمار می‌آمدم(و من نه می‌خواستم قاتل او باشم و نه یاور او)امّا کسی که او را یاری کرده،نمی‌تواند بگوید:«از کسانی که دست از یاریش برداشته‌اند،بهترم.»و کسی که دست از یاریش برداشته،نمی‌تواند بگوید:«کسی که او را یاری کرد،از من بهتر بوده است،»(چرا که به هر حال،حامیان او،به یقین افراد بدی بوده‌اند).

و من جریان کار او را در عبارتی کوتاه و پر معنا برای شما خلاصه می‌کنم:او، استبداد ورزید،استبداد بسیار بدی و شما ناراحت شدید و واکنش بدی نشان دادید و از حد گذراندید و خداوند در این مورد حکمی دارد که در باره مستبدّان و افراط گران جاری می‌شود(و هر کدام به سزای اعمال خود می‌رسند).

شرح و تفسیر

عوامل قتل عثمان

همان گونه که در آغاز این خطبه اشاره شد،خطبه ناظر به مسأله قتل عثمان و تجزیه و تحلیل‌های مربوط به آن است.

می‌دانیم که مسأله قتل عثمان،ریشه‌های شناخته شده‌ای در اعمال او داشت و پیامدهای عظیمی در جهان اسلام،از آن آشکار گشت که تا مدّتها تاریخ اسلام را تحت تأثیر قرار داد.

همه محقّقان می‌گویند که سوء تدبیر عثمان در امر حکومت و تبدیل آن به یک امر فامیلی و حیف و میل عظیم در بیت المال و ظلم فراوان بستگان او نسبت به توده‌های مستضعف،سبب یک انزجار و تنفّر عمومی گشت،تا آنجا که یک گروه چند صد نفری،خانه او را محاصره و به او حمله کرده و او را کشتند و سپاه عظیم اسلام-که فاتح مصر ایران و روم بود-در برابر آن،سکوت اختیار کرد،چرا که از کارهای او ناراضی بودند و یا او را مستحق قتل می‌دانستند،ولی بعد از کشتن او مردم دو گروه شدند:گروهی-که شاید اکثریت را تشکیل می‌دادند-به این قتل راضی یا لااقل نسبت به آن بی‌تفاوت بودند.گروه دیگری او را مظلوم می‌دانستند.

در این میان،منافقان برای ایجاد تفرقه در صفوف مسلمانان و تغییر مسیر خلافت از امیر مؤمنان علی علیه السّلام-که مورد قبول اکثریت قریب به اتفاق مردم واقع شده بود-دست به کار شدند و مسأله قتل عثمان را دستاویزی برای رسیدن به مقاصد شوم خود کردند و به اصطلاح،پیراهن عثمان،تبدیل به یک اهرم نیرومند سیاسی برای اغفال توده‌های ناآگاه شد.

طبیعی است که در میان اصحاب و یاران علی علیه السّلام از هر دو گروه،وجود داشتند، هر چند گروه دوم طبق تصریح برخی از مورخان در اقلیّت بودند و نیز طبیعی است که در باره قتل عثمان،از آن حضرت به طور مکرّر سؤال می‌کردند و امام علیه السّلام ناچار بود در اینجا پاسخی بدهد که هم واقعیتهای تاریخی در آن منعکس باشد و هم

بهانه‌ای به دست این و آن ندهد.

خطبه مورد بحث،پاسخ ظریفی به این گونه سؤالها است که امام علیه السّلام واقعیتهای تاریخی را در آن بیان فرموده،بی آن که بهانه‌ای به دست بهانه‌جویان دهد.

در آغاز می‌فرماید:«اگر من به آن(کشتن عثمان)فرمان داده بودم قاتل محسوب می‌شدم(و من هرگز نمی‌خواستم قاتل عثمان باشم)و اگر از آن نهی می‌کردم یاور او (در اعمال و خلافکاریهایش)به شمار می‌آمدم(و من هرگز حاضر نبودم از کارهای خلاف او دفاع کنم)، لو أمرت به،لکنت قاتلا،أو نهیت عنه،لکنت ناصرا .

مفهوم این سخن آن است که من در این قضیه بی‌طرف بودم و نه دست به خون او آلوده کردم و نه از او و خلافکاری‌هایش دفاع کردم،چون هر دو محذور داشت.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که این جمله چگونه با واقعیتهای تاریخی سازگار است؟زیرا می‌دانیم(و تقریبا همه مورخان نوشته‌اند)که علی علیه السّلام مردم را از قتل عثمان نهی می‌کرد و فرزندانش،امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام را به جلوی خانه او فرستاد که معترضان به آنجا یورش نبردند و حتّی هنگامی که آب را به روی عثمان بستند،امام علیه السّلام برای او آب فرستاد.مفسّران نهج البلاغه،در برابر این سؤال،دو پاسخ گفته‌اند:

بعضی گفته‌اند که منظور از عدم نهی،همان نهی عملی است،یعنی من رسما شمشیر نکشیدم و برای دفاع از او وارد عمل نشدم و این منافاتی با نهی لفظی آن حضرت و حضور فرزندانش در آن صحنه ندارد.

بعضی دیگر معتقدند که این سخن در واقع بیانگر این حقیقت است که من هرگز به قتل عثمان دستور ندادم،هر چند او را به خاطر اعمالش،مستحقّ مجازاتهایی می‌دانستم.به همین جهت برای این که اوضاع بدتر از آن چه بود،نشود،مردم را به خونسردی و ترک خشونت دعوت کردم،ولی در عین حال کاری نکردم که حمایت صریح از عثمان و اعمال و کردارش باشد،چرا که همان گونه که ریختن خون او مشکلاتی را در جامعه اسلامی به وجود می‌آورد،حمایت از او و کارهایش نیز

مشکل آفرین بود،لذا من هیچ یک از این دو(امر به قتل و نهی از آن)را از نظر قانون خداوند،مطابق وظیفه نمی‌دیدم.

ضمنا امام علیه السّلام با این گفتار می‌خواست در اختلاف شدیدی که میان دو گروه از یاران و لشکرش،و به طور کلی دو گروه از مردم بر سر قتل عثمان وجود داشت-که گروهی او را مستحقّ مجازات و گروهی ریختن خونش را گناه می‌دانستند-موضعی اتّخاذ کند که سبب دامن زدن به اختلافات نشود.

سپس امام علیه السّلام برای توضیح بیشتر می‌افزاید:«جز این که کسی او را یاری کرده نمی‌تواند بگوید:«از کسانی که دست از یاریش برداشتند،بهترم، غیر أنّ من نصره،لا یستطیع أن یقول:«خذله من أنا خیر منه» .

و کسی که دست از یاریش برداشت،نمی‌تواند بگوید:«کسی که او را یاری کرد، از من بهتر بوده است،و من خذله،لا یستطیع أن یقول: «نصره من هو خیر منّی» .

این دو سخن در واقع ناظر به یک مطلب است و آن این که همه متّفق بودند که حامیان عثمان در آن شرایط به یقین افراد بدی بودند،در حالی که کسانی که دست از یاریش برداشتند بزرگان صحابه اعم از مهاجران و انصار را تشکیل می‌دادند.

توضیح این که:قرائن مسلّم تاریخی نشان می‌دهد که به هنگام هجوم به خانه عثمان،صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و مهاجران و انصار،تقریبا به طور عموم،دست از حمایتش برداشتند و بی‌شک اگر آنها هواخواه عثمان بودند،کسی جرأت نمی‌کرد که در مدینه،چنان صحنه‌ای را ایجاد کند و این به خاطر آن بود که همگی از کارهای او ناخشنود بودند.

در آن زمان حامیان عثمان عمدتا کسانی بودند که در جامعه اسلامی منفور شمرده می‌شدند و حمایت‌شان از عثمان به خاطر منافع نامشروعی بود که داشتند.به همین دلیل این مسأله کاملا روشن بود،حتّی حامیان عثمان که گروهی سود پرست مانند مروان و امثال او بودند جرأت نمی‌کردند ادعا کنند که از گروه عظیم مهاجران

و انصار-که ترک یاری عثمان کرده‌اند-بهترند و مسلّم است که ترک کنندگان حمایت عثمان نیز اطرافیان او را بهتر از خود نمی‌دانستند،به این ترتیب همگی در این سخن اتفاق نظر داشتند که حامیانش هرگز از بهترین مردم نبودند.

این تعبیر لطیفی است که می‌تواند پرده از روی اعمال عثمان بردارد و نشان دهد که او کارهایی کرده بود که نفرت عمومی مسلمانان را برانگیخته بود.مهم‌ترین آنها تقسیم بیت المال در میان یارانش و سپردن پستهای حسّاس کشور اسلام به دست نااهلان و تبعیض و بی‌عدالتی در میان مردم و غفلت از مصالح مسلمانان بود.

بعضی از شارحان نهج البلاغه، ⁽¹⁾می‌گویند که امام علیه السّلام این سخن را،در پاسخ کسی ایراد فرمود که در محضرش چنین گفت:«آنها که دست از یاری عثمان برداشتند،منشأ فتنه بودند،چرا که اگر بزرگان صحابه به یاری او بر می‌خاستند جاهلان امّت هرگز جرأت ریختن خون او را نداشتند.و اگر بزرگان صحابه او را واجب القتل می‌دانستند،می‌بایست صریحا این مسأله را بیان کنند تا شبهه از مردم برطرف گردد.

امام علیه السّلام فهمید که گوینده نظر به آن حضرت دارد،لذا با این عبارت ظریف پاسخ او را بیان فرمود.

به هر حال این سخن نشان می‌دهد که اگر امام علیه السّلام به طور جدّی به حمایت از عثمان برنخاسته،در این امر تنها نبوده است،بلکه همه بزرگان صحابه چنین موضعی را داشتند،پس چرا اشکال متوجّه آن حضرت شود؟ در پایان خطبه امام علیه السّلام ضمن بیان کوتاهی،تحلیل روشنی از قتل عثمان و عوامل آن ارائه می‌دهد و می‌فرماید:

«من جریان کار عثمان را در عبارتی کوتاه و پر معنا،برای شما خلاصه می‌کنم:او استبداد ورزید،استبداد بسیار بدی و شما ناراحت شدید و واکنش بدی نشان

دادید و از حد گذراندید، و أنا جامع لکم أمره،استأثر ⁽¹⁾فأساء الأثرة،و جزعتم فأسأتم الجزع.

و خداوند،در این مورد حکمی که در باره«مستبدان»و«افراط گران»،جاری می‌شود(و هر کدام،به سزای اعمال خود در دنیا و آخرت،گرفتار می‌شوند)،( و للّه حکم واقع فی المستأثر و الجازع. » به گفته یکی از ادبای معروف عرب،عادت امام علیه السّلام این بود که سخنان جامع خویش را،با الفاظ کم و معانی بسیار بیان می‌فرمود و این سخن در واقع یکی از مصادیق بارز کلام جامع امام علیه السّلام است،می‌فرماید:هم عثمان مرتکب بدی و خطا شد و هم شما.او راه استبداد و حکومت خود سرانه را در پیش گرفت و خویشاوندان نالایقش را بر مسلمانان مسلّط ساخت و بیت المال را در اختیار آنان گذاشت و آنها به غارت بیت المال مشغول شدند.و آن گاه که اعتراضات مسلمانان، از هر سو بلند شد،او گوش به آنها نداد،در نتیجه مردم ناراحت و عصبانی به او حمله‌ور شدند و بزرگان صحابه از مهاجران و انصار دست از یاریش برداشته و او را تنها گذاشتند.

از سوی دیگر مخالفان و مهاجمان نیز از حدّ گذراندند و به جای این که او را از حکومت مسلمانان بر کنار سازند و زمام امور را از دست همکاران ظالمش بگیرند، اقدام به ریختن خونش کردند و چنان فتنه‌ای بر پا شد که سالیان دراز تاریخ اسلام را تحت تأثیر خود قرار داد و گروه منافقان و آنها که در طمع حکومت بودند به بهانه خون او خونهای زیاد دیگری را ریختند.

بنا بر این هر دو گروه راه افراط را پوییدند و به همین دلیل خداوند هر کدام از آنها را مطابق اعمالشان جزا می‌دهد.

با این که در باره حکومت عثمان و پیامدهای آن سخنان زیادی گفته‌اند امّا این

کلام امام علیه السّلام با نهایت اختصار جان مطلب را بیان فرموده و داوری عادلانه و دقیقی را ارائه داده است.

ضمنا از این تعبیر استفاده می‌شود که استبداد-با این که هر گونه باشد بد است- اقسامی دارد که بعضی از بعضی دیگر زشت‌تر است و استبداد عصر عثمان از آن استبدادهای زشت‌تر بوده است.

و نیز استفاده می‌شود که انسان در برابر ناهنجاریهای اجتماعی که قرار می‌گیرد باید عکس العمل نشان دهد،ولی مراقب باشد که از حد نگذارند،چرا که ناهنجاری دیگری می‌آفریند که دامان جامعه را خواهد گرفت و مردم از گردابی به گرداب دیگر،و از چاله‌ای به چاه می‌افتند.باید در این گونه حوادث بر اعصاب مسلّط بود و با درایت و تدبیر عمل کرد تا درمان یک بیماری سبب بیماری‌های دیگری نگردد،ولی متأسّفانه تاریخ نشان می‌دهد که همیشه این افراط و تفریطها وجود داشته است.

در ضمن توجه به این نکته لازم است که تعبیر به«جزع»که در اصل به معنای «اندوه شدید»است،اندوهی که انسان را از کار باز می‌دارد-در اینجا اشاره به ناراحتی شدیدی است که مردم،به خاطر اعمال بی‌رویه عثمان و اطرافیان او،پیدا کردند و این اندوه،سبب زیاده روی‌هایی شد که آثار سوء آن تا سالها باقی ماند.

نکته: عصر طوفانی عثمان!

بی‌شک دوران خلافت عثمان مخصوصا سالهای پایانی آن،از طوفانی‌ترین سالهای قرن نخست اسلام است که مورّخان به طور گسترده در باره آن بحث کرده‌اند.به اعتقاد بعضی صحیح‌ترین اخبار در مورد عثمان آن است که طبری در تاریخ خود آورده است.خلاصه مطالب او چنین است:

عثمان کارهایی کرد که در اسلام سابقه نداشت و باعث خشم مسلمانان گردید.

نمونه‌ای از این اعمال سپردن کارهای مهم حکومت مسلمانان به افراد نااهل و افراد فاسق و سفیه و بی‌دین و بخشیدن غنائم به آنان و آزار و ستم طاقت فرسا به شخصیتهای بزرگی مانند ابو ذر و عمّار یاسر و عبد اللّه بن مسعود و مانند اینها بود.

او ولید بن عقبه را والی کوفه ساخت که شراب می‌نوشید و در حال مستی به میان مردم می‌آمد و رسوایی‌هایی به بار آورد که گروهی نزد عثمان به آن شهادت دادند و بعد از عزل او سعید بن عاص را-که او نیز مرد تبهکاری بود-به جای وی نشاند.سعید با اعمال ناروایش خشم مردم را برانگیخت و مردم به مخالفت با او برخاستند.عثمان به جای این که آتش فتنه را خاموش کند دستور داد رهبران مخالفان را به شام تبعید کند.آنها در شام بر معاویه شوریدند.عثمان مجبور شد که آنان را به کوفه باز گرداند،و دگر بار آنها را به حمص تبعید کرد.

نه تنها در کوفه که در نقاط دیگر نیز انتقادها بالا گرفت.سرانجام گروهی از اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گرد هم آمدند و ایرادهای مهم را به وسیله عامر بن قیس-که مردی پاک طینت و خدا شناس بود-به عثمان رساندند.او به جای این که از این خیرخواهی سپاسگزاری کند پاسخ اهانت آمیزی به فرستاده آنها داد.

وضع مدینه روز به روز ناآرام‌تر می‌شد و فریاد انتقاد بلندتر می‌گشت.عثمان، ناچار شد که گروهی مانند سعید بن عاص و معاویة بن ابی سفیان و عمرو عاص را برای مشورت دعوت کند و با آنها به شور بنشیند.بعضی گفتند:«صلاح،این است که مردم را به جهاد مشغول سازی تا این مسائل فراموش شود.»ولی سعید بن عاص،او را به انتقام گیری از سران انتقاد کنندگان تشویق کرد و گفت:«اگر آنها، رهبران خود را از دست بدهند،متفرّق خواهند شد.» کم کم مردم در انتقاد به عثمان،جسورتر شده و گفتند:تو بنی امیه را بر دوش مردم سوار کرده‌ای یا عدالت کن یا از خلافت کناره گیری!» عثمان که قدرت تصمیم گیری را از دست داده بود،به فرماندهان خود گفت تا مردم را برای جهاد آماده کنند،ولی این دستور مشکلی را حل نکرد.

سرانجام در سال 35 هجری مخالفینش،در شهرهای مهم اسلامی با هم مکاتبه کردند و تصمیم بر عزل عثمان و فرماندارانش گرفتند.گروهی از مصر و گروه دیگری از کوفه و گروه بسیاری از بصره،به عنوان زیارت خانه خدا حرکت کرده و به سوی مدینه آمدند و مردم مدینه را از تصمیم خود باخبر ساختند.مهاجران و انصار-که از عملکرد عثمان ناراضی بودند-به حمایت او برنخاستند.مخالفان به آسانی وارد مدینه شدند و خانه عثمان را محاصره کردند،ولی مانع از رفت و آمد افراد نبودند.

عثمان از این هجوم عمومی سخت در وحشت فرو رفت و نزد امام علی علیه السّلام آمد و از آن حضرت تقاضا کرد که نزد معترضان برود و آنها را از راهی که در پیش گرفته‌اند منصرف سازد.امام علیه السّلام فرمود:«با چه شرایطی آنها را راضی کنم؟» عثمان عرض کرد:«با این شرط که من،بعد از این تنها با صلاح اندیشی شما کار می‌کنم.»امام علیه السّلام فرمود:«بارها تو را نصیحت کرده‌ام و تو هم وعده داده‌ای،ولی به وعده‌ات وفا نکرده‌ای و به سخنان مروان و معاویه و امثال آنها گوش فرا دادی.» سرانجام امام علیه السّلام پذیرفت و برای فرو نشاندن خشم مردم با گروهی از مهاجران و انصار حرکت کرد و نزد معترضان آمد.مخصوصا با مصریان که انتقادهای شدیدی داشتند مذاکره فرمود و آنها قبول کردند که به مصر بازگردند.

به عثمان نیز سفارش فرمود که به تمام شکایت مردم رسیدگی کند و از کارهای گذشته توبه کند.

عثمان خطبه‌ای خواند و آشکارا اعلام توبه کرد و قول داد به تمام شکایات مردم رسیدگی کند.

هنگامی که عثمان به منزل بازگشت دید مروان و عده‌ای از بنی امیه در منزلش گرد آمده‌اند.مروان گفت:«سخن بگویم یا ساکت بنشینم»؟همسر عثمان فریاد زد:

«ساکت باش!به خدا شما قاتل عثمان و یتیم کننده اطفالش خواهید بود.او به مردم وعده داده و باید به وعده‌اش وفا کند».

مروان،ساکت ننشست و گفت:«سخنی را که گفتی به صلاح خلافت تو نبود.»

عثمان تحت تأثیر مروان قرار گرفت و به او دستور داد تا مردم را پراکنده کند.

مردم به خانه امام علی علیه السّلام رفتند و جریان را گزارش دادند.

امام علیه السّلام فرمود:«اگر در خانه بنشینم عثمان می‌گوید که مرا تنها گذاردی و خوار کردی و اگر برای او صلاح اندیشی کنم،باز مروان او را بازیچه خود قرار می‌دهد.» سپس به خانه عثمان رفت.فرمود:«به وعده خود وفا نکردی و به سخنان ناصواب مروان-که بر خلاف دین و عقل است-گوش دادی.من از این پس به سراغ تو نخواهم آمد.» معترضان مصری که عدد آنها بالغ بر دو هزار نفر بود و به خاطر اطاعت از فرمان علی علیه السّلام راه بازگشت به مصر را می‌پیمودند بعد از سه روز،به مدینه بازگشتند و نامه‌ای را که از غلام عثمان در بین راه گرفته بودند،به این مضمون ارائه دادند.در آن نامه عثمان به فرماندارش در مصر دستور داده بود که بعضی از سران معترضان را به دار آویزد و برخی را شدیدا مجازات کند.

آنها نزد امام علی علیه السّلام آمدند و جریان را بازگو کردند.امام علیه السّلام از عثمان توضیح خواست.عثمان انکار کرد که چنین نامه‌ای نوشته باشد بعضی گفتند که این،کار مروان است.مصریان گفتند:«مگر مروان،تا این اندازه جرأت و نفوذ دارد که مهر او را پای نامه بزند و همراه غلام عثمان با شتر بیت المال به سراغ چنان مأموریتی بفرستد؟!»عثمان اظهار بی‌اطلاعی کرد.

مردم،در پاسخ گفتند:«اگر راست می‌گویی تو لایق این خلافت نیستی،چرا که دیگران این گونه بر تو مسلط‌اند،و اگر دروغ می‌گویی باز هم شایستگی خلافت بر مسلمانان را نداری.پس در هر صورت باید کنار بروی.چند بار توبه کرده‌ای باز آن را شکسته‌ای،بنا بر این یا از خلافت کنار برو و یا کشته خواهی شد و یا ما در راه خدا شهید می‌شویم.» عثمان گفت:«اگر کشته شوم بهتر از آن است که از خلافت کناره گیری کنم.» روزبروز روزگار بر عثمان سخت‌تر می‌شد.بار دیگر امام علی علیه السّلام تقاضا کرد که

بین او و مردم وساطت و ضرب الأجلی تعیین کند تا به شکایات مردم رسیدگی کند.

سه روز او را مهلت دادند،امّا در پنهانی وسایل جنگ را آماده می‌کرد.سه روز گذشت و خبری نشد.

گفتنی است که عثمان به معاویه نامه نوشته بود که هر چه زودتر خود با لشکری به یاری او بشتابد.ولی لشکر بموقع به یاری او نیامد.

سرانجام،توده‌های مردم خشمگین و عصبانی-که پیمان شکنی‌های مکرّر عثمان را دیده بودند-به کلّی از او قطع امید کردند و به درون خانه او هجوم بردند و میان طرفداران عثمان و شورشیان نزاع شدیدی در گرفت و تعدادی از دو طرف کشته شدند.آنها در پایان به اتاقی که عثمان در آن بود هجوم بردند و او را کشتند. ⁽¹⁾

خطبۀ سی و یکم: امام زبیر را به اطاعت از خود دعوت کرد

اشاره

لما أنفذ عبد اللّه بن عباس إلی الزبیر یستفیئه إلی طاعته قبل حرب الجمل

⁽¹⁾ این قسمت در واقع خطبه نیست،بلکه بخشی از کلامی است که علی علیه السّلام به ابن عباس هنگامی که او را در روز جنگ جمل،قبل از آغاز جنگ،به سوی زبیر فرستاد،فرمود.حضرت با این کلمات زبیر را به اطاعت از خود دعوت کرد و چنانکه خواهد آمد این سخنان در او مؤثّر واقع شد و وی از جنگ کناره گیری کرد.»

لا تلقینّ طلحة،فإنّک إن تلقه تجده کالثّور عاقصا قرنه.یرکب الصّعب و یقول:«هو الذّلول»و لکن الق الزّبیر!فإنّه ألین عریکة فقل له:«یقول لک ابن خالک:عرفتنی بالحجاز و أنکرتنی بالعراق؟فما عدا ممّا بدا؟»

ترجمه

با طلحه ملاقات مکن!که اگر با او روبرو شوی او را مانند گاوی خواهی یافت که شاخش در اطراف گوشهایش پیچ خورده باشد(او مردی سرکش و خیره سر و انعطاف ناپذیر است).او کسی است که بر مرکب سرکش(هوا و هوس)سوار است و می‌گوید:«مرکب راهواری دارم!»(آری او به خاطر هوا پرستی،آمادگی شنیدن سخن حق را ندارد)ولی«زبیر»را ملاقات کن!چرا که او مخوف‌تر است(و برای پذیرش حق آمادگی بیشتری دارد)و به او بگو:«پسر دایی تو(علی علیه السّلام)می‌گوید:

تو،در حجاز مرا شناختی و در عراق نشناخته انگاشتی؟چه شد که از پیمان خود بازگشتی و چه امری تو را از آنچه در باره من می‌دانستی منصرف ساخت...؟»

شرح و تفسیر

تلاش برای نجات خطا کاران

می‌دانیم که جنگ جمل نخستین جنگی است که بر امیر المؤمنین علی علیه السّلام تحمیل شد.گروهی از طرفداران عثمان و مخالفان او دست به دست هم دادند و

همسر پیامبر،عایشه،را با خود همراه ساختند و عهد و تبعیّت مسلّمی را که با علی علیه السّلام داشتند،شکستند و برای به دست آوردن حکومت،آتش جنگ جمل را بر افروختند.سرانجام کارشان به شکست منتهی شد و از هم متلاشی شدند و آتش افروزان اصلی،یعنی طلحه و زبیر،کشته شدند.

تمام قرائن تاریخی،نه تنها در جنگ جمل که در جنگ صفین و نهروان نیز نشان می‌دهد که علی علیه السّلام با اصرار زیاد مایل بود که در میان مسلمانان درگیری پیدا نشود و به هر قیمتی که ممکن است،آتش جنگ،خاموش گردد.

جمله‌های بالا یکی از شواهد این معنا است که امام قبل از شروع جنگ،پیامی به وسیله ابن عباس برای زبیر که از دو فرمانده،جنگ جمل بود فرستاد و این پیام مؤثّر واقع شد و او از جنگ کناره گیری کرد،هر چند در یکی از بیابانهای بصره به دست مردی به نام«ابن جرموز»کشته شد.در آغاز این سخن،امام،رو به ابن عباس کرده،می‌فرماید:

«با طلحه ملاقات نکن!که اگر با او رو به رو شوی،او را مانند گاوی خواهی دید که شاخهایش در اطراف گوشهایش پیچ خورده باشد،مردی سرکش و خیره سر و انعطاف ناپذیر است، لا تلقینّ طلحة فإنّک إن تلقه تجده کالثّور عاقصا ⁽¹⁾قرنه «او مردی است که بر مرکب سرکش(هوا و هوس)سوار می‌شود و می‌گوید:

«مرکب رام و راهواری است.» (آری،او،به خاطر هوا پرستی،چشمش از دیدن واقعیات،کور و گوشش از شنیدن حقایق،کر است)، یرکب الصّعب و یقول:«هو الذّلول» .

تشبیه طلحه،به گاوی که شاخش پیچ خورده است،یا اشاره به طغیان و سرکشی او است،یا عبارت دیگری از جمله اخیر است که،او به خاطر هوا پرستی،گوش شنوا در برابر حق ندارد.

در حقیقت امام در این چند جمله روانکاوی دقیقی نسبت به طلحه انجام داده و

یأس از نفوذ سخن در او را در باره صلح و بازگشت از جنگ بدین وسیله ابراز کرده است، ولی از آنجا که به زبیر امیدوار بوده(و حوادث بعد نیز نشان داد که این امیدواری کاملا بجا بوده است)اضافه می‌کند:«ولی زبیر را ملاقات کن!چرا که او نرمخوتر است(و برای پذیرش حق آمادگی بیشتری دارد)، و لکن الق الزّبیر!فإنّه ألین عریکة. ⁽¹⁾» تعبیر به«ألین عریکة»با توجه به این که«عریکة»به معنای«طبیعت و سرشت»و«ألین»به مفهوم«نرم‌تر»است،اشاره به این است که او در برابر گفتار حق شنوایی بیشتری دارد و روح تسلیم در برابر واقعیتها بر او غالب است، مخصوصا نسبت به سخنانی که از پیامبر شنیده بود واکنش بهتری نشان می‌داد،به عکس«طلحه»که مردی لجوج و خودخواه و سرکشی بود و حبّ جاه و مقام چشم و گوش او را کور و کر کرده بود.

به همین دلیل،تاریخ نویسان نوشته‌اند که زبیر هنگامی که وارد بصره شد و فهمید که«عمار»در لشکر علی علیه السّلام است و به یاد این حدیث افتاد که پیامبر در باره «عمار»فرموده بود:«و یحک یا بن سمیّة!تقتلک الفئة الباغیة،»ای عمار!تو را گروه ستمکار،خواهد کشت.»وحشت کرد و تحیّر و تردید شدید بر دل و جان او سایه افکند و می‌ترسید که عمار،در میدان جمل،شهید شود و او جزء«فئه باغیه» (گروه ستمکاران)باشد.

به هر حال،امام علیه السّلام به ابن عباس فرمود:«هنگامی که زبیر را ملاقات کردی»به او بگو«پسر دایی تو(علی)می‌گوید:تو در حجاز،مرا شناختی و در عراق نشناخته انگاشتی!(و انکار کردی)چه شد که از پیمان خود بازگشتی؟و چه امری تو را از آنچه در باره من می‌دانستی منصرف ساخت؟ فقل له:«یقول لک ابن خالک:

عرفتنی بالحجاز و أنکرتنی بالعراق؟فما عدا ممّا بدا؟»

این جمله،اشاره به سوابق بسیار درخشان مولا علی علیه السّلام است که در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و بعد از آن همه از آن آگاه بودند و زبیر هم که در زمره یاران پیامبر بود به خوبی این مطالب را می‌دانست،به خصوص در روایتی آمده است که روز جنگ جمل،زبیر در برابر علی علیه السّلام به میدان آمد.«عایشه»فریاد زد:«ای وای زبیر را دریابید!»به او گفتند:«خطری،متوجه او نیست،زیرا علی علیه السّلام زره ندارد و زبیر زره دارد».

امام علیه السّلام به او فرمود:«این،چه کاری است که کردی؟».گفت:من مطالبه خون عثمان می‌کنم.»حضرت فرمود:«تو و طلحه بودید که قاتلان عثمان را رهبری می‌کردید و وظیفه تو این است که خود را به ورثه عثمان بسپاری تا از تو قصاص کنند.»سپس فرمود:«تو را به خدا سوگند می‌دهم!آیا به خاطر داری آن روز که از کنار من عبور کردی،در حالی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر دست تو تکیه کرده بود و از قبیله بنی عمرو بن عوف می‌آمد؟پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به من سلام کرد و در صورت من خندید.من هم خندیدم و کاری بیش از این نکردم.تو گفتی:علی بن ابی طالب، دست از کارهای سبک بر نمی‌دارد.»پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:«خاموش باش!علی کار سبک نمی‌کند،ولی بدان در آینده‌ای نزدیک تو با او جنگ می‌کنی در حالی که ظالمی.»زبیر گفت: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» .آری این گونه بود،ولی روزگار،مرا به فراموشی افکند و من به یقین دست از جنگ با تو بر می‌دارم.»این را گفت و دست از جنگ کشید و پس از گفتگو با عایشه،از میدان جنگ بیرون رفت ⁽¹⁾.

جمله بالا،می‌تواند اشاره به این گونه مسائل نیز باشد.این نکته نیز قابل توجه است که زبیر،از کسانی بود که به علی علیه السّلام عشق می‌ورزید و حتی در جریان سقیفه، به دفاع از علی علیه السّلام برخاست و شمشیر کشید،ولی مخالفانش برخاستند و شمشیر او را شکستند و در جریان شورای شش نفره عمر نیز زبیر به علی علیه السّلام رأی داد.

به هر حال،این جمله‌های کوتاه و تکان دهنده،در روح زبیر اثر گذاشت و روز به

روز،بر تردید و شک او در مشروعیت راهی که در پیش گرفته بود،می‌افزود و سرانجام،تصمیم خود را گرفت و به طور کامل،از لشکر جمل جدا شد و راه خود را در پیش گرفت و سر به بیابان گذارد و رفت،هر چند،به دست مرد ستمکاری به نام «ابن جرموز»کشته شد و مجال کافی نیافت که این اشتباه خود را جبران کند.

تعبیر به«ابن خالک»(پسر دایی تو)،یک تعبیر عاطفی است که امام علیه السّلام برای برانگیختن عواطف زبیر،به کار برد!این تعبیر از اینجا سرچشمه می‌گیرد که زبیر فرزند«صفیه»خواهر«ابو طالب»است،بنا بر این زبیر پسر عمه علی علیه السّلام و آن حضرت پسر دایی زبیر محسوب می‌شود.

این جمله کوتاه اشاره به تمام مطالبی است که زبیر،از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در تمام عمرش در باره علی علیه السّلام شنیده بود و به همین دلیل به آن حضرت علاقه شدیدی داشت،ولی جاه طلبی-که انگیزه اصلی جنگ جمل بود-مانند حجابی تمام این مسائل را پوشانده بود و امام علیه السّلام با این جمله کوتاه حجاب را کنار زد و زبیر را بیدار کرد.

مرحوم سید رضی(ره)در ذیل این خطبه می‌گوید:«علی علیه السّلام نخستین کسی است که جمله زیبای «فما عدا ممّا بدا؟» ،از او شنیده شده است.» جمله کوتاهی که بسیار جذاب و پر معنا است و اشاره به این نکته می‌کند که چه چیز سبب شد که حقیقتی را که بر تو آشکار شده بود،به دست فراموشی بسپاری و چشم دل را به روی واقعیتها ببندی و آگاهانه از راه حق بازگردی و در طریق باطل قدم نهی؟ ⁽¹⁾کوتاهی و زیبایی و پر محتوایی این جمله،در آن حدّ است که امروزه در ادبیات عرب،به صورت یک ضرب المثل در آمده است.

نکته‌ها

1-عکس العمل زبیر در برابر پیام امام علیه السّلام

در بعضی از روایات آمده است که ابن عباس می‌گوید:وقتی پیام امام را به زبیر رساندم،در جواب گفت:«به علی بگو:إنّی ارید ما ترید،من نیز همان را می خواهم که تو می‌خواهی.» ⁽¹⁾(اشاره به این که تو دنبال حکومت بر مردم هستی،چرا من نباشم؟گویی جاه طلبی آن چنان چشم و دل او را کور کرده بود که می‌پنداشت علی علیه السّلام به خاطر جاه و مقام قیام کرده است.)ابن عباس می‌گوید:«من،خدمت علی علیه السّلام آمدم و داستان را خدمت او عرض کردم.» ولی همچنان که در بالا اشاره شد،زبیر نتوانست در برابر فشار وجدان مقاومت کند و سرانجام پرده‌ها از برابر دیدگان او کنار رفت و به واقعیت‌ها توجه کرد و از جنگ کناره گرفت،هر چند بسیار دیر شده بود.

2-خلاصه‌ای از زندگی طلحه و زبیر

«طلحه»از طایفه قریش است.پدرش عبید اللّه بن عثمان و از پیشگامان در اسلام بود و در جنگهای اسلامی شرکت داشت،ولی در جنگ«بدر»نبود گویا برای مأموریتی از سوی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به شام رفته بود و لذا هنگامی که بازگشت سهم خود را از غنائم بدر مطالبه کرد.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به او فرمود:لک سهمک و أجرک،تو هم سهمی در غنائم داری و هم سهمی در پاداش».می‌گویند:هنگامی که«طلحه»و«زبیر»ایمان آوردند، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکه پیمان برادری میان آنها برقرار ساخت،ولی بعد از هجرت پیمان برادری طلحه را با«ابو ایّوب»برقرار کرد.از پسرش نقل شده که:پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مرا در روز احد«طلحة الخیر نامید».حمایت او از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در جنگهای اسلامی، جای تردید نیست.

ولی از آنجا که او مرد جاه طلبی بود،بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تغییر چهره داد و به راه دیگری افتاد و در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز گاهی کلمات نامناسبی-که ناشی از جاه طلبی او بود-از وی شنیده شد،از جمله طبق روایت درّ المنثور طلحه می‌گفت:

محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دستور می‌دهد دختر عموها در برابر ما حجاب داشته باشند،ولی با زنان،بعد از جدا شدن از ما،ازدواج می‌کند.به یقین هرگاه از جهان چشم بپوشد،ما با زنان او ازدواج خواهیم کرد».

اینجا بود که آیه تحریم ازدواج با زنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد از او نازل شد. ⁽¹⁾

فخر رازی در تفسیر خود در سبب نزول آیه فوق می‌گوید که یکی از مردم- می‌گویند طلحه بوده است-گفت:«اگر بعد از پیامبر زنده بمانم همسرش عایشه را به نکاح خود در می‌آورم.»در این هنگام آیه تحریم ازدواج با زنان پیامبر،بعد از رحلت او،نازل شد. ⁽²⁾

در داستان«شورای عمر»نیز می‌خوانیم که او،رو به سوی طلحه کرد و گفت:

«بگویم یا نگویم؟».طلحه گفت:«بگو!تو هرگز سخن خوبی نخواهی گفت.»عمر گفت:«پیامبر از دنیا رفت در حالی که به خاطر آن سخنی که هنگام نزول آیه حجاب گفتی،بر تو خشمگین بود.»(منظور،جمله‌ای است که در بالا آمد). ⁽³⁾

به هر حال او از کسانی بود که شدیدا با عثمان مخالف بود،بر ضدّ او آتش افروزی کرد.به همین دلیل«مروان»او را از قاتلان«عثمان»می‌دانست و در جنگ «جمل»-که هر دو در لشکر«عایشه»بودند-مروان طلحه را نشانه گیری کرد و با یک تیر او را مجروح کرد و سپس مرد.مروان گفت:«من انتقام خون عثمان را از طلحه گرفتم.» همان جاه طلبی سبب شد که آتش جنگ بر ضدّ امیر مؤمنان علی علیه السّلام بیفروزد و جنگ جمل را به راه بیندازد و سبب ریختن خون گروه عظیمی از مسلمانان گردد و

سرانجام به هدف خود که رسیدن به مقام خلافت بود،نرسید و چنانکه گفتیم در جنگ جمل کشته شد.

بعضی نیز گفته‌اند که امیر مؤمنان علی علیه السّلام سخنانی شبیه آنچه به زبیر فرمود، برای او بیان کرد و او پشیمان شد و از جنگ کناره گیری کرد،ولی با تیر مروان کشته شد.

امّا خطبه بالا نشان می‌دهد که این سخن درست نیست،چرا که مفهوم خطبه این است که حضرت از هدایت او مأیوس بود. ⁽¹⁾

در روایتی آمده است که بعد از پایان جنگ علی علیه السّلام از کنار کشته او گذشت و فرمود:«این همان کسی است که بیعت مرا شکست و آتش فتنه را در امّت اسلامی روشن ساخت و مردم را برای کشتن من و خاندانم،دعوت کرد.او را بلند کنید و بنشانید!»چنین کردند.امام علیه السّلام رو به جنازه او کرده فرمود:«ای طلحه!من آنچه را که خداوند وعده داده بود بر حق یافتم،تو چطور؟»سپس فرمود:«او را بخوابانید!»و حرکت کرد.

بعضی از همراهان عرض کردند:ای امیر مؤمنان!آیا با طلحه بعد از مرگ او صحبت می‌کنی؟فرمود:«به خدا سوگند!او سخن مرا شنید.همان گونه که بدنهای بی‌جان کفار مکه-که بعد از جنگ بدر در چاهی افکنده شده بودند-سخنان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را شنیدند». ⁽²⁾

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گاهی از طلحه،تعریف فرموده:و حتّی به عقیده بعضی او جزء ده نفری بود که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بشارت بهشت به آنها داده بود،(عشرة مبشرة)،چگونه ممکن است چنین سخنانی در حقّ او صحیح باشد؟ در جواب می‌گوییم به فرض که چنین چیزی صحیح باشد،انسان می‌تواند در

سنین مختلف زندگی خود شایستگی‌های گوناگونی داشته باشد و یک روز در صف حق باشد و بهشت بر او واجب گردد و روز دیگر از آن صف خارج شود و در صف باطل قرار گیرد و مورد غضب خداوند واقع شود.

در تاریخ اسلام بسیار بودند کسانی که در طول عمر خود تغییر چهره دادند و از صفوف حق به باطل یا از صفوف باطل به حق گرائیدند.و گرنه چه کسی می‌تواند بگوید کسی که آتش جنگ جمل را ضد امام و پیشوای خود-که همه او را به رهبری پذیرفته‌اند-برافروخته و سبب ریختن این همه خون شد،آدم خوب و اهل نجات باشد؟این سخن با کدام منطق سازگار است؟ شاهد این سخن،این که قرآن مجید در باره پیشگامان در اسلام اعم از مهاجران و انصار و نیز تابعان،در سوره توبه وعده بهشت می‌دهد و می‌فرماید:

«وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» ، پیشگامان نخستین،از مهاجران و انصار و آنها که به نیکی از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها خشنود و آنها(نیز)از او خشنود شدند و باغهایی از بهشت برای آنها فراهم کرده که نهرها از زیرش جریان دارد.جاودانه در آن خواهند ماند و این است پیروزی بزرگ. ⁽¹⁾

این آیه شامل تمام مهاجران و انصار می‌شود،در حالی که می‌دانیم بعضی از آنها مانند عبد اللّه ابن ابی سرح، ⁽²⁾و ثعلبة ابن حاطب انصاری، ⁽³⁾از راه راست منحرف

شدند و مغضوب خدا و پیغمبر گشتند،در حالی که در آغاز در صف اصحاب پیامبر و جزء مهاجران و یا انصار بودند و نیز می‌دانیم که گروهی از منافقان-که قرآن مجید شدیدترین حملات را به آنها دارد-جزو اصحاب بودند.

بر این اساس جای شک نیست که صحابه پیامبر را نیز باید بر مقیاس اعمالشان تا پایان عمر سنجید و در باره آنها قضاوت کرد و گرنه گرفتار تناقضهایی می‌شویم که برای آنها هیچ پاسخی نمی‌توان یافت.

امّا زبیر زبیر،فرزند عوام و مادرش صفیه عمه رسول خدا بود.او در پانزده سالگی(یا کمی کمتر یا بیشتر)اسلام را پذیرفت و شاید چهارمین یا پنجمین نفر بود که مسلمان شد.او جزو مهاجران حبشه بود و سپس به مدینه آمد و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیمان اخوّت او را با عبد اللّه ابن مسعود منعقد فرمود.

او،در جنگهای اسلامی به خوبی درخشید و در جنگهای بدر و أحد و خندق، خیبر و حنین شرکت داشت و سخنان خوبی از پیامبر در باره او نقل شده است.

او،جزء شورای شش نفره عمر بود که به علی علیه السّلام رأی داد،ولی طلحه به آن حضرت رأی نداد.

متأسفانه او نیز بر اثر جاه طلبی و شاید وسوسه‌های طلحه در پایان کارش از مسیر حق منحرف شد و برای رسیدن به مقام خلافت یا پست مهم دیگری دست در دست طلحه گذاشت و آتش جنگی را بر افروخت که هزاران نفر در آن سوختند و شکافی در جامعه مسلمانان به وجود آورد.پیمان و بیعتش را با علی علیه السّلام شکست و تسلیم خواسته‌های نفس شد،ولی به گفته مورّخان در میدان جنگ جمل،پیش از آغاز جنگ،با نصایح علی علیه السّلام متوجه اشتباه خود شد و از جنگ کناره گیری کرد و به یکی از بیابانهای اطراف به نام«وادی السباع»رفت و به نماز و توبه پرداخت و مردی به نام«ابن جرموز»به گمان این که کشتن او سبب خشنودی علی علیه السّلام و

دریافت جایزه می‌شود،به سراغ او رفت و در حال نماز او را کشت و انگشتر و شمشیرش را برای علی علیه السّلام آورد.حضرت ناراحت شد و در جمله مهمی در باره شمشیر او فرمود:«هذا السّیف ظالما فرج الکرب عن وجه الرّسول اللّه،این شمشیری است که بارها اندوه را از صورت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برطرف ساخت.» بعضی گفته‌اند که حضرت،به ابن جرموز،اجازه ملاقات نداد و به آن کس که برای گرفتن اجازه نزدش آمده بود،فرمود:بشّر قاتل ابن صفیة بالنّار،«قاتل زبیر،را به آتش دوزخ بشارت ده!» بعضی گفته‌اند«ابن جرموز»با شنیدن این سخن،از شدّت ناراحتی،خودکشی کرد.

در بعضی از اسناد تاریخی،این مطلب به خوبی تبیین شده که پیمان شکنی طلحه و زبیر به تحریک معاویه بوده است. ⁽¹⁾

سرگذشت فشرده بالا-که در باره طلحه و زبیر نقل شد-ضمن این که بحثهای خطبه ما را تکمیل و به فهم محتوایی کمک می‌کند،درس عبرتی است برای همگان که چگونه ممکن است انسانی که قسمت عمده عمر خود را در راه حق سپری کرده، مجاهدتها کرده،جوایز معنوی گرفته و نام نیکی در تاریخ برای خود گذارده، به خاطر حبّ دنیا و جاه طلبی و عشق به مال یا مقام کارش به جایی رسد که سرنوشت دردناک او مایه تأسّف همگان گردد.اللّهمّ!اجعل عاقبة أمرنا خیرا.

3-شرایط لازم برای امر به معروف و نهی از منکر

در سخن بالا اشاره به یکی از شرایط مهم امر به معروف و نهی از منکر شده است و آن احتمال تأثیر است.حضرت می‌فرماید:«با طلحة ملاقات مکن!که مردی سرکش و نفوذ ناپذیر است،ولی با زبیر ملاقات کن که انسانی نرمخو و طبعا

نفوذ پذیر است.» بدیهی است که نیروی انسان هر چه باشد،محدود است و باید این نیرو در جایی مصرف گردد که احتمال اثر باشد.

آنجا که احتمال تأثیر نیست نباید نیروها را به هدر داد و بی‌نتیجه مشت بر سندان کوبید،ولی در صورت احتمال اثر نیز نباید در انتظار یقین نشست و گفت چون یقین بر اثر نیست نباید اقدام کرد!نه علم بر اثر شرط است و نه در صورت یقین به عدم تأثیر وظیفه‌ای داریم.

هرگاه این شرط با شروط دیگر مانند شناخت معروف و منکر و عدم وجود خطر همراه گردد،وظیفه امر به معروف و نهی از منکر قطعی می‌شود.

این نکته نیز قابل توجه است که بسیاری از انسانها دارای خوهای حیوانی هستند و هر کدام شباهتی به یکی از حیوانات دارند.بعضی مانند روباه و بعضی مانند گرگ درنده‌اند و بعضی مانند شیر شجاعند و بعضی مانند خوک شهوتران و شکم پرستند و بعضی مانند گاو نادانند و...در سخن بالا امام علیه السّلام«طلحه»را به گاو سرکشی تشبیه می‌کند که در مقابل حق تسلیم نمی‌شود و در تشخیص واقعیتها گرفتار خطا و اشتباه است و وقتی به سراغ کارهای سخت می‌رود آن را آسان می‌انگارد و سرانجام شکست می‌خورد.

خطبۀ سی و دوم: ستمگری زمانه را وصف کرده و مردم را به پنج دسته تقسیم می‌فرماید

اشاره

و فیها یصف زمانه بالجور،و یقسم النّاس فیه خمسة أصناف،ثمّ یزهد فی الدنیا.

⁽¹⁾ در این خطبه ستمگری زمانه را وصف کرده و مردم را به پنج دسته تقسیم می‌فرماید.همچنین در آن از زهد در دنیا سخن به میان آمده است.

خطبه در یک نگاه

این خطبه از چهار بخش تشکیل شده است:

بخش نخست،از وضع اسف انگیز جامعه در زمان امام علیه السّلام و مشکلاتی که بر سر راه نیکو کاران و پاکدلان وجود داشته سخن می‌گوید:

در بخش دوم،امام علیه السّلام مردم آن زمان را(و احتمالا مردم هر عصر و زمان را)به چهار گروه تقسیم می‌کند:

(الف):گروهی که چون قدرت ندارند،دست به فساد نمی‌آلایند.در واقع«از غم بی‌آلتی افسرده‌اند.» (ب):گروهی که دارای قدرتند و از قدرتشان برای ایجاد فساد و رسیدن به مال و مقام دنیا بهره می‌گیرند.

(ج):گروهی که بظاهر،اعمال الهی و اخروی انجام می‌دهند،ولی در حقیقت با این عمل دنیا را می‌طلبند،نه آخرت را.

(د):گروه دیگری که چون دستشان به قدرت نمی‌رسد،خود را به زهد و قناعت می‌زنند،در صورتی که نه زاهدند و نه اهل قناعت.

امام علیه السّلام ویژگیهای هر یک از این چهار گروه را-که در هر اجتماعی وجود دارند- بیان می‌کند.

در بخش سوم،سخن از گروه دیگری است که حضرت از آنها به طور جداگانه یاد می‌کند.

مردان شریف و پاک طینتی که به خدا دل بسته‌اند و در راه او گام بر می‌دارند.

امام علی علیه السّلام آنها را نیز به چند دسته تقسیم می‌فرماید و به طور دقیق و ظریف ویژگیهای هر دسته را شرح می‌دهد.

در بخش چهارم،که بخش پایانی خطبه است-مردم را به زهد و بی‌اعتنایی به دنیا که عشق به آن،سرچشمه همه گناهان و بدبختیها است،دعوت می‌فرماید و در جمله‌های کوتاه حقّ سخن را ادا می‌کند.

بخش اوّل

اشاره

أیّها النّاس!إنّا قد أصبحنا فی دهر عنود،و زمن کنود،یعدّ فیه المحسن مسیئا و یزداد الظّالم فیه عتوّا.لا ننتفع بما علمنا،و لا نسأل عمّا جهلنا،و لا نتخوّف قارعة حتّی تحلّ بنا.

ترجمه

ای مردم!ما در روزگاری کینه‌توز و زمانی پر کفران واقع شده‌ایم که در آن نیکوکار، بد کردار شمرده می‌شود و پیوسته بر ظلم ظالمان افزوده می‌شود.از آنچه می‌دانیم بهره نمی‌گیریم و از آن چه نمی‌دانیم سؤال نمی‌کنیم و از حوادث کوبنده تا بر ما فرود نیاید نمی‌ترسیم!

شرح و تفسیر

در زمانی هستیم که ارزشها دگرگون شده!

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه روی سخن را به عموم مردم کرده،نخست از خرابی وضع زمان خود سخن می‌گوید،می‌فرماید:

«ای مردم!ما در زمانی کینه‌توز و روزگاری پر از کفران به سر می‌بریم، أیّها النّاس!إنّا قد أصبحنا فی دهر عنود،و زمن کنود.

بدیهی است که زمان،به معنای روزها و شبها و ماه و سال چیزی نیست که زشت و زیبا یا کینه‌توز و ناسپاس باشد،بلکه این مردم عصر و زمانه‌اند که چنین رنگی را به عصر و زمان خود می‌دهند و هر جا،سخن از خوبی و بدی زمان و زشتی آن به میان می‌آید،منظور همین است و گرنه،نه در تابش آفتاب و ماه تغییری حاصل شده و نه

در گردش کره ماه به دور خود و به دور خورشید!آفتاب می‌تابد،باران می‌بارد زمین برکات خود را به جهان انسانیّت تقدیم می‌کند.این چهره‌های زشت و ننگین مردم یک زمان و اعمال سوء آنها است که چهره زمان را زشت و ننگین می‌کند.

امام در عصری می‌زیست که جز افراد اندکی،روح بزرگ و افکار بلند و سجایای انسانی و قدرت او بر اصلاح محیط را درک نمی‌کردند و به خاطر ثروت عظیمی که از فتوحات اسلامی در کشور اسلام ریخته شده بود،غرق زرق و برق دنیا و مسابقه تجمل پرستی و حرص جمع مال و به دست آوردن مقام و تصفیه حسابهای شخصی و قومی شده بودند.و با نهایت تأسف،بسیاری از مصلحان دنیا نیز شکایتی شبیه به همین از زمان خود داشته‌اند.

حضرت سپس به شرح ویژگیهای آن زمان،که نشانه‌های عناد و ناسپاسی مردم است،پرداخته و به پنج نکته اشاره می‌فرماید.در جمله‌های نخست و دوم می‌فرماید:

«زمانی است که نیکوکار،بد کار و گناه کار شمرده می‌شود و طغیان ظالمان و ستمگران افزون می‌گردد، یعدّ فیه المحسن مسیئا و یزداد الظّالم فیه عتوّا. » آیا براستی ممکن است در زمانی نیکوکار متهم به گناهکاری شود و ستمگران مورد تشویق واقع شوند؟! آری،آنچه زمینه این گونه امور را در جامعه بشری فراهم می‌کند،دگرگون شدن نظام ارزشی جامعه است.در آنجا که مال و ثروت و قدرت،معیار شخصیّت و ارزش محسوب شود،بی آن که به منابع در آمد آن بیندیشند،ظالمان زورگو و غارتگر شخصیّتهای آن محیط را تشکیل می‌دهند و نیکو کاری که اموال مشروع خود را برای خدمت به محرومان از دست می‌دهد،آدم نادان و ابله شمرده می‌شود.

جالب این که در قرآن مجید،به نمونه‌هایی از فساد بعضی از جوامع بشری به خاطر فساد نظام ارزشی آنها،در جمله‌های کوتاه و پر معنا اشاره شده است.

در باره قوم لوط می‌گوید:آنها به هم توصیه می‌کردند که آن پیامبر بزرگ را با اندک

مؤمنان صالحی که اطراف او را گرفته بودند از شهر بیرون کنند و گناهشان را این می‌شمردند که افرادی،پاک دامن هستند: «فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ» . ⁽¹⁾

ظالمان قوم نوح نیز جوانان پاکدلی را که به او ایمان آورده بودند،اراذل ساده لوح و خودسری می‌شمردند که هیچ گونه فضیلتی بر دیگران ندارند به او گفتند:

«ما نَراکَ إِلاّ بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ» . ⁽²⁾گفتند:«ما،تو را جز بشری مانند خودمان نمی‌بینیم و کسانی را که از تو پیروی کرده‌اند،جز گروهی اراذل ساده لوح نمی‌یابیم و فضیلتی برای شما نسبت به خود مشاهده نمی‌کنیم،بلکه شما را دروغگو تصوّر می‌کنیم.» آری،هنگامی که مردم زمان فاسد شوند و ظلم و تباهی فزونی گیرد،شکل جامعه عوض می‌شود و ضدّ ارزش‌ها جای ارزش‌ها را می‌گیرد و ظالم به خودکامگی خود می‌افزاید و نیکوکاران مجرم محسوب می‌شوند و از مراکز حسّاس جامعه،عقب رانده خواهند شد.

نتیجه آن،همان می‌شود که امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:

«چنان شده است که از علم و دانش خود،بهره نمی‌گیریم و آنچه را نمی‌دانیم،از کسی نمی‌پرسیم، لا ننتفع بما علمنا،و لا نسأل عمّا جهلنا .

در واقع،این بدترین حالتی است که یک انسان یا یک جامعه گرفتار آن می‌شود، یعنی نه از علوم و آگاهیهای خود برای حلّ مشکلات بهره می‌گیرد و نه به فکر رفع جهل و به دست آوردن آگاهی است و حاصل این دو،چیزی جز غوطه‌ور شدن در جهل و جنایت نیست و این است حال تمام کسانی که در برابر مفاسد جامعه بی‌تفاوت باشند و هیچ گونه مسئولیتی برای خود قائل نشوند،خواه به علت یأس و نومیدی از اصلاح باشد و یا خو گرفتن به فساد و قساوت و سنگدلی.

حضرت،سپس می‌افزاید:

«به همین دلیل از حوادث و فتنه‌های کوبنده وحشتی نداریم،مگر زمانی که بر سر ما فرود آیند، و لا نتخوّف قارعة حتّی تحلّ بنا. » قابل توجه این که امام علیه السّلام جمله‌های اخیر را به صورت متکلّم مع الغیر می‌فرماید و به خود و همه جمعیت نسبت می‌دهد،با این که به یقین وجود پاک و آگاه و با تقوایی مانند او از این امور بر کنار است.این تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که حسّ لجاجت آنها تحریک نشود و خود را در این امور سهیم بدانند.

نکته‌ها

1-فاسد شدن زمان چه مفهومی دارد؟

همان گونه که در بالا اشاره شد،زمان به معنای«اندازه گیری گردش خورشید و ماه»(یا حرکت کره زمین به دور خود و به دور خورشید،چیزی نیست که به خودی خود صلاح و فسادی داشته باشد.همه زمان‌ها ذاتا شبیه هم هستند،بلکه این اشخاص هستند که به زمان‌ها رنگ می‌دهند و این حوادث گوناگون است که زمان را زشت و زیبا و زندگی در آن را تلخ یا شیرین می‌کند.بنا بر این،هر کجا گفته شود که «زمان ما،فاسد شده»به معنای این است که مردم زمان ما فاسد شده‌اند.

این مطلب،در مورد مکان هم صادق است.مثلا گفته می‌شود که«فلان شهر،یا فلان کشور،فاسد شده است»به اهل آنجا اشاره دارد.

بسیاری از مردم،از تعبیرات بالا سوء استفاده می‌کنند و فساد زمان یا مکان را عذر و بهانه‌ای برای آلودگی خود قرار می‌دهند.وقتی گفته شود که چرا چنین آلودگی‌هایی در تو و خانواده‌ات پیدا شده؟می‌گوید:«چه کنم؟زمانه فاسد شده، شهر و دیار ما فاسد شده»!در حالی که فسادش از ناحیه خود او و افرادی همانند او است.

این مطلب،در اشعاری که به عبد المطلب جدّ پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نسبت داده

شده است،به طرز جالبی منعکس است می‌فرماید:

و یعیب النّاس کلّهم زمانا و ما لزماننا عیب سوانا

نعیب زماننا و العیب فینا و لو نطق الزّمان بنا هجانا

و إنّ الذّئب یترک لحم ذئب و یأکل بعضنا بعضا عیانا ⁽¹⁾

هر یک از مردم بر زمانی عیب می‌گیرند،در حالی که زمان ما عیبی جز ما ندارد.

ما بر زمان خود عیب می‌گیریم،در حالی که عیب در خود ما است و اگر زمان زبان بگشاید،ما را مسخره خواهد کرد.(شاهد این سخن این که)گرگ گوشت همنوع خود را نمی‌خورد،ولی ما آشکارا گوشت یکدیگر را می‌خوریم.

بدیهی است که فساد زمان هرگز برطرف نمی‌شود،مگر مردم زمان عوض شوند.

و لطف الهی نیز شامل حال آنها نمی‌شود،مگر آنها دگرگون گردند: «إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» . ⁽²⁾

و به این ترتیب،مقصّر اصلی در هر حال انسانها هستند.

2-تأثیر دگرگون شدن نظام ارزشی جامعه

مسأله مهمّی که در سرنوشت جامعه‌های بشری تأثیر قطعی دارد و بسیاری از آن غافلند،مسأله نظام ارزش گذاری در جامعه است.

توضیح این که مسیر حرکت هر جامعه،به سوی ارزشهایی است که در آن جامعه به عنوان ارزش والا شناخته شده است،حال اگر ضدّ ارزش‌ها به دلایلی جای ارزشها را بگیرند،حرکت عمومی جامعه به سوی ضدّ ارزشها طبیعی خواهد بود.

این که می‌گوییم«حرکت عمومی»،منظور حرکت غالب افراد جامعه است که مانند برگهایی بر صفحه این رودخانه عظیم همسو و همراه آن در حرکتند،و گرنه همیشه در هر جامعه‌ای افراد مؤمن و قدرتمند از نظر روح و تفکّر بوده و هستند که

در برابر جریانهای فاسد مقاومت کرده و گاه حتّی مسیر آن را تغییر می‌دهند.

بنا بر آنچه گفته شد،اگر ارزش والا در جامعه‌ای پول و ثروت باشد،طبیعی است که بسیاری از افراد به آن سو حرکت کنند و بدون محاسبه حلال و حرام آن را به چنگ آورند.

اصولا انسان طالب شخصیت است و برای تحصیل آن تلاش و کوشش می‌کند، حال هرگاه نظام ارزشی جامعه شخصیت کاذب و دروغینی را به او تحمیل کرد به دنبال همان می‌رود.

غالب جوانان،جویای نامند و قهرمانان را دوست دارند.اگر قهرمانان جامعه فی المثل،هنر پیشه‌ها و ورزشکاران باشند،جای تعجب نیست که جوانان در همه چیز،حتّی لباس و قیافه و طرز راه رفتن،از آنها تقلید کنند و اگر عالمان و دانشمندان از همه محترمتر باشند،سیل جمعیّت به سوی علم و دانش حرکت می‌کنند.

داستان مشهوری از عالم بزرگوار،شیخ بهایی،نقل شده که بنا بود در برابر خدمات بزرگ علمی و عمرانی،از طرف شاه عباس صفو،جوایزی در خور شأن او داده شود و او جایزه خود را به این مصالحه کرد که بر مرکب مخصوص شاه بنشیند و شاه در رکاب او پیاده حرکت کند و چند کوچه و خیابان را در مقابل چشمان مردم طی کنند.در حقیقت او می‌خواست به مردم ثابت کند که نظام ارزشی بر محور علم و دانش می‌گردد.می‌گویند که با این حرکت،رجوع جوانان و دانش طلبان به مدارس،بسیار بیش از قبل شد.

نظام ارزشی جامعه جاهلی قبل از اسلام-که به مصداق«بأرض عالمها ملجم و جاهلها مکرم»،در سرزمینی می‌زیستند که دانشمندش،به اجبار لب فرو بسته بود و جاهلش گرامی و حاکم بر جامعه بود ⁽¹⁾.قهرمانانی مانند ابو سفیان‌ها و ابو جهل‌ها پرورش می‌داد،امّا هنگامی که محور ارزشها به حکم اسلام و قرآن تقوا شد و شعار «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» ،همه جا را فرا گرفت آن قهرمانان کاذب

مانند یخ در تابستان آب شدند و جای خود را به ابو ذرها دادند.

متأسّفانه بر اثر کارهای غلطی که در عصر خلفا انجام گرفت،این نظام ارزشی پاک اسلامی،رنگ باخت و ارزشهای جاهلی،از نو مطرح شد.و عمرو عاص‌ها و ابو موسی اشعری‌ها به جای مالک اشترها و ابو ذرها و عمار یاسرها نشستند و این همان است که امام علیه السّلام را به شدّت آزار می‌داد.

گوشه‌ای از درد دل حضرت همانا این است که نیکوکاران،بد کار شمرده می‌شدند و ظالمان ستمگر،قهرمان میدان بودند و هر روز بر ظلم خود می‌افزودند.

هدف امام علیه السّلام از تمام خطبه‌های نهج البلاغه تلاش مستمر برای برگرداندن نظام ارزشی عصر پیامبر است،هر چند شهادت،میان او و رسیدن به این مقصد حائل شد.

بخش دوم

اشاره

فالنّاس علی أربعة أصناف:منهم من لا یمنعه الفساد فی الأرض إلاّ مهانة نفسه،و کلالة حدّه،و نضیض و فره.و منهم المصلت لسیفه،و المعلن بشرّه،و المجلب بخیله و رجله، قد أشرط نفسه،و أوبق دینه لحطام ینتهزه،أو مقنب یقوده،أو منبر یفرعه.و لبئس المتجر أن تری الدّنیا لنفسک ثمنا،و ممّا لک عند اللّه عوضا! و منهم من یطلب الدّنیا بعمل الآخرة،و لا یطلب الآخرة بعمل الدّنیا قد طامن من شخصه،و قارب من خطوه،و شمّر من ثوبه،و زخرف من نفسه للأمانة،و اتّخذ ستر اللّه ذریعة إلی المعصیة.و منهم من أقعده عن طلب الملک ضؤولة نفسه،و انقطاع سببه فقصرته الحال علی حاله،فتحلّی باسم القناعة،و تزیّن بلباس أهل الزّهادة،و لیس من ذلک فی مراح و لا مغدی.

ترجمه

و مردم(فاسد)چهار گروه‌اند:گروهی از آنها کسانی هستند که اگر دست به فساد نمی‌زنند،به خاطر این است که روحشان ناتوان و شمشیرشان کند و مالشان اندک است(آری،آنها در ایجاد فساد،شناگران ماهری هستند،ولی آب پیدا نمی‌کنند).

گروه دیگر کسانی هستند که شمشیر کشیده و شرارت و فساد خویش را آشکار ساخته و لشکر سواره و پیاده خود را(برای این منظور گردآوری کرده‌اند).آنها،باطن

خود را برای ظلم و فساد آماده ساخته و دین خود را تباه کرده‌اند.هدفشان آن است که چیزی از متاع دنیا را به چنگ آورند یا فرماندهی بر گروهی را برای خود فراهم سازند یا بر منبری صعود کنند(و لباس پیشوایی مردم را بر تن کنند و برای آنها، خطبه‌های دروغین بخوانند).چه بد تجارتی است که تو(ای انسان فاسد و طغیانگر)برای خود فراهم ساخته‌ای:دنیا را بهای خویشتن می‌بینی و آن را با پاداشهایی که نزد خدا است معاوضه می‌کنی! گروه دیگری از مردم،کسانی هستند که دنیا را با کارهای آخرت طلب می‌کنند، نه این که آخرت را با عمل دنیا طلب کنند.(آنها با ریا کاری دین خود را به دنیا می‌فروشند و آنچه را نتوانستند با ظلم و زور به دست آورند،با تزویر می‌طلبند و برای وصول به این هدف)،خود را متواضع جلوه می‌دهند.گامها را کوتاه بر می‌دارند و دامن خود را(ظاهرا از آلودگی به دنیا)جمع می‌کنند و خویشتن را به زیور امانتداران می‌آرایند(و در یک جمله)پوشش خدایی را وسیله معصیت قرار می‌دهند.

گروه دیگر کسانی هستند که حقارت و ناتوانی و نداشتن وسیله کافی،آنان را از رسیدن به جاه و مقام باز داشته و دستشان را از همه جا کوتاه کرده است،(در حالی که از دیگر فاسدان و مفسدان چیزی کم ندارند،ولی به این حقیقت هرگز اعتراف نمی‌کنند،بلکه)خود را به زیور قناعت آراسته‌اند و به لباس زاهدان در آمده‌اند،در حالی که در هیچ زمان،نه به هنگام شب و نه روز،در سلک پارسایان راستین نبوده‌اند.(این چهار گروه همه فاسدند و همه خطرناکند،هر چند در چهره‌های مختلف ظاهر می‌شوند).

شرح و تفسیر

مردم چهار گروهند

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام تحلیل دقیق و جالبی در باره تقسیم دنیا طلبان به

چهار گروه،بیان فرموده‌اند.تحلیل حضرت نه تنها برای آن زمان بلکه در هر عصر و زمانی صادق است.

حضرت در آغاز می‌فرماید:«و مردم چهار گروه‌اند، فالنّاس علی أربعة أصناف. «گروهی از آنها کسانی هستند که اگر دست به فساد نمی‌زنند به خاطر این است که روحشان ناتوان و شمشیرشان کند و مالشان اندک است، منهم من لا یمنعه الفساد فی الأرض إلاّ مهانة نفسه،و کلالة ⁽¹⁾حدّه،و نضیض ⁽²⁾وفره.

به تعبیر معروف،آنها آب پیدا نمی‌کنند و گرنه در صحنه فساد شناگران ماهری هستند.

در واقع اینها از غم بی‌آلتی افسرده‌اند و گرنه درون وجودشان از شرّ و فساد و ظلم و تباهی مالامال است.طبیعی است که این گونه افراد برای ظاهر ساختن آنچه در درون دارند در انتظار فرصت باشند.

بنا بر این هرگز نباید فریب ظاهر آرام و بی‌آزار آنها را خورد.رهبران الهی جامعه باید هنگامی که آنها را شناسایی کردند،مراقب‌شان باشند و اجازه ندهند که امکاناتی در اختیار آنها قرار بگیرد،مبادا به کانونی از فساد اجتماعی مبدّل شوند.

قرآن مجید در اشاره به این گروه می‌فرماید: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَ إِذا تَوَلّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ» ، و کسانی از مردم هستند که گفتار آنان در زندگی دنیا مایه اعجاب تو شود(در ظاهر اظهار محبّت می‌کنند)و خدا را بر آنچه در دل دارند،گواه می‌گیرند.این در حالی است که آنان سر سخت‌ترین دشمنانند.(نشانه آن این است که)وقتی که به قدرتی می‌رسند در فساد در زمین،می‌کوشند و زراعتها و چهار پایان را نابود

می‌سازند و خداوند فساد را دوست ندارد. ⁽¹⁾

حضرت سپس به شرح صفات گروه دوم و اهداف و پایان کارشان می‌پردازد و می‌فرماید:

«گروه دیگر آنانند که شمشیر کشیده و فساد و شرارت خویش را آشکار ساخته و لشکر سواره و پیاده خود را(برای این منظور)گرد آوری کرده‌اند. (و منهم المصلت ⁽²⁾لسیفه و المعلن بشرّه و المجلب بخیله و رجله.

آنها باطن خود را برای ظلم و فساد آماده ساخته و دین خود را تباه کرده‌اند، قد أشرط ⁽³⁾نفسه،و أوبق ⁽⁴⁾دینه.

امّا هدفشان چیست؟هدف آنها همان است که امام علیه السّلام به آن اشاره فرمود:

«هدفشان،آن است که:چیزی از متاع دنیا را به چنگ آورند یا برای خود فرماندهی بر گروهی را فراهم سازند یا بر منبری صعود کنند»(و لباس پیشوایی مردم را بر تن کنند و برای آنان خطبه‌های دروغین بخوانند)، (لحطام ⁽⁵⁾ینتهزه ⁽⁶⁾،أو مقنب ⁽⁷⁾یقوده،أو منبر یفرعه ⁽⁸⁾.

و به این ترتیب امام علیه السّلام در جمله‌های کوتاهی،هم به اعمال ظاهر آنها اشاره می‌فرماید و هم به فساد درونشان و هم به اهداف پست و زشتشان،در واقع این

گروه تمام تلاش و کوشش خود را به کار می‌گیرند تا قارونی شوند یا فرعونی یا سامری.

افرادی مانند آتش افروزان جنگ جمل و جنگ صفین،از مصادیق روشن این گروه بودند.بعضی برای مال و بعضی برای مقام و قدرت و بعضی برای تکیه زدن بر جای پیامبر اسلام،دست به آن همه شرّ و فساد و تباهی زدند.

سپس امام علیه السّلام به نتیجه کار آنها اشاره فرموده می‌گوید:

«چه بد تجارتی است که تو(ای انسان فاسد و طغیانگر)برای خود فراهم ساخته‌ای:دنیا را بهای خویشتن می‌بینی و آن را با پاداش‌هایی که نزد خدا است(و پروردگارت به تو وعده داده است)معاوضه می‌کنی!، «و لبئس المتجر أن تری الدّنیا لنفسک ثمنا،و ممّا لک عند اللّه عوضا!» طبیعی است که این گروه شرور و فاسد-که برای رسیدن به مال و مقام دست و پا می‌زنند-نه قانون خدا را به رسمیّت می‌شناسد و نه به ندای وجدان گوش فرا می‌دهند و نه تسلیم فرمان عقلند.آنها این سرمایه‌های گرانبها را با آن ثمن نجس و بهای اندک مبادله می‌کنند و دین و ایمان خود را،به متاع زودگذر دنیا، می‌فروشند،همان گونه که قرآن،در باره امثال آنان می‌فرماید: «أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ» ⁽¹⁾.

آنان کسانی هستند که هدایت را به گمراهی فروخته‌اند و این تجارت آنان سودی نداده و هدایت نیافته‌اند.

این در حالی است که سرمایه‌های وجودی انسان،آن قدر گرانقدر و گرانبها است که اگر به چیزی جز رضای خدا و بهشت جاویدان بفروشد،به یقین زیان کرده است،همان گونه که قرآن در باره خود مولا می‌فرماید: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ» ⁽²⁾.

بعضی از مردم(با ایمان و فداکار،مانند علی علیه السّلام در لیلة المبیت)جان خود را

به خاطر خشنودی خدا می‌فروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.

در یکی از کلمات قصار آن حضرت،می‌خوانیم:«انّه لیس لأنفسکم ثمن إلاّ الجنّة فلا تبیعوها إلاّ بها»،به یقین برای جان شما بهایی جز بهشت نیست،به کمتر از آنش نفروشید ⁽¹⁾.

حضرت سپس به سراغ گروه سوم-که همان صاحبان تزویرند-می‌رود و آنها را با اوصافی دقیق و حساب شده،مشخص می‌کند و می‌فرماید:

«گروه دیگری از مردم کسانی هستند که دنیا را با کارهای آخرت طلب می‌کنند نه این که آخرت را با عمل دنیا طلب کنند، «و منهم من یطلب الدّنیا بعمل الآخرة، و لا یطلب الآخرة بعمل الدّنیا» .

در واقع،هدف آنها،همان هدف گروه دوم است،با این تفاوت که آنها،حطام دنیا را با زور و ظلم به چنگ می‌آورند و اینها،با تزویر و زیانکاری و فریب و خود نمایی.

گر چه هر دو گمراهند و ظالم و دنیا پرست،ولی شاید حال این گروه از پاره‌ای از جهات،از حال گروه نخست بدتر هم باشد،چرا که دین الهی را سرمایه دنیای خود ساختند و با این عمل،هم دنیای مردم را ویران می‌کنند و هم دینشان را.

حضرت سپس به تشبیه حالات آنها پرداخته و در پنج جمله آنها را به روشنی معرّفی کرده،می‌فرماید:«خود را متواضع جلوه می‌دهند:گامها را کوتاه بر می‌دارند (خود را با وقار معرّفی می‌کند)و دامن خود را(ظاهرا از آلودگی به دنیا)جمع می‌کنند و خویشتن را به زیور امانت داران می‌آرایند.(و در یک جمله)پوشش خدایی را،وسیله معصیت قرار می‌دهند، «قد طامن ⁽²⁾من شخصه،و قارب من خطوه،و شمّر ⁽³⁾من ثوبه،و زخرف

من نفسه للأمانة،و اتّخذ ستر اللّه ذریعة إلی المعصیة.

آری،ظاهری متواضع و آرام و باوقار و بی‌اعتنا به دنیا و آنچه در دنیا است دارد و خود را به شعار صالحان آراسته است و از ستّار العیوب بودن خداوند سوء استفاده می‌کند و در طریق عصیان و نافرمانیش گام بر می‌دارد.

ممکن است که این گروه ظاهرا به خدا و روز رستاخیز ایمان داشته باشند،ولی به یقین ایمان به این دو اصل مهم در اعماق وجودشان نفوذ نکرده،و گرنه چگونه ممکن است متاعی به آن گرانبهایی را به این ثمن بخس و بهای ناچیز مبادله کنند؟به همین دلیل،در احادیث آمده است که ریا کاران در قیامت-که پرده‌ها کنار می‌رود و چهره واقعی هر کس آشکار می‌شود-به عنوان«یا کافر!یا فاجر!یا غادر!یا خاسر»! مخاطب می‌شوند و به آنها گفته می‌شود:«حبط عملک و بطل أجرک فلا خلاص لک الیوم فالتمس أجرک ممّن کنت تعمل له»،اعمالت نابود شد و اجر و پاداشت از میان رفت و هیچ راه نجاتی امروز برای تو باقی نمانده است.

برو و پاداشت را از کسی که اعمالت را برای او انجام دادی بگیر. ⁽¹⁾

بی‌شک این گروه-مانند سایر گروه‌های چهارگانه-تنها در عصر مولا علی علیه السّلام وجود نداشتند،بلکه همیشه و در هر جامعه‌ای بوده و هستند و خطر آنها بر دین و دنیای مردم از همه گروه‌ها بیشتر است.

به همین دلیل پیروان حق باید بدقّت مراقب آنها باشند و در دام آنان نیفتند.

خوشبختانه بسیاری از آنها عملا خود را رسوا می‌کنند و هنگامی که بر سر دو راهی دین و دنیا قرار می‌گیرند،با یک چرخش سریع به راه دنیا می‌روند و از دین خدا دور می‌شوند و رضای خلق را با سخط و خشم خالق خریداری می‌کنند تا از دنیای آنان بهره‌ای گیرند.افکار آنها منحط و همّتشان کوتاه و روحشان آلوده و درونشان زشت و پلید و همیشه گرفتار دوگانگی شخصیت و نفاق هستند. در ادامه این بحث امام به سراغ گروه چهارم-که همان«پارسایان دروغین و زاهدان ریایی»هستند-می‌رود و

می‌فرماید:

«گروه دیگر،کسانی هستند که حقارت و ناتوانی و نداشتن وسیله کافی،آنان را از رسیدن به جاه و مقام باز داشته و دستشان را از همه جا کوتاه کرده است(در حالی که از دیگر فاسدان و مفسدان چیزی کم ندارند،ولی هرگز به این ناتوانی و ضعف درونی اعتراف نمی‌کنند،بلکه)خود را به زیور قناعت آراسته و به لباس زاهدان در آمده‌اند،در حالی که در هیچ زمان نه به هنگام شب و نه روز در سلک پارسایان راستین نبوده‌اند، «و منهم من أقعده عن طلب الملک ضؤولة ⁽¹⁾نفسه،و انقطاع سببه فقصرته الحال علی حاله،فتحلّی باسم القناعة،و تزیّن بلباس أهل الزّهادة،و لیس من ذلک فی مراح ⁽²⁾و لا مغدی ⁽³⁾» .

و به تعبیر دیگر،آنها افراد بی‌کفایت و ضعیفی هستند که بر ناتوانی و بی‌کفایتی خود پرده زهد و قناعت می‌افکنند و نقطه ضعف خود را به صورت نقطه قوّت نشان می‌دهند،در حالی که بویی از پارسایی و قناعت نبرده و در باطن،دنیا پرستانی شکست خورده‌اند.

البتّه این گروه بر دو قسمند:گاه برای فریب مردم و سرپوش گذاشتن بر ضعفهای خود به چنین لباسی در می‌آیند و گاه حتّی خود را نیز فریب می‌دهند و کم کم،باور می‌کنند که پارسا و زاهدند،نه ضعیف و ناتوان.

واژه مراح و مغدی به گفته بسیاری از ارباب لغت و مفسران نهج البلاغه،اسم مکان است و به معنای«محل استقرار چارپایان در شب و صبح»است،ولی بعضی آن دو را،اسم زمان می‌دانند و به«زمان رفت و آمد شبانه و روزانه»تفسیر کرده‌اند.و در هر صورت،انتخاب این واژه‌ها برای بیان حال آنان اشاره لطیفی به حماقت و

ابلهی آنان است که ضعف‌ها را در نظر خود و دیگران قوّت و قدرت نشان می‌دهند و دنیا پرستی را در چهره زهد و پارسایی ظاهر می‌کنند.

در این که فرق میان گروه چهارم و نخست از یک سو و گروه چهارم و سوم از سوی دیگر چیست؟گفت و گو است.آنچه مناسب‌تر به نظر می‌رسد،این است که گروه نخست،دنیا پرستانی هستند که به خاطر ضعف و ناتوانی و بی‌کفایتی در گوشه‌ای خزیده و به سراغ مال و جاه و مقامی نمی‌روند،ولی اصرار ندارند که این ضعف و ناتوانی را به صورت نقطه قوّتی نشان دهند،در حالی که گروه چهارم،از این ضعف و ناتوانی خود برای کسب و جاهت در جامعه بهره گیری کرده و آن را نوعی قناعت و زهد می‌شمرند و ملک آزادگی و کنج قناعت را گنجی می‌دانند که برای سلاطین با شمشیر میسّر نیست.

و امّا تفاوت گروه چهارم با گروه سوم،این است که گروه سوم از طریق ریا کاری خود را به مقاماتی می‌رسانند و با استفاده از تزویر به مقاصد نامشروعشان می‌رسند.

به تعبیر دیگر،آنچه را ظالمان زور مدار از حطام دنیا،با ظلم و زور به چنگ می‌آورند،اینها از طریق ریا کاری و فریب مردم به دست می‌آورند.

دین خود را به دنیا می‌فروشند و متاع دنیا را به بهای دین فروشی به چنگ می‌آورند،در حالی که گروه چهارم،به جاه و مقامی نایل نمی‌شوند!امّا همین اندازه دل خوش کرده‌اند که مردم آنها را قانع و زاهد می‌پندارند.

البته گروه نخست و چهارم،هر دو در این مشترکند که اگر می‌دانی برای ظلم و فساد پیدا کنند از دو گروه دیگر،چیزی کم ندارند.

نکته: این چهار گروه خطرناک در هر جامعه‌ای وجود دارند

امام علیه السّلام در بیان چهار گروه اجتماعی در بالا،بحق داد سخن داده و پیروان راستین ولایت را از خطرات بزرگی که از ناحیه این چهار گروه(فاسدان بی‌کفایت،

ظالمان زور مدار،دنیا پرستان ریا کار و زاهدان دروغین)متوجه آنها و جامعه بشری می‌شود آگاه ساخته است و نشانه‌های هر یک را بر شمرده و ویژگیهای روحی و جسمانی آنان را ذکر فرموده تا با این علامات آنها را بشناسند و در دام آنان گرفتار نشوند.

این چهار گروه،از نظر تباهی درون و فساد عقیده و دلبستگی به دنیا و جاه و مقام،مشترکند.و اختلاف آنها در دامها و در فراهم بودن اسباب و مقدمات نیل به این مقصود است.

به تعبیری دیگر،این چهار گروه را به دو دسته می‌توان تقسیم کرد:یک دسته به مقاصد نامشروعشان می‌رسند،با این تفاوت که جمعی با زور و گروهی با تزویر و ریا کاری.

ولی دسته دوم،به مقصودشان،از زخارف دنیا نائل نمی‌شوند،با این تفاوت که گروهی،این ناکامی را در چهره زهد و قناعت نشان می‌دهند و دسته‌ای دیگر، اقدامی در این زمینه ندارند.

اگر تاریخ را بدقّت بررسی کنیم،می‌بینیم که در هر عصر و زمانی این چهار گروه بوده و هستند،هر چند با پیشرفت جامعه بشری شگردهای آنها پیچیده‌تر و دامها فریبنده‌تر و نقشه‌هایشان مرموزتر می‌شود.

با نهایت تأسّف جوامع اسلامی امروز نیز از این حکم مستثنا نیستند و در آتش تباهی این چهار گروه می‌سوزند و ناآگاهان در دامهایشان دست و پا می‌زنند و فریاد می‌کشند.

اگر پیروان حق سخنان امام علیه السّلام را در این فراز،دقیقا به خاطر بسپارند و در جلسات خود به تحلیل دقیق آن بپردازند و آگاهیهای لازم را به افراد پاکدل جامعه بدهند و برای افشا کردن توطئه‌های این چهار گروه تلاش تبلیغاتی مستمری داشته باشند،به یقین از خطر آنها به مقدار زیاد کاسته خواهد شد.

بخش سوم

اشاره

و بقی رجال غضّ أبصارهم ذکر المرجع و أراق دموعهم خوف المحشر،فهم بین شرید نادّ،و خائف مقموع و ساکت مکعوم وداع مخلص و ثکلان موجع قد أخملتهم التّقیّة و شملتهم الذّلّة فهم فی بحر أجاج أفواههم ضامزة،و قلوبهم قرحة،قد وعظوا حتّی ملّوا و قهروا حتّی ذلّوا،و قتلوا حتّی قلّوا.

ترجمه

(در این میان)گروهی باقی مانده‌اند که یاد قیامت،چشمهایشان را فرو افکنده و ترس دادگاه محشر اشکهایشان را جاری ساخته است.آنان(به خاطر حق گویی و حق جویی)یا از جامعه رانده و آواره شده‌اند و یا ترسان به گوشه تنهایی خزیده و یا خاموشند و مهر سکوت،بر دهان زده‌اند(چرا که گوش شنوا و دل بیداری که حق را درک کند نمی‌یابند)یا مخلصانه(به امید تأثیر در بعضی از دل‌ها)به سوی خدا دعوت می‌کنند و یا با چشمی گریان و دلی پر درد(به صحنه‌های پر فسادی که قادر بر تغییر آن نیستند)می‌نگرند.تقیّه آنان را منزوی ساخته و به فراموشی سپرده،(به خاطر نبودن یار و یاور)ناتوانی و ذلّت وجودشان را فرا گرفته است.آنها به کسانی می‌مانند که در دریای نمک فرو رفته‌اند(که هر گونه حرکتی برای آنها سبب سوزش بیشتر است).دهانشان بسته و قلوبشان مجروح است.آن قدر نصیحت کرده‌اند که خسته شده‌اند و به قدری تحت فشار قرار گرفته‌اند که ناتوان گشته‌اند و آن قدر(در میدان مبارزه)کشته داده‌اند که به کمی گراییده‌اند.

شرح و تفسیر

گروه پنجم-مردان خدا

امام علیه السّلام بعد از ذکر گروههای چهارگانه دنیا پرست و گنهکار پیشین،به سراغ گروه پنجمی می‌رود که اولیاء اللّه و جنود حق و مردان خدا و جمعیّت ممتازند که در جوامعی که گروههای چهارگانه پیشین،زمام امور را به دست گرفته‌اند و همه جا در صحنه حضور دارند،از متن جامعه کنار زده شده و ناشناخته مانده‌اند.

حضرت به خاطر عظمت مقام آنان از آنها تعبیر به«رجال»می‌کند در حالی که از گروههای چهارگانه پیشین،تعبیر به«ناس»شده بود و در حقیقت،این گروه پنجم هستند که امام علیه السّلام آنها را محور یک جامعه الهی پیشرفته می‌داند و یاران خود را تشویق می‌کند که در زمره آنان باشند.حضرت در توصیف آنها نخست می‌گوید:

«(در این میان)گروهی باقی مانده‌اند که یاد قیامت،چشمهایشان را فرو افکنده و ترس از دادگاه محشر اشکشان را جاری ساخته است، و بقی رجال غضّ أبصارهم ذکر المرجع و أراق دموعهم خوف المحشر ».

تعبیر به«غضّ أبصارهم»،به معنای«فرو بستن چشم»نیست،بلکه «فرو افکندن و برگیری نگاه»است،حالتی که به هنگام دیدن پاره‌ای از مظاهر وحشتناک به انسان دست می‌دهد،به گونه‌ای که حاضر نیست به منظره خوفناک نگاه کند.

به این ترتیب،نخستین توصیف آنها احساس مسئولیت در برابر خداوند و دادگاه قیامت است،احساسی بسیار نیرومند که دل را به لرزه در می‌آورد و اشکها را جاری می‌سازد.

براستی برای کسانی که ایمانی قوی به آن روز و به آن دادگاه داشته باشند چیزی از آن وحشتناک‌تر نیست،روزی که پرده‌ها کنار می‌رود و سرائر،آشکار می‌شود و تمام اعمال عمر انسان،در حضور تمام مردم،حسابرسی می‌گردد.

بعضی از شارحان نهج البلاغه، ⁽¹⁾معتقدند که«مرجع»در جمله بالا،به معنای قبر،و«محشر»به معنای«قیامت»است،ولی با توجه به این که در تعبیرات قرآنی هر دو واژه به معنای قیامت آمده،به نظر می‌رسد که این تفاوت،تنها برای عدم تکرار لفظ است و نه تفاوت در معنا.

در واقع،تعبیرات فوق،از این آیه شریفه اقتباس شده است که «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ» -مردانی که هیچ تجارت و معامله‌ای آنان را از یاد خدا و بر پا داشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند،آنها از روزی می‌ترسند که در آن دل‌ها و چشم‌ها زیر و رو می‌شود ⁽²⁾.» حضرت سپس به سرنوشت متفاوت این گروه در جوامعی که آن چهار گروه دنیا پرست در آن حاکمند،پرداخته و می‌فرماید:هر یک از آنها به یکی از این پنج سرنوشت گرفتار می‌شوند:

«آنان(به خاطر حق گویی و حق جویی)یا از جامعه رانده و آواره شده‌اند و یا ترسان به گوشه تنهایی خزیده و یا خاموشند و مهر سکوت،بر دهان زده‌اند(چرا که گوش شنوا و دل بیداری که سخنان آنان را درک کند و به دعوتشان لبیک بگوید، نمی‌یابند).یا مخلصانه(به امید تأثیر در بعضی از دل‌ها)،به سوی خدا دعوت می‌کنند و یا با چشمی گریان و دلی پر درد،(به صحنه‌های پر فسادی که قادر بر تغییر آن نیستند)می‌نگرند، «فهم بین شرید ⁽³⁾نادّ، ⁽⁴⁾و خائف مقموع ⁽⁵⁾و ساکت مکعوم ⁽⁶⁾وداع مخلص و ثکلان ⁽⁷⁾موجع» .

با توجه به این که«شرید»به معنای«فراری و آواره»و«نادّ»از ماده«ندّ»به معنای«فرار کردن از جماعت و روی آوردن به وحدت و انفراد»آمده است ⁽¹⁾جملات بالا،اشاره به این است که آنان،حتّی در تبعید و آوارگی هم با یکدیگر نیستند،بلکه هر یک را در گوشه‌ای پرتاپ می‌کنند،چرا که دنیا پرستان از اجتماع آنان سخت بیمناکند.

و تعبیر به«خائف مقموع»با توجه به این که«مقموع»از مادّه«قمع»به معنای «قهر و غلبه و یا ریشه کن کردن»است،اشاره به این است که دنیا پرستان حاکم،تنها به تهدید آنان را قناعت نمی‌کنند،بلکه سعی دارند دائما آنها را در فشار قرار داده،یا ریشه کن کنند.

و تعبیر به«ساکت مکعوم»،با توجه به این که«مکعوم»از مادّه«کعم»(بر وزن کعب)به معنای«بستن دهان شتر»است،اشاره به این است که زور مداران ستمگر، هرگز قانع به خاموش بودن این گروه نیستند،بلکه سعی دارند دهان آنها را ببندند و مهر بر آن نهند.

تعبیر به«داع مخلص»اشاره به این است که دعوت از مردم،به خاطر رسیدن به جاه و مقام و ثروت و قدرت نیست،بلکه انگیزه‌ای جز رضای خدا ندارند.

احتمال دیگری نیز در تفسیر این جمله گفته شده است و آن این است که منظور از«داع مخلص»دعا کننده‌ای است که از سر اخلاص رو به درگاه خدا آورده و برای بهبود حال جامعه پیوسته دعا می‌کند.

بالأخره تعبیر به«ثکلان موجع»با توجه به این که«ثکلان»به معنای«انسان مصیبت‌زده»و«موجع»به معنای«صاحب درد»است،اشاره به این است که آنها تنها در ظاهر گریان نیستند،بلکه از درون می‌سوزند و درد می‌کشند.

حضرت سپس به بیان اوصاف دیگری از این گروه پرداخته و با عباراتی کوتاه و پر معنا و تأسّف برانگیز،وضع آنان را در چنین اجتماعی شرح می‌دهد و می‌فرماید:

«تقیّه،آنان را منزوی ساخته و به فراموشی سپرده، «قد أخملتهم ⁽¹⁾التّقیّة» .

گر چه آنها مبارز و مجاهد هستند،ولی آنجا که فریاد کشیدن اثری جز از میان رفتن نیروها ندارد،چاره‌ای جز پناه بردن به تقیّه نیست،تقیّه‌ای که سرانجام آنها را به انزوا می‌کشاند و در نظر دشمنان افرادی ترسو و در چشم دوستان افرادی بی‌عرضه و کم ارزش نشانشان می‌دهد،در حالی که مبارزه آنها به عنوان انجام وظیفه است و هم تقیّه آنها در آن شرایط خاص.

حضرت سپس می‌فرماید:«(به خاطر نبودن یار و یاور ناتوانی و ذلّت وجودشان) را فرا گرفته، و شملتهم الذّلّة ».

آنها در پیشگاه خدا و در درون جانشان عزیزند،ولی اجتماع که ارزش‌ها در آن وارونه شده آنان را به ضعف و ذلّت محکوم کرده است.

حضرت آن گاه حال آنها را چنین مجسّم می‌کند:«آنها به کسانی می‌مانند که در دریای نمک فرو رفته و گرفتار شده‌اند،(که هر گونه حرکتی برای آنها سبب سوزش بیشتر و ناراحتی شدیدتر می‌گردد)، (فهم فی بحر اجاج) ⁽²⁾.

بدیهی است کسی که در چنین دریایی غوطه‌ور است تمام وجودش می‌سوزد و هر گاه تشنه شود آبی پیدا نمی‌کند که بنوشد،پس درون و برون،هر دو می‌سوزد حال اولیای خدا و مردان صالحی که در جوامع مملوّ از فساد که ظالمان زورگو بر آن حکومت می‌کنند،گرفتار می‌شوند همین است،چرا که یار و یاوری برای قیام کردن و فریاد کشیدن نمی‌یابند! حضرت در ادامه این سخن می‌افزاید:«دهانشان بسته و قلوبشان مجروح است، أفواههم ضامزة، ⁽³⁾و قلوبهم قرحة. » افراد بی‌تفاوت در چنین جوامعی نگران نیستند،بلکه تنها نگران منافع شخصی خود می‌باشند،ولی مجاهدان و پاکان و صالحان که دهانشان به اجبار بسته شده،

پیوسته از درون می‌سوزند و دل‌هایشان مملوّ از جراحات است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه،جمله «قلوبهم قرحة» را اشاره به خوف خدا دانسته‌اند ⁽¹⁾در حالی که قرینه کلام نشان می‌دهد که این جراحات قلبی و روحی، به خاطر فسادی است که قادر به نابودی آن نیستند.

ممکن است در اینجا کسانی گمان برند که این ناتوانی و ضعف و سکوت و تقیّه نتیجه کارهای خودشان است که به موقع قیام نکردند و فریاد نکشیدند،لذا امام علیه السّلام در ذیل این سخن،با چند جمله این اشتباه را به طور کامل برطرف می‌سازد.او می‌فرماید:«آنها(در میدان نصیحت و اندرز)آن قدر نصیحت کرده‌اند که خسته شده‌اند و آن قدر تحت فشار قرار گرفته‌اند که ناتوان گشته‌اند و(در میدان نبرد)آن قدر کشته داده‌اند که به کمی گراییده‌اند، قد وعظوا حتّی ملّوا و قهروا حتّی ذلّوا، و قتلوا حتّی قلّوا. » آری آنها جهاد را در تمام شاخه‌هایش تجربه کرده‌اند از دل فریاد کشیده‌اند،با بیان منطقی اندرز داده‌اند و در مبارزه مسلّحانه قربانی‌ها تقدیم کرده‌اند تا آنجا که بسیاری از نفرات خود را از دست داده‌اند،چرا که یار و یاوری نداشته و توازن قوا، در میان آنها و دشمن به هیچ وجه برقرار نبوده است.

تا آنجا که امید پیروزی داشته‌اند و احتمال ریشه‌کن کردن فساد می‌داده‌اند جنگیده‌اند و سپس برای حفظ باقی مانده اندک به تقیّه پناه برده‌اند جمله «قتلوا حتّی قلّوا» به این معنا نیست که همه آنها کشته شده‌اند تا کم گشته‌اند،بلکه به این معنا است که گروهی از آنها شهید گشته و گروه اندکی باقی مانده‌اند.به اصطلاح این جمله از قبیل اسناد اوصاف جزء به کلّ است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که تقسیم بندی این گروه‌ها مربوط به کدام زمان است،در حالی که امام علیه السّلام با قدرت و قوّت بر جامعه خود حکومت می‌کرد؟

پاسخ این سؤال با مطالعه تاریخ عصر آن حضرت روشن می‌شود و در کلمات آن بزرگوار نیز آمده است که فساد اجتماعی آن قدر بالا گرفته که شعاع حکومت امام علیه السّلام عملا،به کوفه و اطراف آن محدود شده بود و در مناطق دیگری مانند شام و مصر و...فاسدان شرور و ظالمان بی‌ایمان دست به دست هم داده بودند و صالحان را از صحنه اجتماع بیرون رانده بودند.

بخش چهارم

اشاره

فلتکن الدّنیا فی أعینکم أصغر من حثالة القرظ و قراضة الجلم و اتّعظوا بمن کان قبلکم،قبل أن یتّعظ بکم من بعدکم،و ارفضوها ذمیمة،فإنّها قد رفضت من کان أشغف بها منکم.

ترجمه

باید دنیا در چشم شما کم ارزشتر از تفاله برگ‌هایی باشد که با آن دبّاغی می‌کنند (که بسیار بدبو و متعفّن و بی‌ارزش است)یا(بی بهاتر از)بقایای قیچی شده پشم حیوانات باشد(که بر زمین می‌ریزد و کسی به آن اعتنا ندارد).و از کسانی که پیش از شما بودند پند گیرید،قبل از آن که آیندگان از شما پند گیرند و این دنیای پست و نکوهیده را رها کنید زیرا کسانی را که از شما شیفته‌تر نسبت به آن بودند رها ساخت (و به عاشقان خود کمترین وفایی نکرد).

شرح و تفسیر

از کسانی که پیش از شما بودند پند گیرید!

در این بخش از خطبه-که آخرین بخش خطبه است-امام علیه السّلام در جمله‌های کوتاه و بسیار پر معنا به عنوان یک نتیجه گیری نهایی،بعد از ذکر گروه‌های پنجگانه بالا مردم را به زهد در دنیا که سرچشمه اصلی و کلید حقیقی سعادت انسان است- دعوت می‌کند و در واقع بر این امر تأکید می‌نهد که تمام بدبختی‌هایی که دامان گروه‌های چهارگانه فوق را گرفته و می‌گیرد،از دنیا پرستی و دلبستگی بی‌حساب به دنیا،حاصل می‌شود.

حضرت در جمله نخست می‌فرماید:باید دنیا در چشم شما کم ارزش‌تر از تفاله برگ‌هایی باشد که با آن دباغی می‌کنند(که بسیار بد بو و متعفّن و بی‌ارزش است).یا بی‌ارزش‌تر از بقایای قیچی شده پشم حیوانات باشد(که بر زمین می‌ریزد و کسی به آن اعتنایی ندارد)، فلتکن الدّنیا فی أعینکم أصغر من حثالة ⁽¹⁾القرظ و قراضة ⁽²⁾الجلم ⁽³⁾.

تشبیهات فوق،بسیار حساب شده و جالب است،قرظ،(بر وزن مرض)به معنای«برگ درختان سلم»که از آن،برای دباغی کردن پوست‌ها استفاده می‌کردند تا پوست را محکم و قابل استفاده بیشتر کنند-است.بدیهی است تفاله‌هائی که بعد از استفاده به دور می‌ریختند،بسیار آلوده و بدبو و نفرت انگیز بود و نیز هنگامی که پشم حیوانات را قیچی می‌کنند قطعات کوچکی از اطراف آن بر زمین می‌ریزد که به درد هیچ کاری نمی‌خورد.

بنا بر این در تشبیه نخست،نفرت انگیز بودن و در تشبیه دوم،بی‌ارزش بودن، نهفته شده است،و امام علیه السّلام می‌فرماید باید دنیا در نظر شما از اینها هم کم ارزش‌تر باشد،همان دنیایی که عشق به اموال آن قارون‌های طغیانگر و عشق به مقامات آن، ظالمان بیدادگر را به وجود می‌آورد و حبّ آن،رأس کل خطیئه است و این گویاترین تعبیری است که در این زمینه دیده می‌شود،این از یک سو.

از سوی دیگر،در دومین جمله به زود گذر بودن دنیا و مواهب دنیا اشاره کرده می‌فرماید:«از کسانی که پیش از شما می‌زیسته‌اند پند گیرید،قبل از آن که آیندگان از شما پند گیرند! (و اتّعظوا بمن کان قبلکم قبل أن یتّعظ بکم من بعدکم) .

آنها جمع کردند و اندوختند و گذاشتند و رفتند.قصرهای ویران شده آنها و ملک به تاراج رفته و تخت سرنگون شده و قدرت بر باد رفته آنان که بقایایش در گوشه و

کنار جهان در برابر چشمان شما است،درس عبرت است و اگر از این درس بهره لازم را نگیرید همین سرنوشت دامان شما را می‌گیرد و زندگی شما درس عبرتی برای آنان می‌گردد.

قرآن مجید بارها و بارها،مردم را به عبرت گرفتن از سرنوشت پیشینیان دعوت فرموده،و آن را یکی از بهترین درس‌های بیدار کننده برای مردم هر عصر و هر زمان به شمار می‌آورد.در باره فرعون و فرعونیان تعبیرات تکان دهنده‌ای دارد که آنها را برای بیدار شدن بنی اسرائیل بیان می‌کند،می‌فرماید:

«کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ» ⁽¹⁾،چه بسیار باغ‌ها و چشمه‌ها که از خود به جای گذاشتند و زراعت‌ها و قصرهای زیبا و گران قیمت و نعمت‌های فراوان دیگری که در آن غرق بودند.آری این گونه بود ماجرای آنان و ما اینها را میراث برای اقوام دیگری ساختیم،نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین(و نه اهل زمین و آسمان)و نه(به هنگام رسیدن لحظه سرنوشت)به آنها مهلتی داده شد.

ولی با نهایت تأسف،بنی اسرائیل هم از این درس‌های بزرگ عبرتی نگرفتند و سرنوشت آنان درس دیگری برای اقوام دیگر شد.

حضرت در سومین جمله از بی‌وفایی دنیا سخن می‌گوید و می‌فرماید:«این دنیای پست و نکوهیده را رها کنید!زیرا کسانی را که از شما شیفته‌تر نسبت به آن بودند،رها ساخت(و به عاشقان و دلدادگان و دلبستگان خود کمترین وفایی نکرد و حرمت آنها را نگاه نداشت)، و ارفضوها ذمیمة،فإنّها قد رفضت من کان أشغف ⁽²⁾بها منکم.

به این ترتیب،این معلّم بزرگ اخلاق و انسانیت در این سه جمله از بی‌ارزش بودن و ناپایداری و بی‌وفایی دنیا سخن گفته و موقعیّت آن را به خوبی روشن ساخته است.

بدیهی است که منظور از دنیا در تمام این کلمات،همان مواهب مادّی است که در مسیر خودکامگی و عصیان و طغیان و ظلم و بیدادگری و هوسرانی و بی بند و باری به کار گرفته می‌شود،نه آن مال و ثروت و مقامی که ابزاری است برای وصول به اهداف معنوی و اسبابی است برای اطاعت و بندگی خدا.

«چیست دنیا؟از خدا غافل شدن نی طلا و نقره و فرزند و زن»

کلام سیّد رضی

مرحوم سید رضی،در پایان این خطبه می‌گوید:بعضی از ناآگاهان این خطبه را به معاویه نسبت داده‌اند،ولی بی‌تردید این خطبه از سخنان امیر مؤمنان علیه السّلام(و هماهنگ با روح بلند او و سایر سخنان فصیح و بلیغ و بیدارگر آن حضرت)است.

طلا کجا و خاک کجا؟ آب گوارا و شیرین کجا و آب شور و تلخ کجا؟ دلیل بر این مطلب،سخن عمرو بن بحر،جاحظ است که ماهر در ادب و نقّاد بصیر سخن می‌باشد. او این خطبه را در کتاب البیان و التبیین آورده و گفته است که آن را به معاویه نسبت داده‌اند و آن گاه خود او در این باره سخن رانده و گفته،که این خطبه به سخن امام علیه السّلام و به روش او در تقسیم مردم شبیه‌تر است،و او است که به بیان حال مردم،از غلبه،ذلّت،تقیّه و ترس،واردتر است. او گفته:«تا کنون چه موقع دیده‌ایم که معاویه در یکی از سخنانش،مسیر زهد پیش گیرد و راه و رسم بندگان خدا را انتخاب کند؟!»

نکته: دنیا از دیدگاه اولیاء اللّه

آنچه در خطبه بالا در باره گروه‌های پنجگانه‌ای که در عصر و زمان آن حضرت وجود داشتند(دنیادوستان وامانده،ظالمان خود کامه،دین به دنیا فروشان ریا کار، زاهدان دروغین و مردان خدا)همان گونه که گفتیم،منحصر به عصر و زمان آن بزرگوار نبوده و نیست و در بسیاری از جوامع امروز و دیروز نیز همانند آنها یافت می‌شود و همیشه مشکلات جوامع بشری از همان چهار گروه نخستین بوده که در طول تاریخ،درد و رنج بسیار آفریدند و خونهای بسیار ریختند و حقّ مظلومان را پایمال کردند،فساد را گسترش دادند و طرفداران حق را تا آنجا که در توان داشتند منزوی ساختند.ولی دنیا هرگز به آنها وفا نکرد و به زودی طومار زندگی آنها پیچیده شد و همه چیز را رها کردند و رفتند و زندگانی آنها درس عبرتی برای بازماندگان شد.

تعبیراتی که امام علیه السّلام برای هر یک از گروه‌های پنجگانه و علائم و نشانه‌های آنها ذکر می‌کند،بسیار دقیق و مو شکافانه است و راهنمای خوبی برای شناخت هر یک از آنها است.

از آنجا که سرچشمه جنایات و خلاف کاری‌های گروه‌های چهار گانه نخست، عشق و دلباختگی نسبت به دنیا است،حضرت در پایان خطبه با چند جمله مؤثّر، روح دنیا پرستی را در دل‌ها می‌کشد.نخست دنیا را چنان بی‌ارزش قلمداد می‌کند که حتّی آن را از تفاله‌های گندیده برگ‌های سلم-که به هنگام دباغی پوست حیوانات به کار می‌رود-بی ارزشتر می‌شمرد،سپس به ناپایداری دنیا و سرعت تحوّل آن اشاره کرده،تاریخ پیشینیان و ویرانه‌های باز مانده از آنان را به عنوان یک سند روشن ارائه می‌فرماید،و سرانجام از بی‌وفایی دنیا سخن می‌گوید تا دلدادگانش باخبر شوند که در آنجا خبری نیست.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که از کنار لاشه حیوان گندیده‌ای که در یک طرف

جاده افتاده بود گذشت و اشاره‌ای به آن کرد و فرمود:

اترون هذه هنیة علی أهلها؟فو اللّه!الدّنیا أهون علی اللّه من هذه علی أهلها،آیا می‌بینید که این لاشه چقدر نزد صاحبانش بی‌ارزش است؟به خدا سوگند!که دنیا نزد خداوند از بی‌ارزشی این نزد دنیا گرایان بی‌ارزش‌تر است.

حضرت،سپس در ادامه این حدیث به چند نکته مهم اشاره فرمود و چنین گفت:

«الدّنیا دار من لا دار له و مال من لا مال له و لها یجمع من لا عقل له و شهواتها یطلب من لا فهم له و علیها یعادی من لا علم له و علیها یحسد من لا فقه له و لها یسعی من لا یقین له، دنیا خانه کسی است که(در واقع)خانه‌ای ندارد و مال کسی است که مالی ندارد.تنها کسانی که عقل ندارند،به جمع آوری دنیا می‌پردازند و آنها که شعوری ندارند،به شهوترانی در آن رو می‌آورند و تنها کسانی که آگاهی ندارند به خاطر دنیا به ستیز بر می‌خیزند و فقط کسانی که فهم ندارند به خاطر آن به دیگران حسد می‌ورزند و کسانی که ایمان و یقین کافی ندارند،پیوسته برای آن تلاش می‌کنند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است که حضرت مسیح در حال مکاشفه دنیا را به صورت پیرزن بی‌دندانی دید که بر او از هر گونه زینتی وجود داشت،پرسید:

«تا کنون چند همسر اختیار کرده‌ای؟»گفت:«از شماره خارج است.»حضرت مسیح پرسید:همه آنها مردند یا تو را طلاق دادند؟گفت:«نه،همه را کشتم».

حضرت عیسی فرمود:«بدا به حال همسران باقیمانده‌ات!چگونه از همسران پیشین تو درس عبرت نمی‌گیرند!» ⁽²⁾

خطبۀ سی و سوم: در شرایطی که یاران خود را برای خاموش کردن آتش فتنۀ طلحه و زبیر در بصره بسیج کرده بود

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

عند خروجه لقتال أهل البصرة

⁽¹⁾ ،و فیها حکمة مبعث الرسل،ثم یذکر فضله و یذم الخارجین.

قال عبد اللّه بن عباس:دخلت علی امیر المؤمنین علیه السّلام بذی قار و هو یخصف ⁽²⁾نعله فقال لی:«ما قیمة هذا النعل؟».فقلت:«لا قیمة لها!»فقال علیه السّلام:و اللّه!لهی أحبّ

الیّ من إمرتکم ⁽¹⁾الاّ أن أقیم حقا أو أدفع باطلا.ثم خرج فخطب النّاس فقال:

این خطبه را علی علیه السّلام به هنگام خروج برای جنگ با اهل بصره،ایراد فرمود و در آن فلسفه بعثت انبیا آمده و سپس فضایل خویش را بر شمرده و کسانی را که بر ضدّ او قیام کردند،نکوهیده است.

ابن عباس می‌گوید:در ذی قار(شهر یا منزلی در نزدیکی بصره)بر علی علیه السّلام وارد شدم امام در حالی که مشغول وصله کردن کفش خود بود رو به من کرد و فرمود:

«ارزش این کفش چه قدر است؟»گفتم:«بهایی ندارد(بسیار کم ارزش است)».

فرمود:«به خدا سوگند!همین کفش بی‌ارزش،برای من،از حکومت بر شما بهتر است».مگر این که با این حکومت حقّی را به پا دارم یا باطلی را دفع کنم(مبادا گمان کنی قیام من برای دفع طغیانگران بصره،به خاطر تحکیم پایه‌های حکومت بر شما بوده است.)سپس امام علیه السّلام(از خیمه)بیرون آمد و مردم را مخاطب ساخته فرمود...

خطبه در یک نگاه

حضرت این خطبه را در شرایطی که یاران خود را برای خاموش کردن آتش فتنه طلحه و زبیر در بصره بسیج کرده بود،ایراد کرده است.

امام علیه السّلام از یک سو قبل از ایراد خطبه آن جمله‌های تاریخی و فراموش نشدنی را به ابن عباس می‌گوید،جمله‌هایی که از روح بلند امام علیه السّلام و مقام والا و بی‌نظیر او در عرفان و معرفة اللّه حکایت می‌کند،حضرت می‌گوید که حکومت بر شما از این کفش فرسوده و وصله خورده من نیز کم ارزش‌تر است،اگر به حساب عشق و علاقه به مقام و حکومت باشد،امّا اگر برای اقامه حق و ابطال باطل و سوق دادن جامعه به سوی سعادت و کمال بوده باشد،هدف مطلوب و دوست داشتنی من است.

و سپس افکار مردم را همراه خودش به عصر جاهلیت و زمان قیام

پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌برد و تلویحا اشاره می‌کند که مردم بار دیگر ارزشهای جاهلی را زنده کرده‌اند و من باید همان مسیر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را برای خاموش کردن فتنه‌ها و در هم پیچیدن افکار جاهلی سیر کنم و حق را از درون باطل خارج سازم.

در بخش دیگری از این خطبه به سرزنش گروهی از قریش که سردمداران جنگ جمل بودند پرداخته و روشن می‌سازد که انگیزه این آتش افروزان جنگ جز حسد و کینه توزی و دنیا پرستی نبوده است.

بخش اوّل

اشاره

إنّ اللّه بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لیس أحد من العرب یقرأ کتابا و لا یدّعی نبوّة فساق النّاس حتّی بوّأهم محلّتهم و بلّغهم منجاتهم فاستقامت قناتهم و اطمأنّت صفاتهم.أما و اللّه إن کنت لفی ساقتها حتّی تولّت بحذافیرها ما عجزت و لا جبنت و إنّ مسیری هذا لمثلها،فلأنقبنّ الباطل حتّی یخرج الحقّ من جنبه.

ترجمه

خداوند،محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را هنگامی مبعوث کرد که هیچ کس از عرب کتاب آسمانی نمی‌خواند و ادّعای نبوّتی نداشت(از دعوت انبیا دور مانده بودند و از کتب آسمانی،محروم)او مردم را تا سر منزل سعادتشان سوق داد و به محیط رستگاری و نجات رساند.نیزه‌های آنها صاف و(در مسیر صحیح)پابرجا،و جای پای آنها محکم شد(قدرتشان تثبیت گشت و دشمن در برابر آنها تسلیم شد.) به خدا سوگند!من در دنبال این لشکر بودم و آنها را به پیشروی وا می‌داشتم تا گروه طرفداران باطل،به طور کامل عقب نشینی کردند(و حق ظاهر و پیروز گشت).

من در انجام این وظیفه هرگز ناتوان نشدم و ترس به خود راه ندادم و هم اکنون مسیر من(در حرکت به سوی جنگ جمل)نیز به سوی همان هدف است.به خدا سوگند! من پرده باطل را می‌شکافم!تا حق از پهلوی آن خارج گردد.

شرح و تفسیر

من پردۀ باطل را می‌شکافم!

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه-چنان که گفته شد-به عصر بعثت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ظهور انقلاب اسلامی در جزیرة العرب اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که مردم در عصر جاهلیت در چه شرایطی می‌زیستند و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آنها را به چه افتخار و سعادتی رسانید،می‌فرماید:

خداوند محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را هنگامی مبعوث کرد که هیچ کس از عرب کتاب آسمانی نمی‌خواند و ادّعای نبوّتی نداشت(همه آنها از دعوت انبیا دور مانده بودند و از کتب آسمانی،محروم و در گرداب شرک و کفر غوطه‌ور بودند)، (إنّ اللّه بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لیس أحد من العرب یقرأ کتابا و لا یدّعی نبوّة) .

بعضی از مفسران معروف نهج البلاغه در اینجا این سؤال را مطرح کرده‌اند که چگونه می‌توان گفت که احدی از عرب نه کتاب آسمانی داشت و نه پیرو پیامبری از پیامبران خدا بود،در حالی که می‌دانیم که جمعیت قابل ملاحظه‌ای از یهود و گروهی از مسیحیان در آن سرزمین می‌زیستند و کتابی به نام تورات و انجیل در میان آنان بود؟سپس در جواب این سؤال اشاره به تحریف تورات و انجیل کرده‌اند.

بنا بر این کتابی که در میان آنها بود،کتاب راستین نبود و نیز پیروی آنان از حضرت موسی و مسیح،دروغین بود.آنها آن گاه به این آیه استدلال کرده‌اند که می‌فرماید:

«قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ الَّذِی جاءَ بِهِ مُوسی نُوراً وَ هُدیً لِلنّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِیسَ تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ کَثِیراً» ، «بگو:چه کسی کتابی را که موسی آورد،نازل کرد،کتابی که نور و هدایت برای مردم بود؟(امّا شما یهود)آن را به صورت پراکنده‌ای در آوردید،قسمتی را(که به سود شما است)آشکار می‌سازید و بسیاری را(که بر خلاف هوای نفسانی شما است)پنهان می‌دارید؟ ⁽¹⁾»

این احتمال را نیز داده‌اند که منظور عرب،در اینجا اکثریت آنها است که مشرک و بت پرست بودند.

پاسخ سومی که به این سؤال می‌توان داد این است که یهود جزو ساکنان بومی جزیرة العرب نبودند،بلکه طبق آنچه در تواریخ معروف آمده است،هنگامی که بشارت‌های ظهور پیامبر اسلام را در کتب خود خواندند و احساس کردند وقت ظهور نزدیک شده،به آنجا آمدند که شاهد ظهور آن بزرگوار باشند،هر چند بعدا از ترس این که منافع‌شان به خطر افتد،راه نفاق و عداوت را پوییدند.مسیحیان نیز، احتمالا مهاجران و در عین حال،بسیار در اقلیت بودند.

به هر حال،امام علیه السّلام در این سخن به دور ماندن اقوام جاهلی از سرچشمه وحی و نبوت اشاره می‌کند و همین یک نکته نشان می‌دهد که تا چه حدّ آنها در گرداب شرک غوطه‌ور بودند و در شعله‌های آتش فساد می‌سوختند.

حضرت سپس روشن می‌سازد که آنها در پرتو انوار وحی و نبوت و طلوع آفتاب عالمتاب اسلام،به کجا رسیده‌اند.می‌فرماید:«او مردم را تا سر منزل سعادتشان سوق داد و به محیط رستگاری و نجات رسانید»، (فساق النّاس حتّی بوّأهم محلّتهم و بلّغهم منجاتهم) ⁽¹⁾.

نه تنها آنها را از شرک و کفر و انحرافات عقیدتی رهایی بخشید و فساد اخلاق و ظلم و بی‌عدالتی را از میان آنان برچید،بلکه قوّت و قدرت و حکومت و تمدن درخشانی را برای آنها نیز فراهم ساخت، و لذا حضرت در ادامه سخن می‌افزاید:

«نیزه‌های آنها صاف و(در مسیر صحیح)پابرجا و جای پای آنها محکم شد، (فاستقامت قناتهم ⁽²⁾و اطمأنّت صفاتهم ⁽³⁾) .

و به این ترتیب هم به پیروزی معنوی دست یافتند و هم به قدرت و نعمت‌های مادّی و اینها همه از برکت قیام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و نزول قرآن مجید بود.

تعبیر به«محلّتهم»اشاره به جایگاه شایسته‌ای است که می‌باید انسان با فضیلت، به آن برسد و تعبیر به«منجاتهم»اشاره به نقطه نجاتی است که هیچ گونه جای خوف و وحشت در آن نیست و نجات و رستگاری را تضمین می‌کند.

و تعبیر به«استقامت قناتهم»با توجه به این که،«استقامت»به معنای راستی و پابرجایی،و«قناة»به معنای«نیزه»است،اشاره به قوّت و قدرت و پیروزی و غلبه بر دشمنان است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه،استقامت را در اینجا،اشاره به صاف بودن نیزه‌ها که کنایه‌ای است از انتظام امور و نظم حکومت و دولت و جامعه و قوّت و قدرت، دانسته‌اند،ولی با توجه به این که نیزه معمولا راست و مستقیم است و اگر کج شود می‌شکند و قابل راست کردن نیست(زیرا آن را از چوب می‌ساختند نه از فلزات) ممکن است این تعبیر اشاره به آرامش و اطمینان خاطر باشد،چرا که سربازان در هنگام آرامش پای نیزه‌های خود را در زمین فرو می‌کردند و به صورت صاف و مستقیم باقی می‌ماند و این نشان می‌داد که آنها از حمله دشمن در امانند و خیالشان راحت است.

تعبیر به «اطمأنّت صفاتهم» با توجه به این که«صفات»به معنای سنگ صاف و بزرگ و محکم است،اشاره به این نکته است که در پرتو ظهور اسلام و قیام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جایگاه آنها محکم و مطمئن و جای پایشان در زندگی فردی و اجتماعی مستقر و ثابت گردید.در بیابان‌هایی که عرب رفت و آمد داشت،غالبا شن‌هائی نرم و متحرک بود و عبور از آنها،حتّی ایستادن روی آنها،خالی از لغزش و اضطراب و اشکال نبود،ولی هنگامی که روی سنگ‌های بزرگ و محکم و صاف قرار می‌گرفتند،هم نشست و برخاستشان آسان بود و هم راه رفتنشان.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌افزاید:به خدا سوگند!من به دنبال این

لشکر بودم و آنها را به پیشروی وا می‌داشتم تا گروه طرفداران باطل،به طور کامل عقب نشینی کردند(و حق ظاهر و پیروز گشت)، (أما و اللّه إن کنت لفی ساقتها ⁽¹⁾حتّی تولّت بحذافیرها) ⁽²⁾.

در مواردی که لشکریان تازه کارند و یا دشمن نیرومند و قوی است و احتمال عقب نشینی در آنان می‌رود،فرمانده لشکر،بعضی از معاونان شجاع و آگاه خود را در دنبال لشکر قرار می‌دهد که آنها را تشویق به پیشروی و حرکت به سوی جلو کنند و از عقب نشینی احتمالی آنها جلوگیری کنند،در واقع لشکرهای مهم مانند یک ناقه سواری است که در گذرگاه‌های سخت،باید یک نفر زمام آنها را در دست بگیرد و دیگری از پشت سر به جلو براند تا از آن گذرگاه مشکل به سلامت بگذرد.گویا سخن امام در اینجا،اشاره به همین نکته باشد که پیامبر این وظیفه را بر عهده من گذارده بود که لشکر تازه کار اسلام را در برابر انبوه مشکلات و خطراتی که در پیش دارند به جلو برانم.یا این که اشاره به این است که من و پیامبر،هر دو در پشت سر این لشکر قرار داشتیم و آنها را به پیش می‌راندیم(به قرینه جمله«فساق النّاس») در هر حال همه اینها اشاره دارد به عصر قیام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و نقش بسیار مهمی که علی علیه السّلام در پیروزی لشکر اسلام بر کفر داشت.

و حضرت برای این که اثبات کند که وظیفه خود را به خوبی انجام داد، می‌فرماید:«من در انجام این وظیفه هرگز ناتوان نشدم و ترس به خود راه ندادم. (ما عجزت و لا جبنت) .» بدیهی است که عقب نشینی یا به خاطر عجز و ناتوانی است و یا ترس و

وحشت در عین داشتن قدرت،و هنگامی که امام می‌فرماید:«نه عاجز و ناتوان شدم و نه ترسیدم»،اشاره به این می‌کند که هیچ یک از عوامل ضعف و ناتوانی در من نبود.

سپس حضرت این مقدمه را به ذی المقدّمه‌ای که هدف نهایی امام را تشکیل می‌دهد،مربوط می‌سازد و می‌فرماید:«هم اکنون مسیر من(در حرکت به سوی میدان جنگ جمل)نیز به سوی همان هدف است، (و إنّ مسیری هذا لمثلها) .

آری،امام در این بیان اشاره به یک نکته مهم می‌کند و آن این که امّت اسلامی در آن زمان برگشت به سوی افکار و برنامه‌ها و سنن جاهلی را شروع کرده بود و هر روز از مسیر پیغمبر و اسلام و قرآن فاصله بیشتری می‌گرفت که یک نمونه آن،حرکت ظالمانه آتش افروزان جنگ جمل برای کسب قدرت،همراه با شکستن بیعت و ریختن خون مسلمانان است.

امام می‌خواست این عقب گرد به سوی جاهلیت را در هم بشکند و باز،رسالت تاریخی خود را در حمایت از انقلاب اسلام،تجدید کند.

به همین دلیل در دنباله این سخن می‌افزاید:به خدا سوگند!من باطل را می‌شکافم تا حق از پهلوی آن خارج گردد. (فلأنقبنّ ⁽¹⁾الباطل حتّی یخرج الحقّ من جنبه) .

با توجه به این که«أنقبنّ»از مادّه«نقب»به معنای«سوراخ کردن و شکافتن و گشودن چیزی»است،این تعبیر اشاره به این حقیقت دارد که تا پرده‌های باطل شکافته نشود،حق ظهور و بروز نمی‌کند.

به تعبیر دیگر،باطل همیشه سعی دارد تا پوششی بر روی حق بیفکند و آن را مخفی و مکتوم سازد.

هنگامی که پرده‌های باطل شکافته شد،نور حق و جلوه واقعیّت،برای همگان آشکار می‌گردد.

این تعبیر ممکن است که اشاره به نکته دیگری نیز باشد و آن این که اساس جهان بر حق است و در باطن هر موجودی حق نهفته شده است،به ویژه در فطرت هر انسانی نور حق قرار گرفته است،ولی باطل امر عارضی است که چهره حق را می‌پوشاند.

هرگاه این امر عارضی کنار رود،چهره حق از درون اشیا ظاهر می‌شود و هرگاه تعلیمات گمراه کننده از میان برداشته شود،نور فطرت انسانی پرتو افکن می‌گردد.

همان گونه که در آغاز خطبه گفته شد،محتوای این خطبه با تعبیراتی که مختصری با تعبیرات این خطبه متفاوت است،در خطبه 104 نیز آمده است،در آنجا می‌فرماید:

(و أیم اللّه!لأبقرنّ الباطل حتّی أخرج الحقّ من خاصرته،) به خدا سوگند!من،(پرده)باطل را می‌شکافم،تا حق را از پهلوی آن بیرون کشم.

نکته‌ها

1-«ذی قار»کجاست؟

همان گونه که در تفسیر خطبه نیز اشاره شد،ذی قار،محلّی بوده بین بصره و کوفه که قبل از اسلام،میان عرب و سپاه ساسانی،جنگی در آنجا بروز کرد و سپاه ساسانی عقب نشینی کردند و اعراب پیروز شدند. ⁽¹⁾

بعضی می‌گویند که وجه نامگذاری آن به ذی قار به خاطر چاهی بوده که آب آن سیاه،مانند قیر بوده است. ⁽²⁾

ابن عباس می‌گوید:هنگامی که در رکاب علی علیه السّلام به ذی قار رسیدیم و توقف کردیم،به امام عرض کردم:«از کوفه افراد کمی به یاری شما شتافتند.»امام فرمود:

«6560 نفر بدون کم و زیاد به یاری‌ام خواهند آمد.»ابن عباس می‌گوید:«من از تعیین دقیق آنها تعجب کردم و با خود گفتم که حتما آنان را شماره خواهم کرد.» پانزده روز در ذی قار توقف کردیم تا این که صدای شیهه اسب‌ها و استرها بلند شد و لشکر کوفه فرا رسیدند.من آنها را دقیقا شمردم،دیدم درست همان تعدادی هستند که امام فرمود.گفتم:اللّه اکبر،صدق اللّه و رسوله.

این تعبیر ابن عباس،ممکن است اشاره به این باشد که علی علیه السّلام این مسائل را دقیقا از پیامبر شنیده بود و بر اساس آن،پیشگویی می‌فرمود.

ابن ابی الحدید،بعد از ذکر این نکته می‌افزاید:هنگامی که اهل کوفه بر علی علیه السّلام وارد شدند،بر آن حضرت سلام کردند و گفتند:شکر خدا را،ای امیر مؤمنان!که ما را به یاری تو اختصاص داد و با نصرت تو گرامی داشت.ما دعوت تو را از دل و جان پذیرفتیم،هر دستوری داری بفرما!» امام علیه السّلام نیز از احساسات آنها تقدیر و تمجید فرمود و دستور داد برای فرونشاندن آتش فتنه به سوی بصره حرکت کنند. ⁽¹⁾

2-جاهلیت عرب

هر قدر در باره عظمت اسلام،به خاطر ظهورش در میان یک گروه بسیار عقب افتاده و متعصّب و لجوج سخن گفته شود،باز هم کم است.مردم عصر جاهلیت، انحرافات بسیار و صفات منفی فراوانی داشتند،ولی بد نیست در اینجا تنها به یکی از آنها یعنی تعصّب و لجاجت فوق العاده و نفوذ ناپذیری در برابر افکار و سخنان دیگران اشاره کنیم.

یکی از محقّقان مسیحی،معتقد به ارتباط میان این تعصّب جاهلی و آب و هوای منطقه حجاز است و می‌گوید:«طبیعت منطقه خشک بود و طبیعت مردمش نیز خشک و انعطاف ناپذیر.و نفوذ در آنها به وسیله پیامبر اسلام اعجاز بزرگی بود.

اگر این جمله را به این سخن اضافه کنیم که جهل و نادانی و دوری از علم و دانش و پایین بودن سطح فکر و فرهنگ و آلوده بودن به انواع خرافات،عوامل مهمّ دیگری برای تعصّب و لجاجت و نفوذ ناپذیری است،تصدیق خواهیم کرد که هدایت چنین مردمی چه معجزه بزرگی بوده است! قرآن مجید پر است از آیاتی که حکایت از لجاجت شدید آنها می‌کند تا آنجا که در ذیل آیات شریفه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» ، ⁽¹⁾تقاضا کننده‌ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد...و آیه، «وَ إِذْ قالُوا اللّهُمَّ إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً» ⁽²⁾، (به خاطر بیاور)زمانی را که گفتند:«پروردگارا!اگر این،حق است و از طرف تو است،بارانی از سنگ از آسمان بر ما فرود آر یا عذابی دردناک برای ما بفرست.» شأن نزول‌هایی نقل شده که حکایت از عمق تعصّب آنان می‌کند،به اندازه‌ای که حتّی حاضر بودند در مسیر لجاجت خویش،جان خود را نیز از دست بدهند.

براستی نفوذ در میان چنین جمعیّتی و هدایت و تربیت آنها،از معجزات بزرگ است!این همان چیزی است که در خطبه بالا به آن اشاره شده است،هر چند با نهایت تأسف بعد از رحلت پیامبر اسلام در فاصله نه چندان زیادی،بازماندگان اقوام جاهلیت در پست‌های کلیدی حکومت اسلامی جای گرفتند و بسیاری از زحمات گرامی پیامبر اسلام را بر باد دادند و علی علیه السّلام مطابق آنچه در خطبه بالا آمده،تلاش فراوانی برای باز گرداندن مردم به مسیر اصلی عصر پیامبر انجام داد.

3-حدیث خاصف النّعل

در آغاز این خطبه تعبیر«یخصف نعله»-آن حضرت،کفش خود را وصله می‌زد-ما را به یاد حدیث«خاصف النّعل»در عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌اندازد که از فضایل معروف امیر مؤمنان علی علیه السّلام است.در سنن ترمذی آمده است که روزی،

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مشرکان قریش را مخاطب ساخت و فرمود:

«لتنتهنّ او لیبعثنّ اللّه علیکم من یضرب رقابکم بالسّیف علی الدّین قد امتحن اللّه قلبه علی الإیمان،یا از عقاید و کارهای خلاف خود دست بردارید یا خداوند کسی را بر می‌انگیزد که با شمشیر،به خاطر دفاع از اسلام،گردن شما را می‌زند،کسی که خداوند قلب او را بر ایمان آزموده(و مملوّ از ایمان به خودش ساخته است).» حاضران سؤال کردند:«آن شخص کیست؟».ابو بکر پرسید:«آن شخص کیست؟».عمر پرسید:«آن شخص کیست؟» پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:«هو خاصف النّعل،او کسی است که مشغول وصله کردن کفش است.»این در حالی بود که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نعلین خود را به علی علیه السّلام داده بود تا آن را وصله کند....

ترمذی سپس از ابو عیسی نقل می‌کند که این حدیث حدیث صحیحی است. ⁽¹⁾

بدیهی است کار علی علیه السّلام هم در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و هم در زمان خلافتش، به خاطر نشان دادن نهایت تواضع در برابر مردم و بی‌اعتنایی به دنیا و الگو قرار دادن برای ساده زیستن است.

بخش دوم

اشاره

ما لی و لقریش؟و اللّه!لقد قاتلتهم کافرین و لأقاتلنّهم مفتونین و إنّی لصاحبهم بالأمس کما أنا صاحبهم الیوم!و اللّه!ما تنقم منّا قریش الاّ أنّ اللّه اختارنا علیهم،فأدخلناهم فی حیّزنا،فکانوا کما قال الأوّل:

أدمت لعمری شربک المحض صابحا و أکلک بالزّبد المقشّرة البجرا

و نحن وهبناک العلاء و لم تکن علیّا و حطنا حولک الجرد و السّمرا

ترجمه

قریش از من چه می‌خواهد؟به خدا سوگند!هنگامی که کافر بودند با آنها جنگیدم و اکنون که منحرف شده‌اند باز با آنها می‌جنگم(تا به راه خدا برگردند).من همان کسی هستم که دیروز(در غزوات اسلامی)در برابر آنان بودم،همان گونه که امروز نیز در برابر آنها هستم،(همان بازوی مرد افکن و همان شمشیر ذو الفقار در اختیار من است).به خدا سوگند!قریش از ما انتقام نمی‌گیرد،جز به خاطر این که خداوند ما را از میان آنها برگزیده است،ولی(با این حال)ما آنها را در زمره خویش داخل کردیم،امّا سرانجام همان شد که شاعر گفته است:

-«به جان خودم سوگند،هر صبح از شیر خالص صاف نوشیدی و به قدر کافی از سرشیر و کره و خرمای بدون هسته خوردی و از غذاهای لذیذ به طور کامل بهره

گرفتی.

-و ما به تو عظمت بخشیدیم،در حالی که بزرگ نبودی!و در اطراف تو با اسب و نیزه پاسداری دادیم(و نگهداریت کردیم،ولی تو قدر این نعمت را نشناختی.)»

شرح و تفسیر

قریش از من چه می‌خواهد؟!

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به روابط خود با قریش در گذشته و حال می‌پردازد،زیرا این خطبه در آستانه جنگ جمل ایراد شده و می‌دانیم که آتش افروزان جنگ جمل طلحه و زبیر و افراد دیگری از کینه توزان قریش بوده‌اند،که آشکارا یا در پشت صحنه حرکت این جنگ را اداره می‌کردند.

به همین دلیل امام علیه السّلام به عنوان یک هشدار این سخنان را ایراد می‌کند،تا مردم از انگیزه‌های واقعی جنگ جمل آگاه شوند،نخست می‌فرماید:«قریش از من چه می‌خواهد؟» به خدا سوگند!هنگامی که کافر بودند با آنها جنگیدم و اکنون که(بعد از قبول اسلام)منحرف شده‌اند باز با آنها می‌جنگم،(تا به راه خدا برگردند)، (ما لی و لقریش؟و اللّه!لقد قاتلتهم کافرین و لأقاتلنّهم مفتونین) ⁽¹⁾.

آری آنها در آغاز،مشرک بودند و با دعوت پیامبر و شمشیر علی علیه السّلام به اسلام پیوستند،ولی بعد از این رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به خاطر جاه طلبی‌ها،تدریجا از حق، فاصله گرفتند تا آنجا که با جانشین رسول خدا،علی علیه السّلام که خودشان نیز با او بیعت کرده بودند،به مقابله برخاستند.

«مفتون»از مادّه«فتن»به معنای«فریب و انحراف»و گاه به معنای«شرک و کفر» آمده است و ممکن است که در جمله مورد بحث نیز اشاره به انحراف آنها از اسلام

به سوی کفر باشد.

در روایاتی که از پیغمبر اکرم نقل شده،می‌خوانیم که آن حضرت به علی علیه السّلام فرمود:«یا علیّ!حربک حربی و سلمک سلمی،جنگ با تو مانند جنگ با من است و صلح با تو مانند صلح با من است» ⁽¹⁾.

مطابق این بیان،کسانی که با آن حضرت در میدان‌های جنگ جمل و صفین و نهروان به مقابله برخاستند از اسلام بیرون رفتند،زیرا بی‌شک کسانی که با پیامبر به مقابله برخاستند کافر بودند.

در اینجا ممکن است این سؤال پیش آید که اگر چنین است،می‌بایست لشکر پیروزمند علی علیه السّلام در جمل،مخالفان را به اسارت گرفته باشد و اموالشان جزء غنائم جنگی گردد،در حالی که امام هرگز با آنها این معامله را نکرد؟ در پاسخ گفته‌اند که امام حق داشت چنین کاری را بکند،ولی روی ملاحظاتی، از قبیل ملاحظه شرائط زمان و مکان،از این کار صرف نظر کرد.

اضافه بر این لزومی ندارد که همه کفّار احکامشان یکسان باشد و ممکن است این گروه از مسلمانان که بر امام زمانشان خروج می‌کنند و کافر می‌شوند،از حکم اسارت و گرفتن اموال‌شان به عنوان غنائم جنگی،مستثنا باشند.

در بعضی از روایات آمده است که مروان بن حکم می‌گوید:هنگامی که علی علیه السّلام ما را در بصره شکست داد،اموال مردم را به آنها باز گرداند.هر کس اقامه بیّنه و

شاهدی می‌کرد،اموالش را به او می‌داد و هر کس اقامّه بیّنه و شاهدی نمی‌کرد،او را سوگند می‌داد.کسی عرض کرد:ای امیر مؤمنان!غنائم و اسیران را در میان ما تقسیم کن!امام،پاسخی نداد.هنگامی که اصرار کردند حضرت(بر آشفت)و فرمود:«أیّکم یأخذ أمّه فی سهمه،کدامیک از شما مادرش را(اشاره به عایشه است)در سهم خود می‌پذیرد»؟ ⁽¹⁾از بعضی از روایات نیز استفاده می‌شود که علی علیه السّلام اهل بصره را مشمول منّت و عفو خود قرار داده،همان گونه که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با اهل مکّه بعد از فتح آن،چنین معامله‌ای کرد.

نیز استفاده می‌شود که او می‌خواست این مسأله به صورت یک سنّت در نیاید، زیرا،می‌دانست در آینده شیعیان او تحت فشار ظالمان قرار می‌گیرند و ممکن است که با آنان چنین معامله‌ای شود. ⁽²⁾

به هر حال منظور امام از این سخن،این است که او نسبت به قریش هیچ گونه کینه و عداوت خاصّی ندارد و اگر آنها بذر حسادت و عداوت در دل‌های خود پاشیده‌اند،به خاطر آن است که امام،در میدان‌های نبرد حق و باطل،در آغاز اسلام در برابر آنها ایستاد و این چیزی جز اجرای فرمان خدا نبود و در جنگ جمل نیز جز اجرای حکم حق نظری نداشت.

حضرت سپس در ادامه این سخن می‌افزاید:«اینها نباید فراموش کنند که من همان کسی هستم که دیروز(در غزوات اسلامی)با آنها(و در برابر آنان)بودم، همان گونه که امروز نیز در برابر آنها هستم، (و انّی لصاحبهم بالأمس کما أنا صاحبهم الیوم) ! همان بازوی مرد افکن و همان شمشیر برّان که ضربات آن را در جنگ‌های بدر و

احد و احزاب به آنان نشان دادم،امروز نیز در اختیار من است و این در واقع تهدید و پیام گویایی است برای آتش افروزان جنگ جمل.

گاه گفته شده است که این سخن در حق امثال معاویه و عمرو عاص(و مروان) صادق است که در جنگ‌های اسلامی در برابر پیامبر بودند،ولی در حقّ طلحه و زبیر که آتش افروزان اصلی جنگ جمل بودند،صادق نیست،زیرا آنها در این جنگها همراه پیامبر بودند.

این سؤال را چنین جواب داده‌اند که مراد امام شخص معیّنی نیست،ولی هدف،بیان این حقیقت است که در عصر رسول خدا،در راه حق به مبارزه با باطل می‌کوشید و بعد از رسول خدا نیز در همین راه گام برمی‌دارد(و می‌دانیم که قریش به صورت گروهی،در آن زمان،در صف نخست مخالفان بودند). ⁽¹⁾

اضافه بر این درست است که طلحه و زبیر در کنار پیامبر بودند،ولی بسیاری از لشکریان جمل و از جمله مروان از قریش بودند.

حضرت سپس به یکی دیگر از انگیزه‌های اصلی آتش افروزان جنگ جمل اشاره کرده،می‌فرماید:به خدا سوگند!قریش از ما انتقام نمی‌گیرد جز به خاطر این که خداوند ما را از میان آنها برگزیده و(بر آنان مقدّم داشته است)،ولی(با این حال ما) آنها را در زمره خویش داخل کردیم. و اللّه!ما تنقم منّا قریش الاّ أنّ اللّه اختارنا علیهم،فأدخلناهم فی حیّزنا ».

سپس می‌افزاید:«امّا سرانجام همان شد که شاعر گفته است که:به جان خودم سوگند!که هر صبح،از شیر خالص صاف نوشیدی.و به قدر کافی از سرشیر و کره و خرمای بدون هسته خوردی و(از غذاهای لذیذ به طور کامل بهره گرفتی.)ما به تو عظمت بخشیدیم،در حالی که بزرگ نبودی!و در اطراف تو،با اسب و نیزه پاسداری دادیم(و نگهداری‌ات کردیم)،ولی تو قدر این نعمت را نشناختی،

فکانوا کما قال الأوّل ⁽¹⁾:

أدمت لعمری شربک المحض ⁽²⁾صابحا و أکلک بالزّبد ⁽³⁾المقشّرة ⁽⁴⁾البجرا ⁽⁵⁾

و نحن وهبناک العلاء و لم تکن علیّا و حطنا حولک الجرد ⁽⁶⁾و السّمرا ⁽⁷⁾

آری،آنها نسبت به ما شدیدا رشک بردند و حسد ورزیدند،ولی این خواست خدا بود که نبوّت و امامت را در میان ما قرار داد،با این حال ما مقابله به مثل نکردیم و به آنها بها دادیم و شخصیت و مقام بخشیدیم و از خطاهای‌شان در گذشتیم و در برابر دشمنان از آنها حفاظت کردیم،ولی آنها نه تنها قدر این نعمت‌های بزرگ را ندانستند،بلکه به روی ما شمشیر کشیدند و به مقابله و جنگ ناجوانمردانه برخاستند.

ما به مقتضای دستور الهی صله رحم با آنها رفتار کردیم و تا آنجا که ممکن بود محبّت کردیم،امّا آنها قطع رحم کردند و به منازعه برخاستند و آتش جنگ جمل را بر افروختند تا مسلمانان را در مقابل هم قرار دهند و خون‌های ناآگاهان و بیگناهان

را بریزند و ویرانی‌ها به بار آوردند.

قریش با این عمل خود،در واقع مانند هر حسود دیگری به حکمت خدا اعتراض دارند.

آنجا که می‌فرماید: «اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ» ⁽¹⁾،خدا آگاه‌تر است که رسالت و نبوّتش را در کجا و در چه خاندانی قرار دهد».

و نیز می‌فرماید: «أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً» ⁽²⁾،آنها نسبت به مردم، (اشاره به پیغمبر و خاندان او است)که از میان توده‌های مردم برخاستند،بر آن چه خدا از فضلش به آنها بخشیده است،حسد می‌ورزند،در حالی که ما به آل ابراهیم کتاب و حکمت بخشیدیم و حکومت عظیمی به آنها دادیم.

و نیز می‌فرماید: «قُلِ اللّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» ، ⁽³⁾بگو:بار الها!مالک حکومتها تویی،به هر کس بخواهی حکومت می‌بخشی و از هر کس بخواهی می‌گیری،و هر کس را بخواهی عزّت می‌دهی و هر که را بخواهی خوار می‌کنی.تمام خوبی‌ها به دست تو است و تو بر هر چیزی قادری».

بدیهی است که اگر انسان به این اصول قرآنی ایمانی راسخ داشته باشد،هرگز نسبت به کسانی که خداوند بر طبق حکمتش،آنها را مشمول مقام نبوّت و امامت قرار داده،حسد نمی‌ورزد و حکمت خداوند را زیر سؤال نمی‌برد.

نکته: حسد سرچشمه نابسامانی‌های اجتماعی

کمتر صفتی مانند حسد،در طول تاریخ سبب حوادث دردناک و مشکلات عظیم در جوامع بشری شده است.

بسیاری از مردم به خاطر کمی ظرفیّت و پایین بودن سطح فرهنگ و ضعف ایمان و عدم اعتماد به نفس،همین که می‌بینند موفقیّت چشمگیری نصیب یکی از دوستان و اقران و امثال آنها شده،آتش حسد در درونشان شعله‌ور می‌شود و به جای این که از موفقیّت او خوشحال شوند و آن را وسیله‌ای برای پیروزی خود و دیگران قرار دهند و از استعدادهای خلاّق او،به نفع همگان کمک بگیرند،برای در هم شکستن او قیام می‌کنند،گاه از طریق تهمت‌های ناروا،گاه تحقیر و مذمّت و گاه برای ایجاد مانع بر سر راه او تا آنجا که می‌توانند تلاش می‌کنند.

در مواردی که این مسأله حاد می‌شود خون محسود به وسیله حاسد ریخته می‌شود.فراموش نکنیم که نخستین خونی که در جهان بشریت ریخته شد،خون هابیل،فرزند آدم،به دست برادرش،قابیل بود که صرفا از حسد سرچشمه گرفت، چرا که قربانی برادر در پیشگاه خدا پذیرفته شده و قربانی او پذیرفته نشد.

همین مسأله بارها و بارها در طول تاریخ تکرار شده است و برادر به برادر یا فرزند به فرزند به وسیله پدر و یا به عکس کشته شده‌اند.

بسیاری از این حوادث دردناک صدر اسلام،مخصوصا حوادث عصر خلافت امیر مؤمنان علی علیه السّلام نیز ناشی از حسادت حسودان بود که در خطبه بالا،به آن اشاره شده است.

روایات ما مملو از بیان آثار سوء این رذیله اخلاقی است.در روایات حسد منشأ فساد جامعه شمرده شده است،همان گونه که در حدیثی از حضرت علی علیه السّلام می‌خوانیم:«اذا أمطر التّحاسد نبت التّفاسد،هنگامی که باران حسد(بر سرزمین دلها)ببارد،فساد و تباهی(در آن)می‌روید(و جوامع انسانی را به بدبختی و ویرانی

می‌کشاند) ⁽¹⁾.» نکته مهمی که از این خطبه در این رابطه استفاده می‌شود،این است که کسانی که به خاطر نعمت الهی مورد حسد قرار می‌گیرند،نباید به مقابله به مثل برخیزند،بلکه تا آنجا که می‌توانند شکرانه نعمت را این قرار بدهند که با حسود مدارا کنند و با آب محبّت آتش حسد او را خاموش سازند.

این سخن را با شعر یکی از شعرای عرب پایان می‌دهیم،آنجا که می‌گوید:

«اصبر علی حسد الحسود فانّ صبرک قاتله

النّار تأکل نفسها ان لم تجد ما تأکله ⁽²⁾

در برابر حسد حسود شکیبایی کن!چرا که شکیبایی تو او را از بین می‌برد،زیرا آتش هنگامی که چیزی را برای سوزاندن پیدا نکند،خودش را می‌خورد و از بین می‌برد.

خطبۀ سی و چهارم: این خطبه را برای بسیج مردم به سوی شامیان بعد از پایان کار خوارج در نهروان(و خاموش شدن فتنۀ آنان)ایراد کرد

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی استنفار النّاس الی أهل الشّام بعد فراغه من أمر الخوارج

⁽¹⁾ .و فیها یتأفّف بالنّاس،و ینصح لهم بطریق السّداد امام علیه السّلام این خطبه را برای بسیج مردم به سوی شامیان بعد از پایان کار خوارج در نهروان(و خاموش شدن فتنه آنان)ایراد کرد و در این خطبه(از سستی و کوتاهی مردم در امر جهاد با دشمن)سخت،اظهار ناراحتی می‌کند و آنان را به طریق صحیح و منطقی ارشاد می‌کند.

شأن ورود خطبه

همان گونه که در بالا اشاره شد،این خطبه را امام علیه السّلام بعد از پایان جنگ نهروان ایراد فرموده است.از ظاهر کلام ابن ابی الحدید استفاده می‌شود که امام خطبه را در همان سرزمین نهروان بیان فرمود،در حالی که از نصر بن مزاحم،نقل می‌کند که امام علیه السّلام خطبه مذکور را پس از بازگشت از نهروان و مشاهده سستی سپاهیان در آمادگی برای جنگ با شامیان،در کوفه،ایراد کرد. ⁽²⁾

بعضی دیگر از شارحان نهج البلاغه نیز تصریح کرده‌اند که امام در نهروان اصرار فرمود که لشکر بدون فوت وقت،آماده حرکت به سوی شام شود تا بقیه مردم نیز به آنها ملحق شوند،زیرا می‌دانست اگر به کوفه بازگردند و لباس جنگ از تن در آورند، آماده کردن آنان،به این آسانی امکان پذیر نیست،ولی آنها به بهانه‌های مختلفی، مانند سردی هوا و وجود مجروحان و کافی نبودن سلاح‌های،جنگی از اطاعت فرمان امام سر باز زدند.

امام ناچار به کوفه آمد و به آنها تأکید کرد که خود را آماده جهاد با دشمن اصلی کنند،ولی(همان گونه که پیش بینی می‌شد)آنان تعلّل ورزیدند.اینجا بود که امام علیه السّلام با نهایت ناراحتی،این خطبه را ایراد کرد. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه سه موضوع مهم را تعقیب می‌کند:

1-بخش زیادی از این خطبه بر محور تأکید بر جهاد با دشمن و عواقب شوم ترک جهاد،دور می‌زند.امام علیه السّلام در این بخش از خطبه-که قسمت عمده آن را تشکیل می‌دهد-کوفیان را زیر رگبار ملامت‌های خود می‌گیرد و با تعبیرات تند و تکان دهنده،آنها را مورد سرزنش قرار می‌دهد.

این بعد از آن است که بارها از طریق ملایم و محبت آمیز و مستدل و منطقی،آنها را برای جهاد با دشمن بسیج کرده،ولی اثر نبخشیده است.لذا بناچار از آخرین دارو -که دارویی است بسیار تلخ و گزنده-کمک می‌گیرد.گاه آنها را به افراد دیوانه‌ای تشبیه می‌کند که درک و شعور خود را از دست داده و سود و زیان خویش را تشخیص نمی‌دهند.و گاه آنها را به شتران سرگردانی تشبیه می‌کند که در بیابان از ساربان خود فاصله گرفته‌اند و انضباط معمولی را به کلّی از دست داده و سپس با

هشدارهای شدید نسبت به دشمن بی‌رحم و خونخواری که در انتظار آنها است سعی در بسیج آنان می‌فرماید.

2-در بخش دیگری از این خطبه امام از عزم راسخ و اراده خود در پیکار با دشمن،سخن می‌گوید خواه گروه بسیاری با او حرکت کنند یا گروه کمتری.

3-در آخرین بخش خطبه از حقوق متقابل امام و امّت سخن می‌گوید.نخست به بیان حقوق امّت بر امام می‌پردازد و در چهار جمله کوتاه اصول آن را بیان می‌فرماید و سپس در چهار جمله پر معنای دیگر از حقّ امام بر امّت سخن می‌گوید.

گویی امام می‌خواهد تلخی سرزنش‌های نخستین این خطبه را با شیرینی سخنان پایانی بیامیزد و معجونی مناسب برای درمان درد سستی و تنبلی آنان فراهم آورد.

بخش اول

اشاره

أفّ لکم!لقد سئمت عتابکم!أرضیتم بالحیاة الدّنیا من الآخرة عوضا؟و بالذّلّ من العزّ خلفا؟إذا دعوتکم إلی جهاد عدوّکم دارت أعینکم،کأنّکم من الموت فی غمرة و من الذّهول فی سکرة.یرتج علیکم حواری فتعمهون،و کأنّ قلوبکم مألوسة فأنتم لا تعقلون!ما أنتم لی بثقة سجیس اللّیالی،و ما أنتم برکن یمال بکم،و لا زوافر عزّ یفتقر إلیکم.

ترجمه

نفرین بر شما!از بس شما را سرزنش کردم خسته شدم!آیا زندگی پست دنیا را به جای حیات(سعادت بخش و جاویدان)آخرت پذیرفته‌اید؟و در برابر عزت و سربلندی،بدبختی و ذلّت را برگزیده‌اید؟هنگامی که شما را به سوی جهاد با دشمن فرا می‌خوانم،چشمانتان از ترس بی‌اختیار در حدقه‌ها دور می‌زند،گویی وحشت از مرگ،هوش را از سرتان برده و مانند مستانی از خود بی‌خود شده‌اید! سخنان مکرّر من به گوش شما فرو نمی‌رود(و در پیدا کردن راه صحیح زندگی) سرگردان گشته‌اید و گویی عقل‌های شما از دست رفته و چیزی درک نمی‌کنید!شما هرگز مورد اعتماد من نیستید و هیچ گاه تکیه‌گاه مطمئنّی نمی‌باشید تا(در برابر دشمنان خونخوار و حیله‌گر)بتوان بر شما اعتماد کرد و نه یاران قدرتمندی هستید که در نیازها بتوان رو به سوی شما آورد.

شرح و تفسیر

نفرین بر شما!چرا از شهادت می‌ترسید؟

در نخستین بخش این خطبه امام علیه السّلام در برابر خیره سری لشکر کوفه و بی‌توجّهی به خطراتی که تمام کشور اسلام را تهدید می‌کرد و آنها بی‌اعتنا از کنار آن می‌گذشتند،رگبار سرزنش‌ها و سخنان عتاب آلود خود را متوجه آنها می‌سازد،باشد که روح بی‌درد آنها تکان بخورد و بیدار شود و گامی مؤثّر در پیشگیری از خطر بردارد.

این در حالی بود که غارتگران شام پیوسته به مناطق مختلف کشور اسلام حمله می‌کردند و دست به خونریزی و غارتگری و جنایات دیگر می‌زدند تا از این طریق روحیه لشکر علی علیه السّلام را تضعیف کنند،سپس بر آنها ضرر وارد سازند.

لذا امام علیه السّلام می‌فرماید:«نفرین بر شما!از بس شما را سرزنش کردم،خسته شدم! (أفّ لکم ⁽¹⁾!لقد سئمت عتابکم) ⁽²⁾. » دلیل این خستگی روشن است،چرا که عتاب آن هم از شخص بزرگی مانند علی علیه السّلام باید تأثیر واضحی در تحریک عتاب شدگان و وادار ساختن آنها به تجدید

نظر و بازنگری در اعمال نادرستشان داشته باشد،امّا هنگامی که به خاطر شدّت غفلت و بی‌خبری مخاطبان اثر نگذارد و تکرار شود،بسیار خسته کننده است.

سپس می‌افزاید:آیا شما زندگی پست دنیا را به جای حیات(سعادت بخش و جاویدان)آخرت پذیرفته‌اید؟و در برابر عزّت و سربلندی،بدبختی و ذلّت را برگزیده‌اید؟ (أ رضیتم بالحیاة الدّنیا من الآخرة عوضا؟و بالذّلّ من العزّ خلفا؟) این سکوت مرگبار و فرار شما از جهاد،نشان می‌دهد که از یک سو آخرت خود را تباه کرده‌اید که آن را با زندگی چند روزه دنیا معاوضه کردید.و از سوی دیگر دنیای خود را ویران ساخته‌اید،چرا که عزّت و سربلندی را با ذلّت مبادله کرده‌اید؟ در حالی که مرگ با عزّت بر زندگی توأم با ذلّت به مراتب شرف دارد.

این پیامی است که همیشه بزرگ‌مردان تاریخ بشریت و اولیاء اللّه به پیروان خود در تمام قرون و اعصار،ابلاغ کرده‌اند.علی علیه السّلام در جایی دیگر از همین نهج البلاغه می‌فرماید:«فالموت فی حیاتکم مقهورین و الحیاة فی موتکم قاهرین،مرگ در زندگی توأم با شکست شما است و زندگی در مرگ همراه با پیروزی.» ⁽¹⁾و سالار شهیدان،در آن گفتار تاریخی خود،می‌فرماید:«ألا و انّ الدّعی بن الدّعی قدر کزنی بین اثنین بین السّلّة و الذّلّة و هیهات منّا الذّلّة،آگاه باشید که این مرد ناپاک و ناپاک زاده،مرا بر سر دو راهی قرار داده:یا در برابر شمشیر بایستم یا تن به ذلّت دهم!و هیهات که ما ذلّت را بپذیریم.(بی‌شک،ایستادگی و شهادت را از میان این دو بر می‌گزینیم)».

و در جای دیگر خطاب به لشکر کوفه می‌فرماید:«ان لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا أحرارا فی دنیاکم،اگر شما دین ندارید و از روز آخرت نمی‌ترسید،لا اقل در دنیای خود حرّ و آزاده باشید».

در واقع این جمله‌های امام علیه السّلام بمنزله دلیل بر خستگی آن حضرت از عتاب و

سرزنش آنها است.

گویی آنها تصمیم گرفته بودند که ذلّت و حقارت و خشم پروردگار را بر عزّت و شرف و رضایت حق ترجیح دهند،و به همین دلیل سرزنش‌ها در آنها اثر نمی‌کرد، تا آنجا که امام علیه السّلام را از عتاب خسته کردند.

در جمله‌های بعد،حضرت انگشت روی ضعف‌های آنها می‌گذارد تا به خود آیند و آنها را برطرف سازند و ریشه‌های اصلی بدبختی خود را بسوزانند، می‌فرماید:هنگامی که شما را به سوی جهاد با دشمن فرا می‌خوانم،چشمانتان از ترس،بی‌اختیار در حدقه‌ها دور می‌زند،گویی وحشت از مرگ هوش را از سرتان برده و مانند مستانی از خود بی‌خود شده‌اید.سخنان مکرّر من به گوش شما فرو نمی‌رود،به همین دلیل(در پیدا کردن راه صحیح زندگی)سرگردان گشته‌اید! (إذا دعوتکم إلی جهاد عدوّکم دارت أعینکم،کأنّکم من الموت فی غمرة ⁽¹⁾و من الذّهول فی سکرة.یرتج علیکم حواری ⁽²⁾فتعمهون ⁽³⁾) .

جمله«یرتج علیکم حواری»با توجه به این که«حوار»به معنای«سخن گفتن مکرّر»است و«یرتج»از مادّه«ر ت ج»به معنای«بسته شدن»است،تاب دو معنا را دارد:نخست همان چیزی که در بالا گفته شد،یعنی سخنان مکرّر من در شما اثر نمی‌کند و گویی اصلا آن را درک نمی‌کنید،چرا که درهای فهم سخن به روی شما بسته شده است.

دیگر این که زبان شما در پاسخ من بسته می‌شود،چرا که پاسخی منطقی در برابر حرف‌های،من ندارید.

به هر حال نتیجه هر دو معنا همان است که در جمله بعد آمده،یعنی سرگردانی آنها.

در تأکید همین سخن،اضافه می‌فرماید:«گویی عقل‌های شما از دست رفته و چیزی را درک نمی‌کنید»! (و کأنّ قلوبکم مألوسة ⁽¹⁾فأنتم لا تعقلون) .

سپس امام علیه السّلام در یک نتیجه گیری از سخنان گذشته‌اش،می‌فرماید:«شما هرگز مورد اعتماد من نیستید».

« ما أنتم لی بثقة سجیس ⁽²⁾اللّیالی» .

با توجه به این که«سجیس اللیالی»به معنای«تاریکی شبها»است،مفهوم جمله چنین می‌شود که تا شبها تاریکند،من به شما اعتماد نمی‌کنم و این کنایه از ابدیّت و همیشگی است،چرا که هرگز ظلمت از شب جدا نمی‌شود.

انتخاب تاریکی شب برای این تعبیر،با توجه به افکار و اعمال سیاه و ظلمانی کوفیان،نوعی رعایت مقتضای حال است که از فنون بلاغت محسوب می‌شود و در تأکید آن می‌فرماید:«و شما هیچ گاه تکیه گاه مطمئنّی نمی‌باشید،تا(در برابر دشمنان خونخوار و حیله‌گر)بتوان بر شما اعتماد کرد،» (و ما أنتم برکن یمال بکم) «و نه یاران قدرتمندی هستید که در نیازها بتوان رو به سوی شما آورد». (و لا زوافر ⁽³⁾عزّ یفتقر إلیکم) .

به این ترتیب امام علیه السّلام با جمله‌های کوتاه و کوبنده‌اش،بی‌اعتمادی خود را نسبت به این گروه سست عنصر و بی‌اراده اظهار می‌دارد و نقاط ضعف آنها را با صراحت

برمی‌شمرد،شاید که این سخنان وجدان خفته و روح بی‌درد آنها را بیدار و آگاه سازد تا برای درهم کوبیدن دشمنان خونخوار بپا خیزند و متّحد شوند و شجاعانه وارد میدان نبرد گردند.

نکته: این همه توبیخ و سرزنش برای چیست؟

بار دیگر ناچاریم که به سراغ پاسخ این سؤال برویم که چرا امام علیه السّلام با آن درایت و آگاهی و مدیریت فوق العاده‌ای که دارد،این همه کوفیان را مورد عتاب و خطاب،آن هم با تعبیرهای بسیار خشن قرار می‌دهد؟ آیا این همه توبیخ و اظهار بی‌اعتمادی بر آنان،سبب دوری و نفرت و تعصّب و لجاجت آنها نمی‌شد؟ پس چرا امام علیه السّلام با این سخنان عتاب آلود آنها را از اهداف خود دورتر ساخت؟ در پاسخ این سؤال باید به این نکته توجه داشت که امام علیه السّلام با یک روانکاوی عمیق،روحیات کوفیان را خوب درک کرده بود و همان طور که تاریخ نشان می‌دهد، وضع آنان به گونه‌ای بود که تا شخصیّت خود را در معرض نابودی کامل نمی‌دیدند، تکان نمی‌خوردند و به اصطلاح تا به حسّاسترین رگهای وجودشان،نیشتر توبیخ و عتاب وارد نمی‌شد،به حرکت در نمی‌آمدند.

در میان جوامع بشری همیشه گروهی را هر چند اندک،می‌توان یافت که تا آخرین ضربت بر آنها فرود نیاید،بیدار نمی‌شوند.

مفهوم سخنان امام علیه السّلام در اینجا،این نیست که ما این روش را در مقابل هر گروه وظیفه نشناس و غافل و بی‌خبر به کار بریم،چرا که افراد مختلفند:بعضی با یک سرزنش مختصر و به اصطلاح با یک«از گل نازکتر»گفتن به خود می‌آیند و راه خود را پیدا می‌کنند.بعضی مانند فیل هستند که تا فیلبان با چکش بر مغز آنها نکوبد،به حرکت در نمی‌آیند.

بنا بر این استفاده از این روش در برابر آن گروه خاص،به عنوان دارو،کاری است زیبنده و درمانی است منحصر به فرد.

تاریخ نشان می‌دهد که این سخنان مؤثّر افتاد و گروه عظیمی از مردم کوفه به سوی لشکرگاه نخیله،که در نزدیکی کوفه بود،حرکت کردند و آماده مبارزه با یاغیان شام شدند،هر چند با نهایت تأسّف،اجل مهلت نداد و امام علیه السّلام با ضربه شمشیر اشقی الآخرین،ابن ملجم،به شهادت رسید.

شاهد دیگر این سخن،این که امام علیه السّلام در آغاز حکومتش،از مردم کوفه تمجید فراوان می‌کرد، ⁽¹⁾امّا هنگامی که آنها به سستی گرویدند و لشکریان معاویه جسور شدند و هر روز،بخشی از کشور اسلام را مورد حمله قرار می‌دادند،امام علیه السّلام به این تعبیرات تند متوسّل شد.

بخش دوم

اشاره

ما أنتم إلاّ کإبل ضلّ رعاتها فکلّما جمعت من جانب انتشرت من آخر لبئس لعمر اللّه!سعر نار الحرب أنتم!تکادون و لا تکیدون،و تنتقص أطرافکم فلا تمتعضون!لا ینام عنکم و أنتم فی غفلة ساهون،غلب و اللّه المتخاذلون!و ایم اللّه إنّی لأظنّ بکم أن لو حمس الوغی،و استحرّ الموت،قد انفرجتم عن ابن أبی طالب انفراج الرّأس.

ترجمه

شما به شتران بی‌ساربان می‌مانید که هرگاه از یک طرف گرد آوری شوند،از سوی دیگر،پراکنده می‌گردند.

به خدا سوگند!شما وسیله ابدی برای افروختن آتش جنگ(ضدّ دشمنان) هستید.نقشه‌های شوم و خطرناکی ضدّ شما کشیده می‌شود،امّا شما طرح و نقشه‌ای در برابر آن ندارید،و پیوسته اطراف شما کم می‌شود،(شهرهای اطراف شما را می‌گیرند و انسان‌ها را از بین می‌برند و شما به خشم نمی‌آیید)دیده دشمن (برای ضربه زدن به شما)به خواب نمی‌رود،در حالی که شما در غفلت و بی‌خبری به سر می‌برید.

به خدا سوگند!شکست برای کسانی که دست از یاری هم بردارند حتمی است.

به خدا قسم!من گمان می‌کنم،اگر جنگ سختی درگیرد و حرارت و سوزش مرگ به شما نزدیک شود،از فرزند ابو طالب جدا می‌شوید،مانند جدا شدن سر از بدن،که التیامی در آن نیست.

شرح و تفسیر

دشمن بیدار است و شما در خواب!

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام در ادامه توبیخ‌ها و سرزنش‌های کوبنده و در عین حال منطقی و مستدل،لشکر کوفه را سرزنش‌های جدیدی می‌کند و می‌افزاید:شما به شتران بی‌ساربان می‌مانید که هرگاه از یک طرف گرد آوری شوند،از سوی دیگر پراکنده می‌گردند.

(ما أنتم إلاّ کإبل ضلّ رعاتها فکلّما جمعت من جانب انتشرت من آخر) .

اشاره به این که،شما اراده‌ای سست و افکاری متشتّت و پراکنده دارید و مصالح خود را تشخیص نمی‌دهید و اتحاد نظر در آن ندارید و با نظم و قدرت برای دفع دشمن به پا نمی‌خیزید.

تشبیه به شتران،اشاره به کوتاهی فکر آنها و تعبیر به«ضلّ رعاتها»اشاره به عدم اطاعت آنها از پیشوا و امامشان است.

بدیهی است که چنین گروهی،هرگز،نمی‌توانند ارتش نیرومندی را در برابر دشمن تشکیل دهند.

به همین دلیل حضرت در ادامه سخن می‌فرماید:«به خدا سوگند!شما وسیله بدی برای افروختن آتش جنگ(بر ضد دشمنان)هستید»، (لبئس لعمر ⁽¹⁾اللّه! سعر ⁽²⁾نار الحرب أنتم) .

جنگ مسلّما پدیده‌ای بسیار شوم و نامطلوب است و اثر آن،ویرانی شهرها و نابودی گروهی از انسان‌ها و ناقص العضو شدن گروهی دیگر و فقر و بدبختی و عقب ماندگی است،ولی همین پدیده شوم،گاه به صورت داروی حیات بخش

جامعه در می‌آید و این در صورتی است که دشمنان خونخواری برای غصب حقوق مظلومان به پا خیزند و آتش فساد و ظلم را بر افروزند.

در چنین شرایطی،جز به وسیله جنگ،نمی‌توان آرامش و عدالت و صلح و صفا را به جوامع انسانی باز گرداند.

از همین رو است که قرآن مجید می‌فرماید:« «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ» ⁽¹⁾،به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل گردیده،اجازه جهاد داده شده است،چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند و خدا بر یاری آنها توانا است».

و در جای دیگری می‌فرماید:« «وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» ⁽²⁾،و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند نبرد کنید،ولی از حد تجاوز نکنید که خدا تعدّی کنندگان را دوست ندارد».

بنا بر این،اگر امام علیه السّلام در اینجا اشاره به افروختن آتش جنگ می‌کند،به خاطر آن است که غارتگران خون‌آشام شام،بارها به مرزهای کشور اسلام تجاوز کرده بودند و خونهایی را ریخته و اموالی را به غارت می‌بردند و اصولا،با جانشین پیامبر-که همه مردم با او بیعت کرده بودند-سر ناسازگاری داشتند و برای رسیدن به خواسته‌های نامشروعشان،راه جنگ را برگزیده بودند.

به همین دلیل در ادامه این سخن،سه جمله،بیان می‌فرماید:که هر کدام گواهی بر این مدّعا است.نخست می‌فرماید:«نقشه‌های شوم و خطرناکی،بر ضدّ شما کشیده می‌شود،امّا شما طرح و نقشه‌ای در برابر آن ندارید، «تکادون و لا تکیدون» .

دیگر این که:پیوسته اطراف شما کم می‌شود(شهرهای اطراف شما را می‌گیرند و انسان‌ها را از بین می‌برند)و شما هرگز،به خشم نمی‌آیید و احساس درد و

ناراحتی نمی‌کنید)، «و تنتقص أطرافکم فلا تمتعضون» ! ⁽¹⁾سوم این که:دیده دشمن(برای ضربه زدن به شما)به خواب نمی‌رود،در حالی که شما در غفلت و بی‌خبری به سر می‌برید.

(لا ینام عنکم و أنتم فی غفلة ساهون) ! ناگفته پیدا است که گروهی که در برابر طرح‌های خرابکارانه دشمن طرح صحیح نظامی ندارد و پیوسته شهرها و آبادیهایش را در اطراف مرزها از دست او بیرون می‌برند و انسانهای مؤمنش را به قتل می‌رسانند و همواره در خواب غفلت است، در حالی که،دشمن،بیدار و هوشیار است،چه سرنوشت شوم و خطرناکی در انتظارشان است!و به همین دلیل،پیشوای بیدار و آگاه و مدیر و مدبّری که می‌خواهد با اتکای به آنان،با دشمن خونخوارش پیکار کند،می‌سوزد و فریاد می‌کشد و از هر وسیله ممکنی،برای بیدار ساختن آنها استفاده می‌کند.

چه دردناک است که افرادی،بدون آگاهی از وضع روحی و جسمی لشکر کوفه و نفاق و تمرّد و ضعف و ناتوانی حاکم بر آنان،در باره تدبیرهای جنگی امیر مؤمنان علی علیه السّلام و تاریخ زندگی او در این برهه خاص داوری کنند و حضرت را به ضعف مدیریت در این امر متّهم سازند،کسی که همیشه در میدان جنگ‌های اسلامی،به عنوان بهترین افسر و یار و یاور پیامبر،جنگیده و امتحان لیاقت و کفایت خویش را داده است! سپس در ادامه این سخن،امام نتیجه کار آنها و آینده خودش را در دو جمله کوتاه و گویا بیان می‌کند،می‌فرماید:به خدا سوگند!شکست برای کسانی که دست از یاری هم بردارند،حتمی است، (غلب و اللّه المتخاذلون) .

تنها شما نیستید که بر اثر نفاق و از دست دادن وحدت و همبستگی و ترک قیام شجاعانه بر ضدّ دشمن گرفتار شکست شده‌اید،بلکه این یک قانون همیشگی و جاودانه است که هر کس،این گونه،برنامه‌هایی را که شما دارید دنبال کند،

سرنوشتش به یقین ناکامی و ذلّت و شکست است.

امام برای این که سخنش تأثیر بیشتری بر آنان بگذارد،مطلب را به صورت یک موضوع شخصی بیان نمی‌کند،بلکه به شکل یک حکم عام که در تمام طول بشر حاکم بوده و هست بیان می‌دارد.

دیگر این که می‌فرماید:به خدا قسم!من گمان می‌کنم که اگر جنگ سختی درگیرد و حرارت و سوزش مرگ به شما نزدیک شود،از فرزند ابو طالب جدا می‌شوید،مانند جدا شدن سر(از بدن که التیامی در آن نیست)، (و ایم ⁽¹⁾اللّه إنّی لأظنّ بکم أن لو حمس ⁽²⁾الوغی ⁽³⁾و استحرّ ⁽⁴⁾الموت،قد انفرجتم عن ابن أبی طالب انفراج الرّأس.

امام با این تشبیه گویا به نکات مختلفی اشاره می‌کند.

نخست این که موقعیت او گر چه مانند موقعیّت سر برای بدن است،ولی آیا سر- که مرکز هوش و چشم و گوش و زبان است-می‌تواند بدون اعضای دیگر بدن کاری را از پیش ببرد؟ دیگر این که آیا بدن،اگر از سر جدا شود،حیات و بقایی خواهد داشت،و اگر داشته باشد،بدون چشم و گوش و عقل و هوش کاری را از پیش می‌برد و آیا سرنوشتش جز حرکاتی مذبوحانه و سپس برای همیشه از بین رفتن،چیز دیگری خواهد بود.

و دیگر این که اگر چنین حادثه‌ای پیش آید،تنها زیانش به من نمی‌رسد،بلکه شما بیشترین زیان را خواهید دید.

و دیگر این که اگر سر از بدن جدا شود،التیام آن عادتا امکان پذیر نیست،در حالی که پیوند سایر اعضا کم و بیش امکان پذیر است.

بنا بر این مقصود امام این است که با گرم شدن آتش جنگ،چنان وحشتی شما را فرا می‌گیرد و از من فرار می‌کنید و دور می‌شوید که دیگر به سراغ من نخواهید آمد! این احتمال نیز از سوی بعضی از شارحان داده شده است که منظور از«انفراج الرّأس»شکاف برداشتن سر بر اثر ضربه شمشیر یا مانند آن است که غالبا قابل التیام نیست. ⁽¹⁾

نکته: باز هم عوامل ضعف و شکست

امام علیه السّلام این رهبر بزرگ انسانی و سیاسی و نظامی،بار دیگر در این فراز از خطبه به سراغ عوامل شکست و عقب ماندگی می‌رود و با تعبیراتی پر معنا بخش مهمی از این عوامل را بازگو می‌کند که نخستین آنها پراکندگی و تفرقه و نداشتن رهبری واحد است،همان مطلبی که امروز در بعضی از کشورهای اسلامی دیده می‌شود که شکاف و پراکندگی در میان آنها سبب عمده شکست و ویرانی و نابسامانی شده است.

و جالب این که همه از وحدت دم می‌زنند،در حالی که هر یک به سهم خود، آتش پراکندگی و نفاق می‌افروزند.

دوم،نداشتن برنامه و نقشه صحیح در برابر نقشه‌های شوم و حساب شده دشمن است،که در جمله«تکادون و لا تکیدون»به آن اشاره شده است.

سوم ناچیز شمردن حوادث بظاهر کوچک-و در واقع بزرگ-که در جمله«و تنتقص أطرافکم فلا تمتعضون»به آن اشاره شده است.

بسیاری از حوادث کوچک،از مسایل مهم پنهانی پرده بر می‌دارند.گاه،یک تغییر جزئی در سطح بدن،خبر از ویرانی مهمی در درون می‌دهد.

در مسائل اجتماعی و سیاسی و نظامی نیز همین گونه است.

هنگامی که ببینیم دشمن،به یک منطقه کوچک مرزی حمله ور شده یا شخصیتی را به قتل رسانده،باید بدانیم که خود را برای درگیری‌های بزرگتر آماده کرده و گرنه،چنین جرأت و جسارتی به خود نمی‌داد.

این نخستین جرقه‌ها را باید مهم شمرد و از کانون مهم آتشی که پشت آن نهفته است،غفلت نکرد.

چهارم،این که دشمن بیدار باشد و دوست در خواب.او پیوسته به تهیه عدّه و عدّه مشغول گردد و ما با خوش باوری و ساده اندیشی،وضع موجود را صلح آبرومندانه و شرافتمندانه بپنداریم و آن گاه از خواب بیدار شویم که فاصله میان ما و دشمن،آن اندازه شده باشد که فرصتی برای پر کردن آن نداشته باشیم! پنجم،ترس از مرگ و فرار از شهادت در راه خدا که در جمله «و ایم اللّه!انّی لأظنّ...» به آن اشاره شده است.

نوعا،انسان‌ها غافل از این هستند که ترس از مرگ،خود،عامل مرگ است و آمادگی برای ایثار و جانبازی،خود،عامل حفظ جان است.

این بود بخشی از نکات مهمی که امام امیر المؤمنین علی علیه السّلام در ارتباط با عوامل ضعف و شکست،به آن اشاره فرموده و در بحث آینده نیز این مسأله پیگیری می‌شود.

در خطبه 25(در همین جلد)بحث‌های دیگری در این زمینه آمده است و در

آنجا نیز امام علیه السّلام تحلیل‌های عمیق و ارزنده‌ای در باره عوامل شکست بیان فرموده است.

بخش سوم

اشاره

و اللّه!انّ امرء یمکّن عدوّه من نفسه یعرق لحمه و یهشم عظمه و یفری جلده لعظیم عجزه،ضعیف ما ضمّت علیه جوانح صدره.أنت فکن ذاک إن شئت،فأمّا أنا،فو اللّه!دون أن أعطی ذلک ضرب بالمشرفیّة تطیر منه فراش الهام،و تطیح السّواعد و الأقدام،و یفعل اللّه بعد ذلک ما یشاء.

ترجمه

به خدا سوگند!کسی که دشمن را بر خویش مسلّط کند تا گوشتش را بخورد، استخوانش را بشکند و پوستش را بشکافد،عجز و ناتوانیش،بسیار بزرگ و آنچه در درون سینه دارد(یعنی قلب و اراده و تصمیمش)بسیار ضعیف و کوچک است.

تو اگر می‌خواهی،آن چنان باش که گفتم،(ضعیف و ناتوان و تسلیم در برابر دشمن خونخوار)ولی من،به خدا سوگند!پیش از آن که تسلیم شوم،با شمشیر آبدار«مشرفی»(شمشیر برنده مخصوصی که از منطقه‌ای به نام«مشرف»از یمن یا شام می‌آورند)چنان ضربتی بر دشمن وارد می‌کنم که ریزه‌های استخوان سرش، به هر سو،پراکنده شود و بازو و پاهایش جدا گردد.پس از آن،خداوند،آنچه را بخواهد انجام می‌دهد(و من تسلیم رضای او هستم).

شرح و تفسیر

من یک تنه در برابر دشمن ایستاده‌ام!

در این فراز،امام در باره کسانی که بر اثر سستی و ضعف و زبونی دشمن را بر

خود مسلّط می‌کنند سخنان کوبنده بیشتری دارد و می‌فرماید:«به خدا سوگند! کسی که دشمن را بر خویش مسلّط کند تا گوشتش را بخورد و استخوانش را بشکند و پوستش را بشکافد،عجز و ناتوانیش بسیار بزرگ و آنچه در درون سینه دارد(یعنی قلب و اراده و تصمیمش)بسیار ضعیف و کوچک است.

«و اللّه!انّ امرء یمکّن عدوّه من نفسه یعرق ⁽¹⁾لحمه و یهشم ⁽²⁾عظمه و یفری ⁽³⁾جلده لعظیم عجزه،ضعیف ما ضمّت علیه جوانح ⁽⁴⁾صدره» .

این تعبیر،به خوبی نشان می‌دهد که لشکر کوفه،آن قدر از خودشان ضعف نشان داده بودند که دشمن،نسبت به آنها کاملا جری و جسور شده بود و کاری بر سرشان می‌آورد که هم ردیف شکافتن پوست و جدا کردن گوشت و شکستن استخوانشان بود،و این گویاترین تعبیری است که در باره سلطه یک دشمن خونخوار و بی‌رحم بر انسان‌های ضعیف و ناتوان تصور می‌شود و نهایت فصاحت و بلاغت در آن رعایت شده است و در واقع تعبیری است که اگر لشکر کوفه،کمترین احساسی را داشتند،باید آنها را به حرکت در آورد.

آری،خونخواران لشکر شام در برابر مردم عراق چنین حالی را داشتند:بر هیچ چیز رحم نمی‌کردند،انسان‌های بی‌گناه را می‌کشتند،اموالشان را غارت و خانه‌هایشان را ویران می‌کردند.

عمل آنها در حقیقت،به کار قصّاب با حیوان مذبوح تشبیه شده است که پوستش را می‌کند و گوشتش را جدا می‌کند و با ساتور استخوانش را می‌شکند و

آماده خوردن می‌سازد.

بعضی از مفسران نهج البلاغه،هر یک از این سه جمله را اشاره به نکته مستقلّی دانسته‌اند.و جمله«یعرق لحمه»،(گوشتش را جدا می‌کند)را اشاره به غارت اموال و جمله«و یهشم عظمه»،را اشاره به کشتن انسان‌ها و جمله«و یفری جلده»را اشاره به برهم زدن نظم جامعه،گرفته‌اند. ⁽¹⁾ولی در عین حال قرینه روشنی،برای این تفسیر،در دست نیست.

مرحوم مغنیه در شرح خود،در ذیل این جمله می‌گوید:بارها شنیده‌ایم که کسانی برای مبارزه منفی در مقابل ظالمان و ستمگران دست به خود سوزی و انتحار زده‌اند،ولی هرگز نشنیده‌ایم که کسی خودش را چنان تسلیم دشمن کند که پوستش را بشکافد و گوشتش را جدا کند و استخوانش را در هم شکند،بی آن که کمترین دفاعی از خود نشان دهد!هیچ نوع از انواع ترس و تسلیم،وحشتناک‌تر از این نیست که آدم ترسو و ضعیف،خود را دست بسته در برابر قصّاب انسانیت و دشمن خونخوار بیفکند تا کاری را بر سر او بیاورد که درندگان بیابان بر سر طعمه و شکار خود می‌آورند. ⁽²⁾

این احتمال در تفسیر جمله‌های بالا نیز وجود دارد که هر سه کار در باره یک فرد نباشد،بلکه دشمن به مقتضای حال و شرارتش،با گروهی از بی‌دفاعان،کاری کند که همانند دریدن پوست باشد و در باره گروهی دیگر،کاری کند که مانند جدا ساختن گوشت از استخوان و آماده کردن برای خوردن باشد.

بر سر گروه سوم،بلایی بیاورد که مانند شکستن و خورد کردن استخوان‌ها باشد.

مطابق این تفسیر،مشکل ترتیب جمله‌ها نیز حل خواهد شد،سؤال شده است که «چرا امام شکافتن پوست را در آخر قرار داده است؟».

جواب این است که حضرت،گویی می‌خواهد بفرماید:که جنایات این دشمنان خونخوار،نسبت به شما،در یک مرحله مانند جدا ساختن گوشت از استخوان

است و در یک مرحله بالاتر،همانند شکستن استخوان‌ها و در مرحله پایین‌تر بسان دریدن پوست تن است.

بعضی از مفسّران نهج البلاغه معتقدند که این تعبیرات اشاره به حوادثی است که بعد از شهادت آن حضرت و سلطه لشکریان خونخوار معاویه بر عراق واقع شد که بر صغیر و کبیر،صحیح و مریض،فقیر و غنی و مردان و زنان رحم نکردند، همان گونه که تاریخ بروشنی در این باره گواهی می‌دهد همه اینها بر اثر این بود که در برابر این گونه دشمنان ضعف و سستی به خرج دادند و به فرمان نجات بخش امام و پیشوایشان گوش نکردند. ⁽¹⁾

ولی ظاهرا،این مسأله اختصاص به آن زمان نداشت،هر چند در آن موقع شدیدتر و وحشتناک‌تر بود.

جمله«ما ضمّت علیه جوانح صدره»با توجه به این که«جوانح»جمع جانحه،به معنای«استخوان دنده»است،از نظر تحت اللفظی،چنین معنا می‌دهد:

«آنچه درون دنده‌های سینه قرار داده شده است»و این کنایه روشنی برای قلب است و هدف امام علیه السّلام در جمله«ما ضمّت علیه جوانح صدره»بیان ضعف روحیه لشکر کوفه و ناتوانی آنها است.

سپس امام در ادامه این سخن به سراغ این نکته مهم و اساسی می‌رود که او تصمیم خودش را برای آینده،بدون هیچ گونه تردید و هراس گرفته است، می‌فرماید:

«تو اگر می‌خواهی آن چنان باش(که گفتم،ضعیف و ناتوان و تسلیم در برابر دشمن خونخوار)ولی من،به خدا سوگند!پیش از آن که تسلیم شوم،چنان ضربه‌ای با شمشیر آبدار مشرفی بر دشمن وارد می‌کنم که ریزه‌های استخوان سرش به هر سو پراکنده شود و بازوها و پاهایش جدا گردد،پس از آن خداوند آنچه را بخواهد انجام می‌دهد(و من تسلیم رضای او هستم)، «أنت فکن ذاک إن شئت فأمّا أنا-فو اللّه!

دون أن أعطی ذلک ضرب بالمشرفیّة تطیر منه فراش ⁽¹⁾الهام،و تطیح ⁽²⁾السّواعد و الأقدام،و یفعل اللّه بعد ذلک ما یشاء.» در این که مخاطب«أنت»،کیست؟دو احتمال داده شده است:نخست این که منظور یک انسان کلّی و به تعبیر دیگر،فرد فرد لشکر ضعیف و ناتوان کوفه است.

دیگر این که منظور،اشعث بن قیس منافق است که در اینجا به امیر مؤمنان علی علیه السّلام پیشنهاد تسلیم شدن در برابر دشمن را داد،همانند تسلیم شدن عثمان در برابر مجاهدان مصر.

حضرت روی به او کرد و فرمود:تو در مقابل دشمن تسلیم شو،ولی من هرگز چنین نخواهم کرد و چنان تکیه بر قدرت و قوّت خویش می‌کنم که دشمن در حیرت فرو رود.

در واقع علی علیه السّلام بعد از آن که از وضع آنها مأیوس می‌شود،حساب خود را از آنان جدا می‌کند،می‌فرماید که اگر شما تصمیم بر تسلیم در برابر دشمن خونخوار گرفته‌اید،من هرگز با شما همراه نخواهم بود و یک تنه با آنان می‌جنگم تا قضای الهی فرا رسد.

شما وظیفه‌ای دارید و من وظیفه‌ای و خداوند هم مشیّتی دارد که حساب هر یک از دیگری جدا است.

اگر شما به وظیفه خود عمل نکنید و تن به ذلّت و تسلیم و مرگ ناشرافتمندانه بدهید و کشور اسلام را به ویرانی بکشید و ظالمان خون‌آشام را بر جان و مال و ناموس مسلمانان مسلّط سازید و نه تنها نسل امروز که نسل آینده را نیز به تباهی بکشانید،من یک تنه به پا می‌خیزم و وظیفه خودم را در این میان انجام می‌دهم و شهادت و مرگ پر افتخار را بر هر چیز مقدّم می‌شمارم و تمام قدرت خود را به کار

می‌گیرم و لحظه‌ای تن به ضعف و ذلّت نمی‌سپارم.

گویا امام در اینجا می‌خواهد آن گروه اندک شجاع را که در لابه‌لای لشکر ضعیف بودند،دلگرمی دهد و افراد مردّد را از شک و تردید در آورد و به خود ملحق سازد، و همان گونه که تاریخ گواهی می‌دهد این بیان امام مؤثّر افتاد و خون تازه‌ای در عروق لشکر به جریان در آمد و آماده پیکار با دشمن شدند.

نکته: آخرین تصمیم یک رهبر شجاع!

در زندگی اجتماعی و سیاسی،گاه لحظات حسّاسی پیش می‌آید که رهبران بزرگ را در تنگنا قرار می‌دهد و آن زمانی است که در میان پیروان اختلاف و پراکندگی و ضعف و تردید در تصمیم گیری آشکار گردد و وجود این اختلاف و پراکندگی مایه دلگرمی و جسارت دشمن شود.

اینجا است که رهبران شجاع و مصمّم،تصمیم نهایی خود را اعلام می‌کنند و می‌گویند که ما به تنهایی ایستاده‌ایم،چه یار و یاوری باشد و چه نباشد،می‌جنگیم و تسلیم نمی‌شویم هر چند شهید شویم.

ما با آغوش باز از شهادت استقبال می‌کنیم و تن به ذلّت و شکست نمی‌دهیم.

این همان راهی است که امام علیه السّلام در خطبه بالا برگزیده است.شبیه آن را در سخنان فرزندش،سالار شهیدان کربلا نیز مشاهده کردیم.

پیروان این مکتب در شب عاشورا نیز با پیشوایان هم صدا شدند و در آن جلسه تاریخی معروف،هنگامی که امام علیه السّلام بیعت خود را از آنها برداشت و به آنان اجازه بازگشت داد و نامحرمان ضعیف و ناتوان راه خود را پیش گرفتند و فرار کردند و امام علیه السّلام را در برابر حوادث خطرناکی که در پیش بود،تنها گذاشتند و رفتند و گروه اندکی از یاران امام علیه السّلام،ماندند،هر یک بنوبه خود برخاستند و همین منطق را با عبارات مختلف که امروز به صورت یک حماسه جاویدان،در تاریخچه کربلا باقی مانده،بیان داشتند تا آنجا که بعضی گفتند که ما ایستاده‌ایم،هر چند شهید شویم،

سپس پیکر ما را بسوزانند و بار دیگر زنده شویم و اگر هفتاد بار این کار تکرار گردد، دست از حمایت تو-که حمایت حق و عدالت است-بر نمی‌داریم. ⁽¹⁾

امام امیر المؤمنین علی علیه السّلام در نامه 36،از نامه‌های نهج البلاغه نیز به همین معنا در قالب عباراتی دیگر،اشاره فرموده است،آنجا که در پاسخ برادرش عقیل،که به صورت فرمانده لشکری به سوی دشمن اعزام شده بود،می‌فرماید:

«و أمّا ما سألت عنه من رأیی فی القتال،فانّ رأیی قتال المحلّین حتّی ألقی اللّه لا یزیدنی کثرة النّاس حولی عزّة و لا تفرّقهم عنّی وحشة و لا تحسبنّ ابن أبیک-و لو أسلمه النّاس-متضرّعا متخشّعا و لا مقرّا للضّیم واهنا».

امّا آنچه در مورد جنگ از من پرسیده‌ای و نظر مرا در این باره خواسته‌ای،عقیده من این است که با کسانی که پیکار با ما را حلال می‌شمارند،پیکار کنم تا آن گاه که خداوند را ملاقات کنم.(بدان و آگاه باش)!نه کثرت جمعیّت در اطرافم،موجب عزّت من خواهد شد و نه متفرق شدن آنان از اطرافم،موجب وحشت.

هرگز گمان مبر که فرزند پدرت-هر چند مردم دست از یاری او بردارند-به تضرّع و خشوع افتد و یا در برابر ظلم و ستم،سستی به خرج دهد و تسلیم گردد! در داستان موسی بن عمران علیه السّلام نیز می‌خوانیم که قوم او وقتی به دروازه‌های بیت المقدس رسیدند،از قدرت گروه عمالقه-که حاکم بر آنجا بودند-به وحشت افتادند و تصمیم و اراده آنها سست گشت و سر به نافرمانی در برابر موسی علیه السّلام و برادرش هارون علیه السّلام برداشتند و با صراحت گفتند که تا آنها در این سرزمین هستند،ما هرگز وارد آن نخواهیم شد،لذا تو و پروردگارت-که وعده پیروزی به تو داده است- بروید و با آنها بجنگید،هنگامی که پیروز شدید ما را خبر کنید.ما در اینجا نشسته‌ایم: «قالُوا یا مُوسی إِنّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِیها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنّا هاهُنا قاعِدُونَ» . ⁽²⁾

اینجا بود که موسی علیه السّلام ناچار شد از آنها اعلام جدایی کند و اعلام دارد که تنها، من و برادرم ایستاده‌ایم و هر کس هر راهی را می‌خواهد در پیش گیرد.

موسی علیه السّلام گفت:پروردگارا(در این شرایط)من تنها اختیار خود و برادرم را دارم.

میان من و این جمعیت گنهکار،جدایی بیفکن! «قالَ رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلاّ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ» . ⁽¹⁾

پیامبر بزرگ الهی نوح علیه السّلام،در لحظات بحرانی و طوفانی عمرش در برابر قوم سرکش و جبّار نیز سخنی شبیه به همین داشت و گفت:ای قوم من!اگر موقعیّت من و تذکّراتم نسبت به آیات الهی بر شما سنگین و غیر قابل تحمّل است(هر کاری از دستتان ساخته است،بکنید).

من بر خدا توکل کرده‌ام،شما فکر خود و قدرت معبودهایتان را جمع کنید، سپس چیزی بر شما پنهان نماند و بعد(اگر توانایی دارید)به حیات من پایان دهید و مهلت ندهید!(ولی بدانید که هرگز توانایی بر این کار ندارید).

«وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیاتِ اللّهِ فَعَلَی اللّهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لا تُنْظِرُونِ» ⁽²⁾.

این موضع گیری قاطع رهبر و پیشوا تأثیر خود را بر پیروان می‌گذارد،تأثیری عمیق و آشکار.افراد با اراده و مصمّم را،هر چند اندک باشند،قوی‌تر و دل گرمتر می‌سازد و بسیاری از افراد بی‌تفاوت را از آن حالت بیرون آورده و به موضع‌گیری وا می‌دارد.

حد اقل،این گونه موضع‌گیری رهبران الهی در تاریخ ثبت می‌شود و برای آیندگان الهام بخش خواهد شد،همان طور که حماسه‌های کربلا و عاشورا،در تاریخ رنگ جاودانگی به خود گرفته و سرمشقی است برای جمعیّت‌ها و ملّت‌ها.

بخش چهارم

اشاره

أیّها النّاس!إنّ لی علیکم حقّا،و لکم علیّ حقّ،فأمّا حقّکم علیّ:

فالنّصیحة لکم،و توفیر فیئکم،علیکم،و تعلیمکم کیلا تجهلوا،و تأدیبکم کیما تعلموا.و أمّا حقّی علیکم:فالوفاء بالبیعة،و النّصیحة فی المشهد و المغیب،و الإجابة حین أدعوکم و الطّاعة حین آمرکم.

ترجمه

ای مردم!مرا بر شما حقّی است و شما را بر من حقّی:امّا حقّ شما بر من (نخست)این است که از خیر خواهی شما دریغ نورزم و بیت المال را در راه شما به طور کامل به کار گیرم و شما را تعلیم کنم تا از جهل و نادانی رهایی یابید و شما را تربیت کنم تا فرا گیرید و آگاه شوید.

و امّا حقّ من بر شما،این است که در بیعت خویش وفادار باشید و در آشکار و نهان،خیر خواهی را(در حقّ من)به جا آورید و هر وقت شما را بخوانم،اجابت کنید و هر زمان به شما فرمان دهم اطاعت کنید.

شرح و تفسیر

حقّ من بر شما و حقّ شما بر من!

در آخرین بخش این خطبه،امام علیه السّلام به سراغ یکی از مهمترین مسائل مربوط به حکومت می‌رود و حقّ امام و رهبر را بر امّت و حقّ امّت را بر امام و رهبر،در جمله‌هایی کوتاه و بسیار پر معنا بیان می‌دارد و در هر قسمت به چهار حق اشاره می‌کند.

نخست از حقوق امّت بر امام سخن می‌گوید،چرا که مقدم داشتن این قسمت، علاوه بر این که سبب تأثیر در نفوس شنوندگان می‌شود،جنبه مردمی حکومت اسلامی را آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که این حکومت،با حکومت خود کامگان و طاغوت‌ها و زمامداران خودسر-که خود را مالک الرّقاب مردم می‌دانستند و عملا با آنها معامله مالک نسبت به بردگان داشتند و تعبیر ارباب و رعیت در نظام آنها،از تعبیرهای رایج و متداول بود-فرق بسیار دارد.

حضرت می‌فرماید:«ای مردم!مرا بر شما حقی است و شما را بر من حقی، «أیّها النّاس!إنّ لی علیکم حقّا،و لکم علیّ حقّ» .

گر چه حق در اینجا به صورت مفرد ذکر شده،ولی به معنای جنس حقّ است که مفهوم عامی دارد و ذکر آن به صورت نکره،اشاره به عظمت این حقوق است،زیرا گاه نکره آوردن برای تعظیم است.

حضرت سپس به سراغ نخستین حقّ امت بر امام می‌رود و می‌فرماید:«امّا حق شما بر من(نخست)این است که از خیر خواهی شما دریغ نورزم، «فأمّا حقّکم علیّ:فالنّصیحة لکم» .

نصیحت،در اصل به معنای«خلوص»است و به همین دلیل عسل خالص را «ناصح»می‌گویند.گاه به معنای«دوختن»نیز آمده است و به همین جهت خیاط را «ناصح»گفته‌اند،سپس به هر گونه خیر خواهی خالصانه و خالی از غلّ و غش، اطلاق شده است.

این واژه در مورد خدا و پیامبر و قرآن و افراد مردم و در مورد امام و امّت به کار می‌رود و در هر مورد،به مقتضای حال،اشاره به مصداقی از آن مفهوم وسیع و جامع است.

در بعضی از منابع لغت می‌خوانیم که نصیحت،جامع معانی پراکنده‌ای است.

مثلا نصیحت برای خدا،به معنای«اعتقاد به وحدانیت او و اخلاص نیّت در عبادتش و یاری کردن حق»است و نصیحت نسبت به قرآن،به معنای«تصدیق و

عمل به آن و دفاع در برابر تأویل جاهلان و تحریف غالیان»است و نصیحت برای پیامبر خدا،همان تصدیق به نبوّت و رسالت و اطاعت اوامر او است.(و نیز در هر مورد،به تناسب آن مورد،مفهوم خاصی را تداعی می‌کند). ⁽¹⁾

به همین دلیل،به نظر می‌رسد که منظور از نصیحت و خیر خواهی خالصانه امّت،در خطبه بالا،همان برنامه‌ریزی کامل و همه جانبه برای پیشرفت و تعالی مردم در تمام جنبه‌های معنوی و مادی است،چرا که نخستین گام در طریق خیر خواهی امّت،چیزی جز برنامه‌ریزی صحیح نیست،و به این ترتیب امام و والی و زمامدار و رهبر در درجه نخست،باید برنامه صحیح و جامعی را که تضمین و تأمین کننده منافع معنوی و مادّی توده‌های مردم و سبب رسیدن به کمال مطلوب است با حدّاقل ضایعات،تنظیم کند و این معنا در دنیای امروز از اهمّیت فوق العاده‌ای برخوردار است و صاحبان فکر و اندیشه معتقدند که اشکالاتی که در نظام‌های اجتماعی پیدا می‌شود،نخست به خاطر عدم برنامه ریزی صحیح است.

حضرت،سپس به سراغ دومین حق امت-که مربوط به مسائل اقتصادی است- می‌رود و می‌فرماید:«و این که بیت المال شما را،در راه شما به طور کامل به کار گیرم، «و توفیر فیئکم،علیکم» .

مسأله عدالت اجتماعی در زمینه مسائل اقتصادی همیشه مهم‌ترین مشکل جوامع انسانی بوده است و غالب جنگ‌ها و نزاع‌های خونین و بسیاری از مفاسد اجتماعی،به خاطر زیر پا گذاشتن این اصل ظهور و بروز می‌کند.

این مسأله،موضوع بیشترین پرونده‌های دادگستری‌ها را تشکیل می‌دهد و به همین دلیل برای ایجاد صلح و صفا و نظم و آرامش و مبارزه با مفاسد اخلاقی و انواع انحرافات،باید نخست به سراغ احیای عدالت اجتماعی رفت و اگر می‌بینیم بعد از موضوع برنامه ریزی کلی جامعه،امام علیه السّلام انگشت روی این موضوع می‌گذارد،به خاطر جهاتی است که در بالا ذکر شد.

با توجه به این که«فیء»به گفته ارباب لغت،در اصل به معنای«بازگشت و رجوع به حالت نیکو»است،به سایه هنگامی که از طرف غرب به شرق بر می‌گردد،«فیء» گفته می‌شود.این واژه در آیات قرآن و احادیث معمولا بر اموالی اطلاق می‌شود که از کفّار به مسلمانان می‌رسد،گاه به خصوص اموالی که بدون جنگ،از آنها به دست می‌آید و گاه به همه این اموال و گاه حتّی به انفال(ثروت‌های طبیعی که متعلّق به حکومت اسلامی است و مالک مشخصی ندارد)نیز اطلاق می‌گردد.

فیء در جمله بالا،در کلام امام علیه السّلام اشاره به تمام اموال بیت المال است و تعبیر به«توفیر فیئکم»با توجه به این که«توفیر»از مادّه«وفر»به معنای«مال بسیار»و «توفیر»به معنای«ادای آن»است اشاره به این است که وظیفه حاکم،این است که اموال عمومی را،به طور کامل در اختیار نیازمندان و تمام صاحبان حق قرار دهد و به طور کلی به امور اقتصادی و معیشت مردم سامان بخشد.

سومین وظیفه حاکم،پرداختن به مسائل مربوط به آموزش و کارهای فرهنگی است.

امام علیه السّلام در این زمینه می‌فرماید:حق دیگر شما بر من،این است که شما را تعلیم کنم تا از جهل و نادانی رهایی یابید، «و تعلیمکم کیلا تجهلوا» ،آری والی باید با آموزش‌های صحیح و سالم به مبارزه با جهل برخیزد و سطح افکار مردم را بالا ببرد و فرهنگ جامعه را تقویت کند و عامل مهم بدبختی‌ها را-که جهل و نادانی است- ریشه کن سازد. حضرت می‌فرماید:چهارمین حق شما بر من،این است که«شما را تربیت کنم و پرورش دهم تا فرا گیرید و آگاه شوید، «و تأدیبکم کیما تعلموا» .

در واقع امام علیه السّلام در جمله‌های کوتاه و پر معنای بالا،به چهار بعد مهم حکومت اسلامی و حقوق ملت‌ها بر حاکمان اشاره فرموده است:

اوّل-برنامه ریزی صحیح، دوم-تنظیم عادلانه مسائل اقتصادی، سوم-توجه کامل به امر آموزش،

چهارم-توجه به امر پرورش و تهذیب اخلاق و مبارزه با مفاسد اخلاقی.

قابل توجه این که در مورد حق سوم می‌فرماید:«باید شما را تعلیم دهم تا از جهل رهایی یابید»و در مورد حق چهارم می‌فرماید:«شما را تربیت کنم تا فرا گیرید و آگاه شوید».

در حالی که نتیجه تعلیم،گر چه آگاهی است،ولی نتیجه تأدیب،پرورش صفات اخلاقی است و نه مسأله آگاهی،ولی منظور امام علیه السّلام این است که از آثار فضایل و زیانهای رذایل آگاهی پیدا کنید تا فضایل را در وجود خود پیاده کرده و با رذایل مبارزه کنید.

در واقع حق سوم،اشاره به عقل نظری دارد و حقّ چهارم اشاره به عقل عملی است.

سپس امام علیه السّلام به بیان حقّ خود-یا به تعبیری دیگر حقّ زمامدار بر امّت اسلامی پرداخته و آن نیز در چهار بخش خلاصه می‌کند.

نخست می‌فرماید:امّا حقّ من بر شما این است که در بیعت خویش وفادار باشید، «و أمّا حقّی علیکم:فالوفاء بالبیعة» .

بیعت،در واقع همان پیمانی است که میان امّت و امام برقرار می‌شود،پیمانی محکم و لازم الاجراء و بر اساس این پیمان امام علیه السّلام و حاکم باید در همه جا مصلحت امّت را در نظر بگیرد و امنیّت و نظم را برقرار سازد و با دشمنان به مبارزه برخیزد و اسباب پیشرفت و تکامل جامعه را فراهم کند و امّت نیز باید پشت سر امامش بایستد و مانند بازویی نیرومند برای او عمل کند و کاری که بر خلاف این عهد و پیمان است،هرگز انجام ندهد.

حضرت در مورد حقّ دوم می‌فرماید،«در آشکار و نهان خیر خواهی را(در حقّ من)به جا آورید». «و النّصیحة فی المشهد و المغیب» .

مانند متعلّمان چاپلوس یا منافقان چند چهره نباشید که در حضور من سخن از دوستی و محبّت و اخلاص بزنید و اعلام خیر خواهی کنید،امّا در پشت سر یا

بی‌تفاوت باشید و یا طریق خیانت و فساد را در پیش گیرید.

اگر من همه جا حاضر نیستم خدای من همه جا حاضر و ناظر است و این جهان همه جایش،محضر خدا است و برای انسان‌های با ایمان حضور و غیاب من تفاوتی نمی‌کند.

حضرت بعد به سراغ سومین حق می‌رود و می‌فرماید:«هر وقت شما را بخوانم اجابت کنید»، «و الإجابة حین أدعوکم» .

مانند افراد سست و ناتوان و بیمار گونه که در اجابت دعوتها تعلّل می‌ورزند نباشید.

همیشه باید گوش به فرمان امامتان باشید که گاه ساعتها و لحظه‌ها سرنوشت ساز است و اندکی تعلّل و سستی و تأخیر،ممکن است زیانهای غیر قابل جبرانی به بار آورد.

این انضباط و گوش به فرمان بودن،باید بر همه امّت حاکم باشد.

و در مورد چهارمین و آخرین حق می‌فرماید:«هر زمان به شما فرمان دهم، اطاعت کنید» «و الطّاعة حین آمرکم» .

ممکن است که گروهی فراخوانی امام علیه السّلام را پذیرا شوند و به دعوت او لبیک گویند،امّا هنگامی که به حضور او آمدند و فرمان سخت و سنگینی که حافظ منافع امّت است صادر شد،اطاعت نکنند.بنا بر این هم اجابت دعوت لازم است و هم اطاعت فرمان.

بدیهی است که این حقوق چهارگانه امام بر امّت،اموری است که منافع آن مستقیما به خود آنان باز می‌گردد.

آنها منّتی در انجام دادن این امور بر امام ندارند،بلکه امام بر آنها منّت دارد که با استفاده از این حقوق امنیت و آبادی و آزادی و افتخارات آنها را تضمین می‌کند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه در اینجا افزوده‌اند که این حقوق چهارگانه متقابل، (در هر طرف چهار حق)،مخصوص امام عادل و منصوب از ناحیه خدا است و نه

همه زمامداران،اعم از خوب و بد،به همین دلیل امام فرموده است:«انّ لی علیکم حقّا، ⁽¹⁾مرا بر شما حقّی است».ولی به نظر می‌رسد که آنچه در این بیان مبارک امام آمده،برنامه‌ای است که برای هر قوم و ملّتی تنظیم شده است.هر پیشوایی،خواه از ناحیه خدا باشد و یا به مصداق،«لا بدّ للنّاس من أمیر برّ أو فاجر». ⁽²⁾

هر امیری در هر جامعه‌ای بر سر کار آید،اگر بخواهد کار او پیشرفت کند باید این حقوق چهار گانه را محترم بشمارد و نیز هر ملّتی اگر بخواهد از وجود امیر خود بهره گیرد،باید اصول چهار گانه را به کار بندد.

در واقع آنچه در این خطبه آمده ارشاد و راهنمایی به حکم عقل و منطق است.

نکته‌ها

1-حقوق متقابل امام و امّت

حکومت پیوندی است در میان امام و امّت،همانند پیوند سر با بدن که بدون همکاری نزدیک و هماهنگی کامل،هرگز سامان نمی‌یابد.

به تعبیر دیگر،حاکمان الهی در عین این که نمایندگان خدا در میان امّت‌ها هستند،نمایندگان مردم برای تأمین مصالح آنها نیز می‌باشند و به همین دلیل سنگین‌ترین حقوق را امام بر امّت و امّت بر امام دارد.

در روایات بحث‌های گسترده‌ای در زمینه این حقوق متقابل دیده می‌شود که از دقّت و اهتمام اسلام به این امر مهم خبر می‌دهد.مرحوم کلینی در جلد اوّل اصول کافی،بابی در همین زمینه دارد و در نخستین حدیث آن باب از ابو حمزه نقل می‌کند که از امام باقر علیه السّلام پرسیدم:

«ما حقّ الإمام علی النّاس»،حقّ امام بر مردم چیست؟ فرمود:«حقّه علیهم أن یسمعوا له و یطیعوه»،«حقّ امام بر مردم این است که به سخنانش گوش فرا دهند و فرمانش را اطاعت کنند».

سپس می‌گوید:پرسیدم:«ما حقّهم علیه».«حق مردم بر امام چیست؟» فرمود:«یقسّم بینهم بالسّویّة و یعدل فی الرّعیّة»،«همه چیز را در میان آنها مساوی تقسیم کند(و تبعیض در میان مردم قائل نشود)و عدالت را در میان آنها رعایت کند.

بعید نیست که جمله نخست اشاره به مسائل اقتصادی باشد و دومی به مسائل اجتماعی و سیاسی نظر داشته باشد.

در پایان آن حدیث حضرت فرمود:«فاذا کان ذلک فی النّاس فلا یبالی من أخذ هاهنا و هاهنا»،«هر گاه این امر در میان مردم حاکم باشد تفاوتی نمی‌کند که حقوقشان را از اینجا بگیرند یا از آنجا». ⁽¹⁾

اشاره به این که به هر حال مردم به حق خود می‌رسند،خواه مصداق آن اینجا باشد یا جای دیگر.

مرحوم محقّق مجلسی در مرآة العقول،در تفسیر این جمله نقل می‌کند که گفته شده:«منظور این است که وقتی،حقّی از دو طرف انجام گیرد،هر کس هر کجا برود و هر کار کند،مشکلی برای او ایجاد نمی‌شود و یا هر کس هر مذهبی داشته باشد فرقی نمی‌کند. ⁽²⁾

زندگی امیر مؤمنان و تاریخ پر افتخار او سرمشق بسیار مهم و پر ارزشی برای مسأله حکومت اسلامی است.او در امر عدالت بحدّی سخت‌گیر بود که تمام وجود خویش و موقعیت خود را فدای آن کرد.

ابن ابی الحدید،در ذیل خطبه مورد بحث از یکی از مورّخان به نام فضیل بن جعد،نقل می‌کند که مهم‌ترین عامل جدایی گروهی از عرب از امیر مؤمنان علی علیه السّلام مسائل مالی بود،چرا که آن حضرت،شرفا و شخصیت‌های معروف را بر دیگران برتری نمی‌داد و نژاد عرب را بر غیر عرب مقدّم نمی‌شمرد و با رؤساء و امرای قبایل سازش‌های پنهانی-آن گونه که معمول پادشاهان است-نداشت و هیچ کس را

به سوی شخص خود فرا نمی‌خواند،در حالی که معاویه دقیقا بر خلاف او بود.به همین دلیل دنیا پرستان علی علیه السّلام را رها کرده و به معاویه پیوستند.

او سپس اضافه می‌کند که علی علیه السّلام از یاری نکردن اصحابش و فرار بعضی به سوی معاویه،با مالک اشتر سخن گفت و گله کرد.

مالک عرض کرد:«ای امیر مؤمنان!آن روز که ما با اهل بصره به کمک مردم بصره و اهل کوفه پیکار کردیم،مردم متحد بودند،ولی امروز اختلاف پیدا کرده و اراده آنها ضعیف و نفرات آنها کم شده است و تو نیز می‌خواهی با عدالت با آنها رفتار کنی و حق را به حقدار برسانی و اگر افراد عادی در برابر سرشناسان مظلوم واقع شدند،حقّ آنها را از ظالمان بگیری و افراد صاحب نفوذ و شرفا در نظر تو با افراد عادی تفاوتی ندارند.فریاد گروهی از اصحابت از اجرای حق در باره آنها بلند شده و از عدالت تو اندوهگین گشته‌اند.از طرفی مشاهده می‌کنند که معاویه به ثروتمندان و صاحبان نفوذ چه خدمتی می‌کند!دلهای آنها متوجه دنیا شده و کمتر کسی پیدا می‌شود که اهل دنیا نباشد.اکثر آنها از حق کناره می‌گیرند و خریدار باطل هستند و دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند،اگر اموال را در اختیار دنیا پرستان با نفوذ قرار دهی گردن‌ها به سوی تو کشیده می‌شود و خیر خواه تو می‌شوند و به تو عشق می‌ورزند...» علی علیه السّلام(در پاسخ اشتر)فرمود:«امّا این که گفتی که ما با عدالت رفتار می‌کنیم، این چیزی جز پیروی فرمان خدا نیست که می‌فرماید: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ» ،هر کس عمل صالحی را انجام دهد،سودش برای خود او است و هر کس بدی کند،به خویشتن بدی کرده است، پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمی‌کند. ⁽¹⁾

و من از این که در آنچه گفتی(اجرای حق و عدالت)کوتاهی کرده باشم،بیشتر می‌ترسم(از آنچه مرا به سوی آن دعوت می‌کنی).

و امّا این که گفتی حق بر آنها سنگین است و به همین جهت از ما جدا شده‌اند (عیبی بر ما نیست)خدا می‌داند که آنها به خاطر جور و ستم جدا نشدند و بعد از جدایی از ما به عدالت پناه نبردند،تنها به سراغ دنیای ناپایدار رفتند و روز قیامت از آنها سؤال می‌شود.

و امّا این که گفتی من بی‌حساب اموال بیت المال را بذل کنم،و به آن گروه از مردانی که اشاره کردی بخشش مخصوصی داشته باشم،این کار برای من ممکن نیست.من به هیچ کس بیش از حقّش نمی‌توانم بدهم(و جدا شدن این گروه از ما لطمه‌ای به ما وارد نمی‌کند)،چرا که خداوند بحق می‌فرماید: «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرِینَ» ، ⁽¹⁾«چه بسیار گروههای کوچکی که به فرمان خدا بر گروههائی عظیم پیروز شدند و خداوند با صابران و (استقامت کنندگان)است. ⁽²⁾

باز هم در موارد مناسب،به ویژگیهای حکومت اسلامی و حق امام بر امّت و حقّ امّت بر امام خواهیم پرداخت.

2-در کشاکش تعارض حق و مصلحت!

بسیار می‌شود که واقعیت‌ها با ملاحظات زودگذر و مصالح شخصی و گروهی در تعارض است و حق در یک طرف قرار می‌گیرد و مصلحت اندیشی در طرف مقابل.

در اینجا معمولا سیاستمداران دنیا مصلحت اندیشی را بر حق و واقعیّت مقدّم می‌دارند و حق را در پای آن قربانی می‌کنند.

تاریخ،پر است از نمونه‌های این تعارض و این ترجیح و در عصر و زمان خود تقریبا همه روزه شاهد آن هستیم.

ولی مردان الهی و رجالی که گام در جای آنها نهاده‌اند،بی‌تردید حق را ترجیح

می‌دهند.یکی از موارد اختلاف امیر مؤمنان علی علیه السّلام با دشمنان و حتّی با بعضی از دوستانش همین بود.

آنها می‌گفتند که تقسیم عادلانه بیت المال،هر چند حق است،امّا هماهنگ با مصلحت نیست و باید سردمداران را مقدّم شمرد و ثروتمندان صاحب زور را سهم بیشتری داد و از سهم مستضعفان تسلیم در مقابل حق کاست در حالی که علی علیه السّلام دقیقا طرفدار اجرای حق و عدالت بود،هر چند برای گروهی ناخوشایند باشد و دست از حمایت او بردارند یا به مخالفتش برخیزند و تنها ماندن علی علیه السّلام که- آثارش در خطبه بالا و بسیاری از خطبه‌های نهج البلاغه منعکس است-بیشتر به خاطر همین بود.

این نکته حائز اهمیّت است که اگر امام علیه السّلام آن گونه که خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دستور داده بودند،بلافاصله پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در جایگاه خود قرار می‌گرفت بسیاری از این مشکلات وجود نداشت،چرا که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جاده حق را هموار کرده بود و اکثریت قاطع توده‌های مردم آن را پذیرا شده بودند،ولی تبعیض‌های ناروای ایّام خلفا،مخصوصا هرج و مرج عجیبی که در امر بیت المال در عصر عثمان به وجود آمد و اموال بیت المال بی‌دریغ و بی‌حساب در میان اقوام و بستگان عثمان و گروهی از زورمندان تقسیم شد،وضع را به کلّی دگرگون ساخت و سنّت شوم و عادت بدی را در میان آنها به وجود آورد،بگونه‌ای که بازگرداندن آنها به حق بسیار مشکل شد.

وسوسه افزایش فوق العاده غنائم و قرار گرفتن اموال فراوان در بیت المال نیز سبب شد که گروهی مانند طلحه و زبیر-که از سابقان اسلام و از یاران خاص پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودند-حق را در پای مصالح شخصی قربانی کنند و در اینجا بود که مشکلات حکومت امام علیه السّلام چند برابر شد.

امیر مؤمنان علی علیه السّلام با این که به خوبی می‌دانست که ادامه سیاست ترجیح حق بر مصلحت چه مشکلاتی را برای او به بار خواهد آورد و ممکن است در بعضی از صحنه‌ها مایه شکست گردد،باز دست از این برنامه الهی برنداشت،چرا که با این

عمل یک ارزش مهم اسلامی را زنده کرد و به یقین احیای ارزشها و حفظ آن برای نسل‌های آینده در یک مکتب الهی مقدّم بر پیروزی‌های موقّت و مقطعی است و این مطلب مهمّی است که به بسیاری از سؤالات در باره چگونگی حکومت علی علیه السّلام پاسخ می‌دهد.و به خواست خدا باز در موقع مناسب از آن سخن خواهیم گفت.

خطبۀ سی و پنجم: امام این خطبه را پس از پایان گرفتن جریان حکمین ایراد فرمود

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

بعد التّحکیم و ما بلغه من أمر الحکمین

⁽¹⁾ و فیها حمد اللّه علی بلائه،ثمّ بیان سبب البلوی.

امام این خطبه را پس از پایان گرفتن جریان حکمین ایراد فرمود(که عمرو بن عاص با حیله و تزویر ابو موسی اشعری نادان را فریب داد تا علی علیه السّلام را از خلافت خلع و معاویه را نصب کنند و این معنا مردم عراق را سخت تکان داد)و در این خطبه امام علیه السّلام بعد از حمد و ثنای الهی بر این ابتلاء،به شرح آن می‌پردازد.

الحمد للّه و إن أتی الدّهر بالخطب الفادح و الحدث الجلیل.و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه لا شریک له،لیس معه إله غیره و أنّ محمّدا عبده و رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.أمّا بعد،فإنّ معصیة النّاصح الشّفیق العالم المجرّب تورث الحسرة،و تعقب النّدامة.و قد کنت أمرتکم فی هذه الحکومة أمری،و نخلت لکم مخزون رأیی،لو کان یطاع لقصیر أمر!فأبیتم علیّ إباء المخالفین الجفاة،و

المنابذین العصاة،حتّی ارتاب النّاصح بنصحه،و ضنّ الزّند بقدحه،فکنت أنا و إیّاکم کما قال أخو هوازن:

أمرتکم أمری بمنعرج اللّوی فلم تستبینوا النّصح إلاّ ضحی الغد

ترجمه

ستایش مخصوص خداوند است،هر چند روزگار،حوادث سنگین و مهم(و دردناکی برای ما)پیش آورده است و گواهی می‌دهم که معبودی جز خداوند یگانه نیست،شریکی ندارد و معبودی با او نمی‌باشد و گواهی می‌دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنده(برگزیده)و فرستاده او است.

امّا بعد،نافرمانی از دستور نصیحت کننده مهربان دانای با تجربه،موجب حسرت و اندوه می‌گردد و پشیمانی به بار می‌آورد.من،در باره مسأله حکمیت، فرمان خود را به شما گفتم و نظر خالص خویش را در اختیار شما گذاردم،اگر به سخنان قصیر ⁽¹⁾،گوش داده می‌شد(چه نیکو بود)! ولی شما مانند مخالفان جفا کار و عصیانگران پیمان شکن(از قبول سخنانم) امتناع کردید،تا آنجا که گویی نصیحت کننده در پند خویش به تردید افتاد و از ادامه اندرز خودداری کرد.

در این حال مثال من و شما مانند گفتار اخو هوازن(مردی از قبیله بنی هوازن) است که(در یک ماجرای تاریخی)گفت:

-من در سرزمین منعرج اللوی،دستور خود را دادم(ولی شما گوش ندادید)و اثر آن را فردا صبح درک کردید.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بالا اشاره شد،این خطبه را امیر مؤمنان بعد از خاتمه کار حکمین بیان فرمود.

پیامد حکمین برای جهان اسلام بسیار سخت و ناگوار بود.این جریان ثابت کرد که اگر علی علیه السّلام آنها را از مسأله ارجاع به حکمیت نهی فرمود و بر لزوم ادامه جنگ تا پیروزی نهایی توصیه کرد،دلیلش این گونه پیامدها بود.از این رو امام علیه السّلام مردم کوفه را سخت سرزنش می‌کند و به آنها نشان می‌دهد که این محصول نافرمانی و پند نپذیرفتن آنان است.

شرح و تفسیر

نتیجۀ نافرمانی این است!

شرایطی که این خطبه در آن بیان شد شرایطی بسیار دردناک و جانکاه بود.

توطئه‌های معاویه و عمرو بن عاص،با استفاده از جهل و نادانی ابو موسی اشعری و گروه عظیمی که پشت سر او ایستاده بودند،به نتیجه رسیده بود.آنها موفّق شدند که نتیجه حکمیت را به نفع خود تمام کنند و به پندار خویش امام را از خلافت عزل کرده،معاویه را بر جای او بنشانند!این در حالی بود که غم و اندوه قلب امام را می‌فشرد،زیرا از قبل تمام این امور را پیش‌بینی فرموده و به مردم عراق و کوفه خبر داده بود،ولی جهل و عصبیّت و لجاجت و خود خواهی و تنبلی و تن پروری مانع از آن شد که نصایح حکیمانه امام را پذیرا شوند.

به هر حال امام این خطبه را مانند خطبه‌های دیگر،با حمد و ثنای الهی شروع می‌کند،حمد و ثنایی که رنگ دیگری دارد و خدا را حتّی بر این حادثه دردناک و امتحان بزرگ ستایش می‌کند.می‌فرماید:«ستایش مخصوص خداوند است هر چند روزگار حوادث سنگین و مهم(و دردناکی برای ما)پیش آورده است. «الحمد للّه و

إن أتی الدّهر بالخطب ⁽¹⁾الفادح ⁽²⁾و الحدث الجلیل» .

جالب این که امام در اینجا اوّلا خدا را بر این حادثه سپاس می‌گوید تا معلوم شود که شکر و ثنای الهی،تنها در برابر حوادث خوشایند و کامروایی‌ها و پیروزی‌ها و بهره‌مند شدن از مواهب معنوی و مادّی نیست،بلکه در همه حال باید او را حمد و ثنا گفت،در سلامت و بیماری،در شادی و غم،در پیروزی و شکست،در همه جا و در برابر همه چیز،چرا که حتّی این حوادث دردناک نیز فلسفه‌هایی دارد که اگر درست شکافته شود،آنها نیز جزء نعم و مواهب الهی است.

ثانیا:این حادثه دردناک را به روزگار نسبت می‌دهد و می‌دانیم که روزگار،چیزی جز مردم روزگار نیست و گرنه تابش آفتاب و ماه و نزول باران و وزش باد و سایر امور طبیعی چیزی نیست که منشأ این امور باشد و در خور گله.

این مردم روزگارند که به خاطر اعمال غلطشان گرفتار عواقب دردناک می‌شوند! در همین حادثه اگر مردم عراق گوش به فرمان امام و مولایشان داده بودند و از هشدارهای او بیدار شده و از پندهای این حکیم الهی نتیجه گرفته بودند،هرگز در چنین دام سختی گرفتار نمی‌شدند.

منظور از«خطب فادح»(با توجه به این که خطب،به معنای«امر مهم»است،و «فادح»به معنای«تأکید دیگری بر آن است»،)داستان حکمین است که برای جهان اسلام بسیار سخت و سنگین بود و پیامدهای ناگواری را به بار آورد.

درست است که داستان حکمین-به شرحی که در نکات خواهد آمد-چیزی را دگرگون نساخت،ولی بهانه خوبی به دست معاویه و پیروان او برای اغوای ناآگاهان داد و بدعت بسیار بدی در جهان اسلام گذاشت.

تعبیر به«حدث جلیل»تأکید دیگری بر آثار سوء این بدعت شوم است.

حضرت،بعد از این حمد و ثنا،شهادت به یگانگی خداوند و نبوت پیامبر اسلام می‌دهد و می‌فرماید:

«گواهی می‌دهم که معبودی جز خداوند یگانه نیست،شریکی ندارد و معبودی با او نمی‌باشد،و گواهی می‌دهم که محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنده و فرستاده اوست، «و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه لا شریک له،لیس معه إله غیره،و أنّ محمّدا عبده و رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم» .

ذکر شهادتین در آغاز این خطبه،ممکن است علاوه بر تأکید مجدّد بر لزوم تقویت پایه‌های تکامل انسان و احیای اصول عقیدتی اسلام،اشاره به این نکته باشد که رسوایی حادثه حکمین،از اینجا سرچشمه گرفت که مردم اصل توحید را پشت سر گذاشتند و به دنبال کارهای شرک آلود رفتند و تأسّی به پیامبر اسلام را نادیده گرفتند و تسلیم هوای نفس شدند.

سپس امام به سراغ مقصود اصلی خطبه رفته،می‌فرماید:«امّا بعد از حمد و ثنای الهی و گواهی به وحدانیّت حق و نبوت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.بدانید!نافرمانی از دستور نصیحت کننده مهربان دانای باتجربه موجب حسرت و اندوه می‌گردد و پشیمانی به بار می‌آورد، «أمّا بعد،فإنّ معصیة النّاصح الشّفیق العالم المجرّب ⁽¹⁾تورث الحسرة،و تعقب النّدامة» .

این جمله در حقیقت بمنزله کبرا و بیان یک قاعده کلّی است که اگر در طرف مشورت انسان چهار صفت جمع باشد،مخالفت او قطعا موجب پشیمانی خواهد بود.

نخست این که ناصح و خیر خواه باشد و به مقتضای خیر خواهی،تلاش لازم را در تشخیص حق انجام دهد.

دوم این که قلبی پر از مهر و محبت داشته باشد و از اعماق روح،خواهان

خدمت و عاشق پیروزی و سعادت مشورت کننده باشد.

سوم این که عالم باشد و تمام جوانب مطلب را ببیند و مسائل مهم را دقیقا تحلیل کند و ریشه‌های حوادث و نتایج آن را مورد بررسی قرار دهد.

چهارم این که دارای تجربه کافی در مسائل مهم فردی و اجتماعی باشد،یعنی علاوه بر عقل نظری،دارای عقل عملی نیز باشد.

هر گاه کسی جامع این اوصاف چهارگانه باشد،به احتمال قوی و نزدیک به یقین انسان را به واقع می‌رساند.

با این حال کسانی که سخنش را زیر پا بگذارند و بر مرکب غرور و لجاجت سوار شوند،جز در بیراهه گام ننهاده‌اند و خود را در پرتگاه بدبختی قرار می‌دهند.

حضرت بعد از بیان این قاعده کلّی به سراغ بیان صغرا و مصداق مورد نظر می‌رود،می‌فرماید:«من در باره مسأله حکمیت فرمان خود را به شما گفتم و نظر خالص خویش را در اختیار شما گذاردم،اگر به سخنان قصیر گوش داده می‌شد چه نیکو بود! «و قد کنت أمرتکم فی هذه الحکومة أمری،و نخلت ⁽¹⁾لکم مخزون رأیی،لو کان یطاع لقصیر أمر!» حضرت می‌فرماید که من هم با اصل حکومت در این مسأله مخالف بودم و هم در چگونگی و کیفیت آن.

من دقیقا پیامدهای این پدیده شوم را برای شما بازگو کردم،ولی متأسّفانه لجاجت و پا فشاری شما در عقیده باطلی که داشتید به شما اجازه نداد تا واقعیت های روشن را در این مسأله مهم ببینید و اکنون که گرفتار عواقب دردناک آن شده‌اید، پشیمانی سودی ندارد.

جمله «لو کان یطاع لقصیر أمر» ،ضرب المثل مشهوری در میان عرب است، و برای کسانی که اندرزهای نصیحت کننده باهوش و مهربان را نشنوند و به پشیمانی

مبتلا گردند،گفته می‌شود.جریان این ضرب المثل چنین بوده که:

یکی از پادشاهان حیره،به نام جزیمه،با عمرو بن ظرب،پادشاه جزیره،جنگ کرد و او را به قتل رسانید.پس از وی دخترش،زبّاء،جانشین پدر شد و در این فکر بود که چگونه انتقام خون پدرش را از جزیمه بگیرد.

نامه‌ای به جزیمه نوشت که من زنم و زنان را پادشاهی نشاید،و از شوهر ناگزیرند و من غیر از تو کسی را برای همسری نمی‌پسندم و اگر بیم سرزنش مردم نبود،خودم به سوی تو می‌آمدم.اگر قدم رنجه کنی و(برای خواستگاری)به سوی کشور ما بیایی کشور ما را از آن خود،خواهی یافت.

هنگامی که نامه زبّاء به جزیمه رسید(طمع او در آن زن و کشورش)گل کرد.با یاران نزدیکش به مشورت پرداخت،همه او را به این سفر تشویق کردند،مگر مردی به نام«قصیر بن سعد»که بسیار باهوش و عاقبت‌اندیش بود،هر چند کنیززاده بود.

قصیر از روی فراست حدس زد که این پیشنهاد از سوی زنی که پدرش را جزیمه کشته است،خالی از توطئه نیست،به همین دلیل او با همه مشاوران جزیمه مخالفت کرد و وی را از این سفر بر حذر داشت،امّا جزیمه-که عشق به آن کشور و آن زن او را به خود مشغول داشته بود-به سخنان قصیر اعتنا نکرد و با هزار سوار به سوی جزیره حرکت کرد.

لشکر زبّاء،از او استقبال کردند،ولی احترام زیادی ندید،قصیر بار دیگر به جزیمه گفت:که من این جریان را خطرناک می‌بینم و به نظر می‌رسد که مکر و حیله‌ای در کار است،امّا جزیمه نادان که غرق خیالات واهی خود بود،به هشدار قصیر اعتنایی نکرد و به راه خود ادامه داد.

هنگامی که وارد جزیره شد،سپاهیان زبّاء،او را محاصره کرده و کشتند.قصیر گفت:« لو کان یطاع لقصیر أمر ،اگر کسی به سخنان قصیر گوش می‌داد کار به اینجا نمی‌رسید».سپس این سخن در میان عرب ضرب المثل شد. ⁽¹⁾

امام علیه السّلام در اینجا خود را به قصیر تشبیه می‌کند و لشکر کوفه را به جزیمه نادان و هوس باز و مشاوران کوته فکرش که خود را با دست خویش در دام عمرو عاص و معاویه گرفتار کردند.

سپس امام علیه السّلام می‌افزاید:«ولی شما مانند مخالفان جفا کار و عصیانگران پیمان شکن(از قبول سخنان)من امتناع کردید،تا آنجا که گویی نصیحت کننده در پند خویش به تردید افتاد،و از ادامه اندرز خودداری کرد. «فأبیتم علیّ إباء المخالفین الجفاة،و المنابذین ⁽¹⁾العصاة،حتّی ارتاب النّاصح بنصحه،و ضنّ ⁽²⁾الزّند ⁽³⁾بقدحه ⁽⁴⁾» .

من به شما گفتم که بر افراشتن قرآنها بر نیزه‌ها،مکر و خدعه‌ای بیش نیست!این جنگ را که به مرحله حسّاسی رسیده است به پایان برید،زیرا ساعتی بیش به پیروزی باقی نمانده ولی شما به این سخنان گوش ندادید و از جنگ دست برداشتید و پیشنهاد حکمیّت کردید.

من به شما گفتم حال که می‌خواهید کار را به حکمیّت بگذارید،ابن عباس را برگزینید،ولی شما راضی نشدید.مالک اشتر را پیشنهاد کردم،نپذیرفتید،بلکه اصرار کردید که ابو موسی اشعری احمق و نادان در برابر عمرو عاص مکّار و حیله‌گر قرار بگیرد،و نتیجه همان شد که همگی از آن ناراحتید. ⁽⁵⁾

تعبیر به «المخالفین الجفاة» ،اشاره به این است که مخالفت شما با من،تنها به خاطر سوء تشخیص نبود،بلکه آمیخته با نوعی جفاکاری و عصیان و گردنکشی بود.

نیز تعبیر به «المنابذین العصاة» تأکیدی بر همین معنا است که مخالفتهای شما از روح عصیانگری و پیمان شکنی شما سرچشمه می‌گرفت.

حضرت می‌فرماید که:این مخالفتها چنان پر جوش و شدید بود که من چاره‌ای جز این ندیدم که سکوت اختیار کنم،سکوتی که شاید در نظر بعضی به عنوان تردید در نصایح و پیشنهادهایم تلقّی می‌شد! جمله (ضنّ الزّند بقدحه) ،در اصل،به این معنا است که«آتش زنه از آتش دادن بخل ورزید»،یعنی هر چه سنگ آتش زنه را به هم زدند،جرقّه‌ای نداد.

این جمله نیز ضرب المثل است،و در مورد کسی گفته می‌شود که از روشنگری باز می‌ایستد به خاطر این که گوش شنوایی پیدا نمی‌کند.

حضرت سپس در ادامه این سخن می‌افزاید:«مثال من و شما(در مورد حکمیت و پیامدهای شوم آن)،مانند گفتار اخو هوازن(مردی از قبیله بنی هوازن)است که گفت:«من در سرزمین منعرج اللّوی دستور خود را دادم،ولی شما(گوش ندادید و) اثر آن را فردا صبح درک کردید.» (هنگامی که کار از کار گذشته بود و پشیمانی سودی نداشت)، فکنت انا و إیّاکم کما قال أخو هوازن:

أمرتکم أمری بمنعرج اللّوی

فلم تستبینوا النّصح إلاّ ضحی الغد

منظور از«اخو هوازن»،چنانکه گفتیم-مردی از قبیله بنی هوازن است که نام او «درید»بود.قصه‌اش چنین است که او با برادرش عبد اللّه،به جنگ با بنی بکر بن هوازن رفت و غنیمت بسیاری به چنگ آورد.

در راه بازگشت عبد اللّه تصمیم گرفت که یک شب در«منعرج اللوی»توقّف کند،

درید از باب نصیحت به او گفت که:اینجا نزدیک منطقه دشمن و ماندن در آن دور از احتیاط است و ممکن است که قبیله شکست خورده نیروی خود را گرد آوری کنند و از دیگران کمک بگیرند و بر ما حمله‌ور شوند.

عبد اللّه از غروری که داشت پند او را گوش نداد و شب را در آن منزل درنگ کرد.

فردا صبح قبیله دشمن با جمعیّت زیادی بر او هجوم آوردند و عبد اللّه را کشتند و درید با زخم بسیار از دست آنها نجات یافت و پس از آن قصیده‌ای گفت که یکی از ابیاتش همین بیتی است که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این خطبه به آن اشاره فرموده است. ⁽¹⁾

مقصود امام این است که،من به موقع به شما نصیحت کردم و گفتم:کار جنگ را یکسره کنید که چیزی به پیروزی نهایی باقی نمانده و اگر کوتاهی کنید،معاویه و یارانش در صدد حیله و تزویر بر می‌آیند،ولی شما به گفتار من گوش دل فرا ندادید و فریب بلند کردن قرآنها بر سر نیزه‌ها را خوردید و تن به حکمیّت دادید و آن قدر اصرار کردید که من بناچار رضایت دادم،و حالا که کار از کار گذشته و به هوش آمده و پشیمان شده‌اید،بدانید که این پشیمانی سودی ندارد.

نکته‌ها

داستان حکمیّت

در کتب تاریخ آمده است که داستان بلند کردن قرآنها بر سر نیزه و سپس طرح مسأله حکمیت برای تبیین موضع قرآن،زمانی بوجود آمد که نشانه‌های پیروزی لشکر امام آشکار شده بود،زیرا صبح روز سه شنبه،دهم ماه صفر سال سی و هفت هجری،بعد از نماز صبح لشکر امام با لشکر شام به شدّت نبرد کردند.

لشکر شام سخت وامانده شد،ولی لشکر امام با سخنان گرم و آتشین مالک اشتر و دلاوری‌های او،چنان در نبرد پیش می‌رفتند که چیزی نمانده بود لشکر معاویه از هم متلاشی شود.

در این هنگام لشکر معاویه قرآنها را بر سر نیزه کردند.مالک اشتر و تنی چند از یاران باوفای امام از حضرت خواستند که جنگ را تا پیروزی ادامه دهند،ولی اشعث بن قیس منافق،با عصبانیّت برخاست و گفت:

«ای امیر مؤمنان!دعوت آنها را به کتاب خدا بپذیر که تو از آنان سزاوارتری.مردم می‌خواهند زنده بمانند و مایل به ادامه جنگ نیستند،امام فرمود:«فکر می‌کنم».

در اینجا مردم را صدا زد تا اجتماع کنند و سخنانش را بشنوند و در ضمن خطبه‌ای فرمود:«ای مردم!من سزاوارترین کسی هستم که دعوت به کتاب خدا را بپذیرم،ولی معاویه و عمرو عاص و دیگر یاران نزدیکش،اهل قرآن نیستند.من از کوچکی آنها را می‌شناسم و در بزرگی نیز شاهد وضع آنان بوده‌ام،وای بر شما!آنها قرآنها را بر سر نیزه برای عمل کردن بلند نکرده‌اند،بلکه این کار خدعه و نیرنگ و فریبی بیش نیست.تنها یک ساعت دیگر توان خود را در اختیار من بگذارید تا قدرت این گروه را در هم بشکنم و آتش فتنه را برای همیشه خاموش کنم.» در اینجا گروهی در حدود بیست هزار نفر از سپاهیان امام،در حالی که شمشیرهایشان را بر دوش گذاشته و اثر سجده در پیشانیشان نمایان بود،نزد حضرت آمدند و او را با نام-نه با لقب امیر المؤمنین-صدا کردند و گفتند:

«یا علی!اجب القوم الی کتاب اللّه اذا دعیت الیه و الاّ قتلناک کما قتلنا ابن عفّان!فو اللّه!لنفعلنّها ان لم تجبهم».«ای علی!دعوت این قوم را برای حکمیّت کتاب اللّه بپذیر!و الاّ تو را می‌کشیم،همان گونه که عثمان را کشتیم!سوگند به خدا، اگر دعوت آنها(اصحاب معاویه)را اجابت ننمایی،این کار را می‌کنیم.

امام فرمود:«من نخستین کسی هستم که مردم را به سوی کتاب اللّه فرا خواندم و نخستین کسی هستم که کتاب اللّه را پذیرا شدم،اساسا من با اهل شام به خاطر این

جنگیدم که به حکم قرآن گردن نهند،زیرا آنها کتاب اللّه را به گوشه‌ای افکنده بودند، ولی من به شما اعلام کردم که آنها قصدشان عمل به قرآن نیست و جز نیرنگ و فریب شما هدفی ندارند.» آنها گفتند:«پس بفرست تا مالک اشتر برگردد».

این در حالی بود که مالک اشتر در آستانه پیروزی بر لشکر معاویه قرار گرفته بود.

امام کسی را نزد مالک فرستاد و دستور داد برگردد.

مالک گفت:«به امیر مؤمنان بگو،الآن زمانی نیست که مرا از این مأموریت باز داری.چیزی به پیروزی باقی نمانده است.»سخن مالک در حالی بود که سپاه معاویه شروع به فرار کرده بودند.

هنگامی که فرستاده امام پیام اشتر را خدمتش آورد،جمعیّت لجوج و نادان بر فشار خود افزودند و گفتند:«به اشتر بگو که برگردد،و الاّ به خدا سوگند تو را از خلافت عزل خواهیم کرد.» امام بار دیگر فرستاده خود(یزید بن هانی)را نزد اشتر فرستاد و فرمود:«به اشتر بگو که فتنه،واقع شده و(کار از کار گذشته)است.» اشتر باز به فرستاده امام رو کرد و گفت:«آیا فتح و پیروزی را نمی‌بینی؟آیا سزاوار است این موقعیّت را رها کنیم و برگردیم.» فرستاده امام به او گفت:«راستی عجیب است!آن گروه لجوج سوگند یاد کردند که اگر اشتر بر نگردد،ما تو را خواهیم کشت،آن گونه که عثمان را کشتیم.» مالک اشتر بناچار و در نهایت ناراحتی بازگشت و در حضور امام به فریب خوردگان سپاه پرخاش بسیار کرد و از آنان مهلت کوتاهی برای یکسره کردن کار سپاه معاویه طلب کرد،ولی آنها موافقت نکردند.

به این ترتیب فعالیّت جنگی در آستانه پیروزی متوقف شد و کار به مسأله حکمیّت قرآن کشید و برای این که روشن شود که حکم قرآن در باره سرنوشت این جنگ و مسأله خلافت چیست،بنا شد از هر گروهی یک نفر به عنوان حکم انتخاب شود.

شامیان عمرو عاص را برای این کار برگزیدند و اشعث بن قیس-که از سران اهل نفاق بود-و گروه دیگری از همفکرانش ابو موسی اشعری را-که مردی نادان و متظاهر به اسلام و در عین حال،بی‌خبر از حقیقت اسلام بود-برای این کار برگزیدند.

امام علیه السّلام بعد از آن که مجبور شد به حکمیّت تن در دهد،فرمود:«لا اقل عبد اللّه بن عباس را برای این کار برگزینید،زیرا او می‌تواند خدعه عمرو عاص را خنثی کند.»ولی اشعث و همدستانش نپذیرفتند.

امام فرمود:«مالک اشتر را انتخاب کنید»آنها شجاعت اشتر را بر او عیب گرفتند و گفتند:«او آتش جنگ را شعله‌ور ساخته است،ما هرگز تن به حکمیت او نمی‌دهیم».

امام مجبور شد که حکمیت ابو موسی را بپذیرد و صلح نامه‌ای بین دو گروه، تنظیم شد.

عمرو عاص که از همان آغاز،نقشه فریب ابو موسی را کشیده بود،در همه جا او را مقدم می‌داشت و به هنگام سخن گفتن اظهار می‌کرد:«حق سخن ابتدا با تو است، زیرا تو همنشین رسول خدا بودی.افزون بر این سنّ تو از من بیشتر است».

عمرو او را در صدر مجلس می‌نشاند و تا ابو موسی دست به غذا نمی‌برد و شروع به خوردن غذا نمی‌کرد و او را با لقب«یا صاحب رسول اللّه»خطاب می‌کرد.

مجموعه این کارها ابو موسای خام را،خام‌تر کرد تا آنجا که احتمال خیانت عمرو عاص را از سرش بیرون برد.

سرانجام عمرو عاص به ابو موسی گفت:«آخرین نظرت برای اصلاح این امّت، چیست؟» ابو موسی گفت:«به نظر من هر دو(علی علیه السّلام و معاویه)را از خلافت عزل کنیم و مسلمانان را برای انتخاب خلیفه به شورا دعوت کنیم».

عمرو عاص گفت:«به خدا سوگند!که این نظر،نظر بسیار خوبی است».

در اینجا بود که هر دو در برابر حاضران ظاهر شدند تا نظر خود را اعلام دارند.

در اینجا ابن عباس ابو موسی را نزد خود فرا خواند و گفت:«وای بر تو!گمان من این است که او تو را فریب داده.اگر بنا است سخنی بگویی،عمرو عاص را مقدّم دار!چرا که بیم می‌رود اگر تو مقدّم شوی او سخن خود را بگونه دیگری ادا کند.او مرد مکّاری است».

ابو موسای نادان که گرفتار غرور و غفلت عجیبی شده بود،رو به ابن عباس کرد و گفت:«اوه!ما اتّفاق نظر داریم».

ابو موسی قدم را پیش گذاشت و گفت:«رأی ما بر این است که علی و معاویه را خلع کنیم و کار را به شوری وا گذاریم.بدانید!من هر دو را خلع کردم.بروید و کسی را برای خلافت برگزینید».

سپس عمرو عاص به پا خاست و گفت:«سخنان ابو موسی را شنیدیم که او رئیس خود را خلع کرد و من نیز او را خلع می‌کنم و رئیس خود،معاویه را در مقام خلافت می‌گذارم.او ولیّ عثمان و خونخواه او و سزاوارترین مردم به مقام او است».

به این ترتیب نادانی‌ها و حماقت‌های یک گروه قشری از یک سو و تلاش‌های بازماندگان احزاب جاهلی از سوی دیگر،کار خود را ساخت و فضای جهان اسلام را تاریک کرد.

لشکر فریب خورده به زودی پشیمان شدند،ولی پشیمانی سودی نداشت و موقعیت مناسب از دست رفته بود. ⁽¹⁾

بهره‌گیری از آراء اهل نظر

بی‌شک شورا یکی از تعلیمات اساسی اسلام است که در قرآن مجید و روایات بازتاب گسترده‌ای دارد.قرآن علاوه بر این که انجام کارها با مشورت را یکی از نشانه‌های اصلی اهل ایمان می‌شمرد و آن را در ردیف نماز و زکات-که از ارکان

اسلام است-قرار می‌دهد،می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ» ،«کسانی که دعوت پروردگارشان را پذیرفتند و نماز را بر پا داشته و کارهایشان به طریق مشورت،در میان آنها صورت می‌گیرد و از آنچه به آنها روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند. ⁽¹⁾

خداوند به پیامبر اسلام نیز با صراحت دستور می‌دهد که با مؤمنان در امور مهم مشورت کند،با این که می‌دانیم آن حضرت علاوه بر ارتباط مستقیم با عالم وحی از نظر عقلانی ما فوق افراد بشر بود و با این حال می‌فرماید: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» . ⁽²⁾

در مسأله مشورت مهم انتخاب مشاوری است که دارای صفات ویژه‌ای باشد که در خطبه بالا به آن اشاره شده است و آن این که خیر خواه و مهربان و آگاه و پر تجربه باشد.«النّاصح الشّفیق العالم المجرّب).و به یقین مخالفت با رأی چنین کسی نتیجه‌ای جز حسرت و ندامت نخواهد داشت.

درست است که متمرّدان لجوج در صفّین،با امام علیه السّلام به مشورت ننشستند،ولی به هر حال امام علیه السّلام نظر خیرخواهانه خود را به عنوان رأی ناصح شفیق و عالم مجرّب در اختیار آنان گذارد،ولی افسوس و صد افسوس که آنها نه تنها پذیرا نشدند،بلکه با امام علیه السّلام به مبارزه برخاستند و او را تهدید به قتل کردند و نتیجه آن، همان رسوایی تاریخی و ندامت شدید و غیر قابل جبران بود.و این خیره سری راه را برای حکومت جائران در آن منطقه تا قرنها هموار ساخت.

خطبۀ سی و ششم: امام این خطبه را در تهدید خوارج نهروان بیان فرموده

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی تخویف أهل نهروان

⁽¹⁾ امام این خطبه را در تهدید خوارج نهروان بیان فرموده(تا بیدار شوند و به حق گردن نهند).

فأنا نذیر لکم أن تصبحوا صرعی بأثناء هذا النّهر،و بأهضام هذا الغائط،علی غیر بیّنة من ربّکم،و لا سلطان مبین معکم:قد طوّحت بکم الدّار و احتبلکم المقدار.و قد کنت نهیتکم عن هذه الحکومة فأبیتم علیّ إباء المخالفین المنابذین،حتّی صرفت رأیی إلی هواکم و أنتم معاشر أخفّاء الهام، سفهاء الأحلام،و لم آت-لا أبالکم!-بجرا و لا أردت لکم ضرّا.

ترجمه

من شما را از این بر حذر می‌دارم که بدون دلیل روشنی از سوی پروردگارتان و با دستی تهی از مدرک،اجساد بی‌جانتان در کنار این نهر و در این گودال بیفتد.دنیا(و دنیا پرستی)شما را در این پرتگاه(بدبختی)پرتاب کرده و افکار نادرستتان شما را

گرفتار این دام خطرناک کرده است.

من شما را از این حکمیت نهی می‌کردم،ولی شما با سرسختی مخالفت می‌کردید و فرمان مرا دور افکندید تا آنجا که ناچار به پذیرش شدم و به دلخواه شما تن در دادم.اینها همه به خاطر آن است که شما گروهی سبک سر هستید و کوتاه فکر.

خداوند شما را خوار و ذلیل کند!من کار خلافی انجام ندادم و نمی‌خواستم به شما زیانی برسانم(این شما بودید که مرا در تنگنا قرار دادید و مجبور به پذیرش حکمیّت کردید).

خطبه در یک نگاه

معلوم است که امام این خطبه را در روز جنگ با خوارج،در کنار نهروان ایراد کرده است این جنگ در سال 37 هجری واقع شد.در این خطبه امام روی سه نکته پا فشاری می‌کند:

نخست:این که مراقب باشند تا بدون دلیل شرعی که در پیشگاه خدا پذیرفته باشد،وارد این میدان نشوند که در این صورت،جان آنان بیهوده بر باد رفته است.

دوم:این که به آنان یادآور می‌شود که شما مسأله حکمیت را بهانه کرده‌اید،در حالی که من از ابتدا با آن مخالف بوده‌ام.

سوم:این که شما به جنگ من برخاسته‌اید،در حالی که کار خلافی از من سر نزده است،اگر خلافی بوده،از سوی شما و دیگران است،ولی شما افراد کم عقل عاملان اصلی را رها کرده و به سراغ من آمده‌اید!و به این ترتیب امام با آنها اتمام حجّت می‌کند.

شرح و تفسیر

اتمام حجّت بر خوارج نهروان

همان گونه که در بالا اشاره شد،این خطبه قبل از شروع جنگ نهروان از سوی

امام امیر المؤمنین علیه السّلام ایراد شده است و می‌دانیم جنگ نهروان یکی از پیامدهای داستان حکمین است.

گروه نادان و خیره سری که نتیجه نامطلوب حکمین را مشاهده کردند،در برابر امام علیه السّلام سر به طغیان برداشته و او را مسئول جریان حکمیّت و پیامدهای آن دانستند،حال آن که امام علیه السّلام هم با اصل مسأله حکمیّت مخالف بود و هم با شخصی که به عنوان حکم انتخاب کردند.

این خطبه در واقع اتمام حجّتی است برای کسانی که آگاهی کافی از ماجرا نداشتند و یا می‌دانستند و عملا آن را به فراموشی سپرده بودند.

در بعضی از روایات،در آغاز خطبه جمله‌هایی دیده می‌شود که امام علیه السّلام نخست به معرفی خود پرداخته می‌فرماید:

«نحن أهل بیت النّبوّة و موضع الرّسالة و مختلف الملائکة و عنصر الرّحمة و معدن العلم و الحکمة.نحن أفق الحجاز،بنا یلحق البطیء و الینا یرجع التّائب، ⁽¹⁾ما خاندان نبوّت و جایگاه رسالت و محل آمد و شد ملائکه و عنصر رحمت و معدن دانش و حکمت هستیم.ما افق تابناک حجازیم و کندروان، به ما می‌پیوندند و تندروان توبه کار به سوی ما باز می‌گردند.» این در واقع اشاره به افراط و تفریطهایی بود که گروه‌های نادان،در مسأله حکمیت داشتند.حضرت سپس آنها را مخاطب ساخته،فرمود:«من شما را از این بر حذر می‌دارم که بدون دلیل روشنی از سوی پروردگارتان و با دستی تهی از مدرک اجساد بی‌جانتان در کنار این نهر و گودال بیفتد.

«فأنا نذیر لکم أن تصبحوا صرعی ⁽²⁾بأثناء هذا النّهر،و بأهضام ⁽³⁾هذا

الغائط ⁽¹⁾،علی غیر بیّنة من ربّکم،و لا سلطان مبین معکم» ، امام علیه السّلام در واقع در این سخن خود پیشگویی صریحی در باره پایان جنگ نهروان می‌کند و به آنان خبر می‌دهد که در همین مکان،همه بر روی خاک خواهید افتاد، ولی مشکل مهم این است که پرونده شما در روز قیامت سیاه و تاریک است،چرا که انگیزه‌ای برای این جنگ جز لجاجت و خیره سری نداشته‌اید و هیچ مدرک الهی و قابل قبولی،در دست شما نیست.به این ترتیب،هم دنیای شما بر باد می‌رود و هم آخرت شما.

حضرت سپس می‌افزاید:«دنیا و(دنیا پرستی)شما را در این پرتگاه(بدبختی) پرتاب کرده و افکار نادرستتان شما را گرفتار این دام خطرناک کرده است. «قد طوّحت ⁽²⁾بکم الدّار و احتبلکم ⁽³⁾المقدار» .

واژه«دار»در اینجا اشاره به دار دنیا یا به تعبیر دیگر دنیا پرستی است و«احتبل» از مادّه«حبل»،به معنای«دام»است و منظور از«مقدار»به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه،همان تفکرات نادرست و تحلیل‌های بیهوده از حوادث مختلف است و به گفته بعضی دیگر مقدار،اشاره به مقدّرات الهی است که بر طبق لیاقت‌ها از سوی خداوند تعیین می‌شود.

هنگامی که تاریخ این ماجرا را بدقّت مطالعه کنیم،آثار سخنان امام علیه السّلام کاملا در زندگی این گروه نمایان است.آنها گروهی لجوج و متعصّب و کم فکر و دنیا پرست و سست عنصر بودند.

سپس امام علیه السّلام به داستان حکمین پرداخته و با صراحت می‌فرماید:

«من شما را از این حکمیت نهی می‌کردم،ولی شما با سرسختی مخالفت کردید و فرمان مرا دور افکندید تا آنجا که ناچار به پذیرش شدم و به دلخواه شما تن دردادم.

و قد کنت نهیتکم عن هذه الحکومة فأبیتم علیّ إباء المخالفین المنابذین،حتّی صرفت رأیی إلی هواکم» .

در واقع شما،چیزی را بر من خرده می‌گیرید که بنیانگذارش خودتان بودید و بر من تحمیل کردید و حتّی مرا به قتل تهدید کردید.حال که آثار شوم حکمیت را دیده‌اید،می‌خواهید گناهتان را به گردن دیگری بیندازید! حضرت،سپس می‌فرماید:«اینها همه به خاطر آن است که شما گروهی سبک سر هستید و کوتاه فکر، (و أنتم معاشر أخفّاء الهام ⁽¹⁾سفهاء الأحلام) .

ممکن است این دو جمله تأکید بر سفاهت و نادانی جمعیّت نهروانیان باشد و ممکن است که جمله نخست-همان گونه که بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند- اشاره به سبک سری آنها باشد که با کمترین چیزی،تغییر فکر و تغییر مسیر می‌دادند و یک روز،طرفدار شدید حکمیت بودند و روز دیگر،دشمن سرسخت آن،و جمله دوم اشاره به کم فکری آنان است،چرا که توطئه‌های دشمن را که یکی بعد از دیگری صورت می‌گرفت و قرائن آن برای همه هوشمندان آشکار بود،نمی‌دیدند و درک نمی‌کردند و همین سبب شد که بارها فریب لشکر معاویه و اطرافیان او را بخورند و در مسیری گام بگذارند که سبب بدبختی آنها و مصیبت برای جهان اسلام بود.

حضرت در پایان این سخن بار دیگر بر این حقیقت تأکید می‌فرماید که این بلاهایی که دامنگیر شما شده است از سوی خود شما است و من هیچگونه دخالتی در آن نداشتم که به مبارزه با من برخاسته‌اید و شمشیرها را بر کشیده،راهی این

میدان گشته‌اید!می‌فرماید:

«خداوند شما را خوار و ذلیل کند!من کار خلافی انجام ندادم و نمی‌خواستم به شما زیانی برسانم. و لم آت-لا أبا لکم!-بجرا ⁽¹⁾و لا أردت لکم ضرّا ».

جمله (لا أبا لکم) !«پدری برای شما نباشد»ممکن است که از قبیل دشنام باشد که مفهوم آن در فارسی«ای بی‌پدران»می‌شود و اشاره به این است که شما افرادی هستید که تربیت خانوادگی صحیح اسلامی و انسانی ندارید-به همین دلیل کار خلافی را انجام می‌دهید،بعد که آثار سوء آن را می‌بینید به دیگری نسبت می‌دهید و نیز ممکن است از قبیل نفرین باشد،یعنی«خداوند پدرانتان را از میان بردارد»که در واقع کنایه از خوار گشتن و ذلیل شدن است،زیرا از دست دادن پدر،مخصوصا در کودکی و آغاز جوانی،سبب خواری و ذلّت است.

آری همان گونه که در بالا گفتیم امام علیه السّلام در آغاز با اصل مسأله حکمیت مخالف بود و دستور ادامه جنگ را که به مراحل حسّاس و سرنوشت‌ساز رسیده بود صادر کرد ولی این سبک سران سفیه امام علی علیه السّلام را تهدید به مرگ و او را وادار به رها ساختن جنگ کردند و در مرحله بعد که امام علیه السّلام بناچار تسلیم حکمیت شد،در باره شخص حکم نظری داشت که اگر عمل می‌شد،ماجرای رسوای ابو موسی اشعری سفیه واقع نمی‌شد.

بنا بر این در هر مرحله امام علیه السّلام وظیفه خود را در مسیر پیروزی و سر بلندی آنها انجام داد و آنها در هر مرحله با آن مخالفت کردند.

هنگامی که نتایج دردناک حکمیت آشکار گشت به جای آن که خود را ملامت کنند و به پیشگاه امام علیه السّلام بیایند و عرض توبه کنند،گناه خود را به گردن امام علیه السّلام افکندند که«چرا قبول کردی»؟و به دنبال آن آتش جنگ نهروان را برپا ساختند!و این است طریقه افراد سبک سر و طرز کار سفیهان کم عقل.

نکته: داستان عبرت انگیز خوارج

همان گونه که در جلد یکم،در شرح خطبه شقشقیه گفتیم،خوارج گروهی متعصّب و لجوج و نادان و قشری بودند که از درون جنگ صفین و داستان حکمیت آشکار شدند.

آنها در آغاز مسأله حکمیّت(عمرو عاص و ابو موسی اشعری)را پذیرفته و امام علیه السّلام را مجبور به پذیرش آن کردند و هر اندازه که امام علیه السّلام فرمود اینها همه خدعه و نیرنگ است و تا پیروزی بر دشمن و خاموش کردن آتش فتنه شامیان و پیروان معاویه راه چندانی باقی نمانده،گوش ندادند،ولی بعد که نتیجه حکمیت را دیدند از کار خود پشیمان شده و به اصطلاح توبه کردند،اما این بار در طرف تفریط قرار گرفتند و گفتند:قبول حکمیت کفر بود،چون حکم فقط از آن خدا است.ما از کفر خود توبه کردیم و باید علی بن ابی طالب علیه السّلام نیز توبه کند.

امام علیه السّلام به آنها فرمود:حکمیّت کفر نیست.قرآن در دو مورد اشاره به مسأله حکمیّت دارد:یکی در اختلافات خانوادگی ⁽¹⁾و دوم،در مورد کفارات احرام ⁽²⁾، ولی حکمیّت به این شکل که شما عمل کردید،سر تا پا اشتباه بود.

به هر حال این گروه نادان و فراموشکار که در میان آنان افراد بظاهر بسیار متعبّد و مقیّد به واجبات و مستحبات شرع نیز دیده می‌شدند،از اسلام تنها به پوستی قناعت کرده و مغز آن را رها کرده بودند و در برابر امیر مؤمنان علی علیه السّلام در منطقه‌ای نزدیک کوفه به نام حروراء و در کنار نهروان صف آرایی کردند.امام با حوصله و بردباری بی‌حساب با آنها روبرو شد و به آنها اتمام حجّت کرد و بسیار اندرز داد.

نصایح امام مؤثّر واقع شد و اکثریت آنها توبه کردند و از لشکر خوارج جدا شدند و حدود چهار هزار نفر سرسختانه،ایستادگی کردند و در یک درگیری محدود با

لشکر امام اجساد همگی جز چند نفر،در کنار همان نهر بر روی زمین افتاد، همان گونه که امام قبلا با صراحت پیش بینی کرده بود.

در زندگی خوارج تضادهای عجیب و نکات عبرت انگیزی دیده می‌شود که مانند آن در باره گروههای دیگر بسیار کم دیده شده است از جمله:

1-عبد اللّه بن خبّاب-که فرزند خبّاب بن ارت،صحابی معروف پیامبر بود در حالی که قرآنی بر گردن خود آویخته و همراه همسرش-که باردار بود-سوار بر مرکبی از نزدیکی مرکز خوارج می‌گذشت،خوارج،جلوی او را گرفتند و گفتند:

«همین قرآنی که بر گردن تو است ما را به کشتن تو فرمان می‌دهد».عبد اللّه به آنان گفت:«آنچه را قرآن زنده کرده است،زنده کنید و آن چه را قرآن از بین برده است، بمیراند».خوارج کمترین اعتنایی به گفتار حکیمانه او نکردند.در این هنگام یکی از خوارج دانه خرمایی را که از درخت نخلی بر زمین افتاده بود برداشت و بر دهان گذاشت.دوستانش بر سرش فریاد کشیدند که«چرا به حق دیگران تجاوز کردی و مال غصب خوردی؟»و او خرما را از دهان بیرون افکند! یکی دیگر از آنها خوکی را که راه بر او بسته بود کشت،دیگران بر او اعتراض کردند که این عمل نادرستی بود و این در واقع مصداق فساد در ارض است! سپس رو به عبد اللّه بن خبّاب کرده گفتند:«برای ما حدیثی از قول پدرت نقل کن!»او گفت:«از پدرم شنیدم که از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل کرد:«به زودی بعد از من فتنه‌ای خواهد بود که در آن دل مردم می‌میرد،آن گونه که بدن می‌میرد.بعضی روز مؤمنند و شب کافر».

سپس گفتگوهای زیادی با او کردند،تا به اینجا رسیدند که به او گفتند:«در باره علی علیه السّلام پس از پذیرش حکمیت چه می‌گویی؟»او گفت:«علی علیه السّلام به(حکم)خدا داناتر است و نسبت به حفظ دین خود از همه استوارتر و آگاه‌تر».

خوارج گفتند:«تو پیرو هدایت نیستی».او را به کنار نهر آوردند و خواباندند و (همانند گوسفند)سرش را بریدند!سپس رو به سوی زنش کردند،او هر چه فریاد

زد که من زنی(باردار)هستم،گوش ندادند و شکمش را پاره کردند و خودش و جنینش را کشتند. ⁽¹⁾

2-علی علیه السّلام اصحاب و یاران خود را به خویشتنداری در برابر خوارج دعوت می‌کرد و درگیر شدن با آن افراد فریب خورده لجوج و بظاهر مسلمان را صلاح نمی‌دانست.حبّه عرنی می‌گوید:هنگامی که در برابر خوارج رسیدیم،آنها بدون مقدّمه ما را تیر باران کردند.ما از علی علیه السّلام اجازه مقابله خواستیم،فرمود:

«خویشتندار باشید!» بار دوم،شروع به تیر اندازی کردند،باز امام ما را به خویشتنداری دعوت کرد.

بار سوم،که تیر باران را آغاز کردند و از امام دستور خواستیم،فرمود:«اینک، جنگ گوارا است،به آنها حمله کنید!»لشکر امام،حمله کردند و آنها را تار و مار نمودند.

قیس بن سعد بن عباده می‌گوید:هنگامی که امام در مقابل خوارج قرار گرفت، فرمود:«آن کس که عبد اللّه بن خبّاب را کشته است،معرفی کنید تا قصاص شود!» (آن بی‌شرمان خیره سر)گفتند:«همه ما قاتل او هستیم».

امام فرمود:«به خدا سوگند!این اعترافی که آنها کردند،اگر همه اهل دنیا به قتل یک نفر این چنین اعتراف کنند،در خور اعدامند!» ⁽²⁾3-هنگامی که خوارج به لشکر امام حمله‌ور شدند،امام به یاران خود فرمود:

«به آنها حمله برید!به خدا سوگند از شما ده تن کشته نمی‌شود و از آنان ده تن به سلامت نخواهد ماند».

جالب این که همین گونه شد و از یاران امام فقط نه تن کشته شدند و از خوارج تنها هشت یا نه تن توانستند فرار کنند.

4-از آنجا که داستان خوارج،بسیار در روح پاک و ملکوتی امام علیه السّلام اثر گذارد و

محیط کشور اسلامی را نیز شدیدا آلوده ساخت،امام علیه السّلام بارها و بارها در همین خطبه‌های نهج البلاغه از آنها سخن می‌گوید و با منطق گویا و پر مغز خود خطوط انحرافی آنها را روشن می‌سازد،مبادا دیگران در آن زمان یا اعصار دیگر گرفتار چنین تفکّراتی بشوند،چرا که این طرز تفکّر قشری آمیخته با جهل و لجاجت،در هر عصر و زمانی طرفدارانی،هر چند اندک دارد.

از جمله خطبه‌هایی که در باره خوارج سخن می‌گوید،عبارت است از خطبه‌های:40 و 59 و 60 و 61 و 121 و 122 و 127 و 184 و نامه 77 و 78 که به خواست خدا،در ذیل آنها بحث‌های مناسبی خواهد آمد.

این سخن را با ذکر این نکته پایان می‌دهیم که خط خوارج-همان گونه که اشاره شد-خطّی است که به صورت یک جریان در طول تاریخ دیده می‌شود و منحصر به زمان مولا امیر مؤمنان علیه السّلام نبوده است.آنها گروهی هستند که از دین و مذهب جز ظواهری ناچیز نمی‌دانند و به اعمال ظاهری خود مغرور و از تحلیل حوادث اجتماعی ناتوان و نسبت به افکار خود سخت دل بسته و دل باخته‌اند و هر کسی غیر از خود را تکفیر می‌کنند و در لجاجت و خیره سری حدّی نمی‌شناسند.و زندگی آنها پر از تضادها و کارهای ضدّ و نقیض است.آنها بلای بزرگی برای خودشان و برای جوامعی محسوب می‌شوند که در آن زندگی می‌کنند.

جالب این که امام علیه السّلام شخصا به این حقیقت اشاره کرده و در باره آینده خوارج در خطبه 60 چنین پیشگویی می‌کند.

هنگامی که همه آنها تقریبا از میان رفتند،یکی از یاران از قلع این مادّه فساد اظهار خوشحالی می‌کند،امام علیه السّلام می‌فرماید:«کلاّ!و اللّه!انّهم نطف فی أصلاب الرّجال و قرارات النّساء کلّما نجم منهم قرن قطع حتّی یکون آخرهم لصوصا سلاّبین،نه،به خدا سوگند!آنها نطفه‌هایی در صلب پدران و رحم مادران خواهند بود که هر زمان شاخی از آنها سر بر می‌آورد و آشکار می‌شود و قطع می‌گردد تا این که آخرشان دزدها و راهزنان خواهند بود».

خطبۀ سی و هفتم: بعد از واقعه نهروان و در آن روحیات خود را شرح می‌دهد

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

یجری مجری الخطبة و فیه یذکر فضائله علیه السّلام

⁽¹⁾ قاله بعد وقعة النّهروان سخنی است از امام علیه السّلام که در حکم خطبه است و بعد از واقعه نهروان بیان فرموده و در آن روحیات خود را شرح می‌دهد.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در کلام ابن ابی الحدید نیز آمده،این خطبه شامل چند بخش مختلف است که هر یک ناظر به مطلبی است.

در بخش نخستین،امام به خدماتش در زمان غربت اسلام و آغاز دعوت پیغمبر اشاره می‌کند و می‌گوید که:در برابر آن طوفان‌ها و تند بادهایی که دشمن به راه انداخته بود،مانند کوه محکم ایستادم و نقطه ضعفی از هیچ نظر بر دامان زندگی من وجود ندارد.

در بخش دوم،به این مطلب اشاره می‌کند که من همواره در برابر زورمندان ستمگر و در کنار ضعیفان مظلوم ایستاده‌ام تا حقّ آنها را بگیرم.

در بخش سوم،به عنوان دفاع از اخبار از حوادث آینده-که از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل فرموده-می‌گوید که محال است که سخنی ناروا به پیامبر نسبت دهم،در حالی که من نخستین تصدیق کننده او بودم.

و در آخرین بخش از خطبه عذر بیعت با خلفاء را چنین بیان می‌کند که من به دستور پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ناچار بودم تن به بیعت بدهم و برای گرفتن حقّم قیام نکنم، مبادا شکافی در صفوف مسلمانان پیدا شود و دشمن از آن استفاده کند.

بخش اول

اشاره

فقمت بالأمر حین فشلوا و تطلّعت حین تقبّعوا و نطقت حین تعتعوا و مضیت بنور اللّه حین وقفوا.و کنت أخفضهم صوتا و أعلاهم فوتا فطرت بعنانها و استبددت برهانها،کالجبل لا تحرّکه القواصف و لا تزیله العواصف.لم یکن لأحد فیّ مهمز و لا لقائل فیّ مغمز.

ترجمه

«آن زمان که دیگران به سستی گراییده بودند،من(برای دفاع از اسلام)قیام کردم و آن گاه که همگی خود را پنهان کرده بودند،من آشکارا به میدان آمدم و آن روز که دیگران لب فرو بسته بودند،من سخن گفتم.

و هنگامی که همگان از ترس سکون اختیار کرده بودند،من با نور الهی به راه افتادم،(لیکن فریاد نمی‌زدم و جنجال به راه نمی‌انداختم)صدایم از همه آهسته‌تر بود،ولی از همه پیشگام‌تر بودم،لذا بر مرکب پیروزی سوار شدم،زمامش را به دست گرفته،به پرواز در آمدم و در این میدان مسابقه بر دیگران پیشی گرفتم،مانند کوهی که تند بادها قدرت شکستن آن را ندارند و طوفان‌ها نمی‌توانند آن را از جای برکنند،پا بر جا ایستادم،این در حالی بود که هیچ کس نمی‌توانست عیبی بر من بگیرد و هیچ سخن چینی جای طعنه در من نمی‌یافت.

شرح و تفسیر: در برابر طوفانها پا بر جا ایستادم!

گر چه بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله‌های آغاز این خطبه را ناظر به حوادث عصر عثمان دانسته‌اند که امام بارها او را از کارهای نادرستش نهی کرد،در حالی که دیگران سکوت اختیار کرده بودند،ولی لحن کلام مولا نشان می‌دهد که ناظر به حوادث عصر پیامبر مخصوصا آغاز اسلام است.می‌فرماید:

«آن زمان که دیگران به سستی گراییده بودند،من(برای دفاع از اسلام)قیام کردم و آن گاه که همگی خود را پنهان کرده بودند،من آشکارا به میدان آمدم و آن روز که دیگران لب فرو بسته بودند،من سخن گفتم، «فقمت بالأمر حین فشلوا و تطلّعت ⁽¹⁾حین تقبّعوا ⁽²⁾و نطقت حین تعتعوا ⁽³⁾» .

«و هنگامی که همگان از ترس سکون اختیار کرده بودند،من با نور الهی،به راه افتادم،(لیکن فریاد نمی‌زدم و جنجال به راه نمی‌انداختم)صدایم،از همه،آهسته تر بود،ولی از همه،پیشگام‌تر بودم».

«و مضیت بنور اللّه حین وقفوا.و کنت أخفضهم صوتا و أعلاهم فوتا ⁽⁴⁾» .

سپس می‌افزاید:«من در آن زمان بر مرکب پیروزی سوار شدم،زمامش را به

دست گرفتم و به پرواز در آمدم و در این میدان مسابقه بر دیگران پیشی گرفتم».

«فطرت بعنانها و استبددت برهانها» ⁽¹⁾.

«من مانند کوهی که تند بادها قدرت شکستن آن را ندارد و طوفانها نمی‌تواند آن را از جای بر کند پا بر جا ایستادم».

«کالجبل لا تحرّکه القواصف و لا تزیله العواصف» ⁽²⁾.

«این در حالی بود که هیچ کس نمی‌توانست عیبی بر من بگیرد و هیچ سخن چینی جای طعنه در من نمی‌یافت».

«لم یکن لأحد فیّ مهمز ⁽³⁾و لا لقائل فیّ مغمز ⁽⁴⁾» .

در آغاز این فراز،امام علیه السّلام به چهار نکته اشاره می‌کند:

نخست:این که در آن زمان که دیگران سست و ناتوان شدند،من دامن همّت به کمر زدم و قیام کردم و وظیفه خود را انجام دادم.

دیگر این که،آن زمان که دیگران از ترس یا ضعف سر در لاک خود فرو برده بودند،من گردن کشیدم و دشمن را در همه جا زیر نظر گرفتم.

(توجه داشته باشید که«تطّلع»،به معنای«گردن کشیدن برای جست و جوی چیزی»است و«تقبّع»،به معنای«پنهان شدن و سر در لاک فرو بردن»است.

سوم این که:و هنگامی که دیگران زبانشان کند شده بود و از اظهار نظر در مسایل مهم اسلامی و بیان حقایق علمی باز مانده بودند،من به سخن آمدم و حقایق را بیان کردم.

چهارم این که:در آن زمان که دیگران بر اثر شک و تردید و حیرت و سرگردانی از راه رفتن باز ماندند،من در پرتو نور پروردگار(نور ایمان و یقین یا نور قرآن و وحی) به راه خود ادامه دادم و پیش رفتم.

ولی با این همه افتخارات ادعایی نداشتم و جار و جنجال و سر و صدایی به راه نینداختم و این همان چیزی است که در جمله «کنت أخفضهم صوتا» ،به آن اشاره فرموده است.

سپس در نتیجه گیری می‌فرماید،بازده این امور آن شد که من زمام کار را به دست گرفتم و به پرواز در آمدم و جایزه سبقت در فضایل را بردم.

در جمله بعد بر مسایل گذشته تأکید کرده و می‌گوید:مانند کوه ایستادم و هیچ حادثه‌ای قدرت جابجایی مرا نداشت.

و با این همه پاک زیستم و پاک ماندم و هیچ کس نتوانست بر من عیبی بگیرد.

این جمله‌ها چنانکه گفته شد ممکن است اشاره به آغاز ظهور اسلام باشد،زیرا می‌دانیم نخستین کسی که از مردان ایمان آورد،علی علیه السّلام بود و در آن ایّام که اسلام و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کاملا غریب بودند و مؤمنان اندک و دشمنان قوی و نیرومند،کسی که در همه جا و در تمام صحنه‌ها حاضر بود و با تمام وجودش،از اسلام و قرآن و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دفاع کرد،علی علیه السّلام بود.

این معنا همچنان ادامه یافت،در یوم الدّار که آغاز تبلیغ آشکار برای اسلام،بعد از سه سال تبلیغ پنهانی،بود تنها کسی که دعوت پیامبر را برای حمایت اجابت نمود آن حضرت بود.و در لیلة المبیت،او بود که جانش را در طبق اخلاص گذاشت و در مقابل خطرهای جدّی،که جان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را تهدید می‌کرد،مردانه دفاع کرد.

داستان جنگ خیبر و ناتوانی دیگران از فتح آن دژهای مستحکم و گشوده شدن آنها به دست علی علیه السّلام و نیز داستان احزاب و مبارزه آن حضرت با عمرو بن عبدود، در حالی که هیچ کس حاضر نشد به نبرد با او برود و امثال آن را،تاریخ فراموش نکرده و نمی‌کند.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از قیام به امر و بقیه جمله‌های چهارگانه دفاع از اسلام،در ایّام خلفا باشد،چرا که همه مورّخان اسلامی نوشته‌اند،وقتی که مشکل مهمّی برای مسلمانان پیدا می‌شد،کسی که برای گشودن مشکل قیام می‌کرد علی علیه السّلام بود.

جمله معروف خلیفه دوم،عمر بن الخطاب،«اللّهمّ!لا تبقنی لمعضلة لیس لها أبو الحسن، ⁽¹⁾خداوندا!آن روز که مشکلی پیش آید و ابو الحسن،علی بن ابی طالب،برای حل آن حاضر نباشد،مرا زنده مگذار»،یا جمله‌های مشابه آن-که در کتب شیعه و اهل سنّت،به طور گسترده نقل شده-گواه زنده این مدّعا است.این مطلب،به قدری شایع و مشهور است که بعضی از ارباب لغت،جمله«مشکلة لیس لها أبو الحسن»،را به عنوان یک ضرب المثل معروف عرب ذکر کرده‌اند.

در اینجا احتمال سومی نیز وجود دارد و آن این که ممکن است جمله‌ها،اشاره به قیام آن حضرت در امر خلافت،بعد از شکست برنامه‌های خلیفه سوم و آن طوفانهای مرگباری که جهان اسلام را در اواخر زمان او و بعد از کشته شدنش فراگرفت بوده باشد.

آری،در آن زمان به تمام معنا شیرازه جامعه اسلامی از هم گسسته بود و در آن آشفته بازار،منافقان و بازماندگان عصر جاهلیت و مشرکان عرب به تکاپو در آمده بودند.

مسلمانان راستین،تنها نقطه امیدشان علی علیه السّلام بود.آری او بود که در آن هنگام

قیام به امر کرد و اسلام و مسلمانان را از خطر پراکندگی و بازگشت به عقب،رهایی بخشید.

البتّه،منافاتی بین تفسیرهای سه گانه بالا نیست،و ممکن است همه آنها در تعبیرهای جامع و پر محتوی بالا جمع باشد.

تعبیر به «کنت أخفضهم صوتا» ،ممکن است اشاره به تواضع امام علیه السّلام با آن همه پیروزی و موفّقیت بوده باشد،و با اشاره به این که من هرگز اهل تظاهر و جار و جنجال نبوده‌ام و یا اشاره به این که من در همه حال ثابت قدم بوده‌ام،زیرا سر و صدا و جار و جنجال از آن افراد ضعیف و ناتوان است.

به همین دلیل،به دنبال آن جمله «و أعلاهم فوتا» آمده است که به معنای «پیشی گرفتن بر دیگران»است،پیشی گرفتن در ایمان و هجرت،پیشی گرفتن در مبارزه و جهاد،و پیشی گرفتن در همه فضایل اخلاقی.

جمله «فطرت بعنانها و استبددت برهانها» ،نیز تأکیدی بر همین مطلب است،به ویژه این که«فاء تفریع»در ابتدا به صورت نتیجه برنامه‌های پیشین آمده است،یعنی این که من بر مرکب پیروزی سوار شدم و گوی سبقت را از دیگران ربودم،و این به خاطر آن بود که لحظه‌ای سستی به خود راه ندادم،از حوادث بزرگ نهراسیدم فرصت‌ها را از دست ندادم و در عین حال جار و جنجال به راه نینداختم.

حضرت در جمله بعد خود را به کوه عظیمی تشبیه می‌کند که هرگز تندبادها و طوفان‌ها نمی‌توانند آن را از جا حرکت دهند.