بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 5: کتاب عدل و معاد - 1

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

الخطبة من المؤلف رحمه اللّه

الحمد للّه الذي أمر عباده بالعدل و هو تعالي أولي به من المأمورين، و زجرهم فبيّن أنّه لا يظلم المزجورين، و كلّف الخلق بعد استطاعتهم ليكونوا بطاعته في جنّاته متنعمين، و بمعصيته في نيرانه معذّبين و الصلاة علي شافع المذنبين و فخر المرسلين، محمّد خاتم النبيين، و علي وصيّه رافع لواء الحمد، يوم الدين، و الساقي من حوض أخيه شيعته المرحومين، و علي أوصيائهما الأطهرين، و ذرّيتهما الأكرمين ما أظلّت السماوات علي الأرضين.

أمّا بعد فهذا هو المجلّد الثالت من كتاب بحار الأنوار المشتمل علي أخبار العدل و المعاد، و علل تكليف العباد، مما ألّفه الراجي لرحمة ربّه و شفاعة نبيّه يوم التناد محمّد باقر بن محمّد تقي رزقه الله سلوك سبيل الرشاد، و غفر له و لوالديه يوم المعاد.

خطبه ای از مؤلف رحمه اللّه

بسم الله الرحمن الرحیم

سپاس خدایی راست که بندگانش را به عدل امر نمود و او خود به آن سزاوارتر است، و آن ها را بازداشت و مقرر داشت که به آن ها که بازداشته شده اند ستم نخواهد کرد، و خلایق را پس از استطاعتشان مکلف نمود تا در صورت اطاعت از او در بهشت هایش متنعم شوند و با نافرمانی او در آتش هایش به عذاب درآیند. و درود بر شفاعت کننده گناه کاران و مایه فخر رسولان، محمد، آخرینِ پیامبران، و بر جانشین او که برافرازنده پرچم حمد در روز قیامت، و سیراب کننده شیعیان آمرزیده شده اش از حوض برادرش است، و بر جانشینان پاک سرشت و نسل گرامی آن دو، تا زمانی که آسمان ها بر زمین ها سایه افکنده اند.

اما بعد این جلد سوم کتاب بحار الأنوار است که مشتمل بر روایات عدل و معاد و علل تکلیف بر بندگان می باشد که این امیدوار به رحمت پروردگارش و شفاعت پیامبر او در روز تناد، محمد باقر بن محمد تقی، که خداوند پیمودن راه رشد را روزی اش نماید و در روز معاد برای او و والدینش بیامرزد، آن را به رشته تألیف در آورده است.

كتاب العدل و المعاد 1 / کتاب عدل و معاد - 1

أبواب العدل / أبواب عدل‌‌

باب 1 نفي الظلم و الجور عنه تعالي و إبطال الجبر و التفويض و إثبات الأمر بين الأمرين و إثبات الاختيار و الاستطاعة

الآيات؛

آل عمران: «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»(182)

النساء: «إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَ يُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً»(40) (و قال): «وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا»(49) (و قال): «ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ»(79) (و قال): «ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ كانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً»(147)

الأنعام: «ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُري بِظُلْمٍ وَ أَهْلُها غافِلُونَ* وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ»(131 - 132)

الأعراف: «إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ* وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ»(27 - 28)

الأنفال: «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»(51)

التوبة: «فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ»(70)

يونس: «إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ»(44) (و قال تعالي): «قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدي فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ»(108)

النحل: «وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ* فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا»(33 - 34)

الحج: «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»(10)

باب اول: نفی ظلم و جور از خداوند متعال و ابطال جبر و تفویض و اثبات امر بین امرین و اثبات اختیار و استطاعت

آیات

«ذَلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽¹⁾

{این [عقوبت] به خاطر کار و کردار پیشین شماست، [و گرنه] خداوند هرگز نسبت به بندگان [خود] بیدادگر نیست}.

«إِنَّ اللّهَ لاَ یَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَ إِن تَکُ حَسَنَةً یُضَاعِفْهَا وَ یُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِیمًا» ⁽²⁾

{در حقیقت خدا هم‌وزن ذره‌ای ستم نمی‌کند، و اگر [آن ذره کار] نیکی باشد دو چندانش می‌کند و از نزد خویش پاداشی بزرگ می‌بخشد}.

«وَ لاَ یُظْلَمُونَ فَتِیلًا» ⁽³⁾{به

قدر نخ روی هسته خرمایی ستم نمی‌بینند}.

«مَّا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَ مَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِکَ» ⁽⁴⁾

{هر چه از خوبیها به تو می‌رسد از جانب خداست و آنچه از بدی به تو می‌رسد از خود توست}.

«مَّا یَفْعَلُ اللّهُ بِعَذَابِکُمْ إِن شَکَرْتُمْ وَ آمَنتُمْ وَ کَانَ اللّهُ شَاکِرًا عَلِیمًا» ⁽⁵⁾

{اگر سپاس بدارید و ایمان آورید خدا می‌خواهد با عذاب شما چه کند و خدا همواره سپاس‌پذیر [حق‌شناس] داناست}.

«ذَلِکَ أَن لَّمْ یَکُن رَّبُّکَ مُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا غَافِلُونَ * وَ لِکُلٍّ دَرَجَاتٌ مِّمَّا عَمِلُواْ وَ مَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ» ⁽⁶⁾

{این [اتمام حجت] بدان سبب است که پروردگار تو هیچ گاه شهرها را به ستم نابوده نکرده در حالی که مردم آن غافل باشند * و برای هر یک [از این دو گروه] از آن چه انجام داده‌اند [در جزا] مراتبی خواهد بود و پروردگارت از آن چه می‌کنند غافل نیست}.

«إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَاطِینَ أَوْلِیَاء لِلَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ * وَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً قَالُواْ وَجَدْنَا عَلَیْهَا آبَاءنَا وَ اللّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللّهَ لاَ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء ...» ⁽⁷⁾

{ما شیاطین را دوستان کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند * و چون کار زشتی کنند، می‌گویند پدران خود را بر آن یافتیم و خدا ما را بدان فرمان داده است. بگو قطعا خدا به کار زشت فرمان نمی‌دهد ... }.

«ذَلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽⁸⁾

{این [کیفر] دستاوردهای پیشین شماست، و [گرنه] خدا بر بندگان [خود] ستم کار نیست}.

«فَمَا کَانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لَکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽⁹⁾

{خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند، ولی آنان بر خود ستم روا می‌داشتند}.

«إِنَّ اللّهَ لاَ یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئًا وَ لَکِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽¹⁰⁾

{خدا به هیچ وجه به مردم ستم نمی‌کند، لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می‌کنند}.

«قُلْ یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءکُمُ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدَی فَإِنَّمَا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإِنَّمَا یَضِلُّ عَلَیْهَا وَمَا أَنَاْ عَلَیْکُم بِوَکِیلٍ» ⁽¹¹⁾

{بگو ای مردم! حق از جانب پروردگارتان برای شما آمده است؛ پس هر که هدایت یابد، به سود خویش هدایت می‌یابد و هر که گمراه گردد، به زیان خود گمراه می‌شود، و من بر شما نگه بان نیستم}.

«وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ * فَأَصَابَهُمْ سَیِّئَاتُ مَا عَمِلُواْ» ⁽¹²⁾

{و خدا به ایشان ستم نکرد، بلکه آنان به خود ستم می‌کردند * پس [کیفر] بدی هایی که کردند، به آنان رسید}.

«ذَلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ یَدَاکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽¹³⁾

{این [کیفر] به سزای چیزهایی است که دست های تو پیش فرستاده است، و [گرنه] خدا به بندگان خود بیدادگر نیست}.

المؤمنون: «وَ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَ لَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»(62)

النور: «لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ»(11)

سبأ: «قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَ لا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ»(25)

فاطر: «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلي حِمْلِها لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْ‌ءٌ وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبي»(18)

ص: «أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ»(28)

الزمر: «إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لا يَرْضي لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري»(7)

المؤمن: «وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ»(31) (و قال تعالي): «مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزي إِلَّا مِثْلَها»(40) (و قال تعالي): «الْيَوْمَ تُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ»(17)

السجدة: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»(46)

الزخرف: «وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ»(76)

ق: «لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ* ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»(28 - 29)

الطور: «إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(16) (و قال تعالي): «كُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(19) (و قال سبحانه): «كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ»(21)

النجم: «وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَي (إلي قوله تعالي): أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسي* وَ إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّي* أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعي وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُري* ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفي»(31 - 41)

«وَ لَا نُکَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَ لَدَیْنَا کِتَابٌ یَنطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُونَ» ⁽¹⁾

{و هیچ کس را جز به قدر توانش تکلیف نمی‌کنیم و نزد ما کتابی است که به حق سخن می‌گوید و آنان مورد ستم قرار نخواهند گرفت}.

«لِکُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُم مَّا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ» ⁽²⁾

{برای هر مردی از آنان [که در این کار دست داشته] همان گناهی است که مرتکب شده است}.

«قُل لَّا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَ لَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ» ⁽³⁾

{بگو [شما] از آن چه ما مرتکب شده‌ایم، بازخواست نخواهید شد و [ما نیز] از آن چه شما انجام می‌دهید، بازخواست نخواهیم شد}.

«وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی وَ إِن تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَی حِمْلِهَا لَا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کَانَ ذَا قُرْبَی» ⁽⁴⁾

{و هیچ باربردارنده‌ای بار [گناه] دیگری را برنمی‌دارد، و اگر گران باری [دیگری را به یاری] به سوی بارش فرا خواند، چیزی از آن برداشته نمی‌شود، هر چند خویشاوند باشد}.

«أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ» ⁽⁵⁾

{یا [مگر] کسانی را که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند چون مفسدان در زمین می‌گردانیم، یا پرهیزگاران را چون پلیدکاران قرار می‌دهیم}.

«إِن تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنکُمْ وَ لَا یَرْضَی لِعِبَادِهِ الْکُفْرَ وَ إِن تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی» ⁽⁶⁾

{اگر کفر ورزید، خدا از شما سخت بی‌نیاز است و برای بندگانش کفران را خوش نمی‌دارد. و اگر سپاس دارید، آن را برای شما می‌پسندد و هیچ باربردارنده‌ای بار [گناه] دیگری را برنمی‌دارد}.

«وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ» ⁽⁷⁾

{و خدا بر بندگان [خود] ستم نمی‌خواهد}.

«مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلَا یُجْزَی إِلَّا مِثْلَهَا» ⁽⁸⁾

{هر که بدی کند، جز به مانند آن کیفر نمی‌یابد}.

«الْیَوْمَ تُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْیَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ» ⁽⁹⁾

{امروز هر کسی به [موجب] آن چه انجام داده است کیفر می‌یابد. امروز ستمی نیست. آری، خدا زودشمار است}.

«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسَاء فَعَلَیْهَا وَ مَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽¹⁰⁾

{هر که کار شایسته کند، به سود خود اوست و هر که بدی کند، به زیان خود اوست، و پروردگار تو به بندگان [خود] ستم کار نیست}.

«وَ مَا ظَلَمْنَاهُمْ وَ لَکِن کَانُوا هُمُ الظَّالِمِینَ» ⁽¹¹⁾

{و ما بر ایشان ستم نکردیم، بلکه خود ستم کار بودند}.

«قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُم بِالْوَعِیدِ * مَا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽¹²⁾

{[خدا] می‌فرماید در پیش گاه من با هم دیگر مستیزید، [که] از پیش به شما هشدار داده بودم * پیش من حکم دگرگون نمی‌شود و من [نسبت] به بندگانم بیدادگر نیستم}.

«إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ» ⁽¹³⁾

{تنها به آن چه می‌کردید مجازات می‌یابید}.

«کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئًا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ» ⁽¹⁴⁾

{[به آنان گویند] به [پاداش] آن چه به جای می‌آوردید، بخورید و بنوشید! گواراتان باد!}.

«کُلُّ امْرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِینٌ» ⁽¹⁵⁾

{هر کسی در گرو دستاورد خویش است}.

«وَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی * الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنشَأَکُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ فَلَا تُزَکُّوا أَنفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَی * أَفَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی * وَ أَعْطَی قَلِیلًا وَ أَکْدَی * أَ عِندَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَرَی * أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِمَا فِی صُحُفِ مُوسَی * وَ إِبْرَاهِیمَ الَّذِی وَفَّی * أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی * وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی * وَ أنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَی * ثُمَّ یُجْزَاهُ الْجَزَاء الْأَوْفَی» ⁽¹⁶⁾

{و هر چه در آسمان ها و هر چه در زمین است از آن خداست، تا کسانی را که بد کرده‌اند به [سزای] آن چه انجام داده‌اند کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده‌اند به نیکی پاداش دهد * آنان که از گناهان بزرگ و زشت کاری ها جز لغزش های کوچک خودداری می‌ورزند، پروردگارت [نسبت به آن ها] فراخ‌آمرزش است. وی از آن دم که شما را از زمین پدید آورد و از همان‌گاه که در شکم های مادرانتان [در زهدان] نهفته بودید، به [حال] شما داناتر است؛ پس خودتان را پاک مشمارید. او به [حال] کسی که پرهیزگاری نموده داناتر است * پس آیا آن کسی را که [از جهاد] روی برتافت دیدی؟ * و اندکی بخشید و [از باقی] امتناع ورزید؟ * آیا علم غیب پیش اوست و او می‌بیند!؟ * یا بدان چه در صحیفه‌های موسی [آمده] خبر نیافته است!؟ * و [نیز در نوشته‌های] همان ابراهیمی که وفا کرد!؟ * که هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر نمی‌دارد * و این که برای انسان جز حاصل تلاش او نیست * و [نتیجه] کوشش او به زودی دیده خواهد شد * سپس هر چه تمام تر وی را پاداش دهند}.

الواقعة: «جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ»(24)

تفسير

المبالغة في قوله تعالي: بِظَلَّامٍ إما غير مقصودة أو هي لكثرة العبيد أو لبيان أن ما ينسبون إليه تعالي من جبرهم علي المعاصي و تعذيبهم عليها غاية الظلم أو لبيان أنه لو اتصف تعالي به لكان صفة كمال فيجب كماله فيه و الفتيل الخيط الذي في شق النواة ⁽¹⁾و في تفسير علي بن إبراهيم هي القشرة التي علي النواة.

قوله تعالي وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلي حِمْلِها أي إن تدع نفس أثقلتها الأوزار لحمل بعض أوزارها لم تجب لحمل شي‌ء منه و لو كان المدعو ذا قرابتها.

الأخبار

«1»

لي، الأمالي للصدوق أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ صَبَّاحِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ وَ هِشَامٍ وَ حَفْصٍ وَ غَيْرِ وَاحِدٍ قَالُوا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ عليه السلام إِنَّا لَا نَقُولُ جَبْراً وَ لَا تَفْوِيضاً ⁽²⁾.

«2»

يد، التوحيد ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام لي، الأمالي للصدوق السِّنَانِيُّ عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ عَنِ الْإِمَامِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ الرِّضَا عَلِيِّ بْنِ مُوسَي عليهما السلام قَالَ: خَرَجَ أَبُو حَنِيفَةَ ذَاتَ يَوْمٍ مِنْ عِنْدِ الصَّادِقِ عليه السلام فَاسْتَقْبَلَهُ مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ عليهما السلام فَقَالَ لَهُ يَا غُلَامُ مِمَّنِ الْمَعْصِيَةُ فَقَالَ عليه السلام لَا تَخْلُو مِنْ ثَلَاثَةٍ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَيْسَتْ مِنْهُ فَلَا يَنْبَغِي لِلْكَرِيمِ أَنْ يُعَذِّبَ عَبْدَهُ بِمَا لَمْ يَكْتَسِبْهُ - ⁽³⁾وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مِنَ الْعَبْدِ فَلَا يَنْبَغِي لِلشَّرِيكِ الْقَوِيِّ أَنْ يَظْلِمَ الشَّرِيكَ الضَّعِيفَ وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الْعَبْدِ وَ هِيَ مِنْهُ فَإِنْ عَاقَبَهُ اللَّهُ فَبِذَنْبِهِ وَ إِنْ عَفَا عَنْهُ فَبِكَرَمِهِ وَ جُودِهِ ⁽⁴⁾.

«3»

ب، قرب الإسناد ابْنُ حُكَيْمٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ فَقَالَ لِي اكْتُبْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي يَا ابْنَ آدَمَ بِمَشِيَّتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تَشَاءُ وَ بِنِعْمَتِي أَدَّيْتَ إِلَيَ

«جَزَاء بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽⁵⁾

{[این ها] پاداشی است برای آن چه می‌کردند}.

تفسیر

اسم مبالغه "ظلام"، در این سخن خداوند متعال [که فرمود]: «وَ مَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ»، یا در معنای خود [یعنی مبالغه] بکار نرفته است، یا به جهت کثرت بندگان است، یا برای بیان این است که نسبتی که آن ها به خداوند متعال می دهند که خداوند از طرفی بندگان را بر معاصی مجبور می کند و از طرف دیگر آن ها را به سبب معصیت هایی که کرده اند عذاب می کند، نهایت ظلم [و بی انصافی] در مورد خداوند است، یا برای بیان این است که اگر خداوند متعال به ظلم متصف می شد، ظلم برای او صفت کمال می بود و او می بایست این صفت را در بالاترین حد آن واجد می بود.

"فتیل" رشته ایست که در شکاف هسته خرما وجود دارد. در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است که "فتیل" پوسته ایست که بر روی هسته خرماست.

این سخن خداوند متعال[که فرمود]: «وَ إِن تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَی حِمْلِهَا» یعنی اگر کسی که بار بر دوش او سنگینی می کند، شخص دیگری را برای برداشتن بارش فراخوانَد، او را اجابت نمی کند، اگرچه از خویشاوندان او باشد.

روایات

روایت 1

أمالی صدوق: ابن ابی عمیر از صباح بن عبدالحمید و هشام و حفص و عده ای دیگر نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: ما نه قائل به جبریم و نه قائل به تفویض. ⁽⁶⁾

روایت 2

توحید، عیون أخبار الرضا، أمالی صدوق: عبدالعظیم حسنی از امام هادی علیه السلام، و ایشان از پدرشان امام جواد علیه السلام، و ایشان از قول پدرشان امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام نقل کرده اند که: روزی أبوحنیفه از محضر امام صادق علیه السلام خارج شد و با موسی بن جعفر علیه السلام برخورد کرد به ایشان عرض کرد: ای جوان! [سبب ایجاد] معصیت از [جانب] کیست؟ ایشان علیه السلام فرمودند: [ناچار] از یکی از این سه است: یا از جانب خداوند عزّ و جلّ

است؛ که نیست و برای [خداوند] کریم سزاوار نیست که بنده اش را به جهت گناهی که [سببش] در دست او نبوده، عذاب کند. و یا از جانب خداوند عزّ و جلّ و بنده، هر دو است؛ که [در آن صورت] بر شریک قوی [یعنی خداوند عزّ و جلّ] سزاوار نیست که بر شریک ضعیف [یعنی بنده]، [به جهت گناهی که خود نیز در آن شریک بوده] ظلم کند. و یا از جانب عبد است؛ که همین گونه است. پس اگر خداوند او را عذاب کند، به سبب گناه اوست و اگر ببخشد، به جهت کرم و جودش است. ⁽⁷⁾

روایت 3

قرب الإسناد: بزنطی نقل کرده، از امام صادق علیه السلام سؤالی کردم و ایشان به من فرمودند: بنویس: خداوند متعال فرمود: ای فرزند آدم! به جهت مشیت من است که تو [قدرت تصمیم داری و] می خواهی، و به سبب نعمت من است که واجبات [و حقوق مرا] ادا می کنی،

فَرَائِضِي وَ بِقُدْرَتِي قَوِيتَ عَلَي مَعْصِيَتِي خَلَقْتُكَ سَمِيعاً بَصِيراً أَنَا أَوْلَي بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَي بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي لِأَنِّي لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ قَدْ نَظَمْتُ جَمِيعَ مَا سَأَلْتَ عَنْهُ ⁽¹⁾.

«4»

ب، قرب الإسناد أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام إِذَا نَاجَي رَبَّهُ قَالَ يَا رَبِّ قَوِيتُ عَلَي مَعْصِيَتِكَ بِنِعْمَتِكَ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ فَقَالَ إِنَّ الْقَدَرِيَّةَ يَحْتَجُّونَ بِأَوَّلِهَا وَ لَيْسَ كَمَا يَقُولُونَ أَ لَا تَرَي أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ قَالَ نُوحٌ عَلَي نَبِيِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ قَالَ الْأَمْرُ إِلَي اللَّهِ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ.

بيان

اعلم أن لفظ القدري يطلق في أخبارنا علي الجبري و علي التفويضي و

و از ناحیه قدرت من است که توان بر انجام معصیت من می یابی؛ تو را شنوا و بینا آفریدم. و من به نیکی های تو [در این که به کدام یک از ما منتسب شود] سزاوارتر از توام، و تو به بدی های خود سزاوارتر از من می باشی؛ زیرا من از آن چه انجام می دهم مورد سؤال واقع نمی شوم، و حال آن که آن ها [یعنی بندگان] مورد سؤال واقع می شوند. [جواب] هر آن چه پرسیدی را [در این نوشته] به شکلی منظم آورده ام. ⁽²⁾

روایت 4

قرب الإسناد: بزنطی روایت کرده، امام رضا علیه السلام فرمودند: علی بن حسین علیهما السلام، هرگاه پروردگارش را مناجات می نمود، عرض می کرد: پروردگارا! به سبب نعمت تو بود که توان انجام معصیت تو یافتم. بزنطی هم چنین نقل کرده، شنیدم که ایشان در مورد این سخن خداوند تبارک و تعالی: «إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذَا أَرَادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوءاً فَلاَ مَرَدَّ لَهُ» ⁽³⁾

{در حقیقت‌خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد هیچ برگشتی برای آن نیست} می فرمودند: همانا قدریه به ابتدای این آیه احتجاج می کنند، [لیکن حقیقت] چنان چه آن ها می گویند نیست؛ مگر نمی بینی که خداوند تبارک و تعالی می فرماید: «وَ إِذَا أَرَادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوءاً فَلاَ مَرَدَّ لَهُ» {و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد هیچ برگشتی برای آن نیست}!؟ و نوح علی نبینا و آله و علیه السلام فرمود: «وَ لاَ یَنفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدتُّ أَنْ أَنصَحَ لَکُمْ إِن کَانَ اللّهُ یُرِیدُ أَن یُغْوِیَکُمْ» ⁽⁴⁾

{و اگر بخواهم شما را اندرز دهم در صورتی که خدا بخواهد شما را بیراه گذارد اندرز من شما را سودی نمی‌بخشد}!؟ فرمودند: کار به دست خداست و او خود هر آن کس را که بخواهد هدایت می کند. ⁽⁵⁾

توضیح

بدان که لفظ "قدری" در روایات ما، هم بر جبری ها و هم بر تفویضی ها اطلاق شده است،

المراد في هذا الخبر هو الثاني و قد أحال كل من الفريقين ما ورد في ذلك علي الآخر قَالَ شَارِحُ الْمَقَاصِدِ لَا خِلَافَ فِي ذَمِّ الْقَدَرِيَّةِ وَ قَدْ وَرَدَ فِي صِحَاحِ الْأَحَادِيثِ لَعَنَ اللَّهُ الْقَدَرِيَّةَ عَلَي لِسَانِ سَبْعِينَ نَبِيّاً و المراد بهم القائلون بنفي كون الخير و الشر كله بتقدير الله و مشيته سموا بذلك لمبالغتهم في نفيه و قيل لإثباتهم للعبد قدرة الإيجاد و ليس بشي‌ء لأن المناسب حينئذ القدري بضم القاف و قالت المعتزلة القدرية هم القائلون بأن الخير و الشر كله من الله و بتقديره و مشيته لأن الشائع نسبة الشخص إلي ما يثبته و يقول به كالجبرية و الحنفية و الشافعية لا إلي ما ينفيه وَ رُدَّ بِأَنَّهُ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَوْلُهُ الْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ أُمَّتِي. وَ قَوْلُهُ إِذَا قَامَتِ الْقِيَامَةُ نَادَي مُنَادٍ أَهْلَ الْجَمْعِ أَيْنَ خُصَمَاءُ اللَّهِ فَتَقُومُ الْقَدَرِيَّةُ.و لا خفاء في أن المجوس هم الذين ينسبون الخير إلي الله و الشر إلي الشيطان و يسمونهما يزدان و أهرمن و أن من لا يفوض الأمور كلها إلي الله تعالي و يفرز بعضها فينسبه إلي نفسه يكون هو المخاصم لله تعالي و أيضا من يضيف القدر إلي نفسه و يدعي كونه الفاعل و المقدر أولي باسم القدري ممن يضيفه إلي ربه انتهي.

و قال العلامة رحمه الله في شرحه علي التجريد قال أبو الحسن البصري و محمود الخوارزمي وجه تشبيهه عليه السلام المجبرة بالمجوس من وجوه:

أحدها أن المجوس اختصوا بمقالات سخيفة و اعتقادات واهية معلومة البطلان و كذلك المجبرة.

و ثانيها أن مذهب المجوس أن الله تعالي يخلق فعله ثم يتبرأ منه كما خلق إبليس ثم انتفي عنه و كذلك المجبرة قالوا إنه تعالي يفعل القبائح ثم يتبرأ منه ⁽¹⁾.

و ثالثها أن المجوس قالوا إن نكاح الأخوات و الأمهات بقضاء الله و قدره و إرادته و وافقهم المجبرة حيث قالوا إن نكاح المجوس لأخواتهم و أمهاتهم بقضاء الله و قدره و إرادته.

و رابعها أن المجوس قالوا إن القادر علي الخير لا يقدر علي الشر و بالعكس

و مراد از آن در این روایت، همان معنای دوم است. [البته] هر یک از این دو گروه [یعنی جبریه و مفوضه]، روایاتی که در این باره وارد شده را، علیه دیگری حواله کرده اند. شارح المقاصد گفته است: در این که قدریه مورد نکوهش اند، اختلافی [میان ما شیعیان] وجود ندارد؛ در روایات صحیح آمده است که خداوند قدریه را بر زبان هفتاد پیامبر لعنت کرده است. و مراد از قدریه، آن هایی هستند که این موضوع که همه خیرها و شرها به تقدیر و مشیت خداوند است را نفی می کنند، و چون در نفی این موضوع مبالغه می کنند، قدریه نامیده شده اند. گفته شده به این جهت به آن ها قدریه گفته می شود که قدرت به وجود آوردن [اعمال] را برای بنده اثبات می کنند، که [توجیه] صحیح نیست؛ زیرا در این صورت مناسب این بود که به آن ها "قُدری" به ضمّ قاف گفته شود. معتزله گفته اند قدریه آن هایی هستند که قائلند که همه خیرها و شرها از جانب خدا و به تقدیر و مشیت اوست، زیرا معمول این است که شخص را به آن چه که اثبات می کند و به آن قائل است نسبت دهند، نه به آن چه نفی می کند. مانند جبریه [که قائل به جبرند] و حنفیه [که پیروان ابوحنیفه اند] و شافعیه [که پیروان شافعی اند]. ولی این [توجیه] با روایت صحیحی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده، رد می شود [آن روایت این است]: قدریه، مجوسیان امت من اند. و این سخن ایشان که فرمودند: وقتی قیامت بر پا شود، یک منادی اهل جمع را ندا می دهد: دشمنان خداوند کجایند؟ در آن هنگام قدریه برمی خیزند. و پوشیده نیست که مجوسیان کسانی هستند که امور خیر را به خداوند و امور شر را به شیطان نسبت می دهند و آن دو را یزدان و اهرمن می نامند. و کسی که همه امور را به خداوند متعال تفویض نمی کند و بعضی از امور را جدا می کند و به خود نسبت می دهد، دشمن خداوند متعال است و کسی که قدَر را به خود نسبت می دهد و مدعی می شود که خودش فاعل و مقدِّر است، بیشتر از کسی که قدَر را به پروردگارش نسبت می دهد، سزاوار نام قَدَری است. در این جا نقل سخن شارح المقاصد به پایان می رسد.

علامه رحمه الله در شرحش بر [کتاب] تجرید نوشته است: ابوالحسن بصری و محمود خوارزمی گفته اند: این که ایشان علیه السلام جبریون را به مجوس تشبیه کرده اند، به جهت چند وجه می [تواند] باشد: اول این که در میان ادیان، مجوسیان هستند که به سخنانی سخیف و عقایدی واهی که نادرستی اشان واضح است قائلند، و جبریون نیز [در میان فرقه های مسلمانان] همین طورند.

دوم این که: [یکی از عقاید] مذهب مجوس این است که خداوند متعال ابتدا فعل خود را خلق می کند و سپس از آن تبرّی می جوید، چنان چه ابلیس را آفرید و سپس او را راند، جبریون نیز همین طور بودند و می گفتند خداوند متعال کارهای قبیح را انجام می دهد و سپس از آن ها تبرّی می جوید.

سوم این که: مجوسان قائل بودند که ازدواج با خواهران و مادران، به قضا و قدر و اراده خداوند است و جبریون نیز با آن ها در این [عقیده] موافقند؛ زیرا جبریون قائل بودند که ازدواج مجوسیان با خواهران و مادرانشان به قضا و قدر و اراده خداوند است.

و چهارم این که: مجوسیان قائل بودند که کسی که قادر به انجام خیر است، قدرت بر انجام شر را ندارد و بالعکس،

و المجبرة قالوا إن القدرة موجبة للفعل غير متقدمة عليه فالإنسان القادر علي الخير لا يقدر علي ضده و بالعكس انتهي.

أقول سيتضح لك أن كلا منهما ضال صادق فيما نسب إلي الآخر و أن الحق غير ما ذهبا إليه و هو الأمر بين الأمرين.

«5»

ب، قرب الإسناد بِالْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام إِذَا نَاجَي رَبَّهُ قَالَ اللَّهُمَّ يَا رَبِّ إِنَّمَا قَوِيتُ عَلَي مَعَاصِيكَ بِنِعَمِكَ ⁽¹⁾.

«6»

فس، تفسير القمي قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا إِلَي قَوْلِهِ يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنَ اللَّهِ رَدٌّ عَلَي مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يُضِلُّ الْعِبَادَ ثُمَّ يُعَذِّبُهُمْ عَلَي ضَلَالَتِهِمْ. «ص 30»

بيان

الظاهر أنه عليه السلام جعل قوله تعالي يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً من جملة قول الذين كفروا علي خلاف ما ذهب إليه المفسرون من أنه من كلامه تعالي جوابا لقولهم ⁽²⁾.

«7»

ل، الخصال الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَنِيعٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَرَفَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَي عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي لَيْسَ لَهُمَا فِي الْإِسْلَامِ نَصِيبٌ الْمُرْجِئَةُ وَ الْقَدَرِيَّةُ.

«8»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّخْرِ الْبَصْرِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَيْفٍ ⁽³⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَيْهِ الْقَزْوِينِيِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام مِثْلَهُ. «ص 51»

بيان

قال الكراجكي ظنت المعتزلة أن الشيعة هم المرجئة لقولهم إنا نرجو من الله تعالي العفو عن المؤمن إذا ارتكب معصية و مات قبل التوبة و هذا غلط

و جبریون نیز قائل بودند که قدرت موجب انجام فعل است و متقدم بر آن نیست؛ بنابراین انسانی که قادر بر خیر است، قدرت بر انجام ضد آن را ندارد و بالعکس. در این جا نقل از شرح تجرید به پایان می رسد.

می گویم: به زودی برای خواننده روشن خواهد شد که هر دو فرقه گمراهند، و در آن چه به دیگری نسبت می دهند صادق اند، و این که حقیقت غیر از آن است که آن ها به آن معتقدند، و حقیقت "چیزی بین این دو" است.

روایت 5

قرب الإسناد هم چنین با سند سابق نقل کرده است: از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمودند: علی بن حسین علیهما السلام وقتی با پروردگارش مناجات می کرد، عرض می کرد: پروردگارا! تنها با نعمت های تو بود که بر معاصی توان یافتم.

روایت 6

تفسیر قمی در ذیل این سخن خداوند: «إِنَّ اللَّهَ لاَ یَسْتَحْیِی أَن یَضْرِبَ مَثَلًا مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُواْ فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُواْ فَیَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا یُضِلُّ بِهِ کَثِیرًا وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیرًا» ⁽⁴⁾{خدای را از این که به پشه‌ای یا فروتر [یا فراتر] از آن مثل زند شرم نیاید؛ پس کسانی که ایمان آورده‌اند می‌دانند که آن [مثل] از جانب پروردگارشان بجاست، ولی کسانی که به کفر گراییده‌اند می‌گویند خدا از این مثل چه قصد داشته است، [خدا] بسیاری را با آن گمراه و بسیاری را با آن راهنمایی می‌کند}؛ امام صادق علیه السلام فرمودند: این سخن خداوند، ردّ سخن آن هایی است که معتقدند خداوند تبارک و تعالی، بندگان را گمراه می کند و سپس ایشان را به سبب گمراهی اشان عذاب می نماید.

توضیح

ظاهراً این سخن خداوند متعال: «یُضِلُّ بِهِ کَثِیرًا ...»، ادامه سخن کافران می باشد، بر خلاف آن چه مفسرین گفته اند که این جمله، جواب خداوند متعال به سخن کافران است.

روایت 7

خصال: إبن عمر نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: از میان امت من دو دسته هستند که از اسلام بی بهره اند: مرجئه و قدریه.

روایت 8

کنز الکراجکی نیز مانند همین را به نقل از داوود بن سلیمان از امام رضا علیه السلام، و ایشان از پدرانشان علیهم السلام، از رسول الله صلی الله علیه و آله آورده است.

توضیح

کراجکی گفته است: معتزله گمان کرده اند که مرجئه، همان شیعیان هستند؛ زیرا شیعیان می گویند ما از خداوند متعال، برای مؤمنی که معصیتی کرده و قبل از توبه از دنیا رفته است، امید [و رجای] عفو داریم [ - کلمه مرجئه از ماده رجا است - ]، ولی این وجه تسمیه، غلط است؛

منهم في التسمية لأن المرجئة مشتق من الإرجاء و هو التأخير ⁽¹⁾بل هم الذين أخروا الأعمال و لم يعتقدوا من فرائض الإيمان ثم قال إن المعتزلة لها من الزلات الفظيعة ما يكثر تعداده و قد صنف ابن الراوندي كتاب فضائحهم فأورد فيه جملا من اعتقاداتهم و آراء شيوخهم مما ينافر العقول و يضاد شريعة الرسول وَ قَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ بِذَمِّهِمْ عَنْ أَهْلِ الْبَيْتِ عليهم السلام وَ لَعَنَهُمْ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ عليهما السلام فَقَالَ: لَعَنَ اللَّهُ الْمُعْتَزِلَةَ أَرَادَتْ أَنْ تَوَحَّدَتْ فَأَلْحَدَتْ وَ رَامَتْ أَنْ تَرْفَعَ التَّشْبِيهَ فَأَثْبَتَتْ

«9»

ل، الخصال مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَشَّارٍ الْقَزْوِينِيُّ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ وَ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ الْكُوفِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ عليهما السلام أَدْنَي مَا يَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِيمَانِ أَنْ يَجْلِسَ إِلَي غَالٍ وَ يَسْتَمِعَ إِلَي حَدِيثِهِ وَ يُصَدِّقَهُ عَلَي قَوْلِهِ إِنَّ أَبِي حَدَّثَنِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي لَا نَصِيبَ لَهُمَا فِي الْإِسْلَامِ الْغُلَاةُ وَ الْقَدَرِيَّةُ.

«10»

عد، العقائد اعْتِقَادُنَا فِي الِاسْتِطَاعَةِ مَا قَالَهُ مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ عليهما السلام حِينَ قِيلَ لَهُ أَ يَكُونُ الْعَبْدُ مُسْتَطِيعاً قَالَ نَعَمْ بَعْدَ أَرْبَعِ خِصَالٍ أَنْ يَكُونَ مُخَلَّي السَّرْبِ صَحِيحَ الْجِسْمِ سَلِيمَ الْجَوَارِحِ لَهُ سَبَبٌ وَارِدٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا تَمَّتْ هَذِهِ فَهُوَ مُسْتَطِيعٌ فَقِيلَ لَهُ مِثْلُ أَيِّ شَيْ‌ءٍ فَقَالَ يَكُونُ الرَّجُلُ مُخَلَّي السَّرْبِ صَحِيحَ الْجِسْمِ سَلِيمَ الْجَوَارِحِ لَا يَقْدِرُ أَنْ يَزْنِيَ إِلَّا أَنْ يَرَي امْرَأَةً فَإِذَا وَجَدَ الْمَرْأَةَ فَإِمَّا أَنْ يَعْصِمَ فَيَمْتَنِعَ كَمَا امْتَنَعَ يُوسُفُ وَ إِمَّا أَنْ يُخَلِّيَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهَا فَيَزْنِيَ وَ هُوَ زَانٍ وَ لَمْ يُطِعِ اللَّهَ بِإِكْرَاهٍ وَ لَمْ يَعْصِ بِغَلَبَةٍ ⁽²⁾.

زیرا کلمه "مرجئه" از از ماده "إرجاء" به معنای به تأخیر انداختن، اشتقاق یافته است و مرجئه کسانی بودند که اعمال را به تأخیر می انداختند و به واجبات ایمان معتقد نبودند. [کراجکی] سپس گفته است: معتزله خود، لغزش های هول ناک و بسیار زیادی داشته اند و إبن راوندی کتابی در مورد فضاحت های ایشان تألیف کرده و قسمتی از عقاید آن ها و نظرات بزرگانشان که با عقل ها ناسازگار و با شریعت رسول در تضاد است را در آن آورده است.

و روایاتی از اهل بیت علیهم السلام در نکوهش آن ها وارد شده است و امام صادق علیه السلام آن ها را لعنت نموده اند و فرموده اند: خداوند معتزله را لعنت کند؛ خواستند توحید بورزند، ولی ملحد شدند و قصد داشتند تشبیه را [از خداوند] رفع کنند، ولی به تشبیه افتادند.

روایت 9

خصال: علی بن سالم از پدرش نقل کرده که امام صادق علیه السلام فرمودند: کمترین چیزی که انسان به سبب آن از ایمان خارج می شود این است که نزد یک اهل غلو بنشیند و به سخنش گوش فرا دهد و او را بر سخنش تصدیق نماید؛ پدرم از پدرش، و ایشان از جدش برایم نقل نمودند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: دو صنف از امت من را از اسلام بهره ای نیست: غلو کنندگان و قدری مسلکان.

روایت 10.

عقاید صدوق: اعتقاد ما درباره استطاعت، همان است که امام موسی بن جعفر علیه السلام در پاسخ به کسی که از ایشان پرسیده بود آیا بنده مستطیع [بر انجام اعمال خویش] است، فرمودند [، ایشان فرمودند]: آری، به چهار شرط؛ راهش برای انجام آن عمل باز باشد، بدنش صحیح باشد، اعضای بدنش در سلامت باشند و برای آن عمل سببی از جانب خداوند عزّ و جلّ در کار باشد، وقتی همه این شرایط مهیا باشد، او مستطیع خواهد بود. به ایشان عرض شد: مانند چه کاری؟ ایشان فرمودند: مردی که آزاد است و جسمش صحیح و اعضای بدنش سالم است، تا زنی را ندیده است قدرت بر زنا کردن با او را ندارد، وقتی زنی را می یابد، یا خود را حفظ می کند و [از زنا کردن] امتناع می ورزد، چنان چه یوسف امتناع نمود، و یا میان خود و آن زن را رها می کند و زنا می نماید و زناکار می شود، و بدین صورت این شخص [در صورت حفظ خود از زنا] با اجبار خدا را اطاعت نکرده و [در صورت ارتکاب زنا] با [قهر و] غلبه معصیت ننموده است.

«11»

وَ سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ قَالَ مُسْتَطِيعُونَ لِلْأَخْذِ بِمَا أُمِرُوا بِهِ وَ التَّرْكِ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَ بِذَلِكَ ابْتُلُوا ⁽¹⁾.

«12»

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبٌ مَسْطُورٌ يَا مُوسَي إِنِّي خَلَقْتُكَ وَ اصْطَفَيْتُكَ وَ قَوَّيْتُكَ - ⁽²⁾وَ أَمَرْتُكَ بِطَاعَتِي وَ نَهَيْتُكَ عَنْ مَعْصِيَتِي فَإِنْ أَطَعْتَنِي أَعَنْتُكَ عَلَي طَاعَتِي وَ إِنْ عَصَيْتَنِي لَمْ أُعِنْكَ عَلَي مَعْصِيَتِي وَ لِيَ الْمِنَّةُ عَلَيْكَ فِي طَاعَتِكَ وَ لِيَ الْحُجَّةُ عَلَيْكَ فِي مَعْصِيَتِكَ.

«13»

فس، تفسير القمي فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ ⁽³⁾قَوْلُهُ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدي وَ فَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ قَالَ خَلَقَهُمْ حِينَ خَلَقَهُمْ مُؤْمِناً وَ كَافِراً وَ شَقِيّاً وَ سَعِيداً وَ كَذَلِكَ يَعُودُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُهْتَدٍ وَ ضَالٌّ يَقُولُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ وَ هُمُ الْقَدَرِيَّةُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا قَدَرَ وَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَي الْهُدَي وَ الضَّلَالَةِ وَ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ إِنْ شَاءُوا اهْتَدَوْا وَ إِنْ شَاءُوا ضَلُّوا وَ هُمْ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ كَذَبَ أَعْدَاءُ اللَّهِ الْمَشِيَّةُ وَ الْقُدْرَةُ لِلَّهِ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ مَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ شَقِيّاً يَوْمَ خَلَقَهُ كَذَلِكَ يَعُودُ إِلَيْهِ - ⁽⁴⁾وَ مَنْ خَلَقَهُ سَعِيداً يَوْمَ خَلَقَهُ كَذَلِكَ يَعُودُ إِلَيْهِ سَعِيداً قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ.

«14»

ل، الخصال الْفَامِيُّ وَ ابْنُ مَسْرُورٍ عَنْ ابْنِ بُطَّةَ عَنِ الصَّفَّارِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁵⁾عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: النَّاسُ فِي الْقَدَرِ عَلَي ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ رَجُلٍ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَجْبَرَ النَّاسَ عَلَي الْمَعَاصِي فَهَذَا قَدْ ظَلَّمَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِي حُكْمِهِ وَ هُوَ كَافِرٌ وَ رَجُلٍ يَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ

روایت 11

از امام صادق علیه السلام در مورد این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ قَدْ کَانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ» ⁽⁶⁾{در حالی که [پیش از این] به سجده دعوت می‌شدند و تندرست بودند} سؤال شد؛ ایشان فرمودند: آن ها می توانستند آن چه به آن امر شده بودند را انجام دهند و آن چه از آن نهی شده بودند را ترک کنند، و با همان [توانایی و امکان انتخاب] آزموده شدند.

روایت 12

امام صادق علیه السلام فرمودند: در سطرهای تورات نوشته است: ای موسی! من تو را آفریدم و برگزیدم و نیرویت دادم و امر به اطاعت خود نموده و از عصیانم نهی کردم؛ اگر مرا اطاعت کنی، تو را بر طاعتم یاری می نمایم و اگر عصیانم کنی، تو را بر معصیتم یاری نمی کنم، و من در طاعت کردنت بر تو منت دارم و در معصیتت علیه تو حجت.

روایت 13

تفسیر قمی: أبی الجارود از امام باقر علیه السلام نقل کرده که ایشان درباره آیه «کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ * فَرِیقاً هَدی وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلالَةُ» ⁽⁷⁾{همان گونه که شما را پدید آورد [به سوی او] بر می‌گردید * [در حالی که] گروهی را هدایت نموده و گروهی گمراهی بر آنان ثابت شده است} فرمودند: یعنی آن ها را همان زمان که آفرید، مؤمن و کافر و سعادت مند و شقاوت مند آفرید و در روز قیامت به همان صورت و در حالی که بعضی هدایت یافته و بعضی دیگر گمراه شده اند، [به نزد خدا] بازگردانده می شوند. خداوند در ادامه می فرماید: «إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ» ⁽⁸⁾{زیرا آنان شیاطین را به جای خدا دوستان [خود] گرفته‌اند و می‌پندارند که راه‌یافتگانند}، اینان همان قَدَری ها هستند که معتقدند هیچ تقدیری در کار نیست و می پندارند که خودشان بر هدایت و گمراهی خود قادرند و به دست خودشان است که اگر بخواهند، هدایت می شوند و اگر بخواهند، گمراه می گردند. آن ها مجوسیان این امت اند، دشمنان خدا[یند و] دروغ می گویند. مشیت و قدرت مخصوص خداست، «کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ»{همان گونه که شما را پدید آورد [به سوی او] بر می‌گردید}، کسی که خداوند او را در روز آفرینشش شقی آفریده، به همان صورت به نزد خدا باز می گردد و کسی که در روز آفرینشش او را سعید آفریده، به همان حال سعادتش به نزد خدا باز می گردد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده اند: شقی کسی است که در شکم مادرش شقی شده است و سعید کسی است که در شکم مادرش سعید شده است.

روایت 14

خصال: حریز روایت کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: انسان ها در [مسأله] قَدَر بر سه دسته اند: [دسته اول:] آن هایی که معتقدند خداوند عزّ و جلّ انسان ها را بر معاصی مجبور می کند؛ اینان با این حکمشان بر خداوند عزّ و جلّ ظلم کرده و کافرند. [دسته دوم:] آن هایی که معتقدند

مُفَوَّضٌ إِلَيْهِمْ فَهَذَا وَهَّنَ اللَّهَ فِي سُلْطَانِهِ فَهُوَ كَافِرٌ وَ رَجُلٍ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ كَلَّفَ الْعِبَادَ مَا يُطِيقُونَ وَ لَمْ يُكَلِّفْهُمْ مَا لَا يُطِيقُونَ فَإِذَا أَحْسَنَ حَمِدَ اللَّهَ وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ فَهَذَا مُسْلِمٌ بَالِغٌ.

يد، التوحيد الْوَرَّاقُ عَنِ ابْنِ بُطَّةَ مِثْلَهُ.

«15»

ل، الخصال أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْفَارِسِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا خَلَقَ الْجَنَّةَ خَلَقَهَا مِنْ لَبِنَتَيْنِ لَبِنَةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ جَعَلَ حِيطَانَهَا الْيَاقُوتَ وَ سَقْفَهَا الزَّبَرْجَدَ وَ حَصْبَاءَهَا اللُّؤْلُؤَ - ⁽¹⁾وَ تُرَابَهَا الزَّعْفَرَانَ وَ الْمِسْكَ الْأَزْفَرَ فَقَالَ لَهَا تَكَلَّمِي فَقَالَتْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ قَدْ سَعِدَ مَنْ يَدْخُلُنِي فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ بِعِزَّتِي وَ عَظَمَتِي وَ جَلَالِي وَ ارْتِفَاعِي لَا يَدْخُلُهَا مُدْمِنُ خَمْرٍ وَ لَا سِكِّيرٌ وَ لَا قَتَّاتٌ ⁽²⁾وَ هُوَ النَّمَّامُ وَ لَا دَيُّوثٌ وَ هُوَ الْقَلْطَبَانُ وَ لَا قَلَّاعٌ وَ هُوَ الشُّرْطِيُّ وَ لَا زَنُّوقٌ وَ هُوَ الْخُنْثَي وَ لَا خَيُّوفٌ ⁽³⁾وَ هُوَ النَّبَّاشُ وَ لَا عَشَّارٌ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا قَدَرِيٌّ.

توضيح

السكير بالكسر و تشديد الكاف: الكثير السكر و الفرق بينه و بين المدمن إما بكون المراد بالخمر ما يتخذ من العنب و بالسكير من يسكر من غيره أو بكون المراد بالمدمن أعم ممن يسكر و شرط السلطان نخبة أصحابه الذين يقدمهم علي غيرهم من جنده و النسبة إليهم شرطي كتركي و لم أجد اللغويين فسروا الزنوق و الخيوف بما فسرا به في الخبر.

«16»

ل، الخصال أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادٍ لَهُ يَرْفَعُهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مُدْمِنُ

همه امور به انسان ها واگذار شده است؛ اینان [با این عقیده] خداوند را در سلطنتش کوچک کرده و کافرند. و آن هایی که معتقدند خداوند عزّ و جلّ بندگان را به تکالیفی که توان [امتثال] آن ها را دارند مکلف کرده و آن چه را که توان انجام آن را ندارند بر آنان تکلیف نکرده است، وقتی کار نیکی کنند، خداوند را سپاس می گویند و هنگامی که عمل بدی انجام دهند، از خداوند طلب آمرزش می نمایند، اینان مسلمانانِ [به حقیقت] رسیده هستند.

در کتاب توحید نیز مانند همین روایت از إبن بطۀ نقل شده است.

روایت 15

عبدالله بن حسین بن زید از پدرش، و او از امام باقر علیه السلام، و ایشان به نقل از پدرانشان روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند عزّ و جلّ بهشت را از دو [نوع] خشت خلق کرد: خشت طلا و خشت نقره، و دیوارهای آن را از یاقوت، و سقف آن را از زبرجد، و سنگ ریزه های [سطح] آن را از مروارید، و خاک آن را از زعفران و مشک الأزفر آفرید و خطاب به بهشت فرمود: سخن بگو؛ بهشت گفت: معبودی جز تو نیست، تو زنده پاینده هستی،

هر کس در من داخل شود، سعادت مند شده است. خداوند عزّ و جلّ فرمود: به عزت و عظمت و جلال و بلند مرتبگی خود سوگند می خورم که داخل در بهشت نشود هیچ دائم الخمری، و نه هیچ مست کننده ای، و نه هیچ سخن چینی، و نه هیچ بی غیرتی، و نه هیچ کارگزار سلطانی، و نه هیچ مخنثی، و نه هیچ افشاگری، و نه هیچ عُشر دهنده ای، و نه هیچ قطع رحم کننده ای، و نه هیچ قَدَری مسلکی.

توضیح

"سکّیر" به کسر سین و تشدید کاف، به معنای کسی است که زیاد مست می شود، و فرق بین او و دائم الخمر این است که مقصود از خمر [در این جا] شرابی است که از خرما می گیرند و سکیر کسی است که با چیزی غیر از شراب خرما مست می شود، یا [این که فرق بین آن دو این است که] دائم الخمر اعمّ از مست کننده است [و ممکن است کسی اهل مستی باشد، ولی دائم الخمر نباشد]. "شُرَط" به معنای اصحاب برگزیده سلطان است که سلطان آن ها را بر دیگر سربازانش مقدم می دارد، و اسم منسوب به آن ها، "شُرطی" بر وزن ترکی است. در میان اهل لغت کسی را نیافتیم که زنوق و خیوف را به معنایی که در روایت به آن تفسیر شده، معنا کرده باشد.

روایت 16

خصال: محمد بن حسین به سند خود نقل کرده، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: دائم الخمر و مست کننده

خَمْرٍ وَ لَا سِكِّيرٌ وَ لَا عَاقٌّ وَ لَا شَدِيدُ السَّوَادِ وَ لَا دَيُّوثٌ وَ لَا قَلَّاعٌ وَ هُوَ الشُّرْطِيُّ وَ لَا زَنُّوقٌ وَ هُوَ الْخُنْثَي وَ لَا خَيُّوفٌ وَ هُوَ النَّبَّاشُ وَ لَا عَشَّارٌ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا قَدَرِيٌّ.

قال الصدوق رحمه الله: يعني بشديد السواد الذي لا يبيض شي‌ء من شعر رأسه و لا من شعر لحيته مع كبر السن و يسمي الغربيب ⁽¹⁾.

«17»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام السِّنَانِيُّ عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَحْمُودٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَا يُوصَفُ بِالتَّرْكِ كَمَا يُوصَفُ خَلْقُهُ وَ لَكِنَّهُ مَتَي عَلِمَ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَنِ الْكُفْرِ وَ الضَّلَالِ مَنَعَهُمُ الْمُعَاوَنَةَ وَ اللُّطْفَ وَ خَلَّي بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ اخْتِيَارِهِمْ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَتَمَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ عَلي سَمْعِهِمْ قَالَ الْخَتْمُ هُوَ الطَّبْعُ عَلَي قُلُوبِ الْكُفَّارِ عُقُوبَةً عَلَي كُفْرِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَي بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَلْ يُجْبِرُ عِبَادَهُ عَلَي الْمَعَاصِي فَقَالَ بَلْ يُخَيِّرُهُمْ ⁽²⁾وَ يُمْهِلُهُمْ حَتَّي يَتُوبُوا قُلْتُ فَهَلْ يُكَلِّفُ عِبَادَهُ مَا لَا يُطِيقُونَ فَقَالَ كَيْفَ يَفْعَلُ ذَلِكَ وَ هُوَ يَقُولُ وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ثُمَّ قَالَ عليه السلام حَدَّثَنِي أَبِي مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ يُجْبِرُ عِبَادَهُ عَلَي الْمَعَاصِي أَوْ يُكَلِّفُهُمْ مَا لَا يُطِيقُونَ فَلَا تَأْكُلُوا ذَبِيحَتَهُ وَ لَا تَقْبَلُوا شَهَادَتَهُ وَ لَا تُصَلُّوا وَرَاءَهُ وَ لَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ شَيْئاً. «ص 70»

ج، الإحتجاج مُرْسَلًا عَنِ الْحَسَنِيِّ مِثْلَهُ. «ص 225»

«18»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام تَمِيمٌ الْقُرَشِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عُمَيْرِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الشَّامِيِّ ⁽³⁾قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي عَلِيِّ بْنِ مُوسَي الرِّضَا عليهما السلام بِمَرْوَ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ

و عاق شده و شدید السواد و بی غیرت و کارگزار سلطان و مخنث و افشاگر و عُشر دهنده و قطع رحم کننده و قدری مسلک در بهشت داخل نمی شوند.

صدوق رحمه الله گفته است: منظور از شدید السواد، کسی است که با این که سن زیادی دارد، ولی هیچ یک از موهای سر و صورتش سفید نشده است، که به چنین شخصی "غِربیب" می گویند.

روایت 17

عیون أخبار الرضا: إبراهیم بن أبی محمود نقل کرده، از امام رضا علیه السلام در مورد تفسیر این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ» ⁽⁴⁾{و در میان تاریکی هایی که نمی‌بینند رهایشان کرد} سؤال کردم؛ ایشان فرمودند: نمی توان خداوند تبارک و تعالی را چنان چه مخلوقاتش به منتسب می شوند، به تَرک منتسب نمود، ولی از آن جا که خداوند می داند آن ها از کفر و گمراهی خودشان برنمی گردند، آن ها را از یاری رساندن و لطف [خویش] محروم می نماید و آن ها را به اختیار خودشان وا می گذارد. راوی هم چنین نقل کرده، از ایشان در مورد این سخن خداوند عزّ و جلّ: «خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ» ⁽⁵⁾{خداوند بر دل های آنان و بر شنوایی ایشان مهر نهاده}، سؤال کردم؛ ایشان فرمودند: ختم، یعنی مهر [و موم] کردن دل های کافران به جهت عقوبت کردنشان بر کفر، چنان چه خداوند تعالی فرموده است: «بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِیلًا» ⁽⁶⁾{بلکه خدا به خاطر کفرشان بر دل هایشان مهر زده و در نتیجه جز شماری اندک [از ایشان] ایمان نمی‌آورند}. [راوی نقل کرده] از ایشان سؤال کردم: آیا خداوند عزّ و جلّ بندگانش را بر معاصی مجبور می کند؟ ایشان فرمودند: خیر، بلکه ایشان را مخیر می کند و مهلت می دهد تا توبه نمایند. سؤال کردم: آیا بندگانش را به تکلیفی که طاقت آن را ندارند مکلف می نماید؟ فرمودند: چطور چنین کاری بکند و حال آن که می فرماید: «وَ ما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ» ⁽⁷⁾{و پروردگار تو به بندگان [خود] ستم کار نیست}. سپس فرمودند: پدرم موسی بن جعفر علیه السلام برایم حدیث کرد که پدرشان جعفر بن محمد علیه السلام فرمودند: اگر کسی معتقد بود که خداوند بندگانش را بر معاصی مجبور می کند، و یا بر چیزهایی که طاقتش را ندارند مکلف می نماید، از ذبیحه اش نخورید و شهادتش را قبول نکنید و پشت سرش نماز نخوانید و چیزی از زکات به او ندهید.

إحتجاج نیز مانند همین را با سندی مرسل نقل کرده است.

روایت 18

عیون أخبار الرضا: یزید بن عمیر بن معاویۀ الشامی ⁽⁸⁾

نقل کرده، در مرو به حضور امام رضا علیه السلام رسیدم و به ایشان عرض کردم: ای فرزند رسول خدا!

رَسُولِ اللَّهِ رُوِيَ لَنَا عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ فَمَا مَعْنَاهُ فَقَالَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ أَفْعَالَنَا ثُمَّ يُعَذِّبُنَا عَلَيْهَا فَقَدْ قَالَ بِالْجَبْرِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ أَمْرَ الْخَلْقِ وَ الرِّزْقِ إِلَي حُجَجِهِ عليهم السلام فَقَدْ قَالَ بِالتَّفْوِيضِ فَالْقَائِلُ بِالْجَبْرِ كَافِرٌ وَ الْقَائِلُ بِالتَّفْوِيضِ مُشْرِكٌ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ فَقَالَ وُجُودُ السَّبِيلِ إِلَي إِتْيَانِ مَا أُمِرُوا بِهِ وَ تَرْكِ مَا نُهُوا عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ فَهَلْ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَشِيَّةٌ وَ إِرَادَةٌ فِي ذَلِكَ فَقَالَ أَمَّا الطَّاعَاتُ فَإِرَادَةُ اللَّهِ وَ مَشِيَّتُهُ فِيهَا الْأَمْرُ بِهَا وَ الرِّضَا لَهَا وَ الْمُعَاوَنَةُ عَلَيْهَا وَ إِرَادَتُهُ وَ مَشِيَّتُهُ فِي الْمَعَاصِي النَّهْيُ عَنْهَا وَ السَّخَطُ لَهَا وَ الْخِذْلَانُ عَلَيْهَا قُلْتُ فَلِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهَا الْقَضَاءُ - ⁽¹⁾قَالَ نَعَمْ مَا مِنْ فِعْلٍ يَفْعَلُهُ الْعِبَادُ مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ إِلَّا وَ لِلَّهِ فِيهِ قَضَاءٌ قُلْتُ فَمَا مَعْنَي هَذَا الْقَضَاءِ قَالَ الْحُكْمُ عَلَيْهِمْ بِمَا يَسْتَحِقُّونَهُ عَلَي أَفْعَالِهِمْ مِنَ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.

ج، الإحتجاج رواه مرسلا مثله.

«19»

ن، ⁽²⁾عيون أخبار الرضا عليه السلام الدَّقَّاقُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطَّائِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ الْكُوفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ سَيِّدِي عَلِيَّ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام يَقُولُ حَدَّثَنِي أَبِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ الرِّضَا عَلِيِّ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام.

وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ الْبَغْدَادِيُّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَلَوِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام.

وَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْفَارِسِيُّ الْغَرَائِمِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ رُمَيْحٍ النَّسَوِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ عِيسَي

برای ما از امام صادق علیه السلام روایت شده است که ایشان فرموده اند: "نه جبر است و نه تفویض، بلکه چیزی بین آن دو است"، معنای این سخن چیست؟ ایشان فرمودند: کسی که بپندارد خداوند کارهای ما را انجام می دهد و سپس ما را به سبب انجام آن ها عذاب می کند، قائل به جبر شده است و کسی که بپندارد خداوند عزّ و جلّ امر خَلق و روزی اش را به حجت های خود علیهم السلام واگذارده، قائل به تفویض شده است؛ بنابراین قائلین به جبر کافر و قائلین به تفویض مشرک هستند. عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! چیزی که بین این دو است، چیست؟ این است که بندگان در انجام اوامر و ترک کردن نواهی آزادند. به ایشان عرض کردم: آیا مشیت و اراده خداوند عزّ و جلّ، در اعمال بندگان جایی ندارد؟ فرمودند: در مورد طاعات، اراده و مشیت خداوند به همان امر کردن به آن ها و خشنودی بر آن ها و یاری رساندن [بندگان] در انجام آن هاست. و در مورد معاصی اراده و مشیت خداوند، همانا نهی از آن ها و خشم در برابر آن ها و یاری نرساندن در انجام آن هاست. عرض کردم: آیا قضای خداوند عزّ و جلّ نیز در [افعال] بندگان وجود دارد؟ فرمودند: آری، خداوند در هر کار نیک و بدی که بندگان انجام می دهند، قضایی دارد. عرض کردم: این قضا[یی که می فرمایید] به چه معناست؟ فرمودند: این که پاداش و عقوبتی که بر افعالشان استحقاق یافته اند را در دنیا و آخرت برایشان حکم کند.

احتجاج نیز مانند همین را با سندی مرسل روایت کرده است.

روایت 19

عیون أخبار الرضا: دقاق از محمد بن حسن طائی از سهل بن زیاد از علی بن جعفر کوفی نقل کرده، از آقایم امام هادی علیه السلام شنیدم که می فرمودند: پدرم محمد بن علی از پدرشان علی بن موسی از پدرشان موسی بن جعفر، از پدرشان جعفر بن محمد از پدرشان محمد بن علی از پدرشان علی بن حسین از

پدرشان علیهم السلام برایم نقل کردند ⁽³⁾

الْمَرْوَزِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَجِيحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام.

وَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ عَنِ السُّكَّرِيِّ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ بَكَّارٍ الضَّبِّيِّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْهُذَلِيِّ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالُوا لَمَّا انْصَرَفَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام مِنْ صِفِّينَ قَامَ إِلَيْهِ شَيْخٌ مِمَّنْ شَهِدَ الْوَقْعَةَ مَعَهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنْ مَسِيرِنَا هَذَا أَ بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرٍ.

وَ قَالَ الرِّضَا فِي رِوَايَتِهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام دَخَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنَا عَنْ خُرُوجِنَا إِلَي أَهْلِ الشَّامِ أَ بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرٍ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَجَلْ يَا شَيْخُ فَوَ اللَّهِ مَا عَلَوْتُمْ تَلْعَةً وَ لَا هَبَطْتُمْ بَطْنَ وَادٍ إِلَّا بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرٍ فَقَالَ الشَّيْخُ عِنْدَ اللَّهِ أَحْتَسِبُ عَنَائِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ - ⁽¹⁾فَقَالَ مَهْلًا يَا شَيْخُ لَعَلَّكَ تَظُنُّ قَضَاءً حَتْماً وَ قَدَراً لَازِماً لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ الْأَمْرُ وَ النَّهْيُ وَ الزَّجْرُ وَ لَسَقَطَ مَعْنَي الْوَعْدِ وَ الْوَعِيدِ وَ لَمْ تَكُنْ عَلَي مُسِي‌ءٍ لَائِمَةٌ وَ لَا لِمُحْسِنٍ مَحْمَدَةٌ وَ لَكَانَ الْمُحْسِنُ أَوْلَي بِاللَّائِمَةِ مِنَ الْمُذْنِبِ وَ الْمُذْنِبُ أَوْلَي بِالْإِحْسَانِ مِنَ الْمُحْسِنِ تِلْكَ مَقَالَةُ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَ خُصَمَاءِ الرَّحْمَنِ وَ قَدَرِيَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ مَجُوسِهَا يَا شَيْخُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ كَلَّفَ تَخْيِيراً وَ نَهَي تَحْذِيراً وَ أَعْطَي عَلَي الْقَلِيلِ كَثِيراً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يَخْلُقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا - ⁽²⁾ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ قَالَ فَنَهَضَ الشَّيْخُ وَ هُوَ يَقُولُ:

که مردی از اهالی عراق به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام رسید و عرض کرد: به من بگویید آیا حرکت ما به سمت سپاه شامیان، به قضاء و قدر خداوند بود؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: آری ای پیرمرد! به خدا سوگند از هیچ بلندی بالا نرفتید و در هیچ دشتی سرازیر نشدید، مگر این که همه آن ها به قضاء و قدر خداوند بود. پیرمرد عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! [پس رنج و] مشقّتم را به حساب خداوند بگزارم[!؟]. حضرت فرمودند: فرصت ای پیرمرد! گویا تو گمان کردی که [منظور من] قضای حتمی و قدَر لازم [و برگشت ناپذیر] است؛ اگر این طور باشد، پاداش و عقوبت لغو و امر و نهی و منع بیهوده خواهد بود و وعده و وعید معنایی نخواهد داشت و بدکاران را ملامتی نرسد و نیکوکاران را ستایشی نخواهد بود و نیکوکار بیش از گنه کار شایسته ملامت خواهد بود و گنه کار بیش از نیک کردار شایسته نیک رفتاری خواهد بود، این سخن، سخن بت پرستان و دشمنان خداوند رحمان و قَدَری مسلکان و مجوسیان این امت است. ای پیرمرد! خداوند عزّ و جلّ [بندگان را بر واجبات] تکلیف نمود، تا به ایشان اختیار دهد و از معاصی نهی کرد، تا آن ها را بر حذر دارد و بر [طاعت] اندک [پاداشی] زیاد عطا کرد. خداوند به معصیت بندگان مغلوب نشود و با وادار کردن بندگان اطاعت نگردد، و خداوند آسمان ها و زمین را بیهوده نیافریده است، ⁽³⁾

«ذَلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ» ⁽⁴⁾{این

گمان کسانی است که کافر شده [و

حق‌پوشی کرده]اند، پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده‌اند!}. پیرمرد در حالی که چنین می سرود، برخاست:

أَنْتَ الْإِمَامُ الَّذِي نَرْجُو بِطَاعَتِهِ *** يَوْمَ النَّجَاةِ مِنَ الرَّحْمَنِ غُفْرَاناً

أَوْضَحْتَ مِنْ دِينِنَا مَا كَانَ مُلْتَبِساً *** جَزَاكَ رَبُّكَ عَنَّا فِيهِ إِحْسَاناً

فَلَيْسَ مَعْذِرَةٌ فِي فِعْلِ فَاحِشَةٍ *** قَدْ كُنْتُ رَاكِبَهَا فِسْقاً وَ عِصْيَاناً

لَا لَا وَ لَا قَابِلًا نَاهِيهِ أَوْقَعَهُ *** فِيهَا عَبَدْتُ إِذاً يَا قَوْمِ شَيْطَاناً

وَ لَا أَحَبَّ وَ لَا شَاءَ الْفُسُوقَ وَ لَا *** قَتْلَ الْوَلِيِّ لَهُ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً

أَنَّي يُحِبُّ وَ قَدْ صَحَّتْ عَزِيمَتُهُ *** ذُو الْعَرْشِ أَعْلَنَ ذَاكَ اللَّهُ إِعْلَاناً

لَمْ يَذْكُرْ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ فِي آخِرِ هَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الشِّعْرِ إِلَّا بَيْتَيْنِ مِنْ أَوَّلِهِ ⁽¹⁾

أوضحت من أمرنا ما كان ملتبسا *** جزاك ربك بالاحسان إحسانا

يد، التوحيد زَادَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي حَدِيثِهِ فَقَالَ الشَّيْخُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْقَضَاءُ وَ الْقَدْرُ اللَّذَانِ سَاقَانَا وَ مَا هَبَطْنَا وَادِياً وَ مَا عَلَوْنَا تَلْعَةً إِلَّا بِهِمَا فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْأَمْرُ مِنَ اللَّهِ وَ الْحُكْمُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً

بيان

التلعة ما ارتفع من الأرض.

قوله عند الله أحتسب عنائي أي لما لم نكن مستحقين للأجر لكوننا مجبورين فأحتسب أجر مشقتي عند الله لعله يثيبني بلطفه و يحتمل أن يكون استفهاما علي سبيل الإنكار و قال الجزري الاحتساب من الحسب كالاعتداد من العد و إنما قيل لمن ينوي بعمله وجه الله احتسبه لأن له حينئذ أن يعتد عمله و الاحتساب في الأعمال الصالحات و عند المكروهات هو البدار إلي طلب الأجر و تحصيله بالتسليم و الصبر أو باستعمال أنواع البر و القيام بها علي الوجه المرسوم فيها طلبا للثواب المرجو منها انتهي.

قوله عليه السلام و لكان المذنب أولي بالإحسان أقول لأنه حمله علي ما هو قبيح عقلا و شرعا و صيره بذلك محلا للائمة الناس فهو أولي بالإحسان لتدارك ذلك و أيضا لما حمل المحسن علي ما هو حسن عقلا و شرعا و صار بذلك موردا لمدح الناس

شما آن امامی هستی که ما امیدواریم با اطاعت از او در روز رستاخیز به آمرزش پرودگار دست یابیم.

مسأله ای پوشیده را برای ما روشن نمودید، پروردگارتان پاداشتان دهد!

[با این توضیحی که شما فرمودید] زین پس [به تحقیق می دانم که] اگر عمل زشتی را از روی فسق و عصیان انجام دهم، عذری نخواهم داشت.

نه، نه، دیگر قبول نمی کنم که [خداوند] نهی کننده، خودش بنده را در آن عمل زشت انداخته باشد. ای مردم! اگر چنین گمانی کنم، بنده شیطان شده ام.

نه، خداوند نافرمانی ها را دوست ندارد و نمی خواهد و خوش ندارد، و نمی خواهد که یکی از اولیایش را از روی ظلم و دشمنی برایش بکشند.

چطور چنین چیزی را دوست داشته باشد و حال آن که [آن بنده،] عزم بر انجام آن کار را کرده است!؟ و خداوند که مالک عرش است این [خواسته خود] را به روشنی اعلان نموده است.

در نقلی که به طریق محمد بن عمر بن حافظ از امام صادق علیه السلام رسیده است، فقط دو بیت اول آورده شده است.

در توحید چنین آمده است: در نقل إبن عباس این جملات نیز وجود دارد: پیرمرد عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! قضا و قدر بودند که ما را [به این سفر] بردند و ما جز به سبب آن دو، در هیچ دشتی سرازیر نشده و از هیچ بلندی بالا نرفتیم؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: هر امر و حکمی از جانب خداست و سپس این آیه را تلاوت نمودند: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» ⁽²⁾{و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر [خود] احسان کنید}

توضیحات

"تلعۀ" به جای مرتفع گویند. "[پس رنج و] مشقّتم را به حساب خدا بگزارم"، یعنی از آن جا که به جهت مجبور بودن استحقاق پاداش ندارم، پاداش مشقت خویش را به حساب خداوند می گزارم تا شاید به لطف خود مرا پاداش دهد. محتمل است این جمله در قالب استفهام انکاری باشد. جزری گفته است: "احتساب" از ماده حسب [و بر وزن] و به معنای اعتداد از ماده عدّ [به معنای شمردن] است، "احتسبه" را در مورد کسی به کار می برند که با عملش در صدد کسب رضای خداوند است، چرا که او می تواند چنین عملی را به حساب آورد. این معنای احتساب در اعمال شایسته است. اما در احتساب سختی ها به معنای مبادرت در طلب پاداش و به دست آوردن اجر از راه تسلیم و صبر در برابر سختی ها، و یا جستجوی ثوابی که از آن ها امید می رود از راه به کار بستن انواع نیکی ها و انجام آن ها به نحوی که در آن ها مرسوم است می باشد. در این جا نقل کلام جزری به پایان می رسد.

این سخن امام علیه السلام که فرمودند: "گنه کار بیش از نیک کردار شایسته نیک رفتاری خواهد بود ..."؛ مؤلف گوید: از آن جا که خداوند او را بر چیزی که از جهت عقل و شرع قبیح است مجبور نموده و او را به این طریق مورد ملامت مردم قرار داده، باید با او بیشتر نیکی شود تا آن حال قبلی او جبران شود. و هم چنین از آن جا که خداوند نیک کردار را بر چیزی که از جهت عقل و شرع نیک است مجبور نموده و به این سبب مورد ستایش مردم قرار داده،

فإن عاقبه و أضر به تداركا لما أحسن إليه كان أولي من جمع الإضرارين علي المسي‌ء و قيل إنما كان المذنب أولي بالإحسان لأنه لا يرضي بالذنب كما يدل عليه جبره عليه و المحسن أولي بالعقوبة لأنه لا يرضي بالإحسان لدلالة الجبر عليه و من لا يرضي بالإحسان أولي بالعقوبة من الذي يرضي به.

و يحتمل أن يكون هذا متفرعا علي ما مر أي إذا بطل الثواب و العقاب و الأمر و النهي و الوعد و الوعيد لكان المذنب أولي إلخ و وجهه أنه لم يبق حينئذ إلا الإحسان و العقوبة الدنيوية و المذنب في الدنيا متنعم بأنواع اللذات و ليست له مشقة التكاليف الشرعية و المحسن في التعب و النصب بارتكاب أفعال لا يشتهيها و ترك ما يلتذ بها مقتر عليه لاجتناب المحرمات من الأموال فحينئذ الإحسان الواقع للمذنب أكثر مما وقع للمحسن فهو أولي بالإحسان من المحسن و العقوبة الواقعة علي المحسن أكثر مما وقع علي المذنب فهو أولي بالعقوبة من المذنب ⁽¹⁾و القدرية في هذا الخبر أطلقت علي الجبرية و قوله لم يعص علي بناء المفعول و كذا قوله و لم يطع مكرها بكسر الراء و في الفتح تكلف.

و في الكافي بعد ذلك و لم يملك مفوضا إشارة إلي نفي التفويض التام بحيث لا يقدر علي صرفهم عنه أو بحيث لا يكون لتوفيقه و هدايته مدخل فيه.

«20»

يد، التوحيد ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنِ

حال اگر او را به جهت آن احسانی که [در دنیا] به او نموده عقوبت نماید و ضرر رساند، سزاوار تر از آن است که بدکار دو بار [،یکی در دنیا و یکی در آخرت،] زیان کند. [در توضیح این بیان حضرت هم چنین] گفته شده، گنه کار به این سبب سزاوارتر به نیک رفتاری است که او از آن رو که [طبق فرض] مجبور به انجام گناه بوده، به [اختیار و] رضایت خویش مرتکب گناه نشده، و نیک کردار نیز به این سبب سزاوارتر به کیفر است که به جهت مجبور بودنش، از روی رضایت نیکی نکرده است، و کسی که به نیکی رضایت نداده، بیشتر از کسی که به آن رضایت داده سزاوار کیفر است.

و احتمال دارد این سخن ایشان در نتیجه بیان قبلشان باشد که فرمودند: "اگر این طور باشد، پاداش و عقوبت و امر و نهی و منع [از گناه] بیهوده خواهد بود و وعده و وعید معنایی نخواهد داشت ..." با این توضیح که در این حال [یعنی حالی که پاداش و عقوبت لغو و امر و نهی و منع [از گناه] بیهوده باشد و ...] تنها چیزی که باقی می ماند پاداش و کیفر دنیوی خواهد بود و گنه کار در دنیا برخوردار از انواع لذت ها می شود و سختی تکالیف شرعی بر عهده او نخواهد بود، و نیکوکار در سختی و رنج [تکالیف و] افعالی است که تمایلی به آن افعال ندارد و باید چیزهایی که از آن ها لذت می برد را ترک کند و معیشت بر او تنگ شود، چه این که باید از اموال حرام خودداری کند. و نتیجه این که در این صورت احسانی که به گنه کار رسیده است بیش از احسانی است که به نیکوکار رسیده، و بدین ترتیب او بیش از نیکوکار سزاوار احسان شده است، و [از آن سو] کیفری که به نیک کردار رسیده است بیش از کیفری است که بر گنه کار وارد شده، و بدین ترتیب او بیش از گنه کار سزاوار کیفر شده است. در این روایت کلمه قَدَریه، در مورد جبری مسلکان به کار رفته است.

در کتاب کافی بعد از جمله "با وادار کردن بندگان اطاعت نگردد" این چنین آمده است: "و به تفویض بندگان را مالک [اعمال خویش] نکرده است" که اشاره ایست به نفی تفویض تام، تا گمان نشود خداوند نمی تواند بندگان را از گناه بازدارد، یا گمان نشود که او در موفقیت و هدایت بندگان نقشی ندارد.

روایت 20

توحید، عیون أخبار الرضا: وشاء نقل کرده،

الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ اللَّهُ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَي الْعِبَادِ قَالَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ ذَلِكَ قُلْتُ فَأَجْبَرَهُمْ عَلَي الْمَعَاصِي قَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ وَ أَحْكَمُ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا ابْنَ آدَمَ أَنَا أَوْلَي بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَي بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي عَمِلْتَ الْمَعَاصِيَ بِقُوَّتِيَ الَّتِي جَعَلْتُهَا فِيكَ.

«21»

يد، التوحيد ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام الطَّالَقَانِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عليهما السلام يَقُولُ مَنْ قَالَ بِالْجَبْرِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ وَ لَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً - ⁽¹⁾إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَا يُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا وَ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري.

«22»

يد، التوحيد ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: ذُكِرَ عِنْدَهُ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِيضُ فَقَالَ أَ لَا أُعْطِيكُمْ فِي هَذَا أَصْلًا لَا تَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَ لَا يُخَاصِمُكُمْ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا كَسَرْتُمُوهُ - ⁽²⁾قُلْنَا إِنْ رَأَيْتَ ذَلِكَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُطَعْ بِإِكْرَاهٍ وَ لَمْ يُعْصَ بِغَلَبَةٍ وَ لَمْ يُهْمِلِ الْعِبَادَ فِي مُلْكِهِ هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَهُمْ وَ الْقَادِرُ عَلَي مَا أَقْدَرَهُمْ عَلَيْهِ فَإِنِ ائْتَمَرَ الْعِبَادُ بِطَاعَتِهِ ⁽³⁾لَمْ يَكُنِ اللَّهُ عَنْهَا صَادّاً وَ لَا مِنْهَا مَانِعاً وَ إِنِ ائْتَمَرُوا بِمَعْصِيَتِهِ فَشَاءَ أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ذَلِكَ فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ يَحُلْ وَ فَعَلُوهُ فَلَيْسَ هُوَ الَّذِي أَدْخَلَهُمْ فِيهِ ثُمَّ قَالَ عليه السلام مَنْ يَضْبِطْ حُدُودَ هَذَا الْكَلَامِ فَقَدْ خَصَمَ مَنْ خَالَفَهُ.

ج، الإحتجاج مرسلا مثله ⁽⁴⁾

بيان

لعل ذكر الائتمار ثانيا للمشاكلة أو هو بمعني الهم أو الفعل من غير مشاورة كما ذكر في النهاية و القاموس.

«23»

يد، التوحيد مع، معاني الأخبار حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحْتَمِلُ بْنُ سَعِيدٍ السَّمَرْقَنْدِيُّ ⁽⁵⁾الْفَقِيهُ بِأَرْضِ بَلْخٍ

از امام رضا علیه السلام پرسیدم که آیا خداوند کارها را به بندگان خود واگذارده است؟ ایشان فرمودند: خداوند عزت مندتر از آن است [که امور را به بندگان وانهد]. پرسیدم: پس آیا آنان را بر معاصی مجبور کرده است؟ فرمودند: خداوند عادل تر و حکیم تر از آن است [که آنان را بر معاصی مجبور نماید]. سپس فرمودند: خداوند عزّ و جلّ فرمود: ای فرزند آدم! من در [انتساب] نیکی های تو سزاوارتر از تو هستم و تو بر بدکاری هایت سزاوارتر از منی، تو معصیت ها را با نیرویی که من در وجود تو قرار داده ام انجام می دهی.

روایت 21

توحید، عیون أخبار الرضا: هروی نقل کرده، از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمودند: به کسانی که معتقد به جبر باشد، چیزی از زکات ندهید و شهادتشان را قبول نکنید؛ خداوند عزّ و جلّ هیچ کس را جز به اندازه توانش مکلف نمی کند و تکلیفی بیش از طاقتش بر دوش او نمی گذارد، «وَ لا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَیْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ⁽⁶⁾{و هیچ کس جز بر زیان خود [گناهی] انجام نمی‌دهد و هیچ باربرداری بار [گناه] دیگری را برنمی‌دارد}.

روایت 22

توحید، عیون أخبار الرضا: جعفری نقل کرده، در حضور امام رضا علیه السلام سخن از جبر و تفویض شد، ایشان فرمودند: آیا می خواهید در این باره اصلی به [دست] شما بدهم که دیگر در این مسأله اختلافی نداشته باشید و هر کس که در مورد آن با شما بحث کرد بتوانید او را شکست دهید؟ عرض کردیم: اگر صلاح می بینید[، بفرمایید]. فرمودند: خداوند عزّ و جلّ به زور اطاعت نمی شود و به قهر و غلبه معصیت نمی شود و [از سوی دیگر] بندگان را در [محدوده] فرمان رواییش رها نمی کند. او مالک [و اختیاردار حقیقی] چیزهایی است که به اختیار آن ها در آورده است و اوست که قادر [حقیقی بر] افعالی است که قدرت انجامش را به آن ها داده است؛ اگر بندگان به طاعت او گردن نهند، خداوند ایشان را از طاعت باز ندارد و منع نکند و اگر به معصیتش مشغول شوند و او بخواهد آن ها را از انجام معاصی منع کند، [این کار را] می کند، و [با این حال] اگر ایشان را از [انجام معاصی] منع نکند، او آن ها را در انجام معاصی قرار نداده است. سپس فرمودند: هر کس بر همه جوانب این سخن آگاهی یابد [و مسلط شود]، بر مخالفین خود پیروز خواهد شد.

احتجاج نیز مانند این روایت را با سندی مرسل آورده است.

توضیح

شاید علت این که برای بار دوم از کلمه ائتمار استفاده شده این است که هم شکلی با استعمال قبلی رعایت شود، یا این که ائتمار در استعمال دوم چنان چه در نهایۀ و قاموس آمده است، به معنای تصمیم یا کار بدون مشاوره است.

روایت 23

توحید، معانی الأخبار:

قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الزَّاهِدِ السَّمَرْقَنْدِيُّ بِإِسْنَادٍ رَفَعَهُ إِلَي الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ إِنَّ أَسَاسَ الدِّينِ التَّوْحِيدُ وَ الْعَدْلُ وَ عِلْمُهُ كَثِيرٌ لَا بُدَّ لِعَاقِلٍ مِنْهُ فَاذْكُرْ مَا يَسْهُلُ الْوُقُوفُ عَلَيْهِ وَ يَتَهَيَّأُ حِفْظُهُ فَقَالَ أَمَّا التَّوْحِيدُ فَأَنْ لَا تُجَوِّزَ عَلَي رَبِّكَ مَا جَازَ عَلَيْكَ وَ أَمَّا الْعَدْلُ فَأَنْ لَا تَنْسُبَ إِلَي خَالِقِكَ مَا لَامَكَ عَلَيْهِ.

«24»

فس، تفسير القمي قَوْلُهُ وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ إِلَي قَوْلِهِ سابِقِينَ ⁽¹⁾فَهَذَا رَدٌّ عَلَي الْمُجَبِّرَةِ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ الْأَفْعَالَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا صُنْعَ لَهُمْ فِيهَا وَ لَا اكْتِسَابَ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ وَ لَمْ يَقُلْ بِفِعْلِنَا لِأَنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُعَذِّبَ الْعَبْدَ عَلَي فِعْلِهِ الَّذِي يُجْبِرُهُ عَلَيْهِ.

«25»

فس، تفسير القمي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَجَدْتُ لِأَهْلِ الْقَدَرِ أَسْمَاءً فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلي وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ فَهُمُ الْمُجْرِمُونَ.

«26»

ج، الإحتجاج عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام لِلْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ إِيَّاكَ أَنْ تَقُولَ بِالتَّفْوِيضِ - ⁽²⁾فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُفَوِّضِ الْأَمْرَ إِلَي خَلْقِهِ وَهْناً مِنْهُ وَ ضَعْفاً وَ لَا أَجْبَرَهُمْ عَلَي مَعَاصِيهِ ⁽³⁾ظُلْماً الْخَبَرَ.

«27»

يد، التوحيد الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنْ خُنَيْسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْخَزَّازِ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ قُلْتُ مَا أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ رَأَيْتَهُ عَلَي مَعْصِيَتِهِ فَنَهَيْتَهُ فَلَمْ يَنْتَهِ فَتَرَكْتَهُ فَفَعَلَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ فَلَيْسَ حَيْثُ لَمْ يَقْبَلْ مِنْكَ فَتَرَكْتَهُ كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي أَمَرْتَهُ بِالْمَعْصِيَةِ.

«28»

عد، العقائد اعْتِقَادُنَا فِي الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ قَوْلُ الصَّادِقِ عليه السلام لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ.

ابوأحمد محمد بن أحمد بن زاهد سمرقندی با سندی مرفوع نقل کرده، مردی از امام صادق علیه السلام سؤال نمود و به ایشان عرض کرد: اساس دین توحید و عدل است، ولی علم [کامل] آن [دارای حجمی] زیاد است و برای [فهم] آن باید عاقل [و اندیشمند] بود، چیزی [برای ما] بفرمایید که راحت فهمیده شود و بتوان آن را به خاطر سپرد؛ ایشان فرمودند توحید به آن است که چیزی که بر خودت روا می دانی را بر پروردگارت روا نشماری، و عدل به آن است که آن چه خالقت تو را بر آن ملامت کرده، به او نسبت ندهی.

روایت 24

تفسیر قمی: این سخن خداوند متعال: «وَ قَارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ لَقَدْ جَاءهُم مُّوسَی بِالْبَیِّنَاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مَا کَانُوا سَابِقِینَ» ⁽⁴⁾{و قارون و فرعون و هامان را [هم هلاک کردیم] و به راستی موسی برای آنان دلایل آشکار آورد و[لی آن ها] در آن سرزمین سرکشی نمودند و [با این همه بر ما] پیشی نجستند}، رد بر جبری مسلکان است که معتقدند این خداوند است کارها را انجام می دهد و بندگان در انجام آن ها نقشی ندارند و آن ها را مرتکب نمی شوند. خداوند با این سخن، [اعتقاد] ایشان را رد کرد و فرمود: «فَکُلًّا أَخَذْنَا بِذَنبِهِ» ⁽⁵⁾{و هر یک [از ایشان] را به گناهش گرفتار [عذاب] کردیم} و نفرمود به سبب عمل خودمان، زیرا خداوند عزّ و جلّ عادل تر از آن است که بنده را به سبب فعلی که خودش او را بر انجام آن مجبور نموده عذاب کند.

روایت 25.

تفسیر قمی: نوفلی از سکونی نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: برای قَدَری مسلکان نشانه هایی در کتاب خدا یافتم: «إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ * یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلی وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ» ⁽⁶⁾{قطعاً بزهکاران در گمراهی و جنونند * روزی که در آتش به رو کشیده می‌شوند [و به آنان گفته می‌شود] لهیب آتش را بچشید [و احساس کنید] * ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده‌ایم}؛ قَدَری ها همان مجرمین هستند [که در این آیات سخن از آن ها شده است].

روایت 26

إحتجاج: أباحمزه ثمالی نقل کرده، امام باقر علیه السلام به حسن بصری فرمودند: مراقب باش که مایل به تفویض نشوی، خداوند عزّ و جلّ امر را از روی سستی و ضعف به خلقش واگذار نکرده است و آن ها را ظالمانه بر معاصی مجبور نکرده است ... این روایت ادامه دارد.

روایت 27

توحید: مفضل روایت کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: نه جبر است و نه تفویض، بلکه چیزی بین این دو است. به ایشان عرض کردم: چیزی که بین آن دو است چیست؟ ایشان فرمودند: مثال آن مانند کسی است که او را در حال معصیت ببینی و [از انجام معصیت] نهی کنی، ولی او نهی نشود، و تو او را رها کنی و او آن معصیت را انجام دهد. این گونه نیست که حال که نهی تو را نپذیرفته و تو رهایش کرده ای، تو او را به [انجام آن] معصیت امر نموده باشی.

روایت 28

عقائد صدوق: اعتقاد ما در [مسأله] جبر و تفویض همان سخن امام صادق علیه السلام است که فرمودند: نه جبر است و نه تفویض.

أقول: و ساق الخبر إلي آخر ما رواه المفضل و قال الشيخ المفيد قدس الله روحه في شرحه الجبر هو الحمل علي الفعل و الاضطرار إليه بالقسر و الغلبة و حقيقة ذلك إيجاد الفعل في الخلق من غير أن يكون له قدرة علي دفعه و الامتناع من وجوده فيه و قد يعبر عما يفعله الإنسان بالقدرة التي معه علي وجه الإكراه له علي التخويف و الإلجاء أنه جبر و الأصل فيه ما فعل من غير قدرة علي امتناعه منه حسب ما قدمناه و إذا تحقق القول في الجبر علي ما وصفناه كان مذهب الجبر هو قول من يزعم أن الله تعالي خلق في العبد الطاعة من غير أن يكون للعبد قدرة علي ضدها و الامتناع منها و خلق فيهم المعصية كذلك فهم المجبرة حقا و الجبر مذهبهم علي التحقيق و التفويض هو القول برفع الحظر ⁽¹⁾عن الخلق في الأفعال و الإباحة لهم مع ما شاءوا من الأعمال و هذا قول الزنادقة و أصحاب الإباحات و الواسطة بين هذين القولين أن الله أقدر الخلق علي أفعالهم و مكنهم من أعمالهم و حد لهم الحدود في ذلك و رسم لهم الرسوم و نهاهم عن القبائح بالزجر و التخويف و الوعد و الوعيد فلم يكن بتمكينهم من الأعمال مجبرا لهم عليها و لم يفوض إليهم الأعمال لمنعهم من أكثرها و وضع الحدود لهم فيها و أمرهم بحسنها و نهاهم عن قبيحها فهذا هو الفصل بين الجبر و التفويض علي ما بيناه.

«29»

ج، الإحتجاج عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَأَلَ الزِّنْدِيقُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنِي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كَيْفَ لَمْ يَخْلُقِ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ مُطِيعِينَ مُوَحِّدِينَ وَ كَانَ عَلَي ذَلِكَ قَادِراً قَالَ عليه السلام لَوْ خَلَقَهُمْ مُطِيعِينَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ ثَوَابٌ لِأَنَّ الطَّاعَةَ إِذَا مَا كَانَتْ فِعْلَهُمْ لَمْ تَكُنْ جَنَّةٌ وَ لَا نَارٌ وَ لَكِنْ خَلَقَ خَلْقَهُ فَأَمَرَهُمْ بِطَاعَتِهِ وَ نَهَاهُمْ عَنْ مَعْصِيَتِهِ وَ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِرُسُلِهِ وَ قَطَعَ عُذْرَهُمْ بِكُتُبِهِ لِيَكُونُوا هُمُ الَّذِينَ يُطِيعُونَ وَ يَعْصُونَ وَ يَسْتَوْجِبُونَ بِطَاعَتِهِمْ لَهُ الثَّوَابَ وَ بِمَعْصِيَتِهِمْ إِيَّاهُ الْعِقَابَ قَالَ فَالْعَمَلُ الصَّالِحُ مِنَ الْعَبْدِ هُوَ فِعْلُهُ

مؤلف گوید: سپس صدوق رحمه الله این روایت را تا پایان آن چه که مفضل روایت کرده بود نقل کرده است. شیخ مفید قدس الله روحه در شرحش [بر کتاب صدوق] نوشته است: جبر به معنای واداشتن به کاری و ناچار نمودن به آن به وسیله زور و غلبه می باشد، و حقیقت آن این است که فعل، طوری به دست مخلوق ایجاد شود که او قدرت بر دفع آن از خود و جلوگیری از وجود آن در خود را نداشته باشد. گاهی نیز در مورد کاری که انسان در اثر قدرتی [خارجی] و بدون این که خود بخواهد و از روی ترس و واداری انجام می دهد، تعبیر به جبر می شود. [بنابراین] چنان چه گفته شد [شرط] اصل[ی] در تحقق جبر این است که کاری، بدون این که قدرتی بر جلوگیری از آن باشد انجام شود. حال که با این اوصاف معنای حقیقی جبر مشخص شد، باید دانست مذهب جبریون عبارت است از اعتقاد به این که خداوند متعال طاعت را در [وجود] بندگان ایجاد کرده است، بدون این که آن ها قدرت بر انجام کاری غیر از آن و یا قدرت جلوگیری از ایجاد آن را داشته باشند، و معصیت را نیز به همین صورت ایجاد نمود. بنابراین آنان به درستی جبریون نامیده شده اند و به تحقیق جبری مسلک اند. و تفویض عبارت است از اعتقاد به این که بندگان در کارهای خود رها شده اند و هر کاری که بخواهند می توانند بکنند، که این سخن زنادقه و اصحاب اباحات است. و واسطه بین این دو قول این است که [گفته شود:] خداوند بندگان را بر انجام کارهایشان قدرت داد و آن ها را بر اعمالشان توانا کرد و در مقوله اعمال حدودی برایشان معین نمود و آدابی مشخص ساخت و آنان را از طریق نهی و ترساندن و وعد و وعید از زشتی ها بازداشت؛ [بنابراین] این گونه نیست که خداوند با توانا نمودن بندگان، آن ها را بر انجام اعمال مجبور کرده باشد، و این طور نیست که اعمال را به آن ها واگذاشته باشد؛ زیرا آنان را کارهای زیادی منع کرده و برایشان حدودی وضع نموده و آن ها را به اعمال نیک امر فرموده و از کارهای زشت نهی کرده است. این است آن حد فاصل میان جبر و تفویض، که گفته بودیم.

روایت 29

إحتجاج: هشام بن حکم نقل کرده: زندیقی از امام صادق علیه السلام پرسید، به من بگویید چرا خداوند عزّ و جلّ بندگان را طوری نیافرید که همه آن ها مطیع و یکتاپرست باشند، با این که می توانست این کار را بکند؟ امام فرمودند: اگر آن ها را همواره مطیع می آفرید، ثوابی برای آن ها وجود نداشت؛ زیرا اگر اطاعت فعل آن ها [و به اختیارشان] نمی بود، بهشت و جهنمی در کار نبود. خداوند بندگان را آفرید و ایشان را به اطاعت خود امر نمود و از معصیتش نهی کرد و با [فرستادن] رسولانش حجت را بر ایشان تمام کرد و با کتاب هایش راه عذر را بر آنان بست تا خود آن ها باشند که اطاعت و معصیت کنند و با اطاعتشان، مستوجب ثواب و با معصیتشان، مستوجب کیفر شوند. زندیق گفت: بنابراین عمل شایسته[ای که] بنده [انجام می دهد] فعل خود اوست

وَ الْعَمَلُ الشَّرُّ مِنَ الْعَبْدِ هُوَ فِعْلُهُ قَالَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ الْعَبْدُ يَفْعَلُهُ وَ اللَّهُ بِهِ أَمَرَهُ وَ الْعَمَلُ الشَّرُّ الْعَبْدُ يَفْعَلُهُ وَ اللَّهُ عَنْهُ نَهَاهُ قَالَ أَ لَيْسَ فَعَلَهُ بِالْآلَةِ الَّتِي رَكِبَهَا فِيهِ - ⁽¹⁾قَالَ نَعَمْ وَ لَكِنْ بِالْآلَةِ الَّتِي عَمِلَ بِهَا الْخَيْرَ قَدَرَ بِهَا عَلَي الشَّرِّ الَّذِي نَهَاهُ عَنْهُ ⁽²⁾

قَالَ: فَإِلَي الْعَبْدِ مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ قَالَ مَا نَهَاهُ اللَّهُ عَنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ يُطِيقُ تَرْكَهُ وَ لَا أَمَرَهُ بِشَيْ‌ءٍ إِلَّا وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ يَسْتَطِيعُ فِعْلَهُ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ صِفَتِهِ الْجَوْرُ وَ الْعَبَثُ وَ الظُّلْمُ وَ تَكْلِيفُ الْعِبَادِ مَا لَا يُطِيقُونَ.

قَالَ: فَمَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ كَافِراً يَسْتَطِيعُ الْإِيمَانَ وَ لَهُ عَلَيْهِ بِتَرْكِهِ الْإِيمَانَ حُجَّةٌ قَالَ عليه السلام إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقَهُ جَمِيعاً مُسْلِمِينَ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ وَ الْكُفْرُ اسْمٌ يَلْحَقُ الْفِعْلَ حِينَ يَفْعَلُهُ الْعَبْدُ وَ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ الْعَبْدَ حِينَ خَلَقَهُ كَافِراً إِنَّهُ إِنَّمَا كَفَرَ مِنْ بَعْدِ أَنْ بَلَغَ وَقْتاً لَزِمَتْهُ الْحُجَّةُ مِنَ اللَّهِ فَعَرَضَ عَلَيْهِ الْحَقَّ فَجَحَدَهُ فَبِإِنْكَارِهِ الْحَقَّ صَارَ كَافِراً قَالَ فَيَجُوزُ أَنْ يُقَدِّرَ عَلَي الْعَبْدِ الشَّرَّ وَ يَأْمُرَهُ بِالْخَيْرِ وَ هُوَ لَا يَسْتَطِيعُ الْخَيْرَ أَنْ يَعْمَلَهُ وَ يُعَذِّبَهُ عَلَيْهِ قَالَ إِنَّهُ لَا يَلِيقُ بِعَدْلِ اللَّهِ وَ رَأْفَتِهِ أَنْ يُقَدِّرَ عَلَي الْعَبْدِ الشَّرَّ وَ يُرِيدَهُ مِنْهُ ثُمَّ يَأْمُرَهُ بِمَا يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَخْذَهُ وَ الْإِنْزَاعِ عَمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَي تَرْكِهِ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ عَلَي تَرْكِهِ أَمْرَهُ الَّذِي عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَخْذَهُ الْخَبَرَ.

عد، العقائد اعتقادنا في أفعال العباد أنها مخلوقة خلق تقدير لا خلق تكوين و معني ذلك أنه لم يزل الله عالما بمقاديرها.

أقول: قال الشيخ المفيد قدس الله روحه في شرح العقائد عند شرح هذا الكلام الذي ذكره أبو جعفر رحمه الله قد جاء به حديث غير معمول به و لا مرضي الإسناد. ⁽³⁾

و عمل ناشایستش نیز کار خود او می باشد. امام فرمودند: عمل شایسته را بنده در حالی انجام می دهد که خداوند او را به آن امر کرده است و عمل ناشایست را بنده در حالی انجام می دهد که خداوند او را از آن بازداشته است. زندیق گفت: آیا این گونه نیست که بنده آن عمل را به کمک وسیله ای که خداوند در وجود او قرار داده انجام می دهد؟ امام فرمودند: آری، ولی به کمک همان وسیله ای که کار خوب را انجام داده، بر انجام کار بدی که خداوند او را از آن نهی کرده نیز قادر بوده است. زندیق گفت: پس بنده نیز در عملش نقش دارد. امام فرمودند: خداوند او را تنها از چیزهایی نهی نموده است که می دانسته توان ترک آن ها را دارد، و تنها به چیزهایی امر کرده که می دانسته قدرت انجامشان را دارد؛ زیرا خداوند این گونه نیست که ستم و لغو و ظلم کند و بندگان را به چیزهایی که توان آن را ندارند مکلف نماید. زندیق گفت: بنابراین [از نظر شما] آیا کسی که خداوند او را کافر آفریده، می توانسته ایمان بیاورد و خداوند علیه او حجت دارد؟ امام علیه السلام فرمودند: خداوند عزّ و جلّ همه بندگان خود را تسلیم آفرید، آن ها را امر و نهی نمود، و کفر نامی است که هنگامی که بنده عمل [کافرانه] را انجام می دهد، فعل به آن متصف می شود. خداوند هنگامی که بنده را می آفرید، او را کافر خلق نکرد، زمانی که حجت از جانب خدا بر بنده تمام گردد و حق بر او عرضه شود و او آن را انکار کند، بعد از این انکار حق است که او کافر می شود. زندیق گفت: پس [در این صورت] ممکن است خداوند عمل ناشایست را بر بنده مقدر کند و در حالی که او قدرت بر انجام عمل شایسته را ندارد، او را به عمل شایسته امر کند و او را [به جهت ترک آن] عذاب نماید. امام فرمودند: از عدل و رأفت خداوند سزاوار نیست که [عمل] ناشایست را بر بنده مقدر کند و آن را از او بخواهد و سپس او را بر چیزی که می داند نمی تواند از عهده آن برآید امر کند و از چیزی که نمی تواند آن را ترک کند، باز دارد و سپس او را به جهت ترک امری که می دانسته نمی تواند آن را انجام دهد عذاب کند ... و روایت ادامه دارد.

عقائد صدوق: اعتقاد ما در افعال بندگان این است که آن ها به نحو خلق تقدیری آفریده شده اند، نه به صورت خلق تکوینی. و معنای آن این است که خداوند همواره به تقادیر اعمال علم دارد.

می گویم: شیخ مفید در شرح عقائد، در توضیح این کلام گفته است: سخنی که ابوجعفر رحمه الله [یعنی شیخ صدوق] فرموده است، مبتنی بر حدیثی است که [اصحاب] مطابق آن حدیث حکم نکرده اند و سندش نیز مورد پسند نیست،

و الأخبار الصحيحة بخلافه و ليس نعرف في لغة العرب أن العلم بالشي‌ء هو خلق له و لو كان ذلك كما قال المخالفون للحق لوجب أن يكون من علم النبي صلي الله عليه و آله فقد خلقه و من علم السماء و الأرض فهو خالق لهما و من عرف بنفسه شيئا من صنع الله تعالي و قرره في نفسه أن يكون خالقا له و هذا محال لا يذهب وجه الخطإ فيه علي بعض رعية الأئمة عليهم السلام فضلا عنهم.

فأما التقدير فهو الخلق في اللغة لأن التقدير لا يكون إلا بالفعل فأما بالعلم فلا يكون تقديرا و لا يكون أيضا بالفكر و الله متعال عن خلق الفواحش و القبائح علي كل حال وَ قَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ عليه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ أَ هِيَ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَي فَقَالَ عليه السلام لَوْ كَانَ خَالِقاً لَهَا لَمَا تَبَرَّأَ مِنْهَا وَ قَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ لَمْ يُرِدِ الْبَرَاءَةَ مِنْ خَلْقِ ذَوَاتِهِمْ وَ إِنَّمَا تَبَرَّأَ مِنْ شِرْكِهِمْ وَ قَبَائِحِهِمْ. و كتاب الله تعالي المقدم علي الأحاديث و الروايات و إليه يتقاضي في صحيح الأخبار و سقيمها فما قضي به فهو الحق دون ما سواه قال الله تعالي الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ فخبر بأن كل شي‌ء خلقه فهو حسن غير قبيح فلو كانت القبائح من خلقه لما حكم بحسن جميع ما خلق و قال تعالي ما تَري فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فنفي التفاوت عن خلقه و قد ثبت أن الكفر و الكذب متفاوت في نفسه و المتضاد من الكلام متفاوت فكيف يجوز أن يطلقوا علي الله تعالي أنه خالق لأفعال العباد و في أفعال العباد من التفاوت ما ذكرناه.

«30»

ج، ⁽¹⁾الإحتجاج مِمَّا أَجَابَ بِهِ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيُّ عليهما السلام فِي رِسَالَتِهِ إِلَي أَهْلِ الْأَهْوَازِ حِينَ سَأَلُوهُ عَنِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ أَنْ قَالَ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ قَاطِبَةً لَا اخْتِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ لَا رَيْبَ فِيهِ عِنْدَ جَمِيعِ فِرَقِهَا فَهُمْ فِي حَالَةِ الِاجْتِمَاعِ عَلَيْهِ مُصِيبُونَ وَ عَلَي تَصْدِيقِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مُهْتَدُونَ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِي عَلَي ضَلَالَةٍ فَأَخْبَرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَنَّ مَا اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ وَ لَمْ يُخَالِفْ بَعْضُهَا بَعْضاً هُوَ الْحَقُّ فَهَذَا مَعْنَي الْحَدِيثِ لَا مَا تَأَوَّلَهُ الْجَاهِلُونَ وَ لَا مَا قَالَهُ الْمُعَانِدُونَ مِنْ إِبْطَالِ

و بر خلاف [مضمون] روایات صحیحه است . و ما در زبان عربی جایی سراغ نداریم که علم به چیزی همان خلق آن باشد، و اگر این طور باشد، چنان چه مخالفان حق این گونه گفته اند، لازم می آید که هر کس به [وجود] پیامبر صلی الله علیه و آله علم داشته باشد، همو ایشان را آفریده باشد و هر که به آسمان و زمین علم داشته باشد، همو آن ها را آفریده باشد و هر آن که در وجود خود به چیزی از آفریده های خداوند علم داشته باشد و [علم] آن را در وجود خود بیابد، خودش آفریننده آن باشد، و این محال است و چنین خطایی از یکی از پیروان ائمه علیهم السلام نیز سر نمی زند، تا چه رسد به خود ایشان.

اما تقدیر در لغت به معنای خلق است، زیرا تقدیر جز از راه فعل ممکن نیست. تقدیر از راه علم ممکن نیست، و هم چنین از راه فکر نیز ممکن نیست، و در هر حال خداوند بلندمرتبه تر از آن است که بی شرمی ها و اعمال زشت را آفریده باشد.

روایت شده، از امام هادی علیه السلام سؤال شد که آیا افعال بندگان، مخلوق خداوند متعال هستند؟ ایشان علیه السلام فرمودند: اگر خداوند خالق آن ها می بود، از آن ها برائت نمی جست، و حال آن که خداوند سبحان فرموده است: «أَنَّ اللَّهَ بَرِی‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ» ⁽²⁾{خدا

از مشرکان برائت جوید}، و منظور خداوند، برائت از خود مشرکان نیست، بلکه خداوند تنها از شرک و زشت کاری های آنان برائت جسته است.

و کتاب خداوند متعال بر احادیث و روایات مقدم است، و در تشخیص روایات صحیح و سقیم باید بر مبنای کتاب خدا قضاوت کرد، و هر آن چه که کتاب خداوند موافق آن حکم کند حق، و هر چه غیر از آن ناحق است. خداوند متعال فرموده است: «الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِینٍ» ⁽³⁾{همان کسی که هر چیزی را که آفریده است نیکو آفریده و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد}، و [به این طریق] خبر داده است که هر آن چه خداوند آن را خلق کرده است، نیکو و غیر قبیح است. اگر زشتی ها از آفریده های خداوند بودند، حکم نمی کرد که هر چیزی که آفریده نیکو است. و نیز فرموده است: «ما تَری فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ» ⁽⁴⁾{در آفرینش آن [خدای] بخشایش گر هیچ گونه اختلاف [و تفاوتی] نمی‌بینی}؛ خداوند هرگونه تفاوت را از خلقش نفی کرده است، و روشن است که کفر و دروغ فی نفسه تفاوت دارند، و نیز دو سخن متفاوت نیز همین طورند، پس چگونه ممکن است در مورد خداوند متعال بگویند که او افعال بندگان را آفریده است، و حال آن که طبق آن چه که گفتیم در افعال بندگان تفاوت وجود دارد.

روایت 30

احتجاج: از جمله فرمایشاتی که امام هادی علیه السلام در ضمن نامه اشان در جواب به مردم اهواز که از ایشان در مورد جبر و تفویض سؤال نموده بودند، این بیانات است: همه مسلمانان بدون هیچ مخالفتی اتفاق نظر دارند که قرآن حق است و نزد هیچ یک از فرقه های مسلمین شکی در مورد قرآن نیست. بنابراین از آن جا که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده اند امت من بر چیز گمراهی اتفاق نمی کنند، اگر همه مسلمانان بر قرآن اتفاق نظر داشته باشند، بر حق اند و با تصدیق به آن چه خداوند نازل کرده، هدایت خواهند یافت. [در واقع] پیامبر از این خبر داده است که چیزی که همه امت بر آن اتفاق داشته باشند و بعضی از آنان با بعضی دیگر بر سر آن با هم مخالف نباشند، حق است. معنای [صحیح] حدیث این است، نه چیزی که جاهلان از آن تأویل کرده اند، و نه چیزی که معاندان گفته اند و حکم قرآن را ابطال کرده

حُكْمِ الْكِتَابِ وَ اتِّبَاعِ حُكْمِ الْأَحَادِيثِ الْمُزَوَّرَةِ ⁽¹⁾وَ الرِّوَايَاتِ الْمُزَخْرَفَةِ - ⁽²⁾وَ اتِّبَاعِ الْأَهْوَاءِ الْمُرْدِيَةِ الْمُهْلِكَةِ الَّتِي تُخَالِفُ نَصَّ الْكِتَابِ وَ تَحْقِيقَ الْآيَاتِ الْوَاضِحَاتِ النَّيِّرَاتِ وَ نَحْنُ نَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُوَفِّقَنَا لِلصَّوَابِ وَ يَهْدِيَنَا إِلَي الرَّشَادِ.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام فَإِذَا شَهِدَ الْكِتَابُ بِتَصْدِيقِ خَبَرٍ وَ تَحْقِيقِهِ فَأَنْكَرَتْهُ طَائِفَةٌ مِنَ الْأُمَّةِ وَ عَارَضَتْهُ بِحَدِيثٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الْمُزَوَّرَةِ فَصَارَتْ بِإِنْكَارِهَا وَ دَفْعِهَا الْكِتَابَ كُفَّاراً ضُلَّالًا وَ أَصَحُّ خَبَرٍ مَا عُرِفَ تَحْقِيقُهُ مِنَ الْكِتَابِ مِثْلُ الْخَبَرِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَيْثُ قَالَ إِنِّي مُسْتَخْلِفٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ وَ اللَّفْظَةُ الْأُخْرَي عَنْهُ فِي هَذَا الْمَعْنَي بِعَيْنِهِ قَوْلُهُ صلي الله عليه و آله إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ أَمَا إِنَّكُمْ إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا فَلَمَّا وَجَدْنَا شَوَاهِدَ هَذَا الْحَدِيثِ نَصّاً فِي كِتَابِ اللَّهِ مِثْلَ قَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ثُمَّ اتَّفَقَتْ رِوَايَاتُ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ وَ هُوَ رَاكِعٌ فَشَكَرَ اللَّهُ ذَلِكَ لَهُ وَ أَنْزَلَ الْآيَةَ فِيهِ ثُمَّ وَجَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ أَبَانَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ بِهَذِهِ اللَّفْظَةِ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ قَوْلِهِ صلي الله عليه و آله عَلِيٌّ يَقْضِي دَيْنِي وَ يُنْجِزُ مَوْعِدِي وَ هُوَ خَلِيفَتِي عَلَيْكُمْ بَعْدِي وَ قَوْلِهِ صلي الله عليه و آله حَيْثُ اسْتَخْلَفَهُ عَلَي الْمَدِينَةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تُخْلِفُنِي عَلَي النِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ فَقَالَ أَ مَا تَرْضَي أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي فَعَلِمْنَا أَنَّ الْكِتَابَ شَهِدَ بِتَصْدِيقِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَ تَحْقِيقِ هَذِهِ الشَّوَاهِدِ فَيَلْزَمُ الْأُمَّةَ الْإِقْرَارُ بِهَا كَانَتْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ مُوَافِقَةً لِلْقُرْآنِ وَ وَافَقَ الْقُرْآنُ هَذِهِ الْأَخْبَارَ فَلَمَّا وَجَدْنَا ذَلِكَ مُوَافِقاً لِكِتَابِ اللَّهِ وَجَدْنَا كِتَابَ اللَّهِ مُوَافِقاً لِهَذِهِ الْأَخْبَارِ وَ عَلَيْهَا دَلِيلًا كَانَ الِاقْتِدَاءُ بِهَذِهِ الْأَخْبَارِ فَرْضاً لَا يَتَعَدَّاهُ إِلَّا أَهْلُ الْعِنَادِ وَ الْفَسَادِ.

و از حکم احادیث جعلی و روایات دروغین پیروی کرده اند و تابع هوس های مخاطره آمیز و مهلکی که مخالف با صریح قرآن و حقیقت آیات روشن گر و نورانی آن است شده اند. ما از خداوند می خواهیم که ما را به راه صواب موفق بدارد و به مقصد رشد هدایت نماید. سپس ایشان علیه السلام [در ضمن نامه خویش] فرمودند: [بنابراین] اگر قرآن شاهد بر درستی و حقانیت روایتی باشد، و گروهی از امت آن روایت را انکار کنند و آن را با یکی از همین احادیث جعلی معارض بدانند، با همین انکار و کنار زدن قرآن کافر و گمراه شدند. صحیح ترین روایات، روایاتی هستند که حقانیت آن ها از قرآن فهمیده شود، مانند این روایت رسول خدا صلی الله علیه و آله که مورد اتفاق همگان است که فرمودند: من در بین شما دو جانشین باقی می گذارم؛ کتاب خدا و خاندانم، تا هنگامی که به آن دو چنگ بزنید، بعد از من گمراه نخواهید شد، و آن دو تا زمانی که بر سر حوض نزد من آیند هرگز از یکدیگر جدا نشوند، آگاه باشید که اگر به آن دو چنگ بزنید، هیچ گاه گمراه نمی شوید. وقتی ما شواهد این حدیث را به صورت صریح در کتاب خداوند می یابیم، مانند این سخن خداوند: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» ⁽³⁾{ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند}، و سپس [می بینیم که] روایات علماء در مورد این آیه متفق بر امیرالمؤمنین علیه السلام هستند که در حال رکوع، انگشتری خود را صدقه دادند و خداوند این کار ایشان را سپاس نمود و این آیه را در مورد ایشان نازل کرد، و سپس می بینیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله ایشان را با این سخنشان از دیگر اصحاب خود متمایز نمودند [و فرمودند]: "هر که من مولای اویم، پس علی مولای اوست، خداوندا! هر آن که با علی دوستی ورزد، با او دوستی ورز و هر که با او دشمنی ورزد، با او دشمنی نما"، و این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمودند: "علی [کسی است که] بده کاری مرا ادا می کند و وعده مرا به انجام می رساند، و همو است که بعد از من خلیفه بر شماست"، و این سخن ایشان در جواب علی علیه السلام، زمانی که علی علیه السلام را جانشین خود بر مدینه کرده بودند و علی علیه السلام به ایشان عرض نمودند: ای رسول خدا! آیا مرا جانشین خود بر بالای سر زنان و کودکان می کنید؟ [که فرمودند]: "آیا راضی نمی شوی که برای من، به منزله هارون برای موسی باشی، با این تفاوت که بعد از من پیامبری نخواهد بود!؟". پس درمی یابیم که قرآن به درستی این روایات و حقانیت این شواهد گواهی داده است؛ پس امت باید به [صحت] این روایات معترف باشند. این روایات موافق با قرآن هستند و قرآن نیز موافق با این روایات است، و وقتی آن را موافق با کتاب خدا یافتیم و کتاب خدا را نیز موافق با این روایات و دلیل بر آن ها دیدیم، پیروی از این روایات واجب می شود و جز اهل عناد و فساد از این واجب روی نمی تابند.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام وَ مُرَادُنَا وَ قَصْدُنَا الْكَلَامُ فِي الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ وَ شَرْحُهُمَا وَ بَيَانُهُمَا وَ إِنَّمَا قَدَّمْنَا مَا قَدَّمْنَا لِكَوْنِ اتِّفَاقِ الْكِتَابِ وَ الْخَبَرِ إِذَا اتَّفَقَا دَلِيلًا لِمَا أَرَدْنَاهُ وَ قُوَّةً لِمَا نَحْنُ مُبَيِّنُوهُ مِنْ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقَالَ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِيضُ بِقَوْلِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام عِنْدَ مَا سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ وَ قِيلَ فَمَا ذَا يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ صِحَّةُ الْعَقْلِ وَ تَخْلِيَةُ السَّرْبِ وَ الْمُهْلَةُ فِي الْوَقْتِ وَ الزَّادُ مِنْ قِبَلِ الرَّاحِلَةِ وَ السَّبَبُ الْمُهَيِّجُ لِلْفَاعِلِ عَلَي فِعْلِهِ فَهَذِهِ خَمْسَةُ أَشْيَاءَ فَإِذَا نَقَصَ الْعَبْدُ مِنْهَا خَلَّةً ⁽¹⁾كَانَ الْعَمَلُ عَنْهُ مُطَّرَحاً بِحَسَبِهِ وَ أَنَا أَضْرِبُ لِكُلِّ بَابٍ مِنْ هَذِهِ الْأَبْوَابِ الثَّلَاثَةِ وَ هِيَ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِيضُ وَ الْمَنْزِلَةُ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ مَثَلًا يُقَرِّبُ الْمَعْنَي لِلطَّالِبِ وَ يُسَهِّلُ لَهُ الْبَحْثَ مِنْ شَرْحِهِ وَ يَشْهَدُ بِهِ الْقُرْآنُ بِمُحْكَمِ آيَاتِهِ وَ تَحَقُّقِ تَصْدِيقِهِ عِنْدَ ذَوِي الْأَلْبَابِ وَ بِاللَّهِ الْعِصْمَةُ وَ التَّوْفِيقُ.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام فَأَمَّا الْجَبْرُ فَهُوَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَبَرَ الْعِبَادَ عَلَي الْمَعَاصِي وَ عَاقَبَهُمْ عَلَيْهَا وَ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ فَقَدْ ظَلَّمَ اللَّهَ وَ كَذَّبَهُ وَ رَدَّ عَلَيْهِ قَوْلَهُ وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً وَ قَوْلَهُ جَلَّ ذِكْرُهُ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ مَعَ آيٍ كَثِيرَةٍ فِي مِثْلِ هَذَا فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ مَجْبُورٌ عَلَي الْمَعَاصِي فَقَدْ أَحَالَ بِذَنْبِهِ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ظَلَّمَهُ فِي عُقُوبَتِهِ لَهُ وَ مَنْ ظَلَّمَ رَبَّهُ فَقَدْ كَذَّبَ كِتَابَهُ وَ مَنْ كَذَّبَ كِتَابَهُ لَزِمَهُ الْكُفْرُ بِاجْتِمَاعِ الْأُمَّةِ وَ الْمَثَلُ الْمَضْرُوبُ فِي ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ مَلَكَ عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَمْلِكُ إِلَّا نَفْسَهُ وَ لَا يَمْلِكُ عَرَضاً ⁽²⁾مِنْ عُرُوضٍ الدُّنْيَا وَ يَعْلَمُ مَوْلَاهُ ذَلِكَ مِنْهُ فَأَمَرَهُ عَلَي عِلْمٍ مِنْهُ بِالْمَصِيرِ إِلَي السُّوقِ بِحَاجَةٍ يَأْتِيهِ بِهَا وَ لَا يُمَلِّكُهُ ثَمَنَ مَا يَأْتِيهِ بِهِ وَ عَلِمَ الْمَالِكُ أَنَّ عَلَي الْحَاجَةِ رَقِيباً لَا يَطْمَعُ أَحَدٌ فِي أَخْذِهَا مِنْهُ إِلَّا بِمَا يَرْضَي بِهِ مِنَ الثَّمَنِ وَ قَدْ وَصَفَ مَالِكُ هَذَا الْعَبْدِ نَفْسَهُ بِالْعَدْلِ وَ النَّصَفَةِ وَ إِظْهَارِ الْحِكْمَةِ وَ نَفْيِ الْجَوْرِ فَأَوْعَدَ عَبْدَهُ ⁽³⁾إِنْ لَمْ يَأْتِهِ بِالْحَاجَةِ أَنْ يُعَاقِبَهُ فَلَمَّا صَارَ الْعَبْدُ إِلَي السُّوقِ وَ حَاوَلَ أَخْذَ الْحَاجَةِ الَّتِي بَعَثَهُ

سپس امام علیه السلام [در ضمن نامه خویش] فرمودند: مراد و قصد ما صحبت راجع به جبر و تفویض و شرح و بیان آن دو بود و این مقدمات را از آن روی آوردیم که اگر [در سخن ما] قرآن با روایت موافق بود، دلیل بر صحت سخنی است که ما قصد [گفتن] آن را داریم و مایه قوت استدلال بر چیزی است که ما إن

شاء الله آن را بیان خواهیم کرد. بعد فرمودند: [حقیقت راه گشای مسأله] جبر و تفویض، همان سخنی است که امام صادق علیه السلام در جواب سؤالی که از ایشان در این باره شده بود فرمودند: نه جبر است و نه تفویض، بلکه چیزی بین این دو است. سؤال شد: ای فرزند رسول خدا! مقصودتان چیست؟ ایشان فرمودند: صحت عقل و آزادی در انتخاب و مهلت در وقت و توشه از جانب کاروان و سببی که فاعل را بر انجام فعلش تحریک کند، این پنج چیز [باید باشند]، اگر بنده یکی از این ها را نداشته باشد، فعل از توان او خارج خواهد بود. [اکنون] من برای هر یک از این ابواب سه گانه، یعنی جبر، تفویض و منزلت [و جای گاه] بین این دو مثالی می زنم، تا معنای آن به ذهن جوینده [حقیقت] نزدیک شود و شرح بحث برای او آسان گردد، و آیات محکم قرآن نیز گواه بر [درستی] آن باشند و صاحبان خرد هم آن را به خوبی تصدیق کنند، و حفظ از خطا و توفیق [بر صواب] از جانب خداوند است. سپس فرمودند: اما جبر؛ جبر سخن کسی است معتقد است خداوند عزّ و جلّ بندگان را بر انجام معاصی مجبور کرده و [با این حال] آن ها را به سبب [ارتکاب] معاصی کیفر می کند. کسی که چنین اعتقادی داشته باشد، بر خداوند ستم کرده و او را تکذیب نموده و این سخن خداوند: «وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً» ⁽⁴⁾{و پروردگار تو به هیچ کس ستم روا نمی‌دارد}، و نیز این سخن خداوند جلّ ذکره: «ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ یَداکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ» ⁽⁵⁾{این [کیفر] به سزای چیزهایی است که دستهای تو پیش فرستاده است و [گرنه] خدا به بندگان خود بیدادگر نیست} و هم چنین آیات زیاد دیگری با این مضمون را رد کرده است. بنابراین کسی که معتقد است که مجبور بر معاصی می باشد، [در حقیقت] گناه خود را بر خداوند عزّ و جلّ حواله کرده است و از آن روی که معتقد شده خداوند [با این حال] او را کیفر می نماید، خداوند را ظالم شمرده است، و کسی که خداوند را ظالم شمرد، کتاب او را تکذیب کرده و کسی که کتاب خداوند را تکذیب کند، طبق نظر همه [فرقه های] امت، کافر است. و مثالی که در این مورد زده شده است، مثال مردی است که غلامی دارد که آن غلام جز خودش چیزی ندارد و متاعی از اموال دنیا را مالک نیست و مولایش نیز این را می داند و با این که می داند به او دستور می دهد به بازار برود و جنس مورد نیازش را بخرد، ولی پول آن جنس را به او نمی دهد، مالک می داند بر بالای سر آن جنس نگه بانی است که هیچ کس نمی تواند بدون این که قیمتی که به آن راضی می شود را به او بدهد، آن جنس را از او بگیرد. [و این ها همه در حالی است که] مولای این غلام خود را به متصف به عدل و انصاف و اظهار حکمت و نفی ستم نموده است و غلامِ خود را بیم داده که اگر آن جنس مورد نیاز را پیش او نیاورد، او را کیفر کند. غلام به بازار می رود و سعی می کند آن جنس مورد نیازی که مولا او را در پی آن فرستاده بیاورد،

الْمَوْلَي لِلْإِتْيَانِ بِهَا وَجَدَ عَلَيْهَا مَانِعاً يَمْنَعُهُ مِنْهَا إِلَّا بِالثَّمَنِ وَ لَا يَمْلِكُ الْعَبْدُ ثَمَنَهَا فَانْصَرَفَ إِلَي مَوْلَاهُ خَائِباً بِغَيْرِ قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَاغْتَاظَ مَوْلَاهُ لِذَلِكَ وَ عَاقَبَهُ عَلَي ذَلِكَ فَإِنَّهُ كَانَ ظَالِماً مُتَعَدِّياً مُبْطِلًا لِمَا وَصَفَ مِنْ عَدْلِهِ وَ حِكْمَتِهِ وَ نَصَفَتِهِ وَ إِنْ لَمْ يُعَاقِبْهُ كَذَّبَ نَفْسَهُ أَ لَيْسَ يَجِبُ أَنْ لَا يُعَاقِبَهُ وَ الْكَذِبُ وَ الظُّلْمُ يَنْفِيَانِ الْعَدْلَ وَ الْحِكْمَةَ تَعَالَي اللَّهُ عَمَّا يَقُولُ الْمُجَبِّرَةُ عُلُوّاً كَبِيراً.

ثُمَّ قَالَ الْعَالِمُ عليه السلام بَعْدَ كَلَامٍ طَوِيلٍ فَأَمَّا التَّفْوِيضُ الَّذِي أَبْطَلَهُ الصَّادِقُ عليه السلام وَ خَطَّأَ مَنْ دَانَ بِهِ فَهُوَ قَوْلُ الْقَائِلِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي فَوَّضَ إِلَي الْعِبَادِ اخْتِيَارَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ أَهْمَلَهُمْ - ⁽¹⁾وَ فِي هَذَا كَلَامٌ دَقِيقٌ - ⁽²⁾لَمْ يَذْهَبْ إِلَي غَوْرِهِ وَ دِقَّتِهِ إِلَّا الْأَئِمَّةُ الْمَهْدِيَّةُ عليهم السلام مِنْ عِتْرَةِ آلِ الرَّسُولِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُمْ قَالُوا لَوْ فَوَّضَ اللَّهُ أَمْرَهُ إِلَيْهِمْ عَلَي جِهَةِ الْإِهْمَالِ لَكَانَ لَازِماً لَهُ رِضَا مَا اخْتَارَهُ - ⁽³⁾وَ اسْتَوْجَبُوا بِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ فِيمَا اجْتَرَمُوا الْعِقَابُ - ⁽⁴⁾إِذَا كَانَ الْإِهْمَالُ وَاقِعاً وَ تَنْصَرِفُ هَذِهِ الْمَقَالَةُ عَلَي مَعْنَيَيْنِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْعِبَادُ تَظَاهَرُوا عَلَيْهِ فَأَلْزَمُوهُ قَبُولَ اخْتِيَارِهِمْ بِآرَائِهِمْ ضَرُورَةً كَرِهَ ذَلِكَ أَمْ أَحَبَّهُ فَقَدْ لَزِمَهُ الْوَهْنُ أَوْ يَكُونُ جَلَّ وَ تَقَدَّسَ عَجَزَ عَنْ تَعَبُّدِهِمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْيِ عَنْ إِرَادَتِهِ فَفَوَّضَ أَمْرَهُ وَ نَهْيَهُ إِلَيْهِمْ وَ أَجْرَاهُمَا عَلَي مَحَبَّتِهِمْ إِذْ عَجَزَ عَنْ تَعَبُّدِهِمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْيِ عَلَي إِرَادَتِهِ فَجَعَلَ الِاخْتِيَارَ إِلَيْهِمْ فِي الْكُفْرِ وَ الْإِيمَانِ وَ مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ مَلَكَ عَبْداً ابْتَاعَهُ لِيَخْدُمَهُ وَ يُعَرِّفَ لَهُ فَضْلَ وِلَايَتِهِ وَ يَقِفَ عِنْدَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ ادَّعَي مَالِكُ الْعَبْدِ أَنَّهُ قَادِرٌ قَاهِرٌ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَأَمَرَ عَبْدَهُ وَ نَهَاهُ وَ وَعَدَهُ عَلَي اتِّبَاعِ أَمْرِهِ عَظِيمَ الثَّوَابِ وَ أَوْعَدَهُ عَلَي مَعْصِيَتِهِ أَلِيمَ الْعِقَابِ فَخَالَفَ الْعَبْدُ إِرَادَةَ مَالِكِهِ وَ لَمْ يَقِفْ عِنْدَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ فَأَيُّ أَمْرٍ أَمَرَهُ بِهِ أَوْ نَهْيٍ نَهَاهُ عَنْهُ لَمْ يَأْتَمِرْ عَلَي إِرَادَةِ الْمَوْلَي بَلْ كَانَ الْعَبْدُ يَتَّبِعُ إِرَادَةَ نَفْسِهِ وَ بَعَثَهُ فِي بَعْضِ حَوَائِجِهِ وَ فِيهَا الْحَاجَةُ لَهُ فَصَارَ الْعَبْدُ بِغَيْرِ تِلْكَ الْحَاجَةِ

ولی کسی را بر بالای آن جنس می بیند که نمی گذارد بدون پول آن را ببرد، غلام که پول آن جنس را ندارد مأیوس و بدون این که نیاز مولا را برآورده کند، پیش او بازمی گردد، مولا خشم گین می شود و او را به سبب آن کیفر می کند. این مولا [به حقیقت] ظالم و متعدی است و ادعایش مبتنی بر داشتن عدل و حکمت و انصاف، ادعایی باطل است. و اگر هم او را کیفر نکند، سخن [قبلی] خود را تکذیب کرده است. آیا واجب نیست که او را کیفر نکند !؟ و حال آن که کذب و ظلم با عدل و حکمت منافات دارد. خداوند بسیار بلند مرتبه تر از آنی است که جبریون به آن معتقدند. سپس امام علیه السلام بعد از بیانات طولانی دیگری فرمودند: اما تفویضی که امام صادق علیه السلام آن را باطل شمردند و معتقدین به آن را بر خطا دانستند این است که کسی قائل باشد که خداوند متعال، اختیار امر و نهی خود را به بندگان واگذارده و آن ها را به حال خود رها کرده است. سخن در این باره دارای نکته دقیقی است که جز ائمه هدایت گر خاندان رسول صلوات الله علیهم کسی به عمق و دقت آن نرسیده است. ایشان فرموده اند اگر خداوند امر خویش را به جهت اهمال [و بی اعتنایی] به بندگان واگذار می کرد، لازم می آمد که به آن چه اختیار نموده ⁽⁵⁾راضی باشد و آنان مستوجب ثواب باشند و اگر اهمالی در کار باشد، آنان نباید به سبب اعمالی که مرتکب شده اند، عقاب شوند. این سخن دو معنا می تواند داشته باشد؛ یا بندگان در مقابل خداوند متحد شده اند و خداوند را با آراء خودشان وادار کرده اند که چه خوش نداشته باشد و خوش داشته باشد، باید اختیار داشتن آنان را قبول کند؛ که این مستلزم ضعف خداوند است. و یا این که خداوند بلندمرتبه و منزه نتوانسته آنان را به امر و نهیی که خود می خواهد متعبد کند و به این جهت امر و نهی خویش را به آنان واگذارده و چون از متعبد کردن آنان به امر و نهیی که خواست خود است عاجز بوده، امر و نهیش را به دل خواه آنان واگذارده است و اختیار کفر و ایمان را به خود آنان سپرده است. مَثَل این به مردی می ماند که غلامی خریده است تا [آن غلام] حق بالادستی او را ادا کند و امر و نهیش را به جا آورد و خود مرد نیز ادعا دارد که قادر و عزیز و حکیم است؛ مرد غلامش را امر و نهی می کند و به او وعده می دهد که در صورت پیروی از فرمانش او را ثواب بزرگ دهد و بیم می دهد که اگر معصیتش کند، او را کیفری دردناک کند. ولی غلام با خواسته مولایش مخالفت می کند و امر و نهی او را به جا نمی آورد و چیزهایی که مولایش به آن امر نموده یا از آن نهی کرده را بر طبق خواست مولا انجام نمی دهد و بلکه به خواست خود عمل می کند. مولا او را به دنبال چیزی مورد نیاز می فرستد، اما غلام برای مخالفت با مولا به دنبال چیز دیگری می رود

خِلَافاً عَلَي مَوْلَاهُ وَ قَصَدَ إِرَادَةَ نَفْسِهِ وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَي مَوْلَاهُ نَظَرَ إِلَي مَا أَتَاهُ فَإِذَا هُوَ خِلَافُ مَا أَمَرَهُ فَقَالَ الْعَبْدُ اتَّكَلْتُ عَلَي تَفْوِيضِكَ الْأَمْرَ إِلَيَّ فَاتَّبَعْتُ هَوَايَ وَ إِرَادَتِي لِأَنَّ الْمُفَوَّضَ إِلَيْهِ غَيْرُ مَحْظُورٍ عَلَيْهِ لِاسْتِحَالَةِ اجْتِمَاعِ التَّفْوِيضِ وَ التَّحْصِيرِ.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ فَوَّضَ قَبُولَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ إِلَي عِبَادِهِ فَقَدْ أَثْبَتَ عَلَيْهِ الْعَجْزَ وَ أَوْجَبَ عَلَيْهِ قَبُولَ كُلِّ مَا عَمِلُوا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَ أَبْطَلَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَي وَ نَهْيَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ بِقُدْرَتِهِ وَ مَلَّكَهُمْ اسْتِطَاعَةَ مَا تَعَبَّدَهُمْ بِهِ مِنَ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ وَ قَبِلَ مِنْهُمُ اتِّبَاعَ أَمْرِهِ وَ رَضِيَ بِذَلِكَ مِنْهُمْ وَ نَهَاهُمْ عَنْ مَعْصِيَتِهِ وَ ذَمَّ مَنْ عَصَاهُ وَ عَاقَبَهُ عَلَيْهَا وَ لِلَّهِ الْخِيَرَةُ فِي الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ يَخْتَارُ مَا يُرِيدُ وَ يَأْمُرُ بِهِ وَ يَنْهَي عَمَّا يَكْرَهُ وَ يُثِيبُ وَ يُعَاقِبُ بِالاسْتِطَاعَةِ الَّتِي مَلَّكَهَا عِبَادَهُ لِاتِّبَاعِ أَمْرِهِ وَ اجْتِنَابِ مَعَاصِيهِ لِأَنَّهُ الْعَدْلُ وَ مِنْهُ النَّصَفَةُ وَ الْحُكُومَةُ بَالَغَ الْحُجَّةَ بِالْإِعْذَارِ وَ الْإِنْذَارِ وَ إِلَيْهِ الصَّفْوَةُ يَصْطَفِي مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ اصْطَفَي مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ بَعَثَهُ بِالرِّسَالَةِ إِلَي خَلْقِهِ وَ لَوْ فَوَّضَ اخْتِيَارَ أُمُورِهِ إِلَي عِبَادِهِ لَأَجَازَ لِقُرَيْشٍ اخْتِيَارَ أُمَيَّةَ بْنِ الصَّلْتِ وَ أَبِي مَسْعُودٍ الثَّقَفِيِّ إِذْ كَانَا عِنْدَهُمْ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ لِمَا قَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلي رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ يَعْنُونَهُمَا بِذَلِكَ فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ لَيْسَ بِجَبْرٍ وَ لَا تَفْوِيضٍ بِذَلِكَ أَخْبَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام حِينَ سَأَلَهُ عَبَايَةُ بْنُ رِبْعِيٍّ الْأَسَدِيُّ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام تَمْلِكُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْ مَعَ اللَّهِ فَسَكَتَ عَبَايَةُ بْنُ رِبْعِيٍّ ⁽¹⁾فَقَالَ لَهُ قُلْ يَا عَبَايَةُ قَالَ وَ مَا أَقُولُ قَالَ إِنْ قُلْتَ تَمْلِكُهَا مَعَ اللَّهِ قَتَلْتُكَ وَ إِنْ قُلْتَ تَمْلِكُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ قَتَلْتُكَ قَالَ وَ مَا أَقُولُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَقُولُ تَمْلِكُهَا بِاللَّهِ الَّذِي يَمْلِكُهَا مِنْ دُونِكَ فَإِنْ مَلَّكَكَهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ عَطَائِهِ وَ إِنْ سَلَبَكَهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ بَلَائِهِ وَ هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَكَ وَ الْمَالِكُ لِمَا عَلَيْهِ أَقْدَرَكَ أَ مَا سَمِعْتَ النَّاسَ يَسْأَلُونَ الْحَوْلَ وَ الْقُوَّةَ حَيْثُ يَقُولُونَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ مَا تَأْوِيلُهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَي طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ قَالَ فَوَثَبَ الرَّجُلُ وَ قَبَّلَ يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ.

و خواست خود را پیش می گیرد و از هوای خود پیروی می کند. وقتی پیش مولایش بازمی گردد، مولا می بیند چیزی که او آورده، بر خلاف چیزی است که او امر کرده است، غلام می گوید: من به تفویضی که در امور به من دادی اتکا نمودم و هوا و خواسته خود را پیروی کردم؛ زیرا کسی که امر به دستش واگذار شده، دیگر مانعی بر سر راهش نیست؛ چون نمی شود هم تفویض کرد و هم منع نمود. امام علیه السلام سپس فرمودند: بنابراین کسی که معتقد است خداوند قبول نمودن امر و نهی خویش را به بندگان واگذارده، قائل به عجز خداوند شده و بر خداوند واجب شمرده که همه اعمال خوب و بد بندگان را قبول نماید، و امر و نهی خداوند متعال را باطل فرض کرده است. سپس فرمودند: خداوند خلایق را با قدرت خویش آفرید و آن ها را بر اطاعت از امر و نهیی که به ایشان نموده توانا کرد و اطاعت از اوامر را از آنان پذیرفت و به آن راضی گشت و آن ها را از معصیتش نهی کرد و کسانی که او را عصیان کرده اند را نکوهش نمود و به سبب آن کیفر نمود. خداوند در امر و نهی خویش مختار است و هر چه که بخواهد، اختیار می کند و به آن امر می نماید و از هر چه بدش آید، نهی می کند و به سبب توانی که بر پیروی از اوامر و اجتناب از معاصی به بندگانش داده است، پاداش می دهد و کیفر می کند؛ زیرا او خودِ عدالت است و انصاف و حاکمیت از اوست، با قطع نمودن عذرها و با بیم هایی که داده، حجت را [بر همگان] تمام نمود. برگزیدن [پیامبران] به دست اوست و از میان بندگانش هر کس که بخواهد را برمی گزیند؛ محمد صلی الله علیه و آله را برگزید و برای رسالت به سوی بندگانش برانگیخت. اگر اختیار امور را به بندگانش سپرده بود، قریش می توانستند أمیۀ بن صلت و أبی مسعود ثقفی را برگزینند؛ زیرا آن دو نزد قریش گرامی تر از محمد بودند، چه این که گفتند: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» ⁽²⁾{چرا این قرآن بر مردی بزرگ از [آن] دو شهر فرود نیامده است}، که منظورشان همان دو نفر بود. این است آن اعتقاد بین آن دو قول که نه جبر است و نه تفویض. مقصود امیرالمؤمنین علیه السلام نیز همین بود که وقتی عبایۀ بن ربعی أسَدی از ایشان در مورد [این که آیا بندگان در انجام اعمال خود] قدرت [دارند یا نه؟] سؤال کرده بود، فرمودند: آیا [بندگان] بدون کمک خدا [بر اعمال خود] قادرند یا با کمک او؟ عبایۀ بن ربعی سکوت کرد، امیرالمؤمنین علیه السلام به او فرمودند: جواب بده ای عبایۀ! اگر بگویی با کمک خدا قادری، تو را می کُشم و اگر هم بگویی بدون قدرت خدا قادری، [باز] تو را می کشم. [عبایۀ] عرض کرد: پس چه باید بگویم ای امیرالمؤمنین؟ ایشان فرمودند: باید بگویی که تو به سبب خداوندی که بدون تو نیز قادر بر آن است، بر [انجام] آن قادر شده ای؛ اگر او قدرت انجام آن را به تو بدهد، از عطایش است و اگر قدرت آن را از تو بگیرد، به جهت[آزمون و] بلایش است. او مالک هر آن چه است که به ملکیت تو درآورده و مالک هر آن چه که تو را بر آن قادر کرده است. آیا نشنیده ای که مردم [از خداوند] طلب حرکت و نیرو می کنند و می گویند: لا حول و لا قوۀ إلّا بالله!؟ آن مرد [یعنی عبایۀ] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! معنای [حقیقی] این جمله چیست؟ ایشان فرمودند: [یعنی] ما جز به حفاظت خداوند، هیچ [چاره و] حرکتی در برابر معصیت های خداوند نداریم و جز به کمک او هیچ نیرویی بر اطاعتش نمی یابیم، این جا بود که آن مرد بر دست و پای امیرالمؤمنین علیه السلام افتاد و بر آن ها بوسه زد.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّي نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ وَ فِي قَوْلِهِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ فِي قَوْلِهِ أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ فِي قَوْلِهِ وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَ فِي قَوْلِهِ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ وَ قَوْلِ مُوسَي إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ وَ قَوْلِهِ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ وَ قَوْلِهِ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَ قَوْلِهِ إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ وَ قَوْلِهِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ قَوْلِهِ وَ إِذِ ابْتَلي إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ وَ قَوْلِهِ وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ إِنَّ جَمِيعَهَا جَاءَتْ فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَي الِاخْتِبَارِ.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام فَإِنْ قَالُوا مَا الْحُجَّةُ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ قُلْنَا فَعَلَي مَجَازِ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ كَوْنِهِ تَعَالَي قَادِراً عَلَي هِدَايَةِ مَنْ يَشَاءُ وَ ضَلَالَةِ مَنْ يَشَاءُ وَ لَوْ أَجْبَرَهُمْ عَلَي أَحَدِهِمَا لَمْ يَجِبْ لَهُمْ ثَوَابٌ وَ لَا عَلَيْهِمْ عِقَابٌ عَلَي مَا شَرَحْنَاهُ وَ الْمَعْنَي الْآخَرُ أَنَّ الْهِدَايَةَ مِنْهُ التَّعْرِيفُ كَقَوْلِهِ تَعَالَي وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمي عَلَي الْهُدي وَ لَيْسَ كُلُّ آيَةٍ مُشْتَبِهَةً فِي الْقُرْآنِ كَانَتِ الْآيَةُ حُجَّةً عَلَي حُكْمِ الْآيَاتِ اللَّاتِي أُمِرَ بِالْأَخْذِ بِهَا وَ تَقْلِيدِهَا وَ هِيَ قَوْلُهُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ الْآيَةِ وَ قَالَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِمَا يُحِبُّ وَ يَرْضَي وَ يُقَرِّبُ لَنَا وَ لَكُمُ الْكَرَامَةَ وَ الزُّلْفَي وَ هَدَانَا لِمَا هُوَ لَنَا وَ لَكُمْ خَيْرٌ وَ أَبْقَي إِنَّهُ الْفَعَّالُ لِمَا يُرِيدُ الْحَكِيمُ الْجَوَادُ الْمَجِيدُ.

«31»

ج، الإحتجاج عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَبِيصَةَ ⁽¹⁾قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ سُئِلَ أَبِي ع

سپس امام هادی علیه السلام فرمودند: این سخن خداوند متعال: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ» ⁽²⁾{و البته شما را می‌آزماییم تا مجاهدان و شکیبایان شما را باز شناسانیم و گزارشهای [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم}، و این سخنش: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ» ⁽³⁾{به تدریج از جایی که نمی‌دانند گریبانشان را خواهیم گرفت}، و این سخنش: «أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ⁽⁴⁾{تا گفتند ایمان آوردیم، مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند}، و این سخنش: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ» ⁽⁵⁾{و قطعا سلیمان را آزمودیم}، و این سخنش: «فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُ» ⁽⁶⁾{در حقیقت ما قوم تو را پس از [عزیمت] تو آزمودیم و سامری آن ها را گمراه ساخت}، و این سخنش: «إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ» ⁽⁷⁾{این جز آزمایش تو نیست}، و این سخنش: «لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ» ⁽⁸⁾{تا شما را در آن چه به شما داده است بیازماید}، و این سخنش: «ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ» ⁽⁹⁾{سپس برای آن که شما را بیازماید، از [تعقیب] آنان منصرفتان کرد}، و این سخنش: «إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ» ⁽¹⁰⁾{ما آنان را همان گونه که باغ داران را آزمودیم، مورد آزمایش قرار دادیم}، و این سخنش: «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» ⁽¹¹⁾{تا شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید}، و این سخنش: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ» ⁽¹²⁾{و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود}، و این سخنش: «وَ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ» ⁽¹³⁾{و اگر خدا می‌خواست از ایشان انتقام می‌کشید، ولی [فرمان پیکار داد] تا برخی از شما را به وسیله برخی [دیگر] بیازماید}، همه این ها در قرآن به معنای آزمون آمده است. امام علیه السلام سپس فرمودند: اگر بگویند پس در مورد این سخن خداوند متعال: «یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ» ⁽¹⁴⁾{هر که را بخواهد گمراه و هر که را بخواهد هدایت می‌کند} و آیاتی شبیه این چه می گویید؟ می گوییم: تعبیر این آیه، تعبیری مجازی است و مقتضی دو معناست: یکی این که این آیه در صدد خبر دادن از این است که خداوند متعال قادر است که هر که را بخواهد هدایت و هر که را بخواهد گمراه کند، و اگر آنان را بر یکی از آن دو [یعنی هدایت یا گمراهی] مجبور کند، طبق بیانی که توضیح دادیم دیگر نیازی به پاداش و کیفر نخواهد بود. و معنای دیگر این که هدایت در تعبیر این آیه به معنای شناساندن [راه درست از نادرست] است، چنان چه در این سخن خداوند متعال: «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی» ⁽¹⁵⁾{اما ثمودیان پس آنان را راهبری کردیم و[لی] کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند} نیز به همین معنا آمده است، و این گونه نیست که هر آیه مشتبهی در قرآن [بتواند] دلیلی در مقابل آیاتی باشد که امر به پیروی و تقلید از آن ها شده است که این سخن خداوند است: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ ...» ⁽¹⁶⁾{اوست کسی که این کتاب [ - قرآن] را بر تو فرو فرستاد؛ پاره‌ای از آن آیات محکم [ - صریح و روشن] است، آ ن ها اساس کتابند و [پاره‌ای] دیگر متشابهاتند [که تأویل‌پذیرند]. اما کسانی که در دل هایشان انحراف است برای فتنه‌جویی و طلب تأویل آن [به دل خواه خود] از متشابه آن پیروی می‌کنند ...}. و فرمود: «فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» ⁽¹⁷⁾{پس بشارت ده به آن بندگان من که * به سخن گوش فرامی‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان}. خداوند ما و شما را به آن چه خود دوست می دارد و می پسندد موفق بدارد و ما و شما را به کرامت و منزلت [در نزد خود] نزدیک فرماید و به آن چه که برای ما و شما خیر و پایدارتر است هدایت نماید، که او هر چه بخواهد می کند و حکیم و بخشنده و ارجمند است.

روایت 31

إحتجاج: داوود بن قبیصه ⁽¹⁸⁾نقل کرده، از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمودند: از پدرم [امام موسی کاظم] علیه السلام سؤال شد

هَلْ مَنَعَ اللَّهُ عَمَّا أَمَرَ بِهِ وَ هَلْ نَهَي عَمَّا أَرَادَ وَ هَلْ أَعَانَ عَلَي مَا لَمْ يُرِدْ فَقَالَ عليه السلام أَمَّا مَا سَأَلْتَ هَلْ مَنَعَ اللَّهُ عَمَّا أَمَرَ بِهِ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ وَ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَكَانَ قَدْ مَنَعَ إِبْلِيسَ عَنِ السُّجُودِ لآِدَمَ وَ لَوْ مَنَعَ إِبْلِيسَ لَعَذَرَهُ ⁽¹⁾وَ لَمْ يَلْعَنْهُ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ هَلْ نَهَي عَمَّا أَرَادَ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ وَ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَكَانَ حَيْثُ نَهَي آدَمَ عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ أَرَادَ مِنْهُ أَكْلَهَا وَ لَوْ أَرَادَ مِنْهُ أَكْلَهَا مَا نَادَي عَلَيْهِ صِبْيَانُ الْكَتَاتِيبِ - ⁽²⁾وَ عَصي آدَمُ رَبَّهُ فَغَوي وَ اللَّهُ تَعَالَي لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ أَنْ يَأْمُرَ بِشَيْ‌ءٍ وَ يُرِيدَ غَيْرَهُ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ قَوْلِكَ هَلْ أَعَانَ عَلَي مَا لَمْ يُرِدْ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ وَ جَلَّ اللَّهُ تَعَالَي عَنْ أَنْ يُعِينَ عَلَي قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ وَ تَكْذِيبِهِمْ وَ قَتْلِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ الْفُضَلَاءِ مِنْ وُلْدِهِ وَ كَيْفَ يُعِينُ عَلَي مَا لَمْ يُرِدْ وَ قَدْ أَعَدَّ جَهَنَّمَ لِمُخَالِفِيهِ وَ لَعَنَهُمْ عَلَي تَكْذِيبِهِمْ لِطَاعَتِهِ وَ ارْتِكَابِهِم لِمُخَالَفَتِهِ وَ لَوْ جَازَ أَنْ يُعِينَ عَلَي مَا لَمْ يُرِدْ لَكَانَ أَعَانَ فِرْعَوْنَ عَلَي كُفْرِهِ وَ ادِّعَائِهِ أَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ أَ فَتَرَي أَرَادَ اللَّهُ مِنْ فِرْعَوْنَ أَنْ يَدَّعِيَ الرُّبُوبِيَّةَ يُسْتَتَابُ قَائِلُ هَذَا فَإِنْ تَابَ مِنْ كَذِبِهِ عَلَي اللَّهِ وَ إِلَّا ضُرِبَ عُنُقُهُ.

«32»

ج، الإحتجاج وَ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عليهما السلام ⁽³⁾أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَي بْنَ جَعْفَرٍ عليهما السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَعَلِمَ مَا هُمْ إِلَيْهِ صَائِرُونَ فَأَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ فَمَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي الْأَخْذِ بِهِ وَ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي تَرْكِهِ وَ لَا يَكُونُونَ آخِذِينَ وَ لَا تَارِكِينَ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ مَا جَبَرَ اللَّهُ أَحَداً مِنْ خَلْقِهِ عَلَي مَعْصِيَتِهِ بَلِ اخْتَبَرَهُمْ بِالْبَلْوَي كَمَا قَالَ تَعَالَي لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا (ص 210)

قوله عليه السلام: و لا يكونون آخذين و لا تاركين إلا بإذنه أي بتخليته و علمه.

که آیا [ممکن است بگوییم] خداوند جلوی چیزی که به آن امر کرده را گرفته و از چیزی که آن را خواسته نهی کرده است؟ و آیا [ممکن است بگوییم خداوند] بر [محقق شدن] چیزی که آن را نمی خواسته کمک کرده است؟ ایشان علیه السلام فرمودند: اما این که سؤال کردی آیا [ممکن است بگوییم] خداوند جلوی چیزی که به آن امر کرده را گرفته است، [در جواب باید گفت] ممکن نیست؛ اگر چنین چیزی ممکن بود، [می توانستیم بگوییم] این خداوند بوده که جلو ابلیس را از سجده کردن بر آدم گرفته است، [در حالی که] اگر خداوند جلوی ابلیس را گرفته بود، او را معذور می داشت و او را لعنت نمی کرد. اما این که پرسیدی آیا [ممکن است بگوییم] خداوند از چیزی که آن را خواسته است نهی کرده، ممکن نیست؛ اگر چنین چیزی ممکن بود، [می توانستیم بگوییم] هنگامی که خداوند آدم را از خوردن [میوه] آن درخت نهی کرد، از او خواست که از آن بخورد، و اگر خداوند خواسته بود که او از [میوه] آن درخت بخورد، کودکان مکتب خانه ها بر آدم خطاب نمی کردند که: «وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی» ⁽⁴⁾{آدم به پروردگار خود عصیان ورزید و بیراهه رفت}، و بر خداوند متعال روا نیست که به چیزی امر کند و چیز دیگری [که مخالف آن است] را بخواهد. اما این که سؤال کردی که آیا آیا [ممکن است بگوییم خداوند] بر [محقق شدن] چیزی که نخواسته کمک کرده است، [در جواب باید گفت:] چنین چیزی ممکن نیست؛ خداوند بزرگوارتر از آن است که کمک بر قتل پیامبران و کشتن حسین بن علی و فرزندان گرامی اش کند، چگونه بر [تحقق] چیزی که نمی خواهد یاری رساند و حال آن که برای مخالفین خود جهنم را مهیا کرده و آن ها را به سبب تکذیب طاعتش و ارتکاب به مخالفتش لعنت نموده است!؟ اگر ممکن بود که بر [تحقق] چیزی که نمی خواهد یاری رساند، [می توانستیم بگوییم] این خداوند بوده که فرعون را بر کفرش یاری کرده و او را در این ادعا که من پروردگار جهانیان هستم کمک کرده است. آیا فکر می کنی خداوند از فرعون خواسته بود که ادعای ربوبیت کند!؟ کسی که چنین چیزی بگوید، باید توبه داده شود و اگر از این سخن خود توبه کرد [که هیچ]، و اگر نه باید گردنش زده شود.

روایت 32

إحتجاج: از امام هادی علیه السلام ⁽⁵⁾روایت شده که امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمودند: خداوند انسان ها را آفرید و می دانست که کار هر یک از آن ها به کجا کشیده می شود [و چه عاقبتی خواهند داشت]؛ آن ها را امر و نهی کرد و به هر چه که امرشان کرد، برایشان راهی برای پیروی از آن قرار داد و از هر آن چه که نهی نمود، برایشان راه ترک آن را بازگذاشت. [با این حال] آنان جز به اذن او پیروی نکنند و جز به اذن او ترک نکنند، [ولی] خداوند هیچ یک از بندگانش را بر معصیتش مجبور نکرده است، بلکه آنان را با آزمون ها آزموده است. چنان چه [خداوند] متعال فرموده است: «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» ⁽⁶⁾{تا شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید}.

مقصود از اذن در این سخن امام علیه السلام که فرمودند: "آنان جز به اذن او پیروی نمی کنند و جز به اذن او ترک نکنند"، باز گذاشتن راه انتخاب و علم به چیزی است که آنان انتخاب می کنند.

«33»

ج، الإحتجاج وَ رُوِيَ أَنَّهُ دَخَلَ أَبُو حَنِيفَةَ الْمَدِينَةَ وَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا حَنِيفَةَ إِنَّ هَاهُنَا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ مِنْ عُلَمَاءِ آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام فَاذْهَبْ بِنَا إِلَيْهِ نَقْتَبِسْ مِنْهُ عِلْماً فَلَمَّا أَتَيَا إِذَا هُمَا بِجَمَاعَةٍ مِنْ شِيعَتِهِ يَنْتَظِرُونَ خُرُوجَهُ أَوْ دُخُولَهُمْ عَلَيْهِ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ خَرَجَ غُلَامٌ حَدَثٌ - ⁽¹⁾فَقَامَ النَّاسُ هَيْبَةً لَهُ فَالْتَفَتَ أَبُو حَنِيفَةَ فَقَالَ يَا ابْنَ مُسْلِمٍ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا مُوسَي ابْنُهُ قَالَ وَ اللَّهِ لَأَجْبَهَنَّهُ ⁽²⁾بَيْنَ يَدَيْ شِيعَتِهِ قَالَ مَهْ لَنْ تَقْدِرَ عَلَي ذَلِكَ قَالَ وَ اللَّهِ لَأَفْعَلَنَّهُ - ⁽³⁾ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي مُوسَي عليه السلام فَقَالَ يَا غُلَامُ أَيْنَ يَضَعُ الْغَرِيبُ حَاجَتَهُ فِي بَلْدَتِكُمْ هَذِهِ قَالَ يَتَوَارَي خَلْفَ الْجِدَارِ وَ يَتَوَقَّي أَعْيُنَ الْجَارِ وَ شُطُوطَ الْأَنْهَارِ وَ مَسْقَطَ الثِّمَارِ وَ لَا يَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ وَ لَا يَسْتَدْبِرُهَا فَحِينَئِذٍ يَضَعُ حَيْثُ شَاءَ - ⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ يَا غُلَامُ مِمَّنِ الْمَعْصِيَةُ قَالَ يَا شَيْخُ لَا تَخْلُو مِنْ ثَلَاثٍ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ اللَّهِ وَ لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ شَيْ‌ءٌ فَلَيْسَ لِلْحَكِيمِ أَنْ يَأْخُذَ عَبْدَهُ بِمَا لَمْ يَفْعَلْهُ وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الْعَبْدِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَقْوَي الشَّرِيكَيْنِ فَلَيْسَ لِلشَّرِيكِ الْأَكْبَرِ أَنْ يَأْخُذَ الشَّرِيكَ الْأَصْغَرَ بِذَنْبِهِ وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الْعَبْدِ وَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ شَيْ‌ءٌ فَإِنْ شَاءَ عَفَا وَ إِنْ شَاءَ عَاقَبَ قَالَ فَأَصَابَتْ أَبَا حَنِيفَةَ سَكْتَةٌ كَأَنَّمَا أُلْقِمَ فُوهُ الْحَجَرَ - ⁽⁵⁾قَالَ فَقُلْتُ لَهُ أَ لَمْ أَقُلْ لَكَ لَا تَتَعَرَّضْ لِأَوْلَادِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

روایت ­33

. إحتجاج: روایت شده که [روزی] ابوحنیفه به همراه عبدالله بن مسلم وارد مدینه شد؛ عبدالله به او گفت: ای ابوحنیفه! جعفر بن محمد که یکی از علمای خاندان محمد علیهم السلام می باشد در این جا زندگی می کند، بیا نزد او برویم تا علمی از او بیاموزیم. آن ها [به درب خانه ایشان] آمدند و دیدند گروهی از شیعیان ایشان [در جلوی خانه] منتظر خروج ایشان، و یا رفتن به حضور ایشان هستند. در همین اوان نوجوانی [از خانه] خارج شد و مردم از ابهتش برخاستند. ابوحنیفه گفت: ای إبن مسلم! این [جوان] چه کسی است؟ [عبدالله بن مسلم] گفت: این موسی، پسر ایشان است. ابوحنیفه گفت: به خدا قسم پیشانیش را در مقابل شیعیانش به خاک می رسانم. عبدالله گفت: درنگ کن! نمی توانی این کار را کنی. ابوحنیفه گفت: به خدا قسم این کار را خواهم کرد. سپس روی به امام موسی علیه السلام کرد و گفت: ای جوان! اگر کسی در این شهر شما غریب باشد، برای قضای حاجت کجا باید برود؟ امام موسی علیه السلام فرمودند: پشت دیواری برود و دور از چشم دیگران باشد و از جوی های آب و زیر درختان میوه دار فاصله بگیرد و روی به قبله و پشت به آن نباشد، [با رعایت این شرایط] هر جا که خواست قضای حاجت کند. ابوحنیفه سپس گفت: ای جوان! [منشأ تحقق] معصیت از کیست؟ ای پیرمرد! از سه حال خارج نیست: یا از جانب خداوند است و بنده در آن نقشی ندارد؛ که در این صورت خداوند حکیم نمی تواند بنده اش را به سبب کاری که نکرده مؤاخذه کند. و یا هم از جانب بنده و هم از جانب خداوند [و به شراکت آن دو] است؛ که خداوند شریک قوی تر [در انجام آن] می باشد و شریک بزرگ تر نباید شریک کوچک تر را به سبب گناهش مؤاخذه کند. و یا از جانب بنده است و خداوند در آن نقشی ندارد، در این صورت اگر بخواهد، عفو می کند و اگر بخواهد، کیفر می کند. عبدالله نقل کرده: اباحنیفه [با شنیدن این جواب] چنان ساکت شد که گویا سنگی در دهانش فرو رفته باشد. به او گفتم: نگفتم که به فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله متعرض نشو!؟ ⁽⁶⁾

و في ذلك يقول الشاعر هذه الأبيات:

لم تخل أفعالنا اللاتي نذم بها *** إحدي ثلاث معان حين نأتيها.

إما تفرد بارينا بصنعتها *** فيسقط اللوم عنا حين ننشيها.

أو كان يشركنا فيها فيلحقه *** ما سوف يلحقنا من لائم فيها.

أو لم يكن لإلهي في جنايتها *** ذنب فما الذنب إلا ذنب جانيها

.فس، تفسير القمي وَ أَمَّا الرَّدُّ عَلَي الْمُجَبِّرَةِ الَّذِينَ قَالُوا لَيْسَ لَنَا صُنْعٌ وَ نَحْنُ مُجْبَرُونَ يُحْدِثُ اللَّهُ لَنَا الْفِعْلَ عِنْدَ الْفِعْلِ وَ إِنَّمَا الْأَفْعَالُ هِيَ مَنْسُوبَةٌ إِلَي النَّاسِ عَلَي الْمَجَازِ لَا عَلَي الْحَقِيقَةِ وَ تَأَوَّلُوا فِي ذَلِكَ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَعْرِفُوا مَعْنَاهَا مِثْلَ قَوْلِهِ وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَ قَوْلِهِ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً وَ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي تَأْوِيلُهَا عَلَي خِلَافِ مَعَانِيهَا وَ فِيمَا قَالُوهُ إِبْطَالُ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ وَ إِذَا قَالُوا ذَلِكَ ثُمَّ أَقَرُّوا بِالثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ نَسَبُوا اللَّهَ إِلَي الْجَوْرِ وَ أَنَّهُ يُعَذِّبُ عَلَي غَيْرِ اكْتِسَابٍ وَ فِعْلٍ تَعَالَي اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيراً أَنْ يُعَاقِبَ أَحَداً عَلَي غَيْرِ فِعْلٍ وَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَاضِحَةٍ عَلَيْهِ وَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ رَدٌّ عَلَيْهِمْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ فَقَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا وَ عَلَيْهَا هُوَ عَلَي الْحَقِيقَةِ لِفِعْلِهَا وَ قَوْلُهُ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ وَ قَوْلُهُ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ وَ قَوْلُهُ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ قَوْلُهُ وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمي عَلَي الْهُدي وَ قَوْلُهُ إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ يَعْنِي بَيَّنَّا لَهُ طَرِيقَ الْخَيْرِ وَ طَرِيقَ الشَّرِّ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً وَ قَوْلُهُ وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ كانُوا مُسْتَبْصِرِينَ وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسي بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ما كانُوا سابِقِينَ فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَلَمْ يَقُلْ بِفِعْلِنَا فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَ ما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ وَ مِثْلُهُ كَثِيرٌ.

شاعری این بیان ایشان را این چنین به نظم درآورده است:

کارهایی که انجام می دهیم و به موجب آن ها نکوهش می شویم، در هنگام انجام از سه حال خارج نیست:

یا خالق ما به تنهایی آن ها را انجام می دهد؛ که در این حال در هنگام انجام آن ها سرزنشی بر ما نخواهد بود.

یا خالق در انجام آن ها با ما شریک است؛ که در این حال هر ملامتی که بر ما خواهد رفت، [دامن] او را نیز می گیرد.

و یا این که معبود من در ارتکاب آن ها گناهی ندارد و انجام گناه، تنها از جانب گناه کار می باشد.

تفسیر قمی: اما رد کردن [اعتقاد] جبری مسلکان که گفته اند ما هیچ کاری را به اختیار خود انجام نمی دهیم و [در اعمال خود] مجبور هستیم و این خداست که هنگامی که ما عملی را انجام می دهیم، آن عمل را برای ما ایجاد می کند و این که اعمال به بندگان منسوب می شوند، نسبتی مجازی است نه حقیقی. آنان تعدادی از آیات کتاب خداوند عزّ و جلّ که [حقیقت] معنایشان را نفهمیده اند نیز بر اساس همین سخنان تأویل کرده اند؛ مانند آیه: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» ⁽¹⁾{و تا خدا پروردگار جهان ها نخواهد، [شما نیز] نخواهید خواست} و آیه: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً» ⁽²⁾{پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید، دلش را به پذیرش اسلام می‌گشاید و هر که را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ می‌گرداند}، و آیات دیگری که تأویل صحیح آن بر خلاف معنای ظاهری آن است. این سخن ایشان به باطل [و بیهوده] بودن پاداش و کیفر می انجامد. و هنگامی که از یک طرف این سخنان را می گویند و از آن سو به پاداش و کیفر نیز معترفند، [خواسته یا ناخواسته] خداوند را به ستم، و به این که او بندگان را بدون این که عملی انجام داده یا کاری کرده باشند عذاب می کند، نسبت داده اند. خداوند بسیار بلندمرتبه تر از آن است که کسی را بدون این که کاری کرده باشد و بدون این که دلیل واضحی علیه او داشته باشد عذاب کند، و در تمام قرآن جملاتی در ردّ اعتقاد ایشان وجود دارد؛ خداوند تبارک وتعالی فرموده است: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ» ⁽³⁾{خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند. آن چه [از خوبی] به دست آورده به سود او، و آنچه [از بدی] به دست آورده به زیان اوست}. این که خداوند عزّ و جلّ فرموده به سود اوست و به زیان اوست، در حقیقت یعنی به جهت فعل اوست. و این سخن خداوند متعال: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» ⁽⁴⁾{پس هر که هم وزن ذره‌ای نیکی کند، [نتیجه] آن را خواهد دید * و هر که هم وزن ذره‌ای بدی کند، [نتیجه] آن را خواهد دید}، و این سخنش: «کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» ⁽⁵⁾{هر کسی در گرو دستاورد خویش است}، و این سخنش: «ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ» ⁽⁶⁾{این [کیفر] دستاوردهای پیشین شماست}، و این سخنش: «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی» ⁽⁷⁾{و اما ثمودیان؛ پس آنان را راه بری کردیم، و[لی] کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند}، و این سخنش: «إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ» ⁽⁸⁾{ما راه را به او نشان دادیم}، یعنی ما راه خوب و راه بد را به او نشان دادیم، «إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً» ⁽⁹⁾{خواه شاکر باشد و پذیرا گردد یا ناسپاس}، و این سخنش: «وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَساکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کانُوا مُسْتَبْصِرِینَ * وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسی بِالْبَیِّناتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ما کانُوا سابِقِینَ * فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ» ⁽¹⁰⁾{و عاد و ثمود را [نیز هلاک نمودیم] قطعاً [فرجام آنان] از سراهایشان بر شما آشکار گردیده است و شیطان کارهایشان را در نظرشان بیاراست و از راه بازشان داشت با آن که [در کار دنیا] بینا بودند * و قارون و فرعون و هامان را [هم هلاک کردیم] و به راستی موسی برای آنان دلایل آشکار آورد و[لی آن ها] در آن سرزمین سرکشی نمودند و [با این همه بر ما] پیشی نجستند * هر یک [از ایشان] را به [سبب] گناهش گرفتار [عذاب] کردیم}، و نفرمود به سبب فعل خودمان، «فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِ حاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽¹¹⁾{از آنان کسانی بودند که بر [سر] ایشان بادی همراه با شن فرو فرستادیم و از آنان کسانی بودند که فریاد [مرگ بار] آن ها را فرو گرفت و برخی از آنان را در زمین فرو بردیم و بعضی را غرق کردیم و [این] خدا نبود که بر ایشان ستم کرد، بلکه خودشان بر خود ستم می‌کردند}.

أَقُولُ: سَيَأْتِي مِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ بِوَجْهٍ أَبْسَطَ فِي كِتَابِ الْقُرْآنِ فِي تَفْسِيرِ النُّعْمَانِيِّ فِيمَا رَوَاهُ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام.

«34»

يد، التوحيد الْمُفَسِّرُ بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي مُحَمَّدٍ عليه السلام قَالَ قَالَ الرِّضَا عليه السلام مَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ شَبَّهَهُ بِخَلْقِهِ وَ لَا وَصَفَهُ بِالْعَدْلِ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ ذُنُوبَ عِبَادِهِ - ⁽¹⁾الْخَبَرَ.

«35»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَي الرِّضَا عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ أَ مَخْلُوقَةٌ أَمْ غَيْرُ مَخْلُوقَةٍ فَكَتَبَ عليه السلام أَفْعَالُ الْعِبَادِ مُقَدَّرَةٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَبْلَ خَلْقِ الْعِبَادِ بِأَلْفَيْ عَامٍ.

«36»

يد، التوحيد ل، الخصال ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْبَصْرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْرَوَيْهِ الْقَزْوِينِيِّ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ الْغَازِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام يَقُولُ الْأَعْمَالُ عَلَي ثَلَاثَةِ أَحْوَالٍ فَرَائِضُ وَ فَضَائِلُ وَ مَعَاصِي فَأَمَّا الْفَرَائِضُ فَبِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَي وَ بِرِضَي اللَّهِ وَ بِقَضَائِهِ وَ تَقْدِيرِهِ وَ مَشِيَّتِهِ وَ عِلْمِهِ وَ أَمَّا الْفَضَائِلُ فَلَيْسَتْ بِأَمْرِ اللَّهِ - ⁽²⁾وَ لَكِنْ بِرِضَي اللَّهِ وَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ بِمَشِيَّةِ اللَّهِ وَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَمَّا الْمَعَاصِي فَلَيْسَتْ بِأَمْرِ اللَّهِ - ⁽³⁾وَ لَكِنْ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ بِمَشِيَّةِ اللَّهِ وَ بِعِلْمِهِ ثُمَّ يُعَاقِبُ عَلَيْهَا.

يد، التوحيد ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام قال ⁽⁴⁾مصنف هذا الكتاب المعاصي بقضاء الله معناه بنهي الله لأن حكمه عز و جل فيها علي عباده الانتهاء عنها ⁽⁵⁾و معني قوله بقدر الله أي بعلم الله بمبلغها

می گویم: مانند این سخن به صورت مفصل تری در کتاب القرآن، به نقل از تفسیر نعمانی از امیرالمؤمنین علیه السلام خواهد آمد.

روایت 34

توحید: مفسِّر با سند خود از امام حسن عسگری علیه السلام روایت کرده که امام رضا علیه السلام فرمودند ⁽⁶⁾: کسی که خداوند را به مخلوقاتش تشبیه کند، او را نشناخته و کسی که گناهان بندگانش را به او نسبت دهد، او را عادل ندانسته است ... روایت ادامه دارد.

روایت 35

عیون أخبار الرضا: حمدان بن سلیمان نقل کرده، به امام رضا علیه السلام نامه ای نوشتم و در آن از ایشان سؤال کردم آیا افعال بندگان مخلوق [خداوند] است یا نه؟ ایشان علیه السلام [در جواب] نوشتند: افعال بندگان از دو هزار سال قبل از آفرینش بندگان در علم خداوند عزّ و جلّ مقدر بوده است.

روایت 36

توحید، خصال، عیون أخبار الرضا: أبی أحمد غازی از امام رضا علیه السلام، و ایشان از طریق پدرانشان از امام حسین بن علی علیه السلام نقل نموده اند: از پدرم علی بن أبی طالب علیه السلام شنیدم که می فرمودند: اعمال بر سه نوع اند: واجبات، فضائل[غیر واجب] و معاصی؛ واجبات به امر خداوند متعال و به رضایت و به قضا و به تقدیر و به مشیت و علم او هستند. فضائل به امر خدا نیستند، ولی به رضایت خداوند و به قضای خداوند و به قدر خداوند و به مشیت خدا و به علم خدایند. و معاصی به امر خدا نیستند، ولی به قضای خدا و به قدر خدا و به مشیت خدا و به علم او هستند و خداوند بر انجام آن ها کیفر می کند.

[شیخ صدوق رحمه الله در] توحید و عیون أخبار الرضا [در ذیل این روایت گفته است]: نویسنده این کتاب می گوید: این که [حضرت فرمودند: ارتکاب] معاصی به قضای خداوند است، یعنی به نهی خداوند است؛ زیرا حکم خداوند عزّ و جلّ بر بندگان خود این است که از معاصی دوری کنند، و این که فرمودند به قدر خداوند است، یعنی خداوند به سرانجام معاصی و مقدار آن ها علم دارد،

و مقدارها و معني قوله بمشية الله فإنه عز و جل شاء أن لا يمنع العاصي إلا بالزجر و القول و النهي و التحذير دون الجبر و المنع بالقوة و الدفع بالقدرة.

«37»

مع، معاني الأخبار ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ ⁽¹⁾عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ أَفْعَالُ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ فَقُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا مَعْنَي مَخْلُوقَةٌ قَالَ مُقَدَّرَةٌ.

«38»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام فِيمَا كَتَبَ لِلْمَأْمُونِ مِنْ مَحْضِ الْإِسْلَامِ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَا يُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا وَ أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ خَلْقَ تَقْدِيرٍ لَا خَلْقَ تَكْوِينٍ وَ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ لَا نَقُولُ بِالْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ الْخَبَرَ.

«39»

يد، ⁽²⁾التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْقَصِيرِ قَالَ: كَتَبْتُ عَلَي يَدَيْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَشْيَاءَ قَدْ كَتَبْتُ بِهَا إِلَيْكَ فَإِنْ رَأَيْتَ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَنْ تَشْرَحَ لِي جَمِيعَ مَا كَتَبْتُ إِلَيْكَ اخْتَلَفَ النَّاسُ جُعِلْتُ فِدَاكَ بِالْعِرَاقِ فِي الْمَعْرِفَةِ وَ الْجُحُودِ فَأَخْبِرْنِي جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ هُمَا مَخْلُوقَتَانِ وَ اخْتَلَفُوا فِي الْقُرْآنِ فَزَعَمَ قَوْمٌ أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّهِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ وَ قَالَ آخَرُونَ كَلَامُ اللَّهِ مَخْلُوقٌ وَ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ أَ قَبْلَ الْفِعْلِ أَوْ مَعَ الْفِعْلِ فَإِنَّ أَصْحَابَنَا قَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ رَوَوْا فِيهِ وَ عَنِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي هَلْ يُوصَفُ بِالصُّورَةِ وَ بِالتَّخْطِيطِ فَإِنْ رَأَيْتَ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ أَنْ تَكْتُبَ إِلَيَّ بِالْمَذْهَبِ الصَّحِيحِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَ عَنِ الْحَرَكَاتِ أَ هِيَ مَخْلُوقَةٌ أَوْ غَيْرُ مَخْلُوقَةٍ وَ عَنِ الْإِيمَانِ مَا هُوَ؟

فَكَتَبَ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ عَلَي يَدَيْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ سَأَلْتَ عَنِ الْمَعْرِفَةِ مَا هِيَ فَاعْلَمْ رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ الْمَعْرِفَةَ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْقَلْبِ مَخْلُوقَةٌ وَ الْجُحُودَ صُنْعُ اللَّهِ فِي الْقَلْبِ

و این که فرمودند به مشیت خداوند است، یعنی خداوند عزّ و جلّ خواسته است تا عصیان گر را فقط از طریق بازداشتن [قولی] و سخن و نهی و بیم از معاصی منع کند، نه از طریق جبر و بازداشتن با زور و منع از راه قدرت. ⁽³⁾

روایت 37

معانی الأخبار، عیون أخبار الرضا: هروی نقل کرده، از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمودند: افعال بندگان مخلوق [خداوند] است. عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! معنای این که مخلوق هستند چیست؟ فرمودند: یعنی مقدر هستند.

روایت 38

عیون أخبار الرضا: فضل روایت کرده، در نوشته ای که امام رضا علیه السلام در مورد اسلام خالص برای مأمون نوشتند، آمده بود: خداوند تبارک و تعالی هیچ کسی را بیشتر از توانش مکلف نکرده است و افعال بندگان مخلوق خداوند هستند، [البته] با خلقی تقدیری، نه با خلقی تکوینی. و خداوند است که خالق همه چیزهاست. و ما قائل به جبر و تفویض نیستیم ... روایت ادامه دارد.

روایت 39

توحید: عبدالرحیم قصیر نقل کرده، نامه ای برای امام صادق علیه السلام نوشتم و آن را به دست عبدالملک بن أعین دادم [تا به ایشان برساند. شرح نامه به این قرار بود]: فدایتان شوم! مردم در مورد مسائلی که [در این نامه] برایتان نوشته ام، با هم اختلاف دارند؛ اگر صلاح می بینید همه مسائلی که برایتان نوشته ام را توضیح دهید. فدایتان شوم! مردم در عراق در مورد معرفت [انسان به خداوند و ایمان به او] و انکار [و کفر به او] اختلاف دارند؛ فدایتان شوم! برایم بگویید که آیا آن دو [ - معرفت و انکار]، مخلوق [خداوند و به دست او] هستند [یا در اختیار بندگان است که مؤمن یا کافر شوند]؟ هم چنین در مورد قرآن نیز [همین] اختلاف [را] دارند؛ عده ای معتقدند قرآن کلام غیر مخلوق خداوند است و عده ای دیگر می گویند کلام مخلوق خداوند است. هم چنین برایم بگویید آیا استطاعت [و قدرت و اختیار انجام افعال، مربوط به زمان] قبل از فعل است، یا در زمان انجام فعل؟ اصحاب ما در مورد این مسأله با هم اختلاف دارند و [بر درستی ادعای خود] روایاتی نقل می کنند. نیز برایم بفرمایید آیا خداوند تبارک و تعالی متصف به صورت و تخطیط می شود؟ خدا مرا فدایتان کند، اگر صلاح می بینید برایم بنویسید روش صحیح توحید چیست و آیا حرکات مخلوق [خداوند] هستند، یا مخلوق نیستند؟ و این که ایمان صحیح چیست؟ ایشان - که درود خدا بر ایشان باد، نامه ای نوشتند و آن را به دست عبدالملک بن أعین دادند [تا به من برساند. شرح نامه به این قرار بود]: سؤال کرده بودی که معرفت چیست؛ خداوند تو را رحمت کند! بدان که معرفت [و ایمان] کار خداوند عزّ و جلّ در قلب است و مخلوق [او] است، و انکار [و کفر] نیز کار خداوند در قلب است

مَخْلُوقٌ وَ لَيْسَ لِلْعِبَادِ فِيهِمَا مِنْ صُنْعٍ وَ لَهُمْ فِيهِمَا الِاخْتِيَارُ مِنَ الِاكْتِسَابِ فَبِشَهْوَتِهِمُ الْإِيمَانَ اخْتَارُوا الْمَعْرِفَةَ فَكَانُوا بِذَلِكَ مُؤْمِنِينَ عَارِفِينَ وَ بِشَهْوَتِهِمُ الْكُفْرَ اخْتَارُوا الْجُحُودَ فَكَانُوا بِذَلِكَ كَافِرِينَ جَاحِدِينَ ضُلَّالًا وَ ذَلِكَ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ لَهُمْ وَ خِذْلَانِ مَنْ خَذَلَهُ اللَّهُ فَبِالاخْتِيَارِ وَ الِاكْتِسَابِ عَاقَبَهُمُ اللَّهُ وَ أَثَابَهُمْ وَ سَأَلْتَ رَحِمَكَ اللَّهُ عَنِ الْقُرْآنِ وَ اخْتِلَافِ النَّاسِ قِبَلَكُمْ فَإِنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّهِ مُحْدَثٌ غَيْرُ مَخْلُوقٍ وَ غَيْرُ أَزَلِيٍّ مَعَ اللَّهِ تَعَالَي ذِكْرُهُ وَ تَعَالَي عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيراً كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا شَيْ‌ءَ غَيْرَ اللَّهِ مَعْرُوفٌ وَ لَا مَجْهُولٌ كَانَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا مُتَكَلِّمَ وَ لَا مُرِيدَ وَ لَا مُتَحَرِّكَ وَ لَا فَاعِلَ جَلَّ وَ عَزَّ رَبُّنَا فَجَمِيعُ هَذِهِ الصِّفَاتِ مُحْدَثَةٌ عِنْدَ حُدُوثِ الْفِعْلِ مِنْهُ جَلَّ وَ عَزَّ رَبُّنَا وَ الْقُرْآنُ كَلَامُ اللَّهِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ فِيهِ خَبَرُ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ خَبَرُ مَا يَكُونُ بَعْدَكُمْ - ⁽¹⁾أُنْزِلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَلَي مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ سَأَلْتَ رَحِمَكَ اللَّهُ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ لِلْفِعْلِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَبْدَ وَ جَعَلَ لَهُ الْآلَةَ وَ الصِّحَّةَ وَ هِيَ الْقُوَّةُ الَّتِي يَكُونُ الْعَبْدُ بِهَا مُتَحَرِّكاً مُسْتَطِيعاً لِلْفِعْلِ وَ لَا مُتَحَرِّكٌ إِلَّا وَ هُوَ يُرِيدُ الْفِعْلَ وَ هِيَ صِفَةٌ مُضَافَةٌ إِلَي الشَّهْوَةِ الَّتِي هِيَ خَلْقُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مُرَكَّبَةٌ فِي الْإِنْسَانِ فَإِذَا تَحَرَّكَتِ الشَّهْوَةُ لِلْإِنْسَانِ ⁽²⁾اشْتَهَي الشَّيْ‌ءَ وَ أَرَادَهُ فَمِنْ ثَمَّ قِيلَ لِلْإِنْسَانِ مُرِيدٌ فَإِذَا أَرَادَ الْفِعْلَ وَ فَعَلَ كَانَ مَعَ الِاسْتِطَاعَةِ وَ الْحَرَكَةِ فَمِنْ ثَمَّ قِيلَ لِلْعَبْدِ مُسْتَطِيعٌ مُتَحَرِّكٌ فَإِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ سَاكِناً غَيْرَ مُرِيدٍ لِلْفِعْلِ وَ كَانَ مَعَهُ الْآلَةُ وَ هِيَ الْقُوَّةُ وَ الصِّحَّةُ اللَّتَانِ بِهِمَا تَكُونُ حَرَكَاتُ الْإِنْسَانِ وَ فِعْلُهُ كَانَ سُكُونُهُ لِعِلَّةِ سُكُونِ الشَّهْوَةِ فَقِيلَ سَاكِنٌ فَوُصِفَ بِالسُّكُونِ فَإِذَا اشْتَهَي الْإِنْسَانُ وَ تَحَرَّكَتْ شَهْوَتُهُ الَّتِي رُكِّبَتْ فِيهِ اشْتَهَي الْفِعْلَ وَ تَحَرَّكَ بِالْقُوَّةِ الْمُرَكَّبَةِ فِيهِ وَ اسْتَعْمَلَ الْآلَةَ الَّتِي يَفْعَلُ بِهَا الْفِعْلَ فَيَكُونُ الْفِعْلُ مِنْهُ عِنْدَ مَا تَحَرَّكَ وَ اكْتَسَبَهُ فَقِيلَ فَاعِلٌ وَ مُتَحَرِّكٌ وَ مُكْتَسِبٌ وَ مُسْتَطِيعٌ أَ وَ لَا تَرَي أَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ صِفَاتٌ يُوصَفُ بِهَا الْإِنْسَانُ وَ سَأَلْتَ رَحِمَكَ اللَّهُ عَنِ التَّوْحِيدِ وَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَنْ قِبَلَكَ فَتَعَالَي اللَّهُ الَّذِي لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ تَعَالَي اللَّهُ عَمَّا يَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ الْمُشَبِّهُونَ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بِخَلْقِهِ الْمُفْتَرُونَ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاعْلَمْ رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ الْمَذْهَبَ الصَّحِيحَ فِي التَّوْحِيدِ مَا نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ

و مخلوق [او] است، و بندگان را در آن دو نقشی نیست، ولی آنان در مورد [انتخاب یکی از] آن دو اختیار دارند و به دست خودشان است؛ [عده ای] به سبب اشتهایی که به ایمان دارند معرفت را اختیار می کنند و مؤمن و خداشناس می شوند، و [عده ای دیگر] به سبب اشتهایی که به کفر دارند انکار را اختیار کرده و کافر و منکر گمراه می شوند، و این ها به واسطه توفیق دادن خداوند به گروه اول و یاری نکردنش به آن هایی که رهایشان کرده می باشد، بنابراین خداوند آنان را به سبب اختیار و دستاوردشان کیفر می کند و پاداش می بخشد. خداوند تو را رحمت کند! از قرآن و اختلافی که در مورد آن بین مردم شما وجود دارد پرسیدی؛ قرآن، کلام خداوند و [موجودی] حادث و غیر مخلوق است و این گونه نیست که به همراه خداوند متعال غیر ازلی بوده باشد، خداوند بسیار بلندمرتبه تر از آن است. خداوند عزّ و جلّ بود، در حالی که هنوز هیچ چیزی شناخته و ناشناخته ای جز خداوند موجود نبود، خداوند عزّ و جلّ بود، در حالی که هنوز هیچ متکلم و اراده کننده و جنبنده و فاعلی وجود نداشت. پروردگارمان شکوه مند و دست نیافتنی است و هر یک از این صفات بعد از این که فعل [مربوط به آن] از خداوند صادر شده، به وجود آمده اند. پروردگارمان شکوه مند و دست نیافتنی است و قرآن کلام خداوند است و مخلوق نیست و اخبار پیشینیان و پسینیان شما در آن وجود دارد و از جانب خداوند بر محمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده است. خداوند تو را رحمت کند! از استطاعت در کارها پرسیدی، خداوند عزّ و جلّ بنده را آفرید و برایش وسیله [انجام کارها] و تندرستی مهیّا نمود، که این همان نیرویی است که عبد به کمک آن حرکت می کند و قادر بر انجام کاری می شود. و هر کسی که [برای انجام کاری] حرکت می کند، [در مرحله قبلش] انجام آن کار را خواسته است، خواستن [و اراده کردن] صفتی است که به همراه شهوت [و میل] است که خداوند عزّ و جلّ آن را [ - شهوت را] به صورت مرکب [با عقل] در وجود انسان آفریده است. هنگامی که شهوت [و میل] انسان [برای رسیدن به چیزی] به حرکت درمی آید، انسان به آن چیز رغبت پیدا می کند و آن را می خواهد، و به همین جهت است که گفته می شود انسان دارای اراده است. هنگامی که اراده [انجام] کاری کند و آن را انجام دهد، [این کار او] همراه با استطاعت و حرکت خواهد بود، و به همین جهت است که گفته می شود بنده مستطیع و متحرک است. هنگامی که انسان دارای وسیله [انجام کار] باشد و نیرو و تندرستی، که افعال و حرکات انسان به کمک آن دو است را داشته باشد و با این حال ساکن باشد و اراده انجام آن کار را نداشته باشد، این سکون او به سبب سکون شهوت [و تمایل او به آن کار] است و در این حال گفته می شود او ساکن است و متصف به سکون می شود. هنگامی که انسان اشتها [و رغبت] پیدا کرد و شهوت موجود در او به حرکت در آمد، به آن فعل رغبت پیدا می کند و به کمک نیرویی که در وجودش قرار داده شده به حرکت در می آید و وسایلی که فعل را به وسیله آن ها انجام می دهد را به کار می بندد، و به این ترتیب زمانی که حرکت کند و آن کار را انجام دهد، صدور فعل از جانب او می باشد، و به همین جهت است که گفته شده است که انسان فاعل و متحرک و به دست آورنده و مستطیع است. آیا نمی بینی که تمام این صفات، صفاتی هستند که انسان متصف به آن ها می شود!؟ خداوند تو را رحمت کند! از توحید و نظریاتی که اطرافیان تو در مورد آن دارند سؤال کردی؛ بلندمرتبه است خداوندی که «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» ⁽³⁾{چیزی مانند او نیست و اوست شنوای بینا}، خداوند بلندمرتبه تر از آنی است که توصیف کنندگان وصفش می کنند، آنانی که خداوند تبارک و تعالی را به مخلوقاتش تشبیه کرده اند، بر خداوند عزّ و جلّ افترا بسته اند. خدا رحمتت کند! بدان که روش صحیح توحید همان است که قرآن درباره صفات خداوند عزّ و جلّ بیان داشته است؛

فَانْفِ عَنِ اللَّهِ الْبُطْلَانَ وَ التَّشْبِيهَ فَلَا نَفْيَ وَ لَا تَشْبِيهَ هُوَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الثَّابِتُ الْمَوْجُودُ تَعَالَي اللَّهُ عَمَّا يَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ وَ لَا تَعْدُ الْقُرْآنَ ⁽¹⁾فَتَضِلَّ بَعْدَ الْبَيَانِ وَ سَأَلْتَ رَحِمَكَ اللَّهُ عَنِ الْإِيمَانِ فَالْإِيمَانُ هُوَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ فَالْإِيمَانُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ - ⁽²⁾وَ قَدْ يَكُونُ الْعَبْدُ مُسْلِماً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ مُؤْمِناً وَ لَا يَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّي يَكُونَ مُسْلِماً فَالْإِسْلَامُ قَبْلَ الْإِيمَانِ وَ هُوَ يُشَارِكُ الْإِيمَانَ فَإِذَا أَتَي الْعَبْدُ بِكَبِيرَةٍ مِنْ كَبَائِرِ الْمَعَاصِي أَوْ صَغِيرَةٍ مِنْ صَغَائِرِ الْمَعَاصِي الَّتِي نَهَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهَا كَانَ خَارِجاً مِنَ الْإِيمَانِ وَ سَاقِطاً عَنْهُ اسْمُ الْإِيمَانِ وَ ثَابِتاً عَلَيْهِ اسْمُ الْإِسْلَامِ فَإِنْ تَابَ وَ اسْتَغْفَرَ عَادَ إِلَي الْإِيمَانِ - ⁽³⁾وَ لَمْ يُخْرِجْهُ إِلَي الْكُفْرِ وَ الْجُحُودِ وَ الِاسْتِحْلَالِ - ⁽⁴⁾وَ إِذَا قَالَ لِلْحَلَالِ هَذَا حَرَامٌ وَ لِلْحَرَامِ هَذَا حَلَالٌ وَ دَانَ بِذَلِكَ فَعِنْدَهَا يَكُونُ خَارِجاً مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْإِسْلَامِ إِلَي الْكُفْرِ وَ كَانَ بِمَنْزِلَةِ رَجُلٍ دَخَلَ الْحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الْكَعْبَةَ فَأَحْدَثَ فِي الْكَعْبَةِ حَدَثاً فَأُخْرِجَ عَنِ الْكَعْبَةِ وَ عَنِ الْحَرَمِ فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ وَ صَارَ إِلَي النَّارِ.

قال الصدوق رحمه الله كأن المراد من هذا الحديث ما كان فيه من ذكر القرآن و معني ما فيه أنه غير مخلوق أي غير مكذوب و لا يعني به أنه غير محدث لأنه قد قال محدث غيره مخلوق و غير أزلي مع الله تعالي ذكره.

بيان

قوله علي يدي عبد الملك أي أرسلت الكتاب معه قوله عليه السلام إن المعرفة من صنع الله أي أصل المعرفة أو كمالها من الله تعالي بعد اكتسابهم و تفكرهم فالمفيض للمعارف هو الرب تعالي و للتفكر و النظر و الطلب مدخل فيها و إنما يثابون و يعاقبون بفعل تلك المبادي و تركها أو المعني أن المعرفة ليست إلا من قبله تعالي إما بإلقائها في قلوبهم أو بيان الأنبياء و الحجج عليهم السلام و إنما كلف العباد بقبول ذلك

بطلان و تشبیه را از خداوند نفی کن، [که] نفی و تشبیه در او راه ندارد، او خداوند عزّ و جلّ است و برقرار و موجود می باشد. او بلندمرتبه تر از چیزی است که وصف کنندگان [در موردش] وصف می کنند، و [در مورد شناخت خداوند] پایت را از قرآن فراتر مگذار که [اگر این چنین کنی،] بعد از روشن گری قرآن گمراه شده ای. خدا رحمتت کند! از ایمان پرسیدی؛ ایمان [سه مرتبه دارد:] اقرار زبانی و اعتقاد قلبی و عمل کردن با اعضای بدن؛ بنابراین هر مرتبه از ایمان متوقف بر مرتبه قبل است، گاهی بنده ای مسلمان است، ولی هنوز مؤمن نشده است و تا مسلمان نشود نمی تواند مؤمن گردد. اسلام قبل از ایمان است و ایمان شامل اسلام نیز می شود. اگر بنده معصیت کبیره یا صغیره ای که خداوند عزّ و جلّ از آن نهی نموده را انجام دهد، از ایمان خارج می شود و دیگر نمی توان او را مؤمن دانست، اما او هم چنان مسلمان است. [حال] اگر توبه کند و استغفار نماید، به [مرحله] ایمان باز خواهد گشت و این گونه نیست که انجام یک معصیت [کار] او را به کفر و انکار [خداوند] و مباح شمرده شدن جانش بکشاند. [ولی] اگر در به حلال [خداوند]، حرام بگوید و به حرام [خداوند]، حلال بگوید، با این سخن از ایمان و اسلام خارج و در کفر [داخل] می شود، و مانند مردی می ماند که داخل در [محدوده] حرم [امن] الهی شده و سپس وارد کعبه گشته و در آن قضای حاجت کرده است و سپس از کعبه و حرم خارج شده است. گردن چنین شخصی باید زده شود و روانه دوزخ خواهد شد.

صدوق رحمه الله گفته است: گویا مقصود از این حدیث، سخن از قرآن است که در آن آمده، و معنای این که [فرمودند] قرآن مخلوق نیست این است که قرآن [از جانب بشر بر خداوند] دروغ بسته نشده است، و منظور این نیست که قرآن غیر محدث است؛ زیرا [حضرت بلافاصله] فرموده اند: قرآن [موجودی] حادث [، به معنای از پیش نبوده،] و غیر مخلوق است و این گونه نیست که به همراه خداوند متعال غیر ازلی بوده باشد.

توضیحات: این سخن ایشان علیه السلام [که فرمودند]: "معرفت کار خداوند عزّ و جلّ ... است" یعنی اصل و نهایت معرفت، گذشته از این که انسان نیز لازم است در پی کسب معرفت و تفکر رود، از جانب خداوند متعال است و الهام بخش [حقیقی] معارف، پروردگار متعال است و البته تفکر و اندیشه و طلب معرفت بندگان نیز [به عنوان مقدمه، در دست یابی به معرفت] دخالت دارد و آنان به جهت انجام و ترک این مقدمات است که پاداش و کیفر داده می شوند. یا این که معنا[ی این فرمایش ایشان] این است که [دست یابی به] معرفت جز از جانب خداوند ممکن نیست؛ [حال خداوند] یا از طریق الهام معرفت در دل های بندگان [این کار را می کند]، و یا به وسیله روشن گری های پیامبران و حجت هایش علیهم السلام، و خداوند بندگانش را پیش از رسیدن به معرفت به قبول

و إقرارهم به ظاهرا و تخلية النفس قبل ذلك لطلب الحق عن العصبية و العناد و عما يوجب الحرمان عن الحق من تقليد أهل الفساد و هذا هو المراد بالاختيار من الاكتساب. ثم بيّن عليه السلام أن لتوفيق الله و خذلانه أيضا مدخلا في ذلك الاكتساب أيضا كما سيأتي تحقيقه و لعل المنع من إطلاق الخلق علي القرآن إما للتقية مماشاة مع العامة أو لكونه موهما لمعني آخر أطلق الكفار عليه بهذا المعني فقالوا إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ كما أشار إليه الصدوق رحمه الله ⁽¹⁾. قوله معروف و لا مجهول أي لم يكن مع الله شي‌ء يعرفه الخلق أو يجهلونه.

«40»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي شُعَيْبٍ الْمَحَامِلِيِّ ⁽²⁾عَنْ أَبِي سُلَيْمَانَ الْجَمَّالِ ⁽³⁾عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ شَيْ‌ءٍ مِنَ الِاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ لَيْسَتِ الِاسْتِطَاعَةُ مِنْ كَلَامِي وَ لَا مِنْ كَلَامِ آبَائِي.

قال الصدوق رحمه الله يعني بذلك أنه ليس من كلامي و لا من كلام آبائي أن يقول لله عز و جل إنه مستطيع كما قال الذين كانوا علي عهد عيسي عليه السلام هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ.

بيان

لعل منعه عن إطلاق الاستطاعة فيه تعالي لكونه استفعالا من الطاعة فلا يليق إطلاقه بجنابه تعالي أو لأن الاستطاعة إنما تطلق علي القدرة المتفرعة علي حصول الآلات و الأدوات ⁽⁴⁾و الله تعالي منزه عن ذلك و سيأتي تحقيق معني الخبر.

ظاهری و اقرار به آن روشن گری ها مکلف نموده، تا ایشان به جهت تعصبات و عنادها و پیروی از اهل فساد از رسیدن به معرفت حقیقی باز نمانند، و این است مقصود از اختیاری که بندگان در دستاوردشان [برای رسیدن به معرفت] دارند.

امام علیه السلام سپس بیان کرده اند توفیق و یا یاری نکردن خداوند نیز [در دست یابی به معرفت راستین] در دستاورد آنان [برای رسیدن به معرفت] نقش دارد، چنان چه تحقیق در این باره بزودی خواهد آمد. شاید علت این که ایشان به طور مطلق [و صریح] مسأله مخلوق بودن قرآن را نفرموده اند این باشد که ایشان در تقیه و ناچار از مماشات با اهل تسنن بوده ­اند، یا این که [بیان صریح این مسأله] موجب خطور معنایی می شده است که کافران از آن کلمه در نظر داشته اند و مطابق نقل قرآن می گفتند: «إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ» ⁽⁵⁾{این [ادعا] جز دروغ‌بافی نیست}، چنان چه صدوق نیز به آن اشاره کرده است. این سخن ایشان [که فرمودند]: "هیچ چیزی شناخته و ناشناخته ای جز خداوند موجود نبود"، یعنی موجودی همراه خداوند نبود که خلایق آن را بشناسند یا نشناسند.

روایت 40

توحید: أبی بصیر نقل کرده، از امام صادق علیه السلام سؤالی در مورد استطاعت نمودم؛ ایشان فرمودند: [قائل شدن به] استطاعت از سخنان من و سخنان پدرانم نیست.

صدوق رحمه الله گفته است: مقصود حضرت این است که قائل شدن به این که خداوند عزّ و جلّ مستطیع است، مانند سخنی که هم عصرهای حضرت عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام گفتند: «هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ» ⁽⁶⁾{آیا پروردگارت می‌تواند از آسمان خوانی برای ما فرود آورد؟}، از سخنان من و سخنان پدران من نیست.

توضیح

شاید علت این که ایشان به کار بردن کلمه استطاعت در مورد خداوند را منع کرده اند این باشد که [کلمه] استطاعت، از ماده طاعت و بر وزن استفعال است و به کار بردن در مورد خداوند متعال شایسته نیست. یا این که استطاعت در مورد

قدرتی به کار می رود که به کار بستن آن نیاز به وجود آلات و ادوات خود را دارد و خداوند متعال منزه از این [نوع قدرت] است. تحقیق در معنای این روایت به زودی خواهد آمد.

«41»

يد، التوحيد أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ قَالَ وَ هُمْ مُسْتَطِيعُونَ يَسْتَطِيعُونَ الْأَخْذَ بِمَا أُمِرُوا بِهِ وَ التَّرْكَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَ بِذَلِكَ ابْتُلُوا قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ لَمْ يَحُجَّ حَتَّي مَاتَ هَلْ كَانَ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا اسْتَغْنَي عَنْهُ بِمَالِهِ وَ صِحَّتِهِ.

بيان

ليس عنه في بعض النسخ و هو أظهر و مع وجوده يحتمل أن يكون عن بمعني اللام كما قيل في قوله تعالي إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ و يحتمل أن يكون الاستغناء عنه كناية عن الترك و الباء بمعني مع أي تركه مع وجود ماله و صحته.

«42»

يد، التوحيد بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ قَالَ صَارَتْ أَصْلَابُهُمْ كَصَيَاصِي الْبَقَرِ يَعْنِي قُرُونَهَا وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ قَالَ ⁽²⁾وَ هُمْ سَالِمُونَ وَ هُمْ مُسْتَطِيعُونَ.

«43»

يد، التوحيد بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الصَّيْرَفِيِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سَأَلَهُ زُرَارَةُ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ أَ فَرَأَيْتَ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْنَا فِي كِتَابِهِ وَ مَا نَهَانَا عَنْهُ جَعَلَنَا مُسْتَطِيعِينَ لِمَا افْتَرَضَ عَلَيْنَا مُسْتَطِيعِينَ لِتَرْكِ مَا نَهَانَا عَنْهُ فَقَالَ نَعَمْ.

«44»

يد، التوحيد بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ سَعِيدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ عَوْفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَزْدِيِّ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ وَ قَدْ فَعَلُوا فَقُلْتُ نَعَمْ زَعَمُوا أَنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا عِنْدَ الْفِعْلِ وَ إِرَادَةٍ فِي حَالِ الْفِعْلِ ⁽³⁾لَا قَبْلَهُ فَقَالَ أَشْرَكَ الْقَوْمُ.

روایت 41

توحید: محمد بن علی حلبی نقل کرده که امام صادق علیه السلام در مورد این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ» ⁽⁴⁾{در حالی که [پیش از این] به سجده دعوت می‌شدند و تندرست بودند} فرمودند: آن ها توانا بودند و می توانستند اوامری که به آن ها شده بود را انجام دهند و آن چه که از آن نهی شده بودند را ترک کنند، و با همان [توانایی] آزموده شدند. [راوی نقل کرده] هم چنین از ایشان سؤال کردم مردی که از دنیا رفته و [از خود] هزار درهم به جای گذاشته و تا هنگام مرگ نیز حج انجام نداده، آیا بر انجام حج مستطیع بوده است؟ ایشان فرمودند: آری، او با همان مال و سلامتی خود، مستطیع شده است.

توضیح

در بعضی از نسخه ها "عنه" در جمله "إستغنی عنه بماله و صحته" وجود ندارد، که همین صحیح تر به نظر می رسد. در فرض وجود "عنه"، محتمل است که حرف "عن" در آن به معنای "لام" باشد، چنان چه در مورد این سخن خداوند متعال: «إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ» ⁽⁵⁾{جز برای وعده‌ای که به او داده بود} نیز گفته شده [که "عن" در آن به معنای لام] است. و محتمل است استغنا در این جا به معنای ترک و حرف "باء" در "بماله" به معنای "مع" باشد و معنای جمله این گونه شود: با وجود مال و سلامتی آن را ترک کرده است.

روایت 42

توحید: زراره نقل کرده، امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطِیعُونَ» ⁽⁶⁾{و به سجده فرا خوانده شوند و در خود توانایی نیابند} فرمودند: نسل آن ها مانند شاخ های گاو ⁽⁷⁾شدند، «وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ» ⁽⁸⁾{در حالی که [پیش از این] به سجده دعوت می‌شدند و تندرست بودند} و سالم بودند توانا بودند.

روایت 43

توحید: صباح حذاء نقل کرده، در حضور امام باقر علیه السلام بودم که زراره از ایشان سؤال کرد: آیا نظر شما در مورد چیزهایی که خداوند در کتابش بر ما واجب کرده، یا ما را از آن نهی کرده این است که خداوند ما را بر انجام واجبات یا ترک منهیات توانا قرار داده است؟ ایشان فرمودند: آری.

روایت 44

توحید: عبدالله بن أزدی از عمویش نقل کرده، از امام صادق علیه السلام از استطاعت سؤال کردم. ایشان فرمودند: [مردم] چنین کرده اند.[؟] عرض کردم: آری، معتقد شدند که استطاعت فقط در زمان انجام فعل و اراده در هنگام انجام آن ⁽⁹⁾وجود دارد و قبل از آن استطاعتی در کار نیست. ایشان فرمودند: شرک ورزیده اند.

بيان

قوله عليه السلام و قد فعلوا أي نفوا الاستطاعة أيضا بعد ما نفوا سائر ضروريات الدين أو المعني أنهم فعلوا الفعل باختيارهم فكيف لا يستطيعون.

«45»

يد، التوحيد بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْحَذَّاءِ ⁽¹⁾عَنِ الْمُعَلَّي بْنِ خُنَيْسٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا يُعْنَي بِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ قَالَ وَ هُمْ مُسْتَطِيعُونَ.

«46»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ وَ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ جَمِيعاً عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَا يَكُونُ الْعَبْدُ فَاعِلًا وَ لَا مُتَحَرِّكاً إِلَّا وَ الِاسْتِطَاعَةُ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّمَا وَقَعَ التَّكْلِيفُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ الِاسْتِطَاعَةِ فَلَا يَكُونُ مُكَلَّفاً لِلْفِعْلِ إِلَّا مُسْتَطِيعاً.

«47»

يد، التوحيد عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ ⁽²⁾عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ⁽³⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْحُسَيْنِ ⁽⁴⁾عَنْ سَهْلٍ الْمَصِّيصِيِّ ⁽⁵⁾عَنْهُ عليه السلام مِثْلَهُ.

«48»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ ⁽⁶⁾عَنِ ابْنِ بَزِيعٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ لَا يَكُونُ الْعَبْدُ فَاعِلًا إِلَّا وَ هُوَ مُسْتَطِيعٌ وَ قَدْ يَكُونُ مُسْتَطِيعاً غَيْرَ فَاعِلٍ وَ لَا يَكُونُ فَاعِلًا أَبَداً حَتَّي يَكُونَ مَعَهُ الِاسْتِطَاعَةُ.

«49»

يد، التوحيد أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ

توضیح

"چنین کرده اند" یعنی آنان پس از این که سایر ضروریات دین را نفی کردند، استطاعت را نیز نفی نمودند. یا معنا این است که آنان کارها را به اختیار خود انجام داده اند؛ پس چگونه توانا [بر انجام کارها] نیستند؟

روایت 45

توحید: معلی بن خنیس نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: معنای این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ» ⁽⁷⁾{در حالی که [پیش از این] به سجده دعوت می‌شدند و تندرست بودند} چیست؟ ایشان فرمودند: [یعنی] آن ها می توانستند [سجده کنند].

روایت 46

توحید: بزنطی به واسطه یکی از اصحاب روایت کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: بنده در همه افعال و حرکات خود، از جانب خداوند عزّ و جلّ استطاعت [و توانایی] دارد. خداوند عزّ و جلّ نیز تنها بعد از استطاعت است که بندگان را [مأمور به] تکلیف می کند و بنده بدون استطاعت بر انجام کار، مکلف به آن نمی شود.

روایت 47

توحید: سهل مصیصی نیز مانند این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل کرده است.

روایت 48

توحید: إبن أبی عمیر از یکی از اصحاب نقل کرده، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمودند: بنده در همه کارهایی که می کند، مستطیع است و گاهی با این که مستطیع است، کاری را انجام نمی دهد. او همیشه هر کاری که کند، به همراه استطاعت خواهد بود.

روایت 49

توحید: احمد بن محمد بن برقی نقل کرده، امام صادق علیه السلام

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ ⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي وَ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ قَالَ أَكْذَبَهُمْ اللَّهُ فِي قَوْلِهِمْ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ وَ قَدْ كَانُوا مُسْتَطِيعِينَ لِلْخُرُوجِ.

«50»

يد، التوحيد بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي عِيسَي عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَي بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ وَ لكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ إِنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ لِلْخُرُوجِ وَ قَدْ كَانَ فِي الْعِلْمِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قَاصِداً لَفَعَلُوا.

«51»

يد، التوحيد أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْيَرِيُّ هُمَا عَنْ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا أُمِرَ الْعِبَادُ إِلَّا بِدُونِ سَعَتِهِمْ فَكُلُّ شَيْ‌ءٍ أُمِرَ النَّاسُ بِأَخْذِهِ فَهُمْ مُتَّسِعُونَ لَهُ وَ مَا لَا يَتَّسِعُونَ لَهُ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ وَ لَكِنَّ النَّاسَ لَا خَيْرَ فِيهِمْ.

«52»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ ⁽²⁾عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ فَلَمْ يُجِبْنِي فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ دَخْلَةً أُخْرَي فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ إِنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي قَلْبِي مِنْهَا شَيْ‌ءٌ لَا يُخْرِجُهُ إِلَّا شَيْ‌ءٌ أَسْمَعُهُ مِنْكَ قَالَ فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّكَ مَا كَانَ فِي قَلْبِكَ قُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَإِنِّي أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي لَمْ يُكَلِّفِ الْعِبَادَ إِلَّا مَا يَسْتَطِيعُونَ وَ إِلَّا مَا يُطِيقُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يَصْنَعُونَ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ إِلَّا بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَ مَشِيَّتِهِ وَ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ قَالَ هَذَا دِينُ اللَّهِ الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ وَ آبَائِي أَوْ كَمَا قَالَ.

درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ» ⁽³⁾{و به زودی به خدا سوگند خواهند خورد که اگر می‌توانستیم، حتما با شما بیرون می‌آمدیم، [با سوگند دروغ] خود را به هلاکت می‌کشانند، و خدا می‌داند که آنان سخت دروغ گویند} فرمودند: خداوند [با این آیه،] سخن آنان که [گفتند:] اگر می توانستیم، با شما بیرون می آمدیم را تکذیب کرد؛ زیرا آنان می توانستند بیرون روند.

روایت 50

توحید: عبدالأعلی بن أعین نقل کرده، امام صادق علیه السلام درباره این آیه: «لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوکَ وَ لکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ» ⁽⁴⁾{اگر مالی در دسترس و سفری [آسان و] کوتاه بود، قطعا از پی تو می‌آمدند. ولی آن راه پر مشقت بر آنان دور می‌نماید و به زودی به خدا سوگند خواهند خورد که اگر می‌توانستیم حتما با شما بیرون می‌آمدیم، [با سوگند دروغ] خود را به هلاکت می‌کشانند و خدا می‌داند که آنان سخت دروغ گویند} فرمودند:

آنان می توانستند بیرون روند. در علم خداوند مقرر بود که اگر مالی در دسترس و سفری [آسان و] کوتاه بود، آن را انجام بدهند.

روایت 51

محمد حلبی نقل کرده است که امام صادق علیه السلام فرمودند: بندگان فقط بر کارهایی که در حد توانشان است امر شده اند، و هر چیزی که مردم به انجام آن امر شده اند در توانشان می باشد، و کارهایی که در توانشان نیست از [عهده] ایشان برداشته است. ولی خیری در مردم نیست.

روایت 52

توحید: حمزۀ بن حمران نقل کرده، از امام صادق علیه السلام در مورد مسأله استطاعت سؤال کردم؛ ایشان جوابی ندادند. بار دیگر به حضور ایشان رسیدم و عرض کردم: خداوند خیرتان دهد! در درون من، ابهامی درباره این مسأله وجود دارد که جز با شنیدن جواب از شما از وجودم خارج نمی شود. ایشان فرمودند: ابهامی که در وجود توست، زیانی به تو نخواهد رساند. عرض کردم: خداوند خیرتان دهد! من معتقدم که خداوند عزّ و جلّ بندگان را جز به اندازه توان و طاقتشان تکلیف نمی کند و بندگان نیز هیچ کاری را جز به اراده و مشیت و قضا و قدر خداوند انجام نمی دهند؛ ایشان فرمودند: این همان دین خداوند است که من و پدرانم بر آن هستیم. أو کما قال.

قال الصدوق رحمه الله مشية الله و إرادته في الطاعات الأمر بها و في المعاصي النهي عنها و المنع منها بالزجر و التحذير.

«53»

يد، التوحيد الْعَطَّارُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ لَنَا كَلَاماً نَتَكَلَّمُ بِهِ قَالَ هَاتِهِ قُلْتُ نَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ وَ نَهَي وَ كَتَبَ الْآجَالَ وَ الْآثَارَ لِكُلِّ نَفْسٍ بِمَا قَدَّرَ لَهَا وَ أَرَادَ وَ جَعَلَ فِيهِمْ مِنَ الِاسْتِطَاعَةِ لِطَاعَتِهِ مَا يَعْمَلُونَ بِهِ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ فَإِذَا تَرَكُوا ذَلِكَ إِلَي غَيْرِهِ كَانُوا مَحْجُوجِينَ بِمَا صَيَّرَ فِيهِمْ مِنَ الِاسْتِطَاعَةِ وَ الْقُوَّةِ لِطَاعَتِهِ فَقَالَ هَذَا هُوَ الْحَقُّ إِذَا لَمْ تَعْدُهُ إِلَي غَيْرِهِ.

«54»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ يَسْتَطِيعُ الْعَبْدُ بَعْدَ أَرْبَعِ خِصَالٍ أَنْ يَكُونَ مُخَلَّي السَّرْبِ صَحِيحَ الْجِسْمِ سَلِيمَ الْجَوَارِحِ لَهُ سَبَبٌ وَارِدٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَسِّرْهَا لِي قَالَ أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ مُخَلَّي السَّرْبِ صَحِيحَ الْجِسْمِ سَلِيمَ الْجَوَارِحِ يُرِيدُ أَنْ يَزْنِيَ فَلَا يَجِدُ امْرَأَةً ثُمَّ يَجِدُهَا فَإِمَّا أَنْ يَعْصِمَ فَيَمْتَنِعَ كَمَا امْتَنَعَ يُوسُفُ عليه السلام أَوْ يُخَلِّيَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ إِرَادَتِهِ فَيَزْنِيَ فَيُسَمَّي زَانِياً وَ لَمْ يُطِعِ اللَّهَ بِإِكْرَاهٍ وَ لَمْ يَعْصِ بِغَلَبَةٍ.

بيان

السبب الوارد من الله هو العصمة أو التخلية.

«55»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ فَعَلِمَ مَا هُمْ صَائِرُونَ إِلَيْهِ وَ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ فَمَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي الْأَخْذِ بِهِ وَ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي تَرْكِهِ وَ لَا يَكُونُونَ فِيهِ آخِذِينَ وَ لَا تَارِكِينَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

قال ⁽¹⁾الصدوق رحمه الله يعني بعلمه.

صدوق رحمه الله گفته است: مشیت و اراده خداوند در طاعات همان امر به آن هاست و در معاصی همان نهی از آن ها و منع از انجام آن ها به طریق بازداشتن و بر حذر داشتن است.

روایت 53

توحید: حمزۀ بن حمران نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما در میان خود [استدلالی] کلامی داریم؛ ایشان فرمودند: آن را عرضه کن؛ عرض کردم: ما معتقدیم که خداوند عزّ و جلّ بندگان را امر و نهی کرده و با تقدیر و اراده خود، [زمان] مرگ ها و آثار [و بقایای] هر یک از آنان را مکتوب کرده است و آنان را به اندازه ای که بتوانند اوامر و نواهی او را انجام دهند، توانایی بر اطاعت خود داده است؛ اگر آنان او را اطاعت نکنند، به سبب استطاعت و نیرویی که بر اطاعت خداوند در وجودشان بوده است، بازخواست خواهند شد. امام علیه السلام فرمودند: اگر فقط همین باشد، درست است.

روایت 54

توحید: إبن أسباط نقل کرده، از امام رضا علیه السلام در مورد استطاعت پرسیدم؛ ایشان فرمودند: بنده با داشتن [این] چهار شرط مستطیع می باشد: راه [انجام دادن عمل] برایش باز باشد، صحت جسمانی داشته باشد، اعضایش سالم باشند، سببی از جانب خداوند عزّ و جلّ برای [انجام] آن [عمل] داشته باشد. عرض کردم: فدایتان شوم! [این شروط را] برایم توضیح دهید. ایشان فرمودند: گاهی می شود که راه برای بنده باز و جسمش صحیح و اعضایش سالم است و می خواهد زنا کند، ولی [برای این کار] زنی پیدا نمی کند. بعد که زنی می یابد، یا از این کار خودداری می کند، چنان چه یوسف علیه السلام خودداری نمود، و یا به خواسته خود تن می دهد و زنا می کند و زانی می شود. بنابراین او [در حالتی که از این کار خودداری کرده،] به زور اطاعت نکرده و [در حالتی که این کار را انجام داده،] با معصیت خود بر [خداوند] غلبه نکرده است.

توضیح

سبب از جانب خداوند، همان حفظ [خداوند] یا رها کردن او می باشد.

روایت 55

توحید: اسماعیل بن جابر نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند عزّ و جلّ خلایق را آفرید و می دانست که سرانجامِ [هر یک از] آن ها چه می شود و آنان را امر و نهی نمود؛ هر آن چه که به آنان امر کرد، راه انجامش را برایشان باز نگه داشت و هر آن چه که ایشان را از آن نهی کرد، راه ترک آن را برایشان باز نمود. آنان نیز جز با اذن خداوند عزّ و جلّ انجام نمی دهند و [جز به اذن او] ترک نمی کنند.

صدوق رحمه الله گفته است: منظور از اذن خداوند، علم اوست. ⁽²⁾

«56»

يد، التوحيد بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَيْنِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّيَّارِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ قَالَ مُسْتَطِيعُونَ يَسْتَطِيعُونَ الْأَخْذَ بِمَا أُمِرُوا بِهِ وَ التَّرْكَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَ بِذَلِكَ ابْتُلُوا ثُمَّ قَالَ لَيْسَ شَيْ‌ءٌ مِمَّا أُمِرُوا بِهِ وَ نُهُوا عَنْهُ إِلَّا وَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ ابْتِلَاءٌ وَ قَضَاءٌ.

سن، المحاسن ابن فضال عن أبي جميلة عن محمد الحلبي مثله ⁽¹⁾

«57»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ ⁽²⁾عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ كُلْفَةَ فِعْلٍ وَ لَا نَهَاهُمْ عَنْ شَيْ‌ءٍ حَتَّي جَعَلَ لَهُمُ الِاسْتِطَاعَةَ ثُمَّ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ فَلَا يَكُونُ الْعَبْدُ آخِذاً وَ لَا تَارِكاً إِلَّا بِاسْتِطَاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ قَبْلَ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ وَ قَبْلَ الْأَخْذِ وَ التَّرْكِ وَ قَبْلَ الْقَبْضِ وَ الْبَسْطِ.

«58»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ لَا يَكُونُ مِنَ الْعَبْدِ قَبْضٌ وَ لَا بَسْطٌ إِلَّا بِاسْتِطَاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ لِلْقَبْضِ وَ الْبَسْطِ.

«59»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ الْمَحَامِلِيِّ وَ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي مَعاً عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ يَتَنَاظَرُونَ فِي الْأَفَاعِيلِ وَ الْحَرَكَاتِ فَقَالَ الِاسْتِطَاعَةُ قَبْلَ الْفِعْلِ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِقَبْضٍ وَ لَا بَسْطٍ إِلَّا وَ الْعَبْدُ لِذَلِكَ مُسْتَطِيعٌ.

روایت 56

محمد طیار نقل کرده، از امام صادق علیه السلام درباره [معنای] این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ» ⁽³⁾{در حالی که [پیش از این] به سجده دعوت می‌شدند و تندرست بودند} پرسیدم؛ ایشان فرمودند: [یعنی] آنان توانا بودند و می توانستند آن چه که به آن امر شده بودند را انجام دهند و آن چه که از آن نهی شده بودند را ترک کنند و با همین [استطاعت] آزموده شدند. سپس فرمودند: خداوند در همه کارهایی که به آن ها امر کرده یا از آن ها نهی کرده است، آزمون و قضایی دارد.

محاسن نیز مانند این روایت را از محمد حلبی نقل کرده است. ⁽⁴⁾

روایت 57

توحید: هشام بن سالم روایت کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند زحمت هیچ کاری را بر بندگان تکلیف نکرده و آنان را از چیزی نهی ننموده، جز این که [ابتدا توان و] استطاعت [انجام و ترک] آن را برایشان قرار داده و سپس آنان را امر و نهی کرده است. بنده هر کاری که انجام دهد یا ترک کند، قبل از امر و نهی و قبل از انجام و ترک و قبل از خودداری و اقدام، استطاعت و توان انجام دادن یا ندادن آن را دارد.

روایت 58

توحید: سلیمان بن خالد نقل کرده، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمودند: عبد هیچ خودداری و اقدامی نکند، جز این که پیش از خودداری و اقدامش، استطاعت بر هر یک از آن دو را داراست.

روایت 59

توحید: أبی بصیر نقل کرده، شنیدم که امام صادق علیه السلام در جمع عده ای که مشغول بحث درباره افعال و حرکات [بندگان] بودند، می فرمودند: استطاعت [در مرحله] قبل از عمل، [موجود] است، خداوند عزّ و جلّ به هیچ خودداری و اقدامی امر نکرده، جز این که بنده [در مرحله قبل] بر آن مستطیع بوده است.

«60»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ ⁽¹⁾عَنْ عَمْرٍو رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لَهُ إِنَّ لِي أَهْلَ بَيْتٍ قَدَرِيَّةً يَقُولُونَ نَسْتَطِيعُ أَنْ نَعْمَلَ كَذَا وَ كَذَا وَ نَسْتَطِيعُ أَنْ لَا نَعْمَلَ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قُلْ لَهُ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ لَا تَذْكُرَ مَا تَكْرَهُ وَ أَنْ لَا تَنْسَي مَا تُحِبُّ فَإِنْ قَالَ لَا فَقَدْ تَرَكَ قَوْلَهُ وَ إِنْ قَالَ نَعَمْ فَلَا تُكَلِّمْهُ أَبَداً فَقَدْ ادَّعَي الرُّبُوبِيَّةَ.

«61»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ ⁽²⁾عَنْ أَبِي خَالِدٍ السِّجِسْتَانِيِّ ⁽³⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام قَالَ: مَرَّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِجَمَاعَةٍ بِالْكُوفَةِ وَ هُمْ يَخْتَصِمُونَ بِالْقَدَرِ ⁽⁴⁾فَقَالَ لِمُتَكَلِّمِهِمْ أَ بِاللَّهِ تَسْتَطِيعُ أَمْ مَعَ اللَّهِ أَمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَسْتَطِيعُ فَلَمْ يَدْرِ مَا يَرُدُّ عَلَيْهِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنْ زَعَمْتَ أَنَّكَ بِاللَّهِ تَسْتَطِيعُ فَلَيْسَ إِلَيْكَ ⁽⁵⁾مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ وَ إِنْ زَعَمْتَ أَنَّكَ مَعَ اللَّهِ تَسْتَطِيعُ فَقَدْ زَعَمْتَ أَنَّكَ شَرِيكٌ مَعَهُ فِي مِلْكِهِ وَ إِنْ زَعَمْتَ أَنَّكَ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَسْتَطِيعُ فَقَدِ ادَّعَيْتَ الرُّبُوبِيَّةَ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَعَالَي فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا بَلْ بِاللَّهِ أَسْتَطِيعُ فَقَالَ أَمَا إِنَّكَ لَوْ قُلْتَ غَيْرَ هَذَا لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ ⁽⁶⁾.

روایت 60

توحید: یکی از اصحاب نقل کرده، شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: من اقوامی قَدَری مسلک دارم که معتقدند ما می توانیم فلان کار و فلان کار را انجام دهیم و می توانیم انجام ندهیم، امام صادق علیه السلام فرمودند: به او بگو آیا می توانی چیزهایی که از آن ها بدت می آید را به یاد نیاوری و چیزهایی که دوست می داری را فراموش نکنی؟ اگر گفت نه، دست از اعتقاد خود کشیده و اگر گفت آری، هیچ گاه با او سخن نگو که ادعای ربوبیبت کرده است.

روایت 61

توحید: علی بن یقطین از امام کاظم علیه السلام نقل کرده، روزی امیرالمؤمنین علیه السلام، از کنار عده ای در کوفه گذر می کردند که در حال بحث درباره قَدَر بودند. ایشان به کسی که تکلم می کرد فرمودند: آیا به واسطه خداوند [بر انجام کارها] استطاعت داری، یا به همراه او، و یا بدون واسطه او استطاعت داری؟ او نتوانست جوابی به ایشان دهد. اگر پنداری که به واسطه خداوند اسطاعت داری، پس چیزی از کار در اختیار تو نیست. و اگر پنداری که به همراه خداوند می توانی، چنین پنداشته ای که با خداوند در مالکیتش شریک هستی. و اگر پنداری که بدون وساطت خداوند مستطیع هستی، ادعای ربوبیت کرده ای و ربوبیت را از خداوند متعال نفی کرده ای. او عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! نه، به واسطه خداوند استطاعت دارم. ایشان فرمودند: اگر چیزی غیر از این می گفتی، گردنت را می زدم.

بيان

لعلّه أراد عليه السلام بقوله بالله تستطيع أن الله يجبره علي الفعل فلذا قال فليس إليك من الأمر شي‌ء و لمّا نفي المتكلّم الثلاثة و قال بالله أستطيع علم أن مراده أني مستطيع قادر بما ملّكني الله من الأسباب و الآلات فلذا لم يردّ عليه السلام كلامه و قبل منه و يحتمل علي بُعد أن يكون اختار الشقّ الأوّل فقوله عليه السلام ليس إليك من الأمر شي‌ء أي لا تستقلّ في الفعل بأن تقدر علي تحصيل جميع ما يتوقّف عليه الفعل و الحاصل أنه لما كان قدريا تفويضيا قال عليه السلام إن اخترت هذا فقد أقررت ببطلان ما تعتقده من استقلال العبد و لا بدّ لك من اختياره.

«62»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام يد، التوحيد تَمِيمٌ الْقُرَشِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَ كانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً فَقَالَ إِنَّ غِطَاءَ الْعَيْنِ لَا يَمْنَعُ مِنَ الذِّكْرِ وَ الذِّكْرُ لَا يُرَي بِالْعُيُونِ وَ لَكِنَّ اللَّهَ شَبَّهَ الْكَافِرِينَ بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام بِالْعُمْيَانِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَثْقِلُونَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِيهِ وَ كَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً فَقَالَ الْمَأْمُونُ فَرَّجْتَ عَنِّي فَرَّجَ اللَّهُ عَنْكَ.

«63»

ف، تحف العقول كَتَبَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ إِلَي أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكُمْ مَعْشَرَ بَنِي هَاشِمٍ الْفُلْكُ الْجَارِيَةُ فِي اللُّجَجِ الْغَامِرَةِ وَ الْأَعْلَامُ النَّيِّرةُ الشَّاهِرَةُ أَوْ كَسَفِينَةِ نُوحٍ عليه السلام الَّتِي نَزَلَهَا الْمُؤْمِنُونَ وَ نَجَا فِيهَا الْمُسْلِمُونَ كَتَبْتُ إِلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ عِنْدَ اخْتِلافِنَا فِي الْقَدَرِ وَ حَيْرَتِنَا فِي الِاسْتِطَاعَةِ فَأَخْبِرْنَا بِالَّذِي عَلَيْهِ رَأْيُكَ وَ رَأْيُ آبَائِكَ عليهم السلام فَإِنَّ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عِلْمَكُمْ وَ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ عَلَي النَّاسِ وَ اللَّهُ الشَّاهِدُ عَلَيْكُمْ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.

فَأَجَابَهُ الْحَسَنُ عليه السلام بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَصَلَ إِلَيَّ كِتَابُكَ وَ لَوْ لَا مَا ذَكَرْتَهُ مِنْ حَيْرَتِكَ وَ حَيْرَةِ مَنْ مَضَي قَبْلَكَ إِذاً مَا أَخْبَرْتُكَ أَمَّا بَعْدُ فَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ فَقَدْ كَفَرَ وَ مَنْ أَحَالَ الْمَعَاصِيَ عَلَي اللَّهِ فَقَدْ فَجَرَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ يُهْمِلِ الْعِبَادَ سُدًي مِنَ الْمَمْلَكَةِ ⁽¹⁾بَلْ هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَهُمْ وَ

توضیح

شاید منظور حضرت علیه السلام از این که فرمودند "اگر پنداری که به واسطه خداوند اسطاعت داری"، این بوده که خداوند او را بر انجام کار مجبور کند. و به همین جهت [به دنبال آن] فرموده اند که پس چیزی از کار در اختیار تو نیست، و هنگامی که متکلم هر سه صورت را نفی کرده و گفته به سبب خداوند استطاعت دارم، ایشان چون متوجه شده اند که منظور او این بوده که من به واسطه اسباب و وسایلی که خداوند در اختیار من قرار داده مستطیع هستم، و از همین رو حضرت علیه السلام کلام او را رد نکردند و [این جواب را] از او قبول کردند. و احتمال بعیدی وجود دارد که او همان صورت اول را [به عنوان جواب] انتخاب کرده باشد و این سخن حضرت علیه السلام که فرمودند پس چیزی از کار در اختیار تو نیست، یعنی تو در انجام کارها مستقل نیستی، طوری که قادر باشی تمام مقدماتی که کار بر آن ها متوقف است را فراهم آوری، و حاصل این که چون آن شخص قدری و تفویضی بوده، حضرت علیه السلام [به او] فرموده اند که اگر این صورت را بپذیری، [از سویی] در واقع به نادرستی این اعتقادت که می گویی بنده در کارهایش استقلال دارد اقرار کرده ای، و [از سوی دیگر] تو راهی جز انتخاب این صورت نداری.

روایت 62

عیون أخبار الرضا، توحید: هروی نقل کرده، مأمون از امام رضا علیه السلام در مورد [تفسیر] این سخن خداوند عزّ و جلّ: «الَّذِینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِی وَ کانُوا لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً» ⁽²⁾{[به] همان کسانی که چشمان [بصیرت]شان از یاد من در پرده بود و توانایی شنیدن [حق] نداشتند} پرسید؛ پرده چشم مانع از یاد [خداوند] نمی شود و به یاد خداوند بودن چیزی نیست که با چشم دیده شود، خداوند [در این آیه] کافرین به ولایت علی بن أبی طالب را به کورها تشبیه کرده، از آن روی که سخن [و وصیت] پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد ایشان بر آنان سنگین آمد و نتوانستند آن را اطاعت کنند. مأمون گفت: خداوند [گره] از [مشکلات] شما گشوده کند که [گره] از [مشکلات] من گشودید.

روایت 63

تحف العقول: حسن بصری نامه ای به امام حسن عسگری علیه السلام به این مضمون نوشت: شما ای بنی هاشم که چون کشتی های رونده در دل دریاهای عمیق هستید و نشان های نورانی و سرشناس می باشید و [یا] مانند کشتی نوح هستید که مؤمنان بر آن سوار می شوند و مسلمانان [با آمدن] در آن نجات می یابند؛ ای فرزند رسول خدا! وقتی در مسأله قَدَر اختلاف یافتیم و در مورد استطاعت متحیر شدیم، برایتان نامه ای نوشتم؛ ما را از نظر خود و پدرانتان علیهم السلام آگاه بنمایید که علم شما از علم خداوند است و شما گواهان بر مردمان و خداوند گواه بر شماست، «ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» ⁽³⁾{فرزندانی که بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند و خداوند شنوای داناست}. امام حسن عسگری علیه السلام [در جواب] نوشتند: بسم الله الرحمن الرحیم. نامه تو به دستم رسید. اگر از حیرت خود و اطرافیانت سخنی نگفته بودی، جواب تو را نمی دادم. [بدان که] کسی که به تقدیر، چه خوب و چه بد آن، و این [مسأله] که خدا به تقدیرات علم دارد ایمان نداشته باشد، کفر ورزیده است و هر که معصیت ها[ی خود را] به عهده خدا بیاندازد، [بر او] ستم کرده است؛ خداوند به زور اطاعت نگردد و مغلوبانه معصیت نشود و بندگان را به حال و اختیار خود وا نگذارد، بلکه اوست که مالک [حقیقی] آن چه به اختیارشان در آورده

الْقَادِرُ عَلَي مَا عَلَيْهِ أَقْدَرَهُمْ بَلْ أَمَرَهُمْ تَخْيِيراً وَ نَهَاهُمْ تَحْذِيراً فَإِنِ ائْتَمَرُوا لِلطَّاعَةِ لَمْ يَجِدُوا عَنْهَا صَادّاً وَ إِنِ انْتَهَوْا إِلَي الْمَعْصِيَةِ فَشَاءَ أَنْ يَمُنَّ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَحُولَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَهَا فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَيْسَ هُوَ الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَيْهَا جَبْراً وَ لَا أُلْزِمُوهَا كَرْهاً بَلْ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِأَنْ بَصَّرَهُمْ وَ عَرَّفَهُمْ وَ حَذَّرَهُمْ وَ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ لَا جَبْلًا لَهُمْ عَلَي مَا أَمَرَهُمْ بِهِ فَيَكُونُوا كَالْمَلَائِكَةِ وَ لَا جَبْراً لَهُمْ عَلَي مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ وَ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي.

أقول: سيأتي في كتاب الاحتجاجات بسند آخر أبسط من هذا.

«64»

سن، المحاسن عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُكَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا يُطِيقُونَ وَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي سُلْطَانِهِ مَا لَا يُرِيدُ.

«65»

سن، المحاسن أَبِي عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّا نَقُولُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُكَلِّفِ الْعِبَادَ إِلَّا مَا آتَاهُمْ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ لَا يُطِيقُونَهُ فَهُوَ عَنْهُمْ مَوْضُوعٌ وَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ قَضَي وَ قَدَّرَ وَ أَرَادَ فَقَالَ وَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا لَدِينِي وَ دِينُ آبَائِي ⁽¹⁾

«66»

سن، المحاسن عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ إِلَّا مَا يُطِيقُونَ وَ إِنَّمَا كَلَّفَهُمْ فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ كَلَّفَهُمْ مِنْ كُلِّ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ وَ كَلَّفَهُمْ صِيَامَ شَهْرِ رَمَضَانَ فِي السَّنَةِ وَ كَلَّفَهُمْ حَجَّةً وَاحِدَةً وَ هُمْ يُطِيقُونَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ وَ إِنَّمَا كَلَّفَهُمْ دُونَ مَا يُطِيقُونَ وَ نَحْوَ هَذَا.

«67»

سن، المحاسن أَبِي عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْخَثْعَمِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْقَصِيرِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلَهُ حَفْصٌ الْأَعْوَرُ وَ أَنَا أَسْمَعُ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ قَوْلُ اللَّهِ ⁽²⁾وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا قَالَ ذَلِكَ الْقُوَّةُ فِي الْمَالِ أَوِ الْيَسَارُ قَالَ فَإِنْ كَانُوا مُوسِرِينَ فَهُمْ مِمَّنْ يَسْتَطِيعُ إِلَيْهِ السَّبِيلَ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ

و قادر [حقیقی] بر آن چه آنان را بر آن قادر کرده می باشد. او آنان را امر کرد تا [خود] اختیار کنند و نهی نمود تا بر حذر باشند؛ اگر به طاعت گردن نهند، مانعی بر سر راه اطاعتشان نیابند و اگر به معصیت تن دهند و خدا بخواهد بر ایشان منت گذارد و بین آنان و معصیت مانع شود، این کار را می کند و اگر چنین نکند، او آن ها را مجبور به معصیت نکرده است و این گونه نیست که آنان بر خلاف میل خود ناچار از معصیت شده باشند، بلکه خداوند بر آنان منت گذاشت و بصیرت بخشید و معرفت داد و بر حذرشان داشت و امرشان کرد و نهیشان نمود، ولی در وجودشان اطاعت از اوامر را نیافرید که مانند ملائکه باشند، و [از سوی دیگر نیز] آنان را مجبور بر انجام آن چه از آن نهی نموده بود نکرد، «فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ» ⁽³⁾{برهان رسا ویژه خداست و اگر [خدا] می‌خواست، قطعاً همه شما را هدایت می‌کرد} «وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی» ⁽⁴⁾{و بر هر کس که از هدایت پیروی کند درود باد}.

مؤلف گوید: این روایت با سند دیگری و به صورت مفصل تری در کتاب إحتجاجات خواهد آمد.

روایت 64

محاسن: هشام بن سالم نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند گرامی تر از آن است که مردمان را به چیزی که طاقت آن را ندارند تکلیف کند، و خداوند پیروزمندتر از آن است که در [سیطره] سلطنتش اتفاقی بیفتد که او آن را نخواسته است.

روایت 65

محاسن: حمزۀ بن مهران نقل کرده، به ایشان عرض کردم: ما معتقدیم خداوند بندگان را تنها به اندازه نیرویی که به آنان داده تکلیف کرده است و هر تکلیفی که طاقت آن را نداشته باشند، از دوش آن ها برداشته شده است، و جز به خواست او اتفاقی نمی افتد و این خداوند است که قضا می نماید و تقدیر می کند و اراده دارد. ایشان فرمودند: به خدا قسم دین [و اعتقاد] من و پدران من نیز همین است.

روایت 66

محاسن: هشام بن سالم روایت کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند بندگان را جز به اندازه طاقتشان تکلیف نمی کند؛ خداوند آن ها را در هر شبانه روز فقط به پنج نماز تکلیف کرده و از هر دویست درهم به پنج درهم مکلف نموده و در سال فقط روزه ماه رمضان را بر آنان تکلیف نموده و فقط یک حج را بر آنان تکلیف کرده است، در حالی که آنان طاقت بیش از این ها را نیز دارند، ولی خداوند آن ها را به کمتر از حد طاقتشان و مانند این ها تکلیف کرده است.

روایت 67

محاسن: عبدالرحیم قصیر نقل کرده، در حضور امام صادق علیه السلام بودیم که حفص أعور از ایشان سؤال کرد: خداوند مرا فدایتان گرداند! این سخن خداوند: «وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا» ⁽⁵⁾{و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد} [را برایم توضیح دهید]؛ ایشان فرمودند: مقصود داشتن نیرو یا توان مندی مالی است. [حفص] عرض کرد: آیا اگر توان مند باشند، از آن هایی که می توانند به سوی آن [ - خانه خدا] راه یابند محسوب می شوند؟ فرمودند: آری. [حفص] به ایشان عرض کرد:

ابْنُ سَيَابَةَ بَلَغَنَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ يُكْتَبُ وَفْدُ الْحَاجِّ فَقَطَعَ كَلَامَهُ فَقَالَ كَانَ أَبِي يَقُولُ يُكْتَبُونَ فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ قَالَ فَإِنْ لَمْ يُكْتَبْ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ قَالَ لَا مَعَاذَ اللَّهِ فَتَكَلَّمَ حَفْصٌ ⁽¹⁾فَقَالَ لَسْتُ مِنْ خُصُومَتِكُمْ فِي شَيْ‌ءٍ هَكَذَا الْأَمْرُ.

«68»

ضا، فقه الرضا عليه السلام أَرْوِي أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْعَالِمَ ع - فَقَالَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ لَيْسَ أَنَا مُسْتَطِيعٌ لِمَا كُلِّفْتُ فَقَالَ لَهُ عليه السلام مَا الِاسْتِطَاعَةُ عِنْدَكَ قَالَ الْقُوَّةُ عَلَي الْعَمَلِ قَالَ لَهُ عليه السلام قَدْ أُعْطِيتَ الْقُوَّةَ إِنْ أُعْطِيتَ الْمَعُونَةَ قَالَ لَهُ الرَّجُلُ فَمَا الْمَعُونَةُ قَالَ التَّوْفِيقُ قَالَ فَلِمَ إِعْطَاءُ التَّوْفِيقِ قَالَ لَوْ كُنْتَ مُوَفَّقاً كُنْتَ عَامِلًا وَ قَدْ يَكُونُ الْكَافِرُ أَقْوَي مِنْكَ وَ لَا يُعْطَي التَّوْفِيقَ فَلَا يَكُونُ عَامِلًا ثُمَّ قَالَ عليه السلام أَخْبِرْنِي عَنْكَ مَنْ خَلَقَ فِيكَ الْقُوَّةَ قَالَ الرَّجُلُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَالَ الْعَالِمُ هَلْ تَسْتَطِيعُ بِتِلْكَ الْقُوَّةِ دَفْعَ الضَّرِّ عَنْ نَفْسِكَ وَ أَخْذَ النَّفْعِ إِلَيْهَا بِغَيْرِ الْعَوْنِ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَالَ لَا قَالَ فَلِمَ تَنْتَحِلُ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَيْنَ أَنْتَ عَنْ قَوْلِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ⁽²⁾وَ مَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ.

«69»

وَ أَرْوِي أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ أَ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَعْمَلَ مَا لَمْ يَكُنْ قَالَ لَا قَالَ أَ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَنْتَهِيَ عَمَّا يَكُونُ قَالَ لَا قَالَ فَفِيمَا أَنْتَ مُسْتَطِيعٌ قَالَ الرَّجُلُ لَا أَدْرِي فَقَالَ الْعَالِمُ عليه السلام إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقاً فَجَعَلَ فِيهِمْ آلَةَ الْفِعْلِ ثُمَّ لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ فَهُمْ مُسْتَطِيعُونَ لِلْفِعْلِ فِي وَقْتِ الْفِعْلِ مَعَ الْفِعْلِ قَالَ لَهُ الرَّجُلُ فَالْعِبَادُ مَجْبُورُونَ فَقَالَ لَوْ كَانُوا مَجْبُورِينَ كَانُوا مَعْذُورِينَ قَالَ الرَّجُلُ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ قَالَ لَا قَالَ فَمَا هُوَ قَالَ الْعَالِمُ عليه السلام عَلِمَ مِنْهُمْ فِعْلًا فَجَعَلَ فِيهِمْ آلَةَ الْفِعْلِ فَإِذَا فَعَلُوا كَانُوا مُسْتَطِيعِينَ ⁽³⁾.

إبن سیابۀ برایمان از امام باقر علیه السلام نقل کرده که ایشان همیشه می فرمودند [نام] حاجیانی که مشرف می شوند نوشته می شود؛ ایشان سخن او را قطع کردند و فرمودند: پدرم همیشه می فرمودند: [نام] آنان در شبی که خداوند [در موردش] فرموده است: «فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» ⁽⁴⁾{در آن [شب] هر [گونه] کاری [به نحوی] استوار فیصله می‌یابد}، نوشته می شود. [حفص] عرض کرد: اگر در آن شب نوشته نشود، آیا می تواند به حج برود؟ ایشان فرمودند: نه، پناه بر خدا! حفص به سخن در آمد و گفت: من با شما هیچ مخالفتی ندارم، همین طور است.

روایت 68

فقه الرضا: مردی از امام رضا علیه السلام پرسید: ای فرزند رسول خدا! آیا من بر تکالیفی که به آن ها مکلف شده ام استطاعت ندارم؟ امام علیه السلام به او فرمودند: از نظر تو استطاعت چیست؟ او عرض کرد: نیروی بر [انجام] عمل. امام علیه السلام به او فرمودند: اگر معونه [عمل] به تو عطا شود، نیرو نیز به تو عطا شده است. عرض کرد: معونه چیست؟ فرمودند: توفیق [بر انجام عمل]. عرض کرد: توفیق برای چیست؟ ایشان فرمودند: اگر توفیق داشته باشی، عمل می کنی، گاهی شخص کافر بیش از تو نیرو دارد، ولی به او توفیق داده نمی شود و به همین سبب عمل نمی کند. سپس امام علیه السلام فرمودند: به من بگو چه کسی نیرو را در وجود تو آفرید؟ مرد عرض کرد: خداوند تبارک و تعالی. عالم فرمودند: آیا بدون کمک خداوند تبارک و تعالی می توانی با آن نیرو ضرری را از خودت دور سازی و به خود سودی رسانی؟ مرد عرض کرد: نه. ایشان فرمودند: پس چرا عملی که قدرتی بر آن نداری را به خود نسبت می دهی؟ سپس فرمودند: به سخن بنده صالح ⁽⁵⁾بیندیش که گفت: توفیق من جز به [یاری] خدا نیست.

روایت 69

فقه الرضا: مردی از امام رضا علیه السلام سؤالی درباره استطاعت [بندگان در اعمال] پرسید؛ ایشان فرمودند: آیا می توانی چیزی که وجود ندارد را انجام دهی؟ [مرد] عرض کرد: نه. ایشان فرمودند: آیا می توانی چیزی که وجود یافته است را ترک کنی؟ عرض کرد: نه. ایشان فرمودند: پس در چه چیزهایی توانا هستی؟ مرد عرض کرد: نمی دانم. عالم علیه السلام فرمودند: خداوند عزّ و جلّ خلایق را آفرید و وسایل انجام کارها را در وجود آنان قرار داد، ولی [امور را] به آنان تفویض نکرد، بنابراین آنان در زمان انجام کار و به همراه آن مستطیع هستند. مرد به ایشان عرض کرد: پس بندگان مجبورند؟ ایشان فرمودند: اگر مجبور بودند، [بر انجام اعمال خود] عذر داشتند. مرد عرض کرد: پس کار را به آنان تفویض کرده است؟ ایشان فرمودند: خیر. مرد عرض کرد؟ پس چه؟ عالم علیه السلام فرمودند: خداوند کار آن ها را می داند و وسیله انجام کار را در [اختیار] آنان قرار می دهد؛ پس وقتی کار را انجام می دهند، مستطیع هستند.

بيان

ما ورد في هذا الخبر من عدم تقدم الاستطاعة علي الفعل موافقا لأخبار أوردها الكليني في ذلك يحتمل وجوها:

الأول التقية لموافقته لما ذهب إليه الأشاعرة من أن للعبد قدرة و كسبا مقارنة للفعل غير مؤثرة فيه و لمخالفته لما سبق من الأخبار الكثيرة الدالة علي تقدم الاستطاعة و أن من لا يقول به فهو مشرك.

الثاني أن يكون المراد بالاستطاعة في أمثال هذا الخبر الاستقلال بالفعل بحيث لا يمكن أن يمنعه عنه مانع و لا يكون هذا إلا في حال الفعل إذ يمكن قبل الفعل أن يزيله الله عن الفعل و لو بإعدامه و إزالة عقله أو شي‌ء آخر مما يتوقف عليه الفعل.

الثالث أن يكون المعني أن في حال الفعل يظهر الاستطاعة و يعلم أنه كان مستطيعا قبله بأن أذن الله له في الفعل كما ورد أن بعد القضاء لا بداء و الأول أظهر.

جا، المجالس للمفيد عَلِيُّ بْنُ مَالِكٍ النَّحْوِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْكَاتِبِ عَنْ يَمُوتَ بْنِ الْمُزَرِّعِ عَنْ عِيسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ عَنْ عِيسَي بْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ ذُو الرُّمَّةِ الشَّاعِرُ ⁽¹⁾يَذْهَبُ إِلَي النَّفْيِ فِي الْأَفْعَالِ وَ كَانَ رُؤْبَةُ بْنُ الْعَجَّاجِ ⁽²⁾إِلَي الْإِثْبَاتِ فِيهَا فَاجْتَمَعَا فِي يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِهِمَا عِنْدَ بِلَالِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ وَ هُوَ وَالِي الْبَصْرَةِ وَ بِلَالٌ يَعْرِفُ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْخِلَافِ فَحَضَّهُمَا عَلَي الْمُنَاظَرَةِ فَقَالَ رُؤْبَةُ وَ اللَّهِ مَا يَفْحَصُ طَائِرٌ أُفْحُوصاً وَ لَا يُقَرْمِصُ سَبُعٌ قُرْمُوصاً إِلَّا كَانَ ذَلِكَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ قَدَرِهِ فَقَالَ لَهُ ذُو الرُّمَّةِ وَ اللَّهِ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِلذِّئْبِ أَنْ يَأْخُذَ حَلُوبَةَ عَالَةٍ عَيَايِلَ ضَرَائِكَ فَقَالَ لَهُ رُؤْبَةُ أَ فَبِمَشِيَّتِهِ أَخَذَهَا أَمْ بِمَشِيَّةِ اللَّهِ فَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ بَلْ بِمَشِيَّتِهِ وَ إِرَادَتِهِ فَقَالَ رُؤْبَةُ هَذَا وَ اللَّهِ الْكَذِبُ عَلَي الذِّئْبِ فَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ وَ اللَّهِ الْكَذِبُ عَلَي الذِّئْبِ أَهْوَنُ مِنَ الْكَذِبِ عَلَي

توضیحات

مطلبی که در این روایت آمده است که استطاعت [در زمان عمل است و] قبل از عمل نیست، موافق با روایاتی است که کلینی در این باره آورده است و چند وجه در آن محتمل است: وجه اول تقیه است، زیرا این مطلب موافق با سخن اشاعره است که قائل بودند که قدرت و نیروی بنده هم زمان با فعل و بی تأثیر در آن است، و هم چنین مخالف با مضمون بسیاری از روایات است که دلالت می کنند استطاعت مقدم بر عمل است و کسی که چنین اعتقادی نداشته باشد مشرک است.

دوم این که مقصود از استطاعت در مانند این روایات، مستقل بودن [بنده] در عمل است، به گونه ای که مانعی بر سر راه او نباشد، و این [گونه استقلال] فقط در هنگام عمل است، زیرا ممکن است خداوند با معدوم کردن عمل یا زائل کردن عقل بنده، یا وسیله دیگری که انجام یافتن عمل نیازمند به آن است، آن را قبل از عمل از بنده سلب کند.

سوم این که معنایش این باشد که استطاعت [بنده] در زمان انجام عمل ظاهر می شود و او می داند که قبل از عمل نیز با اذنی که خداوند در انجام عمل به او داده بود مستطیع بوده است. چنان چه در بعضی روایات آمده است که بعد از قضا[ی الهی]، بدائی در کار نیست. احتمال اول قوی تر است.

در مجالس مفید از عیسی بن عمر نقل شده، ذوالرمۀ شاعر معتقد به نفی اعمال [از بندگان در] بود و رؤبۀ بن عجاج قائل به اثبات اعمال [برای بندگان]. روزی آن دو نزد بلال بن أبی برده که والی بصره بود حاضر شدند. بلال که از اختلاف نظر آن دو آگاه بود، آنان را تشویق به مناظره کرد. رؤبۀ بن عجاج گفت: هیچ پرنده ای به دنبال کاشانه ای نرود و هیچ درنده ای وارد لانه اش نشود مگر این که به قضا و قدر خداوند باشد. ذوالرمۀ گفت: به خدا سوگند که خداوند به گرگ این اجازه را نداده که مادر شیرده یک خانواده فقیر و بی نوا را شکار کند. رؤبۀ به او گفت: آیا به خواست خود آن را شکار می کند، یا به [خواست و] مشیت خداوند؟ ذوالرمۀ گفت:

به خواست و اراده خودش. رؤبۀ گفت: به خدا سوگند این [سخن] دروغ [بستن] بر گرگ است. ذوالرمۀ گفت: به خدا سوگند دروغ بستن بر گرگ آسان تر از دروغ بستن بر پرورگار گرگ است.

رَبِّ الذِّئْبِ فَقَالَ وَ أَنْشَدَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مَالِكٍ النَّحْوِيُّ فِي أَثَرِ هَذَا الْحَدِيثِ لِمَحْمُودٍ الْوَرَّاقِ:

أَ عَاذِلُ لَمْ آتِ الذُّنُوبَ عَلَي جَهْلٍ *** وَ لَا أَنَّهَا مِنْ فِعْلِ غَيْرِي وَ لَا فِعْلِي

وَ لَا جُرْأَةٍ مِنِّي عَلَي اللَّهِ جِئْتُهَا *** وَ لَا أَنَّ جَهْلِي لَا يُحِيطُ بِهِ عَقْلِي

وَ لَكِنْ بِحُسْنِ الظَّنِّ مِنِّي بِعَفْوِ مَنْ *** تَفَرَّدَ بِالصُّنْعِ الْجَمِيلِ وَ بِالْفَضْلِ

فَإِنْ صَدَقَ الظَّنُّ الَّذِي قَدْ ظَنَنْتُهُ *** فَفِي فَضْلِهِ مَا صَدَّقَ الظَّنَّ مِنْ مِثْلِي

وَ إِنْ نَالَنِي مِنْهُ الْعِقَابُ فَإِنَّمَا *** أَتَيْتُ مِنَ الْإِنْصَافِ فِي الْحُكْمِ وَ الْعَدْلِ

أقول: روي السيد المرتضي في الغرر هذا الخبر بسند آخر عن أبي عبيدة.

بيان

قال الجزري أُفحوص القطاة موضعها الذي تجثم فيه ⁽¹⁾و تبيض كأنها تفحص عنه التراب أي تكشفه و الفحص البحث و الكشف و قال في مناظرة ذي الرمة و رؤبة ما تقرمص سبع قرموصا إلا بقضاء القرموص حفرة يحفرها الرجل يكتنّ فيها من البرد يأوي إليها الصيد و هي واسعة الجوف ضيّقة الرأس و قرمص و تقرمص إذا دخلها و تقرمص السبع إذا دخلها للاصطياد.

و قال في قصّة ذي الرمة و رؤبة عالة ضرائك الضرائك جمع ضريك و هو الفقير سيّئ الحال و قيل الهزيل.

و قال السيد في الغرر العيايل جميع عيل و هو ذو العيال و الضرائك جميع ضريك و هو الفقير و في رواية السيد هذا كذب علي الذئب ثان فالمعني أنه كذب ثان علي الذئب بعد ما كذب عليه في قصّة يوسف.

«70»

كش، رجال الكشي حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمُ ابْنَا نُصَيْرٍ عَنِ الْعُبَيْدِيِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْمَشْرِقِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ الْخُرَاسَانِيُّ ⁽²⁾كَيْفَ تَقُولُونَ فِي الِاسْتِطَاعَةِ بَعْدَ يُونُسَ فَذَهَبَ فِيهَا مَذْهَبَ زُرَارَةَ ⁽³⁾وَ مَذْهَبُ زُرَارَةَ هُوَ الْخَطَأُ فَقُلْتُ لَا وَ لَكِنَّهُ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي

مفید پس از نقل این ماجرا گفته است: ابوالحسن علی بن مالک نحوی پس از این که این حدیث را برایم نقل کرد این شعر محمود وراق را خواند:

ای ملامت گر! من نادانسته مرتکب گناهان نشده ام، و گناهان کار من و یا کس دیگری نیست.

و من آن ها را از روی جسارت بر خداوند انجام نداده ام، و این گونه نبود که عقل من نتواند نادانی ام را بر طرف کند.

من گناهان را از روی حسن ظنّم نسبت به آمرزش و بزرگواری آن یگانه آفریدگار زیبایی ها، مرتکب شدم.

اگر گمانی که داشته ام تحقق یابد [و او گناهان مرا ببخشد]، به جهت بزرگواری اش است که گمان مرا به تحقق رسانده است.

و اگر از او کیفری به من رسد، به حکم و عدالتی که انصاف در حق من بوده رسیده ام.

مؤلف گوید: سید مرتضی این روایت را با سند دیگری در غرر از أبی عبیدۀ نقل کرده است.

توضیح

جزری گفته است: "أفحوص القطاۀ" جایی است پرنده در آن زاد و ولد و تخم گذاری می کند که گویا خاک را از روی آن کنار می زند. و فحص به معنای جست و جو و کشف است. در مناظره ذوالرمۀ و رؤبۀ، "قرموص"، حفره ای با دهانه تنگ و درونی وسیع است که انسان آن را حفر می کند و از سرما در امان است و صید به آن پناه می برد. و "قرمص و تقرمص" یعنی داخل آن حفره شد، و "تقرمص السبع" یعنی درنده برای شکار داخل حفره شد.

در قصه ذی الرمۀ و رؤبۀ آمده است: "عالۀ الضرائک"، ضرائک جمع ضریک، به معنای فقیر بی نوا است، و گفته شده به معنای لاغر است.

سید در غرر گفته است: "عیایل" جمع "عیل"، به معنای عیال وار و خانواده دار است و "ضرائک" جمع "ضریک" به معنای فقیر است. در نقل سید در غرر این گونه آمده است: "این دروغ دومی است که به گرگ نسبت داده می شود"، که معنایش این است که او [یعنی ذوالرمۀ] پس از این که در قصه یوسف بر گرگ دروغ بسته شد که یوسف را خورده است، برای بار دوم به گرگ دروغ بسته است.

روایت 70

رجال کشی: هشام بن إبراهیم مشرقی نقل کرده، ابوالحسن خراسانی ⁽⁴⁾

به من فرمود: بعد از یونس درباره استطاعت چگونه استدلال می کنید؟ روش او که مانند روش زراره بود و روش زراره بر خطا بود. ⁽⁵⁾

عرض کردم: خیر، پدر و مادرم فدایتان شوند!

مَا يَقُولُ زُرَارَةُ فِي الِاسْتِطَاعَةِ وَ قَوْلُ زُرَارَةَ هُمْ قُدَّرٌ ⁽¹⁾وَ نَحْنُ مِنْهُ بُرَآءُ وَ لَيْسَ مِنْ دِينِ آبَائِكَ قَالَ فَبِأَيِّ شَيْ‌ءٍ تَقُولُونَ قُلْتُ بِقَوْلِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا مَا اسْتِطَاعَتُهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام صِحَّتُهُ وَ مَالُهُ فَنَحْنُ بِقَوْلِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام نَأْخُذُ قَالَ صَدَقَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَذَا هُوَ الْحَقُّ ⁽²⁾.

بيان

قوله ما يقول زرارة في الاستطاعة و قول زرارة فيمن قدر كذا في بعض النسخ فلعل المعني أن زرارة لا يقول بالاستطاعة بل إنما يقول بها فيمن قدر علي الفعل بإذنه و توفيقه تعالي و نحن من القول بالاستطاعة المحضة برآء فكلمة ما نافية و يحتمل أن يكون استفهاما للإنكار و التحقير أي أي شي‌ء قول زرارة فنقول به ثم بين أنه قوله بالاستطاعة فيمن قدر علي الفعل و في أكثر النسخ هم قدّر فيحتمل الوجه الثاني و يكون قدّر بضم القاف و تشديد الدال جمع قادر أي يقول هم قادرون بالاستقلال و في بعض النسخ قذر بالذال المعجمة و ربما قرأ قوم زرارة و قد يقرأ هيّم قذر و الهيّم بالكسر الإبل العطاش و أثر التصحيف و التحريف فيه ظاهر.

«71»

كش، رجال الكشي مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْحَلَّالِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ زُرَارَةَ رَوَي عَنْكَ فِي الِاسْتِطَاعَةِ شَيْئاً فَقَبِلْنَا مِنْهُ وَ صَدَّقْنَاهُ وَ قَدْ أَحْبَبْتُ أَنْ أَعْرِضَهُ عَلَيْكَ فَقَالَ هَاتِهِ فَقُلْتُ زَعَمَ أَنَّهُ سَأَلَكَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا فَقُلْتُ مَنْ مَلَكَ زَاداً وَ رَاحِلَةً فَقَالَ كُلُّ مَنْ مَلَكَ زَاداً وَ رَاحِلَةً فَهُوَ مُسْتَطِيعٌ لِلْحَجِّ وَ إِنْ لَمْ يَحِجَّ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ لَيْسَ هَكَذَا سَأَلَنِي وَ لَا هَكَذَا قُلْتُ كَذَبَ عَلَيَّ وَ اللَّهِ كَذَبَ عَلَيَّ وَ اللَّهِ

ولی زراره در مسأله استطاعت نمی گوید و سخن زراره این است که آنان [مستقلاً بر کارهای خود] قادرند، و ما از آن [سخن] دوری می جوییم و آن [سخن] از دین پدران شما نیست. ایشان فرمود: پس شما به چه چیزی اعتقاد دارید؟ عرض کردم: به سخن امام صادق علیه السلام که وقتی از ایشان درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا» ⁽³⁾{و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد} سؤال شده بود که استطاعت داشتن به چه چیزی است، امام صادق علیه السلام فرمودند: به داشتن سلامتی و مال. ما نیز به همین سخن امام صادق علیه السلام معتقدیم. ایشان فرمود: امام صادق علیه السلام درست فرموده اند و حق همین است.

توضیح

در بعضی نسخ چنین آمده است: زراره در مسأله استطاعت نمی گوید و سخن زراره در مورد کسی است که قادر است ... شاید معنایش این باشد که زراره قائل به استطاعت نیست، بلکه زراره استطاعت را در مورد کسی که با اذن و توفیق خداوند متعال قادر بر عمل است قائل است و ما از اعتقاد به استطاعت محض [و مستقل] به دوریم. یعنی "ما" در "ما یقول زرارۀ ..." مای نافیه است، و محتمل است که مای استفهام انکاری و تحقیر باشد؛ یعنی سخن زراره چه باشد که ما به آن معتقد باشیم!؟ سپس بیان کرده که اعتقاد زراره به استطاعت در مورد کسی است که قادر بر عمل است. در بیشتر نسخه ها "هُم قُدّر" آمده است و احتمال دوم را تأیید می کند. "قُدّر" به ضم قاف و تشدید دال، جمع قادر است و معنای جمله این است که آنان مستقلاً [بر انجام کارها] قادرند. در بعضی از نسخه ها به جای "قدر"، "قذر" آمده است. چه بسا به جای "قول زرارۀ"، "قوم زرارۀ" خوانده شده است، و گاهی نیز به جای "هم قدر"، "هیّم قذر" خوانده می شود. هیّم به معنای شتر تشنه است و ظاهراً [در] اثر خطای نسخه برداری [به این صورت درآمده] است.

روایت 71

رجال کشی: زیاد بن أبی حلال نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: زراره درباره استطاعت سخنی از شما روایت کرد و ما نیز از او پذیرفتیم و او را تصدیق کردیم، دوست داشتم آن را بر شما عرضه کنم. ایشان فرمودند: بگو. عرض کردم: او گفت که از شما درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا» ⁽⁴⁾{و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد} پرسیده است، [و شما فرموده اید] مقصود هر کسی است که توشه [سفر] و کاروانی [که به سوی خانه خدا می رود] بیابد. ایشان فرمودند: [زراره از قول من به شما گفته که] هر کسی که توشه و کاروانی بیابد، مستطیع است، اگرچه به حج نرود؟ عرض کردم: آری. ایشان فرمودند: او این طور از من سؤال نکرد و من نیز این گونه [جوابش را] نگفتم، به خدا سوگند بر من دروغ بسته است، به خدا سوگند بر من دروغ بسته است،

لَعَنَ اللَّهُ زُرَارَةَ لَعَنَ اللَّهُ زُرَارَةَ إِنَّمَا قَالَ لِي مَنْ كَانَ لَهُ زَادٌ وَ رَاحِلَةٌ فَهُوَ مُسْتَطِيعٌ لِلْحَجِّ قُلْتُ وَ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ قَالَ فَمُسْتَطِيعٌ هُوَ قُلْتُ لَا حَتَّي يُؤْذَنَ لَهُ قُلْتُ فَأُخْبِرُ زُرَارَةَ بِذَلِكَ قَالَ نَعَمْ قَالَ زِيَادٌ فَقَدِمْتُ الْكُوفَةَ فَلَقِيتُ زُرَارَةَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ سَكَتُّ عَنْ لَعْنِهِ قَالَ أَمَا إِنَّهُ قَدْ أَعْطَانِي الِاسْتِطَاعَةَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ وَ صَاحِبُكُمْ هَذَا لَيْسَ لَهُ بَصِيرَةٌ بِكَلَامِ الرَّجُلِ ⁽¹⁾

أقول: المعروف المتكرر في الأسانيد رواية الصدوق عن محمّد بن أبي القاسم بوساطة محمّد بن علي ماجيلويه أو غيره، و نجد روايته عنه بلا واسطة، و لكن مع ذلك رواية ابن أبي الحلال عنه بعيد جدا؛ و يمكن أن يقال: ان المعاصرة أعم من الملاقاة و نقل الرواية عنه. قلت: هذا و ان كان حقا الا أن النجاشيّ صرّح بأن محمّد بن أبي القاسم هذا كان صهرا لأحمد بن أبي عبد اللّه البرقي الذي توفّي سنة 274 أو 280 و هذا يبعد ادراك ابن بابويه عصره فتأمل، و مع هذا كله ما قرب ابن طاوس من انقطاع الحديث قوي جدا.

«72»

كش، رجال الكشي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ قَالَ: خَرَجْتُ إِلَي فَارِسَ وَ خَرَجَ مَعَنَا مُحَمَّدٌ الْحَلَبِيُّ إِلَي مَكَّةَ فَاتَّفَقَ قُدُومُنَا جَمِيعاً إِلَي حُنَيْنٍ فَسَأَلْتُ الْحَلَبِيَّ فَقُلْتُ لَهُ أَطْرِفْنَا بِشَيْ‌ءٍ ⁽²⁾قَالَ نَعَمْ جِئْتُكَ بِمَا تَكْرَهُ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا تَقُولُ فِي الِاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ لَيْسَ مِنْ دِينِي وَ لَا مِنْ دِينِ آبَائِي فَقُلْتُ الْآنَ ثَلِجَ عَنْ صَدْرِي وَ اللَّهِ لَا أَعُودُ لَهُمْ مَرِيضاً وَ لَا أُشَيِّعُ لَهُمْ جَنَازَةً وَ لَا أُعْطِيهِمْ شَيْئاً مِنْ زَكَاةِ مَالِي قَالَ فَاسْتَوَي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام جَالِساً وَ قَالَ لِي كَيْفَ قُلْتَ فَأَعَدْتُ عَلَيْهِ الْكَلَامَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَانَ أَبِي عليه السلام يَقُولُ أُولَئِكَ قَوْمٌ حَرَّمَ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ عَلَي النَّارِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ كَيْفَ قُلْتَ لِي لَيْسَ مِنْ دِينِي وَ لَا مِنْ دِينِ آبَائِي قَالَ إِنَّمَا أَعْنِي بِذَلِكَ قَوْلَ زُرَارَةَ وَ أَشْبَاهِهِ.

خدا زراره را لعنت کند! خدا زراره را لعنت کند! او به من گفت که آیا کسی که توشه و کاروان بیابد، برای حج مستطیع شده است؟ من گفتم: حج بر او واجب شده است. او گفت: پس مستطیع شده است؟ گفتم: نه، تا هنگامی که به او اذن داده شود [مستطیع نیست]. به ایشان عرض کردم: [اجازه دارم] این را به زراره بگویم؟ فرمودند: آری. به کوفه رسیدم و زراره را دیدم و او را از سخنی که امام صادق علیه السلام فرموده بودند آگاه کردم، ولی چیزی در مورد لعن نمودن ایشان به او نگفتم. او گفت: ایشان به صورت غیر مستقیم و ناآشکار استطاعت را به من رسانده اند، و این دوست شما به کلام ایشان بصیرت ندارد. ⁽³⁾

روایت 72

رجال کشی: حریز نقل کرده، به قصد فارِس به راه افتادم و محمد حلبی نیز هم زمان با ما به قصد مکه راه افتاده بود. همگی به صورت اتفاقی به حنین رسیدیم؛ به حلبی گفتم [و از او درخواست کردم]: طرفه حدیثی [از بوستان احادیث] برایمان نقل کند. گفت: آری، چیزی برایت نقل می کنم که برایت خوشایند نباشد؛ به امام صادق علیه السلام عرض کردم: نظرتان درباره استطاعت چیست؟ ایشان فرمودند: [استطاعت] از دین من و دین پدرانم نمی باشد. عرض کردم: حالا دیگر دلم خنک شد، به خدا قسم زین پس نه به عیادت مریضی از آنان می روم و نه جنازه یکی از آن ها را تشییع می کنم و نه چیزی از زکات مالم را به آنان می دهم. امام صادق علیه السلام با حالت جدی تری نشستند و فرمودند: چه گفتی؟! آن سخنان را بار دیگر برایشان تکرار کردم. امام صادق علیه السلام عرض کردند: پدرم علیه السلام همواره می گفت: آنان کسانی هستند که خداوند چهره های آنان را بر آتش حرام کرده است. عرض کردم: فدایتان شوم! پس چطور به من فرمودید که استطاعت از دین من و دین پدرانم نمی باشد؟ ایشان فرمودند: مقصودم سخن زراره [درباره استطاعت] و سخنانی مانند آن بود.

بيان

قوله لا أعود لهم مريضا أي للقائلين بالاستطاعة من الشيعة فعرف عليه السلام أن مراده مطلق القائلين بالاستطاعة فردّ عليه بأن ما نفيته هو ما ينسب إلي زرارة موافقا لمذهب التفويض بل الحقّ الأمر بين الأمرين كما مر و هذا هو معني الخبر لا ما حمله عليه الصدوق رحمه الله سابقا.

«73»

يف، الطرائف رَوَي جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ عَنْ نَبِيِّهِمْ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: لُعِنَتِ الْقَدَرِيَّةُ عَلَي لِسَانِ سَبْعِينَ نَبِيّاً قِيلَ وَ مَنِ الْقَدَرِيَّةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ قَوْمٌ يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدَّرَ عَلَيْهِمُ الْمَعَاصِيَ وَ عَذَّبَهُمْ عَلَيْهَا.

«74»

وَ رَوَي صَاحِبُ الْفَائِقِ وَ غَيْرُهُ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْمَكِّيِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: إِنَّ رَجُلًا قَدِمَ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَخْبِرْنِي بِأَعْجَبِ شَيْ‌ءٍ رَأَيْتَ قَالَ رَأَيْتُ قَوْماً يَنْكِحُونَ أُمَّهَاتِهِمْ وَ بَنَاتِهِمْ وَ أَخَوَاتِهِمْ فَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لِمَ تَفْعَلُونَ ذَلِكَ قَالُوا قَضَاءُ اللَّهِ تَعَالَي عَلَيْنَا وَ قَدَرُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله سَيَكُونُ مِنْ أُمَّتِي أَقْوَامٌ يَقُولُونَ مِثْلَ مَقَالَتِهِمْ أُولَئِكَ مَجُوسُ أُمَّتِي.

«75»

وَ رَوَي صَاحِبُ الْفَائِقِ وَ غَيْرُهُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ يَعْمَلُونَ الْمَعَاصِيَ وَ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ قَدَّرَهَا عَلَيْهِمْ الرَّادُّ عَلَيْهِمْ كَشَاهِرِ سَيْفِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

«76»

كش، رجال الكشي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ ابْنِ خِدَاشٍ ⁽¹⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ حَفْصٍ الْعَطَّارِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ زُرَارَةُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُكَلِّفِ الْعِبَادَ إِلَّا مَا يُطِيقُونَ وَ إِنَّهُمْ لَمْ يَعْمَلُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَ يُرِيدَ وَ يَقْضِيَ قَالَ هُوَ وَ اللَّهِ الْحَقُّ وَ دَخَلَ عَلَيْنَا صَاحِبُ الزُّطِّيِّ فَقَالَ لَهُ يَا مُيَسِّرُ أَ لَسْتَ عَلَي هَذَا قَالَ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ

توضیح

"نه به عیادت مریضی از آنان می روم"، منظور شیعیان قائلین به استطاعت است، وقتی امام علیه السلام متوجه شده اند که منظور او همه آن هایی که قائل به استطاعت هستند می باشد، او را بر خطایش آگاه کرده اند که مقصود من آن قبیل سخنانی که منسوب به زراره و موافق مذهب تفویض است می باشد. بلکه چنان چه گذشت، حقیقت چیزی بین آن دو [یعنی بین جبر و تفویض] است. این معنای [صحیح] روایت است، نه آن مطلبی که صدوق رحمه الله کمی پیش از این روایت را بر آن حمل کرد.

روایت 73

طرائف: گروهی از علمای اسلام از پیامبرشان صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که ایشان فرمودند: قَدَری مسلکان بر زبان هفتاد پیامبر لعنت شده اند. گفته شد: ای رسول خدا! قدری مسلکان چه کسانی اند؟ ایشان فرمودند: گروهی که می پندارند خداوند [از یک سو] معاصی را بر آنان مقدر نموده، و [از سوی دیگر] آنان را به سبب ارتکاب آن ها کیفر می کند.

روایت 74

مؤلف کتاب الفائق و دیگر علمای اسلام از محمد بن علی مکی به سند خودش نقل کرده اند، مردی به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله آمد؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمودند: عجیب ترین چیزی که دیده ای را برایم بگو. مرد گفت: قومی را دیدم که با مادران و دختران و خواهران خود ازدواج می کنند؛ وقتی به آنان گفته شد که چرا این کار را می کنید، گفتند که [این] قضا و قدر خداوند متعال [است که] بر ما [حاکم و مسلط] است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: به زودی در میان امت من نیز گروه هایی خواهند آمد که مانند سخن آنان را می گویند، آنان مجوسیان امت من هستند.

روایت 75

مؤلف کتاب الفائق و دیگران از طریق جابر بن عبدالله از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که ایشان فرمودند: در آخر الزمان گروهی خواهند آمد که معاصی را انجام می دهند و می گویند خداوند معاصی را بر آنان مقدر کرده است؛ کسی که سخن آنان را انکار کند، مانند کسی است که شمشیرش را در راه خدا [از نیام] بیرون کشیده است.

روایت 76

رجال کشی: حمزۀ بن حمران نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: زراره می گوید: خداوند عزّ و جلّ بندگان را جز به اندازه طاقتشان مکلف نکرده است و آنان کاری نمی کنند مگر این که خداوند آن را بخواهد و اراده کند و قضا نماید؛ ایشان فرمودند: به خدا قسم این [سخن] حق است. در این هنگام زطّی آمد، ایشان به او فرمودند: ای میسر! آیا تو چنین اعتقاد نداری؟ میسر عرض کرد: خدا خیرتان دهد! [یا گفت فدایتان شوم!] چه اعتقادی؟

أَصْلَحَكَ اللَّهُ أَوْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ فَأَعَادَ هَذَا الْقَوْلَ عَلَيْهِ كَمَا قُلْتُ لَهُ ثُمَّ قَالَ هَذَا وَ اللَّهِ دِينِي وَ دِينُ آبَائِي ⁽¹⁾.

«77»

كش، رجال الكشي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيحٍ قَالَ: مَرَرْتُ فِي الرَّوْضَةِ بِالْمَدِينَةِ فَإِذَا إِنْسَانٌ قَدْ جَذَبَنِي فَالْتَفَتُّ فَإِذَا أَنَا بِزُرَارَةَ فَقَالَ لِيَ اسْتَأْذِنْ لِي عَلَي صَاحِبِكَ قَالَ فَخَرَجْتُ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَي لِحْيَتِهِ ثُمَّ قَالَ لَا تَأْذَنْ لَهُ ثَلَاثاً فَإِنَّ زُرَارَةَ يُرِيدُنِي عَلَي الْقَدَرِ عَلَي كِبَرِ السِّنِّ وَ لَيْسَ مِنْ دِينِي وَ لَا دِينِ آبَائِي.

«78»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْقَزْوِينِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ فَقَالَ كَانُوا يَقُولُونَ قَدْ فَرَغَ مِنَ الْأَمْرِ.

«79»

يد، التوحيد عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْأَسْوَارِيُّ عَنْ مَكِّيِّ بْنِ أَحْمَدَ الْبَرْدَعِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَشْرَسَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ الْحَكَمِ وَ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ هَارُونَ عَنْ غِيَاثِ بْنِ الْمُجِيبِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ قَالَ: سَبَقَ الْعِلْمُ وَ جَفَّ الْقَلَمُ وَ تَمَّ الْقَضَاءُ بِتَحْقِيقِ الْكِتَابِ وَ تَصْدِيقِ الرِّسَالَةِ وَ السَّعَادَةُ مِنَ اللَّهِ وَ الشَّقَاوَةُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ

ایشان سخنان مرا همان گونه که به ایشان عرض کرده بودم برای میسر بازگو کردند و سپس فرمودند: به خدا قسم این دین من و پدرانم است.

روایت 77

رجال کشی: ولید بن صبیح نقل کرده، در حرم رسول خدا راه می رفتم که ناگهان شخصی مرا به سمت خود کشید؛ نگاه کردم و دیدم زراره است، گفت: برایم از [آقا و] صاحبت اجازه حضور بگیر. از مسجد بیرون آمدم و به محضر امام صادق علیه السلام رسیدم و ایشان را از این جریان آگاه نمودم؛ ایشان دستی به محاسن خویش زدند و سپس سه بار فرمودند: به او اجازه نده؛ زراره می خواهد از من با این سن و سال درباره قَدَر سؤال کند که نه از دین من است و نه از دین پدران من.

روایت 78

أمالی شیخ طوسی: هشام بن سالم روایت کرده، امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند متعال: «وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» ⁽²⁾{و یهود گفتند دست خدا بسته است} فرمودند: آنان می گفتند خداوند دیگر از کارها فارغ [و آسوده] شده است.

روایت 79

توحید: حسن بصری از عبدالله بن عمر نقل کرده، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: علم خداوند پیشی گرفته و [جوهر] قلم تقدیر خشک شده و قضای خداوند تمام گشته بر راستین بودن کتاب و تصدیق رسالت، سعادت از جانب خداوند است و شقاوت [نیز] از ناحیه خداوند عزّ و جلّ می باشد. عبدالله بن عمر نقل کرده، رسول خدا صلی الله علیه و آله پیوسته این حدیث [قدسی] را از خداوند عزّ و جلّ نقل می کرد

صلی الله علیه و آله و سلم كَانَ يَرْوِي حَدِيثَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ قَالَ اللَّهُ يَا ابْنَ آدَمَ بِمَشِيَّتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تَشَاءُ لِنَفْسِكَ مَا تَشَاءُ وَ بِإِرَادَتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تُرِيدُ لِنَفْسِكَ مَا تُرِيدُ وَ بِفَضْلِ نِعْمَتِي عَلَيْكَ قَوِيتَ عَلَي مَعْصِيَتِي وَ بِعِصْمَتِي وَ عَفْوِي وَ عَافِيَتِي أَدَّيْتَ إِلَيَّ فَرَائِضِي فَأَنَا أَوْلَي بِإِحْسَانِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَي بِذَنْبِكَ مِنِّي فَالْخَيْرُ مِنِّي إِلَيْكَ بِمَا أَولَيْتُ بَدْأً وَ الشَّرُّ مِنِّي إِلَيْكَ بِمَا جَنَيْتَ جَزَاءً وَ بِسُوءِ ظَنِّكَ بِي قَنَطْتَ مِنْ رَحْمَتِي فَلِيَ الْحَمْدُ وَ الْحُجَّةُ عَلَيْكَ بِالْبَيَانِ وَ لِيَ السَّبِيلُ عَلَيْكَ بِالْعِصْيَانِ وَ لَكَ الْجَزَاءُ الْحُسْنَي عِنْدِي بِالْإِحْسَانِ لَمْ أَدَعْ تَحْذِيرَكَ وَ لَمْ أَخْذُلْ عِنْدَ عِزَّتِكَ وَ لَمْ أُكَلِّفْكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ وَ لَمْ أُحَمِّلْكَ مِنَ الْأَمَانَةِ إِلَّا مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ رَضِيتُ مِنْكَ لِنَفْسِي مَا رَضِيتُ بِهِ لِنَفْسِكَ مِنِّي قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ لَنْ أُعَذِّبَكَ إِلَّا بِمَا عَمِلْتَ.

بيان

قال الجزري فيه جفّت الأقلام و طويت الصحف يريد ما كتب في اللوح المحفوظ من المقادير و الكائنات و الفراغ منها تمثيلا بفراغ الكاتب من كتابته و يبس قلمه انتهي قوله تعالي بدأ كفعل أو كفعال أي ابتدأ من غير استحقاق و في بعض النسخ يدا أي نعمة.

أقول قول عبد الملك بن هارون في آخر الخبر تفسير للفقرة الأخيرة أي رضيت بسيبك أو من الأمور المتعلقة بك لنفسي أن أعذبك كما رضيت لنفسك بفعل ما يوجبه فيرجع حاصله إلي أنه لن أعذبك إلا بما عملت.

«80»

يد، التوحيد تَمِيمٌ الْقُرَشِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ يَوْماً عَلِيَّ بْنَ مُوسَي الرِّضَا عليهما السلام فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا مَعْنَي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّي يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَقَالَ الرِّضَا عليه السلام حَدَّثَنِي أَبِي مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ - عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ - عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَوْ أَكْرَهْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ قَدَرْتَ عَلَيْهِ مِنَ النَّاسِ عَلَي الْإِسْلَامِ لَكَثُرَ عَدَدُنَا وَ قَوِينَا عَلَي عَدُوِّنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا كُنْتُ لِأَلْقَي اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِدْعَةٍ لَمْ يُحْدِثْ إِلَيَّ فِيهَا شَيْئاً وَ ما أَنَا مِنَ

که: ای فرزند آدم! به مشیت [و خواست] من است که تو برای خودت چیزی می خواهی، و به اراده من است که تو برای خود اراده می کنی، به فضل نعمتی که من بر تو ارزانی داشته ام، بر معصیت نمودن من نیرو می یابی و به عصمت و عفو و عافیت من است که واجبات مرا ادا می کنی؛ پس من بیش از تو سزاوار به منسوب شدن به نیکی هایی که تو می کنی هستم و تو بیش از من سزاوار به منسوب شدن به گناهانی که انجام می دهی هستی. پس این منم که بدون این که تو مستخق خوبی باشی به تو خیر می رسانم و این منم که به کیفر عمل زشتی که می کنی تو را شرّ می رسانم، و تو با سوء ظن خود از رحمت من ناامید می شوی. سپاس مخصوص من است و من با روشن گری خود حجت را بر تو تمام کردم؛ اگر عصیان کنی، می توانم کیفرت نمایم و اگر نیکی کنی، نزد من پاداش نیک داری. من از بیم دادن فروگذار نکردم و تو را در هنگام عزت، خوار نکردم و تو را بیش از طاقتت مکلف ننمودم و جز به مقداری که قدرت داشتی امانت بر دوشت نگذاشتم. از تو آن چه را برای خود پسندیدم که از خود برای تو پسندیده بودم. عبدالملک [که یکی از افراد موجود در سلسله سند این روایت است] گفته است: تو را جز به آن چه که انجام دادی عذاب نمی کنم.

توضیح

جزری گفته است: مقصود از [جوهر] قلم تقدیر خشک شد و [جملاتی مانند] صحیفه ها پیچیده شد، تقدیرات و کائناتی است که در لوح محفوظ نوشته شده که به نویسنده ای تشبیه شده که از کار نوشتن فارغ شده و [جوهر] قلمش خشک شده است. در این جا نقل سخن جزری پایان می یابد. این سخن خداوند متعال: "بدأ" بر وزن "فعل" یا بر وزن "فعال" است و یعنی بدون این که بنده استحقاق آن را داشته باشد. در بعضی از نسخه ها به جای "بدأ"، "یدا" آمده که به معنای نعمت است.

مؤلف گوید: سخن عبدالملک بن هارون [که یکی از افراد موجود در سلسله سند این روایت است] در آخر روایت، تفسیر قسمت آخر روایت است که یعنی من برایت پسندیدم که رها باشی، یا از امور متعلق به تو، برای خود این را پسندیدم که کیفرت کنم، چنان چه خودت نیز برای خود پسندیدی که کاری کنی که موجب کیفر شود، که حاصل [کلام] به این برمی گردد که من تو را جز به آن چه که انجام دادی عذاب نمی کنم.

روایت 80

توحید: هروی نقل کرده، روزی مأمون از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام سؤال کرد: ای فرزند رسول خدا! معنای این سخن خداوند عزّو جلّ: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ

الْمُتَكَلِّفِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَا مُحَمَّدُ وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً عَلَي سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ وَ الِاضْطِرَارِ فِي الدُّنْيَا كَمَا يُؤْمِنُونَ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ وَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ فِي الْآخِرَةِ وَ لَوْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِهِمْ لَمْ يَسْتَحِقُّوا مِنِّي ثَوَاباً وَ لَا مَدْحاً لَكِنِّي أُرِيدُ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْمِنُوا مُخْتَارِينَ غَيْرَ مُضْطَرِّينَ لِيَسْتَحِقُّوا مِنِّيَ الزُّلْفَي وَ الْكَرَامَةَ وَ دَوَامَ الْخُلُودِ فِي جَنَّةِ الْخُلْدِ أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّي يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَيْسَ ذَلِكَ عَلَي سَبِيلِ تَحْرِيمِ الْإِيمَانِ عَلَيْهَا وَ لَكِنْ عَلَي مَعْنَي أَنَّهَا مَا كَانَتْ لِتُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ إِذْنُهُ أَمْرُهُ لَهَا بِالْإِيمَانِ مَا كَانَتْ مُكَلَّفَةً مُتَعَبِّدَةً وَ إِلْجَاؤُهُ إِيَّاهَا إِلَي الْإِيمَانِ عِنْدَ زَوَالِ التَّكْلِيفِ وَ التَّعَبُّدِ عَنْهَا فَقَالَ الْمَأْمُونُ فَرَّجْتَ عَنِّي يَا أَبَا الْحَسَنِ فَرَّجَ اللَّهُ عَنْكَ.

بيان

قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ⁽¹⁾معناه الإخبار عن قدرة الله تعالي و أنه يقدر علي أن يكره الخلق علي الإيمان كما قال إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ ⁽²⁾و لذلك قال بعد ذلك أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّي يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ و معناه أنه لا ينبغي أن تريد إكراههم علي الإيمان مع أنك لا تقدر عليه لأن الله تعالي يقدر عليه و لا يريده لأنه ينافي التكليف و قوله تعالي وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ معناه أنه لا يمكن أحدا أن يؤمن إلا بإطلاق الله له في الإيمان و تمكينه منه و دعائه إليه بما خلق فيه من العقل الموجب لذلك و قيل إن إذنه هاهنا أمره كما قال يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ ⁽³⁾و قيل إن إذنه هاهنا علمه أي لا تؤمن نفس إلا بعلم الله من قولهم أذنت لكذا إذا سمعته و علمته و آذنته أعلمته فتكون خبرا عن علمه تعالي بجميع الكائنات و يجوز أن يكون معناه إعلام الله تعالي المكلفين بفضل الإيمان و ما يدعوهم إلي فعله و يبعثهم عليه.

در آن هنگام بود که خداوند تبارک و تعالی چنین نازل کرد: ای محمد! «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً» ⁽⁴⁾{و اگر پروردگار تو می‌خواست، قطعاً هر آن که در زمین است} ناگزیر و ناچار {یک سره} در این دنیا {ایمان می‌آوردند}، چنان چه هنگام روبرو شدن و دیدن سختی قیامت همگی ایمان می آورند. و اگر با آنان چنین می کردم، دیگر از طرف من مستحق ثواب و ستایشی نمی شدند، ولی من از آنان خواستم تا به اختیار خود و نه از روی ناچاری ایمان آورند تا از جانب من مستحق تقرب و کرامت همیشگیِ حضور در بهشت جاویدان شوند، «أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» ⁽⁵⁾{پس آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که بگروند!؟}. اما این سخن خداوند عزّ و جلّ که: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽⁶⁾{و هیچ کس را نرسد که جز به اذن خدا ایمان بیاورد}، به معنای این نیست که ایمان آوردن بر کسی ممنوع شده باشد، بلکه به معنای این است که هیچ کس نمی تواند بدون اذن خدا ایمان آورد، و اذن خداوند تا هنگامی که بنده تکلیف گذار و متعبد است، به این است که او را به ایمان امر کند، و زمانی که تکلیف و تعبد از او زائل می شود، به این است که او را وادار به ایمان کند. مأمون عرض کرد: ای ابالحسن! [گره] از [مشکل] من گشودی، خداوند [گره] از [مشکل] تو بگشاید.

توضیحات

طبرسی در ذیل این سخن خداوند متعال: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً» ⁽⁷⁾{و اگر پروردگار تو می‌خواست، قطعاً هر آن که در زمین است} گفته است: مقصود از این سخن، خبر دادن از قدرت خداوند متعال است که او می تواند خلایق را وادار به ایمان آوردن کند، چنان چه [در جای دیگر] فرموده است: «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ» ⁽⁸⁾{اگر بخواهیم معجزه‌ای از آسمان بر آنان فرود می‌آوریم تا گردن هایشان در برابر آن خاضع گردد}. به همین جهت بعد از آن فرموده است: «أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» ⁽⁹⁾{پس آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که بگروند!؟}، که معنایش این است که شایسته نیست که بخواهی آنان را وادار به ایمان آوردن کنی، مضاف بر این که نمی توانی چنین کاری کنی؛ زیرا خداوندی که می تواند این کار را بکند، چنین نمی خواهد، زیرا با تکلیف منافات دارد. و این سخن خداوند متعال: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽¹⁰⁾{و هیچ کس را نرسد که جز به اذن خدا ایمان بیاورد}، به معنای این است برای هیچ کسی ممکن نیست که بدون این که خداوند راه ایمان آوردن او را بازکرده باشد و او را قادر بر ایمان آوردن نموده باشد و با آفریدن عقل در وجودش او را به ایمان فراخوانده باشد، ایمان بیاورد. گفته اند که اذن خداوند در این جا به معنای امر اوست، چنان چه در جای دیگر فرموده است: «یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ» ⁽¹¹⁾{ای مردم آن پیامبر [موعود] حقیقت را از سوی پروردگارتان برای شما آورده است؛ پس ایمان بیاورید که برای شما بهتر است}. و نیز گفته اند: اذن خداوند در این جا به معنای علمش است؛ یعنی هیچ کسی جز به علم خداوند ایمان نیاورد، چنان چه "اذنت لکذا" به معنای "سمعته و علمته" و "آذنته"، به معنای "أعلمته" بکار می رود؛ بنابراین این آیه، خبر از علم خداوند متعال به همه کائنات است. و ممکن است مقصود از آن این باشد که خداوند متعال مکلفین را به ارزش ایمان و چیزهایی که آنان را به ایمان آوردن دعوت می کند و بر آن برانگیخته می کند آگاه سازد.

«81»

يد، التوحيد أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ هُمَا عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ الْفُضَيْلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَكُونَ مُسْتَطِيعاً لِمَا لَمْ يَشَأْ أَنْ أَكُونَ فَاعِلَهُ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ لَمْ يُحِبَّ وَ لَمْ يَرْضَ شَاءَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي مُلْكِهِ شَيْ‌ءٌ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ أَرَادَ مِثْلَ ذَلِكَ وَ لَمْ يُحِبَّ أَنْ يُقَالَ لَهُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَ لَمْ يَرْضَ لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ.

«82»

يد، التوحيد ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يُونُسَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهما السلام قَالا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ مِنْ أَنْ يُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَي الذُّنُوبِ ثُمَّ يُعَذِّبَهُمْ عَلَيْهَا وَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يُرِيدَ أَمْراً فَلَا يَكُونَ قَالَ فَسَأَلَا عليهما السلام هَلْ بَيْنَ الْجَبْرِ وَ الْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ قَالا نَعَمْ أَوْسَعُ مِمَّا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

«83»

يد، التوحيد الْوَرَّاقُ عَنْ سَعْدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَوَّضَ اللَّهُ الْأَمْرَ إِلَي الْعِبَادِ قَالَ اللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُفَوِّضَ إِلَيْهِمْ قُلْتُ فَأَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَي أَفْعَالِهِمْ فَقَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُجْبِرَ عَبْداً عَلَي فِعْلٍ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ عَلَيْهِ.

«84»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ فَعَلِمَ مَا هُمْ صَائِرُونَ إِلَيْهِ وَ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ فَمَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي الْأَخْذِ بِهِ وَ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي تَرْكِهِ وَ لَا يَكُونُونَ آخِذِينَ وَ لَا تَارِكِينَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ⁽¹⁾.

«85»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ يُونُسَ عَنْ حَفْصِ بْنِ قُرْطٍ ⁽²⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَأْمُرُ بِالسُّوءِ

روایت 81

توحید: فضیل نقل کرده، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمودند: خداوند خواسته تا من بر کارهایی که او نمی خواهد آن ها را انجام دهم مستطیع باشم. و شنیدم که می فرمودند: خواست و اراده کرد، در حالی که آن را دوست نداشت و به آن راضی نبود، خواست تا در فرمان رواییش جز به علم او چیزی روی ندهد، و همین را نیز اراده کرد، با این که دوست نداشت که به او سومین آن سه بگویند، و کفر را برای بندگانش نپسندید.

روایت 82

توحید: یونس از چندین نفر از اصحاب نقل کرده که امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند: خداوند عزّ و جلّ مهربان تر از آن است که خلایقش را بر گناهان مجبور کند و سپس آنان را عذاب کند، و خداوند مقتدرتر از آن است که چیزی را اراده کند و آن چیز واقع نشود. از آن دو امام علیهما السلام سؤال شد: آیا بین جبر و قدر جایگاه سومی نیز وجود دارد؟ آن دو امام فرمودند: آری، جایگاهی وسیع تر از فاصله بین آسمان و زمین.

روایت 83

توحید: محمد بن عجلان نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا خداوند کار را به بندگان واگذار کرده است؟ ایشان فرمودند: خداوند بزرگوارتر از آن است که کار را به بندگان واگذارد. عرض کردم: پس آیا خداوند بندگان را بر کارهایشان مجبور کرده است؟ ایشان فرمودند: خداوند عادل تر از آن است که بنده را بر کاری مجبور کند و سپس او را به سبب آن عذاب کند.

روایت 84

توحید: ابراهیم بن عمر یمانی نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند عزّ و جلّ [از هنگامی که] خلایق را آفرید، بر کارهایی که آنان انجام خواهند داد دانا بود، و [با این حال] آنان را امر و نهی کرد. آنان را به هر چه که امر کرد، راه انجامش را برایشان قرار داد و از هر چه که نهی کرد، راه ترکش را نیز برایشان قرار داد، [ولی] آنان بدون اذن خدا کاری انجام نمی دهند و کاری را ترک نمی کنند.

روایت 85

حفص بن قرط از امام صادق علیه السلام نقل کرده، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هر که بپندارد خداوند متعال به بدی ها و زشتی ها امر کرده،

وَ الْفَحْشَاءِ فَقَدْ كَذَبَ عَلَي اللَّهِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ بِغَيْرِ مَشِيَّةِ اللَّهِ فَقَدْ أَخْرَجَ اللَّهَ مِنْ سُلْطَانِهِ ⁽¹⁾وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَعَاصِيَ بِغَيْرِ قُوَّةِ اللَّهِ فَقَدْ كَذَبَ عَلَي اللَّهِ وَ مَنْ كَذَبَ عَلَي اللَّهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ يَعْنِي بِالْخَيْرِ وَ الشَّرِّ الصِّحَّةَ وَ الْمَرَضَ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً.

«86»

نهج، نهج البلاغة سُئِلَ عليه السلام عَنِ التَّوْحِيدِ وَ الْعَدْلِ فَقَالَ التَّوْحِيدُ أَنْ لَا تَتَوَهَّمَهُ وَ الْعَدْلُ أَنْ لَا تَتَّهِمَهُ ⁽²⁾.

«87»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ مَتِّيلٍ ⁽³⁾عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: اللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُكَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا يُطِيقُونَ وَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي سُلْطَانِهِ مَا لَا يُرِيدُ.

«88»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام يد، التوحيد الْفَامِيُّ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي الرِّضَا عليهما السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ يَنْسُبُونَنَا إِلَي الْقَوْلِ بِالتَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ لِمَا رُوِيَ مِنَ الْأَخْبَارِ فِي ذَلِكَ عَنْ آبَائِكَ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام فَقَالَ يَا ابْنَ خَالِدٍ أَخْبِرْنِي عَنِ الْأَخْبَارِ الَّتِي رُوِيَتْ عَنْ آبَائِي عليهم السلام فِي التَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ أَكْثَرُ أَمِ الْأَخْبَارُ الَّتِي رُوِيَتْ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي ذَلِكَ فَقُلْتُ بَلْ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي ذَلِكَ أَكْثَرُ قَالَ عليه السلام فَلْيَقُولُوا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ يَقُولُ بِالتَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ إِذاً قُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمْ يَقُلْ مِنْ ذَلِكَ شَيْئاً وَ إِنَّمَا رُوِيَ عَلَيْهِ قَالَ عليه السلام فَلْيَقُولُوا فِي آبَائِي عليهم السلام:

بر خداوند دروغ بسته است و هر که بپندارد خیرها و شرور، بدون خواست خداوند واقع می شود، خداوند را از سلطنتش خارج نموده و هر که بپندارد معاصی به نیرویی غیر از نیروی خداوند واقع می شود، بر خداوند دروغ بسته است و هر که بر خداوند دروغ ببندد، خداوند او را داخل دوزخ می کند. مقصود ایشان از خیر و شر، سلامتی و مریضی بود، که [تفسیر] این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً» ⁽⁴⁾{و شما را از راه آزمایش به بد و نیک خواهیم آزمود} است.

روایت 86

نهج البلاغۀ: از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره توحید و عدل سؤال شد؛ ایشان فرمودند: توحید آن است که خداوند را به وهم خود در نیاوری، و عدل آن است که او را متهم نکنی.

روایت 87

توحید: هشام بن سالم نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند بزرگوارتر از آن است که مردمان را به چیزی که طاقت آن را ندارند تکلیف کند، و خداوند مقتدرتر از آن است که در فرمان روایی اش چیزی روی دهد که او آن را اراده نکرده باشد.

روایت 88

عیون أخبار الرضا، توحید: حسین بن خالد نقل کرده، به امام رضا علیه السلام عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! مردم، ما [ - شیعیان] را به جهت احادیثی که از پدران امامتان علیهم السلام روایت شده، منسوب به اعتقاد به تشبیه و جبر می کنند؛ ایشان فرمودند: ای إبن خالد! به من بگو ببینم آیا احادیثی که در زمینه جبر و تشبیه از پدران من علیهم السلام روایت شده تعدادشان بیشتر است، یا احادیثی که در این زمینه از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است؟ عرض کردم: احادیثی که در این زمینه از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده بیشترند. ایشان فرمودند: پس باید بگویند که رسول خدا نیز قائل به جبر و تشبیه بوده است. به ایشان عرض کردم: آنان می گویند که هیچ کدام از آن ها را رسول خدا صلی الله علیه و آله نفرموده اند و آن احادیث بر ایشان دروغ بسته شده است. ایشان علیه السلام فرمودند: پس درباره پدران من علیهم السلام نیز بگویند

إِنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ ذَلِكَ شَيْئاً وَ إِنَّمَا رُوِيَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ عليه السلام مَنْ قَالَ بِالتَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ فَهُوَ كَافِرٌ وَ مُشْرِكٌ وَ نَحْنُ مِنْهُ بُرَآءُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ يَا ابْنَ خَالِدٍ إِنَّمَا وَضَعَ الْأَخْبَارَ عَنَّا فِي التَّشْبِيهِ وَ الْجَبْرِ الْغُلَاةُ الَّذِينَ صَغَّرُوا عَظَمَةَ اللَّهِ فَمَنْ أَحَبَّهُمْ فَقَدْ أَبْغَضَنَا وَ مَنْ أَبْغَضَهُمْ فَقَدْ أَحَبَّنَا وَ مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ عَادَانَا وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ وَالانَا وَ مَنْ وَصَلَهُمْ فَقَدْ قَطَعَنَا وَ مَنْ قَطَعَهُمْ فَقَدْ وَصَلَنَا وَ مَنْ جَفَاهُمْ فَقَدْ بَرَّنَا وَ مَنْ بَرَّهُمْ فَقَدْ جَفَانَا وَ مَنْ أَكْرَمَهُمْ فَقَدْ أَهَانَنَا وَ مَنْ أَهَانَهُمْ فَقَدْ أَكْرَمَنَا وَ مَنْ قَبِلَهُمْ فَقَدْ رَدَّنَا وَ مَنْ رَدَّهُمْ فَقَدْ قَبِلَنَا وَ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِمْ فَقَدْ أَسَاءَ إِلَيْنَا وَ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهِمْ فَقَدْ أَحْسَنَ إِلَيْنَا وَ مَنْ صَدَّقَهُمْ فَقَدْ كَذَّبَنَا وَ مَنْ كَذَّبَهُمْ فَقَدْ صَدَّقَنَا وَ مَنْ أَعْطَاهُمْ فَقَدْ حَرَمَنَا وَ مَنْ حَرَمَهُمْ فَقَدْ أَعْطَانَا يَا ابْنَ خَالِدٍ مَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا فَلَا يَتَّخِذَنَّ مِنْهُمْ وَلِيّاً وَ لَا نَصِيراً ⁽¹⁾.

«89»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنِ اللُّؤْلُؤِيِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مِهْزَمٍ ⁽²⁾قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَخْبِرْنِي عَمَّا اخْتَلَفَ فِيهِ مَنْ خَلَّفْتَ مِنْ مَوَالِينَا قَالَ فَقُلْتُ فِي الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ قَالَ فَاسْأَلْنِي قُلْتُ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَي الْمَعَاصِي قَالَ اللَّهُ أَقْهَرُ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ قَالَ اللَّهُ أَقْدَرُ عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَأَيُّ شَيْ‌ءٍ هَذَا أَصْلَحَكَ اللَّهُ قَالَ فَقَلَّبَ يَدَهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ لَوْ أَجَبْتُكَ فِيهِ لَكَفَرْتَ.

بيان

قوله عليه السلام الله أقهر لهم من ذلك لعل المعني أن جبرهم علي المعاصي ثم تعذيبهم عليها هو الظلم و الظلم فعل العاجزين كَمَا قَالَ سَيِّدُ السَّاجِدِينَ عليه السلام إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَي الظُّلْمِ الضَّعِيفُ وَ اللَّهُ أَقْهَرُ مِنْ ذَلِكَ. أو المعني أنه تعالي لو أراد تعذيبهم و لم يمنعه عدله من ذلك لما احتاج إلي أن يكلفهم ثم يجبرهم علي المعاصي ثم يعذبهم عليها فإن هذا تلبيس يفعله من لا يقدر علي التعذيب ابتداء و هو أقهر لهم من ذلك و الظاهر أنه تصحيف أرأف أو نحوه و إنما امتنع عليه السلام عن بيان الأمر بين الأمرين

که هیچ کدام از آن احادیث را آنان نفرموده اند و بر ایشان دروغ بسته شده است. امام علیه السلام سپس فرمودند: هر که قائل به تشبیه و جبر باشد، کافر و مشرک است و ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم. ای إبن خالد! این غالیان که عظمت خداوند را کوچک کردند، احادیثی در زمینه جبر و تشبیه علیه ما جعل کردند؛ هر که با آنان محبت ورزد، با ما بغض ورزیده و هر که با آنان بغض بورزد، با ما محبت ورزیده است. هر که آنان را دوست بدارد، ما را دشمن داشته و هر که آنان را دشمن بدارد، ما را دوست داشته است. هر که با آنان بپیوندد، رابطه اش با ما را قطع کرده و هر که با آنان قطع رابطه کند، با ما پیوسته است. هر که به آنان ستم کند، به ما خوبی کرده و هر که به آنان خوبی کند، به ما ستم کرده است. هر که آنان را گرامی بدارد، ما را خوار کرده است و هر که آنان را خوار کند، ما را گرامی داشته است. هر که آنان را بپذیرد، ما را رد کرده و هر که آنان را رد کند، ما را پذیرفته است. هر که به آنان نیکی کند، به ما زشتی نموده و هر که به آنان زشتی کند، به ما نیکی نموده است. هر که آنان را تصدیق کند، ما را تکذیب کرده و هر که آنان را تکذیب کند، ما را تصدیق کرده است. هر که به آنان عطایی کند، ما را محروم کرده و هر که آنان را محروم کند، به ما عطا کرده است. ای إبن خالد! کسی که از شیعیان ما است، هیچ یک از آنان را دوست و یاور خود نمی گیرد.

روایت 89

توحید: مهزم نقل کرده، امام صادق علیه السلام به من فرمودند: برایم بگو دوستان ما که از پیش آن ها آمدی، بر سر چه مسأله ای با هم اختلاف داشتند؟ به ایشان عرض کردم: در مسأله جبر و تفویض. ایشان فرمودند: [اختلافتان را] از من بپرس. عرض کردم: آیا خداوند بندگان را بر معاصی مجبور کرده است؟ ایشان فرمودند: خداوند بیش از این ها برای آنان غالب می باشد. به ایشان عرض کردم: پس آیا امور را به آنان واگذارده است؟ فرمودند: خداوند بیش از این ها بر آنان قدرت دارد. عرض کردم: خداوند خیرتان دهد! پس [حقیقت] کدام است؟ ایشان دو یا سه بار دست خویش را پشت و رو کردند و سپس فرمودند: اگر جواب [حقیقی] را برایت بگویم، کافر می شوی.

توضیح

این سخن ایشان علیه السلام "بیش از این ها برای آنان غالب می باشد"، شاید معنایش این باشد که مجبور کردن بندگان بر معاصی و سپس کیفر نمودن آنان، ظلم است و ظلم کار کسانی است که ناتوان هستند. چنان چه امام سجاد علیه السلام فرمودند: تنها ضعیفان اند که نیاز به ظلم کردن دارند، خداوند غالب تر از این هاست. و یا معنایش این است که اگر خداوند متعال می خواست آنان را کیفر کند و عدالتش مانع از این کار نمی شد، نیازی نبود [ابتدا] آنان را تکلیف کند و سپس مجبور به انجام معاصی کند و بعد [از این مراحل] آنان را کیفر کند؛ این کار نیرنگی است که کسی که نتواند از همان ابتدا آنان را کیفر کند، آن را به کار می بندد، ولی خداوند بیش از این ها بر آنان غلبه دارد. ظاهراً "أقهر" در اصل "أرأف" به معنای مهربان تر بوده که در اثر اشتباه در استنساخ به این شکل در آمده است.

امام علیه السلام از آن روی که می دانستند عقل سائل حقیقت امر بین الأمرین را درک نمی کند و در آن شک می کند، یا آن را انکار می کند و در نتیجه کافر می شود، از توضیح آن خودداری کردند.

لأنه كان يعلم أنه لا يدركه عقل السائل فيشك فيه أو يجحده فيكفر.

«90»

ضا، فقه الرضا عليه السلام سَأَلْتُ الْعَالِمَ عليه السلام أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَي الْمَعَاصِي فَقَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لَهُ فَمُفَوِّضٌ إِلَيْهِمْ فَقَالَ هُوَ أَعَزُّ مِنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لَهُ فَصِفْ لَنَا الْمَنْزِلَةَ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ فَقَالَ الْجَبْرُ هُوَ الْكُرْهُ فَاللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَمْ يُكْرِهْ عَلَي مَعْصِيَتِهِ وَ إِنَّمَا الْجَبْرُ أَنْ يُجْبَرَ الرَّجُلُ عَلَي مَا يَكْرَهُ وَ عَلَي مَا لَا يَشْتَهِي كَالرَّجُلِ يُغْلَبُ عَلَي أَنْ يُضْرَبَ أَوْ يُقْطَعَ يَدُهُ أَوْ يُؤْخَذَ مَالُهُ أَوْ يُغْصَبَ عَلَي حُرْمَتِهِ أَوْ مَنْ كَانَتْ لَهُ قُوَّةٌ وَ مَنَعَةٌ فَقُهِرَ فَأَمَّا مَنْ أَتَي إِلَي أَمْرٍ طَائِعاً مُحِبّاً لَهُ يُعْطِي عَلَيْهِ مَالَهُ لِيَنَالَ شَهْوَتَهُ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِجَبْرٍ إِنَّمَا الْجَبْرُ مَنْ أكرهه [أُكْرِهَ عَلَيْهِ أَوْ أُغْضِبَ حَتَّي فَعَلَ مَا لَا يُرِيدُ وَ لَا يَشْتَهِيهِ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَمْ يَجْعَلْ لَهُمْ هَوًي وَ لَا شَهْوَةً وَ لَا مَحَبَّةً وَ لَا مَشِيَّةً إِلَّا فِيمَا عَلِمَ أَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ وَ إِنَّمَا يُجْرَوْنَ فِي عِلْمِهِ وَ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ عَلَي الَّذِي فِي عِلْمِهِ وَ كِتَابِهِ السَّابِقِ فِيهِمْ قَبْلَ خَلْقِهِمْ وَ الَّذِي عَلِمَ أَنَّهُ غَيْرُ كَائِنٍ مِنْهُمْ هُوَ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ لَهُمْ فِيهِ شَهْوَةً وَ لَا إِرَادَةً.

«91»

وَ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْزِلَةٌ بَيْنَ مَنْزِلَتَيْنِ فِي الْمَعَاصِي وَ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ فَاللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ الْفَاعِلُ لَهَا وَ الْقَاضِي وَ الْمُقَدِّرُ وَ الْمُدَبِّرُ.

«92»

وَ قَدْ أَرْوِي أَنَّهُ قَالَ: لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَقّاً حَتَّي يَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ وَ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ.

«93»

وَ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَسَاكِينُ الْقَدَرِيَّةِ أَرَادُوا أَنْ يَصِفُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِعَدْلِهِ فَأَخْرَجُوهُ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ سُلْطَانِهِ.

«94»

وَ رُوِيَ لَوْ أَرَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ لَا يُعْصَي مَا خَلَقَ إِبْلِيسَ.

«95»

وَ أَرْوِي أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْعَالِمَ عليه السلام أَ كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ مَا لَا يُطِيقُونَ فَقَالَ كَلَّفَ اللَّهُ جَمِيعَ الْخَلْقِ مَا لَا يُطِيقُونَ إِنْ لَمْ يُعِنْهُمْ عَلَيْهِ فَإِنْ أَعَانَهُمْ عَلَيْهِ أَطَاقُوهُ قَالَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ لِنَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ.

«96»

قُلْتُ وَ رُوِيتُ عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْقَدَرُ وَ الْعَمَلُ بِمَنْزِلَةِ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ فَالرُّوحُ بِغَيْرِ الْجَسَدِ لَا يَتَحَرَّكُ وَ لَا يُرَي وَ الْجَسَدُ بِغَيْرِ الرُّوحِ صُورَةٌ لَا حِرَاكَ لَهُ

روایت 90

فقه الرضا: از عالم علیه السلام پرسیدم: آیا خداوند بندگان را بر معاصی مجبور کرده است؟ ایشان فرمودند: خداوند عادل تر از این است. به ایشان عرض کردم: پس به آنان واگذارده است؟ فرمودند: او مقتدرتر از این است. به ایشان عرض کردم: این منزلتی که بین این دو منزل است را برایمان توصیف کنید؛ ایشان فرمودند: جبر به معنای وادار کردن است، خداوند تبارک و تعالی کسی را بر معصیتش وادار نکرده است و جبر این است که کسی بر چیزی که آن را دوست ندارد و تمایلی به آن ندارد مجبور شود، مانند این که [بخواهند] به زور دست مردی را با شمشیر بزنند یا قطع کنند، یا مالش را به زور بگیرند، یا بی حرمتش کنند، یا کسی که قدرت و عزتی دارد، مقهور شود. اما کسی که به میل خود کاری را می کند و آن را دوست دارد و مالش را برای [دست یابی به] آن خرج می کند تا به خواسته دلش برسد، این کار او از روی جبر نیست. جبر فقط در جایی است که کسی او را وادار به آن کار کند، یا طوری بر او خشم گرفته شود که کاری که نمی خواهد و رغبتی به آن ندارد را انجام دهد. این از آن روی است که خداوند تبارک و تعالی برای بندگان خداوند متعال فقط در اموری که می دانسته از آنان سر می زند، برایشان تمایل و رغبت و محبت و مشیت قرار داده است و آن ها در علم و قضا و قدر خداوند مطابق همان سرنوشتی که قبل از خلقت در علم و کتاب خداوند برایشان مکتوب شده است در حرکتند، و اموری که می دانسته از آنان سر نمی زند را همان اموری قرار داده که در آن رغبت و اراده ای ندارند.

روایت 91

و نیز برایم روایت شده، عالم علیه السلام فرمودند: در معاصی و دیگر چیزها، جایگاهی بین دو جایگاه وجود دارد که خداوند عزّ و جلّ فاعل و قاضی و مقدر و مدبر آن است.

روایت 92

و نیز برایم روایت شده که ایشان فرمودند: مؤمن، مؤمن حقیقی نمی شود مگر این که بداند ممکن نبوده به چیزی که بدان دست یافته دست نیابد و ممکن نبوده به چیزی که به آن دست نیافته دست یابد.

روایت 93

و برایم روایت شده که عالم علیه السلام فرمودند: قَدَری مسلکان بی چاره خواستند تا خداوند عزّ و جلّ را به عدل متصف کنند، اما [ناخواسته] او را از قدرت و سلطانش خارج کردند.

روایت 94

و روایت شده است: اگر خداوند می خواست که معصیت نشود، إبلیس را نمی آفرید.

روایت 95

و برایم روایت شده، مردی از عالم علیه السلام پرسید: آیا خداوند بندگان را به چیزی که طاقت آن را ندارند مکلف کرده است؟ ایشان فرمودند: اگر خداوند بندگان را در انجام تکالیف یاری نکند، همه آنان را به چیزی که طاقتش را ندارند مکلف کرده است، و اگر آنان را بر انجام تکلیف یاری کند، طاقتش را دارند؛ خداوند عزِِّ و جلِِّ به پیامبرش صلی الله علیه و آله فرمود: «وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ» ⁽¹⁾{و صبر کن و صبر تو جز به [توفیق] خدا نیست}.

روایت 96

گفتم و از عالم علیه السلام روایت شده است که فرمودند: قَدَر و عمل به منزله روح و پیکرند؛ روح بدون پیکر حرکتی ندارد و دیده نمی شود، و پیکر بدون روح صورتی است که حرکتی ندارد.

فَإِذَا اجْتَمَعَا قَوِیَا وَ صَلُحَا وَ حَسُنَا وَ مَلُحَا کَذَلِکَ الْقَدَرُ وَ الْعَمَلُ فَلَوْ لَمْ یَکُنِ الْقَدَرُ وَاقِعاً عَلَی الْعَمَلِ لَمْ یُعْرَفِ الْخَالِقُ مِنَ الْمَخْلُوقِ وَ لَوْ لَمْ یَکُنِ الْعَمَلُ بِمُوَافَقَةٍ مِنَ الْقَدَرِ لَمْ یَمْضِ وَ لَمْ یَتِمَّ وَ لَکِنْ بِاجْتِمَاعِهِمَا قَوِیَا وَ صَلُحَا وَ لِلَّهِ فِیهِ الْعَوْنُ لِعِبَادِهِ الصَّالِحِینَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ الْآیَةَ ثُمَّ قَالَ علیه السلام وَجَدْتُ ابْنَ آدَمَ بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ الشَّیْطَانِ فَإِنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ خَلَّصَهُ وَ اسْتَخْلَصَهُ ⁽¹⁾وَ إِلَّا خَلَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عَدُوِّهِ.

«97»

وَ قِیلَ لِلْعَالِمِ علیه السلام إِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَقُولُ بِالْجَبْرِ وَ بَعْضَهُمْ یَقُولُونَ بِالاسْتِطَاعَةِ قَالَ فَأَمَرَ أَنْ یُکْتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا ابْنَ آدَمَ بِمَشِیَّتِی کُنْتَ أَنْتَ الَّذِی تَشَاءُ وَ سَاقَ إِلَی آخِرِ مَا سَیَأْتِی فِی خَبَرِ الْبَزَنْطِیِّ ⁽²⁾.

«98»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْحَسَنِ ⁽³⁾بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَمَّالِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: بَعَثَ عَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ مَرْوَانَ إِلَی عَامِلِ الْمَدِینَةِ أَنْ وَجِّهْ إِلَیَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ لَا تُهَیِّجْهُ وَ لَا تُرَوِّعْهُ وَ اقْضِ لَهُ حَوَائِجَهُ وَ قَدْ کَانَ وَرَدَ عَلَی عَبْدِ الْمَلِکِ رَجُلٌ مِنَ الْقَدَرِیَّةِ فَحَضَرَ جَمِیعُ مَنْ کَانَ بِالشَّامِ فَأَعْیَاهُمْ جَمِیعاً فَقَالَ مَا لِهَذَا إِلَّا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ فَکَتَبَ إِلَی صَاحِبِ الْمَدِینَةِ أَنْ یَحْمِلَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ إِلَیْهِ فَأَتَاهُ صَاحِبُ الْمَدِینَةِ بِکِتَابِهِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنِّی شَیْخٌ کَبِیرٌ لَا أَقْوَی عَلَی الْخُرُوجِ وَ هَذَا جَعْفَرٌ ابْنِی یَقُومُ مَقَامِی فَوَجَّهَهُ إِلَیْهِ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَی الْأُمَوِیِّ أَزْرَاهُ لِصِغَرِهِ وَ کَرِهَ أَنْ یَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْقَدَرِیِّ مَخَافَةَ أَنْ یَغْلِبَهُ وَ تَسَامَعَ النَّاسُ بِالشَّامِ بِقُدُومِ جَعْفَرٍ لِمُخَاصَمَةِ الْقَدَرِیَّةِ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ اجْتَمَعَ النَّاسُ بِخُصُومَتِهِمَا فَقَالَ الْأُمَوِیُّ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّهُ قَدْ أَعْیَانَا أَمْرُ هَذَا الْقَدَرِیِّ وَ إِنَّمَا کَتَبْتُ إِلَیْهِ لِأَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ فَإِنَّهُ لَمْ یَدَعْ عِنْدَنَا أَحَداً إِلَّا خَصَمَهُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَکْفِینَاهُ قَالَ فَلَمَّا اجْتَمَعُوا قَالَ الْقَدَرِیُّ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَقَالَ لَهُ اقْرَأْ سُورَةَ الْحَمْدِ قَالَ فَقَرَأَهَا وَ قَالَ الْأُمَوِیُّ وَ أَنَا مَعَهُ مَا فِی سُورَةِ الْحَمْدِ غُلِبْنَا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ قَالَ فَجَعَلَ الْقَدَرِیُ پ

این دو وقتی با هم باشند، قوت می یابند و درست و نیکو و نَمَکین می شوند. قدَر و عمل نیز همین طورند؛ اگر عملی تقدیر نداشته باشد، خالق از مخلوق بازشناخته نمی شود و اگر عملی موافق با تقدیر نباشد، [آن عمل] واقع نمی شود و به انجام نمی رسد. ولی هنگامی که با هم باشند، قوی می شوند و سامان می گیرند. و خداوند در انجام اعمال به بندگان شایسته اش کمک می کند. سپس این آیه را تلاوت کردند: «وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ...» ⁽⁴⁾{لیکن خدا ایمان را برای شما دوست‌داشتنی گردانید و آن را در دل های شما بیاراست ...}. سپس فرمودند: فرزند آدم را بین خدا و شیطان یافتم، اگر خداوند - که نام هایش مقدس است - او را دوست داشته باشد، او را خالص و خاص می گرداند، و اگر نه او را با دشمنش رها می کند.

روایت 97

به عالم علیه السلام عرض شد: بعضی از اصحاب ما قائل به جبر هستند و بعضی دیگر قائل به استطاعت می باشند. ایشان امر کردند که نوشته شود: بسم الله الرحمن الرحیم. خداوند عزّ و جلّ فرمود: ای فرزند آدم! به مشیت من است که تو می خواهی ... تا آخر روایت که به زودی در روایت بزنطی ⁽⁵⁾

خواهد آمد.

روایت 98

تفسیر عیاشی: حسن بن محمد جمال از یکی از اصحاب نقل کرده، عبدالملک بن مروان به فرماندار مدینه پیغام داد که محمد بن علی بن حسین علیهم السلام را بدون این که مضطرب و وحشت زده کند پیش او بفرستد و پیش از آن که ایشان را بفرستد، نیازهایشان را برآورده کند. [ماجرا از این قرار بود که] مردی از قَدَری مسلکان نزد عبدالملک رفته بود و همه دانشمندانی که در شام بودند آمده بودند و او همه آنان را [در مناظره] عاجز کرده بود. عبدالملک نیز گفته بود: حریف این مرد فقط محمد بن علی است و به فرماندار مدینه نوشته بود که محمد بن علی را پیش او بیاورد. فرماندار مدینه با نامه عبدالملک به حضور ایشان رسید؛ امام باقر علیه السلام فرمودند: من پیرمردی کهنسال هستم و قدرت رفتن ندارم، این پسرم جعفر است و جای گزین من می باشد. ایشان را به نزد عبدالملک فرستادند. وقتی امام صادق علیه السلام پیش عبدالملک رسید، او ایشان را به سبب سنِّ کمشان کوچک شمرد و از ترس این که مبادا در مناظره با قَدَری شکست بخورد، خوش نداشت که ایشان را در مقابل او قرار دهد. خبر آمدن امام جعفر علیه السلام در بین مردم شام پیچید. فردا که شد مردم آمدند تا مناظره آن دو را ببینند. عبدالملک به امام صادق علیه السلام گفت: کار این قدری ما را عاجز کرده است و من به ایشان [یعنی امام باقر علیه السلام] نامه نوشتم تا ایشان با او مناظره کنند؛ زیرا او با هر کسی نزد ما مناظره کرد، شکستش داد. امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند ما را از [شرّ] او کفایت می کند. هنگامی که در مقابل یکدیگر قرار گرفتند، قَدَری به امام صادق علیه السلام گفت: هر چه می خواهی بپرس. ایشان به او فرمود: سوره حمد را بخوان. او خواند. عبدالملک گفت: من نیز در [مضامین موجود در] سوره حمد با او [ - قَدَری موافق] هستم، شکست خوردیم، «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ⁽⁶⁾{ما از آن خدا هستیم وبه سوی او باز می‌گردیم}.

يَقْرَأُ سُورَةَ الْحَمْدِ حَتَّي بَلَغَ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ قِفْ مَنْ تَسْتَعِينُ وَ مَا حَاجَتُكَ إِلَي المئونة [الْمَعُونَةِ] إِنَّ الْأَمْرَ إِلَيْكَ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ.

«99»

شي، تفسير العياشي عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي ابْنَ آدَمَ بِمَشِيَّتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تَشَاءُ وَ تَقُولُ وَ بِقُوَّتِي أَدَّيْتَ إِلَيَّ فَرَائِضِي وَ بِنِعْمَتِي قَوِيتَ عَلَي مَعْصِيَتِي مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ مَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَ ذَاكَ أَنِّي أَوْلَي بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَي بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي وَ ذَاكَ أَنِّي لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ.

«100»

وَ فِي رِوَايَةِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام وَ أَنْتَ أَوْلَي بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي عَمِلْتَ الْمَعَاصِيَ بِقُوَّتِيَ الَّتِي جَعَلْتُ فِيكَ.

«101»

شي، تفسير العياشي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّكَ لَتَسْأَلُ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْقَدَرِ وَ مَا هُوَ مِنْ دِينِي وَ لَا دِينِ آبَائِي وَ لَا وَجَدْتُ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يَقُولُ بِهِ.

«102»

شي، تفسير العياشي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ وَيْحَ هَذِهِ الْقَدَرِيَّةِ إِنَّمَا يَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ وَيْحَهُمْ مَنْ قَدَّرَهَا إِلَّا اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي.

«103»

مِنْ كِتَابِ مَطَالِبِ السَّئُولِ، لِمُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ الْبَيْهَقِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الشَّافِعِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ سُلَيْمٍ عَنِ الْإِمَامِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ الْجَمِيعِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ يَوْماً أَعْجَبُ مَا فِي الْإِنْسَانِ قَلْبُهُ فِيهِ مَوَادُّ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ أَضْدَادٌ لَهَا مِنْ خِلَافِهَا فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ وَلَّهَهُ الطَّمَعُ وَ إِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَكَهُ الْحِرْصُ وَ إِنْ مَلَكَهُ الْيَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ وَ إِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَيْظُ وَ إِنْ أُسْعِدَ بِالرِّضَا نَسِيَ التَّحَفُّظَ وَ إِنْ نَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحُزْنُ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ قَصَمَهُ

قَدَری شروع به خواندن سوره حمد کرد و به این سخن خداوند تبارک و تعالی رسید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» ⁽¹⁾{[بار الها] تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم}. در این هنگام امام علیه السلام به او فرمودند: دست نگه دار! از چه کسی یاری می جویی و چه نیازی به یاری داری!؟ مگر کارها به دست خودت نیست!؟ «فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» ⁽²⁾{پس آن کس که کفر ورزیده بود مبهوت ماند. و خداوند قوم ستم کار را هدایت نمی‌کند}.

روایت 99

تفسیر عیاشی: صفوان بن یحیی نقل کرده، امام موسی کاظم علیه السلام فرمودند: خداوند تبارک و تعالی فرمودند: ای فرزند آدم! به مشیت من است که تو چیزی را می خواهی و چیزی می گویی، و به واسطه نیروی من است که واجبات مرا ادا می کنی، و به سبب نعمت من است که بر معصیت من نیرو می یابی. هر نیکی که به تو می رسد، از جانب خداوند است و هر بدی که تو می رسد، از جانب خودت است؛ زیرا من بیش از تو به نیکی هایت سزاوار هستم و زیرا من برای کاری که می کنم بازخواست نمی شوم، «وَ هُمْ یُسْئَلُون» ⁽³⁾{و[لی] آنان [ - انسان ها] سؤال خواهند شد}.

روایت 100

در روایت حسن بن علی الوشاء از امام رضا علیه السلام آمده است: و تو بیش از من به بدی هایت سزاوار هستی، تو معاصی را به کمک نیرویی که من در وجود تو قرار دادم انجام دادی.

روایت 101

تفسیر عیاشی: إبن مسکان از شخصی روایت کرده که امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند: «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ إِلَّا قَلِیلًا» ⁽⁴⁾{و اگر فضل خدا و رحمت او بر شما نبود، مسلماً جز [شمار] اندکی از شیطان پیروی می‌کردید} فرمودند: تو از سخن قدری ها از من می پرسی، در حالی

که سخن آنان از دین من و پدرانم نیست و هیچ یک از [افراد] خانواده ام را نیافتم که قائل به آن باشد.

روایت 102

تفسیر عیاشی: حسن بن علی نقل کرده، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمودند: وای بر این قدری ها! این آیه: «إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِینَ» ⁽⁵⁾{جز زنش را که مقدر کردیم از باقی‌ماندگان [در خاکستر آتش] باشد} را می خوانند، وای بر آن ها! چه کسی جز خداوند تبارک و تعالی آن را مقدر کرد!؟

روایت 103

تفسیر عیاشی: در کتاب مطالب السؤول از یحیی بن سلیم، از امام صادق علیه السلام به واسطه عبدالله بن جعفر نقل شده که روزی امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: از چیزهایی که در دل انسان است در شگفتم، موادی از حکمت و موادی از ضد حکمت؛ اگر امید به او روی آورد، طمع او را شیدا می کند و اگر طمع او را فرا گیرد، حرص او را هلاک کند و اگر یأس او را در برگیرد، تأسف او را می کُشد و اگر خشم گین شود، درونش پر از خروش می شود و اگر به رضایت مندی شادمان شود، خودنگه داری را از یاد ببرد و اگر ترسی به او رسد، اندوه او را فراگیرد و اگر مصیبتی به او برسد، بی تابی او را در هم می شکند

الْجَزَعُ ⁽¹⁾وَ إِنْ وَجَدَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَي وَ إِنْ عَضَّتْهُ فَاقَةٌ ⁽²⁾شَغَلَهُ الْبَلَاءُ وَ إِنْ أَجْهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ وَ إِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ ⁽³⁾فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ كُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِمَّنْ شَهِدَ وَقْعَةَ الْجَمَلِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ بَحْرٌ عَمِيقٌ فَلَا تَلِجْهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ بَيْتٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَدْخُلْهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَبْحَثْ عَنْهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ لَمَّا أَبَيْتَ فَإِنَّهُ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ فُلَاناً يَقُولُ بِالاسْتِطَاعَةِ وَ هُوَ حَاضِرٌ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام عَلَيَّ بِهِ فَأَقَامُوهُ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ لَهُ الِاسْتِطَاعَةَ تَمْلِكُهَا مَعَ اللَّهِ أَوْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ إِيَّاكَ أَنْ تَقُولَ وَاحِدَةً مِنْهُمَا فَتَرْتَدَّ فَقَالَ وَ مَا أَقُولُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ قُلْ أَمْلِكُهَا بِاللَّهِ الَّذِي أَنْشَأَ مَلْكَتَهَا.

«104»

ب، قرب الإسناد ابْنُ حُكَيْمٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا عليه السلام إِنَّ أَصْحَابَنَا بَعْضُهُمْ يَقُولُ بِالْجَبْرِ وَ بَعْضُهُمْ يَقُولُ بِالاسْتِطَاعَةِ فَقَالَ لِيَ اكْتُبْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَا ابْنَ آدَمَ بِمَشِيَّتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تَشَاءُ لِنَفْسِكَ مَا تَشَاءُ وَ بِقُوَّتِي أَدَّيْتَ إِلَيَّ فَرَائِضِي وَ بِنِعْمَتِي قَوِيتَ عَلَي مَعْصِيَتِي جَعَلْتُكَ سَمِيعاً بَصِيراً قَوِيّاً مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ مَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَ ذَلِكَ أَنِّي أَوْلَي بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَي بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي وَ ذَلِكَ أَنِّي لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ فَقَدْ نَظَمْتُ لَكَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ تُرِيدُ ⁽⁴⁾.

يد، التوحيد ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ مِثْلَهُ.

و اگر مالی بیابد، بی نیازی او را به طغیان می کشد و اگر بی چیزی آزارش دهد، بلا او را فراگیرد و اگر گرسنگی طاقتش را ببرد، ضعف به زمینش می زند و اگر سیری اش از حد بگذرد، شکم درد او را بی حال می کند؛ هر کوتاهی او را زیان رساند و هر زیاده روی او را تباه کند. در این هنگام مردی که در جنگ جمل حاضر بود برخاست و عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایمان از قدَر بگویید. ایشان فرمودند: دریایی عمیق است، در آن وارد نشو. [دوباره] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایمان از قدَر بگویید. ایشان فرمودند: خانه ای تاریک است، داخل آن مرو. [برای بار سوم] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایمان از قدَر بگویید. راز خداست، به دنبال [کشف] آن نباش. [برای بار چهارم] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایمان از قدَر بگویید. حالا که رها نمی کنی، [می گویم: حقیقت] امری بین دو امر است، نه جبر است و نه تفویض. عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! شخصی هست که [در جمع ما نیز] حاضر است و قائل به استطاعت است. امام علی علیه السلام فرمودند: به من نشانش دهید. او را از جای بلند کردند، وقتی ایشان او را دیدند، به او فرمودند: استطاعت [که می گویی] را همراه با خدا داری یا بدون خدا؟ هشدار که هر کدام را بگویی مرتد شده ای. او عرض کرد: پس چه بگویم ای امیرالمؤمنین! ایشان فرمودند: بگو آن را به واسطه خداوندی که آن را به من داده است دارم.

روایت 104

قرب الإسناد: بزنطی نقل کرده، به امام رضا علیه السلام عرض کردم: بعضی از اصحاب ما قائل به جبر هستند و بعضی دیگر قائل به استطاعت می باشند؛ ایشان به من فرمودند بنویس: خداوند تبارک و تعالی فرمود: ای فرزند آدم! به مشیت من است که تو چیزی را برای خود می خواهی، و به نیروی من است که واجبات مرا ادا می کنی و به نعمت من است که بر معصیت من قوت می یابی. من تو را شنوا و بینا و نیرومند آفریدم، هر نیکی که به تو می رسد، از جانب خداوند است و هر بدی که به تو می رسد، از جانب خودت می باشد؛ زیرا من بیش از تو به نیکی هایت سزاوارم و تو بیش از من به بدی هایت سزاواری، و زیرا من از آن چه که می کنم پرس و جو نمی شوم «وَ هُمْ یُسْئَلُونَ» ⁽⁵⁾{و[لی] آنان [ - انسان ها] سؤال خواهند شد}. هر چه را که می خواستی برایت به ترتیب گفتم.

توحید و عیون أخبار الرضا نیز مانند همین را از بزنطی نقل کرده اند.

«105»

أَعْلَامُ الدِّینِ لِلدَّیْلَمِیِّ، رُوِیَ أَنَّ طَاوُساً الْیَمَانِیَّ ⁽¹⁾دَخَلَ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیهما السلام وَ کَانَ یَعْلَمُ أَنَّهُ یَقُولُ بِالْقَدَرِ فَقَالَ لَهُ یَا طَاوُسُ مَنْ أَقْبَلُ لِلْعُذْرِ مِنَ اللَّهِ مِمَّنِ اعْتَذَرَ وَ هُوَ صَادِقٌ فِی اعْتِذَارِهِ فَقَالَ لَهُ لَا أَحَدَ أَقْبَلُ لِلْعُذْرِ مِنْهُ فَقَالَ لَهُ مَنْ أَصْدَقُ مِمَّنْ قَالَ لَا أَقْدِرُ وَ هُوَ لَا یَقْدِرُ فَقَالَ طَاوُسٌ لَا أَحَدَ أَصْدَقُ مِنْهُ فَقَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لَهُ یَا طَاوُسُ فَمَا بَالُ مَنْ هُوَ أَقْبَلُ لِلْعُذْرِ لَا یَقْبَلُ عُذْرَ مَنْ قَالَ لَا أَقْدِرُ وَ هُوَ لَا یَقْدِرُ فَقَامَ طَاوُسٌ وَ هُوَ یَقُولُ لَیْسَ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْحَقِّ عَدَاوَةٌ اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ فَقَدْ قَبِلْتُ نَصِیحَتَکَ.

«106»

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لِهِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ أَ لَا أُعْطِیکَ جُمْلَةً فِی الْعَدْلِ وَ التَّوْحِیدِ قَالَ بَلَی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ مِنَ الْعَدْلِ أَنْ لَا تَتَّهِمَهُ وَ مِنَ التَّوْحِیدِ أَنْ لَا تَتَوَهَّمَهُ ⁽²⁾

«107»

یف، الطرائف رَوَی کَثِیرٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَنِ الْإِمَامِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ یَوْماً لِبَعْضِ الْمُجَبِّرَةِ هَلْ یَکُونُ أَحَدٌ أَقْبَلَ لِلْعُذْرِ الصَّحِیحِ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ لَا فَقَالَ فَمَا تَقُولُ فِیمَنْ قَالَ مَا أَقْدِرُ وَ هُوَ لَا یَقْدِرُ أَ یَکُونُ مَعْذُوراً أَمْ لَا فَقَالَ الْمُجَبِّرُ یَکُونُ مَعْذُوراً قَالَ لَهُ فَإِذَا کَانَ اللَّهُ یَعْلَمُ مِنْ عِبَادِهِ أَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا عَلَی طَاعَتِهِ وَ قَالَ لِسَانُ حَالِهِمْ أَوْ مَقَالُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَا رَبِّ مَا قَدَرْنَا عَلَی طَاعَتِکَ لِأَنَّکَ مَنَعْتَنَا مِنْهَا أَ مَا یَکُونُ قَوْلُهُمْ وَ عُذْرُهُمْ صَحِیحاً عَلَی قَوْلِ الْمُجَبِّرَةِ فَقَالَ بَلَی وَ اللَّهِ فَقَالَ فَیَجِبُ عَلَی قَوْلِکَ أَنَّ اللَّهَ یَقْبَلُ هَذَا الْعُذْرَ الصَّحِیحَ وَ لَا یُؤَاخِذُ أَحَداً أَبَداً وَ هَذَا خِلَافُ قَوْلِ أَهْلِ الْمِلَلِ کُلِّهِمْ فَتَابَ الْمُجَبِّرُ مِنْ قَوْلِهِ بِالْجَبْرِ فِی الْحَالِ.

«108»

یف، الطرائف رُوِیَ أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ یُوسُفَ کَتَبَ إِلَی الْحَسَنِ الْبَصْرِیِّ وَ إِلَی عَمْرِو بْنِ عُبَیْدٍ وَ إِلَی وَاصِلِ بْنِ عَطَاءٍ وَ إِلَی عَامِرٍ الشَّعْبِیِّ أَنْ یَذْکُرُوا مَا عِنْدَهُمْ وَ مَا وَصَلَ إِلَیْهِمْ

روایت 105

أعلام الدین دیلمی: روایت شده که طاوس یمانی به حضور امام صادق علیه السلام رسید، امام علیه السلام که می دانستند او قائل به قدَر است به او فرمودند: ای طاوس! در برابر عذرخواهی کسی که صادقانه عذر می خواهد، چه کسی عذرپذیرتر از خداوند است؟ او عرض کرد: هیچ کس عذرپذیرتر از خداوند نیست. ایشان به او فرمودند: چه کسی راست گوتر از کسی است که می گوید من قدرت ندارم، و [واقعاً نیز] قدرت ندارد؟ طاوس عرض کرد: هیچ کسی راست گوتر از او نیست. امام صادق علیه السلام به او فرمودند: ای طاوس! پس چرا کسی که عذرپذیرتر از همه است، نباید عذر کسی که می گوید قدرت ندارم و [واقعاً نیز] قدرت ندارد را قبول کند!؟ طاوس برخاست، در حالی که می گفت: بین من و حق عداوتی نیست، «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ» ⁽³⁾{خدا بهتر می‌داند رسالتش را کجا قرار دهد}، نصیحت شما را پذیرفتم.

روایت 106

امام صادق علیه السلام به هشام بن حکم فرمودند: آیا می خواهی درباره عدل و توحید، یک جمله به تو بگویم؟ او عرض کرد: بفرمایید. ایشان فرمودند: [بخشی] از عدل این است که خداوند را متهم نکنی و [بخشی] از توحید این است که او را به وهم درنیاوری.

روایت 107

طرائف: عده زیادی از مسلمانان روایت کرده اند که روزی امام صادق علیه السلام به یکی از جبری ها فرمودند: آیا کسی هست که بیش از خداوند عذر صحیح را قبول کند؟ او عرض کرد: خیر. ایشان فرمودند: به نظر تو آیا کسی که می گوید من نمی توانم و [واقعاً نیز] نمی تواند، معذور است یا نه؟ جبری عرض کرد: معذور است. ایشان به او فرمودند: اگر خداوند بداند که بندگانش بر طاعتش قدرت ندارند و زبان حال یا مقال بندگان در روز قیامت بگوید که پروردگارا! ما بر قادر به طاعت تو نبودیم، زیرا تو مانع ما طاعت نمودن ما شدی، آیا بنابر نظر جبری ها این سخن و عذر آنان صحیح است؟ او گفت: آری به خدا. ایشان فرمودند: پس بنابر نظر تو خداوند باید این عذر صحیح را قبول کند و هیچ گاه کسی را مؤاخذه نکند، و حال آن که این [سخن] بر خلاف اعتقاد همه ملت ها [و دین ها]ست. جبری در همان حال از اعتقاد به جبر توبه کرد.

روایت 108

طرائف: روایت شده که حجاج بن یوسف به حسن بصری و عمرو بن عبید و واصل بن عطاء و عامر شعبی نوشت که نظر خود درباره قضا و قدر، و نیز روایاتی را که در این باب به آن ها رسیده را برایش بنویسند؛

فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ أَنَّ أَحْسَنَ مَا انْتَهَي إِلَيَّ مَا سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ أَ تَظُنُّ أَنَّ الَّذِي نَهَاكَ دَهَاكَ وَ إِنَّمَا دَهَاكَ أَسْفَلُكَ وَ أَعْلَاكَ وَ اللَّهُ بَرِي‌ءٌ مِنْ ذَاكَ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَوْلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام لَوْ كَانَ الزُّورُ ⁽¹⁾فِي الْأَصْلِ مَحْتُوماً كَانَ الْمُزَوَّرُ فِي الْقِصَاصِ مَظْلُوماً وَ كَتَبَ إِلَيْهِ وَاصِلُ بْنُ عَطَاءٍ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَوْلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَ يَدُلُّكَ عَلَي الطَّرِيقِ وَ يَأْخُذُ عَلَيْكَ الْمَضِيقَ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ الشَّعْبِيُّ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَوْلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام كُلُّ مَا اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ مِنْهُ فَهُوَ مِنْكَ وَ كُلُّ مَا حَمِدْتَ اللَّهَ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْهُ فَلَمَّا وَصَلَتْ كُتُبُهُمْ إِلَي الْحَجَّاجِ وَ وَقَفَ عَلَيْهَا قَالَ لَقَدْ أَخَذُوهَا مِنْ عَيْنٍ صَافِيَةٍ.

أَقُولُ رَوَي الْكَرَاجُكِيُّ مِثْلَهُ وَ فِيهِ مَنْ وَسَّعَ عَلَيْكَ الطَّرِيقَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَيْكَ الْمَضِيقَ و في القاموس دهاه أصابه بداهية و هي الأمر العظيم.

«109»

يف، الطرائف رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقَ عليهما السلام عَنِ الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ فَقَالَ مَا اسْتَطَعْتَ أَنْ تَلُومَ الْعَبْدَ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْهُ وَ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ أَنْ تَلُومَ الْعَبْدَ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَي لِلْعَبْدِ لِمَ عَصَيْتَ لِمَ فَسَقْتَ لِمَ شَرِبْتَ الْخَمْرَ لِمَ زَنَيْتَ فَهَذَا فِعْلُ الْعَبْدِ وَ لَا يَقُولُ لَهُ لِمَ مَرِضْتَ لِمَ قَصُرْتَ لِمَ ابْيَضَضْتَ لِمَ اسْوَدَدْتَ لِأَنَّهُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَي.

«110»

يف، الطرائف رُوِيَ أَنَّ الْفَضْلَ بْنَ سَهْلٍ سَأَلَ الرِّضَا عليه السلام بَيْنَ يَدَيِ الْمَأْمُونِ فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ الْخَلْقُ مَجْبُورُونَ فَقَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُجْبِرَ خَلْقَهُ ثُمَّ يُعَذِّبَهُمْ قَالَ فَمُطْلَقُونَ قَالَ اللَّهُ أَحْكَمُ مِنْ أَنْ يُهْمِلَ عَبْدَهُ وَ يَكِلَهُ إِلَي نَفْسِهِ.

يف، الطرائف وَ مِنَ الْحِكَايَاتِ مَا رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعَدْلِ وَقَفَ عَلَي جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُجَبِّرَةِ فَقَالَ لَهُمْ أَنَا مَا أَعْرِفُ الْمُجَادَلَةَ وَ الْإِطَالَةَ لَكِنِّي أَسْمَعُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلَهُ تَعَالَي كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَ مَفْهُومُ هَذَا الْكَلَامِ عِنْدَ كُلِّ عَاقِلٍ أَنَّ الْمُوقِدَ لِلنَّارِ غَيْرُ اللَّهِ وَ أَنَّ الْمُطْفِئَ لِلنَّارِ هُوَ اللَّهُ وَ كَيْفَ تَقْبَلُ الْعُقُولُ أَنَّ الْكُلَّ مِنْهُ وَ أَنَ

حسن بصری [در جواب] نوشت: بهترین چیزی که [در این باره] به من رسیده است، سخنی است که از امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام شنیدم؛ ایشان فرمودند: آیا گمان کرده ای کسی که تو را نهی کرده، فریبت داده است!؟ و حال آن که فقط کسی تو را می فریبد که پایین تر یا بالاتر از تو باشد، و خداوند منزه از آن است. عمرو بن عبید [در جواب] نوشت: بهترین چیزی که درباره قضا و قدر شنیدم، این سخن امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام است: اگر دروغ در اصل محتوم باشد، قصاص کسی که به او دروغ گفته شده مظلومانه خواهد بود. واصل بن عطاء نوشت: بهترین چیزی که درباره قضا و قدر شنیدم، این سخن امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام است: آیا خداوند [از یک سو] راه را به تو نشان داده و [از سوی دیگر] بر تو تنگ گرفته [و مانع تو از راه رفتن شده] است!؟ و شعبی نوشت: بهترین چیزی که درباره قضا و قدر شنیدم، این سخن امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام است: هر چیزی که نزد خدا از آن استغفار کرده ای، از تو است و هر چیزی که خداوند را بر آن سپاس گفته ای از خداوند است. وقتی نامه های آنان به حجاج رسید و آن ها را خواند، گفت: به درستی که همگی از چشمه زلال [آب] برداشته اند.

مؤلف گوید: کراجکی نیز مانند همین را روایت کرده، و در روایت او این گونه آمده است: کسی که راه را بر تو گشوده، آن را برایت تنگ نمی کند.

در قاموس آمده است: "دهاه" یعنی مصیبتی بزرگ به او رساند.

روایت 109

طرائف: روایت شده مردی از امام صادق علیه السلام در مورد قضا و قدر پرسید؛ ایشان فرمودند: هر چیزی که بتوانی بنده را بر آن ملامت کنی، از بنده است و هر چه که نتوانی بنده را بر آن ملامت کنی، از خداوند است، خداوند متعال به بنده می گوید: چرا عصیان کردی؟ چرا فسق نمودی؟ چرا شراب نوشیدی؟ چرا زنا کردی؟ [زیرا همه] این ها کار بنده است. ولی نمی گوید: چرا مریض شدی؟ چرا کوتاه قد هستی؟ چرا سفیدپوست هستی؟ چرا سیاه پوست هستی؟ زیرا این ها کار خداوند متعال است.

روایت 110

طرائف: روایت شده که فضل بن سهل در حضور مأمون از امام رضا علیه السلام سؤال کرد: ای ابالحسن! آیا خلایق مجبورند؟ ایشان فرمودند: خداوند عادل تر از آن است که خلقش را مجبور کند و سپس آنان را کیفر کند. پرسید: پس آنان [به حال خود] رها شده اند؟ ایشان فرمودند: خداوند حکیم تر از آن است که بنده اش را رها کند و به به حال خودش بسپارد.

طرائف: یکی از [آن] حکایات این است که روایت شده، یکی از پیروان مذهب عدلیه در مقابل گروهی از جبری ها ایستاد و به آنان گفت: من مناظره و سخن به درازگویی بلد نیستم، ولی این سخن خداوند متعال در قرآن را شنیده ام که: «کُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ» ⁽²⁾{هر

بار که آتشی برای پیکار برافروختند، خدا آن را خاموش ساخت}، و مفهوم این سخن نزد هر انسان عاقلی این است که برافروزنده آتش کسی غیر از خداوند است و خاموش کننده آتش خداست، و عقل ها چگونه [می تواند] قبول کند که هر دو [هم برافروختن و هم خاموش کردن آتش] از خداوند باشد و برافروزنده آتش همان خاموش کننده آن باشد؟ جبری ها همگی ساکت شدند و نتوانستند جوابی دهند.

الْمُوقِدَ لِلنَّارِ هُوَ الْمُطْفِئُ لَهَا فَانْقَطَعُوا وَ لَمْ يَرُدُّوا جَوَاباً.

وَ مِنَ الْحِكَايَاتِ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ اجْتَمَعُوا إِلَي أَبِي بَحْرٍ الْخَاقَانِيِّ فَقَالُوا لَهُ مَا مَعْنَاهُ أَنْتَ سُلْطَانٌ عَادِلٌ مُنْصِفٌ وَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي بَلَدِكَ الْمُجَبِّرَةُ وَ هُمُ الَّذِينَ يُعَوَّلُونَ عَلَيْهِمْ فِي الْأَقْوَالِ وَ الْأَفْعَالِ وَ هُمْ يَشْهَدُونَ لَنَا أَنَّنَا لَا نَقْدِرُ عَلَي الْإِسْلَامِ وَ لَا الْإِيمَانِ فَكَيْفَ تَأْخُذُ الْجِزْيَةَ مِنْ قَوْمٍ لَا يَقْدِرُونَ عَلَي الْإِسْلَامِ وَ لَا الْإِيمَانِ فَجَمَعَ الْمُجَبِّرَةَ وَ قَالَ لَهُمْ مَا تَقُولُونَ فِيمَا قَدْ ذَكَرَهُ الْيَهُودُ مِنِ احْتِجَاجِهِمْ عَلَيْكُمْ فَقَالُوا كَذَا نَقُولُ إِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَي الْإِسْلَامِ وَ الْإِيمَانِ فَطَالَبَهُمْ بِالدَّلِيلِ عَلَي قَوْلِهِمْ فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ فَنَفَاهُمْ.

وَ مِنَ الْحِكَايَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيِّ أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ فِي حَرَسِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَدَخَلَ غَيْلَانُ فَقَالَ يَا عُمَرُ إِنَّ أَهْلَ الشَّامِ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمَعَاصِيَ قَضَاءُ اللَّهِ وَ أَنَّكَ تَقُولُ ذَلِكَ فَقَالَ وَيْحَكَ يَا غَيْلَانُ أَ وَ لَسْتَ تَرَانِي أُسَمِّي مَظَالِمَ بَنِي مَرْوَانَ ظُلْماً وَ أَرُدُّهَا أَ فَتَرَانِي أُسَمِّي قَضَاءَ اللَّهِ ظُلْماً وَ أَرُدُّهُ.

أقول

أورد السيد في الطرائف فصلا مشبعا في الردّ علي المجبّرة تركنا إيراده لئلا يطول الكتاب مع كونه خارجا عن مقصودنا فمن أراد الاطلاع عليه فليراجع إلي الكتاب المذكور و قد مرّ خبر الحسين بن خالد في ذلك في باب نفي التشبيه ⁽¹⁾

«111»

وَ قَالَ الْكَرَاجُكِيُّ فِي كَنْزِ الْفَوَائِدِ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام لِزُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ يَا زُرَارَةُ أُعْطِيكَ جُمْلَةً فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَالَ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَ جَمَعَ اللَّهُ الْخَلَائِقَ سَأَلَهُمْ عَمَّا عَهِدَ إِلَيْهِمْ وَ لَمْ يَسْأَلْهُمْ عَمَّا قَضَي عَلَيْهِمْ.

«112»

وَ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ شَاذَانَ الْقُمِّيِّ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَمْسَةٌ لَا تَطْفَأُ نِيرَانُهُمْ وَ لَا تَمُوتُ أَبْدَانُهُمْ رَجُلٌ أَشْرَكَ وَ رَجُلٌ عَقَّ وَالِدَيْهِ وَ رَجُلٌ سَعَي بِأَخِيهِ إِلَي السُّلْطَانِ فَقَتَلَهُ وَ رَجُلٌ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ وَ رَجُلٌ أَذْنَبَ وَ حَمَلَ ذَنْبَهُ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

حکایت دیگر این که گروهی از یهودیان نزد أبی بحر خاقانی آمدند و سخنی با این مضمون به او گفتند: تو سلطان عادل و با انصافی هستی؛ در شهر تو مسلمانان جبری مسلکی هستند که سخنان و کارهای آنان مورد قبول است و هم آنان به نفع ما شهادت می دهند که ما قادر بر اسلام آوردن و ایمان آوردن نیستیم؛ پس چگونه از قومی که قدرت اسلام آوردن و ایمان آوردن ندارند خراج می گیری؟ [سلطان،] جبری ها را جمع کرد و به آنان گفت: در مورد استدلالی که یهودیان علیه شما کرده اند چه می گویید؟ آنان گفتند: به همان سخنی که آنان گفتند قائلیم؛ آنان قادر بر اسلام آوردن و ایمان نیستند. سلطان از آنان خواست که برای سخن خود دلیل بیاورند، آن ها نتوانستند دلیلی بیاوردند و سلطان آنان را تبعید کرد.

حکایت دیگری که نقل شده این که قاسم بن زیاد دمشقی روایت کرده، من از سربازان عمر بن عبدالعزیز بودم که غیلان پیش او آمد و گفت: ای عمر! اهل شام می پندارند که معاصی قضای خداوند است و تو نیز با آنان هم عقیده ای؛ عمر گفت: وای بر تو ای غیلان! آیا نمی بینی که من مظالم بنی امیه را ظلم می دانم و آنان را برمی گردانم!؟ آیا فکر می کنی قضای خداوند را نیز ظلم می دانم و برمی گردانم!؟

مؤلف گوید: سید در طرائف فصلی پرمحتوا در ردّ جبری ها آورده است که ما آن را نیاوردیم تا کتاب طولانی نشود، علاوه بر این که آوردن آن از هدف ما خارج است. هر کسی که مایل است به آن کتاب مراجعه کند. در این زمینه قبلاً روایت حسین بن خالد را در کتاب نفی تشبیه آوردیم.

روایت 111

کراجکی در کنزالفوائد گفته است: امام صادق علیه السلام به زرارۀ بن أعین فرمودند: آیا می خواهی درباره قضا و قدر جمله ای برایت بگویم؟ زراره عرض کرد: آری فدایتان شوم. ایشان فرمودند: وقتی روز قیامت فرا رسد و خداوند خلایق را جمع کند، از آنان در مورد چیزهایی که با آنان پیمان بسته است بازخواست می کند، اما از چیزهایی که بر آنان قضا نموده است بازخواست نمی کند.

روایت 112

از أیوب بن نوح روایت شده که امام رضا علیه السلام از طریق پدرانشان علیهم السلام روایت کردند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: پنج کس هستند که آتش بر آنان خاموش نشود و بدن هایشان نمیرد؛ مردی که شرک ورزیده است، مردی که عاق پدر و مادرش شده است، مردی که از برادر [مؤمن]ش پیش سلطان سعایت کرده و سلطان او را کشته است، مردی که انسان بی گناهی را کشته است و مردی که گناه کرده و گناهش را بر عهده خداوند عزّ و جلّ گذاشته است.

فائدة

قال السيد المرتضي قدس الله روحه إن سأل سائل فقال بم تدفعون من خالفكم في الاستطاعة و زعم أن المكلف يؤمر بما لا يقدر عليه و لا يستطيعه إذا تعلق بقوله تعالي انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا ⁽¹⁾فإن الظاهر من هذه الآية يوجب أنهم غير مستطيعين للأمر الذي هم غير فاعلين له و أن القدرة مع الفعل و إذا تعلق بقوله تعالي في قصة موسي إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً ⁽²⁾و إنه نفي أن يكون قادرا علي الصبر في حال هو فيها غير صابر و هذا يوجب أن القدرة مع الفعل و بقوله تعالي ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ ⁽³⁾.

يقال له أول ما نقوله إن المخالف لنا في هذا الباب من الاستطاعة لا يصح له فيه التعلق بالسمع لأن مذهبه لا تسلم معه صحة السمع و لا يتمكن مع المقام عليه من معرفة السمع بأدلته و إنما قلنا ذلك لأن من جوز تكليف الله تعالي الكافر بالإيمان و هو لا يقدر عليه لا يمكنه العلم بنفي القبائح عن الله عز و جل و إذا لم يمكنه ذلك فلا بد من أن يلزمه تجويز القبائح علي الله في أفعاله و أخباره و لا يأمن من أن يرسل كذابا و أن يخبرهم بالكذب تعالي عن ذلك فالسمع إن كان كلامه قدح في حجته تجويز الكذب عليه و إن كان كلام رسوله قدح فيه ما يلزمه من تجويز تصديق الكذاب و إنما طرق ذلك تجويز بعض القبائح عليه و ليس لهم أن يقولوا إن أمره تعالي الكافر بالإيمان و إن لم يقدر عليه يحسن من حيث أتي الكافر فيه من قبل نفسه لأنه تشاغل بالكفر فترك الإيمان و إنما كان يبطل تعلقنا بالسمع لو أضفنا ذلك إليه تعالي علي وجه يقبح و ذلك لأن ما قالوه إذا لم يؤثر في كون ما ذكرناه تكليفا لما لا يطاق لم يؤثر في نفي ما ألزمناه عنهم لأنه يلزم علي ذلك أن يفعل الكذب و سائر القبائح و تكون حسنة منه بأن يفعلها من وجه لا يقبح منه و ليس قولهم إنا لم نضفه إليه من وجه يقبح بشي‌ء يعتمد بل يجري مجري قول من جوز عليه أن يكذب و يكون الكذب منه حسنا و يدعي مع ذلك صحة معرفة السمع بأن يقول إنني لم أضف إليه قبيحا فيلزمني إفساد

نکته ای مفید

سید مرتضی قدس الله روحه گفته است: اگر کسی سؤال کند و بگوید: اگر کسی در مسأله استطاعت با شما مخالف باشد و معتقد باشد [ممکن است] مکلف بر چیزهایی که قادر بر آن ها نیست و نمی تواند آن ها را انجام دهد، تکلیف می شود و برای اثبات مدعای خویش به این سخن خداوند متعال: «انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا» ⁽⁴⁾{ببین چگونه برای تو مَثَل ها زدند و گمراه شدند در نتیجه راه به جایی نمی‌توانند ببرند} استناد کند؛ زیرا ظاهر این آیه اقتضا می کند که آنان بر کاری که انجام نمی دهند استطاعت ندارند و قدرت، [فقط] در زمان انجام کار وجود دارد، و نیز به این سخن خداوند متعال در قصه موسی: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً» ⁽⁵⁾{گفت تو هرگز نمی‌توانی هم پای من صبر کنی} استناد کند و بگوید: [خضر] قدرت موسی بر صبر را در همان حالتی که در آن حال صبر نمی کرد، نفی کرده است و این نشان می دهد که قدرت [فقط] در زمان فعل است، و هم چنین به این سخن خداوند متعال: «ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ» ⁽⁶⁾{آنان توان شنیدن [حق را] نداشتند و [حق را] نمی‌دیدند} استناد کند، چگونه استدلال او را دفع می کنید؟

به او گفته می شود: اولین چیزی که ما می گوییم این است که کسی که با ما در این بخش از مسأله استطاعت مخالف است، برایش صحیح نیست که به نقلیات استناد کند؛ زیرا مسلک او با صحت نقلیات سازگاری ندارد. و اگر بخواهد بر عقیده خود باقی باشد، نمی تواند از طریق نقلیات به چیزی علم پیدا کند؛ زیرا کسی که ممکن می داند خداوند متعال کافر را، با این که قادر بر ایمان آوردن نیست، مکلف بر ایمان کند، دیگر نمی تواند یقین داشته باشد که کارهای قبیح از خداوند عزّ و جلّ سر نمی زند، و وقتی به چنین چیزی یقین نداشته باشد، باید قبول کند که ممکن است کارها و خبرهای قبیح از خداوند صادر شود و ممکن است خداوند شخص دروغ گویی را [به عنوان رسول] بفرستد که به دروغ به آنان خبر بدهد، [و حال آن که] خداوند بلندمرتبه تر از این است. بنابراین اگر دلیل نقلی او [یعنی آیاتی که به آن استدلال کرد] کلام خداوند باشد، [این مسأله که از نظر او] امکان صدور دروغ از جانب خداوند [وجود دارد،] استدلال او را مخدوش می کند و اگر کلام رسول خدا باشد، [این که از نظر او] امکان دروغ گو بودن رسول [وجود دارد،] استدلال او را مخدوش می کند و این ها همه به جهت این است که صدور بعضی از کارهای قبیح از جانب خداوند ممکن دانسته شده است.

آنان نمی توانند [در جواب] بگویند این که خداوند متعال به کافر امر کرده که با این که قادر نیست ایمان بیاورد، [قبیح نیست و بلکه] نیکوست؛ زیرا کافر به اختیار خودش در آن داخل شده است، چون او مشغول کفر شده و ایمان را ترک کرده است، و هم چنین استناد ما به نقلیات وقتی باطل است که این سخنان را به نحوی به خداوند متعال نسبت دهیم که قبیح باشد.

به این دلیل [نمی توانند چنین بگویند] که این سخن آنان اگر نتواند در تصحیح [مشکل] تکلیف به فوق طاقت، که پیش از این گفتیم، مؤثر نباشد، در تصحیح آن چه که ما لازمه عقاید آنان برشمردیم نیز مؤثر نخواهد بود؛ زیرا بنابر اعتقاد آنان ممکن است خداوند دروغ و سایر قبایح را انجام دهد و اگر این کارها را به نحوی که از او قبیح نیست انجام دهد، همه این ها نیکو می باشند.

و [به علاوه،] این سخن آن ها که [گفتند] ما این کارها را به نحوی که قبیح است به خداوند نسبت نمی دهیم، معنایی ندارد؛ این سخن به منزله این است که صدور دروغ را از خداوند ممکن بدانیم و دروغ گفتن او را کار نیکویی بدانیم، و با این حال ادعا کنیم دانشی که از طریق سخنان او به آن دست می یابیم صحیح است؛ زیرا ما کار قبیحی را به خداوند نسبت ندادیم که کسب دانش از طریق سخنان او باطل باشد،

طريقة السمع فلما كان من ذكرناه لا عذر له في هذا الكلام لم يكن للمخالف في الاستطاعة عذر بمثله.

و نعود إلي تأويل الآي أما قوله انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا فليس فيه ذكر للشي‌ء الذي لا يقدرون عليه و لا بيان له و إنما يصح ما قالوه لو بين لهم أنهم لا يستطيعون سبيلا إلي أمر معين فأما إذا لم يذكر ذلك كذلك فلا متعلق لهم.

فإن قيل فقد ذكر تعالي من قبل ضلالهم فيجب أن يكون المراد بقوله فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا إلي مفارقة الضلال.

قلنا إنه تعالي كما ذكر الضلال فقد ذكر ضرب المثل منهم فيجوز أن يريد أنهم لا يستطيعون سبيلا إلي تحقيق ما ضربوه من الأمثال و ذلك غير مقدور علي الحقيقة و لا مستطاع و الظاهر أن هذا الوجه أولي لأنه تعالي حكي عنهم أنهم ضربوا له الأمثال و جعل ضلالهم و أنهم لا يستطيعون السبيل متعلقا بما تقدم ذكره و ظاهر ذلك يوجب رجوع الأمرين جميعا إليه و أنهم ضلوا بضرب المثل و أنهم لا يستطيعون سبيلا إلي تحقيق ما ضربوه من المثل علي أنه تعالي قد أخبر عنهم بأنهم ضلوا و ظاهر ذلك الإخبار عن ماضي فعلهم فإن كان قوله فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا يرجع إليه فيجب أن يدل علي أنهم لا يقدرون في المستقبل علي ترك الماضي و هذا مما لا يخالف فيه و ليس فيه ما نأباه من أنهم لا يقدرون في المستقبل أو في الحال علي مفارقة الضلال و الخروج عنه و تعذر تركه و بعد ⁽¹⁾فإذا لم يكن للآية ظاهر فلم صاروا بأن يحملوا نفي الاستطاعة علي أمر كلفوه بأولي منا إذا حملنا ذلك علي أمر لم يكلفوه أو علي أنه أراد الاستثقال و الخبر عن عظم المشقة عليهم و قد جرت عادة أهل اللغة بأن يقولوا لمن يستثقل شيئا إنه لا يستطيعه و لا يقدر عليه و لا يتمكن منه أ لا تري أنهم يقولون فلان لا يستطيع أن يكلم فلانا و لا ينظر إليه و ما أشبه ذلك و إنما غرضهم الاستثقال و شدة الكلفة و المشقة.

همان طور که کسی که چنین می گوید، عذری در [بطلان] سخنش ندارد، مخالف استطاعت نیز عذری نخواهد داشت.

حال به تأویل آیات باز می گردیم؛ اما این سخن خداوند: «انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا» ⁽²⁾{ببین چگونه برای تو مَثَل ها زدند و گمراه شدند در نتیجه راه به جایی نمی‌توانند ببرند}، در آن هیچ سخن و توضیحی در مورد چیزی که بر آن قدرت ندارند، وجود ندارد؛ چیزی که [مخالفین استطاعت] می گویند وقتی درست است که برایشان [در این آیه] شرح داده می شد که نمی توانند راهی برای انجام فلان کار معین داشته باشند، ولی وقتی توضیحی در این باره داده نشده است، آنان نمی توانند به این آیه استناد کنند.

اگر گفته شود: خداوند متعال قبل از این جمله سخن از گمراهی آنان آورده است؛ بنابراین مقصود از این که نمی توانند راه به جایی ببرند این است که نمی توانند از گمراهی خود دست بکشند.

می گوییم: خداوند متعال همان طور که [قبل از این جمله] از گمراهی سخن گفته است، از مثال آوردن آنان نیز سخن گفته است؛ پس ممکن است مقصود خداوند این باشد که آن ها نمی توانند مثال هایی که آورده اند را ثابت کنند و این کار حقیقتاً غیر مقدور و خارج از توان است، و ظاهراً این وجه بهتر است؛ زیرا خداوند متعال [ابتدا] حکایت کرده که آنان برای پیامبر مثال هایی آوردند و [سپس مسأله] گمراهی آنان و این [مسأله] که آنان راه به جایی نمی برند را به چیزی که قبلاً گفته است مربوط کرده است، که ظاهر این اقتضا می کند هر دو مسأله به همان سخن ابتدایی مربوط باشد؛ آنان به مثال زدن خود گمراه گشتند و نمی توانند مثال هایی که زده اند را ثابت کنند. مضاف بر این ها، خداوند متعال [در این آیه] فرموده است که آنان گمراه شدند، که ظاهرش گمراهی آنان در زمان گذشته است، [حال] اگر [قرار باشد] این سخن خداوند که فرموده راه به جایی نمی برند به آن گمراهی گذشته آنان برگردد، [باید بگوییم] مقصود از این آیه این است که آن ها در آینده قادر نخواهند بود که گذشته را ترک کنند. و [پر واضح است که] کسی با این [مقصود] مخالف نیست. و هم چنین این که آن ها نتوانند در زمان حال یا آینده از گمراهی خود دست بکشند و نتوانند از آن خارج شوند و ترک گمراهی برایشان غیر ممکن باشد، که ما قبول نداریم، در این [توجیه] وجود ندارد. بنابراین حالا که [معلوم شد] آیه معنای روشنی ندارد، پس این که آنان نفی استطاعت موجود در آیه را به چیزی که به آن مکلف شده بودند حمل کرده اند، اولویتی بر این ندارد که ما آن را به چیزی غیر از تکلیف حمل کنیم، یا [بگوییم] مقصود [از عدم استطاعت،] بیان سختی و مشقت زیاد[ی] است [که آنان در راه بازگشت از گمراهی باید متحمل شوند]، چه این که متداول است در مورد کسی که قصد انجام کار سختی را دارد، گفته می شود او نمی تواند آن کار را انجام دهد و قدرت آن را ندارد و امکان انجام آن برایش نیست. آیا نشنیده اید که مردم عادی می گویند او نمی تواند با فلانی صحبت کند و به او نگاه کند و چیزهایی از این قبیل، و مقصودشان فقط سختی و زحمت و مشقت آن کار است!؟

فإن قيل فإذا كان لا ظاهر للآية يشهد بمذهب المخالف فما المراد بها عندكم قلنا قد ذكر أبو علي أن المراد أنهم لا يستطيعون إلي بيان تكذيبه سبيلا لأنهم ضربوا الأمثال ظنا منهم بأن ذلك يبين كذبه فأخبر تعالي أن ذلك غير مستطاع لأن تكذيب صادق و إبطال حق مما لا تتعلق به قدرة و لا تتناوله استطاعة و قد ذكر أبو هاشم أن المراد بالآية أنهم لأجل ضلالهم بضرب المثل و كفرهم لا يستطيعون سبيلا إلي الخير الذي هو النجاة من العقاب و الوصول إلي الثواب و ليس يمكن علي هذا أن يقال كيف لا يستطيعون سبيلا إلي الخير و الهدي و هم عندكم قادرون علي الإيمان و التوبة و متي فعلوا ذلك استحقوا الثواب لأن المراد أنهم مع التمسك بالضلال و المقام علي الكفر لا سبيل لهم إلي خير و هدي و إنما يكون لهم سبيل إلي ذلك بأن يفارقوا ما هم عليه و قد يمكن أيضا في معني الآية ما تقدم ذكره من أن المراد بنفي الاستطاعة عنهم أنهم مستثقلون للإيمان فقد يخبر عمن يستثقل شيئا بأنه لا يستطيعه علي ما تقدم ذكره كذا في كتاب الغرر للسيد رحمه الله.

فأما قوله تعالي في قصة موسي عليه السلام إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً فظاهره يقتضي أنك لا تستطيع ذلك في المستقبل و لا يدل علي أنه غير مستطيع للصبر في الحال أن يفعله في الثاني و قد يجوز أن يخرج في المستقبل من أن يستطيع ما هو في الحال مستطيع له غير أن الآية تقتضي خلاف ذلك لأنه قد صبر عن المسألة أوقاتا و إن لم يصبر عنها في جميع الأوقات فلم تنتف الاستطاعة للصبر عنه في جميع الأحوال المستقبلة.

علي أن المراد بذلك واضح و إنه تعالي خبر عن استثقاله الصبر عن المسألة عما لا يعرف و لا يقف عليه لأن مثل ذلك يصعب علي النفس و لهذا يجد أحدنا إذا جري بين يديه ما ينكره و يستبدعه تنازعه نفسه إلي المسألة عنه و البحث عن حقيقته و يثقل عليه الكف عن الفحص عن أمره فلما حدث من صاحب موسي عليه السلام ما يستنكر ظاهره استثقل الصبر عن المسألة عن ذلك و يشهد لهذا الوجه قوله تعالي وَ كَيْفَ تَصْبِرُ عَلي ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً فبين أن العلة في قلة صبره ما ذكرناه دون غيره و لو كان الأمر علي ما ظنوا لوجب أن يقول و كيف تصبر و أنت غير مطيق للصبر.

اگر گفته شود: اگر این آیه ظاهر روشنی که شاهد درستی مسلک مخالفین [استطاعت] باشد را ندارد، پس به نظر شما مقصود از آن چیست؟ می گوییم: أبو علی گفته است مقصود این است که آن ها نمی توانند راهی برای بیان تکذیب پیامبر بیابند؛ آن ها گمان کردند با مثال هایی که زدند دروغ [بودن ادعای] ایشان را روشن می کنند، ولی خداوند متعال خبر داد که این کار از توان آن ها بیرون است، چرا که تکذیب [انسان] راست گو و باطل کردن حق امری، غیر مقدور است و استطاعت شامل آن نمی شود. أبوهاشم گفته است مقصود از این آیه این است که آنان به جهت گمراهی ناشی از تمثیل و کفرشان نمی توانند راهی به سوی خیر، که همانا نجات از عقاب و رسیدن به ثواب است بیابند. با این توضیح، گفته نشود: چطور نمی توانند راهی به سوی خیر و هدایت بیابند و حال آن که از نظر شما آنان قادر بر ایمان آوردن و توبه کردن هستند و هر گاه این کار را بکنند، مستحق ثواب می باشند؛ زیرا مقصود ما این است که آنان تا هنگامی که در ضلالت و کفر باقی هستند، هیچ راهی برای [رسیدن به] خیر و هدایت ندارند، و تنها هنگامی راهی به سوی آن خواهند داشت که از حالی که در آن هستند دست بردارند. [البته] مطلبی که ما پیش از این گفتیم نیز در معنای آیه محتمل است، و آن این که مقصود از نفی استطاعت از آنان این باشد که ایمان آوردن برایشان بسیار سخت است، زیرا گاهی در مورد کسی که کاری برایش دشوار است گفته می شود که او نمی تواند آن کار را انجام دهد. چنان چه این سخن پیش از این نیز در کتاب غرر سید رحمه الله گذشت.

اما این سخن خداوند متعال در قصه موسی: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً» ⁽¹⁾{گفت تو هرگز نمی‌توانی هم پای من صبر کنی}، ظاهرش اقتضا می کند که تو در آینده نمی توانی صبر کنی، و دلالتی بر این ندارد که او از همان زمان حال نمی تواند در زمان بعد صبر کند. و نیز ممکن است [معنایش این باشد که] صبری که اکنون بر آن قادر است، در آینده از توانش خارج می شود، که [البته این معنا] بر خلاف مقتضای [ظاهری] آیه است؛ زیرا موسی اگرچه در همه اوقات در برابر سؤالاتش صبر نکرده است، ولی گاهی اوقات نیز صبر کرده است و بدین ترتیب استطاعت او بر صبر در همه اتفاقات آینده سلب نشده است.

به علاوه این که مقصود از این آیه واضح است و خداوند متعال خبر داده است که سؤال نکردن در مورد چیزی که انسان شناختی به آن ندارد و بر آن واقف نیست، کاری دشوار است و بر انسان سخت می آید. و به همین جهت می بینیم که اگر یکی از ما در برابر چیزی قرار بگیرد که آن را نمی شناسد و برایش تازگی دارد، نفسش با او درگیر می شود که در مورد آن سؤال و جست و جو کند و برایش سخت است که از پرس و جو دست بکشد. [در این ماجرا نیز] وقتی از [آن شخصی که] همراه موسی [بود] کارهایی با ظاهر بد، سر زد، صبر در برابر سؤال کردن برایش دشوار شد. و شاهد بر درستی این وجه، این سخن خداوند متعال است که فرمود: «وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً» ⁽²⁾{و چگونه می‌توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری صبر کنی}، که نشان می دهد علت کم صبری موسی همان است که گفتیم و نه چیز دیگری. اگر آن طور که آنان گمان کردند می بود، باید می گفت: چطور صبر می کنی با این که توان صبر کردن را نداری!؟

و أما قوله تعالي ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ فلا تعلق لهم بظاهره لأن السمع ليس بمعني فيكون مقدورا لأن الإدراك علي المذهب الصحيح ليس بمعني و لو ثبت أنه معني علي ما يقوله أبو علي لكان أيضا غير مقدور للعبد من حيث اختص القديم تعالي بالقدرة عليه هذا إن أريد بالسمع الإدراك و إن أريد به نفس الحاسة فهي أيضا غير مقدورة للعباد لأن الجواهر و ما تخصص به الحواس من البينة و المعاني ليصح به الإدراك مما ينفرد القديم تعالي بالقدرة عليه ⁽¹⁾فالظاهر لا حجة لهم فيه.

فإن قالوا و لعل المراد بالسمع كونهم سامعين كأنه نفي عنهم استطاعة أن يسمعوا قلنا هذا خلاف الظاهر و لو ثبت أن المراد ذلك لحملنا نفي الاستطاعة هاهنا علي ما تقدم ذكره من الاستثقال و شدة المشقة كما يقول القائل فلان لا يستطيع أن يراني و لا يقدر علي أن يكلمني و ما أشبه ذلك و هذا بين لمن تأمله. ⁽²⁾

و قال رضي الله عنه إن سأل سائل عن قوله تعالي قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ ⁽³⁾فقال أ ليس ظاهر هذا القول يقتضي أنه خالق لأعمال العباد لأن ما هاهنا بمعني الذي فكأنه قال خلقكم و خلق أعمالكم.

قلنا قد حمل أهل الحق هذه الآية علي أن المراد بقوله وَ ما تَعْمَلُونَ أي و ما تعملون فيه من الحجارة و الخشب و غيرهما مما كانوا يتخذونه أصناما و يعبدونها قالوا و غير منكر أن يريد بقوله وَ ما تَعْمَلُونَ ذلك كما أنه قد أراد ما ذكرناه بقوله أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ لأنه لم يرد أنكم تعبدون نحتكم الذي هو فعل لكم بل أراد ما تفعلون فيه النحت كما قال تعالي في عصا موسي عليه السلام تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ ⁽⁴⁾و تَلْقَفْ ما

اما این سخن خداوند متعال: «ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ» ⁽⁵⁾{آنان توان شنیدن [حق را] نداشتند و [حق را] نمی‌دیدند}، آنان نمی توانند به ظاهر این آیه استناد کنند؛ زیرا "سمع" اسم معنا نیست که مقدور باشد، چون ادراک بنابر قول صحیح اسم معنا نیست و اگر هم ثابت شود که اسم معناست، چنان چه أبوعلی می گوید، باز هم برای بنده غیر مقدور است؛ زیرا خداوند ازلی متعال تنها کسی است بر آن قدرت دارد. این سخن در صورتی است که مقصود از سمع ادراک باشد. اما اگر مقصود از سمع، عضو حس گر [یعنی گوش] باشد، باز هم مقدور بندگان نیست؛ زیرا جواهر و بیّنات و معناهایی که حواس به آن ها تخصص می یابند تا ادراک صورت گیرد، از چیزهایی هستند که تنها خداوند ازلی متعال بر آن قدرت دارد. بنابراین چیزی برای استناد آن ها در ظاهر آیه وجود ندارد. اگر بگویند شاید مقصود از سمع، شنوا بودن آن ها باشد و مانند این است که خداوند استطاعت شنیدن را از آنان نفی کرده است؛ در جواب می گوییم: این خلاف ظاهر [آیه] است، و اگر هم چنین چیزی ثابت شود، نفی استطاعت را، بر همان نکته ای که پیش از این گفته شد که مقصود دشواری و مشقت زیاد است، حمل می کنیم، چنان چه گفته می شود فلانی نمی تواند مرا ببیند و نمی تواند با من صحبت کند و جملاتی شبیه این. و این برای کسی که در آن تأمل کند، روشن است.

سید رضی الله عنه گفته است: اگر کسی در مورد این سخن خداوند متعال: «قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ * وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ» ⁽⁶⁾{[ابراهیم] گفت آیا آن چه را می‌تراشید می‌پرستید!؟ * با این که خدا شما و آن چه را که بر می‌سازید آفریده است.} بگوید آیا ظاهر این سخن اقتضا نمی کند که خداوند اعمال بندگان را آفریده است؟ زیرا کلمه "ما" در این جا به معنای "الذی" است، گویا فرموده است که شما را آفرید و نیز اعمالتان را آفرید.

در جواب می گوییم: اهل حق این آیه را بر این که مقصود از «وَ ما تَعْمَلُونَ» یعنی کارهایی که در سنگ و چوب، و چیزهای دیگری که بت ها را از آن می ساختند و آن ها را می پرستیدند، انجام می دهید، حمل کرده اند و گفته اند بعید نیست منظور از «وَ ما تَعْمَلُونَ» همین باشد؛ چه این که منظور از «أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ» نیز همین است، زیرا مقصود ابراهیم این نبوده که شما عمل تراش کاری خود، که یکی از افعالتان می باشد را می پرستید، بلکه مراد چیزهایی که در آن تراش می دادند بوده است؛ چنان چه خداوند متعال در قصه موسی فرمود: «تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ» ⁽⁷⁾{آن چه

را

به دروغ ساخته بودند فرو بلعید} و فرمود: «تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا» ⁽⁸⁾{تا هر چه را ساخته‌اند ببلعد}،

صَنَعُوا ⁽¹⁾وإنما أراد أن العصا تلقف الحبال التي أظهروا سحرهم فيها، وهي التي حلتها صنعتهم وإفكهم فقال: «مَا صَنَعُوا وَ مَا يَأفكون» وأراد ما صنعوا فيه، وما يأفكون فيه، ومثله قوله تعالي: «يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ» ⁽²⁾وإنما أراد المعمول فيه دون العمل - وهذا الاستعمال أيضا سائع شائع - لانهم يقولون: هذا الباب عمل النجار؛ وفي الخلخال: هذا من عمل الصائغ؛ وإن كانت الاجسام التي أشير إليها ليست أعمالا لهم، وإنما عملوا فيها فحسن إجراء هذه العبارة.

فإن قيل كل الذي ذكرتموه و إن استعمل فعلي وجه المجاز و الاتساع لأن العمل في الحقيقة لا يجري إلا علي فعل الفاعل دون ما يفعل فيه و إن استعير في بعض المواضع قلنا ليس نسلم لكم أن الاستعمال الذي ذكرناه علي سبيل المجاز بل نقول هو المفهوم الذي لا يستفاد سواه لأن القائل إذا قال هذا الثوب عمل فلان لم يفهم منه إلا أنه عمل فيه و ما رأينا أحدا قط يقول في الثوب بدلا من قوله هذا من عمل فلان هذا مما حله عمل فلان فالأول أولي بأن يكون حقيقة و ليس ينكر أن يكون الأصل في الحقيقة ما ذكروه ثم انتقل بعرف الاستعمال إلي ما ذكرناه و صار أخص به و مما لا يستفاد من الكلام سواه كما انتقلت ألفاظ كثيرة علي هذا الحد و لا اعتبار بالمفهوم من الألفاظ إلا بما استقر عليه استعمالها دون ما كانت عليه في الأصل فوجب أن يكون المفهوم.

و الظاهر من الآية ما ذكرناه علي أنا لو سلمنا أن ذلك مجاز لوجب المصير إليه من وجوه فمن ذلك ⁽³⁾أنه تعالي أخرج الكلام مخرج التهجين لهم و التوبيخ لأفعالهم و الإزراء علي مذاهبهم فقال أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ و متي لم يكن قوله وَ ما تَعْمَلُونَ المراد به تعملون فيه ليصير تقدير الكلام أ تعبدون الأصنام التي تنحتونها و الله خلقكم و خلق هذه الأصنام التي تفعلون فيها التخطيط و التصوير لم يكن للكلام معني و لا مدخل في باب التوبيخ و يصير علي ما يذكره المخالف كأنه

و مقصودش این بود که عصا، ریسمان هایی که [آن ساحران] سحر خود را در آن ها نمایان کرده بودند فرو ببلعد و همان ریسمان ها بودند که ساخته و بهتان آن ها در آن ها ظاهر شده بود و خداوند فرمود: «مَا صَنَعُوا» و «ما یَأْفِکُونَ»، که مقصود آن چه ساخته بودند و آن چه بهتان زده بودند، می باشد. و از این قبیل است این سخن خداوند متعال: «یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ وَ جِفانٍ» ⁽⁴⁾{برای او هر چه می‌خواست از نمازخانه‌ها و مجسمه‌ها و ظروف بزرگ می ساختند}، که منظور آن چه عمل در آن صورت می گرفته بوده است نه خود عمل، و این گونه استعمال نیز رایج و شایع است؛ مثلاً می گویند این درب کار نجار است، و یا در مورد خلخال می گویند این کار جواهرساز است، با این که اجسامی که به آن اشاره شد، عمل نیستند، بلکه عمل در آن ها انجام شده است. پس این گونه آوردن عبارت [اشکالی ندارد و] نیکو است.

اگر گفته شود: همه این چیزهایی که گفتید، اگر هم استعمال بشود، [استعمالش] مجازی و وسیع نگرانه است؛ زیرا عمل حقیقتاً فقط در مورد فعل فاعل به کار برده می شود، نه آن چیزی که فاعل عملش را روی آن انجام می دهد، اگرچه در بعضی از مواضع به استعاره گرفته شده است. [در جواب] می گوییم: ما نمی پذیریم این استعمالی که گفتیم [استعمالی] مجازی باشد، بلکه می گوییم این معنا تنها معنایی است که [از این استعمالات] فهمیده می شود؛ زیرا وقتی کسی می گوید این لباس، کارِ [دست] است ، جز این [معنا] که روی آن کار شده است از آن فهمیده نمی شود. و ما هیچ گاه ندیدیم که کسی به جای این که بگوید این لباس، کار فلانی است، بگوید این از چیزهایی است که کار فلانی بر روی آن انجام شده است. پس همان استعمال اول به این که یک استعمال حقیقی باشد نزدیک تر است. و بعید نیست که در حقیقت معنای اصلی همان باشد که آن ها گفتند، ولی سپس با استعمالت عرفی به معنایی که ما گفتیم منتقل شده باشد و به آن اختصاص یافته باشد، طوری که معنای دیگری غیر از آن فهمیده نمی شود. چنان چه الفاظ زیادی به این صورت [از معنای اصلی خود به معنای دیگری] منتقل شده اند. و در فهمیدن معنای الفاظ، همان معنایی که اکنون در آن استعمال می شوند ملاک است نه آن معنایی که در اصل داشته اند. پس باید مفهومی وجود داشته باشد.

بنابراین ظاهر آیه همان است که ما گفتیم، مضاف بر این که اگر هم بخواهیم بپذیریم این استعمال مجازی است، باز هم باید به وجهی معنا را به همان بازگردانیم. یکی از این وجوه این است که خداوند متعال این کلام را برای خوار شمردن و توبیخ کردن افعال آن ها و عیب جویی بر مذهبشان آورده است،

قال أ تعبدون ما تنحتون و الله خلقكم و خلق عباداتكم فأي وجه للتقريع و هذا إلي أن يكون عذرا أقرب من أن يكون لوما و توبيخا لأنه إذا خلق عبادتهم للأصنام فأي وجه للومهم عليها ⁽¹⁾علي أن قوله تعالي وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ بعد قوله أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ إنما خرج مخرج التعليل للمنع من عبادة غيره تعالي فلا بد أن يكون متعلقا بما تقدم من قوله أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ و مؤثرا في المنع من عبادة غير الله فلو أفاد قوله ما تَعْمَلُونَ نفس العمل الذي هو النحت دون المعمول فيه لكان لا فائدة في الكلام لأن القوم لم يكونوا يعبدون النحت و إنما كانوا يعبدون محله و أنه كان لا حظ في الكلام للمنع من عبادة الأصنام و كذلك إن حمل قوله تعالي ما تَعْمَلُونَ علي أعمال أخر ليست نحتهم و لا هي ما عملوا فيه لكان أظهر في باب اللغو و العبث و البعد عن التعلق بما تقدم فلم يبق إلا أنه أراد أنه خلقكم و ما تعملون فيه النحت فكيف تعبدون مخلوقا مثلكم.

فإن قيل لم زعمتم أنه لو كان الأمر علي ما ذكرناه لم يكن للقول الثاني حظ في باب المنع من عبادة الأصنام و ما تنكرون أن يكون لما ذكرناه وجه في المنع من ذلك علي أن ما ذكرتموه أيضا لو أريد لكان وجها و هو أن من خلقنا و خلق الأفعال فينا لا يكون إلا الإله القديم الذي تحق له العبادة و غير القديم تعالي كما يستحيل أن يخلقنا يستحيل أن يخلق فينا الأفعال علي الوجه الذي يخلقها القديم عليه فصار لما ذكرناه تأثير.

قلنا معلوم أن الثاني إذا كان كالتعليل للأول و المؤثر في المنع من العبادة فلأن يتضمن أنكم مخلوقان و ما تعبدونه أولي من أن ينصرف إلي ما ذكرتموه مما لا يقتضي أكثر من خلقهم دون خلق ما عبدوه فإنه لا شي‌ء أدل علي المنع من عبادة الأصنام من كونها مخلوقة كما أن عابدها مخلوق و يشهد بما ذكرناه قوله تعالي في موضع آخر أَ يُشْرِكُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ وَ لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ ⁽²⁾

فرموده است: «قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ * وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ» ⁽³⁾{[ابراهیم] گفت آیا آن چه را می‌تراشید می‌پرستید!؟ * با این که خدا شما و آن چه را که بر می‌سازید آفریده است}،و از آن جا که مقصود از «وَ ما تَعْمَلُونَ»، چیزهایی که روی آن کار می کنند نیست تا معنای تقدیری آن این باشد که آیا بت هایی را که تراشیده اید را می پرستید، و حال آن که خداوند شما را و این بت هایی که در آن نقش و نگار می کنید را آفریده است، دیگر معنای مشخصی ندارد و نمی تواند توبیخ را برساند و مطابق سخن مخالف، گویا خداوند فرموده است آیا آن چه را می تراشید می پرستید؟ و حال آن که خداوند شما را و عبادات شما را آفریده است، پس چه وجهی برای سرزنش می ماند و این بیشتر از این که ملامت و توبیخ باشد، شبیه عذر می ماند، زیرا اگر خداوند خالق بت پرستی های آنان باشد، دیگر چه وجهی برای ملامت آن ها می ماند!؟ به علاوه این که این سخن خداوند متعال: «وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ» که بعد از «قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ» آمده است، به عنوان علتی برای منع از عبادت غیر خداوند آورده شده است، بنابراین [از جهت کلامی] باید متعلق به «قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ» باشد و در منع کردن از عبادت خداوند مؤثر باشد، حال اگر منظور از «ما تَعْمَلُونَ» خود کار آنان یعنی تراشیدن و نه آن چه که روی آن کار می کنند باشد، کلام فایده ای نخواهد داشت؛ زیرا آن ها تراشیدن را نمی پرستیدند، بلکه چیزی که روی آن تراش کاری می کردند را می پرستیدند و این جمله دیگر ارتباطی به منع از پرستیدن بت ها ندارد. هم چنین اگر «ما تَعْمَلُونَ» را به کارهای دیگر آنان غیر از تراشیدن حمل کنیم و آن را بر چیزهایی که در آن عمل می کردند، بیشتر شبیه به سخن بیهوده و بی فایده می شود و ارتباطش با سخن قبلی کمتر می شود. پس راهی نمی ماند جز این که بگوییم مقصود این بوده است که خداوند شما را و آن چه را که در آن ها تراش می دهید را آفریده است، پس چگونه مخلوقی مانند خود را می پرستید!؟

اگر گفته شود: چرا پنداشته اید اگر معنا همانی باشد که ما می گوییم، قول دوم نمی تواند ارتباطی به منع پرستش بت ها داشته باشد، و حال آن که انکار نمی کنید آن چه ما گفتیم [می تواند] وجهی بر منع پرستش بت ها داشته باشد. مضاف بر این که اگر آن چه شما گفتید نیز مقصود باشد، وجهی وجود دارد و آن این که کسی که ما و افعالمان را آفریده است کسی نیست جز همان معبود ازلی که عبادت شایسته اوست و کسی غیر از خداوند متعال ازلی، همان طور که محال است ما را آفریده باشد، محال است افعال را به همان نحوی که خداوند ازلی آفریده، در ما آفریده باشد. بنابراین معنایی که ما می گوییم نیز [در منع پرستش بت ها] مؤثر است.

در جواب می گوییم: معلوم است که اگر جمله دوم به مثابه تعلیل برای جمله اول باشد و در منع از پرستش [بت ها] مؤثر باشد، این که متضمن این باشد که شما و آن چه آن را می پرستید مخلوق هستید، بهتر از آن است که این جمله به مطلبی که شما گفتید که فقط مقتضی خلق آنان و نه خلق آن چه می پرستند منصرف شود، زیرا هیچ دلیلی برای منع از پرستش بت ها بهتر از مخلوق بودن بت ها و مخلوق بودن پرستندگان آن نیست. و شاهد بر این مطلب این سخن خداوند متعال در جای دیگر قرآن است که فرمود: «أَ یُشْرِکُونَ ما لا یَخْلُقُ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ * وَ لا یَسْتَطِیعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ» ⁽⁴⁾{آیاموجوداتی را [با او] شریک می‌گردانند که چیزی را نمی‌آفرینند و خودشان مخلوقند * و نمی‌توانند آنان را یاری کنند و نه خویشتن را یاری دهند}؛

فاحتج تعالي عليهم في المنع من عبادة الآلهة دونه بأنها مخلوقة لا تخلق شيئا و لا تدفع عن أنفسها ضرا و لا عنهم و هذا واضح علي أنه لو ساوي ما ذكروه ما ذكرناه في التعلق بالأول لم يسغ حمله علي ما ادعوه لأن فيه عذرا لهم في الفعل الذي عنفوا به و قرعوا من أجله و قبيح أن يوبخهم بما يعذرهم و يذمهم بما ينزههم علي ما تقدم علي أنا لا نسلم أن من يفعل أفعال العباد و يخلقها يستحق العبادة لأن من جملة أفعالهم القبائح و من فعل القبائح لا يكون إلها و لا تحق العبادة له فخرج ما ذكروه من أن يكون مؤثرا في انفراده بالعبادة علي أن إضافته العمل إليهم بقوله تعالي تَعْمَلُونَ يبطل تأويلهم هذه الآية لأنه لو كان خالقا له لم يكن عملا لهم لأن العمل إنما يكون عملا لمن يحدثه و يوجده فكيف يكون عملا لهم و الله خلقه و هذه مناقضة لهم فثبت بهذا أن الظاهر شاهد لنا أيضا علي أن قوله وَ ما تَعْمَلُونَ يقتضي الاستقبال و كل فعل لم يوجد فهو معدوم و محال أن يقول تعالي إني خالق للمعدوم.

فإن قالوا اللفظ و إن كان للاستقبال فالمراد به الماضي فكأنه قال و الله خلقكم و ما عملتم قلنا هذا عدول منكم عن الظاهر الذي ادعيتم أنكم متمسكون به و ليس أنتم بأن تعدلوا عنه بأولي منا بل نحن أحق لأنا نعدل عنه بدلالة و أنتم تعدلون بغير حجة.

فإن قالوا فأنتم تعدلون عن هذا الظاهر بعينه علي تأويلكم و تحملون لفظ الاستقبال علي لفظ الماضي قلنا نحن لا نحتاج في تأويلنا إلي ذلك لأنا إذا حملنا قوله وَ ما تَعْمَلُونَ علي الأصنام المعمول فيها و معلوم أن الأصنام موجودة قبل عملهم فيها فجاز أن يقول تعالي إني خلقتها و لا يجوز أن يقول إني خلقت ما سيقع من العمل في المستقبل علي أنه لو أراد بذلك أعمالهم لا ما عملوا فيه علي ما ادعوه لم يكن في الظاهر حجة علي ما يريدون لأن الخلق هو التقدير و التدبير و ليس يمتنع في اللغة أن يكون الخالق خالقا لفعل غيره إذا قدره و دبره أ لا تري أنهم يقولون خلقت الأديم و إن لم يكن الأديم فعلا لمن يقول ذلك فيه و يكون معني خلقه لأفعال العباد أنه مقدر لها و معرف لنا مقاديرها و مراتبها و ما به نستحق عليها من الجزاء.

خداوند متعال در منع از پرستش معبودهای غیر از خود، این گونه بر آنان احتجاج کرده که آن ها نیز مخلوقند و چیزی نیافریده اند و توان دفع ضرری از خودشان و آنان ندارند، و این واضح است. مضاف بر این که حتی اگر سخن آنان بتواند مانند کلام ما ارتباط [جمله دوم] با جمله اول را توجیه کند، نمی توان آن را بر ادعای آن ها حمل کرد؛ زیرا با این توضیح آنان در عملی که به سبب آن توبیخ و سرزنش شده اند، معذور خواهند بود، و چنان چه گذشت قبیح است که آنان بر چیزی که در آن معذور هستند توبیخ شوند و بر چیزی سرزنش شوند که در مورد آن بی گناه هستند. علاوه بر این که ما نمی پذیریم کسی که افعال بندگان را انجام می دهد و خلق می کند، سزاوار عبادت باشد؛ زیرا بندگان کارهای زشت نیز انجام می دهند، و کسی که کارهای زشت انجام می دهد، نمی تواند معبود باشد و سزاوار عبادت نیست. بنابراین سخنی که گفتند نمی تواند برای توجیه یکتاپرستی مؤثر باشد. از این گذشته این که عمل با جمله «تَعْمَلُونَ» به آنان نسبت داده شده، نشان می دهد تأویل آن ها از این آیه نادرست است؛ زیرا اگر خداوند خالق عمل باشد، دیگر این عمل کار آن ها نیست، زیرا عمل، کار کسی است که آن را احداث می کند و بوجود می آورد، پس چگونه می تواند عمل آن ها باشد!؟ و این تناقض در گفتار آن هاست. با این بیان معلوم می شود که ظاهر آیه نیز شاهد بر [درستی] مدعای ماست. گذشته از این ها جمله «وَ ما تَعْمَلُونَ» مقتضی زمان آینده است و هر فعلی که موجود نباشد معدوم است، و محال است که خداوند متعال بگوید من خالق معدوم هستم.

اگر بگویند: اگرچه این لفظ [در ظاهر] برای زمان آینده است، ولی مقصود از آن زمان گذشته است و مانند این است که گفته باشد خداوند شما و کارهایی که انجام داده اید را آفریده است؛

[در جواب] می گوییم: این سخن به منزله دست برداشتن از ظاهری است که ادعا کردید به آن تمسک می کنید، و شما در دست کشیدن از ظاهر آیه، وضعیتی بهتر از ما ندارید؛ زیرا ما با دلیل از ظاهر آیه دست کشیدیم و شما بدون دلیل از آن دست می کشید.

اگر بگویند: شما نیز بنابر تأویل خودتان دقیقاً همین گونه از ظاهر دست می کشید و لفظ که برای زمان آینده است را بر زمان گذشته حمل می کنید؛

[در جواب] می گوییم: ما در تأویل خود به آن نیازی نداریم؛ زیرا ما این سخن خداوند متعال: «وَ ما تَعْمَلُونَ» را بر بت هایی که [با تراشیدن] روی آن کار کرده بودند [و آن ها را ساخته بودند] حمل کردیم و معلوم است که بت ها قبل از این که آنان روی آن ها کار کنند موجود بوده اند، پس صحیح بوده که خداوند متعال بگوید من آن ها را خلق کرده ام. ولی صحیح نبوده که بگوید من اعمالی که در آینده واقع می شود را خلق کرده ام. علاوه بر این که اگر مقصود مطابق ادعای ایشان، اعمال آن ها می بود و نه چیزهایی که در آن عمل کرده [و آن ها را ساخته] بودند، دیگر ظاهر آیه نمی توانست دلیلی بر چیزی که آن ها می خواهند باشد؛ زیرا خلق به معنای تقدیر و تدبیر [نیز آمده] است و در از جهت لغوی مانعی ندارد که هنگامی که کسی فعل غیر خود را تقدیر و تدبیر می کند گفته شود او خالق آن فعل است. به عنوان مثال آیا نمی بینید که گفته می شود من أدیم را خلق کردم!؟ اگرچه أدیم فعل کسی که آن را در موردش به کار می برد نباشد. [به همین ترتیب ممکن است] معنای این که خداوند افعال بندگان را خلق کرده این باشد که او مقدرکننده افعال است و مقادیر و مراتب افعال و جزایی که به سبب آن ها سزاوار می شویم را برایمان معین می کند.

باب 2 آخر و هو من الباب الأول‌

اشاره

و فيه رسالة أبي الحسن الثالث صلوات الله عليه في الردّ علي أهل الجبر و التفويض و إثبات العدل و المنزلة بين المنزلتين بوجه أبسط مما مر.

الأخبار

«1»

ف، ⁽¹⁾تحف العقول مِنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي وَ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ فَإِنَّهُ وَرَدَ عَلَيَّ كِتَابُكُمْ وَ فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتُمْ مِنِ اخْتِلَافِكُمْ فِي دِينِكُمْ وَ خَوْضِكُمْ فِي الْقَدَرِ وَ مَقَالَةِ مَنْ يَقُولُ مِنْكُمْ بِالْجَبْرِ وَ مَنْ يَقُولُ بِالتَّفْوِيضِ وَ تَفَرُّقِكُمْ فِي ذَلِكَ وَ تَقَاطُعِكُمْ وَ مَا ظَهَرَ مِنَ الْعَدَاوَةِ بَيْنَكُمْ ثُمَّ سَأَلْتُمُونِي عَنْهُ وَ بَيَانَهُ لَكُمْ وَ فَهِمْتُ ذَلِكَ كُلَّهُ اعْلَمُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ أَنَّا نَظَرْنَا فِي الْآثَارِ وَ كَثْرَةِ مَا جَاءَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ فَوَجَدْنَاهَا عِنْدَ جَمِيعِ مَنْ يَنْتَحِلُ الْإِسْلَامَ ⁽²⁾مِمَّنْ يَعْقِلُ عَنِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ لَا تَخْلُو مِنْ مَعْنَيَيْنِ إِمَّا حَقٌّ فَيُتَّبَعُ وَ إِمَّا بَاطِلٌ فَيُجْتَنَبُ وَ قَدِ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ قَاطِبَةً لَا اخْتِلَافَ بَيْنَهُمْ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ لَا رَيْبَ فِيهِ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ الْفِرَقِ وَ فِي حَالِ اجْتِمَاعِهِمْ مُقِرُّونَ بِتَصْدِيقِ الْكِتَابِ وَ تَحْقِيقِهِ مُصِيبُونَ مُهْتَدُونَ وَ ذَلِكَ بِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِي عَلَي ضَلَالَةٍ فَأَخْبَرَ أَنَّ جَمِيعَ مَا اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ كُلُّهَا حَقٌّ هَذَا إِذَا لَمْ يُخَالِفْ بَعْضُهَا بَعْضاً وَ الْقُرْآنَ حَقٌّ لَا اخْتِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي تَنْزِيلِهِ وَ تَصْدِيقِهِ فَإِذَا شَهِدَ الْقُرْآنُ بِتَصْدِيقِ خَبَرٍ وَ تَحْقِيقِهِ وَ أَنْكَرَ الْخَبَرَ طَائِفَةٌ مِنَ الْأُمَّةِ لَزِمَهُمُ الْإِقْرَارُ بِهِ ضَرُورَةً حِينَ ⁽³⁾اجْتَمَعَتْ فِي الْأَصْلِ عَلَي تَصْدِيقِ الْكِتَابِ فَإِنْ هِيَ جَحَدَتْ وَ أَنْكَرَتْ لَزِمَهَا الْخُرُوجُ مِنَ الْمِلَّةِ فَأَوَّلُ خَبَرٍ يُعْرَفُ تَحْقِيقُهُ مِنَ الْكِتَابِ وَ تَصْدِيقُهُ وَ الْتِمَاسُ شَهَادَتِهِ عَلَيْهِ خَبَرٌ وَرَدَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وُجِدَ بِمُوَافَقَةِ الْكِتَابِ وَ تَصْدِيقِهِ بِحَيْثُ لَا تُخَالِفُهُ أَقَاوِيلُهُمْ حَيْثُ قَالَ إِنِّي مُخَلِّفٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا

باب دوم: نامه امام هادی صلوات الله علیه در رد اعتقاد اهل جبر و تفویض، و اثبات عدل، و منزلت بین آن دو منزل به صورت مفصل تر از آن چه [در بخش قبل] گذشت، در آن آورده شده است

اشاره

نامه امام هادی صلوات الله علیه در رد اعتقاد اهل جبر و تفویض، و اثبات عدل، و منزلت بین آن دو منزل به صورت مفصل تر از آن چه [در بخش قبل] گذشت، در آن آورده شده است

روایات

روایت 1

تحف العقول: از علی بن محمد؛ سلام بر شما و هر کسی که به دنبال هدایت است و رحمت و برکات خدا بر شما باد! نامه شما به دستم رسید، مطالبی که درباره اختلافتان در دین و فروماندن در [مسأله] قدر و سخنان قائلین به جبر و قائلین به تفویض گفته بودید، و تفرقه و از هم گسیختگی و عداوتی که [بر سر این مسأله] بین شما به وجود آمده است را فهمیدم. سپس درباره این مسأله از من پرسیده بودید و خواسته بودید [حقیقت] آن را برایتان بیان کنم، همه این ها را فهمیدم. خدا شما را رحمت کند! بدانید که ما در اخبار و احادیث فراوانی که به دست ما رسیده است نظر کردیم و دیدیم نزد همه فرقه هایی که به اسلام منتسب هستند و ممن یعقل عن الله عزّ و جلّ از دو معنا بیرون نمی باشند؛ یا حق است که باید پیروی شود، و یا باطل است که باید از آن اجتناب شود. همه امت اتفاق [نظر] دارند و اختلافی ندارند که قرآن حق است، و هیچ یک از فرقه های امت شکی در آن ندارند و همگی به تصدیق و حقانیت آن اقرار دارند و همگی خود را [با پیروی از آن] بر طریق صواب و هدایت می دانند. و این همان سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله است که فرمودند: امت من بر گمراهی اجتماع نمی کنند" که [ایشان با این سخن خود،] خبر از این داده اند که همه چیزهایی که امت در آن با هم موافقند، حق است. این هنگامی است که بعضی از امت با بعضی دیگر در آن با هم مخالف نباشند. و قرآن حقی است که همگی در تنزیل و تصدیق آن با هم موافقند؛ پس اگر قرآن به تصدیق و تحقیق خبری شهادت دهد و گروهی از امت منکر آن خبر باشند، ضرورتاً باید به درستی آن اقرار کنند؛ زیرا همه امت بر تصدیق کتاب اتفاق نظر دارند و اگر آن گروه بخواهند نفی کنند و منکر شوند، از زمره ملت مسلمانان خارج خواهند شد. بنابراین اولین حدیثی که درستی و تصدیق آن از قرآن دانسته می شود و قرآن بر [صحت] آن گواهی می دهد، آن حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله است که با قرآن و تصدیق آن موافق است و هیچ یک از سخنان مسلمانان مخالف آن نیست، که فرمودند: من در میان شما دو چیز گران بها از خود به جای می گذارم؛ کتاب خداوند و اهل بیت خاندانم را، تا هنگامی که به این دو چنگ زنید، گمراه نشوید و این دو از جدا نشوند تا هنگامی که بر سر حوض نزد من آیند.

عَلَيَّ الْحَوْضَ ⁽¹⁾فَلَمَّا وَجَدْنَا شَوَاهِدَ هَذَا الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ اللَّهِ نَصّاً مِثْلَ قَوْلِهِ جَلَّ وَ عَزَّ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ ⁽²⁾. وَ رَوَتِ الْعَامَّةُ فِي ذَلِكَ أَخْبَاراً لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ وَ هُوَ رَاكِعٌ فَشَكَرَ اللَّهُ ذَلِكَ لَهُ وَ أَنْزَلَ الْآيَةَ فِيهِ فَوَجَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ أَتَي بِقَوْلِهِ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ وَ بِقَوْلِهِ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَ وَجَدْنَاهُ يَقُولُ عَلِيٌّ يَقْضِي دَيْنِي وَ يُنْجِزُ مَوْعِدِي وَ هُوَ خَلِيفَتِي عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي. فالخبر الأول الذي استنبط منه هذه الأخبار خبر صحيح مجمع عليه لا اختلاف فيه عندهم و هو أيضا موافق للكتاب فلما شهد الكتاب بتصديق الخبر و هذه الشواهد الأخر لزم علي الأمة الإقرار بها ضرورة إذ كانت هذه الأخبار شواهدها من القرآن ناطقة و وافقت القرآن و القرآن وافقها ثم وردت حقائق الأخبار عن رسول الله صلي الله عليه و آله عن الصادقين عليهما السلام نقلها قوم ثقات معروفون فصار الاقتداء بهذه الأخبار فرضا واجبا علي كل مؤمن و مؤمنة لا يتعداه إلا أهل العناد و ذلك أن أقاويل آل رسول الله صلي الله عليه و آله متصلة بقول الله و ذلك مثل قوله في محكم كتابه إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً وَ وَجَدْنَا نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ آذَي عَلِيّاً فَقَدْ آذَانِي وَ مَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَي اللَّهَ وَ مَنْ آذَي اللَّهَ يُوشِكُ أَنْ يَنْتَقِمَ مِنْهُ. وَ كَذَلِكَ قَوْلُهُ صلي الله عليه و آله مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً فَقَدْ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ. وَ مِثْلُ قَوْلِهِ صلي الله عليه و آله فِي بَنِي وَلِيعَةَ ⁽³⁾لَأَبْعَثَنَّ إِلَيْهِمْ رَجُلًا كَنَفْسِي يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قُمْ يَا عَلِيُّ فَسِرْ إِلَيْهِمْ وَ قَوْلُهُ صلي الله عليه و آله يَوْمُ خَيْبَرَ لَأَبْعَثَنَّ إِلَيْهِمْ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَضَي

هنگامی که ما شواهد این حدیث را در کتاب خداوند به صورت واضح می بینیم؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ * وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ» ⁽⁴⁾{ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند همان کسانی که نماز بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند * و هر کس خدا و پیامبر او و کسانی را که ایمان آورده‌اند ولی خود بداند [پیروز است چرا که] حزب خدا همان پیروزمندانند}، و نیز می بینیم که اهل تسنن در ذیل این آیه روایاتی درباره امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده اند که ایشان در حال رکوع انگشتری خود را صدقه دادند و خداوند این عمل ایشان را سپاس گذاشت و این آیه را در مورد ایشان نازل کرد، و می بینیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده اند: هر کسی من مولای او هستم، علی مولای اوست، و نیز فرمودند تو در نزد من به منزله هارون نسبت به موسی هستی، و می بینیم که می فرمایند: علی دیون مرا برآورده می کند و وعده های مرا به جا می آورد و اوست که بعد از من خلیفه شماست.

حدیث اولی که این روایات از آن استنباط شده است، روایتی صحیح است که مورد اجماع است و هیچ کس در آن اختلافی ندارد و هم چنین با قرآن موافق است. وقتی قرآن و این شواهد دیگر به تصدیق این روایت گواهی می دهد، همه امت باید به درستی آن اقرار کنند؛ زیرا شواهد این روایات از قرآن معلوم شده و با قرآن موافق است و قرآن نیز با آن موافق است. سپس حقیقت این روایات از طریق امامان راست گفتار علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله به دست ما رسیده و راویانی مطمئن و شناخته شده آن ها را نقل کرده اند؛ بنابراین اقتدا به این روایات بر هر مرد و زن مؤمنی واجب است و جز کینه ورزان از آن روی نمی تابند. و این بدان جهت است که سخنان خاندان رسول خدا به سخن خداوند متصل است. چنان چه خداوند در کتاب استوارش فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً» ⁽⁵⁾{بی‌گمان کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می‌رسانند خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفت‌آور آماده ساخته است}.

و می بینیم که نظیر این آیه است، این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمودند: هر که علی را آزار دهد، مرا آزرده است و هر که مرا بیازارد، خدا را آزرده و هر که خدا را بیازارد، نزدیک است که خداوند از او انتقام بگیرد.

و هم چنین این سخن ایشان صلی الله علیه و آله [که فرمودند]: هر کس به علی دوست بورزد، به من دوستی ورزیده و هر که به من دوستی بورزد، به خدا دوستی ورزیده است.

و مانند این سخن ایشان صلی الله علیه و آله درباره بنی ولیعه [که فرمودند]: مردی به سویشان می فرستم که خدا و رسولش را دوست دارد؛ برخیز ای علی و به سوی آنان برو. و این سخنشان صلی الله علیه و آله [که فرمودند]: فردا مردی را به سویشان می فرستم که بسیار حمله گر است و فرار در او راه ندارد و تا خداوند برایش پیروزی نیاورد، باز نمی گردد.

رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِالْفَتْحِ قَبْلَ التَّوْجِيهِ فَاسْتَشْرَفَ لِكَلَامِهِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ دَعَا عَلِيّاً عليه السلام فَبَعَثَهُ إِلَيْهِمْ فَاصْطَفَاهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ ⁽¹⁾وَ سَمَّاهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ فَسَمَّاهُ اللَّهُ مُحِبّاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَأَخْبَرَ أَنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يُحِبَّانِهِ. و إنما قدمنا هذا الشرح و البيان دليلا علي ما أردنا و قوة لما نحن مبينوه من أمر الجبر و التفويض و المنزلة بين المنزلتين و بالله العون و القوة و عليه نتوكل في جميع أمورنا فإنا نبدأ من ذلك بقول الصَّادِقِ عليه السلام لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ مَنْزِلَةٌ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ. و هي صحة الخلقة و تخلية السرب و المهلة في الوقت و الزاد مثل الراحلة و السبب المهيج للفاعل علي فعله فهذه خمسة أشياء جمع بها الصادق عليه السلام جوامع الفضل فإذا نقص العبد منها خلة ⁽²⁾كان العمل عنه مطروحا بحسبه فأخبر الصادق عليه السلام بأصل ما يجب علي الناس من طلب معرفته و نطق الكتاب بتصديقه فشهد بذلك محكمات آيات رسوله لأن الرسول صلي الله عليه و آله و آله عليهم السلام لا يعدو شي‌ء من قوله و أقاويلهم حدود القرآن فإذا وردت حقائق الأخبار و التمست شواهدها من التنزيل فوجد لها موافقا و عليها دليلا كان الاقتداء بها فرضا لا يتعداه إلا أهل العناد كما ذكرنا في أول الكتاب و لما التمسنا تحقيق ما قاله الصادق عليه السلام من المنزلة بين المنزلتين و إنكاره الجبر و التفويض وجدنا الكتاب قد شهد له و صدق مقالته في هذا وَ خُبِّرَ عَنْهُ أَيْضاً مُوَافِقاً لِهَذَا أَنَّ الصَّادِقَ عليه السلام سُئِلَ هَلْ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَي الْمَعَاصِي فَقَالَ الصَّادِقُ عليه السلام هُوَ أَعْدَلُ مِنْ ذَلِكَ فَقِيلَ لَهُ فَهَلْ فَوَّضَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ عليه السلام هُوَ أَعَزُّ وَ أَقْهَرُ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ.

وَ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: النَّاسُ فِي الْقَدَرِ عَلَي ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ رَجُلٍ يَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ مُفَوَّضٌ إِلَيْهِ فَقَدْ وَهَّنَ اللَّهَ فِي سُلْطَانِهِ فَهُوَ هَالِكٌ وَ رَجُلٍ يَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَجْبَرَ الْعِبَادَ عَلَي الْمَعَاصِي وَ كَلَّفَهُمْ مَا لَا يُطِيقُونَ فَقَدْ ظَلَّمَ اللَّهَ فِي حُكْمِهِ فَهُوَ هَالِكٌ وَ رَجُلٍ يَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ كَلَّفَ الْعِبَادَ مَا يُطِيقُونَ وَ لَمْ يُكَلِّفْهُمْ مَا لَا يُطِيقُونَ فَإِذَا أَحْسَنَ حَمِدَ اللَّهَ وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ فَهَذَا

رسول خدا صلی الله علیه و آله قبل از این که آن شخص را [به نبرد] بفرستد، حکم به پیروزی نمودند. اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله به دنبال مقصود سخن ایشان بودند. وقتی فردا[ی آن روز] رسید، ایشان علی علیه السلام را فراخواندند و به سوی آن ها فرستادند. بنابراین ایشان، علی علیه السلام را به این صفت برگزیدند و آن جناب را بسیار حمله گر و کسی که فرار در او راه ندارد نام نهادند و دوست دار خدا و رسولش خواندند و خبر دادند که خدا و رسولش او را دوست دارند.

این شرح و بیان را فقط به این جهت آوردیم که دلیلی بر مقصود ما باشد و آن چه را که در مورد جبر و تفویض و منزلت بین آن دو توضیح می دهیم را تقویت کند. و خداوند است که یاری می دهد و قوت می رساند و ما در همه امور خود به او توکل می کنیم. توضیحات را با این سخن امام صادق علیه السلام آغاز می کنیم [که فرمودند]: نه جبر است و نه تفویض، [حقیقت،] منزلتی است بین آن دو. که [منزلت بین آن دو] عبارت است از سلامتی جسمی، و اختیار در عمل، و داشتن وقت کافی، و داشتن توشه، مانند کاروان و سببی که فاعل را به حرکت دربیاورد؛ این پنج چیز، که امام صادق علیه السلام همه فضائل را با آن ها جمع کرده اند. اگر بنده یکی از این شرایط را نداشته باشد، عمل از جانب او انجام نخواهد شد. امام صادق علیه السلام، اصلی که واجب است مردمان به آن شناخت پیدا کنند و کتاب [خداوند] آن را تصدیق کرده است را بیان کرده اند و آیات محکم[ی که] رسول خدا [آورده است] نیز شاهد بر [درستی] آن است؛ زیرا رسول صلی الله علیه و آله لا یعدو شیءٌ من قوله و سخنان امامان علیهم السلام [بیان] حدود قرآن هستند، بنابراین اگر حقیقت این روایات به دست ما برسد و شواهدی از قرآن در آن ها آورده شود و معلوم شود که قرآن با آن ها موافق است و دلیل بر صحت آن هاست، اقتدا به آن روایات واجب می شود و جز اهل عناد از آن روی گردان نمی شوند. چنان چه در اول نامه نیز گفتیم. حال اگر ما به دنبال تحقیق در صحت سخن امام صادق علیه السلام درباره منزلت بین منزلتین و انکار جبر و تفویض برآییم، می بینیم که کتاب خداوند نیز شاهد بر [درستی کلام] ایشان است و سخن ایشان در این باره را تصدیق می کند. و نیز روایت دیگری از امام صادق علیه السلام که موافق با این است: از ایشان پرسیدند: آیا خداوند بندگان را بر معاصی مجبور کرده است؟ امام صادق علیه السلام در جواب فرمودند: خداوند عادل تر از این است [که بندگان را بر معاصی مجبور کند]. به ایشان گفته شد؟ آیا پس [امور را] به آن ها واگذارده است؟ ایشان علیه السلام فرمودند: خداوند مقتدرتر و قاهرتر از این است [که امور را به آن ها واگذار کند] . و از ایشان روایت شده است: مردمان در مسأله قَدَر بر سه دسته اند: کسی که می پندارد امر به او واگذار شده است، او خداوند را در سلطتنتش ضعیف شمرده است و هلاک می شود، و کسی که می پندارد خداوند عزّ و جلّ بندگان را بر معاصی مجبور کرده است و آنان را به چیزی که طاقت آن را ندارند تکلیف کرده است، او با این حکمش بر خداوند ظلم کرده است و هلاک می شود، و کسی که می پندارد که خداوند بندگان را به چیزهایی که طاقت آن را دارند مجبور کرده است و به چیزهایی که طاقت آن را ندارند مکلف نکرده است، وقتی [عمل] نیکی از او سر بزند، خداوند را سپاس می کند و وقتی [عمل] بدی از او سر بزند، از خداوند طلب آمرزش می کند، که او مسلمانی بالغ است.

مُسْلِمٌ بَالِغٌ. فأخبر عليه السلام أن من تقلد الجبر و التفويض و دان بهما فهو علي خلاف الحق فقد شرحت الجبر الذي من دان به يلزمه الخطاء و أن الذي يتقلد التفويض يلزمه الباطل فصارت المنزلة بين المنزلتين بينهما ثم قال و أضرب لكل باب من هذه الأبواب مثلا يقرب المعني للطالب و يسهل له البحث عن شرحه تشهد به محكمات آيات الكتاب و تحقق تصديقه عند ذوي الألباب و بالله التوفيق و العصمة.

فأما الجبر الذي يلزم من دان به الخطاء فهو قول من زعم أن الله جل و عز أجبر العباد علي المعاصي و عاقبهم عليها و من قال بهذا القول فقد ظلم الله في حكمه و كذبه و رد عليه و قوله وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً و قوله ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ و قوله إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ مع آي كثيرة في ذكر هذا فمن زعم أنه مجبر علي المعاصي فقد أحال بذنبه علي الله و قد ظلمه في عقوبته و من ظلم الله فقد كذب كتابه و من كذب كتابه فقد لزمه الكفر باجتماع الأمة و مثل ذلك مثل رجل ملك عبدا مملوكا لا يملك نفسه و لا يملك عرضا من عروض الدنيا و يعلم مولاه ذلك منه فأمره علي علم منه بالمصير إلي السوق لحاجة يأتيه بها و لم يملكه ثمن ما يأتيه به من حاجته و علم المالك أن علي الحاجة رقيبا لا يطمع أحد في أخذها منه إلا بما يرضي به من الثمن و قد وصف مالك هذا العبد نفسه بالعدل و النصفة و إظهار الحكمة و نفي الجور و أوعد عبده إن لم يأته بحاجته أن يعاقبه علي علم منه بالرقيب الذي علي حاجته أنه سيمنعه و علم أن المملوك لا يملك ثمنها و لم يملكه ذلك فلما صار العبد إلي السوق و جاء ليأخذ حاجته التي بعثه المولي لها وجد عليها مانعا يمنع منها إلا بشراء و ليس يملك العبد ثمنها فانصرف إلي مولاه خائبا بغير قضاء حاجته فاغتاظ مولاه من ذلك و عاقبه عليه أ ليس يجب في عدله و حكمته أن لا يعاقبه و هو يعلم أن عبده لا يملك عرضا من عروض الدنيا و لم يملكه ثمن حاجته فإن عاقبه عاقبه ظالما متعديا عليه مبطلا لما وصف من عدله و حكمته و نصفته و إن لم يعاقبه كذب نفسه في وعيده إياه حين أوعده بالكذب و الظلم اللذين ينفيان العدل و الحكمة تعالي عما يقولون علوا كبيرا فمن دان بالجبر أو بما يدعو

ایشان علیه السلام فرموده اند که هر که به جبر و تفویض گردن نهد و به یکی از آن دو معتقد باشد، [اعتقادش] بر خلاف حق است. توضیح داده ام که چگونه کسی که معتقد به جبر است، بر خطاست و چگونه کسی که به تفویض گردن داده است بر باطل می باشد، و منزلت [صحیح] چیزی بین این دو منزلت است. سپس فرمودند: برای هر یک از این سه باب مثالی می زنم که برای جوینده، تقریب معنا شود و یافتن توضیح برایش ساده شود، که آیات کتاب بر صحت آن ها شهادت دهد و پیش صاحبان خرد به خوبی قابل تصدیق باشد. و توفیق و حفظ [از خطا]، تنها از جانب خداوند است. اما جبری که اگر کسی به آن معتقد باشد بر خطاست، این است که کسی معتقد باشد خداوند عزّ و جلّ [از یک سو] بندگان را بر معاصی مجبور کند و [از سوی دیگر] آنان را به سبب ارتکاب معاصی کیفر نماید. هر کس چنین سخنی بگوید، خداوند را در حکمش منسوب به ظلم کرده است و او را تکذیب نموده و سخنش را رد کرده است؛ این سخن خداوند: «وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً» ⁽¹⁾{و پروردگار تو به هیچ کس ستم روا نمی‌دارد} و این سخنش: «ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ یَداکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ» ⁽²⁾{این [کیفر] به سزای چیزهایی است که دست های تو پیش فرستاده است، و [گرنه] خدا به بندگان خود بیدادگر نیست} و این سخنش: «إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئاً وَ لکِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽³⁾{خدا به هیچ وجه به مردم ستم نمی‌کند، لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می‌کنند} و آیات زیاد دیگری که چنین مضمون هایی دارند. هر کس که بپندارد که بر [انجام] معاصی مجبور است، گناه خود را بر عهده خداوند انداخته است و او را در کیفر کردن، ظالم انگاشته است و هر که خداوند را ظالم بیانگارد، کتابش را تکذیب کرده است و هر که کتاب خداوند را تکذیب کند، به اتفاق آرای همه امت، کافر است. مثال این شخص، مانند مردی است که مالک غلامی است که آن غلام هیچ اختیاری از خود ندارد و در این دنیا مالک هیچ چیزی نیست و مولایش نیز این را می داند و با این که می داند به او امر می کند به بازار برود تا چیزی که مورد نیازش است را برایش بیاورد. مالک غلام می داند که بالای سر [متاع] مورد نیازش نگه بانی وجود دارد که بدون این که قیمت مورد رضایتش را بگیرد، هیچ کس طمع در گرفتن آن [متاع] از او نمی کند. مالک این غلام خود را متصف به عدل و انصاف و کارهای حکیمانه و عدم ظلم می داند و غلامش را بیم داده اگر آن را نیاورد، او را کیفر می کند، با این که می داند بر بالای سر [متاع] مورد نیازش نگه بانی وجود دارد که مانع او خواهد شد و می داند غلام پول خرید آن [متاع] را ندارد و خودش نیز پولی به او نداده است،. وقتی غلام به بازار می رود و به سمت حاجتی که مولا او را برای آوردن آن فرستاده می آید تا آن را بردارد، مانعی بر بالای سر آن می بیند که نمی گذارد بدون خریدن، آن را بردارد. غلام نیز که پول آن را ندارد، ناامیدانه و بدون این که نیاز مولایش را برآورده باشد، پیش او برمی گردد. مولا نیز بر او خشم می گیرد و او را به سبب آن کیفر می کند. آیا مقتضای عدل و حکمت او که می داند غلامش هیچ چیزی از این دنیا ندارد و خود نیز پول آن متاع را به او نداده است، این نیست که او را کیفر نکند!؟ بنابراین اگر او را کیفر کند، ظالمانه و متجاوزانه کیفر نموده و آن عدل و حکمت و انصافی که خود را به آن متصف می دانسته را باطل کرده است، و اگر او را کیفر نکند، سخن خود را در آن وعده کیفری که به او داده بود تکذیب کرده است؛ چرا که به دروغ و ظلم به او بیم داده است، و هر یک از این دو منافی عدل و حکمت است و خداوند متعال بسیار بلندمرتبه تر از آن چیزی است که آن ها می گویند. پس هر که معتقد به جبر یا به چیزی که منتهی به جبر شود باشد،

إلي الجبر فقد ظلم الله و نسبه إلي الجور و العدوان إذ أوجب علي من أجبر العقوبة و من زعم أن الله أجبر العباد فقد أوجب علي قياس قوله إن الله يدفع عنهم العقوبة و من زعم أن الله يدفع عن أهل المعاصي العذاب فقد كذب الله في وعيده حيث يقول بَلي مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ و قوله إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامي ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً و قوله إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً مع آي كثيرة في هذا الفن فمن كذب وعيد الله يلزمه في تكذيبه آية من كتاب الله الكفر و هو ممن قال الله أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلي أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ بل نقول إن الله عز و جل جازي العباد علي أعمالهم و يعاقبهم علي أفعالهم بالاستطاعة التي ملكهم إياها فأمرهم و نهاهم بذلك و نطق كتابه مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزي إِلَّا مِثْلَها وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ و قال جل ذكره يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ و قال الْيَوْمَ تُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ فهذه آيات محكمات تنفي الجبر و من دان به و مثلها في القرآن كثير اختصرنا ذلك لئلا يطول الكتاب و بالله التوفيق.

فأما التفويض الذي أبطله الصادق عليه السلام و خطأ من دان به و تقلده فهو قول القائل إن الله جل ذكره فوض إلي العباد اختيار أمره و نهيه و أهملهم و في هذا كلام دقيق لمن يذهب إلي تحريره و دقته و إلي هذا ذهبت الأئمة المهتدية من عترة الرسول عليهم السلام فإنهم قالوا لو فوض إليهم علي جهة الإهمال لكان لازما له رضي ما اختاروه و استوجبوا به الثواب و لم يكن عليهم فيما جنوه العقاب إذا كان الإهمال واقعا و تنصرف هذه المقالة علي معنيين إما أن يكون العباد تظاهروا عليه فألزموه قبول اختيارهم بآرائهم ضرورة كره ذلك أم أحب فقد لزمه الوهن أو يكون جل و عز عجز عن تعبدهم بالأمر و النهي علي إرادته كرهوا أو أحبوا ففوض أمره و نهيه إليهم

به خداوند ظلم کرده است و او را به ستم و تجاوز نسبت داده است؛ زیرا مجبور را مستوجب کیفر دانسته است. و کسی که بپندارد خداوند بندگان را مجبور کرده است، به تناسب این سخنش لازم دانسته است که خداوند کیفر را از آنان بردارد و کسی که بپندارد خداوند کیفر را از معصیت کاران بر می دارد، خداوند را در این وعده و سخنش: «بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ» ⁽¹⁾{آری کسی که بدی به دست آورد و گناهش او را در میان گیرد، پس چنین کسانی اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود} و این سخنش: «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً» ⁽²⁾{در حقیقت کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می‌برند و به زودی در آتشی فروزان درآیند} و این سخنش: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً» ⁽³⁾{به زودی کسانی را که به آیات ما کفر ورزیده‌اند در آتشی [سوزان] درآوریم که هر چه پوستشان بریان گردد، پوست های دیگری بر جایش نهیم تا عذاب را بچشند. آری خداوند توانای حکیم است} و آیات زیاد دیگری با این مضمون تکذیب کرده است و هر که وعده خداوند [در قرآن] را تکذیب کند، از آن روی که یکی از آیات کتاب خداوند را تکذیب کرده است، کفر ورزیده است و از کسانی می شود که خداوند [در وصف آنان] گفته است: «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» ⁽⁴⁾{آیا شما به پاره‌ای از کتاب ایمان می‌آورید و به پاره‌ای کفر می‌ورزید!؟ پس جزای هر کس از شما که چنین کند، جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود و روز رستاخیز ایشان را به سخت‌ترین عذاب ها باز برند و خداوند از آن چه می‌کنید غافل نیست}. ولی ما می گوییم خداوند عزّ و جلّ بندگان را به واسطه استطاعتی که به ایشان داده است بر اعمالشان مجازات می کند و بر کارهایشان کیفر می نماید و به سبب همان استطاعت است که به آنان امر و نهی کرده است و [در] کتابش فرموده است: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی إِلَّا مِثْلَها وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ» ⁽⁵⁾{هر کس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن [پاداش] خواهد داشت و هر کس کار بدی بیاورد، جز مانند آن جزا نیابد و بر آنان ستم نرود}، و فرموده است: «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ» ⁽⁶⁾{روزی که هر کسی آن چه کار نیک به جای آورده و آن چه بدی مرتکب شده حاضر شده می یابد و آرزو می‌کند کاش میان او و آن [کارهای بد] فاصله‌ای دور بود. و خداوند شما را از [کیفر] خود می‌ترساند}، و فرموده است: «الْیَوْمَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْیَوْمَ» ⁽⁷⁾{امروز هر کسی به [موجب] آن چه انجام داده است کیفر می‌یابد، امروز ستمی نیست}. این آیات [که از آیات] محکمات [هستند]، جبر و کسانی که معتقد به جبر هستند را نفی می کنند و مانند این آیات در قرآن زیاد است، ما آن را مختصر کردیم تا نامه به درازا نکشد و توفیق تنها از جانب خداوند است.

اما تفویضی که امام صادق علیه السلام آن را باطل دانستند و کسانی که به آن معتقد باشند و بر آن گردن نهند را بر خطا شمردند، این است که کسی بگوید خداوند جلّ ذکره اختیار امر و نهی خویش را به بندگان واگذارده و آنان را به حال خویش رها کرده است. برای کسی که بخواهد این سخن را تحریر کند و در آن دقت کند، نکته دقیقی در این جا وجود دارد که امامان هدایت گر خاندان رسول علیهم السلام نیز به این نکته آگاهی داده اند؛ ایشان فرموده اند: اگر خداوند امور را به جهت رها کردن به آن ها واگذار کرده باشد، باید به آن چه که آنان انتخاب می کنند [و انجام می دهند]، راضی باشد و اگر این اهمال واقع شده باشد، آنان باید به سبب اعمالشان سزاوار پاداش شوند و به سبب جنایاتی که انجام داده اند کیفری بر آنان نباشد، و این سخن دو معنا می تواند داشته باشد؛ یا این که بندگان همگی با هم، علیه خداوند متحد شده باشند و خداوند را، چه بدش بیاید و چه خوشش بیاید، با آراء خود، اجباراً به ملزم به قبول اختیار برای خودشان نموده باشند، که لازمه اش این است که خداوند عزّ و جلّ ضعیف باشد، و یا عاجز باشد از این که بندگان را مطابق اراده خویش، چه خوش داشته باشند و چه بدشان بیاید، به امر و نهی متعبد کند و بدین جهت امر و نهی خود را به آنان واگذارده است و به دل خواه آن ها سپرده است؛

و أجراهما علي محبتهم إذ عجز عن تعبدهم بإرادته فجعل الاختيار إليهم في الكفر و الإيمان و مثل ذلك مثل رجل ملك عبدا ابتاعه ليخدمه و يعرف له فضل ولايته و يقف عند أمره و نهيه و ادعي مالك العبد أنه قاهر عزير حكيم فأمر عبده و نهاه و وعده علي اتباع أمره عظيم الثواب و أوعده علي معصيته أليم العقاب فخالف العبد إرادة مالكه و لم يقف عند أمره و نهيه فأي أمر أمره به أو أي نهي نهاه عنه لم يأته علي إرادة المولي بل كان العبد يتبع إرادة نفسه و اتباع هواه و لا يطيق المولي أن يرده إلي اتباع أمره و نهيه و الوقوف علي إرادة ففوض اختيار أمره و نهيه إليه و رضي منه بكل ما فعله علي إرادة العبد لا علي إرادة المالك و بعثه في بعض حوائجه و سمي له الحاجة فخالف علي مولاه و قصد لإرادة نفسه و اتبع هواه فلما رجع إلي مولاه نظر إلي ما أتاه به فإذا هو خلاف ما أمره به فقال له لم أتيتني بخلاف ما أمرتك فقال العبد اتكلت علي تفويضك الأمر إلي فاتبعت هواي و إرادتي لأن المفوض إليه غير محظور عليه فاستحال التفويض أو ليس يجب علي هذا السبب إما أن يكون المالك للعبد قادرا يأمر عبده باتباع أمره و نهيه علي إرادته لا علي إرادة العبد و يملكه من الطاقة بقدر ما يأمره به و ينهاه عنه فإذا أمره بأمر و نهاه عن نهي عرفه الثواب و العقاب عليهما و حذره و رغبه بصفة ثوابه و عقابه ليعرف العبد قدرة مولاه بما ملكه من الطاقة لأمره و نهيه و ترغيبه و ترهيبه فيكون عدله و إنصافه شاملا له و حجته واضحة عليه للإعذار و الإنذار فإذا اتبع العبد أمر مولاه جازاه و إذا لم يزدجر عن نهيه عاقبه أو يكون عاجزا غير قادر ففوض أمره إليه أحسن أم أساء أطاع أم عصي عاجز عن عقوبته و رده إلي اتباع أمره و في إثبات العجز نفي القدرة و التأله و إبطال الأمر و النهي و الثواب و العقاب و مخالفة الكتاب إذ يقول وَ لا يَرْضي لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ و قوله عز و جل اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ و قوله وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ و قوله اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً و قوله وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ فمن زعم أن الله تعالي فوض أمره

زیرا از این که آنان را به خواست خود متعبد کند عاجز گشته است و بنابراین اختیار کفر و ایمان را به آن ها داده است. مثال این مانند مردی است که غلامی را خریده است تا به او خدمت کند و حق مولایی را برای او به جا بیاورد و مترصد [امتثال] امر و نهی اش باشد، مالکِ غلام که ادعا می کند شکست ناپذیر و مقتدر و حکیم است، به غلامش امر و نهی هایی می کند و او را در صورت پیروی از اوامر وعده پاداش بزرگ و در صورت معصیت بیم کیفر دردناک می دهد. غلام با خواسته مالکش مخالفت می ورزد و به امر و نهیش توجهی نمی کند و در هر چه که مولا امر و نهی کرده است، نه خواسته مولا را، بلکه خواسته و هوای خودش را پیروی می کند. مولا نیز که نمی تواند او را به پیروی از امر و نهی و عمل مطابق خواست خودش بکشاند، اختیار امر و نهی خود را به او وامی گذارد و راضی می شود که او همه چیز را مطابق خواسته خود و نه مطابق خواسته مالک غلام انجام دهد و او را در پی حاجتی می فرستد و آن حاجت را برایش مشخص می کند، ولی او با مولایش مخالفت می کند و در پی خواسته خویش می رود و از هوای خودش پیروی می کند و هنگامی که نزد مولا بازمی گردد، مولا به آن چه آورده نگاه می کند و می بیند بر خلاف چیزی است که امر کرده و به او می گوید: چرا خلاف آن چه به تو امر کردم را پیش من آوردی؟ و غلام می گوید: من به تفویضی که در امور به من دادی تکیه کردم و از هوا و اراده خود پیروی کردم، زیرا بر کسی که [امر] به او تفویض شده، منعی نیست. پس تفویض یا محال است، و یا بدین روش نیست، که در این صورت، یا مالک غلام قادر است و به غلامش امر می کند که از امر و نهیش، مطابق با خواست خود [ - مالک] و نه بنابر خواست خودش پیروی کند و به اندازه آن چه به او امر کرده و از آن نهی کرده است به او طاقت [و توان] می دهد و وقتی به او امری می کند و او را از چیزی نهی می کند، او را از پاداش و کیفر آن آگاه می کند و به او هشدار می دهد و او را به اوصاف پاداش و کیفرش آگاه می کند تا غلام قدرت مولایش در طاقتی که در انجام اوامر و نواهی و ترغیب ها و بیم ها به او داده را بشناسد و عدل و انصاف مولا شاملش بشود و حجتش در عذر و بیم بر او آشکار شود، و هنگامی که غلام امر مولایش را پیروی کند، مولا او را پاداش دهد و هنگامی که با نهی مولا بازداشته نشود، او را کیفر کند. و یا مالک غلام، عاجز و ناتوان است و از همین روی امر خود را به غلام واگذارده است، و غلام خواه نیکی کند و خواه بدی کند و خواه اطاعت کند و خواه عصیان کند، مولا عاجز از کیفر و واداشتن او به پیروی از امرش می باشد. اثبات عجز برای خداوند مساوی با نفی قدرت و الوهیت و لغویت امر و نهی و ثواب و عقاب و مخالفت با کتاب است؛ زیرا خداوند [در کتابش] می فرماید: «وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ» ⁽¹⁾{و برای بندگانش کفران را خوش نمی‌دارد و اگر سپاس دارید، آن را برای شما می‌پسندد}، و این سخن خداوند عزّ و جلّ: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ⁽²⁾{از خدا آن گونه که حق پروا کردن از اوست پروا کنید و زینهار جز مسلمان نمیرید}، و این سخنش: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ * ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ» ⁽³⁾{و جن و انس را نیافریدم جز برای آن که مرا بپرستند * از آنان هیچ روزی ای نمی‌خواهم و نمی‌خواهم که مرا خوراک دهند}، و این سخنش: «اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً» ⁽⁴⁾{و خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک مگردانید}، و این سخنش: «وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ» ⁽⁵⁾{خدا و فرستاده او را فرمان برید و از او روی برنتابید در حالی که [سخنان او را] می‌شنوید}. بنابراین هر کس بپندارد که خداوند متعال امر و نهی خویش را به بندگانش واگذارده است،

و نهيه إلي عباده فقد أثبت عليه العجز و أوجب عليه قبول كل ما عملوا من خير و شر و أبطل أمر الله و نهيه و وعده و وعيده لعلة ما زعم أن الله فوضها إليها لأن المفوض إليه يعمل بمشيته فإن شاء الكفر أو الإيمان كان غير مردود عليه و لا محظور فمن دان بالتفويض علي هذا المعني فقد أبطل جميع ما ذكرنا من وعده و وعيده و أمره نهيه و هو من أهل هذه الآية أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلي أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ تعالي الله عما يدين به أهل التفويض علوا كبيرا لكن نقول إن الله عز و جل خلق الخلق بقدرته و ملكهم استطاعة تعبدهم بها فأمرهم و نهاهم بما أراد فقبل منهم اتباع أمره و رضي بذلك لهم و نهاهم عن معصيته و ذم من عصاه و عاقبه عليها و لله الخيرة في الأمر و النهي يختار ما يريد و يأمر به و ينهي عما يكره و يعاقب عليه بالاستطاعة التي ملكها عباده لاتباع أمره و اجتناب معاصيه لأنه ظاهر العدل و النصفة و الحكمة البالغة بالغ الحجة بالإعذار و الإنذار و إليه الصفوة يصطفي من يشاء من عباده لتبليغ رسالته و احتجاجه علي عباده اصطفي محمدا صلي الله عليه و آله و بعثه برسالاته إلي خلقه فقال من قال من كفار قومه حسدا و استكبارا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلي رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ يعني بذلك أمية بن أبي الصلت و أبا مسعود الثقفي فأبطل الله اختيارهم و لم يجز لهم آراءهم حيث يقول أَ هُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ و لذلك اختار من الأمور ما أحب و نهي عما كره فمن أطاعه أثابه و من عصاه عاقبه و لو فوض من اختيار أمره إلي عباده لأجاز لقريش اختيار أمية بن الصلت و أبي مسعود الثقفي إذ كانا عندهم أفضل من محمد صلي الله عليه و آله فلما أدب الله المؤمنين بقوله وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَي اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ فلم يجز لهم الاختيار بأهوائهم و لم يقبل منهم إلا اتباع أمره و اجتناب نهيه علي يدي من اصطفاه فمن أطاعه رشد و من عصاه ضل و غوي و لزمته الحجة بما ملكه من الاستطاعة لاتباع أمره و اجتناب

عجز را برای او اثبات کرده است و بر خداوند لازم دانسته که هر عمل خوب و بدی که بندگان انجام می دهند را قبول کند، و امر و نهی و وعده و وعید او را لغو دانسته است؛ زیرا پنداشته است که خداوند به بندگانش تفویض کرده است. چرا که کسی به او تفویض می شود، هر طور که بخواهد عمل می کند و چه کفر و چه ایمان، هر کدام را که بخواهد ایراد و منعی بر او نیست. پس کسی که معتقد به تفویض به این معنا باشد، همه وعده و وعیدها و امر و نهی هایی که گفتیم را لغو دانسته است و از اهل این آیه است: «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾{آیا شما به پاره‌ای از کتاب [تورات] ایمان می‌آورید و به پاره‌ای کفر می‌ورزید!؟ پس جزای هر کس از شما که چنین کند، جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود و روز رستاخیز ایشان را به سخت‌ترین عذاب ها باز برند و خداوند از آن چه می‌کنید غافل نیست}. خداوند بسیار بلندمرتبه تر از آنی است که اهل تفویض به آن معتقدند. ولی ما می گوییم خداوند عزّ و جلّ با قدرت خویش خلایق را آفرید و استطاعت تعبد به تکالیف را به آن ها داد و به آنان امر و نهی کرد و پیروی از امر را از ایشان پذیرفت و به آن رضایت داد و آنان را از معصیتش نهی کرد و کسانی که عصیانش می کنند را نکوهید و به سبب انجام معاصی کیفر نمود، و اختیار در امر و نهی، با خداوند است و هر چه بخواهد اختیار می کند و به آن امر می کند و از هر چه بدش بیاید نهی می نماید و بر آن کیفر می نماید، و این ها به واسطه استطاعتی است که در پیروی از امر و اجتناب از معصیتش به بندگانش داده است؛ زیرا ظاهر عدل و انصاف و حکمت بالغه همین است، با رفع عذر و دادن بیم حجت را تمام کرد و برگزیدن به دست اوست و هر کسی از بندگانش را که بخواهد، برمی گزیند تا رسالت او را تبلیغ کند و برای بندگانش دلیل بیاورد. محمد صلی الله علیه و آله را برگزید و ایشان را با رسالت های خود به سوی خلقش فرستاد، یکی از کافران قومش از روی حسادت و خود بزرگ بینی گفت: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» ⁽²⁾{چرا این قرآن بر مردی بزرگ از [آن] دو شهر فرود نیامده است}، که منظورش أمیۀ بن صلت و أبامسعود ثقفی بود. ولی خداوند انتخاب آنان را باطل کرد و آراء آنان را برایشان جایز ندانست و فرمود: «أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ» ⁽³⁾{آیا آنانند که رحمت پروردگارت را تقسیم می‌کنند!؟ ما [وسایل] معاش آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را از [نظر] درجات بالاتر از بعضی [دیگر] قرار داده‌ایم تا بعضی از آ ن ها بعضی [دیگر] را در خدمت گیرند و رحمت پروردگار تو از آن چه آنان می‌اندوزند بهتر است}. و این چنین است که او هر امری که دوست داشته باشد را اختیار می کند و از هر چیزی که بدش بیاید نهی می کند، هر کس او را اطاعت کند، پاداشش می دهد و هر که معصیتش کند، کیفر می نماید. اگر چیزی از اختیار امر خویش را به بندگانش واگذارده بود، قریش می توانستند أمیۀ بن صلت و أبی مسعود ثقفی را اختیار کنند؛ زیرا آن دو در نزدشان بهتر از محمد صلی الله علیه و آله بودند. وقتی خداوند مؤمنان را این گونه تأدیب کرد که: «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ» ⁽⁴⁾{و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستاده‌اش به کاری فرمان دهند برای آنان در کارشان اختیاری باشد}، پس به آنان اجازه نداد که به دل خواه خویش اختیار کنند و از آنان جز این نپذیرفت که [رفتارشان] در برابر کسی که او برگزیده است، [این گونه باشد که] اوامرش را پیروی و نواهی اش را اجتناب کنند. پس هر که او را اطاعت کند، رشد یابد و هر که او را عصیان کند، گمراه و سرگشته می شود و حجت خداوند که بر اساس استطاعتی است که برای پیروی از اوامر و اجتناب از معاصی به آن ها داده است، گردنش را می گیرد

نهيه فمن أجل ذلك حرمه ثوابه و أنزل به عقابه وَ هَذَا الْقَوْلُ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ لَيْسَ بِجَبْرٍ وَ لَا تَفْوِيضٍ وَ بِذَلِكَ أَخْبَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَبَايَةَ بْنَ رِبْعِيٍّ الْأَسَدِيَّ حِينَ سَأَلَهُ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ الَّتِي بِهَا يَقُومُ وَ يَقْعُدُ وَ يَفْعَلُ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ سَأَلْتَ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ تَمْلِكُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْ مَعَ اللَّهِ فَسَكَتَ عَبَايَةُ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ قُلْ يَا عَبَايَةُ قَالَ وَ مَا أَقُولُ قَالَ عليه السلام إِنْ قُلْتَ إِنَّكَ تَمْلِكُهَا مَعَ اللَّهِ قَتَلْتُكَ وَ إِنْ قُلْتَ تَمْلِكُهَا دُونَ اللَّهِ قَتَلْتُكَ قَالَ عَبَايَةُ فَمَا أَقُولُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ عليه السلام تَقُولُ إِنَّكَ تَمْلِكُهَا بِاللَّهِ الَّذِي يَمْلِكُهَا مِنْ دُونِكَ فَإِنْ يُمَلِّكْهَا إِيَّاكَ كَانَ ذَلِكَ مِنْ عَطَائِهِ وَ إِنْ يَسْلُبْكَهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ بَلَائِهِ هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَكَ وَ الْقَادِرُ عَلَي مَا عَلَيْهِ أَقْدَرَكَ أَ مَا سَمِعْتَ النَّاسَ يَسْأَلُونَ الْحَوْلَ وَ الْقُوَّةَ حِينَ يَقُولُونَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ قَالَ عَبَايَةُ وَ مَا تَأْوِيلُهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ عليه السلام لَا حَوْلَ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَي طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ قَالَ فَوَثَبَ عَبَايَةُ فَقَبَّلَ يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ.

وَ رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام حِينَ أَتَاهُ نَجْدَةُ يَسْأَلُهُ عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا ذَا عَرَفْتَ رَبَّكَ قَالَ عليه السلام بِالتَّمْيِيزِ الَّذِي خَوَّلَنِي ⁽¹⁾وَ الْعَقْلِ الَّذِي دَلَّنِي قَالَ أَ فَمَجْبُولٌ أَنْتَ عَلَيْهِ قَالَ لَوْ كُنْتُ مَجْبُولًا مَا كُنْتُ مَحْمُوداً عَلَي إِحْسَانٍ وَ لَا مَذْمُوماً عَلَي إِسَاءَةٍ وَ كَانَ الْمُحْسِنُ أَوْلَي بِاللَّائِمَةِ مِنَ الْمُسِي‌ءِ فَعَلِمْتُ أَنَّ اللَّهَ قَائِمٌ بَاقٍ وَ مَا دُونَهُ حَدَثٌ حَائِلٌ زَائِلٌ وَ لَيْسَ الْقَدِيمُ الْبَاقِي كَالْحَدَثِ الزَّائِلِ قَالَ نَجْدَةُ أَجِدُكَ أَصْبَحْتَ حَكِيماً يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ أَصْبَحْتُ مُخَيَّراً فَإِنْ أَتَيْتُ السَّيِّئَةَ بِمَكَانِ الْحَسَنَةِ فَأَنَا الْمُعَاقَبُ عَلَيْهَا.

وَ رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ سَأَلَهُ بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الشَّامِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنْ خُرُوجِنَا إِلَي الشَّامِ بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ قَالَ نَعَمْ يَا شَيْخُ مَا عَلَوْتُمْ تَلْعَةً وَ لَا هَبَطْتُمْ وَادِياً إِلَّا بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ الشَّيْخُ عِنْدَ اللَّهِ أَحْتَسِبُ عَنَائِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ مَهْ يَا شَيْخُ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ عَظَّمَ أَجْرَكُمْ فِي مَسِيرِكُمْ وَ أَنْتُمْ سَائِرُونَ وَ فِي مُقَامِكُمْ وَ أَنْتُمْ مُقِيمُونَ وَ فِي انْصِرَافِكُمْ وَ أَنْتُمْ مُنْصَرِفُونَ وَ لَمْ تَكُونُوا فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ أُمُورِكُمْ

و از همین روی او را از پاداش محروم می کند و کیفر خود را بر او نازل می کند. و این است [معنای] آن اعتقادی بین آن دو اعتقاد که نه جبر است و نه تفویض.

و مقصود امیرالمؤمنین علیه السلام نیز همین بود که در جواب عبایۀ بن ربعی اسدی که از ایشان پرسیده بود استطاعتی که به واسطه آن برمی خیزد و می نشیند و کارها را انجام می دهد چیست، فرمودند: از استطاعت پرسیدی؛ آیا استطاعتی که داری، بدون خداوند مالک آن هستی، یا به همراه خداوند؟ عبایۀ سکوت کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام به او فرمودند: جواب بده ای عبایۀ! عرض کرد: چه بگویم؟ ایشان علیه السلام فرمودند: اگر بگویی استطاعت را به همراه خداوند مالک هستی، تو را می کشم و اگر بگویی آن را بدون خداوند مالکی، [باز هم] تو را می کشم. عبایۀ عرض کرد: پس چه بگویم ای امیرالمؤمنین؟ ایشان علیه السلام فرمودند: بگو که تو به واسطه خداوندی که خودش بدون تو مالک اسطاعت است، مالک استطاعت هستی؛ اگر آن را به تو بدهد، از روی عطایش داده و اگر آن را از تو سلب کند، به جهت آزمونش سلب کرده است. اوست که مالک [حقیقی] همه چیزهایی است که به تو داده و قادر [حقیقی] بر تمام کارهایی است که تو را بر انجام آن ها قدرت داده است. آیا نشنیده ای که مردم با گفتن لا حول و لا قوۀ إلا بالله، از خداوند طلب نیروو قوت می کنند. عبایۀ عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! تأویل این جمله چیست؟ ایشان علیه السلام فرمودند: یعنی در برابر معاصی خداوند، نیرویی جز حفظ خداوند نیست و ما جز به کمک او برای طاعتش قوتی از خود نداریم. [در این هنگام] عبایۀ بر دست و پای ایشان افتاد و آن ها را بوسید.

و روایت شده است که نجدۀ به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام رسید و درباره معرفت خداوند از ایشان پرسید و عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! چگونه خدای خود را شناختید؟ ایشان علیه السلام فرمودند: با [قوت] تشخیصی که به من ارزانی داشت و عقلی که مرا راهنمایی نمود. او عرض کرد: آیا شما با معرفت خداوند آفریده شدید؟ ایشان فرمودند: اگر [معرفت به خداوند] در آفرینش من وجود داشت، دیگر به جهت نیکی هایم سپاس، و به سبب بدی هایم نکوهش نمی شدم و نیکوکار بیش از بدکار سزاوار سرزنش می بود. پس فهمیدم که خداوند پابرجا و باقیست و هر چه غیر اوست، حادث و متغیر و زوال پذیر است. و موجودی که قدیم و باقی است مانند موجود حادث و زوال پذیر نیست. نجدۀ عرض کرد: می بینم که حکیم شده ای ای امیرالمؤمنین! ایشان فرمودند: من مخیر شده ام؛ اگر به جای عمل نیک، عمل بد مرتکب شوم، بر آن کیفر خواهم شد.

و روایت شده است که هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام از شام باز می گشتند، مردی از ایشان پرسید: ای امیرالمؤمنین! برایمان بگویید که آیا رفتن ما به شام به قضا و قدر خداوند بود؟ ایشان فرمودند: آری ای پیرمرد! از هیچ تپه ای بالا نرفتید و از هیچ دشتی سرازیر نشدید مگر به قضا و قدر خداوند. پیرمرد عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! پس [ثواب] رنجی که برده ام به خدا می رسد؟ ایشان فرمودند: درنگ کن ای پیرمرد! خداوند اجر شما را در همه لحظاتی که رفتید و توقف کردید و بازگشتید، بزرگ داشته است و شما در هیچ یک از امورتان وادار و ناچار نبودید.

مُكْرَهِينَ وَ لَا إِلَيْهِ مُضْطَرِّينَ لَعَلَّكَ ظَنَنْتَ أَنَّهُ قَضَاءٌ حَتْمٌ وَ قَدَرٌ لَازِمٌ وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ لَسَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِيدُ وَ لَمَا أُلْزِمَتِ الْأَشْيَاءُ أَهْلَهَا عَلَي الْحَقَائِقِ ذَلِكَ مَقَالَةُ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَ أَوْلِيَاءِ الشَّيَاطِينِ ⁽¹⁾إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَمَرَ تَخْيِيراً وَ نَهَي تَحْذِيراً وَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ يَخْلُقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ فَقَامَ الشَّيْخُ فَقَبَّلَ رَأْسَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَنْشَأَ يَقُولُ:

أَنْتَ الْإِمَامُ الَّذِي نَرْجُو بِطَاعَتِهِ *** يَوْمَ النَّجَاةِ مِنَ الرَّحْمَنِ غُفْرَاناً

أَوْضَحْتَ مِنْ دِينِنَا مَا كَانَ مُلْتَبِساً *** جَزَاكَ رَبُّكَ عَنَّا فِيهِ رِضْوَاناً

فَلَيْسَ مَعْذِرَةٌ فِي فِعْلِ فَاحِشَةٍ *** عِنْدِي لِرَاكِبِهَا ظُلْماً وَ عِصْيَاناً

فقد دل قول أمير المؤمنين عليه السلام علي موافقة الكتاب و نفي الجبر و التفويض اللذين يلزمان من دان بهما و تقلدهما الباطل و الكفر و تكذيب الكتاب و نعوذ بالله من الضلالة و الكفر و لسنا ندين بجبر و لا تفويض لكنا نقول بمنزلة بين المنزلتين و هو الامتحان و الاختيار بالاستطاعة التي ملكنا الله و تعبدنا بها علي ما شهد به الكتاب و دان به الأئمة الأبرار من آل الرسول صلوات الله عليهم.

و مثل الاختبار بالاستطاعة مثل رجل ملك عبدا و ملك مالا كثيرا أحب أن يختبر عبده علي علم منه بما يئول إليه فملكه من ماله بعض ما أحب و وقفه علي أمور عرفها العبد فأمره أن يصرف ذلك المال فيها و نهاه عن أسباب لم يحبها و تقدم إليه أن يجتنبها و لا ينفق من ماله فيها و المال يتصرف في أي الوجهين فصرف المال أحدهما في اتباع أمر المولي و رضاه و الآخر صرفه في اتباع نهيه و سخطه و أسكنه دار اختبار أعلمه أنه غير دائم له السكني في الدار و أن له دارا غيرها و هو مخرجه إليها فيها ثواب و عقاب دائمان فإن أنفذ العبد المال الذي ملكه مولاه في الوجه الذي أمره به جعل له ذلك الثواب الدائم في تلك الدار التي أعلمه أنه مخرجه إليها و إن أنفق المال في الوجه الذي نهاه عن إنفاقه فيه جعل له ذلك العقاب الدائم في دار الخلود

شاید تو گمان کرده ای که این ها همه به قضای حتمی و قدر لازم بوده است؛ اگر این گونه می بود، پاداش و کیفر بیهوده می شد و وعده و وعید [از ارزش] می افتاد و اشیاء گردن گیر صاحبان اعمال نمی شد. این سخن بت پرستان و دوست داران شیطان است، خداوند عزّ و جلّ امر کرد، تا [بندگان] مخیر باشند و نهی کرد تا آنان بر حذر باشند. خداوند به ناچاری اطاعت نمی شود و مغلوبانه معصیت نمی گردد و آسمان ها «وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ» ⁽²⁾{و زمین و آن چه را که میان این دو است را به باطل نیافریده است، این گمان کسانی است که کافر شده [و حق‌پوشی کرده]اند، پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده‌اند!}. پیرمرد برخاست و سر امیرالمؤمنین علیه السلام را بوسید این ابیات را سرود:

تو امامی هستی که ما امید داریم با فرمان بری او در روز قیامت به آمرزش [خداوند] رحمان برسیم.

چیزی که در دین ما مشتبه بود را توضیح دادید؛ پروردگارتان به سبب این روشن گری، پاداش شما را بهشت قرار دهد.

[اینک فهمیدیم] که در انجام عمل زشت، برای کسی که آن را از روی ظلم و عصیان [پروردگار] انجام می دهد، هیچ عذری نیست.

سخن امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت بر موافقت با قرآن و نفی جبر و تفویض می کند، و این که هر کس به یکی از آن دو معتقد شود و گردن نهد، کارش به باطل و کفر و تکذیب قرآن انجامیده است، و ما از [شر] گمراهی و کفر و به خداوند پناه می بریم و هرگز معتقد به جبر و تفویض نبودیم، ما قائل به منزلتی بین آن دو هستیم که همان امتحان و آزمون به واسطه استطاعتی است که خداوند در اختیار ما قرار داده است. ما مطابق آن چه قرآن به آن شهادت داده و ائمه ابرار خاندان رسول صلوات الله علیهم به آن معتقد شده اند به آن متعبد شده ایم، و مثال آزمون به استطاعت، مانند مردی است که مالک غلامی است و اموال زیادی دارد و دوست دارد غلامش را بیازماید، و با این که می داند غلام [با مال] چه می کند، مقداری دل خواه از مالش را به غلام می دهد و به او امر می کند آن مال را در اموری که به او گفته است و غلام نیز آن ها را فهمیده است، مصرف کند و او را از این که آن مال را در اموری که دوست ندارد صرف کند نهی کرده و به او گفته که از آن امور اجتناب کند و مالش را در آن ها مصرف نکند. و مال نیز طوری است که بتوان آن را در هر دوی این امور صرف کرد. یکی از آن ها مال را صرف پیروی از امر مولا و رضایت او می کند و آن دیگری مال را صرف ارتکاب در منهیات مولا و خشم او می نماید. و او را در سرای آزمون جای داده و او را آگاه کرده است که برای همیشه در آن سرا ساکن نخواهد بود و سرای دیگری غیر از آن دارد که روزی او را به آن خواهد برد و پاداش و کیفر آن سرا، دائمی خواهد بود، که اگر غلام آن مال را در زمینه ای که مولایش امر کرده خرج کند، آن پاداش دائمی آن سرا که گفته است او را به آن جا خواهد برد به او می دهد، و اگر مال را در زمینه ای که از مصرف در آن نهی کرده خرج کند، آن کیفر دائمی در آن سرای جاودان را به او می چشاند.

و قد حد المولي في ذلك حدا معروفا و هو المسكن الذي أسكنه في الدار الأولي فإذا بلغ الحد استبدل المولي بالمال و بالعبد علي أنه لم يزل مالكا للمال و العبد في الأوقات كلها إلا أنه وعد أن لا يسلبه ذلك المال ما كان في تلك الدار الأولي إلا أن يستتم ⁽¹⁾سكناه فيها فوفي له لأن من صفات المولي العدل و الوفاء و النصفة و الحكمة أو ليس يجب إن كان ذلك العبد صرف ذلك المال في الوجه المأمور به أن يفي له بما وعده من الثواب و تفضل عليه بأن استعمله في دار فانية و أثابه علي طاعته فيها نعيما دائما في دار باقية دائمة و إن صرف العبد المال الذي ملكه مولاه أيام سكناه تلك الدار الأولي في الوجه المنهي عنه و خالف أمر مولاه كذلك يجب عليه العقوبة الدائمة التي حذره إياها غير ظالم له لما تقدم إليه و أعلمه و عرفه و أوجب له الوفاء بوعده و وعيده بذلك يوصف القادر القاهر؟

و أما المولي فهو الله جل و عز و أما العبد فهو ابن آدم المخلوق و المال قدرة الله الواسعة و محنته إظهار الحكمة و القدرة و الدار الفانية هي الدنيا و بعض المال الذي ملكه مولاه هو الاستطاعة التي ملك ابن آدم و الأمور التي أمر الله بصرف المال إليها هو الاستطاعة لاتباع الأنبياء و الإقرار بما أوردوه عن الله جل و عز و اجتناب الأسباب التي نهي عنها هي طرق إبليس و أما وعده فالنعيم الدائم و هي الجنة و أما الدار الفانية فهي الدنيا و أما الدار فهي الدار الباقية و هي الآخرة و القول بين الجبر و التفويض هو الاختبار و الامتحان و البلوي بالاستطاعة التي ملك العبد و شرحها في خمسة الأمثال التي ذكرها الصادق عليه السلام أنها جمعت جوامع الفضل و أنا مفسرها بشواهد من القرآن و البيان إن شاء الله.

تفسير صحة الخلقة أما قول الصادق عليه السلام فإن معناه كمال الخلق للإنسان بكمال ⁽²⁾الحواس و ثبات العقل و التمييز و إطلاق اللسان بالنطق و ذلك قول الله وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلي

مولا برای [مصرف] آن [مال] حدی شناخته شده معین کرده، که به اندازه همان زمانی است که در طول آن مدت او را در سرای پیشین جای داده است، وقتی به آن حد رسید، مولا جای آن مال و آن غلام را [با مال و غلام دیگری] عوض می کند، ولی هموست که همیشه مالک مال و غلام است و چون به او وعده داده است که آن مال را تا زمانی که در آن سرا هست و سکونتش در آن تمام نشده از او نگیرد، به وعده اش وفا می کند. زیرا مولا دارای صفاتی چون عدل و وفا[ی به وعده] و انصاف و حکمت است. آیا [با این صفات بر مولا] لازم نیست که اگر غلام آن مال را در زمینه ای که مولا امر کرده صرف کند، به وعده ای که در مورد پاداش به او داده است وفا کند و او را به سبب کاری که در سرای فانی از او خواسته است گرامی بدارد و به جهت فرمان بری اش نعمت هایی دائمی در سرای باقی به او پاداش دهد!؟ و [از سوی دیگر] اگر غلام آن مالی که مولایش در ایام سکونتش در سرای پیشین به او داده را در زمینه ای که از آن نهی شده صرف کند و با امر مولایش مخالفت ورزد، مستوجب کیفری دائمی که او را از آن بیم داده بود می شود، و مولا ظلمی به او نمی کند؛ زیرا قبلاً او را آگاهی داده بود و فهمانده بود و او نیز فهمیده بود، و بر مولا لازم است به وعده و وعید خود وفا کند و به همین سبب است که به قادر و قاهر متصف شده است. اما مولا [در این مثال]، خداوند عز و جلّ است و غلام، همان آدمی زاد مخلوق است و مال، قدرت واسعه خداوند است و آزمون، اظهار حکمت و قدرت است و سرای فانی، دنیاست و [مقصود از] مقدار مالی که مولا به غلام داده است، همان استطاعتی است که [خداوند] به آدمی زاد داده، و[مقصود از] اموری که از آن نهی کرده، همان راه های ابلیس است، و وعده او، نعمت های دائمی اند که همان بهشت باشد و سرای فانی، همام سرای دنیا و سرای باقی، همان آخرت است و قول بین جبر و تفویض، همان [اعتقاد به] آزمون و امتحان و ابتلا است که به واسطه استطاعتی که به بنده داده شده است [به آن مبتلا می شود]، و شرح آن، در پنج مثالی است که امام صادق علیه السلام فرمودند که آن پنج چیز جوامع فضل است، و من إن شاء الله آن ها را با شواهدی از قرآن و توضیح آن تفسیر می کنم. تفسیر سلامتی جسمانی؛ اما این سخن امام صادق علیه السلام معنایش این است که انسان از جهت آفرینش جسمانی کامل باشد و همه حواس او کامل [و صحیح] باشد و عقلش ثبات داشته باشد و قوه تشخیصش سالم و زبانش به سخن باز باشد، چنان چه خداوند فرمود: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلًا» ⁽³⁾{و به راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکب ها] برنشاندیم و از چیزهای پاکیزه به ایشان روزی دادیم و آن ها را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری آشکار دادیم}،

كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا فقد أخبر عز و جل عن تفضيله بني آدم علي سائر خلقه من البهائم و السباع و دواب البحر و الطير و كل ذي حركة تدركه حواس بني آدم بتمييز العقل و النطق و ذلك قوله لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ و قوله يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ و في آيات كثيرة فأول نعمة الله علي الإنسان صحة عقله و تفضيله علي كثير من خلقه بكمال العقل و تمييز البيان و ذلك أن كل ذي حركة علي بسيط الأرض هو قائم بنفسه بحواسه مستكمل في ذاته ففضل بني آدم بالنطق الذي ليس في غيره من الخلق المدرك بالحواس.

فمن أجل النطق ملّك الله ابن آدم غيره من الخلق حتي صار آمرا ناهيا و غيره مسخّر له كما قال الله كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلي ما هَداكُمْ و قال وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها و قال وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ وَ تَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلي بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ فمن أجل ذلك دعا الله الإنسان إلي اتباع أمره و إلي طاعته بتفضيله إياه باستواء الخلق و كمال النطق و المعرفة بعد أن ملّكهم استطاعة ما كان تعبدهم به بقوله فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا و قوله لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها و قوله لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها و في آيات كثيرة.

فإذا سلب العبد حاسة من حواسه رفع العمل عنه بحاسته كقوله لَيْسَ عَلَي الْأَعْمي حَرَجٌ وَ لا عَلَي الْأَعْرَجِ حَرَجٌ الآية فقد رفع عن كل من كان بهذه الصفة الجهاد و جميع الأعمال التي لا يقوم إلا بها و كذلك أوجب علي ذي اليسار الحج و الزكاة لما ملكه من استطاعة ذلك و لم يوجب علي الفقير الزكاة و الحج قوله تعالي وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا و قوله في الظهار وَ الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ إلي قوله فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً كل ذلك دليل علي أن الله تبارك و تعالي لم يكلف عباده إلا ما ملكهم استطاعته بقوة العمل به و نهاهم عن مثل ذلك فهذه صحة الخلقة

خداوند عزّ و جلّ فرموده است که آدمی زاد را بر سایر مخلوقاتش از قبیل چهارپایان و درندگان و موجودات دریایی و پرندگان و هر جنبنده ای که حواس آدمی زاد آن را با تشخیص عقلی و نطقی خود درک می کند برتری داده است، و این همان سخن خداوند است [که فرمود]: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» ⁽¹⁾{[که] براستی انسان را در نیکوترین اعتدال آفریدیم}، و این سخنش: «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ * الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ * فِی أَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ» ⁽²⁾{ای انسان! چه چیز تو را درباره پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته * همان کس که تو را آفرید و [اندام] تو را درست کرد و [آن گاه] تو را سامان بخشید * و به هر صورتی که خواست تو را ترکیب کرد}، و آیات زیاد دیگری با همین مضمون. بنابراین اولین نعمت خداوند بر انسان، صحت عقل و برتری دادن آدمی زاد بر بیشتر مخلوقات به سبب کمال عقلی و تشخیص بیان است، و این بدان جهت است که هر جنبنده ای که بر سطح زمین است با حواس خود بر پای خود می ایستد و در ذات خودش کامل است، اما خداوند آدمی زاد را با قوه نطق که در سایر مخلوقاتی که با حواس خود درک می کنند وجود ندارد، برتری داد و به سبب همین قوه نطق بود که خداوند مخلوقات دیگر را در اختیار آدمی زاد قرار داد، تا جایی که او بتواند امر و نهی کند و سایر مخلوقات مسخر او باشند، چنان چه خداوند فرمود: «کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ» ⁽³⁾این گونه [خداوند] آن ها را برای شما رام کرد تا خدا را به پاس آن که شما را هدایت نموده به بزرگی یاد کنید}، و فرمود: «وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها» ⁽⁴⁾{و اوست کسی که دریا را مسخر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید و پیرایه‌ای که آن را می‌پوشید از آن بیرون آورید} و فرمود: «وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ * وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ * وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ» ⁽⁵⁾{چارپایان را برای شما آفرید در آن ها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است و از آن ها می‌خورید * و در آن ها برای شما زیبایی است آن گاه که [آن ها را] از چراگاه برمی‌گردانید و هنگامی که [آن ها را] به چراگاه می‌برید * و بارهای شما را به شهری می‌برند که جز با مشقت بدان ها بدان نمی‌توانستید برسید}. و به سبب همین برتری دادن او به وسیله خلقت نیکو و نطق کامل و معرفت است که خداوند انسان ها را پس از این که به آنان استطاعت انجام چیزهایی که آنان را به آن ها متعبد کرده داده است، با این سخنش به پیروی از امر خود فراخوانده است: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا» ⁽⁶⁾{پس تا می‌توانید از خدا پروا بدارید و بشنوید و فرمان ببرید}، و این سخنش: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها» ⁽⁷⁾{خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند}، و این سخنش: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها» ⁽⁸⁾{خدا هیچ کس را جز [به قدر] آن چه به او داده است تکلیف نمی‌کند} و آیات زیاد دیگری. وقتی بنده، یکی از حواس خود را از دست بدهد، [تکلیف و] عمل مربوط به آن حس از او برداشته می شود، چنان چه خداوند می فرماید: «لَیْسَ عَلَی الْأَعْمی حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ...» ⁽⁹⁾{بر نابینا و لنگ و بیمار ایرادی نیست ...}، خداوند از همه کسانی که دارای این اوصاف باشند، جهاد و همه [تکالیف و] اعمالی که بدون این اعضا نمی توان آن ها را انجام داد برداشته است، و [از سوی دیگر] به همین شیوه حج و زکات را بر کسانی که توانایی مالی داشته باشند واجب کرده است، زیرا به آنان استطاعت این اعمال را داده است. و به همین سبب حج و زکات را بر انسان فقیر واجب نکرده است، این سخن خداوند متعال: «وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا» ⁽¹⁰⁾{برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد}، و این سخنش که درباره ظهار است: «وَ الَّذِینَ یُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ» ⁽¹¹⁾{ و کسانی که زنانشان را ظهار می‌کنند سپس از آن چه گفته‌اند پشیمان می‌شوند، بر ایشان [فرض] است بنده‌ای را آزاد گردانند}، تا آن جا که می فرماید: «فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً» ⁽¹²⁾{و هر که نتواند باید شصت بینوا را خوراک بدهد}. همه این ها دلیل بر آن است که خداوند تبارک و تعالی بندگانش را جز به اعمالی که [توان و] استطاعت و قوت عمل کردنش را به آن ها داده است مکلف نکرده است واز سوی دیگر آن ها را فقط از اعمالی که این وصف را داشته باشند نهی کرده است. این است معنای سلامتی جسمانی.

سص: 78

و أما قوله تخلية السرب فهو الذي ليس عليه رقيب يحظر عليه و يمنعه العمل بما أمره الله به و ذلك قوله في من استضعف و حظر عليه العمل فلم يجد حيلة و لم يهتد سبيلا ⁽¹⁾مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا فأخبر أن المستضعف لم يخل سربه و ليس عليه من القول شي‌ء إذا كان مطمئن القلب بالإيمان.

و أما المهلة في الوقت فهو العمر الذي يمتع به الإنسان ⁽²⁾من حد ما يجب عليه المعرفة إلي أجل الوقت و ذلك من وقت تمييزه و بلوغ الحلم إلي أن يأتيه أجله فمن مات علي طلب الحق و لم يدرك كماله فهو علي خير و ذلك قوله وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ الآية و إن كان لم يعمل بكمال شرائعه لعلة ما لم يمهله في الوقت إلي استتمام أمره و قد حظر علي البالغ ما لم يحظر علي الطفل إذا لم يبلغ الحلم في قوله تعالي وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ الآية فلم يجعل عليهن حرجا في إبداء الزينة للطفل و كذلك لا تجري عليه الأحكام.

و أما قوله الزاد فمعناه الجدة و البلغة ⁽³⁾التي سيتعين بها العبد علي ما أمره الله به و ذلك قوله ما عَلَي الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ الآية أ لا تري أنه قبل عذر من لم يجد ما ينفق و ألزم الحجة كل من أمكنته البلغة و الراحلة للحج و الجهاد و أشباه ذلك كذلك قبل عذر الفقراء و أوجب لهم حقا في مال الأغنياء بقوله لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الآية فأمر بإعفائهم و لم يكلفهم الإعداد لما لا يستطيعون و لا يملكون.

و أما قوله: في السبب المهيج فهو النية التي هي داعية الإنسان إلي جميع الأفعال و حاستها القلب فمن فعل فعلا و كان بدين لم يعقد قلبه علي ذلك لم يقبل

اما اختیار در عمل؛ کسی اختیار عمل دارد که بر بالای سرش نیرومندی نباشد که بر او تنگ بگیرد و او را از عمل کردن به آن چه خداوند به او امر کرده منع کند، که این همان سخن خداوند است که درباره کسانی که استضعاف شده اند و از عمل کردن بازداشته شده اند و چاره ای نمی یابند و راهی پیدا نمی کنند فرموده است: «مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا» ⁽⁴⁾{آن مردان و زنان و کودکانی که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند}، خداوند فرموده است کسی که استضعاف شده است، اختیاری در عمل ندارد و در صورتی که با ایمانشان اطمینان قلبی داشته باشند، چیزی از این تکالیف بر عهده آنان نیست.

اما داشتن وقت کافی؛ همان عمری است که انسان از زمانی که معرفت بر او واجب می شود تا هنگامی که وقتش به سر آید از آن بهره مند می شود، که از زمان تمییز و بلوغ تا هنگام مرگ می باشد؛ بنابراین هر که در راه جست و جوی حق بمیرد و حق را به طور کامل درک نکند، بر [طریق] خیر [مُرده] است و این همان سخن خداوند است [که فرمود]: «وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ...» ⁽⁵⁾{و هر کس [به قصد] مهاجرت در راه خدا و پیامبر او از خانه‌اش به درآید ...}، اگرچه به علت نداشتن وقت نتوانسته به شریعتش به طور کامل عمل کند. هم چنین انسان بالغ از کارهایی بازداشته شده، که کودکی که به بلوغ نرسیده از آن ها منع نشده است؛ در این سخن خداوند متعال: «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَ ...» ⁽⁶⁾{و به زنان با ایمان بگو دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند ...}، خداوند برای کودکان در این که زینت های خود را آشکار کنند خرده ای نگرفته و هم چنین آن احکام را بر آنان جاری نکرده است.

اما داشتن توشه؛ به معنای بی نیاز بودن و به قدر کفایت داشتن است که بنده به کمک آن ها امری که خداوند به او نموده را انجام دهد، که همان سخن خداوند متعال است [که فرمود]: «ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ ...» ⁽⁷⁾{بر نیکوکاران ایرادی نیست}. آیا نمی بینید که خداوند عذر کسی که چیزی برای انفاق ندارد را قبول کرده و [در سوی دیگر] بر همه کسانی که تمکن مالی و دسترسی به کاروان دارند، حج و جهاد و مانند آن را لازم کرده است!؟ و به همین سبب عذر فقرا را قبول کرده و در اموال ثروت مندان سهمی برای آنان قرار داده است، با این سخنش: «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ...» ⁽⁸⁾{[این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده‌اند}.

اما سببی که [فاعل را] به حرکت در بیاورد؛ همان نیت است که انگیزه انسان برای همه کارهاست و محل آن نیز قلب است. هر کس عملی انجام دهد، ولی دینی داشته باشد که [سبب شود] قلبش [موافق] با آن عمل نباشد، خداوند آن عمل را جز با صدق نیت از او قبول نمی کند،

الله منه عملا إلا بصدق النية كذلك ⁽¹⁾أخبر عن المنافقين بقوله يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ ثم أنزل علي نبيه صلي الله عليه و آله توبيخا للمؤمنين يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ الآية فإذا قال الرجل قولا و اعتقد في قوله دعته النية إلي تصديق القول بإظهار الفعل و إذا لم يعتقد القول لم يتبين حقيقة و قد أجاز الله صدق النية و إن كان الفعل غير موافق لها لعلة مانع يمنع إظهار الفعل في قوله إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ و قوله لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ الآية فدل القرآن و أخبار الرسول صلي الله عليه و آله أن القلب مالك لجميع الحواس يصحح أفعالها و لا يبطل ما يصحح القلب شي‌ء فهذا شرح جميع الخمسة الأمثال التي ذكرها الصادق عليه السلام أنها تجمع المنزلة بين المنزلتين و هما الجبر و التفويض فإذا اجتمع في الإنسان كمال هذه الخمسة الأمثال وجب عليه العمل كملا لما أمر الله عز و جل به و رسوله و إذا نقص العبد منها خلة كان العمل عنه مطروحا بحسب.

ذلك فأما شواهد القرآن علي الاختبار و البلوي بالاستطاعة التي تجمع القول بين القولين فكثيرة و من ذلك قوله وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّي نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ و قال سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ و قال الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ و قال في الفتن التي معناها الاختبار وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ الآية و قال في قصة قوم موسي فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ و قول موسي إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ أي اختبارك فهذه الآيات يقاس بعضها ببعض و يشهد بعضها لبعض و أما آيات البلوي بمعني الاختبار قوله لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ و قوله ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ و قوله إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ و قوله خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا و قوله وَ إِذِ ابْتَلي إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ و قوله وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ و كل ما في القرآن من بلوي هذه الآيات التي شرح أولها فهي اختبار و أمثالها في القرآن كثيرة فهي إثبات الاختبار و البلوي إن الله جل و عز لم يخلق الخلق عبثا و لا أهملهم

چنان چه خداوند در مورد منافقین فرموده است: «یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یَکْتُمُونَ» ⁽²⁾{به زبان خویش چیزی می‌گفتند که در دل هایشان نبود و خدا به آن چه می‌نهفتند داناتر است}، سپس به عنوان توبیخ مؤمنان بر پیامبرش این چنین نازل کرده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ ...» ⁽³⁾{ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید ...}. پس اگر انسان سخنی بگوید و به سخن خود اعتقاد داشته باشد، نیتش، از طریق عمل کردن او را به تصدیق سخنش فرا می خواند، و اگر به آن سخن اعتقادی نداشته باشد، حقیقت مشخص نمی شود، زیرا خداوند در این سخنش: «إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ» ⁽⁴⁾{مگر آن کس که مجبور شده و[لی] قلبش به ایمان اطمینان دارد} و این سخنش: «لا یُؤاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ ...» ⁽⁵⁾{خداوند شما را به سوگندهای لغوتان مؤاخذه نمی‌کند ...} ممکن دانسته است که نیت صادق باشد، ولی عمل به علت مانعی که نمی گذارد فعل [موافق با نیت] آشکار شود، مخالف نیت باشد. بنابراین قرآن و احادیث رسول صلی الله علیه و آله دلالت بر این دارند که قلب مالک همه حواس است و کارهای حواس را تصحیح می کند و هیچ چیز نمی تواند چیزی که قلب آن را تصحیح کرده است را باطل کند.

این بود توضیح همه پنج مثالی که امام صادق علیه السلام فرمودند که با آن ها مسأله منزلت بین آن دو منزلت، که همان جبر و تفویض است، تبیین می شود. حال اگر انسان همه این پنج شرط را به صورت کامل دارا باشد، بر او واجب است عمل را به صورت کامل مطابق امر خداوند عزّ و جلّ و رسولش انجام دهد و اگر یکی از آن شروط را نداشته باشد، عمل به حسب آن شرط از عهده او برداشته می شود. اما شواهد قرآنی بر مسأله آزمون و ابتلا به سبب استطاعت، که موجب اثبات قول بین دو قول می شوند زیاد هستند؛ از جمله آن ها این سخن خداوند است [که فرمود]: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ» ⁽⁶⁾{و البته شما را می‌آزماییم تا مجاهدان و شکیبایان شما را باز شناسانیم و گزارش های [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم}، و [نیز] فرمود: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ» ⁽⁷⁾{به تدریج از جایی که نمی‌دانند گریبانشان را خواهیم گرفت}، و [نیز] فرمود: «الم * أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ⁽⁸⁾{الف لام میم * آیا مردم پنداشتند که تا گفتند ایمان آوردیم رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند!؟}، و در مورد فتنه هایی که به معنای آزمون است فرمود: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ ...» ⁽⁹⁾{و قطعا سلیمان را آزمودیم ...} و در قصه قوم موسی فرمود: «فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُ» ⁽¹⁰⁾{فرمود در حقیقت ما قوم تو را پس از [عزیمت] تو آزمودیم و سامری آنها را گمراه ساخت}، و در این سخن موسی: «إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ» ⁽¹¹⁾{این جز آزمایش تو نیست} فتنه به معنای آزمون است. بعضی از این آیات به بعضی دیگر قیاس می شوند و بعضی شاهد بر بعضی دیگرند. اما آیاتی که در آن ها ابتلا به معنای آزمون است؛ این سخن خداوند: «لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ» ⁽¹²⁾{تا شما را در آن چه به شما داده است بیازماید}، و این سخن خداوند: «ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ» ⁽¹³⁾{سپس برای آن که شما را بیازماید، از [تعقیب] آنان منصرفتان کرد}، و این سخن خداوند: «إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ» ⁽¹⁴⁾{ما آنان را همان گونه که باغ داران را آزمودیم مورد آزمایش قرار دادیم}، و این سخن خداوند: «خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» ⁽¹⁵⁾{مرگ و زندگی را پدید آورد تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارترید}، و این سخن خداوند: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ» ⁽¹⁶⁾{و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود}، و این سخن خداوند: «وَ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ» ⁽¹⁷⁾{و اگر خدا می‌خواست از ایشان انتقام می‌کشید، ولی [فرمان پیکار داد] تا برخی از شما را به وسیله برخی [دیگر] بیازماید} و هر چه در قرآن از ریشه بلوی است، این آیاتی که ابتدای آن آورده شد، به معنای آزمون است و امثال آن در قرآن زیاد است و همگی مسأله آزمون و ابتلا را اثبات می کنند. خداوند عزّ و جلّ خلایق را بیهوده نیافریده و آنان را به حال خود واگذار نکرده است

سدي و لا أظهر حكمته لعبا بذلك أخبر في قوله أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً.

فإن قال قائل فلم يعلم الله ما يكون من العباد حتي اختبرهم قلنا بلي قد علم ما يكون منهم قبل كونه و ذلك قوله وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ و إنما اختبرهم ليعلمهم عدله و لا يعذبهم إلا بحجة بعد الفعل و قد أخبر بقوله وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا و قوله وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّي نَبْعَثَ رَسُولًا و قوله رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ فالاختبار من الله بالاستطاعة التي ملكها عبده و هو القول بين الجبر و التفويض بهذا نطق القرآن و جرت الأخبار عن الأئمة من آل الرسول.

فإن قالوا ما الحجة في قول الله يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ و ما أشبهها قيل مجاز هذه الآيات كلها علي معنيين أما أحدهما فإخبار عن قدرته أي إنه قادر علي هداية من يشاء و ضلالة من يشاء و إذا أجبرهم بقدرته علي أحدهما لم يجب لهم ثواب و لا عليهم عقاب علي نحو ما شرحنا في الكتاب و المعني الآخر أن الهداية منه تعريفه كقوله وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ أي عرفناهم فَاسْتَحَبُّوا الْعَمي عَلَي الْهُدي فلو جبرهم علي الهدي لم يقدروا أن يضلوا و ليس كلما وردت آية مشتبهة كانت الآية حجة علي محكم الآيات اللواتي أمرنا بالأخذ بها من ذلك قوله مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ الآية و قال فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أي أحكمه و أشرحه أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ وفقنا الله و إياكم من القول و العمل لما يحب و يرضي و جنبنا و إياكم معاصيه بمنه و فضله و الحمد لله كثيرا كما هو أهله و صلي الله علي محمد و آله الطيبين و حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ.

بيان

قوله تعالي فقد ظلم الله علي بناء التفعيل أي نسبه إلي الظلم. قوله عليه السلام و من زعم أن الله يدفع عن أهل المعاصي العذاب أي عموما بحيث لا يعاقب أحدا منهم كما هو مقتضي الجبر فلا ينافي سقوط بعضها بالعفو أو الشفاعة قوله عليه السلام و لما لزمت

و حکمت خود را برای بازی اظهار نکرده است، و این مطلب را در این سخنش فرموده است: «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً» ⁽¹⁾{آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده‌ایم!؟}. اگر کسی بگوید مگر خداوند نمی داند که چه عملی از بندگان سر می زند که آنان را می آزماید!؟ می گوییم بلی، می داند که چه عملی از آنان سر می زند، چنان چه فرمود: «وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ» ⁽²⁾{اگر هم بازگردانده شوند، قطعاً به آن چه از آن منع شده بودند برمی‌گردند}، خداوند تنها به این سبب آنان را می آزماید که عدل خود را به آنان نشان دهد و بفهماند که آنان را بعد از عمل و با دلیل عذاب می کند و این مطلب را در این سخنش فرموده است: «وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَکْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولًا» ⁽³⁾{و اگر ما آنان را قبل از [آمدن قرآن] به عذابی هلاک می‌کردیم، قطعاً می‌گفتند: پروردگارا! چرا پیامبری به سوی ما نفرستادی}، و این سخنش: «وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا» ⁽⁴⁾{و ما تا پیامبری برنیانگیزیم، به عذاب نمی‌پردازیم}، و این سخنش: «رُسُلًا مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ» ⁽⁵⁾{پیامبرانی که بشارت گر و هشداردهنده}. بنابراین آزمون خداوند، به سبب استطاعتی است که به بنده داده است و این است قول بین جبر و تفویض. قرآن و احادیث امامان خاندان رسول نیز همین را فرموده اند. اگر بگویند پس دلیل این سخن خداوند: «یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ» ⁽⁶⁾{هر که را بخواهد، بیراه و هر که را بخواهد، هدایت می‌کند} و نظایرش در قرآن چیست؟ [در جواب] گفته می شود: معنای مجازی این دسته از آیات دو چیز می تواند باشد؛ یکی این که این آیات خبر از قدرت خداوند هستند و به معنای این هستند که خداوند قادر است هر که را بخواهد هدایت و هر که را بخواهد گمراه کند، و اگر با قدرت خود آنان را بر یکی از این دو مجبور می کرد، مستوجب پاداش یا کیفر نمی شدند، به همان بیانی که ما در نامه شرح دادیم. و معنای دیگر این که هدایت خداوند به معنای شناساندن [راه هدایت] است، مانند این سخنش: «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی» ⁽⁷⁾{و اما ثمودیان؛ پس آنان را راهبری کردیم} که در آن "هدیناهم" به معنای "به آنان شناساندیم" می باشد {و[لی] کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند}، و اگر خداوند آنان را بر هدایت مجبور می نمود، نمی توانستند گمراه شوند. و این گونه نیست که هرگاه آیه مشتبهی درباره موضوعی وجود داشته باشد، بتوان با آن بر آیات محکم احتجاج کرد، همان آیات محکمی که امر شده ایم به آن ها عمل کنیم، خداوند فرموده است: «مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ ...» ⁽⁸⁾{پاره‌ای از آن آیات محکم [ - صریح و روشن] است؛ آن ها اساس کتابند و [پاره‌ای] دیگر متشابهاتند [که تأویل‌پذیرند]. اما کسانی که در دل هایشان انحراف است برای فتنه‌جویی و طلب تأویل آن [به دل خواه خود] از متشابه آن پیروی می‌کنند}، و فرموده است: «فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» ⁽⁹⁾{پس بشارت ده به آن بندگان من که * به سخن گوش فرا می‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند}، یعنی متقن ترین و روشن ترین آن را، «أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» ⁽¹⁰⁾{اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان}. خداوند ما و شما را توفیق سخن و عملی که دوست دارد و می پسندد دهد و ما و شما را به منت و فضلش از معاصی دور بدارد. سپاس فراوان مخصوص خداوند است چنان چه او اهلش است، و خداوند بر محمد و خاندان پاکش درود فرستد! «حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ» ⁽¹¹⁾{و خدا ما را بس است و نیکو حمایت گری است}.

توضیحات: این سخن ایشان علیه السلام که فرمودند: " کسی که بپندارد خداوند کیفر را از معصیت کاران بر می دارد ..." یعنی به صورت عمومی و طوری که هیچ یک از آنان کیفر نشوند، چنان چه مقتضی جبر است، بنابراین با این که عذاب از بعضی از آنان با عفو یا شفاعت ساقط شود منافات ندارد.

الأشياء أي الخطايا و الذنوب و في بعض النسخ الأسماء و هو أوفق بما روي عنه عليه السلام في موضع آخر أي لا يصح إطلاق المؤمن و الكافر و الصالح و الطالح و أشباهها علي الحقيقة.

فذلكة اعلم أن الذي استفاض عن الأئمة عليهم السلام هو نفي الجبر و التفويض و إثبات الأمر بين الأمرين و قد اعترف به بعض المخالفين أيضا قال إمامهم الرازي حال هذه المسألة عجيبة فإن الناس كانوا مختلفين فيها أبدا بسبب أن ما يمكن الرجوع فيها إليها متعارضة متدافعة فمعول الجبرية علي أنه لا بد لترجيح الفعل علي الترك من مرجح ليس من العبد و معول القدرية علي أن العبد لو لم يكن قادرا علي فعل لما حسن المدح و الذم و الأمر و النهي و هما مقدمتان بديهيتان ثم من الأدلة العقلية اعتماد الجبرية علي أن تفاصيل أحوال الأفعال غير معلومة للعبد و اعتماد القدرية علي أن أفعال العباد واقعة علي وفق تصورهم و دواعيهم و هما متعارضتان و من الإلزامات الخطابية أن القدرة علي الإيجاد صفة كمال لا يليق بالعبد الذي هو منبع النقصان و أن أفعال العباد تكون سفها و عبثا فلا يليق بالمتعالي عن النقصان و أما الدلائل السمعية فالقرآن مملو بما يوهم بالأمرين و كذا الآثار فإن أمة من الأمم لم تكن خالية من الفرقتين و كذا الأوضاع و الحكايات متدافعة من الجانبين حتي قيل إن وضع النرد علي الجبر و وضع الشطرنج علي القدر إلا أن مذهبنا أقوي بسبب أن القدح في قولنا لا يترجح الممكن إلا بمرجح يوجب انسداد باب إثبات الصانع و نحن نقول الحق ما قال بعض أئمة الدين أنه لا جبر و لا تفويض و لكن أمر بين أمرين و ذلك أن مبني المبادي القريبة لأفعال العبد علي قدرته و اختياره و المبادي البعيدة علي عجزه و اضطراره فالإنسان مضطر في صورة مختار كالقلم في يد الكاتب و الوتد في شق الحائط و في كلام العقلاء قال الحائط للوتد لم تشقني فقال سل من يدقني انتهي.

و أما معني الجبر فهو ما ذهبت إليه الأشاعرة من أن الله تعالي أجري الأعمال علي أيدي العباد من غير قدرة مؤثرة لهم فيها و عذبهم عليها.

در این سخن ایشان علیه السلام که فرمودند: "اشیاء گردن گیر صاحبانش نمی شد"، "أشیاء" یعنی خطاها و گناهان، و در بعضی از نسخه ها به جای "أشیاء"، "اسماء" آمده است که با روایت دیگری که از ایشان روایت شده سازگارتر است و یعنی دیگر به کار بردن نام مؤمن و کافر و درست کار و بدکار و نظایر آن، استعمال حقیقی نخواهد بود.

نکته : باید دانست که مطلبی که به صورت مستفاض از ائمه علیهم السلام به دست ما رسیده، نفی جبر و تفویض و اثبات امر بین امرین است، که بعضی از اهل تسنن نیز به آن اعتراف کرده اند. امام اهل تسنن، فخر رازی گفته است: وضع این مسأله عجیب است؛ زیرا مردم در این مسأله همیشه با هم اختلاف داشته اند، چرا که دلایلی که در این مسأله می توان به آن استناد کرد با هم متعارض و متضادند؛ دلیل جبریون این است که در ترجیح فعل بر ترک ناچار باید مرجحی از غیر از جانب بنده وجود داشته باشد، و دلیل قدری ها این است که اگر بنده قادر بر کاری نباشد، مدح و ذم و امر و نهی شایسته نخواهد بود. که هر دوی این ها مقدمه های عقلی می باشند. یکی از دلایل عقلی، استناد جبریون بر این است که تفاصیل حالات افعال برای بنده معلوم نیست، و استناد قدری ها بر این که افعال بندگان مطابق تصور و انگیزه اشان انجام می شود، که [این دو دلیل عقلی] با هم متعارضند. و از الزامات خطابی این است که قدرت بر ایجاد [فعل]، کمالی است که بنده ای که منبع کاستی است لایق آن نیست و سزاوار نیست افعال سفیهانه و بیهوده بندگان به خداوندی که والاتر از هر کاستی است نسبت داده شود. اما دلایل نقلی؛ قرآن مملو از آیاتی است که ممکن است موجب توهم هر یک از این دو نظریه شوند. هم چنین است احادیث، چه این که هیچ یک از امت ها نبوده اند که یکی از این دو فرقه را درون خود نداشته باشند. هم چنین اوضاع و حکایات هر دو طرف نیز یکدیگر را دفع می کنند، تا آن جا که گفته شده است اساس [بازی] نرد بر جبر، و اساس شطرنج بر قَدَر است. اما مذهب ما قوی تر است؛ زیرا اگر با این استدلال که موجود ممکن برای ترجیح [وجودش بر عدم] نیاز به مرجح دارد در قول ما خدشه شود، به انسداد باب اثبات [خداوند] صانع می انجامد. ما می گوییم حق همان است که بعضی از امامان دین فرموده اند که نه جبر است و نه تفویض، بلکه [حقیقت] امر [چیزی است] بین آن دو؛ و این بدان جهت است که مبادی قریبه افعال تحت قدرت و اختیار بنده است، ولی از مبانی بعیده عاجز است و مضطر به آن هاست؛ بنابراین انسان در حال اختیارش، مضطر است، مانند قلم که در دست کاتب است و مانند میخ که در شکاف دیوار است. در سخنان عقلا آمده است: دیوار به میخ گفت: تو چرا مرا می شکافی؟ و میخ گفت: از کسی که مرا می کوبد بپرس.

اما معنای جبر همان است که اشاعره به آن معتقدند که خداوند متعال، اعمال را بر دست بندگان جاری می کند بدون این که آنان قدرتی مؤثر در انجام آن داشته باشند، و [سپس] آن ها را به سبب انجام آن ها عذاب می کند.

و أما التفويض فهو ما ذهب إليه المعتزلة من أنه تعالي أوجد العباد و أقدرهم علي تلك الأفعال و فوض إليهم الاختيار فهم مستقلون بإيجادها علي وفق مشيتهم و قدرتهم و ليس لله في أفعالهم صنع.

و أما الأمر بين الأمرين فالذي ظهر مما سبق من الأخبار هو أن لهداياته و توفيقاته تعالي مدخلا في أفعال العباد بحيث لا يصل إلي حد الإلجاء و الاضطرار كما أن سيدا أمر عبده بشي‌ء يقدر علي فعله و فهمه ذلك و وعده علي فعله شيئا من الثواب و علي تركه شيئا من العقاب فلو اكتفي من تكليف عبده بذلك و لم يزد عليه مع علمه بأنه لا يفعل الفعل بمحض ذلك لم يكن ملوما عند العقلاء لو عاقبه علي تركه و لا يقول عاقل بأنه أجبره علي ترك الفعل و لو لم يكتف السيد بذلك و زاد في ألطافه و الوعد بإكرامه و الوعيد علي تركه و أكد ذلك ببعث من يحثه علي الفعل و يرغبه فيه ثم فعل بقدرته و اختياره ذلك الفعل فلا يقول عاقل بأنه جبره علي ذلك الفعل و أما فعل ذلك بالنسبة إلي جماعة و تركه بالنسبة إلي آخرين فيرجع إلي حسن اختيارهم و صفاء طويتهم أو سوء اختيارهم و قبح سريرتهم فالقول بهذا لا يوجب نسبة الظلم إليه تعالي بأن يجبرهم علي المعاصي ثم يعذبهم عليها كما يلزم الأولين و لا عزله تعالي عن ملكه و استقلال العباد بحيث لا مدخل لله في أفعالهم فيكونون شركاء لله في تدبير عالم الوجود كما يلزم الآخرين و قد مرت شواهد هذا المعني في الأخبار

وَ يُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ الْكُلَيْنِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَي الْمَعَاصِي قَالَ لَا فَقَالَ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمُ الْأَمْرَ قَالَ لَا قَالَ فَمَا ذَا قَالَ لُطْفٌ مِنْ رَبِّكَ بَيْنَ ذَلِكَ ⁽¹⁾. و يظهر من ⁽²⁾

[معنای] تفویض نیز همان است معتزله به آن معتقدند که خداوند متعال بندگان را آفریده و آنان را بر انجام آن اعمال قدرت داده و اختیار را به آنان واگذارده است، بنابراین آنان در ایجاد افعال، مطابق مشیت و قدرت خودشان مستقل هستند و خداوند در ایجاد افعال آنان نقشی ندارد.

اما امر بین امرین؛ چیزی که از روایات گذشته برداشت می شود این است که هدایت ها و توفیقات خداوند متعال در افعال بندگان دخالت دارد، [البته] طوری که به حد اجبار و ناچاری نمی رسد. مانند این است که مولایی به غلام خود امر کند که کاری که توان آن را دارد را انجام دهد و آن کار را به او بفهماند و به او وعده دهد که در صورت انجام آن به او ثواب دهد و در صورت ترک او را کیفر کند، اگر مولا در تکلیف غلامش به همین اکتفا کند و با این که می داند او آن کار را انجام نمی دهد، چیز دیگری به او نگوید و کار دیگری نکند، و با این حال او را در صورت ترک عمل کیفر کند، نزد عقلا ملامتی بر مولا نیست و هیچ عاقلی نمی گوید که مولا غلام را بر ترک آن عمل مجبور کرده است. حال اگر مولا به همین اکتفا نکند و لطف بیشتری کند و او را [در صورت عمل] وعده اکرام و در صورت ترک وعده کیفر دهد و این مسأله را با فرستادن کسی که غلام را بر انجام عمل تشویق و ترغیب کند تأکید نماید، و بعد غلام آن عمل را با قدرت و اختیار خود انجام دهد، هیچ عاقلی نمی گوید که مولا او را بر انجام آن فعل مجبور کرده است، اما این که بعضی آن را انجام می دهند و بعضی دیگر آن را ترک می کنند، به حسن اختیار و پاکی ضمیر گروه اول، و سوء اختیار و زشتی باطن گروه دوم باز می گردد. بنابراین اعتقاد به چنین چیزی موجب نسبت دادن ظلم به خداوند متعال و قائل شدن به این که خداوند آنان را بر معاصی مجبور می کند و سپس آن ها را عذاب می کند نمی شود، چنان چه آن دو نظریه اول موجب چنین چیزی می شد، و [از سوی دیگر] موجب عزل خداوند از ملکش و استقلال بندگان در افعالشان به گونه ای که آنان با خداوند در تدبیر عالم وجود شریک باشند نیز نمی شود، چنان چه لازمه آن دو نظریه دیگر بود. و شواهد این دیدگاه در روایات قبلی موجود بود و روایتی که کلینی از امام صادق علیه السلام نقل کرده آن را تأیید می کند که مردی از ایشان پرسید که آیا خداوند بندگان را بر معاصی مجبور کرده است؟ ایشان فرمودند: خیر. مرد عرض کرد: پس امر را به ایشان واگذارده است؟ ایشان فرمودند: خیر. مرد پرسید؟ پس چیست؟ ایشان فرمودند: لطفی از جانب پروردگار است که بین آن دو است.

بعض الأخبار أن المراد بالتفويض المنفي هو كون العبد مستقلا في الفعل بحيث لا يقدر الرب تعالي علي صرفه عنه و الأمر بين الأمرين هو أنه جعلهم مختارين في الفعل و الترك مع قدرته علي صرفهم عما يختارون و منهم من فسر الأمر بين الأمرين بأن الأسباب القريبة للفعل يرجع إلي قدرة العبد و الأسباب البعيدة كالآلات و الأسباب و الأعضاء و الجوارح و القوي إلي قدرة الرب تعالي فقد حصل الفعل بمجموع القدرتين و فيه أن التفويض بهذا المعني لم يقل به أحد حتي يرد عليه و منهم من قال الأمر بين الأمرين هو كون بعض الأشياء باختيار العبد و هي الأفعال التكليفية و كون بعضها بغير اختياره كالصحة و المرض و النوم و اليقظة و الذكر و النسيان و أشباه ذلك و يرد عليه ما أوردناه علي الوجه السابع و الله تعالي يعلم و حججه عليهم السلام و بسط القول في تلك المسألة و إيراد الدلائل و البراهين علي ما هو الحق فيها و دفع الشكوك و الشبه عنها لا يناسب ما هو المقصود من هذا الكتاب و الله يهدي من يشاء إلي الحق و الصواب.

باب 3 القضاء و القدر و المشية و الإرادة و سائر أسباب الفعل‌

اشاره

باب 3 القضاء و القدر ⁽¹⁾و المشية و الإرادة و سائر أسباب الفعل

الآيات؛

البقرة: «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ»(253)

آل عمران: «وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا»(145)

الأنعام: «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا»(107) (و قال تعالي): «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ»(137) (و قال تعالي): «سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْ‌ءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّي ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ* قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ»(148 - 149)

از بعضی روایات استفاده می شود کسه مقصود از تفویضی که نفی شده این است که بنده در عمل طوری در انجام عمل مستقل باشد که پروردگار متعال نتواند او را از انجام آن بازدارد و مقصود از امر بین امرین این است که خداوند بندگان را در فعل و ترک مختار قرار داده است، ولی خود نیز قدرت بازداشتن آنان از انجام عملی که اختیار کرده اند را دارد. بعضی امر بین امرین را به این تفسیر کرده اند که اسباب قریبه فعل تحت قدرت بنده است و اسباب بعیده مانند آلات و اسباب و اعضاء و جوارح و قوا در قدرت پروردگار متعال است و فعل با إعمال هر دو قدرت حاصل می شود. این تفسیر این ایراد را دارد که هیچ کسی قائل به تفویص به این معنا نیست تا اشکالی بر آن وارد باشد. بعضی دیگر گفته اند امر بین امرین این است که بعضی چیزها در اختیار بنده است، که همان افعال تکلیفی باشد و بعضی چیزها مانند صحت و مرض و خواب و بیداری و یادآوری و فراموشی و مانند این چیزها در اختیار بنده نیست، این تفسیر همان ایرادی را که بر وجه هفتم وارد کردیم دارد. خداوند متعال و حجج او علیهم السلام بهتر می دانند. و تفصیل سخن در این مسأله و آوردن دلایل و براهین بر قول حق و زدودن شکوک و شبهات از قول حق مناسب با مقصود این کتاب نیست. و خداوند هر که را بخواهد به حق و صواب هدایت می کند.

باب سوم: قضا و قدر و مشیت و اراده و سایر اسباب فعل

اشاره

قضا و قدر و مشیت و اراده و سایر اسباب فعل

آیات

«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لکِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یُرِیدُ» ⁽²⁾

{و اگر خدا می‌خواست، با یکدیگر جنگ نمی‌کردند، ولی خداوند آن چه را می‌خواهد انجام می‌دهد}.

«وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجَّلًا» ⁽³⁾

{و هیچ نفسی جز به فرمان خدا نمیرد. [خداوند مرگ را] به عنوان سرنوشتی معین [مقرر کرده است]}.

«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکُوا» ⁽⁴⁾

{و اگر خدا می‌خواست، آنان شرک نمی‌آوردند}.

«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ» ⁽⁵⁾

{و اگر خدا می‌خواست، چنین نمی‌کردند پس ایشان را با آن چه به دروغ می‌سازند رها کن}.

«سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَیْ‌ءٍ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّی ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ * قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ» ⁽⁶⁾

{کسانی که شرک آوردند به زودی خواهند گفت: اگر خدا می‌خواست نه ما و نه پدرانمان شرک نمی‌آوردیم و چیزی را [خودسرانه] تحریم نمی‌کردیم. کسانی هم که پیش از آنان بودند همین گونه [پیامبران خود را] تکذیب کردند تا عقوبت ما را چشیدند. بگو آیا نزد شما دانشی هست که آن را برای ما آشکار کنید!؟ شما جز از گمان پیروی نمی‌کنید و جز دروغ نمی‌گویید * بگو برهان رسا ویژه خداست و اگر [خدا] می‌خواست قطعاً همه شما را هدایت می‌کرد}.

الأعراف: «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ»(187)

أنفال: «وَ لكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا»(42)

التوبة: «قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَي اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»(51) (و قال تعالي): «فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُونَ»(55)

يونس: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّي يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ* وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَي الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ»(99 - 100)

الأحزاب: «وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا»(37) (قال): «وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً»(38)

فاطر: «وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثي وَ لا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَي اللَّهِ يَسِيرٌ»(11)

السجدة: «وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ»(45)

حمعسق: «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَ الظَّالِمُونَ ما لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ»(8) (و قال تعالي): «وَ لَوْ لا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ»(21)

الزخرف: «وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ»(20)

القمر: «إِنَّا كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ»(49) (و قال): «وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ *وَ كُلُّ صَغِيرٍ وَ كَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ»(52 - 53)

الحديد: «ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَي اللَّهِ يَسِيرٌ»(22)

الحشر: «ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ»(5)

التغابن: «ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ»(11)

الطلاق: «يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً»(12)

«قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ» ⁽¹⁾

{بگو جز آن چه خدا بخواهد برای خودم اختیار سود و زیانی ندارم}.

«وَ لکِنْ لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا» ⁽²⁾

{ولی [چنین شد] تا خداوند کاری را که انجام‌شدنی بود به انجام رساند}.

«قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلَّا ما کَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» ⁽³⁾

{بگو جز آن چه خدا برای ما مقرر داشته هرگز به ما نمی‌رسد، او سرپرست ماست و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند}.

«فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ» ⁽⁴⁾

{اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نیاورد، جز این نیست که خدا می‌خواهد در زندگی دنیا به وسیله این ها عذابشان کند و جانشان در حال کفر بیرون رود}.

«وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ * وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ» ⁽⁵⁾

{و اگر پروردگار تو می‌خواست، قطعاً هر که در زمین است همه آن ها یک سر ایمان می‌آوردند، پس آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که بگروند!؟ * و هیچ کس را نرسد که جز به اذن خدا ایمان بیاورد و [خدا] بر کسانی که نمی اندیشند پلیدی را قرار می‌دهد}.

«وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا» ⁽⁶⁾

{و فرمان خدا صورت اجرا پذیرد}.

«وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً» ⁽⁷⁾

{و فرمان خدا همواره به اندازه مقرر [و متناسب با توانایی] است}.

«وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثی وَ لا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ ما یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِی کِتابٍ إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ» ⁽⁸⁾

{و هیچ مادینه‌ای بار نمی‌گیرد و بار نمی‌نهد مگر به علم او، و هیچ سال خورده‌ای عمر دراز نمی‌یابد و از عمرش کاسته نمی‌شود مگر آن که در کتابی [مندرج] است، در حقیقت این [کار] بر خدا آسان است}.

«وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ» ⁽⁹⁾

{و اگر از جانب پروردگارت فرمان [مهلت] سبقت نگرفته بود، قطعاً میانشان داوری شده بود}.

«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظَّالِمُونَ ما لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ» ⁽¹⁰⁾

{و اگر خدا می‌خواست، قطعاً آنان را امتی یگانه می‌گردانید. لیکن هر که را بخواهد به رحمت خویش در می‌آورد و ستمگران نه یاری دارند و نه یاوری}.

«وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ» ⁽¹¹⁾

{و اگر فرمان قاطع [در باره تأخیر عذاب در کار] نبود، مسلما میانشان داوری می‌شد}.

«وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ» ⁽¹²⁾

{و می‌گویند اگر [خدای] رحمان می‌خواست، آن ها را نمی‌پرستیدیم. آنان به این [دعوی] دانشی ندارند [و] جز حدس نمی‌زنند}.

«إِنَّا کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ» ⁽¹³⁾

{ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده‌ایم}

«وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ * وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ» ⁽¹⁴⁾

{و هر چه کرده‌اند در کتاب ها[ی اعمالشان درج] است * و هر خرد و بزرگی [در آن] نوشته شده}.

«ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ» ⁽¹⁵⁾

{هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در نفس های شما [ - به شما] نرسد مگر آن که پیش از آن که آن را پدید آوریم در کتابی است. این [کار] بر خدا آسان است}.

«ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽¹⁶⁾

{آن چه درخت خرما بریدید یا آن ها را [دست نخورده] بر ریشه‌هایشان بر جای نهادید، به فرمان خدا بود}.

«ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽¹⁷⁾

{هیچ مصیبتی جز به اذن خدا نرسد}.

«یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً» ⁽¹⁸⁾

{فرمان [خدا] در میان آن ها فرود می‌آید تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست و به راستی دانش وی هر چیزی را در بر گرفته است}.

المدثر: «كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ»(31) (و قال تعالي): «وَ ما يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ»(56)

الدهر: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ»(30) (و قال تعالي): «يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ»(31)

كُوِّرَت: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ»(29)

تفسير

وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا أي لو شاء أن يجبرهم و يلجئهم علي ترك الاقتتال لفعل لكنه مناف للتكليف فلذا وكلهم إلي اختيارهم فاقتتلوا و إذن الله أمره و تقديره و قيل علمه من أذن بمعني علم.

و قال الطبرسي في قوله تعالي فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ أي لو شاء لألجأكم إلي الإيمان و هذه المشية تخالف المشية المذكورة في الآية الأولي لأن الله سبحانه أثبت هذه و نفي تلك فالأولي مشية الاختيار و الثانية مشية الإلجاء و قيل إن المراد به لو شاء لهداكم إلي نيل الثواب و دخول الجنة ابتداء من غير تكليف.

قوله تعالي قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لا ضَرًّا أي مطلقا لأن ما يتوقف عليه الفعل من الأسباب و الآلات إنما هو بقدرته تعالي و هو لا ينافي الاختيار أو فيما ليس باختيار العبد من دفع البلايا و جلب المنافع و يؤيده قوله تعالي بعد ذلك وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَ ما مَسَّنِيَ السُّوءُ.

قوله تعالي لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا أي قدر الله التقاءكم مع المشركين في بدر علي غير ميعاد منكم ليقضي أمرا كان كائنا لا محالة أو من شأنه أن يكون هو إعزاز الدين و أهله و إذلال الشرك و أهله و معني لِيَقْضِيَ ليفعل أو ليظهر قضاؤه.

قوله تعالي: فِي الزُّبُرِ أي في الكتب التي كتبتها الحفظة أو في اللوح المحفوظ و كل صغير و كبير مستطر أي و ما قدموه من أعمالهم من صغير و كبير مكتوب عليهم أو كل صغير و كبير من الأرزاق و الآجال و نحوها مكتوب في اللوح.

قوله تعالي وَ ما يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أي إلا أن يشاء أن يجبرهم علي ذلك بقرينة قوله سابقا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ و قيل إلا أن يشاء الله من حيث

«کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ» ⁽¹⁾

{این گونه خدا هر که را

بخواهد، بیراه می‌گذارد و هر که را بخواهد، هدایت می کند}.

«وَ ما یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» ⁽²⁾

{و هیچ کس پند نمی‌گیرد مگر این که خدا بخواهد}.

«وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» ⁽³⁾

{و تا خدا نخواهد، [شما] نخواهید خواست}.

«یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ» ⁽⁴⁾

{هر که را خواهد، به رحمت خویش در می‌آورد}.

«وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ» ⁽⁵⁾

{و تا خدا پروردگار جهان ها نخواهد، [شما نیز] نخواهید خواست}.

تفسیر

«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا» ⁽⁶⁾{و اگر خدا می‌خواست، با یکدیگر جنگ نمی‌کردند}، یعنی اگر خداوند می خواست آنان را بر ترک جنگ مجبور و وادار کند، این کار را می کرد، ولی این کار با تکلیف منافات دارد و به همین جهت آن ها را به اختیار خود گذاشت و آنان نیز جنگ کردند. و مقصود از إذن خداوند، همان امر و تقدیرش است، گفته شده مقصود علم اوست و إذن در این جا از "أذِنَ" به معنای "عَلِمَ" گرفته شده است.

طبرسی در ذیل این سخن خداوند متعال: «فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ» ⁽⁷⁾{و اگر [خدا] می‌خواست، قطعاً همه شما را هدایت می‌کرد}، گفته است: یعنی اگر خداوند می خواست، شما را وادار به ایمان می نمود. این مشیت، غیر از مشیتی است که در آیه قبلی [یعنی «لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا ...»] گفته شده است؛ زیرا خداوند سبحان این را اثبات و آن را نفی کرده است، بنابراین آن اولی مشیت اختیار و این دومی مشیت واداشتن است. گفته اند که معنایش این است که اگر می خواست، از همان ابتدا و بدون هیچ تکلیفی شما را به [راه] رسیدن به ثواب و ورود در بهشت هدایت می نمود.

این سخن خداوند متعال: «قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا» ⁽⁸⁾{بگو برای خودم اختیار سود و زیانی ندارم}، یعنی به صورت مطلق اختیار سود و زیانی برای خود ندارم؛ زیرا اسباب و وسایلی که فعل بر آن متوقف است، تنها تحت قدرت خداوند متعال است، و این منافاتی با اختیار یا چیزهایی که در اختیار بنده نیست، مانند دفع بلایا و جلب منافع ندارد، و قسمت بعدی این آیه نیز که خداوند فرموده است: «وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ» ⁽⁹⁾{و

اگر غیب

می‌دانستم، قطعاً خیر بیشتری می‌اندوختم و هرگز به من آسیبی نمی‌رسید}، این معنا را تأیید می کند.

این سخن خداوند متعال: «لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا» ⁽¹⁰⁾{ [چنین شد] تا خداوند کاری را که انجام‌شدنی بود به انجام رساند}، یعنی خداوند بدون این که از پیش قراری با شما گذاشته باشد، مقدر نموده بود که شما با مشرکین در [جنگ] بدر رویارو شوید، تا خداوند کاری که ناچار باید انجام می شد را به انجام رساند. یا بدین معناست که یکی از شؤون خداوند عزیز نمودن دین و اهل دین و خوار نمودن شرک و اهل شرک است. «لِیَقْضِیَ» به معنای تا انجام دهد، یا تا قضای خداوند ظاهر شود می باشد.

این سخن خداوند متعال: «فِی الزُّبُرِ» یعنی در کتاب هایی که [فرشتگانی که] محافظان [انسان هستند] آن ها را نوشته اند، یا مقصود از آن لوح محفوظ است. «کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ» یعنی هر عمل کوچک و بزرگی که پیش فرستاده اند، علیه آنان نوشته شده است، یا بدین معناست که همه موارد کوچک و بزرگ روزی ها و أجل ها و مانند آن در لوح نوشته شده است.

این سخن خداوند متعال: «وَ ما یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» ⁽¹¹⁾{و هیچ کس پند نمی‌گیرد مگر این که خدا بخواهد}، یعنی مگر این که خداوند بخواهد آنان را بر آن مجبور کند، به قرینه این سخن خداوند که فرموده است: «إِنَّها تَذْکِرَةٌ * فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ» ⁽¹²⁾{زنهار [چنین مکن] این [آیات] پندی است * تا هر که خواهد از آن پند گیرد}. گفته شده که معنایش این است که مگر این که خداوند بخواهد،

أمر به و نهي عن تركه فكانت مشيته سابقة أي لا يذكرون إلا و الله قد شاء ذلك.

الأخبار

«1»

ب، قرب الإسناد ابْنُ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا رَسُولَ اللَّهِ رُقًي ⁽¹⁾يُسْتَشْفَي بِهَا هَلْ تَرُدُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّهَا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ.

«2»

ل، الخصال الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ السَّنْجَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُجْرٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ ⁽²⁾عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ خِرَاشٍ ⁽³⁾عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا يُؤْمِنُ عَبْدٌ حَتَّي يُؤْمِنَ بِأَرْبَعَةٍ حَتَّي يَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ بَعَثَنِي بِالْحَقِّ وَ حَتَّي يُؤْمِنَ بِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ حَتَّي يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ.

«3»

ل، الخصال أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبُنْدَارُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ عَنْ بِشْرِ بْنِ نُمَيْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ⁽⁴⁾قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْبَعَةٌ لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَاقٌّ وَ مَنَّانٌ وَ مُكَذِّبٌ بِالْقَدَرِ وَ مُدْمِنُ خَمْرٍ.

«4»

ل، الخصال حَمْزَةُ الْعَلَوِيُّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ

از این جهت که خداوند به آن امر کرده و از ترک آن نهی نموده است، بنابراین مشیت خداوند از قبل وجود داشته است. یعنی پندی نمی گیرند، جز این که خداوند از قبل، آن را خواسته باشد.

روایات

روایت 1

قرب الإسناد: إبن علوان از امام صادق و ایشان از پدرشان علیهما السلام نقل کرده اند: به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض شد: ای رسول خدا! آیا [دعانوشته ها] اوراقی که از آن ها طلب شفا می شود قَدَر خداوند را برمی گردانند؟ ایشان فرمودند: آن ها خود از مقدرات خداوند هستند.

روایت 2

خصال: ربعی بن خراش از امام علی علیه السلام نقل کرده که ایشان فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هیچ بنده ای ایمان نیاورده است، مگر این که به چهار چیز ایمان بیاورد: شهادت دهد هیچ معبودی جز خداوند نیست و او یکتاست و شریکی ندارد، و شهادت دهد که من رسول خدا هستم و خداوند مرا به حق فرستاده است، و به برانگیختن بعد از مرگ ایمان بیاورد و به قَدَر ایمان بیاورد.

روایت 3

خصال: أبی أمامۀ نقل کرده، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: چهار تَن هستند که خداوند در روز قیامت به آن ها نظر نمی کند: کسی که عاقّ شده است، کسی که [هر چه عطا می کند،] منّت می گذارد، کسی که قَدَر را تکذیب می کند و کسی که دائم الخمر است.

روایت 4

خصال: عبدالله بن میون از امام صادق

مُحَمَّدِ بْنِ مَيْمُونٍ الْخَزَّازِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سِتَّةٌ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ كُلُّ نَبِيٍّ مُجَابٍ الزَّائِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ التَّارِكُ لِسُنَّتِي وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبَرُوتِ لِيُذِلَّ مَنْ أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ يُعِزَّ مَنْ أَذَلَّهُ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِفَيْ‌ءِ الْمُسْلِمِينَ الْمُسْتَحِلُّ لَهُ.

«5»

ل، الخصال ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ الْكُوفِيِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنِّي لَعَنْتُ سَبْعَةً لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ كُلُّ نَبِيٍّ مُجَابٍ قَبْلِي فَقِيلَ وَ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ الزَّائِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُخَالِفُ لِسُنَّتِي وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبْرِيَّةِ ⁽¹⁾لِيُعِزَّ مَنْ أَذَلَّ اللَّهُ وَ يُذِلَّ مَنْ أَعَزَّ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ عَلَي الْمُسْلِمِينَ ⁽²⁾بِفَيْئِهِمْ مُسْتَحِلًّا لَهُ وَ الْمُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

«6»

ل، الخصال مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْخَثْعَمِيِّ عَنْ ثَابِتِ بْنِ عَامِرٍ السِّنْجَارِيِّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله سَبْعَةٌ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ كُلُّ نَبِيٍّ مُجَابٍ الْمُغَيِّرُ لِكِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُبَدِّلُ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُتَسَلِّطُ فِي سُلْطَانِهِ لِيُعِزَّ مَنْ أَذَلَّ اللَّهُ وَ يُذِلَّ مَنْ أَعَزَّ اللَّهُ وَ الْمُسْتَحِلُّ لِحُرُمِ اللَّهِ ⁽³⁾وَ الْمُتَكَبِّرُ عِبَادَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

«7»

ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام قَالَ: لَا يَكُونُ شَيْ‌ءٌ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعَةٍ بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ وَ إِرَادَةٍ وَ مَشِيَّةٍ وَ كِتَابٍ وَ أَجَلٍ وَ إِذْنٍ فَمَنْ قَالَ غَيْرَ هَذَا فَقَدْ كَذَبَ عَلَي اللَّهِ أَوْ رَدَّ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

و ایشان از پدرشان و ایشان [نیز] از [پدرشان] امام سجاد علیهم السلام نقل کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: شش تَن هستند که خداوند و هر پیامبر مستجاب شده ای آن ها را لعنت می کنند: کسی که چیزی را در کتاب خداوند زیاد کند، کسی که قَدَر را تکذیب کند، کسی که سنت مرا ترک کند، کسی که درباره خاندان من چیزی که خداوند حرام کرده را حلال شمرد، کسی که از قدرت سلطنتش برای خوار کردن کسی که خداوند او را عزیز کرده و عزیز کردن کسی که خداوند او را خوار کرده استفاده کند و کسی که از فیء مسلمانان برای خود استفاده می کند و آن را حلال می داند.

روایت 5

عبدالمؤمن انصاری از امام صادق علیه السلام نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: من هفت تَن را که خداوند و پیامبران مستجاب شده پیش از من نیز آنان را لعنت نموده اند، لعنت می کنم؛ عرض شد: ای رسول خدا! آن ها چه کسانی هستند؟ ایشان فرمودند: کسی که در کتاب خداوند چیزی زیاد کند، کسی که قَدَر خداوند را تکذیب کند، کسی که با سنت من مخالف باشد، کسی که درباره خاندان من چیزی که خداوند حرام کرده را حلال شمرد، کسی که از قدرت سلطنتش برای خوار کردن کسی که خداوند او را عزیز کرده و عزیز کردن کسی که خداوند او را خوار کرده استفاده کند، کسی که از فیء مسلمانان برای خود استفاده می کند و آن را حلال می داند و کسی که چیزی را که خداوند عزّ و جلّ آن را حلال کرده را حرام شمرد.

روایت 6

عبدالله بن زیاد از زید بن علی، و او از پدرش [امام سجاد] و ایشان از پدرشان [امام حسین]، و ایشان از امام علی علیهم السلام نقل کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هفت تَن هستند که خداوند و هر پیامبر مستجاب شده ای آنان را لعنت می کنند: کسی که کتاب خداوند را تغییر دهد، کسی که قَدَر خداوند را تکذیب کند، کسی که سنت رسول خدا را دگرگون کند، کسی که درباره خاندان من چیزی را که خداوند عزّ و جلّ حرام نموده، حلال شمرد، کسی که از قدرت سلطنتش برای خوار کردن کسی که خداوند او را عزیز کرده و عزیز کردن کسی که خداوند او را خوار کرده استفاده کند، کسی که محرمات خداوند را حلال شمرد و کسی که از عبادت خداوند عزّ و جلّ تکبر کند.

روایت 7

خصال: زکریا بن عمران نقل کرده، امام کاظم علیه السلام فرمودند: هر چیزی که در آسمان ها و زمین روی می دهد، همراه با هفت چیز است: قضا و قَدَر و اراده و مشیت و کتاب و أجل و إذن؛ هر کسی جز این بگوید بر خداوند دروغ بسته است، یا خداوند عزّ و جلّ را ردّ کرده است.

«8»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ مُوسَي عليه السلام سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ آدَمَ عليه السلام فَجَمَعَ فَقَالَ مُوسَي يَا أَبَتِ أَ لَمْ يَخْلُقْكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَ نَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَكَ مَلَائِكَتَهُ وَ أَمَرَكَ أَنْ لَا تَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ فَلِمَ عَصَيْتَهُ قَالَ يَا مُوسَي بِكَمْ وَجَدْتَ خَطِيئَتِي قَبْلَ خَلْقِي فِي التَّوْرَاةِ قَالَ بِثَلَاثِينَ سَنَةً ⁽²⁾قَالَ فَهُوَ ذَلِكَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام فَحَجَّ آدَمُ مُوسَي عليه السلام ⁽³⁾.

بيان

من أصحابنا من حمل هذا الخبر علي التقية إذ قد ورد ذلك في كتبهم بطرق كثيرة و قد رواه السيد في الطرائف من طرقهم و رده و يمكن أن يقال إن المراد أنه كتب في التوراة أن الله وكل آدم إلي اختياره حتي فعل ما فعل لمصلحة إهباطه إلي الدنيا و أما كونه قبل خلقه عليه السلام فلأن التوراة كتب في الألواح السماوية في ذلك الوقت و إن وجده موسي عليه السلام بعد بعثته و يحتمل اطلاع روح موسي علي ذلك قبل خلق جسد آدم و الله يعلم.

«9»

ع أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ بِشْرٍ الْبَزَّازِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ عليهما السلام مَا يَسْتَطِيعُ أَهْلُ الْقَدَرِ أَنْ يَقُولُوا وَ اللَّهِ لَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ لِلدُّنْيَا وَ أَسْكَنَهُ الْجَنَّةَ لِيَعْصِيَهُ فَيَرُدَّهُ إِلَي مَا خَلَقَهُ لَهُ.

بيان

قوله ليعصيه أي عالما بأنه يخليه مع اختياره فيعصيه فيكون اللام لام العاقبة أي ليخليه فيعصي بذلك مختارا و الله يعلم.

«10»

مع، معاني الأخبار أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ

روایت 8

تفسیر قمی: إبن مسکان نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: موسی علی نبینا و آله و علیه السلام از پروردگارش درخواست کرد که او را نزد آدم علی نبینا و آله و علیه السلام ببرد؛ خداوند چنین کرد. موسی گفت: پدر جان! مگر خداوند تو را با دست خود نیافرید و در تو از روحش ندمید و فرشتگانش را برای تو به سجده درنیاورد و به تو امر نکرد که از آن درخت نخوری!؟ پس چرا او را معصیت کردی؟ آدم گفت: ای موسی! خطای من به سبب [اعمال] شما [که] در تورات [آمده است]، و قبل از خلقت من رخ داد. موسی گفت: همان سی سال؟ آدم گفت: همان است. امام صادق علیه السلام فرمودند: [و این گونه بود که] آدم بر موسی علی نبینا و آله و علیه السلام احتجاج کرد.

توضیح

یکی از اصحاب، این روایت را بر تقیه حمل کرده است؛ زیرا این روایت در کتاب های اهل سنت به طرق زیادی آورده شده است و سید نیز در طرائف آن را از طرق آن های روایت کرده است. ممکن است گفته شود مقصود این است که در تورات نوشته شده است که خداوند آدم را به اختیار خود گذاشت و آدم نیز آن کار را انجام داد، زیرا مصلحت این بود که به دنیا هبوط کند. اما این که [این موضوع مربوط به] قبل از خلقت آدم علی نبینا و آله و علیه السلام بوده است، به این جهت بوده که در آن زمان [این موضوع] در لوح های نوشته شده، وجود داشته است، اگرچه موسی بعد از مبعوث شدنش آن را یافته است. احتمال دارد روح موسی قبل از خلقت جسم آدم از آن مطلع بوده باشد. خداوند خودش می داند.

روایت 9

علل الشرایع: بشیر بزاز نقل کرده، امام باقر علیه السلام فرمودند: قَدَری ها نمی توانند بگویند که به خدا سوگند خداوند آدم را برای [سکونت در] دنیا آفریده بود و او را بدین جهت در بهشت ساکن کرده بود که خداوند را معصیت کند و [سپس] او را به جایی که او را برای [سکونت در] آن آفریده بود برگرداند.

توضیح

"که خداوند را معصیت کند" یعنی خداوند می دانست که آدم را به اختیار خود می گذارد و او نیز خدا را معصیت می کند. بنابراین "لام" در "لِیَعصِیَهُ" به معنای عاقبت [و سرانجام] است و معنای این جمله این است: تا او را به حال خود گذارد و او نیز به اختیار خود عصیان کند. خداوند خودش می داند.

روایت 10

معانی الأخبار: أبی ­بصیر نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند:

شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام شَاءَ وَ أَرَادَ وَ لَمْ يُحِبَّ وَ لَمْ يَرْضَ قُلْتُ كَيْفَ قَالَ شَاءَ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْ‌ءٌ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ أَرَادَ مِثْلَ ذَلِكَ وَ لَمْ يُحِبَّ أَنْ يُقَالَ لَهُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَ لَمْ يَرْضَ لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ ⁽¹⁾.

«11»

عد، العقائد اعتقادنا في الإرادة و المشية قول الصادق عليه السلام شاء الله و أراد و لم يحب و لم يرض شاء أن لا يكون شي‌ء إلا بعلمه و أراد مثل ذلك و لم يحب أن يقال له ثالث ثلاثة و لم يرض لعباده الكفر و قال الله عز و جل إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ ⁽²⁾و قال عز و جل وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ ⁽³⁾و قال عز و جل وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّي يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ⁽⁴⁾و قال عز و جل وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ⁽⁵⁾كما قال وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا ⁽⁶⁾كما قال يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلي مَضاجِعِهِمْ ⁽⁷⁾و قال عز و جل وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ ⁽⁸⁾و قال عز و جل وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَ ما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً ⁽⁹⁾و قال عز و جل وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ⁽¹⁰⁾و قال عز و جل فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ ⁽¹¹⁾و قال عز و جل يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ ⁽¹²⁾و قال الله عز و جل يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ ⁽¹³⁾و قال عز و جل يُرِيدُ اللَّهُ

[خداوند] خواست و اراده کرد، در حالی که خوش نداشت و راضی نبود. عرض کردم: چطور؟ خواست که هیچ چیزی جز به علم او روی ندهد و همین را اراده کرد، ولی خوش نداشت که به او بگویند او سومین آن سه است و راضی نبود که بندگانش کافر شوند.

روایت 11

عقائد صدوق: اعتقاد ما در مورد اراده و مشیت، سخن امام صادق علیه السلام است که فرمودند: خداوند خواست و اراده کرد، در حالی که خوش نداشت و راضی نبود، خواست که هیچ چیزی جز به علم او روی ندهد و همین را اراده کرد، ولی خوش نداشت که به او بگویند او سومین آن سه است و راضی نبود که بندگانش کافر شوند. خداوند عزّ و جلّ فرمود: «إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ» ⁽¹⁴⁾{در حقیقت تو هر که را دوست داری نمی‌توانی راهنمایی کنی، لیکن خداست که هر که را بخواهد راهنمایی می‌کند}، و عزّ و جلّ فرمود: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» ⁽¹⁵⁾{و تا خدا نخواهد [شما] نخواهید خواست}، و عزّ و جلّ فرمود: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁶⁾{و اگر پروردگار تو می‌خواست، قطعاً هر که در زمین است همه آ ن ها یک سر ایمان می‌آوردند. پس آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که بگروند!؟}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽¹⁷⁾{و هیچ کس را نرسد که جز به اذن خدا ایمان بیاورد}، چنان چه فرمود: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجَّلًا» ⁽¹⁸⁾{و هیچ نفسی جز به فرمان خدا نمیرد، [خداوند مرگ را] به عنوان سرنوشتی معین [مقرر کرده است]}، چنان چه فرمود: «یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی مَضاجِعِهِمْ» ⁽¹⁹⁾{می‌گفتند اگر ما را در این کار اختیاری بود [و وعده پیامبر واقعیت داشت]، در این جا کشته نمی‌شدیم. بگو اگر شما در خانه‌های خود هم بودید، کسانی که کشته شدن بر آنان نوشته شده قطعاً [با پای خود] به سوی قتلگاه های خویش می‌رفتند}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ» ⁽²⁰⁾{و اگر پروردگار تو می‌خواست، چنین نمی‌کردند. پس آنان را با آن چه به دروغ می‌سازند واگذار}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکُوا وَ ما جَعَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً» ⁽²¹⁾{و اگر خدا می‌خواست، آنان شرک نمی‌آوردند و ما تو را بر ایشان نگهبان نکرده‌ایم و تو وکیل آنان نیستی}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «وَ لَوْ شِئْنا لَآتَیْنا کُلَّ نَفْسٍ هُداها» ⁽²²⁾{و اگر می‌خواستیم، حتماً به هر کسی [از روی جبر] هدایتش را می‌دادیم}، و عزّ و جلّ فرمود: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ» ⁽²³⁾{پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید، دلش را به پذیرش اسلام می‌گشاید و هر که را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ می‌گرداند، چنان که گویی به زحمت در آسمان بالا می‌رود}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «یُرِیدُ اللَّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ» ⁽²⁴⁾{خدا می‌خواهد برای شما توضیح دهد و راه [و رسم] کسانی را که پیش از شما بوده‌اند به شما بنمایاند و بر شما ببخشاید}، و خداوند عزّ و جلّ فرمود: «یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ» ⁽²⁵⁾{خداوند می‌خواهد در آخرت برای آنان بهره‌ای قرار ندهد}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «یُرِیدُ اللَّهُ أ‌َنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ» ⁽²⁶⁾{خدا می‌خواهد تا بارتان را سبک گرداند}،

أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ ⁽¹⁾و قال يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ ⁽²⁾و قال عز و جل وَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً ⁽³⁾و قال عز و جل وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ ⁽⁴⁾

فهذا اعتقادنا في الإرادة و المشية و مخالفونا يشنعون علينا في ذلك و يقولون إنا نقول إن الله عز و جل أراد المعاصي و أراد قتل الحسين عليه السلام و ليس هكذا نقول و لكنا نقول إن الله عز و جل أراد أن يكون معصية العاصين خلاف طاعة المطيعين و أراد أن تكون المعاصي غير منسوبة إليه من جهة الفعل و أراد أن يكون موصوفا بالعلم بها قبل كونها و نقول أراد الله أن يكون قتل الحسين عليه السلام معصية له خلاف الطاعة و نقول أراد أن يكون قتله منهيا عنه غير مأمور به و نقول أراد الله أن يكون مستقبحا غير مستحسن و نقول أراد الله عز و جل أن يكون قتله سخطا لله غير رضاه و نقول أراد الله عز و جل أن لا يمنع من قتله بالجبر و القدرة كما منع منه بالنهي و نقول أراد الله أن لا يدفع القتل عنه كما دفع الحرق عن إبراهيم عليه السلام حين قال عز و جل للنار التي ألقي فيها يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلي إِبْراهِيمَ ⁽⁵⁾و نقول لم يزل الله عالما بأن الحسين عليه السلام سيقتل و يدرك بقتله سعادة الأبد و يشقي قاتله شقاوة الأبد و نقول ما شاء الله كان و ما لم يشأ لم يكن هذا اعتقادنا في الإرادة و المشية دون ما نسب إلينا أهل الخلاف و المشنعون علينا من أهل الإلحاد.

أقول: قال الشيخ المفيد نور الله ضريحه الذي ذكره الشيخ أبو جعفر رحمه الله في هذا الباب لا يتحصل و معانيه تختلف و تتناقض و السبب في ذلك أنه عمل علي ظواهر الأحاديث المختلفة و لم يكن ممن يري النظر فيميز بين الحق و الباطل و يعمل علي ما توجب الحجة و من عول في مذهبه علي الأقاويل المختلفة و تقليد الرواة كانت حاله في الضعف ما وصفناه و الحق في ذلك أن الله تعالي لا يريد إلا ما حسن من الأفعال و لا

و فرمود: «یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ» ⁽⁶⁾{خدا برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما دشواری نمی‌خواهد}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «وَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلًا عَظِیماً» ⁽⁷⁾{خدا می‌خواهد تا بر شما ببخشاید و کسانی که از خواسته‌ها[ی نفسانی] پیروی می‌کنند می‌خواهند شما دستخوش انحرافی بزرگ شوید}، و [خداوند] عزّ و جلّ فرمود: «وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ» ⁽⁸⁾{و [گرنه] خدا بر بندگان [خود] ستم نمی‌خواهد}. این است اعتقاد ما درباره اراده و مشیت. مخالفین ما بر اعتقاد ما خرده می گیرند و می گویند که ما می گوییم خداوند عزّ و جلّ معاصی را اراده کرده است، و همو کشته شدن حسین علیه السلام را اراده کرده است. در حالی که ما چنین اعتقادی نداربم، ما می گوییم خداوند عزّ و جلّ اراده کرده است که معصیت عصیان گران، با طاعت مطیعین فرق داشته باشد و اراده کرده است که انجام معاصی به او منسوب نباشد و اراده کرده است که به معاصی قبل از روی دادنشان علم داشته باشد. ما می گوییم خداوند اراده کرد که کشته شدن حسین علیه السلام معصیت او و خلاف طاعت او باشد، و می گوییم اراده کرد که از قتل ایشان نهی شده باشد و امری به آن نشده باشد، و می گوییم خداوند اراده کرد که قتل ایشان عملی زشت و غیر نیک باشد، و می گوییم خداوند عزّ و جلّ اراده کرد که قتل ایشان دربردانده خشم خداوند باشد نه خشنودی او، و می گوییم خداوند عزّ و جلّ اراده کرد که با جبر و قدرت [خود] از قتل ایشان جلوگیری نکند، چنان چه با نهی جلوگیری کرد، و می گوییم خداوند اراده کرد که مانع کشته شدن ایشان نشود، چنان چه مانع سوختن ابراهیم علی نبینا و آله و علیه السلام شد، خداوند عزّ و جلّ به آتشی که او در آن افکنده شده بود فرمود: «یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ» ⁽⁹⁾{ای آتش! برای ابراهیم سرد و بی‌آسیب باش}. ما می گوییم خداوند همواره می دانسته است که حسین علیه السلام کشته خواهد شد و با کشته شدنش به سعادت ابدی می رسد و قاتلش به شقاوت ابدی دچار می شود ، و می گوییم هر چه خدا بخواهد همان می شود و هر چه نخواهد نمی شود. این است اعتقاد ما درباره اراده و مشیت، نه آن چه که مخالفین و خرده گیران اهل کفر به ما نسبت می دهند.

مؤلف گوید: شیخ مفید نوّر الله ضریحه گفته است: مطلبی که شیخ صدوق رحمه الله در این باب گفته است معنای مشخصی ندارد و معانی مختلف و متناقضی دارد؛ سبب آن نیز این است که ایشان به ظاهر احادیث مختلفی تمسک کرده اند و از کسانی نبوده اند که در آن ها تأمل کنند و حق و باطل آن ها را از هم جدا کنند و به آن چه حجت است تمسک کنند. و هر کسی که در شیوه اش بر سخنان مختلف و تقلید از راویان اعتماد کند، ضعف عقیده اش چنان می شود که گفتیم. سخن حق در این باره این است که خداوند متعال جز افعال نیک را اراده نمی کند

يشاء إلا الجميل من الأعمال و لا يريد القبائح و لا يشاء الفواحش تعالي الله عما يقول المبطلون علوا كبيرا قال الله تعالي وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ و قال يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ و قال يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الآية وَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً فخبر سبحانه أنه لا يريد لعباده العسر بل يريد بهم اليسر و أنه يريد لهم البيان و لا يريد لهم الضلال و يريد التخفيف عنهم و لا يريد التثقيل عليهم فلو كان سبحانه مريدا لمعاصيهم لنا في ذلك إرادة البيان لهم أو التخفيف عنهم و اليسر لهم فكتاب الله تعالي شاهد بضد ما ذهب إليه الضالون المفترون علي الله الكذب تعالي الله عما يقول الظالمون علوا كبيرا.

فأما ما تعلقوا به من قوله تعالي فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ الآية فليس للمجبرة به تعلق و لا فيه حجة من قبل أن المعني فيه من أراد الله تعالي أن ينعمه و يثيبه جزاء علي طاعته شرح صدره للإسلام بالألطاف التي يحبوه بها فييسر له بها استدامة أعمال الطاعات و الهداية في هذا الموضع هي التعظيم قال الله تعالي فيما خبر به عن أهل الجنة الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا ⁽¹⁾الآية أي نعمنا به و أثابنا إياه و الضلال في هذه الآية هو العذاب قال الله تعالي إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ ⁽²⁾فسمي العذاب ضلالا و النعيم هداية و الأصل في ذلك أن الضلال هو الهلاك و الهداية هي النجاة. قال الله تعالي حكاية عن العرب أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ⁽³⁾يعنون إذا هلكنا فيها و كأن المعني في قوله فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ ما قدمناه وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ ما وصفناه و المعني في قوله يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً يريد سلبه التوفيق عقوبة له علي عصيانه و منعه الألطاف جزاء له علي إساءته فشرح الصدر ثواب الطاعة بالتوفيق و تضييقه عقاب المعصية بمنع التوفيق و ليس في هذه الآية علي ما بيناه شبه لأهل الخلاف فيما ادعوه من أن الله تعالي يضل عن الإيمان و يصد

و جز اعمال زیبا را نمی خواهد، و زشتی ها را اراده نمی کند و اعمال زشت را نمی خواهد، خداوند بسیار بلندمرتبه تر از آنی است که اهل باطل می گویند. خداوند متعال فرموده است: «وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ» ⁽⁴⁾{و [گرنه] خدا بر بندگان [خود] ستم نمی‌خواهد}، فرموده است: «یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ» ⁽⁵⁾{خدا برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما دشواری نمی‌خواهد}، فرموده است: «یُرِیدُ اللَّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ...» ⁽⁶⁾{خدا می‌خواهد برای شما توضیح دهد و راه [و رسم] کسانی را که پیش از شما بوده‌اند به شما بنمایاند ...}، «وَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلًا عَظِیماً * یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً» ⁽⁷⁾{خدا می‌خواهد تا بر شما ببخشاید و کسانی که از خواسته‌ها[ی نفسانی] پیروی می‌کنند می‌خواهند شما دست خوش انحرافی بزرگ شوید * خدا می‌خواهد تا بارتان را سبک گرداند و [می‌داند که] انسان ناتوان آفریده شده است}. خداوند فرموده است که او برای بندگانش سختی اراده نکرده است، بلکه برایشان آسانی خواسته است، و روشن گری [و بیان] را برایشان اراده کرده است و گمراهی را برایشان نخواسته است، و سبک شدن را برایشان اراده کرده است و نخواسته که بارشان را سنگین کند؛ اگر خداوند سبحان معصیت های آنان را اراده می نمود، لنا فی ذلک إرادۀ البیان لهم و ... بنابراین کتاب خداوند متعال شاهد بر ضد آن چیزی است که گمراهان و آن هایی که به دروغ به خداوند افترا زده اند به آن گرویده اند، خداوند بسیار بلندمرتبه تر از آنی است که ظالمان می گویند.

اما در مورد استناد آنان به این سخن خداوند متعال: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ ...» ⁽⁸⁾{پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید، ...}،[باید گفت:] جبریون نمی توانند به این آیه استناد کنند و به آن دلیل بیاورند؛ زیرا معنای این آیه این است که کسانی را که خداوند متعال بخواهد به آنان نعمت بخشد و به جزای اطاعتشان به آن ها پاداش دهد، سینه اشان را با الطافی که با آن اسلام را دوست داشته باشند، برای [پذیرش] اسلام گشاده می کند و با آن الطاف تداوم اعمال و طاعات را برای آنان آسان می نماید. هدایت در این جا به معنای گرامی داشتن است؛ خداوند متعال از زبان اهل بهشت فرموده است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا ...» ⁽⁹⁾{ستایش خدایی را که ما را بدین [راه] هدایت نمود}، که یعنی ما را به آن نعمت بخشید و به جهت آن پاداش داد، و ضلال در این آیه [یعنی آیه «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ ...»] به معنای عذاب و کیفر است؛ خداوند متعال فرمود: «إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ» ⁽¹⁰⁾{قطعاً بزهکاران در گمراهی و جنونند}، که از عذاب به گمراهی تعبیر کرده است و از نعمات به هدایت، و این بدان جهت است که گمراهی همان هلاک است و هدایت همان نجات.

خداوند متعال به حکایت از زبان اعراب می گوید: «أَ إِذا ضَلَلْنا فِی الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ» ⁽¹¹⁾{آیا وقتی در [دل] زمین گم شدیم، آیا [باز] ما در خلقت جدیدی خواهیم بود}، که معنای آن، وقتی در زمین هلاک شدیم می باشد. گویا معنای این سخن خداوند: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ ... وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ ...» ⁽¹²⁾

نیز همان است که گفتیم و شرح دادیم. و معنای «یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً» ⁽¹³⁾{دلش را سخت تنگ می‌گرداند} این است که خداوند اراده می کند که به کیفر معصیتش، توفیق را از او سلب کند و او را از به جزای بدکاری اش از الطاف منع کند. بنابراین گشادگی سینه، پاداش طاعت و تنگی آن، کیفر معصیت است. بنابر توضیحی که ما دادیم در این آیه شبهه ای برای مخالفینی که ادعا کرده اند خداوند از راه ایمان گمراه می کند و جلوی اسلام آوردن را می گیرد

عن الإسلام و يريد الكفر و يشاء الضلال و أما قوله تعالي وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً فالمراد به الإخبار عن قدرته و أنه لو شاء أن يلجئهم إلي الإيمان و يحملهم عليه بالإكراه و الاضطرار لكان علي ذلك قادرا لكنه شاء تعالي منهم الإيمان علي الطوع و الاختيار و آخر الآية يدل علي ما ذكرناه و هو قوله أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّي يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾يريد أن الله قادر علي إكراههم علي الإيمان لكنه لا يفعل ذلك و لو شاءه لتيسر عليه و كل ما يتعلقون به من أمثال هذه الآية فالقول فيه ما ذكرناه أو نحوه علي ما بيناه و فرار المجبرة من إطلاق القول بأن الله يريد أن يعصي و يكفر به و يقتل أولياؤه إلي القول بأنه يريد أن يكون ما علم كما علم و يريد أن يكون معاصيه قبائح منهيا عنها وقوع فيما هربوا منه و تورط فيما كرهوه ⁽²⁾و ذلك أنه إذا كان ما علم من القبيح كما علم و كان تعالي مريدا لأن يكون ما علم من القبيح كما علم فقد أراد القبيح و أراد أن يكون قبيحا فما معني فرارهم من شي‌ء إلي نفسه و هربهم من معني إلي عينه فكيف يتم لهم ذلك مع أهل العقول و هل قولهم هذا إلا كقول إنسان أنا لا أسب زيدا لكني أسب أبا عمرو و زيد هو أبو عمرو و كقول اليهود إذ قالوا سخرية بأنفسهم نحن لا نكفر بمحمد صلي الله عليه و آله لكنا نكفر بأحمد فهذا رعونة ⁽³⁾و جهل ممن صار إليه.

«12»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ بَكْرٍ الْخُورِيُّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُوَيْبَارِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدَّرَ الْمَقَادِيرَ وَ دَبَّرَ التَّدَابِيرَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ.

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام بالأسانيد الثلاثة عنه عليه السلام مثله - صح، صحيفة الرضا عليه السلام عنه عليه السلام مثله.

«13»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ صلوات الله

و کفر را اراده می کند و گمراهی را می خواهد باقی نمی ماند. و اما این سخن خداوند متعال: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً» ⁽⁴⁾{و اگر پروردگار تو می‌خواست، قطعاً هر که در زمین است همه آن ها یک سر ایمان می‌آوردند}، مقصود خداوند از آن خبر دادن از قدرتش است و این که اگر بخواهد آنان را به ایمان وادار کند و به زور و ناچاری مجبور بر ایمان آوردن کند، قادر است این کار را بکند، ولی خداوند متعال خواسته است که آنان به رغبت و اختیار خود ایمان بیاورند. آخر این آیه نیز دلالت بر توضیحی که ما دادیم می کند، چه این که در ادامه آیه آمده است: «أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» ⁽⁵⁾{پس آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که بگروند!؟}، که مقصود این است که خداوند قادر است که آنان را به ایمان آوردن وادار کند، ولی این کار را نمی کند، ولی اگر بخواهد این کار برایش مقدور است. و در همه چیزهایی از قبیل این آیه که به آن استناد می کنند، سخن همین یا چیزی شبیه این است، چنان چه گفتیم و توضیح دادیم. این که جبری ها از این که به صورت مطلق بگویند خداوند اراده کرده است که معصیت شود و به او کفر ورزیده شود و اولیائش کشته شوند، فرار کرده اند و [به جای آن] گفته اند خداوند اراده کرده که همه چیزهایی که به آن ها علم دارد مطابق علمش واقع شوند، و اراده کرده است که معصیت های او، اعمالی زشت و مورد نهی باشند، [در حقیقت] مبتلا شدن به همان چیزی است که از آن فرار کرده اند و فرورفتن در همان است که از آن بدشان آمده است؛ زیرا اگر زشتی های که خداوند به آن ها علم دارد مطابق علمش واقع شوند، و خداوند متعال اراده کرده باشد که زشتی هایی که به آن ها علم دارد به همان صورتی که به آن ها علم دارد واقع شوند، در واقع زشتی را اراده کرده است. پس چه معنایی دارد که آن ها از چیزی به خودش فرار کنند و از معنایی به همان معنا بگریزند!؟ چگونه این سخن آن ها درست و مورد قبول عقلا باشد!؟ آیا این سخن آنان مانند این نیست که کسی بگوید من به زید دشنام نمی دهم، ولی به پدر عمرو دشنام می دهم، و حال آن که پدر عمرو همان زید است!؟ و مانند این سخن یهودیان که خود را تمسخر کردند و گفتند که ما به محمد کفر نمی ورزیم، ما به احمد کفر می ورزیم. به همین صورت این سخن نیز نشانه کج فهمی و نادانی گوینده آن است.

روایت 12

عیون أخبار الرضا: احمد بن عبدالله جوَیباری از امام رضا و ایشان از طریق پدرانشان از امام علی علیهم السلام نقل کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند عزّ و جلّ دو هزار سال قبل از این که آدم را بیافریند، تقدیرات را مقدر و تدبیرات را تدبیر نمود.

عیون أخبار الرضا با سه سند دیگر نیز این روایت را نقل کرده است.

صحیفۀ الرضا نیز مانند این را نقل کرده است.

عليهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَبَقَ الْعِلْمُ وَ جَفَّ الْقَلَمُ وَ مَضَي الْقَضَاءُ وَ تَمَّ الْقَدَرُ بِتَحْقِيقِ الْكِتَابِ وَ تَصْدِيقِ الرُّسُلِ وَ بِالسَّعَادَةِ مِنَ اللَّهِ لِمَنْ آمَنَ وَ اتَّقَي وَ بِالشَّقاءِ لِمَنْ كَذَّبَ وَ كَفَرَ وَ بِالْوَلَايَةِ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ بِالْبَرَاءَةِ مِنْهُ لِلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ بِمَشِيَّتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تَشَاءُ لِنَفْسِكَ مَا تَشَاءُ وَ بِإِرَادَتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تُرِيدُ لِنَفْسِكَ مَا تُرِيدُ وَ بِفَضْلِ نِعْمَتِي عَلَيْكَ قَوِيتَ عَلَي مَعْصِيَتِي وَ بِقُوَّتِي وَ عِصْمَتِي وَ عَافِيَتِي أَدَّيْتَ إِلَيَّ فَرَائِضِي وَ أَنَا أَوْلَي بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَي بِذَنْبِكَ مِنِّي الْخَيْرُ مِنِّي إِلَيْكَ [وَاصِلٌ بِمَا أَوْلَيْتُكَ بِهِ ⁽¹⁾وَ الشَّرُّ مِنِّي إِلَيْكَ بِمَا جَنَيْتَ جَزَاءٌ وَ بِكَثِيرٍ مِنْ تَسَلُّطِي لَكَ انْطَوَيْتَ عَنْ طَاعَتِي وَ بِسُوءِ ظَنِّكَ بِي قَنَطْتَ مِنْ رَحْمَتِي فَلِيَ الْحَمْدُ وَ الْحُجَّةُ عَلَيْكَ بِالْبَيَانِ وَ لِيَ السَّبِيلُ عَلَيْكَ بِالْعِصْيَانِ وَ لَكَ الْجَزَاءُ الْحَسَنُ عِنْدِي بِالْإِحْسَانِ لَمْ أَدَعْ تَحْذِيرَكَ بِي وَ لَمْ آخُذْكَ عِنْدَ عِزَّتِكَ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلي ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ لَمْ أُكَلِّفْكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ وَ لَمْ أَحْمِلْكَ مِنَ الْأَمَانَةِ إِلَّا مَا أَقْرَرْتَ بِهَا عَلَي نَفْسِكَ وَ رَضِيْتُ لِنَفْسِي مِنْكَ مَا رَضِيتُ بِهِ لِنَفْسِكَ مِنِّي.

«14»

يد، التوحيد أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ سَعْدَانَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مِثْلَهُ.

بيان

قوله صلي الله عليه و آله بتحقيق الكتاب أي جنس الكتاب فالمراد كل كتاب منزل أو القرآن أو اللوح قوله تعالي بمشيتي كنت أنت الذي تشاء أي شئت أن أجعلك شائيا مختارا و أردت أن أجعلك مريدا فجعلتك كذلك و في يد الخير مني بما أوليت بدءا فيمكن أن يقرأ أوليت علي صيغة الخطاب و التكلم.

قوله تعالي و بكثير من تسلطي لك أي من التسلط الذي جعلت لك علي الخلق و علي الأمور و انطوي عن الشي‌ء أي هاجره و جانبه و في التوحيد مكان تلك الفقرة و بإحساني إليك قويت علي طاعتي.

روایت 13

تفسیر قمی: سکونی از امام باقر و ایشان از پدرشان علیه السلام نقل کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: علم، پیشی گرفته و قلم، خشکیده و قضا، نافذ گشته و تقدیر، تمام گشته است به تحقیق کتاب و تصدیق رسولان و سعادت از جانب خدا برای کسی که ایمان بیاورد و تقوا پیشه کند و شقاوت برای کسی که تکذیب کند و کافر شود و ولایت از جانب خداوند برای مؤمنان و برائت از جانب خداوند نسبت به مشرکان. سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند می فرماید: ای فرزند آدم! به مشیت من است که تو برای خود چیزی می خواهی و به اراده من است که تو برای خودت چیزی اراده می کنی و به فضل نعمتم بر تو است که بر معصیت من توان می یابی و به قوت و عصمت و عافیت من است که واجبات من را ادا می کنی. من بیش از تو به نیکی هایت سزاوارم و تو بیش از من به گناهت سزاواری. خیر از جانب من و به واسطه اعطای من است که به تو می رسد، و شر از جانب من و به جزای جنایتی که تو کرده ای به تو می رسد، و به سبب تسلط زیادی که به تو دادم است که طاعت مرا ترک کردی و به سبب سوء ظن خودت بود که از رحمت من مأیوس شدی، بنابراین من به جهت حجت و بیانی که بر تو دارم سزاوار سپاس هستم و به سبب عصیانت بر تو اختیار دارم و تو به سبب احسانی که می کنی نزد من پاداش داری، هشدار دادن تو به خود را فرونگذاشتم و تو را در هنگام عزت مندی مؤاخذه نکردم که این همان سخن خداوند است [که فرمود]: «وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما کَسَبُوا ما تَرَکَ عَلی ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ» ⁽²⁾{و اگر خدا مردم را به [سزای] آن چه انجام داده‌اند مؤاخذه می‌کرد، هیچ جنبنده‌ای را بر پشت زمین باقی نمی‌گذاشت}، تو را بیشتر از طاقتت مکلف نکردم و بیش از آن امانتی که خودت به آن اقرار کردی بر دوش تو نگذاشتم، و برای خود، از تو همان را پسندیدم که برای تو از خودم پسندیدم.

روایت 14

در کتاب توحید نیز مانند این روایت از طریق معاذ بن جبل از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است.

توضیحات

"ال" در "بتحقیق الکتاب"، "ال" جنس است؛ بنابراین ممکن است مقصود از آن هر کتاب نازل شده [آسمانی]، و یا قرآن، و یا لوح باشد.

"به مشیت من است که تو برای خود چیزی می خواهی ... " یعنی من خواستم که تو را خواهنده و مختار قرار دهم و اراده کردم تو را مرید قرار دهم و این چنین کردم.

در توحید آمده است: "الخیر منی بما أولیت بدءاً" که ممکن است "أولیت" هم به صیغه مخاطب و هم به صیغه متکلم خواند شود.

"و به سبب تسلط زیادی که به تو دادم" یعنی به سبب تسلط بر خلایق و امور، که من برای تو قرار دادم. و "إنطوی عن الشیء" یعنی از آن جدا شد و دور شد. در توحید به جای این بند آمده است: به سبب احسان من بر توست که بر طاعتم نیرو یافتی.

قوله تعالي و لم آخذك عند عزتك أي لم أعذبك عند غفلتك بل وعظتك و نبهتك و حذرتك و قوله و هو قوله إلي قوله من دابة ليس في التوحيد و لا يبعد كونه كلام علي بن إبراهيم.

«15»

فس، تفسير القمي وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدي قَالَ قَدَّرَ الْأَشْيَاءَ فِي التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ ثُمَّ هَدَي إِلَيْهَا مَنْ يَشَاءُ.

«16»

ج، الإحتجاج رُوِيَ أَنَّهُ سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ فَقَالَ لَا تَقُولُوا وَكَلَهُمُ اللَّهُ إِلَي أَنْفُسِهِمْ فَتُوَهِّنُوهُ وَ لَا تَقُولُوا جَبَرَهُمْ ⁽¹⁾عَلَي الْمَعَاصِي فَتُظَلِّمُوهُ وَ لَكِنْ قُولُوا الْخَيْرُ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ وَ الشَّرُّ بِخِذْلَانِ اللَّهِ وَ كُلٌّ سَابِقٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ.

«17»

قَالَ الرِّضَا عليه السلام ثَمَانِيَةُ أَشْيَاءَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ قَدَرِهِ النَّوْمُ وَ الْيَقَظَةُ وَ الْقُوَّةُ وَ الضَّعْفُ وَ الصِّحَّةُ وَ الْمَرَضُ وَ الْمَوْتُ وَ الْحَيَاةُ ⁽²⁾.

«18»

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضَائِي وَ لَمْ يَشْكُرْ لِنَعْمَائِي وَ لَمْ يَصْبِرْ عَلَي بَلَائِي فَلْيَتَّخِذْ رَبّاً سِوَائِي ⁽³⁾.

«19»

ج، الإحتجاج رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عليهما السلام فِي رِسَالَتِهِ إِلَي أَهْلِ الْأَهْوَازِ فِي نَفْيِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ أَنَّهُ قَالَ رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الشَّامِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنْ خُرُوجِنَا إِلَي الشَّامِ أَ بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ نَعَمْ يَا شَيْخُ مَا عَلَوْتُمْ تَلْعَةً وَ لَا هَبَطْتُمْ بَطْنَ وَادٍ إِلَّا بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرِهِ فَقَالَ الرَّجُلُ عِنْدَ اللَّهِ أَحْتَسِبُ عَنَائِي وَ اللَّهِ مَا أَرَي لِي مِنَ الْأَجْرِ شَيْئاً.

فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام بَلَي فَقَدْ عَظَّمَ اللَّهُ لَكُمُ الْأَجْرَ فِي مَسِيرِكُمْ وَ أَنْتُمْ ذَاهِبُونَ وَ عَلَي مُنْصَرَفِكُمْ وَ أَنْتُمْ مُنْقَلِبُونَ وَ لَمْ تَكُونُوا فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ حَالاتِكُمْ مُكْرَهِينَ ⁽⁴⁾فَقَالَ الرَّجُلُ وَ كَيْفَ لَا نَكُونُ مُضْطَرِّينَ وَ الْقَضَاءُ وَ الْقَدْرُ سَاقَانَا وَ عَنْهُمَا كَانَ مَسِيرُنَا فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ

"تو را در هنگام عزت مندی مؤاخذه نکردم" یعنی تو را در هنگام غفلت عذاب نکردم، بلکه تو را موعظه کردم و هشدار دادم و بر حذر داشتم.

"که این همان سخن خداوند است [که فرمود]" و جملات بعد از آن در توحید وجود ندارد، بعید نیست که این قسمت از توضیحات علی بن إبراهیم باشد.

روایت 15

تفسیر قمی: «وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدی» ⁽⁵⁾{و

آن که اندازه‌گیری کرد و راه نمود}؛ یعنی امور را در تقدیر اولیه مقدر نمود و سپس هر کس را که خواست به آن هدایت نمود.

روایت 16

إحتجاج: روایت شده، از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره قضا و قدر سؤال شد؛ ایشان فرمودند: نگویید که خداوند آنان را به خودشان واگذار کرده که [با این سخن] خداوند را سبک می نمایید، و نگویید که خداوند آنان را بر معاصی مجبور کرده است که [با این سخن] به او نسبت ظلم می دهید، بگویید که [امور] خیر به سبب توفیق خداوند و [امور] شرّ به سبب یاری نکردن خداوند است، و همه این ها در علم خداوند بوده است.

روایت 17

امام رضا علیه السلام فرمودند: هشت چیز است که جز به قضا و قدر خداوند روی نمی دهد: خواب، بیداری، قوت، سلامتی، بیماری، مرگ و زندگی.

روایت 18

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند عزّ و جلّ می فرماید: هر که به قضای من رضایت نمی دهد و نعمت های مرا سپاس نمی گزارد و بر بلای من صبر نمی کند، پروردگاری غیر از من برای خود بیابد.

روایت 19

إحتجاج: روایت شده امام هادی علیه السلام در نامه ای که درباره نفی جبر و تفویض به مردم اهواز نوشتند، فرموده اند: روایت شده مردی از امیرالمؤمنین علیه السلام، پس از این که ایشان از شام بازگشتند، پرسید: ای امیرالمؤمنین! برای ما بگویید آیا رفتن ما به شام به قضا و قدر [خداوند] بود؟ امیرالمؤمنین به او فرمودند: آری ای پیرمرد! از هیچ فرازی بالا نرفتید و در هیچ نشیبی سرازیر نشدید جز به قضا و قدر خداوند. مرد عرض کرد: رنج خود را به حساب خداوند می گذارم، به خدا سوگند خود را مستحق هیچ اجری نخواهم دانست. امام علی علیه السلام فرمودند: بله [که اجر دارید]؛ خداوند هم در هنگامی که در مسیر خود می رفتید و هم در هنگامی که در راه بازگشت برمی گشتید، اجرتان را بزرگ داشته است و شما در هیچ یک از حالاتتان وادار نبودید. مرد عرض کرد: چگونه ما ناچار نبوده ایم و حال آن که قضا و قدر ما را به جلو می کشانده و رفتن ما از روی قضا و قدر بوده است؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

عليه السلام لَعَلَّكَ أَرَدْتَ قَضَاءً لَازِماً وَ قَدَراً حَتْماً لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ سَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِيدُ وَ الْأَمْرُ مِنَ اللَّهِ وَ النَّهْيُ وَ مَا كَانَتْ تَأْتِي مِنَ اللَّهِ لَائِمَةٌ لِمُذْنِبٍ وَ لَا مَحْمَدَةٌ لِمُحْسِنٍ وَ لَا كَانَ الْمُحْسِنُ أَوْلَي بِثَوَابِ الْإِحْسَانِ مِنَ الْمُذْنِبِ وَ لَا الْمُذْنِبُ أَوْلَي بِعُقُوبَةِ الذَّنْبِ مِنَ الْمُحْسِنِ تِلْكَ مَقَالَةُ إِخْوَانِ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَ جُنُودِ الشَّيْطَانِ وَ خُصَمَاءِ الرَّحْمَنِ وَ شُهَدَاءِ الزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ وَ أَهْلِ الْعَمَي ⁽¹⁾وَ الطُّغْيَانِ هُمْ قَدَرِيَّةُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ مَجُوسِهَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَ تَخْيِيراً وَ نَهَي تَحْذِيراً وَ كَلَّفَ يَسِيراً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يُرْسِلِ الرُّسُلَ هَزْلًا وَ لَمْ يُنْزِلِ الْقُرْآنَ عَبَثاً وَ لَمْ يَخْلُقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ قَالَ ثُمَّ تَلَا عَلَيْهِمْ وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ.

قَالَ فَنَهَضَ الرَّجُلُ مَسْرُوراً وَ هُوَ يَقُولُ

أَنْتَ الْإِمَامُ الَّذِي نَرْجُو بِطَاعَتِهِ *** يَوْمَ النُّشُورِ مِنَ الرَّحْمَنِ رِضْوَاناً

وَ سَاقَ الْأَبْيَاتَ إِلَي قَوْلِهِ

أَنَّي يُحِبُّ وَ قَدْ صَحَّتْ عَزِيمَتُهُ *** عَلَي الَّذِي قَالَ أَعْلِنْ ذَاكَ إِعْلَاناً

«20»

وَ رُوِيَ أَنَّ الرَّجُلَ قَالَ فَمَا الْقَضَاءُ وَ الْقَدَرُ الَّذِي ذَكَرْتَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ الْأَمْرُ بِالطَّاعَةِ وَ النَّهْيُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَ التَّمْكِينُ مِنْ فِعْلِ الْحَسَنَةِ وَ تَرْكِ الْمَعْصِيَةِ وَ الْمَعُونَةُ عَلَي الْقُرْبَةِ إِلَيْهِ وَ الْخِذْلَانُ لِمَنْ عَصَاهُ وَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِيدُ وَ التَّرْغِيبُ وَ التَّرْهِيبُ كُلُّ ذَلِكَ قَضَاءُ اللَّهِ فِي أَفْعَالِنَا وَ قَدَرُهُ لِأَعْمَالِنَا أَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ فَلَا تَظُنَّهُ فَإِنَّ الظَّنَّ لَهُ مُحْبِطٌ لِلْأَعْمَالِ فَقَالَ الرَّجُلُ فَرَّجْتَ عَنِّي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَرَّجَ اللَّهُ عَنْكَ.

«21»

فَوَائِدُ الْكَرَاجُكِيِّ، عَنِ الْمُفِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْحَافِظِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَلَوِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام قَالَ: دَخَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنَا عَنْ خُرُوجِنَا إِلَي أَهْلِ الشَّامِ إِلَي آخِرِ الْخَبَرَيْنِ.

شاید منظور تو قضای لازم و قدر حتمی است؛ اگر این چنین باشد، پاداش و کیفر بیهوده می شود و وعده و وعید و امر و نهی خداوند [از اعتبار] ساقط می شود و هیچ ملامتی از سوی خداوند برای گنه کار در کار نخواهد بود و هم چنین هیچ ستایشی برای نیکوکار نخواهد بود و نیکوکار بیش از گنه کار سزاوار پاداش احسانش نیست و گنهکار نیز بیش از نیکوکار سزاوار کیفر گناهش نمی باشد. این سخن، سخن بت پرستان و سربازان شیطان و دشمنان خداوند و شاهدان دروغین و افترا زنان و اهل کوردلی و طغیان است، که همان قَدَری های و مجوسیان این امت هستند. خداوند متعال امر کرد تا [بندگان] مختار باشند و نهی کرد تا بر حذر باشند و به چیزهای آسان تکلیف کرد، [خداوند] مغلوبانه معصیت نگردد و وادارانه اطاعت نشود و رسولان را برای مزاح نفرستاد و قرآن را بیهوده نازل نکرد و آسمان ها «وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ» ⁽²⁾{و زمین و آن چه را که میان این دو است به باطل نیافریدیم، این گمان کسانی است که کافر شده [و حق‌پوشی کرده]اند. پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده‌اند!}. ایشان سپس این آیه را برای آن ها تلاوت نمودند: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ» ⁽³⁾{و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید}. در این هنگام آن مرد شادمان برخاست و چنین می سرود:

تو امامی هستی که ما امید داریم با طاعت او در روز قیامت به رضوان خداوند رحمان برسیم.

تا آن جا که به این بیت رسید که:

چگونه چنین چیزی را دوست داشته باشد و حال آن که عزم بر او بر کاری بوده است که فرموده آن را علناًَ آشکار کن!؟

روایت 20

و روایت شده است که مردی عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! آن قضا و قدری که فرمودید به چه معناست؟ ایشان فرمودند: امر به طاعت و نهی از معصیت و قدرت بر انجام عمل نیک و ترک معصیت و یاری رساندن در نزدیکی به او و خوار کردن کسانی که او را عصیان می کنند و وعده و وعید و ترغیب و ترساندن. همه این ها قضای خداوند در افعال ما و قَدَر او در اعمال ما هستند. اما غیر از این ها را از قضا و قدر خداوند گمان نبر؛ چرا که گمان در مورد خداوند موجب حبط اعمال می شود. مرد عرض کرد: [گِرِه] از [کار] من گشودید، خداوند [گره] از [کار] شما بگشاید.

روایت 21

کنز الفوائد کراجکی: سکونی از امام صادق و ایشان از پدرشان [امام باقر] و ایشان از پدرشان [امام سجاد] علیهم السلام نقل کرده اند که مردی از اهالی عراق به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام رسید و عرض کرد: به ما بگویید آیا رفتن ما به شام ... تا آخر دو روایت پیشین.

«22»

عد، العقائد اعْتِقَادُنَا فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَوْلُ الصَّادِقِ عليه السلام لِزُرَارَةَ حِينَ سَأَلَهُ فَقَالَ مَا تَقُولُ فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَالَ أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا جَمَعَ الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَأَلَهُمْ عَمَّا عَهِدَ إِلَيْهِمْ وَ لَمْ يَسْأَلْهُمْ عَمَّا قَضَي عَلَيْهِمْ ⁽¹⁾وَ الْكَلَامُ فِي الْقَدَرِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ كَمَا قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِرَجُلٍ قَدْ سَأَلَهُ عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ بَحْرٌ عَمِيقٌ فَلَا تَلِجْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ ثَانِيَةً فَقَالَ طَرِيقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُكْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ ثَالِثَةً فَقَالَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَتَكَلَّفْهُ ⁽²⁾.

«23»

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي الْقَدَرِ أَلَا إِنَّ الْقَدَرَ سِرٌّ مِنَ سِرِّ اللَّهِ ⁽³⁾وَ حِرْزٌ مِنْ حِرْزِ اللَّهِ مَرْفُوعٌ فِي حِجَابِ اللَّهِ مَطْوِيٌّ عَنْ خَلْقِ اللَّهِ مَخْتُومٌ بِخَاتَمِ اللَّهِ سَابِقٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ وَضَعَ اللَّهُ عَنِ الْعِبَادِ عِلْمَهُ وَ رَفَعَهُ فَوْقَ شَهَادَاتِهِمْ ⁽⁴⁾لِأَنَّهُمْ لَا يَنَالُونَهُ بِحَقِيقَةِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لَا بِقُدْرَةِ الصَّمَدَانِيَّةِ وَ لَا بِعَظَمَةِ النُّورَانِيَّةِ وَ لَا بِعِزَّةِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِأَنَّهُ بَحْرٌ زَاخِرٌ مَوَّاجٌ خَالِصٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عُمْقُهُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ عَرْضُهُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ أَسْوَدُ كَاللَّيْلِ الدَّامِسِ كَثِيرُ الْحَيَّاتِ وَ الْحِيتَانِ تَعْلُو مَرَّةً وَ تَسْفُلُ أُخْرَي فِي قَعْرِهِ شَمْسٌ تُضِي‌ءُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهَا إِلَّا الْوَاحِدُ الْفَرْدُ فَمَنْ تَطَلَّعَ عَلَيْهَا فَقَدْ ضَادَّ اللَّهَ فِي حُكْمِهِ وَ نَازَعَهُ فِي سُلْطَانِهِ وَ كَشَفَ عَنْ سِرِّهِ وَ سِتْرِهِ وَ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ⁽⁵⁾

«24»

وَ رُوِيَ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَدَلَ مِنْ عِنْدِ حَائِطٍ مَائِلٍ إِلَي مَكَانٍ آخَرَ فَقِيلَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ تَفِرُّ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ فَقَالَ عليه السلام أَفِرُّ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ إِلَي قَدَرِ اللَّهِ ⁽⁶⁾وَ سُئِلَ

روایت 22

عقائد صدوق: اعتقاد ما درباره قضا و قدر همان سخن امام صادق علیه السلام به زراره است که در جواب او که از ایشان پرسیده بود در مورد قضا و قدر چه می گویید، فرمودند: هنگامی که خداوند عزّ و جلّ در روز قیامت بندگان را گرد آورد، از آن ها در مورد چیزهایی که با آنان عهد کرده بود بازخواست خواهد کرد، ولی در مورد چیزهایی که بر آنان قضا نموده بازخواستی نمی کند. و این که از بحث کردن درباره قَدَر نهی شده است؛ چنان چه امیرالمؤمنین در جواب کسی که از ایشان در مورد قَدَر پرسیده بود فرمودند: دریای عمیقی است؛ داخل آن مشو، آن مرد دوباره سؤال کرد؛ ایشان فرمودند: راهی تاریک است؛ در آن مرو، آن مرد برای بار سوم سؤال کرد؛ ایشان فرمودند: راز خداوند است؛ خود را در [کشف] آن به زحمت نینداز.

روایت 23

امیرالمؤمنین علیه السلام درباره قَدَر فرمودند: بدانید که قَدَر، سرّی از اسرار خداوند و حرزی از حرزهای خداوند است که از مخلوقات خداوند پوشیده، مختوم به مُهر خداوند و در علم پیشین اوست. خداوند علم آن را از دسترس بندگان برداشته است و آن را بالاتر از مشاهدات آنان قرار داده است؛ زیرا آنان نمی توانند به حقیقت ربانی و قدرت صمدانی و عظمت نورانی و عزت وحدانی آن برسند، چرا که دریایی است خروشان و مواج که فقط برای خداوند است و عمق آن به اندازه [فاصله] آسمان و زمین است و عرض آن به اندازه [فاصله] بین مشرق و مغرب است، مانند شبی بسیار ظلمانی سیاه و پر از مارها و ماهی ها است، گاهی بالا می رود و گاهی پایین می شود، در قعر آن خورشیدی نورانی است که جز [خداوند] یکتای یگانه، هیچ کس را نشاید که بر آن اطلاع یابد، هر کس بر آن اطلاع یابد، با خداوند در حُکمش مخالفت می کند و در سلطنتش نزاع می نماید و از راز و ستر خداوند پرده برمی دارد و «باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ» ⁽⁷⁾{قطعاً به خشم خدا گرفتار خواهد شد و جای گاهش دوزخ است و چه بد سرانجامی است}.

روایت 24

و روایت شده است که امیرالمؤمنین علیه السلام از زیر دیوار کجی به کنار رفتند؛ به ایشان عرض شد: ای امیرالمؤمنین! از قضای خداوند فرار می کنید؟ ایشان علیه السلام فرمودند: از قضای خداوند به قَدَر خداوند فرار می کنم.

الصَّادِقُ عليه السلام عَنِ الرُّقَي هَلْ تَدْفَعُ مِنَ الْقَدَرِ شَيْئاً فَقَالَ هِيَ مِنَ الْقَدَرِ ⁽¹⁾.

أقول: قال الشيخ المفيد رحمه الله في شرح هذا الكلام عمل أبو جعفر في هذا الباب علي أحاديث شواذّ لها وجوه تعرفها العلماء متي صحّت و ثبت أسنادها و لم يقل فيه قولا محصلا و قد كان ينبغي له لما لم يعرف للقضاء معني أن يهمل الكلام فيه و القضاء معروف في اللغة و عليه شواهد من القرآن فالقضاء علي أربعة أضراب أحدها الخلق و الثاني الأمر و الثالث الإعلام و الرابع القضاء بالحكم فأما شاهد الأول فقوله تعالي فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ ⁽²⁾و أما الثاني فقوله تعالي وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ⁽³⁾و أما الثالث فقوله تعالي وَ قَضَيْنا إِلي بَنِي إِسْرائِيلَ ⁽⁴⁾و أما الرابع فقوله وَ اللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ ⁽⁵⁾يعني يفصل بالحكم بالحق بين الخلق ⁽⁶⁾و قوله وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ و قد قيل إن للقضاء معني خامسا و هو الفراغ من الأمر و استشهد علي ذلك بقول يوسف عليه السلام قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ ⁽⁷⁾يعني فرغ منه و هذا يرجع إلي معني الخلق.

و إذا ثبت ما ذكرناه في أوجه القضاء بطل قول المجبرة أن الله تعالي قضي بالمعصية علي خلقه لأنه لا يخلو إما أن يكونوا يريدون به أن الله خلق العصيان في خلقه فكان يجب أن يقولوا قضي في خلقه بالعصيان و لا يقولوا قضي عليهم لأن الخلق فيهم لا عليهم مع أن الله تعالي قد أكذب من زعم أنه خلق المعاصي بقوله سبحانه الَّذِي

از امام صادق علیه السلام در مورد دعا نوشته ها سؤال شد که آیا قَدَر را دفع می کنند؟ ایشان فرمودند: آن ها خودشان از مقدرات هستند.

مؤلف گوید: شیخ مفید رحمه الله در شرح این کلام گفته است: شیخ صدوق در این باب بر احادیث شاذی استناد کرده که اگر هم صحیح باشند و اسنادشان ثابت شوند، توجیهاتی دارند که علما آن را می دانند. شیخ صدوق سخن محصلی در این باره نگفته است، شایسته بود که ایشان که معنای قضا را نمی دانسته اند، سخنی در این باره نمی گفتند. معنای قضا در لغت معروف است و شواهدی نیز از قرآن بر آن وجود دارد. قضا چهار معنا دارد: اولی خلقت، دومی امر، سومی اعلام و چهارمی قضای به حکم است. شاهد معنای اول، این سخن خداوند متعال است [که فرمود]: «فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ» ⁽⁸⁾پس آن ها را [به صورت] هفت آسمان آفرید}، و [شاهد معنای] دومی، این سخن خداوند متعال است [که فرمود]: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ» ⁽⁹⁾{و پروردگار تو امر کرد که جز او را مپرستید} و [شاهد معنای] سومی این سخن خداوند متعال: «وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ» ⁽¹⁰⁾{و در کتاب آسمانی[شان] به فرزندان اسرائیل اعلام کردیم}، و [شاهد معنای] چهارم این سخنش: «وَ اللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِ» ⁽¹¹⁾{و خداست که به حق حکم می‌کند}، یعنی در میان خلایق به حق حکم را تفصیل می دهد و این سخنش: «وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِ» ⁽¹²⁾{و میانشان به حق داوری می‌گردد}. گفته شده است قضا معنای پنجمی هم دارد که فراغ از امر است، و برای این معنا به سخن یوسف علی نبینا و آله و علیه السلام: «قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیانِ» ⁽¹³⁾{امری که شما دو تن از من جویا شدید تحقق یافت} استشهاد کرده اند که یعنی کاری که از آن فارغ شده بود، که به همان معنای خلق برمی گردد.

حال که وجوهی که ما در مورد [معنای] قضا گفتیم ثابت شد، قول جبری ها که گفته اند خداوند متعال معصیت را بر خلایقش قضا کرده است، باطل می شود؛ زیرا مقصود آنان یا این است که خداوند عصیان را در وجود مخلوقاتش آفریده است؛ که [در این صورت] باید بگویند خداوند در مخلوقاتش قضای به عصیان کرده است و نباید بگویند که خداوند بر آن ها قضا کرده است، زیرا آفریدن [معاصی] در آن ها است [که معنا دارد] نه بر آن ها. علاوه بر این که خداوند متعال چنان چه گذشت با این سخنش: «الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ» ⁽¹⁴⁾{همان کسی که هر چیزی را که آفریده است نیکو آفریده}،

أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ ⁽¹⁾كما مر و لا وجه لقولهم قضي المعاصي علي معني أمر بها لأنه تعالي قد أكذب مدعي ذلك بقوله تعالي إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَي اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾و لا معني لقول من زعم أنه قضي بالمعاصي علي معني أنه أعلم الخلق بها إذ كان الخلق لا يعلمون أنهم في المستقبل يطيعون أو يعصون و لا يحيطون علما بما يكون منهم في المستقبل علي التفضيل و لا وجه لقولهم إنه قضي بالذنوب علي معني أنه حكم بها بين العباد لأن أحكام الله تعالي حق و المعاصي منهم و لا لذلك فائدة و هو لغو باتفاق فبطل قول من زعم أن الله تعالي يقضي بالمعاصي و القبائح.

و الوجه عندنا في القضاء و القدر بعد الذي بيناه أن لله تعالي في خلقه قضاء و قدرا في أفعالهم أيضا قضاء و قدرا معلوما و يكون المراد بذلك أنه قد قضي في أفعالهم الحسنة بالأمر بها و في أفعالهم القبيحة بالنهي عنها و في أنفسهم بالخلق لها و فيما فعله فيهم بالإيجاد له و القدر منه سبحانه فيما فعله إيقاعه في حقه و موضعه و في أفعال عباده ما قضاه فيها من الأمر و النهي و الثواب و العقاب لأن ذلك كله واقع موقعه و موضوع في مكانه لم يقع عبثا و لم يصنع باطلا.

فإذا فسر القضاء في أفعال الله تعالي و القدر بما شرحناه زالت الشبهة منه و ثبتت الحجة به و وضح القول فيه لذوي العقول و لم يلحقه فساد و لا اختلال.

فأما الأخبار التي رواها في النهي عن الكلام في القضاء و القدر فهي تحتمل وجهين أحدهما أن يكون النهي خاصا بقوم كان كلامهم في ذلك يفسدهم و يضلهم عن الدين و لا يصلحهم إلا الإمساك عنه و ترك الخوض فيه و لم يكن النهي عنه عاما لكافة المكلفين و قد يصلح بعض الناس بشي‌ء يفسد به آخرون و يفسد بعضهم بشي‌ء يصلح به آخرون فدبر الأئمة عليهم السلام أشياعهم في الدين بحسب ما علموه من مصالحهم فيه.

و الوجه الآخر أن يكون النهي عن الكلام فيهما النهي عن الكلام فيما خلق الله تعالي و عن علله و أسبابه و عما أمر به و تعبد و عن القول في علل ذلك إذ كان طلب علل الخلق و الأمر محظورا لأن الله تعالي سترها من أكثر خلقه أ لا تري أنه لا يجوز لأحد

سخن آنان را باطل کرده است. و وجهی ندارد که بگویند که خداوند معاصی را قضا کرده است، به معنای این است که به معاصی امر کرده است؛ زیرا خداوند با این سخنش: «إِنَّ اللَّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ» ⁽³⁾{قطعاً خدا به کار زشت فرمان نمی‌دهد، آیا چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت می‌دهید!؟} کلام آن ها را باطل کرده است. و معنایی ندارد کسی بپندارد که خداوند به معاصی حکم کرده است، به معنای این است که خداوند خلایق را به آن ها آگاه کرده است؛ زیرا خلایق نمی دانند که در آینده اطاعت می نمایند یا معصیت می کنند و هیچ اطلاعی درباره اعمالی که در آینده از آنان سر خواهد زد ندارند علی التفضیل، و وجهی ندارد که بگویند خداوند به گناهان حکم کرده است، به این معنا که بین بندگان به گناهان حکم کرده است؛ زیرا احکام خداوند متعال حق است و معاصی از بندگان سر می زند و این کار فایده ای ندارد و به اتفاق همگان بیهوده است؛ بنابراین سخن کسی که پنداشته است خداوند متعال به معاصی و زشتی ها قضا می کند باطل است.

به نظر ما بعد از بیاناتی که داشتیم، توجیه قضا و قدر، به این صورت است که [بگوییم] خداوند متعال در میان خلایقش، و نیز در افعال آنان قضا و قدری معلوم دارد، و مقصود این است که خداوند با امر کردن در کارهای نیک آن ها و با نهی کردن در کارهای زشت آنان [در اعمالشان] قضا کرده است، و در خودشان با آفریدنشان، و در کارهایی که در آن ها انجام داده است با ایجاد آن کارها در ایشان قضا کرده است. و قَدَر خداوند سبحان نیز در مورد کارهایی که انجام داده است، به معنای واقع کردن آن ها در جای حقشان، و در کارهای بندگان به معنای قضایش در میان آن هاست که شامل امر و نهی و پاداش و کیفر می باشد؛ زیرا همه این ها در جای خود واقع شده است و در جای خود قرار داده شده است و خداوند [عمل] بیهوده ای انجام نداده و باطلی نیافریده است.

حال که با توضیحی که ما دادیم [معنای] قضا و قدر در افعال خداوند متعال تفسیر شد، شبهات آن برطرف می گردد و دلیل، با آن ثابت و سخن در آن برای اندیشمندان آشکار می شود و هیچ فساد و اختلالی در آن راه نمی یابد.

اما احادیثی که پیرامون نهی از بحث در مورد قضا و قدر روایت شده است، دو وجه در آن محتمل است: یکی این که این نهی ها مختص به گروه خاصی باشد که بحث در این مسأله آنان را فاسد و از دین گمراه می کند و صلاحشان فقط در این است که از این بحث خودداری کنند و در آن فرو نروند، و نهی مربوط به همه مکلفین نیست. گاهی می شود که بعضی از مردم با چیزی که بعضی دیگر با آن فاسد می شوند، اصلاح می ­شوند و بعضی با چیزی که دیگران با آن اصلاح می شوند، فاسد می گردند. ائمه علیهم السلام نیز به حسب مصلحتی که از پیروانشان می دانستند، آن ها را تدبیر [و اداره] کرده اند.

وجه دیگر این که نهی از بحث در این دو موضوع، [در واقع] نهی از بحث در مورد مخلوقات خداوند متعال و علل و اسباب آن ها و نهی از بحث در مورد اوامر و تکالیف خداوند و سخن گفتن در مورد علل آن ها است؛ زیرا جستجو از علل آفرینش و علل اوامر، ممنوع است؛ چرا که خداوند متعال آن ها را از بیشتر مخلوقاتش پوشیده داشته است. مگر نمی بینید که خداوند به کسی اجازه نداده

أن يطلب لخلقه جميع ما خلق عللا مفصّلات فيقول لم خلق كذا و كذا حتي يعدّ المخلوقات كلها و يحصيها و لا يجوز أن يقول لم أمر بكذا و تعبد بكذا و نهي عن كذا إذ تعبّده بذلك و أمره لما هو أعلم به من مصالح الخلق و لم يطلع أحدا من خلقه علي تفصيل ما خلق و أمر به و تعبد و إن كان قد أعلم في الجملة أنه لم يخلق الخلق عبثا و إنما خلقهم للحكمة و المصلحة و دل علي ذلك بالعقل و السمع فقال سبحانه وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ⁽¹⁾و قال أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً ⁽²⁾و قال إِنَّا كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ ⁽³⁾يعني بحق و وضعناه في موضعه و قال وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ⁽⁴⁾و قال فيما تعبد لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوي مِنْكُمْ ⁽⁵⁾

و قد يصح أن يكون تعالي خلق حيوانا بعينه لعلمه تعالي بأنه يؤمن عند خلقه كفار أو يتوب عند ذلك فساق أو ينفع به مؤمنون أو يتعظ به ظالمون أو ينتفع المخلوق نفسه بذلك أو يكون عبرة لواحد في الأرض أو في السماء و ذلك يغيب عنا و إن قطعنا في الجملة أن جميع ما صنع الله تعالي إنما صنعه لأغراض حكمية و لم يصنعه عبثا و كذلك يجوز أن يكون تعبدنا بالصلاة لأنها تقربنا من طاعته و تبعدنا عن معصيته و تكون العبادة بها لطفا لكافة المتعبدين بها أو لبعضهم.

فلما خفيت هذه الوجوه و كانت مستورة عنا و لم يقع دليل علي التفصيل فيها و إن كان العلم بأنها حكمة في الجملة كان النهي عن الكلام في معني القضاء و القدر إنما هو عن طلب علل لها مفصلة فلم يكن نهيا عن الكلام في معني القضاء و القدر.

هذا إن سلمت الأخبار التي رواها أبو جعفر رحمه الله فإما إن بطلت أو اختل سندها فقد سقط عنا عهدة الكلام فيها و الحديث الذي رواه عن زرارة حديث صحيح من بين ما روي و المعني فيه ظاهر ليس به علي العقلاء خفاء و هو مؤيد للقول بالعدل

که به دنبال علت تفصیلی همه مخلوقات باشد و در مورد یکایک آن ها بگوید "چرا [خداوند] فلان گونه و فلان گونه آفریده است"، و [هم چنین] جایز نیست که بگوید "چرا خداوند به فلان عمل امر کرد و به فلان عمل تکلیف نمود و از فلان عمل نهی کرد!؟" زیرا خداوند بدین جهت به آن تکلیف کرده و به آن امر نموده است که به مصالح مخلوقات داناتر است و هیچ یک از مخلوقاتش را درباره چیزهایی که آفریده و به آن امر کرده و به آن تکلیف نموده، به صورت مفصل مطلع نکرده است، اگرچه اجمالاً فرموده است که مخلوقات را بیهوده نیافریده و همه آفریده ها را از روی حکمت و مصلحت آفریده است و ما را با عقل و نقل از این [حقیقت] آگاه کرده است؛ خداوند سبحان فرمود: «وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبِینَ» ⁽⁶⁾{و آسمان و زمین و آن چه را که میان آن دو است به بازیچه نیافریدیم}، و فرمود: «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً» ⁽⁷⁾{آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده‌ایم}، و فرمود: «إِنَّا کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ» ⁽⁸⁾{ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده‌ایم}، یعنی به حق آفریده ایم و در جای خود قرار داده ایم، و فرمود: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» ⁽⁹⁾{و جن و انس را نیافریدم جز برای آن که مرا بپرستند}، و در مورد تکالیف فرمود: «لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ» ⁽¹⁰⁾{هرگز [نه] گوشت های آن ها و نه خون هایشان به خدا نخواهد رسید، ولی [این] تقوای شماست که به او می‌رسد}. ممکن است که خداوند متعال حیوانی را بیافریند، به جهت این که می داند عده ای از کفار هنگام خلقت آن ایمان می آورند، و عده ای از فاسقان توبه می کنند، یا مؤمنان از آن نفع می برند، یا ظالمان از آن پند می گیرند، یا خود آن [حیوانِ] مخلوق از [آفرینشش] منتفع می شود، یا یکی از موجودات در زمین یا در آسمان از آن عبرت می گیرد، و حال آن که این [موضوع] از ما پنهان است، اگرچه ما اجمالاً یقین داریم که همه مخلوقاتی که خداوند آفریده است، در آفرینش آن ها اهداف حکیمانه ای داشته است و آن ها را بیهوده نیافریده است. هم چنین ممکن است خداوند ما را مکلف به نماز کرده باشد، از آن جهت که نماز ما را به طاعت خداوند نزدیک می کند و از معصیتش دور می نماید، و عبادت کردن به وسیله نماز در حق همه یا بعضی از مکلفین لطف است.

از آن جا که این وجوه پنهان است و از ما پوشیده است و دلیلی بر [توضیح و] تفصیل آن ها نزد ما موجود نیست، اگرچه به صورت اجمالی [برای ما] معلوم است که از روی حکمت است، نهی از بحث درباره قضا و قدر، [در واقع] نهی از جست و جوی علل تفصیلی آن است، نه نهی از بحث در مورد معنای قضا و قدر.

این در صورتی است که احادیثی که شیخ صدوق رحمه الله روایت کرده را بپذیریم، اما اگر آن روایات باطل باشند، و یا سندشان مختل باشد، دیگر نیازی نیست که در مورد آن ها سخنی بگوییم. از بین احادیثی که شیخ صدوق روایت کرده است حدیثی که از زراره روایت کرده، حدیثی صحیح است و معنای آن نیز واضح است و نزد عقلا، از جهت معنایی، خفایی ندارد، این حدیث هم چنین مؤید قول به عدل می باشد؛

أ لا تري إلي مَا رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مِنْ قَوْلِهِ إِذَا حَشَرَ اللَّهُ تَعَالَي الْخَلَائِقَ سَأَلَهُمْ عَمَّا عَهِدَ إِلَيْهِمْ وَ لَمْ يَسْأَلْهُمْ عَمَّا قَضَي عَلَيْهِمْ ⁽¹⁾. و قد نطق القرآن بأن الخلق مسئولون عن أعمالهم انتهي كلامه رحمه الله.

و أقول من تفكر في الشبه الواردة علي اختيار العباد و فروع مسألة الجبر و الاختيار و القضاء و القدر علم سر نهي المعصوم عن التفكر فيها فإنه قل من أمعن النظر فيها و لم يزل قدمه إلا من عصمه الله بفضله.

«25»

يد، التوحيد الْمُفَسِّرُ بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عليه السلام قَالَ قَالَ الرِّضَا عليه السلام فِيمَا يَصِفُ بِهِ الرَّبَّ لَا يَجُورُ فِي قَضِيَّتِهِ الْخَلْقُ إِلَي مَا عَلِمَ مُنْقَادُونَ وَ عَلَي مَا سَطَرَ فِي كِتَابِهِ مَاضُونَ لَا يَعْمَلُونَ خِلَافَ مَا عَلِمَ مِنْهُمْ وَ لَا غَيْرَهُ يُرِيدُونَ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

«26»

يد، التوحيد فِي خَبَرِ الْفَتْحِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَيْنِ وَ مَشِيَّتَيْنِ إِرَادَةَ حَتْمٍ وَ إِرَادَةَ عَزْمٍ يَنْهَي وَ هُوَ يَشَاءُ وَ يَأْمُرُ وَ هُوَ لَا يَشَاءُ أَ وَ مَا رَأَيْتَ أَنَّ اللَّهَ نَهَي آدَمَ وَ زَوْجَتَهُ أَنْ يَأْكُلَا مِنَ الشَّجَرَةِ وَ هُوَ شَاءَ ذَلِكَ وَ لَوْ لَمْ يَشَأْ لَمْ يَأْكُلَا وَ لَوْ أَكَلَا لَغَلَبَتْ مَشِيَّتُهُمَا مَشِيَّةَ اللَّهِ وَ أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِ ابْنِهِ وَ شَاءَ أَنْ لَا يَذْبَحَهُ وَ لَوْ لَمْ يَشَأْ أَنْ لَا يَذْبَحَهُ لَغَلَبَتْ مَشِيَّةُ إِبْرَاهِيمَ مَشِيَّةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

أقول: أوردنا الخبر بإسناده و تمامه في باب جوامع التوحيد قال الصدوق رحمه الله بعد إيراد هذا الخبر إن الله تعالي نهي آدم و زوجته عن أن يأكلا من الشجرة و قد علم أنهما يأكلان منها لكنه عز و جل شاء أن لا يحول بينهما و بين الأكل منها بالجبر و القدرة كما منعهما عن الأكل منها بالنهي و الزجر فهذا معني مشيته فيهما و لو شاء عز و جل منعهما من الأكل بالجبر ثم أكلا منها لكان مشيتهما قد غلبت مشية الله كما قال العالم تعالي الله عن العجز علوا كبيرا.

بيان

قيل المراد بالمشية في تلك الأخبار هو العلم و قيل هي تهيئة أسباب الفعل بعد إرادة العبد ذلك الفعل و قيل إرادة بالعرض يتعلق بفعل العبد و الأصوب

آیا نمی بینید که از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که: زمانی که خداوند متعال خلایق را محشور می کند، از آن ها در مورد چیزهایی که با آنان عهد کرده است می پرسد، [ولی] در مورد چیزهایی که بر آنان قضا کرده است سؤالی نمی کند. قرآن نیز این نکته را فرموده است که خلایق مسؤول اعمال خویش هستند. در این جا نقل کلام شیخ مفید رحمه الله به پایان می رسد.

مؤلف گوید: هر کس پیرامون شبهاتی که در زمینه اختیار داشتن بندگان و فروع مسأله جبر و اختیار و قضا و قدر بیاندیشد، راز این که معصوم از تفکر درباره آن مسائل نهی کرده اند را درمی یابد، بسیار اندک هستند کسانی که در این مسائل دقت کرده باشند و پایشان نلغزیده باشد، مگر کسانی که خداوند به فضل خود آنان را حفظ کرده باشد.

روایت 25

توحید: مفسر با سند خود از امام حسن عسگری علیه السلام نقل کرده، امام رضا علیه السلام فرمودند: از جمله چیزهایی که پروردگار با آن وصف می شود این است که در حکمش ستم نمی کند، خلایق نسبت به آن چه که او می داند منقادند و بر همان شیوه ای که در کتاب او نوشته شده می روند و بر خلاف چیزی که او از آنان می داند عملی نمی کنند و غیر از آن را اراده نمی کنند ... این روایت ادامه دارد.

روایت 26

توحید: در روایت فتح بن یزید آمده است که ابالحسن علیه السلام فرمودند: خداوند دو [نوع] اراده و مشیت دارد: اراده حتمی و اراده عزمی؛ [گاهی] در حالی که چیزی را می خواهد، از آن نهی می کند و در حالی که چیزی را نمی خواهد به آن امر می کند. مگر ندیدی که آدم و همسرش را از این که از [میوه] آن درخت بخورند نهی کرد، با این که آن [کار] را می خواست!؟ اگر نمی خواست، آن دو [هیچ گاه] از آن درخت نمی خوردند؛ چرا که اگر [با فرض نخواستن خداوند] آن دو از آن درخت می خوردند، [باید می گفتیم] خواست آن دو بر خواست خداوند غلبه کرده است. و [مگر ندیدی] خداوند به ابراهیم امر کرد که فرزندش را قربانی کند، با این که می خواست او را قربانی نکند!؟ اگر خداوند قربانی نکردن نمی خواست، [باید می گفتیم] خواست ابراهیم بر خواست خداوند عزّ و جلّ غلبه کرده است.

مؤلف گوید: ما صورت کامل این روایت را همراه با سندش در بخش جوامع توحید آوردیم. صدوق رحمه الله بعد از آوردن این روایت گفته است: خداوند متعال آدم و همسرش را از این که از آن درخت بخورند نهی کرد، با این که می دانست آن دو از آن می خورند، ولی خداوند عزّ و جلّ نخواست همان طور که با نهی و بازداشتن آن دو را منع کرده بود، با جبر و قدرت [نیز] جلوی آن دو را از خوردن بگیرد. این معنای خواستِ خداوند در مورد آن دو است. اگر خداوند عزّ و جلّ می خواست که آن دو را با جبر از خوردن منع کند و سپس آن دو از آن درخت می خوردند، خواست آن دو بر خواست خداوند غلبه کرده بود، چنان چه عالم [یعنی امام رضا علیه السلام] نیز فرمودند، که خداوند بسیار بلندمرتبه تر از آن است که عجزی داشته باشد.

توضیح

گفته شده است که مقصود از مشیت در این روایات همان علم است، و گفته شده که مقصود تهیه اسباب فعل، بعد از اراده بنده است، و گفته شده مقصود اراده بالعرض است که به فعل بنده تعلق می گیرد. درست تر

أنها عبارة عن منع الألطاف و الهدايات الصارفة عن الفعل و الداعية إليه لضرب من المصلحة أو عقوبة لما صنع العبد بسوء اختياره كما مر بيانه ⁽¹⁾.

«27»

يد، التوحيد الدَّقَّاقُ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّي قَالَ: سُئِلَ الْعَالِمُ عليه السلام كَيْفَ عَلِمَ اللَّهُ قَالَ عَلِمَ وَ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ قَدَّرَ وَ قَضَي وَ أَمْضَي فَأَمْضَي مَا قَضَي وَ قَضَي مَا قَدَّرَ وَ قَدَّرَ مَا أَرَادَ فَبِعِلْمِهِ كَانَتِ الْمَشِيَّةُ وَ بِمَشِيَّتِهِ كَانَتِ الْإِرَادَةُ وَ بِإِرَادَتِهِ كَانَ التَّقْدِيرُ وَ بِتَقْدِيرِهِ كَانَ الْقَضَاءُ وَ بِقَضَائِهِ كَانَ الْإِمْضَاءُ فَالْعِلْمُ مُتَقَدِّمٌ عَلَي الْمَشِيَّةِ وَ الْمَشِيَّةُ ثَانِيَةٌ وَ الْإِرَادَةُ ثَالِثَةٌ وَ التَّقْدِيرُ وَاقِعٌ عَلَي الْقَضَاءِ بِالْإِمْضَاءِ فَلِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الْبَدَاءُ فِيمَا عَلِمَ مَتَي شَاءَ وَ فِيمَا أَرَادَ لِتَقْدِيرِ الْأَشْيَاءِ فَإِذَا وَقَعَ الْقَضَاءُ بِالْإِمْضَاءِ فَلَا بَدَاءَ فَالْعِلْمُ بِالْمَعْلُومِ قَبْلَ كَوْنِهِ وَ الْمَشِيَّةُ فِي الْمُشَاءِ قَبْلَ عَيْنِهِ وَ الْإِرَادَةُ فِي الْمُرَادِ قَبْلَ قِيَامِهِ وَ التَّقْدِيرُ لِهَذِهِ الْمَعْلُومَاتِ قَبْلَ تَفْصِيلِهَا وَ تَوْصِيلِهَا عِيَاناً وَ قِيَاماً ⁽²⁾وَ الْقَضَاءُ بِالْإِمْضَاءِ هُوَ الْمُبْرَمُ مِنَ الْمَفْعُولَاتِ ذَوَاتِ الْأَجْسَامِ الْمُدْرَكَاتِ بِالْحَوَاسِّ مِنْ ذِي لَوْنٍ وَ رِيحٍ وَ وَزْنٍ وَ كَيْلٍ وَ مَا دَبَّ وَ دَرَجَ مِنْ إِنْسٍ وَ جِنٍّ وَ طَيْرٍ وَ سِبَاعٍ وَ غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ فَلِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فِيهِ الْبَدَاءُ مِمَّا لَا عَيْنَ لَهُ فَإِذَا وَقَعَ الْعَيْنُ الْمَفْهُومُ الْمُدْرَكُ فَلَا بَدَاءَ وَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَ بِالْعِلْمِ عَلِمَ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ كَوْنِهَا وَ بِالْمَشِيَّةِ عَرَفَ صِفَاتِهَا وَ حُدُودَهَا وَ أَنْشَأَهَا قَبْلَ إِظْهَارِهَا وَ بِالْإِرَادَةِ مَيَّزَ أَنْفُسَهَا فِي أَلْوَانِهَا وَ صِفَاتِهَا وَ حُدُودِهَا وَ بِالتَّقْدِيرِ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا ⁽³⁾وَ عَرَّفَ أَوَّلَهَا وَ آخِرَهَا وَ بِالْقَضَاءِ أَبَانَ لِلنَّاسِ أَمَاكِنَهَا وَ دَلَّهُمْ عَلَيْهَا وَ بِالْإِمْضَاءِ شَرَحَ عِلَلَهَا وَ أَبَانَ أَمْرَهَا ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ.

بيان

قوله عليه السلام قبل تفصيلها و توصيلها أي في لوح المحو و الإثبات أو في الخارج قوله عليه السلام فإذا وقع العين المفهوم المدرك أي فصل و ميز في اللوح أو أوجد في الخارج و لعل تلك الأمور عبارة عن اختلاف مراتب تقديرها في لوح المحو و

این است که گفته شود مقصود از آن منع الطاف و هدایت هایی است مانع یا محرک انجام عمل هستند، که به جهت نوعی مصلحت یا کیفر عبد به سبب سوء اختیارش می باشد، چنان چه توضیحش گذشت.

روایت 27

توحید: معلی نقل کرده، از امام رضا علیه السلام سؤال شد خداوند چگونه علم یافت؟ ایشان فرمودند: علم یافت و خواست و اراده کرد و تقدیر نمود و قضا کرد و امضا نمود، چیزی که قضا کرده بود را امضا نمود و چیزی که تقدیر نموده بود را قضا کرد و چیزی که اراده کرده بود را تقدیر نمود؛ پس مشیت او از روی

علمش است و اراده اش از روی مشیتش و تقدیرش از روی اراده اش و قضایش از روی تقدیرش و امضایش از روی قضایش؛ بنابراین علمش مقدم بر مشیتش و مشیت در رتبه دوم و اراده در رتبه سوم است و تقدیر به این است که قضا، امضا شود. خداوند تبارک و تعالی هر زمان که بخواهد می تواند در چیزهای که می داند و در چیزهایی که برای تقدیر اشیاء اراده کرده است بداء حاصل کند. زمانی که قضای خداوند با امضای او واقع شود، دیگر بدائی در کار نیست. بنابراین علم به معلوم قبل از وجود آن است و مشیت در مُشاء، قبل از عینیت آن است و اراده کردن مراد، قبل از تحقق آن و تقدیر این معلومات قبل از تفصیل و رساندن آن ها به عینیت و تحقق ⁽⁴⁾است و قضا به وسیله امضا، همان صورت حتمی کارها و اجسام و مدرکاتی است که با حواس درک می شوند، همان موجوداتی که رنگ و بو و وزن و حجم دارند و همه جنبنده ها، از قبیل انسان و جنّ و پرندگان و درندگان و سایر موجوداتی که با حواس درک می شوند. خداوند متعال در مورد چیزهایی که هنوز عینیت پیدا نکرده اند بداء دارد، [اما] وقتی عین مفهوم و قابل درک آن ها واقع شوند، دیگر بدائی در کار نیست و خداوند هر چه بخواهد می کند. خداوند با علمش به اشیاء، قبل از این که بوجود بیایند به آن ها علم دارد و با مشیتش صفات و حدود آن ها را می شناساند و آن ها را قبل از آشکار کردنشان به وجود می آورد و با اراده اش آن ها را در رنگ و صفات و حدودشان از هم دیگر متمایز می کند و با تقدیرش روزی های ⁽⁵⁾آن ها را اندازه می گیرد و آغاز و پایان آن ها را می شناسد و با قضایش جای آن ها را برای مردم روشن می نماید و مردم را به آن ها راهنمایی می کند و با امضایش، علل آن ها را شرح می دهد و امرش را آشکار می نماید، «ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ» ⁽⁶⁾{این اندازه‌گیری آن توانای داناست}.

توضیحات

"قبل از تفصیل و رساندن آن ها" یعنی قبل از تفصیل و رساندن به لوح محو و اثبات، یا قبل از تفصیل و رساندن آن [به تحقق و] در خارج، و "وقتی عین مفهوم و قابل درک آن ها واقع شوند" یعنی وقتی در آن لوح تفصیل و تمییز داده شوند، یا در خارج یافت شوند. شاید این امور نشان دهنده اختلاف مراتب تقدیر آن ها در لوح محو

الإثبات قد جعلها الله من أسباب وجود الشي‌ء و شرائطه لمصالح و قد مر بيانها في باب البداء فالمشية كتابة وجود زيد و بعض صفاته مثلا مجملا و الإرادة كتابة العزم عليه بتا مع كتابة بعض صفاته أيضا و التقدير تفصيل بعض صفاته و أحواله لكن مع نوع من الإجمال أيضا و القضاء تفصيل جميع الأحوال و هو مقارن للإمضاء أي الفعل و الإيجاد و العلم بجميع تلك الأمور أزلي قديم فقوله و بالمشية عرف علي صيغة التفعيل و شرح العلل كناية عن الإيجاد.

و قال بعض الأفاضل الظاهر من السؤال أنه كيف علم الله أ بعلم مستند إلي الحضور العيني في وقته و الشهود لموجود عيني ⁽¹⁾أو في موجود عيني كما في علومنا أو بعلم مستند إلي الذات سابق علي خلق الأشياء فأجاب عليه السلام بأن العلم سابق علي وجود المخلوق بمراتب فقال علم و شاء و أراد و قدر و قضي و أمضي فالعلم ما به ينكشف الشي‌ء و المشية ملاحظته بأحوال مرغوب فيها يوجب فينا ميلا دون المشية له سبحانه لتعاليه عن التغير و الاتصاف بالصفة الزائدة و الإرادة تحريك الأسباب نحوه بحركة نفسانية فينا بخلاف الإرادة فيه سبحانه و القدر التحديد و تعيين الحدود و الأوقات و القضاء هو الإيجاب و الإمضاء هو الإيجاد فوجود الخلق بعد علمه سبحانه بهذه المراتب و قوله فأمضي ما قضي أي فأوجد ما أوجب و أوجب ما قدر و قدر ما أراد ثم استأنف البيان علي وجه أوضح فقال بعلمه كانت المشية و هي مسبوقة بالعلم و بمشيته كانت الإرادة و هي مسبوقة بالمشية و بإرادته كان التقدير و التقدير مسبوق بالإرادة و بتقديره كان القضاء و الإيجاب و هو مسبوق بالتقدير إذ لا إيجاب إلا للمحدد الموقوف و بقضائه و إيجابه كان الإمضاء و الإيجاد و لله تعالي البداء فيما علم متي شاء فإن الدخول في العلم أول مراتب السلوك إلي الوجود العيني و له البداء فيما علم متي شاء أن يبدو و فيما أراد و حرك الأسباب نحو تحريكه متي شاء قبل القضاء و الإيجاب فإذا وقع القضاء و الإيجاب متلبسا بالإمضاء و الإيجاد فلا بداء فعلم أن في المعلوم العلم قبل كون المعلوم و حصوله في الأذهان و الأعيان و في المشاء المشية قبل عينه و وجوده

و اثبات باشد که خداوند به سبب مصالحی آن را از اسباب و شرایط وجود شیء قرار داده است و در بخش بداء نیز [از نظر خواننده] گذشت. بنابراین مشیت [در لوح محو و اثبات]، نوشته شدن وجود زید و بعضی از صفات او به صورت اجمالی است و اراده، نوشته شدن عزم بر وجود قطعی او و هم چنین بعضی از صفاتش است و تقدیر، [نوشته شدن] بعضی از صفات و حالات [دیگر] همراه با نوعی اجمال و قضا، تفصیل همه حالات است که مقارن با امضا به معنای انجام و ایجاد می باشد و علم به همه این امور ازلی و قدیم است. شرح علل کنایه از ایجاد است.

یکی از دانشمندان گفته است: ظاهراً مقصود از این سؤال که "خداوند چگونه علم یافت" این است که آیا علم او نیز مانند علوم ما مستند به حضور عینی در وقت و مشاهده موجودی عینی از درون یا مشاهده از بیرون آن است، یا مستند به ذات اوست که پیش از خلقت اشیاء موجود بوده است؟ و ایشان علیه السلام جواب داده اند که علم خداوند چندین مرتبه پیش از وجود مخلوق است و فرموده اند که خداوند علم یافت و خواست و اراده کرد و تقدیر نمود و امضا کرد؛ بنابراین علم، آن است که چیزی با آن مشخص شود و مشیت یعنی ملاحظه آن چیز با حالاتی که [عالِم] در آن رغبت داشته است، که [این ملاحظه] در مورد ما، سبب به وجود آمدن میل می شود، ولی مشیت در مورد خداوند این گونه نیست؛ زیرا خداوند بلندمرتبه تر از آن است که تغیری در او راه یابد و به صفتی زائد [بر ذات] متصف شود. و اراده، مرحله ایست که اسباب به سوی آن حرکت می کند که [این حرکت] در مورد ما حرکتی نفسانی است، به خلاف اراده خداوند سبحان که این گونه نیست. و قَدَر به معنای مشخص کردن و تعیین حدود و اوقات است و قضا یعنی حتمی نمودن و امضا نیز همان به وجود آوردن است. بنابراین وجود مخلوق چندین مرتبه با علم خداوند سبحان فاصله دارد.

"چیزی که قضا کرده بود را امضا نمود ..." یعنی چیزی که حتمی کرده بود را به وجود آورد و آن چه که مقدر نموده بود را حتمی کرد و آن چه تقدیر کرده بود را اراده نمود. سپس بیان را به شکلی واضح تر از سر گرفتند و فرمودند: مشیت او از روی علمش است و بعد از علمش می باشد، و اراده اش از روی مشیتش است و بعد از مشیتش، و تقدیرش از روی اراده اش و بعد از اراده می باشد، و قضا و حتمی کردنش از روی تقدیر و بعد از تقدیر است؛ چرا که حتمیت در چیزی ممکن است که مشخص و متمایز باشد، و امضا و به وجود آوردنش نیز بعد از قضا و حتمی کردن است. و خداوند هر وقت که بخواهد در آن چه که علم دارد بداء می کند؛ چرا که داخل شدن در علم اولین مرحله رسیدن به وجود عینی است و او می تواند هر وقت که بخواهد در آن بداء کند [و آن را تغییر بدهد]، و همین طور است در مورد چیزی که آن را اراده کرده است و اسباب وجودش را به حرکت درآورده است، تا هنگامی که آن را قضا و حتمی نکرده است، هر وقت بخواهد می تواند در آن بداء کند. ولی هنگامی که قضا و حتمیت واقع شوند و آن شیء لباس امضا و ایجاد بر تن کند، دیگر جایی برای بداء نخواهد بود. بنابراین معلوم شد که علم در معلوم، قبل از وجود معلوم و حصول آن در اذهان و اعیان است و مشیت در مُشاء قبل از عینیت و وجود عینی آن است.

العيني و في أكثر النسخ المنشأ و لعل المراد به الإنشاء قبل الإظهار كما في آخر الحديث و في المراد الإرادة قبل قيامه و التقدير لهذه المعلومات قبل تفصيلها و توصيلها و حضورها العيني في أوقاتها و القضاء بالإمضاء هو المبرم الذي يلزمه وجود المقضي فبالعلم علم الأشياء قبل كونها و أصل العلم غير مرتبط بنحو من الحصول للمعلوم و لو في غيره بصورته المتحددة و لا يوجب نفس العلم و الانكشاف بما هو علم و انكشاف للأشياء إنشاءها و بالمشية و معرفتها بصفاتها و حدودها أنشأها إنشاء قبل الإظهار و الإدخال في الوجود العيني و بالإرادة و تحريك الأسباب نحو وجودها العيني ميز بعضها عن بعض بتخصيص تحريك الأسباب نحو وجود بعض دون بعض و بالتقدير قدرها و عين و حدد أقواتها و أوقاتها و آجالها و بالقضاء و إيجابها بموجباتها أظهر للناس أماكنها و دلهم عليها بدلائلها فاهتدوا إلي العلم بوجودها حسب ما يوجبه الموجب بعد العلم بالموجب و بالإمضاء و الإيجاد أوضح تفصيل عللها و أبان أمرها بأعيانها.

«28»

يد، التوحيد الْقَطَّانُ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنِ ابْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي دَاوُدَ يَا دَاوُدُ تُرِيدُ وَ أُرِيدُ وَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَا أُرِيدُ فَإِنْ أَسْلَمْتَ لِمَا أُرِيدُ أَعْطَيْتُكَ مَا تُرِيدُ وَ إِنْ لَمْ تُسْلِمْ لِمَا أُرِيدُ أَتْعَبْتُكَ فِيمَا تُرِيدُ ثُمَّ لَا يَكُونُ إِلَّا مَا أُرِيدُ.

«29»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ لِعَلِيٍّ عليه السلام غُلَامٌ اسْمُهُ قَنْبَرُ وَ كَانَ يُحِبُّ عَلِيّاً عليه السلام حُبّاً شَدِيداً فَإِذَا خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام خَرَجَ عَلَي أَثَرِهِ بِالسَّيْفِ فَرَآهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقَالَ يَا قَنْبَرُ مَا لَكَ قَالَ جِئْتُ لِأَمْشِيَ خَلْفَكَ فَإِنَّ النَّاسَ كَمَا تَرَاهُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَخِفْتُ عَلَيْكَ قَالَ وَيْحَكَ أَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ تَحْرُسُنِي أَمْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالَ لَا بَلْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالَ إِنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَا يَسْتَطِيعُونَ بِي شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ السَّمَاءِ فَارْجِعْ فَرَجَعَ.

«30»

كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

در بیشتر نسخه ها به جای "مُشاء"، "مُنشأ" آمده است، شاید مقصود از آن ایجاد قبل از اظهار باشد، چنان چه در آخر حدیث نیز آمده است.

و اراده کردن مراد، قبل از تحقق آن و تقدیر این معلومات قبل از تفصیل و رساندن آن ها و حضور عینی آن ها در وقتشان است و قضا به وسیله امضا، همان صورت حتمی کارهاست که لازمه وجود مقضی است. بنابراین خداوند با علمش، به اشیاء پیش از وجودشان علم یافت. و اصل علم با صورت تحدیدیافته اش، هیچ ارتباطی از طریق حصول با معلوم ندارد، اگرچه در غیر باشد، و علم و انکشاف به خودی خود نمی توانند سبب ایجاد اشیاء شوند. خداوند با مشیت و معرفت اشیاء به وسیله صفات و حدود، اشیاء را قبل از اظهار و ادخال در [عالم] وجود عینی می آفریند، و با اراده و تحریک اسباب وجود عینی آن ها، که از طریق اختصاص دادن هر یک از اسباب به یکی از انواع وجود می باشد، آن ها را از یک دیگر متمایز می کند و با تقدیرش آن ها را اندازه می گیرد و روزی ها و اوقات و اجل های آن ها را معین و مشخص می کند و با قضا و ایجاب موجبات، مکان آن ها را برای مردمان آشکار می سازد و آنان را با راهنمایی هایش به آن مکان ها رهنمون می شود. آنان با علم به وجود آن ها، به حسب آن چه که موجِب، بعد از علم به موجَب آن را لازم کرده است، هدایت می شوند و با امضا و ایجاد، علل تفصیلی آن ها را واضح می کند و امر آن ها را کاملاً آشکار می نماید.

روایت 28

توحید: أصبغ نقل کرده، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: خداوند به داود وحی کرد: ای داود! تو اراده می کنی و من اراده می کنم، [ولی] جز آن چه من اراده می کنم واقع نمی شود. چیزی که اراده می کنی را به تو عطا می کنم، گرچه تسلیم اراده من نشوی. تو را در [راه به دست آوردن] چیزی که اراده کرده ای خسته می کنم، اما سرانجام همان می شود که من اراده کرده ام.

روایت 29

توحید: عزرمی نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: علی علیه السلام غلامی داشتند که نامش قنبر بود و علی علیه السلام را بسیار دوست می داشت. هرگاه علی علیه السلام بیرون می رفتند، او نیز با شمشیر به دنبال ایشان می رفت. شبی ایشان او را دیدند و به او فرمودند: ای قنبر! چه شده است؟ او عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! آمده ام تا پشت شما راه بروم [و مراقب شما باشم]، خودتان می بینید که مردم چگونه هستند، بر [جان] شما می ترسم. ایشان فرمودند: آیا مرا از [خطر] اهل آسمان حفظ می کنی یا از [خطر] اهل زمین!؟ او عرض کرد: از [خطر] اهل زمین. ایشان فرمودند: اهل زمین جز با اذن خدا عزّ و جلّ از آسمان، نمی توانند به من آسیبی برسانند؛ برگرد! او نیز بازگشت.

روایت 30

کافی: زید شحام روایت کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند:

قَالَ: إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام جَلَسَ إِلَي حَائِطٍ مَائِلٍ يَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا تَقْعُدْ تَحْتَ هَذَا الْحَائِطِ فَإِنَّهُ مُعْوِرٌ ⁽¹⁾فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ حَرَسُ امْرِئٍ أَجَلُهُ فَلَمَّا قَامَ سَقَطَ الْحَائِطُ قَالَ وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَفْعَلُ هَذَا وَ أَشْبَاهَهُ وَ هَذَا الْيَقِينُ.

«31»

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيِّ قَالَ: نَظَرْتُ يَوْماً فِي الْحَرْبِ إِلَي رَجُلٍ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ فَحَرَّكْتُ فَرَسِي فَإِذَا هُوَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ نَعَمْ يَا سَعِيدَ بْنَ قَيْسٍ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ لَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَافِظٌ وَ وَاقِيَةٌ مَعَهُ مَلَكَانِ يَحْفَظَانِهِ مِنْ أَنْ يَسْقُطَ مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ أَوْ يَقَعَ فِي بِئْرٍ فَإِذَا نَزَلَ الْقَضَاءُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ.

بيان

يمكن أن يكون هذه الأمور من خصائصهم عليهم السلام لعلمهم بعدم تضرّرهم بهذه الأمور و بوقت موتهم و سببه و لذا فرّ عليه السلام من حائط كما سيأتي و لم يفرّ من حائط كما مرّ لعلمه بسقوط الأول و عدم سقوط الثاني و يحتمل أن يكون المقصود من تلك الأخبار عدم المبالغة في الفرار عن البلايا و المصائب و عدم ترك الواجبات للتوهّمات البعيدة. ⁽²⁾

وَ يُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِي الْخِصَالِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْحَارِثِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَمْسَةٌ لَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ أَحَدُهُمْ رَجُلٌ مَرَّ بِحَائِطٍ مَائِلٍ وَ هُوَ يُقْبِلُ إِلَيْهِ وَ لَمْ يُسْرِعِ الْمَشْيَ حَتَّي سَقَطَ عَلَيْهِ الْخَبَرَ.

امیرالمؤمنین علیه السلام در کنار دیوار کجی نشستند تا بین مردم قضاوت کنند؛ یکی از آن ها عرض کرد: زیر این دیوار ننشینید، اطمینانی به آن نیست. امیرالمؤمنین فرمودند: اجل انسان حافظ اوست. زمانی که ایشان [بعد از پایان قضاوتشان] از آن جا برخاستند، دیوار فرو ریخت. امیرالمؤمنین علیه السلام این کارها و مانند آن را انجام می داد و این همان یقین است.

روایت 31

کافی: سعید بن قیس همدانی نقل کرده است: روزی در جنگ مردی را دیدم که [فقط] دو لباس بر تنش است، اسبم را حرکت دادم [و نزدیک تر رفتم] و دیدم امیرالمؤمنین علیه السلام هستند؛ عرض کردم: ای امیرالمؤمنین! در چنین جایی[، فقط دو لباس بر تن کرده اید]؟ ایشان فرمودند: آری ای سعید بن قیس! هر بنده ای از جانب خداوند عزّ و جل، دو فرشته محافظ و نگه دار به همراه خود دارد که او را از این که از قله کوهی سقوط کند یا در چاهی بیفتد حفظ می کنند. هنگامی که قضا سر رسد، او را با همه چیز رها می کنند.

توضیح

ممکن است این امور از مختصات ائمه علیهم السلام باشد؛ زیرا ایشان علم داشتند که این امور برای آن ها ضرری نخواهد داشت و زمان و سبب مرگ خود را می دانستند. و بدین جهت بوده که امیرالمؤمنین علیه السلام چنان چه خواهد آمد، از [کنار] دیواری گریختند و چنان چه گذشت از [کنار] دیوار دیگری نگریختند؛ زیرا ایشان می دانستند که اولی می ریزد و دومی نمی ریزد. احتمال دارد که مقصود از این روایات، عدم مبالغه در فرار از بلایا و مصیبت ها و عدم ترک واجبات از روی توهمات بعید باشد.

و مؤید این [توضیح]، روایتی است که صدوق [بدین شکل] آن را در خصال آورده است: محمد بن حماد حارثی نقل کرده، امام صادق علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: پنج تن هستند که دعایشان مستجاب نمی شود: یکی از آن ها مردی است که از کنار دیوار کجی می گذرد و در حالی که دیوار در حال ریزش است، سرعت رفتنش را زیاد نمی کند و دیوار بر سرش خراب می شود، ... روایت ادامه دارد.

«32»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: قِيلَ لِعَلِيٍّ عليه السلام إِنَّ رَجُلًا يَتَكَلَّمُ فِي الْمَشِيَّةِ فَقَالَ ادْعُهُ لِي فَقَالَ فَدُعِيَ لَهُ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ خَلَقَكَ اللَّهُ لِمَا شَاءَ أَوْ لِمَا شِئْتَ قَالَ لِمَا شَاءَ قَالَ فَيُمْرِضُكَ إِذَا شَاءَ أَوْ إِذَا شِئْتَ قَالَ إِذَا شَاءَ قَالَ فَيَشْفِيكَ إِذَا شَاءَ أَوْ إِذَا شِئْتَ قَالَ إِذَا شَاءَ قَالَ فَيُدْخِلُكَ حَيْثُ يَشَاءُ أَوْ حَيْثُ شِئْتَ فَقَالَ حَيْثُ يَشَاءُ قَالَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام لَوْ قُلْتَ غَيْرَ هَذَا لَضَرَبْتُ الَّذِي فِيهِ عَيْنَاكَ.

«33»

يد، التوحيد وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: دَخَلَ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَوْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام رَجُلٌ مِنْ أَتْبَاعِ بَنِي أُمَيَّةَ فَخِفْنَا عَلَيْهِ فَقُلْنَا لَهُ لَوْ تَوَارَيْتَ وَ قُلْنَا لَيْسَ هُوَ هَاهُنَا قَالَ بَلَي ائْذَنُوا لَهُ ⁽¹⁾فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَ لِسَانِ كُلِّ قَائِلٍ وَ يَدِ كُلِّ بَاسِطٍ فَهَذَا الْقَائِلُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَقُولَ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ هَذَا الْبَاسِطُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَبْسُطَ يَدَهُ إِلَّا بِمَا شَاءَ اللَّهُ فَدَخَلَ عَلَيْهِ فَسَأَلَهُ عَنْ أَشْيَاءَ آمَنَ بِهَا وَ ذَهَبَ.

«34»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ الْفُضَيْلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ لَمْ يُحِبَّ وَ لَمْ يَرْضَ شَاءَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي مُلْكِهِ ⁽²⁾شَيْ‌ءٌ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ أَرَادَ مِثْلَ ذَلِكَ وَ لَمْ يُحِبَّ أَنْ يُقَالَ لَهُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَ لَمْ يَرْضَ لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ.

يد، التوحيد إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَدْ قَضَي جَمِيعَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ وَ قَدَّرَهَا وَ جَمِيعَ مَا يَكُونُ فِي الْعَالَمِ مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ و القضاء قد يكون بمعني الإعلام كما قال الله عز و جل وَ قَضَيْنا إِلي بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ ⁽³⁾يريد أعلمناهم و كما قال الله عز و جل وَ قَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ ⁽⁴⁾يريد أخبرناه و أعلمناه فلا ينكر أن يكون الله عز و جل يقضي أعمال العباد و سائر ما يكون من خير و شر علي هذا المعني لأن الله عز و جل عالم بها أجمع و يصح أن يعلمها عباده و يخبرهم عنها و قد يكون القدر أيضا في معني

روایت 32

توحید: قداح از امام صادق و ایشان از پدرشان علیهما السلام روایت کرده اند: به علی علیه السلام عرض شد: مردی هست که درباره مشیت بحث می کند. ایشان فرمودند: او را فرا بخوانید. او به حضور ایشان فرا خوانده شد. ایشان به او فرمودند: ای بنده خدا! خداوند به خواست خود تو را آفرید، یا به خواست تو!؟ او عرض کرد: به خواست خود. ایشان فرمودند: تو را هر زمان که خودش خواست بیمار نمود، یا هر زمان که تو خواستی!؟ عرض کرد: هر زمانی که خواست. فرمودند: هر زمان که خواست تو را شفا داد، یا هر زمان که تو خواستی!؟ عرض کرد: هر زمانی که خواست. تو را در هر چه که می خواهد داخل می کند، یا در هر چه که بخواهی!؟ عرض کرد: در هر چه که می خواهد. علی علیه السلام فرمودند: اگر غیر از این جواب می دادی، سرت را می زدم.

روایت 33

توحید: با همین سند نقل شده، مردی از پیروان بنی أمیه به حضور امام صادق یا امام باقر علیهما السلام رسید، ما بر [جان] ایشان ترسیدیم و به ایشان عرض کردیم: بهتر است از دیده ها پنهان شوید و ما به او بگوییم ایشان در این جا نیستند. ایشان فرمودند: به او اجازه بدهید وارد شود؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند عزّ و جلّ نزد زبان هر گوینده و دست هر کسی که دستش را باز می کند حاضر است، این گوینده نمی تواند چیزی بگوید، مگر این که خداوند آن را خواسته باشد، و آن کسی که دستش را باز کند، نمی تواند کاری کند، جز این که خداوند آن کار را خواسته باشد. آن مرد به محضر ایشان آمد و سؤالاتی از ایشان کرد و به ایشان ایمان آورد و رفت.

روایت 34

توحید: فضیل نقل کرده، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمودند: [خداوند] خواست و اراده کرد، در حالی که دوست نداشت و راضی نبود. خواست که در مُلکش چیزی روی ندهد جز به علم او، اراده اش نیز همین بود، ولی دوست نداشت در مورد او بگویند که سومین آن سه است و به کفر بندگانش راضی نبود.

توحید: خداوند تبارک و تعالی همه اعمال بندگان و همه خیرها و شروری که در عالم روی می دهد را قضا کرده است و تقدیر نموده است.

قضا در بعضی از جاها به معنای اعلام است، چنان چه خداوند عزّ و جلّ فرمود: «وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ» ⁽⁵⁾{و در کتاب آسمانی[شان] به فرزندان اسرائیل خبر دادیم}، که مقصودش این است که به آن ها [در کتاب] اعلام کردیم، و چنان چه فرمود: «وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ» ⁽⁶⁾{و او را از این امر آگاه کردیم که ریشه آن گروه صبح گاهان بریده خواهد شد}، که مقصود این است که به او خبر دادیم و او را آگاه نمودیم. مطابق این معنا، نمی توان انکار کرد که خداوند عزّ و جلّ اعمال بندگان و سایر خیرها و شرور را قضا کرده است؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ به همه آن ها عالم است و می تواند آن ها را به بندگان اعلام کند و آنان را آگاه کند. قَدَر نیز گاهی به معنای نوشتن و خبر دادن آمده است،

الكتاب و الأخبار كما قال الله عز و جل إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ ⁽¹⁾يعني كتبنا و أخبرنا و قال العجاج.

و اعلم بأن ذا الجلال قد قدر *** في الصحف الأولي التي كان سطر

و قدر معناه كتب و قد يكون القضاء بمعني الحكم و الإلزام قال الله عز و جل وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً ⁽²⁾يريد حكم بذلك و ألزمه خلقه فقد يجوز أن يقال إن الله عز و جل قد قضي من أعمال العباد علي هذا المعني ما قد ألزمه عباده و حكم به عليهم و هي الفرائض دون غيرها و قد يجوز أيضا أن يقدر الله عز و جل أعمال العباد بأن يبين مقاديرها و أحوالها من حسن و قبح و فرض و نافلة و غير ذلك و يفعل من الأدلة علي ذلك ما يعرف به هذه الأحوال لهذه الأفعال فيكون عز و جل مقدرا لها في الحقيقة و ليس يقدرها ليعرف مقدارها و لكن ليبين لغيره ممن لا يعرف ذلك حال ما قدره بتقديره إياه و هذا أظهر من أن يخفي و أبين من أن يحتاج إلي الاستشهاد عليه أ لا تري أنا قد نرجع إلي أهل المعرفة بالصناعات في تقديرها لنا فلا يمنعهم علمهم بمقاديرها من أن يقدروها لنا ليبينوا لنا مقاديرها و إنما أنكرنا أن يكون الله عز و جل حكم بها علي عباده و منعهم من الانصراف عنها أو أن يكون فعلها و كونها فأما أن يكون عز و جل خلقها خلق تقدير فلا ننكره.

و سمعت بعض أهل العلم يقول إن القضاء علي عشرة أوجه فأول وجه منها العلم و هو قول الله عز و جل إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها ⁽³⁾يعني علمها.

و الثاني الإعلام و هو قوله عز و جل وَ قَضَيْنا إِلي بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ ⁽⁴⁾و قوله وَ قَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ ⁽⁵⁾أي أعلمناه.

و الوجه الثالث الحكم و هو قوله عز و جل و يقضي ربك بالحق يعني يحكم بالحق. ⁽⁶⁾

چنان چه خداوند عزّ و جلّ فرمود: «إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِینَ» ⁽⁷⁾{جز زنش را که مقدر کردیم از باقی‌ماندگان [در خاکستر آتش] باشد}، یعنی نوشتیم و خبر دادیم. عجاج سروده است:

بدان که خداوند ذوالجلال در صحیفه های اولین که نوشته شده، تقدیر کرده است.

و فعل "قَدَرَ" به معنای "نوشت" است. گاهی قضا به معنای حکم و الزام می باشد، خداوند عزّ و جلّ فرمود: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» ⁽⁸⁾{و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر [خود] احسان کنید}، که مقصود این است که خداوند چنین حکم کرده است و خلایقش را به آن الزام نموده است. گاهی ممکن است گفته شود خداوند بر اعمال بندگان خود قضا کرده است، به این معنا که آنان را ملزم به بعضی از اعمال کرده است، که همان واجباتند و نه غیر واجبات. گاهی ممکن است خداوند عزّ و جلّ اعمال بندگان را تقدیر کند، به این معنا که مقادیر و حالات آن مانند نیکی و زشتی و وجوب و استحباب و این قبیل چیزها را تبیین کند و از میان اسبابشان، آن هایی را انجام دهد که این حالات را برای این افعال نشان دهند، پس در حقیقت این خداوند عزّ و جلّ است که آن ها را تقدیر [و به اندازه] می کند و آن ها را نه به این سبب که مقدارشان را بداند تقدیر می کند، بلکه به این جهت که آن را برای دیگرانی که وضع تقدیر خداوند در مورد آن ها را نمی دانند آشکار کند. این مطلب روشن تر از آنی است که مخفی بماند و آشکارتر از آن است که نیاز به آوردن شاهد داشته باشد. مگر نمی بینید که ما به دانشمندان صنعت رجوع می کنیم تا اندازه ها را برایمان مشخص کنند و علم آن ها به مقادیر مانع از این نمی شود که آن را برای ما تقدیر کنند و مقادیر آن را برایمان بیان کنند . چیزی که ما نمی پذیریم این است که خداوند عزّ و جلّ بر بندگانش به مقدرات حکم کرده باشد و آنان را از انصراف از آن ها بازداشته باشد، یا آن ها را خودش انجام داده باشد و خودش به وجود آورده باشد، اما این که خداوند عزّ و جلّ آن ها را به تقدیرش آفریده را انکار نمی کنیم.

شنیدم که یکی از اهل علم می گفت: قضا به ده معنا استعمال می شود؛ اولین معنای آن علم است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «إِلَّا حاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضاها» ⁽⁹⁾{جز این که یعقوب نیازی را که در دلش بود برآورد}، یعنی آن را دانست.

معنای دوم، اعلام است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ» ⁽¹⁰⁾{و در کتاب آسمانی[شان] به فرزندان اسرائیل خبر دادیم}، و این سخنش: «وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ ...» ⁽¹¹⁾{و او را از این امر آگاه کردیم که ریشه آن گروه ...}.

معنای سوم، حکم است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ اللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ» ⁽¹²⁾{و خداست که به حق داوری می‌کند}، یعنی به حق حکم می کند.

و الرابع القول و هو قوله عز و جل وَ اللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ ⁽¹⁾أي يقول الحق.

و الخامس الحتم و هو قوله عز و جل فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ ⁽²⁾يعني حتمنا فهو القضاء الحتم.

و السادس الأمر و هو قوله عز و جل وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ⁽³⁾يعني أمر ربك.

و السابع الخلق و هو قوله عز و جل فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ ⁽⁴⁾يعني خلقهن.

و الثامن الفعل و هو قوله عز و جل فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ ⁽⁵⁾أي افعل ما أنت فاعل.

و التاسع الإتمام و هو قوله عز و جل فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ ⁽⁶⁾و قوله عز و جل حكاية عن موسي أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ وَ اللَّهُ عَلي ما نَقُولُ وَكِيلٌ ⁽⁷⁾أي أتممت.

و العاشر الفراغ من الشي‌ء و هو قوله عز و جل قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ ⁽⁸⁾يعني فرغ لكما منه و قول القائل قد قضيت لك حاجتك يعني فرغت لك منها فيجوز أن يقال إن الأشياء كلها بقضاء الله و قدره تبارك و تعالي بمعني أن الله عز و جل قد علمها و علم مقاديرها و له عز و جل في جميعها حكم من خير أو شر فما كان من خير فقد قضاه بمعني أنه أمر به و حتمه و جعله حقا و علم مبلغه و مقداره و ما كان من شر فلم يأمر به و لم يرضه و لكنه عز و جل قد قضاه و قدره بمعني أنه علمه بمقداره و مبلغه و حكم فيه بحكمه.

و الفتنة علي عشرة أوجه فوجه منها الضلال.

معنای چهارم، سخن است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: و هو «یَقْضِی بِالْحَقِّ»، یعنی حق می گوید.

معنای پنجم، حتمیت است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «فَلَمَّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ» ⁽⁹⁾{پس چون مرگ را بر او مقرر داشتیم}، یعنی حتمی نمودیم، در این جا به معنای قضای حتمی است.

معنای ششم، امر است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ» ⁽¹⁰⁾{و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید}، یعنی پروردگارت امر کرد.

معنای هفتم، خلق است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ» ⁽¹¹⁾{پس آن ها را [به صورت] هفت آسمان در دو هنگام مقرر داشت}، یعنی آن ها را خلق کرد.

معنای هشتم، فعل است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ» ⁽¹²⁾{پس هر حکمی می‌خواهی بکن}، یعنی هر کاری می خواهی، انجام بده.

معنای نهم، اتمام است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ» ⁽¹³⁾{و چون موسی آن مدت را به پایان رسانید}، و این سخن خداوند عزّ و جلّ از زبان موسی: «أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ وَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ» ⁽¹⁴⁾{که هر یک از دو مدت را به انجام رسانیدم بر من تعدی [روا] نباشد و خدا بر آن چه می‌گوییم وکیل است}، یعنی هر یک را که تمام کردم.

و معنای دهم، فراغت از کار یا چیزی است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیانِ» ⁽¹⁵⁾{امری که شما دو تن از من جویا شدید تحقق یافت}، یعنی از آن امر برای شما دو نفر فارغ شدم، و این سخن که حاجتت را برایت قضا کردم، یعنی تو را از آن فارغ کردم.

بنابراین می توان گفت که همه اشیاء به قضا و قدر خداوند تبارک و تعالی هستند، به این معنا که خداوند عزّ و جلّ به آن ها علم دارد و مقادیر آن ها را می داند و خداوند عزّ و جلّ در مورد همه آن حکمی به خیر یا شر دارد. آن هایی که خیر است را قضا کرده، یعنی به آن ها امر نموده و آن ها را حتمی کرده است و آن ها را حق قرار داده و اندازه و مقدار آن ها را می داند، و آن هایی که شر است را امر نکرده و به آن ها راضی نشده است، ولی خداوند عزّ و جلّ آن ها را قضا کرده و تقدیر نموده است، به این معنا که به مقدار و اندازه آن ها علم دارد و با حکم خود در مورد آن ها حکم کرده است.

فتنه نیز به ده معنا می باشد؛ یکی از معانی آن گمراهی است.

و الثاني الاختبار و هو قوله عز و جل وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً ⁽¹⁾يعني اختبرناك اختبارا و قوله عز و جل الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ⁽²⁾يعني لا يختبرون.

و الثالث الحجة و هو قوله عز و جل ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ ⁽³⁾

و الرابع الشرك و هو قوله عز و جل وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ⁽⁴⁾

و الخامس الكفر و هو قوله عز و جل أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا ⁽⁵⁾يعني في الكفر.

و السادس الإحراق بالنار و هو قوله عز و جل إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ ⁽⁶⁾الآية يعني أحرقوا.

و السابع العذاب و هو قوله عز و جل يَوْمَ هُمْ عَلَي النَّارِ يُفْتَنُونَ ⁽⁷⁾يعني يعذبون و قوله عز و جل ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ ⁽⁸⁾يعني عذابكم و قوله عز و جل وَ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ يعني عذابه فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً ⁽⁹⁾

و الثامن القتل و هو قوله عز و جل إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ⁽¹⁰⁾يعني إن خفتم أن يقتلوكم و قوله عز و جل فَما آمَنَ لِمُوسي إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلي خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ ⁽¹¹⁾يعني أن يقتلهم.

و التاسع الصد و هو قوله تعالي وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ⁽¹²⁾يعني ليصدونك.

و العاشر شدة المحنة و هو قوله عز و جل رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا ⁽¹³⁾

معنای، دوم آزمون است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً» ⁽¹⁴⁾{و تو را بارها آزمودیم}، یعنی تو را بارها آزمودیم، و این سخن خداوند عزّ و جلّ: «الم * أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ⁽¹⁵⁾{الف لام میم * آیا مردم پنداشتند که تا گفتند ایمان آوردیم رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند}، یعنی آزموده نمی شوند!؟

معنای، سوم دلیل است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ» ⁽¹⁶⁾{آن گاه عذرشان جز این نیست که می‌گویند به خدا پروردگارمان سوگند که ما مشرک نبودیم}.

معنای چهارم، شرک است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ» ⁽¹⁷⁾{فتنه از قتل بدتر است}.

معنای پنجم، کفر است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «أَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا» ⁽¹⁸⁾{هش‌دار که آنان خود به فتنه افتاده‌اند}، یعنی به کفر افتاده اند.

معنای ششم، سوزاندن با آتش است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ ...» ⁽¹⁹⁾{ کسانی که مردان و زنان مؤمن را آزار کرده اند ...}، یعنی سوزاندند.

معنای هفتم، کیفر است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ» ⁽²⁰⁾{همان روز که آنان بر آتش، فتنه [و آزموده] شوند}، یعنی کیفر شوند، و این سخن خداوند عزّ و جلّ: «ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ» ⁽²¹⁾{فتنه [موعود] خود را بچشید این است همان که با شتاب خواستار آن بودید}، یعنی عذابتان را بچشید، و این سخن خداوند عزّ و جلّ: «وَ مَنْ یُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ یعنی عذاب او فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً» ⁽²²⁾{و هر که را خدا بخواهد به فتنه درافکند، هرگز در برابر خدا برای او از دست تو چیزی بر نمی‌آید}.

معنای هشتم، قتل است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» ⁽²³⁾{اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده‌اند به شما آزار برسانند}، یعنی اگر بیم داشتید که شما را بکشند، و این سخن خداوند عزّ و جلّ: «فَما آمَنَ لِمُوسی إِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلی خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ» ⁽²⁴⁾{سرانجام کسی به موسی ایمان نیاورد مگر فرزندانی از قوم وی، در حالی که بیم داشتند از آن که مبادا فرعون و سران آن ها ایشان را آزار رسانند}، یعنی آنان را بکشد.

معنای نهم، بازداشتن است؛ مانند این سخن خداوند متعال: «وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ» ⁽²⁵⁾{و چیزی نمانده بود که تو را از آن چه به سوی تو وحی کرده‌ایم فتنه کنند}، یعنی باز بدارند.

و معنای دهم، امتحان شدید است؛ مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ: «رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا» ⁽²⁶⁾{پروردگارا ما را وسیله آزمایش [و آماج آزار] برای کسانی که کفر ورزیده‌اند مگردان!}،

و قوله عز و جل رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾أی محنة فیفتنوا بذلک و یقولوا فی أنفسهم لم نقتلهم إلا و دینهم الباطل و دیننا الحق فیکون ذلک داعیا لهم إلی النار علی ما هم علیه من الکفر و الظلم و قد زاد علی بن إبراهیم بن هاشم علی هذه الوجوه العشر وجها آخر فقال فی الوجوه من الفتنة ما هو المحبة و هو قوله عز و جل إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ ⁽²⁾أی محبة و الذی عندی فی ذلک أن وجوه الفتنة عشرة و أن الفتنة فی هذا الموضع أیضا المحنة بالنون لا المحبة بالباء

وَ تَصْدِیقُ ذَلِکَ قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الْوَلَدُ مَجْهَلَةٌ مَجْبَنَةٌ مَبْخَلَةٌ وَ قَدْ أَخْرَجْتُ هَذَا الْحَدِیثَ مُسْنَداً فِی کِتَابِ مَقْتَلِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام.

بیان

قوله صلی الله علیه و آله مجهلة أی یحملون آباءهم علی الجهل مجبنة أی یحملونهم علی الجبن مبخلة أی یحملونهم علی البخل.

أقول هذه الوجوه من القضاء و الفتنة المذکورة فی تفسیر النعمانی فیما رواه عن أمیر المؤمنین علیه السلام و قد أثبتناه بإسناده فی کتاب القرآن.

«35»

ید، التوحید أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عَنْتَرَةَ الشَّیْبَانِیِّ ⁽³⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجْهُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ قَالَ طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکْهُ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ قَالَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَتَکَّلَفْهُ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ قَالَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا إِذَا أَبَیْتَ فَإِنِّی سَائِلُکَ أَخْبِرْنِی أَ کَانَتْ رَحْمَةُ اللَّهِ لِلْعِبَادِ قَبْلَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ أَمْ کَانَتْ أَعْمَالُ الْعِبَادِ قَبْلَ رَحْمَةِ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ بَلْ کَانَتْ رَحْمَةُ اللَّهِ لِلْعِبَادِ قَبْلَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ

و این سخن خداوند عزّ و جلّ: «رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» ⁽⁴⁾{پروردگارا! ما را برای قوم ستم گر [وسیله] آزمایش قرار مده}، یعنی ما را امتحان آنان قرار مده که آنان به وسیله ما امتحان شوند و با خودشان بگویند که ما آنان را نکشتیم جز به این سبب که دین آن ها باطل و دین ما حق بود، و این سخن آنان را در همان حال کفر و ستم به جهنم بکشاند. علی بن ابراهیم بن هاشم یک معنای دیگر نیز به این معانی ده گانه فتنه اضافه کرده و آن محبت است، مانند این سخن خداوند عزّ و جلّ «إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ» ⁽⁵⁾{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] فتنه [برای شما]یند}، یعنی محبت اند. از نظر مؤلف معانی فتنه همان ده تاست و فتنه در این آیه نیز به معنای امتحان است. شاهد تصدیق این سخن نیز، فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمودند: فرزندان سبب جهل و ترس و بخل هستند. صورت مسند این حدیث را در کتاب شهادت امام حسین بن علی علیه السلام آورده ایم.

توضیح

"مجهلۀ" یعنی پدرانشان را به جهل وا می دارند، "مجبنۀ" یعنی آنان را به ترس وا می دارند، و "مبخلۀ" یعنی آنان به بخل وا می دارند.

مؤلف گوید: این معانی که برای قضا و فتنه گفته شد، در روایتی که از امیرالمؤمنین علیه السلام در تفسیر نعمانی نقل شده موجود است، ما آن حدیث را با سندش در کتاب القرآن آورده ایم.

روایت 35

توحید: عبدالملک بن عنتره شیبانی از طریق پدرش از جدش نقل کرده، مردی به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایم از قَدَر بگویید. ایشان فرمودند: دریایی عمیق است، وارد آن مشو. [دوباره] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایم از قَدَر بگویید. ایشان فرمودند: راهی بس تاریک است،

در آن مرو. [برای بار سوم] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایم از قَدَر بگویید. ایشان فرمودند: سرّ خداوند است، خود را برای آن به زحمت مینداز. [برای بار چهارم] عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! برایم از قَدَر بگویید. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: حال که بس نمی کنی، از تو سؤالی می پرسم؛ به من بگو آیا رحمت خداوند برای بندگان، قبل از اعمال بندگان است، یا اعمال بندگان قبل از رحمت خداوند است؟ آن مرد عرض کرد: رحمت خداوند برای بندگان قبل از اعمال بندگان است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

عليه السلام قُومُوا فَسَلِّمُوا عَلَي أَخِيكُمْ فَقَدْ أَسْلَمَ وَ قَدْ كَانَ كَافِراً قَالَ وَ انْطَلَقَ الرَّجُلُ غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَ بِالْمَشِيَّةِ الْأُولَي نَقُومُ وَ نَقْعُدُ وَ نَقْبِضُ وَ نَبْسُطُ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ إِنَّكَ لَبَعِيدٌ فِي الْمَشِيَّةِ أَمَا إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ ثَلَاثٍ لَا يَجْعَلُ اللَّهُ لَكَ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْهَا مَخْرَجاً أَخْبِرْنِي أَ خَلَقَ اللَّهُ الْعِبَادَ كَمَا شَاءَ أَوْ كَمَا شَاءُوا فَقَالَ كَمَا شَاءَ قَالَ فَخَلَقَ اللَّهُ الْعِبَادَ لِمَا شَاءَ أَوْ لِمَا شَاءُوا فَقَالَ لِمَا شَاءَ قَالَ يَأْتُونَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا شَاءَ أَوْ كَمَا شَاءُوا قَالَ يَأْتُونَهُ كَمَا شَاءَ قَالَ قُمْ فَلَيْسَ إِلَيْكَ مِنَ الْمَشِيَّةِ شَيْ‌ءٌ.

بيان

لعل المراد المشية المستقلة التي لا يحتاج معها إلي عون الله و توفيقه ⁽¹⁾

و الأشياء إنّما ترتبط به تعالي من جهة صفاته الفعلية التي بها ينعم عليها و يقيم صلبها و يدبر أمرها كالرحمة و الرزق و الهداية و الاحياء و الحفظ و الخلق و غيرها و ما يقابلها فلله سبحانه من جهة صفات فعله دخل في كل شي‌ء مخلوق و ما يتعلق به من أثر و فعل إذ لا معني لاثبات صفة فيه تعالي متعلقة بالاشياء و هي لا تتعلق بها.

و لذلك فانه عليه السلام سأل الرجل عن تقدم صفة الرحمة علي الاعمال، و لا معني لتقدمها مع عدم ارتباطها بها و تأثيرها فيها فقد نظم اللّه الوجود بحيث تجري فيه الرحمة و الهداية و المثوبة و المغفرة و كذا ما يقابلها و لا يوجب ذلك بطلان الاختيار في الافعال فان تحقّق الاختيار نفسه مقدّمة من مقدمات تحقّق الامر المقدر إذ لو لا الاختيار لم يتحقّق طاعة و لا معصية فلم يتحقّق ثواب و لا عقاب و لا امر و لا نهي و لا بعث و لا تبليغ. و من هنا يظهر وجه تمسك الإمام عليه السلام بسبق صفة الرحمة علي العمل ثمّ بيانه عليه السلام أن للّه مشية في كل شي‌ء و أنّها لا تلغو و لا تغلبه مشية العبد فالفعل لا يخطئ مشيته تعالي و لا يوجب ذلك بطلان تأثير مشية العبد فان مشية العبد إحدي مقدمات تحقّق ما تعلقت به مشيته تعالي فان شاء الفعل الذي يوجد بمشية العبد فلا بد لمشية العبد من التحقّق و التأثير فافهم ذلك، و هذه الرواية الشريفة علي ارتفاع مكانتها و لطف مضمونها يتضح به جميع ما ورد في الباب من مختلف الروايات، و كذا الآيات المختلفة من غير حاجة الي أخذ بعض و تأويل بعض آخر. ط.

«36»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ زُرَارَةَ

برخیزید و به برادرتان درود فرستید؛ او که تا پیش از این کافر بود، اکنون اسلام آورده است. آن مرد به راه افتاد [و رفت]، هنوز راه زیادی نرفته بود که برگشت و به ایشان عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! آیا با مشیت اولین است که ما برمی خیزیم و می نشینیم و کارها را انجام می دهیم؟ امیرالمؤمنین علیه السلام به او فرمودند: حقیقت مشیت دورتر از آن است که تو به آن برسی؛ ولی من سه چیز از تو می پرسم که خداوند هیچ یک از آن ها چاره ای برای تو قرار نداده است؛ به من بگو آیا خداوند بندگان را آن طور که خود خواست آفرید، یا آن طور که آن ها می خواستند؟ او عرض کرد: آن طور که خود خواست. ایشان فرمودند: آیا خداوند بندگان را برای چیزی که خود می خواست آفرید، یا برای چیزی که آن ها می خواستند؟ او عرض کرد: برای چیزی که خود می خواست. ایشان فرمودند: آیا بندگان در روز قیامت آن طور که خداوند می خواهد در پیش او حاضر می شوند، یا آن طور که خودشان می خواهند؟ عرض کرد: آن طور که او می خواهد در پیش او حاضر می شوند. ایشان فرمودند: برخیز که هیچ مشیتی به تو داده نشده است.

توضیح

شاید مقصود، مشیت مستقل [از خداوند] بوده که با آن دیگر نیازی به کمک و توفیق خداوند نیست.

روایت 36

توحید: عبدالله بن سلیمان نقل کرده،

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ الْقَضَاءَ وَ الْقَدَرَ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ.

«37»

فس، تفسير القمي النَّضْرُ عَنْ هِشَامٍ وَ عُبَيْدٍ عَنْ حُمْرَانَ عَنْهُ عليه السلام مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

بيان

خلقان من خلق الله بضم الخاء أي صفتان من صفات الله أو بفتحها أي هما نوعان من خلق الأشياء و تقديرها في الألواح السماوية و له البداء فيها قبل الإيجاد فذلك قوله يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ أو المعني أنهما مرتبتان من مراتب خلق الأشياء فإنها تتدرج في الخلق إلي أن تظهر في الوجود العيني.

«38»

يد، التوحيد ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا تَقُولُ فِي الْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ قَالَ أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي إِذَا جَمَعَ الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَأَلَهُمْ عَمَّا عَهِدَ إِلَيْهِمْ وَ لَمْ يَسْأَلْهُمْ عَمَّا قَضَي عَلَيْهِمْ.

بيان

هذا الخبر يدل علي أن القضاء و القدر إنما يكون في غير الأمور التكليفية كالمصائب و الأمراض و أمثالها فلعل المراد بهما القضاء و القدر الحتميان ⁽²⁾.

«39»

يد، التوحيد أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ أَ بِقَدَرٍ يُصِيبُ النَّاسَ مَا أَصَابَهُمْ أَمْ بِعَمَلٍ فَقَالَ إِنَّ الْقَدَرَ وَ الْعَمَلَ بِمَنْزِلَةِ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ فَالرُّوحُ بِغَيْرِ جَسَدٍ لَا يُحَسُّ وَ الْجَسَدُ بِغَيْرِ رُوحٍ صُورَةٌ لَا حَرَاكَ بِهَا فَإِذَا اجْتَمَعَا قَوِيَا وَ صَلُحَا كَذَلِكَ الْعَمَلُ وَ الْقَدَرُ فَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْقَدَرُ وَاقِعاً عَلَي الْعَمَلِ لَمْ يُعْرَفِ الْخَالِقُ مِنَ الْمَخْلُوقِ وَ كَانَ

از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمودند: قضا و قدر دو خلق از خلق های خداوند هستند و خداوند «یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ» ⁽³⁾{در آفرینش هر چه بخواهد می‌افزاید}.

روایت 37

تفسیر قمی: حمران نیز مانند همین روایت را از ایشان نقل کرده است.

توضیح

"دو خلق از خلق های خداوند هستند"، به ضم خاء در "خلق"، یعنی دو صفت از صفات خداوند می باشند، یا به فتح خاء، یعنی آن ها دو نوع از خلقت و تقدیر اشیاء در لوح های آسمانی هستند، و خداوند می تواند قبل از ایجاد در آن ها بداء کند، و این همان سخن خداوند است که فرمود: «یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ»{در آفرینش هر چه بخواهد می‌افزاید}. یا معنایش این است که آن دو، دو مرتبه از مراتب خلقت اشیاء هستند که به تدریج پیش می روند تا در وجود عینی آشکار شوند.

روایت 38

توحید: أذَینَۀ نقل کرده، به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایتان شوم! درباره قضا و قدر چه می فرمایید؟ ایشان فرمودند: می گویم که خداوند متعال هنگامی که در روز قیامت بندگان را جمع کند، از آنان درباره چیزهایی که با آنان عهد کرده بود، سؤال می کند، ولی درباره چیزهایی که بر آنان قضا کرده، سؤالی نمی کند.

توضیح

این روایت نشان می دهد که قضا و قدر فقط در غیر از امور تکلیفیه هستند، مانند مصیبت ها و بیماری ها و امثال آن. شاید مقصود، قضا و قدر حتمی بوده است.