بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 16

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 16: تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله - 2

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب تاريخ نبينا صلي الله عليه و آله

باب 5 تزوجه صلي الله عليه و آله بخديجة رضي الله عنها و فضائلها و بعض أحوالها

الأخبار

اشاره

أقول: سيأتي بعض فضائلها في باب أحوال أبي طالب.

«1»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ بُرَيْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: ⁽¹⁾لَمَّا تُوُفِّيَتْ خَدِيجَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا جَعَلَتْ فَاطِمَةُ عليها السلام تَلُوذُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ تَدُورُ حَوْلَهُ وَ تَقُولُ أَبَتِ ⁽²⁾أَيْنَ أُمِّي قَالَ فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَقَالَ لَهُ رَبُّكَ يَأْمُرُكَ أَنْ تُقْرِئَ فَاطِمَةَ السَّلَامَ وَ تَقُولَ لَهَا إِنَّ أُمَّكِ فِي بَيْتٍ مِنْ قَصَبٍ ⁽³⁾كِعَابُهُ مِنْ ذَهَبٍ وَ عُمُدُهُ يَاقُوتٌ أَحْمَرُ بَيْنَ آسِيَةَ وَ مَرْيَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ فَقَالَتْ فَاطِمَةُ عليها السلام إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلَامُ وَ مِنْهُ السَّلَامُ وَ إِلَيْهِ السَّلَامُ ⁽⁴⁾.

«2»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي أَبُو عَمْرٍو ⁽⁵⁾عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْجُعْفِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ الْحُرِّ النَّخَعِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ أَوَّلُ

تتمة کتاب تاریخ نبینا صلی الله علیه و آله

باب پنجم: ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با خدیجه و بیان فضایل و برخی از احوال وی

روایات

اشاره

می گویم: برخی از فضایل خدیجه در باب احوال ابو طالب خواهد آمد.

روایت 1

الأمالی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: چون خدیجه که خدا از او خشنود باد درگذشت، حضرت فاطمه سلام الله علیها به رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه بُرد و گرد ایشان می چرخید و می فرمود: ای پدر! مادرم کجاست؟ در آن دم جبرئیل فرود آمد و به حضرت عرض کرد: پروردگارت به تو امر می کند که به فاطمه سلام برسان و به او بگو مادرت در خانه ای از جواهرات که قبه هایش از طلا و ستون هایش از یاقوت سرخ است، در کنار آسیه و مریم بنت عمران به سر می برد. آن گاه حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمود: به راستی که خداوند خود سلام است و سلام از سوی او و سلام به سوی اوست⁽⁶⁾

روایت 2

الأمالی: از ابن عباس روایت شده که وی گفت: نخستین مردی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آورد حضرت علی علیه السلام بود و نخستین زن خدیجه⁽⁷⁾.

مَنْ آمَنَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الرِّجَالِ عَلِيٌّ عليه السلام وَ مِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ عليها السلام ⁽¹⁾.

«3»

ل، الخصال مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ بْنِ مَنِيعٍ عَنْ شَيْبَانَ بْنِ فَرُّوخَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي الْفُرَاتِ عَنْ عِلْبَاءِ بْنِ أَحْمَرَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَطَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْبَعَ خُطَطٍ فِي الْأَرْضِ وَ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَا هَذَا قُلْنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَفْضَلُ نِسَاءِ الْجَنَّةِ أَرْبَعٌ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ ⁽²⁾.

«4»

ل، الخصال سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللِّخْمِيُ ⁽³⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ الْمِنْهَالِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي الْفُرَاتِ عَنْ عِلْبَاءٍ ⁽⁴⁾عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَطَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْبَعَ خُطُوطٍ ثُمَّ قَالَ خَيْرُ نِسَاءِ الْجَنَّةِ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ ⁽⁵⁾.

«5»

ل، الخصال ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنَ النِّسَاءِ أَرْبَعاً مَرْيَمَ وَ آسِيَةَ وَ خَدِيجَةَ وَ فَاطِمَةَ ⁽⁶⁾.

أقول: سيأتي فيما أجاب أمير المؤمنين عليه السلام اليهودي الذي سأل عن خصال الأوصياء فقال عليه السلام فيما قال كنت أول من أسلم فمكثنا بذلك ثلاث حجج و ما علي وجه الأرض خلق يصلي و يشهد لرسول الله صلي الله عليه و آله بما أتاه غيري و غير ابنة خويلد رحمها الله و قد فعل.

روایت 3

الخصال: از ابن عباس روایت شده که وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله چهار خط بر روی زمین کشید و فرمود: آیا می دانید این ها چیست؟ عرض کردیم: خدا و رسولش بهتر می دانند. فرمود: برترین زنان بهشت چهار تن هستند:

خدیجه بنت خُوَیلد و فاطمه بنت محمد و مریم بنت عمران و آسیه بنت مُزاحم همسر فرعون⁽⁷⁾.

روایت 4

الخصال: از ابن عباس روایت شده که وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله چهار خط کشید و فرمود: بهترین زنان بهشت مریم بنت عمران است و خدیجه بنت خُوَیلد و فاطمه بنت محمد و آسیه بنت مُزاحم همسر فرعون⁽⁸⁾.

روایت 5

الخصال: امام کاظم علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند از میان زنان چهار تن را برگزید: مریم و آسیه و خدیجه و فاطمه⁽⁹⁾.

می گویم: این خبر خواهد آمد که امیرمومنان علیه السلام در پاسخ به مرد یهودی که از ایشان درباره ویژگی های پیامبران پرسید، فرمود: من نخستین کسی بودم که اسلام آورد و ما سه سال را به همین منوال گذراندیم، بر روی زمین هیچ کس نماز نمی خواند و به نبوت رسول خدا صلی الله علیه و آله شهادت نمی داد جز من و دختر خویلد که خدایش رحمت کند.

«6»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْوَاسِطِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِصْمَةَ عَنْ يَحْيَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْزِلَهُ فَإِذَا عَائِشَةُ مُقْبِلَةٌ عَلَي فَاطِمَةَ - تُصَايِحُهَا وَ هِيَ تَقُولُ وَ اللَّهِ يَا بِنْتَ خَدِيجَةَ مَا تَرَيْنَ إِلَّا أَنَّ لِأُمِّكِ عَلَيْنَا فَضْلًا وَ أَيُّ فَضْلٍ كَانَ لَهَا عَلَيْنَا مَا هِيَ إِلَّا كَبَعْضِنَا فَسَمِعَ مَقَالَتَهَا لِفَاطِمَةَ فَلَمَّا رَأَتْ فَاطِمَةُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَكَتْ فَقَالَ مَا يُبْكِيكِ يَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ قَالَتْ ذَكَرَتْ أُمِّي فَتَنَقَّصَتْهَا فَبَكَيْتُ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ مَهْ يَا حُمَيْرَاءُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بَارَكَ فِي الْوَدُودِ الْوَلُودِ وَ إِنَّ خَدِيجَةَ رَحِمَهَا اللَّهُ وَلَدَتْ مِنِّي طَاهِراً وَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَ هُوَ الْمُطَهَّرُ وَ وَلَدَتْ مِنِّي الْقَاسِمَ وَ فَاطِمَةَ وَ رُقَيَّةَ وَ أُمَّ كُلْثُومٍ وَ زَيْنَبَ وَ أَنْتِ مِمَّنْ أَعْقَمَ اللَّهُ رحمه (رَحِمَهَا) فَلَمْ تَلِدِي شَيْئاً ⁽¹⁾.

«7»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِخَدِيجَةَ وَ هُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَ عِشْرِينَ سَنَةً وَ تُوُفِّيَتْ خَدِيجَةُ بَعْدَ أَبِي طَالِبٍ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ.

«8»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ سَبَبُ تَزْوِيجِ خَدِيجَةَ مُحَمَّداً أَنَّ أَبَا طَالِبٍ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُزَوِّجَكَ وَ لَا مَالَ لِي أُسَاعِدُكَ بِهِ وَ إِنَّ خَدِيجَةَ قَرَابَتُنَا وَ تُخْرِجُ كُلَّ سَنَةٍ قُرَيْشاً فِي مَالِهَا مَعَ غِلْمَانِهَا يَتَّجِرُ لَهَا وَ يَأْخُذُ وِقْرَ بَعِيرٍ ⁽²⁾مِمَّا أَتَي بِهِ فَهَلْ لَكَ أَنْ تَخْرُجَ قَالَ نَعَمْ فَخَرَجَ أَبُو طَالِبٍ إِلَيْهَا وَ قَالَ لَهَا ذَلِكَ فَفَرِحَتْ وَ قَالَتْ لِغُلَامِهَا مَيْسَرَةَ أَنْتَ وَ هَذَا الْمَالُ كُلُّهُ بِحُكْمِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا رَجَعَ مَيْسَرَةُ حَدَّثَ أَنَّهُ مَا مَرَّ بِشَجَرَةٍ وَ لَا مَدَرَةٍ إِلَّا قَالَتْ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ قَالَ جَاءَ بَحِيرَا الرَّاهِبُ وَ خَدَمَنَا لَمَّا رَأَي الْغَمَامَةَ عَلَي رَأْسِهِ تَسِيرُ حَيْثُمَا سَارَ تُظِلُّهُ بِالنَّهَارِ وَ رَبِحَا فِي ذَلِكَ السَّفَرِ ⁽³⁾رِبْحاً كَثِيراً فَلَمَّا انْصَرَفَا قَالَ مَيْسَرَةُ لَوْ تَقَدَّمْتَ يَا مُحَمَّدُ إِلَي مَكَّةَ وَ بَشَّرْتَ خَدِيجَةَ بِمَا قَدْ رَبِحْنَا لَكَانَ أَنْفَعَ لَكَ فَتَقَدَّمَ مُحَمَّدٌ عَلَي رَاحِلَتِهِ فَكَانَتْ خَدِيجَةُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ جَالِسَةً عَلَي غُرْفَةٍ مَعَ نِسْوَةٍ فَظَهَرَ لَهَا مُحَمَّدٌ رَاكِباً ⁽⁴⁾فَنَظَرَتْ خَدِيجَةُ إِلَي غَمَامَةٍ عَالِيَةٍ عَلَي رَأْسِهِ تَسِيرُ بِسَيْرِهِ وَ رَأَتْ مَلَكَيْنِ

روایت 6

الخصال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد منزل خود شد و دید عایشه رو به حضرت فاطمه سلام الله علیها با صدای بلند می گوید: ای دختر خدیجه! به خدا سوگند تو می پنداری مادرت بر ما برتری داشته، او در چه چیز برتر از ما بود؟ او کسی نبود جز یکی همچون ما. پیامبر صلی الله علیه و آله سخن عایشه به حضرت فاطمه سلام الله علیها را شنید. وقتی حضرت فاطمه رسول خدا را دید به گریه افتاد. پیامبر فرمود: چه چیز تو را گریاند ای دختر محمد؟! حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمود: او از مادرم یاد کرد و از منزلت او کاست و من به گریه افتادم. رسول خدا خشمگین شد و فرمود: ای حمیراء دم فرو بَند! خداوند تبارک و تعالی زن مهربان و زایا را فرخنده گردانده است، خدیجه که خدایش رحمت کند از من طاهر را، یعنی همان عبدالله یا مُطهَّر را، زایید و نیز از من قاسم و فاطمه و رقیّه و اُم کلثوم و زینب را زایید، اما تو از زنانی هستی که خداوند نازایشان کرده، تو فرزندی نزاییدی⁽⁵⁾.

روایت 7

قصص الأنبیاء: پیامبر صلی الله علیه و آله در بیست و پنج سالگی با خدیجه ازدواج کرد و خدیجه سه روز پس از درگذشت ابوطالب جان سپرد.

روایت 8

الخرائج و الجرائح: از جابر روایت شده که وی گفت: سبب ازدواج خدیجه با حضرت محمد صلی الله علیه و آله این بود که ابوطالب گفت: ای محمد! می خواهم تو را همسر دهم اما مالی ندارم که با آن به تو کمک کنم، خدیجه از نزدیکان ماست و هر سال با مال خود قریشیان را به همراه غلامانش به تجارت می برد و آنان برای او تجارت می کنند و هر یک به اندازه بار یک شتر از آن چه می آورد می گیرد، آیا می خواهی تو هم بروی؟ فرمود: بله. ابوطالب نزد خدیجه رفت و این سخن به او گفت. خدیجه خوشحال شد و به غلامش «میسره» گفت: تو و این مال کاملا به امر محمد صلی الله علیه و آله خواهید بود. وقتی میسره بازگشت تعریف کرد که بر هر درخت و کلوخی که گذر کرده شنیده که آن ها می گفته اند: سلام بر تو ای رسول خدا! میسره همچنین گفت: بحیراء راهب آمد و وقتی دید ابری بر سر محمد صلی الله علیه و آله سایه افکنده و او در طول روز به هر کجا می رود آن نیز با او می رود، به ما خدمت کرد. آن ها در آن تجارت بسیار سود کردند. وقتی خواستند برگردند میسره گفت: ای محمد! اگر تو زودتر به مکه بروی و به خدیجه مژده دهی که ما سود کرده ایم، این به نفع توست. حضرت محمد بر مرکب خود نشست و زودتر به راه افتاد. آن روز خدیجه با زنان دیگر بر در اتاقی نشسته بود. ناگهان حضرت پیش چشمش پدیدار شد. خدیجه به ابر بزرگی که بالای سر حضرت همپای ایشان حرکت می کرد نگریست و دید در سمت راست و چپ حضرت دو فرشته با دو شمشیر برآهیخته می آیند.

عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ ⁽¹⁾فِي يَدِ كُلِّ وَاحِدٍ سَيْفٌ مَسْلُولٌ يَجِيئَانِ ⁽²⁾فِي الْهَوَاءِ مَعَهُ فَقَالَتْ إِنَّ لِهَذَا الرَّاكِبِ لَشَأْناً عَظِيماً لَيْتَهُ جَاءَ إِلَي دَارِي فَإِذَا هُوَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله قَاصِدٌ لِدَارِهَا ⁽³⁾فَنَزَلَتْ حَافِيَةً إِلَي بَابِ الدَّارِ وَ كَانَتْ إِذَا أَرَادَتِ التَّحَوُّلَ مِنْ مَكَانٍ إِلَي مَكَانٍ حَوَّلَتِ الْجَوَارِي السَّرِيرَ الَّذِي كَانَتْ عَلَيْهِ فَلَمَّا دَنَتْ مِنْهُ قَالَتْ يَا مُحَمَّدُ اخْرُجْ وَ أَحْضِرْنِي ⁽⁴⁾عَمَّكَ أَبَا طَالِبٍ السَّاعَةَ وَ قَدْ بَعَثَتْ إِلَي عَمِّهَا ⁽⁵⁾أَنْ زَوِّجْنِي مِنْ مُحَمَّدٍ إِذَا دَخَلَ عَلَيْكَ فَلَمَّا حَضَرَ أَبُو طَالِبٍ قَالَتْ ⁽⁶⁾اخْرُجَا إِلَي عَمِّي لِيُزَوِّجَنِي مِنْ مُحَمَّدٍ فَقَدْ قُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَدَخَلَا عَلَي عَمِّهَا وَ خَطَبَ أَبُو طَالِبٍ الْخُطْبَةَ الْمَعْرُوفَةَ وَ عَقَدَ النِّكَاحَ فَلَمَّا قَامَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله لِيَذْهَبَ مَعَ أَبِي طَالِبٍ قَالَتْ خَدِيجَةُ إِلَي بَيْتِكَ فَبَيْتِي بَيْتُكَ وَ أَنَا جَارِيَتُكَ ⁽⁷⁾.

«9»

د، العدد القوية قب، المناقب لابن شهرآشوب زَوَّجَ أَبُو طَالِبٍ خَدِيجَةَ مِنَ النَّبِيِّ وَ ذَلِكَ أَنَّ نِسَاءَ قُرَيْشٍ اجْتَمَعْنَ فِي الْمَسْجِدِ فِي عِيدٍ فَإِذَا هُنَّ بِيَهُودِيٍّ يَقُولُ لَيُوشِكُ أَنْ يُبْعَثَ فِيكُنَّ نَبِيٌّ فَأَيُّكُنَّ اسْتَطَاعَتْ أَنْ تَكُونَ لَهُ أَرْضاً يَطَؤُهَا فَلْتَفْعَلْ فَحَصَبْنَهُ وَ قَرَّ ذَلِكَ الْقَوْلُ فِي قَلْبِ خَدِيجَةَ وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله قَدِ اسْتَأْجَرَتْهُ خَدِيجَةُ عَلَي أَنْ تُعْطِيَهُ بَكْرَيْنِ وَ يَسِيرَ مَعَ غُلَامِهَا مَيْسَرَةَ إِلَي الشَّامِ فَلَمَّا أَقْبَلَا فِي سَفَرِهِمَا ⁽⁸⁾نَزَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله تَحْتَ شَجَرَةٍ فَرَآهُ رَاهِبٌ يُقَالُ لَهُ نَسْطُورُ فَاسْتَقْبَلَهُ وَ قَبَّلَ يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ وَ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ لَمَّا رَأَي مِنْهُ عَلَامَاتٍ وَ إِنَّهُ نَزَلَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ثُمَّ قَالَ لِمَيْسَرَةَ طَاوِعْهُ فِي أَوَامِرِهِ وَ نَوَاهِيهِ فَإِنَّهُ نَبِيٌّ وَ اللَّهِ مَا جَلَسَ هَذَا الْمَجْلِسَ بَعْدَ عِيسَي عليه السلام أَحَدٌ غَيْرُهُ وَ لَقَدْ

گفت: این سوار حتما منزلتی والا دارد، کاش به سمت سرای من بیاید. ناگاه دید او محمد صلی الله علیه و آله است و به طرف سرای خودش می آید. او که هرگاه می خواست جا به جا شود کنیزانش تخت زیر پایش را جا به جا می کردند، در دم پابرهنه سوی در شتافت و چون نزدیک حضرت رسید عرض کرد: ای محمد! برو و همین حالا عمویت ابوطالب را بیاور. سپس کسی را نیز نزد عموی خود فرستاد که بیا و وقتی محمد صلی الله علیه و آله داخل شد، مرا به همسری او درآور. وقتی ابوطالب آمد، خدیجه گفت: نزد عموی من بیایید تا مرا به عقد محمد را درآورد، من در این باره با او سخن گفته ام. این گونه آن دو نزد عموی خدیجه رفتند و ابوطالب خطبه معروف را خواند و عقد را جاری ساخت. چون محمد صلی الله علیه و آله برخاست تا با ابوطالب برود، خدیجه به ایشان عرض کرد: به خانه خود بیا، خانه من خانه توست و من کنیز تو هستم⁽⁹⁾.

روایت 9

العدد القویه و مناقب ابن شهرآشوب: ابوطالب خدیجه را به همسری پیامبر صلی الله علیه و آله درآورد؛ از این قرار که زنان قریش در یک عید در عبادتگاه جمع شده بودند که ناگاه دیدند مردی یهودی آمد و گفت: به زودی در میان شما پیامبری برانگیخته خواهد شد، هر یک از شما توانست زمینی برای گام او شود، حتما چنین کند. آنان وی را با سنگ راندند اما سخن او در دل خدیجه نشست. در آن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله برای خدیجه کار می کرد و او به حضرت دو شتر داده بود تا با غلام وی میسره به شام برود. چون آن دو راهی سفر شدند، پیامبر صلی الله علیه و آله زیر درختی پیاده شد. راهبی به نام نسطور دید که پیامبر به زیر آن درخت پیاده شد و همین که نشانه های ایشان را دید، و به استقبال آمد و دست و پای آن حضرت را بوسید و گفت: شهادت می دهم که هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و شهادت می دهم که محمد رسول خداست. سپس به میسره گفت: از امر و نهی او اطاعت کن چراکه او پیامبر است، به خدا سوگند پس از عیسی علیه السلام کسی جز او در این نشیمنگاه ننشسته است،

بَشَّرَ بِهِ عِيسَي عليه السلام وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ وَ هُوَ يَمْلِكُ الْأَرْضَ بِأَسْرِهَا وَ قَالَ مَيْسَرَةُ يَا مُحَمَّدُ لَقَدْ جُزْنَا عَقَبَاتٍ بِلَيْلَةٍ كُنَّا نَجُوزُهَا بِأَيَّامٍ كَثِيرَةٍ وَ رَبِحْنَا فِي هَذِهِ السَّفَرَةِ مَا لَمْ نَرْبَحْ مِنْ أَرْبَعِينَ ⁽¹⁾سَنَةً بِبَرَكَتِكَ يَا مُحَمَّدُ فَاسْتَقْبِلْ بِخَدِيجَةَ وَ أَبْشِرْهَا بِرِبْحِنَا وَ كَانَتْ وَقْتَئِذٍ جَالِسَةً عَلَي مَنْظَرَةٍ لَهَا فَرَأَتْ رَاكِباً عَلَي يَمِينِهِ مَلَكٌ مُصْلِتٌ سَيْفَهُ وَ فَوْقَهُ سَحَابَةٌ مُعَلَّقٌ عَلَيْهَا قِنْدِيلٌ مِنْ زَبَرْجَدَةٍ وَ حَوْلَهُ قُبَّةٌ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ فَظَنَّتْ مَلِكاً يَأْتِي بِخِطْبَتِهَا وَ قَالَتِ اللَّهُمَّ إِلَيَّ وَ إِلَي دَارِي فَلَمَّا أَتَي كَانَ مُحَمَّداً وَ بَشَّرَهَا بِالْأَرْبَاحِ فَقَالَتْ وَ أَيْنَ مَيْسَرَةُ قَالَ يَقْفُو أَثَرِي قَالَتْ فَارْجِعْ إِلَيْهِ وَ كُنْ مَعَهُ وَ مَقْصُودُهَا لِتَسْتَيْقِنَ حَالَ السَّحَابَةِ فَكَانَتِ السَّحَابَةُ تَمُرُّ مَعَهُ فَأَقْبَلَ مَيْسَرَةُ إِلَي خَدِيجَةَ وَ أَخْبَرَهَا بِحَالِهِ وَ قَالَ لَهَا إِنِّي كُنْتُ آكُلُ مَعَهُ حَتَّي يَشْبَعَ ⁽²⁾وَ يَبْقَي الطَّعَامُ كَمَا هُوَ وَ كُنْتُ أَرَي وَقْتَ الْهَاجِرَةِ مَلَكَيْنِ يُظَلِّلَانِهِ فَدَعَتْ خَدِيجَةُ بِطَبَقٍ عَلَيْهِ رُطَبٌ وَ دَعَتْ رِجَالًا وَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَكَلُوا حَتَّي شَبِعُوا وَ لَمْ يَنْقُصْ شَيْئاً فَأَعْتَقَتْ مَيْسَرَةَ وَ أَوْلَادَهُ وَ أَعْطَتْهُ عَشَرَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ لِتِلْكَ الْبِشَارَةِ وَ رَتَّبَتِ الْخُطْبَةَ مِنْ عَمْرِو بْنِ أَسَدٍ عَمِّهَا.

قال النسوي في تاريخه أنكحه إياها أبوها خويلد بن أسد فخطب أبو طالب بما رواه الخركوشي في شرف المصطفي و الزمخشري في ربيع الأبرار و في تفسيره الكشاف و ابن بطة في الإبانة و الجويني في السير عن الحسن و الواقدي و أبي صالح و العتبي فقال الحمد لله الذي جعلنا من زرع إبراهيم الخليل و من ذرية الصفي إسماعيل و صئصئ ⁽³⁾معد و عنصر مضر و جعلنا حضنة بيته و سواس ⁽⁴⁾حرمه و جعل مسكننا بيتا محجوبا و حرما آمنا و جعلنا الحكام علي الناس ثم إن ابن أخي هذا محمد بن عبد الله لا يوازن برجل من قريش إلا رَجَحَ به و لا يقاس بأحد منهم إلا عظم عنه و إن كان في المال مقلا

و عیسی علیه السلام نوید او را داد و مژده داد پس از من پیامبری به نام احمد می آید که مالک سرتاسر زمین است. میسره عرض کرد: ای محمد! ما گردنه هایی را که قبلا در چند روز پشت سر می گذاشتیم، این بار در یک شب پشت سر گذاشته ایم و در این سفر چنان سودی برده ایم که در چهل سال هم نمی بردیم، این ها به برکت توست ای محمد! پس خود نزد خدیجه برو و مژده سودمان را تو به او بده. در آن هنگام خدیجه رو به منظره ای نشسته بود. ناگاه دید سواری می آید که در سمت راست خود فرشته ای با شمشیری برکشیده دارد و بالای سرش ابری هست که قندیلی از زبرجد از آن آویزان است و گرداگردش گنبدی از یاقوت سرخ دارد. گمان کرد فرشته ای آمده تا از او خواستگاری کند. گفت: ای کاش او به طرف من و سرای من بیاید. وقتی آن سوار رسید، محمد بود و به او از سود مژده داد. خدیجه عرض کرد: میسره کجاست؟ فرمود: پشت سر من در راه است. عرض کرد: نزد او بازگرد و با او باش. خدیجه می خواست از ماجرای آن ابر مطمئن شود. دید آن ابر با او حرکت می کند. میسره نزد خدیجه رسید و ماجرای خود با حضرت را برایش تعریف کرد و گفت من در کنار او از غذا می خوردم و سیر می شدم و غذا همان طور که بود، باقی می ماند، وقتی ظهر به نیمه می رسید، می دیدم دو فرشته بر سر او سایه می افکنند. در آن دم خدیجه دستور داد تا طبقی رطب آوردند و مردانی را به همراه رسول خدا دعوت کرد. آنان همه خوردند و سیر شدند اما چیزی از آن طبق کم نشد. او میسره و فرزندانش را آزاد کرد و ده هزار درهم به خاطر آن مژده به او عطا کرد. سپس ترتیبی داد تا عمویش عمرو بن اسد وی را به همسری حضرت درآورد.

نسوی در تاریخ خود می گوید: خدیجه را پدرش خُوَیلد بن اسد به عقد پیامبر صلی الله علیه و آله درآورد. بنا بر روایت خرگوشی در شرف المصطفی و زمخشری در ربیع الابرار و نیز در تفسیر کشاف و ابن بطه در الإبانة و جوینی در السیر به روایت از حسن و واقدی و ابی صالح و عتبی، ابوطالب خطبه خواند و گفت: ستایش از آن خداوندی است که ما را از فرزندان ابراهیم خلیل و از نسل اسماعیلِ برگزیده قرار داد و ما را از سلاله مَعَد و از تبار مُضر گرداند و ما را عهده دار خانه و گرداننده حرم خود نهاد و خانه ما را مورد حج مردم و مسکنی امن قرار داد و حکومت بر مردم را به ما عطا فرمود، این برادرزاده من، محمد بن عبدالله، با هر یک از مردان قریش قیاس شود بر او رجحان می یابد و با هر یک از آنان مقایسه شود، بر او برتری می یابد، اگر مال اندک دارد

فإن المال ورق حائل ⁽¹⁾و ظل زائل و له و الله خطب عظيم و نبأ شائع و له رغبة في خديجة و لها فيه رغبة فزوجوه و الصداق ما سألتموه من مالي عاجله و آجله فقال خويلد زوجناه و رضينا به.

و روي أنه قال بعض قريش يا عجبا أ يمهر النساء الرجال فغضب أبو طالب و قال إذا كانوا مثل ابن أخي هذا طلبت الرجال بأغلي الأثمان و إذا كانوا أمثالكم لم تزوجوا ⁽²⁾إلا بالمهر الغالي فقال رجل من قريش يقال له عبد الله بن غنم

هنيئا مريئا يا خديجة قد جرت *** لك الطير فيما كان منك بأسعد

تزوجته ⁽³⁾خير البرية كلها *** و من ذا الذي في الناس مثل محمد

و بشر به المرءان ⁽⁴⁾عيسي ابن مريم *** و موسي بن عمران فيا قرب موعد

أقرت به الكتاب قدما بأنه *** رسول من البطحاء هاد و مهتد ⁽⁵⁾

بيان

قوله فحصبنه أي رمينه بالحصباء و صئصئ بالمهملتين و المعجمتين الأصل قال في النهاية في حديث الخوارج يخرج من ضئضئ هذا قوم يمرقون من الدين الضئضئ الأصل يقال ضئضئ صدق و ضؤضؤ صدق و حكي بعضهم ضئضي ء بوزن قنديل يريد أنه يخرج من نسله و من عقبه و رواه بعضهم بالصاد المهملة و هو بمعناه انتهي.

و في القاموس الورق مثلثة و ككتف و جبل الدراهم المضروبة و محركة الحي من كل حيوان و المال من إبل و دراهم و غيرها انتهي و في الفقيه رزق كما سيأتي و الحائل المتغير.

«10»

قب، المناقب لابن شهرآشوب خَرَجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي الشَّامِ فِي تِجَارَةٍ لِخَدِيجَةَ وَ لَهُ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ

مال و منال برگی متغیر است و سایه ای ناپایدار، اما به خدا سوگند او جایگاهی والا و نامی زبانزد دارد، او خواستار خدیجه است و خدیجه نیز خواهان اوست، وی را به همسری او درآورید، هر چقدر مهر خواستید و هرگاه خواستید، من از مال خود خواهم داد. خُوَیلد گفت: به او دختر می دهیم و از او خرسندیم.

روایت شده که برخی از قریشیان گفتند: شگفتا، مگر زنان به مردان مهر می دهند؟! ابوطالب از این سخن برآشفت و گفت: اگر مردان همچون این برادرزاده من باشند زنان به گران ترین بها خواستار آنان هستند اما اگر همچون شما باشند، زنان فقط با مهریه های گران ازدواج می کنند. آن گاه یکی از قریشیان به نام عبدالله بن غنم گفت:

«گوارا و نوش باد بر تو ای خدیجه که پرنده خوشبختی بر طالع تو گذر کرد،

تو با بهترین مرد در میان همه مردم ازدواج کردی، چه کسی در میان مردم همچون محمد است؟

دو مرد بزرگ، عیسی بن مریم و موسی بن عمران مژده او را داده اند و میعاد نزدیک شده،

کتب پیشینیان اقرار کرده اند که او رسولی رهنما و ره یافته از سرزمین مکه است.»

توضیح

«حصبنَه» یعنی او را با سنگ زدند. «صئصئی» به دو گونه بی نقطه و با نقطه، «ضئضئی» یعنی اصل و سلاله؛ در «النهایة» درباره خوارج چنین آمده که «از این سلاله قومی بیرون می آید که از دین بازمی گردند.» ضئضئی یعنی اصل. گفته می شود: «ضئضئی صدق» و «ضؤضؤ صدق». نیز برخی آن را بر وزن «قندیل» روایت کرده اند و گفته اند «ضئضیء»، در هر صورت منظور «نسل» و «تبار» است، برخی نیز آن را با صاد بدون نقطه روایت کرده اند که همچنان که گفتیم، به همان معناست.

در القاموس چنین آمده: کلمه «الورق» به صورت مثلّث و بر وزن «کتِف و جبَل» یعنی درهم های ضرب شده و اگر دو حرف اول مفتوح باشد به معنای حیوان زنده است و نیز به معنای مال یعنی شتر و درهم و غیره. در الفقیه «رزق» است چنان که خواهد آمد. الحائل یعنی متغیّر.

روایت 10

المناقب: پیامبر صلی الله علیه و آله در تجارتی برای خدیجه به شام رفت. ایشان در آن هنگام بیست و پنج ساله بود

سَنَةً وَ تَزَوَّجَ بِهَا بَعْدَ أَشْهُرٍ قَالَ الْكُلَيْنِيُّ تَزَوَّجَ خَدِيجَةَ وَ هُوَ ابْنُ بِضْعٍ وَ عِشْرِينَ سَنَةً وَ لَبِثَ بِهَا أَرْبَعاً وَ عِشْرِينَ سَنَةً وَ أَشْهُراً وَ بُنِيَتِ الْكَعْبَةُ وَ رَضِيَتْ قُرَيْشٌ بِحُكْمِهِ فِيهَا وَ هُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً ⁽¹⁾.

أقول: أوردنا تاريخ وفاتها في باب المبعث.

«11»

شي، تفسير العياشي عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ حَدَّثَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام قَالَ لِي لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي حِينَ رَجَعْتُ وَ قُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ هَلْ لَكَ مِنْ حَاجَةٍ قَالَ حَاجَتِي أَنْ تَقْرَأَ عَلَي خَدِيجَةَ مِنَ اللَّهِ وَ مِنِّي السَّلَامَ وَ حَدَّثَنَا عِنْدَ ذَلِكَ أَنَّهَا قَالَتْ حِينَ لَقَّاهَا نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ لَهَا الَّذِي قَالَ جَبْرَئِيلُ فَقَالَتْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلَامُ وَ مِنْهُ السَّلَامُ وَ إِلَيْهِ السَّلَامُ وَ عَلَي جَبْرَئِيلَ السَّلَامُ ⁽²⁾.

«12»

كشف، كشف الغمة مِنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ وَ خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أُمِرْتُ أَنْ أُبَشِّرَ خَدِيجَةَ بِبَيْتٍ مِنْ قَصَبٍ لَا صَخَبَ فِيهِ وَ لَا نَصَبَ.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ صَلَّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعْدَ خَدِيجَةَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ قَالَ مَرَّةً أَسْلَمَ.

و قد تقدم ذكر تقدم إسلامها رضي الله عنها و أنها سبقت الناس كافة فلا حاجة إلي إعادة ذلك و هو مشهور.

وَ مِنَ الْمُسْنَدِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: حَسْبُكَ مِنْ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَي قَالَ: بَشَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَدِيجَةَ بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ

و یک ماه بعد با او ازدواج کرد. کلینی می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله در بیست و چند سالگی با خدیجه ازدواج کرد و بیست و چهار سال و چند ماه با او بود. زمانی که کعبه را بازسازی کردند و قریشیان به داوری پیامبر صلی الله علیه و آله رضایت دادند، ایشان سی و پنج ساله بود⁽³⁾.

می گویم: ما تاریخ درگذشت خدیجه را در باب بعثت آورده ایم.

روایت 11

تفسیر عیاشی: امام محمد باقر علیه السلام از ابو سعید خُدری نقل کرده که وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در شبی که مرا به آسمان بردند، هنگام بازگشتن به جبرئیل گفتم: ای جبرئیل! چیزی نمی خواهی؟ گفت: خواسته من این است که سلام خداوند و من را به خدیجه برسانی. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله خدیجه را دید، سخن جبرئیل را برایش بازگفت. خدیجه گفت: به راستی که خداوند خود سلام است و سلام از سوی او و سلام به سوی اوست و سلام بر جبرئیل⁽⁴⁾.

روایت 12

کشف الغمّة: حضرت علی علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین زنان بهشت خدیجه و مریم هستند.

همان: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به من امر شد به خدیجه مژده خانه ای از جواهرات بدهم که نه هیاهویی در آن هست و نه زحمتی.

همان: از ابن عباس روایت شده که وی گفت: نخستین کسی که پس از خدیجه به همراه پیامبر صلی الله علیه و آله نماز خواند حضرت علی علیه السلام بود. – و یا در جایی دیگر – نخستین کسی که اسلام آورد.

توضیح

پیشتر سخن از پیشگامی خدیجه در مسلمان شدن آمد و گفته شد که او در اسلام بر همه مردم پیشی گرفت، پس دیگر نیازی به تکرار این سخن مشهور نیست.

مسند احمد: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از زنان جهان مریم بنت عمران و خدیجه بنت خُوَیلد و فاطمه بنت محمد و آسیه بنت مُزاحم همسر فرعون تو را بس.

همان: از عبدالله بن ابی اوفی روایت شده که وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به خدیجه مژده از خانه ای در بهشت داد

لَا صَخَبَ فِيهِ ⁽¹⁾وَ لَا نَصَبَ.

وَ رُوِيَ أَنَّ جَبْرَئِيلَ أَتَي النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَسَأَلَ عَنْ خَدِيجَةَ فَلَمْ يَجِدْهَا فَقَالَ إِذَا جَاءَتْ فَأَخْبِرْهَا أَنَّ رَبَّهَا يُقْرِئُهَا السَّلَامَ.

وَ رَوَي أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: أَتَي جَبْرَئِيلُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ هَذِهِ خَدِيجَةُ قَدْ أَتَتْكَ مَعَهَا إِنَاءٌ مُغَطًّي فِيهِ إِدَامٌ أَوْ طَعَامٌ أَوْ شَرَابٌ فَإِذَا هِيَ أَتَتْكَ فَاقْرَأْ عَلَيْهَا السَّلَامَ مِنْ رَبِّهَا وَ مِنِّي السَّلَامَ وَ بَشِّرْهَا بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لَا صَخَبَ فِيهِ وَ لَا نَصَبَ ⁽²⁾.

و قال شريك و قد سئل عن القصب قصب الذهب. ⁽³⁾

و قال الجوهري القصب أنابيب من جوهر و ذكر الحديث.

و قال غيره اللؤلؤ و قال صاحب النهاية في غريب الحديث القصب لؤلؤ مجوف واسع كالقصر المنيف في هذا الحديث و القصب من الجوهر ما استطال منه في تجويف. وَ رُوِيَ أَنَّ عَجُوزاً دَخَلَتْ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَأَلْطَفَهَا فَلَمَّا خَرَجَتْ سَأَلَتْهُ عَائِشَةُ فَقَالَ إِنَّهَا كَانَتْ تَأْتِينَا فِي زَمَنِ خَدِيجَةَ وَ إِنَّ حُسْنَ الْعَهْدِ مِنَ الْإِيمَانِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: ذَكَرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله خَدِيجَةَ يَوْماً وَ هُوَ عِنْدَ نِسَائِهِ فَبَكَي فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا يُبْكِيكَ عَلَي عَجُوزٍ حَمْرَاءَ مِنْ عَجَائِزِ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ صَدَّقَتْنِي إِذْ كَذَّبْتُمْ وَ آمَنَتْ بِي إِذْ كَفَرْتُمْ وَ وَلَدَتْ لِي إِذْ عَقَمْتُمْ قَالَتْ عَائِشَةُ فَمَا زِلْتُ أَتَقَرَّبُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بِذِكْرِهَا.

و نقلت من كتاب معالم العترة النبوية لأبي محمد عبد العزيز بن الأخضر الجنابذي الحنبلي ذكر خديجة بنت خويلد أم المؤمنين و تقدم إسلامها و حسن موازرتها و خطر فضلها و شرف منزلتها ذكر مرفوعا عن محمد بن إسحاق ⁽⁴⁾قال كانت خديجة بنت خويلد

که نه هیاهویی در آن هست و نه زحمتی.

همان: نیز روایت شده که وی گفت: جبرئیل نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و سراغ خدیجه را گرفت. حضرت او را نیافت. جبرئیل گفت: وقتی آمد به او خبر بده که پروردگارش به او سلام می رساند.

همان: از ابوهریره روایت شده که وی گفت: جبرییل نزد پیامبر آمده بود. به ایشان عرض کرد: اکنون خدیجه در ظرفی درپوشیده برایت غذا و آب می آورد، وقتی آمد از سوی پروردگارش و از سوی من به او سلام برسان و به او مژده خانه ای از جواهرات در بهشت بده که نه هیاهویی در آن هست و نه زحمتی.

توضیح

درباره «القصب» شریک گفته یعنی «طلا»، و جوهری گفته یعنی «بندهایی از جواهر»، دیگری گفته یعنی «لؤلؤ»، صاحب «النهایة» گفته «القصب» لؤلؤ میان تهی و بزرگی است که در این حدیث همچون کاخی رفیع آمده است، بنابراین «القصب» بنایی بلند و میان تهی از جواهرات است.

نیز روایت شده پیرزنی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و حضرت او را لطف بسیار نمود. وقتی آن زن رفت عایشه درباره او پرسید. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: او در زمان خدیجه پیش ما می آمد، به راستی که نگاه داشتن عهد نشانه ایمان است.

و حضرت علی علیه السلام فرمود: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نزد زنان خود از خدیجه یاد کرد و گریست. عایشه گفت: چرا برای پیرزنی سرخ مو از پیرزن های بنی اسد گریه می کنی؟ فرمود: وقتی شما مرا تکذیب می کردید او مرا تصدیق کرد و وقتی شما کفر می ورزیدید او به من ایمان آورد و وقتی شما نزاییدید او برای من فرزند آورد. عایشه می گفت: ما همیشه با یاد کردن از خدیجه به رسول خدا نزدیکی می جستیم.

در کتاب معالم العترة النبویة اثر ابی محمد عبدالعزیز بن اخضر جنابذی حنبلی از مادر مومنان، خدیجه بنت خُوَیلد،

امرأة تاجرة ذات شرف و مال تستأجر الرجال في مالها و تضاربهم إياه بشي ء تجعله لهم منه و كانت قريش قوما تجارا فلما بلغها عن رسول الله صلي الله عليه و آله من صدق حديثه و عظيم أمانته و كرم أخلاقه بعثت إليه و عرضت عليه أن يخرج في مالها تاجرا إلي الشام و تعطيه أفضل ما كانت تعطي غيره من التجار مع غلام لها يقال له ميسرة فقبله منها رسول الله صلي الله عليه و آله و خرج في مالها ذلك و معه غلامها ميسرة حتي قدم الشام فنزل رسول الله صلي الله عليه و آله في ظل شجرة قريبا من صومعة راهب فاطلع الراهب إلي ميسرة فقال من هذا الرجل الذي نزل تحت هذه الشجرة فقال ميسرة هذا رجل من قريش من أهل الحرم فقال له الراهب ما نزل تحت هذه الشجرة إلا نبي ثم باع رسول الله صلي الله عليه و آله سلعته التي خرج فيها ⁽¹⁾و اشتري ما أراد أن يشتري ثم أقبل قافلا إلي مكة و معه ميسرة و كان ميسرة فيما يزعمون قال إذا كانت الهاجرة ⁽²⁾و اشتد الحر نزل ملكان يظلانه من الشمس و هو يسير علي بعيره فلما قدم مكة علي خديجة بمالها باعت ما جاء به فأضعف أو قريبا و حدثها ميسرة عن قول الراهب و عما كان يري من إظلال الملكين فبعثت إلي رسول الله فقالت له فيما يزعمون يا ابن عم قد رغبت فيك لقرابتك مني و شرفك في قومك و سطتك ⁽³⁾فيهم و أمانتك عندهم و حسن خلقك و صدق حديثك ثم عرضت عليه نفسها و كانت خديجة امرأة حازمة لبيبة و هي يومئذ أوسط قريش نسبا و أعظمهم شرفا و أكثرهم مالا و كل قومها قد كان حريصا علي ذلك لو يقدر عليه فلما قالت لرسول الله صلي الله عليه و آله ما قالت ذكر ذلك لأعمامه فخرج معه منهم حمزة بن عبد المطلب حتي دخل علي خويلد بن أسد فخطبها إليه فتزوجها رسول الله صلي الله عليه و آله.

و روي بإسناده عن ابن شهاب الزهري قال لما استوي رسول الله صلي الله عليه و آله و بلغ أشده و ليس له كثير مال استأجرته خديجة بنت خويلد إلي سوق حباشة و هو سوق بتهامة و استأجرت معه رجلا آخر من قريش فقال رسول الله صلي الله عليه و آله ما رأيت من صاحبة لأجير

یاد شده و درباره پیشگامی او در اسلام و پشتیبانی نیکش از پیامبر و والایی فضیلت و ارجمندی منزلتش سخن به میان آمده است؛ از محمد بن اسحاق در سخنی مرفوع روایت شده که خدیجه بنت خُوَیلد زنی تاجر بود که خوش نام و ثروتمند بود. او با مال خود مردان را به کار می گرفت و با آنان مضاربه می کرد و سهمی برایشان می گذاشت. قریشیان قومی تجارت پیشه بودند. وقتی سخن از راستگویی و امانت داری و خوش اخلاقی رسول خدا به او رسید، کسی را در پی حضرت فرستاد و به ایشان پیشنهاد داد که با مال او به همراه غلام او میسره برای تجارت به شام برود و بیش از مزدی که دیگر تاجران می گیرند دریافت کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله پذیرفت و با مال او و به همراه میسره غلام او به راه افتاد. وقتی به شام رسیدند رسول خدا در سایه درختی نزدیک به صومعه راهبی پیاده شد. راهب نزد میسره رفت و گفت: آن مردی که زیر آن درخت فرود آمده کیست؟ میسره گفت: او مردی از قریشیان از اهالی حرم است. راهب گفت: زیر این درخت کسی فرود نیامده جز این که پیامبر بوده. سپس پیامبر کالاهای را که آورده بود فروخت و هر آن چه را می خواست خرید و با میسره رو به سوی مکه گذاشت. چنین آمده که میسره گفته: وقتی ظهر به نیمه می رسید و گرما شدید می شد، در همان حال که محمد صلی الله علیه و آله سوار بر شتر خود می رفت، دو فرشته فرود می آمدند و در برابر خورشید بر سرش سایه می افکندند. وقتی او به مکه رسید و مال خدیجه را به او داد، او بار پیامبر را فروخت و آن مال دو برابر یا نزدیک به دو برابر شد. میسره سخن راهب را نیز برای خدیجه بازگفت و ماجرای سایه افکندن فرشتگان را برای او تعریف کرد. خدیجه کسی را در پی رسول خدا فرستاد و به ایشان عرض کرد: ای پسر عمو! من به خاطر خویشاوندی که با تو دارم و شرافت و منزلت و اعتباری که تو در میان قومت داری و به خاطر خوش اخلاقی و راستگویی ات به تو علاقه مند شده ام. این گونه خدیجه خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله عرضه داشت. او زنی باهوش و خردمند بود و در آن زمان بیش از همه قریشیان تبار والا و شرافت ارجمند و ثروت انبوه داشت. همه قومش آزمند بودند که با او ازدواج کنند. وقتی او این سخن را به پیامبر گفت، حضرت موضوع را به عموهای خود گفت. از میان آنان حمزة بن عبدالمطلب همراه پیامبر راهی شد و وقتی نزد خُوَیلد بن اسد رسید، خدیجه را برای پیامبر خواستگاری کرد و این چنین رسول خدا با خدیجه ازدواج کرد.

و از ابن شهاب زهری روایت شده که وی گفت: چون پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگ شد و نیرومند شد، مال زیادی نداشت. از این رو خدیجه بنت خُوَیلد حضرت را به کار گرفت و ایشان را به همراه مردی دیگر از قریش، به بازار حباشه در تهامه فرستاد. رسول خدا می فرماید: برای کارگر، اربابی

خيرا من خديجة ما كنا نرجع أنا و صاحبي إلا وجدنا عندها تحفة من طعام تخبأه لنا.

و منه قال الدولابي يرفعه عن رجاله أنه كان من بدء أمر رسول الله صلي الله عليه و آله أنه رأي في المنام رؤيا فشق عليه فذكر ذلك لصاحبته خديجة فقالت له أبشر فإن الله تعالي لا يصنع بك إلا خيرا فذكر لها أنه رأي أن بطنه أخرج فطهر و غسل ثم أعيد كما كان قالت هذا خير فأبشر ثم استعلن له جبرئيل فأجلسه علي ما شاء الله أن يجلسه عليه و بشره برسالة الله حتي اطمأن ثم قال اقرأ قال كيف أقرأ قال اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ فقبل رسول الله صلي الله عليه و آله رسالة ربه و اتبع الذي جاء به جبرئيل من عند الله و انصرف إلي أهله فلما دخل علي خديجة قال أ رأيتك الذي كنت أحدثك و رأيته في المنام فإنه جبرئيل استعلن و أخبرها بالذي جاءه من عند الله و سمع فقالت أبشر يا رسول الله فو الله لا يفعل الله بك إلا خيرا فاقبل الذي آتاك الله و أبشر فإنك رسول الله حقا.

و روي مرفوعا إلي الزهري قال كانت خديجة أول من آمن برسول الله صلي الله عليه و آله.

و عن ابن شهاب أنزل الله علي رسوله القرآن و الهدي و عنده خديجة بنت خويلد.

و قال ابن حماد بلغني أن رسول الله صلي الله عليه و آله تزوج خديجة علي اثنتي عشرة أوقية ذهبا و هي يومئذ ابنة ثماني و عشرين سنة.

و حدثني ابن البرقي أبو بكر عن ابن هشام عن غير واحد عن أبي عمرو بن العلاء قال تزوج رسول الله صلي الله عليه و آله خديجة و هو ابن خمس و عشرين سنة.

و عن قتادة بن دعامة قال كانت خديجة قبل أن يتزوج بها رسول الله صلي الله عليه و آله عند عتيق بن عائذ بن عبد الله بن عمرو بن مخزوم يقال ولدت له جارية و هي أم محمد بن صيفي المخزومي ثم خلف عليها بعد عتيق أبو هالة هند بن زرارة التيمي فولدت له هند بن هند ثم تزوجها رسول الله صلي الله عليه و آله.

و بإسناده يرفعه إلي محمد بن إسحاق قال كانت خديجة أول من آمن بالله و رسوله و صدقت بما جاء من الله و وازرته علي أمره فخفف الله بذلك عن رسول الله صلي الله عليه و آله و كان لا يسمع شيئا يكرهه من رد عليه و تكذيب له فيحزنه ذلك إلا فرج الله ذلك عن رسول الله

بهتر خدیجه ندیدم، هنوز من و همراهم بازنگشته بودیم که نزد او عطایایی از طعام داشتیم که او برای ما کنار گذاشته بود.

نیز دولابی آورده: رسول خدا صلی الله علیه و آله در آغاز امرِ خود خوابی دید، نگران شد و خوابش را برای همسرش خدیجه بازگفت. خدیجه به ایشان عرض کرد: مژده که خداوند متعال همواره به تو نیکی می کند. پیامبر برای خدیجه چنین گفت که خواب دیده شکمش (قلبش) را بیرون آورده اند و آن را پاکیزه کرده اند و شسته اند و باز سر جایش گذاشته اند. خدیجه عرض کرد: خیر است، بشارت باد بر تو! سپس جبرئیل بر حضرت پدید آمد و ایشان را در جایگاهی که خداوند می خواست نشاند و به ایشان مژده رسالت خداوند را داد و دل پیامبر صلی الله علیه و آله مطمئن شد. آن گاه جبرئیل گفت: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ»⁽¹⁾

{بخوان به نام پروردگارت که آفرید، انسان را از عَلَق آفرید.} این چنین رسول خدا صلی الله علیه و آله رسالت پروردگارش را پذیرفت و از آن چه جبرییل از سوی خداوند آورده بود، اطاعت کرد و سوی خانواده اش بازگشت. چون نزد خدیجه رسید فرمود: آن کسی که برایت گفتم در خواب دیدم، جبرئیل بود. پیامبر ماجرا را برای خدیجه گفت و او را از آن چه جبرییل از سوی خداوند آورد بود خبر داد. عرض کرد: بشارت باد بر تو ای رسول خدا! به خدا سوگند که خدا همیشه به تو نیکی می کند، پس آن چه را که خداوند برایت آورده بپذیر، بشارت باد بر تو که به راستی تو رسول خدا هستی.

نیز از زهری روایت شده که وی گفت: نخستین کسی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آورد خدیجه بود.

و از ابن شهاب روایت شده که وی گفت: خداوند در حالی قرآن و هدایت و بر رسول خود نازل فرمود که خدیجه بنت خُوَیلد نزد ایشان بود.

و ابن حماد گفته: به من چنین خبر رسیده که رسول خدا صلی الله علیه و آله خدیجه را بر دوازده ظرف طلا عقد کرد و در آن روز خدیجه بیست و هشت سال داشت.

و از ابی عمرو بن العلاء روایت شده که وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در بیست و پنج سالگی با خدیجه ازدواج کرد.

و از قتادة بن دعامه روایت شده که وی گفت: خدیجه پیش از آن که با رسول خدا صلی الله علیه و آله ازدواج کند، نزد عتیق بن عائذ بن عبدالله بن عمرو بن مخزوم بود و می گویند دختری برای او زایید یعنی اُمّ محمد بن صیفی مخزومی را، پس از عتیق با ابوهاله هند بن زراره تیمی بود و هند بن هند را برای او زایید، و سپس با رسول خدا صلی الله علیه و آله ازدواج کرد.

ابن حماد همچنین به صورت مرفوع از ابن اسحاق روایت می کند که: خدیجه نخستین کسی بود که به خداوند و رسولش ایمان آورد و آن چه را ایشان از نزد خدا آورد تصدیق کرد و ایشان را در کار خود پشتیبانی کرد، خداوند با خدیجه کار را بر رسول خدا صلی الله علیه و آله آسان کرد، هرگاه حضرت می شنید که ایشان را رد می کنند یا تکذیب می کنند، اندوهگین می شد اما همین که نزد خدیجه برمی گشت خداوند با او همه این اندوه ها را از رسول خود صلی الله علیه و آله می زدود

صلي الله عليه و آله بها إذا رجع إليها تثبته و تخفف عنه و تهون عليه أمر الناس حتي ماتت رحمها الله.

و عن إسماعيل بن أبي حكيم مولي آل الزبير أنه حدث عن خديجة أنها قالت لرسول الله صلي الله عليه و آله أي ابن عم أ تستطيع أن تخبرني بصاحبك هذا الذي يأتيك إذا جاءك قال نعم قالت فإذا جاءك فأخبرني فجاء جبرئيل عليه السلام فقال رسول الله صلي الله عليه و آله لخديجة يا خديجة هذا جبرئيل قد جاءني قالت قم يا ابن عم فاجلس علي فخذي اليسري فقام رسول الله صلي الله عليه و آله فجلس عليها قالت هل تراه قال نعم قالت فتحول فاقعد علي فخذي اليمني فتحول فقالت هل تراه قال نعم قالت فاجلس في حجري ففعل قالت هل تراه قال لا قالت يا ابن عم اثبت و أبشر فو الله إنه لملك ⁽¹⁾و ما هو بشيطان.

قال ابن إسحاق قد حدثت بهذا الحديث عبد الله بن حسن قال سمعت أمي فاطمة بنت حسين تحدث بهذا الحديث عن خديجة إلا أني سمعتها تقول أدخلت رسول الله صلي الله عليه و آله بينها و بين درعها فذهب عند ذلك جبرئيل فقالت خديجة لرسول الله صلي الله عليه و آله إن هذا لملك و ما هو بشيطان.

و عن ابن إسحاق أن خديجة بنت خويلد و أبا طالب ماتا في عام واحد فتتابع علي رسول الله صلي الله عليه و آله هلاك خديجة و أبي طالب و كانت خديجة وزيرة صدق علي الإسلام و كان رسول الله صلي الله عليه و آله يسكن إليها.

و عن عروة بن الزبير قال توفيت خديجة قبل أن تفرض الصلاة و قال رسول الله صلي الله عليه و آله أريت بخديجة بيتا من قصب لا صخب فيه و لا نصب.

و قال ابن هشام حدثني من أثق به أن جبرئيل أتي النبي صلي الله عليه و آله فقال اقرأ خديجة من ربها السلام فقال رسول الله صلي الله عليه و آله يا خديجة هذا جبرئيل يقرئك من ربك السلام قالت خديجة الله السلام و منه السلام و علي جبرئيل السلام.

و روي أن آدم عليه السلام قال إني لسيد البشر يوم القيامة إلا رجل من ذريتي

خدیجه ایشان را استوار می کرد و به ایشان آرامش می داد و امر مردم را بر ایشان آسان می کرد، تا این که خدیجه درگذشت و خدایش رحمت کند.

و از اسماعیل بن ابی حکیم غلام آل زبیر روایت شده که وی گفت: خدیجه به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای پسر عمو! وقتی آن همنشینت نزدت آمد، آیا می توانی مرا خبر کنی؟ فرمود: بله. عرض کرد: پس وقتی آمد مرا خبر کن. جبرئیل آمد و رسول خدا صلی الله علیه و آله به خدیجه گفت: ای خدیجه! این جبرییل است که نزدم آمده. خدیجه عرض کرد: ای پسر عمو! برخیز و روی پای چپ من بنشین. رسول خدا صلی الله علیه و آله برخاست و روی پای خدیجه نشست. خدیجه عرض کرد: آیا او را می بینی؟ فرمود: بله. عرض کرد: برخیز و روی پای راستم بنشین. پیامبر جا به جا شد. عرض کرد: آیا او را می بینی؟ فرمود: بله. عرض کرد: حال در دامانم بنشین. پیامبر چنین کرد. عرض کرد: آیا او را می بینی؟ فرمود: نه. عرض کرد: ای پسر عمو! استوار باش، مژده که به خدا سوگند او فرشته است و شیطان نیست.

ابن اسحاق می گوید: عبدالله بن حسن در روایت این سخن گفت: مادرم فاطمه بنت حسین این سخن را از قول خدیجه بازمی گفت که من هم شنیدم، خدیجه گفته که رسول خدا را زیر جامه خود وارد کرده و در آن دم جبرییل رفته، آن گاه به رسول خدا عرض کرده: به راستی که او فرشته است و شیطان نیست.

و نیز ابن اسحاق گفته: خدیجه بنت خُوَیلد و ابوطالب هر دو در یک سال جان سپردند و درگذشت خدیجه و ابوطالب پشت سر هم بر رسول خدا روی داد. خدیجه پشتیبانی نیک برای اسلام بود و رسول خدا نزد او آرامش می یافت.

و از عروة بن زبیر روایت شده که وی گفت: خدیجه پیش از آن که نماز واجب شود درگذشت و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به خدیجه خانه ای از جواهرات نشان داده شد که نه هیاهویی در آن هست و نه زحمتی.

ابن هشام می گوید: کسی که به او اعتماد دارم برای نقل کرد که: جبرئیل نزد پیامبر آمد و عرض کرد: به خدیجه از سوی پروردگارش سلام برسان. رسول خدا فرمود: ای خدیجه! این جبرئیل است، از سوی پروردگارت به تو سلام می رساند. خدیجه گفت: خداوند خود سلام است و سلام از سوی اوست و سلام بر جبرئیل.

نیز روایت شده که آدم علیه السلام گفته: من در روز قیامت بر همه آدمیان سرور هستم جز بر مردی از فرزندانم

نبي من الأنبياء يقال له محمد صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾فضل علي باثنتين زوجته عاونته و كانت له عونا و كانت زوجتي علي عونا و إن الله أعانه علي شيطانه فأسلم و كفر شيطاني. ⁽²⁾

و عن عائشة قالت كان رسول الله إذا ذكر خديجة لم يسأم من ثناء عليها و استغفار لها فذكرها ذات يوم فحملتني الغيرة فقلت لقد عوضك الله من كبيرة السن قالت فرأيت رسول الله صلي الله عليه و آله غضب غضبا شديدا فسقطت في يدي ⁽³⁾فقلت اللهم إنك إن أذهبت بغضب رسولك صلي الله عليه و آله لم أعد بذكرها ⁽⁴⁾بسوء ما بقيت قالت فلما رأي رسول الله صلي الله عليه و آله ما لقيت قال كيف قلت و الله لقد آمنت بي إذ كفر الناس و آوتني إذ رفضني الناس و صدقتني إذ كذبني الناس و رزقت مني ⁽⁵⁾حيث حرمتموه قالت فغدا و راح علي بها شهرا.

و روي أن خديجة رضوان الله عليها كانت تكني أم هند.

و عن ابن عباس أن عم خديجة عمرو بن أسد زوجها رسول الله صلي الله عليه و آله و أن أباها مات قبل الفجار.

و عن ابن عباس أنه تزوجها صلي الله عليه و آله و هي ابنة ثماني و عشرين سنة و مهرها ⁽⁶⁾اثنتي عشرة أوقية و كذلك كانت مهور نسائه و قيل إنها ولدت قبل الفيل بخمس عشرة سنة و تزوجها صلي الله عليه و آله و هي بنت أربعين سنة و رسول الله صلي الله عليه و آله ابن خمس و عشرين سنة.

و حديث عفيف و رؤيته النبي صلي الله عليه و آله و خديجة و عليا يصلون حين قدم تاجرا إلي

که یکی از پیامبران خداست و محمد صلی الله علیه و آله نام دارد، او در دو چیز بر من برتری می یابد، یکی این که همسر او یاری است برای او و یار او می شود اما همسر من یار است بر من!، دیگر این که خداوند او را بر شیطانش یاری می کند و شیطان او مسلمان می شود اما شیطان من کفر ورزید.

و از عایشه روایت شده که وی گفت: هروقت در حضور رسول خدا از خدیجه یاد می شد، ایشان از مدح او و طلب آمرزش برایش خسته نمی شد، روزی پیامبر صلی الله علیه و آله از او یاد کرد، من حسادت کردم و گفتم: خداوند عوض آن پیرزن را به تو داده! دیدم رسول خدا سخت خشمگین شد، از حرفی که زدم پشیمان شدم و گفتم: خداوندا اگر خشم رسولت را از بین ببری، تا زنده ام دیگر به بدی از خدیجه یاد نمی کنم. آن گاه رسول خدا فرمود: چطور این حرف را می زنی حال آن که وقتی مردم کفر ورزیدند او به من ایمان آورد و وقتی مردم مرا رد کردند او مرا پذیرا شد و وقتی مردم مرا تگذیب کردند او مرا تصدیق کرد وقتی شما از فرزند محروم شدید او برایم فرزند آورد. عایشه می گوید: حضرت یک ماه با همان حال نزد من می آمد و می رفت.

و روایت شده کنیه خدیجه اُم هند بوده است.

و از ابن عباس روایت شده که وی گفت: عموی خدیجه، عمرو بن اسد، او را به همسری رسول خدا صلی الله علیه و آله درآورد، پدر خدیجه قبل از جنگ «فجار» درگذشته بود.

و از وی روایت شده که وی گفت: خدیجه بیست و هشت سال داشت که پیامبر با او ازدواج کرد، مهرش دوازده ظرف بود که مهر زنان حضرت همین بود. نیز گفته اند که خدیجه پانزده سال پیش از عام الفیل به دنیا آمده و چهل سال داشته که در رسول خدا در بیست و پنج سالگی با او ازدواج کرده است.

پیشتر ماجرای عفیف آمد که وقتی برای تجارت نزد عباس رفته پیامبر صلی الله علیه و آله و خدیجه و علی علیه السلام را دیده که نماز می خوانده اند

العباس و قوله لا و الله ما علمت علي ظهر الأرض كلها علي هذا الدين غير هؤلاء الثلاثة قد تقدم ذكره بطريقه فلا حاجة لنا إلي ذكره لأنه لم يختلف في أنها رضي الله عنها أول الناس إسلاما.

و قال ابن سعد يرفعه إلي حكم بن حزام ⁽¹⁾قال توفيت خديجة في شهر رمضان سنة عشرة من النبوة و هي ابنة خمس و ستين سنة فخرجنا بها من منزلها حتي دفناها بالحجون فنزل رسول الله صلي الله عليه و آله في حفرتها و لم يكن يومئذ صلاة علي الجنازة قيل و متي ذلك يا أبا خالد قال قبل الهجرة بسنوات ثلاث أو نحوها و بعد خروج بني هاشم من الشعب بيسير قال فكانت أول امرأة تزوجها رسول الله صلي الله عليه و آله و أولاده كلهم منها إلا إبراهيم فإنه من مارية القبطية.

هذا آخر ما نقلته من كتاب الجنابذي ⁽²⁾.

بيان

قوله وسطتك بكسر السين أي كونك وسطهم و متوسطا بينهم أي أشرفهم قال الجوهري وسطت القوم أسطهم وسطا و وسطة أي توسطتهم و فلان وسيط في قومه إذا كان أوسطهم نسبا و أرفعهم محلا انتهي.

قوله صلي الله عليه و آله و رزقت مني أي الولد أو الإسلام ⁽³⁾قولها فغدا و راح علي بها شهرا لعل المعني أنه صلي الله عليه و آله كان إلي شهر يذكر خديجة و فضلها في الغدو و الرواح أو لما علم ندامتي في أمرها كان يغدو و يروح إلي لطفا بي ⁽⁴⁾.

«13»

كا، الكافي بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا أَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يَتَزَوَّجَ خَدِيجَةَ

و گفته به خدا سوگند بر روی زمین جز این سه تن کسی را نمی شناسم که بر این دین باشد. بنابراین دیگر نیازی به تکرار این خبر نیست، زیرا در این که خدیجه نخستین کسی بوده که اسلام آورده، اختلافی وجود ندارد. ابن سعد از حکم بن حزام روایت کرده که خدیجه در ماه رمضان از دهمین سال نبوت پیامبر در شصت و پنج سالگی درگذشت، ما او را از خانه اش بیرون آوردیم و در جحون به خاکش سپردیم، رسول خدا خود در قبر او رفت و او را در قبر گذاشت، آن روز هنوز نماز میت تشریع نشده بود پرسیدند: چه هنگام بود ای اباخالد؟! گفت: سه سال یا همین حدود پیش از هجرت و اندکی پس از خروج بنی هاشم از شِعب، او نخستین زنی بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله به همسری گرفت و فرزندان حضرت همه از او بودند جز ابراهیم که از ماریه قبطی بود.

این آخرین خبری بود که از کتاب جنابذی نقل کردم⁽⁵⁾.

توضیح

«سطتک» به کسر سین یعنی تو در وسط آنان بودی و در مرکز آنان بودی یعنی ارجمندترین آنان بودی، جوهری می گوید: «وسطت القوم أسطهم وسطاً و وسطةَ» یعنی «در مرکز آنان قرار داشتم»، فلان کس «وسیط» قوم خود است یعنی او والاتبارترین و بلندمرتبه ترین آنان است.

سخن پیامبر صلی الله علیه و آله «رزقت منی» یا «فرزند» را منظور دارد یا «اسلام» را. چه بسا منظور عایشه از این که «یک ماه نزد من می آمد و می رفت» این باشد که حضرت یک ماه مدام می رفته و می آمده و از خدیجه و فضایلش می گفته، و یا این که وقتی فهمیده عایشه از سخن خود پشیمان شده از روی لطف به او یک ماه نزدش رفت و آمد می کرده است.

روایت 13

الکافی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: وقتی رسول خدا خواست با خدیجه بنت خُوَیلد ازدواج کند،

بِنْتَ خُوَيْلِدٍ أَقْبَلَ أَبُو طَالِبٍ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ وَ مَعَهُ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ حَتَّي دَخَلَ عَلَي وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ عَمِّ خَدِيجَةَ فَابْتَدَأَ أَبُو طَالِبٍ بِالْكَلَامِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِرَبِ ⁽¹⁾هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنْ زَرْعِ إِبْرَاهِيمَ وَ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ وَ أَنْزَلَنَا حَرَماً آمِناً وَ جَعَلَنَا الْحُكَّامَ عَلَي النَّاسِ وَ بَارَكَ لَنَا فِي بَلَدِنَا الَّذِي نَحْنُ فِيهِ ثُمَّ إِنَّ ابْنَ أَخِي هَذَا يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِمَّنْ لَا يُوزَنُ بِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا رَجَحَ بِهِ وَ لَا يُقَاسُ بِهِ رَجُلٌ إِلَّا عَظُمَ عَنْهُ وَ لَا عِدْلَ لَهُ فِي الْخَلْقِ وَ إِنْ كَانَ مُقِلًّا فِي الْمَالِ فَإِنَّ الْمَالَ رِفْدٌ جَارٍ وَ ظِلٌّ زَائِلٌ وَ لَهُ فِي خَدِيجَةَ رَغْبَةٌ وَ لَهَا فِيهِ رَغْبَةٌ وَ قَدْ جِئْنَاكَ ⁽²⁾لِنَخْطُبَهَا إِلَيْكَ بِرِضَاهَا وَ أَمْرِهَا وَ الْمَهْرُ عَلَيَّ فِي مَالِي الَّذِي سَأَلْتُمُوهُ عَاجِلُهُ وَ آجِلُهُ وَ لَهُ وَ رَبِّ هَذَا الْبَيْتِ حَظٌّ عَظِيمٌ وَ دِينٌ شَائِعٌ وَ رَأْيٌ كَامِلٌ ثُمَّ سَكَتَ أَبُو طَالِبٍ فَتَكَلَّمَ عَمُّهَا وَ تَلَجْلَجَ وَ قَصَرَ عَنْ جَوَابِ أَبِي طَالِبٍ وَ أَدْرَكَهُ الْقُطْعُ وَ الْبُهْرُ وَ كَانَ رَجُلًا مِنَ الْقِسِّيسِينَ فَقَالَتْ خَدِيجَةُ مُبْتَدِئَةً يَا عَمَّاهْ إِنَّكَ وَ إِنْ كُنْتَ أَوْلَي ⁽³⁾بِنَفْسِي مِنِّي فِي الشُّهُودِ فَلَسْتَ أَوْلَي بِي مِنْ نَفْسِي قَدْ زَوَّجْتُكَ يَا مُحَمَّدُ نَفْسِي وَ الْمَهْرُ عَلَيَّ فِي مَالِي فَأْمُرْ عَمَّكَ فَلْيَنْحَرْ نَاقَةً فَلْيُولِمْ بِهَا وَ ادْخُلْ عَلَي أَهْلِكَ قَالَ ⁽⁴⁾أَبُو طَالِبٍ اشْهَدُوا عَلَيْهَا بِقَبُولِهَا مُحَمَّداً وَ ضَمَانِهَا الْمَهْرَ فِي مَالِهَا فَقَالَ بَعْضُ قُرَيْشٍ يَا عَجَبَاهْ ⁽⁵⁾الْمَهْرُ عَلَي النِّسَاءِ لِلرِّجَالِ فَغَضِبَ أَبُو طَالِبٍ غَضَباً شَدِيداً وَ قَامَ عَلَي قَدَمَيْهِ وَ كَانَ مِمَّنْ يَهَابُهُ الرِّجَالُ وَ يُكْرَهُ غَضَبُهُ ⁽⁶⁾فَقَالَ إِذَا كَانُوا مِثْلَ ابْنِ أَخِي هَذَا طُلِبَتِ الرِّجَالُ بِأَغْلَي الْأَثْمَانِ وَ أَعْظَمِ الْمَهْرِ وَ إِذَا كَانُوا أَمْثَالَكُمْ لَمْ يُزَوَّجُوا إِلَّا بِالْمَهْرِ الْغَالِي وَ نَحَرَ أَبُو طَالِبٍ نَاقَةً وَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بِأَهْلِهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ ⁽⁷⁾بْنُ غَنْمٍ

هَنِيئاً مَرِيئاً يَا خَدِيجَةُ قَدْ جَرَتْ *** لَكِ الطَّيْرُ فِيمَا كَانَ مِنْكِ بِأَسْعَدٍ

ابوطالب با اهل بیت خود و به همراه چند تن از قریشیان به راه افتاد و نزد وَرَقة بن نوفَل عموی خدیجه رفت. ابوطالب سخن را آغاز کرد و گفت: ستایش از آنِ پروردگار کعبه است که ما را از فرزندان ابراهیم و از نسل اسماعیل قرار داد و ما را در حرمی امن فرود آورد و ما را بر مردم حاکم گرداند و به ما در دیارمان برکت داد، این برادرزاده من - یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله – با هر یک از مردان قریش قیاس شد بر او رجحان یافت و با هر یک از آنان مقایسه شد، بر او برتری یافت، اگر مال اندک دارد مال و منال هدیه ای همیشگی و جاری و سایه ای ناپایدار است، او خواستار خدیجه است و خدیجه نیز خواهان اوست، ما آمده ایم تا خدیجه را با رضایت و نظر خودش برای او خواستگاری کنیم و مهر او از مال من بر عهده من است که هرگاه بخواهید خواهم داد، به پروردگار کعبه سوگند او قسمتی والا و دینی فراگیر و اندیشه ای کامل دارد. آن گاه ابوطالب سکوت کرد و عموی خدیجه لب به سخن گشود اما به لکنت افتاد و در پاسخ دادن به ابوطالب درنگ کرد و به نفس نفس افتاد و جواب روشنی نداد، در حالی که او یکی از کشیشیان مسیحی بود (و به خوبی سخن می گفت). در آن دم خدیجه سخن آغاز کرد و گفت: ای عمو! اگر چه تو در حضور و سخن گفتن در پیش مردم، سزاوارتری، اما بر من از خودم سزاوارتر نیستی؛ ای محمد! من خودم را به همسری تو درمی آورم و مهر را نیز خودم از مالم می دهم، به عمویت بگو ناقه ای قربانی کند و ولیمه ای ترتیب دهد و تو نزد عیال خود آی. ابوطالب گفت: گواه باشید که او محمد صلی الله علیه و آله را پذیرفت و مهر را از مال خود تضمین کرد. یکی از قریشیان گفت: شگفتا، مهر را زن به مرد می دهد؟! ابوطالب از این سخن برآشفت و به پا خاست. ابوطالب مردی بود که همه از او حذر می کردند و از خشمش می ترسیدند. او برخاست و گفت: اگر مردان همچون برادرزاده من باشند، زنان ایشان را با گران ترین بها و بیشترین مهر خواهند خواست و اگر همچون شما باشند باید خود برای ازدواج مهری گران بدهند. او سپس ناقه ای قربانی کرد و رسول خدا نیز نزد عیال خود رفت. آن گاه یکی از قریشیان به نام عبدالله بن غَنم گفت:

«گوارا و نوش باد بر تو ای خدیجه که پرنده خوشبختی بر طالع تو گذر کرد،

تَزَوَّجْتِ خَيْرَ الْبَرِيَّةِ كُلِّهَا *** وَ مَنْ ذَا الَّذِي فِي النَّاسِ مِثْلُ مُحَمَّدٍ

وَ بَشَّرَ بِهِ الْبَرَّانِ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ *** وَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ فَيَا قُرْبَ مَوْعِدٍ

أَقَرَّتْ بِهِ الْكُتَّابُ قِدْماً بِأَنَّهُ *** رَسُولٌ مِنَ الْبَطْحَاءِ هَادٍ وَ مُهْتَدٍ ⁽¹⁾

بيان

الزرع الولد قوله فإن المال رفد جار أي عطاء مستمر يجريه الله علي عباده بقدر حاجتهم و قد مر مكانه ورق حائل و سيأتي من الفقيه رزق حائل.

و البهر بالضم انقطاع النفس من الإعياء قولها و إن كنت أولي بنفسي مني لعل المعني أنك و إن كنت أولي بأمري في محضر الناس عرفا فلست أولي بأمري واقعا أو إن كنت أولي في الحضور و التكلم بمحضر الناس فلست أولي مني في أصل الرضا و القبول أو إن كنت قادرا علي إهلاكي و أمكنك فيه لكني لا أمكنك في ترك هذا الأمر و لعل الأوسط أظهر قوله قد جرت لك الطير يقال للحظ من الخير و الشر طائر لقول العرب جري لفلان الطائر بكذا من الخير و الشر علي طريقة التفؤل و الطيرة و أصله أنهم كانوا يتفألون و يتطيرون بالسوانح و البوارح ⁽²⁾من الطير عند توجههم إلي مقاصدهم و يحتمل أن يكون المعني انتشر أسعد الأخبار منك في الآفاق سريعا بسبب ما كان منك من حسن الاختيار فإن الطير أسرع في إيصال الأخبار من غيرها و الأول أظهر و البر بالفتح الصادق و الكثير البر و القدم بالكسر خلاف الحدوث يقال قدما كان كذا.

«14»

كا، الكافي أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي خَدِيجَةَ حَيْثُ مَاتَ ⁽³⁾الْقَاسِمُ ابْنُهَا وَ هِيَ تَبْكِي فَقَالَ لَهَا مَا يُبْكِيكِ فَقَالَتْ دَرَّتْ دُرَيْرَةٌ فَبَكَيْتُ فَقَالَ يَا خَدِيجَةُ أَ مَا تَرْضَيْنَ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَنْ تَجِي ءَ إِلَي بَابِ الْجَنَّةِ وَ هُوَ قَائِمٌ فَيَأْخُذَ بِيَدِكِ

تو با بهترین مرد در میان همه مردم ازدواج کردی، چه کسی در میان مردم همچون محمد است؟

دو مرد راستگو، عیسی بن مریم و موسی بن عمران مژده او را داده اند و میعاد نزدیک شده،

کتب پیشینیان اقرار کرده اند که او رسولی رهنما و ره یافته از سرزمین مکه است.»

توضیح

«الزرع» یعنی «فرزندان». «المال رفد جار» یعنی مال و منال هدیه ای همیشگی است که خداوند آن را به اندازه نیاز بندگانش به آنان عطا می کند. پیشتر «ورق حائل» یعنی «برگی متغیر» آمد و بعد از این به روایت الفقیه «رزق حائل» یعنی «رزق متغیر» خواهد آمد.

«البهر» نفس بریدگی از روی درماندگی است. سخن خدیجه که «اگر تو ... بر من سزاوارتر باشی» شاید به این معناست که اگر تو در نظر مردم عُرفا نسبت به امور من سزاوارتر از من باشی، در واقع از نسبت به امور من از خودم سزاوارتر نیستی، و یا این که اگر تو برای حضور و تکلم درباره امور من نزد مردم سزاوارتر از من باشی در اصل قضیه رضایت و پذیرفتن همسر سزاوارتر از خودم نیستی، و یا این که اگر چه تو می توانی مرا هلاک کنی اما نمی توانی با این ازدواج مخالفت کنی؛ اما چه بسا معنای دوم آشکارتر باشد. این سخن که «پرنده خوشبختی بر طالع تو گذر کرد» از آن روست که می گویند خوش اقبالی یا بداقبالی پرنده ای دارد، عرب از روی تفأل می گوید: پرنده خوش اقبالی یا بداقبالی بر فلان کس گذر کرد، اصل این باور از آن جاست که آنان وقتی رهسپار مقصدی می شده اند، سررسیدن پرنده ای از جانب راست یا چپ خود را به فال می گرفته اند، احتمالا معنای آن سخن این است که به زودی به خاطر انتخاب نیکی که کرده ای، بهترین اخبار درباره تو در آفاق می پیچد زیرا پرندگان از هر چیز دیگر زودتر اخبار را می رسانند؛ اما معنای نخست آشکارتر است. «البر» به فتح یعنی راستگو و «بسیار نیکوکار». «القدم» با کسره، متضاد «حدوث» است، می گویند: در قدیم چنین بود.

روایت 14

الکافی: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: وقتی قاسم فرزند خدیجه درگذشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد خدیجه رفت و به او که داشت می گریست فرمود: چرا گریه می کنی؟ عرض کرد: شیری از سینه ام جاری شد و به گریه افتادم. فرمود: ای خدیجه! آیا راضی نیستی که در روز قیامت بر در بهشت بیایی و ببینی او آن جا ایستاده و سپس او دست تو را بگیرد

فَيُدْخِلَكِ الْجَنَّةَ وَ يُنْزِلَكِ أَفْضَلَهَا وَ ذَلِكِ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحْكَمُ وَ أَكْرَمُ أَنْ يَسْلُبَ الْمُؤْمِنَ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ بَعْدَهَا أَبَداً ⁽¹⁾.

«15»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: تُوُفِّيَ طَاهِرُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَنَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَدِيجَةَ عَنِ الْبُكَاءِ فَقَالَتْ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لَكِنْ دَرَّتْ عَلَيْهِ الدُّرَيْرَةُ فَبَكَيْتُ فَقَالَ لَهَا أَ مَا تَرْضَيْنَ أَنْ تَجِدِيهِ قَائِماً عَلَي بَابِ الْجَنَّةِ فَإِذَا رَآكِ أَخَذَ بِيَدِكِ فَأَدْخَلَكِ ⁽²⁾أَطْهَرَهَا مَكَاناً وَ أَطْيَبَهَا قَالَتْ وَ إِنَّ ذَلِكَ كَذَلِكَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَزُّ وَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَسْلُبَ عَبْداً ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ فَيَصْبِرَ وَ يَحْتَسِبَ وَ يَحْمَدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ ⁽³⁾.

«16»

نهج، نهج البلاغة وَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذٍ فِي الْإِسْلَامِ غَيْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ خَدِيجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهَا ⁽⁴⁾.

«17»

يه، من لا يحضر الفقيه خَطَبَ أَبُو طَالِبٍ رَحِمَهُ اللَّهُ لَمَّا تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله خَدِيجَةَ بِنْتَ خُوَيْلِدٍ رَحِمَهَا اللَّهُ بَعْدَ أَنْ خَطَبَهَا إِلَي أَبِيهَا وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِلَي عَمِّهَا فَأَخَذَ بِعِضَادَتَيِ ⁽⁵⁾الْبَابِ وَ مَنْ شَاهَدَهُ مِنْ قُرَيْشٍ حُضُورٌ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنْ زَرْعِ إِبْرَاهِيمَ وَ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ وَ جَعَلَ لَنَا بَيْتاً مَحْجُوجاً وَ حَرَماً آمِناً يُجْبي ⁽⁶⁾إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْ ءٍ وَ جَعَلَنَا الْحُكَّامَ عَلَي النَّاسِ فِي بَلَدِنَا الَّذِي نَحْنُ فِيهِ ⁽⁷⁾ثُمَّ إِنَّ ابْنَ أَخِي مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَا يُوزَنُ بِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا رَجَحَ وَ لَا يُقَاسُ بِأَحَدٍ مِنْهُمْ إِلَّا عَظُمَ عَنْهُ وَ إِنْ كَانَ فِي الْمَالِ قَلَّ فَإِنَّ الْمَالَ رِزْقٌ حَائِلٌ وَ ظِلٌّ زَائِلٌ وَ لَهُ فِي خَدِيجَةَ رَغْبَةٌ وَ لَهَا فِيهِ

و به بهشت ببرَد و در بهترین جا فرود آورَد؟ این از برای همه مومنان است، خداوند عزوجل حکیم تر و کریم تر از آن است که میوه قلب مومنی را بگیرد و پس از آن تا به همیشه آن مومن را عذاب کند⁽⁸⁾.

روایت 15

الکافی: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: وقتی طاهر پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله درگذشت، حضرت خدیجه را از گریه نهی کرد. خدیجه گفت: بسیار خوب ای رسول خدا! اما شیرم برای او روان شد و به گریه افتادم. فرمود: آیا راضی نیستی که ببینی او بر در بهشت ایستاده و وقتی تو را ببیند دستت را بگیرد و تو را به پاک ترین و نیک ترین جای بهشت ببرَد؟ قطعا همین طور است، خداوند متعال عزیزتر و کریم تر از آن است که اگر میوه قلب بنده ای را گرفت و آن بنده صبر پیشه کرد و از خداوند پاداش خواست و خدا را حمد گفت، او را عذاب کند⁽⁹⁾.

روایت 16

نهج البلاغه: در آن زمان در هیچ خانه ای جز خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و خدیجه اسلام راه نیافته بود و من نفر سوم آن دو بودم⁽¹⁰⁾.

روایت 17

من لا یحضره الفقیه: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله با خدیجه بنت خُوَیلد ازدواج کرد، ابوطالب خطبه خواند. او پیش از آن خدیجه را نزد پدرش، و یا به قول بعضی از مردم نزد عمویش، خواستگاری کرده بود. آن گاه دو دسته در {کعبه} را گرفت و در حضور جمعی از قریشیان که او را می دیدند گفت: ستایش از آنِ خداوندی است که ما را از فرزندان ابراهیم و از نسل اسماعیل قرار داد و خانه ای مورد طواف از برای ما نهاد و ما را در حرمی امن جای داد که ثمرات همه چیز در آن جمع است و ما را در دیارمان بر مردم حاکم گرداند، برادرزاده من محمد بن عبدالله با هر یک از مردان قریش قیاس شود بر او رجحان می یابد و با هر یک از آنان مقایسه شود، بر او برتری می یابد، اگر مال اندک دارد مال و منال رزقی متغیر است و سایه ای ناپایدار، اما به خدا سوگند او جایگاهی والا و نامی زبانزد دارد، او خواستار خدیجه است و خدیجه نیز خواهان اوست

رَغْبَةٌ وَ الصَّدَاقُ مَا سَأَلْتُمْ عَاجِلُهُ وَ آجِلُهُ ⁽¹⁾مِنْ مَالِي وَ لَهُ خَطَرٌ ⁽²⁾عَظِيمٌ وَ شَأْنٌ رَفِيعٌ وَ لِسَانٌ شَافِعٌ جَسِيمٌ فَزَوَّجَهُ وَ دَخَلَ بِهَا مِنَ الْغَدِ فَأَوَّلُ مَا حَمَلَتْ وَلَدَتْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ⁽³⁾.

«18»

أَقُولُ قَالَ الْكَازِرُونِيُّ فِي الْمُنْتَقَي رُوِيَ أَنَّ خُزَيْمَةَ بْنَ حَكِيمٍ السُّلَمِيَّ كَانَتْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَرَابَةٌ وَ أَنَّهُ قَدِمَ عَلَيْهَا وَ كَانَ إِذَا قَدِمَ عَلَيْهَا أَصَابَتْهُ بِخَيْرٍ فَوَجَّهَتْهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ غُلَامٍ لَهَا يُقَالُ لَهُ مَيْسَرَةُ فِي تِجَارَةٍ إِلَي بُصْرَي مِنْ أَرْضِ الشَّامِ فَأَحَبَّ خُزَيْمَةُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حُبّاً شَدِيداً فَكَانَ لَا يُفَارِقُهُ فِي نَوْمِهِ وَ لَا فِي يَقَظَتِهِ فَسَارُوا حَتَّي إِذَا كَانُوا بَيْنَ الشَّامِ وَ الْحِجَازِ قَامَ عَلَي مَيْسَرَةَ بَعِيرَانِ لِخَدِيجَةَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي أَوَّلِ الرَّكْبِ فَخَافَ مَيْسَرَةُ عَلَي نَفْسِهِ وَ عَلَي الْبَعِيرَيْنِ فَانْطَلَقَ يَسْعَي إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَأَقْبَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي الْبَعِيرَيْنِ فَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَي أَخْفَافِهِمَا وَ عَوَّذَهُمَا فَانْطَلَقَ الْبَعِيرَانِ يَسْعَيَانِ فِي أَوَّلِ الرَّكْبِ لَهُمَا رُغَاءٌ ⁽⁴⁾فَلَمَّا رَأَي خُزَيْمَةُ ذَلِكَ عَلِمَ أَنَّ لَهُ شَأْناً عَظِيماً فَحَرَصَ عَلَي لُزُومِهِ وَ مُحَافَظَتِهِ وَ سَارُوا حَتَّي إِذَا دَخَلُوا الشَّامَ نَزَلُوا بِرَاهِبٍ مِنْ رُهْبَانِ الشَّامِ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَحْتَ شَجَرَةٍ وَ نَزَلَ النَّاسُ مُتَفَرِّقِينَ وَ كَانَتِ الشَّجَرَةُ الَّتِي نَزَلَ تَحْتَهَا شَجَرَةً يَابِسَةً قَحِلَةً ⁽⁵⁾قَدْ تَسَاقَطَ وَرَقُهَا وَ نَخِرَ عُودُهَا فَلَمَّا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ اطْمَأَنَّ تَحْتَهَا أَنْوَرَتْ وَ أَشْرَقَتْ وَ اعْشَوْشَبَ مَا حَوْلَهَا وَ أَيْنَعَ ⁽⁶⁾ثَمَرُهَا وَ تَدَلَّتْ أَغْصَانُهَا فَرَفْرَفَتْ ⁽⁷⁾عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ ذَلِكَ بِعَيْنِ الرَّاهِبِ فَلَمْ يَتَمَالَكْ أَنِ انْحَدَرَ مِنْ صَوْمَعَتِهِ فَقَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ بِاللَّاتِ وَ الْعُزَّي ⁽⁸⁾فَقَالَ إِلَيْكَ عَنِّي

و مهریه را چه سریع و چه مدت دار آن را من از مال خود می دهم، او مقامی والا و مرتبتی بلند و زبانی شفیع و توانمند دارد. این چنین ابوطالب پیامبر را همسر داد و پیامبر از فردا نزد او رفت و خدیجه در نخستین بارداری، عبدالله بن محمد صلی الله علیه و آله را زایید⁽⁹⁾.

روایت 18

می گویم: کازرونی در منتقی روایت کرده: خزیمة بن حکیم سلمی با خدیجه بنت خُوَیلد خویشاوند بود. او نزد خدیجه رفت و با ورود خود به نزد خدیجه از برکتی بزرگ بهره مند شد. خدیجه او را با رسول خدا و غلام خود میسره برای تجارت به دیار بصرا در سرزمین شام فرستاد. خزیمه از رسول خدا صلی الله علیه و آله بسیار خوشش آمد و در خواب و بیداری از ایشان جدا نمی شد. آنان رهسپار شدند و چون به میانه شام و حجاز رسیدند، دو شتر از مال خدیجه بر میسره رم کردند و حال آن که رسول خدا در جلوی کاروان بود. میسره که بر جان خود و جان آن دو شتر هراسان شد شتابان رو سوی رسول خدا گذاشت و ایشان را خبر کرد. پیامبر نزد آن دو شتر رفت و بر سم هایشان دست کشید و آن دو را تعویذ کرد. ناگاه آن دو شتر صدایی کردند و رفتند تا پیشاپیش کاروان حرکت کنند. وقتی خزیمه این صحنه را دید دانست که پیامبر صلی الله علیه و آله مقامی والا دارد و از این رو در همراهی با ایشان آزمند شد و مراقب ایشان بود. آنان رفتند و چون به شام رسیدند نزد یکی از راهبان شام فرود آمدند. رسول خدا زیر یک درخت پیاده شد و بقیه مردم جداگانه پیاده شدند. درختی که پیامبر به زیرش فرود آمد درختی خشک و بی بار بود که برگ هایش ریخته بود و تنه اش خشکیده بود، اما همین که رسول خدا صلی الله علیه و آله پیاده شد و به زیر آن درخت آرام گرفت، ناگاه درخت درخشید و تابان شد و دور تا دورش سرسبز شد و میوه هایش رسید و شاخه هایش آویزان شد و بر سر رسول خدا چتر گشود. آن راهب چون این صحنه بدید از خود بی خود شد و شتابان از صومعه اش پایین آمد و عرض کرد: به لات و عُزّی سوگند از تو سوالی دارم. پیامبر فرمود: دور شو مادرت به عزایت بنشیند

ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ فَمَا تَكَلَّمَتِ الْعَرَبُ بِكَلِمَةٍ أَثْقَلَ عَلَيَّ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَ كَانَ ذَلِكَ مَكْراً مِنَ الرَّاهِبِ وَ كَانَ مَعَهُ حِينَ نَزَلَ مِنْ صَوْمَعَتِهِ رَقٌ ⁽¹⁾أَبْيَضُ فَجَعَلَ يَنْظُرُ فِيهِ مَرَّةً وَ إِلَي النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أُخْرَي ثُمَّ أَكَبَّ يَنْظُرُ فِيهِ مَلِيّاً فَقَالَ هُوَ هُوَ وَ مُنْزِلِ الْإِنْجِيلِ فَلَمَّا سَمِعَ بِذَلِكَ خُزَيْمَةُ ظَنَّ أَنَّ الرَّاهِبَ يُرِيدُ بِالنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مَكْراً فَضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَي قَائِمَةِ سَيْفِهِ فَانْتَزَعَهُ وَ جَعَلَ يَصِيحُ بِأَعْلَي صَوْتِهِ يَا آلَ غَالِبٍ فَأَقْبَلَ النَّاسُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ يَقُولُونَ مَا الَّذِي رَاعَكَ فَلَمَّا نَظَرَ الرَّاهِبُ إِلَي ذَلِكَ أَقْبَلَ يَسْعَي إِلَي صَوْمَعَتِهِ فَدَخَلَهَا وَ أَغْلَقَ عَلَيْهِ بَابَهَا ثُمَّ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ يَا قَوْمِ مَا الَّذِي رَاعَكُمْ مِنِّي فَوَ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ مَا نَزَلَ بِي رَكْبٌ هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْكُمْ وَ إِنِّي لَأَجِدُ فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ أَنَّ النَّازِلَ تَحْتَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَي الشَّجَرَةِ الَّتِي تَحْتَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هُوَ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ يُبْعَثُ بِالسَّيْفِ الْمَسْلُولِ وَ بِالذَّبْحِ الْأَكْبَرِ وَ هُوَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ فَمَنْ أَطَاعَهُ نَجَا وَ مَنْ عَصَاهُ غَوَي ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَي خُزَيْمَةَ فَقَالَ مَا تَكُونُ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ أَ رجلا (رَجُلٌ) مِنْ قَوْمِهِ قَالَ لَا وَ لَكِنْ خَادِمٌ لَهُ وَ حَدَّثَهُ بِحَدِيثِ الْبَعِيرَيْنِ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ أَيُّهَا الرَّجُلُ إِنَّهُ النَّبِيُّ الَّذِي يُبْعَثُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ وَ إِنِّي مُفَوِّضٌ إِلَيْكَ أَمْراً وَ مُسْتَكْتِمُكَ خَبَراً وَ عَاهِدٌ إِلَيْكَ عَهْداً فَقَالَ مَا هُوَ فَإِنِّي سَامِعٌ لِقَوْلِكَ وَ كَاتِمٌ لِسِرِّكَ وَ مُطِيعٌ لِأَمْرِكَ فَقَالَ إِنِّي أَجِدُ فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ أَنَّهُ يَظْهَرُ عَلَي الْبِلَادِ وَ يُنْصَرُ عَلَي الْعِبَادِ وَ لَا تُرَدُّ لَهُ رَايَةٌ وَ لَا تُدْرَكُ لَهُ غَايَةٌ وَ إِنَّ لَهُ أَعْدَاءً أَكْثَرُهُمُ الْيَهُودُ أَعْدَاءُ اللَّهِ فَاحْذَرْهُمْ عَلَيْهِ فَأَسَرَّ خُزَيْمَةُ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي لَأَرَي فِيكَ شَيْئاً مَا رَأَيْتُهُ فِي أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ إِنِّي لَأَحْسَبُكَ النَّبِيَّ الَّذِي يُذْكَرُ أَنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ تِهَامَةَ وَ إِنَّكَ لَصَرِيحٌ ⁽²⁾فِي مِيلَادِكَ وَ الْأَمِينُ فِي أَنْفُسِ قَوْمِكَ وَ إِنِّي لَأَرَي عَلَيْكَ مِنَ النَّاسِ مَحَبَّةً وَ إِنِّي مُصَدِّقُكَ فِي قَوْلِكَ وَ نَاصِرُكَ عَلَي عَدُوِّكَ فَانْطَلَقُوا يَؤُمُّونَ الشَّامَ فَقَضَوْا بِهَا حَوَائِجَهُمْ ثُمَّ رَجَعُوا

که در عرب هیچ کلامی از این (قسم به لات و عزی) بر من درشت تر نیست. اما راهب این سخن را حساب شده زده بود. او وقتی از صومعه اش پایین آمد پوستی سفید در دست داشت. آن گاه شروع کرد باری در آن پوست بنگرد و باری به پیامبر. سپس چشم به آن پوست دوخت و گفت: به فرستنده انجیل سوگند که خودش است! وقتی خزیمه سخن راهب را شنید پنداشت او برای پیامبر نیرنگی در کار دارد. از این رو دست بر قبضه شمشیر خود زد و با صدایی بلند فریاد برآورد: آی ای آل غالب! ناگهان مردم از هر طرف سوی او شتافتند و گفتند: از چه هراس داری؟ وقتی راهب مردم را دید به سوی صومعه اش شتافت و داخل شد و در را به روی خود بست. سپس سر سوی آنان بیرون کرد و گفت: ای قوم! چرا از من هراسان شدید؟ به خدایی که آسمان ها را بی هیچ ستون برافراشته هیچ قافله ای نزد من فرود نیامده که نزد من محبوب تر از شما باشد، در این صحیفه آمده مردی که به زیر این درخت فرود می آید، و با دست درختی را نشان داد که پیامبر صلی الله علیه و آله به زیرش بود، او فرستاده پروردگار جهانیان است که با شمشیری برآهیخته و قربانی بزرگی برانگیخته می شود و خاتم پیامبران است، هر کس از او فرمان ببرد نجات می یابد و هر کس از او سر بپیچد گمراه می شود. سپس رو سوی خزیمه کرد و گفت: چه نسبتی با این مرد داری؟ کسی از خویشان او هستی؟ خزیمه گفت: نه، خادم او هستم. سپس ماجرای آن دو شتر را برایش بازگفت. راهب گفت: ای مرد! او همان پیامبری است که در آخرالزمان برانگیخته می شود، من امری را به تو می سپارم و خبری را نزدت به ودیعه می گذارم و با تو عهدی می بندم. خزیمه گفت: چه شده؟ من سخنت را می شنوم و رازت را می پوشانم و امرت را اطاعت می کنم. راهب گفت: من در این صحیفه چنین می بینم که او در آن دیار ظهور می کند و در برابر بندگان یاری داده می شود، نه بیرقی از او دریغ داشته می شود و نه غایتی برایش متصور است، دشمنانی دارد که بیشترشان یهودیان، همان دشمنان خدا، هستند، پس به خاطر او از آنان بر حذر باش. خزیمه این سرّ را در خود پنهان کرد و سپس نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و عرض کرد: ای محمد! من در تو چیزی می بینم که در هیچ یک از انسان های دیگر نمی بینم، من می پندارم تو همان پیامبری هستی که گفته می شود از تهامه ظهور می کند، تو با درستی به دنیا آمده ای و در میان مردمان قومت امین بوده ای، من می بینم که در دل مردم محبتی برای تو هست، من تو را در کلامت تأیید می کنم و در برابر دشمنت یاری می دهم. آن گاه راهی شام شدند و کار خود در آن جا به انجام رساندند و سپس برگشتند.

ثُمَّ قَالَ فَأَرْسَلَتْ خَدِيجَةُ إِلَي عَمِّهَا عَمْرِو بْنِ أَسَدٍ لِيُزَوِّجَهَا فَحَضَرَ وَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي عُمُومَتِهِ فَتَزَوَّجَهَا وَ هُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَ عِشْرِينَ سَنَةً وَ خَدِيجَةُ يَوْمَئِذٍ بِنْتُ أَرْبَعِينَ سَنَةً.

وَ قَدْ رَوَي قَوْمٌ أَنَّهُ زَوَّجَهَا أَبُوهَا فِي حَالِ سُكْرِهِ. ⁽¹⁾

قَالَ الْوَاقِدِيُّ هَذَا غَلَطٌ وَ الصَّحِيحُ أَنَّ عَمَّهَا زَوَّجَهَا وَ أَنَّ أَبَاهَا مَاتَ قَبْلَ الْفِجَارِ.

وَ ذَكَرَ أَنَّ أَبَا طَالِبٍ خَطَبَ يَوْمَئِذٍ وَ ذَكَرَ مَا مَرَّ فَلَمَّا أَتَمَّ أَبُو طَالِبٍ خُطْبَتَهُ تَكَلَّمَ وَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا كَمَا ذَكَرْتَ وَ فَضَّلَنَا عَلَي مَا عَدَّدْتَ فَنَحْنُ سَادَةُ الْعَرَبِ وَ قَادَتُهَا وَ أَنْتُمْ أَهْلُ ذَلِكَ كُلِّهِ لَا تُنْكِرُ الْعَشِيرَةُ فَضْلَكُمْ وَ لَا يَرُدُّ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ فَخْرَكُمْ وَ شَرَفَكُمْ وَ قَدْ رَغِبْنَا بِالاتِّصَالِ بِحَبْلِكُمْ وَ شَرَفِكُمْ فَاشْهَدُوا عَلَيَّ مَعَاشِرَ قُرَيْشٍ بِأَنِّي قَدْ زَوَّجْتُ خَدِيجَةَ بِنْتَ خُوَيْلِدٍ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَلَي أَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ ثُمَّ سَكَتَ وَرَقَةُ وَ تَكَلَّمَ أَبُو طَالِبٍ وَ قَالَ قَدْ أَحْبَبْتُ أَنْ يَشْرَكَكَ عَمُّهَا فَقَالَ عَمُّهَا اشْهَدُوا عَلَيَّ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ إِنِّي قَدْ أَنْكَحْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ خَدِيجَةَ بِنْتَ خُوَيْلِدٍ وَ شَهِدَ عَلَيَّ بِذَلِكَ صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فَأَمَرَتْ خَدِيجَةُ جَوَارِيَهَا أَنْ يَرْقُصْنَ وَ يَضْرِبْنَ بِالدُّفُوفِ وَ قَالَتْ يَا مُحَمَّدُ مُرْ عَمَّكَ أَبَا طَالِبٍ يَنْحَرْ بَكْرَةً مِنْ بَكَرَاتِكَ وَ أَطْعِمِ النَّاسَ عَلَي الْبَابِ وَ هَلُمَّ فَقِلْ ⁽²⁾مَعَ

راوی می گوید: خدیجه کسی را نزد عموی خود عمرو بن اسد فرستاد تا او را شوهر دهد. او آمد و رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز در میان عموهای خود سر رسید و خدیجه را به همسری گرفت، پیامبر صلی الله علیه و آله در آن هنگام بیست و پنج سال داشت و خدیجه چهل سال.

گروهی نیز روایت کرده اند که خدیجه را پدرش در حال مستی به عقد درآورد. اما واقدی می گوید این نادرست است و صحیح آن است که خدیجه را عمویش شوهر داد و پدرش پیش از جنگ فِجار درگذشته بود.

راوی، خطبه ابوطالب را که پیشتر آمد نقل می کند و می گوید: وقتی ابوطالب خطبه اش را به پایان رساند، ورقة بن نوفل زبان به سخن گشود و گفت: ستایش از آنِ خدایی است که ما را در مرتبتی که گفتی قرار داد و ما را آن چنان که برشمردی برتری بخشید، ما سروران و رهبران عرب هستیم و شما نیز همه این ها را دارید، هیچ عشیره ای برتری شما را منکر نیست و هیچ کس در فخر و شرافت شما تردید ندارد، ما خواهان پیوند با خاندان شما و شرافت شما هستیم، پس ای جماعت قریش! بر من گواه باشید که من خدیجه بنت خُوَیلد را با چهار صد دینار مهر به همسری محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله درآوردم. سپس ورقه دم فرو بست و ابوطالب گفت: دوست می دارم عموی خدیجه نیز با تو هم رأی شود. آن گاه عموی خدیجه گفت: ای جماعت قریش! بر من گواه باشید که من خدیجه بنت خُوَیلد را به عقد محمد بن عبدالله درآوردم و بزرگان قریش بر این کار گواه من بودند. در آن دم خدیجه به کنیزان خود دستور داد تا به رقص درآیند و دف بنوازند و گفت: ای محمد! به عمویت ابوطالب بگو یکی از شترانت را قربانی کند و مردم را بر این در سور بده و

أَهْلِكَ فَأَطْعَمَ النَّاسَ وَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ مَعَ أَهْلِهِ خَدِيجَةَ ⁽¹⁾.

«19»

أقول قال أبو الحسن البكري في كتاب الأنوار مرّ النبي صلي الله عليه و آله يوما بمنزل خديجة بنت خويلد و هي جالسة في ملإ من نسائها و جواريها و خدمها و كان عندها حبرٌ من أحبار اليهود فلما مرّ النبيّ صلي الله عليه و آله نظر إليه ذلك الحبر و قال يا خديجة اعلمي أنه قد مرّ الآن ببابك شابّ حدث السن فأمري من يأتي به فأرسلت إليه جارية من جواريها و قالت يا سيدي مولاتي تطلبك فأقبل و دخل منزل خديجة فقالت أيها الحبر هذا الذي أشرت إليه قال نعم هذا محمد بن عبد الله قال له الحبر اكشف لي عن بطنك فكشف له فلما رآه قال هذا و الله خاتم النبوة فقالت ⁽²⁾له خديجة لو رآك عمه و أنت تفتشه لحلت عليك منه نازلة البلاء و إن أعمامه ليحذرون عليه من أحبار اليهود فقال الحبر و من يقدر علي محمد هذا بسوء هذا و حقّ الكليم رسول الملك العظيم في آخر الزمان فطوبي ⁽³⁾لمن يكون له بعلا و تكون له زوجة و أهلا فقد حازت شرف الدنيا و الآخرة فتعجبت خديجة و انصرف محمد و قد اشتغل قلب خديجة بنت خويلد بحبّه و كانت خديجة ملكة عظيمة و كان لها من الأموال و المواشي شي ء لا يحصي فقالت أيها الحبر بم عرفت محمدا أنه نبي قال وجدت صفاته في التوراة أنه المبعوث آخر الزمان ⁽⁴⁾يموت أبوه و أمّه و يكفله جدّه و عمّه و سوف يتزوّج بامرأة من قريش سيّدة قومها و أميرة عشيرتها و أشار بيده إلي خديجة ثم بعد ذلك قال لها احفظي ما أقول لك يا خديجة و أنشأ يقول:

بیا در این نیمروز با عیالت استراحت کن. آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله بر عیال خود خدیجه وارد شد⁽⁵⁾.

روایت 19

می گویم: ابوالحسن بکری در کتاب انوار گفته: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله بر خانه خریجه بنت خُوَیلد گذر کرد و خدیجه با جمعی از زنان و کنیزان و خادمان خود و نیز با یکی از احبار یهود نشسته بود. چون پیامبر از آن جا گذشت آن حبر به ایشان نگریست و گفت: ای خدیجه! اکنون جوانی کم سال از برابر خانه ات گذر کرد، کسی را در پی او بفرست. خدیجه یکی از کنیزان خود را در پی حضرت فرستاد و او به ایشان عرض کرد: ای سرورم! بانوی من شما را می طلبد. پیامبر به راه افتاد و وارد خانه خدیجه شد. خدیجه گفت: ای حبر! این همانی است که گفتی؟ گفت: آری، این مرد محمد بن عبدالله است. حبر عرض کرد: شکمت را به من نشان بده. پیامبر صلی الله علیه و آله چنین کرد. حبر نگریست و گفت: به خدا سوگند این مرد پایان بخش نبوت است. خدیجه گفت: اگر عمویش ببیند که تو او را وارسی می کنی بلایی بر سرت می آورد، چراکه عموهای او از احبار یهود بر او حذر می کنند. حبر گفت: چه کسی می تواند به این محمد آسیبی برساند؟! به موسی کلیم سوگند که او رسول خداوند بزرگ در آخرالزمان است، خوشا به حال آنان که همسر و داماد و خانواده او می شوند، چراکه اینان شرف دنیا و آخرت را به دست آورده اند. خدیجه شگفت زده شد و حضرت محمد صلی الله علیه و آله رفت. اما حبّ پیامبر صلی الله علیه و آله در دل خدیجه نشست. او بانویی بزرگ بود و مال و منال و چهارپایان بی شماری داشت. گفت: ای حبر! از کجا دانستی که محمد صلی الله علیه و آله پیامبر است؟ گفت: صفاتش را در تورات دیده ام، او در آخر الزمان برانگیخته می شود، پدر و مادرش می میرند و جدّ و عمویش سرپرستش می شوند، سرانجام با یکی از زنان قریش ازدواج می کند که بانوی قوم خود و امیر عشیره خود است. و با دست به خدیجه اشاره کرد. سپس گفت: ای خدیجه! آن چه را به تو می گویم به یاد داشته باش. و گفت:

يا خديجة لا تنسي الآن قولي *** و خذي منه غاية المحصول

يا خديجة هذا النبي بلا شكّ *** هكذا قد قرأت في الإنجيل

سوف يأتي من الإله بوحي *** ثم يجبي ⁽¹⁾من الإله بالتنزيل.

و يزوجه بالفخار و يحظي ⁽²⁾*** في الوري شامخا علي كل جيل

فلما سمعت خديجة ما نطق به الحبر تعلق قلبها بالنبي صلي الله عليه و آله و كتمت أمرها فلما خرج من عندها قال اجتهدي أن لا يفوتك محمد فهو الشرف في الدنيا و الآخرة ⁽³⁾و كان لخديجة عمّ يقال له ورقة و كان قد قرأ الكتب كلّها ⁽⁴⁾و كان عالما حبرا و كان يعرف صفات النبي الخارج في آخر الزمان و كان عند ورقة أنه يتزوّج بامرأة ⁽⁵⁾سيّدة من قريش تسود قومها و تنفق عليه مالها و تمكنه من نفسها و تساعده علي كل الأمور فعلم ورقة أنه ليس بمكة أكثر مالا من خديجة فرجا ورقة أن تكون ابنة أخيه خديجة و كان يقول لها يا خديجة سوف ⁽⁶⁾تتّصلين برجل يكون أشرف أهل الأرض و السماء

«ای خدیجه! سخنی را که اکنون می گویم فراموش نکن و نهایت بهره را از آن بِبر،

ای خدیجه! این مرد بدون شک پیامبر است، من در انجیل این چنین خوانده ام،

از سوی خداوند وحی خواهد آورد و خداوند کتابش را به او عطا می کند،

او با زنی شرافتمند ازدواج می کند و در همه نسل ها سرآمد مردم می شود.»

خدیجه چون سخن حبر را شنید دلش نزد پیامبر صلی الله علیه و آله به جا ماند، اما امر خویش پنهان کرد. وقتی حبر داشت می رفت گفت: بکوش تا محمد را از دست ندهی که او شرافت دنیا و آخرت است. خدیجه عمویی به نام ورقه داشت که همه کتب را خوانده بود و عالم و حبر بود و صفات پیامبر آخرالزمان را می شناخت و می دانست که او با بانویی از قریش ازدواج می کند که بزرگ قوم خویش است و از مال خود برای قومش خرج می کند و آنان را توانا می سازد و در همه امور آنان را یاری می دهد. ورقه می دانست که در مکه هیچ کس بیشتر از خدیجه مال نداشت. ورقه امید داشت آن زن، برادرزاده اش یعنی خدیجه باشد و به او می گفت: ای خدیجه! تو به مردی خواهی پیوست که شرافتمندترین اهل زمین و آسمان است.

و كان لخديجة في كلّ ناحية عبيد و مواشي حتي قيل إن لها أزيد من ثمانين ألف جمل متفرّقة في كلّ مكان و كان لها في كلّ ناحية تجارة و في كلّ بلد مال مثل مصر و الحبشة و غيرها و كان أبو طالب رضي الله عنه قد كبر و ضعف عن كثرة السفر و ترك ذلك من حيث كفل النبيّ صلي الله عليه و آله فدخل عليه النبيّ صلي الله عليه و آله ذات يوم فوجده مهموما فقال ما لي أراك يا عمّ مهموما فقال يا ابن أخي اعلم أنه لا مال لنا و قد اشتدّ الزمان علينا و ليس لنا مادّة و أنا قد كبرت و ضعف جسمي و قل ما بيدي و أريد أن أنزل إلي ضريحي ⁽¹⁾و أريد أن أري لك زوجة تسر قلبي يا ولدي لتسكن إليها و معيشة يرجع نفعها إليك فقال له النبي صلي الله عليه و آله ما عندك يا عم من الرأي قال اعلم يا ابن أخي أن هذه خديجة بنت خويلد قد انتفع بمالها أكثر الناس و هي تعطي مالها سائر من يسألها التجارة ⁽²⁾و يسافرون به فهل لك يا ابن أخي أن تمضي معي إليها و نسألها أن تعطيك مالا تتجر فيه فقال نعم قم إليها و افعل ما بدا لك.

قال أبو الحسن البكري لما اجتمع بنو عبد المطلب قال أبو طالب لإخوته امضوا بنا إلي دار خديجة بنت خويلد حتي نسألها أن تعطي محمدا مالا يتجر به فقاموا من وقتهم و ساعتهم و ساروا إلي دار خديجة و كان لخديجة دار واسعة تسع أهل مكة جميعا و قد جعلت أعلاها قبة من الحرير الأزرق و قد رقمت في جوانبها صفة الشمس و القمر و النجوم و قد ربطته من حبال الإبريسم ⁽³⁾و أوتاد من الفولاد و كانت قد تزوجت برجلين أحدهما اسمه أبو شهاب و هو عمرو الكندي ⁽⁴⁾و الثاني اسمه عتيق بن عائذ فلما ماتا خطبها عقبة بن أبي معيط و الصلت بن أبي يهاب و كان لكل واحد منهما أربعمائة عبد و أمة و خطبها أبو جهل بن هشام و أبو سفيان و خديجة لا ترغب في واحد منهم و كان

خدیجه در هر ناحیه ای بندگان و چهارپایانی داشت، آن چنان که می گفتند او بیش از هشتاد هزار شتر دارد که در همه جا پراکنده اند. او در هر زمینی تجارتی داشت و در هر سرزمینی، از مصر و حبشه تا جز آن ها، مالی داشت. در آن روزگار ابوطالب که رضوان خدا بر او باد از بس سفر کرده بود، ضعیف شده بود، او از زمانی که سرپرست پیامبر صلی الله علیه و آله شده بود سفر را کنار گذاشته بود. روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نزد وی رفت و دید غمگین است. فرمود: چه شده که عموی من را غم گرفته؟ گفت: ای برادرزاده! بدان که ما مال و منالی نداریم و روزگار بر ما سخت شده و ما کالایی نداریم، من نیز پیر شده ام و بدنم ضعیف شده و دستم خالی شده و رو به سوی گور دارم، اما ای فرزندم! می خواهم همسر تو را ببینم تا دل من شاد شود و تو نیز کنار او آرام گیری و از معیشتی بهره مند شوی. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چه فکری داری ای عمو؟ گفت: ای برادرزاده! بدان که خدیجه بنت خُوَیلد بیشتر مردم را از مال خود بهره رسانده و به کسانی که می خواهند تجارت کنند مال می دهد و آنان با مال او سفر می کنند، ای برادرزاده! آیا می خواهی با من به نزد او بیایی تا از او بخواهیم مالی به تو بدهد که با آن تجارت کنی؟ فرمود: بله، نزد او برو و هر چه صلاح می دانی انجام بده.

ابوالحسن بکری می گوید: چون فرزندان عبدالمطلب گرد هم آمدند، ابوطالب به برادران خود گفت: ما را به سرای خدیجه بنت خُوَیلد ببرید تا از او بخواهیم مالی به محمد بدهد که با آن تجارت کند. آنان در دم برخاستند و به سرای خدیجه رفتند. خدیجه سرایی بزرگ داشت که همه اهل مکه را در خود جای می داد، بالای خانه اش قبه ای از حریر آبی زده بود و دور تا دورش را با علامات خورشید و ستاره و ماه آراسته بود و آن را با ریسمان های ابریشمین و میخ های آهنین استوار کرده بود. او پیشتر با دو نفر ازدواج کرده بود: یکی ابوشهاب که همان عمرو کندی بود و دیگری عتیق بن عائذ. وقتی هر دوی آنان درگذشتند عقبة بن ابی معیط و صلت بن ابی یهاب که هر یک چهارصد بنده و کنیز داشتند، از او خواستگاری کردند، ابو جهل بن هشام و ابوسفیان نیز از او خواستگاری کردند اما خدیجه خواهان هیچ یک از آنان نبود

قد تولع قلبها بالنبي صلي الله عليه و آله لما سمعت ⁽¹⁾من الأحبار و الرهبان و الكهان و ما يذكرونه من الدلالات و ما رأت قريش من الآيات فكانت تقول سعدت من تكون لمحمد قرينة فإنه يزين صاحبه ⁽²⁾و ازداد بها الوجد و لج بها الشوق ⁽³⁾فبعثت إلي عمها ورقة بن نوفل فقالت له يا عم أريد أن أتزوج و ما أدري بمن يكون و قد أكثر علي الناس و قلبي لا يقبل منهم أحدا فقال لها ورقة يا خديجة أ لا أعلمك بحديث غريب و أمر عجيب قالت و ما هو يا عم قال عندي كتاب من عهد عيسي عليه السلام فيه طلاسم و عزائم أعزم بها علي ماء و تأخذينه و تغسلين به ثم أكتب كتابا فيه كلمات من الزبور و كلمات من الإنجيل فتضعيه تحت رأسك عند النوم و أنت علي فراشك ملتفة بثيابك فإن الذي يكون زوجك يأتيك في منامك حتي تعرفيه باسمه و كنيته فقالت افعل يا عم قال حبا و كرامة و كتب الكتاب و أعطاها إياه و فعلت ما أمرها به و نامت فرأت كان قد جاء إليها رجل لا بالطويل الشاهق و لا بالقصير اللاذق أدعج العينين أزج الحاجبين أحور المقلتين ⁽⁴⁾عقيقي الشفتين مورد الخدين أزهر اللون مليح الكون معتدل القامة تظله الغمامة بين كتفيه علامة راكب علي فرس من نور مزمم ⁽⁵⁾(مزموم) بسلسلة من ذهب علي ظهره سرج من العقيان مرصع بالدر و الجوهر له وجه كوجه الآدميين منشق الذنب له أرجل كالبقر خطوته مد البصر و هو يرقل بالراكب و كان خروجه من دار أبي طالب فلما رأته خديجة ضمته إلي صدرها و أجلسته في حجرها و لم تنم باقي ليلتها إلي أن أقبلت إلي عمها ورقة و قالت أنعمت صباحا يا عم قال و أنت لقيت

و دلش پیش پیامبر صلی الله علیه و آله بود، چراکه از احبار و راهبان و کاهنان آن همه تعریف حضرت را شنیده بود و قریشیان از ایشان نشانه های بسیار دیده بودند و می گفتند: خوشا به سعادت هر کس همسر محمد شود، چراکه او زینت همسر خود است و بر شادی او می افزاید و در دلش شوق می افکند. از این رو خدیجه کسی را در پی عموی خود ورقة بن نوفل فرستاد و به او گفت: ای عمو! می خواهم ازدواج کنم اما نمی دانم با چه کسی، بسیاری از مردم نزدم آمده اند اما دلم هیچ یک از آنان را نمی پذیرد. ورقه گفت: ای خدیجه! می خواهی سخنی هنگفت برایت بگویم و خبری شگفت به تو بدهم؟ گفت: چه سخنی ای عمو؟! گفت: من کتابی از عهد عیسی علیه السلام دارم که طلسم ها و افسون های بسیاری در آن هست، من بر آب افسون می خوانم و آن آب را به تو می دهم، آن را بگیر و خود را با آن بشوی، سپس کلماتی از زبور و کلماتی از انجیل را می نویسم و آن ها را به زیر سرت بگذار با جامه خواب در بسترت بخواب، هر کس همسر تو باشد به خوابت می آید و تو نام و کنیه او را خواهی دانست. گفت: چنین کن ای عمو! ورقه گفت: با کمال میل! و آن کلمات را نوشت و به او داد. خدیجه به دستور ورقه عمل کرد و خوابید. در خواب مردی را دید با قدی نه بسیار بلند و نه بسیار کوتاه، سیاه چشم و با ابروانی باریک و پیوسته، با لبانی سرخ و گونه هایی گل انداخته و رنگی روشن و چهره ای نمکین و اندامی خوب، به زیر سایه یک ابر، با علامتی بر روی کتف هایش، سوار بر اسبی از نور که با زنجیری از طلا افسار شده و بر کمرش مویی بافته از طلای ناب بود و به گونه گونه مروارید و جواهر آراسته بود و چهره ای چون چهره آدمیان داشت و دُمَش شکافته شده بود و پاهایی چون پای گاو داشت و گامی بلند برمی داشت و شتابان می تاخت، او از خانه ابوطالب خارج شد، وقتی خدیجه او را دید، او را در آغوش گرفت و در دامانش نشاند. از خواب برخاست و بقیه شب را نخوابید و سوی عمویش ورقه راهی شد و به او گفت: صبح به خیر ای عمو! گفت: همچنین؟

نجاحا فلعلك رأيت شيئا في منامك قالت رأيت رجلا صفته كذا و كذا فعندها قال ورقة يا خديجة إن صدقت رؤياك تسعدين و ترشدين فإن الذي رأيته متوج بتاج الكرامة الشفيع في العصاة يوم القيامة سيد العرب و العجم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم قالت و كيف لي بما تقول يا عم و أنا كما يقول الشاعر:

أسير إليكم قاصدا لأزوركم *** و قد قصرت بي عند ذاك رواحلي

و ملك الأماني خدعة غير أنني *** أعلل حد الحادثات بباطل

أحمل برق الشرق شوقا إليكم *** و أسأل ريح الغرب رد رسائلي

قال فزاد بها الوجد و كانت إذا خلت بنفسها فاضت عبرتها أسفا و جرت دمعتها لهفا و هي تقول:

كم أستر الوجد و الأجفان تهتكه *** و أطلق الشوق و الإغضاء ⁽¹⁾تمسكه

جفاني القلب لما أن تملكه *** غيري فوا أسفا لو كنت أملكه

ما ضر من لم يدع مني سوي رمقي *** لو كان يسمح بالباقي فيتركه

قال الراوي و أعجب ما رأيت في هذا الأمر العجيب و الحديث الغريب أن خديجة لم تفرغ من شعرها إلا و قد طرق الباب فقالت لجاريتها انزلي و انظري من بالباب لعل هذا خبر من الأحباب ثم أنشأ يقول:

أيا ريح الجنوب لعل علم *** من الأحباب يطفئ بعض حري

و لم لا حملوك إلي منهم *** سلاما أشتريه و لو بعمري

و حق ودادهم إني كتوم *** و إني لا أبوح لهم بسري

أراني الله وصلهم قريبا *** و كم يسر أتي من بعد عسر

فيوم من فراقكم كشهر *** و شهر من وصالكم كدهر

قال ثم نزلت الجارية و إذا أولاد عبد المطلب بالباب فرجعت إلي خديجة و قالت يا سيدتي إن بالباب سادات العرب ذوي ⁽²⁾المعالي و الرتب أولاد عبد المطلب

گویا چیزی دیده ای؟ گفت: مردی با چنین صفاتی دیدم. در آن دم ورقه گفت: ای خدیجه! اگر خوابت راست باشد، کامیاب و سعادتمند می شوی، کسی که در خواب دیده ای تاج کرامت بر سر دارد و در روز قیامت شفیع گنهکاران است و سرور عرب و عجم است، او محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم است. خدیجه گفت: ای عمو! من به سوی آن چه می گویی چه راهی دارم حال آن که من چنانم که شاعر گفته:

«سوی شما روانه می شوم به این امید که شما را زیارت کنم، اما در همان دم مرکبم در حقم کوتاهی می کند،

سرزمین آرزوها نیرنگ است اما من، رویدادها را با اندیشه های باطل چاره می کنم،

با خود برق اشتیاق شما را حمل می کنم و از باد غرب می خواهم نامه هایم را برساند.»

با این همه، شوق خدیجه افزون شد و چون تنها می شد اشک آه و افسوس می یخت و می گفت:

«تا کِی حال و هوای عشق را پنهان کنم و حال آنکه پلک ها آشکارش می کنند؟ و تا کِی اشتیاق را در بند کنم و شکیبایی به آن چنگ بزند؟

دلم به من جفا کرد چراکه به تصاحب دیگری درآمد، دریغا که ای کاش خودم صاحبش بودم،

این زخمِ کیست که فقط تاب و توانی برای من بر جا گذاشته، ای کاش با مابقی کاری نداشته باشد و آن رها کند.»

راوی می گوید: شگفت ترین چیزی که در این امر عجیب و غریب دیدم این بود که خدیجه هنوز شعر خود را به پایان نرسانده بود که ناگاه در زدند. او به کنیزش گفت: برو پایین و ببین چه کسی بر در است، شاید خبری از دوستان رسیده است. سپس سرود:

«ای باد جنوب! شاید خبری از دوستان گوشه ای از تب مرا فرو نشانَد،

چرا هیچ پیغامی از آنان برایم نمی رسد تا حتی مگر به بهای جانم آن را خریدار شوم؟

به حق دوستی ام با آنان سوگند که من رازدار هستم و سرّم را برای آنان فاش نمی کنم،

خداوند به زودی وصال آنان را به من نشان دهد، چه بسیار آسودگی که پس از سختی به دست می آید،

در فراق شما یک روز همچون یک ماه است و در وصال شما یک ماه همچون یک روزگار است.»

آن کنیز پایین رفت و ناگهان دید فرزندان عبدالمطلب پشت در هستند. نزد خدیجه بازگشت و گفت: ای بانوی من! سروران عرب و مردان ارجمند و والامقام، فرزندان عبدالمطلب

فرمقت ⁽¹⁾خديجة رمق الهوي و نزل بها دهش الجوي ⁽²⁾و قالت افتحي لهم الباب و أخبري ميسرة يعتد لهم المساند و الوسائد فإني أرجو أن يكونوا قد أتوني بحبيبي محمد ثم قالت شعرا:

ألذّ حياتي وصلكم و لقاكم *** و لست ألذّ العيش حتي أراكم

و ما استحسنت عيني من الناس غيركم *** و لا لذّ في قلبي حبيب سواكم

علي الرأس و العينين جملة سعيكم *** و من ذا الذي في فعلكم قد عصاكم⁽³⁾فها أنا محسوب ⁽⁴⁾عليكم بأجمعي *** و روحي و مالي يا حبيبي فداكم

و ما غيركم في الحب يسكن مهجتي *** و إن شئتم تفتيش قلبي فهاكم

قال صاحب الحديث و بسط لهم ميسرة المجلس بأنواع الفرش فما استقر بالقوم الجلوس إلا و قد قدم لهم أصناف الطعام و الفواكه من الطائف و الشام فأكلوا و أخذوا في الحديث فقالت لهم خديجة من وراء الحجاب بصوت عذب و كلام رطب يا سادات مكة أضاءت بكم الديار و أشرقت بكم الأنوار فلعل لكم حاجة فتقضي أو ملمة ⁽⁵⁾فتمضي فإن حوائجكم مقضية و قناديلكم مضيئة فقال أبو طالب رضي الله عنه جئناك في حاجة يعود نفعها إليك و بركتها عليك قالت يا سيدي و ما ذلك قال جئناك في أمر ابن أخي محمد فلما سمعت ذلك غاب ⁽⁶⁾رشدها عن الوجود و أيقنت بحصول المقصود و قالت شعرا:

بذكركم يطفئ الفؤاد من الوقد *** و رؤيتكم فيها شفا أعين الرمد

و من قال إني أشتفي ⁽⁷⁾من هواكم *** فقد كذبوا لو مت فيه من الوجد

و ما لي لا أملأ سرورا بقربكم *** و قد كنت مشتاقا إليكم علي البعد

بر در ایستاده اند. خدیجه سَرَکی عاشقانه کشید و حرارت عشق در وجودش زبانه کشید و گفت: در را به روی ایشان باز کن و به میسره بگو برای آنان تخت و بالش بگذارد که امید دارم محبوب من محمد صلی الله علیه و آله را با خود آورده باشند. سپس سرود:

«لذت بخش ترین لحظات زندگی من وصال و دیدار شماست، من از زندگی لذت نمی برم تا این که شما را ببینم،

چشم من در میان مردم از کسی جز شما خوشش نمی آید و جز حضور شما هیچ لذتی در قلب من دوست داشتنی نیست،

چه کسی می تواند در کار شما از شما نافرمانی کند؟! قدمتان به روی دیده و سر ما!

آری! من با همه آن چه که دارم به پای شما نوشته شده ام، جان و مالم ای محبوب من فدای شما!

کسی جز شما عاشقانه در قلب من ساکن نیست، اگر می خواهید قلبم را بگردید بیایید این قلب من!»

میسره برای آنان مجلس را به انواع فرش آراست و هنوز آن قوم ننشسته بودند که انواع غذا و میوه را از طائف و شام برایشان آورد. آنان خوردند و به سخن نشستند. خدیجه از پشت پرده با صدایی خوب و سخنی دلپذیر گفت: ای بزرگان مکه! این سرا از حضور شما منور شد و همه نورها از وجود شما تابناک شد، اگر چیزی می خواهید برآورده می شود و اگر حادثه ای رخ داده بر طرف می شود، نیازهای شما برآوردنی است و چراغ وجودتان برافروختنی. ابوطالب گفت: ما برای حاجتی نزد تو آمده ایم که سودش به خودت برمی گردد و برکتش برای خودت است. گفت: ای سرورم! چه حاجتی؟ گفت: درباره برادرزاده ام محمد نزد تو آمده ایم. خدیجه همین که این سخن را شنید از خود بی خود شد و دانست که به مقصودش رسیده و سرود:

«با یاد شما سوز دل فرو می نشیند و شفای چشمان بیمار در دیدار شماست،

هر که می گوید من از عشق شما شفا می یابم دروغ گفته چه من در این عشق از شوق جان می دهم،

چرا از وصال شما سراپا غرق سرور نشوم، حال آن که از دور مشتاق شما بودم،

تشابه سري في هواكم و خاطري⁽¹⁾*** فأبدي الذي أخفي و أخفي الذي أبدي

ثم قالت بعد ذلك يا سيدي أين محمد حتي نسمع ما يقول ⁽²⁾قال العباس رضي الله عنه أنا آتيكم به فنهض و سار يطلبه من الأبطح ⁽³⁾فلم يجده فالتفت يمينا و شمالا فقالوا ما تريد ⁽⁴⁾فقال أريد محمدا فقالوا له في جبل حري ⁽⁵⁾فسار إليه فإذا هو فيه نائما في مرقد إبراهيم الخليل عليه السلام ملتفّا ببرده و عند رأسه ثعبان عظيم في فمه طاقة ريحان يروّحه بها فلمّا نظر إليه العباس قال خفت عليه من الثعبان فجذبت سيفي و هممت بالثعبان ⁽⁶⁾فحمل الثعبان علي العباس فلما رأي العباس ذلك صاح من وقته أدركني يا ابن أخي ففتح النبي صلي الله عليه و آله عينيه فذهب الثعبان كأنه لم يكن فقال النبي صلي الله عليه و آله ما لي أري سيفك مسلولا قال رأيت هذا الثعبان عندك فسللت سيفي و قصدته خوفا عليك منه فعرفت في نفسي الغلبة فصحت بك ⁽⁷⁾فلما فتحت عينك ذهب كأنه لم يكن فتبسم النبي صلي الله عليه و آله و قال يا عم ليس هذا بثعبان و لكنه ملك من الملائكة و لقد رأيته مرارا و خاطبته ⁽⁸⁾جهارا و قال لي يا محمد إني ملك من عند ربي موكل بحراستك في الليل و النهار من كيد الأعداء و الأشرار قال ما ينكر فضلك يا محمد ⁽⁹⁾فقال له سر معي إلي دار خديجة بنت خويلد تكون أمينا علي أموالها تسير

راز من و هوش من در عشق شما شباهتی داشتند، آن که پنهان بود آشکار شد و آن که آشکار بود پنهان شد.»

خدیجه گفت: محمد خودش کجاست تا بشنویم چه می گوید؟ عباس گفت: من می روم و او را می آورم. او برخاست و به دنبال حضرت به مکه رفت اما ایشان را نیافت. به چپ و راست نگریست. گفتند: چه می خواهی؟ گفت: محمد صلی الله علیه و آله را می خواهم. او در کوه حرا است. عباس در پی حضرت راهی شد و دید ایشان در مرقد ابراهیم خلیل علیه السلام ردای خود را دور خود پیچیده و خوابیده و بالی سر ایشان ماری بزرگ دسته ای ریحان را به دهان گرفته و بادِ ایشان می زند. عباس وقتی این صحنه را دید ترسید. خود می گوید: از آن مار برای محمد صلی الله علیه و آله هراسان شدم، شمشیر برکشیدم و خواستم به او حمله کنم. اما مار به عباس حمله می کند و عباس در دم فریاد برمی آورد که ای برادرزاده مرا دریاب! پیامبر صلی الله علیه و آله چشم گشود و آن مار رفت و گویا اصلا نبود. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چرا شمشیر کشیده ای؟ عباس گفت: ماری را کنارت دیدم و برایت نگران شدم، شمشیر کشیدم و خواستم به او حمله کنم اما او به من حمله کرد و من فریاد کشیدم و تو را صدا زدم، وقتی چشم گشودی رفت و انگار اصلا این جا نبود. پیامبر لبخندی زد و فرمود: ای عمو! او مار نبوده، بلکه یک فرشته بوده که من بارها او را دیده ام و آشکارا با او سخن گفته ام، او به من گفت: ای محمد! من فرشته ای از جانب پروردگارم هستم، بر عهده من است که شبانه روز از تو در برابر نیزنگ دشمنان و شروران مراقبت کنم، عباس گفت: ای محمد فضیلت تو انکارناپذیر است، اکنون برخیز و با من به سرای خدیجه بنت خُوَیلد بیا تا اموال او را به امانت بگیری و به هر جا می خواهی ببری.

بها حيث شئت قال أريد الشام قال ذلك إليك فسار النبي صلي الله عليه و آله و العباس إلي بيت خديجة و كان من عادته صلي الله عليه و آله إذا أراد زيارة قوم سبقه النور إلي بيتهم فسبقه النور إلي بيت خديجة فقالت لعبدها ميسرة كيف غفلت عن الخيمة حتي عبرت الشمس إلي المجلس قال لست بغافل عنها و خرج فلم يجد تغير وتد و لا طنب و نظر إلي العباس فوجده قد أقبل هو و النبي صلي الله عليه و آله معه فرجع و قال لها يا مولاتي هذا الذي رأيته من أنوار محمد صلي الله عليه و آله فجاءت خديجة لتنظر إلي محمد فلما دخل المجلس نهض أعمامه إجلالا له و أجلسوه في أوساطهم فلما استقرّ بهم الجلوس قدمت لهم خديجة الطعام ⁽¹⁾فأكلوا ثم قالت خديجة يا سيدي أنست بك الديار و أضاءت بك الأقدار ⁽²⁾و أشرقت من طلعتك الأنوار أ ترضي أن تكون أمينا علي أموالي تسير بها حيث شئت قال نعم رضيت ثم قال أريد الشام قالت ذلك إليك و إني قد جعلت لمن يسير علي أموالي مائة وقيّة من الذهب الأحمر و مائة وُقيّة من الفضة البيضاء و جملين و راحلتين ⁽³⁾فهل أنت راض فقال أبو طالب رضي الله عنه رضي و رضينا و أنت يا خديجة محتاجة إليه لأنه من حين خلق ما وقف له العرب علي صبوة و إنه مكين أمين قالت خديجة تحسن يا سيدي تشدّ علي الجمل و ترفع عليه الأحمال قال نعم قالت يا ميسرة ايتني ببعير حتي أنظر كيف يشدّ عليه محمد فخرج ميسرة و أتي ببعير شديد المراس قويّ البأس لم يجسر أحد من الرعاة أن يخرجه من بين الإبل لشدّة بأسه فأدناه ليركبه فهدر و شقشق ⁽⁴⁾و احمرّت عيناه فقال له العباس ما كان عندك أهون من هذا البعير تريد أن تمتحن به ابن أخينا فعند ذلك قال النبي صلي الله عليه و آله دعه يا عمّ فلما سمع البعير كلام البشير النذير برك علي قدمي النبي صلي الله عليه و آله و جعل يمرغ وجهه علي قدمي النبي صلي الله عليه و آله و نطق بكلام فصيح و قال:

فرمود: می خواهم به شام بروم. عباس گفت: خودت می دانی. پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه عباس به خانه خدیجه رفت و همواره چنین بود که هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله به دیدار قومی می فت نور ایشان زودتر از خودش به آن قوم می رسید. چون نور حضرت پیشتر به سرای خدیجه رسید، خدیجه به میسره گفت: چرا از خیمه ها غافل شده ای که نور خورشید به مجلس راه یافته؟! میسره گفت: من از آن ها غافل نبوده ام. میسره بیرون رفت اما هیچ تغییری در میخ ها و طناب ها ندید. نگاهی انداخت و دید عباس دارد با پیامبر صلی الله علیه و آله می آید. برگشت و به خدیجه گفت: ای بانوی من! این روشنایی که دیدی از نور حضور محمد صلی الله علیه و آله بوده. خدیجه آمد تا حضرت محمد را ببیند. وقتی پیامبر وارد مجلس شد عموهای ایشان از روی احترام برخاستند و ایشان را در میان خود نشاندند. چون نشستند و آرام گرفتند خدیجه برایشان غذا آورد و آنان خوردند. سپس خدیجه گفت: ای سرورم! این دیار به حضور تو مسرور شد و همه جا از قدوم تو روشن شد و روشنایی ها از تابندگی تو تابان شدند، آیا راضی هستی که اموال مرا به امانت بگیری و به هر کجا که خواستی ببری. فرمود: بله، می خواهم به شام بروم. گفت: این با خودت است، من برای هر کس اموالم را ببرد صد ظرف طلای سرخ و صد ظرف نقره سفید و دو شتر نر و دو شتر ماده تعیین کرده ام، آیا تو راضی هستی؟ ابوطالب گفت: هم او راضی است و هم ما، و اما ای خدیجه! تو به او نیازمند هستی، زیرا از هنگامی که زاده شده عرب از او رفتار خام ندیده، او بسیار متین و امین است. خدیجه عرض کرد: ای سرورم! آیا می توانی بر شتر زین ببندی و بر آن محمل بگذاری؟ فرمود: بله. گفت: ای میسره! شتری بیاور تا ببینیم محمد چگونه آن را زین می کند. میسره رفت و با شتری سرکش و تنومند برگشت که از بس غول پیکر بود، هیچ شتربانی جرأت نمی کرد آن را از میان شتران بیرون آورَد. میسره آن را آورد تا حضرت بر آن سوار شود. شتر خرّه می کشید و گردن می کشید و چشمانش سرخ شده بود. عباس به میسره گفت: شتری رام تر از این شتر نبود که بخواهی برادرزاده ما را با آن امتحان کنی؟! پیامبر فرمود: بگذار بیاید ای عمو! وقتی شتر صدای پیامبر بشارت دهنده و هشداردهنده را شنید، پیش پای ایشان زانو زد و شروع کرد سرش را بر خاک پای حضرت بمالد و زبان گشود و به کلامی فصیح گفت:

من مثلي و قد لمس ظهري سيد المرسلين فقلن النسوة اللاتي كنّ عند خديجة ما هذا إلا سحر عظيم قد أحكمه هذا اليتيم قالت لهم خديجة ليس هذا سحرا و إنما هو آيات بينات و كرامات ظاهرات ثم قالت:

نطق البعير بفضل أحمد مخبرا *** هذا الذي شرفت به أمّ القري

هذا محمد خير مبعوث أتي *** فهو الشفيع و خير من وطأ الثري

يا حاسديه تمزّقوا من غيظكم *** فهو الحبيب و لا سواه في الوري

قال و خرج أولاد عبد المطلب و أخذوا في أُهبة السفر ⁽¹⁾فالتفتت خديجة إلي النبيّ صلي الله عليه و آله و قالت يا سيدي ما معك غير هذه الثياب فليست هذه تصلح للسفر فقال لست أملك غيرها فبكت خديجة و قالت عندي يا سيدي ما يصلح للسفر غير أنهن طوال فامهل ⁽²⁾حتي أقصرها لك فقال هلمّي بها و كان صلي الله عليه و آله إذا لبس القصير يطول و إذا لبس الطويل يقصر كأنّه مفصل عليه ⁽³⁾فأخرجت له ثوبين من قباطي ⁽⁴⁾مصر و جبّة عدنيّة و بردة يمنيّة و عمامة عراقيّة و خفين من الأديم و قضيب خيزران فلبس النبي صلي الله عليه و آله الثياب و خرج كأنه البدر في تمامه ⁽⁵⁾فلما نظرت إليه جعلت تقول:

أوتيت من شرف الجمال فنونا *** و لقد فتنت بها القلوب فتونا

قد كونت للحسن فيك جواهر *** فيها دعيت الجوهر المكنونا

يا من أعار ⁽⁶⁾الظبي في لفتاته ⁽⁷⁾*** للحسن جيدا ساميا و جفونا

انظر إلي جسمي النحيل و كيف قد *** أجريت من دمع العيون عيونا

چه کسی همچون من است که سرور رسولان دست بر کمرم کشیده؟! زنانی که پیش خدیجه نشسته بودند گفتند: این پسر یتیم سحری شگفت انجام داد! خدیجه گفت: این سحر نیست، بلکه آیتی آشکار و کرامتی هویداست. سپس گفت:

«شتر به فضل احمد صلی الله علیه و آله زبان گشود و خبر داد که این همان مردی است که مکه به قدومش مشرّف شده،

این مرد محمد صلی الله علیه و آله برترین رسولی است که برانگیخته شده، او شفاعت گر است و بهترین کسی است که پا بر زمین گذاشته،

ای حاسدان! از خشم پاره پاره شوید، او حبیب خداست و در بین مردم هیچ کس غیر او چنین نیست.»

فرزندان عبدالمطلب خارج شدند و بار سفر بستند. خدیجه به پیامبر صلی الله علیه و آله رو کرد و گفت: ای سرورم! جز این ها جامه ای نداری؟! این ها برای سفر مناسب نیست. فرمود: جز این ها ندارم. خدیجه گریست و عرض کرد: من جامه مناسب سفر دارم اما کمی بلند است، بگذار تا کوتاهش کنم. فرمود: همان را بیاور. پیامبر اگر جامه کوتاه می پوشید آن جامه بلند می شد و اگر جامه بلند می پوشید آن جامه کوتاه می شد و چنان می شد که گویی بر قامت حضرتش دوخته اند. خدیجه دو جامه قبطی مصری و یک جبّه عدنانی و یک ردای یمانی و یک عمامه عراقی و پای افزاری از چرم و چوب خیزران برای حضرت آورد. پیامبر صلی الله علیه و آله همه را پوشید و چون بیرون آمد گویی ماه تمام بود. وقتی خدیجه ایشان را دید گفت:

«از شرافتِ زیبایی هنری نمایان ساختی که همه دل ها را به آن ربودی،

از حُسن جواهری در تو پدید آمده که گوهر در برابرش پوشیده می آید،

ای کسی که به آهو برای حرکات دلبرانه اش، گردنی کشیده و پلکی زیبا داده ای،

به جسم نزار من بنگر و ببین چگونه از اشک چشمم چشمه ها به راه افتاده،

أسهرت عيني في هواك صبابة *** و ملئت قلبي لوعة ⁽¹⁾و جنونا

ثم قالت يا سيدي عندك ما تركب عليه قال إذا تعبت ركبت أي بعير أردت قالت و ما يحملني علي ذلك ⁽²⁾لا كانت الأموال دونك يا محمد ⁽³⁾ثم قالت لعبدها ميسرة ايتني بناقتي الصهباء حتي يركبها سيدي محمد فأتي بها ميسرة و هي تزيد علي الأوصاف لا يلحقها في سيرها تعب و لا يصيبها نصب كأنها خيمة مضروبة أو قبة منصوبة ثم التفتت إلي ميسرة و ناصح و قالت لهما اعلما أنني قد أرسلت إليكما أمينا علي أموالي و إنه أمير قريش و سيدها ⁽⁴⁾فلا يد علي يده فإن باع لا يمنع و إن ترك لا يؤم و ليكن كلامكما له بلطف و أدب و لا يعلو كلامكما علي كلامه قال عبدها ميسرة و الله يا سيدتي إن لمحمد عندي محبة عظيمة قديمة و الآن قد تضاعف لمحبتك له ثم إن النبي صلي الله عليه و آله ودع خديجة و ركب راحلته و خرج و ميسرة و ناصح بين يديه و عين الله ناظرة إليه فعندها قالت خديجة شعرا:

قلب المحب إلي الأحباب مجذوب *** و جسمه بيد الأسقام منهوب

و قائل كيف طعم الحب قلت له *** الحب عذب و لكن فيه تعذيب

أقذي ⁽⁵⁾(أفذي) الذين علي خدي لبعدهم *** دمي و دمعي مسفوح و مسكوب

ما في الخيام و قد سارت ركابهم ⁽⁶⁾*** إلا محب له في القلب ⁽⁷⁾محبوب

كأنما يوسف في كل ناحية⁽⁸⁾*** و الحز ⁽⁹⁾في كل بيت فيه يعقوب

چشمانم در هوای تو از دل باختگی خواب به خود نمی بینند و قلبم از شوق و جنون لبریز شده است.»

سپس عرض کرد: ای سرورم! مرکبی برای سوار شدن داری؟ فرمود: هرگاه خسته شوم بر هر شتری بخواهم سوار می شوم. عرض کرد: چگونه من این را تحمل کنم؟ مال بی تو ارزشی ندارد ای محمد! آن گاه به میسره گفت: آن ناقه سرخ مرا بیاور تا سرورم محمد بر ان سوار شود. میسره آن ناقه را آورد. ناقه ای بس رهوار بود که در سیر نه خسته می شد و نه به زحمت می افتاد، گویا خیمه ای ای بود برپا شده، یا قبّه ای برافراشته. خدیجه رو به میسره و ناصح کرد و به آن دو گفت: بدانید که من امانتدار اموالم را به همراه شما می فرستم، او امیر و سرور قریش است و هیچ دستی بالای دست او نیست، اگر کالاها را فروخت منعی بر او نیست و اگر همه را واگذاشت سرزنشی بر او نیست، کلام شما با او بایست با مهر و ادب باشد و سخنی فراتراز سخن او نرانید. میسره، بنده خدیجه گفت: ای بانوی من! من محمد صلی الله علیه و آله را از قدیم بسیار دوست می داشته ام و اکنون به خاطر محبت شما به او بیش از پیش دوستش دارم. در آن دم پیامبر صلی الله علیه و آله با خدیجه وداع کرد و بر مرکبش سوار شد و به همراه میسره و ناصح به راه افتاد و چشم خداوند به ایشان بود. آن گاه خدیجه گفت:

«قلب عاشق مجذوب محبوب است و جسمش فروکوفته دست دردهاست،

به آن که گفت: طعم عشق چیست؟ گفتم: عشق گواراست اما با شکنجه همراه است،

من آزار از کسی می کشم که فراقش اشک و خون بر گونه هایم جاری کرده،

کاروان او رفت و هیچ کس در خیمه ها به جا نمانده، جز عاشقی که معشوق در قلبش نشسته است،

اگر یوسف در سرزمینی دگر باشد، یعقوب در هر خانه ای باشد اندوه آن جاست.»

ثم إن النبي صلي الله عليه و آله سار مجدا للسير إلي الأبطح فوجد القوم مجتمعين و هم لقدومه منتظرون فلما نظروا إلي جمال سيد المرسلين و قد فاق الخلق أجمعين فرح المحب ⁽¹⁾و اغتم الحاسد ⁽²⁾و ظهر الحسد و الكمد فيمن ⁽³⁾سبقت له الشقاوة من المكذبين ⁽⁴⁾و زادت عقيدة من سبقت له السعادة من المؤمنين فلما نظر العباس إليهم أنشأ يقول:

يا مخجل الشمس و البدر المنير إذا *** تبسم الثغر لمع البرق منه أضا

كم معجزات رأينا منك قد ظهرت *** يا سيدا ذكره يشفي به المرضي

فلما نظر النبي صلي الله عليه و آله إلي أموال خديجة علي الأرض و لم يحمل منها شي ء زعق علي العبيد و قال ما الذي منعكم عن شد رحالكم قالوا يا سيدنا لقلة عددنا و كثرة أموالنا فأبرك راحلته و نزل و لوي ذيله في دور منطقته و صار يزعق بالبعير فيقول بإذن الله تعالي فتعجب الناس من فعله فنظر العباس إلي النبي صلي الله عليه و آله و قد احمرت وجناته من العرق فقال كيف أخلي الشمس تقرح هذا الوجه الكريم فعمد إلي خشبة و قال لأتخذن منها حجفة ⁽⁵⁾تظل ⁽⁶⁾محمدا من حر الشمس فارتجت الأقطار و تجلي الملك الجبار و أمر الأمين جبرئيل عليه السلام أن يهبط ⁽⁷⁾(اهبط) إلي رضوان خازن الجنان و قل له يخرج لك الغمامة التي خلقتها لحبيبي محمد صلي الله عليه و آله قبل أن أخلق آدم بألفي عام و انشرها علي رأس حبيبي محمد فلما رأوها شخصت نحوها الأبصار و قال العباس إن ⁽⁸⁾محمدا لكريم علي ربه و لقد استغني عن حجفتي ⁽⁹⁾ثم أنشأ يقول:

پیامبر صلی الله علیه و آله شکوهمندانه سوی مکه به راه افتاد و دید همه مردم در انتظار قدوم ایشان جمع شده اند. وقتی آن قوم چشمشان به جمال سرور رسولان افتاد که بر همه خلق برتری یافته بود، دوستان به شادی و حسودان به ماتم نشستند، رشک و اندوهباری در منکرانِ نگون بخت هویدا شد و باور در مومنانِ سعادتمند جان گرفت. عباس به آنان نگریست و گفت:

«ای مایه شرمساری خورشید و ای ماه تابناک! وقتی تو می خندی برق دندان هایت نور می افکند، چه معجزه هایی که ما از تو ندیده ایم ای سروری که یادش بیماران را شفا می دهد.»

پیامبر صلی الله علیه و آله چشم انداخت و دید اموال خدیجه روی زمین مانده و بر شتران بار نشده، بندگان را ندا داد و فرمود: چرا بارهایتان را نبسته اید؟ عرض کردند: ای سرور ما! چون تعداد ما کم است و بارها زیاد. حضرت شتر خود را نشاند و پیاده شد و دامان به دور کمر پیچید و شتران را ندا داد و فرمود: به اذن خداوند متعال! مردم از کار پیامبر صلی الله علیه و آله متحیّر شدند. عباس به حضرت نگریست و چون دید گونه های ایشان از عرق سرخ شده گفت: چطور اجازه دهم خورشید این چهره بزرگوار را بیازارد؟! آن گاه سوی چوب ها رفت و گفت: اکنون از این چوب ها برای محمد سایه بانی در برابر گرمای خورشید می سازم. در آن دم زمین لرزید و خداوند جبّار تجلی کرد و به جبرئیل امین دستور داد که نزد رضوان، دربان بهشت فرود آی و به او بگو ابری را که دو هزار سال پیش از آفرینش آدم برای حبیبم محمد آفریدم بیرون آور و آن را بر سر حبیبم محمد بگستران. آن ابر آمد و مردم از دیدنش چشمشان خیره شد. عباس گفت: به راستی که محمد نزد پروردگارش ارجمند است، او نیازی به سایه بان من ندارد. سپس سرود:

وقف الهوي بي حيث كنت ⁽¹⁾فليس لي *** متقدم عنكم و لا متأخر

ثم سار القوم حتي نزلوا بجحفة الوداع و حطوا رحالهم حتي يلحق بهم المتأخرون فقال مطعم بن عدي يا قوم إنكم سائرون إلي أرض كثيرة المهامة و الأوعار ⁽²⁾و ليس لكم مقدم تستشيرون به و ترجعون إلي أمره و الرأي عندي أنكم تقدمون عليكم رجلا لتستندوا إلي رأيه و ترجعوا إلي أمره عن المنازع و المخالف قالوا نعم ما أشرت به فقال بنو مخزوم نحن نقدم علينا أخانا عمرو بن هشام المخزومي و قال بنو عدي نحن نقدم علينا أميرنا مطعم بن عدي و قال بنو النضر نحن نقدم علينا أميرنا النضر بن الحارث و قال بنو زهرة نحن نقدم علينا أميرنا أحيحة بن الجلاح و قال بنو لوي نحن نقدم علينا أبا سفيان صخر بن حرب و قال ميسرة و الله ما نقدم علينا إلا سيدنا محمد بن عبد الله و قال بنو هاشم و نحن أيضا نقدم علينا محمدا فقال أبو جهل لئن ⁽³⁾قدمتم علينا محمدا لأضعن هذا السيف في بطني و أخرجه من ظهري فقبض حمزة علي سيفه و قال يا وغد ⁽⁴⁾الرجال و يا نذل الأفعال ⁽⁵⁾و الله ما أريد إلا أن يقطع الله يديك و رجليك و يعمي عينيك فقال له النبي صلي الله عليه و آله اغمد سيفك يا عماه و لا تستفتحوا سفركم بالشر دعوهم يسيرون أول النهار و نحن نسير آخره فإن التقدم لقريش و كان صلي الله عليه و آله أول من تكلم بهذه الكلمة و سار أبو جهل و من يلوذ به و قد استغنم ⁽⁶⁾من بني هاشم الفرصة و هو ينشد و يقول:

لقد ضلت حلوم بني قصي *** و قد زعموا بتسييد ⁽⁷⁾اليتيم

آن قوم رفتند و وقتی به جحفة الوداع رسیدند، بارهایشان را بر زمین گذاشتند تا بقیه نیز برسند. مطعم بن عدی گفت: ای قوم! شما سوی ناحیه ای رهسپار هستید که بیابان است و پر از درنده، پیشوایی هم ندارید که با او مشورت کنید و کار خود را به او واگذارید، نظر من این است که کسی را پیشوای خود کنید تا به نظرش استناد جویید و به هنگام اختلاف کار را به رأی او واگذارید. گفتند: بسیار خوب، هر چه تو بگویی. بنی مخزوم گفتند: ما برادرمان عمرو بن هشام مخزومی را به پیشوای خود می گماریم. بنی عدی گفتند: ما امیرمان مطعم بن عدی را به پیشوایی خود می گماریم. بنی نضر گفتند: ما امیرمان نضر بن حارث را به پیشوایی خود می گماریم. بنی زهره گفتند: ما امیرمان احیحة بن جلاح را به پیشوایی خود می گماریم. بنی لوی گفتند: ما ابوسفیان صخر بن حرب را به پیشوایی خود می گماریم. و میسره گفت: به خدا سوگند ما کسی جز سرورمان محمد بن عبدالله را به پیشوایی خود نمی گماریم. بنی هاشم نیز گفتند: ما هم محمد را به پیشوایی خود می گماریم. اما ابوجهل گفت: اگر محمد را به پیشوایی ما بگمارید این شمشیر را در شکمم فرو می برم و از پشتم بیرون می آورم. حمزه دست بر شمشیر بُرد و گفت: ای مرد نادان و ای خام کردار! به خدا سوگند آرزویم این است که خداوند دست و پایت را قطع و چشمانت را کور کند. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: شمشیرت را غلاف کن ای عمو! سفرتان را با شرّ آغاز نکنید، بگذارید اول روز را آنان بروند و آخر روز را ما، چراکه تقدم با قریش است. پیامبر صلی الله علیه و آله نخستین کسی بود که این سخن را گفت. این چنین ابوجهل با یاران خود به راه افتاد و فرصت را در میان بنی هاشم غنیمت شمرد و گفت:

«بنی قصی خواب باطل دیده اند که اینان می خواهند یتیمی را به رهبری خود بگمارند،

و راموا للخلافة ⁽¹⁾غير كفو *** فكيف يكون ذا الأمر العظيم

و إني فيهم ليث حمي *** بمصقول و لي جد كريم

فلو قصدوا عبيدة أو ظليما *** و صخر الحرب ذا الشرف القديم

لكنا راضيين لهم و كنا. *** لهم تبعا علي خلف ⁽²⁾ذميم.

فأجابه العباس يقول:

ألا أيها الوغد الذي رام ثلبنا *** أ تثلب قرنا ⁽³⁾في الرجال كريم.

أ تثلب يأويك الكريم أخا التقي *** حبيب لرب العالمين عظيم

و لو لا رجال قد عرفنا محلهم *** و هم عندنا في مجدب ⁽⁴⁾و مقيم. ⁽⁵⁾

لدارت سيوف يفلق الهام حدها *** بأيدي رجال كالليوث تقيم

حماة كماة ⁽⁶⁾كالأسود ضراغم *** إذا برزوا ردوا لكل زعيم

ثم إن القوم ساروا إلي أن بعدوا عن مكة فنزلوا بواد يقال له واد الأمواه لأنه مجتمع السيول ⁽⁷⁾و أنهار الشام و منه تنبع عيون الحجاز فنزل به القوم و حطوا رحالهم و إذا بالسحاب قد اجتمع ⁽⁸⁾فقال النبي صلي الله عليه و آله ما أخوفني علي أهل هذا الوادي أن يدهمهم ⁽⁹⁾السيل فيذهب بجميع أموالهم و الرأي ⁽¹⁰⁾عندي أن نستند إلي هذا الجبل قال له العباس نعم ما رأيت يا ابن أخي فأمر النبي صلي الله عليه و آله أن ينادي

می خواهند فرد ناشایستی را به جانشینی خود بگذارند، چطور ممکن است چنین کار عجیبی بکنند،

من همچون شیری تیزچنگال در میان آنان هستم و تباری والا دارم،

چگونه آنان رو سوی بنده ای کوچک می آوردند حال آن که صخر بن حرب با شرافتی کهن حاضر است؟

با این همه ما به رأی اینان راضی می شویم و بر این جانشینی نامناسب گردن می نهیم.»

و عباس در جوابش گفت:

«ای نادانی که ما را نکوهش می کنی! آیا مردی ارجمند در میان مردان را سرزنش می کنی؟

آیا مردی ارجمند و پرهیزکار را نکوهش می کنی که حبیب پروردگار بزرگ جهانیان است؟

اگر نبودند مردانی که ما جایگاهشان را می شناسیم و همواره در خوشی و ناخوشی در کنارمان بوده اند،

هر آینه به دست مردانی استوار چون شیر، شمشیرهایی برکشیده می شد که تیزی شان سرها را می شکافت،

به دست دلیران بی باکی همچون شیران هژبر که وقتی پا به عرصه می گذارند هر سردسته ای را کنار می زنند.»

سپس آن قوم به راه افتادند و از مکه دور شدند و به دشتی پا گذاشتند که دشت باران نام داشت چون در مسیر سیل ها و رودهای شام بود و چشمه های حجاز از آن سرچشمه می گرفتند. آنان در آن جا فرود آمدند و بارهایشان را زمین گذاشتند. ناگهان دیدند ابرها متراکم شده اند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: می ترسم سیل در این دشت مردم را در میان گیرد و همه اموالشان را با خود ببرد، نظر من این است که به این کوه پناه ببریم. عباس گفت: خوب فکری کردی ای برادرزاده! پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد

في القافلة أن ينقلوا رحالهم إلي نحو الجبل ⁽¹⁾مخافة السيل ففعلوا إلا رجلا من بني جمح ⁽²⁾يقال له مصعب و كان له مال كثير فأبي أن يتغير ⁽³⁾من مكانه و قال يا قوم ما أضعف قلوبكم تنهزمون عن شي ء لم تروه و لم تعاينوه فما استتم كلامه إلا و قد ترادفت السحاب و البرق و نزل السيل و امتلأ الوادي من الحافة إلي الحافة ⁽⁴⁾و أصبح الجمحي و أمواله كأنه لم يكن و أقام القوم في ذلك المكان أربعة أيام و السيل يزداد فقال ميسرة يا سيدي هذه السيول لا تنقطع إلي شهر و لا تقطعه السفار ⁽⁵⁾و إن أقمنا هاهنا أضر بنا المقام و يفرق الزاد و الرأي ⁽⁶⁾عندي أن نرجع إلي مكة فلم يجبه النبي صلي الله عليه و آله إلي ذلك ثم نام فرأي في منامه ملكا يقول له يا محمد لا تحزن إذا كان غداة غد مر قومك بالرحيل و قف علي شفير الوادي فإذا رأيت الطير الأبيض قد خط بجناحه فاتبع الخط و أنت تقول بسم الله و بالله و أمر قومك أن يقولوا هذه الكلمة فمن قالها سلم و من حاد عنها غرق فاستيقظ النبي صلي الله عليه و آله و هو فرح مسرور ثم أمر ميسرة أن ينادي في الناس بالرحيل فرحلوا و شد ميسرة رحاله فقال الناس يا ميسرة و كيف نسير و هذا الماء لا تقطعه إلا السفن فقال أما أنا فإن محمدا أمرني و أنا لا أخالفه فقال القوم و نحن أيضا لا نخالفه فبادر القوم و تقدم النبي صلي الله عليه و آله و وقف علي شفير الوادي و إذا بالطير الأبيض قد أقبل من ذروة الجبل و خط بجناحيه خطا أبيض يلمع فشمر النبي صلي الله عليه و آله أذياله و اقتحم الماء و هو يقول بسم الله و بالله فلم يصل الماء إلي نصف ساقه و نادي أيها الناس لا يدخل أحد منكم الماء حتي يقول هذه الكلمة فمن قالها سلم

تا در میان کاروان ندا سر دهند که از ترس سیل بارهایشان را سوی کوه ببرند. همه چنین کردند به جز مردی از بنی جمح به نام مصعب. او که اموال بسیاری داشت نپذیرفت که مکانش را تغییر دهد و گفت: ای قوم! چقدر دل هایتان ضعیف است! از چیزی می گریزید که ندیده اید؟! هنوز سخنش به پایان نرسیده بود که ابرها انبوه شدند و رعد و برق زد و سیل به راه افتاد و آن دشت را لب به لب فراگرفت و مرد جمحی و اموالش نابود شدند. آن قوم چهار روز همان جا ماندند و سیلاب بیشتر می شد. میسره گفت: ای سرورم! این سیل تا یک ماه بند نمی آید و کسی نمی تواند از آن بگذرد، اگر این جا بمانیم به تنگنا می افتیم و توشه مان تمام می شود، نظر من این است که به مکه بازگردیم. اما پیامبر صلی الله علیه و آله رأیش را نپذیرفت. حضرت خوابید و در خواب فرشته ای را دید که می گفت: ای محمد! غمگین مباش، چون فردا شد به قومت بگو بارشان را ببندند، سپس بر لبه دشت بایست و چشم بیانداز، وقتی دیدی پرنده ای سفید با پروازش خطی به جا گذاشت آن خط را دنبال کن و بگو: بسم الله و بالله، و به قومت نیز بگو این سخن را بگویند، هر که این را بگوید نجات می یابد و هر که از آن رو بگرداند غرق می شود.

پیامبر صلی الله علیه و آله شاد و خوشحال بیدار شد و به میسره دستور داد تا در میان مردم ندا سر دهد که بارشان را ببندند. آنان بارشان را بستند و میسره نیز بار خود بربست. همه گفتند: ای میسره! فقط کشتی می تواند از میان این آب بگذرد، ما چگونه به راه بیافتیم؟ میسره گفت: من اگر محمد دستور دهد نافرمانی نمی کنم. آنان گفتند: ما نیز با او مخالفت نمی کنیم. آن گاه همه به راه افتادند و پیامبر صلی الله علیه و آله جلوی ایشان رفت و بر لبه دشت ایستاد. ناگاه دید پرنده ای سفید از سوی قله کوه آمد و با پروازش خطی سفید و درخشان بر جا گذاشت. پیامبر جامه بالا زد و در حالی که می فرمود بسم الله و بالله به آب زد. این چنین آب حتی تا نیمه ساق پای حضرت نرسید. ایشان ندا سر داد: ای مردم! هیچ کس به این آب پا نگذارد جز این سخن را بگوید، هر که بگوید نجات می یابد

و من حاد عنها هلك فاقتحم القوم الماء و هم يقولون الكلمة ⁽¹⁾و لم يتأخر من القوم سوي رجلين أحدهما من بني جمح و الآخر من بني عدي فقال العدوي بسم الله و بالله و قال الجمحي بسم اللات و العزي فغرق الجمحي و أمواله و سلم العدوي و أمواله فقال القوم للعدوي ما بال صاحبك غرق قال إنه قد عوج لسانه و خالف قول النبي صلي الله عليه و آله ⁽²⁾فغرق فاغتم أبو جهل لعنه الله و قومه قالوا ما هذا إلا سحر عظيم فقال له بعض أصحابه يا ابن هشام ما هذا بسحر و لكن و الله ما أظلت الخضراء و لا أقلت الغبراء أفضل من محمد فلم يرد جوابا و ساروا حتي نزلوا علي بئر و كان تنزل عليه العرب في طريق الشام ⁽³⁾فقال أبو جهل و الله لأجد في نفسي غبنة ⁽⁴⁾عظيمة إن رد محمد من سفره هذا سالما و لقد عزمت علي قتله و كيف لي بالحيلة في قتله و هو ينظر من ورائه كما ينظر من أمامه و لكن أفعل فسوف تنظرون ثم عمد إلي الرمل و الحصي و ملأ حجره و كبس ⁽⁵⁾به البئر فقال أصحابه و لم تفعل ذلك فقال أريد دفن البئر حتي إذا جاء ركب بني هاشم و قد أجهدهم العطش فيموتوا عن آخرهم فتبادر القوم بالرمل و الحصي و لم يتركوا للبئر أثرا فقال أبو جهل لعنه الله الآن قد بلغت مرادي ثم التفت إلي عبد له اسمه فلاح و قال له خذ هذه الراحلة و هذه القربة و الزاد و اختف تحت الجبل ⁽⁶⁾فإذا جاء ركب بني هاشم يقدمهم محمد و قد أجهدهم العطش و التعب و لم يجدوا للبئر أثرا فيموتوا فأتني بخبرهم فإذا أتيتني و بشّرتني بموتهم أعتقتك و زوجتك بمن تريد من أهل مكة فقال حبا و كرامة ثم سار أبو جهل و تأخر العبد كما أمره مولاه و إذا بركب بني هاشم قد أقبل يتقدمهم محمد فتبادر القوم إلي البئر فلم يجدوا له أثرا فضاقت صدورهم

و هر که روی بگرداند هلاک می شود. آن قوم آن سخن را بر زبان راندند و همه از آب گذشتند. از ان ها دو نفر عقب ماندند، یکی از بنی جمح و دیگری از بنی عدی. آن که از بنی عدی بود گفت: بسم الله و بالله. اما آن که از بنی جمح بود گفت: بسم اللات و العُزّی، و با همه اموالش غرق شد. مردم به مرد عدوی گفتند: چرا دوستت غرق شد؟ گفت: زبانش نچرخید و سخن محمد صلی الله علیه و آله را نگفت و غرق شد. ابوجهل و یارانش که برآشفته بودند گفتند: این سحری شگفت است. برخی از یارانش به او گفتند: ای ابن هشام! این سحر نیست، به خدا سوگند زمین و آسمان کسی را برتر از محمد صلی الله علیه و آله به خود ندیده اند. آنان پاسخ ندادند و به راه افتادند. در راه بر چاهی فرود آمدند که عرب همیشه در راه شام در کنارش فرود می آمد. ابوجهل گفت: به خدا سوگند اگر محمد از این سفر سالم برگردد من خسارتی بزرگ دیده ام، می خواهم او را بکُشم، چه حیله ای در کار کنم؟ و حال آنکه او پشت سرش را مانند روبرویش می بیند گفت: من این کار را می کنم، خواهید دید! آن گاه رفت و در دامانش ریگ و شن جمع کرد و چاه را با آن ها پُر کرد. یارانش گفتند: چه می کنی؟ گفت: می خواهم این چاه را پُر کنم تا وقتی کاروان بنی هاشم رسید، تشنگی به تنگنایشان بیاندازد و همه شان بمیرند. آن ها همه سوی ریگ ها و شن ها شتافتند و هیچ اثری از چاه بر جا نگذاشتند. ابوجهل که خدایش لعنت کند گفت: اکنون به مرادم رسیدم. سپس به بنده اش که فلاح نام داشت رو کرد و به او گفت: این شتر و این مشک و این توشه را بگیر و پشت این سنگ پنهان شو، وقتی کاروان بنی هاشم رسید و محمد آنان را آورد و از تشنگی و خستگی به تنگنا افتادند و اثری از چاه نیافتند و همه مُردند، خبر مرگشان را برای من بیاور، اگر آمدی و مژده مرگشان را آوردی تو را آزاد می کنم و هر یک از زنان مکه را خواستی به همسری ات درمی آورم. فلاح گفت: با کمال میل! آن گاه ابوجهل به راه افتاد و آن بنده بنا به امر صاحبش بر جا ماند. کاروان بنی هاشم از راه رسید و پیامبر پیشاپیش آنان آمد. آن قوم سوی چاه شتافتند اما اثری از آن نیافتند. چون سینه هایشان به تنگ آمد

و أيقنوا بالهلاك فلاذوا بمحمد صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾فقال لهم هل هنا موضع يعرف بالماء قالوا نعم بئر قد ردمت ⁽²⁾بالرمل و الحجارة ⁽³⁾فمشي النبي صلي الله عليه و آله حتي وقف علي شفير البئر فرفع طرفه إلي السماء و نادي يا عظيم الأسماء يا باسط الأرض و يا رافع السماء قد أضرّ بنا الظمآء فاسقنا الماء فإذا بالحجارة و الرمل قد تصلصلت ⁽⁴⁾و عين الماء قد نبعت و تفجّرت و جري الماء من تحت أقدامه فسقي القوم دوابّهم و ملئوا قربهم و ساروا و سار العبد إلي مولاه و قال ما وراءك يا فلاح و قال و الله ما أفلح من عادي محمدا و حدّثهم بما عاين منه فامتلأ أبو جهل غيظا و قال للعبد غيب وجهك عني فلا أفلحت أبدا ثم سار حتي وصل واديا من أودية الشام يقال له ذبيان و كان كثير الأشجار إذ خرج من ذلك الوادي ثعبان عظيم كأنه النخلة السحوق ففتح فاه و زفر و خرج من عينيه الشرار فجفلت منه ناقة أبي جهل لعنه الله و لعبت بيديها و رجليها و رمته فكسرت أضلاعه فغشي عليه فلما أفاق قال لعبيده تأخروا ⁽⁵⁾إلي جانب الطريق فإذا جاء ركب بني هاشم يتقدمهم محمد قدموه علينا حتي إذا رأت ناقته الثعبان فعسي أن ترميه إلي الأرض فيموت ففعل العبيد ما أمرهم به و إذا بركب بني هاشم قد أقبل يتقدمهم محمد فقال النبي صلي الله عليه و آله يا ابن هشام أراكم قد نزلتم و ليس هو وقت نزولكم فقال له يا محمد و الله قد استحييت أن أتقدم عليك و أنت سيد أهل الصفا و أعلي حسبا و نسبا فتقدم فلعن الله من يبغضك ففرح العباس بذلك و أراد العباس أن يتقدم فنهاه النبي صلي الله عليه و آله و قال ارفق يا عم فما تقديمهم لنا إلا لمكيدة لنا ⁽⁶⁾ثم إنه صلي الله عليه و آله تقدم أمامهم و دخل إلي ذلك الشعب و إذا بالثعبان قد ظهر فجفلت منه ناقة النبي صلي الله عليه و آله فزعق بها النبي صلي الله عليه و آله و قال ويحك

و یقین کردند که هلاک می شوند، به پیامبر پناه بردند. حضرت به آنان فرمود: آیا این جا همان جایی است که باید آب داشته باشد؟ عرض کردند: بله، ولی آن چاه از شن و سنگ پُر شده است. پیامبر گام برداشت و بر لبه آن چاه ایستاد، سر سوی آسمان فراز کرد و ندا سر داد: ای صاحب نام های والا و ای گستراننده زمین و ای برافرازنده آسمان! تشنگی بر ما سخت شده، به ما آب بنوشان. ناگهان از آن سنگ ها و شن ها صدایی خروشید و آب جوشید و بیرون زد و به زیر گام های پیامبر جاری شد. آن قوم چهارپایانشان را سیراب کردند و مشک هایشان را پُر کردند و به راه افتادند. بنده ابوجهل هم سوی صاحبش راهی شد. ابوجهل به گفت: چه شد ای فلاح! گفت: به خدا سوگند هر که با محمد صلی الله علیه و آله دشمنی کند پیروز نمی شود، و آن چه را دیده بود برای آنان بازگفت. ابوجهل از خشم لبریز شد و به فلاح گفت: از جلوی چشمم دور شو که هرگز به مرادت نمی رسی. ابوجهل به راه افتاد و رفت تا به یکی از دشت های شام به نام ذبیان رسید که پُر از درخت بود. ناگهان ماری غول پیکر همچون نخلی بلند از آن دشت بیرون آمد و دهان باز کرد و خروشید و شراره از چشمانش بیرون جهید. ناقه ابوجهل از دیدن آن افعی رم کرد و از جا پرید و ابوجهل را چنان بر زمین کوبید که دنده هایش شکست و از هوش رفت. وقتی به هوش آمد به بندگانش گفت: به کنار جاده روید و وقتی کاروان بنی هاشم از راه رسید و محمد صلی الله علیه و آله پیشاپیش آنان آمد، آن افعی را به جلوی آنان درآورید تا ناقه محمد آن را ببیند، مگر او را بر زمین بزند و او هلاک شود. بندگان ابوجهل به دستور او عمل کردند.

وقتی کاروان بنی هاشم از راه رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله پیشاپیش آنان آمد و فرمود: ای ابن هشام! می بینم نابه هنگام فرود آمده اید! عرض کرد: ای محمد! به خدا سوگند شرم کردم جلوتر از شما بروم، چراکه تو سرور اهل صفا هستی و از همه اصل و نسبی والاتر داری، تو جلو برو، خداوند بدخواهانت را لعنت کند! عباس از این صحنه شادمان شد و خواست به راه بیافتد. اما پیامبر او را نهی کرد و فرمود: بایست ای عمو! این که اینان می خواهند ما جلو برویم حتما نیرنگ است. سپس حضرت خود پیشاپیش همه به راه افتاد و وارد آن دشت شد. ناگهان آن افعی بیرون جهید و ناقه پیامبر از دیدنش رم کرد. اما پیامبر بر سر ناقه خود فریاد برآورد و فرمود: وای بر تو!

كيف تخافين و عليك خاتم الرسل و إمام البشر. ⁽¹⁾ثم التفت إلي الثعبان و قال له ارجع من حيث أتيت و إياك أن تتعرض لأحد من الركب ⁽²⁾فنطق الثعبان بقدرة الله تعالي و قال السلام عليك يا محمد السلام عليك يا أحمد فقال النبي صلي الله عليه و آله السلام علي من اتبع الهدي و خشي عواقب الردي و أطاع الملك الأعلي فعندها قال يا محمد ما أنا من هوام الأرض و إنما أنا ملك من ملوك الجن و اسمي الهام بن الهيم و قد آمنت علي يد أبيك إبراهيم الخليل و سألته الشفاعة فقال هي لولد يظهر من نسلي يقال له محمد و وعدني ⁽³⁾أن أجتمع بك في هذا المكان و قد طال بي الانتظار و قد شاهدت المسيح عيسي ابن مريم عليه السلام ليلة عرج به إلي السماء و هو يوصي الحواريين باتباعك و الدخول في ملتك و الآن قد جمع الله شملي بك فلا تنسني من الشفاعة يا سيد المرسلين فقال له النبي صلي الله عليه و آله لك ذلك علي فعد من حيث جئت و لا تتعرض لأحد من الركب فغاب الثعبان فلما نظر القوم إلي كلامه عجبوا من ذلك و ازداد أعمام النبي صلي الله عليه و آله يقينا و فرحا و ازداد الجنود ⁽⁴⁾(الحسود) غيظا و حسدا فأنشأ العباس يقول:

يا قاصدا نحو الحطيم و زمزم *** بلغ فضائل أحمد المتكرم

و اشرح لهم ما عاينت عيناك من *** فضل لأحمد و السحاب الأركم

قل و أت بالآيات ⁽⁵⁾في السيل الذي *** ملأ الفجاج بسيله المتراكم. ⁽⁶⁾و نجا الذي لم يخط قول محمد *** و هو الذي أخطأ بوسط جهنم

و البئر لما أن أضر بنا الظماء *** فدعا الحبيب إلي الإله المنعم

فاضت عيونا ثم سالت أنهرا *** و غدا الحسود بحسرة و تغمغم

از چه می ترسی حال آن که خاتم رسولان و امام آدمیان بر تو نشسته است؟ سپس رو به افعی کرد و فرمود: از هر جا آمده ای به همان جا بازگرد، مبدا به هیچ یک از کاروانیان متعرض شوی! آن گاه به اذن خداوند متعال آن افعی زبان گشود و عرض کرد: سلام بر تو ای محمد! سلام بر تو ای احمد! پیامبر فرمود: سلام بر هر که از هدایت پیروی کند و از سرانجام بدکاری بترسد و از خداوند والامرتبه بترسد. افعی عرض کرد: ای محمد! من از خزندگان زمین نیستم، بلکه پادشاهی از پادشاهان جنّیان هستم و هام بن هیم نام دارم، به دست پدرت ابراهیم خلیل علیه السلام ایمان آوردم و از او شفاعت خواستم، او به من فرمود: از نسل من فرزندی به نام محمد به دنیا می آید، و به من وعده داد که تو را در این جا دیدار می کنم، من بسیار انتظار کشیدم و عیسی بن مریم علیه السلام را دیدم که در شبی که به آسمان عروج کرد به حواریون خود سفارش کرد تا از تو پیروی کنند و به آیین تو درآیند، اکنون خداوند مرا با تو هم کلام کرد، ای سرور رسولان! مرا در شفاعت خود از یاد مبر. پیامبر به او فرمود: این برای تو بر عهده من خواهد بود، اکنون از هر جا آمده ای به همان جا بازگرد و نزد هیچ یک از کاروانیان پدیدار نشو. در آن دم آن افعی ناپدید شد. آن قوم که دیدند پیامبر صلی الله علیه و آله با ان افعی سخن گفت متحیّر شدند و بر یقین و شادمانی عموهای پیامبر افزوده شد و رشک و خشم حسودان بالا گرفت. آن گاه عباس سرود:

«ای که سوی حطیم و زمزم می روی! فضایل محمد ارجمند را به گوش آن سرزمین برسان،

و برای آنان بگو که از فضیلت احمد و ماجرای ابرهای انبوه با چشمان خود چه ها دیدی،

بگو از او چه نشانه هایی آشکار شد در آن هنگام که سیل متلاطم همه تنگه ها را پوشاند،

و بگو که هر کس از کلام محمد صلی الله علیه و آله سر نپیچید نجات یافت، و آن کس که سرپیچید در میان دوزخ افتاد،

و بگو که وقتی تشنگی بر ما سخت شد و حبیب خدا به درگاه خداوند بخشنده دعا کرد،

چشمه ها جوشیدند و رودها جاری شدند و حاسدان به اندوه و حسرت درافتادند،

و الهام بن الهيم لما أن رأي *** خير البرية جاء كالمستسلم

ناداه أحمد فاستجاب ملبيا *** و شكا المحبة كالحبيب ⁽¹⁾المغرم

من عهد إبراهيم ظل مكانه *** يرجو الشفاعة خوف جسر ⁽²⁾جهنم

من ذا يقاس أحمد في الفضل من *** كل البرية من فصيح و أعجم

و به توسل في الخطيئة آدم *** فليعلم الأخبار من لم يعلم

و لما فرغ العباس من شعره أجابه الزبير و أنشأ يقول شعرا:

يا للرجال ذوي البصائر و النظر *** قوموا انظروا أمرا مهولا قد خطر. ⁽³⁾

هذا بيان صادق في عصرنا *** من سيد عالي المراتب مفتخر

آياته قد أعجزت كل الوري *** من ذا يقايس عدها أو يختصر⁽⁴⁾

منها الغمام تظله مهما مشي *** أني يسير تظله و إذا خطر ⁽⁵⁾

و كذلك الوادي أتي مترادفا *** بالسيل يسحب للحجارة و الشجر

و نجا الذي قد طاع قول محمد *** و هوي المخالف مستقرا في سقر

و أزال عنا الضيم من حر الظماء *** من بعد ما بان التقلقل و الضجر

و البئر فاضت بالمياه و أقبلت *** تجري علي الأراض ⁽⁶⁾أشباه النهر. ⁽⁷⁾

و الهام فيه عبارة ⁽⁸⁾و دلالة *** لذوي العقول ذوي ⁽⁹⁾البصائر و الفكر

كاد الحسود يذوب مما عاينت *** عيناه من فضل لأحمد قد ظهر

و بگو آن افعی، هام بن هیم، وقتی بهترین آدمی را دید سر تسلیم فرود آورد،

و محمد صلی الله علیه و آله او را ندا داد او پاسخ داد و اجابت کرد و همچون دلداده ای شیفته از فراق شکوه کرد،

و گفت که از عهد ابراهیم در آن جا مانده و از ترس پل جهنم به شفاعت او امید داشته،

از میان همه آفریدگان، از عرب و عجم، چه کسی می تواند با فضیلت محمد صلی الله علیه و آله قیاس شود؟

و بگو که آدم علیه السلام به هنگام خطایی که کرد به او توسل جست، بگو تا هر که نمی داند بداند.»

وقتی سروده عباس به پایان رسید، زبیر در پاسخش سرود:

«ای مردان بصیر و بینا! برخیزید و بنگرید چه ماجرای شگفتی روی داده،

این سخنی راست از زمانه ماست، سخن از سروری والامقام و شکوهمند است،

او مردی است که نشانه هایش همگان را به عجز درآورده، چه کسی می تواند قدر او را بسنجد یا به کلام درآورد؟

به هر کجا رفت و آمد کند و در هر کجا قدم بگذارد، ابرها بر او سایه می افکنند،

دشت را لبالب سیل برداشت و صخره ها و درخت ها را پوشاند،

آن گاه هر کس از کلام محمد اطاعت کرد نجات یافت و هر که نافرمانی کرد سوی دوزخ سرازیر شد،

در آن هنگام که آشفتگی و فرسودگی رخ نموده بود، او در حرارت تشنگی ما را از سختی رهاند،

آب از چاه جوشید و آمد و آبراه هایی چون رود به راه انداخت،

در آن افعی نیز برای خردمندان و بینایان و اندیشمندان نشانه ها و دلالت ها بود،

نزدیک بود حسودان آب شوند وقتی با چشم خود دیدند چه فضایلی از احمد صلی الله علیه و آله آشکار شد،

يا للرجال ألا انظروا أنواره *** تعلو علي نور الغزالة و القمر

الله فضل أحمدا و اختاره *** و لقد أذل عدوه ثم احتقر

فأجابه حمزة رضي الله عنه يقول:

ما نالت الحساد فيك مرادهم *** طلبوا نقوص الحال منك فزادا

كادوا و ما خافوا عواقب كيدهم *** و الكيد مرجعه علي من كادا

ما كل من طلب السعادة نالها *** بمكيدة أو أن يروم عنادا

يا حاسدين محمدا يا ويلكم *** حسدا تمزق منكم الأكبادا

الله فضل أحمدا و اختاره *** و لسوف يملكه الوري و بلادا ⁽¹⁾

و ليملأن الأرض من إيمانه *** و ليهدين عن الغوي ⁽²⁾من حادا

قال: فشكرهم النبي صلي الله عليه و آله علي ذلك و ساروا جميعا و نزلوا واديا كانوا يتعاهدون فيه الماء قديما فلم يجدوا فيه شيئا من الماء فشمر النبي صلي الله عليه و آله عن ذراعيه و غمس كفيه في الرمل و رمق السماء ⁽³⁾و هو يحرك شفتيه فنبع الماء من بين أصابعه تيارا ⁽⁴⁾و جري علي وجه الأرض أنهارا فقال العباس أمسك يا ابن أخي حذرا من الماء أن يغرق أموالنا ثم شربوا ⁽⁵⁾و ملئوا قربهم و سقوا دوابهم فقال النبي صلي الله عليه و آله لميسرة لعل عندك شيئا من التمر فأحضره و كان يأكل التمر و يغرس النوي في الأرض ⁽⁶⁾فقال له العباس لم تفعل ذلك يا ابن أخي قال يا عم أريد أن أغرسها نخلا قال و متي تطعم ⁽⁷⁾

آی ای مردان! بنگرید که انوار او بر نور خورشید و ماه برتری یافته،

خداوند احمد صلی الله علیه و آله را برتری داده و او را برگزیده و دشمنانش را خوار و ذلیل کرده است.»

آن گاه حمزه در جواب شعر او گفت:

«در کار تو حسودان به مرادشان نرسیدند، خواستند از حال تو بکاهند اما بر آن افزوده شد،

نیرنگ ساختند و از عواقب نیرنگ خود نترسیدند، اما نیرنگ سوی نیرنگ باز باز می گردد،

نه چنین است که هر که خواهان سعادت باشد بتواند با نیرنگ و ستیزه به آن دست یابد،

ای حاسدان محمد! وای بر شما از حسادتی که جگرهایتان را خواهد شکافت،

خداوند احمد صلی الله علیه و آله را برتری داده و او را برگزیده و به زودی همه مردمان و سرزمین ها را به فرمان او درمی آورد،

او زمین را از ایمان خود لبریز خواهد کرد و منحرفان را از گمراهی درخواهد آورد و هدایت خواهد کرد.»

پیامبر صلی الله علیه و آله از این سخنان آنان را سپاس گفت و سپس همه به راه افتادند. آنان به دشتی فرود آمدند که از قدیم می دانستند آن جا آب هست، اما این بار هیچ آبی نیافتند. در آن هنگام پیامبر صلی الله علیه و آله آستین بالا زد و دستان مبارک خود را در شن ها فرو بُرد و به آسمان نگریست و زیر لب چیزی گفت. ناگهان از میان انگشتان حضرت آب با شتاب جوشید و بر زمین رودها جاری ساخت. عباس عرض کرد: ای برادرزاده! دست نگهدار که می ترسم این آب دارایی مان را با خود ببرد! سپس همه نوشیدند و مشک هایشان را پُر کردند و چهارپایانشان را سیراب کردند. پیامبر صلی الله علیه و آله به میسره فرمود: اگر مقداری خرما داری بیاور. ایشان خرماها را میل کرد و هسته هایش را در زمین کاشت. عباس عرض کرد: ای برادرزاده! چرا این کار را می کنی؟ فرمود: ای عمو! می خواهم آن ها را بکارم تا نخل سبز شود. عرض کرد: تا کِی بخوری؟!

قال الساعة نأكل منها و نتزود إن شاء الله تعالي فقال له العباس يا ابن أخي النخلة إذا غرست تثمر في خمس سنين ⁽¹⁾قال يا عم سوف تري من آيات ربي الكبري ثم ساروا حتي تواروا عن الوادي فقال يا عم ⁽²⁾ارجع إلي الموضع الذي فيه النخلات و اجمع لنا ما نأكله فمضي العباس فرأي النخلات قد كبرت و تمايلت ⁽³⁾أثمارها و أزهرت ⁽⁴⁾فأوقر منها راحلة و التحق بالنبي صلي الله عليه و آله فكان يأكل من التمر و يطعم القوم فصاروا متعجبين من ذلك فقال أبو جهل لعنه الله لا تأكلوا يا قوم مما يصنعه محمد الساحر فأجابه قومه و قالوا يا ابن هشام أقصر عن الكلام فما هذا بسحر ثم سار القوم حتي وصلوا عقبة أيلة و كان بها دير و كان مملوا رهبانا و كان فيهم راهب يرجعون إلي رأيه و عقله يقال ⁽⁵⁾له الفيلق بن اليونان بن عبد الصليب و كان يكني أبا خبير و قد قرأ الكتب و عنده سفر فيه صفة النبي صلي الله عليه و آله من عهد عيسي ابن مريم عليه السلام و كان إذا قرأ الإنجيل علي الرهبان و وصل إلي صفات النبي صلي الله عليه و آله بكي و قال يا أولادي متي تبشروني بقدوم البشير النذير الذي يبعثه الله من تهامة متوجا بتاج الكرامة تظله الغمامة يشفع في العصاة يوم القيامة ⁽⁶⁾فقال له الرهبان لقد قتلت نفسك بالبكاء و الأسف علي هذا الذي تذكره و عسي أن يكون قد قرب أوانه فقال إي و الله إنه قد ظهر بالبيت الحرام و دينه عند الله الإسلام فمتي تبشروني بقدومه من أرض الحجاز و هو تظله الغمامة و أنشأ يقول شعرا:

لئن نظرت عيني جمال أحبتي *** وهبت لبشري الوصل ما ملكت يدي

و ملكته روحي و مالي غيرها *** و هذا قليل في محبة أحمد

فرمود: ان شاءالله به زودی می خوریم و توشه برمی گیریم. عباس عرض کرد: ای برادرزاده! یک نخل وقتی کاشته می شود در پنج سالگی میوه می دهد! فرمود: ای عمو! نشانه های پروردگار مرا خواهی دید. سپس راهی شدند و رفتند و آن دشت را پشت سر گذاشتند. در راه پیامبر صلی الله علیه و آله به عباس فرمود: ای عمو! به جایی که نخل ها بودند بازگرد و برایمان خرما جمع کن تا بخوریم. عباس رفت و ناگاه دید نخل ها قد کشیده اند و سبز شده اند و از آن ها خرما آویزان شده. عباس خرماها را بر شتر بار کرد و به پیامبر صلی الله علیه و آله پیوست. حضرت از آن خرما میل کرد و به همه آن قوم نیز داد و همه شگفت زده شدند. ابوجهل که خدایش لعنت کند گفت: ای قوم! از آن چه که سحر محمد ساخته نخورید! اما آنان در پاسخش گفتند: ای ابن هشام! حرف را کم کن که این سحر نیست. سپس آن قوم به راه افتادند و رفتند تا به گردنه ایله رسیدند. در آنجا دیری بود که راهبان بسیار در آن بودند. در میان آنان راهبی بود که به رأی و نظرش استناد می جستند. او فیلق بن یونان بن عبدالصلیب نام داشت و کنیه اش اباخبیر بود و کتب پیشینیان را خوانده بود و کتابی از عهد عیسی بن مریم علیه السلام داشت که در یکی از سِفرهای آن صفات پیامبر صلی الله علیه و آله آمده بود. او هر بار برای راهبان انجیل می خواند وچون به صفات پیامبر صلی الله علیه و آله می رسید می گریست و می گفت: ای فرزندانم! کِی می شود که به من مژده دهید آن پیامبر بشارت دهنده و هشداردهنده از راه رسیده، همان پیامبری که خداوند او را از سرزمین تهامه برمی انگیزد و تاج کرامت بر سر دارد و ابر بر سرش سایه می افکند و در روز قیامت شفیع گنهکاران می شود. راهبان به او گفتند: خود را کُشتی از بس که برای کسی که می گویی گرستی و افسوس خوردی! امید است که هنگام ظهورش نزدیک باشد. گفت: آری به خدا سوگند! او در بیت الله الحرام ظهور می کند و دینش اسلام است، کِی می شود که به من مژده دهید او از سرزمین حجاز آمده و ابری بر سرش سایه افکنده؟! و سرود:

«اگر چشمانم جمال محبوبم را ببیند، به افتخار مژده وصال همه دارایی ام را می بخشم،

و جان خود را و هر آن چه را جز آن دارم، به او هدیه می کنم، اما این در برابر دوست داشتن احمد صلی الله علیه و آله ناچیز است،

سألت إلهي أن يمن بقربه *** و يجمع شملي بالنبي محمد

قال و ما زال الراهب كلما ذكر الحبيب أكثر النحيب إلي أن حال ⁽¹⁾منه النظر و زاد به الفكر فعند ذلك أشرف بعض الرهبان و قد أشرقت الأنوار من جبين النبي المختار فنظر الرهبان إلي الأنوار و قد تلألأت من الركب و قد أقبل من الفلا و أشرق ⁽²⁾و علا تقدمهم سيد الأمم و قد نشرت علي رأسه الغمامة فقالوا يا أبا الرهبان ⁽³⁾هذا ركب قد أقبل من الحجاز فقال يا أولادي و كم ركب قد أقبل و أتي و أنا أعلل نفسي بلعل و عسي قالوا يا أبانا قد رأينا نورا قد علا فقال ⁽⁴⁾الآن قد زال الشقاء و ذهب العناء ثم رفع طرفه نحو السماء و قال إلهي و سيدي و مولاي بجاه هذا المحبوب الذي زاد فيه تفكري إلا ما رددت علي بصري فما استتم كلامه حتي رد الله عليه بصره فقال الراهب للرهبان كيف رأيتم جاه هذا المحبوب عند علام الغيوب ثم أنشأ يقول:

بدا النور من وجه النبي فأشرقا *** و أحيا محبا بالصبابة محرقا. ⁽⁵⁾

و أبرأ عيونا قد عمين من البكاء *** و أصبح من سوء المكاره مطلقا

تري هل تري عيناي طلعة وجهه *** و أصبح من رق الضلالة معتقا

ثم قال: يا أولادي إن كان هذا النبي المبعوث في هذا الركب ينزل ⁽⁶⁾تحت هذه الشجرة فإنها ⁽⁷⁾تخضر و تثمر فقد جلس تحتها عدة من الأنبياء و هي من عهد عيسي ابن مريم عليه السلام يابسة و هذه البئر لم نر فيها ⁽⁸⁾ماء فإنه يأتي إليها و يشرب منها فما كان

از خدایم خواستارم که با وصال او بر من منت گذارد و مرا با محمد نبی جمع آورد.»

راهب از آن پس هرگاه به یاد حبیب خدا صلی الله علیه و آله می افتاد چنان شیون می کرد که چشمش نابینا و پریشانی اش زیاد شد. در آن اوان که انوار رخسار نبیّ مختار در آن جا درخشش گرفته بود، برخی از راهبان سر کشیدند و دیدند از میان کاروانی که از سوی کویر می آید نور سرور همه امت ها می درخشد و حضرت با عمامه ای بر سر، پیشاپیش آنان با تابش و روشنایی رخسار خویش می آید. گفتند: ای راهب بزرگ! این کاروان از سوی حجاز می آید. گفت: ای فرزندان من! چه بسیار کاروان ها که آمدند و رفتند و من خود را با شایدها سرگرم کردم. گفتند: ای پدر! اما ما دیدیم از میان آنان نوری می درخشد. گفت: پس دیگر درد و ناکامی به پایان رسیده است. سپس سر سوی آسمان فراز کرد و گفت: خداوندا و سرورا و بزرگا تو را به شکوه آن محبوبی که بسیار به او اندیشیده ام، چشمان مرا به من بازگردان. هنوز سخنش به پایان نرسیده بود که خداوند بینایی اش را به او بازگرداند. در آن دم رو به راهبان گفت: شکوه محبوب مرا نزد خداوند دانای اسرار چگونه دیدید؟! و سرود:

«نور رخسار پیامبر آشکار شد و تابش گرفت، و به دلداده ای که از عشق سوخته بود جان بخشید،

چشمان مرا که از گریه کور شده بودند شفا داد، و خود از شرّ ناخوشی ها رها آمد،

آیا چشمان من روشنایی رخسار او را خواهند دید؟ او را که از بندگی گمراهی آزاد آمده است؟»

سپس گفت: ای فرزندانم! اگر آن رسول پیامبر در میان این کاروان باشد، به زیر این درخت فرود می آید و آن گاه این درخت سبز می شود و میوه می دهد، این درخت از زمان عیس بن مریم علیه السلام خشک بوده و چندین تن از پیامبران به زیرش نشسته اند، او به کنار این چاه می آید و گرچه ما تا کنون هیچ آبی در آن ندیده ایم، از آبش می نوشد؛

إلا قليلا و إذا الركب قد أقبل و حول البئر قد نزلوا و حطوا الأحمال عن الجمال و كان النبي صلي الله عليه و آله يحب الخلوة بنفسه فأقبل تحت الشجرة فاخضرت و أثمرت من وقتها و ساعتها فما استقر بهم الجلوس حتي قام النبي صلي الله عليه و آله فمشي إلي البئر فنظر إليها و استحسن عمارتها و تفل فيها فتفجرت منها عيون كثيرة و نبع منها ماء معين فلما رأي الراهب ذلك قال يا أولادي هذا هو المطلوب فبادروا بصنع الولائم من أحسن الطعام لنتشرف بسيد بني هاشم فإنه سيد الأنام لنأخذ منه الذمة ⁽¹⁾لسائر الرهبان فبادر القوم لأمره طائعين و صنعوا الولائم و قال لهم انزلوا إلي أمير هذا القوم ⁽²⁾و قولوا له إن أبانا يسلم عليك و يقول لك إنه قد عمل ⁽³⁾وليمة و هو يسألك أن تجيبه و تأكل من زاده فنزل بعض الرهبان فما رأي أحسن من أبي جهل لعنه الله و لم ير رسول الله صلي الله عليه و آله فأخبر أبا جهل بما قاله الراهب فنادي في العرب إن هذا الراهب قد صنع لأجلي وليمة و أريد أن تجيبوا لدعوته ⁽⁴⁾فقال القوم من نترك عند أموالنا فقال أبو جهل اجعلوا محمدا عند أموالنا فهو الصادق الأمين و في هذا المعني قيل شعر:

و مناقب شهد العدو بفضلها *** و الفضل ما تشهد به الأعداء

فسار القوم إلي النبي صلي الله عليه و آله و سألوه أن يجلس عند متاعهم و سار القوم إلي الراهب يتقدمهم أبو جهل لعنه الله و قد أعجب بنفسه فلما دخلوا الدير أحضر ⁽⁵⁾لهم الطعام و ناداهم بالرحب و الإكرام فأخذ القوم في الأكل و أخذ الراهب القلنسوة جعل ينظر فيه و يدور علي القوم رجلا رجلا ⁽⁶⁾و جعل ينظر فيهم رجلا رجلا فلم ير صفة النبي

چیز زیادی نمانده است. در آن هنگام کاروانیان از راه رسیدند و کنار آن چاه فرود آمدند و بارها را از پشت شتران پایین گذاشتند. پیامبر صلی الله علیه و آله که دوست می داشت با خود خلوت کند رفت و به زیر آن درخت نشست. ناگهان درخت سبز شد و در دم میوه داد. آن قوم هنوز ننشسته بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و بر لب آن چاه رفت، درونش را نگریست و دید بنای خوبی دارد. ایشان از آب دهان خود در آن چاه ریخت و ناگاه از درون چاه چشمه های انبوهی بیرون جوشیدند و آبی گوارا از آن جاری شد. راهب که داشت می نگریست گفت: ای فرزندانم! این مرد همان کسی است که می خواستیم، بشتابید و از بهترین غذاها ولیمه بسازید تا به حضور سرور بنی هاشم، بلکه سرور همه مردمان متشرّف شویم و از او برای بقیه راهبان امان گیریم. راهبان شتافتند و امر وی را اطاعت کردند و ولیمه ها ساختند. راهب به آنان گفت: نزد امیر این قوم بروید و به او بگویید: پدرمان به تو سلام می رساند و می گوید برای شما ولیمه ای ساخته و دوست دارد دعوتش را اجالت کنید و از طعامش میل کنید. یکی از راهبان رفت و و رسول خدا صلی الله علیه و آله را ندید و بهتر از ابوجهل که خدایش لعنت کند نیافت و پیغام راهب را به او داد. ابوجهل در میان قوم عرب ندا سر داد که این راهب به خاطر من ولیمه ای ساخته و من می خواهم دعوتش را اجابت کنید. گفتند: چه کسی را کنار اموالمان بگذاریم؟ ابوجهل گفت: محمد را کنار اموالمان بگذارید که او مردی درست کار و امانت دار است. شاعر در این معنا گفته:

«خوی نیک آن است که دشمن بر آن گواهی دهد، فضیلت آن است که دشمنان بر آن گواه باشند.»

آن قوم نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفتند و از ایشان خواستند تا کنار کالاهای آنان بنشیند و خودشان نزد آن راهب رفتند و ابوجهل نیز مغرورانه پیشاپیش آنان به راه افتاد. چون وارد دیر شدند، راهب برایشان غذا فراهم آورد و بسیار آنان را ارج نهاد و گرامی داشت. وقتی آن قوم شروع به خوردن کردند، راهب کلاه مخصوص خود را بر سر گذاشت و در آنان نظر افکند و بر یک به یک گذر کرد و همه را نفر به نفر دید اما نشانه های پیامبر صلی الله علیه و آله را نیافت.

صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾فرمي القلنسوة عن رأسه و نادي وا خيبتاه وا طول شقوتاه ⁽²⁾ثم جعل يقول شعرا:

يا أهل نجد تقضّي العمر في أسف *** منكم و قلبي لم يبلغ أمانيه

يا ضيعة العمر لا وصل ألوذ به *** من قربكم لا و لا وعد أرجّيه

قال ثم بعد ذلك قال يا سادات قريش هل بقي منكم أحد ⁽³⁾فقال أبو جهل نعم بقي منا صبي صغير أجير علي أموال بعض نسائنا فما استتم كلامه حتي قام له حمزة و ضربه ضربا وجيعا و ألقاه علي قفاه و قال يا وغد الأنام لم لا قلت تأخر منا البشير النذير السراج المنير و ما تركناه عند بضائعنا و أموالنا إلا لأمانته و ما فينا أصلح منه ثم التفت حمزة إلي الراهب و قال أرني السفر و أخبرني بما فيه فقال سيدي هذا سفر فيه صفة النبي صلي الله عليه و آله لا بالطويل الشاهق و لا بالقصير اللاصق معتدل القامة بين كتفيه علامة تظله الغمامة يبعث من تهامة شفيع العصاة يوم القيامة قال العباس يا راهب إذا رأيته تعرفه قال نعم قال سر معي إلي الشجرة فإن صاحب هذه الصفة تحتها فخرج الراهب من الدير يهرول في خطواته حتي لحق بالنبي صلي الله عليه و آله فلما رآه نهض قائما لا متكبرا و لا متجبرا فقال مرحبا بالفيلق بعد ما قال له الراهب السلام عليك يا أبا الفتيان فقال له النبي صلي الله عليه و آله و عليك السلام يا عالم الرهبان و يا ابن اليونان يا ابن عبد الصليب ⁽⁴⁾فقال الراهب و ما أدراك أني الفيلق بن اليونان بن عبد الصليب قال الذي أخبرك أني أبعث في آخر الزمان بالأمر العجيب فانكب الراهب علي قدميه يقبلهما و هو يقول يا سيد البشر لعلك أن تجيب لوليمتنا لتحصل لنا بها ⁽⁵⁾الكرامة و نفوز بمحبتك يوم القيامة فقال له النبي صلي الله عليه و آله اعلم أن القوم

آن گاه کلاه از سر انداخت و ندا سر داد: وای از ناکامی و وای از ناامیدی! سپس سرود:

«ای اهل نجد! عمرم به خاطر شما در افسوس گذشت و دلم به آرزوهایش نرسید،

وای از عمر تباه شده! در حضور شما نه وصال را یافتم تا به آن پناه ببرم و نه وعده ای را یافتم که امیدش را داشتم.»

سپس گفت: ای بزرگان قریش! هیچ کس از میان شما باقی نمانده؟ ابوجهل گفت: آری، از ما کودکی خردسال باقی مانده که او را نزد اموال یکی از زنانمان گمارده ایم. هنوز سخنش تمام نشده بود که حمزه به سوی او برخاست و ضربه ای سخت بر او فرود آورد و او را از پشت بر زمین کوبید و گفت: ای نادان ترین آدم! چرا نگفتی از میان ما مردی بشارت دهنده و هشداردهنده و چراغی تابناک باقی مانده؟! اگر او را در کنار کالاهایمان گذاشته ایم از آن روست که او مردی امانت دار است و در میان ما کسی شایسته تر از او نیست. سپس رو به راهب کرد و گفت: کتابت را به من نشان بده و بگو در آن چه آمده؟ راهب گفت: سرورم! این کتاب من است که در آن وصف آن پیامبر آمده است: نه بسیار قدبلند است و نه بسیار کوتاه قد، قامتی میانه دارد، میان کتف هایش علامتی هست و ابری بر او سایه می افکند، از سرزمین تهامه برانگیخته می شود و در روز قیامت شفیع گنهکاران است. عباس گفت: ای راهب! اگر او را ببینی می شناسی؟ گفت: آری. گفت: با من به کنار آن درخت بیا، صاحب این نشانه ها آن جا نشسته است. در آن دم راهب از دیر بیرون رفت و شتابان گام برداشت تا این که به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله او را دید از جا برخاست و بی هیچ غرور و تکبر فرمود: خوش آمدی ای فلیق! راهب عرض کرد: سلام بر تو ای سرآمد جوانمردان! پیامبر فرمود: سلام بر تو ای عالم راهبان و ای ابن یونان و ای ابن عبدالصلیب! عرض کرد: از کجا دانستی که من فلیق بن یونان بن عبدالصلیب هستم؟ فرمود: از همان کسی که تو را آگاه ساخت من در آخرالزمان با امری شگفت برانگیخته می شوم. ناگاه راهب بر گام پیامبر صلی الله علیه و آله افتاد و در همان حال که بر پاهای مبارک ایشان بوسه می زد و عرض کرد: ای سرور آدمیان! کاش ولیمه ما را اجابت می کردید و با حضورتان بر ما ارج می نهادید تا در روز قیامت به خاطر دوستی با شما رستگار می شدیم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: قوم من

أودعوني في أموالهم فقال يا مولاي تصدق علينا بالمسير إن عدم لهم عقال علي ببعير فقال له النبي صلي الله عليه و آله سر و سار معهم إلي ديرهم و كان له بابان واحد كبير و الآخر صغير و قد وضعوا بحيال الباب الصغير كنيسة فيها تصاوير و تماثيل فإذا دخل الرجل من الباب الصغير ينحني برأسه و ذلك برسم السجود للتصاوير في الكنيسة فخطر في نفسه أنه يدخل النبي صلي الله عليه و آله من الباب الصغير ليتلذذ بمعاجزه ⁽¹⁾و غرائب كراماته فلما دخل الراهب أمامه داخله الفزع من النبي صلي الله عليه و آله فلما دخل النبي صلي الله عليه و آله من الباب القصير أمر الله تعالي عضادتي الباب أن ترتفع فارتفع الباب حتي دخل النبي صلي الله عليه و آله منتصب القامة فلما أشرف علي القوم قاموا له إجلالا و أجلسوه في أوساطهم علي أعلي مكان و وقف الراهب بين يديه و الرهبان حوله فقدموا بين يديه طرائف الشام ⁽²⁾ثم رمق الراهب بطرفه إلي السماء فقال إلهي و سيدي و مولاي أرني خاتم النبوة فأرسل الله عز و جل جبرئيل و رفع ثيابه عن ظهره فبان خاتم النبوة بين كتفيه فسطع منه نور ساطع فلما رآه الراهب خر ساجدا هيبة من ذلك النور ثم رفع رأسه و قال هو أنت حقا ثم إن حمزة أنشأ يقول:

أنت المظلل بالغمام و قد رأي *** الرهبان أنك ذاك و انكشف الخبر

ربيت في بحبوح ⁽³⁾مكة بعد ما ⁽⁴⁾*** وضع الخليل وفاق فخرك من فخر

و رضعت في سعد لثدي حليمة *** كرما ففاض الثدي نحوك و انحدر

قال: فشكره النبي صلي الله عليه و آله و تفرق القوم إلي رحالهم و قد كمد أبو جهل غيظا و بقي ميسرة و الراهب مع النبي صلي الله عليه و آله فقال الراهب يا سيدي أبشر فإن الله يوطئ لك رقاب

اموالشان را نزد من به امانت گذاشته اند. راهب عرض کرد: ای مولای من! بر ما منت بگذارید و تشریف بیاورید اگر از مال انان یک افسار گُم شد من یک شتر به آنان می دهم. پیامبر فرمود: برویم. حضرت با آنان راهی دیر شد. آن دیر دو در داشت، یکی بزرگ و دیگری کوچک. آنان بر در کوچک کنیسه ای ساخته بودند و در آن تمثال ها و تصویرهایی گذاشته بودند. هرگاه کسی از در کوچک وارد می شد سرش را خم می کرد و این به نشانه سجده به تصاویر کنیسه بود. راهب با خود گفت پیامبر صلی الله علیه و آله را از در کوچک وارد کند تا از معجزات و کرامت های شگفت لذت ببرد. وقتی آن راهب در جلوی حضرت وارد شد از پیامبر صلی الله علیه و آله در دلش هراس افتاد. همین که پیامبر از در کوچک وارد شد، خداوند متعال به لنگه های در امر فرمود تا مرتفع شوند. ناگاه در قد کشید و پیامبر صلی الله علیه و آله با قامتی راست وارد شد. وقتی نزد آن قوم حضور یافت، آنان همه به احترام حضرت برخاستند و ایشان را بالای مجلس در میان خود نشاندند. آن راهب نیز در میان راهبان دیگر در برابر پیامبر ایستاد و بهترین ارمغان های شام را در برابر حضرت گذاشتند. آن گاه راهب سوی آسمان نگریست و گفت: خداوندا سرورا و بزرگا، مُهر نبوت را به من نشان بده. در آن دم خداوند عزوجل جبرئیل را فرو فرستاد و او جامه پیامبر صلی الله علیه و آله را از کمر مبارک ایشان بالا زد. ناگاه مُهر نبوت در میان کتف های حضرت آشکار شد و نوری درخشان از آن تابش گرفت. راهب که این صحنه را دید، از شکوه آن نور به سجده افتاد و سپس سر بلند کرد و گفت: به راستی که شما همان پیامبر ارجمند هستید. در آن هنگام حمزه سرود:

«تو آن کسی هستی که ابر بر سرت سایه می افکند، راهبان تو را شناختند و پرده از آن خبر برافتاد،

ابراهیم خلیل علیه السلام بنای فخر تو را از فخر نهاد و تو در میان مکه پرورده شدی،

و ارجمندانه در میان بنی سعد از سینه حلیمه شیر نوشیدی و شیر از سینه او سوی تو جاری و سرازیر شد.»

پیامبر صلی الله علیه و آله او را سپاس گفت و آن قوم سوی جهازشان پراکنده شدند و سینه ابوجهل از خشم آکنده شد. اما میسره و آن راهب کنار پیامبر صلی الله علیه و آله بر جا ماندند. راهب عرض کرد: ای سرورم! مژده که عرب سر به سوی تو خم خواهد کرد

العرب و تملك سائر البلاد و ينزل عليك القرآن و تدين لك الأنام و دينك عند الله هو الإسلام ⁽¹⁾و تنكس الأصنام و تمحق الأديان و تخمد النيران و تكسر الصلبان و يبقي ذكرك إلي آخر الزمان فأسألك يا سيدي أن تتصدق علينا بالذمام لسائر الرهبان لتأخذ منهم أمتك الجزية في ذلك الزمان فيا ليتني كنت معك حتي تبعث يا سيدي ⁽²⁾فأعطاهم النبي صلي الله عليه و آله الذمام و أكرمهم ⁽³⁾غاية الإكرام.

و قال الراهب لميسرة يا ميسرة اقرأ مولاتك مني السلام و اعلم ⁽⁴⁾أنها قد ظفرت بسيد الأنام و أنه سيكون لك ⁽⁵⁾شأن من الشأن و تفضل علي سائر الخاص و العام و أحذّرها أن تفوتها القرب من هذا السيد فإن الله تعالي سيجعل نسلها من نسله و تبقي ذكرها إلي آخر الزمان و يحسدها عليه كل أحد و أعلمها أنه لا يدخل الجنة إلا من يؤمن به و يصدق برسالته و أنه أشرف الأنبياء و أفضلهم و أصفاهم سريرة و احذر عليه من أعدائه اليهود في الشام حتي يعود إلي البيت الحرام ثم ودع الراهب و خرج النبي صلي الله عليه و آله و لحق بالقوم و ساروا من وقتهم و ساعتهم إلي أن نزلوا بأرض الشام ⁽⁶⁾و حطوا رحالهم فبادر أهل المدينة و اشتروا بضاعتهم و باعت قريش بضائعها بأغلي أثمان في أحسن بيع و أما ما كان من النبي صلي الله عليه و آله فإنه لم يبع شيئا من بضاعته فقال أبو جهل لعنه الله و الله ما رأت خديجة سفرة أشأم من هذه لم يبع من بضاعتها شيئا ⁽⁷⁾فلما أصبح الصباح نادي العرب ⁽⁸⁾فلما أقبلت من كل جانب و مكان يريدون البضائع فلم

و همه سرزمین ها به فرمان تو درآیند و قرآن بر تو نازل شود و مردمان در برابرت کرنش کنند، دین تو نزد خداوند اسلام است و تو بتان را فرومی کوبی و ادیان را پاک می سازی و آتشکده ها را خاموش می کنی و صلیب ها را می شکنی و یادت تا به آخرالزمان بر جا می مانَد؛ ای سرورم! از تو می خواهم که بر ما منت بگذاری و به دیگر راهبان امان دهی تا امت تو در آن هنگام از آنان جزیه بگیرند، ای سرورم! کاش در آن زمان که برانگیخته می شوی من همراهت بودم. و پیامبر به آنان امان داد و ایشان را بسیار گرامی داشت.

راهب به میسره گفت: ای میسره! سلام مرا به بانویت برسان و به او بگو که تو از سرور مردمان کامیاب می شوی و مرتبتی والا از برایت خواهد بود و بر خاص و عام برتری خواهی یافت. و او را بر حذر دار که مبادا نزدیکی این مرد بزرگ را از دست بدهد، چراکه خداوند متعال ادامه نسل او را از نسل این مرد قرار می دهد و این چنین یاد او تا به آخر الزمان باقی می ماند و همگان بر او رشک خواهند برد. به او بگو هیچ کس وارد بهشت نمی شود جز این که به این مرد ایمان داشته باشد و رسالتش را تصدیق کند، چراکه او ارجمندترین و گرامی ترین و والاتبارترین پیامبران است. بر او از دشمنان یهودی اش در شام بر حذر باش تا به سلامت به بیت الحرام بازگردد. سپس خداحافظی کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و به قوم خود پیوست و همه در دم به راه افتادند. آنان رفتند تا به سرزمین شام رسیدند و پیاده شدند و بارهایشان را پایین آوردند. اهالی شهر شتافتند و کالاهایشان را خریدند و این چنین قریشیان کالای خود را در بهترین فروش به بالاترین بها فروختند. اما از آن چه پیامبر آورده بود هیچ کالایی به فروش نرسید. ابوجهل که خدایش لعنت کند گفت: خدیجه هرگز سفری به این شومی ندیده، هیچ یک از کالاهایش به فروش نرفته! چون صبح شد، مردم شام یکدیگر را ندا دادند و از هر سو روانه شدند تا از آن قوم خرید کنند. آنان آمدند

يجدوا إلا بضائع خديجة فباعها النبي صلي الله عليه و آله بأضعاف ما باعت قريش ⁽¹⁾فاغتم أبو جهل لذلك غما شديدا و لم يبق من بضائع خديجة إلا حمل أديم فجاء رجل من اليهود يقال له سعيد بن قطمور و كان من أحبار اليهود و كهانهم و كان قد اطلع علي صفة النبي صلي الله عليه و آله فلما نظر إليه عرفه بالنور و قال هذا الذي يسفه أحلامنا ⁽²⁾و يعطل أدياننا و يرمل نسواننا و أنا أحتال علي قتله ثم دنا من النبي صلي الله عليه و آله و قال يا سيدي بكم هذا الحمل فقال بخمس مائة درهم لا ينقص منها شي ء قال اشتريت بشرط أن تسير معي إلي منزلي و تأكل من طعامي حتي تحصل لنا البركة ⁽³⁾فقال النبي صلي الله عليه و آله نعم فأخذ اليهودي حمل الأديم و سار إلي منزله و سار النبي صلي الله عليه و آله فلما قرب اليهودي من منزله سبق إلي زوجته و قال لها أريد منك أن تساعديني علي قتل هذا الذي يعطل أدياننا قالت و كيف أصنع به قال خذي فردة ⁽⁴⁾الرحي و اقعدي علي باب الدار فإذا رأيتيه قبض منا ثمن حمل الأديم و خرج ارمي عليه فردة الرحي ⁽⁵⁾حتي تقتليه و نستريح منه قال فأخذت زوجة اليهودي الرحي و طلعت علي سطح الدار فلما خرج النبي صلي الله عليه و آله همت أن تلقي عليه الرحي فأمسك الله يديها ⁽⁶⁾و رجف قلبها و قد غشي ⁽⁷⁾عليها من نور وجه رسول الله صلي الله عليه و آله و كان لها ولدان قائمان ⁽⁸⁾بفناء الدار فسقطت الرحي عليهما فماتا فلما نظر اليهودي إلي ما جري علي أولاده نادي بأعلي صوته يا بني قريظة فأجابوه من كل جانب و مكان و قالوا له ما وراءك قال ⁽⁹⁾اعلموا أنه قد حل ⁽¹⁰⁾

و چون فقط کالاهای خدیجه بر جا مانده بود پیامبر بار خود را چندین برابر قیمت کالای قریشیان فروخت و ابوجهل به اندوهی سخت درافتاد. در آن دم که از کالاهای خدیجه تنها یک بار پوست بر جا مانده بود، مردی از یهودیان به نام سعید بن قمطور سر رسید. او از احبار و کاهنان یهود بود و نشانه های پیامبر صلی الله علیه و آله را می دانست. وقتی حضرت را دید، ایشان را از نوری که در چهره داشت شناخت و گفت: این همان مردی است که آرزوهای ما را به باد می دهد و دین ما را برمی اندازد و زنانمان را بیوه می کند، من به نیرنگی او را از پا در خواهم آورد. سپس نزد پیامبر آمد و عرض کرد: ای سرورم! این بار را چند می فروشی؟ فرمود: به پانصد درهم بی هیچ کم و کاست! عرض کرد: من آن را می خرم اما به این شرط که با من به خانه ام بیایی و از غذای من میل کنی تا ما از برکت تو بهره مند شویم. پیامبر پذیرفت. مرد یهودی بار پوست را گرفت و به همراه پیامبر صلی الله علیه و آله روانه خانه شد. مرد یهودی چون به نزدیکی خانه رسید، زودتر نزد همسرش رفت و به او گفت: می خواهم مرا در قتل این مرد یاری کنی، او کسی است که دین ما را برمی اندازد. زن گفت: با او چه کار کنم؟ گفت: این سنگ آسیاب را بگیر و بالای در خانه بنشین، وقتی دیدی او آمد و بهای بار پوستش را از من گرفت، هنگام رفتن این سنگ را بر سرش بزن و او را بکش تا از دستش راحت شویم! زن یهودی سنگ را گرفت و به جلوی خانه چشم دوخت. وقتی پیامبر خواست برود، برخاست تا سنگ آسیاب را بر سر حضرت بکوبد. اما خداوند دستش را از حرکت بازداشت و دلش لرزید و از نور رخسار پیامبر صلی الله علیه و آله از هوش رفت. او دو پسر داشت که در حیاط خانه ایستاده بودند. سنگ از دستش رها شد و بر سر فرزندانش افتاد و هر دو مُردند. وقتی مرد یهودی دید چه بر سر فرزندانش آمد با صدای بلند فریاد برآورد: ای بنی قریظه! ناگاه قوم او از هر گوشه و کنار سر رسیدند و به او گفتند: چه شده؟ به آنان گفت: بدانید این مرد که

ببلدكم هذا الرجل الذي يعطل أديانكم و يسفه أحلامكم ⁽¹⁾و قد دخل منزلي و أكل من طعامي و قتل أولادي فلما سمعت اليهود ذلك منه ركبوا خيولهم و جردوا سيوفهم و حملوا علي قريش بأجمعهم فلما نظر أعمام النبي صلي الله عليه و آله إلي اليهود لبسوا دروعهم و بيضهم ⁽²⁾و ركبوا خيولهم العربية و ارتفع الصياح و شهروا الصفاح ⁽³⁾و قالوا ما أبركه من صائح صاح ⁽⁴⁾و ركب حمزة علي جواده و هو أشقر مضمر حسن المنظر مليح المخبر صافي الجوهر من خيل قيصر و تقلد سيفه و اعتقل رمحه و لبس درعه و حمل علي اليهود فهناك جاشت عليهم الخيل من كل مكان و حل بهم الوبال فأجمع ⁽⁵⁾رأيهم علي أن ينفذوا منهم ⁽⁶⁾سبعة رجال من رؤسائهم بلا سلاح فلما رأتهم قريش من غير سلاح قالوا ما شأنكم قالوا يا معشر العرب إن هذا الرجل الذي معكم يعنون بذلك النبي صلي الله عليه و آله أول من يبدئ بخراب دياركم و قتل رجالكم و تكسير أصنامكم و الرأي عندنا أن تسلموه لنا حتي نقتله و نستريح منه نحن و أنتم فلما سمع حمزة الكلام قال يا ويلكم هيهات هيهات أن نسلمه إليكم فهو نورنا و سراجنا و لو تلفت فيه أرواحنا فهي فداه دون أموالنا فلما سمع اليهود ذلك آيسوا ⁽⁷⁾من بلوغ مرادهم و رجعوا علي أعقابهم ⁽⁸⁾فلما عاين قريش اليهود و قد انقلب بعضهم علي بعض رأوها فرصة

در دیارتان ساکن شده، همان کسی است که دیانت های شما را برمی اندازد و آرزوهایتان را به باد می دهد، او به خانه من آمد و از غذای من خورد و فرزندانم را کُشت. یهودیان وقتی این سخن را شنیدند بر اسب هایشان سوار شدند و شمشیر برکشیدند و همه با هم سوی قریشیان هجوم بردند. وقتی عموهای پیامبر صلی الله علیه و آله یهودیان را دیدند زره بر تن کردند و کلاهخود بر سر گذاشتند و بر اسبان عربی خود سوار شدند. نعره برآوردند و شمشیر کشیدند و گفتند: چقدر جاودانه است فریاد زننده ای که فریاد می زند. حمزه بر اسب بور و کمر باریک و خوش سیما و شورانگیز و نیک نژاد رومی خود سوار شد و شمشیر بربست و نیزه برگرفت و زره پوشید و به سوی یهودیان حمله کرد. یهودیان که دیدند از هر سو صدای شیهه اسب می آید و نزدیک است که به مصیبت بیافتند هم رأی شدند تا هفت تن از بزرگان خود را بدون سلاح نزد قریشیان بفرستند. وقتی قریشیان دیدند آنان بدون سلاح پیش آمدند گفتند: چه می خواهید؟ گفتند: ای جماعت عرب! این مردی که همراه شماست، و به پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره کردند، اولین کسی است که دست به ویرانی دیارتان می یازد و مردانتان را می کشد و بت هایتان را می شکند، نظر ما این است که او را به ما بسپارید تا بکشیمش، این گونه هم ما از او راحت می شویم و هم شما. حمزه که این سخن را شنید گفت: وای بر شما! هرگز! هرگز او را به شما نخواهیم سپرد، او نور ما و چراغ ماست، جان ما و مال ما فدای اوست! وقتی یهودیان کلام حمزه را شنیدند از رسیدن به مراد خود ناامید شدند و عقب نشستند. در آن هنگام چون قریشیان دیدند یهودیان به هم ریخته اند، فرصت

فرحل القوم يجدون السير إلي ديارهم و قد غنموا أسلابا من اليهود و خيلهم و سلاحهم و قد فرحوا بالنصر و الظفر فلما استقاموا علي الطريق قال لهم ميسرة ما منكم أحد يا قوم إلا و قد سافر مرة أو مرتين أو أكثر فهل رأيتم أبرك من هذه السفرة و أكثر من ربحها و ما ذلك إلا ببركة محمد صلي الله عليه و آله و هو نشأ فيكم و هو قليل المال فهل لكم أن تجمعوا له شيئا من بينكم علي جهة الهدية حتي يستعين به علي حاله فقالوا له و الله لقد أصبت الرأي يا ميسرة ثم إن القوم نزلوا منزلا كثير الماء و الأشجار و الأنهار فاستخرج كل واحد منهم شيئا لطيفا و جاءوا به علي سبيل الهدية و كان يحب الهدية و يكره الصدقة فلما جمعوه ⁽¹⁾بين يديه قالوا له خذها مباركة عليك فدفعها إلي ميسرة و لم يرد جوابا ثم إن القوم رحلوا يجدون السير و يقطعون الفيافي و الأودية إلي أن نزلوا دير الراهب و هو الوادي الذي تزودوا منه التمر ثم إنهم رحلوا حتي قربوا من مكة و نزلوا بحجفة ⁽²⁾الوداع فأخذ الناس ينفذون إلي أهاليهم يبشرونهم بقدومهم و غنمهم قال أبو جهل لعنه الله يا قوم ما رأيت ربحا أكثر من سفرتنا هذه فقالوا ⁽³⁾نعم قال و أكثرنا أرباحا محمد صلي الله عليه و آله قال ما كنت أحسب أنه يجلبهم من أماكنهم و يبيع عليهم بأغلي الثمن ثم أخذ القوم في إنفاذ رسلهم و نفذ أبو جهل و غيره ⁽⁴⁾رسلا فأقبل ميسرة إلي النبي صلي الله عليه و آله و قال يا قرة العين هل أرشدك إلي خير يصل إليك قال ما هو قال تسير من وقتك و ساعتك إلي مولاتي خديجة و تبشرها بسلامة أموالها فإنها تعطي من يبشرها خيرا كثيرا و أنا أحب أن يكون ذلك لك فقم الآن و سر إلي مكة و ادخل علي مولاتي خديجة و بشرها بسلامة أموالها فقام النبي صلي الله عليه و آله و قال يا ميسرة أوصيك بمالك و نفسك خيرا و ركب مستقبل الطريق وحده يريد مكة و غاب عن الأبصار فبعث الله ملكا يطوي له البعيد و يهون عليه الصعب الشديد فلما أشرف علي الجبال

را غنیمت شمردند و بار بربستند تا با اسب ها و سلاح هایی که از یهودیان به غنیمت گرفته بودند، شادمان از پیروزی راهی دیار خود شوند. وقتی پای در راه نهادند، میسره به آنان گفت: ای قوم! هیچ کس در میان شما نیست که یک بار یا بیشتر سفر نکرده باشد، اما آیا تا کنون سفری پُربرکت تر و سودآورتر از این سفر داشته اید؟ این همه فقط به برکت محمد صلی الله علیه و آله بود، او در میان شما بزرگ شده اما مال و منال اندکی دارد، آیا روا می بینید تا از میان خود چیزی به عنوان هدیه برای او جمع کنید تا او به کار زندگی خود بندد؟ گفتند: به خدا سوگند که خوب سخنی گفتی ای میسره! آنان ره سپردند تا این که در اقامت گاهی که پُر از آب و درخت و رود بود فرود آمدند. آن گاه هر یک طرفی نیک از دارایی خود برگرفتند و آوردند تا به رسم هدیه به پیامبر صلی الله علیه و آله تقدیم کنند. چراکه حضرت هدیه را دوست می داشت و صدقه را خوش نمی داشت. آنان هدایا را جمع کردند و پیش روی پیامبر صلی الله علیه و آله نهادند و عرض کردند: این پیشکشی برای تو باشد! حضرت آن ها را به میسره داد و هیچ جوابی نداد. سپس به راه افتادند و از دشت ها و صحراها گذشتند تا این که به دیر راهبی رسیدند و در آن جا باز فرود آمدند. آن جا همان دشتی بود که به هنگام رفت از آن خرما برگرفته بودند. سپس به راه افتادند و چون به نزدیکی مکه رسیدند، در جحفة الوداع فرود آمدند تا کسانی را سوی خانواده هایشان بفرستند و از رسیدن خود با غنایم و منافعی که آورده بودند به آنان مژده دهند. ابوجهل که خدایش لعنت کند گفت: ای قوم! سفری سودبخش تر از این سفر ندیده بودم. گفتند: آری، و بیش از همه محمد صلی الله علیه و آله سود بُرده است. ابوجهل گفت: گمان نمی کردم او بتواند آن قوم را از خانه هایشان سوی خود جذب کند و کالاهایش را به بالاترین بها به آنان بفروشد. سپس پیک های خود را نزد قومشان فرستادند و ابوجهل نیز به همراه دیگران پیک های خود را فرستاد. در آن هنگام میسره نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و عرض کرد: ای روشنایی چشم ها! آیا تو را به کاری نیک ره بنمایم تا بهره مند شوی؟ فرمود: چه کاری؟ عرض کرد: همین الان نزد بانویم خدیجه برو و مژده سلامت اموالش را خود به او بده، زیرا او به کسی که این مژده را به وی رسانَد بهره ای نیک می رساند، من دوست دارم این بهره از برای تو باشد، پس اکنون برخیز و سوی مکه راهی شو و نزد بانویم خدیجه برو و مژده سلامت اموالش را به او برسان. پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و فرمود: ای میسره! تو را درباره مراقبت از اموالت و جانت سفارش می کنم. سپس سوار شد و به تنهایی به جاده زد و سوی مکه رهسپار شد و از پیش چشم ها ناپدید شد. آن گاه خداوند فرشته ای را فرو فرستاد که راه دور را بر پیامبر نزدیک و کار سخت را بر ایشان آسان می گرداند. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله بر کوه ها مشرِف شد،

أرسل الله عليه النوم فنام فأوحي الله تعالي إلي جبرئيل أن اهبط إلي جنات عدن و أخرج منها القبة التي خلقتها لصفوتي محمد صلي الله عليه و آله قبل أن أخلق آدم عليه السلام بألفي عام و انشرها علي رأسه ⁽¹⁾و كانت من الياقوت الأحمر معلقة بعلائق من اللؤلؤ الأبيض يري باطنها من ظاهرها و ظاهرها من باطنها لها أربعة أركان و أربعة أبواب ركن من الزبرجد و ركن من الياقوت و ركن من العقيان ⁽²⁾و ركن من اللؤلؤ و كذا الأبواب فنزل جبرئيل و استخرجها فتباشرت الحور العين و أشرفت من قصورها و قلن لك الحمد يا رحمان هذا الآن يبعث صاحب القبة و هبت ريح الرحمة و صفقت الأشجار و نشر جبرئيل عليه السلام القبة علي رأس النبي صلي الله عليه و آله و أحدقت الملائكة بأركانها ثم أعلنوا ⁽³⁾بالتقديس و التسبيح و نشر جبرئيل بين يديه ثلاثة أعلام و تطاولت الجبال و نادت الأشجار و الأطيار و الأملاك يقولون لا إله إلا الله محمد رسول الله صلي الله عليه و آله هنيئا لك من عبد ما أكرمك علي الله تعالي قال و كانت خديجة متكئة علي موضع عال و جواريها حولها و عندها جماعة من نساء قريش و هي تطيل النظر إلي شعاب مكة إذ كشف الله تعالي عن بصرها دون غيرها و قد نظرت ⁽⁴⁾نورا ساطعا و ضياء لامعا من جهة باب المعلي ثم إنها حققت النظر فرأت القبة و المحدقين بها ناشرين أعلامها و النبي صلي الله عليه و آله نائم بها فحارت في أمرها فجعلت تنظر إليه فقلن لها النسوة ما لنا نراك باهتة يا بنت العم فقالت يا بنات العرب أنا نائمة أم يقظانة فقلن نعيذك بالله بل أنت يقظانة قالت لهن انظروا ⁽⁵⁾إلي باب المعلي و انظروا ⁽⁶⁾إلي القبة قلن نعم رأينا قالت لهن و ما

خداوند ایشان را در راه به خواب فرو برد و حضرت خوابید. خداوند به جبرئیل وحی کرد که سوی باغ های جاودان بهشت فرود آی و از آن جا گنبدی را که دو هزار سال پیش از آفرینش آدم برای برگزیده ام محمد صلی الله علیه و آله آفریدم، بردار و آن را بر سر او بگستران. آن گنبد از یاقوت سرخ بود و آویزه هایی از مروارید سفید داشت و درونش از بیرونش پیدا بود و بیرونش از درون، چهار پایه داشت و چهار در: پایه ای از زبرجد و پایه ای از یاقوت و پایه ای از طلای ناب و پایه ای از مروارید، و به همین ترتیب چهار در. جبرئیل فرود آمد و آن گنبد را بیرون آورد. در آن حال حوران بهشتی از قصرهای خود سربر برآورده و به یکدیگر تبریک گفته و می گفتند: سپاس برای تو خداوندا، اکنون صاحب این گنبد بر انگیخته می شود. باد رحمت وزید و درختان به رقص درآمدند و جبرئیل علیه السلام آن را بر سر پیامبر صلی الله علیه و آله گستراند و فرشتگان که به پایه های گنبد خیره شده بودند زبان به تقدیس و تسبیح خداوند گشودند. جبرئیل روبروی خود سه بیرق برافراشت. کوه ها سرکشیدند و درختان و پرندگان و زمین ها ندا سر دادند و گفتند: هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله رسول اوست،، گوارا باد بر تو ای بنده، در پیشگاه الهی عجب کرامت و احترامی داری. در آن اوان خدیجه بر جایگاهی بلند تکیه زده بود و کنیزانش اطرافش بودند و جماعتی از زنان قریش نیز نزدش حاضر بودند. او دیده سوی دره های مکه کشید و خداوند از پیش چشم او، و نه از پیش چشم دیگران، پرده برگرفت و او دید از جانب باب معلی نوری روشن و تابناک می درخشد. او چشم تیز کرد و دید گنبدی آن جاست که فرشتگان به آن خیره شده اند و بیرق ها بر آن برافراشته اند و پیامبر به زیرش خوابیده است. خدیجه متحیّر شد و چشم به آن گنبد دوخت. زنان به او گفتند: ای دختر عمو! چرا بهت زده ای؟! گفت: ای دختران عرب! من خوابم یا بیدار؟! گفتند: پناه بر خدا، البته که بیداری! گفت: به سوی باب معلی بنگرید. آنان نگریستند و گفتند: دیدیم. گفت: چه

الذي ترون ⁽¹⁾غير ذلك قلن نري نورا ساطعا و ضياء لامعا قد بلغ عنان السماء قالت و ما الذي ترون ⁽²⁾غير ذلك قلن لم نر شيئا قالت أ ما ترون ⁽³⁾القبة و الراكب و الأطيار الخضر المحدقين بالقبة فقلن لها لم نر شيئا قالت أري راكبا أبهي من نور الشمس في قبة خضراء ⁽⁴⁾لم أر أحسن منها علي ناقة واسعة الخطا و لا شك أن الناقة هي ناقتي الصهباء و الراكب محمد صلي الله عليه و آله فقلن يا سيدتنا و من أين لمحمد صلي الله عليه و آله ما تقولين و ليس يقدر علي هذا كسري و لا قيصر فقالت لهن فضل محمد أعظم من ذلك ثم إن الناقة دخلت بين الشعاب ثم قصدت باب المعلي ثم إن الملائكة عرجت إلي السماء و عرج جبرئيل عليه السلام بالقبة و الأعلام و انتبه النبي صلي الله عليه و آله من نومه و دخل مكة و قصد منزل خديجة فوجدها و هي تقول متي يصل محمد حتي أمتع بالنظر إليه و هي تقوم و تقعد و إذا بالنبي صلي الله عليه و آله قد قرع الباب قالت الجارية من بالباب قال أنا محمد قد جئت أبشر خديجة بقدوم أموالها و سلامتها فلما سمعت خديجة كلام رسول الله صلي الله عليه و آله انحدرت إلي وسط الدار و وقفت بالحجاب و فتحت الجارية الباب فقال السلام عليكم يا أهل البيت فقالت خديجة هنيئا لك السلامة يا قرة عيني قال و أنت ⁽⁵⁾يهنؤك سلامة أموالك قالت خديجة تهنئني سلامتك أنت يا قرة العين فو الله أنت عندي خير من جميع الأموال و الأهل ثم قالت شعرا:

جاء الحبيب الذي أهواه من سفر *** و الشمس قد أثرت في وجهه أثرا

عجبت للشمس من تقبيل وجنته ⁽⁶⁾*** و الشمس لا ينبغي أن تدرك القمرا

ثم قالت: يا حبيبي أين خلفت الركب قال بالجحفة قالت و متي عهدك بهم قال ساعتي هذه فلما سمعت خديجة كلامه اقشعر جلدها و قالت سألتك بالله أنك فارقتهم بالجحفة قال نعم و لكن طوي الله لي البعيد قالت و الله ما كنت أحب أن تجي ء هكذا وحيدا إنما كنت أحب أن تكون أول القوم و أنظر إليك و أنت مقدم

می بینید؟ گفتند: نوری روشن و تابناک می بینیم که سر به طاق آسمان رسانده. گفت: دیگر چه می بینید؟ گفتند: چیز دیگری نمی بینیم. گفت: آیا آن گنبد را با آن سوار و آن پرنده های سبز که چشم به گنبد دوخته اند نمی بینید؟ گفتند: چیزی نمی بینیم. گفت: من در آن گنبد سبز، سواری تابناک تر از نور خورشید می بینم که هرگز مردی نیکوتر از او ندیده ام، او بر ناقه ای بلندپا نشسته که شک ندارم همان ناقه صهبای من است، او محمد صلی الله علیه و آله است که بر آن نشسته! گفتند: ای بانوی ما! محمد صلی الله علیه و آله کجا و آن چه تو می گویی کجا؟ کسرا و قیصر هم چنین شکوهی ندارند! خدیجه گفت: اما مقام محمد صلی الله علیه و آله از این هم بالاتر است. سپس ناقه حضرت به میان دره ها پا نهاد و رو به سوی باب معلی گذاشت. فرشتگان نیز به آسمان فراز شدند و جبرییل آمد و آن گنبد و بیرق ها را به آسمان بُرد. آن گاه پیامبر از خواب بیدار شد و وارد مکه شد و رو به سوی خانه خدیجه گذاشت و به دیدار او رفت. خدیجه بی قرار بود و می نشست و برمی خاست و می گفت: کِی می شود که محمد صلی الله علیه و آله از راه برسد و من از دیدار رویش کامیاب شوم. ناگهان پیامبر در زد. کنیز خدیجه گفت: کیستی؟ حضرت فرمود: من محمد هستم، آمده ام تا به خدیجه مژده دهم که اموالش به سلامت رسیده است. خدیجه همین که سخن پیامبر را شنید، به میان خانه سرازیر شد و پشت پرده ایستاد. کنیز در را گشود. پیامبر فرمود: سلام بر اهل خانه. خدیجه عرض کرد: به سلامت رسیدنت مبارک باشد ای نور چشمانم! پیامبر فرمود: و سلامتی اموال تو نیز بر تو مبارک باشد! خدیجه عرض کرد: سلامتی تو بر من مبارک است ای نور چشمانم! به خدا سوگند تو در نزد من نیکوتر از همه اموال و کسان من هستی. سپس سرود:

«محبوبی که دوستش می داشتم از سفر رسید، و خورشید در رویش اثر کرده است،

در شگفتم از خورشید که بر روی او گونه های او بوسه زده است، چه بر خورشید روا نیست که به ماه برسد.»

سپس عرض کرد: ای حبیب من! کاروان را کجا بر جا گذاشتی؟ فرمود: در جحفه. عرض کرد: تا کِی نزد آنان بودی؟ فرمود: تا ساعتی پیش. خدیجه به خود لرزید و عرض کرد: تو را به خدا از آنان در جحفه جدا شده ای؟! فرمود: آری، اما خداوند این راه دور را بر من نزدیک کرد. عرض کرد: به خدا سوگند دوست نداشتم تو این چنین تنها بیایی، بلکه دوست داشتم در جلوی آن قوم بیایی تا من تو را پیشاپیش

الرجال و أرسل إليك جواري علي رءوس الجبال ⁽¹⁾بأيديهم المباخر و المعازف و آمر عبيدي بالذبائح و العقائر و يكون لك يوم مشهور قال يا خديجة إني أتيت و لم يعلم بي أحد من أهل مكة فإن أمرتيني بالرجوع رجعت من هذه الساعة و تفعلين مرادك فقالت له يا سيدي أمهل قليلا ثم عملت له زادا ساخنا فوضعته في مزادة ⁽²⁾و كانت العرب تعرفه بنقائه و طيب ريحه و ملأت له قربة من ماء زمزم و قالت له ارجع أودعتك من طوي لك البعيد من الأرض فرجع النبي صلي الله عليه و آله ثم إن خديجة رجعت إلي موضعها لتنظر هل تعود القبة أم لا و إذا بالقبة قد عادت و جبرئيل قد نزل و الملائكة قد أحدقوا بها كالأول ففرحت خديجة بذلك و أنشأت تقول:

نعم لي منكم ملزم أي ملزم *** و وصل مدي الأيام لم يتصرم

و لو لم يكن قلب المتيم ⁽³⁾فيكم *** جريحا لما سالت دموعي بالدم

و لم يخل طرفي ساعة من خيالكم *** و من حبكم قلبي و من ذكركم فمي.

و لو جبلا حملتموه بعادكم *** لمال و ما زال ⁽⁴⁾جسمي و أعظمي

أشد علي كبدي يدي فيردها *** بما فيه من وجد ⁽⁵⁾من الشوق مضرم

طويت الهوي و الشوق ينشر طيه *** و كتمت أشجاني فلم تتكتم

فيا رب قد طالت بنا شقة ⁽⁶⁾النوي *** و أنت قدير تنظم الشمل فانظم

قال: ثم إن النبي صلي الله عليه و آله سار قليلا و التحق بالقوم و بعضهم يقظان ⁽⁷⁾و بعضهم رقود فلما أحس به ميسرة قال من الطارق ⁽⁸⁾في هذا الليل العاكر ⁽⁹⁾قال:

همه مردان ببینم و کنیزانم را با مجمر و ساز بر سر کوه ها بفرستم و به بندگانم دستور دهم قربانی کنند، و امروز برای تو روزی به یاد ماندنی شود. فرمود: ای خدیجه! من بدون این که هیچ یک از اهالی مکه بدانند آمده ام، اگر دستور دهی من هم اکنون برمی گردم تا تو به خواسته ات برسی. عرض کرد: ای سرورم! کمی صبر کن. او رفت و برای حضرت توشه گرمی آماده ساخت که در نظر عرب به نابی و خوش بویی معروف بود، آن را در کوله بار ایشان گذاشت و مشکی از آب زمزم نیز برای حضرت پُر کرد و به ایشان داد و عرض کرد: بازگرد، تو را به همان کسی می سپارم که راه دور را برایت نزدیک کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت و خدیجه نیز به جایگاه خود رفت تا ببیند آیا آن گنبد دوباره برمی گردد یا نه. ناگهان گنبد بازگشت و جبرییل فرود آمد و فرشتگان همچون بار قبل چشم به گنبد دوختند. خدیجه شادمان شد و گفت:

«بله، مرا نسبت به شما الزام و تعهدی است، آن هم چه تعهدی! و وصال همیشگی که هیچگاه قطع نشده است.

اگر قلب عاشق در میان شما زخم نخورده بود، اشک های آغشته به خون جاری نبود،

جان من ساعتی از خیال شما تهی نبود، و قلبم از عشق شما و دهانم از یادتان،

اگر فراق خود را بر دوش کوهی می گذاشتید کج می شد، ولی بدن و استخوان های من آن را نگه داشته است،

دستم را بر جگرم می بندم، ولی با عشقی مشتاقانه و شعله ور، آن را بازمی گرداند،

عشق را پوشاندم اما شوق بر ملایش می کند، و ناله هایم را پنهان کردم اما پنهان نمی شوند،

پروردگارا دیری است که دوری میان ما شکاف انداخته، تویی خدای توانا که دوستان را گرد هم می آوری، پس ما را گرد آور!»

پیامبر صلی الله علیه و آله کمی رفت و نزد آن قوم رسید و دید برخی بیدارند و برخی خواب. میسره احساس کرد کسی آمده است، گفت: کیست که در این شب تیره رسیده؟ فرمود:

أنا محمد بن عبد الله قال ⁽¹⁾يا سيدي ما عهدتك أن تهزأ و عهدي بك أنك سائر فما الذي أرجعك يا سيدي فقال له يا ميسرة إني سافرت ثم عدت فضحك ميسرة و قال سافرت إلي ذيل هذا الجبل ثم عدت قال النبي صلي الله عليه و آله بل قصدت البيت الحرام فقال له ميسرة ما عهدت منك يا سيدي إلا الصدق فقال يا ميسرة ما قلت لك إلا الصدق فإن كان عندك شك فهذا خبز مولاتك خديجة و هذا ماء زمزم فلما نظر ميسرة إلي ذلك نهض قائما علي قدميه و نادي يا معاشر قريش و يا بني النضر و يا بني زهرة و يا بني هاشم هل غاب محمد عنكم غير ساعتين أو أقل من ذلك فقالوا نعم قال قد سار إلي مكة و رجع و هذا خبز مولاتي خديجة و هذا ماء زمزم فتعجب القوم و دهشت عقولهم و صاح أبو جهل لعنه الله و قال لا يبعد هذا علي الساحر ⁽²⁾فلما أصبح الصباح بلغ العرب و سبق الخبر بقدوم القافلة و خرج أهل مكة مبادرين و سبق عبيد خديجة و جواريها و تفرقوا في شعاب مكة و أوديتها بأيديهم المعازف و المباخر فكان النبي صلي الله عليه و آله ما يمر علي عبد من عبيد خديجة إلا يعقر ناقة فرحا بقدومه ثم تفرق الناس إلي منازلهم و نظرت خديجة إلي جمالها و قد أقبلت كالعرائس و كانت معتادة أن يموت بعض جمالها ⁽³⁾و يجرب بعضها إلا تلك السفرة فإنها لم تنقص منها شعرة فوقف قريش متعجبين من تلك الجمال كلما مر بهم جمل بإزائه ناقة هيفاء فيقولون لمن هذا ⁽⁴⁾فيقال هذا ⁽⁵⁾ما

من محمد بن عبدالله هستم. عرض کرد: سرورم! قرار شوخی نداشتیم! قرارمان این بود که شما بروی، چرا بازگشتی؟ فرمود: ای میسره! من رفتم و دوباره برگشتم. میسره خندید و گفت: به دامنه این کوه رفتی و بازگشتی؟! فرمود: نه، به بیت الله الحرام رفتم. عرض کرد: سرورم! من از شما جز راستگویی ندیده بودم! فرمود: ای میسره! من به تو راست گفتم، اگر شک داری این نان بانویت خدیجه و این هم آب زمزم! وقتی میسره آن ها را دید، بر پا خاست و ندا سر داد: ای جماعت قریش و ای بنی نضر و بنی زهره و بنی هاشم! مگر محمد صلی الله علیه و آله کمتر از دو ساعت پیش از نردتان نرفت؟! گفتند: آری. گفت: او به مکه رفته و برگشته، این نان بانویم خدیجه است و این هم آب زمزم. آن قوم شگفت زده شدند و به حیرت فرو رفتند. ابوجهل که خدایش لعنت کند، فریاد برآورد و گفت: این کار از یک ساحر بعید نیست! چون صبح شد، آن قوم رسیدند و پیش از ایشان خبر رسیدن قافله به شهر رسید. اهل مکه شتابان بیرون آمدند و بندگان و کنیزان خدیجه پیشاپیش همه آمدند و با مجمر و ساز در دره ها و دشت های مکه پخش شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله بر هر یک از بندگان خدیجه گذر می کرد، آن بنده شتری برای پیامبر قربانی می کرد. سپس مردم به خانه هایشان رفتند و خدیجه آمد و به شترانش که همچون عروس آمده بودند، نگریست. عادت بر این بود که چندی از شترها مرده باشند و چندی گَر شده باشند، اما در آن سفر حتی یک تار مو هم از آنان کم نشده بود. قریشیان، شگفت زده از آن شتران ایستادند و دیدند هر شتری می گذر یک ناقه کمرباریک نیز به همراه دارد. گفتند: این ها برای کیست؟ گفتند:

أفاده محمد صلي الله عليه و آله لخديجة من الشام فذهلت عقول قريش لذلك فلما اجتمعت أموال خديجة فكوا رحالها و عرضوا الجميع علي خديجة و كانت جالسة خلف الحجاب و النبي صلي الله عليه و آله جالس وسط الدار و ميسرة يعرض عليها الأمتعة شيئا فشيئا فنظرت خديجة إلي شي ء قد أدهشها فبعثت إلي أبيها تعرفه بذلك و ترغبه في محمد صلي الله عليه و آله فلم تك إلا ساعة واحدة و إذا بخويلد قد أقبل و دخل منزل ابنته خديجة و هو متزين بالثياب متقلد سيفا فلما نظرت إليه قامت و أجلسته إلي جنبها و ابتدأته بالترحيب و جعلت تعرض عليه البضائع و هي تقول يا أبت هذا كله ببركة محمد صلي الله عليه و آله و الله يا أبتاه إنه مبارك الطلعة ميمون الغرة فما ربحت ربحا أغنم ⁽¹⁾من هذه السفرة ثم التفتت إلي ميسرة و قالت حدثني كيف كان سفركم و ما الذي عاينتم من محمد صلي الله عليه و آله قال يا سيدتي و هل أطيق أن أصف لك بعضا من صفاته و ما عاينت منه صلي الله عليه و آله ثم أخبرها بحديث السيل و البئر و الثعبان و النخل و ما أخبره الراهب و ما أوصاه إلي خديجة فقالت حسبك يا ميسرة لقد زدتني شوقا إلي محمد صلي الله عليه و آله اذهب فأنت حر لوجه الله و زوجتك و أولادك و لك عندي مائتا درهم و راحلتان و خلعت عليه خلعة سنية و قد امتلأ سرورا و فرحا ثم إن خديجة التفتت إلي النبي صلي الله عليه و آله و قالت ادن مني فلا حجاب اليوم بيني و بينك ثم رفعت عنها الحجاب و أمرت أن ينصب له كرسي من العاج و الآبنوس و أجلسته عليه و قالت يا سيدي كيف كان سفركم فأخذ يحدثها بما باعه و ما شراه فرأت خديجة ربحا عظيما و قالت يا سيدي لقد فرحتني بطلعتك و أسعدتني برؤيتك فلا لقيت بؤسا و لا رأيت نحوسا ثم جعلت تقول شعرا:

فلو أنني أمسيت في كل نعمة *** و دامت لي الدنيا و ملك الأكاسرة

فما سويت عندي جناح بعوضة *** إذا لم يكن عيني لعينك ⁽²⁾ناظرة

قال ثم إن خديجة قالت يا سيدي لك عندي حق البشارة زيادة علي ما كان بيننا فهل لك الساعة من حاجة فتقضي قال صلي الله عليه و آله حتي أستريح و أعود إليك ثم خرج و

این ها سودی است که محمد از شام برای خدیجه آورده است. و هوش از سر قریشیان پرید. وقتی اموال خدیجه جمع آمد، بارها را باز کردند و همه را بر خدیجه عرضه داشتند. او پشت پرده نشسته بود و پیامبر صلی الله علیه و آله میان سرا نشسته بود و میسره کالاها را یکی یکی به خدیجه نشان می داد. خدیجه صحنه ای بس شگفت انگیز دید و کسی را سوی پدرش فرستاد و او را باخبر کرد و برانگیخت تا نزد محمد بیاید. ساعتی نگذشته بود که ناگاه خُوَیلد سر رسید و با جامه ای آراسته و شمشیری بر کمر وارد خانه دخترش خدیجه شد. خدیجه وقتی او را دید برخاست و او را نزد خود نشاند و به او خوش آمد گفت و شروع کرد کالاها را به او نشان دهد و به او گفت: ای پدر! همه این ها به برکت محمد صلی الله علیه و آله است، به خدا سوگند ای پدر او طالعی خجسته و پیشانی فرخنده ای دارد، من هرگز سفری سودبخش تر از این سفر نداشته ام. سپس رو به میسره گفت: بازگو که در سفرتان چه گذشت و از محمد صلی الله علیه و آله چه دیدید؟ گفت: ای بانوی من! شاید بتوانم گوشه ای از صفاتی را که از محمد صلی الله علیه و آله دیدم برایت بگویم. سپس ماجرای سیل و چاه و افعی و نخل را برایش بازگفت و از راهب و پیغامی که برای او داده بود، گفت. خدیجه گفت: بس کن ای میسره! بر شوقی که به محمد صلی الله علیه و آله داشتم، افزودی، برو که تو به خاطر خدا به همراه همسر و فرزندانت آزاد هستی و نزد من دویست درهم و دو شتر داری. آن گاه یک خلعتی گرانبها بر او پوشاند و میسره از شادی و سرور لبریز شد. در آن دم خدیجه به پیامبر صلی الله علیه و آله رو کرد و عرض کرد: نزدیک بیا که دیگر امروز میان من و تو پرده ای نیست. سپس پرده را بالا زد و دستور داد تا نشیمنگاهی از عاج و آبنوس برای حضرت گذاشتند و ایشان را بر آن نشاند و عرض کرد: سرورم! سفرتان چگونه بود؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فروش و خرید خود را برایش بازگفت. خدیجه که سودی بسیار برده بود عرض کرد: سرورم! تو با طالعت مرا شاد کردی و با دیدارت مرا سعادتمند کردی، من با دیدار تو نه ناخوشی دیدم و نه بداقبالی. آن گاه سرود:

«اگر همه نعمت ها برای من بود و سراسر دنیا و مُلک رومیان از برای من بود،

در نظرم به پر یک پشه نمی ارزد اگر چشمانم تو را نمی دید.»

سپس عرض کرد: سرورم! تو نزد من افزون بر آن چه قرار گذاشته بودیم، حقی برای مژده ای که آوردی داری، آیا اکنون چیزی می خواهی تا برآورده شود؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اکنون باید استراحت کنم و بعد نزدت بازمی گردم. حضرت راهی شد و

دخل منزل عمه أبي طالب و كان أبو طالب فرحا بما عاين من ابن أخيه فقبل ما بين عينيه و جاءت ⁽¹⁾أعمامه حوله و قال أبو طالب يا ولدي ما الذي أعطتك خديجة قال وعدتني ⁽²⁾الزيادة علي ما بيننا قال هذه نعمة جليلة و قد عزمت أن أترك لك بعيرين تسافر عليهما و راحلتين تصلح بهما شأنك و أما الذهب و الفضة أخطب لك بهما فتاة من نسوان قريش من قومك ⁽³⁾ثم لا أبالي بالموت حيث أتي و كيف نزل فقال يا عماه افعل ما بدا لك فلما كان وقت الغداة اغتسل النبي صلي الله عليه و آله من وعك السفر ⁽⁴⁾و تطيب و سرح رأسه و لبس أفخر أثوابه و سار إلي منزل خديجة فلم يجد عندها سوي ميسرة فلما رأته فرحت بقدومه و جعلت تقول:

دنا فرمي من قوس حاجبه سهما *** فصادفني حتي قتلت به ظلما

و أسفر عن وجه و أسبل شعره *** فبات يباهي ⁽⁵⁾البدر في ليلة ظلماء

و لم أدر حتي زار من غير موعد *** علي رغم واش ما أحاط به علما

و علمني من طيب حسن حديثه *** منادمة يستنطق الصخرة الصماء

قال: ثم التفتت إليه و قالت يا سيدي نعمت الصباح و دامت لك الأفراح هل من حاجة فتقضي فاستحيا و طأطأ رأسه و عرق جبينه فأقبلت عليه تلاطفه في الكلام ثم قالت يا سيدي إذا سألتك عن شي ء تخبرني قال نعم قالت خديجة إذا أخذت الجمال و المال من عندي ما تريد أن تصنع به قال لها و ما تريدين بذلك يا خديجة قالت أزيدك و ما أقدر عليه قال اعلمي أن عمي أبا طالب قد أشار علي أن يترك لي بعيرين أسافر بهما و بعيرين أصلح بهما شأني و الذهب و الفضة يخطب لي بهما امرأة من قومي تقنع مني بالقليل و لا تكلفني ما لا أطيق فتبسمت خديجة و قالت يا سيدي أ ما

به خانه عموی خود ابوطالب رفت و ابوطالب شادمان از آن چه که از برادرزاده اش دیده بود، میان دیدگان حضرت را بوسید. سپس عموهای پیامبر صلی الله علیه و آله گرد ایشان جمع شدند. ابوطالب گفت: فرزندم! خدیجه به تو چه داد؟ فرمود: به من وعده داد تا چیزی افزون بر قراری که داشتیم به من بدهد. گفت: این نعمتی بس والاست! می خواهم دو شتر نر به تو بدهم تا با آن ها سفر کنی و دو شتر ماده تا امورت را با آن ها سامان دهی و نیز مقداری طلا و نقره تا با آن ها از میان زنان قریش یکی از زنان قومت را برایت خواستگاری کنم و از آن پس دیگر برایم مهم نیست که مرگ چه وقت و چگونه سر می رسد. فرمود: ای عمو! هر چه صلاح می دانی انجام ده. چون سپیده سر زد، پیامبر صلی الله علیه و آله تن از غبار سفر شست و عطر زد و موهای خود را شانه کرد و فاخرترین جامه های خود را پوشید و به خانه خدیجه رفت. آن جا کسی جز میسره نزد خدیجه نبود. وقتی خدیجه پیامبر صلی الله علیه و آله را دید، از آمدن ایشان خوشحال شد و گفت:

«آمد و از کمان ابروانش تیری انداخت و آن تیر بر من نشست و بی هیچ پروا مرا کُشت،

رُخ نمود و گیسوانش را گشود و در شب تار به ماه فخر فروخت،

بی خبر و نا به گاه آمد و نگذاشت خبرچینان از او باخبر شوند،

آمد و با من همنشین شد و از کلام زیبایش چنان با من سخن گفت که سنگ خارا را به سخن درمی آورد.»

سپس رو به حضرت عرض کرد: سرورم! صبحت به خیر و شادی ات پایدار، چه می خواهی تا برآورده شود؟ پیامبر صلی الله علیه و آله حیا کرد و سر به زیر انداخت و بر پیشانی مبارکش عرق نشست. خدیجه با مهربانی با حضرت سخن گفت و سپس عرض کرد: اگر چیزی از تو بپرسم پاسخ می دهی؟. فرمود: بله. عرض کرد: با اموال و شترانی که از من خواهی گرفت می خواهی چه کنی؟ فرمود: مقصودت چیست ای خدیجه؟ عرض کرد: هر چه در توان داشته باشم، بر تو خواهم افزود. فرمود: بدان که عمویم ابوطالب به من گفته دو شتر به من می دهد تا با آن ها سفر کنم و دو شتر دیگر تا با آن ها امورم را سامان دهم و نیز مقداری طلا و نقره تا با آن ها یکی از زنان قومم را برایم خواستگاری کند، زنی که از من به اندک قانع می شود و مرا به آن چه توانش را ندارم وانمی دارد. خدیجه لبخندی زد و عرض کرد: سرورم!

ترضي ⁽¹⁾أني أخطب لك امرأة تحسن بقلبي ⁽²⁾قال نعم قالت قد وجدت لك زوجة و هي من أهل مكة من قومك و هي أكثرهن مالا و أحسنهن جمالا و أعظمهن كمالا و أعفهن فرجا و أبسطهن يدا طاهرة مصونة تساعدك علي الأمور و تقنع منك بالميسور و لا ترضي من غيرك بالكثير و هي قريبة منك في النسب ⁽³⁾يحسدك عليه جميع الملوك و العرب غير أني أصف لك عيبها كما وصفت لك خيرها قال و ما ذلك قالت عرفت قبلك رجلين و هي أكبر منك سنا قال صلي الله عليه و آله سميها لي قالت هي مملوكتك خديجة فأطرق منها خجلا حتي عرق جبينه و أمسك عن الكلام فأعادت عليه القول مرة أخري و قالت يا سيدي ما لك لا تجيب و أنت و الله لي حبيب و إني لا أخالف لك أمرا و أنشأت ⁽⁴⁾تقول:

يا سعد إن جزت بوادي الأراك *** بلغ ⁽⁵⁾قليبا ضاع مني هناك

و استفت غزلان الفلا سائلا *** هل لأسير الحب منهم فكاك

و إن تري (تر) ركبا بوادي الحمي *** سائلهم عني و من لي بذاك

نعم سروا و استصحبوا ناظري *** و الآن عيني تشتهي أن تراك

ما في من عضو و لا مفصل *** إلا و قد ركب منه ⁽⁶⁾هواك

عذبتني ⁽⁷⁾بالهجرة بعد الجفاء. ⁽⁸⁾*** يا سيدي ما ذا جزاء ⁽⁹⁾بذاك

فاحكم بما شئت و ما ترتضي *** فالقلب ما يرضيه إلا رضاك

راضی می شوی تا من برایت زنی بگیرم که خودم می خواهم؟ فرمود: بله. عرض کرد: من برایت همسری یافته ام که اهل مکه است و از قوم خودت، از همه زنان ثروتمندتر و زیباتر و باکمالات تر و عفیف تر و گشاده دست تر است و دامانی پاک و آبرویی نیک دارد، تو را در کارها یاری می کند و از تو به اندک راضی می شود و از غیر تو به بسیار راضی نمی شود، در تبار به تو نزدیک است و همه پادشاهان و مردان عرب به خاطرش بر تو رشک می برند، اما همچنان که خوبی هایش را برایت برشمردم عیبش را نیز برایت می گویم. فرمود: چه؟ عرض کرد: پیش از تو دو مرد را شناخته و از تو سالمندتر است. فرمود: نامش را به من بگو. عرض کرد: کنیزت خدیجه! پیامبر صلی الله علیه و آله شرمسار شد و سر به زیر انداخت و بر پیشانی مبارکش عرق نشست و سکوت کرد. خدیجه بار دیگر سخن از سر گرفت و عرض کرد: سرورم! چرا پاسخ نمی دهی؟ به خدا سوگند تو محبوب من هستی و من در هیچ کاری با تو مخالفت نمی کنم. سپس گفت:

«ای سعد اگر به وادی اراک گذر کردی، به دلی که در آن جا از من به جا ماند سلام مرا برسان،

و از آهوان دشت جویا شو و از آنان بپرس آیا اسیر عشق نزد آنان راهی به سوی رهایی دارد؟

و اگر کاروانیان را در وادی حمی دیدی، برای من درباره محبوبی که آن جا دارم از آنان خبر بگیر،

آری، آنان رفتند و چشمان مرا با خود بردند، و اکنون دیدگانم هوس دیدن تو را دارند،

هیچ عضو و بندی از وجود من نمانده مگر اینکه، عشق تو بر آن سوار گشته باشد،

پس از جفا مرا با دوری عذاب دادی؛ ای سرورم سزای این کار چیست؟

به آن چه خود می خواهی و صلاح می دانی حکم کن که قلب من تنها به رضای تو راضی می شود.»

قال: ثم ألحت عليه بالكلام ⁽¹⁾فقال لها يا ابنة العم أنت امرأة ذات مال و أنا فقير لا أملك إلا ما تجودين به علي و ليس مثلك من يرغب في مثلي ⁽²⁾و أنا أطلب امرأة يكون حالها كحالي و مالها كمالي ⁽³⁾و أنت ملكة لا يصلح لك إلا الملوك فلما سمعت كلامه قالت و الله يا محمد إن كان مالك قليلا فمالي كثير و من يسمح ⁽⁴⁾لك بنفسه كيف لا يسمح لك بماله و أنا و مالي و جواري ⁽⁵⁾و جميع ما أملك بين يديك و في حكمك لا أمنعك منه شيئا و حق الكعبة و الصفا ما كان ظني أن تبعدني عنك ثم ذرفت ⁽⁶⁾عبرتها و قالت شعرا:

و الله ما هب نسيم الشمال *** إلا تذكرت ليالي ⁽⁷⁾الوصال

و لا أضا من نحوكم بارق *** إلا توهمت لطيف الخيال

أحبابنا ما خطرت خطرة ⁽⁸⁾*** منكم غداة الوصل مني ببال

جور الليالي خصني بالجفا *** منكم و من يأمن جور الليال

رقوا و جودوا و اعطفوا و ارحموا *** لا بد لي منكم علي كل حال

قال: ثم إن خديجة قالت: و رب احتجب عن الأبصار ⁽⁹⁾و علم حقيقة ⁽¹⁰⁾الأسرار

سپس زبان به اصرار بر پیامبر صلی الله علیه و آله گشود. حضرت به او فرمود: ای دختر عمو! تو زنی ثروتمند هستی من مردی تهیدست، چیزی جز آن چه خود به من عطا کنی ندارم، کسی چون تو خواهان کسی چون من نمی شود، من زنی می خواهم که حال و مالی همچون حال و مال خودم داشته باشد، تو شاهزاده هستی و شاهان مناسب تواند. خدیچه چون سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را شنید گفت: ای محمد! به خدا سوگند اگر مال تو اندک است، من مال بسیار دارم، کسی که خودش را به تقدیم می کند چگونه مالش را به تو تقدیم نمی کند؟! این من و مال من و کنیزان من و همه آن چه که دارم، همه تقدیم تو و به فرمان تو، هیچ یک از آن ها را از تو دریغ نمی کنم، به کعبه و صفا سوگند گمان نمی کردم مرا از خود برانی. سپس اشک از چشمانش جاری شد و سرود:

«به خدا سوگند هرگاه نسیم شمال وزید، به یاد شب های وصال افتادم،

و هرگاه نوری از سوی شما درخشید، به خیالی لطیف فرو رفتم،

ای عزیزان من، در صبح روز وصال، وصال شما به هیچ روی در ذهنم نمی گنجید

جور شب ها جفای شما را سهم من ساخت، کیست که از جور شب در امان باشد؟

مهر ورزید و بزرگی کنید و لطف کنید و رحم آورید که من در هیچ حال گریزی از شما ندارم.»

سپس گفت: به پروردگاری که از چشم ها پنهان است و همه اسرار را می داند،

إني محقة لك في هذا الأمر قم ⁽¹⁾إلي عمومتك و قل لهم يخطبوني لك من أبي و لا تخف من كثرة المهر فهو عندي و أنا أقوم لك بالهدايا و المصانعات فسر و أحسن الظن فيمن أحسن بك الظن ⁽²⁾فخرج النبي صلي الله عليه و آله من عندها و دخل علي عمه أبي طالب و السرور في وجهه ⁽³⁾فوجد أعمامه مجتمعين فنظر إليه أبو طالب و قال يا ابن أخي يهنؤك ما أعطتك خديجة و أظنها قد غمرتك من عطاياها قال محمد صلي الله عليه و آله يا عم لي إليك حاجة قال و ما هي قال تنهض أنت و أعمامي هذه الساعة إلي خويلد و تخطبون لي منه خديجة فلم يرد أحد منهم عليه جوابا غير أبي طالب فقال يا حبيبي إليك نصير و بأمرك نستشير في أمورنا و أنت تعلم أن خديجة امرأة كاملة ميمونة فاضلة تخشي العار و تحذر الشنار ⁽⁴⁾و قد عرفت قبلك رجلين أحدهما عتيق بن عائذ و الآخر عمرو الكندي و قد رزقت منه ولدا و خطبها ملوك العرب و رؤساؤهم و صناديد قريش و سادات بني هاشم و ملوك اليمن و أكابر الطائف و بذلوا لها الأموال فلم ترغب في أحد منهم و رأت أنها أكبر منهم و أنت يا ابن أخي فقير لا مال لك و لا تجارة و خديجة امرأة مزاحة عليك فلا تعلل نفسك بمزاحها و لا تسمع قريشا هذا الأمر ⁽⁵⁾فقال أبو لهب يا ابن أخي لا تجعلنا في أفواه العرب و أنت لا تصلح لخديجة فقام إليه العباس و انتهره و قال و الله إنك لرذل الرجال ردي الأفعال و ما عسي أن يقولوا في ابن أخي و الله إنه أكثر منهم جمالا و أزيد كمالا و بما ذا تتكبر عليه خديجة لمالها أم لزيادة كمالها و جمالها فأقسم برب الكعبة لأن طلبت عليه مالا لأركبن جوادي و أطوف في الفلوات و لأدخلن

من برای این کار شایسته توام، برخیز و نزد عموهایت برو و به آنان بگو مرا از پدرم برایت خواستگاری کنند، از زیادیِ مهریه نیز نترس که من خود می دهم و هدایای بسیار به تو تقدیم خواهم کرد، برو و به کسی که به تو نظری نیک دارد نظری نیک داشته باش. پیامبر صلی الله علیه و آله از نزد او رفت و با رُخی شادمان رو سوی عمویش ابوطالب گذاشت. دید عموهایش گرد هم آمده اند. ابوطالب نگاهی به پیامبر صلی الله علیه و آله انداخت و گفت: ای برادرزاده! هر آن چه خدیجه به تو داده مبارکت باشد، گمان کنم تو را غرق در عطای خویش کرده باشد. حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود: ای عمو! از شما درخواستی دارم. گفت: چه درخواستی؟ فرمود: هم اکنون به همراه عموهایم نزد خُوَیلد برو و از او خدیجه را برای من خواستگاری کن. هیچ کس پاسخی نداد جز ابوطالب که گفت: عزیز من! ما همیشه از تو یاری جسته ایم و در کارهایمان نظر تو را خواسته ایم، تو خود می دانی که خدیجه زنی کامل و فرخنده و فاضل است که از ننگ می هراسد و از رسوایی می پرهیزد، او پیش از تو با دو مرد آشنا بوده: یکی عتیق بن عائذ و دیگری عمرو کندی که از او فرزند دارد، پادشاهان و سران عرب و بزرگان قریش و سروران قبایل و شاهان یمن و مهتران طایف به خواستگاری او رفته اند و اموال بسیار به پایش ریخته اند و او خواهان هیچ یک از آنان نشده، نیز او از تو بزرگتر است؛ ای برادرزاده! تو مردی تهیدست هستی که مال و منال و تجارتی نداری، خدیجه با تو شوخی کرده! خودت را به شوخی او سرگرم نکن و نگذار قریشیان از این ماجرا باخبر شوند. ابولهب گفت: ای برادرزاده! ما را بر سر زبان مردمان عرب نینداز، تو شایسته خدیجه نیستی. اما عباس سوی ابولهب برخاست و او را نکوهید و گفت: به خدا سوگند تو پست ترین و بدکارترینِ مردان هستی! آنان می خواهند درباره برادرزاده ام چه بگویند؟! به خدا سوگند او از همه آنان زیباتر و با کمالات تر است، چرا خدیجه را بالاتر از او می بینی؟ به خاطر مالش یا کمالاتش یا زیبایی اش؟ به پروردگار کعبه سوگند اگر از محمد صلی الله علیه و آله مال بخواهد بر اسبم سوار می شوم و کویرها را در می نوردم

علي الملوك حتي أجمع له ما تطلب عليه ⁽¹⁾خديجة قال النبي صلي الله عليه و آله يا معاشر الأعمام قد أطلتم الكلام فيما لا فائدة فيه قوموا و اخطبوا لي خديجة من أبيها فما عندكم من العلم مثل ما عندي منها فنهضت صفية بنت عبد المطلب رضي الله عنها و قالت و الله أنا أعلم أن ابن أخي صادق فيما قاله و يمكن أن تكون خديجة مازحة عليه و لكن أنا أروح و أبين لكم الأمر ثم لبست أفخر ثيابها و سارت نحو منزل خديجة فلقيتها بعض جواريها في الطريق فسبقتها إلي الدار و أعلمت خديجة بقدوم صفية بنت عبد المطلب و كانت قد عزمت علي النوم فأخلت لها المكان ⁽²⁾و قد عثرت خديجة بذيلها فقالت لا أفلح من عاداك يا محمد فسمعت صفية كلام خديجة فقالت في نفسها أجاد الدليل ثم طرقت الباب ففتح و جاءت إلي خديجة فلقيتها بالرحب و التحية و أرادت أن تأتي لها بطعام فقالت يا خديجة ما جئت لأكل طعام بل يا ابنة العم جئت أسألك عن كلام أ هو صحيح أم لا فقالت خديجة بل هو صحيح إن شئت تخفيه أو شئت تبديه و أنا قد خطبت محمدا لنفسي و تحملت عنه مهري فلا تكذبوه إن كان قد ذكر لكم بشي ء ⁽³⁾و إني قد علمت أنه مؤيد من رب السماء فتبسمت صفية و قالت و الله إنك لمعذورة فيمن أحببت و الله ما شاهدت عيني مثل نور جبينه و لا أعذب من كلام ابن أخي و لا أحلي من لفظه ثم أنشأت تقول شعرا:

الله أكبر كل الحسن في العرب *** كم تحت غرة هذا البدر من عجب

قوامه ⁽⁴⁾ثم إن مالت ذوائبه *** من خلفه فهي تغنيه عن الأدب

تبت يد اللائمي فيه و حاسده *** و ليس لي في سواه قط من أرب⁽⁵⁾

و نزد همه پادشاهان می روم و هر چه خدیجه از او بخواهد برایش جمع می آورم. آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای عموهای من! در بحثی بی فایده سخن زیاده گفتید، برخیزید و خدیجه را از پدرش برای من خواستگاری کنید، شما آن چه را که من می دانم نمی دانید. در آن دم صفیه بنت عبدالمطلب برخاست و گفت: به خدا سوگند من می دانم که برادرزاده ام در سخن همیشه راستگوست اما شاید خدیجه با او شوخی کرده باشد، من می روم و ماجرا را برایتان روشن می کنم. او برخاست و فاخرترین جامه هایش را پوشید و رو سوی خانه خدیجه گذاشت. در راه یکی از کنیزان خدیجه را دید و آن کنیز پیش از او خود را به خانه خدیجه رساند و به او خبر داد که صفیه بنت عبدالمطلب دارد به این جا می آید. خدیجه می خواست بخوابد اما جا را برای او خالی کرد و پای خدیجه به دامنش گیر کرد و زمین خورد و گفت: ای محمد کامیاب نشود آنکه با تو دشمنی کند! صفیه سخن خدیجه را شنید و با خود گفت: نشانه رسید! سپس در زد و خدیجه نزدش آمد و با تکریم و احترام از او استقبال کرد و خواست برایش غذا بیاورد. اما صفیه گفت: ای خدیجه! من برای خوردن غذا نیامده ام، ای دختر عمو! بلکه آمده ام درباره سخنی از تو بپرسم که آیا صحت دارد یا نه. خدیجه گفت: بله، صحت دارد، خواه آشکار کنی و خواه پنهان، من از محمد برای خودم خواستگاری کرده ام و مهرم را نیز خودم تقبل کرده ام، اگر چیزی برای شما گفته گمان نکنید دروغ می گوید، من می دانم که او از جانب پروردگار آسمان تأیید شده است. صفیه لبخندی زد و گفت: به خدا سوگند بر آن شخص که دلبسته ای بر تو هیچ نکوهش نیست، به خدا سوگند من نه نوری همچون نور پیشانی او به چشم دیده ام و نه کلامی دلنشین تر از کلام او شنیده ام و نه سخنی شیرین تر از سخن او. سپس سرود:

«الله اکبر که تمامی نیکی در میان عرب ظهور کرده، چه شگفتی هایی که به زیر چهره این ماه نهفته است،

اندامش را بنگر که چون گیسوانش از پشت سرازیر می شوند، او را در زیبندگی بی نیاز می کنند،

بریده باد دستان نکوهش گران و حسودان او، که من هرگز به کسی جز او نیاز ندارم.»

قال: ثم إن صفية رضي الله عنها عزمت علي الخروج من بيتها فقالت لها خديجة أمهلي قليلا ثم أخرجت خلعة سنية و خلعتها علي صفية و ضمتها إلي صدرها و قالت يا صفية بالله عليك إلا ما أعنتيني علي وصال محمد صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾قالت نعم ثم خرجت طالبة لإخوتها فقالوا لها ما وراءك يا صفية يا ابنة الطيبين قالت يا إخوتي قوموا إن كنتم قائمين فو الله إن لها في ابن أخيكم محمد صلي الله عليه و آله رغبة ليس تدرك ففرحوا بذلك كلهم غير أبي لهب فإن كلامها زاده غيظا و حسدا لمحمد صلي الله عليه و آله و ذلك بسبب الشقاوة السابقة ⁽²⁾فزعق بهم العباس و قال فما قعودكم إذ كان قد حصل الأمر فنهضوا جميعا إلي دار خويلد و قد عمد أبو طالب إلي النبي صلي الله عليه و آله و ألبسه أحسن الثياب و قلده سيفا و أركبه علي جواده و دار حوله عمومته و كلهم محدقون به فلقاهم أبو بكر بن أبي قحافة و قال إلي أين تريدون يا أولاد عبد المطلب لقد كنت قاصدا إليكم في حاجة خطرت ببالي فقال له العباس و ما هي اذكرها قال رأيت في منامي كأن نجما قد ظهر في منزل أبي طالب و ارتفع إلي أفق السماء و أنار و استنار إلي أن صار كالقمر الزاهر ثم نزل بين الجدران فتبعته فإذا هو قد دخل في بيت خديجة بنت خويلد و دخل معها تحت الثياب فما تأويله قال له أبو طالب ها نحن لها قاصدون و علي خطبتها معولون ثم ساروا حتي وصلوا منزل خويلد فسبقتهم الجواري إليه و كان يشرب الخمر و قد لعب الخمر في رأسه فلما نظر إلي بني هاشم قام لهم و قال مرحبا و أهلا بأبناء آبائنا و أعز الخلق علينا فقال أبو طالب يا خويلد ما جئنا إلا لحاجة ⁽³⁾و أنت تعلم قربنا منكم و نحن في هذا الحرم أبناء أب واحد و قد جئنا خاطبين ابنتك خديجة لسيدنا ⁽⁴⁾و نحن لها راغبون فقال خويلد:

چون صفیه خواست از خانه خدیجه برود، خدیجه به او گفت: اندکی صبر کن. سپس خلعتی گرانبها برون آورد و آن را بر صفیه پوشاند و او را در آغوش گرفت و گفت: ای صفیه! تو را به خدا در رسیدن من به محمد صلی الله علیه و آله مرا یاری کن! گفت: بسیار خوب. و نزد برادرانش بازگشت. به او گفتند: ای صفیه! ای دختر پاکان! چه خبر؟ گفت: ای برادران! اگر میایید، برخیزید که به خدا سوگند او بی نهایت برادرزاده شما محمد صلی الله علیه و آله را می خواهد. آنان همه از این خبر خوشحال شدند جز ابولهب که کلام صفیه بر خشم و حسدش نسبت به حضرت محمد صلی الله علیه و آله افزود و این به خاطر پستی پیشین و همیشگی اش بود. عباس بر آنان فریاد کشید و گفت: اگر کار به مراد شده پس دیگر چرا نشسته اید؟! آنان همه برخاستند تا به خانه خُوَیلد بروند. ابوطالب سوی پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و نیکوترین جامه ها را به ایشان پوشاند و شمشیری بر کمر ایشان بست و آن حضرت را بر اسب خود نشاند و آن گاه عموهای حضرت گرد ایشان را گرفتند و همه چشم به حضرتش دوختند. در راه ابوبکر بن ابی قحافه آنان را دید و گفت: ای فرزندان عبدالمطلب! کجا می روید؟ من سخنی داشتم و می خواستم نزد شما بیایم. عباس به او گفت: چی سخنی بگو؟! گفت: در خواب دیدم ستاره ای در خانه ابوطالب ظهور کرد و به اوج آسمان فراز شد و چنان درخشید و نور افشاند که همچون ماه تابناک شد، سپس به میان دیوارها فرود آمد، من آن را دنبال کردم و دیدم وارد خانه خدیجه بنت خُوَیلد و به بستر او رفت؛ تأویلش چیست؟ ابوطالب به او گفت: تأویلش این است که ما اکنون داریم نزد خدیجه می رویم و می خواهیم از او خواستگاری کنیم. آنان رفتند و به خانه خُوَیلد رسیدند. کنیزان پیش از ایشان خود را به خُوَیلد رساندند. او داشت شراب می نوشید و مستی هوش از سرش ربوده بود. چون بنی هاشم را دید پیش پایشان برخاست و گفت: درود بر پسران پدران ما و عزیزترین مردمان نزد ما! ابوطالب گفت: ای خُوَیلد! ما برای درخواستی آمده ایم و تو خود می دانی که ما با شما خویشاوندیم، ما در این حرم همه پسران یک پدریم و به نزد تو آمده ایم تا دخترت خدیجه را برای سرورمان خواستگاری کنیم، ما خدیجه را می خواهیم! خُوَیلد گفت:

و من الخاطب منكم و من المخطوبة مني فقال أبو طالب الخاطب منا محمد ابن أخي و المخطوبة خديجة فلما سمع ذلك خويلد تغير لونه و كبر عليه و قال و الله إن فيكم الكفاية و أنتم أعز الخلق علينا و لكن خديجة قد ملكت نفسها و عقلها أوفر من عقلي ⁽¹⁾و أنا لم تطب قلبي إن خطبها الملوك فكيف و هذا محمد فقير صعلوك ⁽²⁾فقام إليه حمزة رضي الله عنه فقال له لا يقدر ⁽³⁾اليوم بأمس و لا تشاكل القمر بالشمس يا بادي الجهل و يا خسيف ⁽⁴⁾العقل أ ما علمت أنك قد ضل رشدك و غاب عقلك أ تثلب ابن أخينا أ ما علمت أنه إذا أراد أموالنا و أرواحنا قدمنا الكل بين يديه و لكن سوف يبين لك غب ⁽⁵⁾فعلك ثم نفض أثوابه و نهض و نهض إخوته و ساروا إلي منازلهم و بلغ الخبر خديجة من جارية لها فقالت ما وراءك قالت أمر يغم القلوب ⁽⁶⁾فقالت لها ما ذا يا ويحك قالت إن أباك قد رد أولاد عبد المطلب خائبين فلما سمعت خديجة كلامها قالت اطلبي لي عمي ورقة فخرجت الجارية و عادت و معها ورقة فلما جاءها استقبلته بأحسن قبول و قالت مرحبا بك يا عم فلا غابت طلعتك عني ثم طرقت إلي الأرض و قد قطب حاجباها ⁽⁷⁾فقال ورقة حاشاك يا خديجة من السوء ما الذي حل بك قالت يا عم ما حال السائل و ما نال ⁽⁸⁾المسئول قال في أنحس حال قال ⁽⁹⁾و لكن أراك ⁽¹⁰⁾يا

چه کسی را برای چه کسی می خواهید؟! ابوطالب گفت: خدیجه را برای برادرزاده مان محمد صلی الله علیه و آله می خواهیم. خُوَیلد همین که این کلام بشنید رنگ از رحسارش پرید و عرصه بر او به تنگ آمد و گفت: به خدا سوگند شما سزاوار این وصلت و عزیزترین مردم نزد ما هستید، اما اختیار خدیجه با خودش است و او خود از من خردمندتر است، دل من به خواستگاری پادشاهان از خدیجه راضی نشد، حال چه رسد به محمد صلی الله علیه و آله که تهیدست و بی چیز است! در آن دم حمزه به سوی او برخاست و گفت: دیروز را با امروز نمی سنجند و ماه را با خورشید یکی نمی گیرند، ای نادان و ای سبک مغز! انگار حواست نیست که خردت تباه شده و هوش از سرت پریده! برادرزاده ما را نکوهش می کنی؟! مگر نمی دانی که او اگر مال و جان ما را بخواهد ما همه را به پایش نثار می کنیم؟! عاقبت کارت را خواهی دید! آن گاه جامه خود را تکاند و برخاست و برادرانش نیز برخاستند و به خانه هایشان رفتند. یکی از کنیزان ماجرا را به گوش خدیجه رساند. خدیجه به او گفت: چه خبر داری؟ گفت: خبری که مایه اندوه دل هاست! گفت: وای بر تو چه شده! گفت: پدرت فرزندان عبدالمطلب را ناامید رد کرد. خدیجه چون این سخن بشنید به او گفت: عمویم ورقه را برایم خبر کن. کنیز رفت و به همراه ورقه آمد. وقتی ورقه رسید خدیجه به نیکی از او استقبال کرد و گفت: خوش آمدی ای عمو! دیدار خود را از من دریغ مکن! سپس بر زمین نشست و ابرو در هم کشید. ورقه گفت: بلا از تو دور باد ای خدیجه! چه اتفاقی برایت افتاده؟ گفت: ای عمو! حاجتمندی که به حاجت خود نرسد چه حالی دارد؟! گفت: شوم ترین حال را! چنان سخن می گویی که انگار می خواهی

خديجة تخاطبيني بهذا الكلام كأنك تريدين الزواج قالت أجل قال يا خديجة لقد خطبك الملوك و الصناديد و لم ترضي بأحد منهم قالت ما أريد من يخرجني من مكة فقال و الله ما منها ⁽¹⁾أحد إلا و قد خطبك مثل شيبة بن ربيعة و عقبة بن أبي معيط و أبي جهل بن هشام و الصلت بن أبي يهاب فأبيتي ⁽²⁾عنهم جميعا قالت ما أريد من فيه عيب ثم قالت يا عم صف لي عيبهم قال يا خديجة أما شيبة ففيه سوء الظن و أما عقبة فهو كثير السن و أما أبو جهل فهو بخيل متكبر كريه النفس و أما الصلت فهو رجل مطلاق فقالت لعن الله من ذكرت و هل تعلم أنه خطبني ⁽³⁾غير هؤلاء قال سمعت أنه قد خطبك محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم قالت يا عم صف لي عيبه و كان ورقة عنده علم من الكتب السالفة بما يكون من أمر محمد صلي الله عليه و آله فلما سمع كلامها طأطأ رأسه و قال أصف لك عيبه قالت نعم قال أصله أصيل و فرعه طويل ⁽⁴⁾و طرفه كحيل و خلقه جميل و فضله عميم و جوده عظيم و الله يا خديجة ما كذبت فيما قلت قالت يا عم صف لي عيبه كما وصفت لي خيره قال يا خديجة وجهه أقمر و جبينه أزهر و طرفه أحور و لفظه أعذب ⁽⁵⁾من المسك الأذفر و أحلي من السكر و إذا مشي كأنه البدر إذا بدر و الوبل إذا أمطر قالت ⁽⁶⁾يا عم صف لي عيبه قال يا خديجة مخلوق من الحسن ⁽⁷⁾الشامخ و النسب الباذخ و هو أحسن العالم سيرة و أصفاهم سريرة ⁽⁸⁾إذا مشي تخاله ينحدر من صبب شعره كالغيهب و خده أزهر من الورد الأحمر و ريحه

ازدواج کنی! گفت: درست است. گفت: ای خدیجه! تو که پادشاهان و بزرگان به خواستگاری ات آمدند و به هیچ یک رضایت ندادی! گفت: خواهان کسی نیستم که مرا از مکه بیرون ببرد. گفت: به خدا سوگند همه مکّیان خواستگارت بودند، کسانی چون شیبة بن ربیعه و عقبة بن ابی معیط و ابی جهل بن هشام و صلت بن ابی یهاب، اما تو از همه آنان روی برگرداندی! گفت: کسی را که در او عیبی باشد نمی خواهم، ای عمو! خودت عیبشان را بازگو. گفت:

شیبة بدگمان است، عقبه سالخورده است، ابوجهل خسیس و متکبّر و بدخلق است، صلت نیز زنان بسیاری را طلاق داده است. گفت: لعنت خدا بر همه کسانی که نامشان را آوردی! آیا خبر داری که کسی جز آنان از من خواستگاری کرده؟ گفت: شنیده ام که محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم به خواستگاری ات آمده. گفت: ای عمو! عیب او را بگو. ورقه که بنا به کتب پیشینیان از مقام حضرت محمد صلی الله علیه و آله خبر داشت، وقتی این سخن از خدیجه شنید سر به زیر افکند و گفت: عیبش را برایت می گویم، او ریشه ای اصیل دارد و قامتی بلند و چشمانی کشیده و خلقی نیک و فضیلتی زبانزد و کَرمی والا! به خدا سوگند در آن چه گفتم هیچ دروغ نبود، ای خدیجه! گفت: ای عمو! همچنان که خوبی اش را گفتی عیبش را نیز بگو. گفت: چهره اش چون ماه است و پیشانی اش تابناک و چشمانش زیبا و کلامش نیک تر از مشک ختن و شیرین تر از عسل، چون راه می رود انگار ماه است به هنگام طلوع کردن یا باران است به هنگام بارش انبوه! گفت: ای عمو! عیبش را برای من بگو. گفت: ای خدیجه! از حُسنی سرفراز و تباری والا آفریده شده، نیک ترین سیرت و پاک ترین جان در جهان را دارد، وقتی قدم می زند گمان می کنی از شیب باران جاری شده، موهایش چون شب سیاه است و گونه هایش تابناک تر از گل سرخ و رایحه اش

أزكي من المسك الأذفر و لفظه أعذب من الشهد و أخير أشهدك يا خديجة أني أحبه قالت يا عم أراك كلما قلت لك صف لي عيبه وصفت لي حسنه قال يا ابنتي و هل أنا أقدر علي وصف خيره ثم أنشأ يقول:

لقد علمت كل القبائل و الملإ *** بأن حبيب الله أطهرهم قلبا

و أصدق من في الأرض قولا و موعدا *** و أفضل خلق الله كلهم قربا

فقالت يا ورقة إن أكثر الناس يثلبونه قال ثلبهم له إنه فقير قالت يا عم أ ما سمعت قول الشاعر:

إذا سلمت رءوس الرجال من الأذي *** فما المال إلا مثل قلم الأظافر

و لكن يا عم إذا كان ماله قليلا فمالي كثير و إني يا عم محبة له علي كل حال فقال لها إذن و الله تسعدين و ترشدين و تحضين ⁽¹⁾بنبي كريم فقالت يا عم أنا الذي خطبته لنفسي فقال لها ورقة و ما الذي تعطيني و أنا أزوجك في هذه الليلة بمحمد فقالت يا عم و هل لي شي ء دونك أم يخفي عليك و هذه ذخائري بين يديك و منزلي لك و أنا كما قال القائل شعرا:

إذا تحققتم ما عند صاحبكم *** من الغرام فذاك العذر يكفيه

أنتم سكنتم بقلبي فهو منزلكم *** و صاحب البيت أدري بالذي فيه

ثم قال ورقة يا خديجة لست أريد شيئا من حطام الدنيا و إنما أريد أن تشفعي لي عند محمد صلي الله عليه و آله يوم القيامة و اعلمي يا خديجة أن بين أيدينا حساب (حسابا) و كتاب (كتابا) و عقاب (عقابا) و عذاب ⁽²⁾(عذابا) و لا ينجو إلا من تبع محمدا و صدق برسالته فيا ويل من زحزح ⁽³⁾عن الجنة و أدخل النار فلما سمعت خديجة كلامه قالت يا عم لك عندي ما طلبت فخرج ورقة و

خوش تر از مشک ختن و کلامش دلنشین تر از عسل؛ من تو را ای خدیجه گواه می گیرم که او را دوست می دارم. گفت: ای عمو! هر چه به تو می گویم عیب او را برایم بگو باز حُسنش را می گویی؟! گفت: دخترم! گمان می کنی می توان نیکی او را وصف کنم؟! سپس گفت:

«هر قبیله و هر جمعیتی را شناختم، دانستم که حبیب خدا دل پاک ترین آنان است،

او راست گوترین و خوش قول ترین انسان روی زمین است و نزد خدا والاتر از همه مردم مرتبت دارد.»

خدیجه گفت: ای ورقه! ولی بیشتر مردم او را نکوهش می کنند. گفت: نکوهش آنان از روست که او تهیدست است. گفت: ای عمو! مگر نشنیده ای که شاعر می گوید:

«آن جا که مردان بزرگ از آزار جان به در برند، مال و منال چیزی جز ناخن گرفته شده نیست.»

اما ای عمو! اگر او مال اندک دارد، من مال بسیار دارم و باز در هر حال او را دوست می دارم. ورقه گفت: به خدا سوگند که در این صورت کامیاب و پیروز و بهره مند می شوی از پیامبری گرانقدر. گفت: ای عمو! من او را برای خودم خواستگاری کردم. گفت: چه به من می دهی اگر من همین امشب محمد صلی الله علیه و آله را به همسری ات درآوردم؟! گفت: ای عمو! مگر من چیزی دارم که از تو پنهان باشد؟! همه اندوخته ام و این خانه ام از برای تو، و حال آنکه من آن چنانم که شاعر گفته:

«هرگاه عشقی را که نزد دلدارتان دارید به دست آوردید، این برای هر کاری دلیلی کافی است،

شما در قلب من سکنا گزیده اید و آن جا خانه شماست، صاحب خانه خود بهتر می داند چه کسی در خانه است.»

ورقه گفت: ای خدیجه! من چیزی از متاع دنیا نمی خواهم، فقط می خواهم در روز قیامت نزد محمد صلی الله علیه و آله برای من شفیع شوی؛ ای خدیجه! بدان که ما حساب و کتاب و عقاب و عذابی پیش رو داریم که هیچ کس از آن جان به در نمی برد جز کسی که از محمد صلی الله علیه و آله فرمان برده باشد و رسالت او راتصدیق کرده باشد، وا مصیبتا بر آن که به بهشت ره نیابد و به دوزخ درون شود! خدیجه در پاسخ به سخنش گفت: ای عمو! آن چه خواستی را نزد من داری. آن گاه ورقه راهی شد و

دخل علي أخيه خويلد و قد غلب عليه السكر فجلس ورقة و قد ظهر الغيظ في وجهه ⁽¹⁾و قال يا أخي ما أغفلك عن نفسك تريد أن تقتلها أنت بنفسك فقال و من أين علمت يا أخي فقال لقد خلفت بني عبد المطلب و قلوبهم تغلي عليك كغلي القدر و قد أراد حمزة أن يهجم عليك في دارك فقال خويلد يا أخي و أي ذنب أذنبته عليهم حتي يفعلوا بي ذلك قال سمعتهم يقولون إنك تثلب ابن أخيهم و هو عليك قبيح إن كان قد وقع منك ذلك و الله ما وطئ الحصي مثل محمد أ نسيت ⁽²⁾ما جري له في صغره و ما بان له في كبره و الله ما يثلبه إلا لئيم قال خويلد و الله يا أخي ما ثلبت الرجل و إنه خير مني و إنما أراد أن يتزوج بخديجة فقال له أخوه ما ذا تنكر منه قال خويلد و الله يا أخي ما أقول فيه شيئا و لكن خشيت من وجهين الأول تسبني العرب حيث إني رددت أكابرهم و ساداتهم و أزوجها الآن بفقير لا مال له و الثاني أنها لا ترضاه فقال ورقة إن العرب ما منهم أحد إلا و يحب أن يزوجه بابنته و يشتهي أن يكون محمد نسيبه و قريبه و أما خديجة فمذ عاينت فضله رضيت به و أما أنت فقد جلبت لنفسك عداوة من بني هاشم علي غير شي ء و إنهم ما يتركونك غير ساعة و لا سيما ⁽³⁾الأسد الهجوم حمزة القضاء المحتوم لا يصده عنك صاد و يرده عنك راد و الله إن قبلت نصحي و سرت معي إلي بني هاشم سألتهم أن يرفعوا عنك يد العداوة و تزوج محمدا صلي الله عليه و آله بخديجة ⁽⁴⁾و الله ما تصلح إلا له و لا يصلح إلا لها فقال يا أخي أخاف أن يهجموا بي و يقتلوني فقال ورقة ضمان هذا الأمر علي فلا تخف فنهضا جميعا و سارا حتي دخلا علي أولاد عبد المطلب فوقفا علي الباب و كان من الأمر المقدر أن في ذلك الوقت كان أولاد عبد المطلب جالسين و

نزد برادرش خُوَیلد رفت. دید مستی بر او چیره شده. نشست. خشم در چهره اش هویدا بود. گفت: ای برادر! چرا حواست به خودت نیست، می خواهی خودت را به دست خود بکشی؟! گفت: چطور؟ گفت: ای برادر! پسران عبدالمطلب را نادیده گرفته ای و چنان کرده ای که دل هایشان از خشم بر تو چون دیگ به جوشش افتاده و حمزه می خواهد در خانه ات به تو حمله کند! خُوَیلد گفت: ای برادر! مگر من چه گناهی کرده ام تا با من چنین کنند؟ گفت: شنیده ام می گویند تو برادرزاده شان را نکوهیده ای، اگر چنین کاری از تو سر زده باشد کاری ناپسند کرده ای، به خدا سوگند کسی چون محمد صلی الله علیه و آله پا بر زمین نگذاشته، مگر فراموش کرده ای بر او در کودکی اش چه ها گذشت و چون بزرگ شد چه ها از او سر زد؟ به خدا سوگند فقط یک فرومایه می تواند او را نکوهش کند. گفت: بخ دا سوگند ای برادر من او را نکوهش نکردم، او برتر از من است، فقط او می خواست با خدیجه ازدواج کند. گفت: از چه چیز او بدت می آید؟ گفت: به خدا سوگند من درباره او حرفی ندارم، فقط از دو جهت ترسیدم، یکی این که عرب به من دشنام دهد چراکه من بزرگان و سران عرب را رد کردم و بعد دخترم را به مردی تهیدستی دادم که هیچ مال و منالی ندارد؛ دوم این که خدیجه او را نپسندد. ورقه گفت: همه مردم عرب دوست دارند دخترشان را به محمد صلی الله علیه و آله بدهند و آرزو دارند او نصیب و خویش آنان شود؛ و اما خدیجه، وقتی فضایل او را ببیند راضی می شود؛ و اما تو، بی هیچ دلیل دشمنی بنی هاشم را برای خود خریده ای و آنان جز همین چند لحظه رهایت نمی کنند، مخصوصا حمزه آن شیر درنده و آن قضای محتوم، هیچ کس نمی تواند او را از تو بازدارد و جلویش را بگیرد، تو را به خدا پند مرا بشنو و با من نزد بنی هاشم بیا و از آنان بخواه دست دشمنی را از سرت بردارند و خدیجه را به محمد صلی الله علیه و آله بده، به خدا سوگند فقط خدیجه شایسته او و او شایسته خدیجه است.گفت: ای برادر! می ترسم به من هجوم آورند و مرا بکشند! ورقه گفت: ضمانت این کار با من، نترس. آن گاه هر دو برخاستند و راهی شدند تا نزد فرزندان عبدالمطلب بروند. وقتی پشت در رسیدند، تقدیر چنین بود که از قضا فرزندان عبدالمطلب همه گرد هم نشسته بودند و

بينهم النبي صلي الله عليه و آله فنظر إليه حمزة و قال يا قرة العين ما تقول ⁽¹⁾و الله لئن أمرتني لآتينك في هذه الساعة برأس خويلد فقال خويلد لورقة اسمع يا أخي فقال ورقة اسمع أنت فقال خويلد دعني أرجع قال ورقة لا و انظر الآن ما أصنع دعنا نأتي إليهم فإنهم لا يبعدون من يأتي إليهم ثم إن ورقة قرع الباب فقال النبي صلي الله عليه و آله لقد جاءكم خويلد و أخوه ورقة فقام حمزة فأدخلهم و يد خويلد في يد ورقة و نادي نعمتم صباحا و مساء و كفيتم شر الأعداء يا أولاد زمزم و الصفا فناداه أبو طالب و أنت يا خويلد كفيت ما تحذر و تخشي فانتهره حمزة و قال لا أهلا و لا سهلا لمن طلب منا بعدا و أرانا هجرا و صدا قال خويلد ما كان ذلك مني يا سيدي و أنتم تعلمون أن خديجة وافرة العقل مالكة نفسها و إنما تكلمت بهذا الكلام حتي أسمع ما تقول و الآن عرفت أن المرأة فيكم راغبة ⁽²⁾فلا تؤاخذوني بما جري و نحن كما قال الشاعر:

و من عجب الأيام أنك هاجري *** و ما زالت الأيام تبدئ العجائبا

و ما لي ذنب أستحق به الجفا *** و إن كان لي ذنب أتيتك تائبا

و الآن قد رضيت لرضاها و لأجل القرابة و النسب و قال شعرا:

عودوني الوصال فالوصل عذب *** و ارحموا فالفراق و الهجر صعب

زعموا حين عاينوا أن جرمي *** فرط حبي لهم و ما ذاك ذنب

لا و حق الخضوع عند التلاقي *** ما جزي من يحب أن لا يحب

فقال عند ذلك حمزة يا خويلد أنت عندنا عزيز كريم و لكن ما كان يجوز منك إذا جئناك أن تبعدنا فقال ورقة إنا لنحب محمدا أشد محبة و نحن علي ما تقولون و لكني أريد يا بني هاشم أن تكون هذه الخطبة في غداة غد علي رءوس الأنام ⁽³⁾حتي

پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در میانشان بود. حمزه نگاهی به پیامبر صلی الله علیه و آله انداخت و گفت: ای نور چشمم! به خدا سوگند اگر دستور دهی همین الان می روم و سر خُوَیلد را برایت می آورم. خُوَیلد گفت: می شنوی ای برادر؟! ورقه گفت: تو بشنو! گفت: بگذار برگردم. گفت: نه، اکنون ببین چه می کنم، بیا نزدشان برویم، آنان کسی را که به نزدشان می رود نمی رانند. ورقه در زد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خُوَیلد و برادرش ورقه نزدتان آمده اند. حمزه برخاست و آنان را به داخل آورد. خُوَیلد که دست در دست ورقه نهاده بود ندا سر داد: شب و روزتان به خیر باد و شر دشمنانتان کم باد ای فرزندان زمزم و صفا! ابوطالب ندا سر داد و گفت: تو نیز ای خُوَیلد از هر آن چه خوش نمی داری و می هراسی در امان باشی! اما حمزه ملامت کنان به او گفت: ناخجسته باد قدوم کسی که از ما دوری گزید و ما را غریبه و مزاحم پنداشت! خُوَیلد گفت: سرورم! از من چنین کاری سر نزد، شما خود می دانید که خدیجه عقلش می رسد و اختیار خود را دارد، من فقط همین را گفتم تا بشنوم خودش چه می گوید، اکنون دانستم که او خواهان شماست، پس مرا به خاطر آن چه گذشت ملامت نکنید، ما چنانیم که شاعر گفته:

«از عجب روزگار این است که تو مرا ترک گفته ای، روزگار همواره عجایب پدید می آورد،

من گناهی نکرده ام که سزاوار جفا باشم، اگر گناهی کرده ام توبه کنان به نزدت آمده ام.»

اکنون من به خاطر رضای او و نیز به خاطر خویشاوندی و هم تبار بودنم با شما راضی هستم. و سرود:

«با من دوباره وصال پیشه کنید که وصال دلنشین است، و بر من رحم آورید که دوری و فراق سخت است،

نگریستند و پنداشتند چون آنان را بسیار دوست دارم جرمی کرده ام، اما این که گناه نیست،

نه، حقیقت فروتنی در همنشینی است، سزای دوست این نیست که دوستش نداشته باشند.»

آن گاه حمزه گفت: ای خُوَیلد! تو نزد ما عزیز و ارجمندی، اما روا نبود وقتی ما نزدت آمدیم ما را از خود برانی. ورقه گفت: ما محمد صلی الله علیه و آله را بسیار دوست داریم و به فرمان شماییم، اما من می خواهم این خطبه فردا صبح در انظار مردم جاری شود تا

يسمع الغائب و الحاضر فقال حمزة لا نخالفكم فيما تقولون فقال ورقة أعلمكم أن أخي له لسان ⁽¹⁾لا يخلص به عند العرب و أريد أن يوكلني في أمر ابنته خديجة حتي أصير أنا المجاوب و أنتم تعلمون أني قد قرأت سائر الكتب و عرفت ⁽²⁾سائر الأديان فقال حمزة وكله يا خويلد علي ذلك فقال خويلد أشهدكم يا أولاد هاشم أني قد وكلت أخي ورقة في أمر ابنتي خديجة فقال ورقة أريد أن يكون هذا الأمر عند الكعبة فساروا جميعا إلي الكعبة فوجدوا العرب مجتمعين بين زمزم و المقام و هم جماعات كثيرة منهم ⁽³⁾الصلت بن أبي يهاب و لئيمة بن الحجاج و هشام بن المغيرة و أبو جهل بن هشام و عثمان بن مبارك ⁽⁴⁾العميري و أسد بن غويلب الدارمي و عقبة بن أبي معيط و أمية بن خلف و أبو سفيان بن حرب ⁽⁵⁾فناداهم ورقة نعمتم صباحا يا سكان حرم الله فقالوا كلهم أهلا و سهلا يا أبا البيان فقال ورقة يا معشر قريش يا جميع من حضر أني أسألكم ما تقولون في خديجة بنت خويلد فنطق العرب بأجمعهم فقالوا بخ بخ لقد ذكرت و الله الشرف الأوفي و النسب الأعلي و الرأي الأزكي و من لا يوجد لها نظير في نساء العرب و العجم فقال أ تحمدون أن تكون بلا بعل فقالوا ليس بواجب و قد وجدنا الخطاب لها كثيرا و هي تأبي قال ورقة يا سادات العرب ألا و إن هذا أخي قد وكلني في أمرها و هي قد أمرتني أن أزوجها و أعلمتني أن لها رغبة في سيد من سادات قريش و سألتها أن تسميه لي فأبت و أحب أن تسمعوا الوكالة منه و أن تحضروا كلكم جميعا غداة غد في منزلها فما تسعكم غير دارها و كان لها دار واسعة تسع أهل مكة فلما سمعوا كلامه لم يبق أحد منهم إلا يقول أنا هو المطلوب فقالوا:

حاضر و غایب همه بشنوند. حمزه گفت: ما با نظر شما مخالفتی نداریم. ورقه گفت: چون برادر من شهرتی دارد و به این خاطر از حرف و حدیث مردم عرب در امان نیست، می خواهم او در کار دخترش خدیجه مرا وکیل کند تا من پاسخ گو باشم، می دانید که من کتب دیگران را خوانده ام و ادیانشان را می شناسم. حمزه گفت: ای خُوَیلد! او را بر این کار وکیل کن. خُوَیلد گفت: ای فرزندان هاشم! شما را گواه می گیرم که من برادرم ورقه را بر کار دخترم خدیجه وکیل کردم. ورقه گفت: می خواهم این کار کنار کعبه انجام شود. آن گاه همگی سوی کعبه رفتند و دیدند مردم عرب میان زمزم و مقام جمع شده اند و جماعات بسیاری آن جا حاضرند کسانی همچون صلت بن ابی یهاب و ائیمة بن حجاج و هشام بن مغیره و ابوجهل بن هشام و عثمان بن مبارک عمیری و اسد بن غُوَیلب دارمی و عقبة بن ابی مُعیط و اُمیّة بن خلف و ابوسفیان بن حرب. ورقه آنان را ندا داد و گفت: صبحتان به خیر ای ساکنان حرم خداوند! همه گفتند: خوش آمدی ای پدر سخنوری! ورقه گفت: ای جماعت قریش و ای همه کسانی که حاضرید! از شما می پرسم که نظرتان درباره خدیجه بنت خُوَیلد چیست؟ مردم همه زبان گشودند و گفتند: به به! به خدا سوگند از شریف ترین و والاتبارترین و هوشمندترین زن یاد کردی، او در میان زنان عرب و عجم همتا ندارد. گفت: آیا روا می بینید او بدون شوهر باشد؟ گفتند: نه، ما خواستگاران بسیار برای او دیده ایم، خودش نمی پذیرد. ورقه گفت: ای بزرگان عرب! بدانید که برادر من مرا در کار خدیجه وکیل کرده و خدیجه خود به من دستور داده تا او را شوهر دهم، او به من گفته که خواهان یکی از سروران قریش است، نامش را از او پرسیدم اما نگفت، دوست دارم همه شما شاهد این وکالت باشید و فردا صبح همگی در منزل خدیجه گرد آیید، چراکه جایی جز خانه او همه شما را در بر نمی گیرد، او سرایی بزرگ دارد که برای همه اهل مکه جا دارد. آنان وقتی سخنان ورقه را شنیدند یکایکشان گفتند: من را خواسته است. و به ورقه گفتند:

نعم الوكيل و الكفيل أنت فقال ورقة لأخيه خويلد تكلم ما دامت السادات حاضرين قال خويلد أشهدكم يا سادات العرب علي أني قد نزعت نفسي من أمر ابنتي خديجة و جعلت وكيلي و كفيلي في هذا الأمر أخي فلا رأي فوق رأيه و لا أمر فوق أمره فقال ورقة اسمعوا أيها السادات و إنه غير مجنون و لا مجبور و لا مخمور و إني أزوجها بمن شئت فقال العرب سمعنا و أطعنا و شهدنا و خرج خويلد و قد ذهب حكمها من يده و سار ورقة إلي منزل خديجة و هو فرح مسرور فلما نظرت إليه قالت مرحبا و أهلا بك يا عم لعلك قضيت الحاجة قال نعم يا خديجة يهنؤك و قد رجعت أحكامك ⁽¹⁾إلي فأنا وكيلك و في غداة غد أزوجك إن شاء الله تعالي بمحمد صلي الله عليه و آله فلما سمعت خديجة كلامه فرحت و خلعت عليه خلعة قد اشتراها عبدها ميسرة من الشام بخمسمائة دينار فقال ورقة لا ترغبيني في مثل هذا فلست براغب فيه و إنما الرغبة في شفاعة محمد صلي الله عليه و آله فقالت لك ذلك ثم قال لها يا خديجة قومي هذه الساعة و جهزي أمرك و جملي منزلك و أخرجي ذخائرك و علقي ستورك و انشري حللك و اكمدي عدوك فما يدخر المال إلا لمثل هذا اليوم و اصنعي وليمة لا يعوزك ⁽²⁾فيها شي ء فإن العرب في غداة غد يأتون كلهم إلي دارك فلما سمعت منه ذلك نادت في عبيدها و جواريها و أخرجوا الستور و المساند و الوسائد و البسط المختلفة الألوان و الحلل ذات الأثمان و العقود و القلائد و نشرت الرايات.

و قد روت الرواة الذين شاهدوا تلك الليلة أن تلك العبيد و الإماء الذين كانوا برسم الخدمة لحمل الآنية ثمانون عبدا و ذبحت ⁽³⁾الذبائح و عقرت العقائر و عقدت الحلاوات من كل لون و جمعت الفواكه من كل فاكهة و قصد ورقة منزل أبي طالب فوجده و إخوته

خُوَیلد چه خوب کسی را به وکالت و کفالت نهاده است! ورقه به برادرش خُوَیلد گفت: اکنون که همه بزرگان جمع اند سخن بگو. خُوَیلد گفت: ای سران عرب! شما را گواه می گیرم که من خود را از کار خدیجه کنار کشیدم و برادرم را بر این ماجرا وکیل و کفیل نهادم، هیچ امر و رأیی فراتر از امر و رأی او نخواهد بود. ورقه گفت: بشنوید ای بزرگان که او نه مجنون است نه مجبور نه مست! من خدیجه را به عقد هر کس که بخواهم درمی آورم. مردم گفتند: شنیدیم و موافقیم و گواه. خُوَیلد رفت و حکم کار خدیجه از دست او خارج شد. ورقه نیز شاد و خوشحال به خانه خدیجه رفت. وقتی خدیجه او را دید گفت: خوش آمدی ای عمو! انگار خواسته مان را برآورده ساخته ای! گفت: بله ای خدیجه! مبارکت باشد که حکم کارت به من سپرده شد و من وکیلت شدم، فردا صبح ان شاءالله تو را به عقد محمد صلی الله علیه و آله درخواهم آورد. خدیجه چون این سخن بشنید، خوشحال شد و خلعتی را که غلامش میسره به پانصد دینار از شام خریده بود به او بخشید. ورقه گفت: من چنین چیزهایی نمی خواهم و میلی به این خلعت ندارم، همه خواهش من شفاعت محمد صلی الله علیه و آله است. خدیجه گفت: به تو خواهد رسید. ورقه گفت: ای خدیجه! همین الان برخیز و خود را آماده کن و خانه ات را بیارای و اندوخته هایت را برون آور و پرده هایت را بیاویز و دیباهایت را بگستران و دشمنت را به غم درانداز، مال تو اندوخته نشده جز برای چنین روزی، ولیمه ای بساز و در آن چیزی را از قلم نیانداز که فردا صبح همه مردم عرب به خانه ات می آیند. خدیجه چون این سخن بشنید غلامان و کنیزان خود را فرا خواند و آنان پرده ها و نشیمنگاه ها و بالش ها و فرش های رنگارنگ و دیباهای گرانبها و گردنبندها و آویزه ها را بیرون آوردند و پوش ها را بالا بردند.

راویانی که شاهد آن شب بوده اند روایت کرده اند که فقط غلامان و کنیزکانی که مسئول حمل ظروف بودند، هشتاد نفر بودند. حیوان ها و شترهای بسیار ذبح کردند و گونه گونه شیرینی چیدند و از همه نوع میوه آوردند. در آن اوان ورقه به خانه ابوطالب رفت و دید او نشسته و برادرانش

مجتمعين فقال لهم نعمتم صباحا و مساء ما يحبسكم عن إصلاح أمركم انهضوا في أمر خديجة فقد صار أمرها بيدي فإذا كان غداة غد إن شاء الله تعالي أزوجها بمحمد صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾فعندها قال محمد صلي الله عليه و آله لا أنسي الله لك ذلك يا ورقة و جزاك فوق صنيعك معنا ⁽²⁾ثم قال أبو طالب الآن و الله طاب قلبي و علمت أن أخي قد بلغ المني و قام لعمل الوليمة و إخوته عنده فعند ذلك اهتز العرش و الكرسي و سجد الملائكة و أوحي الله تعالي إلي رضوان خازن الجنان أن يزينها و يصف الحور و الولدان و يهيئ أقداح الشراب و يزين الكواعب و الأتراب ⁽³⁾و أوحي إلي الأمين جبرئيل عليه السلام أن ينشر لواء الحمد علي الكعبة و تطاولت الجبال و سبحت بحمد الملك المتعال علي ما خص به محمدا صلي الله عليه و آله و فرحت الأرض و باتت مكة تغلي بأهلها كما يغلي المرجل ⁽⁴⁾علي النار فلما أصبحوا أقبلت الطوائف و الأكابر و القبائل و العشائر فلما دخلوا منزل خديجة وجدوها و قد أعدت لهم المساند و الوسائد و الكراسي و المراتب و جعلت مجلس كل واحد منهم في مرتبته و محله فدخل أبو جهل لعنه الله و هو يختال ⁽⁵⁾في مشيته و زينته و قد أرخي ذوائبه من ورائه و حمائل سيفه علي منكبه و قد أحدقت به بنو مخزوم فنظر إلي صدر المجلس و قد نصب فيه كرسي عظيم و تحته أحد عشر كرسيا في أعلي مكان مصفوفا لم ير أحسن منها فتقدم و أراد الجلوس علي ذلك السرير العالي فصاح به ميسرة و قال له يا سيدي تمهل قليلا و لا تعجل فقد وضعت منزلك عند بني مخزوم فرجع هو خجلان و جلس فما كان إلا قليلا و إذا بأصوات قد علت و العرب قد تواثبت و قد أقبل العباس ⁽⁶⁾

نیز نزدش گرد آمده اند. به آنان گفت: شب و روزتان به خیر، چرا کارهایتان را انجام نمی دهید؟! برای عقد خدیجه به پا خیزید که امر او به دست من افتاد، ان شاءالله چون صبح شد او را به عقد محمد صلی الله علیه و آله درمی آورم. در آن دم حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود: ای ورقه! خداوند کاری را که کردی از یاد نمی برد، پاداش تو بسیار بیش از کاری است که برای ما کردی. و ابوطالب گفت: به خدا سوگند اکنون دلم آرام گرفت و دانستم برادرم به مرادش رسید. آن گاه برای رسیدگی به کار ولیمه به همراه برادرانش به پا خاست. در آن هنگام عرش و کرسی به لرزه افتادند و فرشتگان به سجده رفتند و خداوند متعال به رضوان، دربان بهشت فرمود تا بهشت را بیاراید و حوریان و غلامان را ردیف کند و جام های شربت را آماده سازد و پریان و بزم آرایان را زینت کند، و به جبرییل امین علیه السلام وحی فرمود تا لوای حمد را بر کعبه بگستراند. آن گاه کوه ها سر کشیدند و به خاطر مقامی که خداوند متعال به محمد صلی الله علیه و آله اختصاص داده بود او را حمد و تسبیح گفتند و زمین شادمان شد و مکه همچون دیگ که بر آتش بجوشد به زیر پای اهل خود می جوشید. چون صبح فرا رسید طوایف و بزرگان و قبایل و عشایر آمدند راهی شدند و چون به خانه خدیجه درآمدند دیدند برایشان نشیمنگاه و بالش و تخت و سکو گذاشته و برای هر یک از ایشان فراخور مرتبت شان جایگاهی فراهم آورده است. ابوجهل که خدایش لعنت کند آمد، متکبرانه گام برمی داشت و با زینت خود فخر می فروخت و موهایش را پشتش ریخته بود و بر کمرش حمایل شمشیر بسته بود. بنی مخزوم همه به او چشم دوخته بودند. نگاهی به بالای مجلس انداخت و دید آن جا تختی بزرگ گذاشته اند و به زیرش بر جایگاهی بلند یازده تخت دیگر چیده اند. او که جایگاهی نیکوتر از آن جا ندیده بود جلو رفت و خواست بر بالاترین تخت بنشیند. ناگاه میسره فریاد کشید و گفت: سرورم! اندکی صبر کن و شتاب مکن، جایگاه تو را نزد بنی مخزوم گذاشته ام. او خجل شد و برگشت و نشست. چیزی نگذشت که ناگاه غلغله شد و سیل مردم عرب سرازیر شد. ناگاه عباس سر رسید،

و حمزة إلي جانبه و سيفه مجرد من غمده و أبو طالب يقدمهم و حمزة يقول يا أهل مكة الزموا الأدب و قللوا الكلام و انهضوا علي الأقدام و دعوا الكبر فإنه قد جاءكم صاحب الزمان ⁽¹⁾محمد المختار من الملك الجبار المتوج بالأنوار صاحب الهيبة و الوقار قد ⁽²⁾ورد عليكم فنظرت العرب و إذا بالنبي صلي الله عليه و آله قد جاء و هو معتم بعمامة سوداء تلوح ضياء جبينه من تحتها و عليه قميص عبد المطلب و بردة إلياس و في رجليه نعلان لجده عبد المطلب و في يده قضيب إبراهيم الخليل متختم بخاتم من العقيق الأحمر و الناس محدقون به ينظرون إليه و قد أحاطت به عشيرته و حمزة يحجبه عن أعين الناظرين و قد شخصت إليه جميع المخلوقات و الموجودات بالإشارة يسلمون عليه و قد ذهلت العرب مما رأوا منه ⁽³⁾و قام كل قاعد منهم علي قدميه و جلس النبي صلي الله عليه و آله و أعمامه في أعلي موضع و مكان و هو المكان الذي نحي عنه أبو جهل و أصحابه و لم يبق منهم جالس غير أبو جهل لعنه الله و أخزاه و قال إن كان الأمر لخديجة لتأخذن محمدا ⁽⁴⁾فتقدم إليه حمزة كالأسد و قبض علي أطرافه ⁽⁵⁾و قال له قم لا سلمت من النوائب و لا نجوت من المصائب فأخذ أبو جهل يده و ضربها في قائم ⁽⁶⁾سيفه فسبقه حمزة و قبض علي يده حتي نبع الدم من تحت أظفاره و وكزه الحارث و قال له ويلك يا ابن هشام ما أنت عديل من نهض إليك من جملة الناس و رأيت أنك أشرف منهم لئن لم تقعد لأخذ رأسك فخاف الفتنة و سكت و ظن أنه زوج خديجة ⁽⁷⁾فلما استقر بالناس الجلوس إذا ⁽⁸⁾بخويلد

در کنارش حمزه با شمشیری بی غلاف می آمد و ابوطالب پیشاپیش آنان بود. حمزه گفت: ای مردمان عرب! ادب پیشه کنید و سخن کم کنید و به پا خیزید و فخرفروشی واگذارید که اکنون صاحب زمان و برگزیده خداوند جبار، محمد صلی الله علیه و آله، با تاجی از نور و شکوه و وقار بر شما وارد می شود. مردم همه چشم دوختند. ناگاه پیامبر صلی الله علیه و آله از راه رسید، عمامه ای سیاه بر سر گذاشته بود که نور پیشانی مبارکش به زیرش می درخشید، پیراهن عبدالمطلب و ردای الیاس را بر تن کرده بود و پای افزار جدّش عبدالمطالب را به پا داشت و عصای ابراهیم خلیل علیه السلام را که از عقیق سرخ خاتم شده بود در دست داشت. مردم همه خیره شده بودند و به ایشان می نگریستند. عشیره پیامبر صلی الله علیه و آله گرد ایشان را گرفته بودند و حمزه رخسار حضرتش را از چشمان مردم می پوشاند. همه آفریدگان و جانداران پیامبر صلی الله علیه و آله را به هم نشان می دادند و به ایشان سلام می کردند. مردم از آن چه می دیدند مدهوش بودند و هر کس آن جا نشسته بود به پا خاسته بود. پیامبر صلی الله علیه و آله با عموهای خود در بالاترین جایگاه نشست؛ یعنی همان جایگاهی که ابوجهل و یارانش را از آن منع کرده بودند. جز ابوجهل که لعنت و نکوهش خدا بر او باد، که گفت: اگر کار به دست خدیجه باشد هر آینه محمد را برمی گزیند. آن گاه حمزه همچون شیر به سوی ابوجهل رفت و شانه های او را گرفت و گفت: از بلا به دور نباشی و از مصیبت امان نیابی! برخیز! پس ابوجهل دست او را گرفت و به شمشیر خود زد، و لی حمزه بر او پیشی گرفت و دست او را چنان فشرد که خون از زیر ناخن هایش بیرون زد. حارث او را فرو نشاند و گفت: وای برتو ای ابن هشام! تو با هیچ یک از این مردم همسان نیستی، گمان می کنی از آنان ارجمندتری؟! اگر بر جا ننشینی هر آینه سرت را می اندازم! ابوجهل از فتنه ترسید و سکوت کرد و هنوز می پنداشت خودش همسر خدیجه است. چون مردم قرار گرفتند و نشستند خُوَیلد

قد أقبل و دخل علي خديجة ⁽¹⁾و هي تحت حجابها و قال يا خديجة أين عقلك و أين سؤددك أنا لم أرض لك بالملوك و رددتهم كبرا عليهم و ترضين الآن لنفسك بصبي صغير فقير يتيم ليس له مال أبدا قد كان لك أجيرا و هذا اليوم يكون لك بعلا لا كان ذلك أبدا و الآن إن قبلتيه لأعلينك بهذا السيف و اليوم لا شك فيه تسفك الدماء و نهض علي قدميه و خرج كأنه مجنون حتي وقف علي صدر المجلس و قال يا معاشر العرب و يا ذوي المعالي و الرتب أشهدكم علي أني لم أرض محمدا لابنتي بعلا و لو دفع لي وزن جبل أبي قبيس ذهبا فما بيني و بينه إلا السيوف فما مثلي من يخدع بشرب المدام ثم قال:

و لو أنها قالت نعم لعلوتها *** بشفرة حد ⁽²⁾للجماجم فاصل

فمن رام تزويج ابنتي بمحمد *** و إن رضيت يا قوم لست بقابل

قال فلما سمع أعمام النبي صلي الله عليه و آله كلامه و الحاضرون قال حمزة لأخيه أبي طالب مع إخوته ما بقي للجلوس موضع قوموا بنا ⁽³⁾فبينا هم في ذلك إذ أقبلت جارية لخديجة و أشارت إلي أبي طالب فقام معها و وقف أبو طالب خلف الحجاب فسلمت عليه خديجة و قالت نعمت صباحا و مساء يا سيد الحرم لا تغتر بشقشقة أبي فإنه ينصلح بشي ء قليل ثم أعطته كيسا فيه ألفا دينار و قالت يا سيدي خذ هذا و سر به إليه كأنك تعاتبه و صبه في حجره فإنه يرضي فسار أبو طالب و الناس حاضرون و قال له يا خويلد ادن مني قال لا أدنو منك أبدا قال يا خويلد إنه كلام تسمعه فإن لم يرضك فما أحد يقهرك و فتح ⁽⁴⁾أبو طالب الكيس و صبه في حجر خويلد و قال له هذا عطية من ابن أخي لك غير مهر ابنتك فلما رأي خويلد المال انطفت ناره و أقبل و وقف في

به راه افتاد و بر خدیجه که به زیر حجاب بود وارد شد و به او گفت: ای خدیجه! عقلت کجا رفته و بزرگی ات چه شده؟! من برای همسری تو به پادشاهان رضایت ندادم و با تکبر آنان را رد کردم، اکنون تو به کودکی خردسال و تهیدست و یتیم رضایت داده ای که هیچ مال و منال ندارد؟ او تا دیروز برای تو کار می کرده، امروز شوهرت می شود؟ هرگز چنین نخواهد شد، اگر او را بپذیری همین الان تو را با این شمشیر از جایت بلند می کنم، بی شک امروز خون ریخته می شود. سپس از جا جست و همچون دیوانگان بیرون رفت و بالای مجلس ایستاد و گفت: ای جماعت عرب و ای والامقامان و ای بلندمرتبگان! شما را گواه می گیرم که من رضایت ندارم محمد شوهر دخترم باشد، حتی اگر هم وزن کوه ابوقیس به من طلا بدهند! تنها شمشیر میان من و او حکم خواهد کرد، کسی چون من در مستی فریب نمی خورد. سپس گفت:

«اگر خدیجه بگوید آری، با لبه شمشیری که جمجمه ها را می شکافد او را از روی زمین برمی دارم، هر که ازدواج خدیجه با محمد را در سر دارد، بداند که حتی اگر خدیجه راضی باشد من قبول ندارم.»

وقتی عموهای پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر حاضرین سخن خُوَیلد را شنیدند، حمزه به برادرش ابوطالب و دیگر برادرانش گفت: دیگر جایی برای نشستن نیست، برخیزید تا برویم. در همان اوان ناگاه یکی از کنیزان خدیجه آمد و ابوطالب را به اشاره فراخواند. ابوطالب با او رفت و پشت پرده ایستاد. خدیجه به او سلام کرد و گفت: شب و روزت به خیر ای بزرگ حرم! فریب قیل و قال پدرم را مخور! او با چیزی اندک آرام می گیرد. خدیجه سپس کیسه ای که در آن دو هزار دینار بود به ابوطالب داد و به او گفت: سرورم! این را بگیر و نزد او ببر و انگار که او را سرزنش می کنی، در دامانش بیانداز، راضی می شود. ابوطالب رفت و در حضور مردم به او گفت: ای خُوَیلد! نزد من بیا. او گفت: هرگز نمی آیم! گفت: ای خُوَیلد! با تو سخنی دارم، بشنو اگر رضایت ندادی کسی تو را مجبور نمی کند. آن گاه کیسه را گشود و آن را در دامان خُوَیلد انداخت و گفت: این هدیه برادرزاده من است برای تو، البته جدای از مهریه دخترت. خُوَیلد چون چشمش به مال افتاد آتشش فرو نشست. آن گاه آمد و در همان جای

الموقف الأول علي رءوس الجمع و نادي بأعلي صوته يا معاشر العرب و ذوي المعالي و الرتب فو الله ما أظلت الخضراء و لا أقلت الغبراء بأفضل من محمد و لقد رضيته لابنتي بعلا و كفوا فكونوا علي ذلك من الشاهدين ثم قام العباس و قال يا معاشر العرب لم تنكرون الفضل لأهله هل سقيتم الغيث إلا بابن أخي و هل اخضر زرعكم إلا به و كم له عليكم من إياد كتمتموها و لزمتم له الحسد و العناد و بالله أقسم ما فيكم من يعادل صيانته و لا أمانته و اعلموا أن محمدا صلي الله عليه و آله لم يخطب خديجة لمالها و لا جمالها إن المال زائل و إلي نفاد ثم إن خويلدا ⁽¹⁾أقبل و جلس إلي جانب رسول الله صلي الله عليه و آله و أمسك الناس عن الكلام حتي يسمعوا ما يقول خويلد فقال خويلد يا أبا طالب ما الانتظار عما طلبتم اقضوا الأمر فإن الحكم لكم و أنتم الرؤساء ⁽²⁾و الخطباء و البلغاء و الفصحاء فليخطب خطيبكم و يكون العقد لنا و لكم فنهض أبو طالب و أشار إلي الناس أن أنصتوا فأنصتوا فقال الحمد لله الذي جعلنا من نسل إبراهيم الخليل و أخرجنا من سلالة إسماعيل و فضلنا و شرفنا علي جميع العرب و جعلنا في حرمه و أسبغ علينا من نعمه و صرف عنا شر نقمه ⁽³⁾و ساق إلينا الرزق من كل فج عميق و مكان سحيق و الحمد لله علي ما أولانا و له الشكر علي ما أعطانا و ما به حبانا و فضلنا علي الأنام و عصمنا عن الحرام و أمرنا بالمقاربة و الوصل و ذلك ليكثر ⁽⁴⁾منا النسل و بعد فاعلموا يا معاشر من حضر أن ابن أخينا محمد بن عبد الله خاطب كريمتكم الموصوفة بالسخاء و العفة و هي فتاتكم المعروفة المذكور فضلها الشامخ ⁽⁵⁾خطبها و هو قد خطبها من أبيها خويلد علي ما يحب من المال.

قبلی پیش روی جمع ایستاد و با صدای بلند ندا سر داد: ای جماعت عرب و ای والامقامان و بلندمرتبگان! به خدا سوگند آسمان سبز و زمین خاکی هرگز برتر از محمد صلی الله علیه و آله به خود ندیده اند، من او را برای شوهری دخترم می پذیرم، پس مرا کفایت کنید و بر این کار گواه باشید. آن گاه عباس برخاست و گفت: ای جماعت عرب! چرا فضیلتِ اهل فضل را انکار میکنید، مگر جز این بود که به خاطر او از باران سیراب شدید و کشتزارهایتان سرسبز شد؟ چه بسیار لطف او شامل حالتان شد اما پنهان کردید و نسبت به او حسادت و دشمنی پیشه کردید، به خدا سوگند که در میان شما کسی در درستکاری و امانتداری همتای او نیست، بدانید که محمد صلی الله علیه و آله به خاطر مال و جمال خدیجه از او خواستگاری نکرده، چراکه مال گذراست و رو به نیستی دارد. پس از آن خُوَیلد راضی شد و کنار پیامبر صلی الله علیه و آله نشست. مردم دم فرو بستند تا بشنوند خُوَیلد چه می گوید. او گفت: ای ابوطالب! چرا در خواسته خود درنگ می کنید؟ کار را به بنجام رسانید که فرمان با شماست، شما مردانی بزرگ و خطیب و بلیغ و فصیح هستید، اکنون باید خطیبتان خطبه بخواند تا عقد میانمان جاری شود. ابوطالب برخاست و به مردم اشاره کرد تا سکوت کنند. آنان سکوت کردند و او گفت: ستایش از آنِ خداوندی است که ما را از نسل ابراهیم خلیل علیه السلام و از سلاله اسماعیل قرار داد و ما را بر همه عرب برتری و ارجمندی بخشید و ما را در حرم خود سکنا داد و نعمت خویش را بر ما وسعت بخشید و آفت خشمش را از ما دور گردانید و رزق را از دره های ژرف و سرزمین های دوردست سوی ما سرازیر کرد، ستایش از آنِ اوست برای آنچه که به ما بخشید و سپاس از آنِ اوست برای آنچه که به ما عطا فرمود و به ما عنایت کرد و ما را بر همه مردمان برتری داد و از حرام به دور داشت و فرمان داد با هم بیامیزیم و وصلت کنیم تا نسلمان افزون شود؛ اما بعد، ای جماعت حاضر! بدانید که برادرزاده ما محمد بن عبدالله از بانوی بزرگ شما که به سخاوت و عفت موصوف است خواستگاری کرده، او زنی است که در میان شما سرشناس است و فضیلتش زبانزد و مقامش والاست، محمد صلی الله علیه و آله او را از پدرش خُوَیلد با هر اندازه مهر که وی بخواهد خواستگاری کرده است.

ثم نهض ورقة و كان إلي جانب أخيه خويلد و قال نريد مهرها المعجل دون المؤجل أربعمائة ألف ⁽¹⁾دينار ذهبا و مائة ⁽²⁾ناقة سود الحدق حمر الوبر و عشر حلل و ثمانية و عشرين عبدا و أمة و ليس ذلك بكثير علينا ⁽³⁾قال له أبو طالب رضينا بذلك فقال خويلد قد رضيت و زوجت خديجة بمحمد علي ذلك فقبل النبي صلي الله عليه و آله عقد النكاح فنهض عند ذلك حمزة و كان معه دراهم فنثرها علي الحاضرين و كذلك أصحابه فقام أبو جهل لعنه الله و قال يا قوم رأينا الرجال يمهرون النساء أم النساء ⁽⁴⁾يمهرون الرجال فنهض أبو طالب رضي الله عنه و قال ما لك يا لكع ⁽⁵⁾الرجال و يا رئيس الأرذال مثل محمد صلي الله عليه و آله يحمل إليه و يعطي و مثلك من يهدي و لا يقبل منه ثم سمع الناس مناديا ينادي من السماء إن الله تعالي قد زوج بالطاهر الطاهرة و بالصادق الصادقة ثم رفع الحجاب و خرجت منه جوار بأيديهن نُثار ينثرن علي الناس و أمر الله عز و جل جبرئيل أن يرسل علي الناس الطيب علي البر و الفاجر فكان الرجل يقول لصاحبه من أين لك هذا الطيب فيقول هذا من طيب محمد ثم نهض الناس إلي منازلهم و مضي رسول الله صلي الله عليه و آله إلي منزل عمه أبي طالب رضي الله عنه و أعمامه حوله و هو كالقمر فاجتمعت نسوان قريش و نسوان بني عبد المطلب و بني هاشم في دار خديجة و الفتيان ⁽⁶⁾يضربن الدفوف و بعثت خديجة من يومها أربعة آلاف دينار إلي رسول الله صلي الله عليه و آله و قالت يا سيدي أنفذها إلي عمك العباس ينفذها إلي أبي و أرسلت مع المال خلعة سنية فسار بها العباس و أبو طالب إلي منزل خويلد و ألبساه الخلعة فقام خويلد من وقته و ساعته إلي دار خديجة و قال يا بنتي ما الانتظار بالدخول جهزي نفسك فهذا مهرك قد أتوا به إلي و أعطوني هذه الخلعة و الله

سپس ورقه که کنار برادرش خُوَیلد نشسته بود برخاست و گفت: ما مهر خدیجه را اکنون و نه دیرهنگام می خواهیم: چهارصد هزار دینار طلا و صد ناقه سیاه چشم و سرخ موی و ده دیبا و بیست و هشت غلام و کنیز، این نزد ما زیاد نیست. ابوطالب گفت: موافقیم. خُوَیلد نیز گفت: موافقم و با این مهر خدیجه را به همسری محمد صلی الله علیه و آله درآوردم. آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله عقد نکاح را پذیرفت. در آن دم حمزه برخاست و درهم هایی را که داشت بر سر حاضرین ریخت و همراهانش نیز برخاستند و چنین کردند. ناگاه ابوجهل که خدایش لعنت کند برخاست و گفت: ای قوم! ما دیده ایم مردان به زنان مهریه می دهند یا زنان به مردان؟! ابوطالب برخاست گفت: به تو چه ای فرومایه ترین مردان و ای رییس فرومایگان! به کسی چون محمد تقدیم می کنند و پیشکش می دارند و کسی چون تو هدیه می دهد و از او قبول نمی کنند. در آن هنگام مردم شنیدند که منادی آسمان ندا سر داد: خداوند متعال مرد پاک دامن را به همسری زن پاک دامن و مرد راستگو را به همسری زن راستگو درآورده است. آن گاه پرده بالا رفت و کنیزان از پشت پرده بیرون آمدند و بر سر مردم گلریزان کردند و خداوند به جبرییل امر فرمود تا بر سر مردم، چه نیکوکار و چه بدکار، عطر بیافشاند. به گونه ای که یکی از دیگری می پرسید: این عطر از کجاست؟ و او پاسخ می داد: از عطر محمد است. سپس مردم به خانه هایشان رفتند و رسول خدا نیز برخاست و در میان عموهای خود همچون ماه تمام به خانه عمویش ابوطالب رفت. زنان قریش نیز با زنان بنی عبدالمطلب و بنی هاشم در سرای خدیجه گرد آمده بودند و دختران دف می زدند. خدیجه در همان روز چهار هزار دینار برای رسول خدا فرستاد و عرض کرد: سرورم! این ها را به عمویت عباس بده تا به پدرم بدهد. و افزون بر آن مال، یک خلعت گرانبها نیز فرستاد. عباس و ابوطالب آن ها را گرفتند و به خانه خُوَیلد رفتند و آن خلعت را به او پوشاندند. خُوَیلد در دم به خانه خدیجه رفت و به او گفت: دخترم! چرا در رفتن به نزد شوهرت درنگ می کنی؟ خود را آماده کن که این مهریه توست، آن را نزد من آوردند و این خلعت را نیز به من بخشیدند؛ به خدا سوگند

ما تزوج أحد بزوج مثلك لا في الحسن و لا في الجمال فسمع أبو جهل ذلك فقام في الناس يقول هذا المال من عند خديجة فبلغ الخبر أبا طالب فخرج من وقته و ساعته متقلدا سيفه و وقف في الأبطح و العرب مجتمعون و قال يا معاشر العرب سمعنا قول قائل و عيب عائب فإن كانت النساء قد أقمن بواجب حقنا فليس ذلك بعيب و حق لمحمد أن يعطي و يهدي إليه فهذا جري منها علي رغم أنف من تكلم و تكلم ⁽¹⁾بعض قريش من المبغضين بالإزراء علي خديجة حيث تزوجها محمد صلي الله عليه و آله و بلغ الخبر إلي خديجة فصنعت طعاما و دعت نساء المبغضين فلما اجتمعن و أكلن قالت لهن معاشر النساء بلغني أن بعولتكن عابوا علي فيما فعلته من أني تزوجت محمدا و أنا أسألكم هل فيكم مثله أو في بطن مكة شكله من جماله ⁽²⁾و كماله و فضله و أخلاقه الرضية و أنا قد أخذته لأجل ما قد رأيت منه و سمعت منه أشياء ما أحد رآها فلا يتكلم أحد فيما لا يعنيه ⁽³⁾فكف كل منهن ⁽⁴⁾عن الكلام.

ثم إن خديجة قالت لعمها ورقة خذ هذه الأموال و سر بها إلي محمد صلي الله عليه و آله و قل له إن هذه جميعها هدية له و هي ملكه يتصرف فيها كيف شاء و قل له إن مالي و عبيدي و جميع ما أملك و ما هو تحت يدي فقد وهبته لمحمد صلي الله عليه و آله إجلالا و إعظاما له فوقف ورقة بين زمزم و المقام و نادي بأعلي صوته يا معاشر العرب إن خديجة تشهدكم علي أنها قد وهبت نفسها و مالها و عبيدها و خدمها و جميع ما ملكت يمينها و المواشي و الصداق و الهدايا لمحمد صلي الله عليه و آله و جميع ما بذل لها مقبول منه و هو هدية منها إليه إجلالا له و إعظاما و رغبة فيه فكونوا عليها من الشاهدين ثم سار ورقة إلي منزل أبي طالب رضي الله عنه و كانت خديجة قد بعثت جارية و معها خلعة سنية و قالت أدخليها إلي محمد صلي الله عليه و آله فإذا دخل عليه عمي ورقة يخلعها عليه ليزداد فيه حبا فلما دخل ورقة عليهم قدم المال إليهم

در خوبی و زیبایی کسی شوهری همچون شوی تو ندارد. چون ابوجهل خبردار شد به میان مردم رفت و گفت: این مال را خدیجه داده است. ابوطالب از سخن او باخبر شد و در دم شمشیر بست و خارج شد و در میان مکه ایستاد و در جمع مردم عرب گفت: ای جماعت عرب! شنیده ام کسی سخنی گفته و عیب جویی خرده ای گرفته است، اگر زنان حق ما را ادا کرده اند این عیب نیست، محمد سزاوار است که به او هدیه و پیشکش داده اند، خدیجه این کار را کرده هرچند کسانی که سخن می پراکنند خوش نداشته باشند. برخی از کینه توزان قریش وقتی دیدند خدیجه با حضرت محمد صلی الله علیه و آله ازدواج کرده زبان به ملامت خدیجه گشودند. وقتی خدیجه باخبر شد ولیمه ای ساخت و زنان آن کینه توزان را دعوت کرد. چون همه آن زنان جمع آمدند و غذا را خوردند به آنان گفت: ای زنان! به من خبر رسیده که شوهران شما بر من خرده گرفته اند که چرا چنین کرده ام و با محمد صلی الله علیه و آله ازدواج کرده ام، من از شما می پرسم آیا در میان مردان شما همانند او هست؟ یا در سراسر مکه کسی در زیبایی و کمالات و فضایل و اخلاقِ پسندیده او همتای او می شود؟ اگر من او را برگزیده ام از او چیزهایی دیده ام و شنیده ام که هیچ کس ندیده است، پس کسی نباید درباره کاری که به او مربوط نیست حرفی بزند. این چنین دیگر همه آنان دم فرو بستند.

پس از آن خدیجه به عمویش ورقه گفت: این اموال را بگیر و نزد محمد صلی الله علیه و آله ببر و به او بگو همه این ها هدیه ای از برای اوست و به او تعلق دارد، هرطور که می خواهد آن ها را خرج کند، و به او بگو من مال و منال و غلامان و همه آن چه را که در اختیار دارم از روی تکریم و احترام به او می بخشم. ورقه رفت و میان زمزم و مقام ایستاد و با صدای بلند ندا سر داد: ای جماعت عرب! خدیجه شما را گواه می گیرد که او با مال و غلام و خادم و همه دارایی و چهارپایان و مهریه و هدایای او همه از برای محمد صلی الله علیه و آله است و همه آن چه را که محمد صلی الله علیه و آله به او بخشیده می پذیرد، این ها همه از روی تکریم و احترام و علاقه، هدیه خدیجه به محمد صلی الله علیه و آله است، پس همگی گواه باشید. سپس رو به سوی منزل ابوطالب گذاشت. خدیجه نیز یکی از کنیزان خود را با خلعتی گرانبها راهی کرد و به او گفت: این را نزد محمد صلی الله علیه و آله ببر تا وقتی عمویم ورقه نزد او رفت، آن را به وی بپوشاند تا بر دوستی شان افزوده شود. وقتی ورقه نزد آنان رسید آن مال را به آنان تقدیم کرد

و قال الذي قالته خديجة فقام النبي صلي الله عليه و آله و أفرغ عليه الخلعة و زاده خلعة أخري فلما خرج ورقة تعجب الناس من حسنه و جماله ثم أخذت خديجة في جهازها و أعتدت صوافي ⁽¹⁾الذهب و الفضة و فيها الطيب و المسك و العنبر فلما كانت الليلة الثالثة دخل عليها عمات النبي صلي الله عليه و آله و اجتمع السادات و الأكابر في اليوم الثالث كعادتهم و نهض العباس و هو يقول:

أبشروا بالمواهب آل ⁽²⁾فهر و غالب *** افخروا يا آل قومنا بالثناء ⁽³⁾و الرغائب

شاع في الناس فضلكم و علي ⁽⁴⁾في المراتب *** قد فخرتم بأحمد زين كل الأطايب

فهو كالبدر نوره مشرق ⁽⁵⁾غير غائب *** قد ظفرتي خديجة بجليل المواهب

بفتي هاشم الذي ما له من مناسب *** جمع الله شملكم فهو رب المطالب

أحمد سيد الوري خير ماش و راكب *** فعليه الصلاة ما سار عيس ⁽⁶⁾براكب

ثم إن خديجة قالت اعلموا أن شأن محمد صلي الله عليه و آله عظيم و فضله عميم و جوده جسيم ثم نثرت عليهن ⁽⁷⁾من المال و الطيب ما دهش الحاضرين و شجر طوبي تنثر في الجنة علي الحور العين فجعلن يلتقطن النثار ثم يتهادينه ثم إن خديجة أنفذت إلي أبي طالب غنما كثيرا و دنانير و دراهم و ثيابا و طيبا و عمل أبو طالب وليمة عظيمة و وقف النبي صلي الله عليه و آله و شد وسطه و ألزم نفسه خدمة جميع الناس و أقام لأهل مكة الوليمة ثلاثة أيام و أعمام النبي صلي الله عليه و آله تحته في الخدمة و أنفذت خديجة إلي الطائف و غيره و دعت أهل الصنائع إلي منزلها و صاغت المصاغ و الحلي و فصلت الثياب و عملت الشمع بالعنبر

و پیغام خدیجه را به محمد صلی الله علیه و آله رساند. آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و خلعت ورقه را از تنش درآورد و خلعتی دیگر به او بخشید. وقتی ورقه خارج شد مردم از حُسن و جمالش متحیّر شدند. سپس خدیجه به جهاز خود پرداخت و ظرف هایی از طلا و نقره پُر از عطر و مشک و عنبر آماده کرد. چون شب سوم فرا رسید، عمه های پیامبر صلی الله علیه و آله نزد او رفتند و بنا به رسمی که بود در روز سوم همه سران و بزرگان جمع شدند. عباس برخاست و گفت:

«ای آل فهر و آل غالب! بشارت باد بر شما به نعمت های خداوند، افتخار کنید ای قوم به خوش نامی و کامیابی،

فضلتان در میان مردم پیچید و در بالاترین مرانب نشست، چراکه به زینت همه نیکان، محمد صلی الله علیه و آله مفتخر شدید، او چو ماه است که نورش بی هیچ غیاب تابان است، ای خدیجه به نیک ترین نعمت خداوند دست یافته ای،

به هاشمِ جوانمرد که هیچ همتا ندارد سوگند خداوند میانتان را جمع آورد، به راستی که او پروردگار آرزوهاست،

احمد صلی الله علیه و آله سرور مردمان پیاده و سواره است، پس مادام که شتر آدمی را ره می برد بر او سلام!»

خدیجه گفت: بدانید محمد صلی الله علیه و آله مقامی بلند و فضیلتی نامور و دستی بسیار گشاده دارد. آن گاه از مال و عطر چنان بر سر زنان گلریزان کرد که همه حاضران به شگفتی درافتادند. در آن دم در بهشت درخت طوبی نیز بر سر پریانِ سیه چشم گلریزان کرد. زنان شاباش ها را برچیدند و به یکدیگر هدیه می دادند. خدیجه از گوسفند و درهم و دینار و جامه و عطر هدایای بسیار برای ابوطالب فرستاد و ابوطالب ولیمه ای بزرگ ترتیب داد. پیامبر صلی الله علیه و آله ایستاد و کمربند سفت کرد و خود به خدمت مردم همت گمارد و سه روز به اهل مکه ولیمه داد و عموهای پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به فرمان ایشان خدمت کردند. خدیجه کسی را به طائف و دیگر شهرها فرستاد و صنعت گران را به منزلش دعوت کرد و جواهرات و زیورآلات بسیار ساخت و جامه های بسیار دوخت و شمعی به شکل درخت با عنبر ساخت

علي هيئة الأشجار ⁽¹⁾و أجرت عليه الذهب و عملت فيه التماثيل من المسك و العنبر و لم تزل تعمل في شغل العرس ستة أشهر حتي فرغت من جميع ما تحتاج إليه و علقت ستور الديباج المطرز ⁽²⁾و نقشت فيها صورة الشمس و القمر و فرشت المجالس و وضعت المساند و الوسائد من الديباج و الخز و فرشت لرسول الله صلي الله عليه و آله مجلسا علي سرير تحت الإبريسم و الوشي ⁽³⁾و السرير من العاج و الآبنوس مصفح بصفائح الذهب الوهاج ⁽⁴⁾و ألبست جواريها و خدمها ثياب الحرير و الديباج المختلفات الألوان و نظمت شعورهن باللؤلؤ و المرجان و سورتهن ⁽⁵⁾و وضعت في أعناقهن قلائد الذهب و أوقفت الخدم ⁽⁶⁾بأيديهن المجامر من الذهب و فيها الطيب و العنبر و البخور من العود و الند ⁽⁷⁾و جعلت في يد كل واحدة من الخدم مراوح منقوشة بالذهب مقصبة ⁽⁸⁾بالفضة و أوقفتهن عند مجلس رسول الله صلي الله عليه و آله و دفعت إلي بعضهن الدفوف و الشموع و نصبت في وسط الدار شمعا كثيرا علي أمثال النخيل فلما فرغت من ذلك دعت نسوان أهل مكة جميعهن فأقبلن إليها و رفعت مجلس عمات النبي صلي الله عليه و آله ثم أرسلت إلي أبي طالب ليحضر وقت الزفاف فلما كان تلك الليلة أقبل النبي صلي الله عليه و آله بين أعمامه و عليه ثياب من قباطي ⁽⁹⁾مصر و عمامة حمراء و عبيد بني هاشم بأيديهم الشموع و المصابيح و قد كثر الناس في شعاب مكة ينظرون إلي محمد صلي الله عليه و آله و منهم من وقف علي السرادقات و النور يخرج من بين ثناياه ⁽¹⁰⁾

و بر آن طلا ریخت و از مشک و عنبر تمثال هایی بر روی آن درآورد و همچنان تا شش ماه به کار عروسی پرداخت تا این که همه آن چه را نیاز داشت برآورده ساخت. پرده های دیبای گل دار با نقش هایی از خورشید و ماه آویخت و همه مجلس را فرش کرد و تخت ها و بالش هایی از دیبا و ابریشم چید و برای رسول خدا صلی الله علیه و آله بر روی تختی از عاج و آبنوس با رویه هایی از طلای درخشان، به زیر ابریشم و پارچه های نقشین، نشیمن گاهی فرش کرد و به کنیزان و خادمان خود جامه هایی از حریر و دیبای رنگارنگ پوشاند و گیسوان کنیزان را با مروارید و مرجان آراست و دستبندهای زیبا به دستشان کرد و گردنبندهای طلا به گردنشان آویخت و خادمان را با مجمرهایی از طلا پُر از عطر و عنبر و بخورهای مشک و عود ایستاند و در دست هر یک بادبزن هایی با نقش های زرین و حلقه های سیمین نهاد و همه آنان را کنار نشیمنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستاند. سپس به چندی از کنیزان دف و به چندی شمع سپرد و در میان خانه شمع های بسیاری به شکل نخل گذاشت. وقتی این همه را آماده کرد همه زنان مکه را فراخواند. آنان همه آمدند و خدیجه عمه های پیامبر را در جایگاهی بالا نشاند. سپس کسی را در پی ابوطالب فرستاد تا به هنگام زفاف حاضر باشد. شب فرا رسید و پیامبر صلی الله علیه و آله در میان عموهای خود با جامه ای قبطی مصری و عمامه ای سرخ آمد و غلامان بنی هاشم نیز با شمع و چراغ سر رسیدند. انبوه مردم در دره های مکه جمع شده بودند و پیامبر صلی الله علیه و آله را می نگریستند و عده ای نیز بر در سراپرده ها ایستاده بودند. از میان دندان ها

و من جبينه و من تحت ثيابه فلما وصلوا إلي دار خديجة دخل هو صلوات الله عليه و آله و هو كأنه القمر في تمامه قد خرج من الأفق و أعمامه محدقون به كأنهم أسود الشري ⁽¹⁾في أحسن زينة و فرحة يكبرون الله و يحمدونه علي ما وصلوا إليه من الكرامة فدخلوا جميعا إلي دارها و جلس النبي صلي الله عليه و آله في المجلس الذي هيئ له في دار خديجة رضي الله عنها و نوره قد علا نور المصابيح فذهلت النساء مما رأين من حسنه و جماله ثم هيئوا خديجة للجلاء ⁽²⁾فخرجت أول مرة و عليها ثياب معمدة ⁽³⁾و علي رأسها تاج من الذهب الأحمر مرصع بالدر و الجوهر و في رجليها خلخالان من الذهب منقوش بالفيروزج لم تر الأعين له نظيرا و عليه قلائد لا تحصي من الزمرد و الياقوت فلما برزت ضربن النساء الدفوف و جعلت بعض النساء تقول شعرا:

أضحي الفخار لنا و عز الشأن *** و لقد فخرنا يا بني العدنان⁽⁴⁾

أ خديجة نلت العلا ⁽⁵⁾بين الوري *** و فخرت فيه جملة الثقلان

أعني محمدا الذي لا مثله *** ولد النساء في سائر الأزمان

فيه ⁽⁶⁾المكارم و المعالي و الحياء *** ما ناحت الأطيار في الأغصان

صلوا عليه و سلموا و ترحموا *** فهو المفضل من بني عدنان

فتطاولي فيه خديجة و اعلمي *** أن قد خصصت بصفوة الرحمن

ثم أقبلن بها نساء بني هاشم للجلوة الثانية علي رسول الله صلي الله عليه و آله و قد أشرق من نور وجهها نور علا علي جميع المصابيح و الشموع فتعجبت منها بنات عبد المطلب حتي زاد فيها نور لم يري الراءون مثله و ذلك فضل لرسول الله صلي الله عليه و آله و عطية من الله تعالي لها

و از پیشانی و از زیر جامه های حضرت نور می تابید. چون به سرای خدیجه رسیدند پیامبر صلی الله علیه و آله همچون ماه تمام که از افق سر زده باشد، داخل شد. عموهای حضرت چون شیران بیشه، شادمان و آراسته چشم به ایشان دوخته بودند و به خاطر کرامتی که نصیبشان شده بود، خداوند را تحمید و تکبیر می گفتند. آن گاه همه وارد شدند و پیامبر صلی الله علیه و آله در نشیمنگاهی که در سرای خدیجه برای ایشان آماده شده بود، نشست. نور رخسار رسول خدا صلی الله علیه و آله فراتر از نور همه چراغ ها می درخشید و زنان از آن همه حُسن و جمالی که می دیدند، متحیّر بودند. در آن دم خدیجه را برای رونمایی آماده کردند. او برای بار نخست بیرون آمد. جامه ای شکوهمند بر تن داشت و تاجی از طلای سرخ و مرصّع به مروارید و گوهر بر سر داشت و یک جفت خلخال زرین و منقّش به فیروزه بر پا داشت که چشم ها همانندش را ندیده بودند و گردنبندهای بی شمار از زمرد و یاقوت بر سینه داشت. چون پدیدار شد زنان دف زدند و یکی از آنان سرود:

«ای بنی عدنان! سربلندی و شکوهمندی به ما رُخ نمود و سرفراز شدیم،

از میان همه مردم خدیجه به رفعت رسید، به رفعتی که انس و جن جملگی به آن افتخار می کنند،

سخن از محمد صلی الله علیه و آله است که در میان فرزندان زنان در همه روزگاران هیچ همتایی ندارد، مادام که پرندگان بر شاخه ها می خوانند، ارجمندی ها و نیکی ها و آزرم همه از برای اوست،

بر او سلام و درود و رحمت بفرستید که او برترین فرزند از بنی عدنان است،

ای خدیجه! دست به سویش دراز کن و بدان که برگزیده خداوند رحمان نصیبت شده است.»

آن گاه زنان بنی هاشم آمدند تا برای بار دوم چهره خدیجه را به رسول خدا صلی الله علیه و آله بنمایند. ناگاه نوری از رخسار خدیجه تابید و فراتر از نور همه چراغ ها و شمع ها درخشید. دختران عبدالمطلب شگفت زده شدند و آن نور چنان روشنی گرفت که هیچ کس نوری همانندش ندیده بود. البته این از فضل رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و هدیه خداوند متعال به خدیجه.

و أقبلوا بها و قد فاقت علي جميع من حضر و عليها سقلاط أبيض ⁽¹⁾مذهب مرصع بالجوهر الأحمر و الأخضر و الأصفر و من كل الألوان و كانت خديجة امرأة طويلة شامخة عريضة من النساء بيضاء لم ير في عصرها ألطف منها و لا أحسن و خرجت بين يديها صفية بنت عبد المطلب رضي الله عنها و قالت شعرا:

جاء السرور مع الفرح *** و مضي النحوس مع الترح

أنوارنا قد أقبلت *** و الحال فيها قد نجح

بمحمد المذكور في *** كل المفاوز و البطح

لو أن يوازن أحمد *** بالخلق كلهم رجح

و لقد بدا من فضله *** لقريش أمر قد وضح

ثم السعود لأحمد *** و السعد عنه ما برح

بخديجة نبت الكمال ⁽²⁾*** و بحر نائلها طفح

يا حسنها في حليها *** و الحلم منها ما برح. ⁽³⁾هذا النبي ⁽⁴⁾محمد

ما في مدائحه كلح⁽⁵⁾صلوا عليه تسعدوا *** و الله عنكم قد صفح

ثم أقبلن بها رضي الله عنها حتي أوقفوها (أوقفنها) بين يدي النبي صلي الله عليه و آله ثم بعد ذلك أخذوا (أخذن) التاج و رفعوه (رفعنه) من رأسها و وضعوه (وضعنه) علي رأس النبي صلي الله عليه و آله ثم أتوا (أتين) بالدفوف و هن يضربن لها و قلن لها يا خديجة لقد خصصت هذه الليلة بشي ء ما خص به غيرك و لا ناله سواك من قبائل العرب و العجم فهنيئا لك بما أوتيته و وصل إليك من العز و الشرف و خرجت في الجلوة الثالثة و عليها ثوب ⁽⁶⁾أصفر و عليها حلي و جوهر و قد أضاء الموضع

همه رو به خدیجه کردند و او بر همه حاضران سرآمد شده بود. جامه ای سپید و منقّش به طلا و مرصّع به گوهرهای سرخ و سبز و زرد و دیگر رنگ ها بر تن داشت. خدیجه زنی بلند قد و خوش اندام و چهارشانه و سپیدرو بود که در روزگار خود لطیف تر و بهتر از او وجود نداشت. در آن دم صفیه بنت عبدالمطلب روبروی او ایستاد و سرود:

«شادمانی با سرور آمد و بدیُمنی با اندوه رفت،

نور بخت ما تابید و از این تابش حالمان خوب شد،

این همه از وجود محمد صلی الله علیه و آله است که نامش در سراسر دشت ها و صحراها پیچیده،

اگر احمد صلی الله علیه و آله را با همه آفریدگان قیاس کنند، بی شک او رجحان می یابد،

از فضیلت او نشانه هایی بس آشکار برای قریش نمایان شده،

سعادت با محمد صلی الله علیه و آله است و کامیابی همواره با او یار،

او به خدیجه رسید که گُلِ کمال است و دریایی است که ساحلی سرشار دارد،

واشگفتا که در زیورهای خود چه خوب روست! و حال آنکه شکیبایی و وقار خود را از دست نداده، این محمد نبیّ است که در صفات نیکش جای هیچ عیب نیست،

بر او درود فرستید تا کامیاب شوید و خداوند از شما درگذرد.»

سپس به کنار خدیجه آمدند و او را پیش روی پیامبر صلی الله علیه و آله بردند و تاجش را از سرش برداشتند و بر سر پیامبر صلی الله علیه و آله گذاشتند. دف آوردند و نواختند و گفتند: ای خدیجه! امشب موهبتی به تو اختصاص یافته که در میان همه عرب و عجم به کسی جز تو نرسیده و نصیب کسی جز تو نشده، عزت و شرافتی که به دست آورده ای مبارکت باشد. سپس خدیجه با جامه ای زرد آراسته به زیورها و گوهرهای بسیار برای بار سوم رُخ نمود. مجلس از درخشش گوهری که جلوی تاجش بود روشن شد

من لمعان ذلك الجوهر الذي في وسط الإكليل و في آخر الإكليل ياقوتة حمراء تضي ء و قد أشرقت الدار من ذلك الجوهر ⁽¹⁾و من نورها و حسنها و أقبلت بين يديها صفية بنت عبد المطلب رضي الله عنها و هي تقول شعرا:

أخذ الشوق موثقات الفؤاد *** و ألقت السهاد ⁽²⁾بعد الرقاد

فليالي اللقاء بنور التداني *** مشرقات خلاف طول البعاد

فزت بالفخر يا خديجة إذ نلت *** من المصطفي عظيم الوداد

فغدا ⁽³⁾شكره علي الناس فرضا *** شاملا كل حاضر ثم بادي

كبر الناس و الملائك جمعا *** جبرئيل لدي السماء ينادي

فزت يا أحمد بكل الأماني *** فنحي الله عنك أهل العناد

فعليك الصلاة ما سرت ⁽⁴⁾العيس *** و حطت لثقلها في البلاد

قال: ثم بعد ذلك أجلسوها (أجلسنها) مع النبي صلي الله عليه و آله و خرج جميع الناس عنها و بقي عندها في أحسن حال و أرخي بال و لم يأخذ عليها أحدا من النساء حتي ماتت بعد ما بعث صلوات الله عليه و آله و آمنت به و صدقته و انتقلت إلي جنان عدن في أعلي عليين من قصور الجنة. ⁽⁵⁾

أقول: و في بعض النسخ بعد الأبيات و خلا رسول الله صلي الله عليه و آله مع عروسه و أوحي الله إلي جبرئيل أن اهبط إلي الجنة و خذ قبضة من مسكها و قبضة من عنبرها و قبضة من كافورها و انثرها علي جبال مكة ففعل فامتلأت شعاب مكة و أوديتها و منازلها و طرقها

و سرتاسر خانه از نور و زیباییِ یاقوت سرخ تابناکی که پشت تاجش بود درخشش گرفت. صفیه بنت عبدالمطلب باز برخاست و سرود:

«شور سراسر دل را فراگرفت و خواب را از سر ربود،

و شب های دیدار در پسِ دوری های درازپا از نور وصال روشن شدند،

ای خدیجه! تو به فخری بزرگ دست یافته ای، چراکه به محبت گرانقدر مصطفی صلی الله علیه و آله نائل شده ای،

شکر این نعمت بر یکایک مردم، چه حاضر و چه غایب، واجب است،

مردمان و فرشتگان همه تکبیر سر می دهند و جبرییل در آسمان ندا می دهد:

ای احمد! تو به همه آرزوها دست یافتی، خداوند ستیزه جویان را از تو دور بدارد،

پس مادام که شتران ره می سپارند و بار خود در سرزمین ها فرود می آورند سلام بر تو باد!»

آن گاه خدیجه را کنار پیامبر صلی الله علیه و آله نشاندند و همه مردم از نزد او رفتند. پیامبر صلی الله علیه و آله با حالی خوش و خیالی آسوده با خدیجه ماند و هیچ زن دیگری را به همسری نگرفت تا این که خدیجه درگذشت. او پس از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان ایمان آورد و حضرت را تصدیق کرد، سپس درگذشت و به کاخ های بهشت در باغ های برین ملکوت اعلی وارد شد⁽⁶⁾.

می گویم: در بعضی نسخه ها پس از ابیات پایانی آمده: و رسول خدا صلی الله علیه و آله با عروس خود خلوت کرد و خداوند به جبرییل وحی فرمود که سوی بهشت فرود آی و از آن جا مشتی مشک و مشتی عنبر و مشتی کافور بردار و بر کوه های مکه بپاش. جبرییل چنین کرد و آن عطر همه دره ها و دشت ها و خانه ها و راه های مکه را فراگرفت،

من ذلك الطيب حتي أن الرجل يقول إذا خلا مع زوجته ما هذا الطيب فتقول هذا من طيب خديجة و محمد صلي الله عليه و آله.

توضيح

المزمم هو الذي شد عليه الزمام و هو الذي يقاد به البعير و العقيان من الذهب الخالص و الإرقال ضرب من العدو و في بعض النسخ بالفاء من قولهم فلان يرفل في مشيته أي يتبختر و الإغضاء إدناء الجفون و باح بسره أظهره و الجوي الحرقة و شدة الوجد من عشق أو حزن و الصبوة الميل إلي الجهل و المراس بالكسر الشدة و القوة و يقال لفت وجهه أي صرفه و الصبابة رقة الشوق و حرارته و لوعة الحب حرقته و الكمد بالتحريك الحزن المكتوم و الحجفة الترس و الوغد الرجل الذي يخدم بطعام بطنه و النذل الخسيس و الثلب التصريح بالعيب و التنقص و التغمغم الكلام لا يبين و أغرم بالشي ء أولع به و خطر الرجل في مشيته رفع يديه و وضعهما و جفل أسرع و الجافل المنزعج و الغزالة الشمس و التيار ⁽¹⁾الموج و يقال قطع عرقا تيارا أي سريعة الجري و اعتكر الليل و أعكر اشتد سواده و الهيف بالتحريك ضمر البطن و الخاصرة و فرس هيفاء ضامرة و السحيق البعيد و السقلاط شي ء من صوف تلقيه المرأة علي هودجها أو ثياب ككتان موشية و كان وشيه خاتم و العيس بالكسر الإبل البيض يخالط بياضها شي ء من الشقرة.

أقول: إنما أوردت تلك الحكاية لاشتمالها علي بعض المعجزات و الغرائب و إن لم نثق بجميع ما اشتملت عليه لعدم الاعتماد علي سندها ⁽²⁾كما أومأنا إليه و إن كان مؤلفة من الأفاضل و الأماثل.

«20»

د، العدد القوية فِي الدُّرِّ أَنَّ فَاطِمَةَ عليها السلام وُلِدَتْ بَعْدَ مَا أَظْهَرَ اللَّهُ نُبُوَّةَ أَبِيهَا صلي الله عليه و آله

چنان که هر مردی با زنش خلوت کرده بود به او می گفت: این عطر چیست؟ و زن می گفت: عطر خدیجه و محمد صلی الله علیه و آله است.

توضیح

«المزمّم» حیوانی را گویند که بر آن «زمام» یعنی افسار ببندند، و زمام همان است که شتر با آن کشیده میشود. «عقیان از طلا» یعنی طلای ناب و خالص. «إرقال»: نوعی دویدن است که البته در بعضی نسخه ها با فاء آمده، می گویند: «فلان یرفل فی مشیته» یعنی در راه رفتن می خرامد. «الإغضاء» روی هم گذاشتن پلک هاست. «باح بسرّه» یعنی سرّش را فاش کرد. «الجوی» یعنی سوز و گداز از شدت عشق یا اندوه. «الصبوة» گرایش به نادانی است. «المراس» به کسر میم یعنی شدت و قوت. می گویند «لفت وجهه» یعنی روی گرداند. «الصبابة» لطافت و حرارت عشق است. «لوعة الحبّ» یعنی سوز و گداز عشق. «الکَمَد» یعنی اندوه پنهان. «الحجفة» یعنی سپر. «الوغد» مردی است که به شکمش خدمت می کند. «النذل» یعنی خسیس. «الثلب» یعنی زبان گشودن به عیب و کمبود کسی. «التغمغم» یعنی کلام نامفهوم. «أغرم بالشیء» یعنی به چیزی آزمند شد. «خطر الرجل فی مشیته» یعنی در راه رفتن دستانش را بالا و پایین کرد. «جفل» یعنی از جا جست و «جافل» یعنی سراسیمه و هراسان. «الغزالة» یعنی خورشید. «التیار» یعنی موج، می گویند: «قطع عرقا تیارا» یعنی تند رو. «اعتکر اللیل» و «أعکر» یعنی تیرگی اش شدت یافت. «الهیف» به تحریک یعنی شکم و کمر باریک، «فرس هیفاء» یعنی «اسب کمر باریک». «السحیق» یعنی دوردست. «السقلاط» چیزی پشمین است که زنان بر کجاوه خود می بندند و یا جامه ای از کتان نقشین است که نقش هایش از مُهر باشد. «العیس» به کسر یعنی شتر سفید که اندکی بور باشد.

می گویم: گرچه ما به سبب عدم اعتماد به سند این حکایت از همه محتوایش اطمینان نداریم، اما به خاطر معجزات و غرایبی که در برداشت من آن را آوردم.

روایت 20

العدد القویة در الدرّ: حضرت فاطمه سلام الله علیها پنج سال پس از آن که خداوند نبوت پدر ایشان صلی الله علیه و آله را آشکار کرد

بِخَمْسِ سِنِينَ وَ قُرَيْشٌ تَبْنِي الْبَيْتَ ⁽¹⁾وَ رُوِيَ أَنَّهَا وُلِدَتْ عليها السلام فِي جُمَادَي الْآخِرَةِ يَوْمَ الْعِشْرِينَ مِنْهُ سَنَةَ خَمْسٍ وَ أَرْبَعِينَ مِنْ مَوْلِدِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله.

فِي الْمَنَاقِبِ، رُوِيَ أَنَّ فَاطِمَةَ عليها السلام وُلِدَتْ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْمَبْعَثِ بِخَمْسِ سِنِينَ وَ بَعْدَ الأسري (الْإِسْرَاءِ) بِثَلَاثِ سِنِينَ فِي الْعِشْرِينَ مِنْ جُمَادَي الْآخِرَةِ وَ وَلَدَتِ الْحَسَنَ عليه السلام وَ لَهَا اثْنَتَا عَشْرَةَ سَنَةً وَ قِيلَ إِحْدَي عَشْرَةَ سَنَةً بَعْدَ الْهِجْرَةِ ⁽²⁾وَ كَانَ بَيْنَ وِلَادَتِهَا الْحَسَنَ وَ بَيْنَ حَمْلِهَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ خَمْسُونَ يَوْماً.

وَ رُوِيَ أَنَّهَا وُلِدَتْ خَمْسَ سِنِينَ قَبْلَ ظُهُورِ الرِّسَالَةِ ⁽³⁾وَ نُزُولِ الْوَحْيِ وَ قِيلَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله جَالِسٌ بِالْأَبْطَحِ وَ مَعَهُ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَ الْمُنْذِرُ بْنُ الضَّحْضَاحِ وَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِذْ هَبَطَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فِي صُورَتِهِ الْعُظْمَي قَدْ نَشَرَ أَجْنِحَتَهُ حَتَّي أَخَذَتْ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَي الْمَغْرِبِ فَنَادَاهُ يَا مُحَمَّدُ الْعَلِيُّ الْأَعْلَي يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَ هُوَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ عَنْ خَدِيجَةَ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ لَهَا مُحِبّاً وَ بِهَا وَامِقاً ⁽⁴⁾قَالَ فَأَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَرْبَعِينَ يَوْماً يَصُومُ النَّهَارَ وَ يَقُومُ اللَّيْلَ حَتَّي إِذَا كَانَ فِي آخِرِ أَيَّامِهِ تِلْكَ بَعَثَ إِلَي خَدِيجَةَ بِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَ قَالَ قُلْ لَهَا يَا خَدِيجَةُ لَا تَظُنِّي أَنَّ انْقِطَاعِي عَنْكِ (هِجْرَةٌ) وَ لَا قِلًي ⁽⁵⁾وَ لَكِنْ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِي بِذَلِكَ لتنفذ (لِيُنْفِذَ) أَمْرَهُ فَلَا تَظُنِّي يَا خَدِيجَةُ إِلَّا خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيُبَاهِي بِكِ كِرَامَ مَلَائِكَتِهِ كُلَّ يَوْمٍ مِرَاراً فَإِذَا جَنَّكِ اللَّيْلُ فَأَجِيفِي ⁽⁶⁾الْبَابَ وَ خُذِي مَضْجَعَكِ مِنْ فِرَاشِكِ فَإِنِّي فِي مَنْزِلِ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ فَجَعَلَتْ خَدِيجَةُ تَحْزَنُ فِي

و قریشیان کعبه را ساختند⁽⁷⁾،

به دنیا آمد. نیز روایت شده که ایشان در بیستم جمادی الآخر در چهل و پنج سالگی پیامبر صلی الله علیه و آله به دنیا آمد.

المناقب: روایت شده که حضرت فاطمه سلام الله علیها پنج سال پس از بعثت و سه سال پس از شب اسراء در بیستم جمادی الآخر در مکه به دنیا آمد. ایشان امام حسن علیه السلام را در دوازده سالگی، و یا به قولی در یازده سالگی، پس از هجرت به دنیا آورد. میان روزی که ایشان امام حسن علیه السلام را به دنیا آورد و روزی که امام حسین علیه السلام را آبستن شد پنجاه روز فاصله بود.

نیز روایت شده که حضرت فاطمه سلام الله علیها پنج سال پیش از ظهور رسالت و نزول وحی به دنیا آمد. آورده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله در ابطح نشسته بود و عمار بن یاسر و منذر بن ضحضاح و ابوبکر و عمر و علی بن ابی طالب و عباس بن عبدالمطلب و حمزة بن عبدالمطلب در حضور ایشان بودند. ناگاه جبرییل در هیبت شکوهمند خود بر حضرت فرود آمد و بال هایش را گستراند، چنان که از مشرق تا به مغرب را فروپوشید. سپس ندا سر داد: ای محمد! خداوند علیّ اعلی به تو سلام می رساند و فرمان می دهد که چهل روز از خدیجه دوری گزین. این برای پیامبر صلی الله علیه و آله که خدیجه را بسیار دوست می داشت و شیفته اش بود بسیار سخت بود. پیامبر صلی الله علیه و آله تا چهل روز روزها را روزه گرفت و شب ها را بیدار سر کرد. چون آخرین روزهای آن رسید عمار بن یاسر را نزد خدیجه فرستاد و گفت: به او بگو ای خدیجه! گمان مکن گسستن من از تو به خاطر جدایی گزینی است و غمگین مباش، چراکه پروردگارم عزوجل مرا بدین کار امر فرموده تا خواست خود را اجرا کند، ای خدیجه! گمان به خیر بِبَر، خداوند عزوجل نزد گرامی ترین فرشتگان خود هر روز بارها به تو مباهات می کند، پس چون شب شد در را ببند و در بستر خود آرام بخواب، من در خانه فاطمه بنت اسد هستم. اما خدیجه در

كُلِّ يَوْمٍ مِرَاراً لِفَقْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا كَانَ فِي كَمَالِ الْأَرْبَعِينَ هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ الْعَلِيُّ الْأَعْلَي يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ هُوَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَتَأَهَّبَ لِتَحِيَّتِهِ وَ تُحْفَتِهِ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَا تُحْفَةُ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ مَا تَحِيَّتُهُ قَالَ لَا عِلْمَ لِي قَالَ فَبَيْنَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله كَذَلِكَ إِذْ هَبَطَ مِيكَائِيلُ وَ مَعَهُ طَبَقٌ مُغَطًّي بِمِنْدِيلِ سُنْدُسٍ أَوْ قَالَ إِسْتَبْرَقٍ فَوَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ أَقْبَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام وَ قَالَ يَا مُحَمَّدُ يَأْمُرُكَ رَبُّكَ أَنْ تَجْعَلَ اللَّيْلَةَ إِفْطَارَكَ عَلَي هَذَا الطَّعَامِ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِذَا أَرَادَ أَنْ يُفْطِرَ أَمَرَنِي أَنْ أَفْتَحَ الْبَابَ لِمَنْ يَرِدُ إِلَي الْإِفْطَارِ فَلَمَّا كَانَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ أَقْعَدَنِي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلَي بَابِ الْمَنْزِلِ وَ قَالَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ إِنَّهُ طَعَامٌ مُحَرَّمٌ إِلَّا عَلَيَّ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَجَلَسْتُ عَلَي الْبَابِ وَ خَلَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِالطَّعَامِ وَ كَشَفَ الطَّبَقَ فَإِذَا عِذْقٌ ⁽¹⁾مِنْ رُطَبٍ وَ عُنْقُودٌ مِنْ عِنَبٍ فَأَكَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مِنْهُ شِبَعاً وَ شَرِبَ مِنَ الْمَاءِ رِيّاً وَ مَدَّ يَدَهُ لِلْغَسْلِ فَأَفَاضَ الْمَاءَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ وَ غَسَلَ يَدَهُ مِيكَائِيلُ وَ تَمَنْدَلَهُ إِسْرَافِيلُ وَ ارْتَفَعَ فَاضِلُ الطَّعَامِ مَعَ الْإِنَاءِ إِلَي السَّمَاءِ ثُمَّ قَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِيُصَلِّيَ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ وَ قَالَ الصَّلَاةُ مُحَرَّمَةٌ عَلَيْكَ فِي وَقْتِكَ حَتَّي تَأْتِيَ إِلَي مَنْزِلِ خَدِيجَةَ فَتُوَاقِعَهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ آلَي ⁽²⁾عَلَي نَفْسِهِ أَنْ يَخْلُقَ مِنْ صُلْبِكَ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً فَوَثَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي مَنْزِلِ خَدِيجَةَ قَالَتْ خَدِيجَةُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا وَ كُنْتُ قَدْ أَلِفْتُ الْوَحْدَةَ فَكَانَ إِذَا جَنَّتْنِي اللَّيْلُ غَطَّيْتُ رَأْسِي وَ أَسْجَفْتُ ⁽³⁾سِتْرِي وَ غَلَّقْتُ بَابِي وَ صَلَّيْتُ وِرْدِي ⁽⁴⁾وَ أَطْفَأْتُ مِصْبَاحِي وَ أَوَيْتُ إِلَي فِرَاشِي فَلَمَّا كَانَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ لَمْ أَكُنْ بِالنَّائِمَةِ وَ لَا بِالْمُنْتَبِهَةِ إِذْ جَاءَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَرَعَ الْبَابَ فَنَادَيْتُ مَنْ هَذَا الَّذِي يَقْرَعُ حَلْقَةً لَا يَقْرَعُهَا إِلَّا مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله قَالَتْ خَدِيجَةُ فَنَادَي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِعُذُوبَةِ كَلَامِهِ وَ حَلَاوَةِ مَنْطِقِهِ افْتَحِي يَا خَدِيجَةُ فَإِنِّي مُحَمَّدٌ قَالَتْ خَدِيجَةُ فَقُمْتُ فَرِحَةً مُسْتَبْشِرَةً بِالنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ فَتَحْتُ الْبَابَ وَ دَخَلَ

فراق رسول خدا صلی الله علیه و آله هر روز بارها اندوه می خورد. چون چهل روز به سر رسید، جبرییل فرود آمد و گفت: ای محمد! خداوند علیّ اعلی به تو سلام می رساند و فرمان می دهد که خود را برای شادباش و هدیه او آماده کن. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای جبرییل! هدیه و شادباش پروردگار جهانیان چیست؟ گفت: من نمی دانم. در همان اوان ناگاه میکاییل فرود آمد و طبقی آورد که با دستمالی از ابریشم لطیف، یا پارچه زربافت، پوشیده شده بود. آن را پیش روی پیامبر صلی الله علیه و آله گذاشت. جبرییل رو به حضرت کرد و گفت: ای محمد! پروردگارت به تو فرمان می دهد که امشب با این غذا افطار کن. علی بن ابی طالب علیه السلام می فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه می خواست افطار کند، به من امر می کرد در را باز کنم تا هر کس می خواهد بر افطار ایشان وارد شود، اما آن شب پیامبر صلی الله علیه و آله مرا بر در خانه نشاند و فرمود: ای پسر ابوطالب! این غذا جز من بر همه حرام است. حضرت علی علیه السلام می فرماید: من بر در نشستم و پیامبر صلی الله علیه و آله تنها بر سر آن غذا نشست و روی طبق را پس زد و دید خوشه ای رطب و خوشه ای انگور در آن است. پیامبر صلی الله علیه و آله سیر از آن طبق خورد و سیر آب نوشید و دست مبارکش را برای شستن دراز کرد. جبرییل بر دستان مبارک حضرت آب ریخت و جبرییل دستان ایشان را شست و اسرافیل با دستمال دستان ایشان را خشک کرد و آن گاه بقیه غذا با آن ظرف به آسمان رفت. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست تا نماز بخواند. ناگاه جبرییل آمد و گفت: اکنون نماز بر تو حرام است تا آن گاه که به خانه خدیجه بروی و با او درآمیزی، خداوند عزوجل به بزرگی خود سوگند یاد کرده که امشب از صُلب تو ذرّیه ای پاک بیافریند. رسول خدا صلی الله علیه و آله سوی خانه خدیجه شتافت. خدیجه می گوید: من با تنهایی انس گرفته بودم و چون شب می شد سرم را می پوشاندم و پرده ام را پایین می کشیدم در خانه ام را می بستم و نمازم را به جا می آوردم و چراغم را خاموش می کردم و به بسترم می رفتم. در آن شب بین خواب و بیداری بودم که ناگهان پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و در زد. من گفتم: کیست که حلقه ای را می کوبد که جز محمد صلی الله علیه و آله کسی آن را نمی کوبد؟! پیامبر صلی الله علیه و آله با کلام دلنشین و بیان شیرین خود فرمود: باز کن ای خدیجه! محمد صلی الله علیه و آله هستم. خدیجه می گوید: من از مژده پیامبر شادمان برخاستم و در را باز کردم و پیامبر صلی الله علیه و آله وارد خانه شد.

النَّبِيُّ الْمَنْزِلَ وَ كَانَ صلي الله عليه و آله إِذَا دَخَلَ الْمَنْزِلَ دَعَا بِالْإِنَاءِ فَتَطَهَّرَ لِلصَّلَاةِ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ يُوجِزُ فِيهِمَا ثُمَّ يَأْوِي إِلَي فِرَاشِهِ فَلَمَّا كَانَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ لَمْ يَدْعُ بِالْإِنَاءِ وَ لَمْ يَتَأَهَّبْ بِالصَّلَاةِ ⁽¹⁾غَيْرَ أَنَّهُ أَخَذَ بِعَضُدِي وَ أَقْعَدَنِي عَلَي فِرَاشِهِ وَ دَاعَبَنِي وَ مَازَحَنِي وَ كَانَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ مَا يَكُونُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَ بَعْلِهَا فَلَا وَ الَّذِي سَمَكَ السَّمَاءَ وَ أَنْبَعَ الْمَاءَ مَا تَبَاعَدَ عَنِّي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله حَتَّي حَسِسْتُ بِثِقْلِ فَاطِمَةَ فِي بَطْنِي.

وَ فِيهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام كَيْفَ كَانَتْ وِلَادَةُ فَاطِمَةَ عليها السلام قَالَ نَعَمْ إِنَّ خَدِيجَةَ عَلَيْهَا رِضْوَانُ اللَّهِ لَمَّا تَزَوَّجَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَجَرَتْهَا نِسْوَةُ مَكَّةَ فَكُنَّ لَا يَدْخُلْنَ عَلَيْهَا وَ لَا يُسَلِّمْنَ عَلَيْهَا وَ لَا يَتْرُكْنَ امْرَأَةً تَدْخُلُ عَلَيْهَا فَاسْتَوْحَشَتْ خَدِيجَةُ مِنْ ذَلِكَ فَلَمَّا حَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ عليها السلام صَارَتْ تُحَدِّثُهَا فِي بَطْنِهَا وَ تُصَبِّرُهَا وَ كَانَتْ خَدِيجَةُ تَكْتُمُ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَدَخَلَ يَوْماً وَ سَمِعَ خَدِيجَةَ تُحَدِّثُ فَاطِمَةَ فَقَالَ لَهَا يَا خَدِيجَةُ مَنْ يُحَدِّثُكِ قَالَتِ الْجَنِينُ الَّذِي فِي بَطْنِي يُحَدِّثُنِي وَ يُؤْنِسُنِي فَقَالَ لَهَا هَذَا جَبْرَئِيلُ يُبَشِّرُنِي أَنَّهَا أُنْثَي وَ أَنَّهَا النَّسَمَةُ الطَّاهِرَةُ الْمَيْمُونَةُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي سَيَجْعَلُ نَسْلِي مِنْهَا وَ سَيَجْعَلُ مِنْ نَسْلِهَا أَئِمَّةً فِي الْأُمَّةِ يَجْعَلُهُمْ خُلَفَاءَهُ فِي أَرْضِهِ بَعْدَ انْقِضَاءِ وَحْيِهِ فَلَمْ تَزَلْ خَدِيجَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا عَلَي ذَلِكَ إِلَي أَنْ حَضَرَتْ وِلَادَتُهَا فَوَجَّهَتْ إِلَي نِسَاءِ قُرَيْشٍ وَ نِسَاءِ بَنِي هَاشِمٍ يَجِئْنَ وَ يَلِينَ مِنْهَا مَا تَلِي النِّسَاءُ مِنَ النِّسَاءِ فَأَرْسَلْنَ إِلَيْهَا عَصَيْتِينَا وَ لَمْ تَقْبَلِي قَوْلَنَا وَ تَزَوَّجْتِ مُحَمَّداً يَتِيمَ أَبِي طَالِبٍ فَقِيراً لَا مَالَ لَهُ فَلَسْنَا نَجِي ءُ وَ لَا نَلِي مِنْ أَمْرِكِ شَيْئاً فَاغْتَمَّتْ خَدِيجَةُ لِذَلِكَ فَبَيْنَا هِيَ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ عَلَيْهَا أَرْبَعُ نِسْوَةٍ طِوَالٍ كَأَنَّهُنَّ مِنْ نِسَاءِ بَنِي هَاشِمٍ فَفَزِعَتْ مِنْهُنَّ فَقَالَتْ لَهَا إِحْدَاهُنَّ لَا تَحْزَنِي يَا خَدِيجَةُ فَإِنَّا رُسُلُ رَبِّكِ إِلَيْكِ وَ نَحْنُ أَخَوَاتُكِ أَنَا سَارَةُ وَ هَذِهِ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ وَ هِيَ رَفِيقَتُكِ فِي الْجَنَّةِ وَ هَذِهِ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ هَذِهِ صَفْرَاءُ ⁽²⁾(صَفُورَاءُ) بِنْتُ شُعَيْبٍ بَعَثَنَا اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْكِ لِنَلِيَ مِنْ أَمْرِكِ مَا تَلِي النِّسَاءُ مِنَ النِّسَاءِ فَجَلَسَتْ وَاحِدَةٌ عَنْ يَمِينِهَا وَ الْأُخْرَي عَنْ يَسَارِهَا وَ الثَّالِثَةُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهَا وَ الرَّابِعَةُ مِنْ خَلْفِهَا فَوَضَعَتْ خَدِيجَةُ فَاطِمَةَ عليها السلام طَاهِرَةً مُطَهَّرَةً فَلَمَّا سَقَطَتْ إِلَي

وقتی ایشان وارد خانه شد ظرف آب خواست. آن گاه وضو گرفت و برخاست دو رکعت نماز موجز خواند. سپس به بستر خود رفت. در آن شب پیامبر صلی الله علیه و آله هنوز ظرف آب را نخواسته بود و برای نماز آماده نشده بود که بازوی مرا گرفت و مرا در بستر خود نشاند و با من شوخی و مزاح کرد و چنان شد که میان زن و شوهران شود، به خدایی که آسمان را شکافت و آب را جاری ساخت، هنوز پیامبر صلی الله علیه و آله از من دور نشده بود که من بار فاطمه سلام الله علیها را در شکمم احساس کردم.

و در همان جا از مُفضّل بن عمر روایت شده: به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم: حضرت فاطمه سلام الله علیها چگونه زاده شد؟ ایشان فرمود: بله؛ وقتی خدیجه با رسول خدا ازدواج کرد، زنان مکه از او دوری کردند و نه نزدش می آمدند و نه به او سلام می کردند و نه می گذاشتند زنی به نزدش برود. دل خدیجه از این وضع به تنگ آمده بود. وقتی او حضرت فاطمه سلام الله علیها را باردار شد، حضرت فاطمه سلام الله علیها درون شکم خدیجه با او سخن می گفت و به او دلداری می داد و خدیجه این موضوع را از رسول خدا پنهان می کرد. روزی پیامبر صلی الله علیه و آله وارد خانه شد و شنید که خدیجه دارد با حضرت فاطمه سلام الله علیها سخن می گوید. به او فرمود: ای خدیجه! چه کسی با تو سخن می گوید؟ گفت: جنینی که در شکم دارم با من سخن می گوید و مرا آرام می کند. حضرت فرمود: جبرییل نزدم آمد و مژده داد که او دختر است و انسانی بسیار پاک و خجسته است که خداوند تبارک و تعالی ادامه نسل مرا از او قرار خواهد داد و از نسل او در میان امت امامانی بر جا می گذارد که پس از انقضای وحی ایشان را در زمین به جانشینی خود می گذارد. خدیجه همچنان در آن حال بود تا این که هنگام ولادت حضرت فرا رسید. او کسی را در پی زنان قریش و زنان بنی هاشم فرستاد تا بیایند و کاری را که زنان برای زنان انجام می دهند برای او انجام دهند. آنان به او پیغام دادند تو از ما نافرمانی کردی و سخن ما را نپذیرفتی و با محمد صلی الله علیه و آله یتیم ابوطالب ازدواج کردی که تهیدست بود و هیچ مال و منالی نداشت، پس ما نیز نمی آییم و در کار تو هیچ به عهده نمی گیریم. خدیجه از این پیغام سخت اندوهگین شد. در همان اوان ناگاه چهار بانوی بلندقامت که گویی از زنان بنی هاشم بودند، بر او وارد شدند. خدیجه از آنان ترسید. یکی از آنان گفت: غمگین مباش ای خدیجه! ما فرستادگان پروردگارت هستیم و خواهران توییم، من ساره هستم و این آسیه بنت مُزاحم است که در بهشت دوست توست و این مریم بنت عِمران است و این صفوراء بنت شُعیب است، خداوند ما را فرستاده تا کاری را که زنان برای زنان انجام می دهند، ما برایت انجام دهیم. آن گاه یکی از ایشان سمت راست خدیجه و دیگری سمت چپ او و سومی روبروی او و چهارمی پشت سرش نشست و این گونه خدیجه حضرت فاطمه سلام الله علیها، آن بانوی پاک و پاکدامن را به دنیا آورد. وقتی حضرت فاطمه سلام الله علیها به زمین رسید،

الْأَرْضِ أَشْرَقَ مِنْهَا النُّورُ حَتَّي دَخَلَ بُيُوتَاتِ مَكَّةَ وَ لَمْ يَبْقَ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ لَا غَرْبِهَا مَوْضِعٌ إِلَّا أَشْرَقَ فِيهِ ذَلِكَ النُّورُ فَتَنَاوَلَتْهَا الْمَرْأَةُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ يَدَيْهَا فَغَسَلَتْهَا بِمَاءِ الْكَوْثَرِ وَ أَخْرَجَتْ خِرْقَتَيْنِ بَيْضَاوَيْنِ أَشَدَّ بَيَاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَطْيَبَ رَائِحَةً مِنَ الْمِسْكِ وَ الْعَنْبَرِ فَلَفَّتْهَا بِوَاحِدَةٍ وَ قَنَّعَتْهَا بِالْأُخْرَي ثُمَّ اسْتَنْطَقَتْهَا فَنَطَقَتْ فَاطِمَةُ عليها السلام بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ أَبِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَنَّ بَعْلِي سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ أَنَّ وُلْدِي سَيِّدُ الْأَسْبَاطِ ثُمَّ سَلَّمَتْ عَلَيْهِنَّ وَ سَمَّتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بِاسْمِهَا وَ ضَحِكْنَ إِلَيْهَا وَ تَبَاشَرَتِ ⁽¹⁾الْحُورُ الْعِينُ وَ بَشَّرَ أَهْلُ الْجَنَّةِ بَعْضُهُمْ بَعْضاً بِوِلَادَةِ فَاطِمَةَ عليها السلام وَ حَدَثَ فِي السَّمَاءِ نُورٌ زَاهِرٌ لَمْ تَرَهُ الْمَلَائِكَةُ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ الزَّهْرَاءَ عليها السلام وَ قَالَتْ خُذِيهَا يَا خَدِيجَةُ طَاهِرَةً مُطَهَّرَةً زَكِيَّةً مَيْمُونَةً بُورِكَ فِيهَا وَ فِي نَسْلِهَا فَتَنَاوَلَتْهَا خَدِيجَةُ عليها السلام فَرِحَةً مُسْتَبْشِرَةً فَأَلْقَمَتْهَا ثَدْيَهَا فَشَرِبَتْ فَدَرَّ عَلَيْهَا وَ كَانَتْ عليها السلام تَنْمِي فِي كُلِّ يَوْمٍ كَمَا يَنْمِي الصَّبِيُّ فِي شَهْرٍ وَ فِي شَهْرٍ كَمَا يَنْمِي الصَّبِيُّ فِي سَنَةٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهَا وَ عَلَي أَبِيهَا وَ بَعْلِهَا وَ بَنِيهَا ⁽²⁾.

كِتَابُ الدُّرِّ النَّظِيمِ، مِثْلَ مَا مَرَّ مِنَ الرِّوَايَاتِ كُلِّهَا ⁽³⁾

أقول: سيأتي أحوال فاطمة صلوات الله عليها و ولادتها في المجلد العاشر و أحوال سائر أولاد خديجة رضي الله عنها في باب أحوال أولاد النبي صلي الله عليه و آله.

از ایشان چنان نوری تابید که به همه خانه های مکه راه یافت و از شرق تا به غرب زمین همه جا را روشن کرد. بانویی که روبروی خدیجه بود ایشان را در آغوش گرفت و با آب کوثر شست و سپس دو پارچه سفیدتر از شیر و خوش بوتر از مشک و عنبر درآورد و یکی را بر تن حضرت سلام الله علیها و دیگری را بر سر ایشان پیچید. آن گاه با حضرت سلام الله علیها سخن گفت و ایشان زبان به شهادت گشود و فرمود: هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست، پدرم رسول خدا صلی الله علیه و آله سرور پیامبران است و شوهرم سرور اوصیاء است و فرزندانم سروران همه نوادگان اند. سپس به آنان سلام کرد و هر یک از ایشان را به نامش ندا داد و آنان در چهره ایشان لبخند زدند. پریان سیاه چشم و اهل بهشت ولادت حضرت فاطمه سلام الله علیها را به یکدیگر مژده دادند و در آسمان چنان نور زاهر و تابناکی پدیدار شد که هیچ یک از فرشتگان تا پیش از آن روز چنین نوری ندیده بودند. از این رو حضرت سلام الله علیها زهرا نامیده شد. آن بانو به خدیجه گفت: ای خدیجه! فرزند پاک و پاک دامن و معصوم و خجسته ات را بگیر که در وجود او و نسلش برکت بسیار نهاده شده. خدیجه شاد و خوشحال حضرت سلام الله علیها را گرفت و سینه خود را در دهان مبارک ایشان گذاشت و ایشان نوشید و شیر سوی دهان ایشان سرازیر شد. حضرت سلام الله علیها در یک روز چنان بزرگ می شد که کودکان در یک ماه بزرگ شوند و در یک ماه چنان که کودکان در یک سال. درود خداوند بر ایشان و بر پدر و شوهر و فرزندان ایشان علیه السلام ⁽⁴⁾.

کتاب «الدّرّ النّظیم» همانند همه این روایات را آورده است⁽⁵⁾.

می گویم: احوال حضرت فاطمه سلام الله علیها و شرح ولادت ایشان در جلد دهم و احوال بقیه فرزندان خدیجه در باب احوال فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد آمد.

باب 6 أسمائه صلي الله عليه و آله و عللها و ...

اشاره

معني كونه صلي الله عليه و آله أميا و أنه كان عالما بكل لسان و ذكر خواتيمه و نقوشها و أثوابه و سلاحه و دوابّه و غيرها مما يتعلّق به صلي الله عليه و آله

الآيات

الأعراف: «الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَ»(157) (و قال): «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِ»(158)

التوبة: «لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ»(128)

هود: «إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ»(2)

العنكبوت: «وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ»(48)

الأحزاب: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً* وَ داعِياً إِلَي اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِيراً»(45 - 46)

الفتح: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ»(29)

المزمل: «يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ* قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا»(1 - 2)

المدثر: «يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ* قُمْ فَأَنْذِرْ»(1 - 2) ⁽¹⁾

تفسير

قال الطبرسي رحمه الله: الأُمّي ذكر في معناه أقوال:

باب ششم: نام های پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

و سبب این نام ها و بیان معنای اُمّی بودن ایشان و شرح این که ایشان همه زبان ها را می دانسته و ذکر انگشتری ها و نقش های آنها و جامه ها و سلاح و چهارپا و دیگر چیزهایی که به حضرت تعلّق داشته است.

آیات

{همانان که از این فرستاده پیامبر درس نخوانده پیروی می کنند.}

{پس به خدا و فرستاده او که پیامبر درس نخوانده ای است ایمان آورید.}

{قطعا برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید به [هدایت] شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز مهربان است}.

{به راستی من از جانب او برای شما هشداردهنده و بشارتگرم.}

{و تو هیچ کتابی را پیش از این نمی خواندی و با دست [راست] خود [کتابی] نمی نوشتی و گر نه باطل اندیشان قطعا به شک می افتادند.}

{ای پیامبر ما تو را [به سمت] گواه و بشارتگر و هشداردهنده فرستادیم، و دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او و چراغی تابناک.}

{محمد فرستاده خداست.}

{ای جامه به خویشتن فرو پیچیده، به پا خیز شب را مگر اندکی.}

{ای کشیده ردایِ شب بر سر، برخیز و بترسان}.⁽¹¹⁾

تفسیر

طبرسی می گوید: درباره معنای «اُمّی» اقوال چندی هست؛

أحدها الذي لا يكتب و لا يقرأ.

و ثانيها أنه منسوب إلي الأمة و المعني أنه علي جبلّة الأمة قبل استفادة الكتابة و قيل إن المراد بالأمة العرب لأنها لم تكن تحسن الكتابة.

و ثالثها أنه منسوب إلي الأُمّ و المعني أنه علي ما ولدته أُمّه قبل تعلّم الكتابة.

و رابعها أنه منسوب إلي أُمّ القري و هو مكّة و هو المروي عن أبي جعفر عليه السلام. ⁽¹⁾و في قوله ما عَنِتُّمْ شديد عليه عنتكم أي ما يلحقكم من الضرر بترك الإيمان. ⁽²⁾

و في قوله تعالي إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ أي و لو كنت تقرأ كتابا أو تكتبه لوجد المبطلون طريقا إلي الشكّ في أمرك ⁽³⁾و لقالوا إنما يقرأ علينا ما جمعه من كتب الأولين قال السيد المرتضي قدّس الله روحه هذه الآية تدل علي أن النبي صلي الله عليه و آله ما كان يحسن الكتابة قبل النبوة فأما بعدها فالذي نعتقده في ذلك التجويز لكونه عالما بالقراءة و الكتابة و التجويز لكونه غير عالم بهما من غير قطع علي أحد الأمرين و ظاهر الآية يقتضي أن النفي قد تعلّق بما قبل النبوّة دون ما بعدها و لأنّ التعليل في الآية يقتضي اختصاص النفي بما قبل النبوة لأن المبطلين إنما يرتابون في نبوته صلي الله عليه و آله لو كان يحسن الكتابة قبل النبوة فأما بعد النبوة فلا تعلق له بالريبة و التهمة فيجوز أن

یکی یعنی کسی که نمی نویسد و نمی خواند. دوم این که منسوب به امت است، یعنی بر سرشت عمومی مردم پیش از آموختن نوشتن، نیز گفته اند منظور از امت، قوم عرب است که نوشتن نمی دانسته اند.

سوم این که منسوب به «اُمّ» یعنی «مادر» است، یعنی پیش از آموختن نوشتن در حالت مادرزادی اش بوده.

چهارم این که منسوب به «اُمّ القری» یعنی «مکه» است که این از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده است⁽⁴⁾.

در کلام حق تعالی «ما عَنِتُّمْ» چیزی که شما را در رنج بیاندازد یعنی ضرری که به خاطر ترک ایمان به شما می رسد⁽⁵⁾.

در کلام حق تعالی «إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ» یعنی اگر تو کتابی خوانده بودی یا نوشته بودی برای باطل اندیشان راهی برای شک کردن در امر تو پیدا می شد و می گفتند: او چیزهایی را برای ما می خواند که از کتب پیشینیان گرد آورده است. سید مرتضی می گوید: این آیه دلالت دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از نبوت نوشتن نمی دانسته، اما درباره بعد از نبوت ما به تجویز معتقدیم، یعنی هم مجاز است بگوییم ایشان خواندن و نوشتن می دانسته و هم مجاز است بگوییم نمی دانسته، بدون این که بر یکی از این دو حکم قطعی بدهیم. مقتضای ظاهر آیه این است که نفی به پیش از نبوت تعلّق داشته باشد و نه به پس از آن، چراکه تعلیل آیه اقتضا می کند نفی به پیش از نبوت اختصاص یابد، زیرا در صورتی باطل اندیشان در نبوت ایشان شک می کنند که ایشان پیش از نبوت نوشتن بلد بوده باشد، پس این توانایی پس از نبوت ربطی به این شک و بدگمانی ندارد. مجاز است

يكون قد تعلمها من جبرئيل عليه السلام بعد النبوة. ⁽¹⁾

و قال البيضاوي الْمُزَّمِّلُ أصله المتزمل من تزمل بثيابه إذا تلفّف بها سمّي به النبي صلي الله عليه و آله تهجينا لما كان عليه لأنه كان نائما أو مرتعدا مما دهشه بدء الوحي متزملا في قطيفة أو تحسينا له إذ روي أنه صلي الله عليه و آله كان يصلّي متلفّفا ببقيّة مرط ⁽²⁾مفروش علي عائشة فنزل أو تشبيها له في تثاقله بالمتزمّل لأنه لم يتمرّن بعد في قيام الليل أو من تزمّل الزمل إذا تحمّل الحمل أي الذي تحمّل أعباء ⁽³⁾النبوّة. ⁽⁴⁾

و قال الْمُدَّثِّرُ المتدثّر و هو لابس الدثار ⁽⁵⁾و سيأتي بيانه في باب المبعث.

الأخبار

«1»

ف، تحف العقول بِإِسْنَادِهِ ⁽⁶⁾عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ قَالَ: لَمَّا أَقْبَلْنَا مِنْ صِفِّينَ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام نَزَلَ قَرِيباً مِنْ دَيْرِ نَصْرَانِيٍّ إِذْ خَرَجَ عَلَيْنَا شَيْخٌ مِنَ الدَّيْرِ جَمِيلُ الْوَجْهِ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَ السَّمْتِ ⁽⁷⁾مَعَهُ كِتَابٌ حَتَّي أَتَي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَسَلَّمَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنِّي مِنْ نَسْلِ حَوَارِيِّ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ وَ كَانَ أَفْضَلَ حَوَارِيِّ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ الِاثْنَيْ عَشَرَ وَ أَحَبَّهُمْ إِلَيْهِ وَ آثَرَهُمْ عِنْدَهُ وَ إِنَّ عِيسَي أَوْصَي إِلَيْهِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ كُتُبَهُ وَ عِلْمَهُ وَ حِكْمَتَهُ

ایشان خواندن و نوشتن را پس از نبوت از جبرییل علیه السلام آموخته باشد⁽⁸⁾.

بیضاوی درباره «الْمُزَّمِّلُ» می گوید: اصل آن «المتزمّل» است برگرفته از «تزمّل بثیابه» یعنی خود را در جامه اش پیچید. پیامبر صلی الله علیه و آله را چنین نامیده تا حالتی را که ایشان هنگام نزول وحی داشته تقبیح کند، زیرا یا ایشان خواب بوده و یا آغاز وحی ایشان را ترسانده و ایشان به خود لرزیده و رواندازش را به دور خود پیچیده؛ و یا شاید برای تحسین حالتی که داشته ایشان را چنین نامیده، زیرا روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله باقی مانده پارچه پشمینی را که بر زمین پهن کرده بوده بر خود می پیچیده و نماز می خوانده؛ و یا در مقام تشبیه ایشان را چنین نامیده و حالت کندی و سنگینی ایشان را به کسی که «جامه بر سر کشیده» تشبیه کرده، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله هنوز به بیداری در شب خو نکرده بوده. و یا از «تزمّل الزمل» آمده که یعنی متحمّل بار شد، یعنی ای کسی که بار نبوت را متحمّل شده است⁽⁹⁾.

نیز وی می گوید: «الْمُدَّثِّرُ» یعنی «المتدثّر» و او کسی است که «دثار» یعنی «جامه گشاده» پوشیده باشد⁽¹⁰⁾.

شرح این کلام در باب بعثت خواهد آمد.

روایات

روایت 1

تحف العقول: از سلیم بن قیس هلالی روایت شده که وی گفت: وقتی با امیرمومنان علیه السلام از صفین برمی گشتیم، ایشان در نزدیکی دیر راهبی فرود آمد. ناگاه از آن دیر پیرمردی با ظاهری خوب و هیبتی نیک با کتابی خارج شد و سوی ما آمد. چون خدمت امیرمومنان علیه السلام رسید بر ایشان سلام داد و عرض کرد: من از نسل یکی از حواریون عیسی بن مریم علیه السلام هستم که در میان دوازده حواری عیسی علیه السلام بهترین آنان بود و عیسی علیه السلام او را بیش از همه دوست می داشت و ارج می نهاد. عیسی علیه السلام به او وصیت کرد و کتب و علم و حکمت خود را به او داد.

فَلَمْ تَزَلْ ⁽¹⁾أَهْلُ هَذَا الْبَيْتِ عَلَي دِينِهِ مُتَمَسِّكِينَ عَلَيْهِ ⁽²⁾لَمْ يَكْفُرُوا وَ لَمْ يَرْتَدُّوا وَ لَمْ يُغَيِّرُوا وَ تِلْكَ الْكُتُبُ عِنْدِي إِمْلَاءُ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ عليه السلام وَ خَطُّ أَبِينَا بِيَدِهِ فِيهَا كُلُّ شَيْ ءٍ يَفْعَلُ النَّاسُ مِنْ بَعْدِهِ وَ اسْمُ مَلِكٍ مَلِكٍ ⁽³⁾وَ إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ رَجُلًا مِنَ الْعَرَبِ مِنْ وُلْدِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ عليه السلام مِنْ أَرْضٍ يُقَالُ لَهَا تِهَامَةُ مِنْ قَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا مَكَّةُ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ اسْمُهُ مُحَمَّدٌ وَ عَبْدُ اللَّهِ وَ يس وَ الْفَتَّاحُ وَ الْخَاتَمُ وَ الْحَاشِرُ وَ الْعَاقِبُ وَ الْمَاحِي وَ الْقَائِدُ وَ نَبِيُّ اللَّهِ وَ صَفِيُّ اللَّهِ وَ جَنْبُ اللَّهِ ⁽⁴⁾وَ إِنَّهُ يُذْكَرُ إِذَا ذُكِرَ أَكْرَمُ ⁽⁵⁾خَلْقِ اللَّهِ عَلَي اللَّهِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَي اللَّهِ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ مَلَكاً مُقَرَّباً ⁽⁶⁾وَ لَا نَبِيّاً مُرْسَلًا مِنْ آدَمَ عليه السلام فَمَنْ سِوَاهُ خَيْراً عِنْدَ اللَّهِ وَ لَا أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ مِنْهُ يُقْعِدُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي عَرْشِهِ وَ يُشَفِّعُهُ ⁽⁷⁾فِي كُلِّ مَنْ يَشْفَعُ فِيهِ بِاسْمِهِ جَرَي الْقَلَمُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ الْخَبَرَ ⁽⁸⁾.

«2»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيٍ ⁽⁹⁾عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا صَلَّي قَامَ عَلَي أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ حَتَّي تَوَرَّمَتْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي: «طه» وَ هِيَ بِلُغَةِ طَيٍّ يَا مُحَمَّدُ «ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقي» ⁽¹⁰⁾.

«3»

كا، الكافي حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ وُهَيْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُومُ

از آن پس همواره اهل این خانه به دین او هستند و به او تمسّک می جویند و هرگز کفر نورزیده اند و بی دینی پیشه نکرده اند و دگرگون نشده اند. آن کتب اکنون نزد من است که به املای عیسی بن مریم و خط پدرمان نگاشته شده است. همه آن چه که مردم پس از او انجام می دهند با اسم یکایک پادشاهان در آن آمده است. در آن آمده خداوند از میان عرب مردی از فرزندان ابراهیم خلیل الله علیه السلام را از سرزمینی به نام تهامه در قریه ای به نام مکه برمی انگیزد. آن پیرمرد سخن پی گرفت تا این که گفت: نامش محمد و عبدالله و یاسین و فتّاح و خاتَم و حاشِر و عاقِب و ماحی و قائد و نبیّ الله و صفیّ الله و جَنب الله است، هرگاه از گرامی ترین و محبوب ترین آفریدگان نزد خداوند یاد می شود از او یاد شده، خداوند هیچ فرشته مقرّب و هیچ پیامبر مرسَلی را، از آدم علیه السلام گرفته تا جز او، نیافریده که نزد خداوند برتر و محبوب تر از او باشد، خداوند در روز قیامت او را بر عرش خود می نشاند و شفاعت او را در حق هر کس که شفاعتش را بکند می پذیرد، قلم به نام او در لوح محفوظ رقم زده که محمد صلی الله علیه و آله رسول خداست⁽¹¹⁾.

روایت 2

تفسیر قمی: از امام جعفر صادق علیه السلام و امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که ایشان فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی نماز می خواند آن قدر بر روی انگشتان پاهای خود می ایستاد که انگشتانش ورم می کرد، از این رو خداوند متعال نازل فرمود: «طه» که به زبان قبیله طی یعنی ای محمد «ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی»⁽¹²⁾

{قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی.}⁽¹³⁾

روایت 3

الکافی: ابی بصیر از امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند و سخن را بدان جا می رساند که ایشان فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله

عَلَي أَطْرَافِ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ طه ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقي ⁽¹⁾.

«4»

مع، معاني الأخبار مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الزَّنْجَانِيُ ⁽²⁾عَنِ الْمَعَاذِ بْنِ الْمُثَنَّي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَسْمَاءَ عَنْ جُوَيْرِيَةَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ ⁽³⁾عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ سَيَأْتِي فِي كِتَابِ الْقُرْآنِ قَالَ: وَ أَمَّا طه فَاسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ مَعْنَاهُ يَا طَالِبَ الْحَقِّ الْهَادِيَ إِلَيْهِ وَ أَمَّا يس فَاسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مَعْنَاهُ يَا أَيُّهَا السَّامِعُ لِوَحْيِي وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ عَلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ⁽⁴⁾

«5»

م، تفسير الإمام عليه السلام وَ بِجَاهِ ذُرِّيَّتِهِ الطَّيِّبَةِ الطَّاهِرَةِ مِنْ آلِ طه وَ يس ⁽⁵⁾.

«6»

فس، تفسير القمي قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام يس اسْمُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ عَلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ قَالَ عَلَي الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ قَالَ الْقُرْآنُ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ إِلَي قَوْلِهِ عَلي أَكْثَرِهِمْ يَعْنِي نَزَلَ ⁽⁶⁾بِهِ الْعَذَابُ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ ⁽⁷⁾

«7»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ قَيْسٍ الْعَامِرِيِ ⁽⁸⁾قَالَ سَمِعْتُ عَلِيّاً عليه السلام يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يس وَ نَحْنُ آلُهُ ⁽⁹⁾.

«8»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ صَفْوَانَ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: هَذَا مُحَمَّدٌ أُذِنَ لَهُمْ فِي التَّسْمِيَةِ بِهِ فَمَنْ أَذِنَ لَهُمْ فِي يس يَعْنِي

بر نوک انگشتان پاهای خود به نماز می ایستاد، از این رو خداوند متعال نازل فرمود: «طه * ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی»⁽¹⁰⁾{طه،

قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی.}⁽¹¹⁾

روایت 4

معانی الاخبار: سفیان بن سعید از امام جعفر صادق علیه السلام حدیثی طولانی روایت کرده که در کتاب مربوط به قرآن خواهد آمد، ایشان در ضمن سخن می فرماید: و اما «طه» نامی از نام های پیامبر صلی الله علیه و آله است که یعنی ای خواهان حق و راهنما به سوی آن؛ و اما «یس» {یس [یاسین]}، نامی از نام های پیامبر صلی الله علیه و آله است که یعنی ای شنونده وحی من «وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ * إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ * عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽¹²⁾

{سوگند به قرآن حکمت آموز، که قطعا تو از [جمله] پیامبرانی، بر راهی راست.} ⁽¹³⁾

روایت 5

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: و به شکوه ذرّیه پاک و پاک دامان او از آل طه و یاسین سوگند⁽¹⁴⁾.

روایت 6

تفسیر قمی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: «یس» نام رسول خدا صلی الله علیه و آله است و دلیل این بیان کلام حق تعالی است که می فرماید: «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» یعنی بر راه آشکار، «تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ» {[و کتابت] از جانب آن عزتمند مهربان نازل شده است.} یعنی قرآن، «لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ» {تا قومی را که پدرانشان بیم داده نشدند بیم دهی.} تا آن جا که می فرماید «عَلی أَکْثَرِهِمْ» {در باره بیشترشان} یعنی کسانی که عذاب بر آنان نازل شد «فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ»⁽¹⁵⁾

{در نتیجه آنها نخواهند گروید.}

روایت 7

تفسیر فرات بن ابراهیم: امام علی علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله «یس» است و ما آل او هستیم⁽¹⁶⁾.

روایت 8

الکافی: از امام محمد باقر علیه السلام و امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده که ایشان فرمودند: محمد نامی است که آنان اجازه دارند آن را بر دیگران بگذارند، اما چه کسی به آنان اجازه داده نام «یس» را بر کسی نام بگذارند؟

التَّسْمِيَةَ وَ هُوَ اسْمُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾.

«9»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام عَنِ الرَّيَّانِ بْنِ الصَّلْتِ ⁽²⁾عَنِ الرِّضَا عليه السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْعِتْرَةِ وَ الْأُمَّةِ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ عليه السلام أَخْبِرُونِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ يس وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ فَمَنْ عَنَي بِقَوْلِهِ يس قَالَتِ الْعُلَمَاءُ يس مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله لَمْ يَشُكَّ فِيهِ أَحَدٌ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْطَي مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ مِنْ ذَلِكَ فَضْلًا لَا يَبْلُغُ أَحَدٌ كُنْهَ وَصْفِهِ إِلَّا مَنْ عَقَلَهُ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُسَلِّمْ عَلَي أَحَدٍ إِلَّا عَلَي الْأَنْبِيَاءِ عليهم السلام فَقَالَ تَعَالَي سَلامٌ عَلي نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ وَ قَالَ سَلامٌ عَلي إِبْراهِيمَ وَ قَالَ سَلامٌ عَلي مُوسي وَ هارُونَ وَ لَمْ يَقُلْ سَلَامٌ عَلَي آلِ نُوحٍ وَ لَمْ يَقُلْ سَلَامٌ عَلَي آلِ إِبْرَاهِيمَ وَ لَا قَالَ ⁽³⁾سَلَامٌ عَلَي آلِ مُوسَي وَ هَارُونَ وَ قَالَ سَلَامٌ عَلَي آلِ يس يَعْنِي آلَ مُحَمَّدٍ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَي قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا فَالذِّكْرُ رَسُولُ اللَّهِ وَ نَحْنُ أَهْلُهُ ⁽⁴⁾.

أَقُولُ سَيَأْتِي بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْإِمَامَةِ.

«10»

فس، تفسير القمي سَلَامٌ عَلَي آلِ يس قَالَ يس مُحَمَّدٌ وَ آلُ مُحَمَّدٍ الْأَئِمَّةُ ⁽⁵⁾.

«11»

مع، معاني الأخبار الطَّالَقَانِيُّ عَنِ الْجَلُودِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنِ الْخَضِرِ بْنِ أَبِي فَاطِمَةَ عَنْ وَهْبِ بْنِ نَافِعٍ عَنْ كَادِحٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَلَامٌ عَلَي آلِ يس قَالَ يس مُحَمَّدٌ وَ نَحْنُ آلُ يس ⁽⁶⁾.

«12»

كا، الكافي أَحْمَدُ بْنُ مِهْرَانَ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ

این نام پیامبر صلی الله علیه و آله است⁽⁷⁾.

روایت 9

عیون أخبار الرضا علیه السلام: ریّان بن صلت از امام رضا علیه السلام حدیثی طولانی درباره تفاوت میان عترت و امت روایت می کند و سخن را بدان جا می رساند که ایشان فرمود: مرا درباره کلام خداوند عزوجل «یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ» خبر دهید: خداوند از کلام خود «یس» چه کسی را منظور دارد؟ علما گفتند: هیچ کس شک ندارد که محمد صلی الله علیه و آله منظور است. امام علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل با این کلام چنان فضیلتی به محمد و آل محمد عطا کرده که هیچ کس به کنه وصفش نمی رسد جز کسی که این کلام را دریافته باشد، خداوند عزوجل بر هیچ کس جز بر پیامبران خود سلام نفرستاده است، حق تعالی فرمود: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ»⁽⁸⁾

{درود بر نوح در میان جهانیان.} و فرمود: «سَلامٌ عَلی إِبْراهِیمَ»⁽⁹⁾{درود بر ابراهیم.} و فرمود: «سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هارُونَ»⁽¹⁰⁾{درود بر موسی و هارون.} و نفرمود سلام بر آل نوح و نفرمود سلام بر آل ابراهیم و نفرمود سلام بر آل موسی و هارون، اما فرمود: «سَلَامٌ عَلَی آلِ یس» یعنی آل محمد صلی الله علیه و آله. سپس امام علیه السلام سخن را پی می گیرد تا آن جا که می فرماید: در کلام حق تعالی «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً * رَسُولًا»⁽¹¹⁾

{خدا سوی شما تذکاری فرو فرستاده است، پیامبری که ...} ذکر همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله است و ما خاندان او هستیم⁽¹²⁾.

می گویم: این حدیث به طور کامل در کتاب امامت خواهد آمد.

روایت 10

تفسیر قمی: در «سَلَامٌ عَلَی آلِ یس» یاسین محمد صلی الله علیه و آله است و آل یاسین امامان علیه السلام هستند⁽¹³⁾.

روایت 11

معانی الأخبار: امام جعفر صادق علیه السلام از پدران ارجمند خود از امام علی علیه السلام نقل کرده که ایشان فرمود: در کلام خداوند عزوجل «سَلَامٌ عَلَی آلِ یس»

یاسین محمد صلی الله علیه و آله است و ما آل یاسین هستیم⁽¹⁴⁾.

روایت 12

الکافی: جعفر بن ابراهیم در ضمن حدیثی طولانی از امام موسی کاظم علیه السلام آورده:

سَأَلَهُ نَصْرَانِيٌّ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي حم وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ إِلَي قَوْلِهِ مُنْذِرِينَ مَا تَفْسِيرُهَا فِي الْبَاطِنِ فَقَالَ أَمَّا حم فَهُوَ مُحَمَّدٌ وَ هُوَ فِي كِتَابِ هُودٍ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ وَ هُوَ مَنْقُوصُ الْحُرُوفِ وَ أَمَّا الْكِتابِ الْمُبِينِ فَهُوَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ عليه السلام الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

«13»

فس، تفسير القمي وَ النَّجْمِ إِذا هَوي قَالَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذا هَوي لَمَّا أُسْرِيَ بِهِ إِلَي السَّمَاءِ وَ هُوَ فِي الْهَوَاءِ هَذَا رَدٌّ عَلَي مَنْ أَنْكَرَ الْمِعْرَاجَ وَ هُوَ قَسَمٌ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ فَضْلٌ لَهُ عَلَي الْأَنْبِيَاءِ ⁽²⁾.

بيان

هَوي جاء بمعني هبط و بمعني صعد و المراد في الخبر الثاني.

«14»

فس، تفسير القمي وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ قَالَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ فَقَالَ وَ النَّجْمِ إِذا هَوي وَ قَالَ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ فَالْعَلَامَاتُ الْأَوْصِيَاءُ وَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قُلْتُ يَسْجُدانِ قَالَ يَعْبُدَانِ قَوْلُهُ وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمِيزانَ قَالَ السَّمَاءُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَ الْمِيزَانُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام نَصَبَهُ لِخَلْقِهِ قُلْتُ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزانِ قَالَ لَا تَعْصُوا الْإِمَامَ قُلْتُ وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ قَالَ أَقِيمُوا الْإِمَامَ الْعَدْلَ ⁽³⁾قُلْتُ وَ لا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ قَالَ لَا تَبْخَسُوا الْإِمَامَ حَقَّهُ وَ لَا تَظْلِمُوهُ ⁽⁴⁾.

«15»

كا، الكافي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ النَّجْمِ إِذا هَوي قَالَ أَقْسَمَ بِقَبْضِ مُحَمَّدٍ إِذَا قُبِضَ الْخَبَرَ ⁽⁵⁾.

«16»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنْ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها قَالَ الشَّمْسُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوْضَحَ اللَّهُ بِهِ

مردی نصرانی از امام علیه السلام درباره کلام حق تعالی «حم * وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ» {حاء میم، سوگند به کتاب روشنگر} تا آن جا که می فرماید «مُنْذِرِینَ» {هشداردهنده بودیم.}⁽⁶⁾پرسید: تفسیر باطنی این کلام چیست؟ امام علیه السلام فرمود: اما «حم»، یعنی محمد صلی الله علیه و آله که در کتابی که بر هود علیه السلام نازل شد آمده و حروفش ناقص است، و اما «الْکِتابِ الْمُبِینِ»، یعنی امیرمومنان علی علیه السلام ⁽⁷⁾.

روایت 13

تفسیر قمی: «وَ النَّجْمِ إِذا هَوی»⁽⁸⁾

{سوگند به اختر چون فرود می آید.} اختر رسول خدا صلی الله علیه و آله است «إِذا هَوی» وقتی ایشان را شبانه به آسمان بردند و ایشان در هوا بود، این رد پندار کسانی است که معراج را انکار می کنند، خداوند به رسولش صلی الله علیه و آله سوگند یاد می کند و این فضیلتی است که ایشان بر دیگر پیامبران دارد⁽⁹⁾.

توضیح

«هَوی» هم به معنای سقوط است و همه به معنای صعود، در این خبر معنای دوم منظور است.

روایت 14

تفسیر قمی: «وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ»⁽¹⁰⁾

{و بوته و درخت چهره سایانند.} ستاره رسول خدا صلی الله علیه و آله است، خداوند از ایشان در جاهای دیگری نیز با این نام یاد کرده و فرموده: «وَ النَّجْمِ إِذا هَوی» و نیز فرموده: «وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ»⁽¹¹⁾

{و نشانه هایی [دیگر نیز قرار داد] و آنان به وسیله ستاره راهیابی می کنند.} نشانه ها اوصیاء علیه السلام هستند و ستاره رسول خدا صلی الله علیه و آله است. عرض کردم: «یَسْجُدانِ» چه؟ فرمود: یعنی عبادت می کنند. عرض کردم: «وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمِیزانَ»⁽¹²⁾

{و آسمان را برافراشت و ترازو را گذاشت.} چه؟ فرمود: آسمان رسول خدا صلی الله علیه و آله است که خداوند او را سوی خود فراز کرد و ترازو امیرمومنان علیه السلام است که خداوند او را در میان آفریدگان خود منصوب کرد. عرض کردم: «أَلَّا تَطْغَوْا فِی الْمِیزانِ»⁽¹³⁾

{تا مبادا از اندازه درگذرید.} چه؟ فرمود: از امام نافرمانی نکنید. عرض کردم: «وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ» چه؟ فرمود: با عدالت امام را بر پا دارید. عرض کردم: «وَ لا تُخْسِرُوا الْمِیزانَ»⁽¹⁴⁾

{و وزن را به انصاف برپا دارید و در سنجش مکاهید.} چه؟ فرمود: در حق امام کم نگذارید و به او ستم نکنید⁽¹⁵⁾.

روایت 15

الکافی: امام محمد باقر علیه السلام درباره کلام خداوند عزوجل «وَ النَّجْمِ إِذا هَوی»⁽¹⁶⁾

{سوگند به اختر چون فرود می آید.} فرمود: به درگذشت محمد صلی الله علیه و آله سوگند یاد می کند در آن هنگام که درگذرد⁽¹⁷⁾.

روایت 16

تفسیر قمی: ابی بصیر از امام جعفر صادق علیه السلام روایت می کند و می گوید: از ایشان درباره کلام خداوند متعال «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها» {سوگند به خورشید و تابندگی اش.} پرسیدم، فرمود: خورشید رسول خدا صلی الله علیه و آله است که خداوند با او دین مردم را برایشان روشن گرداند.

لِلنَّاسِ دِينَهُمْ قُلْتُ وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها قَالَ ذَاكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ⁽¹⁾.

«17»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم بِإِسْنَادِهِ ⁽²⁾عَنْ عِكْرِمَةَ وَ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها قَالَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها هُوَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله ⁽³⁾وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ⁽⁴⁾وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها آلُ مُحَمَّدٍ وَ هُمَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ⁽⁵⁾وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها بَنُو أُمَيَّةَ وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هَكَذَا وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام هَكَذَا وَ قَالَ الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ لِلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ الْمُبِينِ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها قَالَ وَيْحَكَ يَا حَارِثُ ذَلِكَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قُلْتُ قَوْلُهُ وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها قَالَ ذَلِكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام يَتْلُو مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله الْخَبَرَ ⁽⁶⁾.

«18»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها قَالَ الشَّمْسُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوْضَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ لِلنَّاسِ دِينَهُمْ قَالَ قُلْتُ وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها قَالَ ذَاكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام

عرض کردم «وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها»⁽⁷⁾

{سوگند به مه چون پی [خورشید] رود.} چه؟ فرمود آن امیرمومنان علیه السلام است⁽⁸⁾.

روایت 17

تفسیر فرات بن ابراهیم: از ایشان درباره کلام حق تعالی «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها * وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها» {سوگند به خورشید و تابندگی اش، سوگند به مه چون پی [خورشید] رود.} پرسیدند، ایشان فرمود: «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها» محمد صلی الله علیه و آله است، «وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها» امیرمومنان علیه السلام است، «وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها» {سوگند به روز چون [زمین را] روشن گرداند.} آل محمد صلی الله علیه و آله یعنی امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام هستند، «وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشاها»⁽⁹⁾

{سوگند به شب چو پرده بر آن پوشد.} یعنی بنی اُمیه؛ هم ابن عباس چنین گفت و همه امام محمد باقر علیه السلام چنین فرمود. نیز حارث اعور به امام حسین علیه السلام عرض کرد: ای پسر رسول خدا! مرا درباره کلام حق تعالی در کتاب روشنگر خود «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها» آگاه کنید. امام علیه السلام فرمود: وای برتو ای حارث! یعنی محمد رسول خدا ص. عرض کرد: «وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها» چه؟ فرمود: یعنی امیرمومنان علی بن ابی طالب علیه السلام است که در پی محمد صلی الله علیه و آله می آید⁽¹⁰⁾.

روایت 18

الکافی: محمد بن سلیمان از پدرش روایت کرده: از امام جعفر صادق علیه السلام درباره کلام خداوند عزوجل «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها» {سوگند به خورشید و تابندگی اش.} پرسیدم، ایشان فرمود: خورشید رسول خدا صلی الله علیه و آله است که خداوند با ایشان دین مردم را برایشان آشکار گرداند. عرض کردم: «وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها»{سوگند به مه چون پی [خورشید] رود.} چه؟ فرمود: آن امیرمومنان علیه السلام است

تَلَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ نَفَثَهُ بِالْعِلْمِ نَفْثاً الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

«19»

فس، تفسير القمي وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ قَالَ التِّينِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الزَّيْتُونِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ طُورِ سِينِينَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ الْأَئِمَّةُ عليهم السلام الْخَبَرَ ⁽²⁾.

«20»

فس، تفسير القمي قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا قَالَ الذِّكْرُ اسْمُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ ⁽³⁾.

«21»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلام فِي مُنَاظَرَتِهِ عليه السلام مَعَ أَصْحَابِ الْمَقَالاتِ قَالَ عليه السلام لِرَأْسِ الْجَالُوتِ فِي الْإِنْجِيلِ مَكْتُوبٌ ابْنُ ⁽⁴⁾الْبَرَّةِ ذَاهِبٌ وَ الْبَارِقْلِيطَا جَاءٍ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ يُخَفِّفُ الْآصَارَ ⁽⁵⁾وَ يُفَسِّرُ لَكُمْ كُلَّ شَيْ ءٍ وَ يَشْهَدُ لِي كَمَا شَهِدْتُ لَهُ أَنَا جِئْتُكُمْ بِالْأَمْثَالِ وَ هُوَ يَأْتِيكُمْ بِالتَّأْوِيلِ أَ تُؤْمِنُ بِهَذَا فِي الْإِنْجِيلِ قَالَ نَعَمْ لَا أُنْكِرُهُ الْخَبَرَ ⁽⁶⁾.

«22»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام فِي أَسْئِلَةِ الشَّامِيِّ سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ سِتَّةٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَهُمْ اسْمَانِ فَقَالَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَ هُوَ ذُو الْكِفْلِ وَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ عليه السلام وَ هُوَ إِسْرَائِيلُ وَ الْخَضِرُ عليه السلام وَ هُوَ حلقيا ⁽⁷⁾وَ يُونُسُ عليه السلام وَ هُوَ ذُو النُّونِ وَ عِيسَي عليه السلام وَ هُوَ الْمَسِيحُ وَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ أَحْمَدُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ ⁽⁸⁾.

که در پی رسول خدا صلی الله علیه و آله می آید و پیامبر صلی الله علیه و آله از علم خود در او دمیده است⁽⁹⁾.

روایت 19

تفسیر قمی: «وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ * وَ طُورِ سِینِینَ * وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ»⁽¹⁰⁾{سوگند به [کوه] تین و زیتون، و طور سینا، و این شهر امن [و امان]}: «التِّینِ» رسول خدا صلی الله علیه و آله است و «الزَّیْتُونِ» امیرمومنان علیه السلام است و «طُورِ سِینِینَ» امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام هستند و «هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ» امامان علیه السلام هستند.

روایت 20

تفسیر قمی: حضرت علیه السلام درباره کلام حق تعالی «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً * رَسُولًا»⁽¹¹⁾{خدا سوی شما تذکاری فرو فرستاده است، پیامبری که ...} فرمود: ذکر نام رسول خدا صلی الله علیه و آله است و ما آل ذکر هستیم⁽¹²⁾.

روایت 21

عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام در ضمن حدیثی طولانی در مناظره با سران مذاهب و اندیشه ها به رأس الجالوت می فرماید: در انجیل نوشته شده ابن البرَّه می رود و پس از او بارقلیط می آید، او از بار گناهان می کاهد و همه چیز را برایتان تفسیر می کند و برای من شهادت می دهد همچنان که من برای او شهادت می دهم، من امثال را برایتان آوردم و او تأویل را برایتان می آورد؛ آیا ایمان داری که این سخن در انجیل آمده؟ عرض کرد: بله، این را انکار نمی کنم⁽¹³⁾.

روایت 22

عیون اخبار الرضا علیه السلام: مرد شامی در ضمن سؤال هایی از امیرمومنان علیه السلام درباره شش تن از پیامبران پرسید که دو نام دارند. ایشان فرمود: یوشع بن نون علیه السلام که ذو الکفل نام دارد، یعقوب بن اسحاق علیه السلام که اسرائیل نام دارد، خضر علیه السلام که حلقیا نام دارد، یونس علیه السلام که ذو النون نام دارد، عیسی علیه السلام که مسیح نام دارد و محمد صلی الله علیه و آله که احمد نام دارد، درود خدا بر همه ایشان⁽¹⁴⁾.

«23»

مع، معاني الأخبار مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ الْكَرْخِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: صَلَّي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله صَلَاةَ الْفَجْرِ فَلَمَّا انْفَتَلَ ⁽¹⁾مِنْ صَلَاتِهِ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ قَالَ مَعَاشِرَ النَّاسِ مَنِ افْتَقَدَ الشَّمْسَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالْقَمَرِ وَ مَنِ افْتَقَدَ الْقَمَرَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالزُّهَرَةِ وَ مَنِ افْتَقَدَ الزُّهَرَةَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالْفَرْقَدَيْنِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَا الشَّمْسُ وَ عَلِيٌّ عليه السلام الْقَمَرُ وَ فَاطِمَةُ الزُّهَرَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ الْفَرْقَدَانِ ⁽²⁾.

«24»

شي، تفسير العياشي مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ قَالَ نَحْنُ الْعَلَامَاتُ وَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ⁽³⁾.

«25»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَنْصُورٍ بُزُرْجَ ⁽⁴⁾عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ قَالَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الْعَلَامَاتُ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ ⁽⁵⁾.

«26»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي بْنِ هَارُونَ الضَّرِيرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَكَرِيَّا الْمَكِّيِّ عَنْ كَثِيرِ بْنِ طَارِقٍ مِنْ وُلْدِ قَنْبَرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ⁽⁶⁾لِعَلِيٍّ عليه السلام يَا عَلِيُّ خُذْ هَذَا الْخَاتَمَ

روایت 23

معانی الأخبار: از اَنس روایت شده که وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز صبح را به جا آورد و چون نماز را به پایان رساند روی مبارک خود را سوی ما کرد و فرمود: ای مردم! هر که خورشید را نیافت باید به ماه تمسک جوید و هر که ماه را نیافت باید به زهره تمسک جوید و هر که زهره را نیافت باید به فرقدان تمسک جوید. سپس فرمود: من خورشید هستم و علی علیه السلام ماه است و فاطمه سلام الله علیها زهره است و حسن علیه السلام و حسین علیه السلام فرقدان هستند⁽⁷⁾.

روایت 24

تفسیر عیاشی: محمد بن فُضَیل از امام رضا علیه السلام روایت کرده که ایشان درباره کلام خداوند متعال «وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ»⁽⁸⁾{و نشانه هایی [دیگر نیز قرار داد] و آنان به وسیله ستاره [قطبی] راهیابی می کنند.} فرمود: ما علامات هستیم و ستاره رسول خدا صلی الله علیه و آله است⁽⁹⁾.

روایت 25

أمالی: امام جعفر صادق علیه السلام درباره کلام خداوند متعال «وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ»⁽¹⁰⁾

{و نشانه هایی [دیگر نیز قرار داد] و آنان به وسیله ستاره [قطبی] راهیابی می کنند.} فرمود: ستاره رسول خدا صلی الله علیه و آله است و علامات امامانِ پس از او هستند که سلام بر او و بر ایشان⁽¹¹⁾.

روایت 26

أمالی: زید بن علی از پدران ارجمند خود علیه السلام روایت کرده: رسول خدا صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام فرمود: ای علی! این انگشتری را بگیر

وَ انْقُشْ عَلَيْهِ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَأَخَذَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَعْطَاهُ النَّقَّاشَ وَ قَالَ لَهُ انْقُشْ عَلَيْهِ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَنَقَشَ النَّقَّاشُ فَأَخْطَأَتْ ⁽¹⁾يَدُهُ فَنَقَشَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَجَاءَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ مَا فُعِلَ الْخَاتَمُ فَقَالَ هُوَ ذَا فَأَخَذَهُ وَ نَظَرَ إِلَي نَقْشِهِ فَقَالَ مَا أَمَرْتُكَ بِهَذَا قَالَ صَدَقْتَ وَ لَكِنْ يَدِي أَخْطَأَتْ فَجَاءَ بِهِ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَقَشَ النَّقَّاشُ مَا أَمَرْتَ بِهِ ذَكَرَ أَنَّ يَدَهُ أَخْطَأَتْ فأخذ ⁽²⁾(فَأَخَذَهُ) النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ نَظَرَ إِلَيْهِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ تَخَتَّمَ بِهِ فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله نَظَرَ إِلَي خَاتَمِهِ فَإِذَا تَحْتَهُ مَنْقُوشٌ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ فَتَعَجَّبَ مِنْ ذَلِكَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَجَاءَ جَبْرَئِيلُ فَقَالَ يَا جَبْرَئِيلُ كَانَ كَذَا وَ كَذَا فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ كَتَبْتَ مَا أَرَدْتَ وَ كَتَبْنَا مَا أَرَدْنَا ⁽³⁾.

«27»

ع، علل الشرائع ل، الخصال مع، معاني الأخبار مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ الْبَغْدَادِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ السُّخْتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَسْوَدِ الْوَرَّاقِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنَا أَشْبَهُ النَّاسِ بِآدَمَ عليه السلام وَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام أَشْبَهُ النَّاسِ بِي خَلْقُهُ وَ خُلُقُهُ وَ سَمَّانِيَ اللَّهُ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ عَشَرَةَ أَسْمَاءٍ وَ بَيَّنَ اللَّهُ وَصْفِي وَ بَشَّرَنِي عَلَي لِسَانِ كُلِّ رَسُولٍ بَعَثَهُ إِلَي قَوْمِهِ وَ سَمَّانِي وَ نَشَرَ فِي التَّوْرَاةِ اسْمِي وَ بَثَّ ذِكْرِي فِي أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ عَلَّمَنِي كَلَامَهُ ⁽⁴⁾وَ رَفَعَنِي فِي سَمَائِهِ وَ شَقَّ لِي اسْمِي ⁽⁵⁾مِنْ أَسْمَائِهِ فَسَمَّانِي مُحَمَّداً وَ هُوَ مَحْمُودٌ وَ أَخْرَجَنِي فِي خَيْرِ قَرْنٍ مِنْ أُمَّتِي وَ جَعَلَ اسْمِي فِي التَّوْرَاةِ أَحْيَدَ فَبِالتَّوْحِيدِ حَرَّمَ أَجْسَادَ أُمَّتِي عَلَي النَّارِ وَ سَمَّانِي فِي الْإِنْجِيلِ أَحْمَدَ فَأَنَا مَحْمُودٌ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ وَ جَعَلَ أُمَّتِيَ الْحَامِدِينَ وَ جَعَلَ اسْمِي فِي الزَّبُورِ ماح (مَاحِياً) ⁽⁶⁾مَحَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِي

و بر آن نقش کن: محمد بن عبدالله. امیرمومنان علیه السلام آن را گرفت و به حکّاک داد و به او فرمود: بر این نقش کن: محمد بن عبدالله. حکّاک دستش خطا رفت و اشتباها روی آن نوشت: مجمد رسول الله. امیرمومنان علیه السلام نزد او رفت و فرمود: انگشتری چه شد؟ عرض کرد: این جاست. امام علیه السلام آن را گرفت و به نقشش نگاهی افکند و فرمود: من این نقش را نخواسته بودم! عرض کرد: راست می گویی ولی دستم خطا کرد. حضرت علیه السلام انگشتری را خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله برد و فرمود: ای رسول خدا! حکّاک نقشی را که فرموده بودی نزده و گفت دستش خطا کرده است. پیامبر صلی الله علیه و آله آن را گرفت و به آن نگریست و فرمود: ای علی! من هم محمد بن عبدالله هستم و هم محمد رسول الله. سپس آن را در انگشت خود کرد. چون صبح شد پیامبر صلی الله علیه و آله به آن انگشتر خود نگریست و ناگاه دید به زیر آن نقش حَک شده علی ولی الله. پیامبر صلی الله علیه و آله تعجب کرد. وقتی جبرییل آمد به او فرمود: ای جبرییل چنین و چنان شد! جبرییل عرض کرد: ای محمد! تو آن چه خود خواستی نوشتی و ما آن چه خود خواستیم نوشتیم⁽⁷⁾.

روایت 27

علل الشرائع، الخصال، معانی الأخبار: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من شبیه ترینِ مردم به آدم علیه السلام هستم و ابراهیم علیه السلام در خلقت و خُلق شبیه ترینِ مردم به من بود، خداوند از فراز عرش خود بر من ده نام نهاد و وصف مرا بیان فرمود و هر رسولی را که به سوی قومش برانگیخت مژده ظهور مرا از زبان او داد، او بر من نام نهاد و نام مرا در تورات گستراند و یاد مرا در میان اهل تورات و انجیل نشر داد و کلام خود را به من آموخت و مرا به آسمانش فراز بُرد و نام مرا از نام های خود برگرفت، او محمود است و مرا محمد نامید و در بهترین گروه از امتم بیرونم آورد، در تورات مرا اَحید نامیده و پیکر امتم را به توحید بر آتش حرام گردانده، در انجیل مرا احمد نامیده چه من در میان اهل آسمان محمود و ستوده هستم، امتم را نیز حامدان و ستایشگران نامیده، در زبور مرا ماحی نامیده

مِنَ الْأَرْضِ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ وَ جَعَلَ اسْمِي فِي الْقُرْآنِ مُحَمَّداً فَأَنَا مَحْمُودٌ فِي جَمِيعِ ⁽¹⁾(أَهْلِ) الْقِيَامَةِ فِي فَصْلِ الْقَضَاءِ لَا يَشْفَعُ أَحَدٌ غَيْرِي وَ سَمَّانِي فِي الْقِيَامَةِ حَاشِراً يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَي قَدَمَيَّ وَ سَمَّانِيَ الْمُوقِفَ أُوقِفُ النَّاسَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ سَمَّانِيَ الْعَاقِبَ أَنَا عَقِبُ النَّبِيِّينَ لَيْسَ بَعْدِي رَسُولٌ وَ جَعَلَنِي رَسُولَ الرَّحْمَةِ وَ رَسُولَ التَّوْبَةِ وَ رَسُولَ الْمَلَاحِمِ وَ الْمُقَفِّيَ ⁽²⁾قَفَّيْتُ النَّبِيِّينَ جَمَاعَةً وَ أَنَا الْقَيِّمُ الْكَامِلُ الْجَامِعُ وَ مَنَّ عَلَيَّ رَبِّي وَ قَالَ لِي يَا مُحَمَّدُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْكَ فَقَدْ أَرْسَلْتُ كُلَّ رَسُولٍ إِلَي أُمَّتِهِ بِلِسَانِهَا وَ أَرْسَلْتُكَ إِلَي كُلِّ أَحْمَرَ وَ أَسْوَدَ مِنْ خَلْقِي وَ نَصَرْتُكَ بِالرُّعْبِ الَّذِي لَمْ أَنْصُرْ بِهِ أَحَداً وَ أَحْلَلْتُ لَكَ الْغَنِيمَةَ وَ لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلَكَ وَ أَعْطَيْتُكَ وَ لِأُمَّتِكَ كَنْزاً مِنْ كُنُوزِ عَرْشِي فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ خَاتِمَةَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَ جَعَلْتُ لَكَ وَ لِأُمَّتِكَ الْأَرْضَ كُلَّهَا مَسْجِداً وَ تُرَابَهَا طَهُوراً وَ أَعْطَيْتُ لَكَ وَ لِأُمَّتِكَ التَّكْبِيرَ وَ قَرَنْتُ ذِكْرَكَ بِذِكْرِي حَتَّي لَا يَذْكُرَنِي أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِكَ إِلَّا ذَكَرَكَ مَعَ ذِكْرِي فَطُوبَي لَكَ يَا مُحَمَّدُ وَ لِأُمَّتِكَ ⁽³⁾.

توضيح

قال شارح الشفاء للقاضي عياض أحيد بضم الهمزة و فتح المهملة و سكون التحتية فدال مهملة و قيل بفتح الهمزة و سكون المهملة و فتح التحتية قال سميت أحيد لأني أحيد بأمتي عن نار جهنم أي أعدل بهم انتهي. ⁽⁴⁾

و أما أحمد في اللغة فأفعل مبالغة من صفة الحمد و محمد مفعل مبالغة من كثرة الحمد فهو صلي الله عليه و آله أجل من حمد و أفضل من حمد و أكثر الناس حمدا فهو أحمد المحمودين الحامدين فأحمد إما مبالغة من الفاعل أو من المفعول.

قوله صلي الله عليه و آله يحشر الناس علي قدمي كناية عن أنه أول من يحشر من الخلق ثم يحشر الناس بعده و قيل أي في زمانه و عهده و لا نبي بعده و قيل أي يقدم الخلق في المحشر و هم خلفه و الملاحم جمع الملحمة و هو القتال.

چه با من بت پرستی را از روی زمین محو کرد، در قرآن مرا محمد نامیده چه من در میان همه اهل قیامت محمود و ستوده هستم و به هنگام داوری هیچ کس جز من شفاعت نخواهد کرد، در قیامت مرا حاشِر نامیده چه مردم پیش پای من محشور می شوند، مرا مُوقِف نامیده چه من مردم را در برابر خداوند عزوجل متوقف خواهم کرد، مرا عاقِب نامیده چه من پس از همه پیامبران آمده ام و پس از من دیگر فرستاده ای نیست، مرا رسول رحمت و رسول توبه و رسول ملاحم و مُقَفّی نامید چه من در قفای همه پیامبران آمده ام، و نیز مرا قَیِّم و کامل و جامع نامید، پروردگارم بر من منت نهاد و فرمود: ای محمد! من هر یک از رسولانم را به زبان امت خودش سوی امتش فرستادم اما تو را به سوی همه آفریدگانم از سرخ تا سیاه فرستادم و با نیروی رعب و ترس تو را یاری دادم که هیچ کس را چنان یاری نداده بودم و غنایم را بر تو حلال کردم که پیش از تو بر هیچ کس حلال نشده بود، من به تو و امت تو گنجی از گنج های عرشم را عطا کردم: یعنی فاتحة الکتاب و خاتمه سوره بقره را، و برای تو و امت تو سرتاسر زمین را مسجد گرداندم و خاکش را پاکیزه کردم، و به تو و امت تو تکبیر را عطا کردم، و یاد تو را با یاد خود چنان قرین گرداندم که هیچ کس در میان امتت از من یاد نمی کند مگر این که از تو نیز یاد می کند، پس خوشا به حال تو ای محمد و خوشا به حال امتت⁽⁵⁾.

توضیح

قاضی عیاض در الشفاء آورده که احید به ضمّ همزه و فتح حاء و سکون یاء و دال بدون نقطه است و نیز گفته اند به فتح همزه و سکون حاء و فتح یاء است؛ می فرماید من اَحید نامیده شدم «لأنّی أحیدُ باُمتی عن نارِ جهنم» یعنی آنان را از آتش دوزخ دور می کنم. و اما احمد، در لغت بر وزن أفعل است و مبالغه از صفت حمد، و محمد بر وزن مُفَعَّل است و مبالغه از کثرت حمد، پس پیامبر صلی الله علیه و آله والاترین و برترین ستایش شدگان است و از تمام مردم بیشتر ستایش کرده خدا را، او احمد المحمودین و احمد الحامدین است، بنابراین احمد یا مبالغه از فاعل است و یا مبالغه از مفعول.

فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله که «مردم پیش پای من محشور می شوند» کنایه است از این که حضرت نخستین کسی است که از میان آفریدگان محشور می شود و مردم پس از ایشان محشور می شوند، همچنین گفته شده یعنی چون پس از ایشان پیامبر دیگری نیست بنابراین مردم در زمان و عهد ایشان محشور می شوند، نیز گفته شده یعنی حضرت در محشر پیشاپیش مردم می آید و مردم همه پشت ایشان هستند. «الملاحم» جمع «الملحمه» به معنای نبرد است.

و قال الجزري في أسمائه صلي الله عليه و آله المقفي و هو المولي الذاهب و قد قفي يقفي فهو مقف يعني أنه آخر الأنبياء المتبع لهم فإذا قفي فلا نبي بعده.

قوله القيم أي الكثير القيام بأمور الخلق و المتولي لإرشادهم و مصالحهم و يظهر من سائر الكتب أنه بالثاء المثلثة و أن الكامل الجامع تفسيره و هو بضم القاف و فتح الثاء قال الجزري فيه أتاني ملك فقال أنت قثم و خلقك قثم القثم المجتمع الخلق و قيل الجامع الكامل و قيل الجموع ⁽¹⁾للخير و به سمي الرجل قثم معدول عن قاثم و هو الكثير العطاء انتهي.

و قال القاضي في الشفاء روي أنه صلي الله عليه و آله قال أنا رسول الرحمة و رسول الراحة و رسول الملاحم و أنا المقفي ⁽²⁾قفيت النبيين و أنا قيم و القيم الجامع الكامل كذا وجدته و لم أروه و أري أن صوابه قثم بالثاء و هو أشبه بالتفسير انتهي ⁽³⁾.

«28»

لي، الأمالي للصدوق ع، علل الشرائع مع، معاني الأخبار مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الرَّقِّيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسَأَلَهُ أَعْلَمُهُمْ فِيمَا سَأَلَهُ فَقَالَ لَهُ لِأَيِّ شَيْ ءٍ سُمِّيتَ مُحَمَّداً وَ أَحْمَدَ وَ أَبَا الْقَاسِمِ وَ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ دَاعِياً فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَمَّا مُحَمَّدٌ فَإِنِّي مَحْمُودٌ فِي الْأَرْضِ وَ أَمَّا أَحْمَدُ فَإِنِّي مَحْمُودٌ فِي السَّمَاءِ وَ أَمَّا أَبُو الْقَاسِمِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقْسِمُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قِسْمَةَ النَّارِ فَمَنْ كَفَرَ بِي مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ فَفِي النَّارِ وَ يَقْسِمُ قِسْمَةَ الْجَنَّةِ فَمَنْ آمَنَ بِي وَ أَقَرَّ بِنُبُوَّتِي فَفِي الْجَنَّةِ وَ أَمَّا الدَّاعِي فَإِنِّي أَدْعُو النَّاسَ إِلَي دِينِ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا النَّذِيرُ فَإِنِّي أُنْذِرُ بِالنَّارِ مَنْ عَصَانِي وَ أَمَّا الْبَشِيرُ فَإِنِّي أُبَشِّرُ بِالْجَنَّةِ مَنْ أَطَاعَنِي ⁽⁴⁾.

و اما جزری درباره نام های پیامبر صلی الله علیه و آله آورده: «المُقَفّی» یعنی آنکه پشت سر رونده ای می رودو بعد از اوست که از «قفَی یقفِی فهو مُقِف» گرفته شده، یعنی حضرت آخرین پیامبر است که در پی آنان می آید، پس اگر ایشان در قفای پیامبران می آید بنابراین بعد از ایشان دیگر هیچ پیامبری نمی آید. «القیّم» یعنی کسی که بسیار به امور خَلق قیام می کند و ارشاد و مصالح آنان را به عهده می گیرد؛ اما از کتب دیگر چنین برمی آید که با ثاء سه نقطه باشد و کامل و جامع تفسیر آن باشند، این گونه که به ضمّ قاف و فتح ثاء باشد؛ جزری در این باره این روایت را آورده: فرشته ای نزد من آمد و گفت تو «قثم» هستی و خداوند تو را «قثم» آفریده است. «القثم» یعنی دارای خلقت کامل و جامع، نیز گفته اند یعنی جامع و کامل، همچنین گفته اند یعنی جمع آورنده نیکی ها، به همین خاطر، برخی را، «قثم» نامیده اند که معدول از «قاثم» است یعنی بسیار بخشنده. پایان سخن.

قاضی در الشفاء آورده که روایت شده پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من رسول رحمت و رسول راحتی و رسول ملاحم هستم و من مُقَفّی هستم که در قفای پیامبران آمده ام و من قیّم هستم.

من چنین دیدم که «قیم» یعنی جامع و کامل، ولی آن را روایت نکردم. به نظرم قثم به ثاء صحیح باشد، زیرا به تفسیر حدیث شبیه تر است⁽⁵⁾پایان سخن.

روایت 28

أمالی، علل الشرائع، معانی الأخبار: امام حسن علیه السلام فرمود: چند نفر یهودی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند و عالم ترینشان از حضرت سؤال هایی پرسید. او پرسید: چرا تو محمد و احمد و ابوالقاسم و بشیر و نذیر و داعی نامیده شدی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من محمد نامیده شدم چون در زمین محمود و ستوده هستم، و احمد نامیده شدم چون در آسمان نیز محمود و ستوده هستم، و ابوالقاسم نامیده شدم چون خداوند عزوجل در روز قیامت قسمت دوزخ را تقسیم می کند و این گونه از میان گذشتگان و آیندگان هر کس به من کفر ورزیده باشد به دوزخ می رود، به همین ترتیب قسمت بهشت را نیز تقسیم می کند و این گونه هر کس به من ایمان آورده باشد و به نبوت من اقرار کرده باشد به بهشت می رود، و داعی نامیده شدم چون من مردم را به دین پروردگارم عزوجل دعوت می کنم، و نذیر نامیده شدم چون به هر کس از من نافرمانی کند انذار و هشدار دوزخ را می دهم، و بشیر نامیده شدم چون به هر کس از من اطاعت کند بشارت و مژده بهشت را می دهم⁽⁶⁾.

أقول: قد مر في باب نقوش الخواتيم ⁽¹⁾في خبر الحسين بن خالد أنه كان نقش خاتم النبي صلي الله عليه و آله لا إله إلا الله محمد رسول الله.

«29»

ع، علل الشرائع مع، معاني الأخبار ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام الطَّالَقَانِيُّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام فَقُلْتُ لَهُ لِمَ كُنِّيَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِأَبِي الْقَاسِمِ فَقَالَ لِأَنَّهُ كَانَ لَهُ ابْنٌ يُقَالُ لَهُ قَاسِمٌ فَكُنِّيَ بِهِ قَالَ فَقُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَهَلْ تَرَانِي أَهْلًا لِلزِّيَادَةِ فَقَالَ نَعَمْ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ قُلْتُ بَلَي قَالَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبٌ لِجَمِيعِ أُمَّتِهِ وَ عَلِيٌّ بِمَنْزِلَتِهِ ⁽²⁾فِيهِمْ قُلْتُ بَلَي قَالَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ عَلِيّاً قَاسِمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ قُلْتُ بَلَي قَالَ فَقِيلَ لَهُ أَبُو الْقَاسِمِ لِأَنَّهُ أَبُو قَاسِمِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقُلْتُ لَهُ وَ مَا مَعْنَي ذَلِكَ فَقَالَ إِنَّ شَفَقَةَ الرَّسُولِ ⁽³⁾عَلَي أُمَّتِهِ شَفَقَةُ الْآبَاءِ عَلَي أَلْأَوْلَادِ وَ أَفْضَلُ أُمَّتِهِ عَلِيٌّ عليه السلام وَ مِنْ بَعْدِهِ شَفَقَةُ عَلِيٍّ عليه السلام عَلَيْهِمْ كَشَفَقَتِهِ لِأَنَّهُ وَصِيُّهُ وَ خَلِيفَتُهُ وَ الْإِمَامُ بَعْدَهُ فَلِذَلِكَ قَالَ صلي الله عليه و آله أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْمِنْبَرَ فَقَالَ مَنْ تَرَكَ دَيْناً أَوْ ضَيَاعاً فَعَلَيَّ وَ إِلَيَّ وَ مَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ فَصَارَ بِذَلِكَ أَوْلَي بِهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ وَ صَارَ أَوْلَي بِهِمْ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَ كَذَلِكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَعْدَهُ جَرَي لَهُ مِثْلُ مَا جَرَي لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ⁽⁴⁾.

بيان

قال الجزري فيه من ترك ضياعا فإلي الضياع العيال و أصله مصدر ضاع يضيع فسمي العيال بالمصدر كما تقول من مات و ترك فقرا أي فقراء و إن كسرت الضاد كان جمع ضائع كجائع و جياع.

«30»

ب، قرب الإسناد هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام أَنَّ خَاتَمَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَانَ مِنْ فِضَّةٍ وَ نَقْشُهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ قَالَ وَ كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ عَلِيٍّ عليه السلام

می گویم: در باب نقش های انگشتری ها⁽⁵⁾

در خبر حسین بن خالد آمده نقش انگشتری پیامبر صلی الله علیه و آله لا اله الا الله محمد رسول الله بوده است.

روایت 29

علل الشرائع، معانی الأخبار، عیون اخبار الرضا: علی بن حسن بن فضّال از پدرش روایت کرده که وی گفت: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: چرا کنیه پیامبر ابوالقاسم بود؟ ایشان فرمود: زیرا ایشان پسری به نام قاسم داشت و به نام او کنیه گرفت. عرض کردم: ای پسر رسول خدا! آیا مرا شایسته می بینید تا برایم بیشتر بگویید؟ فرمود: آری، آیا می دانی رسول خدا فرمود: من و علی پدران این امت هستیم؟ عرض کردم: بله. فرمود: آیا می دانی رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر تمامی امت خود بود و علی علیه السلام نیز داخل در این جمیع امت بود؟ عرض کردم: بله. فرمود: آیا می دانی علی علیه السلام قاسم و تقسیم کننده بهشت و دوزخ است؟ عرض کردم: بله. فرمود: پس پیامبر صلی الله علیه و آله ابوالقاسم است زیرا ایشان پدر قاسم و تقسیم کننده بهشت و دوزخ است. عرض کردم: یعنی چه؟ فرمود: دلسوزی پیامبر بر امت خود چونان دلسوزی پدران بر فرزندان است و علی علیه السلام برترین فرد در میان امت پیامبر است، پس بعد از پیامبر دلسوزی علی علیه السلام بر آنان همچون دلسوزی پیامبر بر آنان است زیرا او وصیّ و جانشین پیامبر است و پس از ایشان او امام است، از این رو پیامبر فرمود من و علی پدران این امت هستیم، پیامبر صلی الله علیه و آله بر منبر رفت و فرمود: هر کس درگذشت و بدهی و عیالی بر جا گذاشت، آن بر عهده من و متوجّه من است و هر کس درگذشت و مالی بر جا گذاشت آن برای وارثانش است. این چنین پیامبر بر آنان از پدر و مادرشان اَولَی شد و از خودشان نیز بر خودشان اَولَی شد. امیرمومنان علیه السلام نیز پس از پیامبر همچون ایشان بود و ماجرایی چون رسول خدا بر او گذشت⁽⁶⁾.

توضیح

جزری در این باره می گوید: در کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله «من ترک ضَیاعا» منظور از «ضیاع» عیال است، این کلمه در اصل مصدر است از «ضاع یضیع»، به جای عیال این مصدر بیان شده همان طور که تو می گویی هر کس درگذشت و فقری به جا گذاشت، یعنی فقیرانی به جا گذاشت. و اگر ضاد را کسره دهی می شود جمع «ضائع» مانند «جائع» و «جِیاع».

روایت 30

قرب الاسناد: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: انگشتری رسول خدا صلی الله علیه و آله از نقره بود و بر آن نقش شده بود: محمد رسول الله، و بر انگشتری علی علیه السلام نقش شده بود:

اللَّهُ الْمَلِكُ وَ كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ وَالِدِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ الْعِزَّةُ لِلَّهِ ⁽¹⁾.

«31»

ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَشَرَةَ أَسْمَاءٍ خَمْسَةٌ مِنْهَا فِي الْقُرْآنِ وَ خَمْسَةٌ لَيْسَتْ فِي الْقُرْآنِ فَأَمَّا الَّتِي فِي الْقُرْآنِ فَ مُحَمَّدٌ وَ أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللَّهِ وَ يس وَ ن وَ أَمَّا الَّتِي لَيْسَتْ فِي الْقُرْآنِ فَالْفَاتِحُ وَ الْخَاتَمُ وَ الْكَافُّ وَ الْمُقَفِّي وَ الْحَاشِرُ ⁽²⁾.

بيان

إنما سمي الفاتح لأنه أول النبيين أو جميع المخلوقات خلقا أو به فتح الله أبواب الوجود و الجود علي العباد ⁽³⁾و الكاف لأنه يكف و يدفع عن الناس البلايا و الشرور في الدنيا و العذاب في الآخرة و في بعض النسخ الكافي.

«32»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَاتَمَانِ أَحَدُهُمَا مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الْآخَرُ صَدَقَ اللَّهُ ⁽⁴⁾.

«33»

فس، تفسير القمي قَالَ وَ سَأَلَ بَعْضُ الْيَهُودِ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِمَ سُمِّيتَ مُحَمَّداً وَ أَحْمَدَ وَ بَشِيراً وَ نَذِيراً فَقَالَ أَمَّا مُحَمَّدٌ فَإِنِّي فِي الْأَرْضِ مَحْمُودٌ وَ أَمَّا أَحْمَدُ فَإِنِّي فِي السَّمَاءِ أَحْمَدُ مِنْهُ فِي الْأَرْضِ وَ أَمَّا الْبَشِيرُ فَأُبَشِّرُ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ بِالْجَنَّةِ وَ أَمَّا النَّذِيرُ فَأُنْذِرُ مَنْ عَصَي اللَّهَ بِالنَّارِ ⁽⁵⁾.

«34»

فس، تفسير القمي يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قَالَ هُوَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله كَانَ يَتَزَمَّلُ بِثَوْبِهِ وَ يَنَامُ ⁽⁶⁾

الله الملک، و بر انگشتری پدرم که خدا از او خشنود باد نقش شده بود: العزّة لله⁽⁷⁾.

روایت 31

الخصال: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله ده نام دارد که پنج نام در قرآن هست و پنج نام در قرآن نیست، آن پنجی که در قرآن آمده محمد و احمد و عبدالله و یاسین و نون است و آن پنجی که در قرآن نیامده فاتح و خاتَم و کافّ و مُقَفّی و حاشِر است⁽⁸⁾.

توضیح

پیامبر صلی الله علیه و آله فاتح نامیده شده چون ایشان پیش از همه پیامبران و همه آفریدگان خلق شده و خداوند با وجود ایشان درهای وجود و جود را بر بندگان خود مفتوح گردانده است، و کافّ نامیده شده چون ایشان در دنیا بلایا و ناخوشی ها را و در آخرت عذاب را از مردم کفّ و دفع می کند. البته در بعضی نسخه ها «الکافی» آمده است.

روایت 32

الخصال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله دو انگشتری داشت، بر یکی نگاشته شده بود لا اله الا الله محمد رسول الله و بر دیگری نگاشته شده بود صَدَقَ اللهُ⁽⁹⁾.

روایت 33

تفسیر قمی: یکی از یهودیان از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: چرا محمد و احمد و بشیر و نذیر نامیده شدی؟ ایشان فرمود: من محمد نامیده شدم چون در زمین محمود و ستوده هستم، و احمد نامیده شدم چون در آسمان محمودتر و ستوده تر از روی زمین هستم، و بشیر نامیده شدم چون به هر کس از خداوند اطاعت کند بشارت و مژده بهشت را می دهم، و نذیر نامیده شدم چون به هر کس از خدا نافرمانی کند انذار و هشدار دوزخ را می دهم⁽¹⁰⁾.

روایت 34

تفسیر قمی: «یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ»⁽¹¹⁾

{ای جامه به خویشتن فرو پیچیده.} منظور پیامبر صلی الله علیه و آله است که جامه خود را بر سرش می کشید و می خوابید⁽¹²⁾.

يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قَالَ تَدَثَّرَ الرَّسُولُ فَالْمُدَّثِّرُ يَعْنِي الْمُتَدَثِّرَ بِثَوْبِهِ قُمْ فَأَنْذِرْ هُوَ قِيَامُهُ فِي الرَّجْعَةِ يُنْذِرُ فِيهَا ⁽¹⁾.

أَقُولُ سَيَجِي ءُ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّهُ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنِي وَ عَلِيّاً مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ وَ شَقَّ لَنَا اسْمَيْنِ مِنْ أَسْمَائِهِ فَذُو الْعَرْشِ مَحْمُودٌ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ اللَّهُ الْأَعْلَي وَ هَذَا عَلِيٌّ.

«35»

ع، علل الشرائع عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي قُرَيْشٍ عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْخَزَّازِ مَعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَ يَتَخَتَّمُ بِيَمِينِهِ ⁽²⁾.

«36»

ل، الخصال ابْنُ مُوسَي عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَبَلِيِّ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ نَصْرٍ الْخَزَّازِ عَنْ عَمْرِو بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ نَصْرٍ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَدِمَ يَهُودِيَّانِ فَسَأَلَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ أَشْيَاءَ وَ سَأَلَا عَنْ وَصْفِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ فِيمَا قَالَ كَانَ عِمَامَتُهُ السَّحَابُ وَ سَيْفُهُ ذُو الْفَقَارِ وَ بَغْلَتُهُ دُلْدُلُ وَ حِمَارُهُ يَعْفُورٌ وَ نَاقَتُهُ الْعَضْبَاءُ ⁽³⁾وَ فَرَسُهُ لِزَازٌ وَ قَضِيبُهُ الْمَمْشُوقُ الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

بيان

قال في النهاية فيه أنه كان اسم عمامة النبي صلي الله عليه و آله السحاب سميت به تشبيها بسحاب المطر لانسحابه في الهواء و قال دلدل في الأرض ذهب و مر يدلدل و يتدلدل في مشيه إذا اضطرب و منه الحديث كان اسم بغلته دلدل (دلدلا) و قال فيه إن اسم حمار النبي صلي الله عليه و آله عفير هو تصغير تحقير لأعفر من العفرة و هي الغبرة و لون التراب و في حديث سعد بن عبادة أنه خرج علي حماره يعفور ليعوده قيل سمي يعفورا للونه من العفرة كما قيل في أخضر يخضور و قيل سمي به تشبيها في عدوه باليعفور و هو الظبي و قيل: الخشف.

«یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ» {ای کشیده ردایِ شب بر سر.} رسول خدا صلی الله علیه و آله دثار بر سر کشید، بنابراین «المدثّر» یعنی کسی که جامه اش را بر خود کشیده «قُمْ فَأَنْذِرْ»⁽⁵⁾

{برخیز و بترسان.} منظور قیام حضرت در رجعت است که در آن هنگام انذار می دهد⁽⁶⁾.

می گویم: در اخبار خواهد آمد که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند من و علی را از یک نور آفرید و برای ما دو نام از نام های خود برگرفت: صاحبِ عرش محمود است و من محمدم و خداوند اعلی است و او علی است.

روایت 35

علل الشرائع: امام جعفر صادق علیه السلام از پدر ارجمند خود علیه السلام از جابر بن عبدالله نقل کرده که وی گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله انگشتری خود را در دست راستش می کرد⁽⁷⁾.

روایت 36

الخصال: از ابن عباس روایت شده که وی گفت: دو مرد یهودی آمدند و از امیرمومنان علیه السلام درباره اموری سؤال کردند. آن دو درباره وصف پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند و امام علیه السلام در ضمن سخنان خود فرمود: عمامه ایشان سحاب بود و شمشیر ایشان ذو الفقار و استر ایشان دُلدُل و الاغ ایشان یعفور و ناقه ایشان عضباء و اسب ایشان لِزاز و عصای ایشان ممشوق⁽⁸⁾.

توضیح

در النهایة در این باره آمده نام عمامه پیامبر صلی الله علیه و آله سحاب بود و از روی تشبیه به ابر بارانی این نام گرفته بود زیرا همچون ابر در هوا بود. «دَلدَلَ فی الأرض» یعنی رهسپار شد و «مرّ یدلدلُ و یتدلّلُ فی مشیه» یعنی جستان و خیزان رفت، نام استر پیامبر صلی الله علیه و آله که دُلدُل بوده از این جا آمده. آمده که نام الاغ پیامبر صلی الله علیه و آله عَفیر بوده، عَفیر مصغّر محقّر «أعفر» از «العفرة» است که یعنی غبار و رنگ خاک؛ اما در روایت سعد بن عباده آمده: پیامبر صلی الله علیه و آله سوی الاغ خود یعفور بیرون آمد تا آن را برگرداند، گفته اند آن «یعفور» نامیده شده زیرا رنگش متمایل به «عفرة» یعنی خاکستری بوده، همچنان که به چیزی که «اخضر» یعنی سبز باشد می گویند «یخضور»، همچنین گفته اند آن الاغ از روی تشبیه دویدنش به دویدن «یعفور» یعنی آهو و یا به قولی بچه آهو این نام گرفته است..

و قال فيه كان اسم ناقته العضباء هو علم لها منقول من قولهم ناقة عضباء أي مشقوقة الأذن و لم تكن مشقوقة الأذن و قال بعضهم إنها كانت مشقوقة الأذن و الأول أكثر.

و قال الزمخشري هو منقول من قولهم ناقة عضباء و هي القصيرة اليد.

و قال فيه كان لرسول الله صلي الله عليه و آله فرس يقال له اللزاز سمي به لشدة تلززه و اجتماع خلقه و لز به الشي ء أي لزق به كأنه يلزق بالمطلوب لسرعته.

و قال الفيروزآبادي: جارية ممشوقة حسنة القوام و قضيب ممشوق طويل دقيق.

«37»

لي، الأمالي للصدوق ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اسْمَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام الْمَاحِي وَ فِي تَوْرَاةِ مُوسَي عليه السلام الْحَادُّ وَ فِي إِنْجِيلِ عِيسَي عليه السلام أَحْمَدُ وَ فِي الْقُرْآنِ مُحَمَّدٌ قِيلَ فَمَا تَأْوِيلُ الْمَاحِي فَقَالَ الْمَاحِي صُورَةَ الْأَصْنَامِ وَ مَاحِي الْأَوْثَانِ وَ الْأَزْلَامِ وَ كُلِّ مَعْبُودٍ دُونَ الرَّحْمَنِ قِيلَ فَمَا تَأْوِيلُ الْحَادِّ قَالَ يُحَادُّ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ دِينَهُ قَرِيباً كَانَ أَوْ بَعِيداً قِيلَ فَمَا تَأْوِيلُ أَحْمَدَ قَالَ حَسُنَ ثَنَاءُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ فِي الْكُتُبِ بِمَا حُمِدَ مِنْ أَفْعَالِهِ قِيلَ فَمَا تَأْوِيلُ مُحَمَّدٍ قَالَ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائِكَتَهُ وَ جَمِيعَ أَنْبِيَائِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جَمِيعَ أُمَمِهِمْ يَحْمَدُونَهُ وَ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ وَ إِنَّ اسْمَهُ لَمَكْتُوبٌ عَلَي الْعَرْشِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ صلي الله عليه و آله يَلْبَسُ مِنَ الْقَلَانِسِ الْيَمَنِيَّةَ ⁽¹⁾وَ الْبَيْضَاءَ وَ الْمُضَرَّبَةَ ذَاتَ الْأُذُنَيْنِ فِي الْحَرْبِ وَ كَانَتْ لَهُ عَنَزَةٌ يَتَّكِئُ عَلَيْهَا وَ يُخْرِجُهَا فِي الْعِيدَيْنِ فَيَخْطُبُ بِهَا وَ كَانَ لَهُ قَضِيبٌ يُقَالُ لَهُ الْمَمْشُوقُ وَ كَانَ لَهُ فُسْطَاطٌ يُسَمَّي الْكِنَّ وَ كَانَتْ لَهُ قَصْعَةٌ تُسَمَّي المنبعة (السَّعَةَ) وَ كَانَ لَهُ قَعْبٌ يُسَمَّي الرِّيَّ وَ كَانَ لَهُ فَرَسَانِ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا الْمُرْتَجِزُ وَ لِلْآخَرِ السَّكْبُ وَ كَانَ لَهُ بَغْلَتَانِ يُقَالُ لأحدهما ⁽²⁾(لِإِحْدَاهُمَا) دُلْدُلُ وَ لِلْأُخْرَي الشَّهْبَاءُ وَ كَانَتْ لَهُ نَاقَتَانِ يُقَالُ لأحدهما (لِإِحْدَاهُمَا) الْعَضْبَاءُ وَ لِلْأُخْرَي الْجَدْعَاءُ وَ كَانَ لَهُ سَيْفَانِ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا ذُو الْفَقَارِ وَ لِلْآخَرِ الْعَوْنُ وَ كَانَ لَهُ سَيْفَانِ آخَرَانِ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا الْمِخْذَمُ وَ لِلْآخَرِ

نام ناقه حضرت عضباء بوده و «عضباء» دیگر عَلَم شده برای ناقه ایشان، که از سخن عرب «ناقة عضباء» گرفته شده، یعنی ناقه ای که گوشش را شکافته باشند، اما گوش ناقه پیامبر صلی الله علیه و آله شکافته نشده بوده، گرچه برخی نیز گفته اند گوشش شکافته شده بوده اما قول نخست رایج است.

زمخشری می گوید: این نام از سخن عرب «ناقة عضباء» گرفته شده یعنی ناقه دست کوتاه.

در النهایة آمده رسول خدا صلی الله علیه و آله اسبی داشت به نام لِزاز که به خاطر شدت «تلزّز» یعنی هماهنگی و پیوستگی اندامش این نام گرفته بود، همچنین «لزّ به» یعنی به آن چسبید، گویی آن اسب با سرعتی که داشته به مقصد می چسبیده.

و فیروزآبادی می گوید: «جاریة ممشوقة» یعنی کنیز خوش اندام، و «قضیب ممشوق» یعنی عصای دراز و باریک.

روایت 37

أمالی: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: نام رسول خدا صلی الله علیه و آله در صُحُف ابراهیم علیه السلام ماحی است و در تورات موسی حادّ و در انجیل عیسی احمد و در قرآن محمد. عرض شد: تأویل ماحی چیست؟ فرمود: یعنی محوکننده چهره بت ها و محوکننده تندیس ها و چوب های قمار و هر معبودی به جز خداوند رحمان. عرض شد: تأویل حادّ چیست؟ هر کس که با خداوند و دین خداوند مبارزه کند، نزدیک باشد یا دور، پیامبر صلی الله علیه و آله با او مبارزه می کند. عرض شد: تأویل احمد چیست؟ فرمود: به خاطر کردار محمود و ستوده خداوند عزوجل که در کتاب های خود، ایشان را بسیار مدح و ثناء گفته است. عرض شد: تأویل محمد چیست؟ فرمود: خداوند و فرشتگان و همه پیامبران و رسولان خداوند با تمام امت هایشان ایشان را حمد می گویند و بر ایشان درود می فرستند، همچنین نام ایشان در عرش به صورت محمد رسول الله نگاشته شده است، ایشان در جنگ یک سرپوش یمنی سفید و چندلایه با دو گوش بر سر می گذاشت و یک چوبدستی داشت که بر آن تکیه می زد و در دو عید آن را بیرون می آورد و با آن خطبه می خواند، عصایی داشت به نام ممشوق، سایه بانی داشت به نام کِنّ، کاسه ای بزرگ داشت به نام منبعة، قدحی داشت به نام رِیّ، دو اسب داشت که به یکی مُرتَجِز می گفتند و به دیگری سَکب، دو استر داشت که به یکی دُلدُل می گفتند و به دیگری شَهباء، دو ناقه داشت که به یکی عضباء می گفتند و به دیگری جَدعاء، دو شمشیر داشت که به یکی ذوالفقار می گفتند و به دیگری عَون، دو شمشیر دیگر نیز داشت که به یکی مِخذَم می گفتند و به دیگری رَسوم،

الرَّسُومُ وَ كَانَ لَهُ حِمَارٌ يُسَمَّي يعفور (يَعْفُوراً) وَ كَانَتْ لَهُ عِمَامَةٌ تُسَمَّي السَّحَابَ وَ كَانَ لَهُ دِرْعٌ تُسَمَّي ذَاتَ الْفُضُولِ لَهَا ثَلَاثُ حَلَقَاتِ فِضَّةٍ حَلْقَةٌ بَيْنَ يَدَيْهَا وَ حَلْقَتَانِ خَلْفَهَا وَ كَانَتْ لَهُ رَايَةٌ تُسَمَّي الْعُقَابَ وَ كَانَ لَهُ بَعِيرٌ يَحْمِلُ عَلَيْهِ يُقَالُ لَهُ الدِّيبَاجُ وَ كَانَ لَهُ لِوَاءٌ يُسَمَّي الْمَعْلُومَ وَ كَانَ لَهُ مِغْفَرٌ يُقَالُ لَهُ الْأَسْعَدُ فَسَلَّمَ ذَلِكَ كُلَّهُ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام عِنْدَ مَوْتِهِ وَ أَخْرَجَ خَاتَمَهُ وَ جَعَلَهُ فِي إِصْبَعِهِ فَذَكَرَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَّهُ وَجَدَ فِي قَائِمَةِ سَيْفٍ مِنْ سُيُوفِهِ صَحِيفَةً فِيهَا ثَلَاثَةُ أَحْرُفٍ صِلْ مَنْ قَطَعَكَ وَ قُلِ الْحَقَّ وَ لَوْ عَلَي نَفْسِكَ وَ أَحْسِنْ إِلَي مَنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَمْسٌ لَا أَدَعُهُنَّ حَتَّي الْمَمَاتِ الْأَكْلُ عَلَي الْحَضِيضِ مَعَ الْعَبِيدِ وَ رُكُوبِيَ الْحِمَارَ مُؤْكَفاً ⁽¹⁾وَ حَلْبِيَ الْعَنْزَ بِيَدِي وَ لُبْسُ الصُّوفِ ⁽²⁾وَ التَّسْلِيمُ عَلَي الصِّبْيَانِ لِتَكُونَ سُنَّةً مِنْ بَعْدِي ⁽³⁾.

يه، من لا يحضره الفقيه عَنْ يُونُسَ مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ ⁽⁴⁾

بيان

ضرب النجاد المضربة ⁽⁵⁾خاطها ذكره الجوهري و قال العنزة بالتحريك أطول من العصا و أقصر من الرمح و فيه زج ⁽⁶⁾كزج الرمح و الكن

الاغی داشت به نام یعفور، عمامه ای داشت به نام سَحاب، زره ای داشت به نام ذات الفُضول که سه حلقه نقره ای داشت، یکی در پیش رو و در پشتش دو حلقه دیگر، پرچمی داشت به نام عُقاب، شتری داشت که بر آن سوار می شد به نام دیباج، لوایی داشت به نام معلوم و کلاهخودی داشت که به آن اَسعد می گفتند، ایشان به هنگام وفات همه این ها را به علی علیه السلام سپرد و انگشتری خود را نیز درآورد و آن را در انگشت علی علیه السلام کرد، علی علیه السلام فرمود در دسته یکی از شمشیرهای پیامبر صلی الله علیه و آله نگاشته ای یافته که سه جمله در آن نوشته شده بوده: هر که از تو بُرید تو به او بپیوند، حقیقت را بگو هر چند به زیانت باشد و هر که به تو بدی کرد تو به او خوبی کن، ایشان فرمود رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود پنج کار هست که من تا مرگ آن پنج را رها نمی کنم: غذا خوردن با غلامان روی زمین پست، سوار شدن بر الاغ با پالان، دوشیدن شیر بز با دست خود، پوشیدن لباس پشمین و سلام کردن به کودکان، تا این پنج کار پس از من سنت من باشد⁽⁷⁾.

من لا یحضره الفقیه نیز همین حدیث را از یونس تا آن جا که می فرماید «و هر که به تو بدی کرد تو به او خوبی کن» روایت کرده است.

توضیح

جوهری می گوید: «ضَرَبَ النّجادُ المضربةَ» یعنی خیاط جامه ای دولایه دوخت. «العَنَزَة» به تحریک، چوبدستی بزرگتر از عصا و کوتاه تر از نیزه است که مانند نیزه در سرش حلقه ای هست. «الکِنّ»

بالكسر وقاء كل شي ء و ستره و القعب قدح من خشب مقعر.

و قال الجزري فيه كان لرسول الله صلي الله عليه و آله فرس يقال له المرتجز سمي به لحسن صهيله.

و قال فيه كان له فرس يسمي السكب يقال له فرس سكب أي كثير الجري كأنما يصب جريه صبا و أصله من سكب الماء يسكبه.

و قال الجوهري الشهبة في الألوان البياض الذي غلب علي السواد.

و قال الجزري فيه إنه خطب علي ناقته الجدعاء هي المقطوعة الأذن و قيل لم تكن ناقته مقطوعة الأذن و إنما كان هذا اسما و قال إنما سمي سيفه صلي الله عليه و آله ذا الفقار لأنه كان فيه حفر صغار حسان و قال الخذم القطع و به سمي السيف مخذما.

و قال الفيروزآبادي الرسوم الذي يبقي علي السير يوما و ليلة و الأصوب أنه بالباء كما سيأتي.

قال في النهاية فيه كان لرسول الله صلي الله عليه و آله سيف يقال له الرسوب أي يمضي في الضريبة و يغيب فيها و هي فعول من رسب إذا ذهب إلي أسفل و إذا ثبت.

و فيه إنه كان اسم درعه ذات الفضول و قيل ذو الفضول لفضلة كان فيها و سعة و قال فيه إنه كان اسم رايته العقاب و هي العلم الضخم.

أقول: سيأتي في باب وصية النبي صلي الله عليه و آله ذكر دوابه و سلاحه و أثوابه.

«38»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام الصَّدُوقُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَامِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَمْدَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُؤَيَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِي حُذَيْفَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ الْهُذَلِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِي مَنْصُورٍ قَالَ: لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَي نَبِيِّهِ خَيْبَرَ أَصَابَهُ حِمَارٌ أَسْوَدُ فَكَلَّمَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْحِمَارَ فَكَلَّمَهُ وَ قَالَ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْ نَسْلِ جَدِّي سِتِّينَ حِمَاراً لَمْ يَرْكَبْهَا إِلَّا نَبِيٌّ وَ لَمْ يَبْقَ مِنْ نَسْلِ جَدِّي غَيْرِي وَ لَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرُكَ وَ قَدْ كُنْتُ أَتَوَقَّعُكَ كُنْتُ قَبْلَكَ لِيَهُودِيٍّ أَعْثِرُ بِهِ عَمْداً فَكَانَ يَضْرِبُ بَطْنِي وَ يَضْرِبُ ظَهْرِي فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله سَمَّيْتُكَ يعفور (يَعْفُوراً) ثُمَّ قَالَ تَشْتَهِي الْإِنَاثَ يَا يَعْفُورُ قَالَ لَا وَ كُلَّمَا قِيلَ

به کسر، پوشش و حفاظ هر چیزی است. «القعب» قدحی گود از جنس چوب است.

جزری می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله اسبی داشته که به خاطر شیهه زیبایش به آن مُرتَجِز می گفته اند. و نیز اسبی به نام سکب داشته که به خاطر تیزپا بودنش به آن «سکب» یعنی جاری بودن می گفته اند، گویی دویدنش همچون جریان آب بوده، اصل این نام از «سکب الماءَ یسکبه» گرفته شده یعنی آب را جاری ساخت.

جوهری می گوید: «الشهبة» رنگ سیاه و سفید است که سفیدی اش غالب باشد.

جزری می گوید: ناقه پیامبر صلی الله علیه و آله که «جُدعاء» بوده یعنی گوشش بریده شده بوده، اما گفته اند گوش ناقه پیامبر صلی الله علیه و آله بریده نشده بوده بلکه این فقط اسمش بوده است. شمشیر پیامبر صلی الله علیه و آله ذوالفقار نام داشته زیرا سوراخ های کوچک زیبایی بر رویش بوده. «الخذم» یعنی بریدن و از این رو شمشیر حضرت «مُخذِم» نامیده شده یعنی بُرّان.

فیروزآبادی می گوید: «رَسوم» یعنی کسی که شبانه روز در راه باشد. اما چنان که در پایین می آید درست تر آن است که با باء باشد.

در النهایة آمده رسول خدا صلی الله علیه و آله شمشیری داشت که به آن «رَسوب» می گفتند یعنی ضربه ای سریع می زده و ناپدید می شده، این کلمه بر وزن فَعول از «رسب» است یعنی ته نشین شد. نام زره پیامبر صلی الله علیه و آله از آن رو ذات الفُضول بوده که زره ایشان «فضلة» دارای اضافات و زیادات، و فراخ بوده. نام رایت ایشان «عُقاب» بوده یعنی عَلَم ضخیم.

می گویم: در باب وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله ذکر چهارپایان و سلاح و جامه های ایشان خواهد آمد.

روایت 38

قصص الانبیاء: از ابی منصور روایت شده که وی گفت: وقتی خداوند خیبر را برای پیامبر صلی الله علیه و آله فتح نمود، الاغی سیاه نزد حضرت آمد و ایشان با او سخن گفت. الاغ زبان گشود و عرض کرد: خداوند از نسل جدّ من شصت الاغ بیرون آورده که هیچ کس جز پیامبران بر آن ها سوار نشده اند، از نسل من الاغی جز من باقی نمانده و از پیامبران کسی جز شما باقی نمانده، من منتظر شما بودم، پیش از شما مال یک یهودی بودم و عمدا به او لگد می زدم و او بر شکم و کمر من می کوبید. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: تو را یَعفور نامیدم.

أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَرَجَ إِلَيْهِ فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَاءَ إِلَي بِئْرٍ فَتَرَدَّي ⁽¹⁾فِيهَا فَصَارَ قَبْرَهُ جَزَعاً ⁽²⁾.

«39»

ير، بصائر الدرجات إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَعْمَشَ بْنِ عِيسَي عَنْ حَمَّادٍ الطيافي ⁽³⁾(الطَّنَافِسِيِ) عَنِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِي كَمْ لِمُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾اسْمٌ فِي الْقُرْآنِ قَالَ قُلْتُ اسْمَانِ أَوْ ثَلَاثٌ فَقَالَ يَا كَلْبِيُّ لَهُ عَشَرَةُ أَسْمَاءٍ وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً وَ طه ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقي وَ يس وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ عَلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَ ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ وَ يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ وَ يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ وَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا فَالذِّكْرُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ فَسَلْ يَا كَلْبِيُّ عَمَّا بَدَا لَكَ قَالَ فَأُنْسِيتُ وَ اللَّهِ الْقُرْآنَ كُلَّهُ فَمَا حَفِظْتُ مِنْهُ حَرْفاً أَسْأَلُهُ عَنْهُ ⁽⁵⁾.

«40»

قب، المناقب لابن شهرآشوب فِي أَسْمَائِهِ وَ أَلْقَابِهِ صلي الله عليه و آله سَمَّاهُ فِي الْقُرْآنِ بِأَرْبَعِمِائَةِ اسْمٍ الْعَالِمُ «وَ عَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ» الْحَاكِمُ «فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّي يُحَكِّمُوكَ» الْخَاتَمُ «وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ» الْعَابِدُ «وَ اعْبُدْ رَبَّكَ» السَّاجِدُ «وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ» الشَّاهِدُ «إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً» الْمُجَاهِدُ «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ» الطَّاهِرُ «طه ما أَنْزَلْنا» الشَّاكِرُ «شاكِراً لِأَنْعُمِهِ» الصَّابِرُ «وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ» الذَّاكِرُ «وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ» الْقَاضِي «إِذا قَضَي اللَّهُ وَ رَسُولُهُ» الرَّاضِي «لَعَلَّكَ تَرْضي» الدَّاعِي «وَ داعِياً إِلَي اللَّهِ» الْهَادِي «وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي» الْقَارِئُ «اقْرَأْ

سپس فرمود: ای یعفور! آیا به مادینه تمایلی داری؟ عرض کرد: نه. از آن پس هرگاه می گفتند رسول خدا را دریاب، یعفور نزد ایشان می رفت. وقتی رسول خدا درگذشت، یعفور بر سر چاهی رفت و خود را در انداخت و آنقدر نالید که به قبر او تبدیل شد⁽⁶⁾.

روایت 39

بصائر الدرجات: کلبیّ از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده که ایشان فرمود: امام علیه السلام به من فرمود: حضرت محمد صلی الله علیه و آله چند نام در قرآن دارد؟ عرض کردم: دو یا سه نام. فرمود: ای کلبیّ! ایشان ده نام دارد «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ»⁽⁷⁾

{و محمد جز فرستاده ای که پیش از او [هم] پیامبرانی [آمده و] گذشتند نیست.} و «وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ»⁽⁸⁾{و به فرستاده ای که پس از من می آید و نام او احمد است بشارتگرم.} و «أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ یَدْعُوهُ کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً»⁽⁹⁾

{و همین که بنده خدا برخاست تا او را بخواند چیزی نمانده بود که بر سر وی فرو افتند.} و «طه * ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی»⁽¹⁰⁾{قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی.} و «یس * وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ * إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ * عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽¹¹⁾{سوگند به قرآن حکمت آموز، که قطعا تو از [جمله] پیامبرانی، بر راهی راست.} و «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ * ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ»⁽¹²⁾

{نون سوگند به قلم و آنچه می نویسند، [که] تو به لطف پروردگارت دیوانه نیستی.} و «یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ»⁽¹³⁾

{ای جامه به خویشتن فرو پیچیده.} و «یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ»⁽¹⁴⁾{ای کشیده ردایِ شب بر سر.} و «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً * رَسُولًا»⁽¹⁵⁾

{خدا سوی شما تذکاری فرو فرستاده است، پیامبری که ...}؛ پس «ذکر» نامی از نام های حضرت محمد صلی الله علیه و آله است و ما اهل ذکر هستیم. سپس فرمود: ای کلبیّ! از هر چه می خواهی بپرس. اما به خدا سوگند همه قرآن از یادم رفت و دیگر هیچ کلامی از آن را به یاد نداشتم تا درباره اش از امام علیه السلام سؤال کنم⁽¹⁶⁾.

روایت 40

المناقب: درباره نام ها و لقب های پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند در قرآن چهار صد نام بر ایشان نهاده: عالم «وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ»⁽¹⁷⁾{و آنچه را نمی دانستی به تو آموخت.} و حاکم «فَلا و رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ»⁽¹⁸⁾{ولی چنین نیست به پروردگارت قسم که ایمان نمی آورند مگر آنکه تو را داور گردانند.} و خاتَم «وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ»⁽¹⁹⁾{و خاتم پیامبران است.} و عابد «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ»⁽²⁰⁾{و پروردگارت را پرستش کن.} و ساجد «وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ»⁽²¹⁾{و از سجده کنندگان باش.} و شاهد «إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً»⁽²²⁾{تو را [به سمت] گواه فرستادیم.} و مجاهد «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ»⁽²³⁾{ای پیامبر با کافران جهاد کن.} و طاهر «طه * ما أَنْزَلْنا»⁽²⁴⁾{طه، ما نازل نکردیم ...} شاکر «شاکِراً لِأَنْعُمِهِ»⁽²⁵⁾{[و] نعمتهای او را شکرگزار بود.} و صابر «وَ اصْبِرْ و ما صَبْرُکَ»⁽²⁶⁾{و صبر کن و صبر تو ...} و ذاکر «وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ»⁽²⁷⁾{و نام پروردگار خود را یاد کن.} و قاضی «إِذا قَضَی اللَّهُ و رَسُولُهُ»⁽²⁸⁾{چون خدا و فرستاده اش به کاری فرمان دهند.} و راضی «لَعَلَّکَ تَرْضی»⁽²⁹⁾{باشد که خشنود گردی.} و داعی «وَ داعِیاً إِلَی اللَّهِ»⁽³⁰⁾{و دعوت کننده به سوی خدا.} و هادی «وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی»⁽³¹⁾{و به راستی که تو به خوبی به راه راست هدایت می کنی.} و قاری

بِاسْمِ رَبِّكَ» التَّالِي «يَتْلُوا عَلَيْهِمْ» النَّاهِي «وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ» الْآمِرُ «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ» الصَّادِعُ «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ» الصَّادِقُ «ص وَ الْقُرْآنِ» الْقَانِتُ «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ» الْحَافِظُ «يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ» الْغَالِبُ «وَ إِنَّ جُنْدَنا» الْعَائِلُ «وَ وَجَدَكَ عائِلًا» الضَّالُّ،أَيْ يَهِدِّي بِهِ الضَّالُ «وَ وَجَدَكَ ضَالًّا» الْكَرِيمُ «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ» الرَّحِيمُ «رَؤُفٌ رَحِيمٌ» الْعَظِيمُ «وَ إِنَّكَ لَعَلي خُلُقٍ» الْيَتِيمُ «أَ لَمْ يَجِدْكَ» الْمُسْتَقِيمُ «فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ» الْمَعْصُومُ «وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ» الْبَشِيرُ «إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِ» النَّذِيرُ «بَشِيراً وَ نَذِيراً» الْعَزِيزُ «لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ» الشَّهِيدُ «وَ جِئْنا بِكَ شَهِيداً» الْحَرِيصُ «حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ» الْقَرِيبُ «ق وَ الْقُرْآنِ» الْحَبِيبُ «وَ الْمُحِبُّ وَ الْمَحْبُوبُ» فِي سَبْعِ مَوَاضِعَ حم، النَّبِيُ «يا أَيُّهَا النَّبِيُ» الْقَوِيُ «ذِي قُوَّةٍ» الْوَحْيُ «وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ» الْأُمِّيُ «النَّبِيَّ الْأُمِّيَ» الْأَمِينُ «مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ» الْمَكِينُ «عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ» الْمُبِينُ «وَ قُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ» الْمُذَكِّرُ «فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ» الْمُبَشَّرُ «وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ» الْمُنْذِرُ «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ» الْمُسْتَغْفِرُ «وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ» الْمُسَبِّحُ «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ» الْمُصَلِّي «فَصَلِّ لِرَبِّكَ» الْمُصَدِّقُ «مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ» الْمُبَلِّغُ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» الْمُحَدِّثُ «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ» الْمُؤْمِنُ «آمَنَ الرَّسُولُ» الْمُتَوَكِّلُ «وَ تَوَكَّلْ عَلَي الْحَيِ» الْمُزَّمِّلُ «يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ» الْمُدَّثِّرُ «يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ» الْمُتَهَجِّدُ «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ» الْمُنَادِي «سَمِعْنا مُنادِياً» الْمُهْتَدِي «وَ هَداهُ إِلي صِراطٍ» الْحَقُ «قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُ» الصِّدْقُ «وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ» الذِّكْرُ «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً» الْبُرْهَانُ «قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ» الْفَضْلُ «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ» الْمُرْسَلُ «إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ» الْمَبْعُوثُ «هُوَ الَّذِي بَعَثَ» الْمُخْتَارُ «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ» الْمَعْفُوُّ «عَفَا اللَّهُ عَنْكَ» الْمَغْفُورُ «لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ» الْمَكْفِيُ «إِنَّا كَفَيْناكَ» الْمَرْفُوعُ «وَ الرَّفِيعُ وَ رَفَعْنا لَكَ» الْمُؤَيَّدُ «هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ» الْمَنْصُورُ «وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ» الْمُطَاعُ «مَكِينٍ مُطاعٍ» الْحُسْنَي «وَ صَدَّقَ بِالْحُسْني» الْهُدَي «وَ ما مَنَعَ النَّاسَ» ⁽¹⁾الرَّسُولُ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ» الرَّءُوفُ «بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ» النِّعْمَةُ «يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ» الرَّحْمَةُ «وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً» النُّورُ «قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ» الْفَجْرُ «وَ الْفَجْرِ وَ لَيالٍ» الْمِصْبَاحُ «الْمِصْباحُ

«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ»⁽²⁾{بخوان به نام پروردگارت.} و تالی (تلاوت گر) «یَتْلُوا عَلَیْهِمْ»⁽³⁾{بر ایشان بخواند.} و ناهی (نهی کننده) «وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ»⁽⁴⁾{و از آنچه شما را باز داشت.} و آمر «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ»⁽⁵⁾{و کسان خود را فرمان ده.} و صادع (انجام دهنده) «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ»⁽⁶⁾{پس آنچه را بدان ماموری آشکار کن.} و صادق «ص و الْقُرْآنِ»⁽⁷⁾{صاد سوگند به قرآن} و قانت (فرمانبردار) «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ»⁽⁸⁾{یا کسی که اطاعت می کند؟} و حافظ «یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ»⁽⁹⁾{او را به فرمان خدا پاسداری می کنند.} و غالب (چیره) «وَ إِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ»⁽¹⁰⁾{و سپاه ما و سپاه ما هرآینه غالب آیندگانند.} و عائل «وَ وَجَدَکَ عائِلًا»⁽¹¹⁾{و تو را تنگدست یافت.} و ضالّ یعنی کسی که انسان گمراه با او راه می یابد «وَ وَجَدَکَ ضَالًّا»⁽¹²⁾{و تو را سرگشته یافت.}و کریم «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ»⁽¹³⁾{که [قرآن] قطعا گفتار فرستاده ای بزرگوار است.} و رحیم «رَؤُفٌ رَحِیمٌ»⁽¹⁴⁾