منع تدوین الحدیث جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:شهرستانی، سیدعلی، ۱۳۳۷-

عنوان قراردادی:منع تدوین‌الحدیث .فارسی

عنوان و نام پدیدآور:منع تدوین حدیث [کتاب] : انگیزه‌ها و پیامدها ، بررسی ریشه‌ها و روش‌های دو مکتب حدیثی مسلمین/ نویسنده سیدعلی شهرستانی ؛ مترجم سیدهادی حسینی ؛ تهیه‌کننده اداره ترجمه، اداره کل پژوهش مجمع جهانی اهل بیت(ع).

مشخصات نشر:قم: مجمع جهانی اهل بیت(ع)، معاونت فرهنگی، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری:۷۸۸ ص.

فروست:مجمع جهانی اهل بیت(ع)، معاونت فرهنگی؛ ۶۸۶ .

شابک:978-964-529-596-5

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه : ص.۷۵۶ - ۷۸۸ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:حدیث -- منع تدوین

شناسه افزوده:حسینی، سیدهادی، مترجم

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع). معاونت فرهنگی

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع). اداره ترجمه

رده بندی کنگره:BP۱۱۳/۱/ش۹م۸۰۴۱ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۲۶۷

شماره کتابشناسی ملی:۳۸۲۹۳۲۸

اشاره

منع تدوین حدیث

انگیزه‌ها و پیامدها

واکاوی ریشه‌ها و روش‌های دو مکتب حدیثیِ مسلمانان

جلد اول

نویسنده

سید علی شهرستانی

مترجم

سید هادی حسینی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

سخن ناشر11

مقدمه چاپ سوم15

پیش گفتار مترجم 17

مقدمۀ مؤلّف 21

عوامل جلوگیری از تدوین سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله 27

عامل اول؛ دیدگاه ابوبکر 31

یک اشکال و پاسخ آن 35

پاسخ سؤال دوم 36

حدیث ارِیْکَه 50

منعِ نقل حدیث و منع کتابتِ حدیث؛ کدام یک زودتر اتفاق افتاده است؟ 54

عامل دوم؛ رویکرد عمر بن خطاب 57

توجیه اول 61

توجیه دوم 63

عامل سوم؛ دیدگاه ابن قُتَیْبَه و ابن حَجَر 69

عامل چهارم؛ سخن ابو زهو و شیخ عبدالغنی 77

اشکال 82

پاسخ 82

عامل پنجم؛ دیدگاه خطیب بغدادی و ابن عبد البَرّ 87

عامل ششم؛ دیدگاه بعضی از مستشرقان 95

عامل هفتم؛ دیدگاه بیشتر نویسندگان شیعه 99

نقد و بررسی 102

چکیده سخن 124

ابن مسعود و روایات منع 124

عامل اخیر؛ باور ما 141

محور اول: رشد و تکامل اندیشه خود اجتهادی 147

موضع گیری ابوبکر و عمر در برابر این دو شیوه 155

تحلیل و نتیجه‌گیری 177

دو توجیه دیگر 188

چکیده سخن (در محور اول) 192

محور دوّم 193

خلیفه دوم از دیدگاه بعضی از صحابه 201

جریان دو خطّ مشی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بحران ها و برون رفت ها 215

نگرشی در رأی و قیاس 243

صحابه و اخذ حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله 245

اجتهاداتِ خاصّ عمر 269

نمونه‌هایی از گسترۀ دو مکتب 281

اصحابِ تدوین (رأی ستیزان) 295

نتیجه‌گیری 306

الف) از اهل تدوین و دارای کتاب 306

ب) از یاران علی علیه السلام وجان‌فشانان در رکابش 306

حبس مُحدِّثان 308

آرای ناسازگار (نظراتِ مختلف) 311

اجتهاد پیامبر صلی الله علیه السلام !! 318

بازپرسی عمر از سوی صحابه 327

تأثیر آرا بر فقه 331

دنباله روی از عمر در تعلیل منع تدوین 339

موضع اهل بیت در برابر گسترش اجتهاد محوری 349

آرا و تأویلات 355

یکپارچگی چند دستگی 361

درنگی در دیدگاه ابن قیّم جوزی 369

کتاب خدا ما را بس! 373

نگرش‌هایی درباره رأی 380

دگرگونی‌ها و تغییرات 389

بازگشتی به آغاز 392

بیان امام علی علیه السلام 394

تأکیدی بر آنچه گذشت 403

اجتهاد، نمادی برای خلافت 408

عبدالله بن عمر و مخالفت او با پدرش 414

امتداد هر دو مکتب پس از عمر425

جمع میان حج و عمره 428

ترک قرائت 432

زوجه شخصِ مفقود 432

برگشتِ سهمِ ارث مادر از ثُلث به سُدس 432

زکاتِ اسب 433

کلاله 435

فدک 436

خمس 438

استمرار جریان اجتهادِ ابوبکر و عمر در دوران معاویه 441

سخن ابن قیّم در متعه نساء 450

روشن‌گری و ردّ 452

این پژوهش را تقدیم می‌دارم :

به نیک مردانِ پیشگام در تدوین ؛

به آنان که در اندیشه و روش و منش ، آنان را می‌پیروند ؛

به مردان دین ، استادان و دانشجویان و پژوهشگران ؛

به همۀ حقیقت پویان و آزاد اندیشان که از بندهای تقلید و جمود رستند ؛

به هر عقلِ آزاد و فطرتِ پاک و اندیشۀ ناب .

سخن ناشر (در چاپ سوم متنِ عربی کتاب)

چاپ اول این کتاب ، هفت سال پیش بیرون آمد و پس از چند ماه ، مؤسسۀ اَعلمی در بیروت آن را تجدید چاپ کرد . در روز سه شنبه 17 شوال 1422 ، اول ژانویه 2002 میلادی ، روزنامۀ مصری «الجمهوریة اونلاین» ضمن مطالبِ اعتقادی هفتگی‌اش با عنوان «قصص الحق» (داستان‌های واقعی) این خبر را انتشار داد :

مجمع پژوهش‌های اسلامی «الأزهر» در گردهمایی هفتۀ گذشته به ریاستِ امام اکبر ، د . محمّد سیّد طنطاوی - شیخ الأزهر - نظر علمای جامعۀ الأزهر را دربارۀ مسئلۀ ترجمۀ علوم در دانشگاه‌ها تصویب کرد . . .

تا اینکه می‌گوید :

این مجمع ، با گزارش‌های سه گانه‌ای که دکتر محمّد عماره دربارۀ بعضی از کتاب‌ها ارائه داده بود موافقت کرد . . . و با تبادل نظر و بحث پیرامون کتاب منع تدوین حدیث - اثر سیّد علی شهرستانی - نظر مثبتِ خویش را ابراز داشت .

در سال 1423 هجری (2002 میلادی) استاد عاطف جبالی ، مدیر مرکز

آموزشی و پژوهشی «الفجر» مصر ، خلاصۀ این کتاب را (که مرکز بحث‌های اعتقادی قم چند سال پیش برای بار دوم آماده و چاپ کرده بود) به چاپ رساند .

باری ، کتاب «منع تدوین حدیث» مورد توجه پژوهشگران در داخل و خارج از کشور قرار گرفت ، بعضی به تأیید مطالب آن پرداختند و برخی با آن مخالفت کردند ؛ زیرا نویسنده در این کتاب نگرش جدیدی را در علّت منع ابوبکر و عُمَر از تدوین حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح می‌کند و ارتباط این منع و تأثیر آن را بر ارزش جوامع حدیثی موجود مسلمانان روشن می‌سازد با تأکید بر اینکه یکی از این دو مجموعۀ حدیثی [یعنی جوامع حدیثی شیعه] ، استوارتر و نزدیک‌تر به واقع است و از انگیزه‌های شخصی دورتر .

طرح مسئلۀ مهمی مانند این ، طبیعی است که با تأیید و تشویق از سویی و ستیز و مخالفت از سوی دیگر مواجه شود ؛ چرا که با اصل دوم از اصول قانون‌گذاری اسلامی - سنّت پاک پیامبر - پیوند می‌یابد .

مناقشه پیرامون این کتاب ، از مجالس فضلا و جمع پژوهشگران فراتر رفت و به حجره‌های دانشگاه‌ها و پایان‌نامه‌های دانشگاهی کشیده شد . عماد سیّد شربینی کتابی نوشت و آن را «السنّة النبویّة فی کتابات أعداء الإسلام» (سنّت پیامبر در نوشته‌های دشمنان اسلام) نامید . شربینی در رساله‌اش به عقاید شیعۀ امامی ، و به ویژه نظراتِ مؤلّف این کتاب ، و آرای دیگران - که آنان را دشمنان سنّت می‌نامد - اشاره می‌کند .

یکی از فضلا ، نویسندۀ محقّق ، شیخ قیس عَطّار عهده‌دار پاسخ به افتراهای شربینی و تهمتی که به نحو خاص به مذهب اهل بیت زده بود ، گردید و به دفاع از سنّتِ پیامبر و مبانی رسول اعظم صلی الله علیه و آله پرداخت ؛ اصول و اعتقاداتی که اهل بیت (کسانی که خدا پلیدی را از آن‌ها زدود) حامل آن‌اند .

استاد قیس عطّار ، دانشکدۀ اصول دین الأزهر را مخاطب خود ساخت و عنوان کتابش را «کتاب و عتاب» (نامه‌ای سرگشاده به دانشکدۀ اصول دین الأزهر) نامید . به اعتقاد وی کتاب شربینی ارزش پاسخ دادن را ندارد به همین خاطر ،

استاد عتابش را متوجّه مشایخ الأزهر (و اساتید دانشکدۀ اصول دین) می‌سازد ، نه شخص شربینی .

این کتاب ،⁽¹⁾

در انتشارات ما سال گذشته چاپ گردید و با استقبال بی‌نظیری از سوی خوانندگان رو به رو شد ، لیکن از آنجا که موضوع کتاب شیخ قیس عطّار با کتاب «منع تدوین حدیث» مرتبط بود و کتاب اخیر در بازار نایاب است از حضرت سیّد مؤلّف خواستیم که برای بار سوّم اجازه دهد کتاب را چاپ کنیم ، وی نیز با درخواستِ ما موافقت کرد .

از استاد شهرستانی که این اجازه را به ما داد ، بسیار سپاس‌گزاریم و کمالِ امتنان را داریم .

قم ، انتشارات دار الغدیر

مقدمۀ چاپ سوم

در حالی بر چاپ سوم این کتاب مقدمه می‌نویسم که از روی آوری پژوهشگران و فضلا و علما بر آن ، مسرورم . انتشارات دار الغدیر تجدید چاپ آن را خواستار شد و مؤسسۀ انصاریان از من خواست اجازه دهم کتاب به زبانِ انگلیسی ترجمه شود . تقارن این دو درخواست با هم مرا واداشت بار دیگر کتاب منعِ تدوین حدیث را - که چند سال پیش نگاشته بودم - از نظر بگذرانم و به اصلاحاتی در آن دست یازم .

سعی کردم ملاحظاتم بر کتاب ، چارچوب کلی کتاب و روش و ایده مطرح شده در آن را تغییر ندهد . در این راستا بعضی از عباراتِ آن را آراستم و برخی از مستندات را افزودم و برخی را حذف کردم و به تقدیم و تأخیر بعضی از جمله‌ها پرداختم و افکاری را که حس کردم ممکن است برای دسته‌ای از خوانندگان پیچیده به نظر آیند ، روشن ساختم و این چنین ، کتاب آراستگی و امتیازات ویژه یافت .

تا جایی که من سراغ دارم این پژوهش در نوعِ خود پیشینه ندارد ؛ زیرا ربط دادن ماجرای منع تدوین حدیث به تاریخ اسلام (و اختلافاتی که پس از آن پدید آمد) و تمرکز بر اصول اعتقادی و زیر ساخت‌های افکار میراثی مسلمانان و چگونگی تأسیس اصول در شریعت و اختلاف نگرش‌ها ، همراه با تفسیر فکری و اعتقادی و اجتماعی رویدادها قضیۀ منع تدوین حدیث را از بوتۀ یک بحث علمی و تخصصی خشک به عرصۀ یک بحث استراتژی زنده در شریعت و حیات ، درآورد .

ادعا ندارم که همۀ جوانب این مسئله را دریافته‌ام ، لیکن همۀ توانِ خود را برای دستیابی به هدف مطلوب ، به کار بُردم . از خداوند متعال امید دارم که صواب را با من همراه سازد و اگر در جایی به خطا رفته‌ام با دیدۀ اغماض ببخشایدم .

در اینجا لازم می‌دانم از همۀ کسانی که مرا در این تحقیق همراهی کردند سپاس‌گزاری کنم ؛ پژوهشگران و عالمان و نویسندگان و اندیشمندان سنّی و شیعه ، به ویژه کسانی که نظراتِ مثبت یا منفی و درست یا ضعیف را دربارۀ کتاب ابراز داشتند چرا که اَمثال این افراد ، خادمانِ فکر و اندیشه‌اند و آن را رشد و تکامل می‌بخشند و کاستی‌ها را می‌زدایند .

سزامند است از برادر محقّق ، شاعر اهل بیت ، شیخ قیس عطّار نام ببرم که کتاب را از آغاز تا پایان مطالعه کرد⁽¹⁾

و ملاحظات و نکاتی را یادآورم شد ، خدا وی را پاداش نیک دهد .

از برادرم سَمیر کرمانی متشکرم که منابع کتاب را درآورد و آدرس‌ها را یکدست ساخت . از احمد بیاتی ممنونم که حروف‌چینی این چاپ را عهده‌دار شد .

از خدای سبحان می‌خواهم همۀ کسانی را که در ساحتِ احیای فکر و میراثِ اسلامی کوشایند ، توفیق دو چندان دهد .

پیش گفتار مترجم

جای بسی خرسندی است که کتاب «منع تدوین حدیث» از همان آغاز با استقبالِ پر شور عالمان و پژوهشگران رو به رو شد و اندیشمندان مباحثِ اسلامی و ژرف اندیشانِ عرصه علم و دانش ، آن را ستودند و این کتاب برای بار چهارم با اضافات و اصلاحاتی از سوی مؤلّف ، آماده چاپ گردید .

جامعیّت مطالب ، دیدگاه‌های بِکر و جدید ، نگرش‌های اثر گذار و سودمند ، محتوای غنی ، مستنداتِ استوار و متعدد ، قرائن و شواهد مختلف ، پیوندهای چند سویه مباحث به مسائل گوناگون سیاسی ، فقهی ، اعتقادی ، تاریخی ، فرهنگی ، روان شناسی ، و ... باعث شد که اندکی پس از انتشار (و توجّه نویسندگان داخل⁽¹⁾و خارج⁽²⁾

کشور به آن) این کتاب مرزها را در نوردد و به مجامع علمیِ دیگر کشورهای اسلامی راه یابد و در کانونِ توجه محقّقان قرار گیرد .

تا آنجا که علمای الأزهر تصمیم گرفتند آن را در برنامه‌های پژوهشی خود قرار دهند و به نقد و وارسی مطالبِ آن بپردازند ،⁽³⁾و گزیدۀ این کتاب که در قم چاپ شد ، به وسیلۀ یکی از مراکز علمی - پژوهشی مصر «مؤسسة الفجر للدراسات والبحوث» به چاپ رسید .

این کتاب ، به روشنی (و با دلایل استوار و تحلیل‌های ارزشمند) اثبات می‌کند که

«مکتب اجتهاد و رأی» ثمرة ناگوار منع تدوین و نقل حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشد ، و تبلوُر تعالیم نابِ قرآنی و حدیثی را در پایبندی به تدوین در «مکتب تعبُّد محض» می‌توان یافت ، که پیامبر صلی الله علیه و آله نخستین مُجری آن بود و در دامانِ آن حضرت بالید و به وسیلۀ امامان اهل بیت علیهم السلام پرورش یافت و پیروانِ آن‌ها - با وجود شرایط دشوار و ناهنجار - بر این رویه استوار ماندند و جان فشانی‌ها کردند .

ریشه‌های تاریخی منع تدوین نیز از نظر نویسنده دور نمی‌ماند ، و در این عرصه از حقایقِ تلخی پرده برمی دارد که سرآغاز بسیاری از فتنه‌ها و اختلافات و انحرافات و گمراهی و گمراه سازی شد و به شکافِ عمیقی میانِ مسلمانان انجامید که تا زمانِ حاضر ادامه دارد .

نکاتِ درس آموز فراوان ، کلید واژه‌های راهگشا ، اهداف و مقاصدِ پشت پرده بسیاری از ماجراها ، . . . و حقایقِ نهفته‌ای که گرد و غبار اَیام آن‌ها را پوشانیده است ، بخشی از این اثر کم نظیر است که استاد شهرستانی با فراست و خلاقیّت آن‌ها را از لابلای متون بیرون می‌کشد و گزاره‌های تکان دهنده و سودمندی را می‌نمایاند .

ویژگی‌های برجسته و سودمندِ کتاب منع تدوین الحدیث ، بخش فرهنگی مؤسسه حضرت امام هادی علیه السلام را وا داشت تا برای بهره مندی هرچه بیشتر فارسی زبانان از مطالب کتاب ، با کسب اجازه از مؤلف محترم ، به ترجمه این اثر بپردازد .

شایان ذکر است که مؤسسه انصاریانِ قم ، در سال 2004 میلادی ، کتاب را به زبانِ انگلیسی ترجمه و چاپ کرد و مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام مُصمّم است این کتاب را به زبان‌های زنده دنیا ترجمه و منتشر سازد و در این راستا ترجمه آن را به زبانِ فرانسه ، اردو ، ترکی ، مالایو ، تاجیکی و . . . در دستور کارِ خود دارد ، و با موافقت مؤلف ، ترجمۀ فارسی آن در سال 1390 ، از سوی این مرکز ، به چاپ رسید .

این اقدامِ ارزشمند از سوی آن نهاد ارجمند ، ستودنی است و امید که کارهایی این چنین ، بر گسترۀ فرهنگ اسلامی بیفزاید و آموزه‌های نابِ وحیانی و تعالیم حیات بخش پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام تشنگان زُلالِ معرفت را در دورترین نقاط جهان ، سیراب سازد .

در اینجا لازم می‌دانم سپاس خود را از بخش فرهنگی مؤسسۀ حضرت امام هادی علیه السلام ابراز دارم ؛ به ویژه از فرهیختة گرانمایه ، استاد سید احمد رضا مُعین شهیدی که امکاناتِ لازم را برای سامان یافتنِ این اثرِ ارزشمند فراهم آورد ، و از فاضلِ مُخلِص سید محمّد معلّم که زحمت حروف چینی و تایپ کتاب را پذیرا شد و بر آراستگی آن افزود و از آقای علی مشکوری که تایپ ویراست دوم کتاب را عهده‌دار شد .

نیز از فرزانۀ نکته‌سنج ، حجة الإسلام و المسلمین ، آقای مصطفی اسکندری بسیار سپاس‌گزارم که به سفارش مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام ویرایش نخست این اثر را از نظر گذراند و با اصلاحات بجا و سودمند ، بسیاری از اشتباهات و کاستی‌ها و نارسایی‌های ترجمه را زدود و بر استواری متنِ آن افزود .

با توجه به کمیاب شدن نسخه‌های کتاب و تمایل انتشارات «دلیل ما» به چاپ کتاب ، تصمیم گرفته شد ، این اثر با ویرایش جدید در اختیار این ناشر قرار گیرد تا ویراست دوم آن نیز دوستداران علم و دانش را سودمند افتد .

در پایان ، توفیقاتِ روزافزونِ نویسنده و دانشمند محترم استاد سید علی شهرستانی را از خداوند متعال مسئلت دارم ، امید است تحقیقات و درنگ‌های پویای این عالم فرزانه ، اندیشوران را سودمند افتد و اُفق‌های جدید را فرا روی آنان قرار دهد .

از خدای منّان خواستارم که رهپویانِ صراطِ حق و حقیقت را پایدار بدارد و سعادت و رستگاری و فرجامِ نیک را ره توشه همۀ آنان گرداند .

مشهد مقدس ، شعبان 1436 هجری

سید هادی حسینی

مقدمۀ مؤلّف

سپاس خدای را که پروردگار جهانیان است . درود و سلام بر خاتم پیامبران و امامِ رسولان ، حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و بر اهل بیت پاک و اَصحاب برگزیده‌اش تا رستاخیز قیامت .

پیداست که همۀ اَدیانِ آسمانی از زیر ساخت‌های فکری و مبانی قانونی و اصول استواری در زمینه مسائل نظری و عملی دین و سعادتِ آدمی برخوردارند .

دینِ حنیف اسلام در طلیعۀ ادیانِ آسمانی می‌درخشد و بیش از همۀ آن‌ها با حیاتِ انسانی پیوند دارد و از آنجا که عهده دار رهبری امّت‌های مختلف در طول قرن هاست ، در ساحتِ مسائل عملی از نظر اجرایی ، کامیاب‌تر می‌باشد .

منطقی می‌نماید که این دین در نگرش و روش ، سرمایۀ هنگفتی از شالوده‌ها و زیر ساخت‌ها و اصول را دارا باشد . قرآن و سنّت ، نخستین و بزرگ‌ترین سرچشمه‌هایند که آموزه‌ها و احکام دین اسلام از آن دو الهام می‌گیرد .

از میان ادیان آسمانی ، تنها دین بزرگ اسلام است که خدا حفظ کتابش را از تباهی و کهنگی و تحریف ، عهده‌دار شد و فرمود :

«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» ؛⁽¹⁾ما ذکر (قرآن) را فرو فرستادیم و خود نگهبانِ آنیم .

از این رو ، قرآن به سرنوشت تورات و انجیل و دیگر کتاب‌های آسمانی (که

دست تحریف در آن‌ها راه یافت و دچار جَعل و دگرگونی شدند) گرفتار نیامد .

لیکن سنّت پیامبر (مصدر دومِ قانون‌گذاری) از عهدِ آن حضرت ، به وضع و تحریف گرفتار آمد ، و پیامبر صلی الله علیه و آله هشدار داد که :

«مَن کَذَبَ عَلَیَّ متعمِّداً فَلْیَتَبَوّأ مَقْعَدَه من النّار» ؛⁽¹⁾هرکه به عمد بر من دروغ بندد ، باید نشیمن‌گاه آتشین برای خود آماده بیند .

به همین خاطر (و نیز دیگر عوامل) می‌گویند : سنّت ، ظنّی الصدور است!

اختلافاتی که سنّت بدان‌ها مبتلا شد بر دیگر مصادر تشریع تأثیر گذارْد ، هر فرقه‌ای بر اساس نقل هایش به تفسیر و تأویل آیات پرداخت و مُدّعی شد که مقصود از آن‌ها همان چیزی است که او در می‌یابد .

در این میان ، بعضی رویکردی منفی در پیش گرفتند با این نگرش که اصول و قواعد و کلّیاتی که آدمی برای خویش تصویب می‌کند ، از روایات بسنده است و جایگزین موارد اختلاف می‌شود .

به این ترتیب ، اختلاف در سنّت ، شاخه‌های مختلف یافت و در بسیاری از اصول و فروعِ دین ریشه دوانید و امّت اسلام ، به مذاهب و فرقه‌های گوناگون تقسیم گردید که هر کدام مدّعی‌اند پیرو قرآن و پیامبرند و بر حق می‌باشند و سنّتِ پیراسته ، همان است که آنان دارند!

آیا می‌توان بر حق بودن همة این فرقه‌ها را راست انگاشت و قائل شد که همۀ این جریان‌های فکری صحیح‌اند و خدا و رسول آن‌ها را حجیّت بخشید؟

یا حق تنها یک چیز است و باید به آن دست یافت؟

آیا سخن هر فرقه‌ای دربارۀ فرقة دیگر درست می‌باشد یا نه؟

درگیری فکری در این گرایش‌های مختلف ، در دور باطلی (از قبول و رَدّ)

می‌چرخد و عقل سالم - در برابر این جریانات فکری - چاره‌ای نمی‌بیند جز اینکه یکی را ترجیح دهد یا سوی یکی از آن‌ها گرایش یابد . درستی و یا نادرستی همۀ آن‌ها معقول نمی‌باشد ؛ چرا که حق یکی است و تنها یک فرقه اهل نجات به شمار می‌رود .

بر مسلمان واجب است که پرس و جو کند تا به سنّتِ صحیحی دست یابد که او را به حقیقتی که پیامبر صلی الله علیه و آله آورد برساند .

دربارة حجیّت سنّت جای بگو و مگو نیست ؛ زیرا اختلافی در آن نمی‌باشد،⁽¹⁾بحث در شیوه‌های اثباتِ سنّت است و اینکه کدام یک از نقل‌ها حجّت اند؟

بسا گویند : باید احادیثی را برگرفت که طبق قواعد رجالی صحیح‌اند ، و احادیث ناصحیح را باید کنار گذاشت و از عمل به آن‌ها پرهیخت .

این سخن - در آغاز - درست به نظر می‌آید ، ولی آگاهانِ فنِ حدیث می‌دانند که صحّتِ سند به تنهایی بسنده نیست ، ضوابط و معیارهایی در متن نیز باید رعایت شود .

افزون بر این ، بعضی از اصول و مقیاس‌های رجالی ، بر موازین ویژه‌ای قرار دارند و معیارهای علمی و اصول قرآنی بر آن‌ها حاکم نمی‌باشد ، بلکه در توثیق و تضعیف یک راوی یا در نقد پیشوایان مذاهب ، آرای گوناگون و اختلافاتِ آشکاری هست .⁽²⁾

با وجود این اختلافات ، پژوهشگر با حجم انبوهی از موازین

و مقیاس‌های هنگفت و شگفت آور و مِه آلودی رو به روست که حس مذهبی و سیاسی بر آن‌ها سیطره دارد ؛ بسا راویانی که اعتبار یافته‌اند اما بر اساس مدارک دیگر ، این گونه معرفی نشده‌اند و بسا راویانی که ناروا بی اعتبار شوند ، و بسا روایتی که سندش صحیح به شمار آید و متنِ آن بر خلاف واقع باشد و روایتی که از نظر سند از اعتبار بیفتد و به لحاظِ واقع ، درجه بالایی از صحّت را دارا باشد .

با ملاحظۀ دوران‌های پیشین ، چاره‌ای جز آراسته سازی سنّت ، با روشی نوین و جدّی باقی نمی‌ماند ؛ شیوه‌ای که خاستگاه آن ، اصول ثابت شریعت و تاریخ و عقل و فطرت‌اند و رویدادهای مرتبط با حدیث و فضای حاکم بر آن و دیگر اهداف در این راستا ، واکاوی می‌شوند .

معنای این سخن ، نادیده انگاری نقش سند در شناخت حدیث نیست ، بلکه به کارگیری دیگر شواهد و قرائن برای دریافتِ مقصود اَخباری است که حقّشان از سوی بعضی از مسلمانان اَدا نشده است .

در هر حال ، هم اکنون مجموعه‌ای از مسانید حدیثی در اختیار داریم که «صحاح ستّه» نامیده می‌شود و گروه زیادی از مسلمانان به احادیث آن‌ها عمل می‌کنند و سوای آن‌ها را - هرچند اکسیر مُجَرَّب باشد - نمی‌پسندند ؛ و مسانید دیگری را می‌بینیم که «کتب اربعه» نامیده می‌شود و گروه دیگر از مسلمانان به آن‌ها عمل می‌کنند و بر این باورند که صحیح ترین احادیث در آن‌هاست و این کتاب‌ها از وضع و تحریف به دورند و از تأثیر عوامل خارجی مصون مانده‌اند .

حال این پرسش‌ها مطرح‌اند :

روایتِ صحیح کدام است و در کجاست؟

آیا به راستی همة احادیثِ صحاحِ ستّه صحیح‌اند؟ یا اینکه میان آن‌ها ضعیف و مُرسَل و دیگر احادیث نارسایی هست که باید در آن‌ها درنگ ورزید؟

احادیث اهل بیت چطور؟ آیا همه‌شان صحیح‌اند یا اینکه میانشان احادیث ساختگی و ضعیف وجود دارد؟

باید به این سؤالات پاسخ گفت و این کار ، پس از وارسی ریشه‌های این

قضیّه در متونِ تاریخی و حدیثی ، شُدنی است .

شاید مهم ترین و بارزترین رخدادی که در سنّت پیامبر - از نظر متن و معنا - اثر گذاشت ، منع ابوبکر و عُمَر از نقل و تدوین حدیث بود و نقش شیخین در اجرای این نگرش و استمرار آن در عهد عثمان و معاویه که پس از آن ، خلفا آن را آیین نامۀ خویش قرار دادند تا اینکه عمر بن عبدالعزیز این کار را متوقّف ساخت و به تدوین حدیث فراخواند .

با وجود این ، گروهی از بزرگان صحابه و تابعان ، تدوین را شیوه و روش خود ساختند (حتّی در عهد عُمَر که به سخت گیری و قساوت نسبت به مخالفانِ اندیشه‌اش معروف بود) .

از آن‌هاست : علی بن ابی طالب ، مُعاذ بن جبل ، اُبَی بن کعب ، عبدالله بن مسعود ، اَنس بن مالک ، ابو سعید خُدری ، فاطمه زهرا ، ابوذر ، و دیگران .

اینان به تدوین و نقل حدیث می‌پرداختند و برای منع توجیهی نمی‌دیدند و نظر ابوبکر و عُمَر - و پیروان آن‌ها - را مقدس و خدشه ناپذیر نمی‌دانستند و چونان دیگران نمی‌ترسیدند .

از اینجا بود که اختلاف نگرش میان دو شیوه پدید آمد و مبانی فکری دو طرف ترسیم شد ؛ یکی حدیث می‌گفت و می‌نوشت ودیگری از تحدیث و تدوین منع می‌کرد یا قائل بود که در حد امکان این امر کاستی پذیرد .

در این دو مکتبِ حدیثی باید به دقت بیندیشیم تا دریابیم کدام یک به واقع نزدیک‌تر و از انگیزه‌های نادرست دورتر است .

سزاوار نیست که این بررسی و ارزیابی شیوه‌های دو مکتب ، تخمینی و نا استوار به اندازۀ وارسی شرایط حاکم در آن روزگار و نمودِ حال و روزِ رجال مورد نظر در عرصه‌های مختلف حیاتشان باشد چرا که ما تنها اطلاقِ لفظ عدالت و وثاقت و . . . یا عکس آن‌ها را - بی اشاره به متعلّقات آن‌ها در این زمینه - کافی نمی‌دانیم .

زیرا بسیاری از صحابه حدیثی را روایت می‌کردند بی آنکه بدانند مفاد آن نسخ شده است یا نه؟ نصّی را که پیامبر بر زبان آورد ، قرآن است یا سخنِ خود آن حضرت؟ حکمی که وارد شد ، مخصوص خود پیامبر یا شخص معین می‌باشد یا حکم عام برای همة مسلمانان است؟

و چنین است فتواهای آنان با تصریح خودشان به اینکه سخنشان مستند شرعی ندارد! اگر به واقع اصابت کند از خداست و اگر خطا باشد القای شیطان است .

این‌ها - همه - ما را واداشت که به پژوهشی جامع دست یازیم ؛ امور مجمل و مبهم را که سنّت پیامبر و احادیث آن حضرت را مشتبه ساخته است ، روشن سازیم و با روش علمی جدید آن‌ها را بکاویم تا واقع را دریابیم ؛ زیرا این گونه پژوهش‌ها می‌تواند حقایق فراوانی را بنمایاند .

در ضمن این پژوهش ، ناسازگاری نقل‌های مانعان را با روایاتِ اهل تدوین و تحدیث ، می‌توان آشکارا دید ؛ و امور زیادی در تشریع ، فقه صحابه ، گرایش‌های فقهی آن روزگار ، انگیزه‌های نهفته ورای آن‌ها بروز می‌یابد و در نتیجه ، روشن می‌گردد که کدام دسته از روایات «صحاحِ ستّه» و «کتب اربعه» و دیگر مسانید حدیثی ، حجّت‌اند .

اکنون با هم می‌رویم تا اثر منع تدوین را بر سنّت بنگریم و در ضمن آن ، آثارِ جلوگیری از نقل حدیث را نظاره‌گر باشیم و به فرجامی که امور فقهی مسلمانان بدان گرفتار آمد ، از خلالِ سنّت نبوی پی ببریم .

عوامل جلوگیری از تدوین سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

موضوع نهی ابوبکر و عُمَر از تدوین حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله و دستور عُمَر به صحابه که حدیث از پیامبر را بکاهند (چنان که در حدیث قَرَظَة بن کَعْب انصاری هست)⁽¹⁾

شایان بحث و بررسی است ؛ زیرا این امر به دومین مصدر از منابع قانون گذاری اسلامی ارتباط می‌یابد . پژوهش حاضر گرچه بحث تخصّصی است و بیشتر محقّقان را به کار می‌آید ، لیکن همزمان صورتی روشن از مهم ترین رویداد را در تاریخ قانون گذاری اسلامی ، در اختیار خواننده قرار می‌دهد .

واکاوی این مسئله ، گره بسیاری از ماجراها و اموری را که در مسائل اختلافی میان شیعه و سنّی مطرح‌اند ، می‌گشاید و ما را در فهمِ واقعِ این اختلاف و ریشه‌های آن یاری می‌رساند .

مهم ترین عواملی که در این راستا ذکر شده‌اند ،⁽²⁾موارد ذیل است :

— عامل اول : آنچه از ابوبکر نقل شده است .

— عامل دوم : آنچه از عمر بن خطاب منقول است .

— عامل سوم : نظرِ ابن قُتَیْبَه و ابن حَجَر .

— عامل چهارم : آنچه را استاد ابو زَهْو و شیخ عبدالخالق عبدالغنی نقل کرده‌اند .

— عامل پنجم : گرایش خطیب بغدادی و ابن عبدالبَرّ .

— عامل ششم : گرایش بعضی از مستشرقان .

— عامل هفتم : دیدگاه بیشتر نویسندگان شیعه .

— عامل پایانی : آنچه ما به آن دست یافته ایم .

شایان ذکر است که نقد ما بر این عوامل ، برای فهم و دریافتِ واقعِ قانون گذاری اسلامی و شرایط آن است ، قصدمان کنایه زدن به منزلتِ کسی نیست ؛ زیرا میدان ، میدان بحث و نقد و بررسی است و دوران ، دورانِ منطق و دلیل .

طرح نظر کسی به معنای تاختن به اندیشة وی و هتک کرامتش نمی‌باشد ، بلکه همۀ اقوال و دیدگاه‌ها نیازمند نقد و وارسی‌اند و حتّی قولِ ما نیز از این اصل به دور نیست ؛ زیرا رسیدن به حقایق - به ویژه حقایق دینی به شیوۀ خاص - هدف نهایی وبلند انسانی است که دست یابی به معرفتِ شایسته ، دغدغه ذهنی اوست و دین داری و آمادگی برای لقای خدای متعال (با بصیرت و یقین) آن را می‌طلبد .

عالَمِ حضور به پیش گاه خدای بزرگ - در آخرت - براساس حق و صدق به پا می‌شود ، و از این رو ، بر کسی که به راستی به این حضور با شکوه و پر هیبت می‌اندیشد ، سزاوار است بکوشد از امور وهمی و اشتباه آمیز خارج شود و به موازین فضل و حق درآید .

در این راستا باید از خدای بزرگ یاری خواست ، و اوست که به راه راست و درست هدایتگر است .

عامل اول: دیدگاه ابوبکر

اشاره

عامل نخست ، سخنانی است که ابوبکر مطرح ساخت که از دو متن زیر به دست می‌آید :

الف) از عایشه نقل شده است که گفت :

پدرم پانصد حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله گرد آورد ، شب‌ها به خواب نمی‌رفت و از این پهلو به آن پهلو می‌شد . این کار مرا غمگین ساخت ، پرسیدم : آیا دردی داری که به خود می‌پیچی یا چیزی تو را رسیده است؟

چون صبح شد ، گفت : دخترکم ، احادیثی که نزدت هست برایم بیاور! من آن‌ها را آوردم . او آتشی خواست و آن‌ها را سوزاند .

پرسیدم : چرا آتششان زدی؟

گفت : ترسیدم بمیرم و آن‌ها نزدم باشد و در میانشان احادیثی از کسی باشد که من به او اطمینان و اعتماد کرده باشم ،ولی آن گونه که برایم گفته است ، نباشد و من (آن مطلب نادرست) را نقل کرده باشم .⁽¹⁾

ب) در تذکرة الحُفّاظ آمده است که : یکی از روایاتِ مُرسَل ابن أبی مُلَیْکَه ، این است :

صِدِّیق (ابوبکر) مردم را بعد از وفاتِ پیامبرشان گرد آورد ، و گفت : شما از رسول خدا صلی الله علیه و آله احادیثی روایت می‌کنید که در آن‌ها اختلاف

دارید ، و مردم پس از شما اختلافشان شدیدتر می‌شود! از رسول خدا چیزی را حدیث مکنید ، هر که از شما پرسید ، بگویید : میان ما و شما کتابِ خدا هست! حلالش را حلال بدانید و حرامش را حرام سازید .⁽¹⁾

پیش از وارسی این دو متن ، دو پرسش داریم که باید پاسخی برایش یافت :

1 . آیا خلیفۀ اول ، احادیثش را در زمان پیامبر اَعظم و به امر آن حضرت گرد آورد یا اینکه پس از آن حضرت - با نگاه به شرایط سیاسی و نیاز اجتماعی - آن‌ها را جمع کرد؟

2 . آیا منع از نقل حدیث و نوشتن و تدوین سنّتِ پیامبر ، در زمان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله رخ داد یا اینکه خود رسول خدا از کتابت حدیث نهی کرد؟ چنان که از ابو سعید خُدری نقل شده است که آن حضرت فرمود :

ومَن کَتَبَ عنّی غیرَ القرآنَ فَلْیَمْحُه ؛⁽²⁾

هرکه جز قرآن را از من نوشته است ، محو و نابودش کند .

از تعبیر متن اول (که عایشه می‌گوید : پدرم حدیث گرد آورد) برمی آید که تدوین حدیث - از سوی خلیفه - پس از پیامبر بود ، به ویژه هنگامی که دریابیم که وی آن را از بعضی رجال ستاند ؛ زیرا می‌گوید : «ترسیدم بمیرم و آن‌ها نزدم باشد و در میانشان احادیثی از کسی باشد که من به او اعتماد کرده باشم ولی آن گونه که برایم گفته است ، نباشد و من آن را نقل کرده باشم» .

ترس خلیفه از نسبت این احادیث به پیامبر صلی الله علیه و آله با فرض گردآوری آن‌ها در عهد آن حضرت سازگار نمی‌افتد ؛ زیرا اگر این گردآوری در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، خلیفه می‌توانست آن‌ها را به پیامبر عرضه کند تا نسبت به موارد مشکوک خاطر جمع شود .

یک اشکال و پاسخ آن

اگر گویند : ابوبکر فرصت نیافت آنچه را با واسطه از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنید ، بر آن حضرت عرضه کند تا به صحّت یا نادرستی آن‌ها آگاهی یابد!

گوئیم : معقول نیست که این امر بر ابوبکر - با وجود نزدیکی‌اش به پیامبر و رسوخ شک در جانِ او - پوشیده بماند و بسی بعید است که بپنداریم وی این امر مهم را واگذاشت و امروز و فردا کرد تا اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله درگذشت ؛ با اینکه صحابه دربارة ساده ترین مسائل - و آن گاه که اندکی مُردَّد می‌شدند - از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال می‌کردند و ضرورتِ این کار بر آن‌ها مخفی نمی‌مانْد .

امّا سوزاندنِ احادیث و بیم وی از انتسابِ آن‌ها به رسول خدا صلی الله علیه و آله به جهت این سخن ابوبکر که گفت : «فأکون قد نَقَلْتُ ذلک» (پس من این‌ها را نقل کرده باشم) و نزدیکی آن با مرگ خلیفه «خَشیتُ أن أموت» : (می ترسم بمیرم) روشن می‌سازد که خلیفه در اَواخر عهدش آن‌ها را جمع آوری کرد و یک حدیث از آن‌ها را هم خودش از پیامبر نشنید وگرنه چگونه به خود اجازه می‌داد که آنچه را شفاهی از رسول خدا شنید ، بسوزاند!

افزون بر این ، اگر خلیفه این روایات را در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله جمع آوری می‌کرد ، مؤرّخان و سیره نویسان آن را می‌نوشتند و شب هنگام به خود نمی‌پیچید! و در جایز بودن تدوین و عدمِ آن - بعد از پیامبر - شک نمی‌کرد ؛ و سخن عایشه این گونه بیان می‌شد «پدرم در زمان رسول خدا به جمع آوری حدیث پرداخت» یا «رسول خدا بر پدرم حدیث املا کرد و پدرم نوشت» یا مشابه این سخنان .

آری ، خلیفه برای مالک بن انس - زمانی که وی کارگزار خلیفه در بحرین بود - نامه‌ای نوشت که در آن احکام زکات وجود داشت ،⁽¹⁾و نامه‌ای نیز (به همین

مضمون) به عمروعاص نوشت .⁽¹⁾

این امر با آنچه از وی نقل شده است - که صحیفه‌اش را سوزاند - منافات ندارد ؛ زیرا آنچه را برای اَنَس نوشت دربارة زکات و گردآوری اموال بود که دولتش را پایدار می‌ساخت و خلیفه نمی‌توانست آن را از یاد ببرد .

از عَمْرو بن حزم رسیده است که وی کتابی نوشت که در آن احکام صدقات به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله بود .⁽²⁾

عُمَر بن خطّاب نیز در همین موضوع نوشته‌ای نگاشت که نزد حَفْصَه بود ، سپس نزد آل ابی خطّاب نگه داری می‌شد .⁽³⁾

باری ، نوشتن آنچه امر دولت و حکومت را پایدار می‌سازد ، یک چیز است و آنچه در توجیه منع تدوین حدیث بیان می‌شود ، چیز دیگر .

پاسخ سؤال دوم

از خلالِ عمل ابوبکر و عمر و سیرة مسلمانان ، می‌توان به روشنی سؤال دوم را پاسخ داد ؛ خلیفة اول پانصد حدیث گرد آورد و این ، خود دلیل کافی بر عدم صدور نهی از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارة تدوین حدیث است ؛ زیرا اگر از آن حضرت نهی صادر می‌شد ، خلیفه آن احادیث را نمی‌نگاشت .

نسبت به خلیفۀ دوم نیز قضیه از همین قرار است ؛ زیرا اگر تدوین در گذشته ممنوع بود وی صحابه را گرد نمی‌آورد و به مشورت با آنان نمی‌پرداخت وآنان او را به تدوین حدیث راهنمایی نمی‌کردند .⁽⁴⁾

اگر کوتاه بیاییم و بگوییم که به طور عام نگارش و تدوین منع شد و به طور خاص ، نگارش سنّت منع گردید ، پس معنای احادیثی که به طور صحیح از پیامبر صلی الله علیه و آله

روایت شده که وی مسلمانان را به نوشتنِ احکامی که آن‌ها را روز فتح مکّه بر زبان آورد ،⁽¹⁾

دستور داد ، چیست؟

یا اینکه حضرت (پس از هجرت به مدینه) به کتابت احکام زکات و مقادیر آن امر کرد و در دو صحیفه نوشته شد (که در خانۀ ابوبکر صدّیق و ابوبکر بن عمرو بن حزم محفوظ باقی ماند)⁽²⁾

چه معنایی دارد؟

واین سخن پیامبر که فرمود «اُکْتُبوا ولا حَرَج» (بنویسید و باکی بر نوشتن حدیث نیست) و عبارات دیگری که همسان آن است و به صراحت مسلمانان را به نوشتن و تدوین احکام و سنّت نبوی تشویق می‌کند ، چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟

بدین‌سان ، می‌توان دریافت که کتابت و تدوین حدیث ، در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله ممنوع نبود و شیخین حدیث آن حضرت را در ایام حیاتش ننوشتند ، بلکه خلیفۀ اول پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله احادیث را نوشت و مُدَوَّن ساخت .

کتابت و تدوین دانش ، از چیزهایی است که قرآن حکیم بر آن تأکید می‌ورزد :

«ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ» ؛⁽³⁾

ن (نون) سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند .

«الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» ؛⁽⁴⁾

سوگند به کسی که به قلم آموخت .

«وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً ... »؛⁽⁵⁾

و از نوشتن ریز و درشت آن ، ملول نشوید .

«فَاکْتُبُوهُ» ؛⁽⁶⁾

آن را بنویسید .

« ... عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ ... »؛⁽¹⁾

علم آن در کتابی نزد پروردگارم هست .

و به راستی ، عرب نویسندگان را بزرگ می‌داشتند و به نوشتن می‌گرویدند . ابن حبیب بغدادی ، فهرستی را از نام‌های اَشرافِ دانش آموختگان و فقهای آنان را در عصر جاهلی و صدر اسلام می‌آورد .⁽²⁾

ابن سعد می‌نویسد :

در زمان جاهلیت و آغاز اسلام ، آدم درست و حسابی ، نزد اعراب کسی بود که به زبان عربی می‌توانست بنویسد .⁽³⁾

در مکّه ،⁽⁴⁾

مدینه ،⁽⁵⁾

طائف ،⁽⁶⁾اَنبار ،⁽⁷⁾

حیره ،⁽⁸⁾

و دُومة الجَنْدَل⁽⁹⁾مکتب خانه‌هایی برای درس آموزی به پا بود . از رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیده است که آن حضرت در مسجدش ایوانی ساخت که عبدالله بن سعید بن عاص در آن ، مشتاقان به کتابت و خط را آموزش می‌داد .⁽¹⁰⁾

دکتر احمد امین می‌نگارد :

بی‌سوادی ، آن گونه که بعضی از نویسندگان و مستشرقان پنداشته‌اند میان عرب فراگیر نبود ، به ویژه عرب حیره و سرزمین شام ؛ زیرا آنان روزگار درازی با همسایگان فارس و روم زیستند و به اقتضای شرایطی که آنان را دربر می‌گرفت و روزگاری که با این ملل متمدن سپری ساختند ، برایشان بعید نبود که نوشتن را بیاموزند و علوم و عاداتی را که زندگی‌شان نیاز داشت و راه‌های زندگی و حیات آزادانه و شرافتمندانه را برایشان آسان و هموار می‌ساخت ، از آنان فرا گیرند .⁽¹⁾

هنگامی که قرآن ، کتابت و تدوین را تشریع می‌کند و سنّت به این دو ، عنایت و توجّه دارد (تا آنجا که فِدیه (جانْ بهای) اُسرای مشرکان را در جنگ بدر ، آموزش هر کدام از آن‌ها ده تن از فرزندان مسلمانان را خواندن و نوشتن قرار می‌دهد)⁽²⁾

منع تدوین سنّت از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله معنا ندارد .

از سویی چرا به راه و روشِ فراگیر پیامبر صلی الله علیه و آله در تشویق بر فرهنگ و اندیشه و آموزش ، نمی‌نگریم؟! از جمله توبیخ پیامبر نسبت به گروهی که در باره‌شان فرمود :

ما بالُ أقوام لا یُفَقِّهونَ جیرانَهم ولا یُعلِّمونَهم ولا یَعِظُونهم ولا یأمرونهم ولا یَنْهَوْنَهم؟! وما بالُ أقوام لا یَتَعَلَّمون مِن جیرانهم ولا یَتَفَقَّهُون ولا یَتَّعِظون ؟! ⁽³⁾

اقوامی را چه می‌شود که بر درک و بینش همسایگانشان نمی‌افزایند و آنان را نمی‌آموزانند و اندرزشان نمی‌دهند و امر و نهی نمی‌کنند؟ و اقوامی را چه می‌شود که از همسایگانشان علم فرا نمی‌گیرند و تفقّه نمی‌کنند و پندیاد نمی‌شوند ؟!

رسول خدا صلی الله علیه و آله از نمایندگان عبدالقَیْس پرسید : کرامتِ برادرانتان و مهمان نوازی آنان را نسبت به خود چگونه یافتید؟

پاسخ دادند : بهترین برادران‌اند ؛ بستر نرم برایمان گستراندند و خوراک پاکیزه به ما دادند و روز و شب کتاب پروردگارمان و سنّتِ پیامبرمان را به ما آموختند .

پیامبر صلی الله علیه و آله از این سخن به شگفت آمد و از ما شادمان شد ، آن گاه به فرد فرد ما روی آورد و از آنچه آموختیم و یاد دادیم می‌پرسید ... .⁽¹⁾

از حُذَیْفَه روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «کسانی از مردم را که به اسلام لب می‌گشایند برایم بنویسید» ما نام هزار و پانصد مرد را نوشتیم .⁽²⁾

سیره نویسان نوشته‌اند که برای پیامبر صلی الله علیه و آله 26 یا 42 یا 45 کاتب وحی وجود داشت⁽³⁾.

آن گاه که این تأکید بر آموزش و آموختن و خواندن و نوشتن را به آنچه پیش از این آوردیم (که پیامبر صلی الله علیه و آله به کتابت و تدوین دستور داد و صحابه در عصر آن حضرت و مدتی پس از او تا زمانی که ابوبکر از آن نهی کرد ، به این کار دست یازیدند) ضمیمه کنیم ، در می‌یابیم که نسبت منع تدوین و نقل حدیث به رسول خدا صلی الله علیه و آله مغالطه‌ای است که با هدفِ بدنام کردن اسلام صورت گرفت و بهانه‌ای برای دشمنان اسلام شد که بگویند مسلمانان با علم ، مخالف‌اند و تحدیث از پیامبر و تدوین سنّت را نمی‌پسندند ؛ زیرا می‌نگریم که آنان موضعشان را نقض می‌کنند و بعدها به تدوین سنّت می‌پردازند!

اگر تدوین جایز نبود ، چرا از آن بازداشتند؟ و اگر ممنوع بود ، چرا به تدوین آن دست یازیدند؟!

آری ، قول به منع کتابت و تدوین ، در تناقض است با روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله

رسیده است که فرمود : «اکتبوا»⁽¹⁾

(بنویسید) ، «قَیِّدوا»⁽²⁾(دانش را با نوشتن ماندگار سازید) ، «اکتُب فَوَالذی نَفْسی بِیَده ما خَرَجَ مِنه إلاّ الحقّ»⁽³⁾

(بنویس! سوگند به کسی که جانم به دستِ اوست جز حق از آن بیرون نیاید) ، «استَعِن علی حفظک بیمینک»⁽⁴⁾(از دستت بر حافظه‌ات یاری بخواه) .

مانند این سخنان بسیار است و ما نمی‌خواهیم در این زمینه ، سخن به درازا کشد .

متن اول

حال که این مطلب روشن شد ، مناقشه در متن اول را با این پرسش‌ها پی می‌گیریم :

چرا شبْ هنگام ، خلیفه اول در بستر آرام نمی‌گرفت و پیوسته از این پهلو به آن پهلو می‌شد؟

آیا از دردی می‌نالید؟ یا چیز خطیری از امر خلافت و شئون مسلمانان ، او را بی قرار می‌ساخت و خواب را از چشمانش می‌ربود؟

پیش از این ، سخن عایشه گذشت که گفت : «آیا از دردی به خود می‌پیچی یا خبری [ناگوار] تو را رسیده است؟» و توجیه ابوبکر را در این باره ، دریافتیم .

آیا این تعلیل که خلیفه بیان داشت «آن گونه که برایم حدیث کرده ، نباشد» درست است؟

آیا تعلیل او می‌تواند مجوزی برای سوزاندن آنچه را گرد آورده بود ، به شمار آید؟

چرا خلیفه احادیث را سوزاند وآن‌ها را با آب پاک نکرد یا در زمین مدفون نساخت؟

سؤال اول

به قرینه این سخن که : «چون صبح شد ، پدرم گفت : دخترم ، بشتاب! احادیثی را که نزدت هست برایم بیاور ، من آن‌ها را آوردم . . .» در می‌یابیم که سبب زیر و رو شدن خلیفه ، بیماری جسمی نبود و نیز امور مربوط به جنگ و نبردها او را ناآرام نمی‌ساخت ، بلکه به جهت احادیثی که در این صحیفه - بر خلاف اجتهاداتِ وی - وجود داشت ، شبانگاه آرام و قرار نمی‌یافت .

بر این اندیشه و باور بود که نقل حدیث از پیامبر اختلاف برانگیز است بی آنکه میان سخنانی که برایش حدیث شده بود ، فرق گذارد و بدون تمیز میان آنچه خودش از پیامبر شنید یا با واسطه برایش نقل شد .

زیرا در مرسلۀ ابن أبی مُلَیْکَه آمده است که گفت : «لا تُحَدِّثوا شیئاً» (چیزی از پیامبر حدیث مکنید) در حالی که می‌دانیم که خلیفه در آغاز ، به این شیوه گرایش نداشت .

و امّا این توجیه برای سوزاندن احادیث ، که گفت : «ترسم بمیرم و در آن احادیثی از شخصی باشد که به او اطمینان و اعتماد داشتم و آن گونه که برایم حدیث کرده است نباشد و من آن‌ها را نقل کرده باشم» دارای چند ایراد است :

1 . چگونه شخص مطمئن و ثقه ، نامطمئن و غیر قابل اعتماد شد؟

آیا ابوبکر - که در مدینه نزد پیامبر بود - نیازمند آن بود که میان او و پیامبر در نقل حدیث ، واسطه باشد؟

اینکه گفته اند : «ابوبکر در طول حیاتش ملازم پیامبر بود» با احتیاج وی به واسطه در نقل حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله سازگاری ندارد ؛ زیرا همراهی با پیامبر نیاز به واسطه را نفی می‌کند ، به ویژه برای کسی که گفته‌اند : اولین کسی بود که اسلام آورد!

2 . هنگامی که ناقل خبر ، ثقه و مأمون باشد (زیرا ابوبکر گفت : به او اطمینان و

اعتماد داشتم) آیا می‌توانیم به صرفِ احتمالِ دروغ و سهو ، مرویات او را از اعتبار ساقط سازیم و برنگیریم؟

آیا لازمۀ این کار ، انکارِ حجیّتِ خبر ثقه نیست؟! و پس از آن ، ما نمی‌توانیم بر خبر هیچ ناقلی اعتماد کنیم ؛ زیرا امکان احتمال کذب در آن هست!

رافع بن خَدِیج می‌گوید :

روزی در حال گفت و گو با یکدیگر بودیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر ما گذشت ، فرمود : چه می‌گویید؟

گفتیم : آنچه را از شما شنیدیم ای رسول خدا .

فرمود : «حدیث کنید ، لیکن بدانید کسی که بر من دروغ بندد ، باید جایگاهش را برای دوزخ آماده سازد!» و برای انجام کارش روانه شد .

قوم ساکت ماندند ، پیامبر صلی الله علیه و آله آن گاه که باز آمد فرمود : اینان را چه شد که حدیث نمی‌کنند؟

گفتند : سخنی که از شما شنیدیم ای رسول خدا .

فرمود : «مقصودم این نبود! کسانی را اراده کردم که به عمد بر من دروغ بندند» .

آن گاه ما به نقل حدیث پرداختیم ، من پرسیدم : ای رسول خدا ، ما سخنانی از شما می‌شنویم آیا آن‌ها را بنویسیم؟ فرمود : «بنویسید ، باکی نیست» .⁽¹⁾

این روایت ، در آنچه ما گفتیم صراحت دارد که تحدیث و کتابت و تدوین - همه‌شان - در عهد پیامبر امور جایز و مشروع بودند ، جمله «تحدّثوا» (حدیث کنید) جواز نقل حدیث را همراه با لزوم درنگ در آن تأکید می‌کند تا احدی در قلمرو دروغ بستن بر پیامبر نیفتد ، و احتمالِ دروغ گو بودن راوی یا ترس از کذب ، نمی‌تواند مُجوّزی برای اهمالِ حدیث نزد خلیفه باشد .

بلی ، رسول خدا صلی الله علیه و آله به درنگ در نقل روایت فراخواند تا صحیح از ضعیف شناخته شود و سدّ باب روایت و تحدیث را تشریع نکرد . بر عهدة خلیفه بود که احادیث را تصحیح کند ؛ اگر در آن دروغی هست ، حذف کند و اگر چیزی نیازمند توضیح است ، آن را روشن سازد و اگر چیز دیگری می‌باشد به آن اشاره کند ، نه اینکه همه را با فرض شک و احتمالِ دروغ ، از بین ببرد .

عِلم از چیزهایی است که - به طور عام - محوِ آن جایز نمی‌باشد ، چگونه ممکن است نابود ساختن سخن پیامبر گرامی ]که علم حقیقی است[ روا باشد؟! بر این اساس ، سوزاندن روایات در هیچ حالی جایز نیست ؛ به ویژه آنکه در بیشتر آن‌ها اسم «الله» و احکامِ خداست که اهانت به آن‌ها هرگز جایز نمی‌باشد .

ابوبکر اگر می‌خواست آن‌ها را نابود سازد ، راه‌های دیگری - که پاک و تهی از ابهام است - پیش روی او وجود داشت ؛ مانند محو آن‌ها با آب ، یا دفنشان در زمین یا . . .

باری ، مسلمانان رابطۀ ریشه‌ای میان تحدیث و تدوین را احساس کردند (و این امر بر هوشیاری و فرهنگ آن‌ها دلالت می‌کند) لذا دربارۀ جواز کتابت احادیثِ پیامبر صلی الله علیه و آله از او پرسیدند ؛ زیرا احتمال دادند که آن حضرت ، منع کند یا نوشتن را به قیودی مقیّد سازد یا در کتابتِ آن شروطی را مطرح سازد .

پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمود : «اُکتبوا ولا حَرَج» ؛ بنویسید ، باکی نیست .

پیامبر صلی الله علیه و آله در نوشتن ، این دغدغه را نفی کرد و رفع حَرَج فرمود ؛ زیرا بر مسلمان است که در آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌نویسد و تدوین می‌کند ، درنگ ورزد و چیزهای دروغ را ننگارد . بیش از این ، شرطی نمی‌باشد .

3 . اگر اعتقاد یابیم که احتمال کذب ، راوی را از اعتبار می‌اندازد (چنان که ابوبکر بیان داشت) باید آنچه را از پیامبر در صحاح و مسانید روایت شده است دور افکند ؛ چرا که این احتمال در آن‌ها هست ، در حالی که احدی به آن قائل نیست ؛ زیرا مقتضای این قول این است که اصلی از اصولِ تشریع اسلامی از اعتبار بیفتد و سنّتِ نبوی - به طور کامل - پایان یابد و همۀ احکام فرعی (که از

احادیث استنباط شده‌اند) الغا گردد .

خلیفه چگونه این را می‌گوید؟ آیا بر وی پوشیده ماند که پیامبر صلی الله علیه و آله در رابطه با آمادگی و تجهیز برای جنگ‌ها و نبردها به اخبار صحابیان عادل ، عمل می‌کرد؟!

مفهوم آیه «نبأ» و آیات دیگر دلیلی است بر حجیّت خبر واحد و اینکه مسلمانان به خبر عادل عمل می‌کردند و هنگام خبر فاسق باز می‌ایستادند .

سیرۀ عقلایی بر پذیرش خبر عادل مورد اعتماد ، حکم می‌کند و مجرد احتمال اینکه دروغ گفته یا خطا نموده یا سهو کرده یا . . . با قانون عقلایی (بی اعتنایی به احتمالات موهوم) از بین می‌رود .

چگونه می‌توان میان باور ابن حَجَر (که می‌گوید خدا از صحابه ، کذب و سهو و شک و فخر و . . . را نفی کرد) و شهادتِ ابوبکر جمع کرد ؛ زیراکه ابوبکر به بعضی از صحابه بدگمان است - این احتمالات آنان را در بر می‌گیرد - و تا درجۀ کذب پیش می‌رود ، و پیداست که به عقیدۀ همان ابن حجر ، ابوبکر از حال صحابه آگاه‌تر است .

اگر از باب جَدَل ، بپذیریم که صرف شک و احتمال ، خبر را - نزد شاک - از حجیّت می‌اندازد ، سقوط خبر را از حجیّت (نزد دیگرانی که در مرویات شک ندارند) نمی‌پذیریم .

از این رو بایسته بود که ابوبکر مرویات را نقل می‌کرد و دربارۀ کسانی که به جهت عدم مطابقت اخبارشان با واقع (به هر سببی که باشد) شک داشت ، به شک خویش اشاره می‌کرد ، و برای کسی که خبر به او می‌رسید - سازگار با آنچه دین بر او واجب می‌ساخت - به آن خبر عمل می‌کرد یا از آن روی برمی تافت .

این توجیه اگر پذیرفته شود ، موجب منع دیگران نمی‌شود ، ابوبکر با منع خود می‌خواست - به طور مطلق - صحابه را از نقل حدیث باز دارد ؛ زیرا در روایتِ دوم می‌گوید : «فلا تُحدِّثوا عن رسول الله» ؛ از رسول خدا حدیث مکنید .

اگر تدوین جایز باشد ، معنای نهی چیست؟

و اگر این سخن صحیح باشد که پیامبر از

حدیث نهی کرد ، چرا ابوبکر پانصد حدیث گرد آورد ؟! ⁽¹⁾

بنابراین ، منع ابوبکر از نقل حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله و سوزاندنِ احادیثی را که از آن حضرت گرد آورده بود ، به اصلِ شرعی مستند نمی‌باشد .

متن دوم

متن دوم ، وضعیت امّت را بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله مُجسَّم می‌سازد . ابوبکر ، اختلاف مردم را به اختلاف نقل از آن حضرت ارجاع داد ؛ زیرا گفت : «شما از رسول خدا احادیثی را بر زبان می‌آورید که در آن‌ها اختلاف دارید ، مردم بعد از شما اختلافشان شدیدتر است» .

و حدیث ابن أبی مُلَیْکَه - گرچه مُرْسَل است - ولی در کلام بزرگانی آمده است که به منع تدوین سنّت پرداخته‌اند ، و اشاره دارد به اینکه اعتماد بر نقل حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله وسیله‌ای برای ستیز با خلفا گشت .⁽²⁾

فقدان پیامبر به سرعت در میانِ مسلمانان اثر گذاشت و آنان ضرورت حفظ سنّت و شناختِ احکام دین را که پیامبر صلی الله علیه و آله (به امّت) رساند ، احساس کردند ؛ به همین جهت از پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث می‌کردند تا احکام دین نشر یابد و از تلف و نابودی حفظ شود .

صحابه به اعتبارِ اینکه نسل اول مسلمانان بودند ، مُلزم بودند احکام را برای مردم بیان دارند و آنچه را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده‌اند برای نسل جدید - که تابعان نامیده می‌شدند - روایت کنند ؛ زیرا آن‌ها نیاز شدیدی به شناخت احکام دین از لا به لای اَقوال و اَفعال و تقریراتِ پیامبر ، داشتند و این کار برایشان فراهم نمی‌آمد مگر با دریافتِ حدیث از یاران صالح پیامبر صلی الله علیه و آله کسانی که بعد از قرآن به منزلۀ حافظۀ زندۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله به شمار می‌آمدند .

ابوبکر به این نیاز دینی مُبرم از سوی تابعان و وجوبِ پاسخ‌گویی از سوی صحابه ،

آگاهی داشت و نیز میزان ضرورتِ آن را می‌دانست ؛ این تعبیر در سخن وی که گفت : «فمَن سَألکم فقولوا ...» (هرکه از شما پرسید ، بگویید ...) گویای این امر است .

به هر حال ، نیاز به نقل حدیث از سویی و وجود اختلاف در روایات از سوی دیگر ، امر مهمّی بود که ناگزیر می‌بایست به روشی حل شود .

خلیفۀ اول ، شیوۀ منع از نقل حدیث و اکتفا به قرآن را به عنوان راه حلی برای بحران‌هایی در پیش گرفت که آشکارا پس از فقدان پیامبر صلی الله علیه و آله پدید آمد . این عمل برای آن بود تا از روایاتِ مختلفی که به نظر می‌رسید خلیفه از جمع میان آن‌ها یا پیراستنشان درماند ، رهایی یابد و ناچار شد همۀ آن‌ها را - بی استثنا - کنار بگذارد ؛ به ویژه آنکه به گسترش دامنۀ اختلاف در حدیث از پیامبر - با گذشت زمان - آگاهی داشت .

دیدگاه ابوبکر در جلوگیری از نقل حدیث ، اشکالات چندی را پراکند .

اول : پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگان صحابه را به عنوان معلّمان و انذار کنندگان (به ویژه پس از نزول آیۀ انذار) سوی مردمان می‌فرستاد و از مردم می‌خواست که به سخنان آنان گوش دهند و از آنان دین بیاموزند .

بازداشتن صحابی از نقل وعمل به روایتی که (از پیامبر) شنید ، بدان معناست که عالم شرعی از وظیفه‌اش نسبت به آموزش دین و روشنگری آنان ، دست بکشد .

امّا اینکه امکان داشت افترا و بستن دروغ به پیامبر ، از سوی بعضی از صحابه بروز یابد ، می‌طلبید که جلو یاوه‌ها و افتراها گرفته شود ، نه آنکه- به طور کلی- حدیث گویی منع گردد .

و امّا زمانی­که حکمی دشوار می‌نمود و به دیدگاه صحیح رهنمون نمی‌شد ، چاره­اش رجوع به پیامبر - در زمان حیات ایشان - و پس از وفات پیامبر ، رو آوردن به مشورت با دیگر صحابه بود (که در این راستا خبری از پیامبر شنیده بودند) تا نسبت به صحت نقل ، اطمینان و تثبیت حاصل شود .

این رویکرد را نزد بعضی از صحابه می‌بینیم .

دوم : ابوبکر می‌توانست صحابه را در ضمن انجمنی گرد آوَرَد و به نقل‌های

آنان گوش دهد و در راستای یکدست سازی روایاتِ پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه را صحیح است تثبیت کند و موارد مشکوک را حذف سازد .⁽¹⁾

این کار ، امر آسانی بود ؛ زیرا صحابه هنوز به نقاط مختلف برای جنگ و فتح مرزها نرفته بودند (چنان که در زمان عُمَر این پراکندگی رخ داد) و زمان درازی از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نمی‌گذشت . و این ، معنایش اندک بودن فراموشی و ندرت خطا و وجود یک فرصت طلایی برای یکدست سازی نقل‌ها - به آسان ترین راه - بود ؛ به ویژه آنکه امکان شناسایی حال راوی از نزدیک (بی‌تعدّد واسطه در نقل) وجود داشت ، چراکه بیشتر صحابه در مدینه زنده بودند .

سوم : منع از نقل حدیث - با گذشت زمان - احکام ناشناخته را نزد مسلمانان دو چندان می‌ساخت ؛ چرا که آنان مجبور بودند مجهولات را از مسلّمات و روایاتِ عام ، دریافت کنند و با منع از نقل حدیث ، وجوه استنباط و نگرش‌ها مختلف می‌شد ، در حالی که اگر تحدیث استوار می‌ماند وتدوین جریان می‌یافت ، همۀ این اختلافات از بین می‌رفت .

توجّه ابوبکر به این نکته که «الناسُ بعدَکم أشدُّ اختلافاً» (مردمانِ بعد از شما اختلافشان شدیدتر است) بر او لازم می‌نمود که مردم را در احکام شرعی ، نادان و سرگردان رها نسازد یا نگذارد آنان در اختلافی فاجعه آمیز و تلخ‌تر - به دلیلِ حالتِ چند صدایی وتعدُّدِ نظرات شخصی استنباط گران - نگون سار شوند .

این منع ، باعث شد که از ابوبکر جز 142 روایت نقل نگردد (چنان که ابن حزم گفته است) .⁽²⁾

اگر روایات گرد آمده با آنچه از بین رفته قیاس شود ، روشن می‌گردد که آنچه از میان رفت و نابود شد ، بسی بیشتر می‌باشد .

چهارم : با علم قطعی به اینکه احادیث ، مسائل اصلی مورد نیاز مسلمانان را در حیاتِ دینی و دنیوی‌شان در برداشت ، منعِ از حدیث گویی امکان ناپذیر است ؛ زیرا ضایع سازی احکام و نابود سازی آن‌ها ، حرام و ممنوع می‌باشد ، چراکه به تباه سازی ارکانِ دین و احکامِ آن می‌انجامد .

موضعِ مناسب این بود که طبق مقیاسی که ابوبکر برمی‌گرفت ، روایات یکدست می‌شد و خلیفه ، بر دهان دروغ گویان لجام می‌زد و آنان را از نقل حدیث باز می‌داشت و اختلاف ظاهری روایات را با عرضه کردن آن‌ها بر قرآن یا منقولاتِ استوار دیگر صحابه (و دیگر راه‌های ضبط حدیث) از میان می‌بُرد ، و همان شیوه‌ای را در پیش می‌گرفت که امروزه مسلمانان دارند .

به علاوه ، در این دستور ابوبکر به صحابه که : هرکه از ایشان از مسئله‌ای پرسید ، بگویند : «میان من و شما کتاب خدا هست ؛ حلالش را حلال بدانید و حرامش را حرام» مسامحه‌ای آشکار وجود دارد ؛ زیرا شناخت احکام شرعی از قرآن - به تنهایی - بی رجوع به سنّت ، چگونه امکان پذیر است؟!

مگر نه اینکه قرآن چند وجه را در بر دارد (مُجْمَل و مُبَیَّن ، مُحْکَم و متشابه ، عام و خاص ، ناسخ و منسوخ) چگونه می‌توان بر حلال و حرام خدا از قرآن - به تنهایی - دست یافت؟

چگونه وی مردم را به قرآن وامی گذارد و خود دربارة کلاله می‌گوید : «دربارۀ کلاله نظر خودم را می‌گویم ، اگر درست باشد از جانبِ خداست و اگر خطا باشد از من است» !! ⁽¹⁾

اگر حلال و حرامی که در قرآن آمده است ، ابوبکر را بسنده می‌کرد ، چرا آرزو می‌کرد «کاش از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌پرسید آیا برای انصار در امرِ خلافت نصیبی هست؟

میراث پسرِ برادر و عمّه چگونه است ...»؟! ⁽¹⁾

اگر سخنِ ابوبکر درست باشد ، اجماع گروه‌های مختلف مسلمانان را بر ضرورتِ رجوع به سنّت برای شناختِ احکام دین ، چگونه تفسیر کنیم؟

سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را در حدیثِ متواتر ثقلین - که دو اصل اساسی کتاب و عترت را برای شناخت اسلام ترسیم می‌کند - چگونه تبیین کنیم؟

آیا مقصود این نیست که عترت و سنّت ، آشکارا میان مسلمانان حضور دارند و با استناد به سخن پیامبر ، قرآن - ناگزیر - به تفسیرِ عترت و سنّت نیازمند است؟!

و این خود ، بار دیگر ، بیانگر آن است که فهم احکامِ خدا از قرآن - به تنهایی - امکان ندارد . پس می‌بایست رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که مسلمانان را به سنّت و عترت ارجاع می‌دهد ، به سنّتِ روشن و عترتِ شاخص ، ارشاد کرده باشد .

حدیث اَرِیْکَه

این سخن ابوبکر (که می‌گوید : در میان ما و شما کتاب خداست ؛ حلالش را حلال بدانید . . .) حدیث اَریکه را به یاد می‌آورد که از رسول خدا صلی الله علیه و آله به چند طریق روایت شده است .

در مسند احمد ،⁽²⁾

سنن ابن ماجَه ،⁽³⁾

سنن ابی داود ،⁽⁴⁾

سنن دارِمی ، سنن بَیْهقی ،⁽⁵⁾

و دیگر کتاب‌ها⁽⁶⁾

آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

یُوشَک الرَّجُلُ مُتّکئ عَلَیٰ أریکته ، یُحدَّثُ بحدیثی ، فیقول : بَیْنَنا وبینکم

کتابُ الله ؛ فما وَجَدْناه فیه مِنْ حلال أحْلَلْناه ، ومِن حرام حَرَّمْناه ؛

به زودی مردی می‌آید که بر سریر قدرت تکیه می‌زند ، حدیثِ مرا بیان دارند . وی [آن را برنمی‌تابد و] می‌گوید : میان ما و شما کتاب خدا هست ؛ حلالی را که در آن یافتیم حلال می‌کنیم و حرامش را (بر خود) حرام می‌سازیم .

در ذیل بعضی از روایاتِ پیشین ، آمده است : ألا وإنّی قد أُوتیتُ القرآنَ ومثلَه ؛⁽¹⁾هان بدانید! قرآن و مثلِ آن به من داده شد .

و در بعضی دیگر هست : ألا إنّی أُوتیتُ الکتابَ ومثلُه معه ؛⁽²⁾هان! کتاب خدا به من داده شد ، و همانندِ آن با اوست .

و در برخی می‌خوانیم :

یأتیه الأمرُ ممّا أَمَرْتُ به أو نَهَیْتُ عنه ، فیقول : لا أدری! ما وجدناه فی کتاب الله اتّبعناه ؛⁽³⁾

امر و نهیی که کردم به این مرد می‌رسد ، پس می‌گوید : این چیزها را نمی‌دانم! آنچه را در کتاب خدا یافتیم ، می‌پیرویم .

خطیب بغدادی در کتاب الکفایه از جابر بن عبدالله روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

لَعَلَّ أحَدُکم أن یأتیه حدیثٌ مِن حدیثی ، وهو مُتّکِئ عَلَی أریکته ، فیقول : دَعُونا مِن هذا! ما وجدنا فی کتاب الله اتّبعناه ؛⁽⁴⁾

بسا حدیثی از من به یکی از شما عرضه شود و او در حالی که بر اریکه قدرت تکیه زده است بگوید : این سخنان را واگذارید! آنچه را در کتاب خدا یافتیم پیروی می‌کنیم .

ابن حَزْم به سندش از عرباض بن ساریه آورده است که او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رسید در حالی که آن حضرت برای مردم خطبه می‌خواند و می‌فرمود :

أیَحْسَبُ أحدُکُم مُتَّکئاً علی أریکتِهِ ، قد یظنّ أنّ الله تعالی لم یُحَرِّم شیئاً إلاّ ما فی القرآن؟! ألا وإنّی والله قد أمرتُ ووَعَظْتُ ونَهَیْتُ عن أشیاء إنّها لَمثلُ القرآن ؛⁽¹⁾

آیا یکی از شما در حالی که بر تختش تکیه زده است ، می‌پندارد که خدای متعال چیزی جز آنچه را در قرآن هست حرام نکرد؟! هوشیار باشید! به خدا سوگند ، من أمر کردم و اندرز دادم و از چیزهایی نهی کردم که آن‌ها مِثل قرآن‌اند .

ابن حَزْم می‌گوید :

راست گفت پیامبر ، آن‌ها مثل قرآن‌اند و در وجوبِ همۀ آن‌ها بر ما هیچ فرقی نیست ؛ خدای متعال این را تصدیق فرمود ، زیرا می‌فرماید : «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ الله» ؛⁽²⁾هرکه از پیامبر اطاعت کند ، خدا را اطاعت کرده است .

و نیز آن‌ها مثل قرآن‌اند از این جهت که همه ، وحی از نزد خدایند ، خدای بزرگ می‌فرماید : «وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَیٰ» ؛⁽³⁾پیامبر از سرِ هوای نفس سخن نمی‌گوید! آنچه را که می‌گوید جز وحیی که به او می‌شود نیست .⁽⁴⁾

پیش از آنکه سخن دربارۀ حدیث اَریکه را به پایان بریم ، بجاست این متن را بخوانیم :

چنانچه «اَریکه» آن گونه که اهل لغت می‌گویند تختِ سامان یافته و تزیین شده در قُبّه یا خانه است ؛⁽⁵⁾یا مطلق سریر می‌باشد (چنان که

شافعی⁽¹⁾و حازمی⁽²⁾تفسیر کرده‌اند) سزاوارترین کسی که تخت برایش آماده می‌شود حاکم و خلیفه‌ای است که بر مردم حکومت می‌کند و به امورشان فرمان می‌راند .

و چنانچه فعل «یُوشک» را ملاحظه کنیم که در کلام پیامبر آمده است و از الفاظی است که برای نزدیکی تحقّق عمل به کار می‌رود (چون از اَفعالِ مقاربه می‌باشد) و در این باره میانِ خلفا بگردیم ، از خلیفۀ اول نزدیک عهدتر به زمان پیامبر نمی‌یابیم ؛ او پس از پیامبر بر اریکه حکومت نشست ، و بازیگر نقش اول همین حدیث شد ، درست همان گونه که پیامبر به آن خبر داد .

ذَهَبی روایت می‌کند که : صدّیق - ابوبکر - بعد از وفات پیامبر مردم را گرد آورد و گفت : شما از پیامبر احادیثی را باز می‌گویید که در آن اختلاف دارید ، مردمان بعد از شما اختلافشان شدیدتر خواهد شد ، پس چیزی را از رسول خدا حدیث مکنید! هرکه از شما چیزی پرسید ، بگویید : میان ما و شما کتاب خداست ، حلالش را حلال بدانید و حرامش را حرام .⁽³⁾

هنگامی که این سخن را دریابیم برایمان روشن می‌شود که ابوبکر ابا نداشت که وی همان شخصی باشد که پیامبر صلی الله علیه و آله به آمدنش خبر داد که بر اریکه‌اش تکیه می‌زند و به مقابله با حدیث می‌پردازد با این سخن که : «میان ما و شما کتاب خدا هست . . .» .

پس این امر ، از بزرگ ترین دلایل نبوّت و روشن ترین نشانه‌های

آن است .⁽¹⁾

شگفتا که تاریخ ، معارضه با حدیث را از حاکمی مقتدر و شدیدتر از ابوبکر و عمر - که عهدشان به وفات پیامبر نزدیک باشد - ضبط نکرده است . از این حافظة تاریخی می‌فهمیم که جز این دو ، مقصود از این احادیث نیست و آنان که پس از این دو آمدند و سنّت این دو را پی گرفتند به شدّت منع این دو ، از حدیث منع نکردند .⁽²⁾

منعِ نقل حدیث و منع کتابتِ حدیث ؛ کدام یک زودتر اتفاق افتاد؟

آیا منع ابوبکر از نقل حدیث و کتابت و تدوین آن در یک زمان صورت گرفت یا یکی پس از دیگری روی داد؟

به نظر می‌آید خلیفۀ اول (به دلایلی که در عامل پایانی خواهیم آورد) به تدوین حدیث پرداخت . وی در آغاز ، نقلِ حدیث را ممنوع ساخت . شاید قصدش از این کار نفوذ در حوزه تشریع بود ؛ یعنی افزون بر سلطه سیاسی و اداری ، می‌خواست قدرت قانون گذاری را نیز به دست گیرد تا راه را برای تثبیت خلافتِ خویش هموار سازد .⁽³⁾

پس از آنکه نقل حدیث منع شد ، نیاز به نوشتن و تدوین آثار پیامبر صلی الله علیه و آله دو چندان گشت ؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله درگذشته بود و خلیفه از نقل حدیث منع می‌کرد و بُروز رأی گرایی و جولانِ آن در حوزۀ خالی از حکم (و آنجا که از شریعت حکمی نرسیده بود) بعضی از صحابه را ناگزیر ساخت که شنیده‌هایشان را بنویسند و برای نسل‌های آینده حفظ کنند . به همین جهت ، پس از منع نقلِ

حدیث ، بار دوم ، ابوبکر کتابت و تدوین را ممنوع ساخت .

این زنجیرة منع - آن گاه که از نظر زمانی سنجیده شود - شایان اهمیتِ زیادی نمی‌باشد ؛ زیرا منع حدیث گویی و حدیث نگاری از چهار سال فراتر نرفت ، و قدمِ نخست در این راستا بود ، سپس عُمَر همین طریق را در پیش گرفت و به وسیلۀ دیگران این کار - به جز در خلافت علی علیه السلام - استمرار یافت تا اینکه در عهد اموی باب تدوین گشوده شد .

واقع این است که ابوبکر و عُمَر و عثمان در منع تدوین حدیث ، موفقیت زیادی کسب کردند ، لیکن این ظفرمندی در منع از نقل حدیث به دست نیامد . صحابه و تابعان و پیروانِ تابعان به این منع ملتزم نشدند ، هرچند به انصراف از تدوین تظاهر می‌کردند تا اینکه عمر بن عبدالعزیز باب تدوین را گشود .

زمانی که تدوین حدیث از سوی حکومت - در زمان امویان - آزاد شد ، مقدمۀ شیوع آشکار احادیث ساختگی از هر جهت فراهم آمد و این فرصت را به دست داد که حاکمان اموی ، تعداد زیادی از تدوینگران را گرد آورند تا برایشان احادیثی را تدوین کنند که آنان می‌پسندند .

این کار پس از فراگیر شدن جعل حدیث از اوائل دوره اموی بود . ما در کتاب وضوء النبی به تفصیل در این باره سخن گفته‌ایم ، در آنجا آورده‌ایم که : معاویه به کَعْب الاَحبار دستور داد که در مسجد بنشیند و برای مردم سخن بگوید تا بدین وسیله احادیثی را که معاویه می‌خواهد ، برایش جعل کند و به معارضۀ احادیثی بپردازد که دل پسند او نیست . بدین گونه ، احادیث زیادی از زبان پیامبر به دست او جعل شد .⁽¹⁾

از این رو ، می‌توانیم بگوییم : نظر ابوبکر یک چیز بیش نبود ، او می‌خواست باب حدیث گویی و حدیث نویسی را ببندد ، هرچند برای منع از نقل حدیث ،

ابتدا به این توجیه دست یازید که از اختلاف در روایات می‌ترسد و این کار ، او را واداشت که به دریافت [احکام] از کتاب خدا - به تنهایی - فراخواند .

به سبب اختلافی - که براساس آن از نقل حدیث بازداشت - شک در قلب ابوبکر رسوخ یافت ، آن گاه سرایت پیدا کرد و اصحاب عدول را که مورد اعتماد بودند ، دربرگرفت و در نتیجه ، همۀ روایات را از اعتبار ساقط ساخت حتّی آن‌هایی را که خود نوشته بود ؛ به همین جهت ، بر شدّت و سخت گیری‌اش افزود و پس از منع حدیث ، درصدد برآمد که کتابت و تدوین را نیز ممنوع سازد .

دکتر حسین حاج حسن در کتاب نقد الحدیث آنجا که دربارۀ پیدایش حدیث سخن می‌گوید ، می‌نویسد :

امّا هنگامی که به عصر صحابه می‌رویم ، درمی‌یابیم که بیشتر ایشان تدوین حدیث را نمی‌پسندند در حالی که به روایتِ آن رغبت دارند! این ، چیز غریبی است ؛ روایت حدیث را دوست دارند و از تدوین آن بدشان می‌آید! این رویکرد ، نیازمند بحث و تفسیر است .⁽¹⁾

این مطلب را می‌توان از دو توجیه ابوبکر فهمید ، گرچه ممکن است واقع منع از تدوین به اسبابِ دیگری - غیر آن چیزی که ابوبکر در این دو تعلیل آن را آشکار می‌سازد - مستند باشد ؛ زیرا با اشکالاتی که گذشت آن دو را از اعتبار انداختیم ، و اسبابِ واقعی منع از تدوین ، در سبب پایانی ، خواهد آمد .

به این ترتیب ، روشن شد که توجیه ابوبکر برای منع تدوین ، توجیهی قانع کننده نیست و نمی‌تواند در برابر بحث و نقد پایدار بماند .⁽²⁾

عامل دوم: رویکرد عُمَر بن خطاب

اشاره

عامل دوم ، نظری است که عُمَر بن خطاب آن را مطرح ساخت . رأی عُمر را از دو متن زیر می‌توان به دست آورد :

الف) از عُرْوَة بن زُبَیر نقل شده است که :

عُمَر بن خطاب می‌خواست سننِ پیامبر را بنویسد . در این باره با اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله مشورت کرد ، آنان به نگارش آن اشاره کردند . عُمَر ، در کتابتِ سنّت یک ماه از خدا خیر می‌خواست ، سپس یک روز صبح که خدا عزمش را جزم کرد ، گفت : می‌خواستم سنن را بنویسم ، قومی را به یاد آوردم که پیش از شما بودند کتاب‌هایی نوشتند و به آن‌ها سرگرم شدند و کتاب خدای متعال را رها کردند!

به خدا سوگند ، من هرگز کتابِ خدا را به چیزی نمی‌پوشانم (و مشتبه نمی‌سازم) .⁽¹⁾

و از یحیی بن جَعْدَه روایت شده است که :

عُمَر بن خطاب می‌خواست سنت را بنویسد . سپس دریافت که این کار را نکند ، آن گاه به شهرها نوشت : هرکس چیزی از سنّت نزدش هست ، آن را محو و نابود سازد .⁽²⁾

ب) از قاسم بن محمّد بن ابی بکر ، نقل شده است که :

به عُمَر خبر رسید که در دست مردم کتاب‌ها (و نوشته‌هایی) هست ، وی اظهار بی‌اطلاعی کرد و ناخوشایندش افتاد و گفت : ای مردم ، به من خبر می‌رسد که در دستتان کتاب‌هایی است ، دوست داشتنی‌ترین آن‌ها نزد خدا راست‌ترین واستوارترین آن‌هاست ؛ هیچ کس نزدش کتابی باقی نگذارد مگر اینکه برایم بیاورد تا در آن نظر دهم .

مردم گمان بردند که عُمَر می‌خواهد در آن‌ها بنگرد و چنان استوارشان سازد که اختلافی در آن نباشد . از این رو ، کتاب‌هایشان را آوردند . عُمَر آن‌ها را با آتش سوزاند ، سپس گفت : آرزوی (خامی) بود مانند آرزوی اهل کتاب ! ⁽¹⁾

در الطبقات الکبری (آمده است که گفت) : مثناة کمثناة أهل الکتاب .⁽²⁾

احتمال می‌رود واژۀ «مثناة» تحریف شده «مشناة» باشد ؛ روایات دهان به دهانی که یهود آن‌ها را تدوین کردند سپس علمایشان آن را شرح دادند . آن شرح «گمارا» نامیده شد . آن گاه در دو کتاب جمع آوری کردند که مجموع اصل و شرح آن «مشناة» نام گرفت .⁽³⁾

دکتر حسن ظاظا می‌گوید :

در کنار کتاب مقدّس یهود ، با گذشت زمان ، میان آنان نصوص مقدّس دیگری پدید آمد که مشهورترین آن‌ها «مشنا» و «گمارا» است . کتاب اول به زبان عبری است و دومی - تفسیر آن - به زبان آرامی می‌باشد . از مجموع این دو با هم ، کتابِ نامدار و معروفی به

اسم «تلمود» در عالَم تألیف یافت .⁽¹⁾

از این دو متن (که اندکی پیش ذکر شد) درمی‌یابیم که توجیه خلیفۀ دوم برای منع تدوین سنّت ، در دو چیز منحصر می‌شود :

1 . ترس از ترک قرآن و اشتغال به غیر آن .

2 . بیم از مخلوط شدن حدیث با قرآن .

توجیه اول

بر این تعلیل ، اشکالات زیر وارد است :

یک : این توجیه ، تحتِ نقاب‌های گذشته و برای شرایط ویژه‌ای صدور یافت ؛ زیرا می‌گوید : «وإنّی ذکرتُ قوماً . . .» (من قومی را به یاد آوردم . . .) و «أُمنیة کأُمنیة أهل الکتاب» (آرزوبافی! چون آرزوی اهل کتاب) .

ما به اسرار پشت پردۀ این ماجرا ، هنگامِ وارسی عامل پایانی ، اشاره می‌کنیم .

افزون بر این ، می‌توان گفت : این تصوُّر ذهنی خلیفه ، در ارتباط با صحابیان نخستین پذیرفته نیست ؛ زیرا این علت ، آنان را در بر نمی‌گیرد .

دو : این تعلیل ، پیچیدگی و ابهام فراوانی را در بر دارد . اینکه ترس (از ترک قرآن) سبب اصلی برای منع عُمَر باشد شک برانگیز است ؛ زیرا هیچ مسلمانی انکار نمی‌کند که ترک قرآن و پرداختن به غیر آن ، منهی عنه و حرام می‌باشد .

لیکن این ادعا که اشتغال به غیر قرآن به ترکِ قرآن می‌انجامد ، خلطی آشکار و سخنی نادقیق است ؛ چراکه آنچه منافی قرآن باشد (مانند روی آوردن به تورات و انجیل و عقاید و نظراتِ موجود در آن‌ها) به ترکِ قرآن منجر می‌شود .

امّا عنایت و توجّه به مُفَسِّر قرآن و تبیین گرِ آن - چنان که خدای متعال فرمود : «لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ»⁽²⁾(ما این قرآن را فرستادیم تا برای مردم تبیین کنی) - و این کار را ترک و هجران قرآن شمردن ،

خیال پردازی وخلط میانِ حق وباطل است . . . زیرا روی آوردن به حدیث ، روی آوردن به قرآن در راستای تفسیر و کشف مضامینِ آن می‌باشد .

سه : لازمۀ این توجیه عُمَر ، متهم ساختن صحابه به ناتوانی در جداسازی میان کلام خدا (که آن را حفظ و نقل می‌کردند) و سخن پیامبر است (که در مقام تفسیر و شرح صادر شده بود) در حالی که می‌دانیم نصّ قرآن با قالبِ خاص و بلاغتِ متمایز و جذبۀ روحی که دارد ، بر احدی پوشیده نمی‌ماند و امکان ندارد با حدیث خلط شود ؛ زیرا آیاتِ قرآنی وحدت موضوعی - به هم پیوسته - و بافتی یکدست دارند که آمیخته شدنِ آن‌ها به سخنان دیگر محال است .

چنانچه ابهامی در واژه‌هایی از قرآن یا آیه‌ای از آن رخ می‌داد که آیا آن قرآن است یا سخن پیامبر ، امری جزئی بود و چاره داشت . عُمَر می‌توانست دستور دهد که برای کسب اطمینان ، این کار با وارسی بیشتر از صحابه روشن گردد (چنان که ابوبکر هنگام جمع قرآن این کار را کرد) .⁽¹⁾

علاج این کار ساده ، به منعِ گسترده از نقل حدیث و تدوین (چنان که عُمَر به آن دست یازید) نیاز نداشت ؛ از این رو ، ابوبکر منع از نگارش حدیث را به اختلاط توجیه نکرد ؛ زیرا این احتمال را حل کرد و او را نیازمند پی گیری اسلوب عُمَر نساخت .

آری ، با فرض تنزّل از این سخن ، این قول زمانی صحیح است که قرآن و حدیث ، بی تمایز در یک کتاب گرد آیند که جای گمانِ خلط و عدم شناسایی هست ، لیکن واقع این گونه نیست و اَحَدی از مسلمانان چنین کاری نکرد .

کتاب‌های تفسیر قرآن به حدیث ، پیش روی مسلمانان هست با اینکه قرن‌ها سپری شد و زمان به درازا کشید ، خلطی میانِ قرآن و حدیث نبوی پدید نیامد .

توجیه دوم

توجیه دوم عُمَر این بود که می‌ترسید حدیث با قرآن بیامیزد ؛ زیرا می‌گوید : «من هرگز کتاب خدا را با چیزی نمی‌پوشانم» بر این توجیه ، اشکالات دیگری وارد است که چنین اند :

اولاً : نصّ قرآنی از متن روایی - از نظرِ اسلوب و بلاغت - به مزایایی قاطع ، ممتاز و جداست ؛ زیرا نصّ قرآن به نحو اعجاز صادر شد و مشرکان عرب را (که اهل نوآوری در بیان بودند) به مبارزه فرا خواند که مثلِ آن را بیاورند .

این ادعا در قرآن به اسلوب‌های مختلف و الفاظ کوبنده ، تکرار شده است ؛ مانند :

«قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللهِ هُوَ أَهْدَی مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ» ؛⁽¹⁾

بگو : اگر راست گویید ، کتابی از نزد خدا بیاورید که هدایتگرتر از این دو باشد تا من آن را پیروی کنم .

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِْنْسُ وَالْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» ؛⁽²⁾

بگو : اگر انس و جن گرد آیند که مانند این قرآن را بیاورند ، نمی‌توانند مثلِ آن را بیاورند ، هرچند بعضی از آنان پشتیبان بعض دیگر باشد .

«أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ؛⁽³⁾

آیا می‌گویند محمّد این قرآن را ناروا به خدا نسبت می‌دهد؟!

بگو : اگر در سخنتان صادقید غیر خدا هرکه را می‌خواهید فراخوانید و ده

سوره بربافته مثل آن بیاورید .

«وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ» ؛⁽¹⁾

اگر در آنچه بر بنده‌مان نازل کردیم شک دارید ، سوره‌ای مثل آن را بیاورید و شاهدان زمینی‌تان را فراخوانید اگر از راست گویانید ؛ و اگر این کار را نکردید - که هرگز از پسِ آن برنیایید - پس بترسید از آتشی که آتش‌زنه‌اش مردم و سنگ‌اند و برای کافران آماده گشته است .

قرآن چنان از نظر بلاغت و فصاحت و تأثیرگذاری ، قریش را مبهوت ساخت که گفتند : «سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ» ⁽²⁾(جادویی است پایدار) به خلافِ حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله که در مقامِ چالش افکنی و اعجاز نبود .

ثانیاً : سخنانِ پیامبر صلی الله علیه و آله برای تبیین احکام بود و آن گونه که به این امر عنایت داشت به ساختار بلاغی (واژه‌ها و جملات) نمی‌پرداخت ؛ افزون بر این ، بعضی از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله نقل به معناست .

این در حالی است که مسلمانان قرآن را می‌شناختند و از دیگر سخنان تمیز می‌دادند و آن را حفظ می‌کردند و منزلت ویژه‌ای برای قرآن قائل بودند ؛ زیرا برای کسی که با قرآن در ارتباط بود ، منزلتی وجود داشت .

آنان بی‌طهارت ، دست به قرآن نمی‌زدند بدان سبب که خدای متعال فرمود : «لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» ⁽³⁾(جز پاکان آن را لمس نمی‌کنند) و آیاتش را به هم هدیه می‌دادند و در روز و شب می‌خواندند .

هنگامی که توجّه مسلمانان به قرآن در این حد و بیشتر از آن بود ، آیا می‌توان

گفت که بیمِ اختلاط آن با حدیث می‌رفت؟!

چگونه بر صحابه سخنی که به نحو اعجاز بیان شد و عباراتی که این گونه نیست ، پوشیده می‌ماند تا بگوییم صحابی ، میان این دو تمیز نمی‌داد؟!

آری ، می‌توان گفت که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله چونان سخن دیگر مردمان شمرده نمی‌شد ، سخن سرآمدِ سخنوران و اهل بلاغت و فصاحت عرب بود و از نظر شیوایی و عمق با قرآن همانندی داشت و از این رو ، برای همۀ مردم توان جداسازی میانِ آن و قرآن به آسانی فراهم نمی‌آمد و به همین خاطر ، بیم آن می‌رفت که میانِ آن و قرآن خلط پدید آید .

واقع این است که این مقایسه ، آکنده از مجازگویی است ؛ زیرا سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله قول فعل و تقریرِ آن حضرت است . اگر این سخن را بر صاحبانِ این دیدگاه جاری سازیم ، انطباقِ آن جز بر سنّت قولی یا بعضی از سنّتِ قولی درست نمی‌باشد ؛ زیرا میان سخنانی که از آن حضرت صدور یافت ، سخنانی که به طور معمول میان آدمیان جریان دارد ، بیان می‌شد .

افزون بر این ، بسیاری از روایاتی که از آن حضرت بیان شده است نقل به معناست ، نه نقل خود آن الفاظ .

ثالثاً : لازمۀ این نگرش ، وجوب ترک حدیث به جهت صیانتِ از قرآن نمی‌باشد ؛ زیرا حدیث ، مُفَسِّر قرآن است و نگارش و تدوین و درس آموزی و زیاد خواندن آن (میان یکدیگر) مسلمان را در فهمِ قرآن یاری می‌رساند و تعارضی میانِ آن و قرآن نیست .

بلی ، در نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله درنگ (و اندیشیدن در درستی آن) واجب است و باید بر آن تأکید ورزید و خود آن حضرت نیز هشدار داد که :

مَن کَذَبَ عَلَیّ متعمِّداً فلیتبوّأ مَقْعَده من النار ؛⁽¹⁾

هرکه - به عمد - بر من دروغ بندد جایگاهش در دوزخ است .

هرکه در این جمله نیک بیندیشد ، درمی‌یابد که امکان همطرازی با سنّت

پیامبر و بستن دروغ بر آن حضرت وجود داشت ، به عکس قرآن که اَحَدی نمی‌تواند مانندِ آن را بیاورد .

اکنون می‌پرسیم : ناآگاهی به این حقایق روشن را چگونه به عُمَر نسبت می‌دهند تا آنجا که عدم فرق میان بلاغتِ قرآن - که معجزه است - و میان بلاغتِ سنّت نبوی (که لازمۀ این سخن است) ادعا شده است .

چگونه غفلت می‌شود از اینکه قول به اختلاط ، به کفر می‌انجامد ، و هرکه به احتمالِ اختلاط قرآن با سنّت بگرود ، تکذیب کنندۀ این سخن خدای متعال به شمار می‌رود که فرمود : «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ» ⁽¹⁾(قرآن را باطل درنمی‌آید) و این آیه که : «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» ؛⁽²⁾ما قرآن را فرو فرستادیم و خودمان پاسدارِ آنیم .

بعید به نظر نمی‌آید که عمر برای اصالت بخشی به دیدگاهش به توجیهات مختلفی دست یازید ؛ مانند ترس از اختلاط قرآن با سنّت ، یا این یادآوری که پیشینیان به کتاب‌های اَحبارشان مشغول شدند و کتاب خدا را واگذاردند ، یا برای درنگ و بررسی سنّت (و خودداری از شتاب زدگی در نقل آن) .

با این توجیه‌ها کسانی را که از پیامبر حدیث نقل می‌کردند محدود ساخت و بر آنان فشار وارد آورد و در تنگنا قرارشان داد .

در هر حال ، منع عُمَر از نقل حدیث و نگارش و تدوین آن ، بر خلافِ اجماع اهل قبله بر حجیّت خبر واحد است و بر خلاف اجماعی است که بیشتر اهل سنّت نسبت به عدالتِ همۀ صحابه قائل‌اند ، بلکه این منع بر خلاف سیرۀ عقلایی است که خبر ثقه را معتبر می‌داند .

عُمَر با این کار ، بسیاری از احادیث پیامبر را ضایع ساخت و در اصول مطرح

شده در شریعت شک انداخت ؛ زیرا بسیاری از صحابه چیزهایی را (از پیامبر) شنیدند که دیگران نشنیدند ؛ و این ، یعنی عدم جواز نقل شنیدنی‌ها مگر بعد از آوردن شاهد و بیّنه بر صدور آن از پیامبر .

چکیدۀ سخن این است که این دو توجیه عُمَر برای منع حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله کافی نیست . باید توجیه دیگری را بکاویم تا در آن ، جواب قانع کننده بیابیم .

عامل سوم: دیدگاه ابن قُتَیْبَه و ابن حَجَر

ابن قُتَیْبَه⁽¹⁾

و ابن حَجَر⁽²⁾

و دیگران⁽³⁾

بر این عقیده‌اند که نهی از نگارش حدیث به جهت جهل صحابه به کتابت ، روی داد .

لیکن این دیدگاه در برابر نقد و بررسی دوام نمی‌آورد و با اعتراض‌ها و بر نتافتن‌های چندی رو به روست .

محمّد عجاج خطیب در رَدّ آن می‌نویسد :

این سخن را نمی‌توان پذیرفت حدود سی و اَندی نویسنده ، کتابت وحی را برای پیامبر صلی الله علیه و آله عهده دار بودند ، و دیگرانی به دیگر امور نوشتاری آن حضرت می‌پرداختند .

نمی توانیم اندک بودن نویسندگان و درست ننویسی آنان را باور کنیم . این عمومیت بخشی ابن قتیبه ، مستند نمی‌باشد .⁽⁴⁾

در کتاب السنّة قبل التدوین آمده است :

نمی‌توانیم سبب‌هایی را بپذیریم که نویسندگان - از سر عادت - برای توجیه عدم تدوین می‌آورند ، و نمی‌توانیم به این سخن آنان تن دهیم که اندک بودن تدوین در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله - پیش از هر چیزی - به کمیابی نوشت‌افزار و کمی کاتبان و نوشتار نادرستشان ، بر می­گردد ...

به کمی کاتبان و درست ننویسی آن‌ها نمی‌توانیم اعتنا کنیم در حالی که میانشان کسانی خوب و استوار می‌نوشتند ؛ مانند : زید بن ثابت و عبدالله بن عَمْرو بن عاص .

اگر از باب جَدَل ، کمیابی وسایل کتابت و دشواری تأمین آن‌ها را بپذیریم ، در رد آنان همین بس که مسلمانان قرآن را تدوین کردند و در این کار صعوبتی نیافتند ؛ پس اگر می‌خواستند حدیث را تدوین کنند ، فراهم ساختن این وسایل برایشان دشوار نبود ؛ چنان که بر کسانی که حدیث را به خواست پیامبر صلی الله علیه و آله نوشتند این کار سخت نبود .

پس باید اسباب دیگری را جُست ... .⁽¹⁾

دکتر مصطفی اَعظمی می‌گوید :

اگر آشنایی آنان را به کتابت برنتابیم ، چگونه به نوشتن خودِ قرآن تن دهیم؟ آیا صحابه ، به ترتیب ، قرآن را نمی‌نوشتند؟!

اگر صحابه توان نوشتن نداشتند ، انگیزه‌ای برای منع آنان از کتابت نبود ، پس معنای این سخن پیامبر چیست که فرمود : «ولا تَکْتُبُوا عَنّی شیئاً سِوی القرآن» ؛ از من جز قرآن چیزی ننویسید .

خودِ این حدیث ، اشاره دارد به اینکه آنان قرآن و نیز غیر قرآن را می‌نوشتند .

باری ، وجود شمار زیادی از کاتبانِ پیامبر و ادارۀ دولتی بزرگ در عهد خلفای راشدین ، وجود کاتبانی را می‌طلبید که به حساب و مانند آن آشنا باشند .

بنابراین ، گریزی نیست جز این سخن که : در آن زمان شمار زیادی بودند که خواندن و نوشتن را خوب می‌دانستند - حتّی در عصر خود

صحابه - و دستاوردهای سیاستِ آموزشی پیامبر صلی الله علیه و آله که در عهد خود آن حضرت ثمر داد ، بعد از وفات او باید چندان برابر می‌شد .

بی گمان شمار زیادی از صحابه در عصر پیامبر سواد خواندن و نوشتن را داشتند ، گرچه اغلب مردم در آن زمان با کتابت آشنا نبودند ، لیکن همان کسانی که می‌دانستند بسنده بود .⁽¹⁾

استاد خطیب بر آن است تا سببِ باورپذیری برای منع تدوین ارائه دهد . در این راستا بعضی از انگیزه‌های کلیشه‌ای را - که در آن‌ها بر دیگران تاخت - دوباره می‌آورد و می‌نویسد :

سبب منع تدوین رسمی سنّت در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله ناآگاهی مسلمانانِ آن زمان به کتابت و خواندن نبود - در میان آنان قاریان و کاتبانی بودند که قرآن را تدوین کردند - بلکه اسباب دیگری وجود داشت ، مهم ترین آن‌ها ترس از مشتبه شدن قرآن با سنّت بود ، و نیز بدان خاطر که مسلمانان با اشتغال به تدوین سنّت از کتابت قرآن و آموزش و حفظ آن باز نمانند ... .⁽²⁾

دکتر عبدالغنی ، به همین خطا گرفتار می‌آید . وی در ردّ سخن ابن قُتَیْبَه می‌نویسد :

دلیل عمده در ثبوت نهی ، حدیث ابی سعید خُدری است و از آن به دست می‌آید که پیامبر صلی الله علیه و آله کسانی را که از کتابتِ سنّت بازداشت ، اجازۀ نوشتنِ قرآن داد . اگر علّت نهی ، بیمِ خطا در کتابت بود ، چگونه پیامبر کتابتِ قرآن را برایشان اجازه داد ؟ ⁽³⁾

سیّد هاشم معروف ، می‌گوید :

از مجموع این سخنان روشن گشت که کتابت میان مکّیان ، آن گونه که بَلاذُری - در فتوح البلدان - ادعا می‌کند ، نادر نبود ؛ آنجا که می‌نویسد : «هنگام ظهور اسلام میان قریشیان تنها هفده نفر کتابت را خوب می‌دانستند و در اَوْس و خَزْرج ساکن مدینه ، یازده نفر نوشتن را از همسایگان یهودشان یاد گرفتند» .

اگر این سخن درست باشد و شمار نویسندگان از این تعدادِ اندک فراتر نرود ، باید در میانِ غیر آنان کمتر از این یا معدوم باشد ... .⁽¹⁾

سخن احمد امین در فجر الإسلام در این راستا گذشت .⁽²⁾

دکتر صبحی صالح در علوم الحدیث و مصطلحه می‌گوید :

هنگامی که می‌بینیم تکیه صحابه در حفظ حدیث ، تنها بر خاطر سپاری آن در سینه‌هاست نه بر نوشتن بر خط ها ، لازم است برای علّتِ آن ، در پی انگیزه‌های غیر کلیشه ای باشیم نه شیوه‌های سُنتی که پژوهش­گران هرگاه که به این موضوع می‌پردازند - از سر عادت - به آن‌ها اشاره می‌کنند .

نمی توانیم پیرو پندار آنان باشیم در اینکه کمی تدوین حدیث - در عهد پیامبر - در درجه نخست ، به کمبود وسایل کتابت بر می‌گردد ؛ زیرا این کمبود ، به این حد مبالغه آمیز نبود .

در هر حال ، کمبود نسبی ابزار نگارش ، از عواملِ ترک تدوین حدیث می‌تواند باشد ، لیکن بی گمان تنها عامل نیست . ندرتِ این اَدوات ، صحابه پیامبر را از این باز نداشت که سختی‌ها و دشواری‌ها را بر خود هموار سازند و همۀ قرآن را در پالان شتران و شاخه‌های

خرما و استخوان شانه و پشت و قطعه‌های پوست بنویسند .

اگر انگیزه‌های روحی و روانی برای تدوین حدیث ، پرشور می‌شد و قوت می‌یافت و به پایۀ انگیزه‌های کتابت قرآن می‌رسید ، وسایل آن را فراهم می‌ساختند و هر راهی را که لازم بود می‌پیمودند ، لیکن آنان از پیش خود و با رهنمود پیامبر ، در گردآوری حدیث شیوه‌ای را در پیش گرفتند که اختلاف زیادی با روش آن‌ها در جمع قرآن داشت .⁽¹⁾

سیّد محمّد رضا جلالی بر نظر ابن حَجَر این گونه حاشیه می‌زند :

از مُحدِّث ، رجالی و مورّخی چون ابن حَجَر عَسْقَلانی ، جای بسی شگفتی است که چگونه این حقیقت روشن بر او پوشیده می‌ماند و می‌گوید : «لِأَنَّهُم کانوا لا یَعْرِفُونَ الکِتابة» (زیرا آنان کتابت نمی‌دانستند) وچنان که از سخن او برداشت می‌شود ، یعنی همۀ صحابه چنین بودند .

شاید سُیُوطی این لغزش ابن حجر را دریافت که عبارتش را اصلاح می‌کند و می‌گوید : «إِنَّ أَکْثَرهُم کانوا لا یُحْسِنُون الکِتابة» ؛ بیشتر آنان نمی‌توانستند خوب بنویسند .⁽²⁾

به این ترتیب ، روشن شد اینکه - به طور مطلق - بگوییم : «صحابه ، نوشتن نمی‌دانستند» سخنی ، نا استوار است ؛ زیرا کسی که نوشتن را خوب نداند ، به او نمی‌توان گفت : «ننویس!» . نهی از تدوین حدیث (البته این نهی ، پنداری بیش نیست) خود به خود ، گویای وجود افرادی صلاحیت‌دار - از میان آنان - برای نگارش است یا بیانگر تحقق رخداد کتابت است وگرنه ، نهی بیهوده می‌گردد (به ویژه وقتی که نهی شدید باشد) .

محقق کتاب ثبت البلدی هنگام شرح حدیث «لا تَکْتُبُوا عَنّی شَیْئاً سِوَی القُرآنَ وَمَنْ کَتَبَ فَلْیُمْحِه» (از من جز قرآن ، چیزی را ننویسید و هرکه نوشته ، آن را محو کند) می‌گوید :

عبارت حدیث ، بیانگر وجود کسانی است که در دوران نخستین حیات پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث را تدوین می‌کردند .⁽¹⁾

عامل چهارم: سخن ابو زهو و شیخ عبد الغنی

اشاره

استاد ابو زَهْو می‌گوید :

چیز دیگری که پیامبر صلی الله علیه و آله را به نهی از کتابتِ حدیث واداشت ، صیانت از توانایی حفظِ مطالب بود که عرب به آن ممتاز بودند ؛ اگر آنان احادیث را می‌نوشتند ، به همان نوشته‌ها تکیه می‌کردند و حفظِ حدیث را وامی گذاشتند ، و در نتیجه - به مرورِ زمان - مَلَکاتِ حفظ آن‌ها ضایع می‌شد .⁽¹⁾

و شیخ عبدالخالق عبدالغنی می‌گوید :

قول دوم این است که نهی از کتابت حدیث به جهت ترس از اعتماد آن‌ها به کتابت و اهمالِ حفظ صورت گرفت (حفظی که سرشت و سجیه‌شان بود) و با این کار ، ملکه‌شان ضعیف می‌شد . . . به همین جهت ، این نهی ، ویژۀ کسانی بود که در حفظ قوی و مصون از نسیان‌اند .⁽²⁾

پیش از این سخن ، می‌نویسد :

در پاسداری از شرع ، حفظ و کتابت نوبتی عمل می‌کنند و غالباً هنگامی که یکی قوی شود دیگری ضعیف می‌گردد . از اینجا عاملِ دیگری را در می‌یابیم که صحابه را واداشت شاگردانشان را بر حفظ حدیث برانگیزند و آن‌ها را از کتابت بازدارند ؛ زیرا آنان می‌دیدند که

اعتماد بر نوشتن ، ملکۀ حفظ را در میانشان ضعیف می‌سازد - همان ملکه‌ای که جزو سرشتشان بود - و پیداست که نفس به طبیعتِ خودش رغبت دارد و آنچه را که بر خلافِ سرشتِ نفس باشد و تضعیفش سازد ، خوش ندارد .⁽¹⁾

دکتر محمّد عجاج خطیب می‌گوید :

و بر نتافتند که اهل حدیث در دفاترشان سر فرو برند و آن‌ها را گنجه‌های علمشان قرار دهند ، و نپسندیدند که شیوۀ صحابه را در حفظ حدیث و اعتماد بر حافظه ، مخالفت کنند ؛ و سزامند بود که اعتماد بر کتاب‌ها ناخوشایندشان باشد ؛ زیرا در اعتماد بر نوشته‌ها - به تنهایی - تضعیف حافظه است و رویگردانی از عمل به حدیث.⁽²⁾

صاحب کتاب تدوین السنّة الشریفة بر کلام شیخ عبدالغنی ، این گونه حاشیه می‌زند :

در این کلام ، ورای یک سخنرانی زیبا ، هیچ نکتۀ علمی وجود ندارد و در آن به چیزی استدلال نمی‌شود ، بلکه به دور از واقعیت است ؛ زیرا بحث از حرمت تدوین حدیث است و این کلام ربطی به آن ندارد! وی در بازار گرایش‌ها و سرشت‌ها وآنچه پسند یا ناپسند سرشتِ آدمی است ، می‌تازد .

آیا این کار ، موجب می‌شود که امر شرعی مهمی - چون حدیث - در معرض نسیان - و دیگر آفاتِ حافظه - قرار گیرد؟ و ضبط و

استوار سازی آن با کتابت و تدوین ، تحقق نپذیرد ؟⁽¹⁾

دربارۀ این دیدگاه ، دو نکته را یادآور می‌شویم :

اول : این توجیه وقتی است که بپذیریم پیامبر صلی الله علیه و آله تدوین حدیث را ممنوع ساخت ، لیکن خواهد آمد که این نهی شرعی نیست ، و آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله در این زمینه روایت شده است ، صحیح نمی‌باشد ، بلکه احادیث نهی ، در شرایط سیاسی و پیش فرض­هایی از سوی اشخاص معینی صورت گرفت ؛ کسانی که می‌خواستند نقل حدیث و تدوین آن به فضای باز و گسترده راه نیابد .

دوم : اگر درستی این نظریه را بپذیریم ، لازمه‌اش آن است که کتابت حدیث حرام باشد . این در حالی است که مقصود از کراهتِ اعتماد بر کتابت ، حرمت نمی‌باشد ، بلکه بی‌رغبتی به آن است ، و اگر حرام می‌بود ، بعضی از صحابه آن را نمی‌نوشتند ؛ به همین جهت هنگامی که آن را حفظ می‌کردند محوش می‌ساختند (چنان که از قاضی عیاض این سخن نقل شده است) .⁽²⁾

قائل شدن به منعِ تدوین حدیث با انگیزۀ محافظت بر آن ، نوعی تناقض گویی است . چگونه می‌توان تصوّر کرد که معلّم شاگردانش را به فراگیری علم و دانش فراخواند و آنان را به صیانتِ محفوظاتشان از فراموشی برانگیزاند ، آن گاه سفارش کند که آموخته‌هایشان را ننویسند و تدریس نکنند؟!

آیا صیانت علم و نگه داری آن با کتابت و تدوین ، از حفظ و به خاطرسپاری آن بهتر و سزاوارتر نمی‌باشد؟!

اگر این سخن را به یاد آوریم که «نوشته‌ها ماندگارند و حفظ شده‌ها نا ماندگار» پس چرا حافظان بر حفظ حدیث و تجویز آن و به این قول که منع

کتابتِ حدیث برای پاسداری از حافظه است ، تأکید می‌ورزند؟!

قوۀ حافظه به چه کار آید آن گاه که صحابی حافظ بمیرد؟! آیا فرشتگان در حفظ از انسان کامل‌تر و توانمندتر نیستند؟ چرا خدای بزرگ آنان را وامی‌دارد که بنویسند و می‌فرماید : «کِرَامًا کاتِبینَ» ؛⁽¹⁾نویسندگانی بس ارجمند .

اشکال

بسا گویند : قوۀ حافظه ، ملکه‌ای است که با تمرین و پرورش ، قوی و تیز می‌شود . از این روست که می‌بینیم که شنوایی کور بسیار قوی‌تر از شنوایی بیناست ؛ زیرا به جای چشم از آن کمک می‌گیرد ؛ و نیز تاجر بی سواد دارای حافظه قوی تری نسبت به تاجر باسواد است ؛ چرا که اولی - بر خلاف دومی - بیشتر بر حافظه‌اش تکیه می‌کند و آن را به کار می‌گیرد .

پاسخ

اگر این نوع رویکرد دربارۀ ماجرای حافظه صحابه درست باشد و اینکه عرب دارای حافظۀ قوی بودند (به ویژه صحابه ، کسانی که خدا آنان را برای پاسداری از شریعت و صیانت از آن وپذیرش مسئولیت و تبلیغ آن برای آیندگان ، آماده ساخت) چگونه می‌توان توضیح داد آنچه را که خطیب - در روایت مالک - و بیهقی در شعب الإیمان و قُرطبی در تفسیرش به اسناد صحیح از عبدالله بن عُمَر آورده است که گفت : «تَعَلَّم عُمر سورةَ البقرة فی اثنتی عَشَرَة سنة ، فلمّا خَتَمها نَحَرَ جَزوراً» ؛⁽²⁾عُمَر سورۀ بقره را در دوازده سال آموخت ، چون به پایان برد ، شتری را قربانی کرد .

در این باره چه می‌توانیم بگوییم؟ آیا باید به تخطئه شیخ عبدالغنی و استاد ابو زهو (و هر که این دیدگاه را دارد) بپردازیم یا ابن جوزی و ذهبی و قرطبی را - برای این خبری که آورده‌اند - تخطئه کنیم؟

چاره‌ای نمی‌ماند جز اینکه چیز دیگری غیر از حافظه و نازیدن به آن در میان باشد ، که به زودی روشن خواهد شد .

استاد یوسف العشّ در مقدمۀ کتاب تقیید العلم می‌نویسد :

حافظۀ بیشتر مردم ناتوان‌تر از آن است که همۀ مباحث دانش را در بر گیرد و آن‌ها را از نابودی حفظ کند و از پَریدن مصون دارد ؛ و آن گاه که نزد مردمی قوی شود ناگزیر باید نزد دیگران ضعیف باشد ، پس آنان به اینان خیانت می‌کنند و معارفشان را ناچیز می‌سازند .

اصحاب جَرح و تعدیل (عالمان رجال) نام بعضی از صحابه و رُوات را که در نوشته‌هایشان خلط کرده‌اند ، در کتاب‌هایشان شمرده‌اند ؛ وَهْم و غلط در حدیث اینان از قسم اول کمتر است مگر کسانی از ایشان که تساهل ورزند ؛ مانند کسی که از غیر کتابش حدیث کند یا کتابش را به دیگری دهد و در آن زیادی و نقص پدید آید و بر وی پوشیده ماند .

به همین جهت پیشوایان حدیث ، دربارۀ کسانی که چنین نقص‌هایی در احادیثشان هست ، سخن گفته‌اند .

با توجه به این مطلب ، هرگاه کسی عادل باشد ، لیکن از حفظ حدیث نخواند و بر آنچه در کتابش هست اعتماد ورزد و حدیث بیاورد ، وظیفه‌اش را انجام داده و حدیثِ وی در این صورت - بی‌خلاف - صحیح است .⁽¹⁾

اکنون سخنِ حافظ ابن حجر را در کتاب نکتة علی ابن الصلاح ، می‌آوریم که در آن به توصیف راویان صحیح - پس از صحابه - می‌پردازد :

هرکه در روایتش بر آنچه در کتابش هست تکیه کند ، نباید بر او عیب گرفت ، بلکه وصف بیشتر راویان صحیح - بعد از صحابه و بزرگان تابعان - همین است ؛ زیرا راویانِ صحیح دو قسم اند :

بعضی‌شان بر احادیثی که از بَر داشتند اعتماد می‌کردند (هر کدامشان حدیثش را به خاطر می‌آورد ، تکرار می‌کرد و در ذهنش نقش می‌بست) سندهای نزدیک و کم بودن متون - در نزد بعضی‌شان - این کار را برای آن‌ها آسان می‌ساخت تا آنجا که کسانی هزار حدیث حفظ داشتند و جا و نشانِ آن‌ها را باز می‌گفتند ؛ به همین جهت بعضی دچار وهم و غلط شدند ؛ زیرا برای آدمی سهو و نسیان پیش می‌آید .

و بعضی آنچه را که می‌شنیدند می‌نوشتند و از آن محافظت می‌کردند و به دست کسی نمی‌دادند و از روی آن ، حدیث می‌خواندند .

این امور بیانگر آن است که مسئله آن گونه که بعضی ترسیم کرده‌اند ، نیست . چیز دیگری در میان است که بجاست به آن اشاره شود ؛ زیرا سنّت پیامبر تنها برای عرب نبود تا بگوییم آن‌ها دارای حافظۀ قوی بودند و توجیه شیخ عبدالغنی و استاد ابو زهو به میان آید ، بلکه مسلمانان فارس و ترک و دیگران آنجا حضور داشتند که می‌خواستند سنّت را تدوین کنند ، در این حالت ، چه باید گفت؟

اگر حفظ چیزی ]بی کتابتِ آن[ واجب بود ، آیا به ذهن نمی‌آید که این کار در قرآن سزاوارتر بود؟

اگر وسعت دامنۀ حفظ و قوۀ حافظه مانع کتابت چیزی باشد ، چرا از کتابتِ قرآن - با وجود شمار زیادی از حافظان - منع نشد؟

اگر حفظ ، چنین جایگاهی را داراست ، چرا دربارۀ آن ، یک صدم آیاتی که

دربارۀ کتابت و تشویق به آن و ستایش کتابت هست ، نمی‌یابیم؟!

این حافظه - که ادعا شده نهی از نگارش حدیث برای حراست از آن آمد - مقصود را برنمی آورد و نیاز مسلمانان را به سنّتِ رسول خدا صلی الله علیه و آله برطرف نمی‌سازد ؛ از این روست که ابوبکر تصریح می‌کند صحابه از پیامبر احادیثی را باز می‌گفتند که در نقل‌هایشان اختلاف داشتند و بی گمان ضعف حافظه و کژتابی آن ، از عوامل مؤثر در این اختلاف بود .

از سخن ابوبکر که گفت : «شما از رسول خدا احادیثی را بر زبان می‌آورید که در آن‌ها اختلاف دارید» در می‌یابیم که اختلاف در مسائل فرعی در آن زمان ، به جهت اختلاف شیوه‌های نقل صحابه پدید آمد .⁽¹⁾معنای این سخن یا دروغ گویی شماری از آنان است (چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد : «ستکثر بعدی القالة عَلَیّ» ؛⁽²⁾پس از من کسانِ زیادی یافت می‌شوند که بر من دروغ می‌بندند) که با نقل‌های راست‌گویان از صحابه ناسازگار می‌افتاد ، و یا این اختلاف به جهت فراموشی یا سهو یا اشتباه بعضی از آن‌ها روی می‌داد ، و این نقل با روایت حافظانی که احادیث صحیح را به یاد داشتند ، اختلاف می‌یافت .

یا این نقل‌ها در ظاهر متعارض به نظر می‌آمدند و بر آنان که وجه جمع میان آن‌ها را نمی‌دانستند و به قرائن حالیه یا مقالیه - که رفع اختلاف را امکان پذیر می‌ساخت - آگاه نبودند ، پوشیده می‌ماند .

بنابر این ، کسی که می‌خواست به حدیث اطمینان یابد ، می‌بایست در فراگیری آن احتیاط می‌ورزید و هرکه در حدیثی شک می‌کرد شایسته بود دربارۀ آن تحقیق

کند تا حدیث صحیح برایش روشن شود⁽¹⁾

و حدیث دروغ را بشناسد ؛ و به صرف احتمالی که می‌داد جایز نبود به محو حدیث و سوزاندن آن دستور دهد وگرنه این کار ، ضایع ساختن حدیث و کوتاهی در نگهداری آن است .

نکتۀ شایان اشاره این است که : متونی که بر سخت‌گیری صحابه در نقل اخبار و پذیرشِ آن‌ها ، تأکید دارند و بیم سعد بن ابی وَقّاص و عبدالله بن مسعود و . . . از نقل حدیث (و اینکه مبادا در حدیث زیاده و کم شود) و سخن زید - که گفت : سالمند و پیر شدیم و احادیث پیامبر از یادمان رفت - همه بر نادرستی مقولۀ حراست از حافظه تأکید دارند .⁽²⁾

عامل پنجم: دیدگاه خطیب بغدادی و ابن عبدالبر

عامل پنجم ، نظریه‌ای است که خطیب بغدادی و ابن عبدالبرّ به آن گرویده‌اند ، خطیب می‌نویسد :

اگر کسی بگوید : چرا عُمَر بر نتافت که صحابه از پیامبر روایت کنند و در این مورد بر آنان سخت گرفت؟

گوییم : عُمَر این کار را برای احتیاط در دین و خیر اندیشی برای مسلمانان انجام داد ؛ زیرا ترسید آنان از اَعمال دینی باز ایستند و بر ظاهر اخبار اعتماد کنند در حالی که حکمِ همۀ احادیث معنای ظاهری آن‌ها نمی‌باشد و هرکه حدیثی را بشنود فقه آن را در نمی‌یابد ؛ گاه حدیث مُجْمَل است و معنا و تفسیر آن از حدیث دیگر استنباط می‌شود .

پس عُمَر بیم داشت که حدیث بر غیر وجه خودش حمل شود یا به ظاهر لفظِ آن بسنده شود ، در حالی که حکمِ واقعی بر خلافِ آن باشد .

و همچنین در این سخت گیری عُمَر بر صحابه - در امر روایتشان -

(ثمرات دیگری هم بود ، مثل)پاسداری از حدیثِ رسول خدا صلی الله علیه و آله و ترساندن غیر صحابه از اینکه در سنّت پیامبر آنچه را که سنّت نیست ، وارد سازند .⁽¹⁾

دکتر محمد عجاج خطیب - پس از نقل کلام خطیب بغدادی - می‌گوید :

این نظری است که ابن عبدالبر و خطیب بغدادی و دیگر پیشوایان حدیث پسندیده‌اند ، من نیز به آن قائلم .⁽²⁾

دربارۀ آنچه خطیب اظهار می‌دارد ، چند سؤال به ذهن می‌آید ؛ از جمله :

آیا عُمَر از پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به دین خدا دل نگران‌تر بود؟ ترس و احتیاط عمر چه معنا می‌دهد وقتی رسول خدا به سائل می‌گوید : «حَدِّث عنّی ولا حَرَج» (از من حدیث کن ، باکی نیست) و در سخن دیگر می‌فرماید : «اُکْتُبُوا وَلا حَرَج» (احادیث مرا بنویسید ، این کار مانعی ندارد)؟

چرا ابوذر غفاری (که پیامبر درباره‌اش فرمود : آسمان سایه نیفکند و زمین به خود ندید گوینده‌ای را که از ابو ذر راست گوتر باشد)⁽³⁾

و ابن مسعود و دیگران ، احتیاط نکردند و به نقلِ حدیث پرداختند؟!

باری ، اینکه عُمَر از نقل و نگارش حدیث بازداشت و صحابۀ محدّث را (مانند ابوذر و ابن مسعود و . . .) تا آخر عمر در مرکز حکومت گرد آورد و زیر نظر داشت ، آشکارا ساختگی بودن نسبتِ احادیث منع را به آنان می‌نمایاند . بی گمان عُمر آنان را از نقل حدیث منع کرد و مجبورشان ساخت که در مدینه بمانند بدان جهت که از پیامبر حدیث می‌کردند .

از این رو معقول نیست که آنان راویانِ احادیث منع باشند ؛ زیرا اگر چنین بود

به منعی که از پیامبر شنیده بودند پایدار می‌ماندند و از آن حضرت چیزی را روایت نمی‌کردند .

اگر آنان از مانعانِ روایت و نقل حدیث بودند ، خلیفه نیازی نداشت جمعشان کند واز حدیث گویی بازشان دارد ؛ زیرا تحصیل حاصل بود .

آیا در این دیدگاه ، تحقیر صحابه نهفته نیست؟ و تکذیبِ سخن ابن حجر دربارۀ صحابه نمی‌باشد که : پیامبر از صحابه دروغ و خطا و سهو و شک و فخر فروشی را زدود؟!

اگر نقل صحابه تدریجی و با اجتهاد آن‌ها صورت گرفته باشد ، آیا رواست عُمر عملکرد آنان را نقض کند؟ و اگر چنین نباشد ، چرا از آنان خواست نوشته‌هایشان را بیاورند؟ آیا همین خود دلیل بر جواز تدوین نیست؟

آیا معقول است که پیامبر از نقل حدیث - که در آن رساندنِ سنّت به مردمان است - بازدارد؟ در حالی که خود فرمود :

رَحِمَ اللهُ امرءاً سَمِعَ مقالتی فَوَعا ، فَبَلّغها عَنّی ؛⁽¹⁾

خدا رحمت کند کسی را که سخن مرا بشنود و حفظ کند ، و از من آن را به دیگران برساند .

جای بسی شگفتی است که ادعا می‌کنند احتیاط دینی در جلوگیری از نقل حدیث بود ، و درنمی‌یابند که احتیاط این بود که از منعِ حدیث دست بردارند ؛ زیرا با منع ، احکامِ زیادی تباه شد و به مسلمانان نمی‌رسید و حکم خدا پوشیده می‌ماند!

تحدیث و تدوین گرچه در معرض خطا و تصحیف است . . . لیکن از ماندنِ مسلمانان در نادانی و عدم شناخت احکام ، سودمندتر می‌باشد .

چنان چه بپذیریم که خلیفۀ دوم برای احتیاط در دین ، نگارش حدیث را

منع کرد ، با این مشکل در سیرۀ عُمَر مواجه می‌شویم که وی در جاهلیّت⁽¹⁾و صدر اسلام موضع گیری‌های شتاب زده داشت . این مسئله ، با بیم وی از اینکه «مردم از اعمال دینی دست بردارند و به ظاهر اخبار رو آورند» ناسازگار است ، چراکه عمر اهل بُردباری و صبر نبود ، بلکه در بسیاری از امور شتاب زده عمل می‌کرد و سپس پشیمان می‌شد .

وی از کاری که در صلح حُدَیبیّه کرد پشیمان گشت ،⁽²⁾واز رفتارش با پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که آن حضرت بر منافقی نماز خواند ، نادم بود .⁽³⁾

و چنین است عجلۀ وی در ماجرای «حَکَم بن کَیْسان» آن گاه که او را به اسارت نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند ، آن حضرت او را به اسلام دعوت می‌کرد و این کار به طول انجامید . عُمَر گفت : ای رسول خدا ، چرا با او این گونه سخن می‌گویی؟ به خدا سوگند ، این شخص هرگز اسلام نمی‌آورد ، بگذار گردنش را بزنم و او را به دوزخ روانه سازم!

پیامبر صلی الله علیه و آله به عُمَر توجّهی نکرد تا اینکه «حکم» مسلمان شد .

عُمَر می‌گوید : دیری نگذشت که دیدم «حکم» اسلام آورد و آنچه جریان یافت یادم آمد ، با خود گفتم : چگونه بر پیامبر امری را برنتافتم که او از من به آن داناتر است! آن گاه به خود تلقین می‌کردم که این کار را به قصد خیرخواهی خدا و رسولش انجام دادم!

عُمَر می‌گوید : «حَکَم» مسلمان شد و در اسلام پایدار ماند ، و در راه خدا

جهاد کرد تا اینکه در «بئر مَعونه» در حالی به شهادت رسید که رسول خدا از او راضی بود ، و به بهشت درآمد .⁽¹⁾

وی در دوران خلافت ابوبکر نیز چنین موضع گیری هایی داشت ؛ گروهی از مؤلّفة المسلمین⁽²⁾پیش ابوبکر آمدند و سهمشان را خواستند . ابوبکر سهم آن‌ها را نوشت و به دستشان داد . پیش عُمَر رفتند ، نوشتۀ ابوبکر را به او نشان دادند تا سهم آن‌ها را پرداخت کند ، عمر خروشید و در آن تُف انداخت و نامه را سوی آن‌ها پرت کرد . . .

آنان نزد ابوبکر بازگشتند و گفتند : تو خلیفه‌ای یا عُمَر؟! ابوبکر پاسخ داد : اگر خدا بخواهد او خلیفه است .⁽³⁾

در دورانِ خلافتش بارها در امور مختلف عجولانه تصمیم قطعی گرفت ؛ نصر بن حجّاج را تبعید کرد بدان جهت که زنی او را صدا زده بود ،⁽⁴⁾

طلاق سه بار ]در یک مجلس[ را قانونی کرد ،⁽⁵⁾

می‌خواست طلای خانه خدا را برگیرد اما به جهت اعتراض صحابه ، از این کار منصرف شد ،⁽⁶⁾

و ...

با وجود این نگرش در روش عُمَر ، نمی‌توان باور داشت که او برای احتیاط ، از تدوین حدیث منع کرد ؛ زیرا وجود شتاب زدگی و خودرأیی‌های وی باحواسْ جمعی و احتیاط ، همخوانی ندارد .

دربارۀ عمل صحابه چه بگوییم؟ خردمندانه نیست که بگوئیم آنان در دین احتیاط نمی‌کردند ، بلکه آنان احتیاط را در نگرشی مخالف با دیدگاه خلیفه می‌دانستند .

چگونه می‌توان گفت که کار عمر از روی احتیاط بود با اینکه صحابه تدوین سنّت را یادآورش شدند؟ ولی او با خودرأیی همۀ کتاب‌ها را سوزاند و از تدوین حدیث منع کرد !

آیا مخالفت با صحابۀ پیامبر صلی الله علیه و آله احتیاط است؟!

احتیاط در این بود که خلیفه با نظر اکثر صحابه همسو شود ؛ زیرا خدا می‌فرماید : « ... وَأمرهم شُوریٰ بینَهُم» ؛⁽¹⁾مسلمانان [واقعی] آنان‌اند که در کارها با هم مشورت می‌کنند .

از آنجا که عُمَر دَم از اصلِ شورا می‌زد ، مخالفتش با پیشنهاد صحابه ، احتیاط شکنی و ویران سازی اَصل شورا به شمار می‌رفت .

با این حقایق ، ضعف این نظریه روشن می‌گردد ، و در برابر نقد و واشکافی نمی‌تواند دوام بیاورد .از این رو ، به دنبال عاملی دیگر می‌رویم ، شاید به چاره ای دست یابیم .

عامل ششم: دیدگاه بعضی از مستشرقان

خاور شناس آلمانی «شبر نجر» می‌نویسد :

هدف عُمَر - تنها - تعلیم عرب بیابانی نبود ، بلکه می‌خواست آنان را بر شجاعت و ایمان دینی قوی پایدار نگه دارد تا فرمان‌روایان عالَم بسازد . کتابت و توسعۀ معرفت با این هدف ، تناسب نداشت .⁽¹⁾

شبر نجر ، می‌خواهد از منع تدوین عمر سوء استفاده کند تا وانمود سازد که انتشار اسلام براساس قلدری - تهی از معرفت - روی داد . کتابت و گسترش معرفت - به نظر وی - با شجاعت عرب بیابانی و روحیه جنگی عُمَر تناسب نداشت .

این سخن از گمراه سازی‌های مستشرقان و از ادعاهایی است که آنان - بی دلیل و برهان - در هوا رها می‌سازند .

خاور شناس دیگری «ژوزف ، شاخت» ادعا کرده است که میان احادیث مسلمانان حدیث فقهی صحیحی وجود ندارد ، بلکه احادیث آن‌ها - بعدها - در چارچوب مصلحت اندیشی‌های مذهبی ساخته و پرداخته شد .⁽²⁾

«گلدزیهر» ازاین هم فراتر می‌رود و ادعا می‌کند که همۀ روایاتِ تدوین شده ساختگی‌اند و کتاب‌های حدیثی منسوب به عصر اول ، بی‌پایه می‌باشند .⁽³⁾

و دیگر نظرات پوچ و یاوۀ فراوانی که ابراز شده است .

بعضی از نویسندگان مسلمان (مانند اسماعیل اَدهم ، در رساله‌ای که در سال 1353 هجری چاپ شد) بر این باور است که اَحادیث صحاح اهل سنّت اصل و ریشه ثابتی ندارند ، بلکه مشکوک می‌باشند و بیشترشان ساختگی به نظر می‌رسند .⁽¹⁾

برای آگاهی بیشتر نسبت نظرات موهوم خاور شناسان و پاسخ‌های آن‌ها می‌توان به کتاب دکتر محمّد مصطفی اَعظمی «دراسات فی الحدیث النبوی» مراجعه کرد یا کتاب ابو زهو «الحدیث والمحدّثون» و دیگر کتاب‌ها را (که در ردّ نظریات و نسبت‌های دروغ مستشرقان نوشته شده است) نگریست .

ما شایسته نمی‌دانیم به این افتراهای واهی و بی دلیل ، پاسخ گوییم .

عامل هفتم: دیدگاه بیشتر نویسندگان شیعه

اشاره

چکیدۀ سخن بیشتر نویسندگانِ شیعه پیرامونِ منع تدوین حدیث ، این است که نهی از آن برای محدود ساختنِ نشر فضائل اهل بیت علیهم السلام و ترس از شهرت یافتن احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله در برتری علی علیه السلام و فرزندانش⁽¹⁾

و ویژگی‌هایی که بر امامت آن‌ها دلالت دارد ،⁽²⁾صورت گرفت . این امر در زمانِ معاویه - کسی که مردم را به لعن امام علی در خطبه‌های نماز جمعه بر منابر مسلمانان فرا می‌خواند - شدّت یافت .⁽³⁾

این عامل از وضعیّت امّت اسلامی - پس از پیامبر - و ساختار سیاسی ، اجتماعی سازمان خلافت به دست می‌آید و اینکه فعالیّت فرهنگی از تحرکات سیاسی جدا نمی‌باشد .

از آنجا که خلیفه نمی‌خواست در نظام جدید جایگاهی به اهل بیت علیهم السلام دهد - بلکه می‌کوشید آنچه را تکیه گاه آن‌هاست از ایشان بگیرد - بعید نمی‌نماید که تصمیم‌های اخیر عمر بن خطّاب در منع تدوین حدیث ، بدین منظور باشد .

این نظریه به سخنی که خطیب بغدادی از عبدالرَّحمان بن اَسود از پدرش نقل کرده جان می‌گیرد ، وی می‌گوید :

عَلْقَمه کتابی را از مکّه یا یمن آورد ، جزوه‌ای که در آن احادیثی از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وجود داشت . از عبدالله ]بن مسعود[ اجازه خواستیم و بر او درآمدیم و آن جزوه را به او دادیم . وی کنیزش را صدا زد ، آن گاه طشتِ آبی خواست . گفتیم : ای ابا عبدالرَّحمان ، در آن‌ها بنگر! چر اکه اَحادیثِ خوبی در میانشان هست!

وی آن‌ها را در آب محو می‌کرد و می‌گفت : «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ»⁽¹⁾(ما شیوا و گویاترین سخن را با وحی این قرآن ، برایت حکایت می‌کنیم) قلب‌ها ظرف‌اند! آن‌ها را به قرآن مشغول دارید و به غیر قرآن مپردازید .⁽²⁾

آنان که به این سبب گرویده‌اند نتیجه گرفته‌اند که ابن مسعود از مسیر اهل بیت انحراف یافت و گفته‌اند : وی از علی

علیه السلام روی گرداند⁽³⁾یا به این موضوع اهمیتی نمی‌داد و آن صحیفه را نابود ساخت و درصدد برآمد این توهّم را زنده سازد که قرآن از آنچه در آن صحیفه است بسنده می‌کند .⁽⁴⁾

بنابراین ، هدف اساسی در منع تدوین حدیث ، نابودسازی ادلۀ امامت بود . سببِ صحیح دیگری - در اینجا - به نظر نمی‌آید .⁽⁵⁾

نقد و بررسی

بر این نظریه ، دو اشکال وارد است :

اول : با مراجعه به منابع می‌توان به سخنانی از ابن مسعود دست یافت که تأکید دارند وی به تحدیث و تدوین فرا می‌خواند و به خاطر همین موضع‌گیری ،

در زمان عُمَر بن خطاب به مدینه احضار شد و تا پایانِ دوران خلافت عمر زندانی گردید .

بعضی از این نصوص ، چنین‌اند :

— عَمْرو بن میمون روایت می‌کند که : شامگاه پنجشنبه‌ای نشد که نزد ابن مسعود نروم ... .⁽¹⁾

— عبدالله بن زبیر می‌گوید : به پدرم گفتم چرا نمی‌شنوم که از رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیث کنی ؛ چنان که از ابن مسعود و فلانی و . . . می‌شنوم .⁽²⁾

— از اَبو قِلابَه نقل شده است که ابن مسعود گفت : به علم بچسبید پیش از آنکه (از میانتان) رخت بربندد! کوچِ علم به این است که اهلِ آن از میان بروند ، هیچ کدامتان نمی‌دانید کی بدان نیاز می‌یابید! به زودی گروه‌هایی را می‌یابید که شما را به کتابِ خدا دعوت می‌کنند در حالی که آن را پشت سرشان انداخته‌اند .⁽³⁾

— مَعْن می‌گوید : عبدالرّحمان بن عبدالله بن مسعود کتابی را آورد و سوگند خورد که پدرش آن را با خطِ خودش نوشته است .⁽⁴⁾

— در فصل (قرائت) از کتاب صحیح بخاری به نسخه‌ای اشاره شده است که نزد بخاری بود یا از روی آن نوشت و از اصحابش حکایت می‌کند که آنان برای طلب علم و تدوین آن می‌کوچیدند .⁽⁵⁾

— از شَعْبی نقل شده است که گفت : در پهنۀ گیتی کسی را چون «مسروق»

کوشا در طلبِ علم سراغ ندارم ؛ اصحاب عبدالله بن مسعود (آنان که سنّت را برای مردم می‌خواندند و آموزش می‌دادند) علقمه بود و مسروق و ...⁽¹⁾

— ابن عیّاش می‌گوید : شنیدم مُغیره می‌گفت : حدیث از علی را راست نمی‌داند به جز کسانی از اطرافیان عبدالله بن مسعود⁽²⁾

(همچون عَلْقَمَه ، که به دوستدارانِ علی معروف بودند) .

— در تاریخ فَسَوی آمده است : نوۀ ابن مسعود پیشِ معن کتابی را آورد که به خط پدرش عبدالرحمان بود ، و روایات ابن مسعود وپاره ای از آرای فقهی وی را در برداشت .⁽³⁾

— طَبَرانی از عامر بن عبدالله بن مسعود روایت می‌کند که وی بعضی از احادیثِ پیامبر صلی الله علیه و آله وپاره ای از فتاوای ابن مسعود را نوشت و پیش یحیی بن اَبی کثیر ، فرستاد .⁽⁴⁾

— علاوه بر این شواهد ، دربارۀ ابن مسعود گفته اند : وی جزو شش نفر صحابۀ نخستینی است که سوی اسلام شتافتند ، و رسول خدا به او فرمود : «إنّک لَغُلام مُعَلّم»⁽⁵⁾(تو جوانی و آموزگار) و فرمود : «مَن أحبَّ أن یسمعَ القرآن غَضّاً فَلْیَسْمَعْه من ابن اُمّ عبد» ؛⁽⁶⁾

هرکه دوست دارد قرآن را تازه و شاداب بشنود ، از ابن اُمّ عبد بشنود .

عُمَر بن خطّاب نیز ، ابن مسعود را به کوفه فرستاد تا امور دین را به کوفیان بیاموزاند .

از این عبارات در می‌یابیم که ابن مسعود در فرهنگ اسلام چهرۀ درخشانی دارد . او مردم را به قرائتی وا می‌داشت که از رسولِ خدا صلی الله علیه و آله شنید تا اینکه با ضرب و شتمِ عثمان پهلویش شکست .⁽¹⁾

کسی که چنین وضعیتی دارد باید در نقل‌هایی که دربارۀ او می‌شود ، درنگ ورزید و این سخن را که او به منع تحدیث و تدوین گرایش داشت پذیرفت و با احتیاط و دقّت ، به وارسی این گونه نسبت‌ها پرداخت .

دوم : ذیل خبر علقمه را - که خطیب آورده است - در غریب الحدیث (اثر ابن سلاّم) نمی‌یابیم ؛ زیرا در آن نیامده است که احادیث دربارۀ خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله بود .⁽²⁾

افزون بر این ، آنچه در اینجا نقل کرده‌اند بر خلاف آن چیزی است که دربارۀ ابن مسعود بیان می‌شود که وی از دوازده نفری می‌باشد که خلافتِ ابوبکر را برنتافتند .

از سخنانِ اوست که گفت :

ای قریشیان ، شما می‌دانید و برگزیدگانتان آگاه‌اند که اهل بیت پیامبر از شما به آن حضرت نزدیک ترند . اگر شما به قرابت با پیامبر ، خلافت را ادعا می‌کنید و می‌گویید ما در ایمان سبقت گرفتیم ، خاندانِ پیامبرتان از شما به آن حضرت نزدیک‌تر و با سابقه ترند ... به جاهلیت پیشین خود بازنگردید که از زیان کاران خواهید شد .⁽³⁾

— مشهور است که ابن مسعود فضائل پنج تن (اصحاب کسا) به ویژه حسن و حسین را نقل می‌کرد .⁽⁴⁾

— در الإصابه و دیگر کتاب‌ها از ابو موسی حکایت شده است که گفت :

من و برادرم از یمن آمدیم ، بر این باور بودیم که ابن مسعود یکی از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشد ؛ زیرا او و مادرش را می‌دیدیم که به خانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و شد دارد .⁽¹⁾

— ابن مسعود از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می‌کرد که خلفای پس از آن حضرت ، دوازده نفرند ، به شمار نُقَبای بنی اسرائیل .⁽²⁾

— خَزّاز در کفایة الأثر با ذکر سند از ابن مسعود روایت می‌کند که گفت : شنیدم پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود :

الأئمّةُ بعدی اثنا عَشَرَ ، تسعةٌ مِن صُلب الحسین ؛ والتاسعُ مَهْدِیُّهم ؛⁽³⁾

امامان پس از من دوازده نفرند ، نُه نفر از نسلِ حسین که نهمین آن‌ها مهدی آن‌هاست .

— احمد بن حنبل به سند خود از مسروق روایت می‌کند که گفت :

ما در مسجد با عبدالله بن مسعود نشسته بودیم و او برایمان حدیث می‌خواند . مردی درآمد و پرسید : ای ابن مسعود ، آیا پیامبرتان برایتان حدیث کرد که بعد از او چند نفر خلیفه‌اند؟ ابن مسعود پاسخ داد : آری ، به شمار نقبای بنی اسرائیل .⁽⁴⁾

— در البدایة والنهایة از ابن مسعود روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

خلفای پس از من به شمار اصحاب موسی است .⁽⁵⁾

— حاکم نیشابوری به سند خود از ابن مسعود روایت کرده است که گفت :

پیش پیامبر صلی الله علیه و آله می‌رفتیم ، ناگاه پیامبر شاداب بیرون آمد - آثار مسرّت و خوش حالی در سیمایش نمایان بود - از چیزی نپرسیدیم جز اینکه آگاهمان ساخت و ساکت نماندیم مگر اینکه او لب به سخن گشود ، تا اینکه نوجوانانی از بنی هاشم گذشتند که در میانشان حسن و حسین بود . چون آنان را دید در آغوششان گرفت و از چشمانش اشک سرازیر شد! پرسیدیم : ای رسول خدا ، چیزی ندیدیم که ناپسندت افتد!

فرمود : ما خاندانی هستیم که خدا برای ما آخرت را برگزید . روزی بیاید که اهل بیتم - پس از من - آواره و راندۀ شهرها شوند تا اینکه پرچم‌های سیاهی از مشرق برافرازد و حق را بخواهند! به آنان ندهند ، دوباره حق را بطلبند! به آنان داده نشود ؛ پس بجنگند و نُصرت یابند ... .⁽¹⁾

— ابن مسعود روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «إنّ فاطمة أحصَنَتْ فَرْجها ، فَحَرَّمَ اللهُ ذُریّتَها علی النّار»⁽²⁾

(فاطمه پاک دامن است ، خداوند ذریه او را بر آتش حرام ساخت) و «النَظَرُ إلی وجه علیّ عبادة» ؛⁽³⁾نگاه به صورتِ علی عبادت است .

— نیز ابن مسعود روایت می‌کند که آن زمان که علی برای مبارزه در برابر ابن

عبد وَدّ ایستاد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «بَرَزَ الإیمانُ کُلُّه إلی الشرک کُلِّه» ؛⁽¹⁾همۀ ایمان در برابر همۀ شرک نمایان شد .

— و نیز این سخن که : «مَنْ زَعَم أنّه آمَنَ بی وبما جئتُ به ، وهو یُبغِضُ علیّاً ، فَهو کاذِب لَیس بِمُؤمِن» ؛⁽²⁾

هرکه علی را دشمن می‌دارد و گمان می‌کند که به من و آورده‌هایم ایمان دارد ، دروغ گوست و مؤمن نمی‌باشد .

— و روایت می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله پرچمِ مهاجران را روز جنگ اُحُد به علی علیه السلام داد .⁽³⁾

و روایات دیگری که همگی در ستایش حضرت علی علیه السلام وحضرت فاطمه علیها السلام وحضرت امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام می باشد ، همچون :

— این سخن ابن مسعود که گفت :

ما در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله منافقان را نمی‌شناختیم جز به کینه توزی‌شان با علی بن ابی طالب .⁽⁴⁾

— و اینکه : حکمت ده جزء گشت ، نُه جزء آن به علی داده شد و یک جزء آن به مردم ، و علی به همان یک جزء مردم ، از خودشان داناتر است .⁽⁵⁾

— در خبری آمده است که ابن مسعود گفت :

قرآن بر هفت حرف نازل شد ، هر حرفِ آن دارای ظاهر و باطنی است ؛ علم ظاهر و باطن قرآن نزد علی بن ابی طالب می‌باشد .⁽⁶⁾

— و گفت : پیش پیامبر هفتاد سوره را قرائت کردم ، و تمام قرآن را نزد بهترین مردم ، علی بن اَبی طالب ، به پایان رساندم .⁽¹⁾

— اَعْمَش از ابی عَمْرو شیبانی از ابو موسی روایت کرده است که گفت :

به خدا سوگند ، عبدالله ]ابن مسعود[ را ندیدم مگر اینکه بندۀ آل محمّد بود .⁽²⁾

— مشهور است که ابن مسعود به وجوبِ صلوات بر محمّد و آل محمّد در تشهُّد ، قائل بود .

در کتاب «الشفا» (اثر قاضی عیاض) از ابن مسعود روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

مَن صَلّی صلاةً ولم یُصَلِّ فیها عَلَیّ وعَلَی أهل بیتی لَمْ تُقْبَلْ منه ؛⁽³⁾

هرکه نماز بگزارد و در آن بر من و بر اهل بیتم صلوات نفرستد ، از او نپذیرند .

و سخنانِ فراوان دیگری که نمی‌خواهیم به درازا کشد ، در آنچه آوردیم برای اهل دقت کفایت است .

معروف است که ابن مسعود بارها در وقایع گوناگون با عثمان مخالفت کرد و آنچه را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنید - با وجود فشارهای سیاسی - باز می‌گفت .

اگر این سخنان دربارۀ ابن مسعود درست باشد ، آیا قلبِ انسان به آنچه خطیب - به نقل از علقمه - حکایت می‌کند ، اطمینان می‌یابد؟

و اگر حکایتِ خطیب را دربارۀ ابن مسعود بپذیریم ، با این روایت چه کنیم که او در نماز بر فاطمه علیها السلام و دفنِ او حضور یافت؟

آیا این ، همان ویژگی ممتاز شیعیان خالص و مُحِبان برگزیدۀ علی نمی‌باشد؟

اگر ابن مسعود از محبان اهل بیت بود ، چگونه ممکن است احادیثی را که دربارۀ آن‌هاست محو سازد؟

صدوق در کتاب «خصال» و «اَمالی» با سند از علی روایت کرده است که فرمود :

«زمین برای هفت نفر خلق شد ، به ]برکتِ[ آن‌هاست که مردم روزی داده می‌شوند و بر آن‌ها باران می‌بارد و در کارها ظفر می‌یابند» و عبدالله بن مسعود را یکی از آنان شمرد و فرمود : و آنان کسانی‌اند که بر فاطمه علیها السلام حضور یافتند .⁽¹⁾

شایان ذکر است که ما پژوهش مفصلی دربارۀ ابن مسعود داریم و در آن ثابت کرده‌ایم که فقه ابن مسعود به فقه اهل بیت نزدیک است، نظر بعضی از بزرگان نیز چنین است؛ و این تحقیق، آنچه را خطیب دربارۀ ابن مسعود می‌آورد تضعیف می‌کند.

نیز پس از این ماجرا ، ابن مسعود در نماز بر ابوذر و غسل و کفن و دفنِ او حضور یافت .

هر آنچه در شأن ابن مسعود هست ، امتیازی برای اوست ؛ زیرا روایتِ صحیح از پیامبر صلی الله علیه و آله است که دربارۀ وفات ابوذر فرمود : «تَشْهَدُه عِصابةٌ من المؤمنین»⁽²⁾(گروهی از مؤمنان بر جنازۀ ابوذر حاضر می‌شوند) و در روایت کَشّی هست که : «رجالٌ مِن أُمّتی صالحون»⁽³⁾(مردانی صالح از امتم) .

این جمله‌ها آشکارا به ارجمندی ابن مسعود اشاره دارد .

سیّد مرتضی در کتاب «الشافی» می‌گوید :

میانِ امت در پاکی ابن مسعود و فضل و ایمانِ او ، اختلافی نیست و اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله او را ستود و بر او درود فرستاد ، و او نیک فرجام از دنیا رفت .⁽⁴⁾

نهی ابن مسعود - بر فرض صحّت صدور آن - احتمال می‌رود برای قصه‌هایی باشد که در آن احادیث بود ؛ زیرا راوی می‌گوید :

فَجَعَل یَمْحوها بیده ویقول :

«نحنُ نَقُصُّ عَلَیکَ أَحسنَ القَصَصِ ...» ؛⁽¹⁾

به دستش آن‌ها را محو می‌کرد و می‌گفت : [خدا می‌فرماید :] «ما نیکوترین سرگذشت‌ها را برایت حکایت می‌کنیم» .⁽²⁾

در خبر دیگر سخنی آمده است که این نظر را تأیید می‌کند :

مردی شامی پیش عبدالله بن مسعود آمد ، صحیفه‌ای با خود داشت که در آن بعضی از سخنان ابو درداء و قصه‌های او بود ، گفت : ای عبدالرحمان ، آیا سخنانِ برادرت ابو درداء را در این صحیفه نمی‌نگری؟

ابن مسعود آن را گرفت و شروع به خواندن و نظر در آن کرد تا اینکه به منزلش رسید ، پس گفت : ای کنیز ، تشتی پر آب برایم بیاور! آن گاه احادیث را در آب می‌مالاند و می‌خواند : «الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ * نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ ...» ؛⁽³⁾الر ، این آیاتِ کتاب مُبین است ، ما قرآن را به زبانِ عربی نازل کردیم تا شاید عقلتان را به کار بندید ، ما نیکوترین داستان‌ها را حکایت می‌کنیم .

آیا قصه‌هایی بهتر از داستان‌های خدا می‌خواهید؟ یا حدیثی نیکوتر از سخن خدا را خواستارید ؟! ⁽⁴⁾

در خبر ابن مسعود سه احتمال هست :

الف) محو روایات به جهت وجودِ فضائل خاندانِ پیامبر صلی الله علیه و آله باشد ؛ چنان که بعضی از بزرگان شیعه - در عامل هفتم - بر این باورند .

ب) نابود کردن آن‌ها برای قصه‌هایی باشد که در میانِ آن‌ها بود ؛ زیرا ابو

درداء و کعب اَحبار در نقل داستان‌های امّت‌های پیشین که با عقاید اسلامی مرتبط بود (و یا دیگر داستان ها) تسامح داشتند .

و نیز استشهاد ابن مسعود به این آیه که : «نَحنُ نَقُصُّ عَلَیکَ أحسَنَ القَصَص ...» ⁽¹⁾چرا که محققان ، داستان‌ها و اندرزها را یکی از اسباب دوازده گانه یا شانزده گانه‌ای دانسته‌اند که کسانی را به ساخت حدیث واداشت.⁽²⁾

ج) امور دیگری در میان بود ]که ما از آن بی خبریم[ .

احتمال می‌رود که ابن مسعود به چنین قصه‌هایی دربارۀ اهل بیت آگاه شد که آن‌ها را نمی‌پسندید ، از این رو آن‌ها را با آب پاک کرد .

پس منحصر ساختن تعلیل به احتمال اول و آن را علت اساسی شمردن ، مسامحه‌ای آشکار است .

شایان توجه است که کسانی در استقلال رأی ابن مسعود - مانند بعضی­از صحابه - خدشه کرده‌اند ، لیکن این کار نباید بعید به نظر آید ؛ زیرا وی مرجع مردمان بود و آنچه را فتوا می‌داد امکان داشت مستند به خبر صحیحی باشد که نزد او هست یا با اِعمال نظر و استنباط فتوا دهد .

این شیوه را نزد بعضی از تابعان یا پیروانِ تابعان نیز می‌یابیم ؛ مانند فتواهای ابو حنیفه ، سُفیان ثَوری ، حسن بَصری و دیگران .

موضع گیری‌های اینان و استقلال رأیشان به معنای همگامی با دولت نیست ، آنچه را ابراز داشتند گاه موافق نظر سلطان بود و گاه با اصولی که نزد آن‌ها وجود داشت همانند بود .

بنابراین ، گرایش‌های اینان انفعالی یا برای دوستی ]و همدستی[ با سلاطین نبود . ما در کتاب وضوء النبی به شرح و بسط این سخن پرداخته ایم .

آری ، اینان چون مقداد و عمّار و ابوذر و حُذَیْفَه - از صحابه یا تابعان - که به

فقه علی علیه السلام و روشِ او اعتقاد داشتند و آن را سنّت پیامبر می‌دانستند (نه چیز دیگر را) نبودند ، بلکه به اصولی معتقد بودند و به مبانی‌ای گرویدند که به اختلاف در نگرش‌هایشان انجامید .

این سخن بر فرض کوتاه آمدن (و پذیرش ادعای مطرح شده) بود وگرنه واقع این است که با ارزیابی نگرش فقهی ابن مسعود ، نمی‌توان آن را در فهرست قائلان به رأی شمرد ؛ گروهی دربارۀ یک مسئلۀ شرعی بارها به او رجوع کردند و او پاسخ می‌داد که بدان آگاهی ندارد .

اگر فتوا دادن بر ابن مسعود (به جهت نبود دیگران) واجبِ عینی نمی‌شد ، فتوا نمی‌داد .

در روایت احمد بن حنبل می‌خوانیم :

گروهی نزد ابن مسعود آمدند و دربارۀ زنی پرسیدند که مردی با او ازدواج می‌کند و از مَهر نام نمی‌برد و پیش از آمیزش با زن می‌میرد .

نزدیک یک ماه نزد ابن مسعود درآمد و رفت بودند و می‌گفتند باید نظرت را بگویی!

ابن مسعود گفت : مَهر او مثلِ صداق زنان هم شأن اوست ، (نه مهر کم و ناچیز و نه زیاد و هنگفت) و این زن از شوهر ارث می‌برد و باید عدۀ وفات نگه دارد .

این حکم اگر صواب و درست باشد از خداست و اگر خطا باشد از من است و از شیطان ، و خدای بزرگ و رسولش از آن پاک‌اند .

در پی این سخن ، گروهی از قبیله اَشجع (که در میانشان جَرّاح و ابو سنان بود) بلند شدند و گفتند : گواهی می‌دهیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ زنی از طایفۀ ما - که بِرْوَع دخترِ واشِق گفته می‌شد - مانند حکم تو قضاوت کرد .

ابن مسعود از این هماهنگی سخنش با قضاوت پیامبر صلی الله علیه و آله بسیار

شادمان شد .⁽¹⁾

بر خلافِ آنچه از ابن شاذان نقل شده است ،⁽²⁾ابن مسعود کسی نبود که حق و ناحق را با هم بیامیزد و خلفای ]باطل[ را دوست بدارد یا با آنان همسو شود .

کتاب‌های صحاح و سُنَن از علی علیه السلام نقل کرده‌اند که دربارۀ ابن مسعود فرمود :

عَلِمَ الکتابَ والسنّة ثمّ انتهی ، وکفی بذلک علماً ؛⁽³⁾

به کتاب و سنّت دانا بود و از آن فراتر نرفت ، و همین آگاهی برای آدمی بس است .

یا این سخن حضرت که :

قرأَ القرآنَ وأحَلَّ حلالَه وحَرَّمَ حرامَه ، فقیهٌ فی الدین ، عالِمٌ بالسُنّة ؛⁽⁴⁾

ابن مسعود قرآن را قرائت می‌کرد و حلالش را حلال و حرامش را حرام می‌دانست ، در دین فقیه (و آگاه) بود و سنّت می‌دانست .

آری ، فضائل ابن مسعود در کتاب‌های دیگران از آنچه نزد شیعه هست ، بیشتر است و همۀ آن‌ها بزرگواری و ارزشمندی و منزلتِ والای او را می‌نمایاند .

آنچه را خطیب نقل می‌کند و آنچه در استدلال بزرگان شیعه مورد توجّه قرار گرفته است ، نمی‌تواند دلیل قانع کننده بر نظریۀ آنان باشد ؛ زیرا :

اولاً : جملۀ «أحادیث فی أهل البیت ، بیت النبی» (در آن صحیفه احادیثی دربارۀ خاندان پیامبر بود) صراحت ندارد که آن احادیث در فضائل اهل بیت بود ، بلکه احتمال می‌رود که آن احادیث در مذمّت اهل بیت یا غُلُوّ نسبت به ایشان بود ؛ و این احتمال با آنچه در سیرۀ ابن مسعود هست و فضائلی که وی دربارۀ

اهل بیت روایت می‌کند ، هماهنگی دارد .

ثانیاً : آنچه مُدَّعی اذعان می‌دارد که : «منع از تدوین برای محو فضائل اهل بیت و ادلۀ امامت ، مطرح شد» با نهی عامی که از شیخین صادر گشت همخوانی ندارد و دلیل اخص از مُدَّعاست ؛ چراکه ابوبکر به طور عمومی از نقل حدیث منع کرد و به بسنده کردن بر قرآن فراخواند و این کار را پس از سوزاندن احادیث پانصدگانه‌اش انجام داد ، و عُمَر از کسانی که نزدشان احادیث بود خواست که پیش او بیاورند تا ببیند کدام راست و درست‌تر است .

اگر اینان تنها خواستار محو فضائل و دلایل امامت بودند و هدفی جز این نداشتند ، ابوبکر می‌توانست از میان آن پانصد روایت ، روایاتی را که در فضائل و خلافتِ اهل بیت است حذف کند و دیگر روایات را باقی گذارد ؛ و همچنین عُمَر - وقتی نوشته‌های حدیثی را پیش او آوردند - می‌توانست احادیثِ فضائل را نابود سازد و بازمانده را در کتابی گرد آورد و دستور دهد که مسائلِ ارث را از آن‌ها برگیرند ؛ و نیز می‌توانست احادیثِ تفسیر و اخلاق و فضیلت‌های ]انسانی[ و اندرز و ارشاد و مانند آن را به کسانی واگذارد که عهده دارِ وعظ و ارشادند و خلیفه به آن‌ها اعتماد داشت . با این کار ، واقعیتِ امر از دید مسلمانان پنهان و پوشیده می‌ماند و حق با باطل مشتبه می‌گشت .

باری از این توجیه که منع از تدوین ، به جهت نابود سازی فضائل اهل بیت صورت گرفت ، لازم می‌آید که بپذیریم عُمَر جرأت نداشت از نقل روایاتِ فضائل علی و اهل بیت به طور ویژه جلوگیری کند ، دست به دامان منعِ عام از نقل حدیث شد تا در ضمن آن ، مانع انتشار احادیثِ فضائل شود!

با مطالعۀ سیرۀ عُمَر می‌توان دریافت که وی تُند مزاج و درشت خو بود و از کسی نمی‌ترسید و باک نداشت . در تاریخ آمده است که وی بر کسانی که خلافتِ ابوبکر را برنتافتند و در بیتِ فاطمه تحصُّن کرده بودند (علی ، عبّاس ، فَضل بن عبّاس ، زُبَیر ، خالد بن سعید ، مقداد ، سلمان ، ابوذر ، عمّار ، بَراء بن عازب ، اُبَی بن

کعب ،⁽¹⁾

سعد بن اَبی وَقّاص و طلحه بن عُبَیدالله . . .) یورش آورد ، و با شعلۀ آتش پیش آمد تا خانه را به آتش کشد که با فاطمه رو به رو شد ، فاطمه علیها السلام فرمود : ای فرزند خطّاب ، آمده‌ای تا خانه‌مان را آتش زنی؟! عمر پاسخ داد : آری ، مگر اینکه به جمعِ امّت درآیید ! ⁽²⁾

در کنز العُمّال آمده است :

عمر به فاطمه گفت : هیچ کس - بعد از پدرت - برای ما دوست داشتنی‌تر از تو نیست! به خدا سوگند ، این محبت بازم نمی‌دارد از این که دستور دهم اگر این افراد نزدت گرد آیند ، خانه را به آتش کشم ! ⁽³⁾

و در نقل الإمامة والسیاسة می‌خوانیم :

عُمَر آمد و آنان را که در خانۀ علی بودند صدا زد (که بیرون آیند) آنان خودداری ورزیدند . آن گاه وی هیزم خواست و گفت : سوگند به کسی که جانِ عمر به دست اوست ، خارج شوید وگرنه هرکه را در خانه باشد می‌سوزانم! به او گفتند : ای اَبا حفص ، در این خانه فاطمه هست! گفت : باشد .⁽⁴⁾

و در أنساب الأشراف عبارت چنین است :

ابوبکر سوی علی پیک فرستاد که برای بیعت بیاید ، آن حضرت از این کار سرباز زد . عُمَر به همراه مشعلی آمد وجلوِ در ، با فاطمه رو به رو شد ، فاطمه گفت : ای پسر خطّاب ، می‌خواهی خانه‌ام را آتش زنی؟! عمر گفت : آری ، این کار دستاورد پدرت را استوارتر

می‌سازد .⁽¹⁾

این متون و دیگر گزارش‌ها که درشت خویی عمر و سخت گیری وی را در بیان نظراتش می‌نمایانند ، دلالت دارند بر اینکه کسی که چنین روش و رفتاری داشت بعید نبود از تدوینِ همۀ احادیث - تنها با انگیزه نابودی فضائل اهل بیت - جلوگیری کند .

اگر عُمَر در پی این هدف می‌بود ، از اَحَدی باک نداشت و از تردید صحابه نمی‌هراسید و در آنچه می‌خواست درنگ نمی‌ورزید و برای تدوین ، خطوط قرمز تعیین می‌کرد ؛ چنان که دربارۀ «مُتْعَه» با جرأت و قدرت گفت : «دو متعه در عهد رسول خدا بود ، آن دو را حرام می‌سازم و مرتکبانِ آن را مجازات می‌کنم» .

بنابراین ، مسئله خلافت و گستاخی بر زهرا علیها السلام و گرفتن فدک از آن حضرت و دستگیری علی علیه السلام برای بیعتِ اجباری با ابوبکر و . . . یک چیز است ، و منع از تدوین برای غرضی ، چیز دیگر می‌باشد .

ثالثاً : در تاریخ ثبت است که ابوبکر و عُمَر دربارۀ فضائل علی علیه السلام و اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله روایاتِ زیادی را نقل کرده‌اند . محب الدین طبری بابی را با این عنوان منعقد ساخته است : «ذکر ما رواه أبوبکر فی فضائل علیّ» (نقلِ آنچه ابوبکر در فضائل علی روایت کرد) . . . از جمله احادیث این باب ، روایات زیر است :

— عبادت بودن نگاه به علی .

— برابری کفِ دستِ علی با دستِ پیامبر .

— اینکه پیامبر برای علی خیمه‌ای زد و برای فرزندانش خیمه‌ای دیگر .

— این حدیث که : علی نسبت به پیامبر ، به منزلۀ پیامبر است نسبت به پروردگار .

— اینکه احدی از صراط نمی‌گذرد مگر با جوازی که علی آن را بنویسد .

— این سخن پیامبر که فرمود : هرکه شاد می‌شود از اینکه نزدیک ترین خویشاوند به من را بنگرد ، به علی نگاه کند .

— اینکه ابوبکر کسی را که توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله را از او خواست ، به علی حواله داد .⁽¹⁾

در المستدرک علی الصحیحین از عمر نقل شده که گفت :

علی بن ابی طالب سه خصلت را داراست که اگر یکی از آن‌ها را داشتم برایم از شتران سرخ موی محبوب‌تر بود!

گفتند : آن‌ها کدام اند؟

گفت : ازدواج با فاطمه - دختر رسول خدا - سکونت در مسجد با پیامبر صلی الله علیه و آله که هر آنچه برای رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسجد روا می‌باشد برای او نیز رواست ، و دادن پرچم روز جنگ خیبر به دست او .⁽²⁾

حاکم می‌گوید :

اِسناد این حدیث صحیح است .⁽³⁾

آورده‌اند که عُمَر بن خطّاب - در زمان خلافتش - اَحکام دین را از علی می‌پرسید و یاد می‌گرفت ، در مناقب خوارزمی آمده است :

دو مرد پیش عمر آمدند و پرسیدند : طلاق کنیز چگونه است؟ عمر سوی گروهی از مردان رفت که در میانشان مردی اَصلع (موی جلو سر ریخته) وجود داشت و از او سؤال کرد که حکم طلاق کنیز چیست ، وی پاسخ داد تا دو بار به دست شخص است .

عمر سوی آن دو نفر آمد و گفت : دو بار است .

یکی از آن دو گفت : تو خلیفه‌ای و ما نزدت آمده ایم و از طلاق کنیز می‌پرسیم ، آن گاه تو پیش مردی می‌روی و از او می‌پرسی! به خدا سوگند ،با تو هم سخن نشوم!

عُمَر گفت : وای بر تو! آیا می‌دانی این شخص کیست؟! او علی بن ابی طالب است! از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود : اگر آسمان‌ها و زمین را در یک کفۀ ترازو نهند و ایمان علی را در کفۀ دیگر بگذارند و بسنجند ، ایمان علی بر آسمان‌ها و زمین سنگینی می‌کند⁽¹⁾.

و نیز از عمر روایت شده که گفت : «علیّ أقضانا»⁽²⁾

(قاضی ترین ما علی است) ، «لولا علی لَهَلَکَ عُمَر»⁽³⁾(اگر علی نبود عمر هلاک می‌شد) ، «لا أبقانی الله لِمُعْضِلَة لیس لها أبوالحسن» ؛⁽⁴⁾خدا در مشکلی باقی‌ام نگذارد که ابوالحسن نباشد .

در تاریخ دمشق عُمَر از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که فرمود :

إنما علی مِنّی بمنزلة هارون من موسی اِلّا اَنَّه لا نبیّ بعدی ؛⁽⁵⁾

علی نسبت به من چون هارون است نسبت به موسی ، جز اینکه بعدِ من پیامبری نیست .

همچنین از عمر این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که گفت :

أنت أوّل النّاس

إسلاماً وأوّلُ النّاس إیماناً ؛⁽¹⁾

ای علی ، تو نخستین مسلمانی و اولین مؤمن .

در صحیح بخاری در باب مناقب علی ، از عمر نقل شده است که گفت : رسول خدا در حالی رحلت کرد که از علی راضی بود .⁽²⁾

مُحبّ الدین طبری بابی را می‌آورد با این عنوان : «فی ذکر ما رواه عُمَر فی علی» (در نقلِ آنچه عُمَر دربارۀ علی روایت کرده است) و در این باب احادیثی را از عمر می‌آورد ، از جمله :

حدیث رایتِ روز خیبر ، حدیث آرزوی یکی از سه ویژگی علی ، حدیث منزلت ، روایتِ رجحان ایمان علی بر آسمان‌ها و زمین ، حدیث غدیر ، و این سخن عمر که گفت : «امارت را دوست نمی‌داشتم مگر امروز» آن گاه که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود : تو را برانگیزم سوی . . . ، وگفتار وی (در تبریک به حضرت علی علیه السلام ) : تو مولای همۀ زنان و مردان با ایمان گشتی ؛ وکلام او که دربارۀ علی گفت : او مولای من است ، حوالۀ مسائل قضایی بارها به آن حضرت و این سخن وی که گفت : «آشناترین ما به امر قضاوت علی است» و رجوع عمر به نظر آن حضرت دربسیاری از مسائل .⁽³⁾

آنچه بیان شد اندکی است از بسیار ، که ابوبکر و عمر در فضائل علی علیه السلام روایت کرده‌اند .

بی‌گمان صحابه فضائل علی علیه السلام را در عهد ابوبکر و عُمَر شیخین باز می‌گفتند و نقلشان به زمانِ پیامبر صلی الله علیه و آله اختصاص نداشت .

حاکم به سند خود از عقاب بن ثعلبه روایت می‌کند که گفت :

در دوران خلافتِ عُمَر ، ابو ایّوب انصاری برایم حدیث کرد که : رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی بن

اَبی طالب دستور داد با ناکثان و قاسطان و مارقان⁽¹⁾پیکار کند .⁽²⁾

اگر این توجیه درست باشد که ابوبکر و عُمَر تنها برای محو فضائل اهل بیت (یا دلایلِ امامت) از تدوین حدیث بازداشتند ، و این سخن صحیح باشد که نقل فضائل خاندانِ پیامبر صلی الله علیه و آله به نظامِ حاکم آسیب می‌رسانْد و با سیاستِ جاری حکومت سازگاری نداشت ، قول ابو ایّوب درست نبود و احادیثِ فراوانی که در کتاب‌های صحاح و سنن پراکنده‌اند (و بر امامت اهل بیت دلالت دارند) به ما نمی‌رسید ، مانند این سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود :

— علیٌّ مع القرآن والقرآنُ مع علیّ ؛⁽³⁾علی با قرآن است و قرآن با علی .

— إِنّی مُخلِّف فیکم الثَّقَلَیْن : کِتابَ الله وَعِتْرَتی أَهْلَ بَیتی ؛⁽⁴⁾میانتان دو چیز نفیس می‌گذارم : کتاب خدا و عترتم ، اهل بیتم .

— مَثَلُ أهل بیتی کَسَفینة نوح ؛ مَن رَکِبها نجا ، ومن تَخَلَّف عنها هَوَی وغَرَقَ ؛⁽⁵⁾مَثَلِ اهل بیت من ، چونان کشتی نوح است ، هرکه به آن درآید نجات می‌یابد و هرکه از آن سر باز زند ، می‌اُفتد و غرق می‌شود .

— مَن کنتُ مَولاه فَهذا علیٌّ مَولاه ؛⁽⁶⁾به هرکه مولا منم ، علی است مولای او .

و سخنانِ بسیاری دیگر . . .

لیکن انصاف این است که بگوییم ابوبکر و عُمَر گرچه فضائل اهل بیت و دلایلِ امامتِ آن‌ها را روایت می‌کردند ، اما از روشن گری‌ها و بگومگوهایی که موضوع جانشینی امام علی علیه السلام را آشکار می‌ساخت ، به شدّت می‌پرهیختند و یا هر آنچه را که صحابه را مخالف با رأی و اجتهاد (کسانی که مؤیّدان تعبُّدِ محض به قرآن و سنّت بودند) می‌نمایاند ، برنمی‌تافتند .

ابوبکر و عُمَر ، گرچه عرصه را برای نقل فضائل - به تنهایی - تنگ نکردند ، لیکن نمی‌پسندیدند امور مربوط به خلافتشان میان مردم انتشار یابد . از این رو ، ابوبکر به منصرف سازی مسلمانان از گفت و گو دربارۀ خلافت دست یازید و مانعِ احادیثی شد که دربارۀ برحق بودن علی علیه السلام بود ؛ زیرا بیان و تفسیر و کشف ابعادِ این گونه احادیث ، پایه‌های حکومت را می‌لرزاند ، نه نقلِ صرف روایات .

شیخ عبدالرَّحمان بن یحیی معلمی یمانی می‌نویسد :

اگر برای مرسلۀ ابن ابی مُلَیْکه اَصلی باشد ، وجودِ آن پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله نشانۀ آن است که به امر خلافت مربوط می‌شد .

گویا مردم پس از بیعت اختلاف ورزیدند ؛ بعضی می‌گفتند ابوبکر اهلیّت دارد ؛ چراکه پیامبر چنین و چنان فرمود ، و برخی بدان جهت که پیامبر صلی الله علیه و آله فلان و بهمان را نام برده بود ، دیگری را سزاوارِ خلافت می‌دانستند . ابوبکر دوست می‌داشت که مردم را از فرو رفتن در این امر ، روی گردان سازد .⁽¹⁾

و می­بینیم : عُمَر ، عبدالله بن عبّاس را (که با اخلاص از خلافت علی علیه السلام دفاع می‌کرد) زیاد گوشه می‌داد و تهدید می‌کرد .

پس از آنکه با عُمَر دربارۀ برحق بودن و شایستگی امام علی به خلافت ، مشاجره کرد ، عُمَر گفت : ای ابن عبّاس ، از تو سخنی به من رسیده که دوست ندارم آن را باز گویم تا منزلتت نزدم از بین برود! ابن عبّاس پرسید : چه سخنی؟ عمر گفت : به من رسانده‌اند که تو پیوسته می‌گویی : «خلافت را از روی حسد و ظالمانه از ما گرفتند!» و آن گاه که ابن

عبّاس به دفاع از این سخن پرداخت و در برابر عُمر کوتاه نیامد و می‌خواست برود ، عُمَر به او گفت : من چونان گذشته حق تو را پاس می‌دارم .⁽¹⁾

در بگومگوی دیگری ، عُمَر از سخن ابن عبّاس بی قرار شد ، ابن عبّاس می‌گوید : سپس عُمَر از من رو گرداند و به شتاب دور شد ، من هم بازگشتم⁽²⁾.

در ماجرای دیگری منع عُمَر از بیانِ موضوع خلافت و سزامند بودن اهل بیت به آن ، وضوحی دو چندان می‌یابد آنجا که ابن عبّاس با احتجاج خود ، عُمَر را مات کرد (و نتوانست چیزی بگوید) به ابن عبّاس گفت : این سخن را با دیگران مگوی ، اگر آن را از غیر تو بشنوم - میان این دو کوه - خواب از سرم می‌پَرَد .⁽³⁾

در نسخه‌ای دیگر آمده است که عُمَر گفت : اگر آن را از دیگری بشنوم ، در این سرزمین ، راحت نخواهی خُفت!

به هر حال ، ترس عُمَر از شنیدن این حدیث از شخصِ سومی - از این دو متن - نمایان است ؛ زیرا این کار ، یعنی شوراندن مردم بر ضدّ حکومت و فروپاشی ستون‌های مشروعیت حکومت مبتنی بر اجتهاد و رأی .

از این سخت گیری و از نقل فضائل به وسیلۀ ابوبکر و عمر و . . . درمی‌یابیم که در این امر چرخش سیاسی زیرکانه‌ای رخ داد ؛ از سویی نقلِ فضائل و شنیدن بعضی از آن‌ها تا خطوط اصلی سیاستشان ناآشکار بماند ، و از دیگر سو جلوگیری از عبور از مرزهایی که برای نقل حدیث و چیزهایی که می‌توان حدیث کرد ، کشیده شد .

با این سخن ، روشن می‌شود که نابود سازی فضائل اهل بیت علیهم السلام - در ماجرای منع تدوین - عامل اول و آخر نبود ، هرچند نمی‌توان انکار کرد که این عامل ، تأثیری جزئی داشت ؛ به ویژه منع احادیثی که به اصل خلافت ارتباط

می‌یافت ، عاملی که خود زیر چتر منعی گسترده ، برای هدفی وسیع‌تر و گسترده‌تر و پردامنه‌تر قرار گرفت .

چکیدۀ سخن

آنچه را خطیب بغدادی (م 463 ق) در تقیید العلم می‌آوَرَد ، نمی‌تواند دلیل تام و کاملی بر این نظریه باشد ؛ زیرا واژۀ «اَهل بیت» در روایتِ قاسم بن سلاّم (م 224 ق) وجود ندارد . افزون بر این ، اشکالاتی بر این دیدگاه وارد است .

منع از تدوین و نقل حدیث تنها به این تعلیل منحصر نمی‌باشد تا سبب اساسی در این ماجرا ، انتشار نیافتن فضائل خاندان پیامبر و نابود سازی آن‌ها عنوان گردد .

ابن مسعود و روایات منع

روایاتی که دربارۀ منع از تدوین - در تقیید العلم - از ابن مسعود وارد شده است به آنچه از صحیفۀ علقمه آورده‌اند منحصر نمی‌شود ، بلکه دسته‌ای از احادیث است که مجموع آن‌ها به هفت روایت می‌رسد :

1 . به اسناد از ابن فُضَیل ، از حُصَین بن عبدالرَّحمان بن مُرَّة نقل شده است که گفت :

ما نزد عبدالله (بن مسعود) بودیم که ابن قُرَّه کتابی را آورد و گفت : «این کتاب را در شام یافتم ، مطالب آن شگفت زده‌ام ساخت ، آن را برایت آوردم» .

عبدالله در آن نگریست ، سپس گفت : «پیشینیان شما به پیروی‌شان از کتاب‌های دیگر و ترک کتاب خودشان ، هلاک شدند!» .

آن‌گاه تشت آبی خواست و مطالب کتاب را در آب شست و پس از آن ، نابودش کرد .⁽¹⁾

2 . به اسناد از عبدالرَّحمان بن اَسود ، از پدرش روایت شده که گفت :

من و علقمه به جزوه‌ای دست یافتیم و با آن پیش عبدالله روانه شدیم و درِ خانه‌اش نشستیم . خورشید غروب کرد (یا نزدیک بود غروب کند) که وی از خواب

برخاست و کنیزش را فرستاد که برو بنگر چه کسی پشتِ درِ منزل است؟ او آمد و برگشت و گفت : علقمه و اَسود . عبدالله گفت : دعوتشان کن به اندرون نزدم آیند . ما داخل شدیم ، گفت : گویا زیاد پشت در ماندید؟ پاسخ دادیم : آری . پرسید : چرا در نَزَدید؟ پاسخ دادیم : از بیم آنکه مبادا خواب باشی! گفت : دوست نمی‌دارم درباره‌ام چنین گمانی کنید ، این لحظه ، ساعتی است که ما آن را با نماز شب مقایسه می‌کنیم .

گفتیم : این صحیفه را یافتیم ، در آن حدیث عجیبی هست! ابن مسعود گفت : ای کنیز ، بیا و تشت بیاور و در آن آب بریز!

آن گاه ابن مسعود آن صحیفه را با دست خود محو می‌کرد و می‌خواند : «نَحنُ نَقُصُّ عَلَیکَ أحسَنَ القَصَص . . .» ؛⁽¹⁾ما نیکوترین سرگذشت‌ها را برایت حکایت می‌کنیم .

گفتیم : به آن نگاه کن ، حدیث خوب (نیز) در آن هست!

ابن مسعود آن را محو می‌کرد و می‌گفت : این قلب‌ها ظروف‌اند! آن‌ها را به قرآن مشغول دارید نه غیر آن .⁽²⁾

3 . به اسناد از عبدالرَّحمان بن اَسود ، از پدرش روایت شده که گفت :

علقمه کتابی را از مکّه یا یَمَن آورد (صحیفه‌ای که در آن احادیثی دربارۀ اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وجود داشت) ما از عبدالله اذن خواستیم و بر او درآمدیم و آن صحیفه را به او دادیم . وی کنیزش را صدا زد و تشت آبی خواست!

گفتیم : ای ابا عبدالرَّحمان ، در آن بنگر! احادیثِ پسندیده‌ای دارد!

وی آن‌ها را در آب پاک می‌کرد و از بین می‌برد و می‌خواند : «نَحنُ نَقُصُّّ عَلَیکَ أحسَنَ القَصَص ...» ⁽³⁾(ما شیوا و گویاترین سخنان را با

وحی این قرآن ، برایت باز گفتیم) این قلب‌ها ظرف‌هایی‌اند ، آن را به قرآن مشغول دارید و به ماسوای قرآن سرگرم نسازید .⁽¹⁾

4 . به اسناد از سلیم بن اَسود روایت شده که گفت :

من به همراه عبدالله بن مِرْداس بودم ، ناگهان با یک مرد نخعی صحیفه‌ای دیدیم که در آن قصه‌هایی با آیات قرآن بود . با او در مسجد وعده گذاشتیم ، عبدالله بن مِرْداس گفت : جزوه را به یک درهم می‌خرم! در مسجد منتظر آمدن آن شخص بودیم که ناگهان مردی آمد و گفت : بیایید ، عبدالله شما را فرا می‌خواند .

سلیم می‌گوید : حلقه جمعیّت را شکستیم و خود را به عبدالله بن مسعود رساندیم ، دیدیم که آن صحیفه به دست اوست!

عبدالله گفت : نیکوترین رهنمودها هدایت محمّد است و بهترین سخن کتاب خداست ، و بدترین اُمور ، نوپیداهایی (بدعت ها) است که شما حدیث می‌کنید و برایتان حدیث می‌شود ، آن گاه که چیز نو (و بی پیشینه و ریشه) دیدید بر شما باد همان هدایت نخست! چراکه اهل کتاب پیش از شما را این صحیفه و مانندِ آن هلاک ساخت ؛ قرن اندر قرن آن را ارث بردند تا اینکه کتاب خدا را چنان پشت سرشان انداختند که گویا از آن بی‌خبرند .

مردی که جای صحیفه را می‌دانست سوگند دادم که آن را برایم بیاورد ، به خدا قسم اگر می‌دانستم که به «دَیْرِ هند»⁽²⁾است سویش رهسپار می‌شدم .⁽³⁾

5 . به اسناد از اَشعثِ بن سلیم ، از پدرش روایت شده که گفت :

من با مردمانی در مسجد هم نشین بودم . روزی بر آنان در آمدم ، دیدم نزدشان صحیفه‌ای است که

آن را می‌خوانند ، در آن ذکر و حمد و ثنای خدا بود و مرا شگفت آمد . به صاحب صحیفه گفتم : آن را به من ده که نسخه‌ای از رویش بنویسم! گفت : آن را به مردی وعده داده ام ، صُحُفت را آماده ساز تا هنگامی که او فراغت یافت به تو دهم .

من صُحُف خودم را آماده ساختم ، یک روز به مسجد درآمدم ، دیدم غلامی از میان مردم می‌گذرد و می‌گوید : به خانۀ عبدالله بن مسعود بشتابید! مردم سوی آنجا روانه شدند و من هم با آنان رفتم ، ناگهان دیدم که آن صحیفه در دست اوست و می‌گوید : بدانید که آنچه در این صحیفه می‌باشد فتنه و گمراهی و بدعت است ، مردمان اهل کتاب پیش از شما بدان جهت هلاک شدند که پیرو دیگر کتاب‌ها شدند و کتاب خدا را واگذاشتند . من بر مردی که چیزی از آن می‌دانست سخت گرفتم تا آن را به من نمایاند . سوگند به کسی که جان عبدالله به دست اوست ، اگر بدانم از این صحیفه به «دَیْر هند» است به آنجا می‌روم ]تا به چنگش آورم و نابود سازم[ هرچند ناگزیر شوم این مسیر را پیاده بپیمایم .

آن گاه ابن مسعود آبی خواست و آن صحیفه را در آب شست .⁽¹⁾

6 . از ابراهیم تیمی نقل شده است که گفت :

ابن مسعود دریافت که نزد گروهی از مردمان کتابی هست ، پیوسته از آنان می‌خواست که آن را نزدش بیاورند تا اینکه آوردند . چون آن را گرفت ، محو کرد سپس گفت : اهل کتاب پیش از شما بدان جهت هلاک شدند که به کتاب‌های علما و اُسقف‌هایشان روی آوردند و کتاب پروردگارشان را رها ساختند ، یا گفت : تورات و انجیل را واگذاشتند تا کهنه و پوسیده شد و فرائض و احکامی که در آن بود از بین رفت .⁽²⁾

7 . از عبدالرَّحمان بن اَسود ، از پدرش نقل شده که گفت :

مردی از اهل شام

پیش عبدالله بن مسعود آمد با او جزوه‌ای بود که از سخنان ابو درداء و قصه‌های او در آن درج شده بود ، به ابن مسعود گفت : ای ابا عبدالرَّحمان ، آیا به سخن برادرت - ابو درداء - در این صحیفه نمی‌نگری؟ ابن مسعود آن صحیفه را ستاند و به خواندن و نگاه کردن در آن پرداخت تا اینکه به منزلش درآمد ، به کنیزش گفت : تشتی پر از آب برایم بیاور! پس از آنکه کنیز تشت آب را آورد ، ابن مسعود صحیفه را در آب فرو برد و آن را می‌مالاند و می‌خواند :

«الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ * نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ ...» ؛⁽¹⁾الر ، این ، آیات کتاب روشن گر ]و متمایز از دیگر کتاب ها[ است ، ما قرآن را به زبانِ عربی نازل کردیم تا عقلتان را (در آن) به کار برید ؛ ما شیوا و گویاترین سخنان را برایت حکایت می‌کنیم .

آیا قصه‌هایی نیکوتر از قصه‌های خدا را می‌خواهید؟ آیا سخنی بهتر از سخن خدا را خواهانید ؟! ⁽²⁾

اگر به مجموعه این احادیث بنگریم و به یک دیگر پیوستشان دهیم به نتایجی دست می‌یابیم که بر خلاف آن چیزی است که اصحاب دیدگاه پیشین ، به آن رسیدند .

توضیح این سخن را در ضمن چند نکته بیان می‌کنیم :

الف) از روایاتِ کتاب و دیگر احادیث به دست می‌آید که در بیشترِ این صحیفه‌ها و کتاب‌ها نگرش‌های حیرت آوری وجود داشت که پیش از آن ، مسلمانان نشنیده بودند و با سرشتِ تشریع اسلامی پیوند نمی‌یافت و به همین جهت ، تعجّب برانگیز بود .

اگر محتوای این کتاب‌ها با بافته‌های فکری و مأنوسات ذهنی آنان هماهنگ

می‌بود ، به نظرشان عجیب نمی‌آمد .

در این روایات ؛ عباراتی چنین آمده است : «وَجَدْتُه بالشام فَأَعْجَبَنی» (آن کتاب را در شام یافتم ، حیرتم را برانگیخت) ، «هذه صحیفة فیها حدیثٌ عجیبٌ» (این کتابی است که در آن حدیث شگفتی هست) ، «عندهم صحیفةٌ فأعْجَبَتْنی» (نزدشان صحیفه‌ای است که مرا به تعجّب واداشت) ، «إنّ عند ناس کتاباً یُعْجِبونَ به» (نزد مردمی کتابی هست که به آن می‌نازند) .

پیداست که آنچه در این کتاب‌ها وجود داشت ، کتاب خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله نبود وگرنه به شگفت نمی‌آمدند و شیفته نمی‌شدند ، و مانند دیگر سخنان به شمار می‌رفت که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می‌شد .

ب) این صحیفه‌ها (به جز کلام اَبو درداء و داستان‌های او) عینِ سخنِ صحابی و کسی که از پیامبر صلی الله علیه و آله یا صحابی نقل کند ، نبود ؛ زیرا در این روایات نام محدِّثان این احادیث و کسانی که از آن‌ها حدیث شده ، نیامده است و همین برای مسند نبودنشان بسنده می‌باشد ؛ چراکه گوینده معلوم نیست ، بلکه به تمام معنا مجهول است و به جهالت کاتبِ آن‌ها و کسی که از او این محتوا روایت شده - به طور ضمنی - تصریح شده است .

این صُحُف (و کتاب‌ها) این گونه تعبیر شده‌اند : «کتاباً وَجَدْتُه» (کتابی را یافتم) ، «أصبت . . . صحیفة» (صحیفه‌ای به دستم رسید) ، «جاء رجلٌ مِن أهل الشام . . . ومعه صحیفة) (مردی از اهل شام آمد . . . با او کتابی بود) ، «فَرَأَیْنا صَحیفةً مع رجل من النَخَع» (همراه یک مرد نخعی صحیفه‌ای دیدیم) ، «کنتُ أُجالس أُناساً . . . فإذا عندهم صحیفة» (با مردمی هم نشین بودم . . . نزدشان کتابی دیدم) ، «إنّ عندَ ناس کتاباً» (نزد مردمی کتابی هست) ، «رأیتُ مع رجل صحیفةً» (به همراه مردی صحیفه‌ای دیدم) .

این‌ها همه دلالت دارند بر اینکه مصدر و مأخذ این کتاب‌ها مجهول (و ناشناخته) بود ، پس اعتماد بر آن‌ها در هیچ حالی امکان نداشت .

و امّا صحیفه اَبو درداء چیزی جز سخنانِ خودش (و نه کلام پیامبر) را در بر

نداشت و نیز داستان‌هایی که از مصادر نامعتبر به دست آورده بود .

ج) دسته‌ای از این کتاب‌ها از شام و بعضی‌شان از مکّه یا یمن آورده شده بودند و برخی‌شان را نمی‌دانیم از کجا آمدند! پس این صُحُف نوشته‌های صحابه شمرده نمی‌شدند و از محل نزول وحی و بیت نبوّت و مَقَرّ صحابه نیامده بودند . در بعضی‌شان آمده است : «کتاباً وَجَدْتُه بالشّام» (کتابی را که در شام یافتم) ، «جاء رجلٌ مِن أهلِ الشام ومعه صحیفة» (مردی از اهل شام آمد با او صحیفه‌ای بود) ، و در بعضی هست «مِن مکّة أو الیمن» (از مکّه یا یمن) .

ظاهر عبارت این است که تردید در آن‌ها از راوی نمی‌باشد ، بلکه در واقع و نفس الأمر ، مطلب چنین است .

و از دیگر سو به دست می‌آید که عامل اجتماعی و جغرافیایی در این روایت‌ها نقش بزرگی داشت و این به جهت نزدیکی شام به روم مسیحی بود که در آن زمان مسیحیّت در آنجا سیطره داشت . بسا این روایات «جزوات تبلیغی» بودند و مسیحیان می‌خواستند به وسیلۀ آن‌ها در فکر و اندیشه اسلامی نفوذ کنند .

پس این منقولات ، به راستی در بردارندۀ سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله نبود .

به جهت بی اعتباری این جزوه‌ها (که منبع و نویسنده و املاگر - روایتگر - آن‌ها ناشناخته بود) می‌بینیم که اهل بیت علیهم السلام به این نکته توجه داشتند و می‌دانستند که ناشناخته بودن مُحدِّث ، آن‌ها را از درجۀ اعتبار می‌اندازد ؛ لذا آنان بر صُحفی تأکید می­ورزیدند که نزد خودشان بود ، منبع و نویسنده و املاگر آن را بیان می‌کردند .

امام صادق علیه السلام - به کسی که آن حضرت را «صُحُفی»⁽¹⁾نامیده بود - فرمود :

أنا رجل صُحُفیّ ، وقد صَدَق - أبو حنیفة - قَرَأتُ صُحُف آبائی إبراهیم

وموسیٰ ؛⁽¹⁾

من مردی صُحُفی‌ام ، ابو حنیفه راست گفت ، صُحُف پدرانم ابراهیم و موسی را خوانده‌ام .

امامان اهل بیت علیهم السلام در توصیف کتاب علی علیه السلام گفته‌اند که این کتاب ، املای علی است از میانِ دو لبِ رسول خدا صلی الله علیه و آله .

آنان علیهم السلام روشن ساختند که صُحُفشان به صورت ارثِ پسر از پدر ، از پیامبر صلی الله علیه و آله است و ائمّه علیهم السلام حافظان و کاتبانِ آن‌اند ، و در این صُحُف ، احکام خدا از زمان موسی و ابراهیم تا پیامبر خاتم ، هست .

در الکامل (ابن عُدَی) آمده است :

جعفر بن محمّد احادیثِ زیادی را از پدرش ، از جابر ، و از پدرش به نقل از پدرانش آورده است ، و آل البیت نُسَخی دارند که جعفر بن محمّد آن‌ها را روایت می‌کند .⁽²⁾

د) بسیاری از این صُحُف دربر دارندۀ فرائض و احکام نبود و تفسیر و شرح آیات در آن‌ها دیده نمی‌شد ؛ بلکه غیر این‌ها را در برداشت . ظاهراً در آن‌ها قصه‌ها و اخبار و احادیث و اَذکاری وجود داشت که خدا آن‌ها را حجّت قرار نداده است .

این نوع مطالب ، زاییدۀ ذهن قصه پردازان و خبرسازان بود که بر اساس جوّ حاکم وخواسته‌ها و تعصّبات قبیله‌ای (و دیگر عواملی که نقشی در اضافه و حذف وتغییر وتبدیل امور دارند) بعضی حقایق را بزرگ می‌ساختند و برخی دیگر را می‌پوشاندند .

در این نقل‌ها این عبارت‌ها را می‌نگریم :

— صحیفةٌ فیها کلامٌ مِن کلامِ أبی الدرداء وقِصَصٌ مِن قِصَصه ؛ صحیفه‌ای است در آن بعضی از گفته‌های ابو دردا و پاره‌ای از قصه‌های او هست .

— فرأینا صحیفةً فیها قصصٌ وقرآن ؛ صحیفه‌ای را دیدیم که در آن ، قرآن و داستان‌هایی بود .

— فیها ذکر وحمد وثناء علی الله ؛ در آن ذکر است و حمد و ثنا بر خدا .

پیداست که محتوای این صُحُف (داستان‌های ابو درداء و احادیث بی سند) از قبیل همان قصه پردازی‌هایی است که امروزه در تفاسیر و دیگر کتاب‌های داستان‌های قرآنی می‌بینیم که از تورات گرفته شده‌اند :

آیا این داستان‌های ساختگی جز از ناحیۀ ابو درداء و کَعْبُ الأَحبار و امثال آن دو - کسانی که از آموزه‌های مسیحی و یهودی اثر پذیرفته بودند - پدید آمد؟!

به همین جهت ابن مسعود - در برخورد با آن‌ها - این آیه را خواند که خدا می‌فرماید : «نَحنُ نَقُصُّ عَلَیکَ أحسَنَ القَصَص ...» ⁽⁵⁾(ما شیوا و گویاترین سخنان

را برایت حکایت می‌کنیم) و می‌گفت : «آیا حکایت‌هایی بهتر از داستان‌های خدا می‌خواهید؟ آیا بهتر از سخن خدا را خواستارید؟» و می‌گفت : «بهترین هدایت ها ، هدایت محمّد است و نیکوترین سخن کتاب خدا می‌باشد ، و بدترین امور نوپیداها (و بدعت ها)ست» .

این سخن ابن مسعود که «إنّ أحْسَنَ الهدی هدی محمّد . . .» (بهترین هدایت ، هدایت‌گری محمّد است . . .) اثبات می‌کند که آنچه را او با آب شُست و نابود ساخت ، سنّتِ محمّد (و از احادیث آن حضرت) نبود ، از مُحدَثات (و بدعت‌هایی) بود که ابن مسعود آن‌ها را برنمی‌تافت ، چراکه ابن مسعود آنان را که از این صُحُف دچار شگفتی می‌شدند به سنّت پیامبر و هدایت او و کتاب خدا ارجاع می‌داد ؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله عمر را توبیخ کرد آن گاه که وی از دریافتِ صُحُف اهل کتاب به شگفت آمد و حدیث پیامبر را واگذارد .

سُیُوطی نقل می‌کند که :

عُمَر گفت : ای رسول خدا ، اهل کتاب احادیثی را برای ما روایت می‌کنند که قلب هایمان را ربوده است ، قصد داریم آن‌ها را بنویسیم! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : ای پسر خطّاب ، آیا چونان یهود و نصارا سر در گم به هر کاری دست می‌یازید؟!

سوگند به آن که جانم به دستِ اوست با این دین حنیف ، آیین درخشان و پاکیزه‌ای را آوردم و همۀ سخنان ]حکمت‌آمیز و درس‌آموز[ به من داده شد .⁽¹⁾

در این سخن عمر که گفت : «قد أَخَذَتْ بِقلوبنا» (قلب‌هایمان را ربود) نیک بیندیش و آن را مقایسه کن با سخنانی که دربارۀ کتاب‌هایی که نزد ابن مسعود می‌آوردند ، می‌گفتند ؛ مانند : «نزد مردمی کتابی هست که به آن فخر می‌فروشند» ، «در این صحیفه ، حدیث عجیبی هست» ، «نزدشان کتابی است . . . آنان را به شگفتی واداشت» ، «صحیفه‌ای یافتم . . . مرا شگفت زده ساخت» و . . .

در مقابل بنگر به پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله به عمر که فرمود : «لقد جِئْتُکم بها بیضاءً نقیّة» (با دین حنیف اسلام ، آئین تابناک و خالصی را برایتان آوردم) و آن را با جواب ابن مسعود مقایسه کن که به کسی که آن صحیفه شگفت زده‌اش ساخت ، گفت : «إنّ أحسن الهُدی هُدی محمّد» ؛ بهترین هدایت ها ، هدایت محمّد است .

این نکته را نیز افزون ساز که ما به روایتی که به این اِعجاب و آن تهدید از رسول خدا گویا باشد ، دست نیافتیم مگر همین روایاتی که از عُمر و شیفتگی او به مکتوباتِ یهود هست .

هنگامی که : در تعلیل ابن مسعود (برای محو آن کتاب ها) به دقّت بنگریم ، درمی‌یابیم که راه شریعت را دنبال می‌کند - به ویژه آنکه مطالب را با آب پاک می‌سازد و با آتش نمی‌سوزاند - با تأکید بر اینکه نیکوترین هدایت‌ها را محمّد آوَرْد و بهترین سخن کتاب خدا می‌باشد ، و بدترین امور بدعت‌هاست .

ابن مسعود انگیزه‌اش را بیشتر آشکار می‌سازد با این سخن که : «محتوای این صحیفه فتنه و گمراهی و بدعت است» ، «اهل کتاب پیش از شما بدان جهت هلاک شدند که به کتاب‌های علما و اُسقف‌هایشان روی آوردند و تورات و انجیل را واگذاردند تا اینکه کهنه شد و فرائض و احکامی که در آن بود ، از بین رفت» .

کتاب‌هایی که نزد ابن مسعود آورده می‌شد ، به فرائض و احکام ربط نمی‌یافت ؛ تنها داستان‌ها و حکایت‌ها و بعضی از اَذکار وابسته به افسانه‌ها و خرافه‌ها وزیاده گویی‌ها در آن‌ها تدوین شده بود .

از این رو ، احتمال می‌رود که در این صحیفه ، قصه‌های تمیم داری وجود داشت (راهب نصرانی که از عُمَر خواست اجازه دهد قصه سرایی کند و عمر به او رخصت داد)⁽¹⁾و بسا کتاب‌هایی مشابه آن بود .

در این سخن ابن مسعود ، مطلب وضوح وآشکاری بیشتری می‌یابد که

گفت : «مردی را سوگند داده‌ام که هرجا صحیفه‌ای را یافت برایم بیاورد . به خدا سوگند ، اگر بدانم چنین کتابی در «دَیْر هند» است ، رهسپار آنجا می‌شوم» ، «سوگند به آن که جان عبدالله به دست اوست ، اگر بدانم از این کتاب در «دَیْر هند» است ، آنجا می‌روم ، هرچند با پای پیاده» ، و در نقل دیگر می‌گوید : «به خدا قسم ، اگر آن به دار الهند⁽¹⁾

این جدیّت و اصرار ابن مسعود بر محو این کتاب ها ، نکته‌ای دارد و آن ، آمیختگی و بر گرفته شدن این احادیث از احادیث اهل کتاب است .

گویا ابن مسعود دریافته بود که این‌ها ساختة صاحبان دَیْرها و قصه‌ها و افسانه‌های اهل کتاب است که بدین وسیله ، مسلمانان ضعیف و ناآگاه و هم فکرانشان را تغذیه می‌کنند .

افزون بر این ، نفس آدمی به نقلِ اسطوره‌ها و شنیدن چیزهای عجیب و غریب ، گرایش دارد ، و بسا این قصه‌ها به عمد از سوی نصارا آموزش و نشر داده می‌شد . به همین جهت ، ابن مسعود گاه به صرف مشاهدة آن‌ها ، و یا حتی بدون وارسی ، به نابودی این صحیفه‌ها اقدام می‌کرد ؛ زیرا محتوای آن‌ها را می‌دانست .

موضع ابن مسعود در برابر این کتاب ها ، موضعی استوار است که به سبب همزمانی با تهاجمی که عُمَر آن را بر ضدّ حدیث گویی و حدیث نگاری رهبری می‌کرد ، منفی به نظر می‌آید ، لیکن خردمندان آگاه می‌دانند که این دو مَنع ، با هم فرق دارند .⁽¹⁾

پس از رسیدن به این نتیجه (که از نگرشی همه جانبه به روایاتِ منعِ منسوب به ابن مسعود به دست آمد) می‌توانیم بگوییم : روایتِ «دارِمی» که در آن بیان شده محتوای آن جزوه‌ها «سبحان الله والحمد لله ولا إله إلاّ الله والله أکبر» بود ، بسنده نیست ؛ زیرا تنها این جمله محتوای کتاب نبود ، بلکه چیزهای دیگر نیز در آن وجود داشت به قرینۀ این سخن ابن مسعود در روایت دیگر که گفت : «إِنَّ ما فی هذا الکِتاب بِدْعَة وَفِتْنَة وَضَلالة» ؛ در این نوشته‌ها ، به یقین ، بدعت و فتنه است و گمراهی!

زیرا اگر تنها تسبیح و تحمید و تهلیل و تکبیر در آن جزوه‌ها بود ، این سخن از ابن مسعود معقول به شمار نمی‌رفت (با اینکه خودش این ذکرها را در نمازها بر زبان می‌آوَرْد) بازداشتن از این کلماتِ پاکیزه از یک مسلمانِ عادی معقول نیست ، چه رسد به یک صحابی بزرگ .

و این سخن که ممانعت در کلام ابن مسعود تنها به نگارش و ثبت برمی گردد (و اینکه نوشتن است که گمراهی به شمار می‌رود با چشم پوشی از مطلب نوشته شده) با عبارتِ ذکر شده سازگاری ندارد و عبارت بر آن دلالت ندارد ؛ زیرا اینکه ابن مسعود می‌گوید : «إنّ ما فی هذا الکتاب» (آنچه در این کتاب هست) اشاره دارد به اینکه مقصود محتوای کتاب است ، نه صرفِ تدوین وثبت مطلب ، وگرنه می‌گفت : «بدانید که نگارش ، بدعت و فتنه و گمراهی است» .

همین سخن را دربارۀ تک روایتِ «عبدالرَّحمان بن اَسود» می‌گوییم که ادعا می‌کند در آن صحیفه ، فضائل اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله بود ؛ زیرا به فرض این روایت صحیح باشد ، همۀ قرائن ، بر وجود مطالب دروغین و ساختگی در آن جزوه دلالت می‌کند ، بسا چیزی جزو سیرۀ اهل بیت و فضائل آن‌ها ادعا می‌شود که هیچ ارتباطی با حقیقت ندارد یا مبالغه است .

به هر حال ، پذیرش این مطلب که ابن مسعود فضائل اهل بیت را نابود ساخت محال است ؛ به ویژه آنکه وی از بزرگ ترین محدِّثان فضائل و ناشرانِ فرهنگ آن‌هاست .

افزون بر این ، ابن مسعود در شیوۀ محو مکتوبات ، چونان ابوبکر و عمر نبود ؛ زیرا به سوزاندن ونابودی گستردۀ همۀ دست‌نوشته­ها رونیاورد ، بلکه از روش پاک سازی با آب استفاده کرد که راهی شرعی برای محو کتاب‌های منحرفی است که در آن‌ها نامی از نام‌های خدا و پیامبران و اوصیا و ائمّه علیهم السلام هست ؛ چرا که سوزاندنشان حرام است و باید آن‌ها را در آب شست یا در خاک پنهان ساخت .

سخن بعضی از نامداران ، این رویکرد را تأیید می‌کند :

ابو عُبَید ، می‌گوید :

ابن مسعود این کتاب‌ها را برگرفته از اهل کتاب می‌دانست و از این رو ، نظر در آن‌ها را خوش نداشت .⁽¹⁾

مُرّه می‌گوید :

اگر از قرآن یا سنّت بود محوشان نمی‌ساخت ، لیکن آن‌ها از نوشته‌های اهل کتاب بود .⁽²⁾

احتمال نزدیک تری نیز در اینجا هست و آن اینکه این کار از ابن مسعود تقیه‌ای یا مصلحتی یا به جهت ترس از تازیانه عُمَر سرزد ؛ چراکه می‌دانست عُمَر

دستور داد کتاب‌ها نابود گردد و نقل حدیث از پیامبر کاستی پذیرد ، وبعضی از صحابه برای سرپیچی از این دستور کتک خوردند و برخی دیگر زندانی شدند که ابن مسعود یکی از آن‌ها بود .

بعید نیست که برخورد ابن مسعود در آن بُرهه زمانی ، در راستای کنار آمدن با فضای عمومی دولت اسلامی صورت گرفت و بدان سبب که از دستورِ عمر سرباز نزند (از بیم ضرب شستِ او یا برای مدارا و مصلحت) .

از حارث بن سُوَید نقل شده که گفت :

شنیدم عبدالله بن مسعود می‌گفت : هیچ صاحب قدرتی نبود که می‌خواست مرا به سخنی وادارد تا با آن ، یک یا دو تازیانه را از من بازدارد مگر اینکه آن را بر زبان آوردم .

ابن حزم در پی این سخن می‌گوید :

در این زمینه ، مخالفی از صحابه با او به دست نیامد .⁽¹⁾

آمده است که ابن مسعود پشت سر ولید بن عَقَبة بن اَبی مُعَیْط (والی عثمان بر کوفه) تقیه‌ای نماز گزارد . ولید نماز صبح را چهار رکعت گزارد و سپس گفت : برایتان بیفزایم؟! ابن مسعود ، گفت : از امروز به بعد ، پیوسته با تو در زیاده‌ایم !⁽²⁾

پس بر فرض صحّت نهی ابن مسعود از تدوین ، این کار می‌تواند برای ترس از تازیانه عُمَر و حفظِ کیانِ اسلام باشد ؛ زیرا مشهور است که وی در «مِنی» با عثمان نماز را چهار رکعت خواند تا از فتنه و شر بپرهیزد با اینکه بر خلافِ آن معتقد بود .

به ابن مسعود گفتند : مگر تو برایمان حدیث نمی‌کردی که پیامبر در «مِنی» نماز ظهر را دو رکعت گزارد و ابوبکر آن را دو رکعت خواند؟

پاسخ داد : آری ، اکنون هم حدیث می‌کنم ، لیکن عثمان امام (پیشوا)

است با او مخالفت نمی‌ورزم! مخالفت ، شر برانگیز است.⁽¹⁾

از ابن عوف رسیده است که - هنگامِ اعتراض به عثمان در اتمامِ نماز در مِنی - به ابن مسعود برخورد .

ابن مسعود به او گفت : مخالفت ، شر است! دریافتم که عثمان نماز ظهر را چهار رکعت گزارد ، من هم با اصحابم آن را چهار رکعت خواندم!

ابن عوف گفت : به من خبر رسید که عثمان چهار رکعت گزارد ، من با یارانم دو رکعت خواندیم . اما اکنون همین را می‌پذیرم که تو می‌گویی ، نماز را با او چهار رکعت می‌گزاریم .⁽²⁾

با این شواهد ، می‌توان به خطِ مشی صحابه در صدر اسلام پی برد . آنان با اینکه در باطن ، عقایدشان را حفظ می‌کردند ، می‌خواستند کیانِ اسلام آسیب نبیند .

این سخن با نظر ما منافات ندارد که ابن مسعود از مروّجان نقل و نگارش حدیث بود و از راویان فضائل اهل بیت ؛ زیرا انسان گاه عقیده‌اش را - به جهت مصلحت یا ترس - کتمان می‌سازد ، که این روند در سیرۀ ابن مسعود نمایان است .

از وی روایاتی دربارۀ فضائل علی و زهرا و حسن و حسین علیهم السلام نقل شده است ، او در زمرۀ هفت نفری می‌باشد که در دفن حضرت زهرا علیها السلام حضور یافتند ، و از دوازده نفری است که خلافتِ غاصبانۀ ابوبکر را برنتافتند ، و فقه او نزدیک به فقه اهل بیت علیهم السلام می‌باشد .

این‌ها همه ، بر خلاف توجیهی است که بیشتر نویسندگانِ شیعه دربارۀ ابن مسعود آورده‌اند .

باری ، شخصی که به جهت آمد و رفت زیاد با اهل بیت از آنان به شمار می‌آید تا

آنجا که گفته اند : «ما نراه إلاّ عبدَ آل محمّد» (او را جز بندۀ آل محمّد نمی‌دانیم) و بر لزوم صلوات بر آل محمّد در نماز معتقد است (و شواهد دیگر) با تحلیلی که درباره‌اش گفته‌اند ، هماهنگی ندارد . خبرِ رسیده از او باید بر تقیه و مصلحت و . . . حمل شود .

بنابراین ، ما قول هفتم را به کلی انکار نمی‌کنیم و در عین حال ، آن را به طور مطلق صحیح نمی‌دانیم و سبب اساسی را منحصر در آن نمی‌انگاریم ، بلکه آن را نزدیک به صواب وبیانگر بخشی از انگیزۀ منع می‌شماریم .

اکنون زمانِ بحث از سببِ واقعی جلوگیری ابوبکر و عُمَر از تدوین حدیث است ]در این راستا[ باید دریابیم چرا خلفا مردم را به قرآن ارجاع می‌دادند؟

ابوبکر می‌گفت : «بَیینَنا وَبَیْنَکم کتابُ الله»⁽¹⁾(میانِ ما و شما کتاب خدا هست) و عُمَر می‌گفت : «حَسْبُنا کتابُ الله»⁽²⁾

(قرآن ما را بسنده است) و «لیس بعدَ کتاب الله شیءٌ» (ورای کتاب خدا چیزی نیست) و . . .

عواملی که گذشت ، توجیهاتی‌اند که ابوبکر و عُمَر و بعضی از نویسندگان ، خاورشناسان ، مسلمانان شیعه و سنّی - از گذشته‌های دور تا زمان حاضر - آورده‌اند ، الآن به آخرین عامل می‌پردازیم ، امید است که به دلیلِ واقعی این کار دست یابیم .

عامل پایانی: باور ما

اشاره

جلوگیری از نقل و نگارش حدیث ، ناگهانی پدید نیامد و نمی‌توان آن را - تنها - به یک عامل نسبت داد ، بلکه چندین عوامل در پیدایش آن نقش داشتند و با پشتیبانی یکدیگر مقدّماتِ شکل‌گیری و گسترش ایده منع تدوین را فراهم آوردند . به نظر می‌رسد چهار عامل (و گاه بیش از چهار عامل) در این راستا اساسی‌اند :

1 . جلوگیری از تفسیر و بیانِ احادیثی که دربارۀ اهل بیت رسیده بود و روایاتی که کانونِ مکتب خلفا را نشانه می‌رفت .

امّا نقل فضائل - به تنهایی - بدون آگاه سازی به پیامِ نهفته‌ای که در آن‌ها وجود داشت ، در منعِ عمومی - که همۀ احادیث را دربر می‌گرفت - چندان مد نظر نبود .

جلوگیری از نشر عیب‌ها و نقایص بزرگان قریش و گروه حاکم در این چارچوب داخل می‌شد ؛ زیرا قرآن کریم و رسول خدا اشخاصی را ستودند و دیگرانی را نکوهیدند .⁽¹⁾

آنان صحابه را از تفسیر قرآن و شأن نزول اَحکام⁽²⁾

و ابن عبّاس و اُبَی بن کعب و ابن مسعود و علی بن ابی طالب آیۀ 24 سورۀ نساء را این گونه قرائت کرده اند:... «فَمَا استَمتَعتُم بِهِ مِنهُنَّ فَاَتُوهُنَّ اُجورَهُنَّ.... » ]إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی[؛ زنانی را که تا مدّتی معیّن به ازدواجِ موقّت خویش درآوردید، اُجور (مهرها)شان را بپردازید.

(کاستی ها) بازداشتند⁽¹⁾

نیز بنگرید به آنچه در تفسیر آیات زیر آمده است:

— «إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإ» (حجرات: 6) اگر فاسقی خبر آورد، تحقیق کنید.

— «لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ» (حجرات: 2) پیش پیامبر صداهاتان را بلند مکنید.

— «وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَیْهِ» (تحریم: 4) اگر شما دو تا (عایشه و حفصه) هم دیگر را پشتیبانی کنید.

— «الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ» (اسراء: 60) درخت نفرین شده در قرآن. و...

یا با ادعای اختلاط با قرآن و احتیاط در نقل ، این کار را محدود ساختند .

2 . احاطه نداشتن حاکمان به همۀ احکام شریعت .

این امر آنان را واداشت که اندک اندک شیوه‌ای را در شریعت ترسیم کنند که مردمانِ بسیاری آن شیوه را نداشتند .

در آغاز ، خلفا اَحکامی را که در قرآن و سنّت آمده بود و به آن‌ها آگاهی نداشتند ، از صحابه می‌پرسیدند و بدون آنکه آشکارا مشکلی پدید آید پاسخ‌های آنان را می‌پذیرفتند ، لیکن به مرور زمان این پاسخ‌ها در پوششی از مناقشه و تخطئه فرو رفت .

از عُمَر رسیده است که واژۀ «الأَنْصَارِ» را در آیه 100 سورۀ توبه «والسّابقونَ الأوَّلُونَ مِنَ المُهاجِرِینَ وَالأنصارِ والَّذینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحسان ... » مرفوع خواند و «واو» را قبل از «الَّذِینَ» نیاورد . زید بن ثابت آیه را برایش این گونه قرائت کرد «مِنَ

الْمُهَاجِرِینَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِینَ ...» عمر گفت : (الذین اتبعوهم بإحسان) زید گفت : امیر مؤمنان داناتر است . عمر گفت : اُبَی بن کعب را بیاورید! او را آوردند ، در این باره از او پرسید ، پاسخ داد : به خدا سوگند ، من بر رسول خدا این گونه قرائت کردم : «وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَان» و تو در آن روز در«بقیع غَرْقَد» ساکن بودی .

عمر گفت : شما قرآن را حفظ کردید و ما از یاد بُردیم ، فراغت داشتید و ما گرفتار شدیم ، حاضر بودید و ما غایب ...⁽¹⁾

در این تنگنا منع از تحدیث و تدوین ، بهترین راه برای بستن دروازۀ اعتراضات وبهترین شیوه برای ایستادگی در برابر فشارها بود . به همین جهت ، خلفا پس از فرمانِ کاستن از حدیث (و روی نیاوردن به آن در حد امکان) به تهدید و زندانی ساختنِ محدِّثان دست یازیدند .

3 . خلفا ، بعدها ، برای خودشان نوعی منبع تشریع (= حق قانون گذاری) قائل شدند تا آنجا که نخست سیرۀ ابوبکر و عُمَر در کنارِ قرآن و سنّت مطرح شد و سپس تشریعات دیگری پدید آمد . همۀ این‌ها برای تثبیت حق قانون گذاری خلفا - در کنار حاکمیّت سیاسی آن‌ها - صورت گرفت .

این سخن عُمَر دربارۀ نماز تراویح که «نعمةُ البِدْعَةُ هِیَ»⁽²⁾

(بدعتی بجا و پسندیده است) و دربارۀ متعه که گفت : «متعۀ نساء و حج در زمان پیامبر بودند و من از آن دو باز می‌دارم»⁽³⁾

و دیگر رفتارها ، نمونه‌هایی از این حق قانون گذاری‌اند که بعدها آن را اجتهاد نامیدند ، همراه با این رویکرد که شأنِ خلفا را به سطح پیامبر بالا آوردند و منزلتِ پیامبر صلی الله علیه و آله را در سطحِ مجتهدی که طبق ظن فتوا می‌داد ، فروکاستند .

این پروژه ، آنان را به بستن باب نقل و تدوین حدیث واداشت وگرنه میان فتواهای خلیفه و قانون‌های آسمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله آن‌ها را بیان داشت ، اختلاف رخ می‌داد .

4 . محیط و جامعه و تأثیر آن بر اندیشه‌ها و فرهنگ‌ها نیز یکی از عوامل است ؛ چراکه مانعان در محیطی پرورش یافته بودند که کتابت و تدوین به اندازۀ شعر و روزهای تاریخی عرب و فخر فروشی‌ها بر یکدیگر (و چیزهای مشابه آن) در کانونِ توجّه قرار نداشت و پیداست که بزرگ نمایی این امور - به حکم ضرورت تاریخی - با فرهنگ اسلامی در تضاد می‌افتاد .

شایان یادآوری است که ما عامل دوم وسوم را بیش از دو عامل دیگر در کانون توجه قرار می‌دهیم ؛ چرا که پرداختن به بیانات تفسیری صحابه و تأثیر محیط وجامعه بر منع از تدوین ، پژوهشی مستقل می‌طلبد که آن را به زمانی دیگر وا می‌نهیم و تنها به اشاره‌ای گذرا به این دو عامل - در ضمن بحث اصلی خود - بسنده می‌کنیم .

اکنون تفصیل دیدگاهمان را در ضمن دو محور ، بیان می‌داریم .

محور اول : رشد و تکامل اندیشه خود اجتهادی

اشاره

با درنگ نسبت به موضع گیری‌های صحابه در دوران رسالت وتشریع ، می‌توان دریافت که صحابه در صدر اسلام از نظر چگونگی برخوردشان با روایاتِ پیامبر صلی الله علیه و آله دو دسته می‌شدند :

دسته اول ، روشِ طاعت و امتثالِ مطلقِ احکام خدا و رسول را در پیش گرفتند ؛ زیرا :

الف) این احکام ، افزون بر قداستِ پیامبر صلی الله علیه و آله بدان اعتبار که از سوی ذاتِ باری تعالی صادر شده بود ، مقدس دانسته می‌شد .

ب) طاعت شارع واجب ومخالفت با او جایز نبود ؛ چراکه خدای متعال می‌فرماید :

Ÿ « ... اَطیعُوا الله َ وَ رَسُولَهُ ... » ؛⁽¹⁾از خدا و پیامبرش فرمان برید .

Ÿ «وَمَن یُطِعِ اللهَ ورَسُولَهُ وَیَخشَ اللهَ ویتَّقهِ فَأُولَئکَ هُمُ الفائِزُون» ؛⁽²⁾رستگاران آنان‌اند که از خدا و پیامبر فرمان بَرَند ، و از خدا بترسند و پروا کنند .

Ÿ « ... وَمَآ ءاتَاکُمُ الرَّسولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهاکُم عَنهُ فَانتَهوا ...» ؛⁽³⁾آنچه را رسول برایتان آورد برگیرید و از آنچه بازتان داشت ، بپرهیزید .

Ÿ «فَلا ورَبِّکَ لا یؤمِنُونَ حتّی یُحَکّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَینَهُم ثُمَّ لا یَجِدوا فی أنفُسِهِم حَرَجاً مِّمّا قَضَیتَ ویُسلِّموُا تَسلیماً» ؛⁽⁴⁾به پروردگارت سوگند ، که آن‌ها

ایمان ]درست و کامل و یقینی[ نخواهند آورد مگر اینکه در اختلافات خود تو را به داوری طلبند ، و سپس از داوری تو ، در دل خود احساس ناراحتی نکنند و سراپا تسلیم باشند .

Ÿ «إِنَّما کانَ قَولَ المؤمِنینَ إذا دُعُوا إلیَ اللهِ وَرَسولهِ بَینَهُم أن یَقولُوا سَمِعنا وأطَعْنَا وأولئکَ هُمُ المُفلِحُون» ؛⁽¹⁾مؤمنان این گونه‌اند که چون سوی خدا و رسول فرایشان خوانند که پیامبر میانشان حکم کند ، بگویند : گوش بفرمانیم ؛ اینان‌اند که رستگارند .

Ÿ «وَمَا کانَ لِمؤمِنٍ وَلاَ مؤمِنَةٍ إذا قَضَی اللهُ وَرَسُولُهُ أمراً أن یَکُونَ لَهُمُ الخِیَرَةُ مِن أمرِهِم وَمَن یَعصِ اللهَ وَرَسولَهُ فَقَد ضلَّ ضَلالاً مُّبیناً» ؛⁽²⁾هنگامی که خدا و رسول در ماجرایی حکم کند ، مؤمن را نسزد که از پیش خود نظر دهد ؛ و هرکه خدا و پیامبرش را عصیان ورزد در گمراهی آشکار است .

و دیگر آیات .

ج) در تنظیم آداب فردی و اجتماعی جایی برای اعمالِ آرای شخصی نبود ؛ زیرا شریعت اسلام کامل به شمار می‌آمد و همۀ احکام در قرآن وجود داشت ، نیاز و نقصانی حس نمی‌شد تا به مُکمّل شریعت احتیاج باشد ، شریعت ، خودش ، کامل و تامّ بود ؛ خدای متعال می‌فرماید : « ... وَنَزَّلنَا عَلَیکَ الکِتابَ تِبیاناً لِکُلِّ شَیء ...» ؛⁽³⁾ما این کتاب را که بیانگر هر چیزی است بر تو فرو فرستادیم .

ویژگی این دسته ، فرمان بری کامل آنان از سخنانی بود که از پیامبر صلی الله علیه و آله صدور می‌یافت و در برابر بیانِ الهی ، رأی و نظر [اشخاص] نزدشان هیچ اعتباری نداشت .

افزون بر این ، آدمیان معصوم نیستند ، امکان دارد خطا کنند ، سهو در کلامشان رخ دهد ، و دچار فراموشی شوند .

دسته دوّم ، کسانی‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله را یک انسان عادی می‌دانستند که گاه صواب می‌گوید و زمانی خطا می‌کند ، ناسزا می‌گوید و لَعن می‌فرستد ، سپس برایشان آمرزش می‌طلبد .⁽¹⁾

این دسته ، قداست و منزلتی را که خدا به پیامبر داد برنمی‌تافتند و آن گونه که خداوند فرمان داد ، با پیامبرش رفتار نمی‌کردند ، و این ، حقیقتی است که قرآن وحدیث گویای آن است .

در قرآن ، آیاتِ فراوانی دربارۀ این گروه هست :

— «یَأیُّهَا الَّذینَ ءامَنُوا لاَ تَرفَعُوا أصواتَکُم فَوقَ صَوتِ النَّبیِّ وَلا تَجهَروا لَهُ بِالقَولِ کَجَهرِ بَعضِکُم لِبَعضٍ أن تَحبَطَ أعمالَکُم وأنتُم لاَ تَشعُرون» ؛⁽²⁾ای ایمان آورندگان ، صداهایتان را بر پیامبر بلند مکنید و او را چونان هم دیگر صدا مزنید که این کار ، ناخودآگاه اعمالتان را هیچ می‌سازد .

این آیه اشاره دارد به اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله نزد بعضی از صحابه قداست نداشت ، با اینکه خدای متعال بر ضرورت پاسداشت منزلت آن حضرت تأکید داشت .

— «یأیُّها الَّذینَ ءامَنوا مَا لَکُم إذا قِیلَ لَکُم إنفروا فی سبیل اللهِ اثّاقَلتُم إلی الأرضِ . . .» ؛⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده اید ، چرا وقتی به شما گفته می‌شود در راه جهاد با دشمنان خدا بکوچید ، این کار ، برایتان سنگین می‌نماید و به زمین می‌چسبید .

این آیه ، بر اطاعت نکردن و عدم امتثال امر خدا و پیامبر دلالت می‌کند و اینکه بعضی از صحابه هنگام فرمان جهاد ، از آن روی برمی تافتند .

— «إنَّ الَّذینَ یُؤذونَ اللهَ ورَسولَهُ ، لَعَنَهُمُ اللهُ . . .» ؛⁽¹⁾آنان که خدا و پیامبرش را می‌آزارند ، خدا بر آن‌ها لَعن می‌فرستد و . . . .

— «وَمِنهُم الَّذینَ یُؤذُونَ النَّبیَّ . . .» ؛⁽²⁾بعضی از آنان پیامبر را آزار می‌رسانند .

این دو آیه صراحت دارد که بعضی از صحابه پیامبر را اذیت می‌کردند .

— «ألَم تَرَ إلَی الَّذینَ نُهُوا عَنِ النَّجوی ثُمّ یَعودونَ لِما نُهُوا عنهُ ویتناجونَ بالإثمِ والعُدوانِ ومَعصیَتِ الرَّسولِ وإذا جاءوکَ حَیّوْکَ بِما لَم یُحیکَ بِهِ اللهُ . . .» ؛⁽³⁾آیا کسانی را ندیدی که از در گوشی حرف زدن ]در حضور دیگران[ نهی شدند ، با وجود این ، به آن دست یازیدند؟! نجوای آنان گناه ، سرکشی و نافرمانی از پیامبر است! آن گاه که برای گفتنِ تحیّت و سلام پیش تو آیند ، سلامی را که خدا نگفته بر زبان می‌آورند . . .

این آیات و ده‌ها آیۀ دیگر ، دلالت دارند بر اینکه بعضی از صحابه حقیقت نبوّت را درک نمی‌کردند و جایگاه پیامبر در تشریع اسلامی برای آن‌ها معنایی نداشت ؛ در مقابل پیامبر صلی الله علیه و آله صدا بلند می‌کردند⁽⁴⁾، از جهاد در راه خدا روی گردان بودند⁽⁵⁾، به کارهای پیامبر اعتراض می‌کردند⁽⁶⁾و با وجود نصّ ]قرآن و حدیث[ پیرو وسوسه‌های سودجویانۀ خیالی خود بودند⁽⁷⁾

و در حضور پیامبر به رأی خودشان فتوا می‌دادند⁽⁸⁾.

بعضی از اینان از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خواستند که احکام خدا را طبق مصلحت اندیشی آن‌ها تغییر دهد ، و پیامبر صلی الله علیه و آله در جواب می‌گفت : « ... مَا یَکونُ لی أن أُبَدِّ لَهُ مِن تلقاء نَفسی إن أتّبِعُ إلاّ مَا یُوحی إلَیَّ ... » ؛⁽¹⁾

مرا چه به اینکه از پیش خود چیزی را تغییر دهم! نمی‌پیروم مگر آنچه را که به من وحی می‌شود .

خدای سبحان ، بارها در قرآن ، مانند این سخن را تأکید می‌کند که :

«ثُمَّ جَعَلناکَ عَلی شَریعةٍ مّنَ الأمرِ فاتَّبِعهَا وَلاَ تَتَّبِع أهواءَ الَّذینَ لاَ یَعلَمونَ» ؛⁽²⁾

تو را صاحبِ شریعت قرار دادیم ، پیرو آن باش! و از هواهای نفسانی نا آگاهان پیروی مکن!

این صحابیان ، به منافقان و «المؤلّفة قلوبهم» (منفعت طلبان) محدود نبودند .

حقایق تاریخی و کتاب‌هایی که در شرح حال صحابه نگارش یافته‌اند ، روشن می‌سازند که شماری دیگراز صحابه در تعامل با نصوص الهی و سخنانِ پیامبر - به ویژه اَفعال آن حضرت - پندارهای نادرستی داشتند . این تفکر به جهت پس مانده‌ها و باور داشت‌های عرفی ای بود که هنوز با خود داشتند . با وجود چنین رسوبات فکری ، آنان پیامبر صلی الله علیه و آله را رهبرِ کار آزموده‌ای به شمار می‌آوردند که امکان خطا و صواب در کارهای او هست .

از این رو ، آنان به پیامبر اعتراض‌هایی می‌کردند که به یک شخص عادی متوجه است! با اینکه خدای سبحان و سنّت نبوی ، از چنین افکاری باز می‌داشت و احادیث زیادی از پیامبر در این قالب ثابت است ؛ مانند :

— ما لکم تَضْرِبون کتابَ الله بعضَه ببعض؟ بهذا هَلَکَ مَن کان قَبْلَکم ؟!⁽³⁾چرا بعضی از آیات را با دستاویز آیات دیگر به دور می‌اندازید؟ (نادیده می‌گیرید؟) با

این شیوه پیشینیانتان هلاک شدند؟!

— أَیُتَلَعَّب بکتاب الله وأنا بینَ أَظْهُرِکم؟!⁽¹⁾آیا در حالی که من هنوز در میانتانم کتاب خدا بازیچه می‌شود ؟!

— أبهذا أُمِرْتُم أو بهذا بُعِثْتُم أن تَضْرِبوا کتابَ الله بعضَه ببعض؟! إنّما ضَلَّتِ الأُمَم قبلَکم فی مثل هذا! إنّکم لَسْتُم ممّا ههنا فی شیء! أُنظروا الذی أُمِرتم به فاعملوا به ، والذی نُهیْتُم عنه فَانْتَهوا ؛⁽²⁾آیا به این امر شدید (یا بر این کار وادار گشته اید) که بعضی از آیات کتاب خدا را با دستاویز آیات دیگر ، نادیده بگیرید؟! امّت‌های پیش از شما در نظیر این کار گمراه شدند! شما را چه به این! بنگرید به چه امر شدید تا به آن عمل کنید ، و از چه چیز نهی شدید تا به آن دست نیازید .

پیامبر صلی الله علیه و آله احادیث زیادی را برای زدودن این فهم و جای گزینی بینش دیگری نسبت به پیامبر و مقام عصمتش ، پی افکند ؛ چراکه جامعۀ آن روزگار به پیامبر واقع بینانه نمی‌نگریستند ، بلکه او را شخص عادی می‌شمردند که خطا و صواب می‌کند و دچار سهو و نسیان می‌شود . . .

به همین جهت در وقایع زیادی به پیامبر صلی الله علیه و آله اعتراض می‌کردند ؛ مانند اعتراض بر آن حضرت هنگام نماز بر عبدالله اُبی منافق ، و ماجرای صلح حُدَیبیّه و . . . که پیامبر صلی الله علیه و آله برایشان حقیقت درستِ نازل گشته از جانب خداوند متعال را تبیین می‌فرمود .

وارسی کامل این حالت ، این حقیقتِ تلخ را آشکار می‌سازد که کسانِ بسیاری از اینان از شیوه‌شان دست برنداشتند و روشن گری‌های پیامبر صلی الله علیه و آله را برنتافتند ، بلکه کوشیدند پس از پیامبر ، نگرش خود را استوار سازند و سفارش‌های شارع مقدّس را از یاد بردند یا وانمود کردند که آن را فراموش نموده‌اند .

با اینکه مصون بودنِ خونِ کسی که شهادتین را بر زبان آورد ، بدیهی بود و پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز اسلام بر آن تأکید داشت ، می‌بینیم اُسامه بن زید آن گاه که جنگ آورانش بر قومی شبیخون زدند - که در میانشان مرداس بود - مِرْداس بن نَهِیک را به قتل رساند . وی اسلام آورده بود و از دست سپاهیان نگریخت ، بلکه چون سپاهیان را دید ، گوسفندانش را به شکاف کوه راند . لشکریان به او رسیدند و تکبیر گفتند ، مرداس هم تکبیر گفت و از کوه فرود آمد و شهادتین را بر زبان آورد و گفت : «السلام علیکم» ولی اُسامه وی را کشت و گوسفندانش را در اختیار گرفت .

رسول خدا صلی الله علیه و آله از این ماجرا با خبر شد و به شدّت به خشم آمد و فرمود : برای به دست آوردن گوسفندانش او را کشتید! آن گاه این آیه را خواند : « ...وَلاَ تَقُولوا لِمَن ألقَی إلَیکُمُ السَّلامَ لَستَ مُؤمِناً ...» ؛⁽¹⁾

به کسی که برایتان اسلام را اظهار می‌کند نگویید تو مؤمن نیستی .⁽²⁾

روشن‌تر از این ، رفتار خالد بن ولید با بنی جَذِیمَه است ، طبری در حوادث سال هشتم هجری می‌نویسد :

در این سال غَزْوَه خالد بن ولید با بنی جَذِیمَه رخ داد . رسول خدا صلی الله علیه و آله - پس از فتح مکّه - گروه‌هایی را به اطراف مکّه می‌فرستاد تا مردم را به اسلام دعوت کنند و آنان را از کشتار باز می‌داشت . از جمله اینان ، خالدبن ولید بود که پیامبر صلی الله علیه و آله وی را به عنوان داعی (مُبَلِّغ) - و نه جنگجو - فرستاد . خالد چون به قرارگاه بنو جَذِیمَه رسید ، آنان سلاح برگرفتند . خالد گفت : سلاح‌ها را بر زمین نهید ، مردم مسلمان شدند! آنان از سلاح‌ها دست کشیدند ، آن گاه خالد دستور داد شانه‌هایشان را ببندند و بسیاری از آن‌ها را از دَمِ تیغ گذراند .

چون این خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید ، دستانش را به آسمان بلند کرد وفرمود : اللهمّ إنّی أبرأُ إلیک ممّا صَنَعَ خالد ؛ بارالها ، من از کاری که خالد انجام داد بیزاری می‌جویم! سپس علی علیه السلام را با اموالی فرستاد تا به امور آنان رسیدگی کند و خون بها و اموالشان را بپردازد ... .⁽¹⁾

این روش ادامه یافت واین طرز تفکّر در رخدادها و امور ، تا زمانِ ابوبکر و عُمَر حکم می‌راند و اثرگذار بود .

ابن حجر دربارۀ خالد می‌گوید :

خالد بر ابوبکر پیشی می‌جُست وکارهایی برخلافِ نظر ابوبکر انجام می‌داد .⁽²⁾

اُسامه و خالد در این عرصه تنها نبودند بلکه این روش ، خط مشی بسیاری از صحابه‌ای بود که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بر خلاف کتاب و سنّت ، برای خود دیدگاه می‌تراشیدند و نظراتشان را به اجرا درمی‌آوردند .

نسبت این اصحاب رأی و اجتهاد در میان مهاجران ، بسی بیشتر از اَنصار بود که غالبشان پیرو تعبّد محض بودند .

این دسته از صحابه ، بذر اولیۀ اجتهاد و رأی را پاشیدند و در پی آن سنگِ بنای منع تحدیث و تدوین را گذاشتند .

آری ، اَمثال اینان بودند که عبدالله بن عَمْرو بن عاص را از تدوین حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله بازداشتند ، واَفکار و آرائی را منتشر ساختند که بعدها جزو سنّتِ پیامبر شمرده شد .⁽³⁾

این سخن برخلاف ویژگی‌های پیامبر صلی الله علیه و آله است و اینکه خاتم نبوّت بر شانه آن حضرت حک شده بود و نیازی به شهادت ابن نوفل و دیگران نداشت (بنگرید به، صحیح بخاری 1: 4، حدیث 3؛ و جلد 3: 1241، حدیث 3212؛ و جلد 4: 1894، حدیث 4670؛ و جلد 6: 2651، حدیث 6581).

موضع گیری ابوبکر و عُمَر در برابر این دو شیوه

در راستای بحثِ منع تدوین ، شناخت دیدگاه ابوبکر و عُمَر مهم است (اینکه آیا این دو ، از هواداران روش تعبد محض بودند یا از اصحاب رأی و اجتهاد) تا بتوانیم ایده خود را در پرتو آن ترسیم کنیم . هرچند پرداختن به چنین بحث‌هایی را دوست نمی‌داریم چراکه بیم برانگیخته شدن فرقه گرایی وجود دارد ، لیکن این بررسی و پژوهش ما را بر این موضوع وامی دارد ؛ زیرا ترک آن به منزلۀ کتمان بعضی از حقایق و پرده افکنی بر آن‌هاست و دست نیافتن بر سببِ حقیقی‌ای که در ورای منع تحدیث و تدوین نهفته می‌باشد ، بلکه حجم انبوهی از نگرش‌ها و عقاید پدید می‌آید و آزاداندیشی در ابراز نظریه‌ها و اَسباب از بین می‌رود .

بنابراین ، گرچه این بحث با موقعیت ابوبکر و عُمَر و بعضی از صحابه ارتباط می‌یابد ، لیکن چاره‌ای جز مطرح کردن آن نیست .

بعضی از متون در این زمینه چنین‌اند :

— داستان مرد عابد

این قصه را ابو سعید خُدری و اَنس بن مالک و جابر بن عبدالله اَنصاری و دیگر بزرگان صحابه روایت کرده‌اند .

اَنس گوید :

پیش پیامبر صلی الله علیه و آله از مردی سخن به میان آمد که در عبادت بسیار کوشا و موفق است .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : این شخص را نمی‌شناسم!

گفتند : وصفِ او چنین و چنان است!

فرمود : نمی‌شناسم!

در این هنگام مردی آشکار شد ، گفتند : ای رسول خدا ، این همان شخص است!

فرمود : او را نمی‌شناختم! این ، نخستین پیرو شیطان است که در امّتم می‌بینم ، به یقین ، بخشی از شیطان در او هست!

وقتی آن مرد نزدیک شد ، سلام کرد و جواب سلامش داده شد ، سپس پیامبر فرمود : تو را به خدا قسم ]راست بگوی[ آیا هنگامی که بر ما درآمدی در جانت خطور نکرد که در میان این قوم اَحَدی برتر از تو نیست؟

گفت : چرا! سپس به مسجد رفت و مشغول نماز شد .

پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوبکر گفت : برو و او را بکش! ابوبکر رفت ، دید نماز می‌گزارد ، با خودش گفت : نماز حرمت وحقی دارد! بهتر است بروم با پیامبر مشورت کنم ، و آمد .

پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید : او را کشتی؟ گفت : نه ، دیدم نماز می‌گزارد و نماز را حرمت و حقّی است! البته اگر می‌خواستم می‌توانستم او را به قتل رسانم!

فرمود : تو اهلش نیستی! عُمَر ، تو برو و او را بکش! عُمَر به مسجد داخل شد ، دید در حال سجده است ، مدتی طولانی در انتظار ماند ، با خود گفت : سجده را حقی است ، اگر با رسول خدا مشورت کنم بهتر است ، و آمد .

پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید : او را کشتی؟ گفت : نه ، دیدم در سجده است و سجده را حقی است ، اگر می‌خواستم می‌توانستم او را بکشم .

فرمود : تو اهلش نیستی ، ای علی ، برخیز تو اگر او را بیابی اهل این کاری!

علی علیه السلام وقتی به مسجد درآمد او بیرون رفته بود ، پیش پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت .

پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید : آیا او را به قتل رساندی؟ پاسخ داد : نه .

فرمود : اگر او امروز کشته می‌شد ، تا خروج دجّال ، دو نفر از امّتم با هم اختلاف نمی‌کردند!!

آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله از امّت‌ها سخن گفت و فرمود :

امّت موسی هفتاد و یک ملّت شدند ، هفتاد تای آن‌ها در آتش‌اند و یکی‌شان در بهشت .

امّت عیسی هفتاد و دو ملّت شدند ، هفتاد و یکی از آن‌ها در دوزخ‌اند و یکی‌شان در بهشت .

امّتِ من یک فرقه بر این افزون شود ، هفتاد و دو فرقه از آن‌ها در دوزخ‌اند و یک فرقه‌شان اهل بهشت است .⁽¹⁾

حقیقت این است که دیدگاه ابوبکر - در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله - برخاسته از اجتهاد و مصلحت نگری خودش بود . کشتن آن مرد را نپسندید ؛ چراکه نماز و خشوع او را دید! و در برابر فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله خاضع و متعبِّد نگردید .

و چنین است عُمَر ، او مصلحتی را که خود تشخیص داد ، در نظر آورد و با وجود تأکید پیامبر بر قتلِ آن مرد و شنیدنِ توجیه ابوبکر ، کشتن او را نپسندید .

اکنون این سؤال به ذهن می‌آید که چرا عمر از اجرای امر پیامبر صلی الله علیه و آله سر باز زد؟

آیا رواست که رسول خدا صلی الله علیه و آله به قتل مرد زاهدی فرمان دهد با اینکه توجیه ابوبکر را شنید و عامل رویگردانی‌اش از اجرای فرمان پیامبر را متوجه شد .

آیا سزاست که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دستور به قتل نمازگزاری فروتن دهد در شرایطی که او مستحق قتل نباشد؟

چگونه تصوّر خطا دربارۀ پیامبر صلی الله علیه و آله ممکن است در حالی که مسئلۀ جان (مرگ و زندگی) مطرح است؟

اگر قتل این شخص جایز یا واجب بود ، چرا ابوبکر و عُمَر در این کار سستی ورزیدند؟

مگر نمی‌دانستند که خدای سبحان می‌فرماید :

« ... وَمَا ءاتآکُمُ الرَّسولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهاکُم عَنهُ فَانتَهُوا ... » ؛⁽¹⁾

آنچه را پیامبر آورد برگیرید و از آنچه نهی کرد باز ایستید .

«إنّهُ لَقَولُ رَسولٍ کَریمٍ* ذِی قُوَّةٍ عِندَ ذِی العَرشِ مکینٍ * مُطاعٍ ثَمَّ أمینٍ* وَمَا صاحبکُمُ بِمجنون» ؛⁽²⁾

این قرآن ، سخن رسولی با کرامت است که در نزد صاحب عرش ، مقام و منزلت والا و بالا دارد ، فرمانْ بردارِ امین است ؛ و این صاحب شما مجنون نیست .

«وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِیلاً ما تُؤْمِنُونَ * وَلاَ بِقَوْلِ کَاهِنٍ قَلِیلاً مَا تَذَکَّرُونَ» ؛⁽¹⁾

این قرآن ، سخنِ شاعر ]و بافته‌های خیالی[ نمی‌باشد ، اندکی می‌توانند باور کنند که قرآن سخن حق و راستین است ؛ این قرآن ، سخنِ کاهن (پیش گویی) نیست ، کم‌اند کسانی که به خود آیند و این حقیقت را دریابند .

«ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی* وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی»؛⁽²⁾

صاحب شما گمراه نیست و به کژراهه نیفتاد ؛ از روی هوا سخن نمی‌گوید ، جز سخنِ وحی بر زبانش جاری نمی‌شود .

تعبُّد ناپذیری ابوبکر و عُمَر در امتثال امر پیامبر و اجتهاد به رأی آن‌ها و مصلحت نگری‌شان در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله تأمّل برانگیزند وسزامند وارسی وتحلیل .

— عُمَر در جریان صلح حُدَیبیّه بر پیامبر صلی الله علیه و آله اعتراض کرد و گفت :

مگر تو - به راستی - پیامبر نیستی؟

فرمود : بلی .

پرسید : مگر نه این است که ما برحقیم و دشمنانِ ما بر باطل اند؟

فرمود : آری .

پرسید : پس چرا به خاطر دینمان به خواری تن دهیم؟

فرمود : من رسولِ خدایم و او را عصیان نمی‌کنم ، و خدا یاورِ من است .

گفت : مگر نگفتی که ما به بیت الحرام درمی‌آییم و کعبه را طواف می‌کنیم؟

فرمود : بلی ، ولی آیا گفتم که امسال این کار را می‌کنیم؟ گفت : نه . فرمود : سال

بعد خواهی آمد و طواف می‌کنی .

عُمَر می‌گوید : پیش ابوبکر رفتم و گفتم : ای ابوبکر ، آیا این شخص - به حق - پیامبر خدا نیست؟ پاسخ داد : آری . پرسیدم : پس چرا در دینمان به خواری تن دادیم؟ گفت : ای مرد ، او رسول خداست! نافرمانی خدا نکند و خدا یاور اوست ، پا در رکابِ او باش! به خدا سوگند ، او برحق است . گفتم : مگر برایمان نگفت که ما به خانۀ خدا درمی‌آییم و آن را طواف می‌کنیم؟ گفت : آیا به تو گفت که امسال این کار را می‌کنی؟ گفتم : نه . گفت : سال آینده خواهی آمد و کعبه را طواف می‌کنی .⁽¹⁾

شک در صحّت قول پیامبر صلی الله علیه و آله وعدم اطمینان به سخنِ آن حضرت ، در کلام عُمَر چنان هویداست که جای تردیدی برای هیچ کس باقی نمی‌گذارد ؛ زیرا پرسیدن دوباره این ماجرا از ابوبکر ، یعنی نا اطمینانی به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله ، و پاسخ ابوبکر که به عُمَر گفت : «ای مرد ، او رسول خداست! خدایش را عصیان نمی‌کند» و از عمر خواست که پا در رکاب پیامبر باشد ، این امر را تأکید می‌کند .

باری ، می‌بینیم که عمر با شنیدن سخن ابوبکر ، اِصرار در سؤال دارد و برای بار سوم به شک می‌افتد و می‌پرسد : «آیا او نگفت که ما به کعبه درمی‌آییم و آن را طواف می‌کنیم . . .» .

این روایت ، روشن می‌سازد که عُمَر از پیروان مسلک تعبُّد محض نبود وگرنه سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را امتثال می‌کرد و نیازمند سخن ابوبکر یا دیگر صحابه نمی‌شد ؛ زیرا

تصریح می‌کند که «والله ، از زمانی که مسلمان شدم ، شک نکردم مگر امروز» .⁽¹⁾

— موضع گیری‌های دیگری نیز از عُمَر بروز یافت که از آن‌ها برمی آید عُمَر می‌خواست نظراتِ خاص خودش را تثبیت کند و صحابه را (علی رغم آگاهی‌اش به دیدگاه‌های پیامبر) بر آن‌ها وادارد .

وی به این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله اهمیت نداد که فرمود : «إنّ القَلْبَ لَیَحْزَنُ والعَینَ لَتَدْمَعُ»⁽⁴⁾

(قلب غمگین می‌شود و چشم اشک می‌ریزد) اشاره به اینکه جایز نیست انسان فرد آسیب دیده و مصیبت زده را بزند ، بلکه می‌بایست نسبت به آن‌ها دل سوز و مهربان باشد .

از پیامبر صلی الله علیه و آله رسیده است که اشک‌های فاطمه را - آن گاه که برای فراق خواهرش رقیّه گریست - پاک کرد ، و از زنان اَنصار خواست که بر حمزه بگریند و خود گریست و فرمود : «حمزه گریه کننده ندارد» .⁽⁵⁾

در بعضی اخبار هست که عُمَر - علی رغم اینکه گریه بر مرده را برنمی تافت

و خودش بر مرگ نُعمان بن مُقْرِن (و جز او) گریست .⁽²⁾

پیداست که گریه بر مرده ، یک حالت فطری و طبیعی است که بی اختیار ، برای صاحب عزا پیش می‌آید و شرع مقدّس از آن نهی نکرد . آری ، دین اسلام از داد و فریاد و خراشیدنِ صورت و کندنِ مو و اموری مانند آن ، بازمی‌دارد .

در تاریخ آمده است که عایشه بر مرگ ابراهیم (فرزند پیامبر) گریست ،⁽³⁾و ابو هُرَیره بر عثمان و حَجّاج برای فرزندش گریه کرد⁽⁴⁾، و صُهَیْب در مرگ عمر اشک ریخت .⁽⁵⁾

گفته‌اند : عمر در این کار از اهل کتاب پیروی کرد ؛ چراکه در تورات آمده است :

ای فرزند آدم ، شهوتِ دیده‌ات را به ضربه‌ای می‌گیرم ، پس نوحه و گریه مکن و اشک مریز ، و بر مردگان شیون نکن !⁽⁶⁾

سپس عُمَر بر این کارش پشیمان شد .

دیدگاه‌های عُمَر در این‌ها منحصر نمی‌شود ، بلکه فراتر از این‌هاست :

عُمَر گرفتن فداء را از اُسرای بدر ، برنمی‌تافت و به حکم پیامبر صلی الله علیه و آله تن نمی‌داد ،

چراکه معتقد بود حمزه باید برادرش عبّاس را بکشد و علی برادرش عقیل را به قتل برساند و به همین ترتیب هر مسلمانی که در میانِ اسیران بدر خویشاوندی داشت ، می‌بایست او را به دست خویش بکشد تا اَحَدی از آنان باقی نَمانَد .⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله با اطاعت از وحی - که با رحمت و حکمت همسو بود - از این رأی روی برگرداند .

از آنجا که بعضی از مکاتب فقهی و تاریخی را چاپلوسانِ دربار نوشته‌اند (پس از آنکه اصول آن در زمانِ شیخین ترسیم شد) بعضی از مورّخان و محدِّثان از منزلتِ پیامبر صلی الله علیه و آله کاسته‌اند تا در مقابل بتوانند کارهای ابوبکر و عُمَر را توجیه کنند . از این رو ، این سخن را مطرح می‌سازند که آنچه را آن دو بر زبان آوردند تفسیر آیه‌ای است که در این واقعه نازل شد .

بر اساس پندار اینان ، این آیه که می‌فرماید : « مَا کَانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْرَی حَتَّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ» ⁽²⁾(شایستة هیچ پیامبری نیست که ]برای فدیه گرفتن از دشمنان[ اسیرانی بگیرد مگر اینکه شمار زیادی از آنان را بکشد) در تهدید پیامبر و اصحابش فرود آمد که - به گمان اینان - متاع دنیا را بر آخرت برگزیدند (اسیر گرفتند و پیش از آنکه در زمین کشتار کنند ، از آنان فدیه ستاندند) و ادعا نمودند که در آن روز ، جز عُمَر کسی دیگر از خطا مصون نماند .

ما نمی‌خواهیم دربارۀ تفسیر این آیه سخن را به درازا کشیم ، از این رو به آنچه سیّد شرف الدین گفته است بسنده می‌کنیم ، ایشان می‌گوید :

این پنداری دروغ است که پیامبر صلی الله علیه و آله اسیر گرفت و پیش از کشتنِ شمار زیادی از کافران ، فدیه ستاند . آن حضرت زمانی به این کار دست یازید که مهتران قریش و طاغوت‌های قَدَرِ آن‌ها را (مانند ابوجهل ، عُتْبَه ، شَیْبَه ، ولید ، حَنْظَلَه) از

پادرآورد و تا هفتاد تن از رؤسای کفر و پیشوایان گمراهی را به قتل رساند .

این امر برای همگان معلوم و آشکار است ، چگونه ممکن است پس از این کار ، آن حضرت سرزنش شود؟! خدا بسی برتر است از آنچه ظالمان بر زبان می‌آورند .

صواب این است که این آیه در تهدید کسانی نازل شد که تاختن به قافلۀ تجارتی قریش را دوست می‌داشتند (نه جهاد را) خدای متعال حکایت را چنین باز می‌گوید :

«وَإِذْ یَعِدُکُمُ اللهُ إِحْدَی الطَّائِفَتَیْنِ أَنَّها لَکُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَیُرِیدُ اللهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَیَقْطَعَ دابِرَ الْکافِرِینَ» ؛⁽¹⁾

]به یاد آورید[ هنگامی که خدا یکی از دو دسته ]کاروان تجارتی قریش یا سپاهیان آنان[ را برایتان وعده داد ، و شما دستۀ بی‌سلاح را دوست می‌داشتید ؛ و خدا می‌خواست - با کلمات خود - حق را استوار سازد و کافران را ریشه کن سازد .

پیامبر صلی الله علیه و آله از اَصحاب نظر خواست و گفت : قریش بی باکانه بیرون آمده اند! نظرتان چیست؟ ]یورش بر[ کاروان را می‌پسندید یا جهاد را؟

گفتند : ]غارت[ کاروان برای ما از نبرد با دشمن ، دوست داشتنی‌تر است! و آن گاه که دیدند پیامبر بر جنگ اصرار دارد ، بعضی‌شان گفتند : چرا هنگام خروج ، از جنگ سخن نگفتی تا برای آن آماده شویم؟ ما برای ]چپاول[ کاروان آمده‌ایم نه کارزار!

با این سخن ، چهرۀ پیامبر برافروخت و خدا این آیه را فرستاد :

«کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

لَکارِهُونَ * یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَهُمْ یَنْظُرُونَ»؛⁽¹⁾

چنان که پروردگارت - به حق - از خانه ات بیرون آورد ، در حالی که ناخوشایندِ دسته‌ای از مؤمنان بود . پس از روشن شدن حق ، با تو دربارۀ آن مجادله می‌کنند ، گویا می‌نگرند که سوی مرگ رانده می‌شوند!

و آن گاه که خدای بزرگ خواست با ذکر عذر پیامبر - در اصرارش بر قتال و بی توجهی‌اش به قافله و اصحاب آن - قانعشان سازد ، فرمود :

«مَا کَانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْرَی حَتَّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ ...» ؛⁽²⁾

سزامند هیچ یک از انبیای الهی نیست که ]برای فدیه ستانی از دشمن[ اسیر بگیرد مگر اینکه شمار زیادی از آنان را بکشد .

پیامبر شما - مانند دیگر انبیای الهی - اسیر نگرفت مگر پس از کشتارِ شماری از دشمنان! و به همین جهت ، وقتی اسارت ابو سفیان و یارانش را از دست داد « ... تُرِیدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَاللهُ یُرِیدُ الآْخِرَةَ ...» ⁽³⁾(شما متاع دنیا را می‌خواستید و خدا آخرت را می‌خواست) باکی نداشت ؛ زیرا شوکت دشمنانش را از بین برد (و جنگاوران آن‌ها را از پا درآورد) « ...وَاللهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» ⁽⁴⁾(و خدا عزیز و حکیم است) و عزّت و حکمت در آن روز اقتضا می‌کرد که شکوهِ دشمن فرو ریزد و آتش افروزی‌اش خاموش گردد .

آن گاه خدا تهدید می‌کند که : «لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللهِ سَبَقَ ...» ⁽⁵⁾اگر در علم اَزَلی

خدا نگذشته بود که از قافله گیری و اسارتِ یارانِ آن بازتان دارد ، شما آن قوم را به اسارت درمی‌آوردید و قافله‌شان را می‌گرفتید ، و اگر پیش از آنکه شمار زیادی از آن‌ها را بکشید به این کار دست می‌یازیدید « ...لَمَسَّکُمْ فِیما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ» ؛⁽¹⁾عذاب بزرگی شما را دربر می‌گرفت .

این است معنای آیه ، حاشا که خدا سخن این نادانان را اراده کرده باشد .⁽²⁾

در جنگ اُحُد اوضاعی پیش آمد که شاهدِ سخنِ ماست ؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله در این جنگ مدینه را پیشاپیش خود قرار داد و اُحُد را در پشت سر ، و تیراندازانی را - که پنجاه نفر بودند - بالای آن گمارد و عبدالله بن جُبَیْر را امیرشان ساخت و (بنا بر آنچه همۀ مورِّخان و محدِّثان آورده‌اند) گفت : با تیراندازی سواره نظام را از ما دور کنید تا از پشت سر به ما نتازند و سنگر خود را هرگز رها نسازید - چه غلبه با ما باشد یا با دشمن - و بر این کار ، زیاد سفارش کرد و در فرمان بَری از امیرشان (عبدالله بن جُبَیْر) بسیار تأکید نمود .

ولی با کمال تأسّف - در آن روز - آنان از اوامر و نواهی پیامبر اطاعت نکردند و نظراتِ خودشان را ترجیح دادند . هنگامی که نبرد سخت درگرفت و تاختِ مسلمانان بر گردان‌های سپاه دشمن و صاحبان پرچمانِ آن‌ها شدّت یافت ، امیرالمؤمنین علیه السلام آنان را - یکی پس از دیگری - به قتل رساند و پرچم‌هایشان روی زمین افتاد و هیچ کس به آن نزدیک نمی‌شد و در این هنگام ، کافران از مسلمانان شکست خوردند و به هر سو می‌گریختند ، سپاه مسلمانان در پیِ جمع آوری اسلحه و کالاها و ذخایر و خوراکی‌ها برآمدند .

تیراندازان چون این صحنه را دیدند که سپاه مسلمانان به جمع غنایم هجوم آوردند ، طمع در غارتِ اموال ، آنان را به ترک پایگاهشان واداشت . امیرشان -

عبدالله بن جُبَیر - آنان را از این کار نهی کرد ، ولی آن‌ها بازنایستادند و گفتند : جای ما اینجا نیست! مشرکان شکست خوردند!

عبدالله گفت : به خدا سوگند ، از فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله سرنپیچم! و در جای خود با کمتر از ده نفر استوار ماند .

خالد بن ولید مخزومی نگریست و دریافت که تیراندازانِ مستقر در شکاف کوه اندک‌اند . باسواره نظام به آنان یورش آورد - عِکرمة بن ابی جهل نیز با او بود - آن‌ها شمار کمِ تیراندازان را کشتند و عبدالله بن جبیر را مُثلَه کردند و روده هایش را از شکمش درآوردند و بر مسلمانان غافل گیرانه تاختند و شعارشان را طنین انداز ساختند که : ای «عزّی» ای «هُبَل» یاری‌مان کنید! . . .⁽¹⁾

نکته جالب - در اینجا - این است که هواداران مکتبِ «اجتهاد نبی» و «اجتهاد صحابه» می‌گویند : «رأی مجتهد اگر به واقع اصابت کند ، دو اَجر دارد و اگر به خطا رود ، یک اجر از آنِ اوست» .

اینان با اینکه به این اصل قائل‌اند ، عقیده دارند که خدا پیامبرش را در گرفتن فدیه از اُسرای بدر عتاب کرد! اگر - به حسب پندار آنان - رسول خدا صلی الله علیه و آله در این مسئله اجتهاد کرد و مجتهد مأجور است ، معنای گریۀ آن حضرت و نزدیکی عذاب به او چیست؟

و این سخنش چه معنا دارد که : «إنّ العذاب قَرُبَ نزوله ، لو نَزَلَ لما نجا منه إلاّ عُمَر» ؛⁽²⁾نزولِ عذاب نزدیک شد ، و اگر فرود می‌آمد ، جز عُمَر نجات نمی‌یافت!

به این ترتیب ، درمی‌یابیم که : میانِ صحابه کسانی - در برابر گفتار و رفتار پیامبر - به رأی خودشان اهمیت می‌دادند و برای تصحیح عملکرد پیامبر ، سخت

می‌کوشیدند! خطای پیامبر صلی الله علیه و آله را یادآورش می‌شدند و - العیاذ باللّه - گوشزد می‌کردند که رفتار آن حضرت بر خلافِ دین خداست!

در مقابل ، گروه دیگر به لزوم امتثال دستوراتِ پیامبر و جایز نبودن مخالفت با گفتار و رفتار و تأیید (قول و فعل و تقریر)ِ آن حضرت ، معتقد بودند ؛ چراکه این سخن خدای متعال را باور داشتند که : «ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحانَ الله وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ» ؛⁽¹⁾برای آنان ]در آفرینش و گزینش خدا[ حقّ انتخابی نیست . خدا منزه است و از آنچه شریکش می‌سازند ، برتر می‌باشد .

در قرآن ، آیات زیادی هست که این معنا را روشن می‌سازد :

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَإِذا کانُوا مَعَهُ عَلی أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ باللهِ ...» ؛⁽²⁾

مؤمنان - تنها - کسانی‌اند که به خدا و پیامبرش گرویدند ، و هنگامی که با او بر کاری گرد آمدند تا اجازه نگیرند ، نمی‌روند ؛ اینان‌اند ایمان آورندگانِ راستین به خدا و پیامبر .

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا للهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ * وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ شَدِیدُ الْعِقابِ» ؛⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آوردید ، هنگامی که خدا و پیامبر شما را به چیزی فرا می‌خواند که زنده‌تان می‌سازد ، او را اجابت کنید! و بدانید که خدا میان انسان و قلب او حائل می‌شود و به سوی خدا بازمی گردید .

از فتنه‌ای بترسید که تنها به ستم گرانتان نمی‌رسد! و بدانید که کیفرِ

خدا سخت و شدید است .

در تفسیر این آیه ، زُبَیر بن عَوّام می‌گوید : ما همراه رسولِ خدا بودیم و گمان نمی‌کردیم این آیه به ما اختصاص یابد .⁽¹⁾

و نیز از اوست که گفت : زمانی این آیه را می‌خواندیم و خود را از اهلِ این آیه نمی‌دیدیم ، ناگهان دریافتیم که مقصود از آن ماییم !⁽²⁾

سُدِّی می‌گوید : این آیه - به طور خاص - دربارۀ اهل بدر نازل شد . روز جنگ جمل به آنان خورد [و چون این فتنه بر ایشان سیطره یافت] کارزار کردند.⁽³⁾

از اموری که مصلحت به شمار می‌رفت و عُمَر آن را در محضر پیامبر نمایاند ، ماجرایی است که هنگام وفات آن حضرت رخ داد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

استخوان شانه و دواتی برایم آورید تا نوشته‌ای برایتان بنویسم که پس از من هرگز گمراه نشوید! عُمَر گفت : این مرد ، یاوه می‌گوید! کتاب خدا ما را بس است !⁽⁴⁾

نکته شایان توجه اینجاست که : پیامبر صلی الله علیه و آله دستور می‌دهد که دوات و کتف بیاورند تا چیزی بنویسد که امتش - پس از او - گمراه نشوند ، ولی عُمَر با این کار مخالفت می‌کند!

عکس همین امر ، هنگام مرگ ابوبکر رخ می‌دهد . وی که هنگام مرگش می‌خواست وصیّت کند ، سخنانی بر زبان می‌آورد و بیهوش می‌شود ، عثمان اسم عُمَر را به عنوان خلیفه وجانشین ابوبکر [به سخنانِ او] می‌افزاید و ابوبکر چون بهوش می‌آید ، آنچه را عثمان نوشت امضا می‌کند !⁽⁵⁾

تثبیت نام عُمَر را - در اینجا - یاوه نمی‌شمارند ، اما تدوین نوشته‌ای از سوی

پیامبر صلی الله علیه و آله (برای هدایتِ امّت) به زعم آنان ، یاوه است!

در اینجا ، این پرسش‌ها رخ می‌نماید :

سیرۀ پیامبران پیشین ، بر لزوم وصایت دلالت می‌کند و سیرۀ پیامبر گرامی ما نیز از آنان جدا نیست ؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله مدینه را ترک نمی‌کرد جز اینکه قائم مقامی را جانشین خود می‌ساخت⁽¹⁾

(چنان که موسی به میقات پروردگارش نرفت مگر

اینکه برادرش هارون را میانشان گذاشت) .⁽¹⁾

از همۀ این‌ها روشن می‌شود که ابوبکر و عُمَر به هر آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود متعبِّد نبودند ، بلکه در حضور آن حضرت در پی مصلحت سنجی برمی آمدند و گرایش قبیله‌ای قریشی ، پشتوانۀ فشارهای آنان بود .

در این بحث ، ما خط مشیی را که در پی سخن پیامبر است و آن را فرمان می‌برد و امتثال می‌کند و شک و چون و چراندارد و از علّت و مصلحت نمی‌پرسد ، روشِ «تعبُّد محض» می‌نامیم .

و شیوۀ کسانی را که به آرای خودشان اهمیّت می‌دهند و برای خودشان حقّ دخالت در اَحکام را قائل‌اند ، خط مشی «اجتهاد و رأی» نام می‌نهیم .⁽³⁾

هر دو خط مشی در عهد پیامبر و پس از آن حضرت وجود داشتند . به عنوانِ مثال اگر به مسئلۀ «صیام دهر» (روزۀ مادام العمر) بنگریم ، درمی‌یابیم که بعضی از صحابه به این کار دست می‌یازد و به نهی پیامبر صلی الله علیه و آله اهمیّتی نمی‌دهد که فرمود : مَن صامَ أوّلَ الشهر وَوَسَطَه وآخِرَه کأنّما صامَ الدَّهْرَ ؛⁽⁴⁾هرکه اول و میانۀ و آخر هر

ماه را روزه بگیرد گویا همۀ روزگار را روزه دار بوده است .

البته برخی از صحابه بودند که همین سه روز - از هر ماه - را (به عنوان اطاعت از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله ) روزه می‌داشتند تا فضیلت روزۀ همۀ روزگار را درک کنند و برخی دیگر - با وجود اینکه نهی پیامبر را از روزۀ تمام روزها شنیده بودند - باز تمام روزها را روزه می‌گرفتند!

و نیز در جنگ «تبوک» پیامبر اجازه داد که شتران را نحر کنند و گوشتشان را بخورند . با این حال ، کسانی از صحابه یافت شدند که نحر شتران را برنتافتند .⁽¹⁾

ودر جنگ اُحُد ، پنج نفر از مشرکان بر آن حضرت یورش آوردند ؛ یکی پیشانی‌اش را مجروح ساخت و دیگری دندانش را شکست و سومی گونه‌اش را آسیب زد و پیامبر صلی الله علیه و آله خواست که مشرکان ندانند او زنده است تا بار دیگر بر مسلمانان حمله نکنند!

کَعْب بن مالک چون دریافت پیامبر زنده است ، ندا داد : ای مسلمانان ، مژده‌تان باد! این رسول خداست! به قتل نرسید! پیامبر صلی الله علیه و آله به او اشاره کرد که ساکت بماند ، مبادا دشمن بفهمد و بر آن حضرت بتازد ، سپس آن مرد ساکت شد .

هنگامی که ابو سفیان بر مسلمانان سیطره یافت ، پرسید : آیا محمّددر میانتان هست؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله دو بار فرمود : پاسخش را ندهید (از بیم آنکه اگر بداند آن حضرت زنده است توسط یارانش - که دشمنان خدا و رسولش بودند - بر او سخت می‌گرفتند) .

بار دیگر ابو سفیان ندا داد : ای عُمَر ، تو را به خدا سوگند ، آیا محمّد را کشتیم؟

عُمَر گفت : نه والله ، به خدا سوگند ، او اکنون سخن تو را می‌شنود!

ابو سفیان گفت : تو از ابن قمیئه⁽¹⁾

راست گوتر و نیک مردتری .⁽²⁾

با اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله تأکید کرد که جواب ابو سفیان را ندهند و از این کار بازداشت ، عُمَر ابو سفیان را پاسخ داد و]به یقین می‌گویند[ کار عُمَر چیزی نبود جز اینکه برداشت وتحلیل نادرستی از سخن رسول خدا نمود! و خطا کرد!

و آن گاه که پیامبر صلی الله علیه و آله صدقات را تقسیم می‌کرد ، عُمَر آمد و گفت : ای رسول خدا ، غیر اینان - اهل صُفّه - سزاوارترند!

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : شما می‌خواهید که من یا چنان تقسیم کنم که عده‌ای با درشتی و نارواگویی از من چیزی تقاضا کنند و یا اینکه بخل بورزم ، من بخیل نیستم !⁽³⁾

در صحیح بخاری آمده است :

عبدالله گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله اَموال را همانند بعضی اوقات ، چنان قسمت نمود که مردی از انصار گفت : به خدا سوگند ، این تقسیم خداپسندانه نیست! [با خود] گفتم : این سخن را به پیامبر می‌گویم ، آمدم و او را با اصحاب یافتم و آن خبر را درگوشی گفتم . بر آن حضرت سخت گران آمد و چهره‌اش دگرگون شد و به حدّی خشمناک شد که آرزو کردم کاش آن خبر را نرسانده بودم .

سپس آن حضرت فرمود : موسی بیشتر از این اذیت شد ، و بُردبار ماند .⁽⁴⁾

از طلحه و یک صحابی دیگر (بنا بر تحقیق ، و روایت سُدِّی وی عثمان است) رسیده است که گفتند : آیا وقتی ما بمیریم محمّد زنان ما را نکاح می‌کند و

ما نباید پس از مرگ او زنانش را بگیریم؟! اگر مُرد زنانش را به قرعه می‌ستانیم!⁽¹⁾

(در نصّ دیگری سخن طلحه آمده است که گفت : اگر بعد از محمّد زنده ماندم ، عایشه را می‌گیرم!) .⁽²⁾

طلحه عایشه را می‌خواست و عثمان اُمّ سلمه را . و با این کار ، می‌خواستند پیامبر صلی الله علیه و آله را بیازارند که آیات زیر نازل شد :

« ...وَما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللهِ وَلا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِنْدَ اللهِ عَظِیماً» ؛⁽³⁾

شما را نسزد که رسول خدا را بیازارید ، و پس از او زنانش را بگیرید! ]زنان پیامبر پس از آن حضرت - برای همیشه - حقّ ازدواج ندارند[ این کار نزد خدا ، بس بزرگ است .

«إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیماً» ؛⁽⁴⁾

چه آشکارا چیزی را بیان دارید و چه مخفی سازیدش ، خدا به هر چیزی داناست .

«إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَالآْخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً» ؛⁽⁵⁾

کسانی که خدا و پیامبرش را می‌آزارند ، خدا - در دنیا وآخرت - آنان را لَعن کند و برایشان عذابی ذلّت آور آماده سازد .

«النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ ...» ؛⁽¹⁾

پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است ، و همسرانِ او مادران آن‌ها به شمار می‌آیند .

بخاری در صحیح خود می‌آورد که : پیامبر صلی الله علیه و آله در امری رخصت داد ، مردم از آن خودداری کردند ، خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید ، به خشم آمد و گفت :

ما بالُ أقوام یَتَنَزَّهون عَنِ الشَّیء أَصْنَعُه! فَوَالله ، إنّی لأعلمُهم وأَشَدُّهم خَشیةً ؛⁽²⁾

چه شده است که جمعی از کاری که من به آن دست می‌یازم خودداری می‌کنند! به خدا سوگند ، من از همه‌شان داناترم و ترسم از خدا شدیدتر است .

به این ترتیب ، درمی‌یابیم که قرآن به صحابیانی اشاره می‌کند که دربارۀ ]تقسیم[ صدقات ، به آن حضرت گوشه می‌زدند ،⁽³⁾و در میانشان کسانی بودند که تا تجارت یا سرگرمی‌ای را می‌دیدند سوی آن می‌شتافتند وآن حضرت را در نماز تنها می‌گذاشتند ،⁽⁴⁾و بعضی‌شان پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌آزردند ،⁽⁵⁾

و برخی از جهاد سرباز می‌زدند ،⁽⁶⁾کسانی از آنان صدایشان را نسبت به صدای پیامبر بلندتر می‌کردند و شنوای فرمان وی نبودند⁽⁷⁾

و بعضی تهمت دروغ به ناموس پیامبر زدند ،⁽⁸⁾و برخی

در این میان ، مؤمنانی بودند که به شکلی گسترده پیروی‌اش می‌کردند ؛ فرمانْ بردار آن حضرت بودند و اگر از چیزی نهی می‌کرد ، باز می‌ایستادند و بر خلافِ حکم پیامبر قدمی برنمی داشتند .

حَنْظَله (غسیل الملائکه) از حضور در میدان جنگ تخلّف نکرد مگر اینکه از پیامبر اجازه گرفت شب زفاف را نزد همسرش بماند⁽²⁾، در حالی که شمار زیادی از صحابه ، بی اجازه ، از جهاد رو برتافتند .

آیا همین عملکرد حنظله نمی‌رساند که وی از پیروان تعبُّد محض بود و دیگران از پیروانِ خودرأیی ومصلحت سنجی؟

به نظر می‌رسد پیامبر صلی الله علیه و آله با تأکید بر بعضی از این ماجراها می‌خواست افرادی از امّتش را که در نظر داشت بیازماید . داستان ذی الثدیّة آن مرد زاهدنما ،⁽³⁾

درخواستِ تدوین نامه‌ای هنگام مرگ ، فرمانده نمودن اُسامه بن زید (جوان 18 ساله) بر مردانی چون ابوبکر وعمر و ابو عُبَیْدَه - همه - نقاطِی سزاوار درنگ‌اند .

با توجه به اینکه اهل سنت ، در توجیه مخالفت‌های افراد ، این عبارت‌ها را به کار می‌برند ، ما هم اسمِ «اجتهاد و مصلحت» را بر کار آنان اطلاق می‌کنیم . وقتی گفته می‌شود : چرا فلانی از جهاد تخلّف ورزید؟ گویند : مصلحت را دریافت ، به همین جهت تخلّف کرد یا تأویل نمود و به خطا رفت ؛ یا اجتهاد نمود و برای هر

مجتهدی اگر به واقع برسد دو پاداش است واگر به خطا رود یک پاداش و . . . .

بیشتر مسائلی که در پیش مطرح شد ، امتحان الهی برای این دسته از اصحاب بود و اینکه مؤمن مُتعبّد از دیگران متمایز شود ؛ چراکه اساسِ شریعت ، اطاعت از اوامر و نواهی پیامبر است و برای مؤمنان در این عرصه جای اختیار نیست وفرمان بری و لزوم اطاعت از رسول خدا به دستورات تبلیغی واحکام شرعی اختصاص ندارد ، بلکه حکم آیه (یا آیات) در این زمینه مطلق و عام است و قید تبلیغ و تبیین احکام در آن‌ها نمی‌باشد ؛ آنچه را پیامبر حکم کند مؤمن باید گردن نهد و از فرمانِ او سر نپیچد :

«وَما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ...» ؛⁽¹⁾

زن و مرد مؤمن را نسزد که در برابر حکم خدا و رسول ، خود را مختار بدانند .

بنابراین ، این گمانه به ذهن می‌زند که «حادثۀ ناگوار روز پنجشنبه»⁽²⁾که پیامبر قلم و دوات خواست و عمر مانع شد و پیامبر را به یاوه گویی متهم ساخت ، افزون بر هدایت امت که در محتوای نامه رقم می‌خورد ، برای آن بود که دیگران ، نوع برخورد این دسته از صحابه را نسبت به رسول خدا ، بشناسند .

مسئلۀ امیر ساختنِ اُسامه (همان جوان 18 ساله) بر مردان بزرگسالی چون ابوبکر و عمر ، نیز در همین راستاست که فرمانْ بردار از نافرمان شناخته شود .

از پیامبر صلی الله علیه و آله رسیده که فرمود :

أیّها الناس ، ما مقالةٌ بَلَغَتْنی عن بعضکم فی تأمیری أُسامة؟! ولئن طَعَنْتُم فی تأمیری أُسامة ، فقد طَعَنْتُم فی تأمیری أباهُ مِن قبل ؛⁽³⁾

ای مردم ، این چه سخنی است که از بعضتان دربارۀ فرماندهی اُسامه به من می‌رسد! اگر به این کارم اعتراض می‌کنید ]جای شگفتی نیست ، چرا که[ پیش از این نیز اعطای فرماندهی به پدرش را زیر سؤال بردید .

پس روشن شد که در عصر پیامبر دو رویکرد وجود داشت :

1 . یک خط مشی ، مصلحت سنجی را روا می‌شمرد و در برابر سخنِ پیامبر صلی الله علیه و آله به رأی و نظر خود عمل می‌کرد و تسلیم فرمایشات آن حضرت نبود ، وحتی بر فعلِ پیامبر اعتراض می‌کرد وبا وجود راهکار صریح شرعی ، باز در پی شناسایی مصلحت خویش بود که در بسیاری از وقایع پیش گفته ، ملاحظه گردید .

2 . در این میان ، مردانی بودند که تسلیم فرمایشات پیامبر بودند وبه خوابیدن در بستر رسول خدا صلی الله علیه و آله تن می‌دادند تا با ایثار جانِ خود ، پیامبر صلی الله علیه و آله را از خطر برهانند .

البته معلوم گردید که عُمَر و ابوبکر از روندگان طریق خودرأیی و اجتهاد [در مقابل نص] بودند .

تحلیل و نتیجه گیری

عُمَر ، سببِ نهی خود را از تدوین حدیث (که برخاسته از گرایش عدم تعبّد محض بود) دو چیز عنوان کرد :

الف) اثر پذیری از یهود و نصارا ؛

ب) بیم ترک قرآن و برگرفتن اَقوالِ پیامبر .

لیکن ابن حَزْم بعید می‌داند که نهی عُمَر به سنّت نبوی تعلُّق یابد و نهی او را بر اَخباری حمل می‌کند که از امّت‌های پیشین نقل می‌شد ، وی می‌گوید :

نهی عُمَر از نقل گفتار و سنت رسول خدا - اگر درست باشد - معنایش همان است که در حدیث قَرَظَه بیان شد .⁽¹⁾همانا عُمَر از نقلِ اخبارِ امّت‌های پیشین (ومانند آن) نَهی کرد .

نهی عُمَر ، سنّتِ پیامبر را در برنمی گیرد . انسان نباید دربارۀ یک مسلمان عادی چنین گمانی کند ، چه رسد به عُمَر ؛ زیرا عُمَر - خود - احادیث زیادی را از پیامبر صلی الله علیه و آله باز گفت! اگر حدیث از آن حضرت کراهت داشت ، سهم عُمَر از همه بیشتر بود! شایسته نیست مسلمان گمان برد که عُمَر از چیزی نهی کرد و خود مرتکب آن شد .⁽²⁾

دیگران نیز نهی عُمَر را از نقل حدیث ، بعید شمرده‌اند .

دکتر محمّد عجاج خطیب (به پیروی از ابن حزم) برنمی تابد که عمر صحابه را از نقل حدیث نهی کرده باشد یا ابن مسعود و دیگران را - برای این کار - زندانی ساخته باشد ؛ زیرا عقل ، صدور این امر را از عمر نمی‌پذیرد .⁽³⁾

لیکن آگاهان به رویدادهای صدر اسلام ، ضعف و نادرستی کلام ابن حزم و دیگر شخصیت‌های پیرو وی را می‌شناسند و می‌فهمند که این سخن ، واقع بینانه نیست ؛ زیرا روایاتی که دربارۀ منع از عُمَر وارد شده است ، انکارناپذیر یا غیر قابل دفاع است و این روایات ، مطلق‌اند و ویژۀ بعضی از اَصحاب نمی‌باشند و به نوع خاصّی از حدیث اختصاص ندارند .

بلکه ثابت است که عُمَر بر محدِّثان و کاتبانِ حدیث سخت می‌گرفت و این

واقعیّت را جز لج‌باز انکار نمی‌کند و به همین جهت است که ابن حزم و پیروانش برای عملکرد خلیفه عذر می‌تراشند و به توجیهاتی دست می‌یازند و در این زمینه تنها می‌توانند این کار را بعید بشمارند و غریب بدانند!

پیداست که صرفِ بعید شمردن و . . . ارزشِ علمی ندارد .

اینکه عُمَر به قَرَظَه و یارانش دستور داد از پیامبر کمتر روایت کنند ، از دو حال بیرون نیست :

اول : عُمَر همۀ آن‌ها را به بستن دروغ بر پیامبر متهم کرد .

دوم : خلیفه به آنان دستور داد که آنچه را خدا بر زبان پیامبر جاری ساخت کتمان کنند .

به هیچ کدام از این دو یا به یکی از آن‌ها ، ابن حزم و پیروانش نمی‌توانند ملتزم شوند ، گرچه ما به احتمال اول با اضافه ای به آن ، گرایش داریم با این قرینه که عُمَر ، کارگزارانش را متهم می‌ساخت و اموالشان را تقسیم می‌کرد ؛ و با ملاحظۀ سیرۀ عُمَر ، که بر صحابه سخت می‌گرفت و آنان را تازیانه می‌زد .

سیرۀ عُمَر با صحابه ، روشن می‌سازد که وی به آن‌ها اعتماد نداشت و با سخنانِ گزنده‌ای با آنان برخورد می‌کرد و عیب‌هایشان را علنی در مقابل مسلمانان باز می‌گفت .

در هر حال ، ابن حَزْم و دنباله روانِ او ، این دو وجه را نمی‌پسندند . به همین جهت ، ناچارند نهی عمر را بر نهی از تحدیثِ اَخبار امّت‌های پیشین حمل کنند .

این کار ، حملِ غیر قابل توجیه است که هیچ یک از روایات منعِ نقل حدیث بر آن دلالت ندارد ؛ چراکه همۀ آن‌ها مطلق است و نیز سیرۀ عمر در جلوگیری از نقل حدیث ، بی قید وشرط بود و از سویی خشونت عمر به حدّی بود که میان نقل سنّت و نقل اَخبار اممِ پیشین فرق نمی‌گذاشت تا آنجا که عمّار را از نقلِ واقعۀ قطعی (یعنی تیمُّم) که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله برایش رخ داد و عُمَر خود شاهد آن بود ، بازداشت .

بر این اساس ، خبر قَرَظَه ، هیچ ارتباطی با اخبار ضعیف اُمم پیشین ندارد مگر

اینکه جور دیگری به آن نگاه شود . ما معتقدیم که همین مطلب ، یکی از انگیزه‌های تأثیرگذار در منع خلیفه از تحدیث و تدوین بود و این امر ، به ذهنیّتِ روانی ]و عقده‌های درونی[ گذشتۀ عُمَر برمی گردد ؛ زیرا پس از آنکه در آغاز اسلام ، پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمانان را از جست و جوی اَخبار یهود و نقل آن‌ها نهی کرد و عُمَر از کُتُب اهل کتاب چیزی را نوشت ، با منع کوبنده‌ای از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله مواجه شد .

این احتمال هست که نهی امروز عُمَر ، بازتابِ منفی عملکردی باشد که در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله دامنگیرش شد و در نتیجه ، از نقل و نگارش حدیث بدش آمد ؛ خواه از سنّت باشد یا غیر آن ، و خواه از اَخبارِ صحیح امّت‌های گذشته باشد یا از اَخبار ضعیفِ آن‌ها .

خالد بن عُرْفُطَه می‌گوید که عُمَر گفت :

من رفتم و نوشته‌ای از اهل کتاب را در پوستی رونویسی کردم و آن را آوردم .

رسول خدا فرمود : این چیست که در دست داری ای عُمَر؟

گفتم : ای رسول خدا ، کتابی را نسخه برداری کردم تا به علممان بیفزاییم!

پیامبر صلی الله علیه و آله به خشم آمد تا بدانجا که گونه هایش سرخ شد! سپس ندای فراخوانِ عمومی به مسجد داد . انصار گفتند : پیامبر غضبناک است! سلاح بردارید! مردم آمدند و بر گرد منبر حلقه زدند .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : ای مردم ، سخنانی پربار و نهایی ارزانی‌ام شد و برایم چکیده گشت! سخنانی روشن و پاکیزه برایتان آوردم! تردید نکنید و دون مایگانِ متحیّر ، شما را نفریبند .

عُمَر می‌گوید : اینجا بود که برخاستم و گفتم : خدای را به عنوان پروردگار واسلام را به عنوان دین و تو را به عنوان پیامبر ، با خشنودی برگزیدم . سپس

پیامبر از منبر پایین آمد .⁽¹⁾

در خبر دیگر ، از عبدالله بن ثابت نقل شده است که :

عُمر آمد و گفت : ای رسول خدا ، به برادرِ یهودی‌ام گذشتم ، سخنانی پربار از تورات را برایم نوشت ، نمی‌خواهید آن را بر شما عرضه کنم؟

رنگ چهرۀ پیامبر دگرگون شد!

عبدالله ]بن ثابت[ می‌گوید ، به عمر گفتم : خدا عقلت را دگرگون سازد! رنگ چهرۀ پیامبر را نمی‌بینی؟!

عمر گفت : راضی شدم «الله» پرورگارم باشد و «اسلام» دینم و «محمّد» پیامبرم .⁽²⁾

ثابت است که عُمَر با یهود آمد و رفت داشت و از روی کتاب‌هایشان می‌نوشت و می‌خواند و اَخبار آنان را دوست داشت .

برای اینکه رد کند یا دروغین بودن آن‌ها را بنمایاند ، نمی‌خواند ، بلکه از آن اَخبار خوشش می‌آمد و می‌خواست دانایی کسب کند!

به همین جهت ، رسول خدا صلی الله علیه و آله به شدّت غضبناک شد ؛ چراکه آن حضرت مسلمانان را از یهود برحَذَر می‌داشت و قرآن کریم بارها از خُدعه و مکر آنان سخن گفته است :

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَمَنْ یَتَوَلُّهمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» ؛⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آوردید ، یهود و نصارا را دوستِ خود نگیرید

]چراکه[ بعضی از آن‌ها دوستان بعض دیگرند! هرکه آنان را دوست بدارد از ایشان است! به راستی که خدا قوم ستم کار را هدایت نمی‌کند .

«لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ ...» ؛⁽¹⁾

ای پیامبر ، سرسخت ترین دشمنانِ مؤمنان ، یهودند . . .

پس از این واقعه ، شوک شدیدی بر روانِ عُمَر وارد شد و نوعی واکنش منفی را در او برانگیخت که باعث شد در برابر حدیث گویان و حدیث نگاران ، مواضعِ سختی در پیش گیرد و به حَبس و ضرب و شتم آن‌ها دست یازد و در توجیه منعِ خود بگوید : «أُمنیّةٌ کأُمنیّةِ أَهْلِ الکتاب» (این احادیث آرزوهای خیالی‌اند چونان خیال بافی‌های اهل کتاب) و ...

مؤیّد این سخن ، آغازِ خبر خالد بن عُرْفُطَه است ، وی می‌گوید :

نزد عُمَر بودم که مردی از عبد قَیْس آمد ، ساکن «سوس» بود . عمر به او گفت : تو فلانی فرزند فلان عبدی هستی؟ پاسخ داد : آری .

پرسید : به «سوس» ساکنی؟ پاسخ داد : آری .

عمر با چوبدستی ای که داشت به او زد ، مرد گفت : چه خطایی کرده‌ام ای امیرمؤمنان؟

عُمَر گفت : بنشین! آن گاه آیات آغازین سورۀ یوسف را (آیه 1 - 3) سه بار برایش خواند و سه بار ]با چوبدستی به او[ زد .

مرد گفت : خطایم چیست؟

عمر پرسید : تو همانی که از روی کتاب دانیال یک نسخه نوشتی؟

مرد گفت : امر کن ، گوش به فرمانم .

عمر گفت : برو و آن را با آب داغ و پشم سفید پاک کن و برای

خود و اَحَدی از مردم مخوان . اگر بشنوم که آن را خواندی یا برای دیگران قرائت کردی ، به سختی مجازاتت کنم .

آن گاه به او گفت : بنشین ، و سرگذشت خود را در این باره نقل کرد که : من در زمان پیامبر از روی کتاب‌های یهودیان نسخه‌ای را نوشتم و ...⁽¹⁾

اگر آن که از روی کتاب‌های اُمت‌های پیشین رونویسی کرد ، در پی تبیین نادرستی متن مورد نظر یا پاسخ به آن نبود ، چنین منعی - که در روایت هست - کاری خوب و بجا می‌نمود و اگر به همین بسنده می‌شد ، شیوه‌ای درست بود ، لیکن اسفناک این است که در مسئله تدوین ، اجتهاد و رأی به قدری دخالت داشت که مسیر و محتوای آن را آشفته ساخت .

این گونه واکنش سلبی برای اُسامة بن زید نیز رخ داد . وی مسلمانی را (به گمان اینکه از ترس شمشیر اسلام آورد) کُشت و هنگامی که بازگشت ، این آیه نازل شد : « ... وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ...» ؛⁽²⁾

به هرکه اظهار اسلام می‌کند ، نگویید تو مؤمن نیستی! آیا در پی اَموال دنیایید ]می خواهید او را بکشید تا اموالش را غارت کنید[ .

از آن پس ، اُسامه هراسان و ترسان بود تا آنجا که از همراهی با علی علیه السلام در نبرد بر ضدّ ناکثان و قاسطان و مارقان ،⁽³⁾خودداری ورزید با این دستاویز که اهلِ مسلمانْ کُشی نیست!

اُسامه در این موضع گیری به اجتهاد و رأی خویش عمل کرد و اهمیتی نداد که این اجتهاد بر خلاف کتاب و سنّت است ؛ آیات و سیرۀ نبوی و احادیث و اجماع صحابه بر این است که اگر مسلمانی زنای مُحْصنه کند یا ضروری دین را منکر شود یا یاغی گردد و . . . باید به قتل رسد .

حال اگر این امر را کنار این رفتار عُمَر بگذاریم که صحابه را به خیانت و دروغ متهم می‌ساخت ، و گروهی از محدِّثان را زندانی کرد و کسانی را تازیانه زد و به تهدید آن‌ها پرداخت و . . . و از اینکه چرا عُمَر نقلِ حدیث را برای خود مباح می‌دانست و دیگران را از آن باز می‌داشت ، در می‌یابیم او خود را شایستۀ این کار می‌دید و برای خویش حقِّ مطلق قائل بود ؛ چراکه می‌پنداشت خلیفۀ مسلمانان است و هر کار و رفتارِ او حق و درست می‌باشد . امّا دیگران نباید حدیث کنند ، چون اعتمادی بر آن‌ها نیست و یا در معرض خطا و لغزش‌اند .

و چنین است که سیرۀ عملی عُمَر ، توجیه ابن حَزْم را تکذیب می‌کند ؛ چراکه عمر شیفتۀ حکایات اهل کتاب و یهودیانی بود که به اسلام درآمدند ؛ به ویژه کَعْب الأحْبار نزد او محترم بود . وی نزد عمر آمد و کتابی آورد که کناره هایش پاره شده بود و آیات تورات را دربر داشت . کَعْب از عمر اجازه خواست که آن‌ها را بخواند ،⁽¹⁾عمر اجاه داد و کعب در اوقاتی خاص از شب و روز آن‌ها را قرائت می‌کرد⁽²⁾

و عمر دستور محو و سوزاندنِ آن‌ها را نمی‌داد و کعب را از این کار بازنداشت .

و آن گاه که عُمَر بیت المقدس را فتح کرد ، کعب به او گفت :

کاری را که تو امروز کردی ، پیامبری ، پانصد سال پیش خبر داد و فرمود : ای اُورشلیم ، تو را بشارت باد که فاروق آلودگی ات را پاک می‌سازد .⁽³⁾

و در روایت دیگر هست که گفت :

در تورات نوشته شده است که این سرزمین‌های بنی اسرائیل به

دست مردی از صالحان فتح می‌شود!

عمر با شنیدن این سخن ، خدای را ستود .⁽¹⁾

روزی کعب به عُمَر گفت :

در تورات می‌خوانیم «وای بر پادشاه زمین از ]حساب رسی[ فرمان فرمای آسمان» عُمَر گفت : «مگر کسی که به حساب خود برسد» کَعْب گفت : سوگند به کسی که جانم به دست اوست ، در تورات همین گونه هست! در این هنگام ، عمر تکبیر گفت و به سجده افتاد .⁽²⁾

نیز آمده است : مردی که برای یافتن آب در شکاف کوهی رفته بود ، چهار روز ناپیدا شد و ادعا کرد که به سرزمینی ناشناخته (بهشت) او را برده اند! عُمَر کعب الأحبار را فراخواند و پرسید :

آیا در کتاب‌هایتان هست که مردی از امّتِ ما وارد بهشت می‌شود سپس بیرون می‌آید؟ گفت : آری ، و اگر در میان این قوم باشد تو را به آن آگاه می‌سازم! عمر گفت : او در میان همین کسان است! کعب لحظه‌ای درنگ کرد و گفت : این ، همان شخص می‌باشد .⁽³⁾

همچنین آمده است :

عمر قاصدی را فرستاد و کعب را خواست و به او گفت : ای کعب ، وصفِ مرا چگونه یافتی؟

کعب گفت : پاره‌ای از آهن .

عُمَر پرسید : سپس چه؟

کعب گفت : پس از تو خلیفه‌ای آید که گروه ظالم او را می‌کشند!

عُمَر پرسید : پس از آن چه می‌شود؟

کعب گفت : سپس بلا (گرفتاری و محنت) است .⁽¹⁾

عُمَر در خطیرترین امور (یعنی خلافت) با کعب مشورت می‌کرد ، از خلافتِ علی علیه السلام پرسید و گفت :

دربارۀ علی چه می‌گویی؟ نظرت را برایم بگوی!

کعب گفت : او اجتهاد به رأی را نمی‌پسندد و به آن عمل نمی‌کند ؛ مردی است که دینی متین دارد ، از بی ناموسی چشم نمی‌پوشد و از لغزش نمی‌گذرد .⁽²⁾

کعب پیش عمر آمد تا او را از مرگش - براساس آموزه‌های تورات - باخبر سازد ، به او گفت :

ای امیر مؤمنان ، وصیت کن که تو در سه روز آینده خواهی مُرد!

عُمَر پرسید : از کجا می‌دانی؟

کعب پاسخ داد : در کتاب خدا «تورات» این گونه یافتم .⁽³⁾

افزون بر این‌ها ، بخاری روایتی را می‌آورد که به توجیه ارائه شده (از سوی ابن حزم و پیروانش) مُهر بطلان می‌زند ؛ زیرا جواز نقل حدیث از بنی اسرائیل را روایت می‌کند :

از ابو هُرَیره روایت می‌کند که گفت :

اهل کتاب ، تورات را به «عبرانی» می‌خواندند و برای مسلمانان به عربی تفسیر می‌کردند .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : اهل کتاب را نه تصدیق کنید و نه تکذیب ، بگویید : «آمَنَّا بِاللهِ و ما أنْزِلَ إلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ ]إِلَیْکم ...[﴾ ؛⁽¹⁾

در صحیح بخاری این عبارت به عنوان آیه مطرح شده است، لیکن در قرآن چنین آیه ای وجود ندارد. آیۀ 136 در سورۀ بقره این گونه است: «آمَنَّا بِاللهِ وَما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَإِسْماعِیلَ وَإِسْحاقَ وَیَعْقُوبَ وَالأَْسْباطِ وَما أُوتِیَ مُوسی وَعِیسی وَما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ».

همین مضمون در آیۀ 84 سورۀ آل عمران دیده می‌شود، و نیز آیاتِ دیگری در این راستا هست (م).

ابن کثیر می‌نویسد :

آن گاه که کَعْب الأحبار - در زمان عُمَر - اسلام آورد ، پیشِ عمر از علوم اهل کتاب سخن می‌گفت . عمر با او همدم می‌شد و حرف هایش را می‌شنید و از آن علوم در شگفت می‌ماند . . .

به همین جهت ، بسیاری را اجازه داد آنچه را کعب می‌گوید نقل کنند و نیز بدان دلیل که پیامبر در نقل حدیث از بنی اسرائیل اجازه داد ، لیکن در روایاتِ کعب غلطِ فراوان و خطاهای زیادی رخ می‌داد .⁽³⁾

به این ترتیب ، برای ابن حزم (در بهانه آوری و عذر تراشی و توجیه رفتارِ عُمر) عذری باقی نمی‌ماند .

ما برای پژوهشگران ، وجه آن را روشن ساختیم ، و پس از ثبوت منع عُمَر از تحدیث و تدوین ، مسئول تناقض فعلِ خلیفه با گفتارش نمی‌باشیم .

دو توجیه دیگر

— بعضی نهی عُمَر را از نقل و تدوین حدیث ، این گونه توجیه کرده اند :

اینکه عُمَر می‌خواست روایت از پیامبر محدود شود ، از سر احتیاط و به خاطر بیم از انتشارِ روایات نادرست بود تا سنّت در امان بماند . فرمان عُمَر کسانی را که حدیثشان بر پایه ای محکم ، استوار بود و فهم دقیقی نسبت به حدیث و حکم آن داشتند ، در برنمی‌گرفت .⁽¹⁾

چنین سخنانی ، هر هوشمندی را به شگفتی وا می‌دارد ، چراکه اینجا جای احتیاط نیست . مُحدِّث اگر مورد اعتماد و راست گو باشد ، منع وی از تحدیث و احتیاط در آن معنا ندارد ؛ به ویژه اینکه دربارۀ بعضی از راویان از پیامبر صلی الله علیه و آله سخنانی رسیده باشد که بر ارجمندی و راست گویی‌شان دلالت کند .

احتیاط در این بود که عُمَر اَمثال اینان را بر حدیث گویی (و نقل آنچه از پیامبر شنیده‌اند و دریافت کرده‌اند) تشویق می‌کرد تا بخشی از سنّت پیامبر برای مردم ناشناخته نماند و مسلمانان در گرداب جهل به احکام گرفتار نشوند .

امّا احتیاط به معنای احتمال خطای راوی یا سهو یا نسیانِ او . . . در خودِ کلام خلیفه نیز جریان دارد ، و نمی‌تواند دیگران را به کاری ملزم سازد و خود را استثنا کند .

در شگفتیم از کسانی که می‌پندارند «نهی عُمَر کسانی را که احادیث استوار را بر زبان می‌آوردند و فقه حدیث و حکمِ آن را می‌دانستند» شامل نمی‌شد ، با اینکه عُمَر ابوذر و ابن مسعود و ابو مسعود انصاری و ابو درداء

را زندانی ساخت ، و عَمّار و ابو موسی اشعری و امثال آنان را از تحدیث بازداشت در حالی که بیشترشان از برجستگان صحابه و گروه طراز اول در اسلام بودند .

— بعیدتر از این توجیه ، این سخن است که گفته شود : نهی و حبس و ضرب و منع ، با شخصیّتِ عمر همخوانی و سازگاری ندارد . از آن جهت که وی خلیفۀ مسلمانان و از صحابیان کِبار بود ، شأن او بالاتر و والاتر از این است که چنین اعمالی را مرتکب شود!

حقیقت غیر قابل انکار این است که خلیفه از دیرباز به سخت گیری و درشت خویی شهره بود ،⁽¹⁾

و در زمان خلافت ابوبکر نیز بر همین خوی بود⁽²⁾و چون هنگام خلافت میدان را گشاده یافت ، تازیانه را به دست گرفت ؛ یکی را زد و دیگری را کیفر داد⁽³⁾و سوّمی را به زندان افکند⁽⁴⁾و چهارمی را تبعید کرد .⁽⁵⁾در آغاز خلافتش از خدا خواست که قلبش را نرم سازد⁽⁶⁾تا مردم را با تهذیب و ارشاد ، راهنمایی کند ، نه با تازیانه و زور!

مورّخان اشکال گوناگونی از عملکرد خلیفه را آورده‌اند تا آنجا که در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید آمده است که در اخلاق عمر و سخنان وی ، زشتی

وقُلدری موج می‌زد ،⁽¹⁾

او بسیار تندخو ، سرکش ، بد برخُورْد ، با چهره ای هماره در هم بود و اعتقاد داشت که چنین خوی و خُلقی فضیلت است و خلافِ آن ، نقص به شمار می‌رود .⁽²⁾

پس تعجّبی نداشت و چیز تازه‌ای نبود هنگامی که خلیفه این موضع کوبنده و سخت را نسبت به مخالفانش در نقل حدیث اتخاذ کند ؛ به ویژه پس از آنکه از سوی پیامبر - بدان جهت که از کتاب‌های یهود استنساخ کرده بود - منع شد .

همۀ این‌ها با در نظر گرفتن روح قبیله‌ای بود که در تار و پود وجودش جریان داشت ، به علاوه که تحدیث با اصلِ مشروعیتِ خلافتِ او در ارتباط بود .

عجیب‌تر از همۀ این‌ها اینکه : عُمر ابو درداء را بدان جهت که در چند مسئلۀ فقهی با او مخالفت کرد ، به زندان افکند و ابوذر و ابن مسعود را که با او در تحریم متعه هم رأی نبودند ، زندانی ساخت ؛ و نیز به شمار دیگری از صحابه اجازه نداد از مدینه خارج شوند .⁽³⁾

معلوم می‌شود که ، عُمَر بر اینان سخت گرفت چون احادیثی را نقل می‌کردند که برای خلیفه شیرین و خوشایند نبود وگرنه آن‌ها را زندانی نمی‌ساخت و ابو هُرَیره را که صاحب 5374 حدیث است ، آزاد نمی‌گذاشت بی آنکه او را زندانی وشکنجه و تعزیر کند ، بلکه به تهدید و تبعیدش بسنده کرد و آن گاه به او (و نه به دیگران) اجازه نقل حدیث داد .

این خط مشی عُمر ، هنگامی که گروهی از انصار را به کوفه فرستاد (و تاجایی در نزدیکی مدینه آنان را مشایعت کرد) بیشتر نمایان می‌شود :

عُمَر به آنان گفت : می‌دانید چرا شما را مشایعت کردم یا همراهتان آمدم؟ گفتند : آری ، بدان جهت که از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و از

اَنصاریم! عمر گفت : ]آن جای خود را دارد[ من با شما آمدم تا سخنی را برایتان بازگویم . . . از رسول خدا کم حدیث کنید و من هم شریک شمایم .⁽¹⁾

عُمر اینان را از نقل حدیث منع کرد یا محدودشان ساخت ؛ زیرا از اَنصار و پیروان خط مشی تعبّد بودند و احادیثی را باز می‌گفتند که دل پسند خلیفه نبود و انتشار آن‌ها را میان مسلمانان دوست نمی‌داشت تا ناتوانی علمی‌اش آشکار نگردد .⁽²⁾

از عَمْرو بن شمر، از جابر، از اَبی جعفر علیه السلام روایت است که چون امیرالمؤمنین علیه السلام از بصره سوی کوفه آمد و به آن نزدیک شد، مردم به همراه قُرْظَة بن کعب به پیشبازش آمدند (به جز نَضر بن زیاد) و پیروزی را بر آن حضرت تبریک گفتند (آن حضرت عرق از پیشانی‌اش پاک می‌کرد) قرظة بن کعب به آن حضرت گفت: ای امیر مؤمنان ، سپاس خدای را که ولی خود را عزیز گردانید و دشمنش را خوار ساخت، و تو را در جنگ با یاغیانِ ستم گر یاری رساند (تا آخر خبر).

توجیهات ساختگی که در دفاع از عمر گفته‌اند و مطرح می‌شود ، در برابر نقد پایدار نمی‌ماند و نمی‌تواند در برابر تحقیق علمی بایستد .

محور بعید دانستنِ فرمان عمر در جلوگیری از نقل حدیث ، بر هاله‌ای از شخصیت عُمَر مبتنی است که در نفوسشان ترسیم کرده‌اند ؛ چنان که در سخن ابن حزم می‌نگریم ؛ زیرا می‌گوید : «شایسته نیست انسان به یک مسلمان عادی این گمان را کند ، چه رسد به عمر!»

در اینجا عوامل دیگری نیز هست⁽³⁾

که باعث شد عمر از تدوین و نقل حدیث

منع کند و دائرۀ اجتهاد و رأی و مصلحت شناسی (و چیزهایی مشابه این‌ها) را توسعه دهد ، دلایلی که از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله در ذهن دسته‌ای از صحابه نقش بست و در رأس آنان عُمَر قرار داشت . عُمَر با تأکید بر این پایه ها ، در استوار سازی این خط مشی کوشید .

چکیدۀ سخن (در محور اول)

1 . صحابه در زمان پیامبر دو گرایش داشتند : بعضی‌شان بر خط مشی تعبّد محض بودند و بعضی دیگر بر مسلک اجتهاد به رأی .

2 . ابوبکر و عُمَر از پیروان گرایش دوم بودند .

3 . عُمَر - در دوران حکومتش - گام‌های بزرگی را برای استوار سازی ، پایه‌های خط مشی خود برداشت .

4 . از عوامل منع از نقل حدیث و تدوین ، واکنش منفی‌ای بود که عُمَر به جهتِ رونویسی از کتاب‌های یهود ، گرفتار آن شد .

5 . توجیه ابن حَزم برای جلوگیری عُمَر از نقل و تدوین حدیث ، در برابر واقعیت دوام نمی‌آورد ؛ زیرا نهی عمر عام و مطلق بود ، بلکه سیرۀ عمر با اهل کتاب و کَعْب الاحبار - حتّی در زمان خلافتش - سخن ابن حزم را تکذیب می‌کند .

و چنین است دو توجیه دیگری که در این زمینه گفته اند : ادعای احتیاط (برای حفظِ سنّت) و ناهمخوانی منع از نقل حدیث با شخصیتِ عمر و شأن او .

محور دوّم: خلیفۀ مسلمانان باید از دو قدرت (و توانمندی) برخوردار می‌بود :

اشاره

1 . قدرت سیاسی و کاردانی در ادارۀ جامعه در زمان جنگ و صلح و خبرگی در پاسداری از مرزهای سرزمین‌های اسلامی و مبارزه با دشمنان دین تا آنجا که به فراخوانِ اسلام و احکامِ آن تن در دهند ، و لیاقت مندی در دیگر امور دولتی ؛ مانند جمع آوری «فَیء» (اموال عمومی) و «صدقات» (زکاتِ اموال) و تعیین درآمدها و هزینه ها ، و رسیدگی به نیازمندان و دیگر چیزها که لازمۀ ادارۀ جامعه و از شئون دولت است .

2 . قدرت علمی و مرجعیّت برای فتوا بر اساس قرآن و سنّت ، چراکه مردم در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله احکام دین را از آن حضرت می‌پرسیدند و در امور تازه‌ای که پدید می‌آمد به حضرتش رجوع می‌کردند .

پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله مردم نزد خلیفه می‌رفتند تا احکام شرعی و امور جدیدی را که برایشان رخ می‌دهد ، دریابند و بر شرح و بسط اَحکام آگاه شوند (زیرا بسیاری از آن‌ها ساکن مکه و مدینه نبودند) و نیز تابعان - که پیامبر را ندیده بودند - می‌خواستند معالم دین را از صحابه دریافت کنند .

همۀ این‌ها ، در درجۀ نخست ، اخذ احکام از خلیفه را می‌طلبید ، کسی که شخص دوم پس از پیامبر است (با لحاظ فرق بارز میان پیامبر صلی الله علیه و آله و خلیفه) .

تودۀ مردم رسول خدا صلی الله علیه و آله را قانون‌گذار احکام می‌دانستند ، کسی که «وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی» ⁽¹⁾از روی هوا حرف نمی‌زند ، از این رو حکمش نافذ است و

مخالفت و تردید در آن جایز نمی‌باشد ؛ چراکه سخن وحی است .

امّا خلیفه ، سمتِ پیامبر صلی الله علیه و آله را نداشت و مردم او را مُشرِّع احکام نمی‌شمردند ،⁽¹⁾

بلکه چونان مُحدِّثی می‌انگاشتند که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می‌کند (و نه چیز دیگر) .

ابوبکر و عُمَر این حقیقت را دریافتند و در آغاز کارشان به نقل احکام شرعی از قرآن یا سنّت پرداختند و آن گاه که امری بر آن‌ها پوشیده می‌ماند به بزرگان صحابه رجوع می‌کردند و از آنان می‌پرسیدند که پیامبر صلی الله علیه و آله در مثل چنان امری چگونه حکم کرد .

با این شیوه آنان خود ، احکام را درمی‌یافتند و کسانی را که از آن‌ها سؤال می‌کردند بر حکم خدا و پیامبرش آگاه می‌ساختند .

الف) میمون بن مهران روایت می‌کند که :

هنگامی که شاکی (و دو طرف دعوا) نزد ابوبکر می‌آمد ، وی در کتاب خدا می‌نگریست واگر در آن برای قضاوت چیزی نمی‌یافت حکم را از سنّت می‌جُست و اگر به چیزی پی نمی‌بُرد از مسلمانان می‌پرسید و می‌گفت : فلان مسئله پیش آمده است! من در کتاب و سنّت نگاه کردم و چیزی را نیافتم! آیا شما می‌دانید که پیامبر در این قضیّه چه حکمی کرد؟

بسا گروهی پاسخ می‌دادند : آری ، چنین و چنان حکم کرد . آن گاه ابوبکر به همان حکم قضاوت می‌کرد .

و اگر پاسخی نمی‌یافت ، سردمداران و علما را فرا می‌خواند و نظرشان را جویا می‌شد و آن گاه که رأی همه بر امری اجتماع

می‌یافت ، به آن حکم می‌کرد .⁽¹⁾

ب) مالک و ابی داوود و ابن ماجَه و دارِمی و دیگران ، آورده‌اند که :

جَدّه (مادر بزرگی) نزد ابوبکر آمد و میراثش را خواست . ابوبکر گفت : در کتاب خدا و سنّت رسول ارثی برای تو نمی‌بینم! برگرد ، تا از مردم بپرسم .

ابوبکر از مردم در این باره سؤال کرد ، مُغِیرَه گفت : جَدّه ای پیش پیامبر صلی الله علیه و آله آمد ، حضرت میراث یک ششم را به او داد .

ابوبکر پرسید : شخصِ دیگری هست که سخن تو را بگوید؟

محمّد بن مسلمۀ انصاری ، آنچه را مُغِیره گفت ، بر زبان آورد .

در این هنگام ، ابوبکر یک ششم میراث را برای آن زن تنفیذ کرد .⁽²⁾

سیرۀ عُمَر نیز چونان سیرۀ ابوبکر بود ، آنچه را نمی‌دانست از صحابه می‌پرسید تا اطمینان لازم را برای اِجرای حکم به دست آورد .

ج) بَیهقی به اسناد از سُلَمی روایت می‌کند که گفت :

نزد عُمَر زنی را آوردند که عطش جانش را به لب آورد ، بر چوپانی گذشت و آب خواست . چوپان گفت : در صورتی به تو آب می‌دهم که خویشتن را در اختیارم گذاری! زن پذیرفت .

عمر در سنگسار کردن آن زن با مردم مشورت کرد .

علی علیه السلام فرمود : این زن ناچار شده است! رهایش کن .

عمر آن زن را آزاد ساخت .⁽³⁾

د) حکایت شده است که :

عمر از ابو واقد لَیثی پرسید : رسول خدا در روز عید فطر و قربان کدام سوره‌ها را می‌خواند؟

ابو واقد گفت «ق» و «اقْتَرَبَتِ»⁽¹⁾.⁽²⁾

ه-) حاکم از سعید بن مُسیَّب روایت کرده است که :

دربارۀ این آیه از عُمَر پرسیدند : «الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ ... » ⁽³⁾(کسانی که ایمان آوردند و ایمانشان را به ظلم نیالودند) عُمَر پیش اُبَی بن کعب رفت و پرسید : کدام یک از ما ظلم نکرده است؟

وی پاسخ داد : ای امیر مؤمنان ، مقصود از «ظلم» در اینجا شرک است ، مگر اندرز لقمان را به فرزندش نشنیده‌ای که گفت : «یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ» ؛⁽⁴⁾فرزندم ، به خدا شرک مَوَرز که شرک ظلمی است بزرگ .⁽⁵⁾

و) روایت شده است که مردی از نخستین مهاجران را که شراب آشامیده بود ، نزد عمر آوردند ، عمر دستور داد او را تازیانه (حد) زنند .

آن مرد گفت : چرا مرا می‌زنی؟ میان من و تو کتاب خدای بزرگ هست!

عمر پرسید : در کجای قرآن آمده که تو را حد نزنم؟

پاسخ داد : این آیه : «لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ

فِیما طَعِمُوا ...» ⁽¹⁾(بر کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند ، باکی درآنچه خورده‌اند نیست) من از کسانی‌ام که ایمان آوردم وکارهای نیک کردم « ... ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ... » ⁽²⁾(سپس پرهیزکار شدند و ایمان آوردند) « ...ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا ...» ⁽³⁾(پس از آن راه تقوا در پیش گرفتند و به کارهای نیک دست یازیدند) من با رسول خدا در بَدْر وحُدَیبیّه وخندق حضوریافتم!

عمر گفت : آیا پاسخ این مرد را می‌توانید بدهید؟

ابن عبّاس گفت : این آیات ، برای گذشته عذر است و برای دیگران حُجّت ؛ زیرا خدا می‌فرماید : «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالأَْنْصابُ وَالأَْزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ ...» ⁽⁴⁾(ای ایمان آورندگان ، بدانید که شراب و قمار و اَنصاب و اَزلام ، از اعمال پلید شیطان است) آن گاه ادامه داد تا به این آیه رسید [که ادامه آیه‌ای است که آن مرد خواند ، پس از (فِیمَا طَعِمُوا)[ «...إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا ...» ⁽⁵⁾(بر اَشخاص باایمان و نیکوکار ، حرجی نیست هنگامی که با تقوا باشند و ایمان و کارهای صالح را پی گیرند ، سپس پرهیزگار باشند و با ایمان ؛ پس از آن ، تقوا پیشه کنند و کارهای نیک انجام دهند) .

خدای بزرگ از نوشیدن شراب نهی کرده است .

عمر گفت : راست گفتی ، نظرتان چیست؟

علی علیه السلام فرمود : این مرد شراب آشامید و مست شد و در حال مستی هذیان گفت ، و در هذیان گویی افترا بست ؛ و حد کسی که تهمتِ دروغ بندد ، هشتاد تازیانه است .

عمر دستور داد او را 80 تازیانه زدند .⁽¹⁾

از این روایات (و دیگر احادیثی که ما برای دوری از درازگویی نیاوردیم) روشن می‌شود که ابوبکر و عمر در آغاز ، ادعا نکردند که همۀ احکام پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌دانند یا نقل احادیث پیامبر به آن دو اختصاص دارد . آنان چونان شمار زیادی از صحابه بودند که بسیاری از مسائل شریعت را نمی‌دانستند .

مبالغه در این زمینه و اینکه آن دو بر تمامی احکام و علوم احاطه داشتند و از دیگران نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله خصوصی‌تر بودند ، نگرشی عاطفی اِفراطی و تُند است که از واقعیت تاریخی به دور می‌باشد ؛ چراکه بیشتر نقل‌ها در این راستا ، شک برانگیزند! موارد زیر از آن جمله است :

— به علی علیه السلام نسبت داده‌اند که فرمود : برایمان حدیث شد که فرشته‌ای بر زبان عُمَر سخن می‌گوید .⁽²⁾

— از ابن مسعود روایت شده که گفت : اگر علم عُمَر را در کفه ترازویی نهند و علم همۀ اهل زمین را در کفۀ دیگر گذارند ، علمِ عُمَر سنگینی می‌کند⁽³⁾.

— به پیامبر نسبت داده‌اند که فرمود : اگر پس از من پیامبری وجود می‌داشت ، البته که عمر بن خطّاب بود .⁽¹⁾

یا فرمود : در اُمّت‌های پیشین کسانی مُحدَّث بودند ، در اُمّتِ من اگر از آن‌ها شخصی باشد ، عمر بن خطّاب است .⁽²⁾

و دیگر مبالغه گویی‌ها که انگیزه‌ها و عوامل زیادی در ورای آن‌هاست .

بسی روشن است که اگر ابوبکر و عمر به چیزی اختصاص یافته بودند به بیانِ احکام دست می‌یازیدند و به پرسش از صحابه نمی‌پرداختند و میان منقولات و آرای آن‌ها اختلاف رخ نمی‌داد و در برابر نقل‌های دیگران و آرای صحابه از فتوایشان برنمی گشتند و امر بدانجا نمی‌رسید که عمر بگوید : «کُلُّ النّاس أَعْلَم مِن عُمَر»⁽³⁾(همۀ مردم از عمر داناترند) و در نقل دیگر هست که گفت : «حتّی رَبّاتِ الحِجال»⁽⁴⁾(حتّی دوشیزگان در سراپرده‌ها) .

بنابراین ، در آغاز ، تعبّد به حکمِ خدا و پیامبر ، معیار اصلی در شناخت احکام دانسته می‌شد . همه ، این را می‌دانستند و در این فاصله از تاریخ اسلام این امر بر

هیچ کس پوشیده نبود و ابوبکر و عمر و دیگران می‌دانستند که در برابر نصّ نباید اجتهاد کرد ، هرچند بعضی جاها از اوامر پیامبر روی برمی تافتند ودر برابر نص اجتهاد می‌ورزیدند .

به ضرورت می‌دانیم که :

پیامبر صلی الله علیه و آله فتوا می‌داد و برای یاران حاضر ، حکم صادر می‌کرد و برای کسانی که حضور نداشتند ، تنها زمانی حجت استوار می‌شد که یک یا دو نفر - و یا شماری - از کسانی که تبانی آنان بر دروغ ، محال نبود ؛ آن را نقل کنند .⁽¹⁾

ابن حَزْم ، پس از این سخن ، می‌افزاید :

بعضی از صحابه را می‌یابیم که به حدیثی دست می‌یابد و آن را چنان تأویل می‌کند که از ظاهرش خارج می‌شود ، و می‌یابیم که آنان اقرار و اعتراف می‌کنند که بسیاری از سنن به دستشان نرسید . حدیث مشهور از اَبو هُرَیره همین را می‌گوید : «برادرانِ مهاجرم را خرید و فروش بازار به خود مشغول ساخت و برادرانِ انصارم را سامان دهی اموالشان به خود سرگرم کرد» .⁽²⁾

از اینجا روشن می‌شود که ترسیم سیمایی برای عمر که به او جایگاهی ویژه (بلند و برتر از همه) بخشد ، ناشی از نوعی علاقۀ افراطی به وی است که شخص خلیفه آن را نمی‌پسندد و از آن بیزاری می‌جوید .

خلیفۀ دوم از دیدگاه بعضی از صحابه

اشاره

تصریحات بعضی از صحابه که در ذیل می‌آید ، این مطلب را روشن‌تر می‌سازد .

1 . مُعاذ بن جبل

— مردی پیش عُمَر آمد و گفت : دو سال ، پیشِ زنم نبودم ، اکنون که آمده‌ام او آبستن است!

عمر در سنگسار کردن آن زن با مردم مشورت کرد ، مُعاذ بن جبل گفت : اگر او باید سنگسار شود ، جنین شکمش که بی‌گناه است! او را واگذار تا زایمان کند .

عمر زن را رها کرد تا اینکه پسری زایید که دندان‌های پیشینش نمایان بود ]با این نشانه[ آن مرد ، شباهت کودک را به خود شناخت و گفت : سوگند به پروردگار کعبه که او پسرِ من است .

عمر گفت : مادر روزگار عاجز است که مثل مُعاذ را بزاید! اگر مُعاذ نبود عُمَر هلاک می‌شد .⁽¹⁾

— مرد مسلمانی سَر مردی از اهل ذمه را شکست ، عُمَر خواست او را قصاص کند ، مُعاذ گفت : می‌دانی که این کار بایسته او نیست! در این باره ، روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله هست .

عمر برای شکستگی سر ، یک دینار به آن ذمی داد و او راضی شد.⁽²⁾

2 . زید بن ثابت

— از مجاهد نقل شده است که گفت :

عمر به شام آمد ، دریافت که مسلمانی مردی ذمّی را به قتل رسانده است ، خواست او را قصاص کند . زید بن ثابت به او گفت : آیا برادر دینی ات را برای بنده ات قصاص می‌کنی؟! عمر برای آن ذمّی دیه قرار داد .⁽¹⁾

— از مکحول نقل شده که :

عُبادة بن صامت ، نَبَطی‌ای⁽²⁾

را صدا زد که حیوانش را - که سوی بیت المقدس می‌گریخت - نگه دارد ، آن مرد خودداری کرد . عباده او را زد ، سرش شکست . وی به عمر شکایت کرد . عمر عباده را فراخواند و پرسید چرا این کار را کردی؟

عباده پاسخ داد : به او گفتم حیوانم را نگه دارد ، سرباز زد! من مردی تندخویم ، او را زدم!

عمر گفت : برای قصاص خود را آماده کن .

زید بن ثابت گفت : آیا برای بنده ات ، برادرت را قصاص می‌کنی؟!

عمر از قصاص او دست برداشت و به دیه حکم کرد .⁽³⁾

— از زید بن ثابت حکایت شده که :

روزی عُمَر خواست بر او درآید و اجازه خواست ، زید اجازه داد در حالی که سرش در دست جاریه‌اش بود که آن را شانه می‌کرد و می‌آراست .

زید (تا عمر را دید) سرش را از دست کنیزش کشید . عمر گفت : او را واگذار سرت را مرتّب سازد .

زید گفت : ای امیر مؤمنان ، کاش پیغام می‌فرستادی ، نزدت می‌آمدم .

عمر گفت : من نیاز به تو داشتم ، آمدم که نظرت را دربارۀ ارث جدّ بدانم .

زید گفت : نه ، به خدا سوگند ، ما دربارۀ جدّ ]سهم ارث پدر را[ قائل نیستیم!

عمر گفت : این سخن ، وَحی نیست تا زیاده و کم نتوانیم ؛ چیزی است که به نظرمان آمد ، اگر نظرت با نظرم همسو بود پی می‌گیرم وگرنه ، بر تو باکی نیست .

زید خودداری کرد و عمر خشمناک خارج شد و گفت : با این گمان آمدم که مرا از این نیاز می‌رهانی!

پس از آن ، بار دیگر - در همان ساعتی که بار اول آمده بود - نزد زید آمد و دست بردارش نشد تا اینکه زید گفت : برایت نوشته‌ای می‌نویسم . در قطعه‌ای قِتْب⁽¹⁾برایش

نوشت و ]برای سهم جدّ[ این گونه مَثَل زد :

مَثَل جدّ مانند درختی است که یک تنه داشت و بر آن شاخه‌ای رویید و از آن شاخه ، شاخه‌ای دیگر پدید آمد . تنه به شاخۀ آب می‌رساند ، اگر شاخۀ اول قطع شود آب به شاخۀ دوم برمی گردد و اگر شاخۀ دوم بریده شود آب به شاخۀ اول می‌رود .

عُمَر خطبه خواند آن گاه نوشته را برایشان قرائت کرد و گفت : زید بن ثابت دربارۀ جدّ سخنی دارد و من آن را امضا کردم .

راوی می‌گوید : عمر نخستین جدّی بود که در اسلام ارث برد ، می‌خواست همۀ مالِ نوه‌اش را برگیرد و چیزی به برادران میّت ندهد ، پس از آن ، عمر مال را تقسیم کرد .⁽²⁾

3 . ابو عُبَیْدة بن جرّاح

از عمر بن عبدالعزیز روایت شده است که :

مردی از اهل ذمّه - به عمد - در شام کشته شد (در آن زمان عُمَر آنجا بود) خبر قتل ، به وی رسید ، گفت : به اهل ذمّه می‌تازید؟ قاتل او را می‌کشم!

ابو عبیدة بن جرّاح گفت : چنین حقّی نداری! عمر نماز گزارد و ابو عبیده را خواست و پرسید : چرا گمان می‌کنی من حقّ قصاص او را ندارم؟

ابو عبیده گفت : اگر مسلمانی بنده‌اش را بکشد ، آیا قصاصش می‌کنی؟

عمر ، خاموش ماند ، سپس هزار دینار دیه بُرید و بر او سخت گرفت .⁽¹⁾

4 . حُذَیفة بن یمان

حُذَیفه نقل می‌کند که او عمر را ملاقات کرد ، عمر پرسید : ای ابن یمان ، چگونه روزگار می‌گذرانی؟

حُذیفه گفت : چطور می‌خواهی باشم؟! سوگند به خدا ، روزگار را در حالی سپری می‌سازم که حق را خوش ندارم و شیفتۀ فتنه‌ام و به ندیده شهادت می‌دهم و نا آفریده را حفظ می‌کنم و بی وضو نماز می‌گزارم ، و در زمین چیزهایی دارم که خدا در آسمان ندارد!

عُمَر از سخن حُذَیفه به خشم آمد و چون عجله داشت زود رفت و برای این سخن ، در پی آزارِ حُذَیفه برآمد . در میان راه به علی علیه السلام گذشت ، آن حضرت دید غضب در چهرۀ عُمَر نمایان است ، پرسید : ای عمر ، چرا خشمناکی؟

پاسخ داد : حذیفه را دیدم ، پرسیدم : چگونه‌ای؟ گفت : در حالی هستم که حق را خوش ندارم!

علی علیه السلام فرمود : راست گفته است! مرگ را خوش ندارد و آن ، حق است .

گفت : می‌گوید : فتنه را دوست می‌دارم!

حضرت فرمود : درست است! مال و فرزند را دوست می‌دارد ، و خدا می‌فرماید : «وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ ...» ؛⁽¹⁾

بدانید که اموال و اولادتان فتنه‌اند .

گفت : یا علی ، می‌گوید : به آنچه ندیده است شهادت می‌دهد!

فرمود : راست است! به «وحدانیّت خدا» و «مرگ» و «بعث» و «قیامت» و «بهشت» و «دوزخ» و «صراط» ، شهادت می‌دهد و هیچ یک از آن‌ها را ندیده است .

گفت : می‌گوید : من غیر مخلوق را حفظ می‌کنم!

فرمود : راست می‌گوید! قرآن را حفظ می‌کند که غیر مخلوق است .

گفت : می‌گوید : بی وضو نماز می‌خوانم!

فرمود : راست است! بر پسر عمویم - رسول خدا صلی الله علیه و آله - بی وضو نماز گزارد! و نماز (بر میّت) بی وضو جایز است .

پرسید : ای اَبو الحسن ، سخن بزرگ‌تر از این را بر زبان می‌آورد! می‌گوید : برایم در زمین چیزهایی است که در آسمان برای خدا نیست!

فرمود : درست است! او زن و فرزند دارد ، و خدای برتر از این است که دارای زن و فرزند باشد .

عمر گفت : اگر علی بن ابی طالب نبود ، نزدیک بود عمر هلاک شود .⁽²⁾

5 . عبدالله بن مسعود

از ابراهیم نَخَعی روایت شده که :

عمر فتوا به قتل مردی داد که مرتکب قتل عمدی شد . بعضی از اولیای دم او را بخشیدند ]با وجود این[ عمر دستور داد او را بکشند .

ابن مسعود گفت : جانِ این شخص مال آن‌هاست ، چون این ولی عفو کرد جانش را زنده ساخت ؛ هیچ کدام نمی‌تواند حقش را بگیرد مگر اینکه دیگری ]هم[ بستاند!

عمر پرسید : چاره چیست؟

ابن مسعود گفت : نظر من این است که در مالش دیه قرار دهی و حصه کسی را که بخشیده از وی کسر کنی .

عمر گفت : نظر من هم همین است .⁽¹⁾

6 . اُبَی بن کعب

از حسن نقل شده است که :

عمر گفت : کاش آنچه را در کعبه هست ، می‌گرفتیم و تقسیم می‌کردیم!

اُبَی بن کعب گفت : والله ، این کار را نباید بکنی!

عمر پرسید : چرا؟

گفت : زیرا خدا جای هرمالی را روشن ساخته است ، رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را واگذارد .

عمر گفت : راست می‌گویی .⁽²⁾

ابن قیّم می‌گوید : عمر می‌خواست مال کعبه را برگیرد و بر این نظر بود که کعبه از آن مال بی نیاز است ، او اراده داشت اهل یمن را از رنگ کردن پارچه‌ها با بول شتر باز دارد ، و می‌خواست از متعۀ حج نهی کند .

اُبَی بن کعب گفت : رسول خدا و اصحابش این مال را دیدند و اصحاب ،

نیازمند بودند ، ولی آن را نگرفت! پس تو هم مگیر .

رسول خدا می‌دید که اصحاب آن حضرت لباس‌های یمانی را می‌پوشند ، از آن‌ها نهی نکرد در حالی که می‌دانست با بول شتر رنگ شده‌اند .

ما با پیامبر صلی الله علیه و آله مُتعه حج گزاردیم ، آن حضرت نهی از آن نکرد و خدا در این باره نهیی نفرستاد .⁽¹⁾

7 . ضحّاک بن سُفیان کِلابی

سعید بن مُسَیَّب می‌گوید :

عمر بن خطّاب قائل بود که : «دیه ، مالِ عاقله است و زن از دیۀ شوهرش ارث نمی‌برد» تا اینکه ضحّاک بن سُفیان ، عمر را به نامه پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد که به او نوشت زنِ اَشْیم ضبابی را از دیۀ شوهرش ارث دهد .

در این هنگام ، عمر از عقیدۀ پیشین خود برگشت .⁽²⁾

8 . شَیْبَة بن عثمان

از شقیق ، از شَیْبَة بن عثمان روایت شده که گفت :

عمر در همین مکان که تو تکیه زده‌ای نشسته بود و گفت : بیرون نشوم مگر اینکه مال کعبه را تقسیم کنم (یعنی تا وقتی که اموال کعبه را تقسیم نکرده‌ام دست به هیچ کاری نمی‌زنم).

گفتم : این کار را نخواهی کرد!

گفت : البته این کار را خواهم کرد .

گفتم : نمی‌کنی!

گفت : چرا؟

گفتم : چون پیامبر و ابوبکر آن را دیدند و از تو نیازمندتر به مال بودند و اموال کعبه را بیرون نیاوردند .

پس عمر برخاست و بیرون رفت .⁽¹⁾

9 . عبدالله بن عبّاس

از نافع بن جُبَیر حکایت شده که ابن عبّاس به او خبر داد :

من آنجا حاضر بودم که نزد عمر زنی را آوردند که شش ماهه زاییده بود و مردم آن را باور نمی‌کردند ، به عمر گفتم : چرا ستم کنی؟ گفت : چطور؟ گفتم : این آیات را بخوان : «... وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً ...» ⁽²⁾(زمان بارداری و شیردهی ، سی ماه است) «... وَالْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ ...» ⁽³⁾(مادران تا دو سال کامل اولادشان را شیر می‌دهند) .

پرسیدم : حَوْل چند ]سال[ است؟

گفت : یک سال .

پرسیدم : سال چند ]ماه[ است؟

گفت : دوازده ماه .

گفتم : 24 ماه ، دو سال کامل است ، خدا چنان که خواهد بارداری را به تأخیر می‌اندازد یا مُقدّم می‌دارد .

عمر با این سخنِ من ، راحت (و آسوده خاطر) شد .⁽¹⁾

10 . علی بن ابی طالب علیه السلام

— از ابن عبّاس نقل شده است که گفت :

نزد عمر زن دیوانه‌ای را آوردند که زنا داده بود . عُمَر دربارۀ آن زن با مردم مشورت کرد و دستور داد او را سنگسار کنند .

علی (رضی الله عنه) بر آن زن گذشت ، پرسید : این زن چه کار کرده است؟

گفتند : زن دیوانه‌ای از فلان خاندان است که زنا داده است و به دستور عُمَر باید سنگسار شود!

فرمود : برش گردانید! سپس نزد عمر رفت و گفت : مگر نمی‌دانی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

رُفِعَ القَلَمُ عن ثَلاث : عَنِ الصَّبیّ حَتّی یَبْلُغَ ، وَالنّائمِ حَتّی یَسْتَیْقِظَ ، وَالمَعْتُوه حتّی یَبْرَأَ ؛

قلم تکلیف را از سه کس برداشتند : از کودک تا بالغ شود ، از شخصِ خواب تا بیدار گردد ، از بی‌هوش تا بهبود یابد .

این زن غش می‌کند ، شاید کسی در حال غش و بیهوشی ، با او عمل جنسی انجام داده است! رهایش کن!

عمر (با شنیدن این سخن) تکبیر گفت .⁽²⁾

— زنی را نزد عمر آوردند که دل بستۀ جوانی از انصار شده بود و به او عشق می‌ورزید . چون جوان به خواستۀ او تن نداد ، دست به حیله زد ، تخم

مرغی را گرفت و زردی‌اش را درآورد و سفیدی‌اش را به لباس و میان ران‌های خود مالید ، سپس فریادْ زنان پیش عُمَر آمد و گفت : این مرد به زور با من درآویخت و رسوایم کرد و این منی‌ها اثرِ کار اوست!

عُمَر از زنان خواست این ادعا را وارسی کنند ، آنان گفتند : در بدن و لباس وی اثر منی است .

عمر خواست جوان انصار را کیفر دهد ، وی فریادرس می‌خواست و می‌گفت : دست نگه دار ، به خدا سوگند ، مرتکب فحشا نشده‌ام و به آن زن نیاویخته‌ام ، او مرا به خود فراخواند ، خویشتن را بازداشتم .

عُمَر گفت : ای ابو الحسن ، در امر این دو ، چه نظری داری؟

علی علیه السلام بر آنچه در جامه ریخته بود نگریست و آن گاه آب داغِ در حال جوشش خواست و بر لباس ریخت ، سفیدی‌ها جامد شد ، سپس حضرت از آن‌ها گرفت و بویید و چشید و مزۀ تخم مرغ را شناخت و آن زن را سرزنش کرد تا اینکه اعتراف کرد .⁽¹⁾

11 . عبدالرَّحمان بن عوف

— از ابن عبّاس نقل شده که عُمَر به او گفت : ای جوان ، آیا از رسول خدا صلی الله علیه و آله یا از یکی از صحابه شنیده‌ای که هنگام شک در نماز چه باید کرد؟ در این بین ، عبدالرَّحمان بن عوف رسید ، گفت : بحثتان دربارۀ چه بود؟ عُمَر ماجرا را گفت .

عبدالرَّحمان گفت : از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود : هرگاه یکی از شما شک کند . . . (تا آخر حدیث) .⁽²⁾

— قَتاده گفت که از عُمَر دربارۀ مردی پرسش شد که زنش را در جاهلیّت دو بار و در اسلام یک بار طلاق داد ]چه کند[؟

عُمَر گفت : نه تو را امر می‌کنم و نه بازت می‌دارم ]نه می‌گویم او زنت هست و نه می‌گویم زنت نیست[ .

عبدالرَّحمان گفت : لیکن من تو را امر می‌کنم ]که زنت را نگه داری[ طلاقت در زمان شرک ، طلاق به شمار نمی‌آید .⁽¹⁾

12 . ماجرای زنی که عُمَر را در عدم جواز فزونی مهر زنان ، تخطئه کرد

12 . ماجرای زنی که عُمَر را در عدم جواز فزونی مهر زنان ، تخطئه کرد⁽²⁾

این روایت‌ها را از بیش از ده صحابه و تابعان آوردیم و در میانشان بزرگانی از صحابه‌اند ، اَمثالِ :

1 . مُعاذ بن جَبَل .

2 . زید بن ثابت .

3 . ابو عُبَیْدَة بن جَرّاح .

4 . حُذَیفة بن یمان .

5 . عبدالله بن مسعود .

6 . اُبَی بن کعب .

7 . ضحّاک بن سفیان کِلابی .

8 . شَیْبَة بن عثمان .

9 . عبدالله بن عبّاس .

10 . علی بن ابی طالب علیه السلام .

11 . عبدالرَّحمان بن عوف .

12 . زنی از زنان مسلمان .

آنچه گذشت صراحت دارد در اینکه راه درست ، همان تسلیم شدن و فرمان بَری حکم خدا و رسول است ، و خلیفه باید در تبیین احکام به کتاب و سنّت رجوع می‌کرد و این نگرش ، آمیزۀ جان صحابه بود ؛ زیرا دیدیم که آرای عمر را با استدلال به قرآن و سنّت ، تصحیح می‌کردند .

این ماجرا اثبات می‌کند که عمر ادّعا نمی‌کرد که او - به طور ویژه - همۀ احکام را می‌داند یا اینکه او از عقلانیّتِ ویژه‌ای برخوردار است و به دلیل هماهنگی وحی با سخن او (و شهادت پیامبر به اینکه حق ، همیشه با عمر است) در رشد عقلی به سرحدّ نبوغ رسیده است .⁽¹⁾

یا اینکه او - نه دیگران - حاملِ همۀ علم پیامبر می‌باشد .

تسلیم عمر در برابر قول صحابه و پذیرش استدلال آن‌ها از قرآن و سنّت ، اثبات می‌کند که عُمَر با آن‌ها در این فهم ، اختلاف نداشت ، و تأکیدی است بر اینکه باید احکام را از کتاب و سنّت دریافت (و نه چیز دیگر) و خلیفۀ حاکم در این زمینه ، حقّی ندارد .

لیکن به مرور زمان ، عمر خطّ مشی خود را تغییر داد و به رأی و نظر خود تأکید می‌کرد و شیوه‌ای را بنیان نهاد که برای خلفا سمتی ممتاز (از دیگران) می‌داد و منصب اِفتا (فتوا دادن) را در انحصار فرمانروایان درمی‌آورد .

از مجموع نصوص پیشین ، سه امر به دست می‌آید :

1 . عمر به سنّت پیامبر احاطۀ علمی نداشت ، چه رسد به قرآن ، و صحابه به آرای او تن نمی‌دادند .

2 . قرآن و سنّت ، سرچشمه شریعتِ اسلام‌اند و طبق نظر صحابه و حتی عمر ، هیچ چیز دیگر جای گزین آن دو نمی‌شود .

3 . از این روایات به دست می‌آید که عُمَر در آغازِ خلافت به شدّت در تنگنا افتاد ؛ زیرا بر حاکمِ مطلق دولت اسلامی آسان نبود که پیوسته بر نیازِ علمی

خویش اقرار کند ، به ویژه آنکه بسیاری از این کسان - که عمر از احاطۀ آن‌ها به قرآن و سنّت بی نیاز نبود- با وی در مبنا و فکر و ارزش‌ها و . . . جدا بودند .

در بحث‌های آینده ، این امر ، با روشنی بیشتری بیان خواهد شد .

جریان دو خطّ مشی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بحران‌ها و برون رفت‌ها

اشاره

طبیعی است که تداوم پدیدۀ تخطئۀ خلیفه ، به تضعیف مرکزِ خلافت منجر می‌شد و از جایگاه اجتماعی او نزد مسلمانان می‌کاست و در نتیجه ، بر کیانِ خلافت اسلامی اثر می‌گذاشت ؛ زیرا خلیفه می‌دید که صحابه - به ویژه محدِّثان آن‌ها - پیوسته در تخطئۀ او می‌کوشند و این دیدگاه‌ها (که گاه خطای عمر را نمایان می‌ساخت و گاه شک برانگیز بود) اگر ادامه می‌یافت ، گستاخی صحابه را در برابر شخصیّتِ عمر و ایستادگی آن‌ها را در مقابل آرای او در پی داشت .

از این رو ، عمر بر خود لازم دید که خط مشی جدیدی را پی ریزد تا این خطاگیری و تصحیح نظرات را - که صحابه در پیش گرفته‌اند - از سر راه بردارد و در برابر راه‌های پیشروی این پدیده ، سدّی ایجاد کند تا بعدها توجیهی برای کارهایش شکل گیرد و تصحیح‌گر اجتهاداتش باشد .

زیرا مقایسه فتواهای عُمَر با قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سپس بیانِ وجوه اختلاف میان آن دو و اصول تشریع ، مردم را به رودررویی با عُمَر سوق می‌داد و وادارشان می‌ساخت که در برابر نظرات و آرای خود ساختۀ او بایستند و این امر ، تضعیف جایگاه او در نزد مردم به شمار می‌رفت و او را در موضع انفعالی برای پذیرش آنچه مخالفان مطرح می‌کردند ، قرار می‌داد .

عُمَر ضروری دید که دیدگاه «مصلحت شناسی» را (که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله داشت) تقویت کند ، و نظریۀ اجتهاد را زنده سازد و به صحابه تعمیم دهد تا در فتواهایش معذور باشد .

از اینجا بود که دو نگرش به نظر خلیفه آمد ، و سپس نزد بعضی از مسلمانان جریان یافت :

1 . پذیرش مصلحت .

2 . حجیّتِ اجتهاد صحابی .

پیش از آنکه به سیر تاریخی این دو نگرش (و به میزان نزدیکی و دوری‌شان از واقع) بپردازیم ، سخن محمّد عَبْدُه را دربارۀ مصلحت نزد صحابه می‌آوریم .

وی می‌گوید :

صحابه هنگامی که می‌دیدند در چیزی مصلحت است به آن حکم می‌کردند ، هرچند بر خلافِ سنّت دانسته می‌شد ؛ گویا آنان «اصل» را در بر گرفتن چیزی می‌دیدند که دارای مصلحت است ، نه در جزئیّات احکام و فروع آن‌ها .⁽¹⁾

شیخ عبدالوهّاب خَلّاف می‌نویسد :

صحابه آن گاه که در قرآن و سنّت نَصّی را نمی‌یافتند که دلالت بر حکمِ رویدادی کند که برایشان پیش می‌آمد ، حکمِ آن را استنباط می‌کردند ؛ و در اجتهاد خود ، بر ملکۀ قانون گذاری­شان - که از همدمی با پیامبر پدید آمده بود - و آگاهی‌شان بر اسرار تشریع و مبانی عامِ آن ، تکیه می‌کردند .

گاه آنچه را که نص نداشت به آنچه دارای نص بود قیاس می‌کردند ، و زمانی آنچه را مصلحت یا دفع مفسده اقتضا داشت تشریع می‌کردند و در مصلحت ، به قیدی که مراعاتِ آن واجب باشد پای بند نبودند .

به همین جهت ، قلمرو اجتهادات آن‌ها در موارد عدم نص ، گسترده است ، و این کار مجال وسیعی را برای نیازهای

مردم و مصالح آن‌ها در اختیار می‌نهد .⁽¹⁾

بر صحّتِ سخن عبده و خلّاف ، فتاوی شخصِ عُمَر دلالت دارد و با وارسی آن‌ها می‌توان میزان درصد اجتهاد خلیفه را - که با واقع تشریع برخورد داشت - دریافت .

جای شگفتی نیست که همین رویکردهای چالش افکن ازسوی صحابه برای خلیفه ، یکی از عوامل جلوگیری عمر از نقل حدیث و تدوین سنّت پیامبر باشد .

در هر حال ، شکّی در این نیست که دو خط مشی در شریعت اسلامی - حتّی بعد از وفات پیامبر - امتداد یافت :

خط مشی اول ، نصوص را برمی گرفت و تسلیم آن‌ها بود ، که ما آن را «تعبّدِ محض» می‌نامیم .

خط مشی دوم ، به سخنِ رجال پای بند بود و به حجیّت اجتهادات صحابه (که بر اساس ادعا ، روح تشریع را درک کرده بودند) قائل بود تا اینکه دائره آن پس از وفات پیامبر - که سرکشی این خط مشی را به شدت مهار می‌کرد - گسترده شد و برای خود مرزی نشناخت ، و اجتهادات آن‌ها به موارد نبود نص اختصاص نیافت ، بلکه به آنچه نص صریح دارد سرایت کرد .

ما این خط مشی را «نگرش اجتهاد و رأی» می‌نامیم .

دکتر محمّد سلّام مدکور می‌گوید :

. . .و چنین است هرکه اقدامات صحابه و در رأس آن‌ها عُمَر را وارسی کند ، همو که در موارد بسیاری احکام را با مصلحتْ بینی تغییر داد ، و از نصوص ، تفسیری هماهنگ با مصلحت ارائه داد ، و تابعان همین مسیر را پیمودند و به جواز نرخ گذاری کالاها فتوا دادند با اینکه پیامبر از آن نهی کرد ، وبهانه آوردند که : مردم با

حرص و آزی که دارند تباهی می‌آفرینند .⁽¹⁾

شیخ عبدالوهّاب خلّاف می‌نگارد :

در عهد صحابه ، از آنجا که بر شمار قانون گذاران افزوده شد ، در بعضی احکام میانشان اختلاف پدید آمد و در یک واقعه ، فتواهای مختلف از آنان صدور یافت .

این اختلاف ، ناگزیر میانشان پدید می‌آمد ؛ زیرا فهم مراد از نصوص با گوناگونی عقل‌ها و نگرش ها ، مختلف می‌شود و از سویی آنان به طور مساوی آگاه به سنّت نبودند و یکسان آن را حفظ نداشتند ؛ بسا بعضی‌شان چیزی را درمی‌یافت که دیگری از آن بی خبر بود ، زیرا اندازۀ مصالحی که احکام بر اساس آن استنباط می‌شد - به اختلاف بسترهایی که رجال قانون گذار در آن می‌زیستند - مختلف می‌گشت .

به جهت این عوامل بود که فتاوا و احکام آنان در بعضی رویدادها اختلاف داشت .

و چون مسئولیت قانون گذاری در قرن دوم هجری به طبقۀ پیشوایان مجتهد رسید ، فاصلۀ اختلاف میان رجالِ تشریع گسترش یافت و انگیزه‌های آن در عوامل سه گانه‌ای که بنای اختلاف صحابه بود بازنایستاد ، بلکه به عواملی سرایت کرد که به مصادر تشریع و گرایش تشریعی و اصول لغوی - که در فهم نصوص تطبیق می‌شد - ارتباط می‌یافت .

به این ترتیب ، اختلاف تنها در فتاوا و فروع نبود ، بلکه درمبانی وچارچوب قانون گذاری نیز اختلاف پدید آمد و برای هر فرقه ای

مذهبی خاص شکل گرفت که دارای احکام فرعی ویژه خود بود .⁽¹⁾

این مطلب می‌نمایاند که تعدّد مراکز افتا به اختلاف در رأی و اجتهاد می‌انجامد ، این اختلاف گاه میان صحابه روی می‌داد وگاه میان صحابه و خلیفه .

دکتر مدکور این حقیقت را به عبارت دیگر ، روشن می‌سازد و می‌نویسد :

اجتهاد صحابه در قیاس باز نایستاد ، بلکه تمام وجوه نظریه پردازی را دربر گرفت . تکیه گاهشان در این عرصه ، بدیهت و فطرت و دریافتشان از روح تشریع بود ، همراه با حفظ کامل اساس عقلی که رأی بر آن استوار است و نقشی که در اظهار احکام شرعی ادا می‌کند .

بر این اساس ، آنان با روشن بینی اجتهاد می‌کردند و اجتهاداتشان گوناگون بود ؛ بعضی تکیه بر قیاس داشت و بعضی بر مصلحت ، و همین طور نسبت به مصادر عقلی که بعدها با نام‌های اصطلاحی شناخته شد .⁽²⁾

وی سپس می‌گوید :

طبیعی است که اختلافِ نگرش‌ها و تفاوت در فتاوا و احکام ، بر اجتهاد به رأی ترتّب داشت و چون همراه با این امر ، فقها در سرزمین‌ها پراکنده شدند ، سرآغازِ خط مشی‌های مختلفی شدند که مکتب حدیث و مکتبِ رأی از آن پدید آمد .⁽³⁾

دکتر مصطفی دیب البغا ، در مقام بیان دلایل منکران حجیّت قول صحابی ، می‌گوید :

صحابه در مسائلی اختلاف کردند و هر کدامشان مذهبی مخالف با

دیگری در پیش گرفت ؛ چنان که این اختلاف در مسائل «میراث جدّ همراه با برادران میّت» و سخن مردی که به زنش می‌گوید «تو بر من حرامی» و جز آن ، مشهود است .

اگر مذهب صحابه بر تابعان حجّت می‌بود ، حجیّت‌های خدا متناقض و مختلف می‌شد و پیروی تابعی از بعضی [از صحابه] اَوْلی از بعض دیگر نبود .⁽¹⁾

گرایش به مشروعیّت اجتهاد ، یعنی شرعیّتِ آرای گوناگون و همچنین اختلاف آن‌ها!

عمر هنگامی که اجتهاد را - به عنوان یک دیدگاه و توجیهی در فهمِ شریعت - به خدمت گرفت ، می‌بایست به دیگران نیز این گونه فتوادهی را اجازه می‌داد تا اجتهاد خودش صحّت یابد و در کلام دیگران آنچه که سخن او را تأیید و تفسیر کند ، بیابد یا دست کم رأی او پاس داشته شود و مورد اعتراض قرار نگیرد .

اینکه عمر از قَرظه خواست که کمتر حدیث کند و سپس به صحابه اجازه داد اجتهاد ورزند ، ثابت می‌کند که خلیفه می‌خواست محور قانون گذاری را از نصوص شرعی به برگرفتنِ آرای رجال منتقل سازد . بعضی از صحابه این خطای فکری را یادآور شده‌اند ، از امام علی علیه السلام رسیده است که فرمود :

إنّک لَملبوسٌ علیک ، إنَّ الحقَّ والباطلَ لا یُعْرَفان بأقدارِ الرجال ، اعْرِفِ الحَقَّ تَعْرِفْ أهلَه ؛⁽²⁾

ای حارث ، امر بر تو مشتبه شده است! حق و باطل با میزان ارزش مردان شناخته نمی‌شود! حق را بشناس ، اهل آن را خواهی شناخت .

عمر - با توسعه و تحکیم دائرۀ اجتهاد - می‌خواست به خودش (از طریق

اجازۀ اجتهاد به دیگران) حق قانون گذاری بدهد [و خود را شارع قلمداد کند] .

ملاّ علی قاری در شرح الشفا (پس از شرح حدیث «ایْتُونی بِکِتاب») می‌گوید :

خلاصه اینکه عُمَر در حزبی بود که می‌گفتند : نیازی به کتابت نیست ، والله اعلم .⁽¹⁾

شهاب خفاجی در نسیم الریاض سخن فرزند خطّاب را می‌آورد و آنچه را ما گفتیم تأکید می‌کند ، می‌گوید :

عُمَر بدان جهت این سخن را بر زبان آورد که اگر پیامبر صلی الله علیه و آله چیزی یا چیزهایی را می‌نوشت و در می‌گذشت ، اقوال علما و اجتهاد آن‌ها باطل می‌شد .⁽²⁾

آگاهانِ سیاسی عهد خلفای راشدین می‌دانند که اگر عمر از نقش قانون گذاری جدا می‌شد ، نمی‌توانست خواسته هایش را عملی سازد . او - خواه ناخواه - می‌بایست برای خویشتن حق بیشتر قرار دهد ؛ زیرا عهده دارِ منصب خلافت بود و خود را سزامندِ قانون گذاری می‌دانست .

عمر از نردبان فتوا بالا رفت و پس از مدتی زمام فتوا به رأی و اجتهاد و مصلحت شناسی را به تنهایی به دست گرفت و در انحصار خویش درآورد ، و دیگر مسلمانان را از آن بازداشت یا محدودشان ساخت یا رأی و نظر خویش را برتر مطلق شمرد یا نظر برتری دانست که هم طِرازی ندارد .

از این خاستگاه ، عمر بر آن شد که ارکان اجتهادی را که در گذشته ترسیم کرده بود ، مشخص سازد تا نصیب بیشتر را برای خویش قرار دهد . از این روست که می‌نگریم او به مسئله‌ها به تنهایی پاسخ می‌دهد بی آنکه با اَحَدی از صحابه مشورت کند و رأی دیگری را که با نظر او معارض باشد برنمی تابد و به پیروی

رأی و سیرۀ خودش فرامی خواند (با اینکه در آغاز پیگیر سنّت رسول خدا بود و آن را می‌جست) و بر جا انداختن رأی خود اِصرار می‌ورزد ، هرچند بر خلاف سنّت و قرآن باشد ؛ چراکه خود را به احکام خدا و سنّت رسول داناتر می‌دانست تا آنجا که گروهی از صحابه را گرد آورد و به آنان گفت :

تا زنده‌ام از من جدا نشوید! من به اَخذ و رَد بر شما داناترم .⁽¹⁾

عُمَر به همین اندازه بسنده نکرد ، بلکه به عمّار بن یاسر و دیگر صحابه اجازه نداد که فعل او را در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله یادآورش شوند .

در صحیح مسلم آمده است :

مردی نزد عمر آمد و گفت : جُنُب شده‌ام و آبی نمی‌یابم ، چه کنم؟

عمر گفت : نماز نگزار!

عمّار گفت : ای امیر مؤمنان! آیا به یاد نمی‌آوری که من و تو در سریه‌ای بودیم و جنب شدیم و آب نیافتیم ، تو نماز نخواندی و من تیمُّم کردم و نماز گزاردم! پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : [در این حالت] بسنده است که دو دستت را بر زمین زنی و فوت کنی ، سپس صورت و دو کفّ خودت را به آن دو مسح کنی!

عُمَر گفت : ای عمّار ، از خدا بترس .

عمّار گفت : اگر خواسته‌ات چنین است ، این حدیث را باز نمی‌گویم .⁽²⁾

در روایت دیگر هست که عمّار گفت :

نزد عمر بودیم که مردی آمد و گفت : ای امیر مؤمنان ، یک ماه و دو ماه در جایی می‌مانیم [جنب می‌شویم] و آب نمی‌یابیم .

عمر گفت : من تا آب نیابم نماز نمی‌خوانم .

عمّار گفت : ای امیر مؤمنان ، یادت می‌آید که در فلان جا بودیم و شتر می‌چراندیم و دریافتی که ما جنب شده‌ایم؟

عمر گفت : آری .

عمّار گفت : من تیمُّم کردم [و نماز گزاردم] نزد پیامبر آمدم و ماجرا گفتم ، آن حضرت خندید و گفت : صعید [زمین خالص] کفایتت می‌کند ، و دو کف دستش را بر زمین زد سپس به آن‌ها فوت کرد ، آن گاه با دو دستش ، صورت و بعضی از دو ذراع خویش را مسح کرد .

عمر گفت : ای عمّار ، از خدا بترس!

عمّار گفت : ای امیر مؤمنان ، اگر بخواهی تا زنده‌ای یا زنده ام ، آن را باز نگویم .

عُمَر گفت : نه ، به خدا . لیکن در این زمینه آنچه را عهده دار شده‌ای (تبلیغ و فتوا) به تو می‌سپاریم .⁽¹⁾

این حدیث روشن می‌سازد که خلیفه برای شخص جُنُب - آن گاه که به آب دست رسی نباشد - معتقد به تیمّم نبود ، بلکه اجازه می‌داد که او نماز نخواند .

عَیْنی می‌نویسد :

این حدیث بیانگر آن است که عُمَر برای شخص جُنُب ، قائل به تیمّم نبود ؛ زیرا عمّار به او گفت : «امّا تو نماز نگزاردی» عُمَر آیۀ تیمّم را ویژۀ حدثِ اَصغر می‌دانست واجتهادش این بود که شخص جُنُب نباید تیمّم کند .⁽²⁾

ابن حجر می‌نویسد :

این مذهب (و دیدگاه) از عُمَر مشهور است .⁽¹⁾

بخاری ، از اَعْمَش ، از شقیق نقل می‌کند که گفت :

با عبدالله و ابو موسی اشعری نشسته بودم ، ابو موسی گفت : اگر مردی جُنب شود و یک ماه آب نیابد ، آیا نباید تیمّم کند و نماز بگزارد؟ با این آیه در سورۀ مائده چه می‌کنید که «...فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ...» ؛⁽²⁾اگر آب نیافتید بر زمین پاک تیمّم کنید .

عبدالله گفت : اگر در این حال به مردم اجازه داده شود ، آنان هنگامی که آب سرد باشد به تیمّم روی می‌آورند .

پرسیدم : تنها بدین جهت تیمّم را نمی‌پسندید؟

گفت : آری .

ابو موسی گفت : آیا سخنِ عمّار را نشنیدی که به عمر گفت : رسول خدا مرا فرستاد . . .⁽³⁾

این روایات ، ثابت می‌کند که عُمَر ، پشت پردة این حکم شرعی (و دیگر احکام) بود و با آیه‌ای که در این زمینه نازل شد و پیامبر آن را تبیین کرد ، به مخالفت برخاست . به همین جهت ، عمّار و ابو موسی احتجاج کردند و فقهای مسلمان این حکم را - که عمر بنیان نهاده بود - غریب دانستند .

پس نمی‌توان گفت که چنین فتواها و اظهارنظرهایی شرعیّت دارند و صحابه از حقّ اجتهاد مطلق برخوردارند و می‌توانند براساس دریافتِ روح تشریع فتوا دهند ، و معتبر دانستنِ آن‌ها دین است ، نه چیز دیگر .

اگر این فرض درست باشد ، برای عُمَر شایسته نبود که عمّار را به سکوت

وادارد و با لحنی او را مخاطب سازد که در آن زورگویی و تهدید نهفته است ؛ زیرا به حسب این سخن ، عمّار صحابی بود و حکم شرعی را از نصّ و روح تشریع دریافت و افزون بر این ، نظیر آن را از پیامبر شنید . پس روا نبود که عمر بر او برآشوبد ، بلکه می‌بایست احترام صحابی را که روح تشریع را درک کرده بود ، پاس دارد .

همین سخن ، دربارۀ صحابه نیز جاری است . اگر اجتهاد همۀ آن‌ها جایز بود ، نباید عمّار بر عُمَر این حکم را انکار می‌کرد و نیز ابو موسی و دیگر صحابه - که با عُمَر در این فتوا همسو نبودند - نباید به انکار آن می‌پرداختند .

شگفتا ، چگونه بر عُمَر سخنِ صحابی جلیل ، عِمران بن حُصَین ، مخفی ماند که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله مردی را دید که به کناری خزید و با مردم نماز نمی‌گزارد ، گفت : فلانی ، چرا با قوم نماز نمی‌خوانی؟

گفت : جُنُب شده‌ام و آبی نیست .

فرمود : به زمین روی آور ، کفایتت می‌کند .⁽¹⁾

و در سخن دیگر فرمود : بر تو باد خاک .⁽²⁾

و در حدیث سوّم هست که فرمود :

تیمّم را به شما می‌آموزم آن گونه که جبرئیل به من آموخت ... .⁽³⁾

آیا بر عُمَر آنچه ابو هُرَیره و ابوذر و دیگران دربارۀ تیمّم روایت کرده‌اند ، پوشیده ماند؟ و نیز اَخباری که دربارۀ محافظت بر نماز رسیده است و اینکه در هیچ حالی نماز ترک نمی‌شود .

دهلوی می‌نویسد :

نزد عُمَر برای خدشۀ پنهانی که در حدیث می‌دید ، حجتی اقامه نشد ، تا اینکه حدیث در طبقۀ دوم از طُرُقِ زیادی نقل شد و پندار نقص از میان رفت و آن را برگرفتند .⁽¹⁾

همۀ این گزارش‌ها عقیدۀ خطا و نادرست خلیفه را می‌نمایاند و اینکه او به احکام شرعی از دیگران داناتر نبود (چنان که بعدها ادعا کرد) و عقلانیّت متمایز از دیگران نداشت (آن گونه که دکتر نادیه عمری و دیگران ادعا کرده‌اند) .

افزون بر این ، رأی عُمَر در شخص جُنُبی که آب نیابد ، محدود نماند (تا قول به استثنا و پذیرش توجیهات دیگران ممکن باشد) بلکه این امر پرورش یافت و از حد گذشت ؛ زیرا عمر بر لزوم پیروی از آرایش تأکید می‌ورزید ، هرچند در یک واقعه ، آرای مختلفی دهد .

از حَکَم بن مسعود ثقفی روایت شده که گفت :

من شاهد بودم که عُمَر ، برادرانِ پدر و مادری را با برادرانِ مادری ، در ثلثِ میراث ، شریک ساخت .

مردی گفت : در سال اول [خلافت] در این باره ، حکم دیگری کردی!

عُمَر پرسید : چگونه حکم کردم؟

گفت : ثلث ارث را برای برادر مادری قرار دادی ، و به برادران پدر و مادری چیزی ندادی!

عمر گفت : آن قضیه ، همان بود که قضاوت کردیم ، و این ماجرا براساسِ همین حکم ماست .⁽²⁾

در لفظ دیگر آمده است که عُمَر گفت :

آن روز ، آن گونه حکم کردیم و امروز این چنین .⁽¹⁾

این روایات ، تأکیدی است بر اینکه عُمَر می‌کوشید اصول فقه خویش را ترسیم کند و آن را معیار اول و آخر به شمار آورد ، و این دیدگاهی بود که اوضاع و شرایط بر وی دیکته کرد و سوی آن فرا خواند ، سپس بعد از عُمَر امتداد یافت و تا بدانجا پیش رفت که بعضی از مسلمانان بگویند : سخن صحابی وفعل او ، کلام الله را تخصیص می‌زند!

دکتر مدکور می‌گوید :

در هر حال ، ثابت است که حکم تشریعی در عهد پیامبر یافت نمی‌شود مگر با مصدر وحیانی ؛ و اَحَدی جز این را نگفته است سوای کسانی که برای پیامبر اجتهاد را جایز می‌دانند .⁽²⁾

وی سپس از المدخل إلی علم أُصول الفقه (اثر دوالیبی) نقل می‌کند که گفته است :

پیامبر اجتهاد را - به عنوان اصل سوم - برای احکام ، در زمان خودش قرار داد .⁽³⁾

آن گاه دکتر سلاّم این نظریه را نفی می‌کند و بر این باور است که اجتهاد در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله مصدرِ تشریع نبود⁽⁴⁾.

آری ، پیروان مکتبِ خلفا و یارانشان ، اجتهاداتِ بر خلافِ قرآن و سنّتِ عمر را توجیه می‌کنند و در این راستا وجوهی را بیان می‌دارند .

فراخوان عُمَر به پیروی مسلمانان از نظراتش ، یک نیاز سیاسی بود که واقعیتِ

اجتماعی ، وی را بر آن داشت (و همچنین منع عُمَر از تدوین و نقل حدیث) زیرا نص شرعی از پیامبر در این باره وجود نداشت وگرنه عُمَر آن را یادآور می‌شد ، و در منع نقل حدیث و تدوین آن را ذکر می‌کرد و منع را به خودش - به تنهایی - نسبت نمی‌داد و وَبال آن را به گردن نمی‌گرفت .

شرایطی که عُمَر را واداشت فتوا به رأی دهد (هرچند بر خلاف نص باشد) در بسترهای پیشینی ریشه دارد که بعضی از آن‌ها را آوردیم .

بر این اساس ، می‌توان موضع گیری‌های پیشین عُمَر را در مقابل پیامبر صلی الله علیه و آله از این باب شمرد ؛ زیرا وی در جاهلیّت بخشی از همین رویکرد را داشت و می‌خواست قلمرو اختیاراتش را که برای خود باور داشت در حوزه‌ای گسترده در اسلام و با پیامبر صلی الله علیه و آله به اجرا درآورد ، لیکن میان این دو عصر ، فرق روشنی وجود داشت .

آری ، بعضی برنتافته‌اند که اجتهاد خلیفه از این قبیل باشد ؛ زیرا او را از کسانی دانسته‌اند که به سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله متعبّد بود و به بعضی از نقل‌ها مثال زده‌اند .

از جمله اینکه عُمَر در برابر رکن ایستاد و گفت :

می‌دانم تو سنگی هستی که سود و زیانی نمی‌رسانی! و اگر نمی‌دیدم رسول خدا بر تو بوسه زد ، تو را نمی‌بوسیدم .

سپس عُمَر به حَجَر نزدیک شد و آن را بوسید .⁽¹⁾

2: 400، حدیث 3918؛ مسند الشامیین 2: 395، حدیث 1567؛ فیض القدیر 3: 409.

یَعْلَی بن اُمَیّه می‌گوید :

با عُمَر طواف می‌کردم ، چون نزد رکنی رسیدم که پس از در کعبه است و حَجَر الأسود در پی آن می‌آید ، آن را به دست گرفتم تا لمس کنم .

عُمَر پرسید : با رسول خدا طواف نکرده ای؟

گفتم : چرا .

پرسید : آیا دیدی او آن را لمس کند؟

گفتم : نه .

گفت : فعل پیامبر را پیش گیر ، چراکه آن حضرت الگوی شایسته و نیک است .⁽¹⁾

اما متونی از این دست ، مُدّعا را بسنده نمی‌کند ؛ زیرا اجتهادات فکری و عملی عُمَر حجم انبوهی را تشکیل می‌دهد .⁽²⁾

افزون بر این، پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد که: حجر الأسود از سنگ‌های بهشت است و بوسیدنِ آن، اشتیاق به بهشت و آثار آن می‌باشد؛ حجر دست راستِ خدا در زمین است که با آن با بندگانش مصافحه می‌کند، و هرکه بیعت با رسول خدا صلی الله علیه و آله را درک نکند وحجر را لمس کند گویا با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت کرده است.

شرح العمده 3: 436؛ شرح فتح القدیر 2: 449؛ فتح الباری 3: 436؛ عون المعبود 5: 229؛ مصنّف عبدالرزّاق 5: 39، حدیث 8920.

و بنگرید به، عمدة القاری 9: 240؛ ارشاد الساری 3: 190؛ نصب الرایه 3: 116؛ سُبُل الهدی والرشاد 1: 176.

هنگامی که به این قضیه توجه کنیم و سخنان عمر را دربارۀ ضرورتِ تمسّک به احادیث و بی اعتنایی به اجتهاد ، به خاطر آوریم و سپس اجتهادات عمر و زیاده روی او را در استنباط - حتّی با وجود نص - مدنظر قرار دهیم ، در می‌یابیم که این شرایط و اوضاع بود که سرانجام عمر را وادار ساخت تا (آگاهانه یا

ناخودآگاه) موضع و دیدگاهی برخلاف سنّتِ پیامبر در پیش گیرد .

زیرا استمرار پدیدۀ تخطئه - نزد مسلمانان - ناگزیر به جدایی رهبری سیاسی از رهبری علمی می‌انجامید واین ، یعنی خروج مسلمانان از عادتی که در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله داشتند (که مراجعه‌شان به یک شخص بود) و خدشه در موقعیت معنوی عُمَر .

با نظر به مصلحت عمومی (چنان که آنان می‌گویند) به مصلحت اندیشی و حجیّت رأی و اجتهادات صحابه - به ویژه اجتهادات ابوبکر و عمر - گرویدند ؛ زیرا در نگاه توجیه گرانِ آرای شیخین ، آنان ملاکات احکام و روح تشریع را می‌شناختند و اجتهاداتِ امثالِ آنان شایستۀ امتثال بود ؛ سپس در این زمینه ، احادیثی را از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کردند .

باری ، مسلمانان دریافتند که لازم است احکام جدید را از نصوص شرعی و آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیده است ، بگیرند و برای احدی جایز نیست در آن‌ها به رأی و اجتهاد فتوا دهد و از آنجا که عُمَر همۀ نصوص صادر از پیامبر را به یاد نداشت یا تفسیر آن‌ها را نمی‌دانست ، قیاس را بنیان نهاد تا توجیهی برای نظراتش باشد و بگویند که سخن او برگرفته از فلان اصل یا فلان آیه است .

و این چنین ، اجتهاد به صورت امری عادی - نزد مسلمانان - درآمد و همۀ صحابه را دربرگرفت .

با وجود این ، اگر به دقّت بنگریم درمی‌یابیم که بعضی از صحابه ، طبق رأی و اجتهاد فتوا می‌دادند و بعضی دیگر پای بندِ نص بودند و جز به تحدیث از قرآن و سنّت تن نمی‌دادند ، و شیوۀ اینان برای پاسخ گویی به مسائل در چارچوب استنباط صحیح و متین از کتاب و سنّت صورت می‌گرفت و خواستۀ خدا و پیامبر را ضمانت می‌کرد و اجتهاد به رأی در آن نقشی نداشت .

آری ، عمر این خط مشی سیاسی را در پیش گرفت تا هیچ کس جرأت نکند با فتواهای او مخالفت ورزد ، بلکه همه در برابر آرای او تسلیم باشند .

از ابو موسی اشعری نقل شده است که وی به متعه فتوا می‌داد . مردی به او

گفت : در بعضی از فتواهایت درنگ کن و باز ایست! نمی‌دانی بعد از تو عُمَر در مناسک چه فتوا داد! ابو موسی آن گاه که عُمَر را دیدار کرد از او پرسید ، عمر گفت :

می دانم که پیامبر و اصحاب او این کار را کردند ، لیکن خوش ندارم در [میان] «اَراک» (نوعی درخت در عرفات) با زنان بیامیزند ، سپس در حالی که قطراتِ آب غسل از سرشان می‌چکد [راهی عرفات شوند و] به [ادامه اعمال] حج بپردازند .⁽¹⁾

این متن و امثال آن ، اثبات می‌کند که عُمَر احکام شرعی را تحتِ رأی خود درآورد ؛ زیرا ابو موسی اشعری (که از بزرگان صحابه شمرده می‌شد) نمی‌توانست به متعه فتوا دهد ؛ زیرا نمی‌دانست که رأی جدید عُمَر در مناسک حج چیست ، بلکه می‌بایست صبر کند تا امر خلیفه و نظر جدیدش - در این باره - به او برسد!

این در حالی است که عُمَر برنمی تافت بعضی از پیشِ خود فتوا دهند ، و به کسی که چنین کرده بود ، گفت :

چگونه با آنکه امیر نیستی برای مردم فتوا دادی؟ گرمی [و تلخی] اش را برای کسی بگذار که سردی [و شیرینی] اش را چشید .⁽²⁾

پس از آگاهی بر شرایط واوضاع تشریع ، می‌توانیم بگوییم که اعتقاد به حجیّتِ کلام صحابی ، و به کارگیری مفهوم اجتهاد پیامبر (و اینکه آن حضرت در فدیه ستانی از اسیران بدر و نماز بر منافق خطا کرد) و این سخن که پیامبر فرمود : «من ، بشرم! هنگامی به چیزی از دینتان امر کردم ، آن را برگیرید ؛ و آن گاه که به

رأی خود فتوا دادم ، انسانی هستم که خطا می‌کنم و به صواب می‌گویم»⁽¹⁾و غیر آن . . . همه نگرشی است که برای تصحیح اجتهاداتِ عُمَر ترسیم شد تا توجیهی برای نظراتِ وی باشد .

سؤال صحابی از خلیفه دربارۀ حکم شرعی (و به عکس) یعنی اینکه همه ، خواهان آگاهی به حکم خدا و رسول بودند ، اگر اجتهاد عمر نزدشان حجّت می‌بود آن را برمی گرفتند و آنچه را پیامبر گفته و انجام داده بود خاطرنشان نمی‌ساختند ، و عُمَر در مواضع بسیاری از فتواهایش باز نمی‌گشت .

و این ، دلیلی است بر اینکه سیرۀ ابوبکر و عُمَر نزد مسلمانان ، در آغاز صدر اسلام (پیش از تأسیس شورا) حجّت نبود ؛ چراکه صحابه عمر را تخطئه می‌کردند و نیز اصحاب به تخطئۀ یکدیگر می‌پرداختند .

اگر نسبت این سخن به پیامبر صلی الله علیه و آله درست باشد که آن حضرت فرمود : «به دو نفری که پس از من می‌آیند - ابوبکر و عمر - اقتدا کنید» چرا صحابه این امر پیامبر را امتثال نکردند و پس از آن حضرت با رأی شیخین مخالفت کردند؟!

دکتر دیب البغا - در راستای بیانِ دلایل کسانی که حجیّتِ مذهب صحابی را نفی می‌کنند - می‌نویسد :

صحابه بر جوازِ مخالفتِ هریک از صحابۀ مجتهد با دیگری ، اجماع دارند و ابوبکر و عمر (رضی الله عنهما) سخن مخالفانِ اجتهادگر را انکار نکردند ،⁽²⁾بلکه در مسائل اجتهادی بر هر مجتهدی لازم دانستند که از اجتهاد خویش پیروی کند .

اگر مذهب صحابی حجّت بود ، این کار درست نبود و می‌بایست

هر کدام از آن‌ها از دیگری پیروی کند و این ، امری است محال .⁽¹⁾

تودۀ مردم می‌خواستند بر سنّتِ رسول خدا صلی الله علیه و آله آگاه شوند (نه سنّتِ شیخین) و عمر همۀ سنّت را نمی‌دانست . از اینجا بود که عمر با یک مشکل جدّی مواجه شد که می‌بایست چاره‌ای برای آن بیندیشد ؛ چراکه صحابه با نقلِ احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را بر سستی رأی عمر و دوری آن از شریعت آگاه می‌ساختند ، و این آگاهی بخشی - به طور طبیعی و بر اساس بینش عمر - به کیانِ خلافت و دولت اسلامی نوپا ، آسیب وارد می‌ساخت و به جدایی رهبری سیاسی از زعامتِ علمی می‌انجامید و به نفع اوضاع عمومی جامعه و تثبیت جایگاهِ خلیفه نبود .

پس ناگزیر در این حال ، باید عُمَر برنامه و روشی برای برون آمدن از این «بُن بست» در پیش می‌گرفت .

در آغاز ، وی به حجیّتِ رأی و قیاس گروید (پس از آنکه در ظاهر خود را معارض با آن دو می‌نمایاند) زیرا دریافت که این دو به جانْ می‌نشیند و پرسنده را قانع می‌سازد .

پیش از این ، بعضی از سخنانِ صحابه آمد که در آن‌ها «تمثیل» و «تشبیه» را به عنوان روشی برای قانع ساختنِ عُمَر - همسو با رأی و فهم او - در پیش گرفتند ؛ ابو عبیده جرّاح دربارۀ حکم خلیفه به قصاص مسلمان در برابر قتل ذمّی ، گفت : «آیا اگر مسلمان بنده‌اش رابکشد ، او را به قصاص می‌کشی؟!» عمر خاموش ماند ، یا زید بن ثابت در ارث جدّ ، درخت را مثال زد و . . .

قیاس و تمثیل ، همان کانالِ عقلانی‌ای بود که بعضی به عنوان روش در شناختِ احکام به کار گرفتند و صحابه از آن برای اِقناعِ عُمَر استفاده کردند و عمر نیز آن را برای قانع ساختن مردم به کار برد در حالی که به قیاس - به شکل خاص - توجّه داشت .

در نامه عُمَر به شُرَیْح آمده است :

اگر در کتابِ خدا چیزی را یافتی به آن حکم کن و سخنان رجال نباید تو را از آن منحرف سازد ، و اگر مسئله‌ای پیش آمد که در کتاب خدا نیست به سنت رسول خدا بنگر و به آن قضاوت نما ، و اگر حادثه‌ای رخ داد که در کتاب و سنّت وجود ندارد به اجماع مردم در آن رجوع کن و آن را برگیر .

و اگر موضوعی بود که در کتاب و سنّت نمی‌باشد و احدی پیش از تو در آن سخنی نگفته است ، یکی از دو امر را برگزین ؛ خواستی به رأیت اجتهاد کن و پیش گام در آن باش ، و اگر خواستی حکم را به تأخیر انداز ؛ و من تأخُّر را برایت بهتر می‌دانم .⁽¹⁾

و در نامه عُمَر به ابو موسی اشعری آمده است :

اَشباه و اَمثال را بشناس ، سپس امور را با آن‌ها قیاس کن ؛ و به دوست داشتنی ترین آن‌ها نزد خدا و شبیه ترین آن‌ها به حق ، روی آور .⁽²⁾

ابن حَزْم در صدور این نامه از عُمَر به والی‌اش ابو موسی شک می‌کند ، لیکن نامه به شُرَیح را می‌پذیرد ، هرچند خدشه‌هایی در آن دارد .⁽³⁾

دکتر نادیه شریف عمری ، می‌نویسد :

عُمَر اصطلاح قیاس را در نامه‌اش به ابو موسی به کار برده است ، لیکن این اصطلاحات و قواعد - با این عنوان‌ها - در آن زمان شایع نبود .⁽⁴⁾

این سخنی است درست ؛ زیرا قیاس - به مفهوم اصطلاحی‌اش - پس از دورۀ

خلفای راشدین پدید آمد ، لیکن دستاورد بذرها و ریشه‌های اولیه‌اش نزد ابوبکر و عمر - و به شکل خاص نزد عُمَر - آشکار شد .

و این را جز لجباز نمی‌تواند انکار کند ، خواه استعمال واژۀ قیاس صحیح باشد یا نباشد ؛ زیرا ثابت است که عُمَر در فقه خود از قیاس استفاده کرد و آن - و دیگر قواعد - را به کار گرفت .

این اشکال در روش ابوبکر و عمر و پیروان فکری صحابی آن‌ها ، بر گروه زیادی از صحابه مخفی نبود ؛ بسیاری از آنان در موارد چندی در برابر اجتهادات و قیاس‌ها و مصالحی که براساس آن‌ها اَحکام عوض می‌شد و تغییر می‌یافت ، ایستادگی کردند یا از اجرای بعضی از آن‌ها یا افزون سازی احکام دیگری در آن ، مانع شدند .

بزرگانی از صحابه تنها به مخالفت و مچ‌گیری و تصحیح در یک مورد یا بیشتر ، بسنده نکردند ، بلکه قاعدۀ عامی را که کتاب بر آن نص دارد و در سنّت آمده است ، باز گفتند . مفاد این قاعده ، عدم جواز اعمال رأی در احکام است ، زیرا آوردنِ حکمِ جدیدی که برگرفته از قرآن و سنّت نباشد ؛ یعنی نقص شریعت و عدم تبلیغ رسالت! و این ، چیزی است که هیچ مسلمانی آن را نمی‌پذیرد .

و نیز از این سخن لازم می‌آید که صحابه ، حکم عامی را دریابند که وجه آن بر شارع پوشیده ماند! و این ، یعنی اختصاص دسته‌ای از احکام به بعضی از صحابه که از دیگران پنهان ساختند! و معنای آن این است که پیامبر صلی الله علیه و آله - العیاذ باللّه - احکام را به بعضی نرساند یا برخی از صحابه بر وجه تشریع حکم و غایتِ آن - از جانب خدا - آگاه شدند در حالی که رسول خدا (که بیانگر احکامِ خداست) آن را برایشان بیان نکرد .

قائل شدن به اینکه صحابه ، غایاتِ احکام و مصالح و مفاسد مبتنی بر آن‌ها را درمی‌یافتند ، از نکاتی است که برای تصحیح رأی و اجتهاد ترسیم شد ؛ زیرا عقل ناقص آدمی نمی‌تواند به همۀ مصالح و مفاسد احکام احاطه یابد ، و به همین جهت ، خدای متعال برای هیچ کس حق جعل و تشریع قرار نداد و آن را ویژۀ ذاتِ مقدّس

خویش ساخت ؛ زیرا اوست که به مصالح و مفاسد داناست و احاطه دارد .

شریعت محمّدی دارای احکامِ دقیق و کامل است ، حکمی در آن نیست مگر اینکه پیامبر به گونه‌ای آن را برای برگزیدگانِ علمی ویژه ، روشن ساخت و سوی آن رهنمون شد ؛ بر عهدۀ راسخان در علم است که آن را برای مردم بیان دارند و از کتاب و سنّت - براساس آنچه خدا خواسته - آن را استنباط کنند ، نه با مصالحی که به نظرشان می‌آید و عقولِ ناکامل خواهانِ آن می‌گردند .

این ، حقیقتی است که چهره‌های درخشانی از صحابه به آن تصریح دارند ، به عنوان نمونه ، علی بن ابی طالب علیه السلام و ابن مسعود این واقعیت را روشن ساختند و اشاره دارند به اینکه فهم آدمی از درکِ حکم الهی و غایتِ آن ناتوان است ، نه اینکه حکمِ آن در قرآن موجود نمی‌باشد .

امام علی علیه السلام می‌فرماید :

ما مِن شیء إلاّ وعلمهُ فی القرآن ، ولکن رأیَ الرجال یَعْجُزُ عنه ؛⁽¹⁾

در «اصول کافی 1: 60، حدیث 6» از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: «ما مِن أمر یختلفُ فیه اثنان إلاّ وله أصلٌ فی کتابِ الله ولکن لا تبلغه عُقول الرجال»؛ هیچ چیزی نیست که دو نفر در آن اختلاف یابند مگر اینکه برای آن اصلی در کتاب خداست، لیکن عقولِ رجال به آن نمی‌رسد.

هیچ چیزی نیست مگر اینکه علم آن در قرآن هست ، لیکن نظر (وفکر) رجال از [ درک ] آن عاجز است .

از عبدالله بن مسعود رسیده است که گفت :

هیچ چیزی نیست جز اینکه حکم آن در قرآن برای ما بیان شده است ، لیکن فهم ما بدان نمی‌رسد ، از این روست که خدای متعال فرمود : «...لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ...» ؛⁽²⁾تا برای مردم آنچه را

سویشان نازل شد ، تبیین کنی .⁽¹⁾

این دو سخن ، صریح‌اند در اینکه احکامِ خدا در قرآن هست و پیامبر صلی الله علیه و آله وظیفه دارد آن را برای مردم تبیین کند ، و خدای سبحان مؤمنان را به رجوع سوی پیامبر صلی الله علیه و آله فرامی‌خواند :

«...فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللهِ وَ الرَّسُولِ ...» ؛⁽²⁾

اگر در چیزی نزاع (و اختلاف) کردید ، آن را سوی خدا و رسولش بازگردانید .

آری ، این آیه - به صراحت و روشنی - بیان می‌دارد هر حکمی که مؤمنان در آن نزاع کنند ، در کتاب و سنّت هست . اگر چنین نبود ، خدا مردم را به رجوع سوی آن دو امر نمی‌کرد ؛ زیرا از نظر عقلی ممتنع است که خدا هنگام اختلاف مردم را سوی کسی ارجاع دهد که راه چاره را نمی‌داند (و نمی‌تواند به دعوا خاتمه دهد) .

ما نمی‌خواهیم گرایش فکری اسماعیل اَدْهَم و احمد توفیق شوقی و دیگر کسانی را درست جلوه دهیم که تنها به قرآن و پیروی آن ، فرامی خوانند و منکر سنّت‌اند ، بلکه می‌خواهیم این مطلب را بیاگاهانیم که صحابی تیزهوشی که با پیامبر زیسته است ، می‌تواند حکم خدا را از قرآن دریابد و به نظر درست و صواب رهنمون شود ، و اگر راه به جایی نبرد به سنّت مراجعه کند (آن گاه که همۀ جوانب سنّت و جزئیّات آن را بداند) و حکمی نیست که نتوان آن را از کتاب و سنّت دریافت تا نوبت به قیاس و حجیّتِ رأی ، برسد .

عدم آگاهی صحابی بر دلیل ، نشانۀ نبودِ دلیل نیست ؛ زیرا ممکن است حکمی که در آن نزاع شده است ، نزد دیگران باشد . نمونه‌هایی از این موارد ذکر شد که

عُمَر و دیگران به اَصحاب مراجعه می‌کردند تا سنّتِ رسول خدا صلی الله علیه و آله را برایشان بازگوید .

عُمَر چگونه این سخن را بر زبان می‌آورد که «ولم یسنّ رسولُ الله فَاقْضِ بما أجمعَ علیه الناس» ؛ اگر در سنّت پیامبر نبود ، به آنچه مردم بر آن اجماع دارند قضاوت کن؟!

آیا آنچه را از قرآن و سنّت درنیافتیم ، از سنّت پیامبر نیست تا این سخن عُمَر درست باشد که : اگر خواستی به رأی خود اجتهاد کن و پیش قدم شو ، و اگر خواستی احتیاط را در پیش گیر و به تأخیر انداز؟!

آیا این ، همان رأیی نیست که در روایات از آن نهی شده است؟

آیا این سخن ، بر خلافِ نص دیگری نیست که عُمَر می‌گوید :

ای مردم ، در دین ، رأی را متهم سازید! من فرمانِ رسول خدا را به رأی خود برنتافتم - و به خدا سوگند از حق بازنگشتم - در روز ابی جَنْدَل ، کاتبان پیش رسول خدا و اهل مکّه بودند ، پیامبر فرمود : بنویسید «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» گفتند : به نظرت می‌آید که ما تو را در آنچه می‌گویی تصدیق می‌کنیم؟! لیکن بنویس : «باسْمک اللّهمّ» (بارالها ، به نام تو) .

رسول خدا به این کار راضی شد و من ابا ورزیدم تا اینکه رسول خدا به من گفت : «من راضی‌ام و تو اِبا می‌کنی!» پس راضی شدم.⁽¹⁾

آیا قائل به رأی از کسانی نیست که آشنایی با سنّت را ناچیز می‌انگارد ؛ چراکه عُمَر می‌گوید :

بپرهیزید از اصحاب رأی! زیرا آنان دشمنانِ سنّت‌اند ؛ از اینکه

احادیث را حفظ کنند ناتوانند ؛ به همین جهت ، به رأی [خود] سخن می‌گویند ، گمراه‌اند و گمراه می‌سازند .⁽¹⁾

این تناقض گویی‌ها - میان سخنان عُمَر - برای چیست؟ گاه می‌بینیم که از رأی حمایت می‌کند و در برابر نص سخنِ پیامبر ، آن را تشریع می‌کند و جلو صحابه را می‌گیرد که برای پیامبر دوات بیاورند و می‌گوید : «پیامبر هذیان می‌بافد» و در زمان دیگر سخنِ ضدِ این را از او می‌شنویم!

آیا این نصوص ، بیانگر دو مرحله در سیرۀ عمر نیست ؛ گاهی به رأی می‌چسبد و گاهی با آن مخالفت می‌ورزد؟

کسی که می‌خواهد احکام را با قیاس به دست آورد ، آن گاه که وجوه بر وی مشتبه گردد و نداند کدام یک پیش خدا محبوب‌تر است ، چه کند؟

اگر قیاس در شریعت آسمانی صحیح است ، چرا شرع برای نسبت دادن زنا به مسلمان «حد» واجب ساخت و برای قذف به کفر «حد» واجب نکرد؟!

چرا میانِ حکمِ خروج منی و خون حیض ، در اعادۀ نماز ، فرق می‌گذارند در حالی که در هر دو غسل واجب است؟!

نیز چرا میان «مَذی» و «بَول» و «منی» در شستن فرق می‌گذارند و حال آنکه هر سه از یک مجرا بیرون می‌آیند؟!

چرا نگاه به موی زن نامحرم حرام است و نگاه به صورتش مباح؟

چرا صید در حرم ، عمدی باشد یاخطایی ، حکمِ آن مساوی است ، و میان قتلِ عمدی و سهوی انسان فرق می‌باشد ؟⁽²⁾

آیا قیاس ، مبتنی بر ظنّ نیست؟ در حالی که شارع از پیروی گمان بازمی‌دارد :

«وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ...» ؛⁽¹⁾

آنچه را بدان علم نداری ، پیروی مکن!

« ... إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً» ؛ ⁽²⁾

(کسانی که به معاد ایمان ندارند و ملائکه را مادَه می‌نامند) جز از ظن پیروی نمی‌کنند ، و ظن و گمان چیزی را از حق بسنده نمی‌کند .

آیا قیاس ، بر اختلاف نگرش‌ها در تعلیل احکام ، مبتنی نمی‌باشد؟ در حالی که بین احکامِ شریعت تناقضی وجود ندارد .

وافی مهدی می‌نویسد :

صحابه قیاس را به کار گرفتند ، خلافت ابوبکر را برای پیامبر (پس از وفات آن حضرت) بر نیابتِ از پیامبر در نماز - در مرضِ اخیرش - قیاس کردند و گفتند : رسول خدا او را برای امر دینمان پسندید ، آیا نباید برای دنیامان به او خشنود باشیم؟!

ابوبکر زکات را بر نماز قیاس کرد و گفت : هرکه میان نماز و زکات فرق گذارد با او می‌جنگم!

نیز ابوبکر «عهد» را بَر «عقد» قیاس کرد آن گاه که به خلافتِ عمر - پس از خود - عهد کرد . . .⁽³⁾

بررسی همه جانبۀ این امور ، درنگ بیشتری را می‌طلبد . به همین مقدار بسنده می‌کنیم تا خوانندۀ گرامی تصویری از رویکردهای فکری رایج درصدر اسلام داشته باشد و با ریشه‌های قواعد دو رویکرد ، آشنا باشد .

درنگی در رأی و قیاس

امام صادق علیه السلام سببِ روی آوردن ابوبکر و عمر (و دنباله روان آن دو را) به رأی و قیاس بیان می‌فرماید ، و در این راستا روایاتِ چندی از آن حضرت رسیده است .

— قاضی نعمان (محمّد بن منصور تمیمی مغربی) قاضی مصر ، حکایت می‌کند که : شخصی از امام صادق پرسید : ای فرزند رسول خدا ، اختلاف در قضایا و احکام [حلال و حرام ها] از کجا در میانِ این امّت پدید آمد ، در حالی که دین و پیامبرشان یکی است؟

امام علیه السلام فرمود : آیا آنان در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله با هم اختلاف داشتند؟

گفت : نه ، چگونه اختلاف امکان داشت در حالی که آنچه را نمی‌دانستند و در آن اختلاف می‌یافتند ، به آن حضرت عرضه می‌داشتند!

امام علیه السلام فرمود :

و همچنین اگر کسی را به جای پیامبر می‌نشاندند که پیامبر صلی الله علیه و آله امرشان کرد که بعد از آن حضرت احکام را از او بگیرند ، اختلاف پیدا نمی‌کردند! لیکن کسی را جانشین کردند که همۀ آنچه را بر او درمی‌آمد نمی‌دانست و آن را از صحابه می‌پرسید ، پاسخ صحابه مختلف بود و همین امر ، سببِ اختلاف شد .

اگر سؤال از یک نفر می‌شد و مرجع ، یک شخص می‌بود - چنان که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله این گونه بود - اختلاف رخ نمی‌داد .⁽¹⁾

— در تفسیر عیّاشی - در حدیثی طولانی - آمده است :

این مُدَّعیان پنداشتند که فقیه و عالم‌اند ، و همۀ علم و فقه در دین را (آنچه را نیاز امّت است و به درستی از رسول خدا می‌باشد) می‌دانند! در حالی که چنین نیست ؛ آنچه را پیامبر صلی الله علیه و آله می‌دانست ،

اینان نمی‌دانند [احکام به گونه درست] از رسول خدا به آنان نرسید و آن را نمی‌شناسند .

زیرا آنچه از حلال وحرام و اَحکام بر ایشان درمی‌آمد و از آن سؤال می‌شدند ، اَثر (و حدیثی) از رسول خدا - در آن زمینه - نزدشان نبود و شرم داشتند که مردم نسبت جهل به آنان دهند و خوش نداشتند که سؤال شوند و نتوانند پاسخ دهند و در نتیجه مردم علم را از معدن آن بجویند ، به همین جهت رأی و قیاس را در دین خدا به کار گرفتند و آثار (و احادیثِ پیامبر) را واگذاشتند و بدعت در دین خدا را بنیان نهادند ، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : هر بدعتی ، ضلالت است .

اگر ایشان هنگامی که از دینِ خدا سؤال می‌شدند و نزدشان اَثَری از رسولِ خدا نبود ، آن را به خدا و رسول و اولی الأمر ایشان [که خدا و پیامبر تعیین کرده است] باز می‌گرداندند ، کسانی از آل محمّد که اهل استنباط‌اند ، آن را درمی‌یافتند . . .⁽¹⁾

— قاضی نعمان به سندش از محمّد بن قَیْس ، از پدرش ، آورده است که گفت :

نزد اَعْمَش بودیم از اختلاف [مردم در احکام] سخن به میان آمد ، اَعْمَش گفت : من می‌دانم از کجا اختلاف رخ داد!

پرسیدم : از کجا؟

گفت : جای ذکرش اینجا نیست .

پس از آن در جایی خلوت ، این ماجرا را برایش بازگفتم و خواستم که مرا از

واقعیّت آگاه سازد .

گفت : آری ، کسی ولی امرِ این امّت شد که عالم [و آگاه به احکام دین] نبود ، سؤال شد [پاسخ را نمی‌دانست و به صحابه روی آورد و] از مردم می‌پرسید ، آنان جواب‌های مختلف می‌دادند [به این ترتیب آرای گوناگون رواج یافت و میان مردم اختلاف در احکام پدید آمد] .⁽¹⁾

صحابه و دریافتِ حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

ابن حَزم و دیگر بزرگان اشاره دارند که زندگی و سختی روزگار ، به صحابه فرصت نمی‌داد که از علم پیامبر بیشتر استفاده کنند ، ابن حَزْم می‌نویسد :

هرکس می‌داند که : صحابه ، در اطراف رسول خدا در مدینه گرد آمدند و در تنگنای شدید قرار داشتند و در پی تأمین نیازهای زندگی‌شان برمی آمدند .

گرسنگی ، پیامبر و ابوبکر و عمر را از خانه درآورد .

بعضی مشغولِ معامله در بازار بودند و بعضی در حال رسیدگی به نخل‌هایشان .

هر وقت کمترین فرصتی می‌یافتند ، طائفه‌ای نزد رسول خدا حضور می‌یافتند .

این‌ها حقایقی انکارناپذیرند ، ابو هُرَیْرَه می‌گوید :

برادران مهاجرم را تجارت مشغول ساخت و برادران انصارم را باغبانی و زراعت ؛ و من مردی مسکین بودم که در بحرانِ گرسنگی به قوتی بسنده کردم و با رسول خدا همدم شدم⁽²⁾.

عمر به این امر اعتراف دارد ، آنجا که می‌گوید : مثلِ این حدیث را از رسول خدا برایم بیاورید ، معامله در بازار مرا سرگرم ساخت . . .

از ابو هُرَیره رسیده که روز در میان ، پیش رسول خدا می‌رفت تا احکامِ بیشتری را یاد بگیرد ؛ یک روز ، شخصی نِزاری نزد پیامبر حاضر می‌شد و روز دیگر نوبت ابو هُرَیره بود .⁽¹⁾

از این سخن می‌توان دریافت که ابوبکر و عُمَر ، بیشتر به امر تجارت مشغول بودند تا بهره گیری از علم پیامبر! و در مقابل ، کسانی از صحابه را می‌نگریم که پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را به علم و فهم می‌شناساند ؛ چنان که به ابن مسعود می‌گوید : «إنّک غلام مُعَلَّم»⁽²⁾(تو جوان دانش آموخته‌ای) و برای ابن عبّاس دعا می‌کند که : «اللّهمّ فقِّهْهُ فی الدِّین» ؛⁽³⁾

بارالها ، او را در دین فقیه گردان .

افزون بر این کسان - که به دانش دینی ستایش شده‌اند - فردی از صحابه همچون علی علیه السلام هست که به همۀ قرآن و سنّت آگاه است . بارها پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود که او همۀ علم پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌داند و به آن ویژه شده است ، او هر روز دو بار در صبح و شام با پیامبر خلوت می‌کرد و آن حضرت اَسراری را در گوشش می‌گفت .⁽⁴⁾

از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود :

سَلُونی عن کتاب الله! فوالله ما مِن آیة إلّا وأَنَا أَعْلَمُ بلیل نزلت أم بنهار ، فی سَهْل أم فی جَبَل ؛⁽⁵⁾

دربارۀ کتاب خدا ، از من بپرسید! به خدا سوگند ، آیه‌ای نیست جز اینکه می‌دانم در شب نازل شد یا در روز ، در دشت فرود آمد یا در کوه .

برای تأکید موضوع ، نصوص دیگری را می‌آوریم :

— بخاری از عُبَید بن عُمَیر نقل می‌کند که : ابو موسی سه بار اجازه خواست که نزد عُمَر بیاید (گویا او را مشغول یافت) بازگشت . عُمَر گفت : مگر صدای عبدالله بن قَیس (ابو موسی) را نمی‌شنوید ، اجازه‌اش دهید! پس او را صدا زد و پرسید : چه چیز تو را به این کار (بازگشتن پس از اجازه نیافتن) واداشت؟

ابو موسی گفت : ما به این کار امر شدیم (اجازه خواستن تا سه دفعه است ، اگر شخص اجازه نداد باید برگشت) .

عمر گفت : باید برای سخنت بیّنه آوری وگرنه تو را تعزیر (ادب) می‌کنم .

ابو موسی سوی مجلس انصار روانه شد ، آنان گفتند : کوچک ترین ما بر این امر برایت شهادت می‌دهد!

ابو سعید برخاست و گفت : ما به همین شیوه ، امر شدیم .

عُمَر گفت : امر رسول خدا صلی الله علیه و آله بر من پوشیده ماند ، داد و ستد مرا به خود مشغول ساخت .⁽¹⁾

نَووی بر سخن ابو سعید این گونه تعلیق می‌زند :

معنایش این است که این سخن میانِ ما مشهور می‌باشد کوچک و بزرگمان آن را می‌شناسد ، حتّی کوچک ترین ما آن را از رسول خدا شنید و حفظ کرد .⁽²⁾

در این باره ، خدای سبحان آیاتی را نازل فرمود :

«...فَلا تَدْخُلُوها حَتَّی یُؤْذَنَ لَکُمْ ...» ؛⁽¹⁾

تا اجازه‌تان نداده‌اند ، به خانه‌های دیگران داخل نشوید .

« ... إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ ...» ؛⁽²⁾

به خانه‌های دیگران درنیایید مگر اینکه اجازه‌تان دهند .

اجازه خواستن برای ورود بر دیگران (پیش از آنکه امر الهی باشد) از اَخلاق و آداب انسانی است .

به راستی ، سبب تهدید ابو موسی به کتک چه بود؟ آیا بررسی و کسب اطمینان از حدیث ، موجب این امر شد؟

اگر ابو سعید خُدری به نهی پیامبر صلی الله علیه و آله شهادت نمی‌داد و اینکه نباید بر کسی وارد شد مگر پس از اذن ، ابو موسی چه می‌توانست بکند؟

آیا این موضع گیری خلیفه ، انسان را دربارۀ عدالت صحابه (که گفته‌اند صحابه - همه‌شان - عادل‌اند) به شک نمی‌اندازد؟

اگر ابو موسی صحابی عادل است ، وارسی سخن او چه معنایی دارد؟

چرا عُمَر در صدور احکام بر صحابه ، درنگ نمی‌ورزد و در پی تحقیق و اثباتِ آنچه می‌گوید ، برنمی‌آید؟!

اگر از سخنِ خود دست کشیم و بپذیریم که عُمَر می‌خواست دربارۀ این خبر تحقیق کند ، معنای خبری که اکنون می‌آوریم چیست؟

— دوالیبی در المدخل إلی علم أُصول الفقه از ابو عُبَید ، قاسم بن سَلاّم (در کتاب الأموال) نقل می‌کند که :

یک اَعرابی نزد عُمَر آمد و گفت : در سرزمین‌هایمان هنگامِ جاهلیّت جنگیدیم ؛ و در زمان اسلام ، مسلمان شدیم! چرا آن‌ها را قُرُق می‌کنی؟

عمر درنگی کرد و به فوت کردن و تابیدنِ سبیلش پرداخت (وی هرگاه گرفتاری‌ای برایش پیش می‌آمد به این کار دست می‌یازید).⁽¹⁾

چون اعرابی این کار را دید ، سؤالش را تکرار کرد .

عمر [با مصلحت اندیشی فردی ، بی آنکه به قرآن استناد کند یا از سنّت نبوی دلیل آورد] گفت : مال ، مالِ خداست و مردم ، بندگانِ خدایند ؛ به خدا سوگند ، اگر آن‌ها را برای جهاد در راه خدا به کار نمی‌بستم . . .⁽²⁾

— حاکم در المستدرک علی الصحیحین از ابن عبّاس ، و بیهقی در السُّنَن الکبری ، و قُرطبی در تفسیرش ، از بجاله ، این گونه حدیث می‌آورند :

عُمَر به غلامی گذشت که آیۀ شش سورة احزاب را چنین می‌خواند : «النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ ...» وهو أبٌ لهم ؛ پیامبر از جانِ مؤمنان به آن‌ها سزاوارتر است وزنانش (به منزله) مادران آن‌هایند ، و خود پیامبر (به منزله) پدرِ آن‌هاست .

عُمَر گفت : ای غلام ، آن را بزدای!

غلام گفت : این مُصْحَف اُبَی می‌باشد!

عمر پیش اُبَی رفت و از او پرسید .

اُبَی به او گفت : مرا قرآن به خود مشغول داشت و تو را تجارت! و بر عمر تندی کرد .⁽³⁾

— در الدرّ المنثور آمده است که اُبَی بن کعب آیۀ 32 سورۀ اسراء را این گونه خواند :

«وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنا إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً» ومقتاً «وَساءَ سَبِیلاً» ⁽¹⁾إلاّ مَن تابَ الله «فَإِنَّ اللهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً» ؛⁽²⁾به زنا دست میازید که کار زشتی و مایه نفرت است و راهی نادرست و بد مگر آن که توبه کند ؛ زیرا که خدا آمرزنده و مهربان است .

این قرائت به عُمَر رسید ، او را حاضر ساخت و از او در این باره پرسید . گفت : من از دهان رسول خدا آن را شنیدم در حالی که تو کاری جز داد و ستد در بقیع نداشتی !⁽³⁾

— در حدیث دیگری آمده است :

عمر شنید مردی آیه «... وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ ...» ⁽⁴⁾را با «واو» می‌خواند [عمر آن را بی واو می‌خواند] پرسید : چه کسی این را برایت قرائت کرد؟

گفت : اُبَی .

اُبَی را خواست ، او گفت : رسول خدا برایم آن را این گونه خواند در حالی که تو در بقیع برگ درختِ سَلَم (برای دباغی پوست) می‌فروختی!

عمر گفت : راست گفتی! اگر خواهی گویم : شاهدیم (بر این سخن) .⁽⁵⁾

— ابو ادریس خَوْلانی از اُبَی بن کعب روایت می‌کند که وی چنین قرائت

می‌کرد :

«إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ ولو حمیتم کما حموا لفسد المسجد الحرام فَأَنْزَلَ اللهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ ...» ؛⁽¹⁾آن گاه که کافران در دل عِرق جاهلیّت قرار دادند ، و شما اگر مانند آنان تعصّب داشتید مسجد الحرام تباه می‌شود ، پس خدا سکینه‌اش را بر رسولش فرود آورد .

این ماجرا به عُمَر رسید ، بر او گران آمد ، کسی را در پی اُبی فرستاد و در حالی که وی ناقه‌اش را روغن [درمانِ] گری می‌مالید ، بر او درآمد . پس گروهی از اصحاب را - که در میانشان زید بن ثابت بود - فراخواند و گفت : کدام یک از شما سورۀ فتح را می‌خواند؟

زید با همین قرائت امروزین آن را خواند .

عُمَر بر اُبَی درشتی کرد . اُبی گفت : سخن بگویم؟ گفت : بگوی . گفت : می‌دانی که بر پیامبر درمی‌آمدم و برایم قرائت می‌کرد در حالی که شما [پشت] دربِ خانه بودید! اگر دوست داری بر همین قرائتم برای مردم قرآن را می‌خوانم وگرنه تا زنده‌ام حرفی از آن را بر زبان نمی‌آورم!

عُمَر گفت : نه ، برای مردم بخوان .⁽²⁾

در عبارت دیگر آمده است که به اُبَی گفت :

به خدا سوگند ، می‌دانی که من نزد پیامبر حاضر بودم و شما غایب بودید! مرا صدا می‌زد و شما را باز می‌داشت! با من به نیکی رفتار می‌کرد .

والله ، اگر دوست می‌داری ، در خانه نشینم و با اَحَدی سخن نگویم .⁽¹⁾

بسا این مطلب به ذهن آید که اُبَی بن کعب به تحریف قرآن قائل بود ؛ زیرا قرائت وی بر خلاف قرائت امروزینِ ماست ، و عمر خواست قرائت او را اصلاح کند! لیکن حقیقت امر این چنین نیست ؛ زیرا در صحیح بخاری در باب مناقب اُبَی بن کعب آمده است که : پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن را بر او قرائت کرد .

از اَنَس بن مالک روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله به اُبَی گفت :

خدا مرا امر کرد که بر تو قرائت کنم «لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا ...» ؛⁽²⁾آنان که کفر ورزیدند . . .

اُبَی پرسید : خدا مرا به اسم نامید؟

فرمود : آری .

اُبَی به گریه افتاد .⁽³⁾

توضیحِ اَمثال این نمونه‌ها ما را از بحث خارج می‌سازد . مورد استشهاد این بود که علم عُمَر آن گونه که بعضی آن را به تصویر کشیده‌اند ، نمی‌باشد ؛ زیرا بیشتر اوقات او در بازار و بقیع بود و در کنار پیامبر نمی‌ماند ، بلکه یک روز در میان نزد آن حضرت می‌آمد و این سخن از عُمَر است که می‌گفت : «داد و ستد مرا به خود سرگرم ساخت» یا اُبَی به او گفت : «تو را تجارت به خود مشغول داشت» یا «تو در بقیع برگ درختِ سَلَم می‌فروختی» .

مقصود از این سخن ، تحقیر خلیفه نیست ، بلکه بیان فضایی است که عُمَر و مسلمانان در صدر اوّل اسلام می‌زیستند و از هاله‌ای که متأخّران برای آنان ترسیم

کرده‌اند ، به دور می‌باشد .

امّا سخن دربارۀ اُبَی و قرائتِ او ، مجال دیگر را می‌طلبد .

دربارۀ عُمَر گفته‌اند : پختگی در فتوحات و شایستگی‌های نظامی عُمَر ، یک چیز است و بیانِ نقش وی در منع تدوین حدیث پیامبر و اینکه دستور داد احادیث را بسوزانند ، چیز دیگر است .⁽¹⁾

ما با اینکه فتوحاتِ اسلامی را از یاد نمی‌بریم ، دستوراتِ عُمَر در کاستن از حدیث یا منع تدوینِ آن را برنمی تابیم .

آری ، بسیاری از بزرگان میان این دو ناحیه ، خلط کرده‌اند . آن گاه که بر نقش عُمَر در اِفتا اعتراض می‌شود به فتوحاتِ او پاسخ می‌دهند! این شیوه ، نمایانگر اندیشه‌ای مه آلود است که از دقت و تمایز لازم برخوردار نمی‌باشد .

لیاقت در ادارۀ لشکر ، به معنای توانمندی بر سُکّان اِفتا نیست .

دفاع از قلمرو دولت اسلامی و توسعۀ گسترۀ خلافت که خواستِ عُمَر بود ، نفعِ آن عاید خودش و مسلمانان می‌شد . این امر ارتباطی با شخصیّتِ فرهنگی عمر ندارد . تاریخ از «مُعْتَصِم» به بزرگی یاد می‌کند آن گاه که زن مسلمانی به «نام او» فریادرسی خواست ، لیکن این امر تاریخ را باز نمی‌دارد از اینکه به سطحِ پایینِ فرهنگ و نا آگاهی علمی و فقهی او شهادت دهد .

تا اینجا ، نام‌های کسان دیگری بارز شد که با فقه عُمَر و نگرش‌های او - در صدر اول اسلام - مخالفت کردند ، و اینان عبارت‌اند از :

13 . عمّار بن یاسر .

14 . ابو سعید خُدری و اَنصار .

15 . عبدالله بن قَیس (ابو موسی اشعری) .

1 . سهم «مؤلّفة قلوبهم»

استاد خالد محمّد خالد می‌نویسد :

عمر آن گاه که مصلحت اقتضا می‌کرد ، قرآن و سنّت را کنار می‌نهاد . در حالی که قرآن برای «مؤلّفة قلوبهم» در زکات بهره‌ای قرار داد و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را می‌پرداخت و ابوبکر بدان ملتزم بود ، عمر که آمد گفت : ما برای اینکه کسی به اسلام بگرود چیزی نمی‌پردازیم ، هرکه خواهد ایمان آورد و هرکه خواهد کفر ورزد .

وبا اینکه پیامبر و ابوبکر ، فروش اُمّ ولد را (کنیزانی که از مولایشان حامله یا دارای فرزند بودند) جایز می‌دانستند ، عُمَر بیعِ آن‌ها را حرام ساخت .

و سه طلاق در یک مجلس ، به حکم سنّت و اجماع ، یک طلاق شمرده می‌شد . عُمَر که آمد ، سنّت را ترک گفت و اجماع را درهم شکست .⁽¹⁾

ابن قُدامه می‌گوید :

کتاب خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله پیش روی ماست ، خدای متعال ، «المؤلّفة قلوبهم» را در اَصنافی آورده است که برایشان سهمی از زکات می‌باشد ، و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خدا دربارۀ آن‌ها حکم کرد ، از این رو زکات را هشت قسمت ساخت» .

و در اخبار مشهور آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فراوان ، سهم آنان را می‌داد و بر این روش بود تا زمانی که از دنیا رفت .

ترک قرآن و سنّت ، جایز نیست مگر با نَسخ ، و نَسْخ با احتمال ، ثابت نمی‌شود .

نَسْخ تنها در زمان حیاتِ پیامبر صلی الله علیه و آله است ؛ زیرا نَسْخ تنها با نص است و پس از درگذشت پیامبر و پایان یافتن وحی ، نَص نمی‌باشد .

همچنین قرآن جز با قرآن نَسْخ نمی‌شود و در قرآن و سنّت ، نَسْخی در این زمینه نیست . چگونه می‌توان کتاب و سنّت را به صرفِ آرای خودسرانه یا به سخن صحابی یا جز آن ، رها کرد؟

افزون بر این ، علما قول صحابی را در برابر قیاس حجّت نمی‌دانند ، چگونه می‌توان با آن کتاب و سنّت را به کنار نهاد ؟⁽¹⁾

صاحب المنار می‌نویسد :

می بینیم که دولت‌های استعمارگر - که طمع دارند مسلمانان را بردۀ خود کنند و آنان را از دینشان برگردانند - سهمی از اموال دولت‌هایشان را برای ربودن دل‌های مسلمانان اختصاص می‌دهند ؛ برخی این کار را می‌کنند تا آن‌ها را نصرانی سازند و از قلمرو اسلام بیرون آورند ، بعضی‌شان این کار را می‌کنند تا در حمایت آنان درآیند و فرقه گرایی را میان دولت‌های اسلامی رونق بخشند و از وحدت مسلمانان جلوگیری کنند .

آیا مسلمانان ، از آن‌ها اَولی - به این کار - نیستند ؟! ⁽²⁾

منطق عُمَر این است که سهم «مؤلّفة قلوبهم» رشوه دادن برای مسلمانی است و به عبارت دیگر منطق مبشِّران مسیحی است که با سیاستِ دادنِ غذا و دوا به مردم می‌خواستند آنان را نصرانی سازند! غافل از اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله نمی‌خواست آنان را با «مال» به اسلام دعوت کند ، بلکه می‌خواست قلب‌هایشان را آماده سازد تا پذیرای دعوت اسلام شوند و با ایمان و عقیده ، به اسلام بگروند .

پیامبر صلی الله علیه و آله دل آنان را به دست می‌آورد به این صورت که : گاه آنان را فرمانده گروهی می‌ساخت ، و گاه در بعضی امور با آنان به مشورت می‌پرداخت ، و گاه مال به آن‌ها می‌داد و . . .

این مسئله ، ویژۀ دوران ضعف اسلام و نیرومندی آن نبود ، بلکه پیامبر می‌خواست که ایمانِ آن‌ها زبانی نباشد و با دل و جان اسلام را بپذیرند .

اکنون می‌پرسیم : اگر توجیه عُمَر دربارۀ سهم «مؤلفه قلوبهم» درست باشد و اسلام که قوی شد نیازی به این کار نباشد ، معنای سخنی که دکتر «محمّد عجاج خطیب» از مسند احمد نقل می‌کند ، چیست؟ وی می‌آورد :

رسول خدا صلی الله علیه و آله صحابه و کسانی را که همراهش بودند ، روز فتح مکّه دستور داد که شانه‌ها را برهنه سازند و در طواف هَرْوَلَه کنند تا مشرکان نیرومندی و چابکی آنان و شوکتِ دولتِ اسلام را ببینند! عمر - در عهد خودش - به نظرش آمد که دیگر دلیلی برای این کار وجود ندارد ، به همین جهت گفت :

اکنون چرا دویدن و بازو نمایاندن! خدا اسلام را ثابت و استوار ساخت و کفر و اهلش را از بین بُرد!

با وجود این ، چیزی را که در عهد پیامبر انجام می‌دادیم وانمی‌گذاریم .⁽¹⁾

عُمَر یا از متعبّدان است (چنان که از این حدیث برمی آید) یا از مجتهدانی که در پی مصلحت شناسی‌اند (همان گونه که از وی ثابت است) اگر از متعبّدان است چرا در سهم «مؤلفة قلوبهم» به عمل پیامبر اقتدا نمی‌کند؟ و اگر از مجتهدان است ، در این اجتهادش ، چه چیزی را بر عمل پیامبر ترجیح می‌دهد؟

2 . سه طلاق در یک مجلس

دکتر نادیة عمری در کتاب اجتهاد الرسول - در بحثِ نمونه‌هایی از اختلافِ علما در اجتهاد به رأی - برای سه طلاق [در یک مجلس] بحث جداگانه‌ای را سامان می‌دهد و می‌نویسد :

اصل در طلاق این است که به طور متفرق - یکی پس از دیگری - صورت گیرد . خدای متعال می‌فرماید : «الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسانٍ ...» ؛⁽¹⁾طلاق دو بار است (پس از آن) یا نگه داشتنِ زن به خوبی و نیکی یا آزاد و رها ساختنِ او به احسان .

حکمت اجرای دفعاتِ طلاق با فاصله ، این است که برای مرد فرصتی فراهم آید که به زندگی مشترک و زناشویی - که شارع بر استمرار آن تأکید دارد - نیک بیندیشد ، و پس از دو بار طلاق ، خدای متعال می‌فرماید : «فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ ...» ؛⁽²⁾اگر برای بار سوم زن را طلاق داد ، نمی‌تواند او را دوباره بگیرد مگر اینکه آن زن با مرد دیگری ازدواج کند [و سپس طلاق بگیرد] .

این ، طلاقی است که قرآن تشریع کرد ، هر دفعه جدا از دفعه دیگر .

لیکن اگر مرد این فرصت تکرار (و به خود باز آمدن) را برای خود تلف ساخت و در جدایی نهایی ، شتاب ورزید و هر سه طلاق را در یک لفظ آورد ، حکم آن چیست؟

در قرآن ، در جمع سه طلاق در یک لفظ یا در یک مجلس ، دستوری

نمی‌یابیم ، لیکن در سنّت آمده است که :

رُکَانةِ بن عبد یزید ، زنش را در یک مجلس ، سه بار طلاق داد ، سپس به شدّت اندوهگین شد .

پیامبر از او پرسید : چگونه او را طلاق دادی؟

گفت : سه بار .

فرمود : در یک مجلس؟

گفت : آری .

فرمود : این سه طلاق ، یک طلاق به شمار می‌آید ، اگر خواهی به او رجوع کن .

وی به زندگی زناشویی‌اش بازگشت .⁽¹⁾

لیکن مردم در عهد عمر ، طلاق را ناچیز انگاشتند و انجام سه طلاق در یک مجلس میانشان زیاد واقع می‌شد . عمر مصلحت را در این دید که آنان را با امضای این سه‌بار ، کیفر دهد .⁽²⁾

تا اینکه می‌گوید :

لیکن آیا در طول قرن ها ، علما بر طبق روش عُمَر فتوا دادند؟ بسیاری از علما با او همراه شدند و دیگرانی مخالفت کردند .⁽³⁾

وی در ادامه می‌گوید :

به عقیدۀ من ، حکم در این زمینه ، وابسته به مصالح مردم است . اگر «اُولی الأمر» تشخیص دهد که امضای سه بار آن ، مصلحت را محقّق می‌سازد آن را امضا می‌کند (چنان که عُمَر انجام داد) و اگر مصلحت عمومی در این بود که این سه بار ، یک

بار به حساب آید ، همان یک بار است ؛ چنان که در دو سال [آغازین] از خلافتِ عُمَر چنین بود .

از این رو ابن قَیّم بر این باور است که با ایقاعِ آن یک بار - در عصرهای اخیر - بیشتر مراعاتِ مصلحت و جلوگیری از فساد اجتماعی می‌شود ، که همان انتشارِ تحلُّل است آن گاه که به وقوعِ سه بار ، فتوا دهند .

پس زن و شوهر به آنچه در زمان پیامبر و خلیفه‌اش بود ، یعنی فتوا به چیزی که بازار مُحَلِّل را می‌بندد یا از رونق آن می‌کاهد یا شرّش را کم کند ، پناه می‌آورند .⁽¹⁾

ابن قیّم ، عصور مختلف را با هم می‌سنجد و مصلحت را به اختلافِ شرایط مردمان ، متغیّر می‌داند و می‌گوید :

سه بار طلاق در یک لفظ یا مجلس ، در عهد پیامبر و ابوبکر یک بار دانسته می‌شد و تحلیل ، حرام و ممنوع بود [زیرا سه طلاق در یک مجلس ، یک بار طلاق شمرده می‌شد] . در بقیّۀ خلافت عُمَر [سه طلاق در یک مجلس] سه بار شمرده شد و تحلیل ممنوع گردید ، سپس تحلیل زیاد انتشار یافت و مشهور گشت و سه طلاق همان سه دفعه شد .

پس هنگامی که عقوبت ، مفسده‌ای را برجای گذارد که بیشتر از فعلی باشد که بر آن عقاب واقع می‌شود ، ترکِ آن واجب است .⁽²⁾

اجتهاد عُمَر در فقه مسلمانان اثر گذاشت . مالکی‌ها و حنبلی‌ها بر این عقیده‌اند که فاعل این کار (سه بار طلاق در یک مجلس) گنه کار است ، غرضی را که به

جهتِ آن «تعدُّد طلاق» تشریع شد ، از بین می‌برد ؛ شافعی و ابن حَزْم می‌گویند که این کار ، خلاف اَوْلی است [و بهتر است صورت نگیرد] لیکن به دلیلِ عمومِ نصّ ، ممنوع نمی‌باشد ؛ و حنفی‌ها بر این باورند که این طلاق ، هرگاه با یک لفظ یا با الفاظ جدا در یک طُهر (زمان پاکیزگی پس از حیض) رخ دهد ، طلاق بِدْعی است .⁽¹⁾

دکتر مصطفی بغا - پس از آنکه نظر عُمَر را دربارۀ طلاق نقل می‌کند - می‌نویسد :

این ، از چیزهایی است که فتوا به آن به جهتِ تغییر زمان ، عوض می‌شود . صحابه حُسن سیاست عمر و تأدیب او را - در این راستا - دریافتند و با الزامش موافقت کردند و هرکه را از آنان فتوا می‌خواست ، به این امر آگاه می‌ساختند .⁽²⁾

اکنون می‌پرسیم :

چگونه عُمَر مصلحت را شناخت و بر روح تشریع در «مؤلفة قلوبهم» آگاهی یافت؟ در حالی که پاسخ‌های ابن قُدامه و صاحب المنار پیش روی ماست!

آیا این درست است که عُمَر مصلحت را بشناسد ، و پیامبر و ابوبکر آن را ندانند؟!

آیا جهل پیامبر و ابوبکر به مصالح ، معقول می‌باشد؟ به ویژه پس از ملاحظۀ اتصال پیامبر به وحی!

آن گاه که برای آدمی (یعنی غیر معصوم) فتوا بر اساس تغییر زمان و مکان جایز باشد ، فتواهایش به کجا می‌انجامد؟

آری ، نفی نمی‌کنیم که در بعضی از احکام جزئی ، هنگام تزاحم با امری مهم