جمع و تدوین قرآن کریم جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه شهرستانی، سیدعلی، 1337- Shahrastani, Ali

عنوان قراردادی جمع‌القرآن: نقد‌الوثایق و عرض‌الحقایق .فارسی

عنوان و نام پدیدآور جمع و تدوین قرآن کریم(رویکرد اعتقادی) [کتاب]/ نویسنده سیدعلی شهرستانی ؛ مترجم سیدهادی حسینی ؛ [به سفارش] بخش فرهنگی موسسه حضرت امام هادی(علیه الصلاه و السلام).

مشخصات نشر تهران: دلیل ما، 1396.

مشخصات ظاهری 2ج.

فروست مجموعه آثار آیت‌الله شهرستانی؛7.

شابک دوره: 978-600-442-046-4 ؛ 650000 ﷼‌ج.1:978-600-442-047-1 ؛ 650000 ﷼‌ج.2: 978-600--442-048-8

وضعیت فهرست نویسی فاپا

یادداشت کتابنامه.

موضوع: قرآن -- جمع و گردآوری

موضوع: Qur'an -- Collection

موضوع: قرآن -- تاریخ

موضوع: Qur'an -- History

شناسه افزوده: حسینی، سیدهادی، 1343 - ، مترجم

شناسه افزوده: موسسه حضرت امام هادی(ع)

رده بندی کنگره: BP72/4/ش9ج8 1396

رده بندی دیویی: 297/19

شماره کتابشناسی ملی: 4723228

اشاره

جمع و تدوین قرآن کریم

(رویکرد اعتقادی)

نویسنده: سید علی شهرستانی

مترجم: سید هادی حسینی

بخش فرهنگی موسسه حضرت امام هادی (علیه الصلاة و السلام)

جلد دوم

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

جمع قرآن در دورانِ ابوبکر··· 7

وارسی و نقد··· 14

وارسی سخنان این عالمان··· 30

پرسش‌ها و پاسخ‌ها··· 67

جمع ابوبکر در روایات شیعه··· 85

جمع قرآن در دورانِ عُمَر··· 113

جمع قرآنِ عُمَر··· 115

وارسی و نقد··· 122

زمانِ طرحِ جمع قرآن به وسیله ابوبکر و عُمَر··· 144

ریشه‌های تاریخی و اعتقادی طرح جمعِ قرآن ابوبکر و عُمَر··· 149

تدوین قرآن و تدوین حدیث··· 175

عُمَر و گویش‌های هفت‌گانه··· 179

معنای قرائت و إقراء··· 185

جمع قرآن در دورانِ عثمان··· 219

وارسی و نقد··· 235

تاریخ قرآن در گذر زمان··· 269

قرآن در عهد پیامبر··· 269

قرآن در عصر ابوبکر··· 270

قرآن در دوران عُمَر··· 271

قرآن در روزگار عثمان··· 273

قرآن در زمان امام علی علیه‌السلام··· 273

قرآن در دوران امامان علیهم‌السلام··· 275

یکدست سازی قرآن‌ها··· 277

مصحف عثمانی و حروف هفت‌گانه··· 279

یکدست سازی مصحف‌ها در عهد عثمان··· 279

عثمان و ادّعای لَحْن در قرآن··· 296

عرب و تصحیح رسم الخطّ عثمانی··· 298

بُن مایه لَحْن و اشتباه··· 315

رسم الخط‌های مختلف در قرآن‌های ارسالی به شهرها از سوی عثمان··· 348

نقطه نگذاشتن مصلحتی قرآن‌ها از سوی عثمان··· 351

وجود مصاحف پس از قرآن سوزی عثمان··· 355

تجویز قرائتِ قرآن بر خلاف مصحف عثمان··· 363

توقُّف بر رسم الخطّ عثمانی··· 373

خلاصه و نتیجه··· 396

منابع و مآخذ··· 411

جمع قرآن در دوران ابوبکر

اشاره

جمع قرآن در زمان ابوبکر

مشهور نزد اهل سنّت این است که قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد نیامد و ابوبکر و عُمَر ، نخستین کسانی‌اند که با الهام الهی ،⁽¹⁾پس از درگذشت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را گرد آوردند .

بخاری و تِرمذی - به سندشان - از زید بن ثابت روایت کرده‌اند که گفت :

پس از کشته شدن قاریان در «جنگ یَمامه» ابوبکر سویم پیک فرستاد [ که نزدش بروم ، پیش او رفتم ] عُمَر [ هم ] آنجا بود .

ابوبکر ، گفت : عُمَر نزدم آمد و گفت که در جنگ یمامه ، مردمانِ زیادی از پا درآمدند ، می‌ترسم جنگ ، جانِ قاریان را - در جاهایی که پیکار رخ می‌دهد - بگیرد و بخش بسیاری از قرآن از دست برود مگر اینکه آن را گرد آورید . نظرم این است که قرآن را گرد آوری .

ابوبکر گفت : به عُمَر گفتم : چگونه کاری را که رسول خدا نکرد ، انجام دهم ؟ عُمَر گفت : «به خدا ، این کار [ در این زمان ] خیر است» عُمَر پیوسته در این باره با من سخن گفت تا اینکه خدا سینه‌ام را گشاده گرداند و همان رأی عُمَر ، به نظرم آمد .

زید ، می‌گوید : عُمَر آنجا نشسته بود و حرف نمی‌زد . ابوبکر [ به من رو کرد و ] گفت : تو مردِ عاقل و جوانی ، به تو تهمت نمی‌زنیم ، برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وحی را می‌نوشتی ، قرآن را بجوی و گرد آور .

[ زید می‌گوید : ] واللّه اگر به جابجایی یکی از کوه‌ها مرا وامی‌داشت ، برایم سنگین‌تر از جمعِ قرآن نبود .

[ زید می‌گوید ] گفتم : چگونه کاری را که رسول خدا نکرد ، انجام می‌دهید ؟ ابوبکر ، پاسخ داد : به خدا سوگند ، این کار [ در این زمان ] بهتر است .

[ زید می‌گوید : ] پیوسته نزد ابوبکر می‌رفتم⁽¹⁾تا اینکه خدا شرح صدری را که

به ابوبکر و عُمَر داد ، ارزانی‌ام داشت . در پیِ قرآن برآمدم ، آن را از ورق‌های کاغذ و پوست و [ چوب ] پالان‌ها و شاخه‌های خرما و سینه‌های مردان ، گرد می‌آوردم تا اینکه دو آیه از سوره توبه را تنها نزد خُزَیمة بن انصاری ! یافتم : « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ » ؛⁽²⁾پیامبری از خودتان برایتان آمد که درد و رنج شما بر او سخت است بر [ هدایتِ ] شما حرص دارد [ که سعادتمند شوید ] نسبت به مؤمنان ، دل می‌سوزاند و مهر می‌ورزد .. .

صحیفه‌هایی که قرآن در آنها جمع‌آوری شد تا زمان وفات ابوبکر ، نزدش بود ، سپس تا زمان درگذشت عُمَر پیش او ماند ، و پس از آن ، در اختیار حَفْصَه (دختر عُمَر) قرار گرفت .⁽³⁾

3103 .

بخاری با سند دیگر نیز این روایت را می‌آورد و مانند آن در «المصاحف 1 : 158 ، حدیث 24» آمده است ؛ نیز بنگرید به (ص201 ، حدیث 71) ؛ کنز العمّال 2 : 241 ، حدیث 4751 .

ابن اَبی داوود در المصاحف از هشام بن عُروَه ، نقل می‌کند که گفت : چون در جنگ یمامه ، قاریانِ بسیاری کشته شدند ، ابوبکر ترسید قرآن از میان برود ، به عُمَر بن خطّاب و زید بن ثابت گفت : درِ مسجد بنشینید هرکس از کتاب خدا چیزی را با دو شاهد آورد ، آن را بنویسید .⁽¹⁾

در «مصاحف ابن اشته» از لیث از سعد روایت است که گفت : نخستین کسی که قرآن را گرد آورد ، ابوبکر بود . زید آن را نوشت . مردم نزد زید می‌آمدند [ و آیات قرآن را می‌آوردند ] زید آیه‌ای را نمی‌نگاشت مگر با شهادت دو عادل .

از هِشام بن عُروَه از پدرش روایت است که گفت :

چون اَهل یمامه کشته شدند ، ابوبکر به عُمَر و زید بن ثابت فرمان داد و گفت : بر در مسجد بنشینید ، هرکس چیزی از قرآن را می‌آورد که شما [ قرآن بودنِ ] آن را برنمی‌تابید و دو مرد بر آن شهادت می‌دهند [ پس نزنید و ] آن را ثبت کنید .

این دستور بدان جهت بود که در جنگ یمامه ، گروهی از اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که قرآن را جمع کردند ، به قتل رسیدند .⁽²⁾

از سلیمان بن اَرقم ، از حَسَن و ابن سیرین و ابن شهاب (که ابن شهاب زُهری حدیث دان‌ترین آنها بود) روایت است که گفتند :

چون قاریان قرآن در جنگ یمامه ، پیش مرگ شدند (در این جنگ ، چهارصد نفر از قاریان به قتل رسیدند) زید بن ثابت عُمَر را دیدار کرد و به او گفت : این قرآن ، گرد آورنده دین ماست ، اگر قرآن از بین برود ، دینمان از دست می‌رود ! قصد دارم قرآن را در کتابی جمع کنم .

عُمَر ، گفت : صبر کن تا از ابوبکر بپرسم . هر دو پیش ابوبکر رفتند و این موضوع را به او خبر دادند .

ابوبکر ، گفت : عجله نکنید تا با مسلمانان مشورت کنم . سپس برای مردم سخنرانی کرد و این مطلب را برایشان بیان داشت . آنان گفتند : کار درستی است .

قرآن را گرد آوردند . ابوبکر دستور داد منادی میان مردم بانگ بزند : هرکس چیزی از قرآن نزدش هست بیاورد .

حَفْصَه ، گفت : هرگاه به این آیه رسیدید ، باخبرم سازید : « حافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَی »⁽¹⁾(بر نمازها - و نماز میانه - پایبند باشید) چون به این

آیه رسیدند ، به او خبر دادند ، گفت : بنویسید : «نماز وسط ، همان نماز عصر است» عُمَر از حَفْصَه پرسید : آیا برای این حرف ، بیّنه‌ای داری ؟ پاسخ داد : نه .

عُمَر گفت : به خدا سوگند ، سخنی را که زنی بدون بیّنه‌ای بر زبان آورد ، در قرآن در نمی‌آید .

عبداللّه بن مسعود ، گفت : بنویسید : « وَالْعَصْرِ * إِنَّ الإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ »⁽²⁾«وإنّه فیه إلی آخر الدَّهر» ؛ سوگند به زمان که انسان هست در زیان «و این سرنوشت اوست تا آخر الزمان» .

عُمَر ، گفت : این اعرابی را از مان دور سازید .⁽³⁾

از ابو العالیه ، از اُبَیّ بن کعب روایت است که :

آنان در خلافت ابوبکر قرآن را در مصحف‌ها گرد آوردند . اُبَیّ بن کعب املا می‌کرد و اشخاص می‌نوشتند .

چون به این آیه سوره برائت رسیدند : « ثُمَّ انصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ

قَوْمٌ لاَ یَفْقَهُونَ »⁽¹⁾(سپس بازمی‌گردند ! بدان خاطر که فهم و درک را به کار نمی‌بندند ،

خدا قلبشان را واژگون ساخت) پنداشتند آخرین آیه‌ای است که نازل شد .

اُبَیّ بن کعب ، به آنان گفت : رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعد آن ، این دو آیه را برایم قرائت

کرد : « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ

رَؤُوفٌ رَحِیمٌ * فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ » ؛⁽²⁾پیامبری از خودتان برایتان آمد که درد و رنج شما بر او گران می‌آید ، بر [ هدایت و رشد ] شما کوشاست ، نسبت به مؤمنان ، دل سوز و مهربان است ؛ اگر روی برگرداندند ، بگو : خدای یگانه امر مرا کفایت می‌کند و او صاحب عرش با عظمت است .

سپس اُبَیّ ، گفت : این سخن ، آخرین حرفی بود که نازل گردید . امر را به آنچه آغازید - یگانه بودن خدا - پایان داد . سخن خدای متعال ، همین را گویاست که می‌فرماید : « وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلاَّ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ » ؛⁽³⁾پیامبری پیش از تو نفرستادیم مگر اینکه وحیش کردیم که : معبودی جز من نیست ، مرا بپرستید .⁽⁴⁾

وارسی و نقد

این روایات درباره جمع قرآن به وسیله ابوبکر - در کتاب‌های صحاح و سنن اهل سنّت - معروف و مشهورند و ما را به اموری آگاه می‌سازند .

مطلب اوّل

در این روایات ، اضطراب (سراسیمگی) وجود دارد :

در روایت بخاری و ترمذی ، ابوبکر از زید بن ثابت می‌خواهد که قرآن را گرد آورد ؛ زیرا خطاب به زید ، می‌گوید : «تو وحی را برای پیامبر می‌نوشتی ، قرآن را بجوی و گرد آور ...» .

در حالی که در المصاحفِ سجستانی آمده است :

ابوبکر قرآن را در کاغذهایی گرد آورد . از زید بن ثابت خواست آن را بنگرد . زید ، سرباز زد تا ا ینکه ابوبکر از عُمَر برای این کار یاری خواست [ عُمَر از زید نظر در قرآن ابوبکر را خواستار شد ] در پی آن ، زید این کار را کرد .⁽¹⁾

قاضی أبوبکر بن طیِّب ، به آشفتگی روایاتِ جمع قرآن ، پی می‌برد .

ابن العربی ، در شرحش بر سنن ترمذی جلد 11 ، ص263 - 265 می‌کوشد سخن ابن طیِّب را پاسخ دهد .

میانِ این دو رویکرد ، فرقِ آشکاری هست .

در صحیح بخاری و سنن ترمذی ، زید زیر بارِ جمع قرآن نمی‌رود تا اینکه ابوبکر و در روایتی عُمَر پیش او می‌روند [ و بارها این درخواست را مطرح می‌سازند ] و خدا سینه زید را برای این کار می‌گشاید .

و حال آنکه در خبر ابن انباری در المصاحف زید (پس از قتل چهارصد نفر در جنگ یَمامه) به دیدار عُمَر می‌رود و پیشنهاد جمع قرآن را به او می‌دهد .

عُمَر به او می‌گوید :

صبر کن تا از ابوبکر بپرسم . پیش او می‌روند و موضوع را با او در میان می‌نهند . ابوبکر می‌گوید : عجله نکنید [ و به این کار دست نیازید ] تا با مسلمانان مشورت کنم .. .

این روایت با روایت بخاری و ترمذی ، سازگار نمی‌افتد .

سؤال :

جمعِ مصحف را چه کسی پیشنهاد داد ؟ زید یا عُمَر ؟⁽¹⁾

می‌پرسیم : آیا این جمع از آنِ ابوبکر است یا زید ؟

چه کسی پیش زید می‌رفت ؟ ابوبکر یا عُمَر ؟

اینکه زید درخواست ابوبکر را نپذیرفت و به خواسته عُمَر تن داد ، آیا بدان معناست که با عُمَر دمخور بود ؟ یا چیزی را گویا نیست ؟

اینکه در مسند احمد از اُبَی بن کعب (و در المصاحف از ابو العالیه) آمده است : «در خلافت ابوبکر ، مردانی از صحابه ، صحیفه‌ها را می‌نوشتند و اُبَی بر آنها املا می‌کرد» با ادّعای زید که ابوبکر یا عُمَر به وی مراجعه داشت ، سازگاری ندارد .

خبر نخست رهنمون است به اینکه دست اندرکار جمع قرآن ، زید بن ثابت بود ؛ زیرا می‌گوید : به خدا سوگند ، اگر مرا به جابجایی یکی از کوه‌ها وامی‌داشت از جمعِ قرآن ، سخت‌تر نبود .

این سخن ، بر خلاف روایتِ ابو العالیه است که بیان می‌دارد ، شماری از

صحابه - در خلافت ابوبکر - قرآن را در صحیفه‌ها می‌نوشتند و اُبَیّ بن کعب بر آنها املا می‌کرد .⁽¹⁾

نیز با روایت بعضی از محدّثان ناسازگار است که : دیگران (مانند عُمَر) در جمع قرآن با زید مشارکت داشتند و زید - به تنهایی - به جمع قرآن نپرداخت .

حتّی از اُبَی حکایت کرده‌اند که در جمعِ ابوبکری شرکت جُست ؛ زیرا در المرشد الوجیز آمده است که عُمَر گفت :

من و زید برخاستیم [ و راه افتادیم ] تا اینکه بر در مسجد (یعنی در مکانِ جنازه‌ها) نشستیم . به اُبَیّ پیغام فرستادم ، آمد . کتاب‌هایی (یعنی کاغذهایی که قرآن در آنها نگارش یافته بود) به همراه داشت ، مانند آنچه را نزد همه مردم یافتیم .⁽²⁾

امر مهم‌تری که در خبر اوّل می‌نگریم این است که زید ادّعا می‌کند که آیه « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ » ؛⁽³⁾(پیامبری از خودتان برایتان آمد) با اَحَدی جز خُزَیمه نبود ، در حالی که اُبَیّ خبر می‌دهد که این آیه را به همراه دارد (چنان که

در خبر ابو العالیه در المصاحف گذشت) .

آشفتگی متون و نسبت این امر را به این و آن (و به عکس) آشکارا می‌نگریم ؛ از جمله می‌بینیم امری را که میان مردم مشهور است که در عهد عثمان رخ داد ، به زمان ابوبکر و عُمَر نسبت می‌دهند ؛ چنان که در مقدّمه کتاب المبانی آمده است که : زید بن ثابت و اَبان بن سعید در واژه «تابوت» اختلاف یافتند و برای داوری پیش ابوبکر رفتند .⁽⁴⁾

نقل این خبر و مانند آن در کتاب‌های بزرگانِ اهل سنّت ، ما را در ثبوت وقایعی که آنها را جزو مسلّمات خدشه‌ناپذیر می‌شمارند ، به شک می‌اندازد .

محمود ابو ریّه ، سخنی دارد که متنِ آن چنین است :

اگر اخبار مشهوری را که عُمَر دل نگرانی‌اش را به ابوبکر بیان داشت تا قرآن را گرد آورد ، بپذیریم (اخباری که بخاری آنها را روایت می‌کند) ...

اگر این خبر را برگیریم ، از آن به دست می‌آید که صحابه - به تنهایی - در این عهد قرآن را با خود داشتند . هرگاه می‌مردند یا کشته می‌شدند ، قرآن از بین می‌رفت و فراموش می‌شد و مصدر دیگری که در طول زمان قرآن را حفظ کند ، نبود ؛ زیرا منبعِ قرآن و نویسندگانش ، آنان بودند .

در حالی که پیش از این ، در اَخبار معتبری که عقل آنها را می‌پسندند و علم تأییدشان می‌کند ، آورده‌اند که :

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هرآنچه از قرآن نازل می‌شد (در همان وقت نزول) بر شاخه‌های خرما و ورقه‌های نازک سنگ و قطعه‌های پوست (و دیگر چیزها) می‌نوشت و برای این کار ، کاتبانی گماشت که تاریخ اَسامی آنان را می‌شمارد .

این نسخه‌ای که هیچ کس در آن شک نداشت و انسانی در آن دو دل نمی‌شد ، کجا رفت ؟ زیرا این نسخه همان بود که خدا قرآن را به آن مصون داشت در این سخن که فرمود :

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽¹⁾ما قرآن را نازل کردیم و خود پاسدار آنیم .

« إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾جمع قرآن و قرائت آن بر عهده ماست .

این نسخه یگانه (که صورت صحیح قرآنی را در بر داشت که با مرور زمان ، جاودان باقی می‌ماند) اگر موجود بود ، آنان را از رنجی که در این راستا یافتند ، بی‌نیاز می‌ساخت و نخستین مرجع برای قرآن در هر زمان و مکان می‌شد و عثمان باید مصحف‌هایی را که نوشت (پیش از توزیع آنها در شهرها) بر آن ارجاع می‌داد .⁽³⁾

می‌گویم : این قرآن در پشت بستر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت . علی علیه‌السلام برای اجابت امر پیامبر و اجرای وصیّت آن حضرت ، جمع آن را بر عهده گرفت و از بیم زیادت و نقصان در قرآن ، به این کار شتاب ورزید .⁽⁴⁾

امام علیه‌السلام در سه روز آن را گرد آورد . ابوبکر این ماجرا را دانست و بر آن حضرت خرده نگرفت .

اعتراض نکردن ابوبکر بر امام علیه‌السلام اشاره دارد به اینکه آن حضرت از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به این کار سفارش شد و ابوبکر آن را می‌دانست .

اگر جمع اوّل و ترتیب قرآن با اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به انجام می‌رسید - و این کار

تحقّق یافت - انگیزه‌ای برای جمع دوباره آن از سوی ابوبکر (در دوران وی) وجود نداشت ؛ به ویژه آنکه جمع ابوبکر طبق نسخه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبود ، بلکه بر اساس بیّنه و شهود ، سامان یافت .

آنها تصمیم گرفتند قرآن را گرد آورند با اینکه نسخه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در خانه‌اش وجود داشت .

زُرقانی در مناهل العرفان (و دیگران) شهادت می‌دهد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کاتبانی داشت که قرآن را در شاخه‌های خرما و ورقه‌های نازک سنگ سفید (یا سفال) و ورق‌های پوست (یا کاغذ) می‌نوشتند ، سپس نوشته‌ها در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گذاشته می‌شد .⁽¹⁾

اگر قرآن نوشته شد و در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله موجود بود ، چه انگیزه‌ای برای تألیف دوباره و جمع آن از نو و با دو شاهد ، وجود داشت ؟

مگر اینکه بگوییم این کار برای مصادره تلاش‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و از سر دشمنی‌با علی علیه‌السلام و تعارض با آن حضرت صورت گرفت و بدان خاطر که آن حضرت شرف جمع قرآن را به دست نیاورد ، پس از آنکه این شرف را دارا شد که پدر عترت و پدر دو نوه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (حسن و حسین علیهماالسلام) و همسر فاطمه (دختر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) باشد .

این آشفتگی اخبار (که گاه جمع قرآن را به ابوبکر نسبت می‌دهد و گاه به عُمَر و گاه به عثمان) شوالی مستشرق را بر آن داشت که بگوید :

در اخبار جمع قرآن در عهد خلفا [ و اقدام آنها به این کار ] طعم و بوی سیاست ، به مشام می‌رسد .⁽²⁾

و همین سراسیمگی باعث شد که مصحف ابوبکر و عُمَر - در هیچ یک از دوران‌های اسلامی پس از فتوحات - نسخه معیار نشود ، در حالی که نسخه ابن

مسعود و اُبَیّ بن کعب ، در این زمان‌ها رواج داشت با آنکه این دو نسخه ، از پشتیبانی و حمایت بالای - نسخه رقیبان⁽¹⁾- برخوردار نبودند .

شوالی در پایان به این موضوع می‌رسد که جمع قرآن به جنگ یمامه ارتباط نداشت ؛ زیرا بیشتر کسانی که در این واقعه کشته شدند ، از قاریان نبودند ، بلکه از تازه مسلمان‌ها به شمار می‌آمدند .⁽²⁾

ابن حجر بر بعضی از روایات جمع قرآن - در دوران ابوبکر - تعلیق می‌زند و در آن ، فرق میان «صُحُف» و «مُصْحَف» را تبیین می‌کند ، می‌گوید :

صُحُف ، تک برگه‌هایی بود که در آنها قرآن - در عهد ابوبکر - جمع گردید ، در این اوراق ، سوره‌های پراکنده‌ای وجود داشت که هر کدام - جداگانه - با آیاتشان ترتیب یافتند ، امّا سوره‌ها پشت سر هم مرتّب نبودند .

چون این سوره‌ها [ در زمان ابوبکر ] نسخه‌برداری شد و در پی هم مرتّب گردید ، «مُصحف» گشت .⁽³⁾

معنای سخن ابن حجر این است که ترتیب و تألیف اوراق و سوره‌ها ، با اشراف ابوبکر و زید ، صورت گرفت و پیش از آن ، اثری از این ترتیب وجود نداشت .

در حالی که همه می‌دانند که زید و همراهانش نمی‌توانستند آیات را طبق نظر خودشان مرتّب سازند ، بلکه باید قرآنی را می‌گرفتند که با اشراف پیامبر و هماهنگی با جبرئیل ، سامان یافت . از فواید عرضه قرآن - در رمضان هر سال - بر جبرئیل ، همین بود .

اینکه ادّعا دارند که ابوبکر با مشورت صحابه ، سوره‌های قرآن را مرتّب ساخت ، بر خلاف نقلی است که بیان می‌دارند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سوره‌ها و آیات را نظم و ترتیب داد .

اهل سنّت به کدام یک از این دو قول ، اعتماد دارند ؟

نیز ناسازگار است با روایاتی که اختلاف ترتیب مصحف‌های صحابه را گویاست و اینکه ترتیب آنها با ترتیبِ مصحف منسوب به ابوبکر و زید ، تفاوت داشت .

معنای هر یک از این اقوال - و گاه برخورد میان آنها - چیست ؟

چگونه به اشراف ابوبکر و زید بر جمعِ قرآن ، قائل‌اند و جمع پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را برنمی‌تابند با اینکه خدای متعال پیامبر را از فراموشی مصون داشت و فرمود :

« سَنُقْرِئُکَ فَلاَ تَنسَی * إِلاَّ مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا یَخْفَی » ؛⁽¹⁾

بر تو می‌خوانیم و از یاد نمی‌بری مگر آنچه را خدا خواهد ، چه او پیدا و پنهان را می‌داند .

در حالی که به هیچ یک از صحابه ، هنگام جمع قرآن ، اطمینان خاطر نداد .

آیا احتمال فراموشی در حقّ صحابه ، از نظر عقل و شرع ، ثابت نمی‌باشد و این احتمال در حقّ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ناروا نیست ؟!

چگونه احتمال فراموشی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را مطرح می‌سازند و آن را در حقّ ابوبکر برنمی‌تابند ؟

مطلب دوّم

جمع ابوبکر به امر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یا با وصیّت آن حضرت نبود ، بلکه به خاطر

جنگ یمامه (که در عهد وی روی داد)⁽¹⁾

ابوبکر بر آن شد که سپاهی را به فرماندهی خالد بن ولید ، برای پیکار با وی بفرستد . آنان با مُسَیْلَمه جنگیدند و مُسَیلمه و کسانی را که همراهش بودند ، کشتند .

در حالی که کشته‌های مسلمانان در عَقْربای یمامه ، بیشتر از تازه مسلمان‌ها بودند و شمار زیادی از قاریان میان آنها وجود نداشت و اگر هم بود از عدد انگشتان دست فراتر نمی‌رفت .

بر این ادّعا بیانی داریم که بخشی از آن گذشت و بخش دیگر آن در لابلای سخن ، می‌آید .

مطلب سوّم

اینکه ابوبکر به عُمَر گفت : «چگونه آنچه را پیامبر نکرد من انجام دهم» [ سخن ] درستی نبود ؛ زیرا از این گفته به دست می‌آید که وی به فعل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تعبُّد داشت و بر خلافِ آن کاری نمی‌کرد .

در حالی که یقین داریم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کاتبانی داشت که در زمان حیات آن حضرت ، وحی را برایش می‌نوشتند .

این سخن بدان معناست که تدوین قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت و چنان که اهل سنّت قائل‌اند ، زید از همین نویسندگان بود .

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به این کاتبان دستور می‌داد که فلان آیه را در فلان سوره

بگذارند . به زید فرمود : «آن را بخوان» . زید می‌گوید : آن را می‌خواندم ، اگر افتادگی‌ای داشت ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درست می‌کرد .

این روایات ، به اِشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر تألیف قرآن و ترتیب آن و ضبط قرآن در دوران آن حضرت ، دلالت دارد .

اگر این سخن درست باشد - که هست - بدان معناست که کار ابوبکر ، تحصیل حاصل (تکرار کار انجام شده) بود و بیم و ترس آن چنانی جای نداشت و به مشاوره با مسلمانان یا سخنرانی برای آنها (بر اساسِ خبر ابن انباری در المصاحف) نیاز نبود .

و نیازی نبود که زید بگوید : «پیوسته ابوبکر نزدم آمد» یا «عُمَر همواره پیشم آمد تا اینکه خدا سینه‌ام را در این راستا گشاد» .

آیا زید بن ثابت ، همو نبود که در سابق می‌گفت : ما در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را از روی ورق‌های پوست و کاغذ (یا در ورق‌های پوست و کاغذ) می‌نوشتیم ؟

اگر این سخن ، درست باشد ، سخن پسین وی چه معنا می‌دهد ؟

اگر سخنان علمای اهل سنّت را بخوانیم ، تاکید آنها را بر اینکه کتابتِ قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت (و چیز جدیدی نبود) می‌بینیم .

برخی از این روایات گذشت ؛ اخباری که بر وجود مصحف یا مصحف‌هایی در عهد پیامبر دلالت داشتند .

مُحاسبی⁽¹⁾

درباره مُحاسبی نگاه کنید به : تذکرة الاولیای عطّار : 295 ، نفحاتُ الاُنس : 48 ، ترجمه البرهان 1 : 336 ، الرعایه لحقوق اللّه ، ابو عبداللّه حارث بن اسد مُحاسبیّ ، ترجمه : محمود رضا افتخارزاده ، چ1 ، جامی ، 1389 . مقدمه مترجم . شهیدی .

نگارش قرآن ، کار نوپیدایی نبود . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به کتابت آن امر می‌کرد .

لیکن قرآن در ورق‌های پوست و کاغذ و در چوب پالان‌ها و شاخه‌های خرما ، پراکنده بود . ابوبکر به نسخ آنها از مکانی به جای دیگر فرمان داد .

این کار به منزله اوراق پراکنده قرآنی بود که در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یافت شد . گرد آورنده‌ای آنها را جمع کرد و به هم دوخت تا - ورقی از آنها - از بین نرود .⁽¹⁾

می‌پرسیم : چه کسی آنها را جمع کرد ؟ ابوبکر یا شخص دیگر ؟ آیا ابوبکر از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امر داشت که این کار را بکند ؟

آیا پیش از مُحاسبی ، اَحَدی این سخن را بر زبان آورد یا از گفته‌های منحصر بفرد اوست ؟

آیا این سخن را راست بدانیم یا تعلیلی را که خطّابی (و دیگران) درباره جمع قرآن به وسیله خلفا آورده‌اند ؟

اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را در مصحف گرد نیاورد ؛ زیرا نسخِ بعضی از احکام یا نسخِ تلاوت را انتظار می‌کشید . چون با رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نزول قرآن به پایان رسید ، خدا به خلفای راشدین این کار را الهام کرد .⁽²⁾

آیا جمع قرآن - از سوی خلفا - به امر پیامبر بود یا به الهامِ الهی ؟

آیا نسخ بعضی از احکام (بر اساسِ پندار خطّابی) از تلاوت و کتابتِ آنها باز می‌داشت ؟ یا آیات - همان گونه که از نزد خدا نازل شد - در قرآنِ تلاوت ، باقی می‌ماند ؟

آیا بر اساس روایاتِ پیشین ، ابوبکر از اقدام به کاری که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را انجام نداد - به راستی - هراسان بود ؟ یا سخن ابن حجر درست است که بر شیعه می‌تازد که بر ابوبکر اعتراض کردند [ چرا کاری را که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نکرد ، می‌کنی ] نه اینکه ابوبکر از اقدامِ خویش بترسد ؟

ابن حَجَر ، می‌نویسد :

به نظر یکی از رافضی‌ها آمده است که بر ابوبکر - بر کاری که کرد - (قرآن را در مصحف گرد آورد) اعتراض وارد است ، می‌گوید :

چگونه رواست ابوبکر کاری را انجام دهد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نکرد ؟

پاسخ : ابوبکر این کار را جز به شیوه اجتهاد جایز نکرد .⁽¹⁾اجتهادی که بر خاسته از خیرخواهی برای خدا و پیامبر و قرآن و پیشوایان مسلمانان و عموم مردم بود .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشتنِ قرآن را اجازه داد و نهی کرد از اینکه چیز دیگری با آن نگارش یابد . ابوبکر جز به نوشتنِ قرآن‌های نگارش یافته امر نکرد⁽²⁾و از این رو ، از نوشتن آیه آخر سوره برائت باز ایستاد تا اینکه نوشته آن را یافت ، با اینکه وی و همراهانش آن را به خاطر داشتند .

اگر شخص اهل انصاف باشد و در کار ابوبکر نیک بیندیشد ، جزم می‌یابد که این کار از فضائل ابوبکر به شمار می‌آید و منقبتِ بزرگ او را خاطرنشان می‌سازد ؛ زیرا ثابت است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

هرکه سنّت نیکی را بنیان نهد ، پاداش آن و پاداش کسانی را که بدان عمل کنند ، به دست می‌آورد .

اَحَدی بعد از ابوبکر - تا روز قیامت - قرآن را گرد نمی‌آورد مگر اینکه مانند پاداشِ آن به ابوبکر می‌رسد .⁽¹⁾

اعتنای ابوبکر به قرائتِ قرآن به حدّی بود که برنتافت [ در مکّه بماند و ] در پناه «ابن الدّغنه» درآید و همجواری خدا و پیامبر را برگزید .. .

خدا در قرآن ، خبر می‌دهد که این کتاب در صحیفه‌هایی گرد آمد ؛ « یَتْلُوا صُحُفاً مُّطَهَّرَةً » ؛⁽²⁾صحیفه‌های پاک را تلاوت می‌کند .

قرآن در صحیفه‌ها نگارش یافت ، لیکن پراکنده بود . ابوبکر آنها را در یک جا گرد آورد . پس از ابوبکر ، این قرآن محفوظ ماند تا اینکه عثمان به رونویسی از آن امر کرد . چندین مصحف از روی آن نوشته شد و عثمان آنها را به شهرها فرستاد .⁽³⁾

زرکشی ، می‌نگارد :

ابوبکر قرآن‌های پراکنده [ نزد افراد ] را می‌جُست تا [ آنها را ] با قرآن‌های گرد آمده نزد کسانی از جامعان قرآن که باقی بودند ، مقایسه کند تا همه در آگاهی بدانچه جمع می‌شد شرکت جویند و اَحَدی از کسانی که پاره‌ای از قرآن را نزد خود داشتند ، در این کار جا نماند و هیچ کس به محتوای آن مصحف شک نکند و در اینکه مصحف پیش چشمِ آنان گرد آمد ، دو دل نشود .. .

این مصحف‌ها که قرآن از روی آنها نوشته شد ، نزد ابوبکر بود تا نسخه امام باشد و از ابوبکر و عُمَر در دوران حیاتشان جدا نشد . سپس نزد حَفْصَه ماند ، آن را به دست کسی نمی‌داد .

چون در زمان عثمان این نیاز پدید آمد که باید مردم یک قرائت را در پیش گیرند ، این نسخه رجحان یافت . عثمان آن را گرفت و در مصحف‌هایی نوشت و آنها را به کوفه فرستاد .

مردم بر قرائت‌های مختلفی که به خاطر داشتند ، وانهاده شده بودند تاآنجا که بیم فساد می‌رفت . از این رو ، همه ، بر همین قرائت امروزین ، گرد آمدند .. .

نزد مردم مشهور است که عثمان قرآن را گرد آورد ، امّا چنین

نیست . عثمان - تنها - مردم را بر یک قرائت واداشت و این کار (آن گاه که با اختلاف اهل عراق و شام - در حروف قرائت‌ها و قرآن - بیم فتنه می‌رفت) با مشورتی بود که میان عثمان و مهاجران و انصار حاضر در آنجا ، صورت گرفت .⁽¹⁾

ابو زُهْرَه در المعجزة الکبری می‌گوید :

سخن را بی‌آنکه دو حقیقتِ ثابت را بیان داریم وانمی‌نهیم . این دو ، بر اجماع همه امّت بر مصون ماندن قرآن از تحریف و تغییر و تبدیل ، دلالت دارد و اینکه قرآن به صیانت و حفظ الهی ، محفوظ ماند و پاسداری و مراقبت از آن ، به مؤمنان الهام گشت :

یکم : کار زید ، یک اقدام ابتدایی نبود و دوباره نویسی به شمار می‌رفت . همه قرآن در عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نگارش یافت . کار ابتدایی زید این بود که قرآن را از کاغذها و پوست‌ها و استخوان‌ها (که بر روی آنها نوشته شده بود) بجوید و از سلامتِ [ متن ] آن با دو امر ، اطمینان یابد :

1 . شهادت دو نفر بر قطعه‌ای که در آن یک یا دو یا چند آیه یافت می‌شد .

2 . حفظ خود زید و دو حافظ از صحابه (انبوهی از صحابه و شمار بسیاری از آنها ، قرآن را حفظ داشتند) .

پس کسی نمی‌تواند بگوید که : زید بدون یک منبع محسوسِ استوار قرآن را نوشت ، بلکه وی از اصل قائم ثابت مادّی آن را گرفت .

از این رو ، بیان می‌داریم : همه آنچه را زید نگاشت ، در عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد و قرآن ، نگاشته زید نیست ، بلکه آیات و سوره‌هایی است که در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد وآن حضرت املا کرد و چیزهایی است که روح القُدُس [ جبرئیل ] آن را حفظ نمود .

و آنچه را عثمان - بعدها - نوشت ، با آنچه در عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

نگارش یافت ، تطبیق شد . مُصْحَف عثمانی - که به خطّ او تاکنون باقی است - از هر نظر مطابق با قرآنی است که در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد و واجب است خواننده - هنگام قرائت - حرفی از آن را زیاده و کم نکند .

گاهی قرائت‌ها در آواها و شیوه‌های نطق ، فرق دارند ، لیکن این تغییر ، نباید به زیادت و نقصان بینجامد . این کار ، خروج از رسم [ و نگارشی ] است که در عصر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با امضای آن حضرت ، وضع گردید .

دوّم : کار زید ، یک کار فردی نبود ، بلک یک عمل گروهی به شمار می‌رفت و بزرگانی از صحابه در آن شرکت داشتند .

زیرا زید - بر اساس روند کار - آنچه را می‌خواست میان مردم اعلان کرد تا هرکس قرآن نوشته‌ای دارد ، برایش بیاورد . مردم ، به خاطر عنایتی که به قرآن داشتند (مقدار سزامندی از آن را می‌دانستند) پیش زید رفتند و زید نزد آنها آمد و کسانِ بسیاری به همکاری با زید دست یازیدند و از هیچ کوششی دریغ نکردند .. .⁽¹⁾

وارسی سخنان این عالمان

سخن مُحاسبی ، ابن حجر ، زرکشی و ابو زُهره را می‌توان با اموری رد کرد :

یک : پرسش به جای خود باقی است . نمی‌دانیم آیا ابوبکر از پیش خود قرآن را جمع کرد یا به دستور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این کار را انجام داد ؟

دو : سخن مُحاسبی که می‌گوید : «ابوبکر به بازنویسی قرآن نوشته‌ها از مکانی به مکان دیگر امر کرد»⁽¹⁾و کلام ابن حجر که : «ابوبکر جز به نگارش آن نوشته‌ها امر نکرد» و بیانِ زرکشی که «ابوبکر این کار را کرد تا همه در آگاهی به آن مجموعه شرکت جویند و از جمع قرآن هیچ کس - که قرآنی نزدش هست - جا نماند» همه به نوعی بیان می‌دارند که قائلان می‌خواهند بگویند : اقدام ابوبکر با وصیّت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت . وی اوراق قرآن را از خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آورد و با نخ آنها را به هم دوخت تا ورقی از بین نرود (مانند همان سخنی که شیعه درباره مصحف امام علی علیه‌السلام می‌گوید که آن حضرت قرآن را برای امّت نوشت ، نه برای خودش) .

سه : ابن حجر و زرکشی ، بیان می‌دارند که قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد و وجود داشت ، لیکن به شکل صحیفه‌هایی بود (زیرا خدا می‌فرماید : « یَتْلُوا صُحُفاً مُّطَهَّرَةً » ؛⁽²⁾صحیفه‌های پاک را تلاوت می‌کند) ابوبکر این صحیفه‌ها را گرد آورد و آنها را یک مصحف ساخت .

زرکشی ، می‌افزاید : ابوبکر با این کار می‌خواست دیگران را در فرایند جمع

قرآن شرکت دهد تا جمع وی ، نسخه امام باشد ... در دوران عثمان از روی همین نسخه امام ، قرآن‌هایی نگارش یافت و عثمان آنها را به کوفه فرستاد .

این سخن پُر از ایراد و خدشه می‌نماید و بر خلافِ متونی است که به یکدست سازی مصحف‌ها از سوی عثمان ، رهنمون‌اند .

چهار : اگر این سخن درست باشد که : «ابوبکر جز به نگارش آنچه نوشته شده بود ، امر نکرد» این کار ، چه فایده‌ای داشت ؟ آیا دوباره نویسی بود یا گردآوری اوراق پراکنده ؟

اگر فقط بازنویسی را در نظر داشت ، این کار استنساخ بود ، نه گردآوری قرآن .

اگر سخن ابو زُهره درست باشد که می‌گوید : همه آنچه را زید نگاشت ، در عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد ، قرآن نوشته زید نبود ، بلکه در زمان پیامبر و با املای آن حضرت نگارش یافت .

و اگر گفته زرکشی درست باشد که می‌گوید : [ ابوبکر این کار را کرد ] تا همه در علم جمع قرآن شرکت جویند و هرکس که نزدش پاره‌ای از قرآن هست ، جا نماند و هیچ کس در محتوای مصحف گرد آمده دو دل نشود و در اینکه پیش چشم آنان گرد آمد ، شک نکند .

به معنای وجود مصحف‌هایی - هرچند ناکامل - نزد مسلمانان در عهد پیامبر است . و این سخن ، گفته خطّابی (و دیگران) را نقض می‌کند که می‌گوید : قرآن در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خاطر ورود ناسخ گرد نیامد . چون با درگذشت آن حضرت ، نزول قرآن پایان یافت ، خدا این کار را به خلفای راشدین الهام کرد .

بدین ترتیب ، اگر قرآن جمع‌آوری بود ، ادّعای جمع قرآن به دست ابوبکر و عُمَر و عثمان (و این کار را جزو فضایل آنان دانستن) بی‌معناست .

امّا اگر معنای دقیق جمع مدّ نظر باشد با روایتی که عبدالرزّاق و ابن ابی شَیْبَة

در المصنّف و ابن سعد در الطبقات (و دیگران در دیگر کتاب‌ها) آورده‌اند ، هماهنگ می‌افتد ؛ که :

امام علی علیه‌السلام نخستین جامعِ قرآن بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است . آن حضرت از بیعت با ابوبکر دوری گزید تا قرآن را گرد آورد .⁽¹⁾

اگر ابوبکر - در زمان خلافت - از زید خواست قرآن را جمع کند ، بهانه امام علیه‌السلام را - آن گاه که از بیعت سرباز زد - نباید می‌پذیرفت و باید او را ملزم می‌ساخت که برای بیعت بشتابد و این توجیه و بهانه را کنار نهد .

سکوت ابوبکر در برابر فعل امام علی علیه‌السلام و رضای او به این کار و این سخنش که به علی علیه‌السلام گفت : «اَحْسَنْت» (آفرین) یا «نِعْمَ ما رَأَیْتَ» (اندیشه نیکی است) اقرار ابوبکر به درستی کلام امام علیه‌السلام و فعل اوست و اینکه آن حضرت بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به این کار سفارش شد و قرآن بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به طور کامل ، جمع نبود و ابوبکر این وصیّت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را می‌دانست . از این رو ، در برابر خودداری امام علیه‌السلام از بیعت ، خاموش ماند و همزمان خودش کوشید با جمع دوباره و با روش جدیدی ، قرآن جایگزینی فراهم آورد .

سخن مُحاسبی که می‌گوید : «گرد آورنده‌ای آن اوراق را جمع کرد و به هم دوخت تا چیزی از آنها ضایع نشود» بر امام علی علیه‌السلام انطباق می‌یابد (نه بر ابوبکر) زیرا امام علیه‌السلام بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را در جامه‌ای زرد گرد آورد و سرش را بست .⁽²⁾

ابن شهر آشوب م588 ه در «مناقب آل ابی طالب 1 : 319) از اخبار ابی رافع قبطی (م41 ه ) نقل می‌کند که : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مرض وفات به علی فرمود : ای علی ، این ، کتاب خداست ، آن را برگیر . علی آن را در پارچه‌ای جمع کرد و به منزلش برد . چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت ، علی در خانه نشست و قرآن را آن گونه که نازل شد ، تألیف کرد و بدین کار عالم بود .

پیداست که جمع آیه‌ها و سوره‌ها بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واجب بود (نه بر صحابه) زیرا قوام شریعت به آن بستگی داشت و بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واجبی جز جهاد ، مهم‌تر از جمع قرآن نبود .

به ویژه آنکه یقین داریم که جمع قرآن و تألیف و ترتیب آن - برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - بسیار آسان بود . مسامحه و سهل‌انگاری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این کار ، تصوّر ناشدنی است .

آیا این نگرش ، پایین آوردن مقام پیامبر و فرو کاستن مرتبتِ او نیست ؟

دانستیم که این کار ، هر سال در اجتماع دو طرفه میان جبرئیل و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت می‌گرفت و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هر سال ، سوره‌های تازه‌ای را به امّت ارزانی می‌داشت .

شایان تأکید است که نگارش مصحف (به ویژه زیر نظر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) را همه صحابه خواستار بودند ، تنها به حفظ بسنده نمی‌کردند ، بلکه از کتابت نیز یاری می‌گرفتند .

ابو شامه ، می‌نگارد :

شیخ ابوالحسن ، می‌گوید : اُبَیّ ، قرآن‌هایی را که پیش پیامبر نوشته شد (بر روی ورق‌های سنگ و سفال ، چوب‌های پالان ، شاخه‌های خرما و ...) می‌جُست ...

می‌گویم : قصدشان این بود که عین آنچه را نزد پیامبر نگارش یافت ، نقل دهند و از حافظه‌شان ننویسند .⁽¹⁾

این متن رهنمون است به اینکه جمع قرآن ، به معنای نقل آن از تلاوت به کتابت ، به صورت ابتدایی و ساده ، در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت و به شکل دقیق و مترتّب ، در زمان‌های بعد ، به دست شاگردان امام علی علیه‌السلام سامان یافت .

کسانی همچون ابو الأسود دُئلی که با در نظر گرفتن باز و چیده شدنِ لب‌ها (و مانند آن) حروف را نقطه گذاشتند ، و با نقطه‌های زرد و سرخ ، کلام را اعراب دادند و معرب و مبنی را روشن ساختند و با این روند ، مقصود برای همه مردم ، به دست آمد .

زُرقانی ، اَسامی گروهی از صحابه را می‌آورد که در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را تدوین کردند : ابوبکر ، عُمَر ، عثمان ، علی علیه‌السلام ، معاویه ، ابان بن سعید ، خالد بن ولید ، اُبَیّ بن کعب ، زید بن ثابت ، ثابت بن قَیْس .

وی سپس می‌نگارد :

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنان را به جایی از سوره که باید آیات در آن نوشته می‌شد ، راهنمایی می‌کرد . آیه‌ها را روی هرچه دسترسی به آن آسان بود (شاخه‌های خرما ، سفال ، کاغذ ، پوست ، استخوان شانه و دنده) می‌نوشتند ، سپس نوشته‌ها در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گذاشته می‌شد .⁽²⁾

وی ، سپس (ضمن سخن درباره جمع قرآن در زمان ابوبکر) قولی را که اندکی پیش از محاسبی آمد ، نقل می‌کند .⁽³⁾

بدین سان ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنچه را بر وی نازل می‌شد ، با نگارش کاتبانِ وی ، گرد می‌آورد و خودش (تا آنجا که عُمرِ آن حضرت اجازه داد) آنها را مترتّب ساخت ، سپس ترتیب کامل و یک شکل سازی آن را به وصیّ خویش امیرالمؤمنین علیه‌السلام سپرد تا قرآن در معرض تغییر و نابودی قرار نگیرد و امّت قرآن را ضایع نسازند (چنان که یهود ، تورات را تباه ساختند) .⁽¹⁾

جای تأسّف است که ابن تیمیّه و ابن عبدالوهّاب ، شیعه را به تحریف قرآن متّهم می‌سازند و می‌گویند : شیعه قرآن را تحریف کردند چنان که یهود ، تورات را تحریف کردند .

در حالی که چنین نیست و مطلب برعکس است [ اهل سنّت می‌خواستند این کار را بکنند ، نه شیعه ] .

این پرسش به ذهن می‌آید که : اگر این سخن درست باشد که ابوبکر قاری‌ترین مردم بود و از همه بهتر می‌توانست قرآن را گرد آورد ، چرا از زید خواست قرآن را گرد آورد ؟ آیا ابوبکر از زید در جمع قرآن اَولی نبود ؟

اگر ابوبکر به سبب قاری‌ترین بودن ، بر دیگر صحابه در امامت مقدّم شد ، آیا بدین معنا نیست که قاری‌تر بودن در آن روزگار ، فزونی علم و فضیلت را می‌نمایاند ؟

شافعی ، می‌گوید :

برتری در قرائت ، برتری علمی را به همراه دارد و نیز در برتری علمی هرگاه در میان افراد ، قاری‌تر باشد ، وی اعلم است .

چگونه جایز است شخصی ، بی‌دلیل و برهان (بلکه تنها با گمان)

حفظ قرآن را از ابوبکر نفی کند با اینکه آن را درباره آحاد مردم روا نمی‌دانیم ؟⁽²⁾

می‌پرسیم : اگر ابوبکر به قرآن اعلم بود و حافظ آن به شمار می‌رفت و بعضی از عالمان سُنّی ، ابوبکر را از جامعان قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌شمارند (گرچه ذَهَبی این ادّعا را نمی‌پذیرد و در آن تشکیک می‌کند) چرا وی ، زید بن ثابت را برای این کار مقدّم داشت و خود ، عهده‌دار آن نشد ؟

پنج : اگر قرآن ، مکتوب و موجود بود و بنا بر اقرار محاسبی (و ابن حجر و زرکشی و ابو زُهره) در عصرهای متأخّر نگارش نیافت ، چرا ابوبکر ، بار دیگر به جمع قرآن دست یازید و زید بن ثابت را به تدوین آن ، فرا خواند ؟

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در عهد خویش به صحابه اجازه داد قرآن را بنویسند . بی‌گمان ، قرآن در خانه آن حضرت و پشت بسترش وجود داشت . وجود این قرآن ، به خلفای سه‌گانه ا جازه نمی‌داد قرآن را از نو بنویسند .

آری ، ابن حجر ، رازِ ترس ابوبکر و زید را از اقدام به این مهم ، حکایت کرده است .

به نظر نگارنده ، سخن ابن حجر به کرامت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آسیب می‌زند و نظر عُمَر را بر دیدگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برتری می‌بخشد ؛ زیرا چگونه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (که از جانب خدا آگاه بود که امّتش بعد از او عقب گرد می‌کنند) از دگرگونی احوال مردم - در آینده - بیم نداشت و عُمَر بدان پی برد و ترسید ؟

ابوبکر بن طیّب ، می‌نویسد :

اگر شخصی بپرسد : ابوبکر و زید بن ثابت - با فضلی که داشتند - چرا نسبت به جمع قرآن ، دل نگران بودند و طفره می‌رفتند ؟

ابن بَطّال ، می‌گوید : پاسخ این است که آن دو دیدند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در جمع قرآن ، بدین پایه احتیاط نکرد که آن را جلد کند و میان دو لوح گرد آورد .

آن دو ، خوش نداشتند قرآن را جمع کنند ؛ زیرا می‌ترسیدند ، احتیاطشان در دین ، از احتیاط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فراتر رود .

چون عُمَر آن دو را به خود آورد و گفت : واللّه ، این کار بهتر است و از تغییر احوال مردم - در آینده - بیم داد و اینکه حافظان قرآن اندک شوند و قرآن پس از شیوع و ظهور ، پوشیده و مبهم شود ، رهنمود عُمَر را درست و بجا دانستند ...⁽¹⁾

ابن حجر ، می‌نویسد :

این مطلب رهنمون است به اینکه فعل و ترک پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هرگاه تهی از قراین باشد ، بر وجوب و تحریم ، دلالت ندارد ... این کار [ احتیاطی ] فزون‌تر از احتیاط پیامبر نیست ، بلکه از قواعدی به دست می‌آید که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پی ریخت .

ابن باقِلاَّنی ، می‌گوید : کاری را که ابوبکر انجام داد ، واجب کفایی بود ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : «جز قرآن ، چیزی را از دهانِ من ننویسید» و خدای متعال می‌فرماید :

« إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾جمع و قرائت قرآن ، بر عهده ماست .

« إِنَّ هذَا لَفِی الصُّحُفِ الأُولَی » ؛⁽³⁾این تعالیم ، در صحیفه‌های نخستین هست .

« رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُّطَهَّرَةً » ؛⁽⁴⁾رسولی از جانب خدا که صحیفه‌های پاک را تلاوت می‌کند .

همه اینها به احصای قرآن و حفظ آن برمی‌گردد و واجب کفایی است و همه ، خیرخواهی برای خدا و پیامبر و قرآن و پیشوایان مسلمانان و مردم می‌باشد .

عُمَر دریافت که ترک جمع قرآن از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر منع دلالت ندارد و ابوبکر چون رأی عُمَر را به صواب دید ، بدان بازگشت .

در منقول و معقول ، مطلبی که با این رویکرد ناساز باشد ، وجود ندارد و [ افزون بر آن ] با ترک جمع قرآن ، بعضی از آن از بین

می‌رفت .

سپس زید بن ثابت و دیگر صحابه (بر صواب بودن این دیدگاه) از ابوبکر و عُمَر ، پیروی کردند .⁽¹⁾

سخن ابن حجر پریشان است ، مقصودِ وی روشن نیست .

آیا کاری که ابوبکر انجام داد ، امر به کتابتِ نوشته‌ها بود ؟ از این رو ، از نوشتن

آیه آخر سوره برائت دست کشید تا اینکه آن را مکتوب یافت .

آیا آن گونه که عُمَر دریافت ، ترک جمع قرآن از سوی پیامبر ، بر منع دلالت نداشت ؟

آیا یکی از این دو قول ، دیگری را نفی نمی‌کند ؟

بر اساس آنچه اهل سنّت بیان می‌دارند و رواج می‌دهند ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جمع قرآن را واننهاد ، بلکه به نگارش آیات قرآن امر کرد و کاتبانی داشت که به محضِ نزول قرآن ، آن را می‌نوشتند .

آن حضرت ، به امام علی علیه‌السلام وصیّت کرد که پس از رحلتش ، بی‌درنگ به جمع نهایی آیه‌ها و سوره‌ها بپردازد .

این صحیفه‌ها (یا مصحف‌ها) در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ناتمام وجود داشتند .

امام علی علیه‌السلام آنها را به طور کامل گرد آورد و طبق عرضه پایانی قرآن بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را میان دو جلد مترتّب ساخت .

امام باقر علیه‌السلام تکذیب می‌کند که کسی از مسلمانان بر امام علی علیه‌السلام در این کار سبقت گرفته باشد .

مطلب چهارم

سخنی را که ابوبکر به عُمَر گفت نیز صحیح نمی‌باشد ؛ زیرا خودش برای خلافت ، نامزد تعیین کرد و به پندار اهل سنّت ، به کاری دست یازید که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انجام نداد ؛ زیرا اهل سنّت قائل‌اند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اَحَدی را جانشین خود نساخت ، چگونه ابوبکر ، عُمَر را به جای خود نشاند ؟

افزون بر این ، ابوبکر ، فدک را (که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به فاطمه بخشید) مصادره کرد .

گماشتن عُمَر برای خلافت (با اینکه به باور اهل سنّت ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کسی را جانشین خود نساخت) و مصادره فدک (که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در زمان حیات آن را به فاطمه واگذارد) بیان می‌دارند که ابوبکر و عُمَر ، به قول و فعل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله متعبّد نبودند و بر خلاف نظر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امور فراوانی را انجام دادند .⁽¹⁾

خواننده را وا می‌نهم تا خود آنها را بیرون کشد و به درستی و نادرستی این سخن ابوبکر پی ببرد که گفت : چگونه به کاری دست یازم که پیامبر آن را انجام نداد .⁽²⁾

زیرا دوستدارانشان نمی‌توانند بپذیرند که آن صحابیان این کارها را کردند . از این رو ، آنها را به دل‌خواه خویش تأویل می‌کنند ؛ یعنی به صحابه (با اینکه معصوم نیستند) مقام عصمت را می‌دهند .

نیز پژوهشگران می‌توانند به میزان صحّت ادّعای عُمَر - در پیروی از پیامبر⁽¹⁾و مخالفت نکردن او با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در هیچ موردی ، پی ببرند و اینکه آیا این حرف ، ادّعاست یا حقیقت دارد ؟

با مراجعه به کارهای بی پیشینه عُمَر در شریعت و تاریخ ، این امر روشن می‌شود . این اوّلیّات⁽²⁾که عُمَر آنها را انجام داد ،⁽³⁾بدان معناست که به کارهایی دست یازید که پیش از وی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نکرده بود و عُمَر نخستین بار آنها را انجام داد .

چگونه [ می‌توان گفت که ] وی احتیاط می‌کرد و فعلی را که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انجام نداد ، مرتکب نمی‌شد ؟!

مطلب پنجم

در اَخبار جمع قرآن ابوبکر - بعد از پیامبر - تضعیفِ قرآن و تشکیک در تواتر و اشتهار آن ، رقم می‌خورد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به سهل‌انگاری در امر قرآن متّهم می‌شود و روزن گشادی است که از طریق آن دشمنان اسلام برای خدشه در قرآن ، وارد شدند .

با مطالعه کتاب مذاهب التفسیر الإسلامی (اثر گلد زیهر) می‌توان دید که چگونه از این پنجره به عقاید نفوذ می‌کند و به آن آسیب می‌رساند .

داعیان جمع قرآن - بعد از پیامبر - برای انکار تواتر و اشتهار قرآن ، به روایت اَنس تمسّک کرده‌اند و ادّعا دارند که اَنس بن مالک روایت می‌کند که چهار نفر از انصار در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را گرد آوردند و به این تعداد ، نمی‌توان تواتر قرآن را اثبات کرد .⁽¹⁾

از این اشکال بعضی طفره رفته‌اند به اینکه این سخن به معنای گماردن آنها برای تعلیم امّت است .

قاضی عبدالجبّار (م415 ه ) در المغنی⁽²⁾

المُغنی دانشنامه گونه‌ای است که قاضی عبدالجبّار در آن به بررسی مباحث مهم کلامی - دینی و تبیین دیدگاه‌های معتزله می‌پردازد . سیّد مرتضی (متکلّم بزرگ امامیه) کتاب الشافی خود را در ردِّ بخشِ امامتِ همین المُغنی نگاشته است . برخی از مجلّدات بیست‌گانه المغنی ، با نظارتِ طه حسین در مصر به چاپ رسیده است .

بنگرید به :

تاریخ اندیشه‌های کلامی ، عبدالرحمن بَدَویّ ، ترجمه : حسین صابری ، چ1 ، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی ، 1374 ، ج1 ، ص419 .

تاریخ فرق اسلامی ، حسین صابری ، چ1 ، سمت ، 1383 ، ج1 ، ص201 (شهیدی) .

و امّا چسبیدن ایشان به اینکه «حافظان قرآن در عهد پیامبر ، چهار یا پنج نفر بودند» (بر اساس آنچه در این باب روایت شده است) بعید است ؛ زیرا این چند نفر از انصار بودند ، نه مهاجران که قرآن را حفظ داشتند .

مقصود [ از این تعداد ] حافظانی‌اند که برای تعلیم گماشته شدند ، نه کسانی که قرآن را حفظ داشتند و برای این کار نصب نشدند .

زُرقانی (و دیگران) از اشکال اوّل ، این گونه پاسخ داده‌اند که :

حَصْر - در روایت اَنس - حَصر نسبی و اضافی است ، حصر حقیقی نمی‌باشد .⁽¹⁾

باری ، هواداران جمع قرآن پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با توجّه به روایت اَنس (و مانند آن) در تواتر قرآن طعن زدند و نیز با تشکیک در جمع قرآن از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امام علی علیه‌السلام در خود قرآن طعن زدند و بالاتر از این ، ناآشنایی پیامبر را به خواندن و نوشتن بر زبان آوردند (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با فضل الهی ، گذشته و آینه را می‌دانست [ و از همه دانش‌ها و حرفه‌ها خبر داشت و بر هر کاری توانمند بود ] .

اینها را گفتند تا میدان را برای کسی باز کنند که بی دست مایه علمی (و آگاهی به همه قرآن) عهده‌دار جمع قرآن شد و آن را با دو شاهد یا با خبر واحد (چنان که در روایت ابو خُزَیمه - یا خزیمه - هست) گرد آورد ،⁽²⁾و نیز بدان خاطر که سخن عُمَر را تصحیح کنند که گفت : با درگذشت پیامبر ، بخش‌های زیادی از قرآن ، از بین رفت .⁽³⁾

همه این نگرش‌ها برای تقویت جایگاه خلفای سه‌گانه است ، هرچند از شأنِ قرآن و پیامبر بکاهد .

گروه حاکم (و پیروان آنها) حجیّت قرآن را با خبر واحد با این ادّعا معتبر شمردند که زید (یا فلان اعرابی) به عرضه پایانی قرآن ، جدید العهد بود .

ابو قِلاّبه از مالک بن اَنس روایت می‌کند که گفت :

من از کسانی بودم که قرآن را بر آنها املا می‌کردم . بسا در آیه‌ای اختلاف می‌یافتند ، شخصی را خاطرنشان می‌ساختند که آن را از پیامبر دریافت داشت . گاه وی نبود یا در جایی به سر می‌برد . از این رو ، قبل و بعد آن را می‌نوشتند و جای آن را خالی می‌گذاشتند تا آن شخص بیاید یا سویش [ پیک ] فرستاده می‌شد [ تا بیاید و آن آیه را باز گوید ] .⁽¹⁾

ادّعای بازگذاشتن جای آیه و چشم انتظار صحابه‌ای که آن آیه را از پیامبر دریافت و ادّعای پذیرشِ سخن کسی که به عرضه پایانی قرآن جدید العهد باشد - به ویژه مورد اخیر - در زمان محمّد بن سیرین پدید آمد و پیش از آن وجود نداشت ؛ زیرا از کثیر بن اَفلح ، روایت می‌کند که گفت :

وی برای ایشان قرآن را می‌نوشت . بسا در چیزی اختلاف می‌کردند و آن را به تأخیر می‌انداختند [ جایش را باز می‌گذاشتند که بعداً بنویسند ] .

محمّد بن سیرین ، می‌گوید از کثیر بن افلح پرسیدم : چرا به تأخیر می‌انداختند ؟ گفت : نمی‌دانم .

محمّد بن سیرین می‌گوید : گمانی به ذهنم می‌آید ، آن را یقین قرار ندهید . به گمانم آنها وقتی در چیزی اختلاف می‌یافتند ، آن را به

تأخیر می‌انداختند تا بنگرند جدید العهدترین آنها به عرضه پایانی قرآن چه می‌گوید ، سپس هرچه را او می‌گفت ، می‌نوشتند .⁽¹⁾

بدین سان ، این کار توجیهی است که از سوی ابن سیرین پدید آمد .

نمی‌دانم چه کنیم ؟ همه ادّعا داشتند ، عرضه پایانی قرآن را شنیده‌اند . چرا آنچه را زید شنید بر دیگران پیش افتد ؟ چرا به سخن ابن مسعود ، اُبَیّ بن کعب ، علی علیه‌السلام و دیگران ، اعتنا نشود ؟ آیا این طرف‌داری و گزینش ، هتک حرمت صحابه نیست ؟ آیا با اقوال پیشین حجیّت قرآن صدمه نمی‌بیند و اهانت به پیامبر رقم نمی‌خورد ؟

پناه آوردن ابوبکر به زید و بی‌اعتنایی به بزرگان صحابه (مانند : علی علیه‌السلام ، اُبَیّ بن کعب ، ابن مسعود ، مُعاذ بن جبل ، عُبادة بن صامت ، ابو موسی اشعری) و گرفتن دو شاهد برای تصحیح کلام خدا و توجیه عمل صحابه (سپس این ادّعای زید که فلان آیه را نزد فلان کس یافت و فلان آیه را فلان جا)⁽²⁾بدان خاطر

مطرح شد که بزرگان صحابه ، شیوه ابوبکر را نپذیرفتند و خود نظر شایان اعتنایی داشتند و تحت تأثیر دیدگاه خلفا قرار نگرفتند و گروه حاکم نمی‌توانستند آنان را از سر وا کنند و به اینجا و آنجا بفرستند .

باری ، همه این ادّعاها قرآنی را به ذهن می‌آورد که کتابی متروک بود و برای اثبات به دو شاهد نیاز داشت .

این رویکرد را در پیش گرفتند تا فضیلت جمع قرآن را از علی بگیرند ، سپس

دست به کار شدند تا این نگرش را جا اندازند که اُبَیّ ضمن گروه جمع قرآن عثمان بود و علی اگر عهده‌دار این کار می‌شد ، مانند کار عثمان را انجام می‌داد و ابن مسعود با عثمان در قرائت اختلاف نداشت یا سرانجام پیرو عثمان شد و روش او را پسندید و اعتراض وی بر عثمان ، شخصی و برخاسته از هوای نفس بود ؛ چراکه کسانی را بر وی مقدّم داشتند که به منزله فرزند او به شمار می‌آمد .

آیا همه اینها فرو کاستن از منزلت صحابه نیست ؟ با این کارهاشان ، چگونه بر زبان می‌آورند که شیعه به صحابه توهین می‌کند و ناچیزشان می‌انگارد ؟! باید به این پرسش ، پاسخ دهند .

ذَهَبی ، می‌نگارد :

بر ابن مسعود بدان خاطر سخت آمد که عثمان برای نگارش قرآن شخصی را بر وی مقدّم داشت که در سطح فرزند او بود .

عثمان از آن رو از ابن مسعود روی گرداند که وی در کوفه بود و در مدینه حضور نداشت و نیز بدان سبب که زید ، برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وحی را می‌نوشت و در نگارش ، امام بود (ابن مسعود ، در قرائت امام به شمار می‌آمد) .

از سویی ، ابوبکر ، زید را برای کتابت مصحف و جمع قرآن دعوت کرد ، چرا ابن مسعود بر ابوبکر نیاشفت ؟⁽¹⁾

می‌گویم : اشکال بر ابوبکر نیز وارد است . چرا با وجود ابن مسعود در مدینه

(و مُعاذ بن جبل ، ابو موسی ، اُبَیّ ، عُبادة بن صامت ، ابو درداء ، ابو ایّوب انصاری) او را مقدّم نداشت ؟

راز اینکه عُمَر نیز زید بن ثابت را مقدّم داشت و ابن مسعود را پس زد ، چیست ؟ آیا ابن مسعود در اَدا اَضبط از زید نبود ؟

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت ابن مسعود را امضا کرد با این سخن که فرمود : اگر می‌خواهید قرآن را تر و تازه بخوانید ، به قرائت ابن اُمّ عبد (ابن مسعود) آن را بخوانید .

در ورای انتصاب زید و عزل ابن مسعود ، هدفی نهفته است . در بیشتر این سخنان ، کاستن از شأن قرآن و اهانت به بزرگان صحابه وجود دارد . کوچک و بزرگ ، عالم و جاهل این را می‌فهمند ، لیکن اهل سنّت می‌خواهند به هر نحوی که بشود ، ساحت خلفا را پاک سازند . از این رو ، سبب واقعی را (با اینکه آشکار و روشن است) نمی‌آورند ، بلکه برای رهایی از تنگنا ، با زحمت و جهل ، بهانه می‌تراشند .

سیّد بن طاووس - قرن‌ها قبل - در تأیید کلام بلخی ، این مطلب را روشن می‌سازد .

بَلْخی ،⁽¹⁾می‌گوید :

قرآن بر اُمّت حُجّت بود ، دعوت پیامبر به آن قوام می‌یافت و فرائضی را که از جانب خدا آورد ، در آن بود و با قرآن ، دینی را که خدا برای دعوت به خود فرستاد ، راست و درست می‌شد .

در شگفتم از اینکه مؤمنان قول کسی را می‌پذیرند که می‌پندارد

پیامبر قرآن را به طور پراکنده - در قطع حروف -⁽¹⁾وانهاد و گرد نیاورد و مصون⁽²⁾و محفوظ نداشت و قرائت آن را استوار نساخت و اختلاف جایز و ناجایز را بیان نکرد و اعراب قرآن و مقدار آن و تألیف سوره‌ها و آیه‌ها را باز نگفت .

هیچ یک از مسلمانان این پندار را ندارد ، چه رسد به پیامبر .

سیّد بن طاووس ، می‌گوید :

ای بلخی ، به خدا سوگند ، راست گفتی .

کسی که می‌پندارد یا درباره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌گوید : پیامبر آگاه بود که در آن مرض ، از دنیا می‌رود و اختلاف امّت را به هفتاد و سه فرقه - بعد از خود - می‌دانست و اینکه پس از او ، بعضی از آنها گردن بعضی دیگر را می‌زنند .

[ با وجود این ] جانشینی برای خود تعیین نکرد و به ایشان نگفت خودتان پیشوا برگزینید⁽³⁾تا آنها را - تا قیامت - در گمراهی رها سازد .

این را باور نمی‌کند مگر کسی که به خدا و پیامبر جاهل باشد .

جانشین پیامبر ، قرآن را حفظ می‌کند و پس از او ، شرایع مسلمانان را به پا می‌دارد .

به جانم سوگند ، این ادّعای اهل سنّت که : پیامبر تألیف قرآن را وانهاد تا دیگران - پس از سال‌ها - آن را گرد آورند ، قول باطلی است که بر عارفان پوشیده نمی‌ماند .

اگر این مطلب درست باشد که دیگری بعد از سال‌ها قرآن را گرد آورد ، رهنمون است بر اینکه بر جمع پیامبر ، مردم توجّه نکردند و جمعی بر خلاف جمع پیامبر ، فراهم آمد ... .⁽¹⁾

مطلب ششم

سخن در روایات مشهوری است که درباره جمع قرآن از سوی ابوبکر رسیده است .

زُرقانی در مناهل العرفان در ذیل عنوان «دستور ابی بکر فی کتابة الصُحُف» می‌نگارد :

زید - در قرآن - شیوه دقیق محکمی را که ابوبکر و عُمَر برایش بنا نهادند ، پیمود . در این روش ، مراقبتی که سزامند قرآن بود (درنگ زیاد ، هوشیاری دقیق ، تحقیقات گسترده) تضمین می‌شد .

زید به آنچه قلبش به خاطر سپرد و به دستش نوشت و با گوش‌هایش شنید ، بسنده نکرد ، بلکه جست و جو و کند و کاو می‌کرد و با خود عهد بست که در جمع قرآن بر دو منبع تکیه کند :

1 . آنچه پیشاپیش پیامبر نوشته شد .

2 . قرآن‌هایی که در سینه‌های مردان محفوظ بود .

در این راستا به قدری احتیاط و بیم داشت که نوشته‌ای را

نمی‌پذیرفت مگر اینکه دو شاهد عادل ، گواهی دهند که آن پیش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نگارش یافت ...

سخاوی در جمال القُرّاء سخنی دارد که می‌رساند مقصود از دو شاهد ، دو شاهد عادل‌اند ؛ زیرا می‌گوید : مراد این است که آن دو ، شهادت دهند که آن نوشته ، پیش پیامبر نوشته شد .

زید ، بر حفظ - به تنهایی - اعتماد نکرد . از این رو (در حدیثی که بخاری روایت می‌کند) گفت : «آخر سوره برائت را جز با ابو خُزَیمه نیافتم» یعنی با اینکه زید آن را حفظ داشت و بسیاری از صحابه آن را حفظ بودند ، نگاشته آن را جز نزد ابو خُزَیمه انصاری نیافت .

زید برای فزونی اطمینان و مبالغه در احتیاط ، می‌خواست میان حفظ و کتابت جمع کند [ و افزون بر حفظ ، نوشته آن را هم ببیند ] .

بر اساس این قانون خردمندانه و درست ، جمع قرآن با اشراف ابوبکر و عُمَر و بزرگان صحابه و اجماع اُمّت - بی هیچ انکاری - پایان یافت و منقبتی جاودانی شد که پیوسته تاریخ ، اشراف ابوبکر و پیشنهاد عُمَر و اجرای زید و همکاری و اقرار صحابه را در این کار ، یاد می‌کند .

علی (کرّم اللّه وجهه) می‌فرماید : پاداش ابوبکر در مصحف‌ها از همه مردم بیشتر است . رحمت خدا بر ابوبکر باد ! وی نخستین کسی است که کتاب خدا را گرد آورد .

این روایت را ابن اَبی داوود در المصاحف به سند «حَسَن» می‌آورد .

صحیفه‌هایی که زید گرد آورد ، با عنایت فراوان (که سزامندش بود) با هم مقابله شد و ابوبکر آنها رانزد خویش نگه داشت ، پس از او

عُمَر آنها را حفظ کرد ، سپس مادر مؤمنان ، حَفْصَه (دختر عُمَر) از آنها مراقبت می‌کرد تا اینکه عثمان آنها را خواست تا در نسخه‌برداری قرآن بر آنها تکیه کند و پس از این کار ، آنها را به حَفْصَه بازگرداند .⁽¹⁾

وارسی کلام زُرقا نی

در سخن زُرقانی چندین اشکال وجود دارد :

یکم

کلام زُرقانی اقتضا دارد که صدور قرآن از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قطعی نباشد .

این مطلب ، بر خلاف اعتقاد همه اهل قبله است که آن را کتاب بدون شک و شبهه می‌دانند که باطل - از پیش و پس - در آن راه ندارد و برای اهل تقوا هدایتگر است .

نیاز به دو شاهد ، یعنی وجود شک و شبهه و باطل [ در قرآن ] (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) .

دوّم

سخن زُرقانی خدشه در صحابه‌ای است که قرآن را در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تدوین کردند و آنها را به ضبط ناقص در حین تدوین ، متّهم می‌سازد و عدم عدالت و وثاقت آنان را - هنگام نقل - گویاست .

اعتماد به دو شاهد عادل که شهادت دهند آن نوشته پیش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد ، زیر سؤال بُردن وثاقت صحابی است ؛ زیرا آوردن دو شاهد در شکایت‌ها ، دلالت و معنای خاصّ خودش را دارد .

دست کم این است که حرف صحابی ، ادّعایی است که باید در آن درنگ ورزید و سراپا آن را نپذیرفت .

این رویکرد ، با این باورشان که صحابه را عادل می‌دانند (و خدا از آنان خشنود شد و آنان از خدا راضی‌اند) جور در نمی‌آید .

چگونه ممکن است این فعلشان با این رویکردشان سازگار افتد که شبیه عصمت را نسبت به صحابه قائل‌اند .

آیاروش آنان در جمع قرآن ، بدان معنا نیست که صحابه با قرآن آشنا نبودند یا قرآن را نمی‌خواندند ، از این رو ، برای اطمینان نیازمند دو شاهد شدند ؟

آیا صحابه در نقل قرآن ، عادل بودند یا (چنان که در سیره ابوبکر و عُمَر - در جمع قرآن - با آنها می‌نگریم) دو شاهد عادل برای آنها شهادت دادند که متن در دستشان قرآن است ؟

افزون بر این ، از این شیوه ، دَوْر لازم می‌آید ؛ زیرا عدالت صحابی (به اعتبار عدالت یا عدالت صحابی) بر آیاتی توقّف دارد که درباره‌شان نازل شد . از سویی بنا بر فرض ، قرآن بر اعتبار عدالت صحابی ، متوقّف است و این ، دور آشکار می‌باشد ؛ زیرا قرآن بودنِ قرآن ، بر عدالت صحابی در نقل قرآن توقّف دارد و عدالت صحابی ، بر قرآنیّت قرآن ، متوقّف است .

چرا خلیفه مسلمانان قرآن را حفظ نباشد تا اشخاصی شهادت دهند فلان آیات از قرآن است یا نیست ؟

بر اساس روایات اهل سنّت ، ابوبکر قاری‌ترین صحابه بود (او را بدان خاطر که از همه قاری‌تر بود ، برای نماز مقدّم داشتند) چرا ماجرا را به وی واننهادند ؟ آیا (چنان که در رویکرد ذهبی در معرفة القرّاء الکبار می‌نگریم) در قرائت وی شک داشتند یا به خاطر چیز دیگری بود ؟

اهل سنّت یقین دارند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شخص عادی نبود ، بلکه پیامبر خاتم به شمار می‌آمد ، در انتخاب کاتبان ، دقّت می‌کرد و در تدوین قرآن ، احتیاط را از دست نمی‌داد .

زید بن ثابت - خود - حکایت می‌کند که پس از نگارش بعضی از آیات ، پیامبر به من فرمود : بخوان ، آیات را می‌خواندم ، اگر افتادگی‌ای در آن بود ، پیامبر آن را

در جایش می‌نهاد ، سپس آنها را برای مردم می‌خواند .⁽¹⁾

از ابن مسعود روایت است که گفت :

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من فرمود : قرآن را برایم بخوان . پرسیدم : ای رسول خدا ، قرآن بر شما نازل می‌شود ، من برایتان بخوانم ؟

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : دوست دارم آن را از زبان دیگران بشنوم .

ابن مسعود ، می‌گوید : سوره نسا را [ برای پیامبر ] قرائت کردم .⁽²⁾

نزدیک به این روایت ، در کتاب‌های اهل سنّت ، از اُبَیّ بن کعب نیز روایت شده است .⁽³⁾

این سخن بدان معناست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اُمّت را به حال خود رها نساخت ، بلکه بر تدوین قرآن اشراف داشت و از محفوظات اصحاب و قرائت‌های آنان اطمینان می‌یافت و پس از صحّت نوشته‌ها و محفوظات اصحاب ، به آنها اجازه می‌داد که آیات و سوره‌های تازه نازل شده را به مردم بیاموزند .

از این رو ، می‌گوییم :

1 . هرگاه ضبط سوره‌ها و آیات ، از جانب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدین پایه دقیق بود ، دوباره نوشتن قرآن ، چه ضرورتی داشت ؟

2 . اینکه آورده‌اند : «باید دو نفر شهادت می‌دادند آیاتی را که صحابی از برمی‌خواند ، پیش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نگارش یافت» یا «این نوشته قرآنی ، عین همان هاست که صحابه از بر دارند» به چه معناست ؟

آیا بدین معنا نیست که میان صحابه کسانی می‌خواستند آیاتی را از پیش خود به قرآن بیفزایند ؟

تصوُّر چنین چیزی درباره صحابه (با توصیفاتی که اهل سنّت از آنها دارند) چگونه ممکن است ؟

نیز این رویکرد این معنا را می‌دهد که صحابه مانند افراد ناآشنا به لفظ قرآن بودند (چه رسد به علوم و اَسرار آن) زید بن ثابت و ابوبکر می‌خواستند از شناخت صحابه نسبت به لفظ و متنِ قرآن ، اطمینان به دست آورند .

آیا آوردن دو شاهد (که به گفته ابن حجر ، یکی به کتابت قرآن و دیگری به حفظ آن شهادت دهد) برای ثبتِ آیات در قرآن ، خدشه در صحابی و عدالت و کرامت او نیست ؟

آیا این تعلیل ابو شامه ، درست است که می‌گوید :

هدفشان این بود که جز آنچه پیش پیامبر نگارش یافت ، نوشته

نشود (نه صرف قرآنِ حفظی) از این رو ، زید گفت : «آخر سوره توبه را جز نزد ابو خُزَیمه نیافتم» یعنی نوشته شده آن را نزد دیگران نیافتم ؛ زیرا وی به حفظ (بدون کتابت) بسنده نمی‌کرد .⁽¹⁾

اگر این ادّعا درست باشد ، کسانی (مانند امام علی علیه‌السلام ، ابن مسعود ، ابو موسی اشعری ، اُبَیّ بن کعب) وجود داشتند که در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را می‌نوشتند . خلفا باید آیه‌ها و سوره‌ها را از آنان (و از دیگر بزرگان صحابه که بر جلالت آنها اتفاق نظر هست و عرضه قرائت آنها بر پیامبر ثابت می‌باشد) می‌گرفتند ، نه اینکه قرآن مُفسَّری را که امام علیه‌السلام آورد ، پس زنند .

با آنکه می‌دانستند قرآن مُجَرّد نزد امام علیه‌السلام هست ، چرا آن را نخواستند ؟ چرا صحیفه‌های ابن مسعود و مُعاذ بن جبل را جویا نشدند ، بلکه به کتابت قرآن از نو ، دست یازیدند ؟ راز این کار ، چه بود ؟

3 . با وجود قرآن تدوین یافته (که از دهان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد) نزد بزرگان صحابه (ابن مسعود ، مُعاذ ، اُبَیّ و در رأس آنها علی علیه‌السلام) شهادت دو نفر عادل ، چه ارزشی داشت ؟

اگر دیدگاه ابن حَجَر را بپذیریم که می‌گوید : «می‌خواستند از صحّت آیات با دو شیوه ، اطمینان یابند : آنچه پیش پیامبر نگارش یافت ، و قرآنی که در سینه‌ها بود» آیا این رویکرد ، گاه با قرائت بزرگان صحابه مانند ابن مسعود برخورد نمی‌کند که آیه‌ای را [ از بر ] می‌خواند و اینان آن را با این ادّعا ثبت نمی‌کردند که نوشته آن نزد صحابی دیگر (که آن را پیش پیامبر نوشته باشد) وجود ندارد .

آیا این نگرش با این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برخورد نمی‌کند که فرمود : «هرکه می‌خواهد قرآن را تر و تازه ، بخواند باید آن را به قرائت ابن اُمّ عبد بخواند» ؟

این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صحّت قرائت ابن مسعود را بیان می‌دارد و اینکه باطل در آن راه نیافت ؛ زیرا قرائت را از دهان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آموخت .

آیا با روایاتی برخورد ندارد که درباره اُبَیّ یا مُعاذ یا علی علیه‌السلام رسیده است که قرآن را با اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌نوشتند .

آیا آنچه را زید می‌نوشت ، گاه با آنچه یک صحابی دیگر حکایت می‌کرد ، اختلاف نمی‌یافت ؟

چگونه با پذیرش شیوه جدید در جمع قرآن ، میراث پیامبر (که نزد بزرگان صحابه بود) می‌توانست محافظت شود ؟

چگونه جایز بود آیاتی که نزد ابن مسعود و اُبَی و علی علیه‌السلام و مُعاذ خوانده می‌شد ، بدین دلیل رها شوند که نوشته شده آنها نزد دیگر صحابه نیست ؟

4 . اگر خلفا می‌خواستند از صحّت آیات اطمینان به دست آورند و همزمان بر صحابه‌ای که وثاقت آنها تأیید شده است ، خدشه وارد نیاید ، باید بر مصحف‌های کسانی اعتماد می‌کردند که در گران قدری و درستی قرائت آنها بیانی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسیده است ، نه اینکه همه را (عالم ، جاهل ، ضابط و ...) فرا خوانند و به طور یکسان در این کار دخالت دهند . چرا عکس این کار را انجام دادند ؟ مصحف‌های این دسته از صحابه را وانهادند و کار را از صفر و با روش جدیدی (که به قرآن ضربه می‌زد) آغازیدند ؟

این پرسش‌ها ، پاسخ می‌طلبد .

سوّم

فاصله میان جنگ یَمامه (حدود سال 12 هجری) و درگذشت ابوبکر (سال 18 هجری) از 15 ماه فراتر نمی‌رفت . چنین زمانی برای چنین پروژه بزرگی (نگارش قرآن از نو با دو شاهد) کفایت نمی‌کرد ؛ به ویژه آنکه ابوبکر ، به شدّت سرگرمِ تثبیت ارکان حکومتش بود .

چهارم

تعلیل ابوبکر را برای عُمَر نمی‌توان پذیرفت ؛ زیرا وی عُمَر را جانشین خود گمارد ، در حالی که اهل سنّت می‌گویند : «رسول خدا از دنیا رفت و کسی را

جانشین نساخت» چگونه ابوبکر - در امر خلافت - کاری را که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نکرد ، انجام داد ؟!

پنجم

بر اساس سخن زُرقانی ، طرح ابوبکر ، یک پروژه فردی بود ، نه جمعی .

اگر پروژه ابوبکر ، جمعی می‌بود ، باید بزرگان صحابه را در آن شرکت می‌داد . ابوبکر این کار را نکرد ، بلکه زید و عُمَر را مأمور این کار ساخت . آن دو کنار در مسجد می‌نشستند و بر آیات دو شاهد می‌خواستند .⁽¹⁾

نسخه‌ای که از سوی زید بن ثابت - در دوران ابوبکر - نگارش یافت ، برای مسلمانان نسخه‌برداری نشد و موفقیّت به دست نیاورد و مصحف امام نگشت (بلکه نزد عُمَر ، سپس نزد حَفْصَه ماند) .

اگر می‌خواستند که مصحفشان ، مصحف امام باشد ، باید از روی آن نسخه‌برداری می‌کردند و به شهرها می‌فرستادند .

یعنی پروژه ابوبکر ، بر خلاف پروژه علی علیه‌السلام بود که قرآن را برای خود نوشت تا فقط نزد خودش باشد و هنگام ضرورت از آن یاری جوید .

بر خلاف قرآن مُفَسَّر ، که برای مردم نوشت و پیش آنها آورد که بخوانند ، لیکن چون دریافتند که رسوایی‌های قریش در آن است ، آن را [ سوی خود آن حضرت ] پرت کردند .

ششم

ثابت نشده است که قرآن از سوی ابوبکر «مُصْحَف» نام نیافت ، بلکه از بُرَیده روایت است که گفت :

نخستین کسی که قرآن را در مصحف گرد آورد ، سالم (غلام ابو حُذَیفه) بود .⁽¹⁾

از ابن مسعود روایت است که گفت :

در حبشه کتابی را دیدم که مُصْحَف صدا می‌زدند ، قرآن را مُصْحَف بنامید .⁽²⁾

با وجود دو قول دیگر ، به این دو روایت ، تکیه نمی‌شود :

از ابن شهاب روایت است که ابوبکر ، قرآن را مصحف نامید .⁽³⁾

از باقلاّنی در الإنتصار لنقل القرآن نقل شده است که ابوبکر در اسم قرآن با عُمَر مشورت کرد ، سپس آن را مصحف نام گذارد .⁽⁴⁾

این پرسش به ذهن می‌آید که : چه کسی قرآن را مصحف نامید ؟ سالم ؟ ابن مسعود ؟ عُمَر ؟ ابوبکر ؟

امام علی علیه‌السلام کی این سخن را بر زبان آورد که «بزرگ‌ترین پاداش را در مصاحف ، ابوبکر دارد» ؟

آیا در دوران ابوبکر این را گفت ؟ یا در زمان عُمَر ؟ یا در عهد عثمان ؟

چرا این جمله یا عبارت «رَحِمَ اللّه‌ُ اَبابکر» (رحمت خدا بر ابوبکر باد) از غیر علی علیه‌السلام نقل نشده است ؟

این سؤالی است که پشت پرده آن را می‌نمایاند .

در هر صورت ، چنین سخنی از علی علیه‌السلام محال است ؛ زیرا چگونه ابوبکر بزرگ‌ترین پاداش را دارد با اینکه قرآن را از زبان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرا نگرفت⁽¹⁾و بعد از پیامبر - خود - عهده‌دار جمع قرآن نشد ، بلکه این کار را به زید سپرد ؟ آیا علی علیه‌السلام که قرآن را از دهان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آموخت و پس از درگذشت پیامبر بی‌درنگ قرآن را گرد آورد ، بزرگ‌ترین پاداش را دارد یا ابوبکر که این کارها را نکرد ؟

هفتم

آلوسی در روح المعانی بر شیخ طبرسی (و نقلی که از بعضی از حشویه‌های سنّی در تحریف قرآن می‌آورد) می‌تازد . وی پس از حمله به شیعه و عالمان آنها ، به بعضی از حقایق اعتراف می‌کند ، می‌گوید :

آری ، در زمان ابوبکر ، قرآن‌هایی که تواتر نداشت و آیات و سوره‌هایی که تلاوت آنها نسخ گردید (و کسانی که از نسخ خبر نداشتند ، آنها را می‌خواندند) و آنچه در عرضه پایانی نبود ، از قرآن حذف شد .⁽²⁾

بر اساسِ این ادّعای آلوسی ، باید بگوییم قرائت‌های شاذ یا آنچه قرآن بودن آنها ثابت نشود ، جزو قرآن نمی‌باشد ؛ زیرا ابوبکر با این ادّعا بعضی از آیات را انداخت که تواتر ندارند یا تلاوتشان نسخ شد یا در عرضه پایانی قرآن نبودند .

در مصحف عایشه ، ادامه آیه 56 سوره اَحزاب ، این گونه بود :

« إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا

تَسْلِیماً » «وعَلَی الَّذین یُصلُّون الصُّفُوف الأُوَل»⁽¹⁾؛ «خدا و فرشتگان بر پیامبر صلوات می‌فرستند . ای مؤمنان ، بر او صلوات فرستید و سراپا تسلیم او باشید» و خدا و فرشتگان بر نمازگزارانِ صف اوّل ، درود می‌فرستند .

در مصحف اُبَیّ ، در سوره بیّنه ، پس از آیه چهارم این عبارت وجود داشت :

« لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَالْمُشْرِکِینَ مُنفَکِّینَ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ * رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُّطَهَّرَةً * فِیهَا کُتُبٌ قَیِّمَةٌ * وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ إِلاَّ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ »⁽²⁾

إنّ الدّینَ عند اللّه الحَنَفیّة غیر المشرکة ولا الیهودیّة ولا النّصرانیّة ، ومن یفعل ذلک فلن یکفره ؛⁽³⁾«کافران اهل کتاب و مشرکان از هم تمایز نیافتند مگر پس از آ نکه بیّنه (دلیل روشن) برای آنها آمد ؛ رسولی از جانب خدا که صحیفه‌های پاک را - که در آنها کتاب‌های ارزشمند بود - تلاوت می‌کرد . اهل کتاب ، از هم جدا نمی‌شوند مگر پس از آمدنِ بیّنه» دین خدا ، آیین یکتاپرستی است ، نه شرک ، نه یهودی ، نه نصرانی ؛ هر که

این کار را انجام دهد ، هرگز به خدا کافر نمی‌شود .

آیا کسی می‌تواند ادّعا کند که این عبارت‌ها قرآن بود تا ادّعای عدم تواتر آنها شود یا این حرف بر زبان آید که تلاوت آنها نسخ شد یا در عرضه پایانی قرآن وجود نداشت ؟!

سخنان آلوسی (و کسانی چون او) عرصه را برای این قول باز می‌کند که

بگوییم قرآن - بر اساس روش ابوبکر - دارای شک و شبهه بود ، زیرا صدور یقینی نداشت و به قرآن متواتر و نامتواتر تقسیم می‌شد .

این سخن را هیچ دیوانه‌ای بر زبان نمی‌آورد - چه رسد به فرزانگان - زیرا با متن صریح قرآن سازگار نمی‌افتد که فرمود : در این قرآن ، هیچ شک و شبهه‌ای وجود ندارد ، برای پرهیزکاران کتاب هدایت است .

لیکن روش ابوبکر - در جمع قرآن - بر دو شاهد استوار بود و دو شاهد ، شک و شبهه را را از بین نمی‌برند ؛ زیرا امکان دارد با هم تبانی کنند که جمله‌ای جزو قرآن ثبت شود .

ابن مسعود ، از شیوه عثمان و از اینکه به زید بن ثابت اعتماد کرد و او را واگذاشت ، به خشم آمد و گفت :

چگونه از من می‌خواهید که بر قرائت زید بن ثابت قرآن را بخوانم ، در حالی که هفتاد و اندی سوره را از دهان پیامبر می‌خواندم و زید بن ثابت با کودکان آیند و روند داشت ودارای دوگیسوی بافته بود.⁽¹⁾

ابن مسعود و هم قطارانش ، می‌دانستند که حاکمان با این کار می‌خواهند شوکتِ بزرگان صحابه را بشکنند و آنها را به آموزش از کوچک‌ترها وادارند .

این رویکرد ، کار زشتی بود و در آن ، دقّت از بین می‌رفت و در تواتر قرآن ، تشکیک می‌شد .

حق این است که بیشتر فزونی‌های موجود در مصحف‌های صحابه ، جمله‌های تفسیری‌اند و جزو قرآن به شمار نمی‌آیند ، هرچند جبرئیل آنها را بر سینه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود آورد .⁽²⁾

با توجّه به این سخن ، نمی‌توان گفت که : ابوبکر ، آنچه را تواتر نداشت یا تلاوتش نسخ گردید ، از قرآن انداخت . این دست آویزهای سست ، هم به ابوبکر گوشه می‌زند و هم کنایه به قرآن است .

باری ، راهی برای بی‌شک و شبهه دانستن قرآن وجود ندارد مگر پناه آوردن به امضای معصوم (امام علی علیه‌السلام) و اعتقاد به تواتر قرآن در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله .

اگر امضای امام علی علیه‌السلام و تواتر و قرائت با درنگ قرآن بر امّت به وسیله پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبود ، شک در قرآن جا داشت .

عمل ابوبکر ، قول شیعه را ثابت می‌کند که روش خلفا را در جمع قرآن ، خطا می‌دانند و می‌گویند با این شیوه ، متون قرآنی فراوانی از دست می‌رفت .

این سخن ، با صراحت در سخن عُمَر آمده است که گفت : «با درگذشت محمّد ، قرآن‌های فراوانی از بین رفت» و این سخن بعضی از صحابه که می‌گفتند : سوره احزاب ، به اندازه سوره بقره بود .⁽¹⁾

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امام علی علیه‌السلام از پذیرش چنین خبرهایی بیم داشتند و همین ، امام علی علیه‌السلام را وا داشت که به جمع قرآن شتاب کند تا «قرآن از دست نرود» یا «قرآن دگرگون نشود» و «شیطان در آن نیفزاید» و دیگر روایات مانند آنها .

عاملی در مرآة الأنوار می‌نگارد :

نیک بیندیش و غفلت مورز از آنچه از اخبار اهل سنّت به دست می‌آید که : جمع قرآن از سوی آنها به گونه‌ای بود که به ترک بسیاری از قرآن (هرچند چیزهایی که ادّعای قرآن بودن آنها می‌رفت و اثبات نشده بود) می‌انجامید .

و اینکه : اختلاف در قرائت (و دیگر چیزها) پیش از جمع وجود داشت .

از چیزهایی که محو کردند قرآن اُبَیّ بن کعب بود که بر اساس اخبار شیعه ، با قرآن اهل بیت علیهم‌السلام موافقت داشت .⁽¹⁾

برای تکمیل این بحث ، بجاست مزیّت‌هایی را که زُرقانی برای صحیفه‌های ابوبکر می‌آورد ، باز گوییم ، سپس به وارسی سخن وی بپردازیم .

زُرقانی ، می‌نگارد :

جمع قرآن در صحیفه‌ها یا مصحفی بدین شیوه (که امتیازات آن را بیان کردیم) برای اَحَدی قبل از ابوبکر به دست نیامد .

این کار ، با این سخن که صحابه صحیفه‌ها یا مصحف‌هایی داشتند که - پیش از این اقدام - قرآن را در آنها می‌نوشتند ، ناسازگاری ندارد ، لیکن این نوشته‌ها به ظفرمندی صحیفه‌هایی که در عهد ابوبکر گرد آمد ، دست نیافت .

[ ویژگی‌های مصحف ابوبکر ، موارد ذیل‌اند : ]

دقّت در بحث و جست و جو .

حذف آنچه تلاوتش نسخ گردید .

رسیدن به حدّ تواتر .⁽²⁾

اجماع امّت بر آن .

در بر دارنده گویش‌های هفت‌گانه .

بنابراین ، این سخن در این بحث آسیب‌زا نیست که بگوییم :

«علی

علیه‌السلام نخستین کسی بود که قرآن را گرد آورد» .

و زلال سخنِ ما را استدلال به آنچه سیوطی از ابن غَرْس نقل می‌کند ، کدر نمی‌سازد .

زرقانی ، سپس روایت ابن سیرین و روایت ابن اَشْتَه را از طریق دیگر از ابن سیرین روایت می‌کند ، آن گاه می‌نویسد :

این روایت و مانند آن ، بحث ما را تغییر نمی‌دهد و موضوع ما را کدر نمی‌سازد . نهایت چیزی را که ثابت می‌کند این است که علی یا یکی از صحابه قرآن را در مصحفی نوشت ، لیکن صفت اجماعی بودن را به آن نمی‌دهد و مزایای صحیفه‌ها یا مصحفی را که در دوران ابوبکر گرد آمد ، بر آن نمی‌پوشاند (گرچه پیش از قرآن ابوبکر وجود یافت و از نظر زمانی ، پیش افتاد) . اینها مصحف‌های فردی بودند و آن اعتماد و مزایا را نداشتند .

جمع ابوبکر ، اوّلین جمع در نوع خود است . علی - خود - به این حقیقت اعتراف دارد .

ابن اَبی داوود در المصاحف - به سند حَسَن - روایت می‌کند که علی فرمود : بزرگ‌ترین پاداش را در مصحف‌ها ابوبکر دارد . رحمت خدا بر ابوبکر ، او نخستین فردی است که کتاب خدا را گرد آورد .

این ، اعتراف آشکاری از علی به اوّل بودن جمع ابوبکر است .⁽¹⁾

می‌پرسیم : این سخن که «علی علیه‌السلام نخستین فردی است که قرآن را بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آورد» چگونه به کلام زُرقانی آسیب نمی‌زند با اینکه می‌گوید : «ابوبکر جامع قرآن بود» ؟

اگر علی علیه‌السلام از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به جمع قرآن سفارش شد و

آن حضرت این کار را - پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - انجام داد ، این کار ، زُلالِ موضوع زرقانی را کدر می‌سازد و بی‌گمان به آن خدشه می‌زند .

زرقانی این را در می‌یابد و از سخن خویش برمی‌گردد و می‌گوید : نهایت چیزی که ثابت می‌شود این است که علی یا بعضی از صحابه ، قرآن را در مصحف نوشته بودند .

زرقانی وقتی این حرف را می‌گوید که پیش از آن ، می‌نویسد : علی ، نخستین کسی است که قرآن را پس از پیامبر گرد آورد .

سپس ، می‌گوید : ثابت است که علی قرآن را نوشته بود .

نیز می‌پرسیم : اگر صفت اجماعی برای قرآن امام علی علیه‌السلام نباشد آیا مصحف ابوبکر که با دو شاهد گرد آمد ، این ویژگی را داراست ؟

آیا ابوبکر ، قاریان صحابه (مانند : اُبَیّ ، ابن مسعود ، مُعاذ ، ابو درداء ، ابو موسی و دیگران) را در جمع قرآن ، شرکت داد ؟ هزار بار نه ، هرگز این کار را نکرد .

چگونه می‌توان قرآنی را همگانی دانست که قاریان بزرگ صحابه در آن شرکت نداشتند و همه مسلمانان بر آن اتفاق‌نظر نیافتند و در زمان خویش «مصحف امام» نشد ؟

امّا حدیثی را که به امام علی علیه‌السلام نسبت می‌دهند (که آن حضرت بدان خاطر که

ابوبکر اوّلین بار قرآن را گرد آورد برایش رحمت طلبید) روایت ساختگی است و با حقایق فراوان تاریخی و اعتقادی جور در نمی‌آید .

زیرا قول درست نزد شیعه (بر اساس شواهدی که وجود دارد و روایات اهل سنّت آن را استوار می‌سازد) این است که نخستین گرد آورنده قرآن ، امام علی علیه‌السلام بود (نه ابوبکر و نه زید بن ثابت) .

در سخن زرقانی (و دیگر بزرگان اهل سنّت) اشاراتی است که آنان این حقیقت را قبول دارند ، لیکن آشکارا بدان تصریح نمی‌کنند .

آری ، در عصرهای متأخّر ، آنان استدلالشان را تغییر دادند و این رویکرد را مطرح ساختند که مقصودشان از جمع قرآن به وسیله ابوبکر و عُمَر و عثمان ، این است که به قرآن ترتیب جدید دادند ؛ یعنی اعتراف می‌کنند که پیش از این تاریخ ، قرآن وجود داشت و مُدوّن و مرتّب بود ، لیکن خلفا با ترتیب جدید آن را مترتّب ساختند .

یعنی اعتراف می‌کنند که مصحف‌هایی برای صحابه (مانند : ابن مسعود ، اُبَیّ بن کعب ، مُعاذ بن جبل) وجود داشت .

اگر قرآن موجود بود ، چرا بار دیگر - از نو - آن را مترتّب ساختند ؟ چه کسی به آنان اجازه این کار را داد ؟

البته بعضی از اهل سنّت ، وجود مصحفی را در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از اساس انکار می‌کند . استاد عزّه دروزه در القرآن المجید (پس از آنکه بیان می‌دارد پیامبر در حالی از دنیا رفت که قرآن در چیزی گردآوری نشده بود) می‌نویسد :

چون رسول خدا درگذشت ... رأی ابوبکر و عُمَر و بزرگان صحابه این شد که باید یک مصحف امام باشد تا هنگام اختلاف در مصحف‌های متداول ، مرجع قرار گیرد .

از این رو ، همین مصحف (که تلاش‌های بزرگی برای کتابت آن صورت گرفت) نگارش یافت و هر قرآنِ متداول مخطوط و محفوظ با آن مقابله و ارزیابی شد .⁽¹⁾

با این استدلال‌ها و توضیحات ، می‌خواهند بیان دارند که جمع قرآن در زمانِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جمعِ حفظ بود ، نه جمع تدوین (یعنی در سینه‌ها بود ، نه در سطرها) و اگر هم مدوّن و مخطوط بود ، نامترتّب بود و اگر مرتّب بود ، خلفا با ترتیب جدید دیگر آن را مترتّب کردند .

همه اینها را می‌گویند تا فضیلتِ تدوین قرآن را به ابوبکر و عُمَر و عثمان منحصر سازند ، نه علی علیه‌السلام .

چون برای استوار سازی گفته‌هاشان در تنگنا افتادند و نتوانستند ادّعاهاشان را اثبات کنند ، این دیدگاه گمراه کننده را مطرح ساختند که ابوبکر و عثمان ، می‌خواستند اُمّت بر یک مصحف و یک قرائت باشند .

این ادّعا را نیز نمی‌توانند اثبات کنند ؛ زیرا در اینکه چه کسی مصحف‌ها را یکدست ساخت (ابوبکر بود یا عثمان) اختلاف دارند .

میان این دو قول جمع می‌کنند و می‌گویند : ابوبکر امّت را بر مصحف خویش یکدست ساخت و عثمان آنان را بر مصحف ابوبکر ، واداشت (و نیز به یک حرف و قرائت فراخواند) با این تفاوت که ابوبکر آیات را مترتّب ساخت و عثمان سوره‌ها را .⁽²⁾

این سخن، اشکال‌های فراوانی در بر دارد که در آینده روشن خواهیم ساخت.

پرسش‌ها و پاسخ‌ها

از این راستا پرسش‌هایی باقی ماند که باید به آنها پاسخ داد .

سخن را باکلام شیخ ابو ریّه می‌آغازم . وی در اَضواء عَلَی السنّة المحمّدیّة می‌نویسد :

براساس آنچه گفتیم آنان نهایتِ توانشان را در نگارش قرآن و حفظِ آن انجام دادند تا آنجا که هیچ کس نمی‌تواند در آن بگو مگو کند یا در دلش تردیدی راه یابد ، پیرامون این امر مهم ، اموری رخ می‌نماید که آنها را مشکلات می‌نامند و باید به بعضی از آنها اشاره کنیم تا بر ما خُرده نگیرند که از دانسته‌های لازم درباره روایاتِ [ قرآنی ] و دستاوردهاشان ، برای خوانندگان غفلت کردم .

این مطلب به موضوع ما ربط می‌یابد (در هر بیابانی ردپایی از روباه هست) .

علاّمه ، طاهر جزائری در التبیان⁽¹⁾(هنگام سخن از وجوب تواتر قرآن و مشکلات ناشی از آن) می‌گوید :

مشکلاتی بر اصل وجوب تواتر قرآن وارد است که آنها را با پاسخ‌هاشان ، می‌آوریم ...

از زید بن ثابت (در ضمن سخن وی درباره جمع قرآن در مصحف ، که جمع اوّل قرآن بود و در زمان ابوبکر صورت گرفت) نقل شده است که گفت :

برخاستم و قرآن را جُستم . آن را از روی ورق‌های کاغذ و پوست ، چوب‌های پالان ، شاخه‌های خرما گرد آوردم ...

این کار در جمع دوّم قرآن - که در عهد عثمان روی داد - نیز انجام گرفت .

متکلّمان در این زمینه ، اختلاف دارند :

یکی می‌گوید : گرچه این خبر ، در صحیح بخاری و مسلم هست امّا نادرست است ؛ زیرا اقتضا دارد که آیات مذکور ، از غیر طریق تواتر ، ثابت شد و این خلاف چیزی است که دلیل مذکور می‌طلبد .

دیگری ، می‌گوید : در این خبر ، قرینه‌ای که ثبوت آیات مذکور را از غیر طریق تواتر اقتضا کند ، نیست ؛ زیرا احتمال دارد مقصود زید از این سخن که گفت «نزد غیر فلان کس نیافتم» یعنی نوشته شده آن را نزد غیر فلا نی نیافتم .

اگر زید این معنا را قصد کرده باشد ، اقتضا ندارد که آن را محفوظ نزد دیگران نیافته باشد .

شخص دیگری ، می‌گوید : دلیل مذکور نقلِ علم‌آور قرآن را اقتضا دارد و علم ، گاه از غیر طریق تواتر به دست می‌آید .

خبرهای واحدی که قرائنی را در بر دارند که علم آورند ، چنین‌اند .

بدین سان ، بعید نیست بخشی از قرآن (مانند سه آیه مذکور) بر این وجه نقل شده باشد ؛ زیرا مطلوب ، دستیابی به علم است ، به هر طریقی که فراهم آید [ در اینجا ] علم ، بدین گونه حاصل شد .

این قول ، در نهایت قوّت و متانت است و ایرادهایی که بر افراطی‌ها

و تفریطی‌ها - در این عرصه - هست ، بر این قول وارد نمی‌شود .

جزائری ، سخنش را این گونه ، به پایان می‌رساند :

«به آنچه آوردیم ، بسنده می‌کنیم و همین برای بیان چگونگی عملکرد روایات حتّی در قرآن (که نخستین کتاب مسلمانان است) کفایت می‌کند» .

نمی‌دانیم چگونه این روایات (که گویای نقص در قرآن‌اند و مانند این طعن‌ها را در بردارند) با این سخن خدا همخوانی دارد که فرمود : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽¹⁾(ما قرآن را نازل کردیم و خود نگهبان آنیم)

کدام یک از این دو را راست بدانیم ؟! این ، امر شگفتی است باید خردمندان در آن نیک بیندیشند .⁽²⁾

این مطلب ، سخن ابو ریّه بود . آن را بدون توضیح ، برای خواننده وامی‌نهیم .

اکنون پرسش‌های دیگری را می‌آوریم که بعضی از نویسندگان اهل سنّت پیرامون جمع قرآن از سوی ابوبکر مطرح کرده‌اند . برای تکمیل موضوع جمع قرآن در عهد ابوبکر ، آنها را بیان می‌کنیم و پاسخ می‌دهیم .

پرسش اوّل

استاد کردی در تاریخ القرآن الکریم سؤالی را مطرح می‌سازد ، امّا در پاسخ به آن کامیاب نیست . متن سخن وی را می‌آوریم ، سپس آن را بررسی می‌کنیم .

کردی ، می‌نویسد :

بعضی می‌پرسند : چرا ابوبکر یا عُمَر از مردم نخواستند قرآن را از

روی نسخه زید بن ثابت ، بنویسند .

چرا بزرگان صحابه علاقه‌ای نداشتند که نزد هر یک از آنها (یا دست کم نزد بعضی از آنها) از این صحیفه‌ها (که کتاب خدا را در بر داشت) باشد ؟

می‌گوییم : ابوبکر قرآن را به خاطر حدوث خلل در قرائت آن ، گرد نیاورد ، بلکه از بیم آنکه مبادا حاملان قرآن در جنگ‌ها از بین بروند ، آن را جمع نمود . جمع وی ، بر اساس «حروف سبعه» (قرائت‌های هفت‌گانه) بود . مردم تا زمان عثمان ، قرآن را همین گونه می‌خواندند . مصحف ابوبکر با آنچه مردم حفظ داشتند و می‌خواندند ، اختلاف نداشت . از این رو ، انگیزه‌ای نبود که مردم را بر مصحف خود وادارد .

امّا عثمان به جمع قرآن دست نیازید مگر پس از آنکه اختلاف مردم را در قرائت دید تا آنجا که یکی به دیگری می‌گفت : قرائتِ من از قرائت تو بهتر است .

عثمان ، قرآن را بر اساس یک گویش (زبان قرشی) گرد آورد و

شش لهجه دیگر را وانهاد . باید مردم را (پیش از آنکه مانند یهود و نصارا دچار اختلاف شوند) به پیروی از مصحف خود (و تنها یک قرائت) وا می‌داشت ...

بزرگان صحابه از روی مصحف ابوبکر نسخه‌برداری نکردند ، چون انگیزه‌ای برای این کار نبود ، چراکه قرآن ابوبکر با قرآن مردم ، فرق نداشت . بعضی از مردم ، مصحف‌هاشان را از قرآنی که نزد پیامبر بود نوشتند و از او شنیدند و دریافت کردند .

جمع ابوبکر ، به منزله دفتر ثبت قرآن بود ، هرگاه امری پدید می‌آمد ، بدان مراجعه می‌شد .

چنان که این کار در زمان جمعِ عثمان پیش آمد . وی به صحیفه‌های ابوبکر - که نزد حَفْصه (دختر عُمَر) بود - رجوع کرد .⁽¹⁾

این پاسخ ، کافی نیست ، بلکه آشفته به نظر می‌رسد ؛ زیرا نویسنده در آغاز ادّعا می‌کند که ابوبکر قرآن را بر اساس حروف هفت‌گانه گرد آورد و مردم تا زمان عثمان ، قرآن را به همین شیوه می‌خواندند و مصحف ابوبکر با قرائت مردم اختلاف نداشت .

در حالی که بعد از چند سطر (در سبب جمع قرآن عثمان) می‌گوید : وی قرآن را جمع نکرد مگر پس از آنکه اختلاف مردم را در قرائت آن دید تا آنجا که بعضی [ به بعض دیگر ] می‌گفت : قرائتم از قرائت تو بهتر است . جمع عثمان بر پایه یک حرف صورت گرفت ...

چه زمانی این اختلاف در قرائت ، میان مسلمانان پدید آمد ؟ در دوران ابوبکر ؟ یا در عهد عُمَر ؟ یا در زمان عثمان ؟ چه کسی سبب این اختلاف شد ؟

کُردی می‌گوید : اختلاف تا زمان عثمان ، روی نداد .

اگر جمع اوّل در عهد ابوبکر و بر اساس حروف سبعه انجام شد ، بدان

معناست که مصحف ابوبکر با مصحف بعضی از مردم اختلاف داشت (نه اینکه با هیچ یک از آنها فرق نداشت) زیرا جایز دانستن گویش‌های هفت گانه ، یعنی وجود این قرائت‌ها و گوناگونی آنها و این خود ، به اختلاف در میان آنها رهنمون

است و وجود اختلاف ، با عدم وجود اختلاف میان آن دو ، سازگاری ندارد .⁽¹⁾

با سوادی اندک می‌توان این نکته را فهمید .

اگر حروف سبعه و تفسیری که اهل سنّت از آن دارند ، درست بود ، چرا عثمان شش حرف دیگر را وانهاد ؟

چگونه عثمان دیگران را ملزم ساخت که مصحف او را بپیروند و یک قرائت را در پیش گیرند ؟

آیا این کار ، بر خلاف سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبود که بنا بر گفته اهل سنّت ، قرائت قرآن را به هفت حرف ، جایز دانست ؟

بالاتر و مهم‌تر از این ، آن است که ابوبکر و عُمَر (ونه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) نخستین کسانی‌اند که طرح حروف هفت‌گانه (و چند گویشی) را در قرآن اجرا می‌کنند .

کُردی این سخن را (به عنوان برون رفتی از اشکال) از ارشاد القرّاء والکاتبین نقل می‌کند ، می‌گوید :

زید همه قرآن را با تمامی اَجزا و وجوه آن ، نوشت که از آنها به «اَحرف سبعه» تعبیر آورند و در حدیث آمده است : این قرآن ، بر هفت حرف نازل شد ، آن را بر اساس هر یک از این هفت لهجه که برایتان آسان‌تر است ، بخوانید .. .

ابوبکر ، نخستین کسی است که قرآن را بر اساس حروف هفت‌گانه (که قرآن به آن نازل شد) گرد آورد ، صحیفه‌های بکری ، به وی منسوب است .

این کار ، پس از جنگ یمامه (که در سال 12 هجری پایان یافت) صورت گرفت ...⁽¹⁾

آری ، بعدها گفتند که عثمان نیز بر اساس حروف هفت‌گانه قرآن را گرد آورد .

سخنِ اهل سنّت درباره حروف هفت‌گانه ، شبیه گفته آنها در تفسیر این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است که فرمود : اختلاف أُمّتی رَحْمةٌ ؛ اختلاف اُمّتم ، رحمت است .

این تفسیر را اهل بیت علیهم‌السلام نمی‌پذیرند .

اگر اختلاف (به معنای درگیری و کشمکش) برای مسلمانان مایه رحمت باشد ، این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چه معنا می‌دهد که فرمود : «اختلاف نکنید که کسانِ پیش از شما اختلاف کردند و در پیِ این کار هلاک شدند» ،⁽²⁾«امّتم به هفتاد و اندی فرقه ، تقسیم می‌شوند . یک فرقه ، نجات می‌یابد و دیگران در دوزخ‌اند» .⁽³⁾

آیا در شریعت خدا و فهم قرآن ، باید از یک رأی فراتر نرویم یا به اختلاف و آرای گوناگون ، امر شده‌ایم ؟

اگر گوناگونی و اختلاف (و چندین قرائت) مطلوب شارع بود ، چرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از میان هفتاد و سه فرقه ، اهل نجات را در یک فرقه منحصر می‌سازد و دیگران را دوزخی می‌داند ؟

اگر آنچه را اهل سنّت درباره حروف هفت‌گانه می‌گویند ، درست باشد و این حروف در قرآن ابوبکر ، مدّ نظر قرار گرفت ، چرا عثمان کوشید قرائت‌ها را یکدست سازد و تنها گویش زید بن ثابت بماند ؟

آیا خدا از ما وحدت را خواست یا به اختلاف فرا خواند ؟ اگر اختلاف ، مطلوب شارع بود ، این آیات ، چه معنا می‌دهد :

« وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً » ؛⁽¹⁾اگر این قرآن از نزد غیر خدا بود ، در آن اختلاف فراوان می‌یافتند .

« أَنَّ هذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصَّاکُم بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ؛⁽²⁾این ، راه راستِ من است . آن را بپیروید و راه‌های [ گوناگون ] را پیروی نکنید که شما را از راه خدا پراکنده می‌سازد . خدا شما را به این کار سفارش کرد بدان امید که پرهیزکار شوید .

آری ، خلفا چون با خطّ مشی خویش ، به اصلِ یکدست قرآن (که در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نگارش یافت) اعتنا نکردند ، ناچار به مشروع بودن آرا و قرائت‌های گوناگون ، روی آوردند و آنها را به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نسبت دادند ، تا آنچه را در سر داشتند ، درست بنمایانند .⁽³⁾

فراتر از این ، آنان در زمان‌های متأخّر ، مذاهب چهارگانه را تشریع کردند ، بلکه گوناگونی در هر چیزی را بنیان نهادند که در رأس آنها ، تعدُّد قرائت‌هاست و در مقابل ، منع کردند از اینکه مذهب اهل بیت علیهم‌السلام در ضمن مذاهب درآید و [ به جای چهارتا ] پنج مذهب شود .

لیکن به سرعت ، حقیقت را دریافتند و کوشیدند در قرآن ، به یک اصل [ و نسخه ] رجوع کنند و اختلاف میان قرائت‌های بسیاری از صحابه را بزدایند . امّا از آنجا که خلفا در رفع اختلاف جدّی نبودند ، این امر ، همچنان باقی ماند .

شایان تأکید است که این اختلاف (گرچه زشت می‌نماید) به اصل قرآن صدمه نمی‌زند ؛ زیرا قرآن ، یک چیز است و قرائت‌ها چیز دیگری است .

بدین ترتیب ، وجه بطلان سخن کردی را دریافتیم ،⁽¹⁾نیز به نادرستی توجیه وی (اینکه چرا صحابه از روی نسخه ابوبکر ، قرآن را ننوشتند) پی بردیم .

اگر می‌خواستند مردم را بر یک قرائت گرد آورند و امّت اسلام ، مانند یهود و نصارا ، اختلاف نیابند ، باید به قرآن موجود در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رجوع می‌کردند ؛ همان که کردی (و امثال وی) اعتراف دارند به اینکه صحابه مصحف‌هاشان را از روی قرآنی که نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود (و سماعاً از او دریافت داشتند) می‌نوشتند .⁽²⁾

بنابراین ، نسخه اصلی که بتوان بدان رجوع کرد ، وجود داشت . اگر چنین مصحف مورد اعتمادی موجود بود ، باید مردم را بر آن گرد می‌آوردند ، نه اینکه به جمع قرآن از نو ، با دو شاهد دست یازند .

نیز باید مصحف‌های صحابه را برمی‌گرفتند که اعتراف داشتند آنان قرآن را از پیامبر آموختند و قرائتشان تر و تازه است (مانند : اُبَیّ بن کعب ، ابن مسعود ، علیّ

بن اَبی طالب) نه اینکه مردم را - تنها - به گویش زید بن ثابت وادارند .

کردی ، پرسش دیگری را می‌آورد ، می‌نگارد :

بعضی می‌پرسند : چرا ابوبکر و عُمَر و عثمان و علی ، بر نگارش مصحف اجتماع نکردند ، در حالی که همه‌شان آن را در سینه حفظ داشتند ؟

[ در پاسخ ] می‌گوییم : ابوبکر ، خلیفه مسلمانان بود و اینان از

بزرگان صحابه و از اصحاب رأی و مشورت به شمار می‌آمدند ، در گیر جنگ‌ها و نشر اسلام و مصلحت‌اندیشی برای اُمّت بودند . اشتغال خود اینان به جمع قرآن ، آنان را از نظر در شئون مسلمانان بازمی‌داشت ؛ زیرا پرداختن - همه وقت - به این کار ، به زمان طولانی و رنج زیاد ، نیاز داشت .

اگر این مطلب را در نظر آوریم که آنان از روی استخوان‌ها ، لوح‌ها و سنگ‌ها قرآن را می‌نوشتند و از هیچ کس چیزی را بدون دو شاهد نمی‌پذیرفتند ، درمی‌یابیم که برای بحث [ و جست و جو ] و ترتیب و مراجعه و تصحیح ، زمان کوتاه بسنده نبود و سختی‌ها و رنج‌های فراوانی را که آنان [ برای این کار ] بر دوش کشیدند ، برایمان آشکار می‌شود .

به ویژه آنکه آنان - در این مرحله - قرآن را با تمامی هفت قرائت گرد آوردند و این کار حجم مُصْحَف ابوبکر را چندین برابر قرآنِ عثمان می‌ساخت ؛ زیرا عثمان قرآن را بر اساس یکی از قرائت‌های هفت‌گانه ، گرد آورد .

ازاین رو ، خلفای چهارگانه ، جمع قرآن را به زید بن ثابت سپردند ، همو که پیش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کاتب وحی بود و در عرضه پایانی قرآن ، حضور داشت و از حافظان قرآن و داناترین صحابه به شمار می‌آمد .

وی این وظیفه را در مُصْحَف ابوبکر و در مُصْحَف عثمان ، به بهترین نحو به انجام رساند .

حقیقت این است که اگر خدای متعال ، جمع قرآن را با نگارش در صحیفه‌ها به این صحابیان گرامی الهام نمی‌کرد ، با مرگ حافظانِ

قرآن و انقراضِ صحابه ، قرآن از میان می‌رفت و این کار ، مصداق سخن خدای بزرگ است که فرمود : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽¹⁾ما این قرآن را نازل کردیم و خود نگهبان آنیم .⁽²⁾

در پاسخ کُردی ، می‌گوییم :

سؤال بجاست ، لیکن پاسخ کردی ، در شأن این سؤال نیست ؛ زیرا روایاتی را ثابت کردیم که آشکارا بیان می‌دارند امام علی علیه‌السلام از بیعت با ابوبکر کناره گرفت و در خانه نشست تا قرآن را گرد آورد .

ابوبکر و عُمَر و عثمان هم چنین بودند و آن گونه که کُردی ادّعا می‌کند ، غرق در جنگ‌ها نشدند .

ابوبکر با بعضی از کسانی که با بیعت مخالفت کردند ، درافتاد . کشور گشایی‌ها و جنگ و پیکارهای فراوان را از او سراغ نداریم .

عُمَر و عثمان هم ، در جنگ‌ها حضور فیزیکی نداشتند . می‌توانستند بر تألیف قرآن در یک مصحف ، نظارت کنند .

اگر اینان حافظان قرآن بودند ، جمع قرآن برای آنها رنج فراوانی نداشت . همان گونه که امام علی علیه‌السلام در مدّت کوتاهی این کار را کرد ، آنها هم می‌توانستند در اندک زمانی (بدون نیاز به شاهد و مشهود) قرآن را گرد آورند .

پرسش در جای خود همچنان باقی است و اهل سنّت ، جوابی برای آن ندارند .

می‌پرسیم : چرا اینان در این راستا گرد هم نیامدند و کار را به زید بن ثابت (و مانند او) وا نهادند ؟

چرا دست کم از کاردانی امام علی علیه‌السلام و تر و تازگیِ قرائت ابن مسعود و منزلتِ مُعاذ بن جبل و سیادتِ اُبَیّ بن کعب ، استفاده نکردند و اینان را در جمع قرآن شرکت ندادند ؟

آیا بدان خاطر بود که امام علی علیه‌السلام رقیب آنها در خلافت بود ؟

اگر چنین بود ، چرا نام عُمَر و عثمان را (که از جناح حاکم بودند) ضمن کسانی نمی‌یابیم که خود ، عهده‌دار جمع قرآن شوند بی‌آنکه (در زمان خودشان و ابوبکر) زید را به این کار وادارند ؟

گماردنِ زید بن ثابت (و نه شخص دیگر) برای جمع قرآن ، در دوران خلفای سه‌گانه ، چه معنایی دارد ؟

این پرسش‌ها پاسخ می‌طلبد .

پرسش دوّم

پرسش دیگری که به ذهن می‌آید و باید آن را پاسخ داد ، این است که :

چرا ابوبکر ، جمعِ مصحف را تنها به زید سپرد ، امّا عثمان ، سه تن از قُریش را با او همراه ساخت ؟

آیا این کار ، به خاطر عدم اطمینان به کار زید بود و به او شک داشت ؟ یا می‌خواست روحیه قبیله‌ای را در مردم تقویت کند و طایفه‌های گوناگون را در این کار شرکت دهد ؟ یا برای چیز دیگری این کار را کرد ؟

پاسخ

این ادّعا که زید تنها فردِ پیشنهادی برای جمع قرآن در دوران ابوبکر بود (زیرا در دوران جوانی به سر می‌برد ، انعطاف پذیری داشت و به رأی خود وقعی نمی‌نهاد و پای نمی‌فشرد) تعلیل ضعیفی است که پذیرفتنی نیست و دل بدان آرام نمی‌گیرد .

زیرا این تعلیل اهل سنّت ، ستایش زید نمی‌باشد ، بلکه نکوهش او به شمار

می‌آید ؛ چراکه شخصی که به نظر خویش اعتنا نمی‌کند و انعطاف دارد و بر باورش اصرار نمی‌ورزد ، در تصمیم‌گیری و رشد علمی‌اش ، مشکوک به نظر می‌رسد .

جوانان بسیاری مانند زید وجود داشتند ، چرا [ برای جمع قرآن ، آنان را انتخاب نکردند و ] رأی آنها گرفته نشد ؟

مهم‌تر از این ، جوانانی را می‌نگریم که به نظر خویش اهمیّت می‌دادند ، بر باورهاشان پایبند بودند و قرآن را چنان که باید ، می‌دانستند و به کمالِ علمی دست یافتند و پیوسته با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ارتباط داشتند (مانند ابن عبّاس - دانشمند اُمّت - و دیگران) چرا جمع قرآن را به امثال اینان و دیگر جوانان صحابه ، نسپردند ؟!

مسئله این نیست که زید جوان بود و نشاط داشت و ... بلکه به نزدیکی رویکرد زید با رویکرد ابوبکر و عُمَر و عثمان (و وابستگی زید به آنها و فرمان‌برداری از ایشان و ارتباطش با اهل کتاب و فراگیری از آنها) برمی‌گردد .

خلفا زیر شانه‌های زید را گرفتند و او را به بالاترین سطح نشاندند و بر بزرگان صحابه ترجیح دادند و گفتند : زید ، بیشتر زبان‌ها (سریانی ، رومی ، فارسی ، حبشی ، عبری ، قبطی)⁽¹⁾

5778 و 5781 .

این هاله دروغین که بر چهره زید افکندند ، بر بزرگان صحابه کارساز نمی‌افتاد

[ و آنان با این نیرنگ‌ها فریب نمی‌خوردند ] بزرگان صحابه ، برنمی‌تافتند که اَمثال زید بن ثابت (عبدالرّحمان بن حارث ، ابن زبیر ، سعید بن عاص) عهده‌دار جمع قرآن شوند ، و این کار خلیفه برایشان شک برانگیز بود ، نیز آنان آنچه را

زید - در زمان ابوبکر گرد آورد نپذیرفتند و در آن شک کردند ؛ چراکه بر مصحف ابوبکر اعتماد نکردند و نسخه‌ای از آن برای خود ننوشتند و به همین خاطر این مصحف ، نزد ابوبکر ، سپس نزد عُمَر ماند و قانون اساسی دولت و مردم نشد .

این تعلیل یکی از نویسندگان پذیرفتنی نیست که می‌گوید :

«سبب ترک مصحف ابوبکر ، کوتاهی دورانِ او بود و نیز پرداختن وی به جنگ‌ها و درگیری‌ها ، باعث شد مصحف وی میان مردم انتشار نیابد» .

اگر چنین بود ، چرا این صحیفه‌ها در دوران عُمَر (که 12 سال طول کشید) انتشار نیافت و نسخه‌برداری نشد ، بلکه عُمَر تا زمان مرگ آن را پیش خود نگه داشت تا اینکه حفصه آن را ارث برد ؟

چرا عُمَر دستور نداد از روی آن نسخه بردارند ؟ چرا آن را مصحف امام برای مسلمانان قرار نداد ؟

آیا این قرآن ، یک مصحفِ شخصی و خصوصی بود یا یک قرآن حکومتی و عمومی ؟

اگر یک قرآن شخصی بود ، چرا فرزندان ابوبکر (عایشه ، محمّد ، اُمّ کلثوم و ...) آن را ارث نبردند و این مصحف [ سرانجام ] به حفصه رسید ؟

اگر این قرآن ، یک مصحف حکومتی بود ، چرا حفصه در دادن آن به عثمان بهانه می‌آورد ، سپس به این شرط آن را به عثمان داد که به وی بازگرداند ؟

چرا ابوبکر و عُمَر این قرآن را به عنوان قانون اساسی دولت - در دوران خویش - قرار ندادند و نسخه‌هایی از آن را به شهرها نفرستادند ؟

به نظر می‌رسد عثمان به این اشکال پی برد و دانست که مصحف ابوبکر ، بسیاری از صحابه را راضی نمی‌سازد . از این رو ، برای حلّ این اشکال ، به جمع

قرآن با روش جدیدی روی آورد و سه تن از قریش را به همراه زید انصاری ، مأمور این کار ساخت :

عبداللّه بن زُبَیر (اَسَدی) .

عبدالرّحمان بن حارث (مخزومی) .

سعید بن عاص (اَمَوی) .

به این کار دست یازید تا تنظیم و تدوین قرآن ، با اشراف قبایل گوناگون صورت گیرد و پشتوانه قبیله‌ای بیابد و به بعضی از انصار (به ویژه به یک نفر از آنها که پیامدهای خاصّی داشت و باعث می‌شد بسیاری از صحابه او را نپسندند و به حرفش اعتنا نکنند) منحصر نشود .

بلکه در این مجموعه ، قریش را سردمدار ساخت (زیرا قرآن بر شخصی از قریش نازل شد) عثمان خواست اعتماد صحابه را به آنچه در دوران ابوبکر نگارش یافت ، به دست آورد تا آن را برای آیندگان مصحف امام قرار دهد .

با وجود این ، علی رغم سوزاندن قرآن‌ها و تبعید صحابه و افراط در به کارگیری خشونت و زور ، در این خطّ مشی ناکام ماند .

پرسش و پاسخ دانی در المقنع را می‌توان بر این مطلب افزود . وی ، می‌نویسد :

اگر گویند : چرا زید به گردآوری مصحف‌ها اختصاص یافت ، در حالی که در میان صحابه ، بزرگ‌تر از وی (مانند ابن مسعود ، ابو موسی اشعری و دیگر صحابیان با سابقه) وجود داشتند ؟

می‌گویم : این کار به خاطر برخورداری ویژه زید بود .

مناقبی در زید گرد آمد که برای دیگران - یکجا - وجود نداشت :

زید کاتب وحی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود .

زید ، همه قرآن را در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آورد .

قرائت زید ، آخرین قرائتی بود که پیامبر بر جبرئیل عرضه داشت .

این ویژگی‌ها ، موجب شد او را بر دیگران مقدّم دارند و جمع قرآن را بدو اختصاص دهند ؛ زیرا همه این فضایل [ یکجا ] در دیگران وجود نداشت ، هرچند هریک از صحابه از فضل و سابقه‌شان برخوردار بودند .

از این رو ، ابوبکر برای نگارش مصحف‌ها ، زید را پیش انداخت و او را بدین کار اختصاص داد ، نه دیگر مهاجران و انصار را .⁽¹⁾

1 . از لابلای سخنان پیشین ما ، فساد این پندارِ «دانی» به دست آمد . اشخاص دیگری هم بودند که این فضایل زید را داشتند (وحی را نوشتند ، از جامعان قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به شمار می‌آمدند و عرضه پایانی قرآن را شاهد بودند) .

امام علی علیه‌السلام ابن مسعود و اُبیّ بن کعب از آنهاست . هریک از اینان معتقد بودند جمع آنها صحیح است و تصرّف و تغییر و تبدیل در آن جایز نیست .

ابو موسی اشعری به عثمان اجازه نداد از مصحف او چیزی را بکاهد ؛ زیرا هرچه را در آن بود قرآن می‌دانست .

ابن مسعود بر عثمان بدان خاطر که زید را مقدّم داشت ، تاخت و از یارانش خواست ، مصاحف خویش را مُهر و موم کنند و به عثمان ندهند .

همه این کارها بدان خاطر بود که اعتقاد داشتند مصحف آنها به واقع نزدیک‌تر است ، نه مصحف زید .

2 . ثابت نشده است که قرائت زید ، تنها قرائت برگرفته از عرضه پایانی قرآن

بر جبرئیل باشد . کسان دیگری (مانند ابن مسعود) نیز ادّعا دارند که شاهد عرضه پایانی قرآن بوده‌اند .⁽¹⁾

می‌توان گفت عثمان گویش زید را به خاطر نکته‌ای که او می‌دانست و ما نمی‌دانیم ، انتخاب کرد (زیرا چیزهایی برای آنها آشکار بود که بر ما پوشیده است) ... سخن را با این مطلب می‌آغازیم که : حرفی وجود نداشت که نامش حرف زید یا حرف اُبَیّ یا حَرف مُعاذ باشد ، همه حروف از خداست ، آنها را نازل فرمود و ما بر آنها دست یافتیم .

بعضی از حروف به دو دلیل به زید نسبت یافتند : 1 . زید عهده‌دار نگارش این حروف در قرآنِ عثمانی شد (نه اُبَیّ و دیگران) ...

از ابن مسعود روایت است که گفت : اگر کسی را سراغ داشتم که در عرضه پایانی قرآن از من نزدیک‌تر بود ، نزدش می‌رفتم (نصوص فی علوم القرآن 3 : 185) .

از مجاهد ، از ابن عبّاس روایت است که پرسید :

کدام قرائت را آخرین قرائت می‌دانید ؟

پاسخ دادند : قرائت زید را .

ابن عبّاس ، گفت : نه [ این سخن درست نیست ] پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هر سال ، یک بار قرآن را بر جبرئیل علیه‌السلام عرضه می‌داشت .

در سالی که از دنیا رفت ، این کار را دو بار انجام داد . آخرین قرائت ، قرائت ابن مسعود است [ نه زید ] .

سند این حدیث ، صحیح است و بخاری و مسلم آن را بدین شکل نیاورده‌اند .⁽²⁾

نیز امام علی

علیه‌السلام آخرین نفری بود که در کنار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ماند [ و او را به خاک

سپرد ] شب و روز - به تنهایی - پیامبر را دیدار می‌کرد و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حالی از دنیا رفت که سرش در دامن او بود .⁽¹⁾

دو ویژگی‌ای که «دانی» می‌پندارد زید دارا بود ، نزد دیگران هم وجود داشت و بسا نزد دیگران قوی‌تر بود .

به ویژه آنکه مقایسه زید با علی علیه‌السلام ظلم [ نابخشودنی ] است ، آیا ذرّه را می‌توان با کوه بلند ، سنجید ؟

این امیرالمؤمنین علیه‌السلام است که در خطبه قاصعه می‌فرماید :

«هر سال در حراء خلوت می‌گزید . من او را می‌دیدم و جز من کسی وی را نمی‌دید .

آن هنگام جز خانه‌ای که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و خدیجه در آن بود ، در هیچ خانه‌ای مسلمانی را نیافته بود ، من سوّمین آنان بودم .

روشنایی وحی و پیامبری را می‌دیدم و بوی نبوّت را می‌شنودم .

من هنگامی که وحی بر او فرود آمد ، آوای شیطان را شنیدم . گفتم : ای فرستاده خدا ، این آوا چیست ؟

گفت : این شیطان است که از آن که او را نپرستند نومید و نگران است همانا تو می‌شنوی آنچه را من می‌شنوم و می‌بینی آنچه را من می‌بینم جز اینکه تو پیامبر نیستی و وزیری و بر راه خیر می‌روی» .⁽²⁾

جمع ابوبکر در روایات شیعه

خلاصه‌ای از آنچه را درباره جمع قرآن از سوی ابوبکر در صحاح و سنن (و کتاب‌هایی که نزد اهل سنّت معتبرند) آمده بود ، آوردیم و به شرح و تحلیل آنها پرداختیم .

امّا شیعه ، رویکرد دیگری در این زمینه دارد که اجمال آن بیان شد و اکنون از زاویه دیگر به وارسی آن می‌پردازیم .

از ابوذر غفاری روایت است که گفت :

چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت ، براساس وصیّت آن حضرت ، علی قرآن را گرد آورد و پیش مهاجران و انصار آورد و آن را برایشان عرضه داشت .

ابوبکر آن را گشود ، در اوّل صفحه‌ای که باز کرد رسوایی‌های قوم نمایان شد . عُمَر جهید و گفت : ای علی ، بازش گردان ، بدان نیازی نداریم .

امام

علیه‌السلام آن را گرفت و باز آمد .

سپس زید بن ثابت را - که قاری قرآن بود - آوردند . عُمَر به او گفت : علی قرآنی را آورد که در آن رسوایی‌های مهاجران و انصار بود . می‌خواهیم قرآنی بنویسیم که در آن این رسوایی‌ها نباشد و مهاجران و انصار هتک حرمت نشوند .

زید این درخواست را پذیرفت ، سپس گفت : اگر قرآنی را که خواستید ، سامان دهم و علی قرآنی را که نوشته است بنمایاند ، آیا کارتان هیچ و پوچ نمی‌شود ؟

عُمَر ، پرسید : چاره چیست ؟

زید ، گفت : شما بهتر می‌دانید ؟

عُمَر گفت : چاره‌ای نیست جز اینکه او را بکشیم و از دستش راحت شویم . برای قتل آن حضرت به دست خالد ، برنامه‌ریزی کرد ، امّا نتوانست آن را به اجرا درآورد .⁽¹⁾

سَمْعانی (م562 ه ) در الأنساب در شرح حال ابو سعید عَبَّاد بن یعقوب [ رواجنی ] (شیخ بخاری)⁽²⁾ماجرای دسیسه قتل امام علی علیه‌السلام را پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌آورد ، می‌نگارد :

گروهی از امامان مشهور (مانند : ابو عبداللّه ، محمّد بن اسماعیل بخاری) از عَبَّاد بن یعقوب روایت کرده‌اند ؛ زیرا وی اهل هوا و هوس نبود . حدیث ابوبکر که گفت : «خالد ، دستور را اجرا نکند» از وی نقل شده است .

از عُمَر بن ابراهیم حسنی [ که از نظر نسب و مذهب ، زیدی است ] در کوفه ، معنای این سخن را جویا شدم ، گفت : ابوبکر به خالد بن ولید دستور داد علی را بکشد ، سپس پشیمان شد و او را از این کار بازداشت .⁽³⁾

مؤیّد حدیث سُلَیم (در احتجاج طَبْرِسی) و سخنِ سمعانی (در الأنساب) روایتی است که مسعودی (م346 ه ) در اثبات الوصیّه می‌آورد ؛ اینکه آن قوم به خانه امام علی علیه‌السلام یورش آوردند ، درب آن را سوزاندند و فرزندش محسن را سقط کردند .

مسعودی ، می‌نویسد :

امام علی با مصحف خویش بیرون آمد . آن را در پارچه‌ای که به همراه داشت ، حمل می‌کرد و در زیر آن بار ، هِن وهِن می‌کرد . فرمود : این کتاب خداست . آن را آن گونه که پیامبر امرم کرد و سفارش نمود (همان گونه که نازل شد) نوشتم ...

سوی منزلش رهسپار شدند و بر آن حضرت تاختند و درِ خانه‌اش را به آتش کشیدند و او را به زور بیرون آوردند و در را چنان بر فاطمه فشار دادند که محسن را سقط کرد .

از او بیعت خواستند ، وی خودداری ورزید و فرمود : این کار را نمی‌کنم .

گفتند : تو را می‌کشیم .

فرمود : اگر مرا بکشید [ بنده خدا و برادر پیامبر را می‌کشید ] من بنده خدا و برادر پیامبرم .

دستش را گشودند ، آن حضرت دستش را مچ کرد . نتوانستند آن را باز کنند . از این رو [ دست ابوبکر را ] بر دست مچ شده آن حضرت ، مالیدند .⁽¹⁾

آری ، آنان امام علی علیه‌السلام را به قتل تهدید کردند و برای این کار برنامه ریختند .

عُمَر از کسانی است که علی علیه‌السلام را به قتل تهدید کرد ، گفت :

اگر با ابوبکر بیعت نکنی تو را می‌کشیم .

علی

علیه‌السلام فرمود : در این صورت ، بنده خدا و برادر پیامبر را می‌کشید .

عُمَر گفت : بنده خدا (آری) امّا برادر پیامبر (نه) .⁽¹⁾

عبدالرّحمان بن ابی لیلا ، از پدرش ، به خبر خیانت آنان به علی علیه‌السلام اشاره دارد . از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت می‌کند که فرمود :

صدّیقان ، سه نفرند :

حبیب بن موسی نجّار (مؤمن آل یاسین) کسی که گفت : « یَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ » ؛⁽²⁾ای قوم من ، از رسولان پیروی کنید .

حزقیل (مؤمن آل فرعون) همو که گفت : « أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ » ؛⁽³⁾آیا شخصی را می‌کشید که می‌گوید پروردگارم خداست ؟!

علیّ بن ابی طالب و آن حضرت ، برترین آنهاست .⁽⁴⁾

روایت ا حتجاج ، آشکارا دلالت دارد که تألیف قرآن - بی‌درنگ - پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت ؛ زیرا ابوذر می‌گوید :

چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت ، علی قرآن را گرد آورد .

طرح مسائل گوناگون درباره چیزهایی که تأویل آن را نمی‌دانستند ، حاکمان

را واداشت که به جمع و تألیف آن رو آورند ... تألیف و تنظیم قرآن را به یکی از هوادارانشان که از دشمنان امام علی علیه‌السلام بود ، سپردند . وی قرآن را طبق خواست آنان نگاشت .

متن سخن ابوذر ، چنین است :

چون آنان به اسامی اهل حق و اهل باطل [ که در قرآن علی علیه‌السلام بود ] پی بردند و اگر این امر آشکار می‌شد ، عهدی را که بستند فرو می‌پاشاند ، گفتند : نیازی به این کتاب نیست ، آنچه در دست داریم ما را بسنده است .

این چنین [ بود که ] خدا فرمود : « فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مَا یَشْتَرُونَ » ؛⁽¹⁾کتاب خدا را پشت سر انداختند و آن را به بهای اندک فروختند . بد معامله‌ای کردند !

ورود مسائلی [ پیرامون قرآن ] بر آنان که تأویل آن را نمی‌دانستند ،

ناچارشان ساخت که از پیش خود به گونه‌ای قرآن را گرد آورند و بنگارند و به هم پیوند دهند که پایه‌های کفرشان را به پا دارد .

منادی آنان بانگ می‌زد : هرکس چیزی از قرآن در دست دارد ، برایمان بیاورد .

تألیف و نظم قرآن را به یکی از کسانی که بر دشمنی با اولیای خدا با آن همسو بود ، سپردند . وی ، بر اساس گزینشِ آنها قرآن را نوشت⁽²⁾.⁽³⁾

در احتجاج طبرسی ، آمده است که عُمَر به علی علیه‌السلام پیشنهاد کرد که از «قرآن مُفَسَّر» رسوایی‌های مهاجران و انصار را حذف کند .

این سخن عُمَر است که گفت : صلاح را در این دیدیم که قرآن را بنگاریم و رسوایی‌ها و هتک حرمت‌ها را از آن ، بیندازیم ... .

یعنی آنان می‌خواستند ، قرآن را از تفسیر آن تهی سازند ؛ زیرا به جمع و تألیف آن ، ناچار شدند .

زید بن ثابت از اینکه امام علی علیه‌السلام آن مصحف را بیرون آورد و کار او را باطل سازد ، بیم داشت . او می‌بایست در چارچوب آنچه نزد مسلمانان مشهور بود ، عمل می‌کرد .

زید ، گفت :

اگر قرآنی را که خواستید سامان دهم و علی قرآنی را که نگاشته است بنمایاند ، آیا کارتان هیچ و پوچ نمی‌شود ؟!

در کتاب سُلَیم (م76 ه ) می‌خوانیم :

ابوبکر سوی امام علی علیه‌السلام پیک فرستاد که بیا و بیعت کن .

علی

علیه‌السلام پاسخ داد : کار دارم با خود سوگند بسته‌ام که جز برای نماز عبا بر دوش نیندازم تا قرآن را بنگارم و گرد آورم .⁽¹⁾

چند روزی ، از آن حضرت دست برداشتند . امام علیه‌السلام قرآن را در یک پارچه گرد آورد و آن را بست ، سپس پیش مردم که در مسجد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با ابوبکر جمع بودند ، آمد و با صدای بلند ، بانگ زد :

ای مردم ، از زمانی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت به غسل آن حضرت [ و کفن و دفن او ] مشغول بودم ، سپس به قرآن پرداختم تا اینکه همه آن را در این جامه گرد آوردم .

خدا آیه‌ای را بر پیامبر فرود نیاورد مگر اینکه آن را گرد آوردم . آیه‌ای از قرآن که جمع نکرده باشم ، نماند و آیه‌ای از آن نیست مگر اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر من خواند و تأویلش را به من آموزاند .

سپس علی علیه‌السلام فرمود : تا فردای قیامت ، نگویید : « إِنَّا کُنَّا عَنْ هذَا غَافِلِینَ » ؛⁽¹⁾ما از این غافل بودیم .

آن گاه فرمود : تا در رستاخیز نگویید شما را به یاری‌ام فرا نخواندم و حقّم را یادآورتان نشدم و به کتاب خدا از آغاز تا انجام ، دعوت نکردم .

عُمَر ، گفت : قرآنی که با ماست ، از قرآنی که ما را بدان می‌خوانی بسنده است .⁽²⁾

در تفسیر عیّاشی (م320 ه ) آمده است :

چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنیا رفت و اختلافاتی پیش آمد و هنوز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دفن نشده ، عُمَر با ابوبکر بیعت کرد و علی علیه‌السلام این بند و بست را دید و بیعت مردم را با ابوبکر نگریست ، از فریفته شدن مردم ترسید، به کتاب خدا پرداخت وجمع آن را در مصحفی آغازید.

ابوبکر سوی علی علیه‌السلام پیک فرستاد که بیا و بیعت کن .

علی

علیه‌السلام فرمود : تا قرآن را گرد نیاورم ، بیرون نمی‌آیم .

بار دیگر ابوبکر پیک فرستاد . علی علیه‌السلام فرمود : تا از جمع قرآن فارغ نشوم ، به بیرون پا ننهم .

بار سوّم ابوبکر عمو زاده‌اش «قُنْفُذ» را فرستاد . فاطمه (دختر پیامبر) برخاست و میانِ او و علی علیه‌السلام مانع شد . قُنفذ ، فاطمه را [ لگد ] زد .

قُنفُذ - بی آنکه علی همراه او باشد - از خانه بیرون آمد . ترسید علی علیه‌السلام مردم را گرد آورد ، دستور داد پیرامونِ خانه آن حضرت ، هیزم اندازند ، سپس عُمَر آتش آورد تا خانه علی علیه‌السلام را (که علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام در آن بودند) به آتش کشد .

چون علی علیه‌السلام این کار را دید ، از خانه بیرون شد و از سر ناچاری (نه دل خواهانه) بیعت کرد .⁽¹⁾

به ارتباطِ جمعِ قرآن با مسئله امامت و خلافت ، نیک بنگرید . بعضی از بزرگان ، در تاریخ جمع قرآن ، این موضوع را از یاد برده‌اند و نگاه‌ها را بر آن و پژوهش در این زمینه ، معطوف نساخته‌اند .

اینها نمونه‌هایی از روایات شیعه‌اند⁽²⁾و بیش از آنها را - پیش از این - آوردیم . این متون ، ما را به چند مسئله رهنمون می‌سازند :

1 . خلفا پس از آنکه رسوایی‌های مهاجران و انصار را در قرآن مُفَسَّر امام علی علیه‌السلام دیدند ، به جمع قرآن پرداختند .

این سخن ، با آنچه دشمنانِ اهل بیت درباره شیعه شایع ساخته‌اند (که شیعه معتقد است خلفای سه‌گانه قرآن را تحریف کردند و فضایل امیرالمؤمنین و اهل بیت را از قرآن انداختند و عیب و ننگ‌هایی که برای دشمنان اهل بیت در قرآن وجود داشت ، زدودند) متفاوت است .

بالاتر از این ، در مصحف مفسَّر امام علی علیه‌السلام اسباب نزول آیات و سوره‌ها آمده بود .

در نگاه شیعه ، این متون ، قرآن نمی‌باشد ، بلکه شرح و بیانی از جانب خدا به واسطه جبرئیل برای پیامبر است و این ، با گفتارِ عُمَر در آیه سنگسار پیرمرد و پیرزن ، فرق دارد .

2 . حاکمان زید را حاضر ساختند و از او خواستند رسوایی‌ها و پرده دری‌هایی را که نسبت به مهاجران و انصار وجود داشت ، از قرآن بیندازند و زید هم پذیرفت .⁽¹⁾

این کار را زید - اگر درست باشد - تصرّف بی‌اجازه در کتاب دیگران به شمار می‌آید تصرّفی که صاحبش بدان راضی نیست .

3 . زید ترسید از اینکه هرگاه آیه سنگسار پیرمرد و پیرزن و دو سوره «حَفْد» و «خَلْع» (و مانند آن را) در قرآن درآورد ، امام علی علیه‌السلام مصحف تلاوت را - که نزدش بود - بنمایاند ؛ زیرا می‌گوید :

اگر از قرآنی که خواستید ، فارغ شوم و امام علی قرآنی را که نگاشت بیرون آورد ، همه کار شما باطل می‌گردد !

امام علی علیه‌السلام برای امّت روشن ساخت که آیه رجم شیخ و شیخه و سوره حَفْد و خَلْع (و مانند آن) در قرآنی که آنان می‌شناختند ، نیست و بدین سان ، تلاش آنان شکست خورد و ناکام ماند .

4 . در احتجاج طبرسی آمده است که امام علی علیه‌السلام فرمود : «چنان که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مرا بدین کار سفارش کرد ، قرآن را گرد آوردم» و در روایت مسعودی در اثبات الوصیّه می‌خوانیم که فرمود : «قرآن را بدان گونه که نازل شد و پیامبر مرا بدان امر کرد و سفارش نمود ، نوشتم» .

این عبارات ، واضح و روشن‌اند که امام علی علیه‌السلام از جانب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به جمع قرآن مُنزل و قرآن مُفسَّر ، وصیّت شد .

5 . عُمَر پیشنهاد قتل امام علی علیه‌السلام را به ابوبکر داد .

روایت احتجاج و اثبات الوصیّه ، بدان رهنمون‌اند و در روایتی که عَبَّاد بن یعقوب رَواجِنی (شیخ بخاری) می‌آورد ، این مطلب هست .⁽¹⁾

6 . خالد بن ولید برای قتل امام انتخاب شد ، سپس ابوبکر از این کار پشیمان گشت و در حال نماز از خالد خواست که این کار را نکند .

یعنی طرح قتل امام علیه‌السلام از مرحله نظر گذشت و به مرحله اجرا و عمل رسید ، لیکن عملی نشد ؛ زیرا ابوبکر نماز خود و مسلمانان را باطل ساخت تا دستوری را که به خالد داد ، تحقّق نیابد .

7 . ضرورت و مصلحت ، خطّ مشی حاکم را واداشت تا از مردم بخواهند قرآن‌هایی را که در دست دارند نزد خلفا بیاورند تا تألیف و جمع قرآن از نو ، سامان یابد . سپس این کار به بعضی از کسانی که در دشمنی با امام علی علیه‌السلام با

آنان همسو بود (مانند زید بن ثابت) سپرده شد . زید قرآن را طبق خواست آنان سامان داد .

متن روایت ، چنین است :

مسائل بسیاری که پیش می‌آمد و آنان تأویلش را نمی‌دانستند ، ناچارشان ساخت که به جمع و تألیف قرآن رو آورند . منادی‌شان بانگ زد : هرکه چیزی از قرآن نزدش هست ، پیش ما بیاورد .

تألیف و نظم قرآن را به یکی از کسانی که بر دشمنی با اولیای خدا با آنان همسو بود ، سپردند . وی نیز بر اساس اختیار آنها [ یعنی با دو شاهد ] قرآن را نوشت .

8 . امام علی علیه‌السلام را با زور از خانه بیرون آوردند⁽¹⁾و دربِ خانه‌اش را آتش زدند . بعید نمی‌نماید که مصحف تلاوت را - که با آن حضرت بود - نیز به زور گرفته باشند تا در جمع قرآن بدان اعتماد کنند بی‌آنکه از آن حضرت نام ببرند .

آنان در بسیاری از کارهاشان این شیوه را دارند و اعمال دیگران را به خود نسبت می‌دهند .

در کتاب الغارات آمده است :

علی در پاسخِ نامه محمّد بن ابی بکر ، نامه‌ای بدو نوشت که شرایع دین در آن بود . محمّد بن ابی بکر ، در این نامه نگریست و مطالب آن را یاد می‌گرفت و بر اساس آنها حکم می‌کرد .

چون عَمْرو بن عاص بر وی ظفر یافت و او را کشت ، همه کتاب‌هایش را گرفت و برای معاویه فرستاد .

معاویه در این نامه نگاه می‌کرد و از مطالب آن شگفت زده می‌شد .

ولید بن عُقْبَه ، نزد معاویه بود . چون اعجاب معاویه را دید ، گفت : دستور ده این احادیث را بسوزانند .

معاویه ، گفت : ای ابن اَبی مُعَیط ، دست نگه دار . من نظر تو را ندارم .

ولید ، گفت : گویا بی مُخی ! آیا بخردانه است که مردم بدانند احادیث ابو تراب نزد توست ، آنها را یاد می‌گیری و بر اساس نظر او حکم می‌کنی ؟ اگر رأی او را می‌پسندی ، چرا با او می‌جنگی ؟

معاویه ، گفت : وای بر تو ! از من می‌خواهی چنین علمی را بسوزانم ؟! به خدا سوگند ، علمی جامع‌تر و استوارتر و روشن‌تر از آن نشنیدم .

ولید ، گفت : اگر علم و حکم او خوشایند توست ، چرا با او می‌جنگی ؟

معاویه گفت : اگر ابو تراب عثمان را نمی‌کشت و فتوا می‌داد از او می‌ستاندیم . سپس لحظه‌ای ساکت شد ، آن گاه به افرادی که در مجلس بودند نگاه کرد و گفت : ما اینها را نامه‌های علیّ بن اَبی‌طالب نمی‌دانیم . ما بر این باوریم که اینها نوشته‌های ابوبکر صدّیق است که نزد فرزندش محمّد ماند . از این رو ، بر اساس آنها حکم می‌کنیم و فتوا می‌دهیم .⁽¹⁾

این نامه‌ها در خزائن بنی اُمیّه بود تا اینکه عُمَر بن عبدالعزیز ولایت یافت . وی آشکار ساخت که آنها احادیث علیّ بن اَبی طالب‌اند .

چون علی علیه‌السلام باخبر شد که آن نامه به دست معاویه افتاد ، سخت ناراحت گشت⁽¹⁾.⁽²⁾

به تحریف معاویه ، نیک بنگرید ! چگونه آنچه را نزد محمّد بن ابی بکر است تحریف می‌کند و آن را به ابوبکر نسبت می‌دهد .

بعید نیست که آنان به همراه علی علیه‌السلام مصحف مجرّد آن حضرت را به زور گرفتند و به آن اعتماد کردند (این گونه کارها را آنان پیوسته انجام می‌دادند) از این رو ، امام علی علیه‌السلام نسبت به عملکرد آنها ساکت ماند و مخالفت نورزید .

با درنگی در تاریخ درمی‌یابیم که مکتب امویان می‌کوشیدند تلاش‌های اُمّت را در قرآن و دیگر عرصه‌ها ، مصادره کنند و به بزرگانِ خودشان نسبت دهند و همزمان از شأن پیامبر و رسالت بکاهند و چیزهایی را که سزامند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیست به او منسوب سازند تا از این راه ، جایگاه امثال عثمان را تقویت کنند و فضیلتِ جمع قرآن ویکدست سازی قرائت‌ها را به عثمان نسبت دهند ورسم الخطّ عثمانی را چنان بنمایانند که گویا خدا آن را واجب ساخت و تعبّد به آن لازم است .

9 . امام علی علیه‌السلام و مصحف مُنزل و مُفسَّر آن حضرت را ناچیز شمردند ؛ زیرا

در احتجاج طبرسی می‌خوانیم که عُمَر به علی علیه‌السلام گفت : «نیازی بدان نداریم ، آنچه را در دست داریم بی‌نیازمان می‌سازد» . مسعودی در اثبات الوصیّه ، می‌آورد که عُمَر به علی علیه‌السلام گفت : «با قرآنت بازگرد ، از هم جدا مشوید ! » .

در این دو حرف ، گوشه زدن به حدیث ثقلین (که نزد شیعه و سنّی متواتر است) نهفته است ؛ زیرا عترت از قرآن جدا نمی‌شود و قرآن از عترت جدایی ناپذیر است ، هر دو با هم‌اند تا در حوض درآیند .

آنان با این عبارت‌ها ، می‌خواستند امام علی و مصحف آن حضرت (به ویژه مصحف مُفَسَّر او) را ناچیز بینگارند ، بلکه به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بی‌اعتنایی کنند که فرمود : «کتاب خدا و عترتم را در میان شما برجای می‌گذارم . این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در حوض بر من درآیند» .

با اندک درنگی در عبارت «فانصرف به معک لا تفارقه ولا یفارقک» (با قرآنت باز گرد ، از هم جدا نشوید) می‌توان عمق آنچه را می‌خواهیم بگوییم ، دریافت .

10 . پس از اجتماع سقیفه ، امام علیه‌السلام ترسید مردم فریفته شوند . از این رو به کتاب خدا و جمع آن با تفسیر و ترتیبی که با ترتیب مصحف مجرّد فرق داشت پرداخت تا آن دو باهم نیامیزند .

جمع مصحف مجرّد ، در همان سه روز نخست پایان یافت ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در روز دوشنبه درگذشت و در روز چهارشنبه دفن شد . امام علیه‌السلام پس از دفن

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بی‌درنگ به جمع آن پرداخت . این کار وقت اندکی را گرفت به گونه‌ای که بر اساس روایت صدوق رحمه‌الله از نُه روز فراتر نرفت .

امّا چون پس از دفن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امام علی علیه‌السلام دید مردم فریفته شدند و در سقیفه گرد آمدند و ثقل اصغر (عترت) را پایمال ساختند ، ترسید ثقل اکبر (قرآن) را نیز ضایع سازند . از این رو ، به جمع دوّم قرآن پرداخت ؛ یعنی نگارش قرآن به

همراه تنزیل و تأویل و تدوین هرآنچه از رسول خدا درباره شأن نزول آیات و سوره‌ها شنید .

11 . امام علی علیه‌السلام مصحف مُفَسَّر خویش را پیش آنان برد تا حجّت را بر آنها تمام کند و خلفای حاکم بدانند که دیروز کجا بودند و امروز کجایند ! به آنان فرمود : [ این را نشانتان دادم ] تا فردای قیامت نگویید : « إِنَّا کُنَّا عَنْ هذَا غَافِلِینَ » ؛⁽¹⁾ما از این غافل بودیم .

امام علیه‌السلام اطمینان داشت که قرآن منزل ، در «لوح محفوظ» و نزد پیامبر و اهل بیت و نزد همه مردم ، محفوظ است . بیشتر صحابه آن را حفظ‌اند ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با مکث ، برایشان می‌خواند . نیازی نبود که آنچه را صحابه از بر داشتند و نزدشان مشهور بود ، به آنان تقدیم دارد از این رو ، به تقدیم قرآن مُفَسّر (نه مجرّد) بسنده کرد و همین قرآن مفسّر از سوی آنان طرد شد .

12 . از این سخن عُمَر که گفت : «أغنانا ما مَعَنا مِنَ القُرآن عمّا تَدْعُونا إلیه» (آنچه از قرآن با ماست ، از آنچه بدان دعوتمان می‌کنی ، بسنده‌مان می‌سازد) می‌توان دریافت ، بخشی از قرآن نزد عُمَر بود (نه همه آن) عُمَر به همان مقدار قرآنی که نزد او و هوادارانش وجود داشت ، بسنده کرد و این سخن را گفت تا به فراخوان امام علیه‌السلام و روی آوردن به مصحفی که تنزیل و تأویل قرآن در آن بود ، تن ندهد .

در این سخن عُمَر که گفت : «با درگذشت محمّد ، قرآن فراونی از دست رفت» اشاره‌ای به این امر هست .

13 . نظام حاکم ، سیاست قدرت و زور را در پیش گرفت تا امام علی علیه‌السلام را برای بیعت به زانو درآورد . این کار ، پس از چند بار مهلت ، صورت گرفت .

سرانجام امام علیه‌السلام ناخشنودانه و بی‌آنکه خود بخواهد ، بیعت کرد .

پیشوایان مکتب حاکم ، می‌خواستند به قرآن بسنده کنند و سنّت را کنار نهند . عُمَر ، آشکارا بیان داشت : «کتاب خدا ما را بس است» . عایشه گفت : «قرآن شما را کفایت می‌کند» ، ابوبکر گفت : «میان ما و شما ، کتاب خدا هست» .

از این رو (و از باب الزام طرف مقابل به آنچه قبول دارد) امام علیه‌السلام و حضرت فاطمه علیهاالسلام برای اثبات حقّ شرعی‌شان ، تنها به قرآن استدلال کردند ، لیکن ابوبکر و عُمَر از اکتفا به قرآن دست برداشتند و از سنّت دلیل آوردند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است : «ما گروه انبیا ارث برجای نمی‌گذاریم» .

یعنی آنان پس از آنکه نتوانستند از قرآن ، دلیل و حجّت بیاورند ، به سنّت پیامبر که از آن روی گرداندند ، چنگ آویختند .

دست به دامان حدیث پیامبر شدند در حالی که ابوبکر - در آغاز خلافت - با این ادّعا که نسل‌های آینده اختلافشان در احادیث شدّت می‌یابد ، از نقل احادیث رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نهی کرد و مسلمانان را واداشت تنها به قرآن رجوع کنند .

ای ابوبکر ، چه شد که از حرف خودت برگشتی ؟!⁽¹⁾

معنای این جمله این است که امام علی علیه‌السلام خطاب به زُبیر ، می‌فرماید : چه امری برایت هویدا شد که از بیعتم دست کشیدی ؛ و گفته‌اند بدین معناست که : چه چیز برایت آشکار گشت که تو را از طاعت و بیعتم بازداشت .

ابن ابی الحدید در «شرح نهج البلاغه 2 : 164» می‌نویسد :

قطب راوندی ، می‌گوید : «فما عدا ممّا بدا» دو معنا دارد :

1 . چه چیز برایت آشکار شد که نگذاشت بر بیعت پایدار بمانی .

2 . چه چیز تو را بازداشت ...

در ادامه ، ابن ابی الحدید ، بر سخن قطب راوندی ، خدشه می‌کند و بخشی از بیان او را نادرست می‌انگارد و تهی از فایده می‌داند .

علاّمه مجلسی در «بحار الأنوار 32 : 76» ، می‌نگارد :

ابن میثم ، می‌گوید : این وجوه گرچه می‌توانند تفسیر این جمله باشند ، لیکن در هر یک از آنها باید از ظاهر عبارت دست برداشت . حق این است که بگوییم : «عدا» به معنای «جاوز» است و «من» برای بیان جنس می‌باشد و مقصود این است که : ما الّذی جاوَزَ لک عن بَیْعتی ممّا بدا لَکَ بَعْدَک مِنَ الأُمور الّتی ظَهَرَتْ لک ؛ بعدها چه برایت پیش آمد که از بیعتم گذشتی . برای آگاهی بیشتر بنگرید به : ترجمه شرح نهج البلاغه ابن میثم 2 : 305 م .

حضرت فاطمه علیهاالسلام سیاست گروه حاکم و شیوه دور از منطق آنها را در احکام ، محکوم ساخت تا بیان دارد که آنان به تغییر مفاهیم قرآنی دست می‌یازند .

آن بانو [ خطاب به حاکمان ] فرمود :

اکنون شما می‌پندارید که ما ارث نمی‌بریم !

« أَفَحُکْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ » ؛⁽¹⁾آیا حکم جاهلیّت را می‌جویند ؟! برای اهل یقین ، چه حکمی بهتر از حکم خداست ؟

آیا این را نمی‌دانید ؟ آری ، مانند خورشید برایتان روشن است که من دختر اویم .

ای مسلمانان ، آیا من از ارثم محروم شوم ؟ ای پسر ابو قُحافه ، آیا در کتاب خدا تو از پدرت ارث می‌بری و من ، نه ؟

« لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً فَرِیّاً » ؛⁽¹⁾حرف شاخ و دُم داری می‌زنی .

آیا به عمد کتاب خدا را رها کردید و پشت سر انداختید ؟ زیرا خدا می‌فرماید : « وَوَرِثَ سُلَیْمَانُ دَاوُدَ » ؛⁽²⁾سلیمان از داود ارث برد .

و آنجا که ماجرای یحیی بن زکریّا را نقل می‌کند ، می‌فرماید :

« فَهَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیّاً * یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ » ؛⁽³⁾پروردگارا ، از نزد خود ، دنباله‌ای ارزانی‌ام دار تا وارثم باشد و از خاندان یعقوب ارث برد .

« وأُولُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ » ؛⁽⁴⁾خویشاوندان - در کتاب خدا - بعضی بر بعض دیگر اولی_'feاند .

« یُوصِیکُمُ اللَّهُ فِی أَوْلاَدِکُم لِلْذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَیَیْنِ » ؛⁽⁵⁾خدا درباره اولادتان سفارش می‌کند بهره ارث پسر ، دو برابر دختر است .

« إِن تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ وَالأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقِینَ » ؛⁽⁶⁾اگر انسان مالی برجای می‌گذارد ، برای پدر و مادر و خویشاوندان - به نیکی - وصیّت کند . اهل تقوا باید این کار را بکنند .

شما می‌پندارید که من بهره‌ای ندارم و از پدرم ارث نمی‌برم و خویشاوندی ای میان ما نیست .

آیا خدا شما را به آیه‌ای اختصاص داد و پدرم را از آن استثنا کرد ؟

آیا می‌گویید : اهل دو ملّت از هم ارث نمی‌برند ؟ آیا من و پدرم اهل یک ملّت نیستیم ؟ آیا شما به عام و خاصّ قرآن از پدرم و پسر عمویم داناترید ؟

این فدک را همچون شترآماده برای سواری (با لجام و پالان) بستان ، در محشر تو را دیدار می‌کند . در آنجا چه خوب حاکمی است خدا و چه خوب رهبری است محمّد . وعده ما به قیامت و در آنجا اهل باطل زیان می‌کنند و پشیمانی برایتان سودی ندارد ، و « لِکُلِّ نَبَاٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ » ؛⁽¹⁾هر خبر را قرارگاهی است و سپس خواهید دانست .

« مَن یَأْتِیهِ عَذَابٌ یُخْزِیهِ وَیَحِلُّ عَلَیْهِ عَذَابٌ مُقِیمٌ » ؛⁽²⁾چه کس دچار عذابی ذلّت آور می‌شود و عذابی پایا بر او فرود می‌آید .

ابوبکر ، پاسخ داد که وی شنید رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمود : ما گروه انبیا ، طلا و نقره ، زمین و خانه ، بر جای نمی‌گذاریم . میراث ما کتاب و حکمت و علم و نبوّت است .. .

فاطمه

علیهاالسلام فرمود : شگفتا ! پدرم - رسول خدا - از قرآن رویگردان نبود و با احکامش مخالفت نمی‌ورزید ، بلکه پیرو قرآن بود و برج و باروی آن را دنبال می‌کرد ... .⁽³⁾

با این منطق و استدلال ، فاطمه علیهاالسلام در برابر تحریفات آنان ایستاد ؛ زیرا بعید

نبود با تفسیرهای اشتباه خلفا (به ویژه با هواپرستی‌ها) قرآن از دست برود و زیاده در آن راه یابد .

افزون بر این ، امام علی علیه‌السلام به ابوبکر و عمر ثابت کرد که از قرآن چیزی نمی‌دانند . به ابوبکر ، گفت :

ای ابوبکر ، درباره ما بر خلاف حکمِ خدا درباره مسلمانان ، حکم می‌کنی ؟ ابوبکر ، پاسخ داد : نه .

امام

علیه‌السلام فرمود : اگر دست مسلمانان چیزی باشد و مالک آن باشند ، سپس من ادّعا کنم آن چیز ، مالِ من است ، از چه کسی بیّنه می‌خواهی ؟ ابوبکر گفت : از تو .

امام

علیه‌السلام فرمود : پس چرا از فاطمه درباره چیزی بیّنه خواستی که در دست دارد و در زمان حیات پیامبر و پس از آن ، آن را در اختیار داشت ؟ و از مسلمانان بر آنچه ادّعا کردند ، شاهد نخواستی (چنان که از من بر ادّعایی که علیه ایشان کردم شاهد خواستی) .

ابوبکر ، خاموش ماند . عُمَر گفت : ای علی ، بس کن ! ما را یارای بگو مگو با تو نیست . اگر شاهدان عادلی آوردی [ که هیچ ] وگرنه فدک فی‌ء مسلمانان است و تو و فاطمه در آن حقّی ندارید .

علی

علیه‌السلام فرمود : ای ابوبکر ، آیا کتاب خدا را می‌خوانی ؟ ابوبکر پاسخ داد : آری .

فرمود : از این آیه مرا خبر ده که درباره ما نازل شد یا دیگران : « إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ؛⁽¹⁾

همانا خدا خواست پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و پاک و پاکیزه‌تان سازد .

ابوبکر گفت : درباره شما نازل شد .

علی

علیه‌السلام پرسید : اگر شهودی به کار زشتی علیه فاطمه (دختر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) شهادت دهند ، با او چه می‌کنی ؟

ابوبکر گفت : حد را بر او جاری می‌سازم ، همان گونه که زنان مسلمان را حد می‌زنم .

علی

علیه‌السلام فرمود : در این صورت ، نزد خدا ، از کافرانی !

ابوبکر پرسید : چرا ؟

علی علیه‌السلام فرمود : زیرا شهادت خدا را بر طهارت فاطمه رد کردی و شهادت مردم را علیه او پذیرفتی ؛ چنان که حکم خدا و پیامبر را (که فدک را به او داد و ر زمان حیات پیامبر فاطمه آن را در اختیار گرفت) رد کردی ، سپس شهادت عرب بیابان نشینی را که روی پاچه‌اش می‌شاشد ،⁽¹⁾

ابن خِراش او را به وضع حدیث «نحن معاشر الأنبیاء لا نورّث ، ما ترکناه صدقة» (ما گروه انبیا ، ارث برجای نمی‌نهیم . آنچه از ما باز ماند ، صدقه است) متّهم می‌سازد (بنگرید به ، تاریخ بخاری 7 : 305 ، رقم 1296) بخاری ، می‌گوید : بعضی گفته‌اند ، صحبتی با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داشت ، امّا این سخن ، درست نمی‌باشد .

در «الجرح والتعدیل 8 : 203 ، رقم 896» آمده است : اینکه گفته‌اند وی صحبتی با پیامبر داشت ، صحیح نیست .

ابن حبّان در «الثقات 5 : 1382 ، رقم 5308» می‌گوید : کسی که او را صحابی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌پندارد ، اشتباه می‌کند .

ابن حجر در «الإصابة 5 : 708 ، رقم 7601» می‌نویسد : وی در سال 92 (و گفته‌اند 95) هجری ، در 94 سالگی درگذشت .

ابن سعد در «الطبقات 5 : 56» وی را در طبقه کسانی می‌آورد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را درک کردند و او را دیدند ، امّا حدیث از وی به خاطر نسپردند .

در «الکامل فی الضّعفاء 4 : 321 ، رقم 1155» از ابن خِراش ، نقل شده است که گفت : حدیث (لا نورّث ما ترکناه صدقة» سخن باطلی است .

نیز بنگرید به ، لسان المیزان 3 : 444 ، رقم 1732 ؛ میزان الإعتدال 4 : 330 ، رقم 5014 .

بردی که آن ، فی‌ء مسلمانان است .

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : «کسی که ادّعا می‌کند باید بیّنه بیاورد و کسی که بر او ادّعا شده است ، باید سوگند خورد» .

تو سخن پیامبر را که فرمود : «بَیّنه بر عهده مدّعی است و یمین وظیفه مُدّعی علیه» پس زدی .

راوی می‌گوید : مردم ، غُرولُند کردند و به انکار پرداختند . بعضی به بعض دیگر رو کردند و گفتند : واللّه ، علی بن ابی طالب ، راست می‌گوید .. .⁽¹⁾

داعیانِ «لا حکم إلاّ للّه» (حکم تنها برای خداست و بس) و «حسبنا کتاب اللّه» (کتاب خدا ما را کفایت می‌کند) و «بیننا وبینکم کتاب اللّه» (میان ما و شما کتاب خدا هست) می‌خواستند از قرآن (که وجوه گوناگونی را در بر دارد) برای کوبیدن عترت ، سود جویند و بگویند عترت در راهِ خطا گام نهاد و از راه درست دور افتاد (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) .

نقشه آنان در جمع قرآن ، درست در همین سیاق بود ، لیکن با نرمی و

پی‌ریزی قواعد باطلی که انسان را به بیراهه می‌کشاند و بعضی از شرق شناسان از آن ، سوء استفاده کرده‌اند ؛ کسانی چون : گلدزیهر ، نُلدکه ، شوالی ، آلفونس ، مینکانا، بلاشر، ریچاردبل⁽¹⁾، جان ونز برو⁽²⁾

برای آگاهی بیشتر بنگرید به :

خاورشناسان و جمع و تدوین قرآن : 114 .

زبان قرآن ، تفسیر قرآن (بخش 2 ، مطالعات قرآنی جان ونزبرُو) : 187 .

پژوهش‌های قرآن و حدیث (مقالات و بررسی‌ها) ش4 ، زمستان 87 ، بررسی و نقد دیدگاه‌های ونزبرو درباره تثبیت نهایی متن قرآن ، نصرت نیل ساز ، (شهیدی) .

آری ، مکتب خلافت با دفاع دیوانه‌وار از عثمان و آوردن توجیه‌های پیاپی و تشریعِ قرائت شاذ (در کنار قرائت درست) میدان را پیش قائلان به تحریف قرآن ، گشودند .

قَیْسی (م437 ه ) در کتاب الإبانة عن معانی القراءات می‌نگارد :

صحابه در قرائت‌هاشان با الفاظی که درشنیدن متفاوت بود (امّا یک معنا را می‌رساند) والفاظی که در شنیدن ودر معنا تفاوت داشت ،⁽³⁾[ و در الفاظی که ] بر خلاف خطّ قرآن بود (زیاده و کم داشت)⁽⁴⁾و [ الفاظی که ] با خطّ قرآن جور در می‌آمد ، در تقدیم و تأخیر ،

در اختلاف در حرکت حروف و بناها ، در اختلاف حروف ، در وضع حروفی در جای حروف دیگر ، اختلاف داشتند⁽¹⁾.⁽²⁾

استاد عزّه دروزه ، می‌نگارد :

روایات فراوانی درباره وجود اختلاف در ترتیب مصاحف بعضی از صحابه ، کلماتِ زاید (که در بعضی مصاحف نوشته شد و در مصحف متداول نگارش نیافت) آیاتی که قرائت می‌شد و بدان گونه در این مصحف نوشته نشد ، وجود دارد .

از این روایات ، به دست می‌آید که پیامبر در حالی درگذشت که قرآن گردآوری و مترتّب نشده بود .⁽³⁾

در بخش دوّم این بحث ،⁽⁴⁾این امور را می‌کاویم و ریشه‌های تشکیک در پیامبر و رسالت را روشن می‌سازیم و بیان می‌داریم که چگونه روایات تحریف به کتاب‌های شیعه و سنّی راه یافت .

همزمان بر روش خطای خلفا در جمع قرآن تأکید داریم و اینکه (به لطف خدای متعال) این کار به اصل قرآن صدمه نزد ؛ زیرا همه مسلمانان به قرآن متعبّد بودند و سوره‌ها و آیات آن را در نمازهاشان می‌خواندند و قرآن نزد همه آنها ، اوّلین منبع قانون گذاری اسلامی ، بود .

نیز این خطّ مشی نادرست ، به اهل بیت علیهم‌السلام که همتای قرآن بودند ، آسیب نرساند ؛ زیرا آنان علیهم‌السلام بر پایبندی به همین قرآن موجود ، تأکید داشتند و به شک

و شبهه در آن تن نمی‌دادند ، گرچه تصرّفات خلفا (و کارهایی را که در شریعت انجام دادند) خطا می‌دانستند و تفسیر آنان را از «اَحْرف سبعه» (قرائت‌های هفت‌گانه) رد می‌کردند و جمع قرآن را از سوی غیر معصوم برنمی‌تافتند .

از امام علی علیه‌السلام عبارت‌های فراوانی هست که بر ایمان به همین قرآن دلالت دارند . در اینجا دو نمونه از سخنان آن حضرت را می‌آوریم ؛ یکی از آنها پس از شنیدن رأی «حکمین» است و در دیگری ، امام علیه‌السلام احکام دین را بیان می‌دارد و شبهه خوارج را می‌نمایاند .

این دو سخن را به عنوان دو متنی می‌آوریم که دلالت دارند امام علیه‌السلام به تحریف قرآنی که هم اکنون در دست ماست ، اعتقاد نداشت وگرنه ، مردم را بدان ارجاع نمی‌داد ؛ به ویژه آنکه این دو سخن را پس از قتلِ عثمان و انتشار مصحف‌ها در میان مردم در شهرها بیان داشت .

امام علی علیه‌السلام پس از شنیدن ماجرای «حَکَمَیْن» (داوری عَمْرو بن عاص و ابو موسی اشعری) فرمود :

«در گماردنِ داوران ، ما مردمان را به داوری نگماردیم ، بلکه قرآن را داور قرار دادیم .

و این قرآن ، خطّی نبشته است که میان دو جلد هشته است . زبان

ندارد تا به سخن آید . ناچار آن را ترجمانی باید و ترجمانش آن مردمانند که معنی آن دانند .

چون این مردم ما را خواندند تا قرآن را میان خویش داور گردانیم ، ما گروهی نبودیم که از کتاب خدا روی برگردانیم .

همانا ، خدای سبحان گفته است : اگر در چیزی خصومت کردید ، آن را به خدا و رسول بازگردانید .

پس باز گرداندنِ آن به خدا این است که کتاب او را به داوری بپذیریم و باز گرداندن به رسول این است که سنّت او را بگیریم .

پس اگر از روی راستی به کتاب خدا داوری کنند ، ما از دیگر مردمان بدان سزاوارتریم ، و اگر به سنّت رسول گردن نهند ، ما بدان اولی‌تریم» .⁽¹⁾

و آن گاه که امام علی علیه‌السلام شبهه خوارج را می‌نمایاند و حکم «حَکَمَیْن» را باطل می‌سازد ، می‌فرماید :

«پس اگر به گمان خود جز این نپذیرید که من خطا کردم و گمراه گشتم ، چرا همه امّت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به گمراهی من گمراه می‌پندارید و خطای مرا به حساب آنان می‌گذارید ؟ و به خاطر گناهانی که من کرده‌ام ایشان را کافر می‌شمارید ؟

شمشیرهاتان [ را ] بر گردن ، به جا و نا به جا فرود می‌آرید و گناهکار را با بی‌گناه می‌آمیزید و یکی‌شان می‌انگارید .

همانا دانستید که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زناکار محصن را سنگسار کرد سپس بر او نماز گزارد و به کسانش داد و قاتل را کشت و میراثش را به کسانش واگذارد ، دست دزد را برید و زناکار نامُحصن را تازیانه نواخت ، سپس بخش هر دو را از فی‌ء به آنان پرداخت و هر دو خطاکار - دزد و زناکار - زنان مسلمان را به زنی گرفتند .

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گناهانشان را بی‌کیفر نگذاشت و حکم خدا را درباره ایشان برپا داشت و سهمی را که در مسلمانی داشتند از آنان

بازنگرفت و نامشان را از تومار مسلمانان بیرون نکرد .

پس شما بدترین مردمید و آلتِ دست شیطان و موجب گمراهی این و آن .

و به زودی دو دسته به خاطر من تباه شود : دوستی که کار را به افراط کشاند و محبّت ، او را به راه غیر حق براند و آن که در بُغض اندازه نگاه ندارد و بغضش او را به راهی که راست نیست ، درآرد .

حال آن دسته درباره من نیکوست که راه میانه را پوید و از افراط و تفریط دوری جوید .

همراه آنان روید و با اکثریّت همداستان شوید که دست خدا همراه جماعت است و از تفرقه بپرهیزید که موجب آفت است .

آن که از جمعِ مسلمانان به یک سو شود ، بهره شیطان است ؛ چنان که گوسفند چون از گلّه دور ماند ، نصیب گرگ بیابان است .

آگاه باشید ! هرکه مردم را بدین شعار بخواند او را بکشید ، هرچند زیر عمامه من باشد .

همانا دو داور گمارده شدند تا آنچه را قرآن زنده کرد ، زنده گردانند و آنچه را مرده خوانده ، بمیرانند .

زنده داشتن قرآن ، فراهم آمدن بر داوری آن است و میراندنِ آن ، جدا گردیدن و نپذیرفتن احکام قرآن .

اگر قرآن ما را به سوی آنان کشاند ، پیرو آنانیم و اگر آنان را به سوی ما براند ، پیروی ما خواهند کرد» .⁽¹⁾

قرآنی که امروزه در دست مسلمانان است ، نه مصحف ابوبکر است و نه مصحف عُمَر و نه مصحف عثمان .

این قرآن ، همان مصحفی است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با آرامش و آهستگی برای مردم می‌خواند و میان مسلمانان مشهور بود و به واسطه امام علی علیه‌السلام از پشتِ بستر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردآوری شد .

همان مصحفی است که مردم ، آیات و سوره‌های آن را در نمازهاشان می‌خواندند و در لحظه‌های شب و روز ، با آن همدم بودند .

و همان قرآنی است که علی علیه‌السلام آن را بر سر نهاد .

از ابو صالح روایت است که گفت :

علیّ بن اَبی طالب را دیدم که قرآن را گرفت و بر سر نهاد حتّی دیدم ورقش تق تق می‌کرد .

سپس فرمود : بار الها ، اینان بازم داشتند از اینکه محتوای این قرآن را در میان امّت به پا دارم ، ثواب آنچه را در آن هست ، ارزانی‌ام دار .. .⁽¹⁾

درباره روایات جمع قرآن از سوی ابوبکر ، به همین مقدار بسنده می‌کنیم و در ادامه ، به جمع قرآن در دورانِ عُمَر می‌پردازیم .

جمع قرآن در دورانِ عُمَر

اشاره

جمع قرآنِ عُمَر

روایاتی وجود دارند که به آنها بر جمع قرآن در عهد عُمَر استدلال شده است :

1 . برای ما حدیث کرد اسماعیل بن عیّاش ، از عُمَر بن محمّد بن زید ، از پدرش که :

انصار پیش عُمَر آمدند ، گفتند : ای امیر مؤمنان ، قرآن را در یک مصحف جمع کنیم ؟

عُمَر ، گفت : زبانِ شما مردم لَهْجه و اشتباه دارد . خوش ندارم در قرآن ، آن را بیان کنید .

[ بدین سان ] عُمَر خواسته آنها را نپذیرفت .⁽¹⁾

در «صحیح بخاری 4 : 1913 ، حدیث 7419» از ابن عبّاس روایت است که عُمَر گفت : قاری‌ترین ما «اُبَیّ» است و ما لَحن اُبَیّ را وا می‌نهیم ، و اُبَیّ ، می‌گفت : قرآن را از دهان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهگرفتم .

2 . از یحیی بن عبدالرّحمان بن حاطب روایت است که گفت :

عُمَر ، خواست قرآن را جمع کند . میان مردم برخاست و گفت : هرکه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چیزی از قرآن را دریافت داشته است ، پیش ما بیاورد .

مردم ، قرآن را در صحیفه‌ها ، لوح‌ها و شاخه‌های خرما می‌نوشتند ، عُمَر از هیچ کس چیزی را نمی‌پذیرفت مگر اینکه دو شاهد ، شهادت دهند [ که آن متن ، قرآن است ] .

عُمَر در حالی که قرآن را گرد می‌آورد ، به قتل رسید .

[ پس از عُمَر ، عثمان خلیفه شد ] عثمان برخاست و گفت : هرکس از کتاب خدا چیزی در دست دارد ، برای ما بیاورد .

وی ، هیچ متن قرآنی را نمی‌پذیرفت مگر اینکه دو شاهد بر آن شهادت دهند .

خُزَیمة بن ثابت آمد و گفت : به نظر من دو آیه را شما وا نهادید و ننوشتید ! پرسیدند : کدام دو آیه ؟

خُزَیمه گفت : از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دریافتم که فرمود : « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ » ؛⁽¹⁾پیامبری از خودتان برایتان آمد که درد و رنج شما بر او سخت است ... (تا آخر سوره) .

عثمان گفت : شهادت می‌دهم که این دو آیه ، از نزد خداست . به نظرت آن دو را کجا بگذاریم ؟

خُزَیمه گفت : با آن دو ، آخرین [ سوره‌ای ] را که نازل شد به پایان رسان .

عثمان ، آن دو را در آخر سوره برائت ، نهاد .⁽²⁾

در روایت دیگری ، آمده است :

حارث بن خُزَیمه این دو آ یه (از آخر سوره برائت) را پیش عُمَر آورد . عُمَر پرسید : چه کسی با تو بر این همراه است ؟

خُزَیمه ، گفت : به خدا ، نمی‌دانم ! جز اینکه این دو آیه را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم و حفظ کردم و به خاطر سپردم .

عُمَر گفت : من هم شهادت می‌دهم که آن دو را از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم .

سپس عُمَر گفت : اگر سه آیه بود ، آن را سوره‌ای جداگانه قرار می‌دادم . به سوره‌ای از قرآن بنگرید ، آن دو را به آن ملحق سازم . این دو آیه را به آخر سوره برائت ، می‌چسبانم⁽¹⁾.⁽²⁾

3 . ابن ابی داوود در المصاحف از حسن نقل می‌کند که :

عُمَر از آیه‌ای از کتاب خدا پرسید ، گفتند : به همراه فلا نی بود ، در جنگ یَمامه کشته شد .

عُمَر گفت «إنّا للّه» (ما ملک خداییم) و دستور داد قرآن را گرد آورند و این کار انجام شد .

از این رو ، عُمَر نخستین کسی است که قرآن را در مُصحف جمع کرد .⁽³⁾

4 . ابن انباری در المصاحف از ابو اسحاق ، از بعضی از اصحابش نقل می‌کند که گفت :

چون عُمَر مُصحف را گرد آورد ، پرسید : خوش بیان‌ترین فرد کیست ؟ گفتند : سعید بن عاص . پرسید : خوش‌نویس‌ترین شخص کیست ؟ گفتند : زید بن ثابت .

عُمَر گفت : سعید قرآن را املا کند و زید آن را بنویسد .

چهار قرآن نوشتند . به هر یک از شهرهای کوفه ، بصره ، شام ، حجاز ، یکی از آنها را فرستاد .⁽¹⁾

5 . ابن اَبی داوود ، از عبداللّه بن فَضاله نقل می‌کند که گفت :

چون عُمَر خواست «مصحف امام» را بنویسد ، گروهی از اصحابش را برای این کار نشاند و گفت : هرگاه در لهجه اختلاف کردید ، آن را به گویش «مُضَر» بنگارید ، زیرا قرآن بر مردی از مُضَر نازل شد .⁽²⁾

در روایت دیگر ، آمده است که گفت :

در مصحف‌های ما جز فرزندانِ قُرَیش و ثقیف ، نباید املا کنند .⁽³⁾

6 . ابن سعد در الطبقات از محمّد بن کعب قُرَظی روایت می‌کند که گفت :

پنج تن از انصار - در زمان پیامبر - قرآن را گرد آوردند : مُعاذ بن جبل ، عُبادة بن صامت ، اُبَیّ بن کعب ، ابو اَیّوب ، ابو درداء .

چون دوران عُمَر فرا رسید ، یزید بن اَبی سفیان به وی نوشت که اهل شام فراوان شدند و شهرها را پر کرده‌اند و به کسانی نیاز دارند که قرآن را یادشان دهد و آنها را فقیه گرداند . ای امیر مؤمنان ، اشخاصی را بفرست که آنان را تعلیم دهد .

عُمَر این پنج نفر را فرا خواند و گفت : برادران شامی‌تان کسانی را به یاری خواسته‌اند که قرآن را به آنها بیاموزاند و آ نان را در دین فقیه گرداند . به سه نفر از خودتان (خدا شما را رحمت کناد) یاری‌ام دهید .

اگر سه تن از شما این کار را می‌پذیرد ، رهسپار شوید وگرنه ، قرعه بیندازید .

گفتند : قرعه نمی‌اندازیم . ابو ایّوب سالمند و اُبَیّ بن کعب ، بیمار [ دل ] است .

مُعاذ و عُباده و ابو درداء ، آماده رفتن شدند .

عُمَر گفت : از «حِمْص» بیاغازید . مردمانِ گوناگونی را خواهید یافت ، بعضی‌شان تیز فهم‌اند [ و به سرعت آموزه‌ها را فرا می‌گیرند ] اگر چنین افرادی را دیدید ، دسته‌ای از مردم را به آنها بسپارید .

هرگاه وضع «حِمْص» را رو به راه یافتید ، یکی‌تان در آنجا بماند و دیگری به دمشق و نفر سوّم به فلسطین برود .

آنان به «حمص» درآمدند و در آن بودند تا اینکه از مردم آنجا آسوده خاطر شدند . عُباده در «حِمْص» ماند ، ابو درداء به دمشق بازگشت و در این شهر بود تا از دنیا رفت . مُعاذ به فلسطین رفت و در همان جا درگذشت .⁽¹⁾

7 . ابن سعد ، از خُزَیمة بن ثابت روایت می‌کند که گفت :

آیه « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ » ؛⁽²⁾(پیامبری از خودتان ، آمد) را پیش عُمَر و زید بن ثابت آوردم .

زید پرسید : چه کسی با تو شهادت می‌دهد که این سخن ، آیه قرآن است ؟

خُزَیمه می‌گوید ، گفتم : به خدا سوگند ، نمی‌دانم [ و شاهدی را سراغ ندارم ] .

عُمَر گفت : من همراه او بر این آیه گواهم .⁽¹⁾

8 . از یحیی بن جَعْدَه ، روایت است که گفت :

عُمَر آیه‌ای از قرآن را نمی‌پذیرفت مگر اینکه دو شاهد بر آن شهادت دهند .

یکی از انصار ، دو آیه را آورد . عُمَر گفت : بر این د و آیه ، شاهدی جز تو نمی‌خواهم .

[ آن دو آیه ، چنین‌اند : ] « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ » ؛⁽²⁾(پیامبری از خودتان آمد) تا آخر سوره توبه .⁽³⁾

9 . از ابن عبّاس روایت است که عُمَر بر منبر رفت ، سخنرانی کرد و گفت :

خدای بزرگ محمّد را با [ آیین ] حق فرستاد و قرآن را بر او فرود آورد . در کتاب خدا ، آیه رجم (سنگسار) بود . پیامبر بدان عمل کرد و ما هم پس از او به رجم دست یازیدیم .

می‌ترسم با گذشت زمان ، کسی بگوید : واللّه ، ما رجم را در کتاب خدا نمی‌یابیم و بدین سان ، با ترک واجبی که خدا نازل کرد ، گمراه شوند .

بدانید که رجم بر کسی که زنای مُحْصَن کند و شاهدان شهادت دهند یا با حاملگی و اعتراف همراه باشد ، حق است .

پس از آن ، می‌خواندیم : «از پدرانتان روی بر متابید که نشانه کفر شماست»⁽¹⁾

معنای این دو حدیث ، آنچه بر سر زبان‌هاست به غیر پدر خود را منسوب ساختن نیست ...

مقصود این است که هرکس از روی عمد و با اختیار ، خود را فرزند دیگری داند ، کافر به خداست .

در جاهلیّت این کار را زشت نمی‌شمردند که شخص فرزند دیگری را بپذیرد و آن فرزند خود را به همان پدر خوانده منسوب سازد تا اینکه آیه نازل شد : خود را فرزند پدرانتان بدانید ... ، فرزند خوانده‌ها ، پسرانِ حقیقی شما نیستند ...

نیز مراد از «کفر» در اینجا ، حقیقتِ کفر که شخص را برای همیشه دوزخی می‌سازد نیست ... سبب کاربرد واژه کفر در اینجا ، دروغ بستن بر خداست ؛ گویا شخص می‌گوید : خدا مرا از آب فلانی آفرید ، در حالی که چنین نیست .. .

در «عمدة القاری 23 : 262» آمده است : مقصود از کفر ، کفر واقعی یا کفران نعمت و انکار حقّ خدا و حقّ پدر است ... (م) .

10 . ابن سعد ، از محمّد بن سیرین روایت می‌کند که گفت :

عُمَر در حالی که گردآوری قرآن را به پایان نرساند ، کشته شد .⁽³⁾

از سَوَّار بن شَبیب روایت است که گفت :

به همراه گروهی بر ابن زبیر درآمدم . از او درباره عثمان پرسیدم که چرا مصحف‌ها را پاره پاره کرد و زمین‌ها را قُرُق ساخت ؟

ابن زبیر ، گفت : برخیزید ، شما حَرُوری [ از اهل خوارج ] هستید .

گفتیم : ما حَرُوری نیستیم .

ابن زبیر گفت : شخصی دروغ‌گو و حریص پیش عُمَر آمد و گفت : ای امیر مؤمنان ، مردم در قرائت ، اختلاف دارند !

عُمر خواست مصحف‌ها را گرد آورد و بر یک قرائت سامان بخشد ، امّا کارد به شکمش خورد و درگذشت .

چون خلافت به عثمان رسید ، همان مرد ، آن سخن را یادآور شد . عثمان مصحف‌ها را گرد آورد . مرا پیش عایشه فرستاد ، صحیفه‌هایی که پیامبر قرآن را در آنها نوشت ، آوردم . آنها را بر مصاحف عرضه کردیم تا استوارشان ساختیم .

سپس عثمان دستور داد دیگر مصحف‌ها را پاره سازند و این کار صورت گرفت .⁽¹⁾

وارسی و نقد

در این روایات ، نام عُمَر به عنوان گرد آورنده قرآن یا کسی که در جمع آن شرکت داشت ، آمده است . این متون - که آنها را از منابع اصلی اهل سنّت آوردیم - گرچه از سویی اندیشه مذکور را به ذهن نزدیک می‌سازد ، لیکن از سوی دیگر آن را دور می‌کند .

روایت اوّل

در روایت نخست ، انصار ، پیشنهاد جمع قرآن را به عُمَر می‌دهند و عُمَر با این ادّعا که زبان آنها لهجه و اشتباه دارد ، اجازه این کار را به آنها نمی‌دهد ، در

حالی که اُبَیّ بن کعب (سرآمد قاریان) بزرگ و برگزیده و دانای آنهاست و زید بن ثابت (جامع قرآن در دوران خلفای سه‌گانه) یکی از همین انصار است .

بالاتر از این ، در خبر «طبقات ابن سعد 2 : 357» علی رغم ارجمندی وی ، گوشه و کنایه به او را شاهدیم !⁽¹⁾

می‌توانیم تن ندادن عُمَر را به جمع قرآن از سوی انصار ، در این بدانیم که عُمَر بر این باور بود که قریش از همه مردمان برتر است ؛ چراکه از نسل اسماعیل و ابراهیم‌اند که کعبه را ساختند و به پرده‌داری خانه خدا و پذیرایی از مهمانان خدا و سیراب کردن آنان ، شرافت یافتند و دیگران را نباید همپایه اینان دانست و سنجید (نه اینکه دلیل این کار ، لهجه داشتن زبان آنها باشد) .

به پندار عُمَر ، خدا انصار را به خاطر خودشان نستود ، بلکه مدح انصار به خاطر پیروی از مهاجران بود .

این معنا ، آشکارا بر زبان عُمَر آمده است ، می‌گوید :

لقد کنتُ أری أنّا رَفَعْنا رفعةً لا یَبْلُغُها أَحَدٌ بعدنا ؛⁽²⁾

(چون آیات 97 تا 100 سوره توبه نازل شد) دیدم به جایگاهی بالا رفتیم که هیچ کس بعد از ما ، بدان نمی‌رسد .

مشهور است که عُمَر آیه « وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ »⁽³⁾(پیشتازان نخست ، مهاجران و انصار و کسانی که به خوبی آنان را پیرویدند) را این گونه می‌خواند : مهاجران (اوّلین سبقت گیرندگان) و اَنصار ، همان‌ها که به خوبی مهاجران را پیرویدند .

واژه «الأنصار» را مرفوع می‌خواند و «واو» بعد آن را حذف می‌کرد و جمله بعد را صفتِ اَنصار می‌دانست ؛ یعنی خدا از مهاجران و از پیروان انصاری‌شان ، راضی شد .

این فهم و قرائت را اُبَیّ بن کعب (سرآمد قاریان) نمی‌پذیرفت ؛ زیرا سخن وحی بدین گونه نبود و بر زبان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدین سان نیامد ، بلکه اُبَیّ ، فضل

مهاجران و انصار را یکسان می‌دانست .

از ابو سَلَمه و محمّد بن ابراهیم تیمی ، روایت است که گفت :

عُمَر به شخصی گذشت که برای مهاجران می‌خواند « وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ »⁽¹⁾(تا آخر آیه) .

عُمَر ایستاد و گفت : بیا . چون آمد ، پرسید : چه کسی این آیه را [ بدین گونه ] برایت خواند ؟

وی گفت : اُبَیّ بن کعب آن را برایم قرائت کرد .

عُمَر گفت : پیش اُبَی برویم . سوی اُبی رهسپار شدند . اُبَی بر بالشی تکیه داشت و سرش را شانه می‌زد . عُمَر بر وی سلام کرد ، اُبَی جواب سلامش را داد .

عُمَر پرسید : ای ابو مُنْذِر ، اُبَی گفت : بگوشم . عُمَر پرسید : آیا این آیه را [ بدین سان ] تو قرائت کردی ؟

اُبَیّ گفت : درست است . آن را از رسول خدا دریافتم .

عُمَر پرسید : تو آن را از رسول خدا دریافت داشتی ؟

اُبَیّ (سه بار) گفت : آری ، آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دریافت داشتم و در بار سوّم ، با خشم گفت : آری ، واللّه ، خدا آن را بر جبرئیل [ همین گونه ] نازل کرد و جبرئیل آن را بر قلب محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود آورد و در این باره ، از خطّاب و پسرش نظر نخواست .

عُمَر از نزد اُبَیّ بیرون آمد ، در حالی که دستانش را برافراشت و «اللّه اکبر ، اللّه اکبر» می‌گفت .⁽¹⁾

بعید نمی‌نماید که عُمَر (افزون بر آنچه آوردیم ، ترجیح قریش بر دیگران) به خاطر موضع انصار نسبت به مهاجران در زمان پیامبر و موضع آنان نسبت به ابوبکر و عُمَر در سقیفه (و اینکه گفتند : یک امیر از ما و یک امیر از شما) و مهم‌تر

از همه ، محبّت نسبت به اهل بیت علیهم‌السلام و این سخنشان که همگی گفتند : «جز با علی بیعت نمی‌کنیم»⁽²⁾این رویکرد را در پیش گرفت .

اینکه عُمَر «واو» را از این آیه زدود ، جسارت بر کلام خدا و حذفِ حرفی از آن است .

وی ، این آیه را پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواند . این توجیه جا ندارد که عُمَر آیه را آن گونه که بایسته بود ، نمی‌دانست ؛ زیرا اهل سنّت چنان جایگاه بلندی برای عُمَر قائل‌اند که می‌گویند وی روح شریعت را در می‌یافت و در مسائل بسیاری ، وحی با نظر وی (نه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) همسان می‌شد .

چگونه می‌توان پذیرفت که عُمَر قرائت آیه‌ای را که در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خوانده

می‌شد (و مهاجران و انصار آن را شنیدند) نمی‌دانست ؟ چرا در اینجا وحی با او همخوان نگشت و قرآن را با پیشنهاد وی تصحیح نکرد ؟

قرآن ، کتاب خداست که خدا آن را از تحریف مصون داشت و فرمود : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽¹⁾ما قرآن را نازل کردیم و خود نگهبانِ آنیم .

نیز روایت اوّل نادرستی این شایعه را بیان می‌دارد که زید بن ثابت قرآن را در دوران ابوبکر ، گرد آورد ؛ زیرا انصار پیش عُمَر آمدند و گفتند : ای امیر مؤمنان آیا

[ اجازه می‌دهی ] قرآن را در مصحفی گرد آوریم ؟

اگر قرآن ، در عهد ابوبکر گرد آمده بود ، انصار ، بار دیگر جمع آن را به عُمَر پیشنهاد نمی‌کردند و عُمَر آنها را به داشتنِ لهجه متّهم نمی‌ساخت ؛ چراکه قرآن به دست یکی از آنها (و در زمان پیش از عُمَر) گردآوری شد .

این گروه ، افزون بر قدرت اجرایی ، می‌خواستند بر قدرتِ مذهبی و دینی سیطره یابند و می‌کوشیدند قرآن و سنّت را [ به نفع خود ] مصادره کنند ؛ زیرا ضرورت آنان را ناچار ساخت قرآن را گرد آورند تا خواب‌های شیرینی که در سر داشتند ، تحقّق یابد .

روایتِ دوّم

این روایت ، بر خلاف روایت ابو العالیه است که بیان می‌داشت جمع قرآن در خلافت ابوبکر ، صورت گرفت ؛ اُبیّ بن کعب قرآن را املا می‌کرد و اشخاصی آن را می‌نوشتند . چون به این آیه رسیدند : « ثُمَّ انصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ

لاَ یَفْقَهُونَ »⁽²⁾(سپس بازگشتند . خدا بدان خاطر که مردمان نفهمی بودند ، دل‌هاشان

را واژگون ساخت) پنداشتند که آخرین آیه‌ای از قرآن است که نازل شد .

اُبَی به آنها گفت : رسول خدا - پس از اینها - این دو آیه را برایم قرائت کرد :

« لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ

رَؤُوفٌ رَحِیمٌ * فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ » ؛⁽¹⁾پیامبری از خودتان برایتان آمد که درد و رنج شما بر او سخت است ، بر [ هدایت شما ] حرص می‌ورزد ، بر مؤمنان دل‌سوز و مهربان است . اگر روی گردانید ، بگو خدا کفایتم می‌کند ، خدایی جز او نیست ، بر او توکّل می‌کنم و او پروردگار عرش بزرگ است .

سپس اُبی گفت : این دو آیه ، آخرین نزول قرآنی است . خدا قرآن را به یگانگی خویش به پایان رساند ؛ یعنی به همان سخنی که آن را آغازید و آن این سخن خدای متعال است : « وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلاَّ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاَ إِلهَ

إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ » ؛⁽²⁾پیش از تو پیامبری نفرستادیم مگر اینکه به او وحی کردیم که خدایی جز من نیست ، مرا بپرستید .⁽³⁾

این روایت بیان می‌دارد که آگاهی بر آیه 128 سوره توبه « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ » ؛ در زمان ابوبکر بود ، نه در عهد عُمَر یا عثمان .

خبر زید را در المصاحف ، روایت بخاری و ترمذی ، تأیید می‌کند ، در آن آمده است که زید گفت :

پیوسته ابوبکر نزدم می‌آمد ... قرآن را از روی استخوان‌ها ، چوب پالان‌ها ، شاخه‌های خرما ، سینه‌های اشخاص گرد آوردم تا اینکه

آخر سوره توبه را نزد خُزَیمة بن ثابت انصاری یافتم ، این دو آیه با هیچ کس جز او ، نبود .⁽¹⁾

بنابراین ، اُبَیّ بن کعب و خُزَیمة بن ثابت ، این آیه را در دوران ابوبکر ، دیدند و زید بن ثابت - در آن زمان - آن را نوشت و آنچه را بعضی از اخبار آورده‌اند که زید در زمان عثمان ، به آن پی برد (یا حارث بن خُزَیمه این دو آیه را پیش عُمَر آورد)⁽²⁾صحیح نمی‌باشد .

در این روایت دوّم ، می‌نگریم که حُذَیفه و عثمان ، بر توقیفی نبودنِ جای سوره‌ها و آیه‌ها ، تأکید دارند و اینکه جای آنها با رأی صحابه مشخّص می‌شد ؛ زیرا عثمان می‌پرسد : این دو آیه را کجا قرار دهیم ؟ خُزَیمه ، می‌گوید : آخرین نزول قرآن را با آن دو ، ختم کن [ در پی این پاسخ ] عثمان ، سوره برائت را با این دو آیه ، به پایان رساند .⁽³⁾

یا عُمَر ، می‌گوید : اگر سه آیه بود ، آن را سوره جداگانه می‌ساختم . به سوره‌ای بنگرید آن دو را به آن ملحق سازم . این دو آیه را به آخر سوره برائت درمی‌آورم .⁽⁴⁾

آیا ادّعای عُمَر و عثمان درست است که در جمعِ قرآن بر دو شاهد تکیه کردند یا آنچه را قُرطُبی - به گمان خود - در ردّ شیعه می‌آورد و می‌گوید :

چون خُزَیمه این دو آیه را آورد ، بسیاری از صحابه آن دو را به یاد

آوردند . زید این دو آیه را می‌دانست و از این رو گفت : دو آیه از آخر سوره توبه نیست .

اگر زید بر این دو آیه آگاه نبود ، در نمی‌یافت که چیزی از قرآن مفقود است یا نه .

آیه با اجماع ثابت شد ، نه فقط با حرفِ خُزَیمه .⁽¹⁾

می‌گوییم : همه قرآن با اجماع ثابت است (نه فقط این آیه) و تواتر به این تأویل‌ها و تخمین‌ها نیاز ندارد ؛ زیرا مردم آیه‌ها و سوره‌هایی را که تا آن زمان نازل شد ، در شب و روز می‌خواندند و به طور کامل می‌شناختند و آنها را از سخنانِ شاعران و ادیبانِ عرب ، تمیز می‌دادند .

اگر قرآن میان مسلمانان مشهور و متواتر بود و در نمازهاشان آن را می‌خواندند ، چرا باید در تأیید آیات بر دو شاهد تکیه کرد ؟

اگر شهادت خُزَیمه را صحیح بدانیم چون با شهادت عُمَر همراه شد (یا بدان خاطر که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شهادت خُزَیمه را [ به تنهایی ] با دو شهادت برابر شمرد) موضوع دو شاهد در مرافعات را چگونه تصحیح کنیم ؟ زیرا دو شاهد باید دو شخص دیگر (غیر از مُدَّعی) باشند .

[ در اینجا ، خُزَیمه ، مُدّعی است ] باید دو شاهد دیگر بیاورد یا بگوییم ادّعای وی باطل است ، زیرا نتوانست شاهدان را کامل کند .

اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شهادت خُزَیمه را مساوی دو شاهد ، انگاشت ، بدان معنا نیست که شهادت وی ، جایگزین دو شاهد است . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای بالا بردن شأنِ

خُزَیمه و گرامی داشت وی ، این سخن را بر زبان آورد ، نه اینکه حکم خدا را در شاهد آوردن ، تغییر دهد .

سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان معناست که خُزَیمه ، شخص عادل و مورد اعتماد است ، این شایستگی را دارد که برای دیگران شهادت دهد .

از سویی - در اینجا - خُزَیمه ، مُدّعی است ، واجب است دیگران بر سخنِ او شهادت دهند . پذیرش ادّعای وی ، بدون بَیّنه و شهود ، جایز نمی‌باشد .

و از سوی دیگر ، زید برای گرفتن آیه از خُزَیمه ، نیازمند شاهد نبود ؛ زیرا این دو آیه - بنا بر آنچه می‌گویند - معروف بود و نزد زید وجود داشت سپس آن را گم کرد . آیه گم شده ، نزد خُزَیمه یافت شد (شاهد نمی‌خواست) زیرا در روایت می‌خوانیم : چون خُزَیمه آن دو آیه را آورد ، بسیاری از صحابه ، آن را به یاد آوردند .

بسا عُمَر با این کار ، به گمان خویش می‌خواست قرآن‌های از دست رفته را⁽¹⁾با کمترین دلیل شرعی (دو شاهد عادی) نه دو شاهد از برگزیدگان صحابه ، گرد آورد (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) .

این ، همان رویکردی است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام از آن بیم داشت ؛ زیرا با این شیوه ، غیر قرآن بر قرآن افزوده می‌شد .

پیش از این ، روایتِ ابن اَبی شَیْبَه (م235 ه ) و جوهری (م323 ه ) و ابن ضُرَیس (م294 ه ) و مستغفری (م432 ه ) و آنچه در احتجاج طبرسی و کتاب سُلَیم هست ، در این زمینه ، گذشت .

رویکرد نادرست خلفا (یا فهم خطای آنان) نزدیک بود مسلمانان را در وادی

تحریف اندازد و قرآن را در معرض زیادت و نقصان قرار دهد ، لیکن خدا کتابش را حفظ کرد .

شاید دلیل تأخیر عُمَر در اینکه مصحف خود را «مصحف امام» اعلان دارد ، عدم پذیرش خطّ مشی او (و آنچه را می‌خواست در قرآن اجرا کند) از سوی مسلمانان بود ؛ زیرا آنان ، جز آنچه را در عهد پیامبر سراغ داشتند و می‌خواندند ، نمی‌پذیرفتند و عُمَر می‌ترسید که مردم او را به زیادت در قرآن متّهم سازند ، هرچند عُمَر در شأن خویش می‌دید که سوره بسازد .⁽¹⁾

زید بن ثابت به عُمَر گفت :

اگر از قرآنی که خواستید فارغ شوم و علی قرآنی را که نوشت آشکار سازد ، آیا کار شما هیچ و پوچ نمی‌شود ؟!

این سخن ، از این راز پرده برمی‌دارد که چرا عُمَر قرآنش را به عنوان «قرآن رسمی دولت» اعلان نکرد . وی از مردم می‌ترسید و از مخالفت امام علی علیه‌السلامبیم داشت .

عُمَر اگر می‌توانست قرآن را زیاده و کم کند ، آیه سنگسار پیرمرد و پیرزن و دو سوره «حَفْد» و «خَلْع» و دیگر آیه‌ها و سوره‌هایی را که ادّعا داشت ، در قرآن در می‌آورد ، امّا خدا کتابش را از زیادت و نقصان ، حفظ کرد .

افزون بر این ، در روایت المصاحف می‌خوانیم : عُمَر بلند شد و برای مردم سخنرانی کرد و از آنان خواست که مصحف‌هاشان را بیاورد . پس از عُمَر ، عثمان این کار را کرد .. .

می‌پرسیم : آیا جمع قرآن را باید به عُمَر نسبت داد یا به عثمان ؟

مهم این است که روایتی وجود ندارد که خبر دهد ابوبکر در این کار ، بر عُمَر و عثمان ، سبقت جُست . بدین ترتیب ، نزد آنان ، مصحف عُمَر «مصحف امام» است ، نه مصحف ابوبکر و نه مصحف عثمان که در ماجرای جمع قرآن بعد از پیامبر مورد اعتمادند ، گرچه می‌گویند یکی از آن دو ، از دیگری گرفت .

این معنا به صراحت در المصاحف از عبداللّه بن فَضاله ، نقل شده است . در آن می‌خوانیم :

چون عُمَر خواست «مصحف امام»⁽¹⁾را بنویسد ، گروهی از صحابه

را برای این کار نشاند .. .⁽²⁾

در کنز العمّال آمده است :

چون عُمَر مصحف را گرد آورد ... چهار مصحف نوشتند ؛ مصحفی را به کوفه ، مصحفی را به بصره ، مصحفی را به شام ، مصحفی را به حجاز فرستاد .⁽³⁾

آیا فرستادن مصحف‌ها به شهرها ، به امر عُمَر صورت گرفت یا بر اساس روایات دیگر - که نزد مسلمانان مشهور است - به دستور عثمان بود ؟ یا به امرِ عُمَر و عثمان - با هم - انجام شد ؟

فرستادنِ مصحف‌ها به سرزمین‌ها ، از سوی عُمَر ، به چه معناست ؟ آیا برای آن است که قرآنش را مصحف امام سازد ؟ یا هدف دیگری را در سر داشت ؟

اگر چنین بود ، چرا در دورانِ عمر - و پس از آن - این مصحف ، تثبیت نشد و مورد اعتماد قرار نگرفت ؟

مهم‌تر از اینها ، سخن عُمَر درباره دو آیه‌ای است که نزد خُزَیمه (یا ابن خُزَیمه) یافت شد . عُمَر گفت : اگر سه آیه بودند ، آنها را سوره مستقل قرار می‌دادم .. .

این سخن ، بر توقیفی نبودن سوره‌ها و آیات - نزد عُمَر - رهنمون است و اینکه وی در آنها اجتهاد می‌ورزید ، به گونه‌ای که می‌توانست - از پیش خود - سه آیه را ، یک سوره قرار دهد .

این سخن را بسیاری از عالمان اهل سنّت در زمانِ حاضر ، برنمی‌تابند ، هرچند عُمَر آن را گفته باشد .

پرسش ، همچنان باقی است ؛ اینکه آیا ترتیب سوره‌ها و آیه‌ها ، به امر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود یا با اجتهاد صحابه صورت گرفت ؟

بجاست این موضوع ، جداگانه ، واکاوی شود .

روایتِ سوّم

این روایت ، از نظر سند «مُنقطع» است ؛ زیرا حسن بصری ، دوران عُمَر را درک نکرد تا از وی حدیث کند [ وی متولّد سال 21 هجری است و هنگام مرگ عُمَر (سال 23 ه ) کمتر از سه سال داشت ] .

نیز این روایت ، آشکارا به عدم جمع قرآن در عهد ابوبکر اشاره دارد ؛ زیرا اگر قرآن در دوران ابوبکر گرد می‌آمد ، عُمَر - بار دیگر - جمع آن را خواستار نمی‌شد .

این حدیث گویاست به اینکه عُمَر پس از جنگ یَمامه به جمع قرآن دست یازید ؛ زیرا در آن می‌خوانیم :

عُمَر از آیه‌ای از قرآن پرسید ، گفتند : با فلا نی بود ، در جنگ یمامه کشته شد .

عُمَر «إنّا للّه» گفت و به جمع قرآن دستور داد . وی نخستین کسی است که قرآن را در مصحف گرد آورد .⁽¹⁾

این خبر ، با روایت بخاری و ترمذی از زید بن ثابت سازگار نمی‌افتد که بیان می‌دارد زید ، در دوران ابوبکر با اصرار عُمَر ، قرآن را جمع کرد .⁽²⁾

اهل سنّت ، کدام یک از این دو خبر را می‌گیرند و کدام را وا می‌نهند ؟

بسا بگویند : عُمَر در دوران ابوبکر ، از آن آیه پرسید و این روایت به روزگار او ارتباط می‌یابد ، نه عُمَر .

امّا سؤال همچنان پا برجاست . می‌پرسیم : قول راوی - در ذیل خبر - که می‌گوید : «اوّلین شخصی که قرآن را در مصحف گرد آورد ، عُمَر بود» چه معنایی دارد ؟

روایت چهارم

بر خلاف دیدگاه مشهور نزد اهل سنّت که قائل‌اند قرآن به دستور عثمان و در دوران وی به شهرها فرستاده شد ، روایت چهارم بیان می‌دارد که این کار به امر عُمَر صورت گرفت .

نیز مشهور نزد نویسندگان تاریخ قرآن این است که عثمان پرسید : سخن‌دان‌ترین مردم کیست ؟ گفتند : سعید بن عاص . پرسید : نویسنده‌ترین مردم کیست ؟ پاسخ دادند : زید بن ثابت .

در حالی که در روایتِ چهارم ، این پرسش و پاسخ ،به عُمَر نسبت داده شده است .

در اینجا باید پرسش دیگری را بیفزاییم و بگوییم : آیا این دو سؤال عُمَر ، هنگامِ جمع قرآن بود یا پس از آنکه صحیفه‌های مردم را گرد آورد ، این پرسش را کرد ؟

به عبارت دیگر ، آیا عُمَر ، سعید و زید را برای اعراب و پاک نویسِ نوشته‌هایش می‌خواست یا برای اصل نگارش مصحف و جمع آن ، آن دو را طلبید ؟

چرا در زمانِ دعوت از سعید و زید برای کتابت و جمع قرآن ، آشفتگی وجود دارد ؟ گاه در عهد ابوبکر آن را می‌آورند و گاه در دورانِ عُمَر و گاه در روزگار عثمان ! پیدا نیست کدام یک از آنها این دو مطلب را پرسید ؟ ابوبکر بود یا عُمَر یا عثمان ؟

روایت پنجم

در این روایت ، آمده است :

چون عُمَر خواست مصحف امام را بنویسد ، گروهی از یارانش را بر این کار گمارد و گفت : هرگاه اختلاف یافتید به لهجه «مُضَر» بنگارید .⁽¹⁾

از این روایت به دست می‌آید که عُمَر می‌خواست قرآن را یکدست سازد و «مصحف امام» بنویسد . به همین خاطر گفت : هرگاه در لغت اختلاف یافتید ، آن را به لهجه «مُضَر» بنویسید ، چراکه قرآن بر فردی از این قبیله نازل شد .

این سخن بدان معناست که عُمَر تدوین قرآن را بر غیر لغتِ قریش (لهجه هُذَیل، هوازن و ...) برنمی‌تافت .

مشهور است که عُمَر قرائت «عتّی حین» را به جای « حَتّی حِینٍ » از ابن مسعود انکار کرد و به وی نوشت : قرآن به لغت هُذَیل نازل نشد . با لغتِ قریش قرآن را برای مردم قرائت کن ، با لغتِ هُذَیل نخوان .⁽¹⁾

چگونه میانِ این قول و این روایت عُمَر از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جمع کنیم که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیان داشت :

قرآن بر هفت حرف نازل شد ، آن را به هر کدام که فراهم آمد [ و زیانتان به آن می‌چرخد ] بخوانید .⁽²⁾

یا این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که فرمود :

ای عُمَر ، تا وقتی [ آیه ] رحمت را عذاب یا عذاب را رحمت نساخته‌ای ، قرآن همه‌اش صواب است .⁽³⁾

) در «مسند احمد 4 : 30 ، حدیث 16413» به جای واژه «رحمت» واژه «مغفرت» آمده است .

حروف هفت‌گانه ، دست کم شامل لغات و لهجه‌ها می‌شود ، سپس قرائت‌های دیگر را در بر می‌گیرد .

از دیگر سو ، عُمَر با این ادّعا که در زبانِ انصار اشتباه وجود دارد ، برنتافت که آنان قرآن را گرد آورند . چگونه عُمَر - و پیش از او ابوبکر و پس از وی عثمان - جمع قرآن را به زید بن ثابت انصاری وا نهادند ؟!

چگونه عثمان با اینکه اشتباه را - در قرآنی که گرد آورد - دید و می‌دانست که

این کار نزد عرب ، زشت است ، آن را [ به حال خود ] رها ساخت ؟

چگونه این اخبار با فرستادن سه تن از انصار به «حِمْص» و «دمشق» و «فلسطین» برای تعلیم قرآن ، سازگار می‌افتد ؟

ابن حجر در فتح الباری بر روایتِ پیشین ، این گونه تعلیق می‌زند :

در کسانی که نام بردیم ، اَحَدی از «ثقیف» وجود ندارد . همه‌شان یا قریشی‌اند یا انصاری .⁽¹⁾

ابن قُتَیبه در تأویل مشکل القرآن می‌نگارد :

از آسان‌گیری خدای متعال این است که به پیامبر دستور داد هر اُمّتی [ وهرقبیله‌ای ] به لغت خویش وعادت زبانی‌شان، قرآن را بخوانند.

هُذَلی ، به جای « حَتّی حِینٍ » ، «عتّی حین» می‌خواند ؛ زیرا وی آن را این گونه تلفّظ می‌کرد و به کار می‌برد .

اَسَدی ، حرف مضارع را کسره می‌داد و قرائت می‌کرد : «تِعْلَمون» ، «تِعْلَمُ» ، «تِسْوَدُّ وُجُوه» ، «أَلَم إعْهَد إلیکم» .

تمیمی ، همزه را می‌آورد و قریشی ، آن را نمی‌آورد .

دیگری می‌خواند : «وإذا قیل لَهُم» ، «وَغُیِّضَ الماء» (با اشمام کسره به همراه ضمّه)⁽²⁾و «هذه بِضاعَتُنا رُدّت إلینا» (با اشمام کسره به همراه ضمّه) و «مالَک لا تَأمَنَّا» (با اشمام ضمّه به همراه ادغام) .⁽³⁾

زُرقانی در مناهل العرفان می‌نگارد :

حکمتِ نزول قرآن بر حروف هفت‌گانه ، آسان‌گیری بر همه اُمّت اسلامی ، به ویژه اُمّت عرب بود که به زبانِ قرآن حرف می‌زدند . آنان قبیله‌های فراوانی بودند و اختلافِ لهجه ، تکیه بر بعضی از صداها ، شیوه ادای الفاظ ، شهرت بعضی از واژه‌ها در بعضی از مدلول‌ها ، میانشان وجود داشت ، با اینکه نژاد عربی ، گردشان می‌آورد و زبان واحد ، یکدستشان می‌ساخت .

اگر قرائتِ قرآن بر یک حرف بر همه‌شان الزامی می‌شد ، برایشان سخت بود ؛ چنان که بر اهل قاهره سخت است که با لهجه اُسیوطی حرف بزند ، هرچند زبان عمومی مصری همه‌مان را گرد هم می‌آورد و ملیّت مصری ، دل‌هامان را به هم نزدیک می‌سازد .

این شاهد ، نمونه آشکاری میان احادیث گذشته است .

هر باری که تکلیف زیاد می‌نمود ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمود :

آن را سوی خدا برگرداندم [ و گفتم خدایا ] بر اُمّتم آسان گیر .

از خدا گذشت و مغفرت را خواستم و اینکه اُمّتم طاقت آن را ندارد .

ای جبرئیل ، سوی اُمّتی بی‌سواد فرستاده شدم ، در میانشان ، مرد ، زن ، پسر ، دختر و سالمندی وجود دارد که هرگز کتابی نخوانده است ...⁽¹⁾

اگر این سخن درست باشد (و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آسان‌گیری بر امّت را می‌خواست و - چنان که اهل سنّت قائل‌اند - به آنان میدان داد [ تا با لهجه دل خواه ، قرآن را بخوانند ] ) چرا عُمَر یا عثمان می‌خواستند قرائت قرآن را یکدست سازند ؟

روایت ششم

سه روایت اخیر باقی‌مانده [ روایت ششم و هفتم و هشتم ] بر جمع قرآن عُمر یا یکدست سازی قرائت‌ها ، دلالتی ندارند .

در روایت ششم ، در پی درخواست والی شام (یزید بن ابی سفیان) عُمَر دست به دامان پنج تن از انصار می‌شود که قرآن را در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آوردند . سپس از میان آنها ، اُبَی بن کعب و ابو ایّوب انصاری کنار زده می‌شود و مُعاذ بن جَبَل و عُبادة بن صامت و ابو درداء برای تعلیم قرائت به اهل حِمْص و دمشق و فلسطین ، به این سرزمین‌ها می‌روند .

این برخورد ، انسان را در معیارهایی که عُمَر با اَنصار - پیرامون قرآن - در پیش گرفت ، به شک می‌اندازد . روشن نیست ، اصول سیاست عُمَر با آنان چه بود ؟ آیا مصحف‌ها و قرائت‌هاشان را پذیرفت یا نه ؟

زیرا گاه آنان را به خود نزدیک می‌سازد و در کارها (از جمله در تعلیم قرآن) از آنها یاری می‌خواهد و گاه با این ادّعا که لهجه دارند ، اجازه نمی‌دهد قرآن را گرد آورند .

زید بن ثابت انصاری در این میان ، چه شد ؟ نام او را در این پنج تن از انصار (که قرآن را در عهد پیامبر گرد آوردند و عمر برای تعلیم اهل شام از آنان مدد خواست) نمی‌یابیم .

آیا عُمَر بعضی از انصار را از خود می‌رانْد و بعض دیگر را به خود نزدیک می‌ساخت ؟ این پرسش ، جواب می‌خواهد .

از ابو ادریس خَوْلانی روایت است که ابو درداء با گروهی از اهل دمشق رهسپار مدینه شدند ... .⁽¹⁾

این روایت ، رهنمون است به اینکه پیش از جمع عُمَر ، اهل شام مصحفی داشتند که قرائتی متفاوت با قرائت عُمَر ، در آن به چشم می‌خورد .

نیز این روایت بیان می‌دارد که آنچه را اُبَیّ خواند ، قرآن نبود ، بلکه حدیثی به شمار می‌آمد که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در سیاق آیه آموخت .

زیرا می‌گوید : ای عُمَر ، می‌دانی که من حاضر بودم و آنان غایب بودند ، من فرا خوانده می‌شدم و آنان منع می‌شدند ... واللّه اگر دوست داری در خانه نشینم و هیچ حدیثی را بر زبان نیاورم .

همچنین این متن ، روشن می‌سازد که عُمَر زید بن ثابت را بر اُبَیّ بن کعب مقدّم داشت و یکی از شامیان ، می‌خواست اُبَی را بدنام سازد و به وی اهانت کند ؛ زیرا اُبَیّ به دمشقی گفت : «ما کنتم تنتهون معشر الرکیب ، أو یَشْدَفُنی⁽²⁾منکم شرّ» ؛ ای سواران ، تا از شما شر نشنوم ، دست‌بردار نیستید .

روایت هفتم

در این روایت ، عُمَر از خُزَیمه پشتیبانی می‌کند و به تأیید نقل وی می‌پردازد . این نقل دلالت ندارد که ماجرا در دوران عُمَر رخ داد . بسا در دورانِ خلافت ابوبکر یا در عهد عثمان صادر شده باشد .

روایت هشتم

این روایت ، مانند روایت هفتم است .

روایت نهم

این روایت گویاست به اینکه عُمَر به آیه رجم - در قرآن - اعتقاد داشت ؛ چنان که عبارتِ «از نَسَبِ خویش به پدرانتان روی برمتابید که ناسپاسی است» یا «از نشانه کفر به خدا این است که خود را فرزند پدرتان ندانید» را آیه قرآنی می‌دانست .

عُمَر گفت : «می‌ترسم زمان بگذرد و کسی بگوید رجم را در کتاب خدا نمی‌یابیم» ، «اگر نمی‌گفتند عُمَر در قرآن افزود ، آیه رجم را به دست خویش می‌نوشتم .

یعنی عُمَر می‌خواست این عبارت‌ها را به عنوان آیه ، در قرآن درآورد ، در حالی که همه به نادرستی این کار آگاه‌اند ، لیکن اگر مردم اجازه می‌دادند ، عُمَر این کار را می‌کرد .

مشکل ما با خلفا و خطّ مشی حاکم آنها ، همین است . آنان می‌خواستند فهم و نظرشان را به عنوان دین بر امّت تحمیل کنند ، هرچند فهمشان نادرست و بر خلاف عقل و دین باشد .

بارها بیان کردیم آنچه را ادّعای سوره یا آیه بودنش را دارند ، تفسیر است (نه قرآن) رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را به عنوان بیانِ [ آیه ] و دعا (و مانند آن) خواند . هر آنچه را پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر زبان آورد ، نباید قرآن شمرد ، هرچند سخن آن حضرت به منزله قرآن است و در این مطلب ، هیچ اختلافی میان شیعه وجود ندارد .

آیا این سخن که : «اگر نمی‌گفتند عُمَر در قرآن افزود ، آن را به دستم می‌نوشتم» دلالت ندارد که قرآن پیش از عهد عُمَر نگارش یافت و میان مردم متداول بود ؟

به خواستِ خدا ، روایاتِ زیادت و نقصان در قرآن را - نزد شیعه و سنّی - در بخش دوم این پژوهش «مناقشة روایات التحریف» (واکاوی روایات تحریف) خواهیم آورد .

روایت دهم

هر دو نقل این روایت ،⁽¹⁾صریح‌اند به اینکه عُمَر در حالی که قرآن را گرد نیاورد ، درگذشت .

گاه از این دو متن به دست می‌آید که عُمَر هرگز برای جمع قرآن نکوشید ، می‌خواست مصحف‌های دیگران را گرد آورد و امّت را بر یک مصحف و یک قرائت یکدست سازد ، لیکن کارد به شکمش خورد و در پی آن مُرد .

و گاه از روایت به دست می‌آید که عُمَر از دنیا رفت و موفّق نشد قرآن را به طور کامل ، گرد آورد ، نیز نتوانست امّت را بر یک قرائت و «مصحف امام» گرد آورد ؛ یعنی وی زمینه را برای عثمان آماده ساخت تا با ابوبکر و عُمَر در فضیلتِ جمع قرآن ، شرکت جوید و سهم خویش را از این فضیلت برگیرد .

زیرا از این کار ، امید می‌رفت که خلفای سه گانه ، فضیلت جمع قرآن را میان خویش تقسیم کنند و علی علیه‌السلام را از آن محروم سازند ؛ زیرا وی پدر عترت (اهل بیت علیهم‌السلام) به شمار می‌آمد و سزاوار نبود که جامع قرآن نیز باشد .

این سخن آنها شبیه تعلیل سابق ایشان است که علی علیه‌السلام را با این ادّعا از خلافت دور ساختند که نبوّت و خلافت در یک خاندان گرد نمی‌آید !

باری ، نزد نگارنده ثابت نشد که ابوبکر و عُمَر - در دوران خویش - قرآن را گرد آورده باشند تا در زمان عثمان بر مصحف آن دو ، اعتماد شود ، هرچند به این کار تظاهر می‌کنند و میان مسلمانان مشهور است .

نیز استدلال آنها بر این جمع درست نمی‌باشد ؛ زیرا اَخبار اضطراب دارند و بعضی از آنها با بعض دیگر ناساز می‌افتد .

با این سخنان می‌خواهند فضیلتِ جمع قرآن را از علی علیه‌السلام بگیرند و همزمان میدان را برای این ادّعا بگشایند که عثمان قرآن را گرد آورد و بدین ترتیب ، خلیفه سوّم را با دو خلیفه پیشین - در این قضیّه - شرکت دهند .

می‌توان گفت که عثمان برای تصحیح عملکرد خویش به نام شیخین پناه جُست یا چون امویان دیدند عثمان ، خلیفه‌ای بی‌مایه و خرفت است ، ابوبکر و عُمَر را برای حمایت از وی ، به میدان آوردند و بدین سان ، طرح و اندیشه سه‌گانه جمع قرآن ، پدید آمد .

زمانِ طرحِ جمع قرآن به وسیله ابوبکر و عُمَر

مسئله نوینی که نویسندگان تاریخ قرآن از آن چشم پوشیده‌اند این است که احتمال دارد اخبار جمعِ قرآن ابوبکر و عُمَر ، بعدها جعل شدند و در زمان آنان وجود نداشت و از ایشان صادر نشد .

زیرا خلفای اُموی و عبّاسی می‌کوشیدند اندیشه جمع قرآن عثمان و یکدست‌سازی مصحف‌ها را به وسیله او ، بپذیرند و به این امر ، بُعد تاریخی و فضایلی دهند و بیان دارند که اصول این طرح ،⁽¹⁾قدمت دارد و به پیش از دوران

عثمان می‌رسد ؛ زیرا در عهد ابوبکر و عُمَر نیز به چشم می‌خورد .

بدین سان می‌خواهند بگویند که اندیشه یکدست سازی مصحف‌ها ، تنها فکر عثمانی نیست ، بلکه فکر عُمَری و بَکْری نیز هست .

بعید نمی‌نماید که نظرِ دیگری مطرح شود ؛ اینکه عثمان در راستای دفاع از خود ، در این مسئله (و دیگر مسائل) به ابوبکر و عُمَر پناه آورد .

در تاریخ المدینه از عُروة بن زبیر نقل شده است که گفت :

مصری‌ها [ به مدینه ] آمدند و با عثمان دیدار کردند .

عثمان پرسید : چرا با من دشمنی می‌ورزید ؟

گفتند : به خاطر پاره کردن مصحف‌ها .

عثمان گفت : چون مردم در قرائت اختلاف یافتند ، عُمَر از فتنه ترسید ، پرسید : سخن‌دان‌ترین شخص کیست ؟ پاسخ دادند : سعید بن عاص ، پرسید : خوش‌نویس‌ترین آنها چه کسی است ؟ جواب دادند : زید .

عُمَر دستور داد مصحفی سامان یابد . این مصحف با بیان سعید و خطّ زید ، نگارش یافت . عُمَر مردم را گرد آورد ، سپس در موسم حجّ آن را بر ایشان خواند .

در دوران جدید ، حُذَیفه به من نوشت که شخصی با دیگری ملاقات می‌کند و می‌گوید : قرآنِ من برتر از قرآنِ توست تا آنجا که تا سطح تکفیر یکدیگر پیش می‌روند .

چون این ماجرا را دیدم ، امر کردم مردم مصحفی را که عُمَر نوشت بخوانند و دیگر قرآن‌ها را رها سازند و آن ، همین مصحف است . آنچه را خدا برایتان پیش آورد ، بهتر است از آنچه برای خویش خواستید .⁽¹⁾

در این روایت ، عثمان ، هسته طرحِ جمع قرآن را به عُمَر برمی‌گرداند و بیان می‌دارد که مردم را به قرائت مصحفی وا داشت که عُمَر نوشت و از پیش خود ، کاری نکرد .

اگر این سخن درست باشد ، زید بن ثابت در عهد وی ، چه نقشی دارد ؟ چرا زید با ابن مسعود اختلاف می‌یابد و ابن مسعود بر عثمان می‌آشوبد ؟

از سَوَّار بن شبیب ، روایت است که گفت :

با گروهی بر ابن زبیر درآمدم . پرسیدم : چرا عثمان قرآن‌ها را پاره کرد و زمین‌ها را قُرق ساخت ؟

ابن زبیر گفت : برخیزید [ بروید ] شما حَرُوری [ خوارجی ] هستید .. .⁽²⁾

بر اساسِ این متن ، ابن زبیر از سخن سَوَّار بن شبیب دریافت که وی بر اقدام

عثمان (پاره کردن و سوزاندنِ قرآن‌ها) اعتراض دارد . ابن زبیر این توجیه را آورد که این طرح ، اندیشه عُمَر بود ، لیکن عُمَر پیش از اجرای آن به قتل رسید .

وی این سخن را با پوشیده داشتن نام شخصی که پیشنهاد جمع مصحف‌ها را به عُمَر داد ، بیان داشت .

پس از همه اینها ، سزامند است که از پیروان خلفا بپرسیم :

اگر می‌پذیرید که قرآن - هرچند ناقص - جمع‌آوری شده بود ، این سخن راوی ، چه معنا می‌دهد که می‌گوید : «نخستین شخصی که مصحف را گرد آورد ، عُمَر بود» ؟!

اگر کوتاه بیاییم و بپذیریم که عُمَر اوّل کسی است که قرآن را گرد آورد ، نقش ابوبکر - پیش از وی - در جمع قرآن چه می‌شود ؟

اهل سنّت اعتراف دارند به اینکه صحیفه‌های ابوبکر نزد عُمَر بود . از این رو ، اوّلین گرد آورنده قرآن ابوبکر است ، نه عُمَر .

اگر در ظهور واژه «کتاب» در «مکتوب» (نوشته‌های چیده شده و گرد آمده) شک کنیم ، در فهم عمومی مسلمانان از این کلمه نمی‌توان تردید داشت که در طول قرن‌ها از این واژه ، نوشته‌های گرد آمده میان دو جلد را می‌فهمیدند و در همین معنا ظهور دارد .

جمع به معنای تألیف قرآن، تصوّر ندارد مگر از سوی پیامبر یا وصیّ آن حضرت ؛ زیرا قرآن بر آن حضرت نازل شد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داناترین مردم به جای آیات در قرآن بود . دیگری نمی‌توانست قرآن را گرد آورد مگر کسی که به منزله خود آن حضرت باشد و آن شخص ، امام علی علیه‌السلام بود .

حتّی بزرگان صحابه (مانند ابن مسعود و اُبَیّ) جز با نظارت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌توانستند قرآن را گرد آورند .

نیز خردمندانه نمی‌نماید که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنچه را گرد آورد ، به دست تقدیر بسپارد . آن حضرت می‌بایست آنها را در خانه‌اش و پشت بسترش گرد می‌آورد و از وصیّ خویش می‌خواست که پس از درگذشت او ، آنها را میان دو جلد گرد آورد .

این ، سخن امام باقر علیه‌السلام است که فرمود :

هیچ کس ادّعا نمی‌کند که همه قرآن را گرد آورد مگر اینکه دروغ‌گوست . قرآن را - آن گونه که خدا نازل فرمود - جمع‌آوری و حفظ نکرد ، مگر علیّ بن ابی طالب و امامان بعد از وی .⁽¹⁾

در روایت دیگر می‌خوانیم :

اَحَدی جز اَوصیا نمی‌تواند ادّعا کند که ظاهر و باطن قرآن نزد اوست .⁽²⁾

بنابراین ، قرآن در دست مسلمانان هست و عترت در جمع و تدوین آن ، شرکت داشتند . بر این ارتباط دو طرفه میان قرآن و عترت ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تأکید می‌کرد و می‌فرمود : آن دو از هم جدا نشوند تا در حوض بر من درآیند .

اینکه امام علی علیه‌السلام پس از وفات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در خانه نشست تا قرآن را گرد آورد ، بیانگر استواری این رابطه میان آن دوست ؛ زیرا قرآن جز به دستِ وصیّ محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردآوری نشد .

از آنجا که علما از بیان این امر در تاریخ جمع قرآن غفلت داشتند ، لازم دیدم بر آن بیشتر اهتمام ورزم و آن را بنمایانم ؛ زیرا این امر ، عُمقِ ارتباط میان قرآن و عترت و بعضی از امور وابسته به امر خلافت و قرآن را روشن می‌سازد .

در راستای زمینه سازی برای بعضی از امور اعتقادی و نیز این مبحث ، ناگزیر باید به گرایش‌های فکری خلفا - پیش از بعثت و پس از آن - اشاره کنیم .

ریشه‌های تاریخی و اعتقادی طرح جمعِ قرآن ابوبکر و عُمَر

عُمَر (هنگام وفات پیامبر) و ابوبکر (آن گاه که بر تخت قدرت نشست) به بسنده کردن به قرآن ، فراخواندند .⁽¹⁾این عملکرد آنان ، ما را به یک امر حیاتی و مهم در تاریخ جمع قرآن رهنمون می‌سازد که تاکنون باز نشده است .

آن دو ، با تأکید پیوسته پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر عترت ، دریافتند که آن حضرت می‌خواهد علی علیه‌السلام را جانشین خود سازد . از این رو ، ندای اکتفا به قرآن را سر دادند تا از تنگنایی که در آینده با آن رو به رو می‌شدند رهایی یابند و با پذیرش طرح جمع قرآن از نو و قرار دادن این فضیلت برای خودشان (نه علی علیه‌السلام) آن را تقویت کردند .

بسا اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ( در بستر بیماری) از صحابه خواست که استخوان شانه و دواتی برای او بیاورند ، می‌خواست (افزون بر تأکید بر امامت علی علیه‌السلام) آنان را به وجود آیاتی که درباره اهل بیت نازل شد (و اینکه آنان خلفای پس از اویند) راهنمایی کند .

عُمَر با این سخن که : «حسبنا کتاب اللّه» (کتاب خدا ما را بس است) می‌خواست به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بگوید : انگیزه و دلیلی ندارد که این آیات را به ما یادآور شوی ، اینها در دست ماست و در سینه‌مان حفظ داریم و همین ما را از تو و وصیّتی که می‌خواهی بکنی ، کفایت می‌کند .

یعنی عُمَر شیوه پناه بردن به قرآن را پیمود تا بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در دعوتی که قصد داشت مکتوب کند ، عیب گیرد .

مشابه این سخن را عُمَر به امام علی علیه‌السلام بیان داشت . آن گاه که امام علیه‌السلام قرآن

مُفَسَّر را آورد ، گفت : با قرآنت بازگرد ، از هم جدا مشوید .

عُمَر در دوران خلافتش ، آن گاه که می‌خواست سُنَن (روایات) را بنویسد ، گفت : «مردمانی را به یاد می‌آورم که پیش از شما کتاب‌هایی را نوشتند و بر آنها چسبیدند و کتاب خدا را وانهادند . به خدا سوگند ، من هرگز کتاب خدا را با چیزی نمی‌پوشانم»⁽¹⁾یا «آرزوی [ خامی ] است همچون خواب و خیال‌های اهل کتاب»⁽²⁾آیا میان این سخنانِ او که برای توجیه منع تدوین حدیث آورد و سرنوشت بنی اسرائیل را مثال زد ، و شعارهای او در زمان پیامبر و پس از آن که ندای قرآن بسندگی را سر داد ، ارتباطی هست ؟

در مقابل ، این اقدامات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چه معنا می‌دهد که علی علیه‌السلام را به جانِ خود تشبیه کرد و با وی عقد برادری بست و او را نسبت به خود به منزله هارون نسبت به موسی دانست یا خدا و پیامبر ، شمار جانشینانش را به عَدَد نقبای بنی اسرائیل قرار داد ؟⁽³⁾

آیا در این بیان ، چیزی با دیگر چیز ، بیامیخت و بر عُمَر مشتبه شد ؟

آیا این دو سخن عُمَر که گفت : «کتاب خدا ما را بس است» ، «هرگز کتاب خدا را با چیزی نمی‌پوشانم» بر وجود کتاب شناخته شده و معروف میان مسلمانان دلالت ندارد که عُمَر به عنوان جایگزین سنّت (و به جای آنچه پیامبر می‌خواست برایشان بنویسد) آن را بسنده دانست ؟

آیا میان شبیه شدن به بنی اسرائیل و خبرهایی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دراین باره داد که

اُمّتش مو به مو ، امّت‌های پیشین را می‌پیروند ،⁽¹⁾ارتباطی هست ؟

آیا این امر به تحریف قرآن در آینده اشاره دارد ؟ چنان که یهود ، تورات را تحریف کردند .

آیا میان سخنِ پیشین عُمَر و روایات زیر ، ارتباطی وجود دارد :

از عُمَر نقل شده است که گفت :

روز درس و بحث یهود ، پیش آنها می‌رفتم . می‌گفتند : هیچ یک از یارانت گرامی‌تر از تو نزد ما نیست ، چراکه پیش ما می‌آیی .

گفتم : این نیست مگر بدان خاطر که از کتاب‌های خدا در شگفت می‌مانم که چگونه یکدیگر را تصدیق می‌کنند ! تورات ، فرقان را تصدیق می‌کند و قرآن تورات را ...⁽²⁾

عُمَر به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گفت : اهل کتاب ، احادیثی را می‌خوانند که دلمان را می‌رباید ، و وسوسه می‌شویم آنها را بنویسیم .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

یا بْنَ الخطّاب ، أَمُتَهَوِّکُون کما تَهَوَّکَتِ⁽³⁾

در «النهایه 5 : 282» می‌خوانیم : ... و گفته‌اند : تهوّک ، حیرت و سرگردانی است م .

والّذی نَفْسُ مُحمّد بیده ، لَقَد جِئْتُکُم بها بَیْضاء نَقیَّةً ...⁽¹⁾

ای فرزند خطّاب ، آیا می‌خواهید چون یهود و نصارا هر خس و خاشاکی را برگیرید ؟!⁽²⁾

و اگر به معنای تهفّک باشد ، ترجمه چنین است : آیا می‌خواهید همچون یهود و نصارا پرت و پلا بر زبان آورید ؟

و اگر به معنای تهوُّر باشد ، می‌توان بدین گونه ترجمه کرد : آیا می‌خواهید چون یهود و نصارا ، نابخردانه حرف بزنید و بی‌اندیشه سخن بگویید ؟ م

سوگند به کسی که جان محمّد به دست اوست ، با آیین یکتاپرستی تعالیم پاکیزه و درخشانی را برایتان آوردم .. .

آیا عُمَر می‌ترسید مسلمانان ، تحت تأثیر تعالیم اهل کتاب قرار گیرند یا بیم داشت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عترت را جانشین خود سازد ؟

آیا در این سخن عُمَر که «کتاب خدا ما را بس است» و نهی ابوبکر از نقل حدیث پیامبر و اکتفا به قرآن (نه سنّت) و اینکه گفت : «میان ما و شما کتاب خدا هست ! حلالش را حلال بدانید و حرامش را حرام شمارید»⁽³⁾گوشه زدن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و بی‌احترامی به سنّتِ او نیست ؟

خدای سبحان ، مؤمنان را به پیروی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وا می‌دارد و رستگاری را در

این می‌داند که آنان از اوامر پیامبر سرنپیچند :

« وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلاَ مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَی اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَن یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ

أَمْرِهِمْ » ؛⁽¹⁾زن و مرد مؤمن را نسزد که هرگاه خدا و رسولش ، اَمری را حکم کند ، خود را در امرشان اختیارْ دار بدانند .

« إِنَّمَا کَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذَا دُعُوا إِلَی اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَن یَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ؛⁽²⁾هنگامی که مؤمنان را پیش خدا و رسول بخوانند تا میانشان حکم کند ، حرفشان این است که : می‌شنویم و فرمان می‌بریم و اینان همان رستگاران‌اند .

چرا ابوبکر و عُمَر ، به قول و فعل و تقریر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تن نمی‌دهند و از اَوامر آن حضرت سر می‌پیچند ؟ بالاتر از این ، پیامبر را به تعالیم یهود رهنمون می‌شوند که آنها را برگیرد !

آیا این رویکردشان بدان خاطر بود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به پیروی از عترت فرا می‌خواند ؟ آیا فراخوان به عترت ، بدعت است یا سنّت می‌باشد ؟!

آری ، ابوبکر و عُمَر با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به مانند یک انسان عادی برخورد می‌کردند که خطا و صواب بر زبان می‌آورد ! بر سر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داد می‌کشیدند !⁽³⁾

عُمَر آن گاه که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواست بر منافقی نماز گزارد ، جامه‌اش را کشید .⁽⁴⁾

عُمَر صحابه‌ای را که نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نشسته بودند بدان علّت از آوردنِ قلم و کاغذ بازداشت که پیامبر یاوه می‌گوید⁽⁵⁾(از این سخن به خدا پناه می‌بریم) .

این رویکرد بدان معناست که آنان منزلت متمایز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را نزد خدا نمی‌دانستند یا نمی‌خواستند این مقام خداداد را به رسمیّت بشناسند ؛ یعنی می‌کوشیدند عظمتِ رسالت را از پیامبر جدا سازند و او را یک مُبلّغ عادی قرار دهند که می‌بایست امانت الهی را به مردم برساند و بس ؛ به گونه‌ای که شخص آن حضرت در شریعت ، دخالت ندارد .

یا می‌خواستند بیان دارند که آنچه را محمّد از نزد خدا آورد ، از شخصِ آن حضرت مهم‌تر است و مؤمنان باید به قرآن پایبند باشند نه به تفسیر و تأویل‌های پیامبر ؛ چراکه قرآن ، وجوه گوناگونی را در بر دارد . پس باید به قرآن بسنده کنند و به تفسیر و تبیین پیامبر بی‌اعتنا بمانند .

اگر این خطّ مشی تثبیت می‌گشت (بنا بر اعتقاد امام علی علیه‌السلام و بسیاری از صحابه) میدان برای ورود رأی در قرآن باز می‌شد .

باری ، اکتفا به قرآن (نه سنّت) به طفره رفتن از اوامر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرا می‌خواند ، در حالی که طاعت پیامبر ، طاعت خدا و نافرمانی از پیامبر ، نافرمانی خداست . میان سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قرآن (که آن را از آسمان آورد) اختلافی وجود ندارد ، چراکه خدای متعال می‌فرماید :

« وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَی » ؛⁽¹⁾پیامبر از سر هوای نفس سخن نمی‌گوید . آنچه را بر زبان می‌آورد سخن وحی است .

« فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ » ؛⁽²⁾هرگاه ما خواندیم تو آن قرائت

را پیروی کن ، سپس بیانش بر دوش ماست .

امّا دیگران (با حرف‌هایی که بر زبان آوردند) می‌خواستند نقش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و رسالت را کم نما سازند . بسا در این طرحشان ، هدفمند کار می‌کردند و بسا چنین نبودند ، امّا شاخص‌ها بر آن دلالت دارد .

آنان می‌خواستند بگویند که قرآن و نماز ، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مهم‌تر است ؛ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (به عقیده آنها) درست و نادرست بر زبان می‌آوَرَد و سهو و نسیان می‌کند ، لیکن قرآن ، معصوم است و همین مسلمان را وامی‌دارد که به قرآن (بدون سنّت) بسنده کند .

یعنی آنان این را می‌گفتند ؛ زیرا ادّعا داشتند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در شناخت موضوعات خارجی (مانند گرده افشانی درختان خرما و ...)⁽¹⁾خطا کرد ، سپس به اجتهاد پیامبر در احکام و حواس پرتی آن حضرت ، قائل شدند .

اگر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دچار اشتباه می‌شود ، پیروی از قول و فعل وی واجب نمی‌باشد .

این نگرش ، رویکردی باطل و بر خلاف قرآن بود و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را برنمی‌تافت ؛ زیرا خطاب به اینان ، فرمود :

ألا وإنّی قد أُوتیتُ الکتابَ ومثلَه معه ؛⁽²⁾

بدانید که کتاب آسمانی داده شدم و مانند آن ، همراه اوست .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌پسندید که میان سخن وی و قرآن ، جدایی افتد ، زیرا وظیفه داشت قرآن را برای مردم تبیین کند .⁽³⁾

گروهی از صحابه نیز بر همین اعتقاد بودند و می‌دانستند که امر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از

قرآن و نماز بیشتر اهمیّت دارد و از مهم‌ترین واجبات الهی است و باید آن را پیروید .

در صحیح بخاری⁽¹⁾می‌خوانیم :

ابو سعید بن معلّی انصاری ، نماز می‌خواند . پیامبر او را صدا زد . وی کندی کرد . نمازش را خواند ، سپس پیش پیامبر آمد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر این دیرکرد برآشفت و او را نکوهید که مگر این سخن خدا را نشنیدی که می‌فرماید :

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ » ؛⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آوردید ، هنگامی که خدا و پیامبر صداتان می‌زنند ، سوی آنها بشتابید . شما را فرا می‌خوانند تا زنده سازند .

در مقابل ، کسانی بودند که از [ عظمت ] جایگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت آن حضرت ، می‌کاستند .

امام علی علیه‌السلام [ در ماجرای فدک و ارث فاطمه علیهاالسلام ] برای ابوبکر روشن ساخت که بر امور معرفتی پا نهاد و اینکه او کُنه قرآن و اَسرار آن را درک نمی‌کند و فتوایش در حقّ فاطمه علیهاالسلام بر خلاف قرآن است ؛⁽³⁾زیرا سطحی می‌نگرد و ژرف نمی‌اندیشد .

در حالی که امام علی علیه‌السلام منزلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را می‌دانست و امرش را از نماز مهم‌تر می‌شمرد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سرش در دامن علی بود و بر وی وحی نازل می‌شد .

خورشید داشت غروب می‌کرد و وقت فضیلت نماز از دست می‌رفت . علی علیه‌السلام در راستای فرمان‌بری از امر خدا و پیامبر ، از جا تکان نخورد و برنخاست و سر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را بر زمین نگذارد و نماز را نشسته گزارد .

خدای سبحان ، آن حضرت را گرامی داشت و به دعای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خورشید را برایش برگرداند .⁽¹⁾

صحابیان دیگری نیز همین باور را داشتند که پیروی از اشخاص مقدّس (همچون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) از نماز مهم‌تر است .

امام علی علیه‌السلام معتقد بود که احترام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لازم است و حرمتِ آن حضرت ،

همچون حرمتِ قرآن یا شدیدتر از آن است .

انصار به حضرت فاطمه علیهاالسلام گفتند :

ای دختر رسول خدا ، ما با این مرد بیعت کردیم . اگر شوهر و پسر عمویت پیش از ابوبکر سوی ما می‌آمد ، از بیعت با او دست نمی‌کشیدیم .⁽²⁾

امام علی علیه‌السلام در پاسخ آنان فرمود :

آیا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را در خانه رها می‌ساختم و دفن نمی‌کردم و در پی کسب قدرتِ او ، با مردم در می‌افتادم ؟!⁽³⁾

فاطمه علیهاالسلام فرمود :

ابوالحسن کاری را که سزامندش بود ، انجام داد و سروکار مردم در آنچه کردند ، با خداست .⁽¹⁾

امام علیه‌السلام می‌خواست بیان دارد که میان صحابه رویکردی هست که برای زنده و مرده پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ارزشی قائل نیستند ، بلکه او را به بی‌مبالاتی در جمع قرآن (و ترک امّت بدون سرپرست) متّهم می‌سازند .

سردمداران این گرایش ، پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر خلافت سیطره یافتند و تنها همّ و غمّ آنها رسیدن به خلافت و حکومت بود .

این معنا در شیونِ دل انگیزی که امام علی علیه‌السلام (پس از درگذشت فاطمه علیهاالسلام) با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دارد ، نمایان است . علی علیه‌السلام در حالی که اشک‌ها بر گونه‌هایش

می‌ریخت ، سوی قبر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رو کرد و فرمود :

ای رسول خدا ، سلام بر تو باد ؛ سلامِ خداحافظی ، امّا نه از سر دل‌تنگی و خستگی .

اگر باز گردم ، نه از آن روست که [ از بودن در اینجا ] افسرده‌ام و اگر بمانم ، نه بدان خاطر است که به وعده خدا بر صابران ، بدگمانم .

صبر ، خجسته‌تر و زیباتر است .

اگر غلبه کسانی که بر خلافت سیطره یافتند نمی‌بود [ و مرا به حال خویش وامی‌نهادند و گوشه و کنایه‌ام نمی‌زدند ] همواره در اینجا می‌ماندم و درنگ می‌کردم .. .⁽²⁾

همه این متون بیان می‌دارند که امام علی علیه‌السلام از عملکرد کسانی که قصد

داشتند میان قرآن و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جدایی اندازند ، خشمگین بود .

سنّت پیامبر مانند قرآن ، نزد خدا حجّت است ؛ چنان که عترت ، همتای قرآن می‌باشد و از آن جدایی نمی‌پذیرد .

لیکن کسانی که در پی قدرت بودند و به سیطره بر امّت می‌اندیشیدند ، از شأن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت علیهم‌السلام کاستند و در بستر بیماری ، درباره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گفتند : «پرت و پلا می‌گوید» یا «درد وی را می‌فشارد» یا «یاوه می‌بافد» . سپس پس از وفات ، جنازه‌اش را بر زمین نهادند و به سقیفه رفتند تا حکومت و قدرتشان را استوار سازند .

اینکه می‌گویند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را گرد نیاورد و امّت را بدون جانشین وانهاد ، ناچیز انگاری پیامبر و رسالت است .

امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیان می‌دارد که اگر می‌توانست در برابر این افکار اهانت آمیز می‌ایستاد و ماندن نزد قبر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را بر خود و مسلمانان لازم می‌دید و به خاطر جفایی که مردم در حقّ پیامبر کردند و وصیّت آن حضرت را وانهادند ، در آنجا به اعتکاف می‌نشست .

باری ، دیدگاه «کتاب خدا ما را بس است» و «و میان ما و شما کتاب خدا هست» با تظاهر به احترام قرآن ،⁽¹⁾برای آن پا گرفت تا از احترام انبیا و اوصیا ، فرو کاهد و رویکردِ «علی با قرآن است و قرآن با علی است» (که روی دیگر حدیث ثقلین یا آیه « وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ » ؛⁽²⁾با راست گویان باشید) و آیات و روایات فراوان دیگر را (که در بزرگداشت حقّ عترت است) پوچ بینگارد .

ریشه‌های مسئله ، به این تعالیم برمی‌گردد . نیز می‌توانیم ریشه نگرش اکتفا به قرآن (و نه سنّت) را در خصوص عُمَر ، به واکنش تندی بازگردانیم که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با او در پیش گرفت ؛ زیرا بارها به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیشنهاد کرد که از نوشته‌های اهل کتاب در قرآن بیفزاید و در هر بار ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از این پیشنهاد او خشمگین می‌شد.

از خالد بن عُرْفُطَه نقل است که عُمَر گفت :

رهسپار شدم ... از روی تعالیم اهل کتاب ، نوشته‌ای را نگاشتم و در قطعه پوستی آن را آوردم .

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : ای عُمَر ، در دستت چیست ؟

گفتم : ای رسول خدا ، نوشته‌ای را نسخه‌برداری کردم تا بر دانش خویش بیفزایم .

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اندازه‌ای به خشم آمد که صورتش سرخ شد ، سپس بانگ زده شده که مردم در مسجد گرد آیند .

انصار گفتند : پیامبر خشمگین است ، سلاح بردارید .

مردم آمدند و گرد منبر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حلقه زدند . آن حضرت [ بالای منبر رفت و ] فرمود :

ای مردم ، همه تعالیم و آخرین آنها را به من دادند و برایم چکیده شد . آیین درخشان و پاکیزه‌ای را برایتان آوردم . به این سو و آن سو نروید و سرگشته‌ها شما را نفریبند .

عُمَر می‌گوید : برخاستم و گفتم : به اینکه اللّه پروردگارم و اسلام دینم و تو پیامبرم باشی ، خرسندم .

سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از منبر پایین آمد .⁽¹⁾

در روایت دیگر ، از عبداللّه بن ثابت نقل است که :

عمر آمد و گفت : ای ر سول خدا ، به برادر یهودی‌ام گذشتم . دستورات جامعی از تورات را برایم نوشت ، آیا [ نمی‌خواهید ] بر شما عرضه کنم ؟

رنگ چهره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دگرگون شد .

عبداللّه [ بن ثابت خطاب به عُمَر ] گفت : ای نابخرد ، آیا رنگ چهره پیامبر را نمی‌نگری ؟!

عُمَر گفت : راضی شدم که اللّه پروردگارم باشد و اسلام ، دینم و محمّد ، پیامبرم .⁽¹⁾

در «مجمع الزوائد 1 : 174» آمده که عُمَر گفت : ای رسول خدا ، جوامعی از تورات است از یکی از برادران بنی زریقم . رنگ چهره پیامبر دگرگون شد .

می‌پرسیم : آیا این سخن عُمَر که گفت : «واللّه ، هرگز کتاب خدا را به چیزی نمی‌پوشانم»⁽²⁾یا «خواب و خیال خامی است ، همچون آرزوی [ دست نیافتنی ] اهل کتاب»⁽³⁾واقعیّت داشت و باورمندانه از ته دل آن را بر زبان آورد یا از پسْ لرزه‌های تو دهنی‌ای بود که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خورد ، آن گاه که تعالیمی از تورات را از بنی قُرَیْظَه⁽⁴⁾یا بنی زُرَیْق⁽⁵⁾یا از یهود مکّه⁽⁶⁾آورد ؟

چرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این ماجراها از پیشنهاد عُمَر به خشم می‌آمد ؟ آیا برای آن بود که عُمَر به یهود روی می‌آورد و سخن پیامبر را وامی‌نهاد ؟ یا برای چیز دیگر بود ؟

به نظر نگارنده ، دلیل عُمر در منع تدوین حدیث (به سرنوشت بنی اسرائیل گرفتار آمدن) واقعی نبود ؛ زیرا هیچ یک از مسلمانان انکار نمی‌کرد که ترک قرآن و روی آوردن به دیگر کتاب‌ها ، نهی شد و حرام است ، لیکن این ادّعا که پرداختن به غیر قرآن به وانهادن آن می‌انجامد (و شبیه شدن به بنی اسرائیل است) خلط آشکار و سخن نا استوار است .

زیرا رفتاری به ترک قرآن می‌انجامد که ناساز با آن باشد (مانند خواندن توراتت و انجیل و پیروی از عقاید و اندیشه‌های موجود در آنها) امّا عنایت به مُفَسِّر قرآن و تبیین کننده آن (که همان شخص پیامبر [ و احادیث آن حضرت ] است) و این کار را موجب ترک قرآن و هجران آن شمردن ، آمیختنِ حق و باطل و شبهه افکنی است ، چراکه روی آوردن به حدیث ، روی آوردن به قرآن به شمار می‌آید از این نظر که آن را تفسیر می‌کند و محتوای آن را می‌نمایاند .

جز این نمی‌توان گفت که این طرز تفکّر عُمر ، بدان خاطر بود که برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله احترامی قائل نبود یا جایگاه پیامبر را نمی‌شناخت یا ولایت عترت را بر امّت - بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - دوست نداشت .

آری ، پژوهشگر واقع‌نگر ، ارتباط عمر را با یهود - قبل از اسلام - انکار نمی‌کند و اینکه این ارتباط تا آنجا بر عُمَر تأثیر نهاد که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواست تورات تحریف شده یهود را بپذیرد و با تعالیم آن ، دانش خویش را بالا برد .

این پیشنهاد عُمَر ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را می‌آزرد و بر آن حضرت ، از زخمِ تیغ سخت‌تر و از حَنْظل ، تلخ‌تر بود .⁽¹⁾

شاید این رُک گویی عُمَر در پی صدمه‌ای بروز یافت که در روزگار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان گرفتار آمد ؛ یعنی خواست موضع خویش را اصلاح کند ، خراب‌تر ساخت .⁽²⁾

بسا منع از تدوین حدیث عُمَر ، به خاطر ترس از اهل کتاب بود [ و بلایی که آنان بدان گرفتار آمدند ] زیرا آنان تورات را می‌خواندند و حفظ نمی‌کردند ؛ یعنی پیش آنها نگارش رایج بود نه از بر کردن ، لیکن پس از آنکه دسته جمعی به اسارت درآمدند و به بابل برده شدند ، همه کتاب‌هاشان سوزانده شد و معابد آنان ویران گشت تا اینکه کوروش نجاتشان داد و تورات را بر اساس آنچه در خاطره‌شان باقی ماند ، نوشتند .

عُمر ، چون خشم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را از پیشنهاد خویش دید ، واکنشی به ذهنش آمد . خواست عکس آن را در امّت محمّد انجام دهد . به حفظ حدیث فراخواند و از نوشتنِ آن باز داشت .

به عبارت روشن‌تر : در صدر اسلام ، در مسئله کتابت و حفظ قرآن و حدیث ، حالت افراط و تفریط ، پدید آمد .

پیروان مکتب خلفا ، به حفظ قرآن فرا می‌خواندند و روایاتِ جمع قرآن صحابه را به حفظ در سینه‌ها تفسیر می‌کردند ، نه نوشتن در سطرها .

آنان - تا زمان کنونی - بر لزوم ضبط قرائت قرآن به واسطه شیخ قاری ، تأکید

دارند ؛ یعنی به حفظ و مشیخه ، بیش از مُدوّن و مکتوب ، اهتمام می‌ورزند .

این شیوه ، کار بجایی است با آن مخالفت نداریم ، بلکه به اصالتِ این کار و لزوم محافظت بر آن معتقدیم ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وحی را با عرضه [ به وسیله جبرئیل ] دریافت و با نقل شفاهی آن را به اصحاب آموخت .

لیکن با این رویکرد ، نباید مکتوب انکار می‌شد و مخالفت با تدوین به افراط می‌گرایید و قرآن‌های مدوّن نزد صحابه با این ادّعا که اختلاف برانگیزند ، سوزانده می‌شد و همه این کارها ، شرعی وانمود می‌گشت .

بسا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با خشم بر عُمَر و تغییر رنگ چهره ، می‌خواست به او بفهماند که آنچه را درباره احادیث یهود بر زبان می‌آورد و به گوش جان برگرفته است ، درست نمی‌باشد ؛ زیرا سخن آن حضرت از کلام دانشمندان یهود رساتر و ژرف‌تر است و بهتر در جان‌ها نفوذ می‌کند .

چرا عُمَر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به اقوال یهود رهنمون می‌شد و تعالیم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و سخنان آن حضرت را (که به منزله قرآن‌اند) در لزوم کناره‌گیری از یهود ، از یاد می‌بُرد ؟

با اینکه عُمَر می‌دانست که حرف‌های آنان هرگز با سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قابل مقایسه نیست . خدا «جوامع الکلم»⁽¹⁾

در «عمدة القاری 14 : 235» می‌خوانیم :

اضافه در جوامع الکلم ، اضافه صفت به موصوف است . جوامع الکلم ، کلمه‌ای است که از نظر لفظ ، کوتاه و مختصر و از نظر معنا ، گسترده و پر دامنه باشد ؛ یعنی لفظ اندک و معنای بسیار .

این سخن ، افراد را برمی‌انگیزد که این معانی فراوان را درآورند و نکات دقیقی را که در آن نهفته است ، تبیین کنند .

ابن شهاب به نقل از اسماعیلی بیان می‌دارد که گفت : خبر دارم که «جوامع الکلم» یعنی خدا برای پیامبر امور فراوانی را که در کتاب‌های پیش از او نگارش یافت ، در یک یا دو امر یا مانند آن گرد آورد .

در «شرح صحیح مسلم (نووی) 5 : 5» آمده است :

هَرَوی می‌گوید : مقصود از «جوامع الکلم» قرآن است که خدا در الفاظ کمِ آن ، معانی فراوانی را جمع نمود .

عالمان شیعه ، این واژه را به «سخنان کوتاه و پرمعنا» ، «سخنان جامع و پرمعنا» ، «انواع معانی و حقایق ربّانی» ، «سخنان کلّی» ، «کلمات جامعه» ، «سخنان پرمغز و معنا» ، «معارف الهی و تعلیمات دینی و اخلاقی و اجتماعی» ، «گزیده اقوال و کلمات و رموز علوم و خلاصه اعتقادیّات» ، «پایه و اساس معارف و بطون و حقایق» ، «گفته‌های کلّی و بنیادین» ، «سخنان پرمعنا و نغز» و ... معنا کرده‌اند .

در «امالی طوسی : 484 ، ذیل حدیث 1059» از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است که فرمود : جوامع الکلم ، قرآن است (م) .

داشت ، تعالیمی که به هیچ کس - حتّی به موسی علیه‌السلام - داده نشد .

در بعضی اخبار آمده است که اگر موسی [ زنده می‌شد و ] می‌آمد ، آن حضرت را می‌پیروید .

عُمَر چون تورات را پیش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آورد و گفت : نمی‌خواهید آن را بر شما عرضه کنم ؟ رنگ چهره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تغییر یافت و فرمود :

سوگند به کسی که جانم به دست اوست ، اگر موسی برایتان آشکار می‌شد و به دنبال او می‌رفتید و مرا وا می‌نهادید ، گمراه می‌شدید .⁽¹⁾

چگونه عُمَر از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواهد که از علم یهود بهره گیرد⁽²⁾در حالی که

آنچه را به هیچ یک از عالمیان داده نشد ، به آن حضرت دادند .

باری ، از یک سو ، مسئله تاریخ جمع قرآن ، به شخصیّت‌ها و افکار و اندیشه‌هایی ارتباط می‌یابد که با اهل کتاب آمد و رفت داشتند (مانند : زید بن ثابت ، عُمَر بن خطّاب ، مروان بن حکم ،⁽¹⁾عثمان بن عفّان⁽²⁾) و کسانی که برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قداستی قائل نبودند .

و از سوی دیگر ، عمل اینان در دو قلمرو صورت می‌گرفت :

1 . مخالفت با وصیّ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یعنی امام علی علیه‌السلام که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره‌اش فرمود : تو نسبت به من ، به منزله هارون نسبت به موسایی .

2 . اینکه به خود اجازه دادند مصلحتی ، در شئون دین و به زیادت و نقصان در آن ، دخالت کنند و این کار ، مسلمان مُخلص را وا می‌داشت که بر قرآن بترسد و به همین سبب از امام علی علیه‌السلام روایت است که فرمود : «ترسیدم قرآن از دست برود» یا «ترسیدم در قرآن بیفزایند» (و مانند این عبارات) .

بنابراین ، بیم پیامبر از اینکه امّتش قرآن را تباه سازند (چنان که یهود و نصارا کتابشان را ضایع ساختند) امری طبیعی بود .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نگارشِ وحی ، شتاب می‌کرد و به وصیّ خویش دستور داد که بی درنگ - پس از درگذشت پیامبر - آن نوشته‌ها را تدوین کند و امام علی علیه‌السلام سوگند یاد کرد که عبا بر دوش نیندازد تا قرآن را گرد آورد .

از امام علی علیه‌السلام نقل است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به وی فرمود :

سوگند به آن که مرا به حق برانگیخت ، اگر آن را استوار گرد نیاوری ، هرگز جمع آوری نشود .

خدای بزرگ مرا به این کار اختصاص داد ، نه دیگر صحابه را .⁽¹⁾

اینها - همه - برای عظمت دادن به سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود و حفاظت از قرآن که در آن فزونی صورت نگیرد .

نمی‌خواهم ارتباط با یهود را (و اینکه زید بن ثابت یا همتایانش یهودی یا نصرانی بودند) جداگانه ، بر سر این اشخاص بکوبم ؛ زیرا یهودی و نصرانی بودن ، حالتی رایج در صدر اسلام بود . مسلمانی وجود نداشت مگر اینکه پیش از مسلمان شدن ، یهودی یا نصرانی یا مجوسی یا مشرک بود . کسان اندکی یکتاپرست بودند .

امّا آوردنِ نوشته‌های اهل کتاب برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و درخواست بهره‌مندی علمی از آنها ، همراه با سخنان زید ، به فکر و عقیده اسلامی آسیب می‌زد ؛ اینکه :

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در عهد خویش قرآن را گرد نیاورد و خواندن و نوشتن نمی‌دانست .

قرآن ، گردآوری نشد مگر در عهد خلفای سه‌گانه .

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌دانست که پیامبر است تا اینکه وَرَقة بن نَوْفَل نصرانی او را به نبوّتش خبر داد .

و مانند اینها .⁽²⁾

امام باقر علیه‌السلام آنان را در این ادّعاها تکذیب می‌کند .

از ابن عبّاس روایت است که به معاویه گفت :

ای معاویه ، هرکس بگوید چیزی از قرآن ضایع شد ، دروغ‌گوست .

قرآن نزد اهلش ، گردآوری شده و محفوظ است .⁽¹⁾

علی علیه‌السلام فرمود:

سپس به کتاب خدا پرداختم تا آن را گرد آورم . این [ همان ] کتاب خداست که جمع‌آوری شد ، حرفی از آن [ از قلم ] نیفتاد .⁽²⁾

از این رو ، بعید نمی‌نماید که مسئله ترسِ عُمَر از تشبّه به بنی اسرائیل (که دانشمندانشان را پیرویدند و تورات را رها کردند) در پی واکنشِ منفی‌ای بروز یافت که عُمَر بدان گرفتار شد .

نیز بعید به نظر نمی‌رسد که تعلیل عُمَر برای دور ساختن نگاه‌ها از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت ؛ زیرا به اعتقاد عُمَر توجّه به اقوال و افعال پیامبر ، به معنای دور کردنِ مردم از متنِ قرآن بود . عُمر می‌خواست مردم به قرآن (بدون سنّت) بسنده کنند .

این در حالی است که میان اَقوال پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و سخنانِ خاخام‌های بنی اسرائیل ، فرق بزرگی هست ؛ چنان که تورات و قرآن از زمین تا آسمان با هم فرق دارند . عُمَر و دیگران نمی‌توانند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را با دیگران بسنجند .

آری ، متون تاریخی و حدیثی بیان می‌دارند که عُمَر به وجوب پیروی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (مگر درآنچه از جانب خدا آورد) اعتقاد نداشت و این بدان معناست که دیگر اوامر و نواهی آن حضرت نزد عُمَر ، ارشادی می‌نمود که مخالفتشان جایز است .

بدین ترتیب روشن شد که هر دو تعلیل عُمَر ناپذیرفتنی است ؛ زیرا نوشتن حدیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به معنای ترک نگارش قرآن نمی‌باشد ، نیز میان قرآن و تورات و بین حدیث پیامبر و سخنان خاخام‌های بنی‌اسرائیل شباهتی وجود ندارد .

با توجّه به روایات فراوانی که در کتاب‌های اهل سنّت ، تحریف قرآن را گویاست ، به دست می‌آید که سخنِ احسان الهی ظهیر ، چقدر بی‌اساس و گزافه است ؛ چراکه می‌گوید :

لیس فی مَجا مِعنا الحَدیثیّةَ حدیثٌ واحِدٌ دالٌّ عَلَی تَحریف القرآن الحکیم ؛⁽¹⁾

در جوامع حدیثی ما حتّی یک حدیث که بر تحریف قرآن دلالت کند ، وجود ندارد .

بسیاری از باورهای اهل سنّت ، به اساسِ شریعت و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آسیب می‌زند و باید آنها را تصحیح کنند .

گزاره‌های زیر از آنهاست :

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بی‌سواد بود و خواندن و نوشتن نمی‌دانست .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله [ درگذشت و ] امّت را ترک کرد بی‌آنکه قرآن را برای آنها تدوین کند .

صحابه قرآن را در سینه‌ها جمع کردند ، نه در سطرها [ با از بر کردن آن را حفظ می‌کردند ، نه با نوشتن ] .

قرآن ، پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دست غیر معصوم گردآوری شد .

عثمان ، اوّل کسی است که امّت را بر یک قرائت ، همسان ساخت ؛ یعنی جمع قرآن و یکدست سازی قرائت به وسیله عثمان - بعد از سال 24 هجری - انجام شد .

قرآن را به هر شکلی می‌توان خواند ، به شرط آنکه آیه رحمت ، آیه عذاب [ و به عکس ] نشود ؛ زیرا قرآن از باب «هَلُمّ» (بشتاب) و «تعال» (بیا) است .

چنین سخنانی به دیدگاه تحریف قرآن میدان داد .

مکتب اهل بیت علیهم‌السلام همه این گزاره‌ها را که برای اسلام و قرآن و پیامبر و بزرگان صحابه (که ستوده شده‌اند) آسیب‌زاست ، پس می‌زند .

به نظر نگارنده ، این سخن که «قرآن در زمان ابوبکر و عُمَر و عثمان گرد آمد» از وجود روایات تحریف در کتاب‌های شیعه و سنّی خطرناک‌تر است ؛ زیرا مخالفان و دشمنان دین از همین کانال نفوذ کردند و پیرامون قرآن یاوه بافتند .

شرق شناسان با استدلال به همین سخنان ، قرآن و سنّت را زیر سؤال بردند و به چالش کشیدند .

عالمان مسلمان ، در پی پاسخ برآمدند ، لیکن این تلاش آنها چگونه می‌تواند کارساز افتد در حالی که شالوده ادّعای شرق شناسان در کتاب‌های حدیثی و تاریخی و تفسیری معتبر اهل سنّت وجود دارد ؟!

زُرقانی ، در بحث نزول قرآن بر حروف هفت‌گانه ، می‌انگارد :

کتابی به دستم رسید که از کسانی است که خود را مُبَشّران (بشارت دهندگان) می‌نامند . آن را «مباحث قرآنی» نامیده‌اند و موضوع جلد اوّل آن را «تحریف در قرآن» قرار داده‌اند ودر آن، آرا واندیشه‌هایی

را آورده‌اند که ساختگی است و حقیقت ندارد « وَهَمُّوا بِمَا لَمْ یَنَالُوا » ؛⁽¹⁾کاری دست نیافتنی را در پیش گرفتند .⁽²⁾

شرق شناس آلمانی «اتان گلبرگ» در مقدّمه تحقیق کتاب التنزیل والتحریف (اثر سیّاری) می‌نویسد :

با چشم پوشی از قرآنی کامل که محمّد آن را نوشته یا تأیید کرده باشد ، در قلمرو مسلمانان ، متنی از قرآن که به خطّ پیامبر نگارش یافته باشد ، وجود ندارد .

آنچه هست ، آیه‌ها و سوره‌هایی است که بعضی از ا صحاب آن را گرد آورد و حفظ نمود .

ابوبکر - با سفارش عُمَر - به جمع این کاغذ پاره‌ها پرداخت ، سپس آنها نزد عُمَر ماند و عمومیّت نیافت ، پس از عُمَر ، حَفْصَه آنها را ارث بُرد .. .⁽³⁾

شوالی ،⁽⁴⁾می‌گوید :

پس از آنکه مؤمنان ناچار شدند با حقیقت تلخی بسازند (و آن این بود که عثمان - حاکم درمانده و نامحبوب - پدر روحانی نسخه رسمی قرآن شد) دست کم خواستند از درِ مساوات ، بخش بزرگی

از این نسخه را - که در گذشته سامان یافته بود - به سَلَف عثمان که بر وی برتری داشتند و مهم‌تر بودند ، نسبت دهند .. .⁽¹⁾

فصلنامه علوم حدیث ، سال 10 ، ش35 - 36 ، 1384 ، نقد و بررسی روایاتِ جمع قرآن ، تألیف : تئودورنلدکه ، بازنگاری : فریدریش شوالی ، ترجمه : مرتضی کریمی‌نیا ، ص70 - 94 (شهیدی) .

این مطالب ، سخنان بعضی از شرق شناسان و شبهه‌های آنهاست . آنان پرسش‌های فراوانی دارند [ می‌پرسند ] :

چگونه می‌توان بر کتابی اعتماد کرد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را ننوشت و نگارش آن از سوی اصحاب - در زمان خود او - ثبت نشد و عثمان بیش از دو دهه بعد از درگذشت پیامبر ، آن را گرد آورد ؟

چگونه می‌توان بر کتابی با این زد و بندها و پیامدها ، دل داد ؟

چگونه ممکن است در کتابی با این پیشینه ، تحریف و تقلّب راه نیافته باشد .

شرق شناسان ، در کتاب‌هایی که بر ضدّ اسلام نگارش یافته‌اند و در گفت وگو با مسلمانان ، این پرسش‌ها را مطرح می‌کنند .

این سؤالات و مانند آنها (که سلمان رشدی و دیگران مطرح کرده‌اند) از طریق روایات ضعیفی که در جوامع حدیثی اهل سنّت وجود دارد ، سر درآورده‌اند و همین روایات ، اصول باطلی را نزد اهل سنّت بنیان نهاده‌اند که بر خلاف ارزش‌ها و ثوابت دینی است .

رویکرد نادرست مکتب خلفا در تاریخ جمع قرآن و قائل شدن به تأخیر تدوین آن تا دهه سوّم هجری ، به دشمنان اسلام میدان داد تا به عمقِ دین و اصل واساسِ آن (که همان قرآن مجید است) نفوذ کنند ودرحجیّت آن شک برانگیزند.

اهل سنّت بر این باورند که دیدگاه آنها در جمع قرآن ، درست و تردیدناپذیر است ؛ زیرا وارسی و نقدی از سوی مسلمانان که رأی مشهور نزد آنها را رد کند وجود ندارد .

در حالی که روشن شد ، بند و بستِ آنها ، با عقل و ثوابت تاریخی و اسلامی ، سازگاری ندارد .

جای تأسّف است که نویسندگان و بزرگان ما ، روایات جمع قرآن اهل سنّت را در کتاب‌هاشان ، چنان بدون خدشه و نقد نقل می‌کنند که گویا تردیدناپذیرند یا از باب راه آمدن با اهل سنّت و باورهاشان ، آنها را بر زبان می‌آورند .

نگارنده ، در این پژوهش می‌خواهم از اینان نباشم و جای پای آنها پا ننهم ، بلکه آنچه را در چنته دارم درآورم و نظرم را درباره جمع قرآن آشکارا بیان دارم ، هرچند بر خلاف دیدگاه مشهور اهل سنّت باشد .

زیرا این کار ، دفاع از قداست قرآن و منزلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به شمار می‌آید و روا نیست بیش از این با اهل سنّت مماشات و مدارا شود ؛ به ویژه آنکه شرق شناسان از نگرش آنان (که ما از آن بیزاریم و امامان علیهم‌السلام آن را دروغ دانستند) سوء استفاده کرده‌اند .

در این پژوهش ، می‌خواهم بیان دارم که شیعه امامیّه ، این رویکرد اهل سنّت را نمی‌پذیرد و آن را ستم به حق و عقل و شریعت می‌داند .

اهل سنّت ، سخن خویش را در تاریخ جمع قرآن ، به گونه‌ای تکرار کرده‌اند که گویا حقیقتی خطاناپذیر است و هیچ مسلمانی نمی‌تواند آن را انکار کند . اگر شخصی بر نگرش آنها خُرده گیرد ، به تحریف قرآن و خروج از دین و فتنه‌انگیزی (و مانند آن) متّهم می‌شود .

در حالی که می‌دانیم اصول این نگرش ، به تحریف قرآن و خدشه در دین

فرا می‌خواند ، نه نقد آن و بیان این سخن که قرآنی که امروزه - نزد ما - تلاوت می‌شود ، همان مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است ، نه مصحف ابوبکر و عُمَر و عثمان .

اگر مصحف عثمان ، قرآنی سوای مصحف متواتر در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باشد ، نباید بدان اعتماد کرد . چنین قرآنی حجّت نیست ، چون ، سه دهه بعد از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دست غیر معصوم با دو شاهد ، جمع آوری شد .

امّا اگر همان مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باشد که در زمان آن حضرت و پس از وی ، خوانده می‌شد ، چرا آن را مصحف عثمان می‌دانند و قرآن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌شمارند ؟

ما ثابت کردیم که مصحف متداول کنونی ، همان مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است که به دستِ امیرالمؤمنین علیه‌السلام تدوین شد و از ناحیه پیامبر و وصیّ آن حضرت و مشهور بودن میان مسلمانان ، حجیّت یافت ، نه به سبب بیّنه و دو شاهد (چنان که در مصحف عثمان ادّعا می‌شود) .

بدین سان ، نسبت این قرآن به پیامبر اَولی از نسبت آن به خلفاست و هرکس اندک مایه‌ای از علم داشته باشد ، این را می‌فهمد .

ضربه روایات جمع قرآن به دین ، مانند روایات تحریف قرآن (که در کتاب‌های اهل سنّت وجود دارند) نیست ، بلکه شدیدتر از آنهاست ؛ زیرا روایات تحریف با اینکه خطرناک‌اند برای خواننده ، آشکارند و به خاطر روشنی متون آنها ، همه مردم آنها را می‌فهمند و به سادگی می‌توان از آنها پرهیخت .

برخلاف روایات جمع قرآن بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که در ظاهر زیبایند ، لیکن دین را از ریشه می‌جَوَند و زیر ثوابت دین و اصول آن ، حفره‌هایی ایجاد می‌کنند .

این روایات ، از روایات تحریف خطرناک‌ترند ؛ به ویژه آن گاه که در چهارچوب قواعد ثابت و اصول حدیثی مقبول ، طرح شوند و مقدّماتی برای آنها

برچینند ؛ مانند اینکه : رسول خدا ، بی‌سواد بود ، خواندن [ و نوشتن ] نمی‌دانست ، صحابه در دوران پیامبر ، قرآن را ننوشتند ، بلکه به حفظ آن در سینه بسنده کردند و ده‌ها مقدّمه باطل دیگر⁽¹⁾که اندیشه اسلامی را ویران می‌سازد .

تدوین قرآن و تدوین حدیث

مسئله دیگری نیز وجود دارد که باید آن را روشن ساخت . این مسئله ، به طور عام با احادیث و به وجه خاص با اخبار تحریف (و چگونگی حرکت پلّه‌ای در طرح آن و پیوستگی در تنظیم حلقه‌هایش) ارتباط می‌یابد تا اینکه به صورت قواعد مسلّم و ثوابتی درآید که باید به آن تن داد .

اگر این قواعد را در پی هم قرار دهیم ، دستاوردی مهم به چنگ می‌آوریم .

بیشتر اهل سنّت همه روایاتی را که در کتاب‌های شش‌گانه‌شان هست ،⁽²⁾صحیح می‌دانند و اعتقاد دارند که سنّت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر قرآن حاکم است .

این سخن اگر با این نگرش آنها که به عدم جواز عرضه حدیث بر قرآن قائل‌اند ، گرد آید (زیرا نسبت به صحّت این احادیث اطمینان هست) بدین معناست که معیار درستی برای شناخت حدیث صحیح از ناصحیح ، قوی از ضعیف وجود ندارد ، بلکه باید همه روایات کتاب‌های شش‌گانه را - همان‌گونه که ثبت شده‌اند - پذیرفت و بی‌هیچ اعتراضی به آنها تعبّد داشت ؛ چراکه از طریق صحیح روایت شده‌اند و این روایات ، سنّتی به شمار می‌آیند که صدورشان از پیامبر ثابت وصحیح است وبر قرآن حاکم می‌باشد ونمی‌توان در آنها خدشه کرد.

وانگهی ، پیداست که روایات تحریف قرآن که در جوامع حدیثی اهل سنّت هست ، از ده‌ها روایت فراتر می‌رود (بلکه به صدها روایت می‌رسد) و بیشترین سهم را در آنها عُمَر ، سپس دیگر صحابه (در درجه دوّم) دارد .

بسا عُمَر با نقل این اخبار می‌خواست برای مردم بیان دارد که وی بر آیاتی آگاه است که در دست مردم نیست و او باید مردم را به آنها رهنمون سازد یا با درگذشت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آیه‌ها و سوره‌های فراوانی از دست رفت (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) .

با درنگ در سیره عُمَر ، می‌توان دریافت که عُمَر با مردم همچون راهنما و مُرشد رفتار می‌کرد . آنچه را مردم از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره قرآن و دیگر امور حکایت

می‌کردند ، تصحیح می‌نمود . از این رو ، عُمَر باید می‌گفت و مردم باید حرف او را راست می‌انگاشتند و می‌پیرویدند .

عُمَر با نقل آیه رجم شیخ و شیخه (سنگسار پیرمرد و پیرزن) یا آیات دیگر ، می‌خواست ارشاد کند که این آیات در قرآن هست و باید بدان اعتراف داشت ، لیکن از مردم ترسید که او را تخطئه کنند و بگویند عُمَر در قرآن افزود .

بدتر از همه ، عالمانِ مکتب خلفا حدیث نزول قرآن بر هفت حرف را (که عُمَر و دیگران روایت کرده‌اند) به شکلی تفسیر کرده‌اند که بر خلاف ثوابتِ دینی است ، لیکن مکتب آنان را سود می‌بخشد .

شبیه آنچه در سبب اختلاف حدیث از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قائل‌اند ؛ زیرا مشکل قرآن ، نزد خلفا ، شبیه مشکل حدیث نزد آنهاست .

در کتاب منع تدوین الحدیث مسئله اختلاف نقل از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را روشن

ساختیم و اینکه یکی از عوامل مهمّ آن این بود که چون خلفا - بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - بر تخت قدرت نشستند [ دریافتند که ] باید همه احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ماجراهای آن حضرت و داوری‌هایش را بدانند و از آنجا که آنها را نمی‌دانستند ، دچار مشکل شدند .

مردم به اخذ احکام از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عادت داشتند . خلیفه نیز گرچه بر خلاف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قانون‌گذار نبود ، ولی باید از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حدیث می‌کرد و از آنجا که همه

احادیث پیامبر را نمی‌دانست باید این احکام را از صحابه می‌پرسید تا به آنها فتوا دهند .

تکرار این حالت ، جایگاه خلیفه را تضعیف می‌ساخت و آزارش می‌داد . بسا بارها به چیزی فتوا می‌داد و صحابه با احادیثی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدند یا نوشتند ، او را تخطئه کردند .

خلیفه باید این مشکل را جبران می‌کرد و مجراهای آن را می‌بست ؛ زیرا مقایسه فتوای او با قرآن و احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سپس بیان وجه اختلاف میان فتوای وی و اصول شریعت ، مردم را سوی گوشه و کنایه زدن بر او می‌راند و جرأت می‌یافتند در برابر دیدگاه‌های او بایستند .

از این رو ، خلیفه باید نخست اجتهاد را برای همه صحابه تشریع می‌کرد تا خویشتن را در فتواهایش معذور بدارد ، سپس (در دوران پسین) اجتهاد را ویژه خود ساخت بر این اساس که وی خلیفه مسلمانان و داناترین مردم به احکام اسلام است و هیچ کس حق ندارد با نظر وی مخالفت ورزد و این کار را به اجرا درآورد .

بنابراین ، مشکل قرآن ، شبیه مشکل حدیث از پیامبر بود . از سویی نزد ابوبکر عینِ مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود نداشت ، و به دست نیامده است که وی قرائتش را بر پیامبر عرضه کرده باشد .⁽¹⁾

و از دیگر سو ، مردم قرآن را - به طور کامل - از او می‌خواستند و وی آرزو می‌کرد کاش قرآن نزدش بود .

نیز در حالی که وی با مخالفان می‌جنگید ، مردم در مسائل جدیدی که پیش می‌آمد ، از او فتوا می‌خواستند .

در برابر ابوبکر ، امام علی علیه‌السلام را می‌نگریم که قرآن نوشته شده در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نزدش بود و افزون بر این ، تأویل قرآن و شأن نزول آن را می‌دانست .

ابوبکر ، از سویی می‌خواست به علی علیه‌السلام امتیازی ندهد و از دیگر سو ، می‌خواست بر قرآنی که به دست آن حضرت جمع‌آوری شد و تدوین یافت ، پی ببرد .

ابوبکر کوشید قرآنی را از دهان مردم و نوشته‌هاشان ، از نو با روش خویش گرد آورد . در عین حال بر بزرگان صحابه فشار نیاورد و قرآن‌ها را به زور از آنها نگرفت (چنان که عثمان این کار را انجام داد) .

بزرگان صحابه ، مانند اُبیّ بن کعب و ابن مسعود و ابو موسی اشعری و مُعاذ بن جبل ، در زمان ابوبکر و عمر ، قرآن را می‌خواندند و برای مردم قرائت می‌کردند و ابوبکر و عُمَر با آنان مخالفت نمی‌کردند .

لیکن این حالت زیاد دوام نیافت ؛ زیرا عثمان مردم را بر یک قرائت واداشت

و از بی مشکلی برایش مشکل پدید آمد ، چراکه قرآن نزد مسلمانان قرائت می‌شد و مصحف‌ها وجود داشتند و در راستای آسان‌گیری ، اختلاف قرائت (بر اساس لهجه‌ها) نزد صحابه جایز بود .

چرا عثمان می‌خواست آنان را بر یک قرائت وا دارد ؟ این کار چه معنا داشت ؟ چه انگیزه‌ای در آن بود ؟

باری ، عُمَر قرآنی بر خلاف آنچه نزد مردم مشهور بود ، نیاورد ، بلکه نمی‌توانست این کار را بکند ؛ زیرا آنان قرائت‌های شاذ را برنمی‌تافتند . قرآنی که نزد عُمَر خوانده می‌شد ، همان قرآنی بود که صحابه قرائت می‌کردند با این تفاوت که عُمَر ، تعدّد قرائت را در قرآن جایز می‌دانست و از این رو ، با مشکل اساسی - با مسلمانانِ آن زمان - رو به رو نشد ، بر خلاف عثمان .

عُمَر و گویش‌های هفت‌گانه

با صدور حدیث «احرف سبعه» (قرائت‌های هفت‌گانه) از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مخالفت نداریم . سخن در صحّت و ضعف این حدیث نیست ، بلکه در مقصود آن است و اینکه آیا مراد ، وجوه هفت‌گانه است (امر ، زجر ، حلال ، حرام ، محکم ، متشابه ، امثال) یا اقسام هفت‌گانه (چنان که بر زبان علی علیه‌السلام آمده است) مدّ نظر می‌باشد یا این حدیث ، به تعدّد لغات و لهجه‌ها و قرائت‌ها اشاره دارد ؟

می‌پرسیم : چرا اهل سنّت (از رهگذر بحث حروف هفت‌گانه) بر صحّت اختلاف قرائت‌ها ، تأکید دارند و معنای حروف هفت‌گانه را ، قرائت‌های هفت‌گانه می‌دانند و دیگر اقوال را در تفسیر آن وامی‌نهند ؟

ابن حِبّان (م354 ه ) آنها را به 40 قول می‌رساند و بسا بیشتر از آن باشد .

مهم این است که پیروان خلفا (بعد از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) از این حدیث و امثال آن ، در راستای امکان تبدیلِ متن قرآن و توسعه در آن (به این دلیل که آنها

قرائت‌های صادره از پیامبرند) بهره بردند . در این سخن ، اشکالات فراوانی هست ؛ زیرا وجود قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در میان این قرائت‌ها ، بدان معنا نیست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همه این قرائت‌ها را بر زبان می‌آورد . اشکال تفسیر متن ، کمتر از اشکال ترک تطبیق آن نیست .

زرقانی نام 22 صحابی را می‌آورد که حروف هفت‌گانه را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کردند . نام عُمَر در آغاز این فهرست جای دارد . ماجرای عُمر با هشام بن حکیم و اختلاف عُمَر با او در سوره فرقان - در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - در صحیح بخاری و مسلم آمده است . در این روایت ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت هر دوی آنها را صحیح دانست .

زرقانی - پس از این سخن - می‌گوید :

می‌دانیم شرط تواتر ، فراوانی گروهی است که از تبانی آنها بر دروغ در هر یک از طبقاتِ روایت ، ایمنی پدید آید .

این شرط اگر در طبقه صحابه فراهم باشد ، در طبقه‌های متأخّر - نزد ما - فراهم نیست .

زُرقانی در تواتر حروف هفت‌گانه در طبقات متأخّر تشکیک می‌کند ، هرچند در طبقه صحابه ، فراهم باشد .

حق با زرقانی است ؛ زیرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را تر و تازه ، برای اصحاب می‌خواند سپس (دست کم) چهار تن از آنها را برای قرائت قرآن بر مردم ، گماشت و فرمود :

استقرئوا القرآن من أربعة : عبداللّه بن مسعود ، وسالم مولی اَبی

حُذَیفة ، واُبَیّ بن کعب ومُعاذ بن جبل ؛⁽¹⁾

قرائت قرآن را از چهار نفر جویا شوید : عبداللّه بن مسعود ، سالم (غلام ابو حُذَیفه) ، اُبَیّ بن کعب ، مُعاذ بن جبل .

نابخردانه است که این صحابه با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در قرائت اختلاف کنند ؛ زیرا آن حضرت قرائت را به آنان یاد داد .

نیز اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همه قرائت‌ها را (در صورت اختلاف صحابه در قرائت) صحیح بداند (چنان که در ماجرای عُمَر با هشام بن حکیم و دیگران می‌بینیم) درست نمی‌باشد ؛ زیرا قرآن از نزد خدای یگانه بر یک شخص و با یک زبان ، نازل شد .

آری ، تصوّر اختلاف در نقل از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هست ؛ زیرا یکی قرآن را از طریقِ نقل دسته جمعی - در نماز یا سخنرانی - شنید و دیگری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را دیدار کرد و قرائتش را بر او عرضه داشت و نقل خویش را استوار ساخت . این دو شخص یافته‌هاشان را برای عُمَر نقل کردند . طبیعی است که نقل دوّم ، به قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نزدیک‌تر بود ؛ زیرا با عرضه و قرائت صورت گرفت ، لیکن عُمَر در روش جدیدش ، هر دو نقل را در یک مرتبه قرار داد و از این رهگذر ، تشریع تعدّد قرائت‌ها پدید آمد ،⁽²⁾سپس این کار به عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بازگردانده شد تا از زبان آن حضرت ، شرعیّت به دست آورد .

تعدّد قرائت‌ها به امامان مذاهب چهارگانه اهل سنّت (شافعی ، احمد ، ابو حنیفه ، مالک) اجازه داد که از میان ده‌ها روایت و قرائت ، بعضی از آنها را برگیرند تا آنجا که یک قاری (هرچند از قاریان هفت‌گانه بود) می‌توانست به دو قرائت یا بیشتر بخواند .

ابن مجاهد از نافع - امام دار هجرت - روایت می‌کند که گفت : بر هفت تن از تابعان قرائت کردم .

و برایم حدیث کرد محمّد بن فَرَج ، گفت : برای ما حدیث کرد محمّد بن اسحاق میسی ، از پدرش ، از نافع که گفت :

این امامان پنج گانه⁽¹⁾و دیگران را - که نام برد امّا اسامی‌شان حفظ نشد - درک کردم .

نافع گفت : نگاه کردم . هر جا دو نفر بر یک قرائت اتفاق داشتند ، گرفتم و قرائتی را که یک نفر - به تنهایی - می‌خواند و شاذ بود ، وانهادم تا اینکه این قرائت را در این حروف ، نوشتم .⁽²⁾

نیز ابن مجاهد از نافع روایت می‌کند که : «از روایت ابو جعفر ، هفتاد حرف را وا نهادم»⁽³⁾مانند وی کسایی - یکی از قاریان هفت گانه - است که بر ابو حمزه قرائت کرد ، لیکن در حدود سیصد حرف با او مخالفت ورزید .⁽⁴⁾

همچنین ابو عَمْرو بن علاء ، بر ابن کثیر قرائت کرد در حالی که در بیش از سه

هزار حرف ، با وی مخالفت می‌ورزد ؛ زیرا بر غیر وی [ نیز ] قرائت کرد و از قرائت ابن کثیر و قرائت آن شخص دیگر ، قرائتی را برگزید .⁽¹⁾

همه این متون بیان می‌دارند که عثمان در یکدست سازی مسلمانان بر یک قرائت ناکام ماند ،⁽²⁾بلکه روش وی ، مسئله را پیچیده‌تر ساخت و تشکیک‌گران در راستای طعن به ثبوتِ متن قرآن و قول به تحریف آن ، از روایات تحریف (علی رغم عدم تواتر آنها) سوء استفاده کردند .

روایاتِ نقصان در قرآن و اختلاف در قرائت‌ها ، از پیامدهای روش نادرستِ خلفا در جمع قرآن بود و بدان خاطر شکل گرفت که آنان مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را که نزد امام علی علیه‌السلام بود ، نگرفتند .

آری ، مردم این مصحف را با واسطه گرفتند ؛ زیرا آنچه را پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یادشان داد می‌خواندند و منبع قرائتشان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود ؛ زیرا خدا می‌فرماید : « وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽³⁾قرآن را از هم جدا ساختیم تا با درنگ بر مردم بخوانی .

لیکن صحابه پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دچار اختلاف شدند و معنای قرائت و اِقراء نزدشان تغییر یافت ؛ یعنی آنان به قرائت و اَدا (بی علم به محتوای قرآن) بسنده کردند .

از عثمان و ابن مسعود و اُبَی ، روایت است که :

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ده آیه برایشان می‌خواند تا عمل موجود در آن آیات را فرا نمی‌گرفتند ، قرائت ده آیه دیگر را نمی‌آغازید .

قرآن و عمل را - با هم - یادمان می‌داد .⁽¹⁾

از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت است که به علی علیه‌السلام فرمود :

یا علی ، تَعلَّمِ القرآن وعَلِّمهُ للنّاس ؛ فلک بکلّ حرف عشر حسنات ... ؛⁽²⁾

ای علی ، قرآن را بیاموز و به مردم بیاموزان [ اگر این کار را انجام دهی ] برای هر حرفی ، ده حسنه برای توست .

از حسن ، از قَتاده روایت است که گفت :

واللّه ، خدا آیه‌ای را نازل نمی‌کرد مگر اینکه پیامبر دوست داشت بدانیم در چه زمینه‌ای نازل شد و معنای آن چیست .⁽³⁾

ابوبکر و عُمَر (بعد از درگذشت پیامبر و رخدادهای سقیفه و بیعت با ابوبکر) برای تدوین قرآن از نو ، از صحابه و مصحف‌های آنان ، یاری خواستند .

از آنجا که زبان این صحابیان و لهجه‌های آنان مختلف بود ، نخست قرائت آیات را به هر لغتی جایز شمردند به شرط آنکه آن لغت ، نزد عرب متداول و صحیح باشد ، سپس قرائت به معنا را جایز دانستند .

ثابت خواهیم کرد که شرط موافقت با عرب زبان‌ها ، بعدها از سوی نحویان برای تثبیت قواعد و اصولشان وضع گردید .

سپس این امر ، تحتِ عنوان قرائت‌ها ، به تبدیلِ متن قرآن گرایید و بدین سان ، اندک اندک - با گذشت زمان - معنای قرائت و اقراء نزد مسلمانان ، مختلف شد .

باری ، روشی را که خلفا در تدوین قرآن پیمودند ، روش نادرستی بود خواه دو شاهد می‌گرفتند و خواه همه قرائت‌ها را جایز می‌دانستند و خواه به وجود لحن (اشتباه و لهجه) در قرآن قائل بودند و برای رفع آن نمی‌کوشیدند و به عرب وا می‌نهادند تا آن را استوار سازد یا نگارش «مصحف امام» بی‌نقطه بود و به شکلی نوشته شد که همه وجوه و قرائت‌ها را در برگیرد (یا دیگر چیزها) .

در روش نادرست خلفا ، گاه - بعضی وقت‌ها - برخی از آیات وانهاده می‌شد ؛ زیرا شاهد دیگری وجود نداشت که شهادت دهد آن آیه در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد .

این شیوه ، به کاستن از آیات قرآن می‌انجامید و این سخن عُمَر درست درمی‌آمد که گفت : «با درگذشت محمّد ، قرآن فراوانی از دست رفت» .

لیکن خدا را شکر ، این کار تحقق نیافت .

اگر چیزی از میان رفت ، سخنانی در تفسیر و تأویل آن بود ، نه اصل قرآن (آن گونه که عمر ادّعایش را داشت) .

معنای قرائت و اِقراء

مکتب خلافت برای آنکه دیدگاهش را در جمع قرآن و حروف هفت‌گانه صحیح سازد ، مفهوم «قرائت» و «اِقراء» را از آنچه در عهد پیامبر بود ، به آنچه می‌خواست ، تغییر داد به گونه‌ای که موضوع قرائت‌ها (خواسته یا نخواسته) دستاویزی برای تحریف شد .

قرائت به معنای تلاوت ، ریشه عربی ندارد . معنای اصلی آن ، «جمع» یا «رمی» (پرتاب کردن) یا «اسقط» (انداختن) است . زجّاج می‌گوید : «قرأتُ الماءَ فی الحوض» یعنی آب را در حوض گرد آوردم .

قُطْرُب ، می‌گوید :

این کتاب ، بدان خاطر قرآن نامیده شد که قاری آن را آشکار می‌کند و روشن می‌سازد و از دهانش [ بیرون ] می‌اندازد .

این معنا ، برگرفته از این قول عرب است که می‌گوید : «ما قَرَأْتِ النّاقةُ سَلیِّ قَطّ» یعنی این ناقه تاکنون کره نینداخته است .

و مانند این ، قول ابو الهیثم و لِحْیانی است [ که گفته‌اند عبارت فوق بدین معناست : ] این ناقه هرگز کره‌ای را سقط نکرده است .⁽¹⁾

سخن زَجَّاج و قُطْرُب ، درستی آنچه را ما گفتیم روشن می‌سازند ؛ اینکه هدف از عرضه هر ساله پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را بر جبرئیل علیه‌السلام و راز دیدار دو نفره میان آن دو ، این بود که آنچه را در این یک سال نازل شد ، گرد آورند و آنها را به ترتیب نزول دفعی بازگردانند . اگر از این کار (پیوست کردن بعضی از آیات به بعض دیگر) سوره‌ای تألیف می‌شد ، مسلمانان آن را در نمازشان می‌خواندند و در مصحف‌هاشان می‌نوشتند .

و این است معنای این سخن خدای متعال که فرمود : « فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾هرگاه ما آن را قرائت کردیم ، از این کار پیروی کن .

معنای قرائت در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدین گونه بود .

پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این معنا به معنای دیگری تحوّل یافت و تعدّد نصّ قرآن و اختلاف در آن ، نزد مسلمانان مشروع گشت تا آنجا که تبدیل متن قرآنی گزینه‌ای نامیده شد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان راضی است و معنای حروف هفت‌گانه ، همین است .

در این دوران ، از «قرائت» و «اقراء» این معنا مدّ نظر بود ، سپس - اندک اندک - این قرائت‌ها نزد مسلمانان فزونی یافت تا اینکه به صورت مشکل بزرگی درآمد که حل ناشدنی گشت .

یکی از «هفتاد قرائت» سه قرائت را برمی‌گزید ، دیگر از «سی قرائت» یکی را اختیار می‌کرد . همین رویکرد ابن مجاهد را واداشت که آنها را به هفت قرائت منحصر سازد ، سپس دیگری از آن فراتر رفت و آنها را ده قرائت شمرد و نفر سوّمی آنها را به چهارده قرائت محدود ساخت .

اگر اندکی در منطوق و مفهوم احادیث نزول قرآن بر هفت حرف (طبق تفسیر اهل سنّت) بیندیشیم ، در می‌یابیم که این رویکرد از پایبندی به یک متن قرآنی می‌گریزد ، بلکه تبدیل متن قرآن را برای قاری به هر لفظ دلخواه ، جایز می‌شمارد ، به شرط آنکه آیه رحمت آیه عذاب (و به عکس) نشود .

چگونه مسلمان این گشاده دستی را در کتاب خدا می‌پذیرد ؟

امروزه ، انسان حکیمی را نمی‌بینیم که به تغییر سخنش تن دهد . چگونه می‌توان تصوّر کرد که شخص [ بی‌پروا ] کلام خدا را تغییر دهد ؟

این نگرش و مانند آن ، به بعضی از نویسندگان جدید (کسانی چون : محمّد آرگون ، عابد جابری ، غلیوم ، نصر ابو زید) به پیروی از برخی از شرق شناسان ، میدان داد که بگویند قرآن وحی الهی است ، لیکن متن آن به دست بشر نگارش یافت . از این رو ، نقل به معنای آن (نه نقل به لفظ و نصّ آن) جایز می‌باشد .

آیا نویسنده یا شاعر یا مؤلّفی را سراغ داریم که به همه مردم اجازه دهد سخنش را به دل خواه تغیر دهند به شرط آنکه مدح را ذم و نکوهش را ستایش نسازند ؟

هرگز آنان چنین اجازه‌ای را نمی‌دهند ، بلکه بر دست اندرکاران چاپ و نشر ،

غلط‌های چاپی را که در کتاب‌هاشان پدید می‌آید ، یادآور می‌شوند با اینکه آنها ناخودآگاه رخ می‌دهد و غیر معصوم در این کار معذور است .

لیکن این کار را نزد خلفای صحابه می‌نگریم . یکی به جواز تغییر متن قرآن تا حدّی که آیه رحمت آیه عذاب نشود ، لب می‌جنباند ؛ دیگری ادّعا می‌کند که قرآن از باب «هَلُمّ» و «تعال» ، «قصدی» و «إلیّ» است ؛ نفر سوّم بیان می‌دارد که عرب اشتباه موجود در قرآن را برطرف می‌سازد .

تبدیل و تغییر جمله‌ها و آیه‌ها و سوره‌های کلام خدا و معجزه الهی را چگونه می‌توان تصوّر کرد ؟

چگونه تغییر در کتابی رواست که در نهایت بلاغت نازل شد و به تحدّی پرداخت ؟

ابن جَزَری می‌نگارد :

حدیث نزول قرآن بر هفت حرف ، همواره برایم مشکل می‌نمود و حدود سی و اَندی سال در این باره می‌اندیشیدم و دقّت می‌کردم تا اینکه خدا دری را برایم گشود که ان شاء اللّه صواب است ؛ چراکه همه قرائت‌ها (صحیح ، شاذ ، ضعیف ، منکر) را وارسی کردم [ با شگفتی ] دیدم که اختلاف آنها به هفت وجه باز می‌گردد ...⁽¹⁾

ورای اندیشه نزول قرآن بر هفت حرف و تبدیل آن به قرائت‌های گوناگون ، عالمان مکتب خلفا قرار دارند . تفسیر آنها از هفت حرف به هفت قرائت (آن گونه که ادّعا دارند) از سوی پیامبر نیست ، بلکه از اجتهادات خود آنهاست که به عقیده آسیب می‌زند .

آری ، آنان خواستند از حدیث حروف هفت‌گانه ، برای تصحیح قرائت‌های مختلفی که از صحابه و تابعان در عصرهای بعد نقل شد (و قرائت‌هایی که از روی فراموشی بر زبان آوردند یا طبق آنچه احتمال می‌دادند - و از معنای آیه و تفسیر آن سراغ داشتند - خواندند) استفاده کنند ، امّا این توجیه ، نادرست است .

زیرا عدم تواتر قرائت‌ها از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در علم قرائت ، ثابت شده است و اینکه این قرائت‌ها از اجتهادات قاریان می‌باشد یا با خبر واحد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است .

نهایت چیزی را که می‌توان اثبات کرد این است که این قرائت‌ها از امامان هفت‌گانه ، متواترند ، چراکه ابن جَزَری (و دیگران) هر قرائتی را (به شرط آنکه به گونه‌ای با زبان عربی موافق باشد) جایز می‌دانند ، خواه از قاریان هفت‌گانه صادر شده باشد یا ده‌گانه یا دیگر امامان مورد قبول ؛ و این پس از فروپاشی تواتر در قرآن است .

قرائت « یَطْهُرْنَ »⁽¹⁾به «یَطَّهَّرْن» که با آن حکم شرعی تغییر می‌کند بر اساس روایتی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده باشند ، نیست ، بلکه از اجتهادات و اختیارات قاریان یا فقهاست .

این را بسیاری از علمای اهل سنّت قائل‌اند .

زرکشی ، در البرهان می‌نویسد :

بدان که قرآن و قرائت‌ها دو حقیقتِ متغایرند . قرآن ، همان وحی است که برای بیان و اعجاز بر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد و قرائت‌ها ، اختلاف الفاظ وحی مذکور در کتابت حروف وکیفیّت آن (تخفیف، تثقیل و ...) است .

باری ، در اینجا اموری هست :

یکی از آنها این است که قرائت‌های هفت‌گانه - نزد جمهور اهل سنّت - متواترند و گفته‌اند این قرائت‌ها مشهورند ...

تحقیق این است که این قرائت‌ها از امامان هفت‌گانه متواترند ، امّا در تواتر آنها از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جای درنگ است ؛ چراکه اسناد امامان هفت‌گانه به این قرائت‌ها در کتاب‌های قرائت وجود دارد و یکی از دیگری آن را نقل می‌کند [ خبر واحد می‌باشد ] .⁽¹⁾

ابو شامَه در المرشد الوجیز در پاسخ کسی که قائل است همه قرائت‌های هفت‌گانه ، متواترند ، می‌نگارد :

قطع به اینکه این قرائت‌ها از نزد خداست ، واجب است و ما بدان قائلیم ، لیکن در آنجا که چند طریق از آنها در نقل آن گرد آید و فرقه‌ها بر آن اتفاق یابند و هیچ کس انکار نکند که آن نقل ، شایع و مشهور و مستفیض است . هرگاه تواتر در بعضی از آنها اتفاق نیفتد ، دست کم این امر ، شرط است .⁽²⁾

بنابراین ، خدشه در تواتر قرائت‌ها با تواتر اصل قرآن تنافی ندارد ؛ زیرا دو حقیقت جدا از هم‌اند و این ، به خاطر تواتر مادّه قرآن است ، گرچه در هیئت یا اعراب آن اختلاف باشد .

از عُمَر حکایت است که « عِظَاماً نَخِرَةً »⁽³⁾(استخوان‌های پوسیده) را «عظاماً

ناخرة» می‌خواند یا « الْحَیُّ الْقَیُّومُ »⁽¹⁾(زنده پایدار) را «الحیّ القیّام» قرائت می‌کرد .

در حالی که «ناخرة» با « نخرة » مترادف نیست ، بلکه در معنا مختلف‌اند و حتّی اگر آن دو را هم معنا بدانیم ، ابدال در آن جایز نمی‌باشد . به عنوان نمونه ، نمی‌توان با ادّعای ترادف ، به جای واژه «منزل» واژه «مسکن» یا «بیت» یا «عمارت» را گذاشت ؛ زیرا لغت شناسان برای هر یک از این واژه‌ها ، معنایی را در نظر می‌گیرند .⁽²⁾

همان گونه که در بَسْمَلَه ، نمی‌توان به جای « الرّحیم » واژه «الراحم» را گذاشت ، قرائت «الحیّ القیّام» به جای « الحیّ القیّوم » جایز نمی‌باشد (گرچه هر دو مدح‌اند) .

و بدین گونه است قرائت «الصعقه» به جای « الصَّاعِقَة »⁽³⁾و دیگر دگرگون سازی‌ها در الفاظ قرآن که از سوی عُمَر و دیگر صحابه ، بروز یافت .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به بَراء بن عازب اجازه نداد دعایی را که به او آموخت ، تغییر دهد . عبارت دعا «وَرَسولک الَّذی أَرْسَلْتَ» (و پیامبرت که فرستادی) بود ، براء آن را «ونبیّک الذی أرسلت» خواند . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را از این کار باز داشت ؛⁽⁴⁾با اینکه هر دو جمله حق است . محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم فرستاده خداست و هم پیامبر خدا .

نیز جایز نیست در اذان به جای «أشهد أَنَّ محمّداً رسولُ اللّه» بگوییم : «أشهد أَنَّ أَحْمَدَ رسولُ اللّه» ؛ گواهی می‌دهم که احمد فرستاده خداست .

اگر موضع پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نسبت به دعایی که به بَراء آموخت ، چنین است ، چگونه رواست که شخصی متن قرآن را تغییر دهد و به جای « عَزِیزٌ حَکِیمٌ »⁽¹⁾«غفور رحیم» یا «سمیع علیم» را بگذارد ؟

آیا این سخن ، بهتانی نیست که با ثوابت شرعی و سیره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سازگار نمی‌افتد ؟

زیرا هر واژه عربی ، معنای خاصّ خودش را دارد و جایگزینی آن به واژه‌ای مثل آن ، جایز نیست .

به عنوان نمونه : گاه انسان تصوّر می‌کند که «جِید» و «عُنُق» و «رقبه» یک معنا دارند ، در حالی که چنین نیست ؛ زیرا در «جید» زیبایی نهفته است . گویند : «جِید الفَتاة» (گردن یار) و گفته نمی‌شود : «ما أجمل عنق الفتاة» ؛ چقدر عُنُق دختره قشنگه !

«عُنُق» معنای «درازی» را در بر دارد ، گویند : گردن دراز یا گردنش را کشید و دراز کرد .

«رقبه» اسم بخشی از بدن انسان است که معنای کل را در بر دارد ، گویند : «أَعْتِقْ رقبةً» (یک بنده را آزاد کن) وگفته نمی‌شود : یک عنق یا یک جِید را آزاد ساز .

از این رو ، جایگزینی واژه‌های به جای هم درست نمی‌باشد ؛ زیرا این کار ، بلاغت را از بین می‌برد .

به خاطر همین دقّت لغوی میان کلمات است که خدای متعال «اُمّ جمیل» (زن

ابولهب) را بدین گونه توصیف می‌کند : « فِی جِیدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ » ؛⁽¹⁾در گردن وی ، ریسمانی از لیف خرماست .⁽²⁾

در این آیه ، به جای «گردنبند» که گردن دختران را زینت می‌بخشد ، آمده است

که بر گردن همسر ابولهب «ریسمانی از لیف خرماست» و عبارت «فی عنقها» به جای «فی جیدها» به کار نرفته است .

نسبت به «اَقبل» ، «تعال» ، «هَلُمَّ» ، «حَیَّهلا» نیز مطلب چنین است :

«اَقْبِل» فعل امر از باب اِفعال است به معنای آمدن از رو به رو (نقیض «ادبار» پشت کردن) خدای متعال می‌فرماید :

« أَقْبِلْ وَلاَ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الآمِنِینَ » ؛⁽³⁾پیش بیا و نترس که ایمنی .

«تعال» فراخوان مخاطب است ؛ مانند :

« فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ » ؛⁽⁴⁾بگو بیایید پسرانمان و دخترانمان⁽⁵⁾را فراخوانیم .

« وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَی مَا أَنْزَلَ اللّهُ وَإِلَی الرَّسُولِ » ؛⁽⁶⁾هرگاه به آنان گفته شود : بیایید سوی آنچه خدا نازل کرد و سوی پیامبر ...

« إِن کُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَزِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ » ؛⁽¹⁾اگر حیات دنیا و زر و زیور آن را می‌خواهید ، بیایید بهره‌مندتان کنم .

«هَلُمَّ» برای شرکت دادن طرف به کاری است که شخص بدان اهتمام دارد ؛ مانند :

« قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هذَا » ؛⁽²⁾بگو شاهدانتان را - که شهادت دهند خدا این را حرام ساخت - بیاورید .

«حَیّهل» و «حَیَّهلا» واژه‌ای است مرکّب از «حَیّ» (روی آور) و «هلاّ » (بشتاب) .

واژه‌های «اذهب» ، «اسرع» ، «عَجِّل» نیز چنین‌اند :

«ذهاب» رفتن از جایی به جای دیگر است ؛ مانند :

« اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی » ؛⁽³⁾سوی فرعون برو که طغیان کرده است .

« اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هَذا فَأَلْقُوهُ » ؛⁽⁴⁾این پیراهنم را ببرید و آن را به صورت پدرم افکنید .

«اسراع» بر خلاف کُندی است ، خواه عمل مادّی باشد یا معنوی ؛ مانند :

« وَسَارِعُوا إِلَی مَغْفِرَةٍ مِن رَبِّکُمْ » ؛⁽⁵⁾سوی آمرزش پروردگارتان بشتابید .

«عَجَله» یک حالت روانی است که انسان را به کاری وامی‌دارد ؛ خواه انگیزه ، شوق باشد یا ترس و هراس از «از دست رفتن» یا به انگیزه خشم و غضب پدید آید ؛ مانند :

« وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی » ؛⁽¹⁾پروردگارا سویت عجله کردم تا راضی شوی .

« وَلاَ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ » ؛⁽²⁾پیش از تمام شدن وحی ، به خواندن قرآن عجله مکن .

باری ، تبدیل واژه‌های عربی و دعاهای قرآنی به الفاظی که خوشایند فرد افتد ، امکان ندارد ، هرچند بعضی از صحابه آن را جایز شمارند . قرآن از باب «هَلُمّ» و «تعال» و «قصدی» و «إلیّ» نیست ؛ زیرا هریک از این واژه‌ها معنای خاصّ خودش را دارد .

از این رو ، به جای دعای ابراهیم و اسماعیل : « رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ »⁽³⁾(پروردگارا ، از ما بپذیر همانا تو شنوا و دانایی) نمی‌توان گفت : «ربّنا تقبّل منّا إنّک أنت التوّاب الرحیم» ؛ خدایا ، از ما بپذیر ، به راستی که تو ، توبه‌پذیر و مهربانی .

یا در این آیه که خدا درباره قوم موسی و گوساله پرستی‌شان می‌فرماید : « وَالَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِن بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّکَ مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ

رَحِیمٌ »⁽⁴⁾(آنان که به بدی‌ها دست یازیدند ، سپس توبه کردند و مؤمن شدند ، پروردگارت - بعد از آن کارها - آمرزنده و مهربان است) نمی‌توان به جای « لغفور رحیم » عبارتِ «لسمیع علیم» را گذاشت .

باید اعتراف کرد که در ورای طرح چنین افکاری ، کافران قریش قرار داشتند ؛ کسانی چون «عبداللّه بن سعد بن ابی سَرْح» که مرتد و مشرک شدند .

گفته‌اند : وی کاتب وحی بود . به مردم می‌گفت : من هر طور که بخواهم محمّد را می‌چرخانم . وی « عزیز حکیم » املا می‌کند ، من «علیم حکیم» می‌نویسم . می‌گوید : آری ، همه‌شان صواب و درست‌اند .

خدای متعال این آیه را درباره‌اش نازل فرمود :

« وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ قَالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَلَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَمَن قَالَ سَأُ نْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ » ؛⁽¹⁾چه کسی ستمکارتر از کسی است که بر خدا دروغ بست یا گفت : به من وحی می‌شود در حالی که چیزی به او وحی نشد و کسی که گفت : مثل آنچه را خدا بر پیامبر نازل می‌کند بر من نازل می‌شود .

از این ماجرا جدیداً بعضی از نویسندگان (مستشرق یا مسلمان) برای تضعیف بلاغت متن قرآن ، بهره برده‌اند .

یک عرب ساده ، فرق میان «عزیز حکیم» و «علیم حکیم» را می‌داند ، چگونه سرآمد سخنوران ، محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله میان آن دو فرق نمی‌گذاشت ؟!

از اَصمعی حکایت است که گفت :

[ آیه قطع دست دزد را این گونه ] خواندم :

« وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزَاءً بِمَا کَسَبَا نَکَالاً مِنَ اللَّهِ »⁽²⁾واللّه غفور رحیم ؛ دست مرد و زن دزد را به کیفر کاری که کرده‌اند ببرید «و خدا آمرزنده و مهربان است» .

یک نفر اعرابی [ در آنجا ] بود ، پرسید : این سخنِ کیست ؟ گفتم : کلام خداست . گفت : دوباره بخوان ! خواندم . گفت : این ، سخن خدا نیست .

[ به آیه ] پی بردم ، خواندم « وَاللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ » ؛ و خدا عزّتمند و حکیم است .

اعرابی گفت : درست خواندی ، این کلام خداست .

پرسیدم: قرآن می‌خوانی ؟ گفت : نه . پرسیدم : از کجا دانستی خطا خواندم ؟ گفت : ای شخص ، [ خدا ] عزّت و قدرت دارد ، حکم می‌کند و [ دست را ] می‌بُرد ؛ اگر آمرزنده و مهربان بود ، [ دست را ] نمی‌برید .⁽¹⁾

آیة اللّه خویی رحمه‌الله طرحِ حروف هفت‌گانه را به صورتی که علمای اهل سنّت بدان گرایش دارند ، زشت می‌داند و می‌پرسد :

آیا هیچ خردمندی ، این پندار را دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به قاری اجازه داد « یس * وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ * إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ * عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ * تَنزِیلَ الْعَزِیْزِ الرَّحِیمِ * لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أُنذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ »⁽²⁾(یس ، سوگند به این قرآن استوار ، تو از پیامبرانی ، بر راهی راست . این قرآن از سوی خدای عزّتمند و مهربان فرود آمد تا قومی را بترسانی که پدرانشان بیم داده نشدند ، از این رو ، غافل‌اند) را این‌گونه بخواند : «یس ، والذکر العظیم ، إنّک لَمِنَ الأنبیاء ، علی طریق سویّ ، إنزال الحمید الکریم، لتخوّف قوماً ما خوّف أسلافهم، فهم ساهون»؟!

باید چشمان مجوّزان با این رخصت ، روشن شود !

خدایا ، تو منزّهی . این بهتانی بزرگ است . خدای متعال می‌فرماید :

« قُلْ مَا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا یُوحَی إِلَیَّ » ؛⁽¹⁾بگو : نمی‌توانم از پیش خود ، قرآن را تغییر دهم ، جز آنچه را سویم وحی می‌شود ، پیروی نمی‌کنم .⁽²⁾

زرکشی در البرهان می‌نگارد :

قاعده‌ای در الفاظی که گمان مترادف بودن آنها می‌رود و مترادف نیستند .⁽³⁾

وی سپس مصداق‌هایی از این واژه‌ها را در قرآن می‌آورد و فرق‌های معنایی آنها را ذکر می‌کند ؛ واژه‌های : خوف و خشیت ، بخل و ضنّ ، سبیل و طریق ، جاء و أتی ، فعل و عمل ، قعد وجلس ، کمل و تمّ ، و ...⁽⁴⁾

بی‌گمان آنچه را درباره حروف هفت‌گانه و قرائت‌ها گفته‌اند ، از آثار عدم اعتقاد به وجود مصحفی در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است یا بدان خاطر بود که مصحف امام علی علیه‌السلام را برنگرفتند ، بلکه کوشیدند برای آن جایگزین درست کنند و این کار با پروژه جمع قرآن - از نو - با دو شاهد ، اجرا شد .

آری ، از روی تعصّب ، به طرح حروف هفت‌گانه و جمع قرآن بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تن دادند و به دفاع از آن پرداختند . در لابلای سخنان آنها مطالبی است که نگرش ما را پشتیبانی و تأیید می‌کند .

اکنون سخن زُرقانی را در مناهل العرفان بی شرح و توضیح می‌آوریم . وی برای اختلاف قرائت‌ها و گوناگونی گویش‌ها ، فوایدی را برمی‌شمارد که به نظر نگارنده ، عیب و نقص‌اَند ، نه فایده .

زرقانی می‌نویسد :

بر اساس این سیاست خردمندانه ، قرآن بر هفت حرف نازل شد ،

آنچه را خواست از لغات قبایل عرب به شیوه سیاست قریشیان - بلکه سازگار با آن - برگزید .

از این رو ، صحیح است که گفته شود : قرآن به لغت قریش نازل شد ؛ زیرا همه لغات عرب - به این معنا - در زبان قریشی‌ها نمود می‌یافت و این کار ، اوج حکمت الهی است .

وحدت زبان ، از مهم‌ترین عوامل وحدت اُمّت است ؛ به ویژه در عهد خیزش و قیام .

و از فواید آن ، بیان حکمی از احکام خداست ؛ مانند :

« وَإِن کَانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاَلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ » ؛⁽¹⁾اگر مرد یا زنی که از او ارث می‌برند کلاله [ بی فرزند

و بی پدر و مادر ] باشد ، و دارای برادر یا خواهر باشد ، سهم هر کدام از آنها 61 است .

سعد بن اَبی وقّاص ، این را با زیادت لفظ «مِنْ اُمّ» (وله أخٌ أو أختٌ من أُمّ) می‌خواند .

با این قرائت ، به دست می‌آید که مراد از «برادران» در این حکم ، برادران مادری‌اند ، نه برادران تنی و پدری ، و این [ دیدگاه ] امری است که همگان بر آن اتفاق نظر دارند .

مانند آن است ، سخن خدا در کفّاره قسم :

« فَکَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ » ؛⁽¹⁾کفّاره قسم ، غذای معمولی دادن به ده مسکین یا پوشاندن آنهاست یا آزاد کردن یک برده .

در قرائتی آمده است : «أو تحریر رقبة مؤمنة» (یا آزاد ساختن یک برده مؤمن) با فزونی واژه «مؤمن» روشن می‌گردد که در برده‌ای که در کفّاره قسم باید آزاد شود ، ایمان شرط است .

این دیدگاه ، مذهب شافعی (و دنباله‌روان او) را در وجوب فراهم آمدن این شرط ، تأیید می‌کند .

از فواید آن ، جمع میان دو حکم مختلف به وسیله مجموع دو قرائت است ؛ مانند :

« فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِی الْمَ-حِیضِ وَلاَ تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یَطْهُرْنَ » ؛⁽²⁾در زمان حیض (خون روش) از زنان کناره گیرید و تا پاک نشده‌اند ، با آنان آمیزش نکنید .

در این آیه ، واژه « یطهرن » با تشدید طاء «یَطَّهرن» نیز قرائت شده

است . بی‌گمان ، صیغه تشدید ، مبالغه در پاکی زنان را از حیض می‌رساند ؛ زیرا زیادت مَبنا بر فزونی معنا دلالت دارد .

امّا قرائت تخفیف ، این مبالغه را نمی‌رساند .

مجموع این دو قرائت ، به دو امر حکم می‌کند :

1 . تا اصل پاک شدن پدید نیاید ، شوهر نباید با زن حایض آمیزش

کند و این کار با پایان یافتنِ خون حیض رخ می‌دهد .

2 . شوهر نباید با زنش [ که دوران حیض را سپری ساخته است ] آمیزش کند مگر اینکه پاک شدن فزونی یابد و این کار با غُسل حیض به دست می‌آید .

از این رو ، در جواز آمیزش با زنان ، هر دو مورد شرط است ، و مذهب شافعی (و همقطارانش) همین می‌باشد .

از فواید آن ، دلالت بر دو حکم شرعی در دو حال مختلف است ؛ مانند این سخن خدای متعال که درباره وضو می‌فرماید :

« فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ » ؛⁽¹⁾صورت و دست‌هاتان را تا آرنج بشویید و سر و پاهاتان را تا برآمدگی روی پا مسح کنید .

[ در این آیه ] « وأرجلَکم » هم با فتحه قرائت شده است و هم «أرْجُلِکم» با کسره .

در حالت منصوب ، شستن پاها را گویاست ؛ زیرا بر لفظ « وجوهکم » عطف است که منصوب می‌باشد و [ صورت در وضو ] شسته می‌شود .

در حالت مجرور ، مسح را می‌رساند ؛ زیرا بر واژه « رؤوسکم » معطوف می‌باشد که مجرور است [ وسر در وضو ] مسح می‌شود.⁽²⁾

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روشن ساخت که مسح ، برای شخصی است که پاپوش

دارد و شستن برای کسی که پاپوش ندارد ، واجب می‌باشد .

از فواید آن دفع توهّم (پندار زدایی) چیزی است که مقصود نیست ؛ مانند این سخن خدای متعال که فرمود : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلاَةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ » ؛⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آوردید ، روز جمعه ، هنگامی که به نماز فراخوانده می‌شوید ، سوی ذکر خدا بشتابید .

کلمه « فا سعوا » در این آیه «فامْضُوا» (رهسپار شوید) [ نیز ] قرائت شده است .

از قرائت نخست ، وجوب شتاب در حرکت سوی نماز جمعه ، به ذهن می‌آید ، لیکن قرائت دوّم این توهّم را از بین می‌برد ؛ زیرا «مُضی» سرعت را گویا نیست .

از فواید آن ، بیان لفظی است که بر بعضی مبهم است ؛ مانند این سخن خدا که فرمود : « وَتَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ » ؛⁽²⁾و کوه‌ها چون پشم زده [ برآمده ] شوند .

« کالعهن » در این آیه ، «کالصوف» [ نیز ] قرائت شده است و این قرائت روشن می‌سازد که «عهن» همان «صوف» (پشم) است .

و از فواید آن ، آشکار سازی عقیده‌ای است که بعضی از مردم در آن دچار گمراهی شده‌اند ؛ مانند این سخن خدا که در توصیف بهشتیان می‌فرماید :

« وَإِذَا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نِعِیماً وَمُلْکاً کَبِیراً » ؛⁽¹⁾هرجا و هر سو که بنگری نعمت است و پادشاهی .

« مُلْکاً » در این آیه «مَلِکاً» [ نیز ] خوانده شده است . این قرائت ، پرده خفا از وجه حق را (در عقیده دیدنِ مؤمنان خدا را در آخرت) برمی‌دارد ؛ زیرا در آن سرای ، تنها پادشاه خداست « لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ » ؛⁽²⁾[ ندا می‌آید ] امروز فرمانروایی از آن کیست ؟ [ و خود پاسخ می‌دهد ] برای خدای یگانه شکست‌ناپذیر .

خلاصه ، تنوّع قرائت‌ها ، جانشین تعدُّد آیات می‌شود [ و کار آن را انجام می‌دهد ] و این خود ، نوعی از بلاغت است . از جمال (و زیبایی) این ایجاز [ گزیده‌گویی ] آغاز می‌شود و به کمال اعجاز

می‌رسد .⁽³⁾

بنابراین ، متون حروف هفت‌گانه (بر حسب تفسیر اهل سنّت) به انسان اجازه می‌دهد بعضی از واژه‌ها را به جای بعض دیگر بنشاند .

قائل شدن به این نگرش ، بلاغت قرآن و جاودانگی [ اینکه قرآن معجزه جاودان است ] و حجّت بودن آن را بر مردم ، ویران می‌سازد و بالاتر از این ، به ترک قرآن و گوناگونی متونِ آن ، فرا می‌خواند .

همه اینها با تشریع ابوبکر و عُمَر و عثمان صورت گرفت ؛ زیرا :

ابوبکر ، جای واژه‌ها را در آیه « وَجَاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ »⁽⁴⁾

(و سختی‌های دم مرگ ، حقیقت را بیاورد)⁽¹⁾الفاظ را تغییر داد و «وجاءت سکرة الحقّ بالموت» (و از خود بی‌خبری راستین با مرگ فرا رسد) قرائت کرد و با اینکه قرآن موجود بود . از نو ، به جمع آن پرداخت .

عُمَر اجازه داد قرآن به هر نحوی خوانده شود به شرط آنکه آیه عذاب ، آیه رحمت نشود ؛ زیرا بر این باور بود که قرآن از باب «هَلُمَّ» و «تعال» است .

عثمان ، به همه عرب اجازه داد اشتباهات موجود در قرآن را برطرف سازند .

در همه این نگرش‌ها بلاغت قرآن تباه می‌شود و اختلاف میان مسلمانان در قرائت و احکام ، تجویز می‌شود .

از این باب است آنچه را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حکایت کرده‌اند که فرمود : «لا تستطیع أُمّتی القراءة علی حرف واحد» ؛ اُمّتم نمی‌تواند قرآن را با یک گویش بخواند .

این سخن ، دروغ است و نسبت آن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خردمندانه نیست ؛ زیرا قرآن در عهد آن حضرت بر یک حرف (یک لهجه) قرائت می‌شد ، چراکه آن حضرت از سوی جبرئیل علیه‌السلام آن را بر یک حرف خواند . اگر میان مسلمانان اختلاف افتاد ، بعد از پیامبر (و به طور مشخّص در دوران خلفای سه‌گانه) بود .

این سخن اهل سنّت که اختلاف در قرائت‌ها در عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پدید آمد و آن حضرت همه قرائت‌ها را جایز شمرد ، پذیرفتنی نیست . بنابراین ، اختلاف در قرائت‌هاست ، نه در اصل قرآن .

نیز می‌پرسیم : اگر اُمّت در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌توانست قرآن را با یک حرف (یک لهجه) بخواند، چگونه پس از عثمان توانست قرآن را با یک گویش بخواند؟!

این سخن [ که پیامبر فرمود : امّتم نمی‌تواند قرآن را با یک قرائت بخواند ] دروغ و بهتان است .

اگر صدور احادیث حروف هفت‌گانه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درست باشد (و اینکه آن حضرت از خدا خواست بر امّت آسان گیرد و اجازه‌شان دهد قرآن را بر هفت حرف بخوانند و خدا این اجازه را داد و درِ رحمت را برایشان گشود) چرا عثمان این درِ رحمت را بست و بر مسلمانان سخت گرفت که قرآن را با یک قرائت بخوانند ؟!

چگونه مسلمانان اجازه خدا و پیامبر را دور افکندند و به سخن عثمان چسبیدند که به یک قرائت فرا می‌خواند ؟!

آیا عثمان از خدا و پیامبر بر مسلمانان دل‌سوزتر بود ؟! یا وی چیزی را دریافت که پیش از او ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان پی نبرد ؟!

نظرِ درست این است که قرآن بر یک حرف نازل شد . این را امامان علیهم‌السلام گفته‌اند . آنان علیهم‌السلام و پیروانشان در همه عرصه‌های شریعت به یک پارچگی عقیده دارند (نه گوناگونی) و این نگرش با سخن خدای متعال هماهنگ است که فرمود :

« أَفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً » ؛⁽¹⁾آیا در قرآن ، نیک نمی‌اندیشند ؟ اگر از نزد غیر خدا بود ، در آن اختلاف فراوانی می‌یافتند .

در مقابل ، امامان مکتب خلفا و عالمان آنها در همه عرصه‌های شریعت به چند گونگی عقیده دارند⁽²⁾تا قرائت‌های همه را درست بنمایانند یا بعضی از قرائت‌های شاذّ خلفا را در قرآن درآورند (و این را ما نمی‌پذیریم) .

آنان از این رحمت الهی نبوی که به غیر عرب اجازه داد قرآن را آن گونه که می‌تواند بخواند و بر این کار پاداش دریافت می‌دارد ، برای وارد ساختن آنچه را خدا و پیامبر نمی‌پسندد (قرائت‌های شاذ) در قرآن ، بهره بُردند .

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

إِنَّ الرَّجُلَ الأَعْجَمی مِن أُمّتی لَیَقْرَأُ القرآنَ بِعَجَمیَّةٍ ، فَتَرْفَعَهُ الملائکةُ عَلَی عَرَبیّةٍ ؛⁽¹⁾

مردی غیر عرب - از اُمّتم - قرآن را به غیر عربی می‌خواند . فرشتگان آن را به زبان عربی بالا می‌برند .

این کار ، از باب ارج نهادن خدا برای مسلمان و گشایش بر اوست .

شاید سردمداران حروف هفت‌گانه از این سخن (و مانند آن) استفاده کردند که بگویند خدا و پیامبر ، قرائت به معنا یا با الفاظِ مترادف را به همه مؤمنان اجازه

داد .

افزون بر این ، قرائت این غیر عرب‌ها ، قرآن تلاوت و ذکر به شمار نمی‌آمد ، بلکه تبرّک و آسان‌گیری و گشایش برای غیر عرب بود .

در حالی که قائل به حروف هفت‌گانه ، عکس این سخن را در نظر دارد . وی قرآنش را وحی الهی می‌داند که خواندن آن در نماز جایز است و عرب فصیح (که لفظِ قرآن را از یاد بُرده و معنای آن را در خاطر دارد) می‌تواند آن را بر زبان

آورد ؛ یعنی به جای واژه قرآنی ، واژه مترادف آن را بخواند .

لَهْجَه یک چیز است و اجازه به قرائت (به هر شکلی که باشد) چیز دیگری است .

قُرطُبی در تفسیر سوره حمد (به نقل از ابن انباری) می‌نویسد :

« صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ »⁽¹⁾(راه کسانی که بر آنها نعمت دادی) .

لغت قرآن (در حال رفع و نصب و جر) « الذین » است .

هُذَیل در حالت رفع «الَّذونَ» می‌گوید .

بعضی از عرب‌ها «اللذو» می‌گوید و بعضی «الّذی» ...

در « علیهم » از امامان قاری ، شش وجه نقل است :

عَلَیْهُم ، عَلَیْهِمْ ، عَلِیْهِمی ، عَلِیهِمُو ، عَلیهُمُو ، عَلَیْهُمُ .

وچهار وجه از عرب نقل است که از قاریان حکایت نشده‌اند :

علیهُمِی ، علیهُمِ ، علیهِمُ ، علیهِمِ .

همه اینها ، صواب است .⁽²⁾

علاّمه سیّد مرتضی عسکری - پس از نقل سخن قُرطبی - می‌نگارد :

قرائت « عَلَیْهِمْ » موافق با خطّ مصحفی است که در دست همه

مردم ، امروزه هست . آن را آیندگان از پیشینیان - نسل اندر نسل - ارث بردند . از این رو ، همه مردم ، از دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تا به امروز ، آن را قرائت می‌کنند ، جز طبقه قاریان اهل سنّت که [ انواع ] قرائت‌ها را ساختند .. .

امّا نُه لغت باقی مانده .

بعضی از آنها را خود قاریان با استحسان خودشان پدید آوردند .

و بعضی از آنها را از تلفّظ خاص بعضی از قبایل عرب در گفت و

گوهاشان ، گرفتند ، سپس کلام خدا را دنباله‌رو تلفّظِ این قبایل ساختند .

بدین سان ، در برابر متن قرآنی ، نُه قرائت تراشیدند ؛ قرائت‌هایی که خدا به آنها برهانی نازل نفرمود و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و کسانی که در زمان پیامبر می‌زیستند (صحابه یا دیگر مسلمانان) آنها را قرائت نکردند .. .

ابن انباری در شماره سی‌ام ، می‌نویسد :

«عُمر بن خطّاب و ابن زبیر (صراط من أنعمت علیهم) قرائت کرده‌اند» یعنی این قرائت تنها از عُمَر و ابن زبیر روایت شده است و در متن قرآن نیست و از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وارد نشده است .

دلیل ما بر این معنا این است که وی پیش از آن می‌نویسد : قرائت «ملک» و «مالک» از پیامبر و ابوبکر و عُمَر روایت است .

و این چنین نام پیامبر را در شمار کسانی که «ملک» و «مالک» قرائت کرده‌اند ، می‌آورد ، در حالی که «صراط من أنعمت» را به عمر و ابن زبیر نسبت می‌دهد و نام پیامبر را در شمار کسانی که [ آیه را ] بدین گونه خوانده‌اند ، ذکر نمی‌کند .

این قرائت در مقابل متن قرآنی « صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ »⁽¹⁾(راه کسانی که بر آنها نعمت دادی) می‌باشد ؛ متنی که مسلمانان ، در پی هم و نسل اندر نسل ، آن را ارث بردند و به کسانی می‌رسد که آن را از دهان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آموختند و به امر آن حضرت نوشتند و

می‌دانیم که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این قرائت را از خدای سبحان ستاند ، چراکه خدا فرمود : « سَنُقْرِئُکَ فَلاَ تَنْسی » ؛⁽¹⁾بر تو می‌خوانیم و تو فراموش

نمی‌کنی .

بر این اساس ، می‌گویند : خدا و پیامبر برای مسلمانان « صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ »⁽²⁾قرائت کرد ، و عُمَر و ابن زبیر (صراط من أنعمت علیهم) خواندند !!

چگونه به خود اجازه دادند که بگویند : خدا و پیامبر فرمود ، و صحابه و قاریان گفتند ؟!

عمر و ابن زبیر (و دیگران) این قرائت را از که فرا گرفتند ؟! ... بدین ترتیب ، کلام خدا را با انواع تحریف‌ها ، تغییر دادند :

آ) تحریف کلمات قرآن ؛ مانند تبدیل « نُنْسِهَا »⁽³⁾به «ننساها» و « وَلاَ الضَّالِّینَ »⁽⁴⁾به «غیر الضّالیّین» .

ب) تحریف حرکات اعراب و حروف اعرابی قرآن ؛ مانند تبدیل « إنْ هذَانِ »⁽⁵⁾(این دو نفر) به «إنّ هذین» .

ج) تحریف ضبط کلمات ؛ مانند تبدیل « علیهم » به «عَلَیْهُم» و «عَلَیْهُمُ» .

و بدین سان ، به تحریف‌هایی در قرآن دست یازیدند که به شمار

در نمی‌آید و قرآن را تکّه تکّه کردند و نظیر این کار ، در هیچ یک از متون آسمانی (مانند تورات و انجیل تحریف شده) جریان نیافت یا در سخنان بشری ؛ مانند قصیده‌های شاعران جاهلیّت ، مثل امرؤ القیس (یا شاعرانی که دوران جاهلیّت و اسلام - هر دو را - درک کردند ، همچون ابوطالب و حسّان بن ثابت یا شاعران دوره عبّاسی نظیر مُتَنَبّی و حمدانی) و نیز خطبه‌های سخنوران و کتاب‌های مؤلّفان (در هر زبانی از زبان‌های انسانی) جاری نشد .

سپس همه این تحریف‌ها را - در قرآن - علم قرائت نامیدند .⁽¹⁾

این مطلب را درباره قرائت‌ها و حروف هفت‌گانه آوردیم تا بعضی از پیامدهای فاسدی که رویگردانی از مصحف امام علی علیه‌السلام در پی داشت ، روشن شود .

آری ، عُمَر چیزهای فراوانی را نمی‌دانست و در عین حال می‌پنداشت آنها جزو قرآن‌اند ، در حالی که آنها جمله‌های تفسیری بودند که معانی قرآن را روشن می‌ساخت و جزو سوره‌ها و آیه‌های قرآن به شمار نمی‌آمدند و همین او را واداشت که ادّعا کند آنها قرآن‌اند و می‌گفت : «با درگذشت محمّد ، قرآن فراوانی از میان رفت» و حال آنکه این جمله‌ها ربطی به قرآن نداشت .

روایات جمع قرآن بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از سوی دشمنان اسلام مورد سوء استفاده قرار گرفت و از این طریق ، تحریف قرآن را مطرح ساختند .

این روایت‌ها ، مانند دیگر روایات موجود در مکتب خلفاست که از سوی کسانی همچون «سلمان رشدی» برای بدنام کردن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و منزلتِ آن حضرت نزد مسلمانان ، سوء استفاده شد .

اگر این روایات درست باشد ، بدان معناست که خلفا متون متواتری را از قرآن انداختند ؛ زیرا آنان در اخذ متن قرآنی شرط کردند که باید مطابق متنی باشد که پیش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد .

بعضی از عبارت‌های قرآنی را که در حافظه صحابه بود ، بدان خاطر حذف کردند که بر مکتوبی که آن را تأیید کند ، دست نیافتند و همین آنان را واداشت که شنیده‌های صحابی را - به تنهایی - وانهند .

احتمال نقصان یا زیادت به یک یا دو کلمه در قرآن ، به راستی دیدگاه خطرناکی برای قرآن و اعجاز آن است و وبال آن بر دوش کسانی است که طرح عدم جمع قرآن را در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شایع ساختند .

نیز کسانی که به جمع قرآن با دو شاهد یا با خبر واحد قائل‌اند ، این معنا را گویایند که قرآن با «بیّنه» (دو شاهد عادل) ثابت شد و این با ثبوت قرآن با تواتر ، سازگار نمی‌افتد و اشکالات فراوانی در پی دارد .

قطع به مشهور بودن قرآن و شیوع آن میان مسلمانان (و تلاوت آن در لحظه‌های شب و روز) سبب قطع به دروغ بودن روایاتِ جمع قرآن بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است .

اینکه عُمَر گفت : «واللّه ، هرگز کتاب خدا را با چیزی نمی‌پوشانم»⁽¹⁾یا گفت : خواب و خیال خامی است ، همچون پندار اهل کتاب»⁽²⁾سپس برای توجیه سخن خویش ، تشبّه به بنی اسرائیل را مثال زد و آن را با آنچه بر زبان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صحابه آمد یکی دانست ، بیان می‌دارد که وی ، ورای چنین اقوالی است .

همچنین می‌نگریم که وی بارها به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیشنهاد کرد که از علوم اهل کتاب [ به قرآن ] بیفزاید و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از این پیشنهاد به خشم می‌آمد .⁽¹⁾

مجمع الزوائد 1 : 174 .

و در مقابل ، می‌بینیم که به صحابه اجازه نداد برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قلم و دوات بیاورند و دلیل آورد که «الرَّجُل لیهجر»⁽²⁾

در «صحیح بخاری 3 : 1111 ، حدیث 2888» آمده که گفتند : «هجر رسول اللّه» ؛ رسول خدا هذیان می‌گوید .

در «صحیح بخاری 3 : 1155 ، حدیث 2997» آمده است که گفتند : «ماله أهجر» ؛ پیامبر را چه شده ، هذ یان بر زبان می‌آورد .

در «صحیح بخاری 4 : 1612 ، حدیث 4168 و نیز در صحیح مسلم 3 : 1257 ، حدیث 1637» آمده است که گفتند : «ما شأنه أهجر ، استفهموه» ؛ چه بلایی بر سر پیامبر آمده که پرت و پلا می‌گوید ، از او معنای این کارش را جویا شوید .

در «صحیح بخاری 5 : 2146 ، حدیث 5345 و نیز در جلد 6 ، ص2680 ، حدیث 6932» آمده است که عُمَر گفت : «إنّ النبیّ غلبه الوجع» ؛ همانا درد بر پیامبر غلبه یافته است .

در «صحیح مسلم 3 : 1259 ، حدیث 1638» آمده است که گفتند : «إنّ رسول اللّه یهجر» ؛ به راستی ، رسول خدا هذیان می‌گوید .

در «المنتقی من منهاج الإعتدال : 347» آمده است که عُمَر گفت : «إنّ الرجل لیهجر ، حسبنا کتاب اللّه» ؛ البته که این مرد یاوه می‌بافد ، کتاب خدا ما را بس است .

(همچون ابن مسعود ، اُبَیّ بن کعب و مُعاذ بن جبل) زید بن ثابت را (که دو

گیسوی بافته آویزان داشت) برای نگارش مصحف ، گماشت .

همه این امور ، ارتباط موضوع جمع قرآن را با مسئله خلافت و ا مامت ، بیان می‌دارد و این امر ، نیازمند درنگ‌های بسی بیشتر است و گویای آن است که عُمَر می‌خواست میان قرآن و سنّت و بین آن دو و عترت ، جدایی اندازد .

این سخن عُمَر که گفت «کتاب خدا ما را بس است» واضح و صریح است که وی از کلام پیامبر بی‌نیازی جست و مقام آن حضرت را پاس نداشت ؛ چنان که مانند آن را در برخورد با علی علیه‌السلام بر زبان آورد و گفت : «با قرآنت باز گرد ، از هم جدا نشوید» .

این بیان نیز صراحت دارد در اینکه عُمَر قرآن و عترت را از هم جدا ساخت .

معنای این گفتارها و کردارها ، عدم وجوب پیروی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است مگر در آنچه از جانب خداست و اینکه امر و نهی‌های پیامبر ارشادی است و مخالفت با آنها جایز می‌باشد .

تلاش آنان این بود که با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و با وصیّ آن حضرت ، امام علی علیه‌السلام این رفتار را در پیش گیرند و با این رویکرد ، کارهای آنان توجیه می‌شد .

بعید نمی‌نماید که این تعلیل را در زمان‌های متأخّر بدان خاطر آوردند که خلفا را در مخالفت با اوامر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله معذور بدارند .⁽¹⁾

از رهگذر تأکید بر این امور ، می‌خواهیم بیان داریم عُمَر همتایی قرآن را با عترت دوست نداشت . موضع وی نسبت به قرآن و احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیش از این گذشت . وی تورات را شبیه قرآن می‌دانست .

عُمَر از لابلای این درخواست از مسلمانان که سرنوشت بنی اسرائیل را برای

خود رقم نزنند (با این ادّعا که آنان کتاب‌های عالمانشان را پیرویدند و تورات را وانهادند) قصد داشت اکتفا به قرآن (و ترک حدیث پیامبر) را استوار سازد .

قرآن مسلمانان را به پیروی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرا می‌خواند . عُمَر از رهگذر دعوت به قرآن (بدون سنّت) نخستین کسی است که آشکارا ندای مخالفت با پیامبر را - بر خلاف امر قرآن - سرداد ، سپس بعضی از اصحاب از او پیروی کردند . عمرو بن عاص را می‌توانیم از کسانی شماریم که سیاست عُمَر را در «حسبنا کتاب اللّه» (کتاب خدا ما را بس است) هنگام برافراشتن مصحف‌ها در مقابل علی علیه‌السلام پیروید .

شایان تأکید است که خط مشی قرآن مخالفت با پیامبر را برنمی‌تابد و اجازه نمی‌دهد سخن آن حضرت با کلام خاخام‌های یهودی سنجیده شود ، رابطه قرآن با سنّت با رابطه عالمان مذهبی یهودی با تورات ، تفاوت [ اساسی ] دارد ؛ اینکه عُمَر این دو را با هم شبیه دانست ، اشتباهِ محض بود .

آری ، امام علی علیه‌السلام در مقابل این نگرش اشتباه خلفا ایستاد و برای صحابه بیان داشت که وی ترجمان قرآن است و فهم قرآن جز به وسیله او و فرزندانش (که اوصیای آن حضرت پس از یکدیگرند) امکان ندارد .

فَضْل بن یَسار از نزول قرآن بر هفت حرف پرسید و امام صادق علیه‌السلام پاسخ داد : دشمنان خدا دروغ می‌گویند . قرآن بر یک حرف از نزد خدای واحد نازل شد .⁽¹⁾

این پرسش و پاسخ ، به وجود رویکردی رهنمون است که از نزول قرآن بر هفت حرف پشتیبانی می‌کرد و به تحریف قرآن فرامی‌خواند .

واژه‌های عربی - به ویژه کلمات قرآنی - معانی خاصّ خود را دارند ، نمی‌توان آنها را جایگزین هم ساخت . این کار ، بلاغت قرآن را تباه می‌سازد .

بدین ترتیب ، برای همگان روشن شد که همه این امور ، از پیامدهای رویگردانی خلفا از قرآنی بود که پشت بستر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت .

از آنجا که عُمَر نمی‌خواست به جای نسخه اصل قرآن (که نزد امام علی علیه‌السلام موجود بود) به عین یک نسخه اعتماد کند ، به تعدّد قرائت‌ها اجازه داد ؛ زیرا اگر به عین نسخه‌ای تکیه می‌کرد ، بار دیگر مشکل بروز می‌یافت و امام علی علیه‌السلام را در برابر خود می‌دید . از این رو ، به مشروع بودن حروف هفت‌گانه و تعدّد قرائت‌ها فرا خواند تا خود را معذور بدارد و اختلاف در قرائت‌ها را نیز تصحیح کند .

همه اینها با تفسیر خاصّ عُمَر از امور ، صورت گرفت .

در کتاب منع تدوین الحدیث گرایش و عقیده عُمَر را نسبت به حدیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روشن ساخته‌ایم ؛ اینکه وجود قولی برای یک صحابی که مشابه قول یکی از خلفای سه‌گانه است ، صحّت نسبت این قول را به آن صحابی (به ویژه در مسائل اختلافی) شک برانگیز می‌سازد . [ عالمان درباری ] گاه در راستای تحکیم موقعیّت خلیفه و نگرش وی ، عین رأی او را به بزرگان صحابه نسبت داده‌اند .

از آنجا که عُمَر از راویانِ حدیث حروف هفت‌گانه (بلکه از پذیرندگان این حدیث) است ، بعید نمی‌نماید برای تأیید رأی وی ، اخباری را همسو با روایت عُمَر ، به اُبَیّ بن کعب و عبداللّه بن مسعود و مُعاذ بن جبل (و دیگران) نسبت دهند .

باری ، خلفای سه‌گانه ، با گزاره «قرآنی که نزدمان است ، از آنچه بدان ما را فرا می‌خوانی ، بسنده‌مان می‌کند» در مشکلات بی‌شماری افتادند :

از [ جمله ] آنهاست تشریعِ اجتهاد برای همه صحابه ، سپس منحصر ساختن اجتهاد در خودشان .⁽¹⁾

چنان که قائل شدن به نزول قرآن بر هفت حرف ، برای تصحیح قرائت‌های آنها مطرح شد و در پایان ، عثمان قرائت‌ها را در یک قرائت منحصر ساخت و مشکلات فراوانی برایش پدید آمد تا آنجا که به قتل وی انجامید .

بدتر از همه این است که آنان برای تشکیک در موقعیت علمی امام علی علیه‌السلام و معرفت قرآنی آن حضرت ، تکاپو کردند ، بلکه در موقعیّت هر صحابی‌ای شک برانگیختند که گفته می‌شد وی قرآن را در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آورد و بدان عالم است ؛ مانند : اُبَی و ابن مسعود و دیگران (که از رقبای حقیقی خلفا در امر قرآن بودند) .

آنان شایع ساختند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی علیه‌السلام و هیچ کدام از اهل بیتش را به علمی ویژه نساخت و علمی جز قرآن برجای ننهاد ، سپس به این پندار دامن زدند که قرآن به طور کامل گردآوری نشد .

همه اینها را می‌گفتند و امام علیه‌السلام ساکت می‌ماند و بر نمی‌آشفت ؛ زیرا آن حضرت صاحب قرآنی بود که مسلمانان آن را می‌خواندند و امام علیه‌السلام می‌دانست که روش اینان بر حجیّتِ قرآن تأثیر نمی‌نهد ، بلکه در قرائت‌های مردم و باورهای آنان نسبت به قرآن ، مؤثّر نمی‌افتد ، چراکه مردم آن قرآن را می‌شناسند و با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت کردند (چنان که می‌شنیدند صحابه و خاندان پیامبر و پیش از آنها پیامبر و امام علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام همین قرآن را می‌خواندند) از این رو ، ضرورتی احساس نمی‌شد که علی علیه‌السلام در این زمینه بر خلفا اعتراض کند .

آری ، امام علی علیه‌السلام ساکت ماند و بر خلفا نیاشفت ؛ زیرا آنان نمی‌توانستند قرآن را زیاده و کم کنند (زیرا خدا وعده داد که کتابش را مصون دارد) همه می‌دانیم که خلفا با ادّعاشان می‌خواستند شرافتِ جمع قرآن میان دو جلد را از علی علیه‌السلام بستانند و خود را بدین فضیلت ممتاز سازند .

باری ، اگر در عهد ابوبکر و عُمَر ، تحریفی برای قرآن رخ می داد ، امام علی علیه‌السلام حق را آشکار می‌ساخت و آن را برای مردم تصحیح می‌کرد .

معنای این سخن ، نپذیرفتنِ احادیثی است که بر زبان صحابه تحریف قرآن را گویایند .

اعتراض نگارنده تنها بر رویکرد نادرست خلفا در جمع قرآن است که اگر اشتهار قرآن و وجود معصوم در میان مردم نبود ، نزدیک بود مسلمانان را در تحریف اندازد .

آری ، امام علیه‌السلام در عملکرد خلفا ، چیزی را که به اصل قرآن آسیب رساند ، ندید ، گرچه سوزاندن مصحف‌ها هتک حرمت بزرگی می‌نمود ، لیکن قرآن - در هر حال - به برکت آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مشهور بودن میان امّت ، مصون ماند . از این رو ، امام علی علیه‌السلام آنان را به حال خود واگذاشت .

نسبت به امام حسن علیه‌السلام نیز ماجرا چنین است . آن حضرت به قرآن استشهاد کرد ، امّا نه به عنوان قرآنی که به ابوبکر و عُمَر اختصاص داشت ، بلکه بدان خاطر که قرآن خدا و پیامبر است و قرآن متواتر می‌باشد و قرائت آن میان مسلمانان مشهور است و در خانه پیامبر محفوظ ماند و نسخه‌ای از آن نزد پدرش امام علی علیه‌السلام و نزد او وجود دارد و نزد برادرش حسین علیه‌السلام و اولاد او می‌ماند .

پذیرش مصحفی که مصحف عثمانی نام یافت از سوی امام علی علیه‌السلام و استشهاد به آیات آن ، بیانگر عدم وقوع تحریف در آن است ؛ زیرا جمع آنها

جمعی بود که در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آمد و از سوی معصوم علیه‌السلام امضا شد .

امام علی علیه‌السلام علی رغم تجاوز آنها بر اراده امّت و مصادره عمل پیامبر و صحابه (و نسبت مبالغه آمیز همه آن به عثمان) قرآن عثمانی را پذیرفت .

بدین سان ، روشن شد که خلفای سه‌گانه و پیروانشان ، می‌خواستند شرافت «جامع قرآن بودن» را به دست آورند و امام علی علیه‌السلام و بزرگان صحابه را - به حساب قرآن - کوچک سازند ، سپس جایگزین بتراشند و اصول درست پذیرفته شده را با اصول نادرست عوض نمایند ، لیکن در این پروژه‌شان ناکام ماندند و دست از پا درازتر ، به رأی ائمّه و امّت - در این عرصه - بازگشتند .

با وجود این ، اندیشه‌های بیمار و شیوه‌های باطل آنها ، به هواپرستان و محدّثان حشوی و دشمنانِ دین میدان داد تا اخباری را که از آنها بوی تحریف به مشام می‌رسید ، در معجم‌های حدیثی درآورند ، لیکن قرآن از همه اینها به دور ماند و دست تحریف و نیرنگ در آ ن راه نیافت .

نیز تلاوت صحابه و اهل بیت علیهم‌السلام آیات قرآن را در لحظه‌های شب و روز و در نمازهاشان و تعلیم قرآن به مسلمانان و دیگران ، قرآن را از تبدیل و تحریف ، حفظ کرد .

بالاتر از همه اینها ، تعلّق اراده خدا به مصون داشتن قرآن از تحریف و تبدیل است .

جمع قرآن در دورانِ عثمان

اشاره

جمع قرآن در دوران عثمان

در میان بیشتر مسلمانان مشهور است که جامع قرآن ، عثمان است ، لیکن آن را به معنای یکدست سازی مصحف‌ها تفسیر کرده‌اند و صفتِ «جامع قرآن» را به عثمان داده‌اند .

دادن این صفت به عثمان به دو معناست :

یک : تألیف و تدوین قرآن و جمع آن میان دو جلد .

دو : یکدست سازی مصحف‌ها .

روایات در هر دو زمینه ، چنین‌اند :

روایت اوّل

بخاری و ترمذی از انس روایت کرده‌اند که :

حُذَیْفَة بن یمان (که در فتح اَرمنیّه و آذربایجان در کنار شامیان و عراقی‌ها می‌جنگید) بر عثمان درآمد . اختلاف مردم در قرائت حُذَیْفه را بیمناک ساخت . حُذَیفه به عثمان گفت : ای امیر مؤمنان ، پیش از اینکه این امّت ، مانند یهود و نصارا در کتابشان به اختلاف افتند ، آنان را دریاب .

عثمان، سوی حَفْصَه پیک فرستاد که صحیفه‌ها را پیش ما بفرست تا آنها را در مصاحف بنویسیم [ پس از نگارش ] آنها را به تو برمی‌گردانیم .

حَفْصَه ، آنها را پیش عثمان فرستاد . وی به زید بن ثابت و عبداللّه بن زبیر و سعد بن عاص و عبدالرّحمان بن حارث بن هشام دستور داد آنها را بنویسند . آنها را در مصحف‌ها نوشتند .

عثمان به گروه قریشی‌ها گفت : هرگاه شما و زید بن ثابت در چیزی از قرآن اختلاف یافتید ، آن را به زبان قریش بنویسید ، چراکه قرآن به زبان آنان نازل شد .

آنان این کار را انجام دادند و پس از آنکه صحیفه‌ها را در مصاحف نوشتند ، عثمان آنها را به حفصه بازگرداند و از مصحف‌هایی که نوشتند به هر سرزمینی فرستاد و امر کرد هر قرآن دیگری که در هر صحیفه و مصحفی باشد ، بسوزانند .

ابن شهاب می‌گوید : خارجة بن زید بن ثابت به من خبر داد که شنید زید بن ثابت می‌گفت : هنگامی که مصحف را می‌نوشتیم ، آیه‌ای از سوره احزاب را (که خود شنیده بودم رسول خدا آن را می‌خواند) نیافتم ، آن را خواستیم ، نزد خُزَیمة بن ثابت انصاری یافتیم و آن را « مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ »⁽¹⁾(مردانی از مؤمنان پیمان راستینی را با خدا بستند) در سوره‌اش - در مصحف - درآوردیم .⁽²⁾

در روایت ابو الیمان ، می‌گوید :

خُزَیْمة بن ثابت ، همو که رسول خدا شهادتش را به منزله شهادت دو نفر قرار داد .⁽³⁾

در روایت دیگر ، می‌افزاید :

ابن شهاب می‌گوید :

در آن روز ، در واژه «التابوت» اختلاف شد . زید می‌گفت : «التّابُوهُ» ابن زُبَیر و سعید بن عاص می‌گفتند : «التابوت» اختلافشان را پیش عثمان بردند ، گفت : «التابوت» بنویسید [ به زبان قریش «التابوت» است ] قرآن به زبان قریش [ نازل شده ] است .⁽¹⁾

روایت دوّم

ابن اَبی داوود ، و ابن انباری ، از ابو قِلاّبه ، روایت کرده‌اند که گفت :

چون دوران خلافت عثمان فرا رسید ، یک مُعلِّم قرائت یک قاری را یاد می‌داد و معلّم دیگر قرائت قاری دیگری را می‌آموزاند . شاگردان مکتب‌ها به هم برمی‌خوردند و در قرائت اختلاف می‌کردند تا آنجا که این اختلاف به معلّمان رسید و برخی به تکفیر قرائت بعض دیگر پرداختند . این ماجرا به عثمان رسید .

عثمان سخنرانی کرد و گفت : شما نزد من [ در اینجا ] اختلاف

دارید و اشتباه می‌خوانید ، کسانی که از من دورند و در سرزمین‌های دیگر به سر می‌برند ، اختلاف و اشتباهشان شدیدتر و بیشتر است . ای اصحاب محمّد ، گرد هم آیید و قرآن امامی برای مردم بنویسید .

ابو قِلاّبه می‌گوید : برایم حدیث کرد مالک بن انس ،⁽²⁾گفت :

من از کسانی بودم که قرآن بر آنان املا می‌کردم . بسا در آیه اختلاف می‌کردند و مردی را به یاد می‌آوردند که آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دریافت داشت و گاه وی غایب بود یا در بعضی از بیابان می‌زیست ، آیات قبل و بعد را می‌نوشتند و جای آن آیه را خالی می‌گذاشتند تا آن مرد بیاید [ و از او بپرسند ] یا سوی وی پیک می‌فرستادند [ که بیاید و آیه را باز گوید ] .

چون عثمان از این مصحف فراغت یافت ، به اهل سرزمین‌ها نوشت ، من چنین و چنان کردم و آنچه را نزدم داشتم از بین بردم ، شما هم آنچه را نزد خود دارید ، محو سازید .⁽¹⁾

روایت سوّم

ابن اَبی داوود ، از محمّد بن سیرین ، روایت می‌کند که گفت :

شخصی قرآن می‌خواند و دیگری به او می‌گفت : آنچه را بر زبان می‌آوری باور ندارم . این اختلاف به عثمان رسید و بر وی گران آمد . دوازده نفر از قریش و انصار را گرد آورد (در میان آنها ، اُبَیّ بن کعب، زید بن ثابت وسعید بن عاص وجود داشت) وسوی رَبْعَه‌ای که در خانه عُمَر بود⁽²⁾

ابن کثیر در فضائل القرآن ، پس از این سخن می‌گوید : می‌پرسیم : اگر این نوشته‌ها عین همان قرآنی بود که عثمان نوشت ، چرا مروان - در دوران خودش - آن را سوزاند ؟

آن را بیاورند و از روی آن بنویسند ] عثمان خود به آنها سر می‌زد [ و بر کارشان نظارت داشت ] .

محمّد می‌گوید : برایم حدیث کرد کثیرُ بن اَفْلَح که وی برای آنان مصحف را می‌نوشت . بسا در چیزی اختلاف می‌یافتند و آن را به تأخیر می‌انداختند .

پرسیدم : چرا به تأخیر می‌انداختند ؟ گفت : نمی‌دانم .

محمّد می‌گوید : گمانی دارم آن را یقین ندانید . گمانم این است که آنان هنگام اختلاف ، آیه را به تأخیر می‌انداختند تا به نظر کسی که تازه‌تر از دیگران عرضه اخیر قرآن را شاهد بود ، پی ببرند و آیه را بر اساسِ قول وی بنگارند .⁽¹⁾

روایت چهارم

ابن اَبی داوود ، از ابن شهاب روایت می‌کند که گفت :

خبر داریم که قرآن فراوانی نازل شد . علمای آن (کسانی که آنها را به خاطر داشتند) در جنگ یمامه کشته شدند . پس از آنها ، آن قرآن‌ها دانسته نشد و نگارش نیافت .

چون ابوبکر و عُمَر و عثمان ، قرآن را گرد آوردند ، نزد هیچ کس بعد از آنها قرآن یافت نمی‌شد .

زیرا به ما رسیده است که - در خلافت ابوبکر - از بیم آنکه مبادا مسلمانان (که بخش‌های فراوانی از قرآن را به همراه داشتند) در جاهای مختلف به قتل رسند و با از بین رفتن آنها قرآن از دست

برود و نزد هیچ کس - بعد از آنها - یافت نشود ، آنان وادار شدند در پی قرآن برآیند و آن را در صحیفه‌هایی گرد آورند .

خدا به عثمان توفیق داد و آن صحیفه‌ها را در مصاحف نوشتند و به سرزمین‌ها فرستاد و میان مسلمانان پراکند .⁽¹⁾

روایت پنجم

ابن اَبی داوود ، از مصعب بن سعد روایت می‌کند که گفت :

عثمان برای مردم خطبه خواند و گفت : ای مردم [ هنوز ] سیزده سال از دورانِ پیامبر می‌گذرد و شما در قرآن به شک افتادید ؛ می‌گویید : قرائت اُبَیّ ، قرائت عبداللّه ! شخصی [ به فرد دیگر ] می‌گوید : واللّه ، قرائت تو استوار نیست !

از هر کدامتان که از کتاب خدا چیزی در دست دارد ، می‌خواهم آن را [ برایم ] بیاورد .

هرکس ورق [ کاغذ ] و پوستی را که در آن قرآن بود ، می‌آورد تا اینکه با این کار ، بیشتر قرآن فراهم آمد .

سپس عثمان آنان را یکی یکی فرا می‌خواند و سوگندشان می‌داد که آیا آن قرآن را از پیامبر شنید و آن حضرت آن را بر او املا کرد ؟ آن شخص می‌گفت : آری .

چون عثمان از این کار فراغت یافت ، پرسید : چه کسی بهتر از همه می‌نویسد ؟ گفتند : کاتب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زید بن ثابت .

پرسید : عربی‌دان‌ترین مردم کیست ؟ گفتند : سعیدُ بن عاص .

عثمان گفت : سعید [ قرآن را ] املا کند و زید [ آن را ] بنویسد .

زید [ نسخه اصل ] قرآن را نوشت و به همراه آن مصحف‌هایی را عثمان به نگارش درآورد و میان مردم پراکند .

شنیدم بعضی از اصحاب محمّد می‌گفتند : عثمان کار بجا و درستی انجام داد .⁽¹⁾

روایت ششم

ابن اَبی داوود از مُصعب بن سعد روایت می‌کند که گفت :

عثمان ، قرائت اُبَیّ و عبداللّه و مُعاذ را شنید ، خطبه خواند ، سپس گفت : با گذشت پانزده سال از رحلت پیامبرتان ، شما در قرآن اختلاف یافتید ! می‌خواهم هرکس قرآنی در دست دارد که آن را از پیامبر شنید ، برایم بیاورد .

مردم ، با نوشته‌های قرآنی که بر روی لوح و استخوان شانه و شاخه‌های خرما بود ، پیش عثمان می‌رفتند . هرکه قرآنی را می‌آورد ، عثمان از او می‌پرسید : آیا از رسول خدا شنیدی ؟

سپس عثمان گفت : سخندان‌ترین مردم کیست ؟ گفتند : سعید بن عاص . پرسید : چه کسی خوش‌نویس‌تر است ؟ گفتند : زید بن ثابت .

عثمان گفت : سعید املا کند و زید بنویسد .

بدین سان ، عثمان مصحف‌ها را نوشت و در شهرها توزیع کرد و اَحَدی را ندیدم که این کار را بر او عیب گیرد .⁽²⁾

روایت هفتم

ابن سعد از عطا روایت می‌کند که گفت :

چون عثمان قرآن را در مصحف‌ها نوشت ، سوی اُبَیّ بن کعب پیک فرستاد . وی [ قرآن را ] بر زید بن ثابت املا می‌کرد و زید می‌نوشت

و سعید بن عاص آن را اعراب می‌گذاشت .

این مصحف ، بر اساسِ قرائت اُبَیّ و زید است .⁽¹⁾

نیز از مجاهد روایت است که گفت :

عثمان به اُبَیّ بن کعب دستور داد که [ قرآن را ] املا کند و زید بن ثابت آن را بنویسد و سعید بن عاص و عبدالرّحمان بن حارث ، آن را اعراب نهد .⁽²⁾

روایت هشتم

ابن اَبی داوود ، از ابن شهاب ، از سالم بن عبداللّه و خارجه ، روایت می‌کند که :

ابوبکر ، قرآن را در کاغذهایی گرد آورد . از زید بن ثابت خواست در آن بنگرد . زید خودداری ورزید تا اینکه ابوبکر از عُمَر یاری خواست و [ با پا در میانی عُمَر ] زید این کار را انجام داد .

این کتاب‌ها تا زمان وفات ، نزد ابوبکر بود ، سپس تا هنگام درگذشت عُمَر نزد وی ماند و پس از آن ، نزد حَفْصَه (همسر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بود .

عثمان سوی حَفْصَه پیک فرستاد [ که آنها را بدهد ] حفصه از این

کار روی برتافت تا اینکه عثمان تعهّد سپرد که آنها را به وی بازگرداند [ و با این تعهّد ] حفصه آنها را پیش عثمان فرستاد .

عثمان از روی آن مصحف‌ها نوشت ، سپس آنها را سوی حفصه بازگرداند و پیوسته نزدش بود [ تا اینکه مروان آنها را خواست و گرفت و سوزاند ] .

زُهْری می‌گوید :

به من خبر داد سالم بن عبداللّه که مروان سوی حفصه پیک فرستاد و قرآن نوشته‌ها را از او خواست . حفصه از اینکه آنها را به مروان دهد ، خودداری کرد .

چون حَفْصَه مُرد و از دفنش بازآمدیم ، مروان سوی عبداللّه عُمَر مأمور فرستاد که آن صحیفه‌ها را پیش او بفرستد ، عبداللّه این کار را انجام داد . مروان دستور داد آنها را پاره پاره کنند .

مروان می‌گفت : بدان خاطر این کار را کردم که محتوای آن [ در قرآن عثمانی ] نوشته شده و محفوظ است . ترسیدم زمان بگذرد و شخصی دو دل [ و وسواس ] در شأن این مصحف ، به تردید افتد یا

بگوید در آن آیاتی وجود داشت که نوشته نشد .⁽¹⁾

روایت نهم

از ابو هُرَیره روایت است که چون عثمان مصحف‌ها را نوشت به او گفت :

کار درستی کردی و موفّق شدی . گواهی می‌دهم که شنیدم رسول خدا می‌فرمود : محبوب‌ترین اُمّتم - برای من - قومی است که پس از

من آیند و نادیده به من ایمان آورند و به آنچه در وَرَق مُعَلَّق است عمل کنند [ با خود ] گفتم : کدام ورق ؟ تا اینکه مصحف‌ها را دیدم .

عثمان از این حدیث در شگفت ماند و دستور داد ده هزار [ درهم ] به ابو هُرَیره بدهند و گفت : واللّه نمی‌دانستم حدیث پیامبرمان را از ما باز می‌داری .⁽¹⁾

روایت دهم

ابن اَبی داوود و ابن انباری ، از ابن عبّاس نقل کرده‌اند که گفت :

از عثمان پرسیدم : چه چیز شما را واداشت که سوره انفال را که از «مثانی» است ، در کنار سوره برائت بگذارید که از «مئین» است و میانشان « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » را ننویسید و آن دو را جزو هفت سوره طولانی قرار دهید ؟

عثمان گفت : زمان بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سپری می‌شد و سوره‌هایی که آیات فراوان داشت بر او نازل می‌گشت . هرگاه چیزی فرود می‌آمد ، بعضی از کسانی را که نزد آن حضرت می‌نوشتند ، فرامی‌خواند و می‌گفت : این را در سوره‌ای بگذارید که در آن چنین و چنان آمده است .

آیات بر آن حضرت نازل می‌شد و می‌فرمود : اینها را در سوره‌ای نهید که در آن چنین و چنان هست .

انفال از نخستین سوره‌هاست که در مدینه نازل شد و برائت از آخرین نزول‌های قرآن است و ماجرای این دو سوره ، شبیه هم‌اند ،

گمان کردم که برائت جزو اَنفال است . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنیا رفت و بیان نفرمود که برائت جزو انفال است [ یا نه ⁽¹⁾] به همین خاطر آن دو را کنار هم چیدم و میانشان « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » را ننوشتم و آن دو را در هفت سوره طولانی قرار دادم .⁽²⁾

روایت یازدهم

ابن ابی داوود و ابن انباری از سُوَید بن غَفَلَه روایت می‌کنند که گفت :

شنیدم علیّ بن اَبی طالب می‌فرمود : ای مردم ، درباره عثمان پُرچانگی نکنید و پیرامون مصحف‌ها و سوزاندنِ آنها ، جز خیر را درباره‌اش بر زبان نیاورید .

به خدا سوگند ، کاری را که عثمان در مصحف‌ها کرد با اشراف همه ما صورت گرفت .

عثمان پرسید : درباره این قرائت چه می‌گویید ؟ خبر دارم که بعضی از شما می‌گوید : قرائت من از قرائت تو بهتر است و این روند نزدیک است که به حدّ انکار و کفر برسد ، نظرتان چیست ؟

گفتیم : تو چه نظری داری ؟

گفت : مردم را - به دور از تفرقه - در یک مصحف گرد آوریم و اختلافی نباشد .

گفتیم : نظر ارزنده و خوبی است .

عثمان پرسید : فصیح‌ترین مردم و قاری‌ترین آنها کیست ؟ گفتند : از

همه فصیح‌تر سعید بن عاص است و قاری‌ترین آنها زید بن ثابت می‌باشد .

عثمان گفت : یکی از آن دو بنویسد و دیگری املا کند .

آن دو این کار را کردند و مردم را بر یک مصحف گرد آوردند .

علی می‌فرمود : واللّه ، اگر ولایت می‌یافتم ، همان کاری را می‌کردم که عثمان انجام داد .⁽¹⁾

روایت دوازدهم

ابن ابی داوود و صابونی در المأتین از سُوَید بن غفله روایت کرده‌اند که هنگامی که عثمان قرآن‌ها را سوزاند ، علی فرمود :

اگر او این کار را نمی‌کرد ، من آن را انجام می‌دادم .⁽²⁾

روایت سیزدهم

ابن ابی داوود و ابن انباری ، از مُصعب بن سعد روایت کرده‌اند که گفت :

هنگامی که عثمان مصحف‌ها را سوزاند ، انبوهی از مردم را دیدم [ که آنجا گرد آمده بودند ] این کار خوشایندشان بود و هیچ یک از

آنها آن را انکار نکرد .⁽³⁾

روایت چهاردهم

ابن ابی داوود و ابو الشیخ در السُنّه از عبدالرّحمان بن مهدی روایت کرده‌اند که گفت :

عثمان دو ویژگی داشت که ابوبکر و عُمَر نداشتند : بُردبار ماند تا اینکه به قتل رسید ، مردم را بر یک مصحف گرد آورد .⁽¹⁾

روایت پا نزدهم

ابن ابی داوود از ابو المُلَیْح روایت می‌کند که گفت :

هنگامی که عثمان خواست مصحف را بنگارد ، گفت : هُذَیل املا کند و ثقیف بنویسد .⁽²⁾

روایت شانزدهم

ابن اَبی داوود و ابن انباری ، از عبدالأعلی بن عبداللّه بن عامر قرشی روایت می‌کند که گفت :

چون کار مصحف پایان یافت ، آن را پیش عثمان آوردند ، عثمان در آن نگریست و گفت : خوب و زیبا سامان داده‌اید . اندکی [ قرائتِ ] اشتباه را [ در آن ] می‌بینم که عرب با زبان خویش آن را استوار

خواهد ساخت .⁽³⁾

روایت هفدهم

ابن ابی داوود و ابن انباری ، از قَتاده روایت کرده‌اند که چون مصحف پیش عثمان برده شد ، گفت :

در آن اشتباه [ در قرائت و لهجه ] هست و عرب با زبانش آن را راست و درست می‌کند .⁽⁴⁾

روایت هیجدهم

ابن داوود ، از قَتاده ، از نَصْر بن عاصم لیثی ، از عبداللّه بن فُطَیْمَه ، از یحیی بن یَعمر ، روایت می‌کند که گفت :

عثمان گفت : در قرآن لَحْن [ اشتباه در قرائت ] هست و عرب آن را - با زبان خویش - استوار می‌سازد .⁽¹⁾

روایت نوزدهم

ابن ابی داوود و ابن انباری ، از عِکْرِمه ، روایت کرده‌اند که گفت :

چون مصحف را پیش عثمان آوردند ، در آن اشتباهاتی دید ، گفت : اگر املاگر از هُذَیل و نویسنده از ثقیف می‌بود ، در آن ، این اشتباهات یافت نمی‌شد .⁽²⁾

روایت بیستم

ابن ابی داوود ، با سندش از ولید ، روایت می‌کند که گفت :

مالک می‌گفت : جدّم مالک بن اَبی عامر ، از قاریان در زمان عثمان بود و مصحف‌ها را می‌نوشت .⁽³⁾

وارسی و نقد

این بیست روایت را از منابع اصلی اهل سنّت آوردم . چنان که پیداست این روایات آشفته‌اند و گاه با دیگر روایات تعارض دارند .

سازوکار جمع عثمان بر یک قرائت با روایاتی که بیان می‌دارد قرآن از باب آسان‌گیری بر اُمّت ، بر هفت حرف نازل شد (چنان که اهل سنّت قائل‌اند) متعارض است .

این روایات ، آنچه را مکّی بن ابی طالب در الإبانة بیان می‌دارد ، خطا می‌داند [ زیرا وی می‌گوید : ] ترک انکار قرائت دیگران (که با قرائت شخص اختلاف داشت) در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امری متعارف بود ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : قرآن بر هفت حرف نازل شد ، به هر حرفی که خواستید قرائت کنید .⁽¹⁾

این مضمون در صحیح بخاری از عُمَر روایت است که گفت : شنیدم هشام بن حکیم ، سوره فرقان را در زمان حیات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواند . به قرائتش گوش دادم ، دیدم با حروف [ قرائت‌های ] فراوانی را می‌خواند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را نخواند .

عُمَر با وی اختلاف یافت تا اینکه بر پیامبر درآمدند ، آن حضرت به ایشان فرمود : بدین گونه نازل شد . این قرآن بر هفت حرف نازل گردید ، به هر حرفی که برایت روان‌تر است ، بخوان .⁽²⁾

اگر روایات حروف هفت‌گانه (برحسب آنچه اهل سنّت تفسیر می‌کنند)

درست باشد ، آنچه را کسانی همچون : نصر ابو زید⁽¹⁾

دانشنامه متفکران معاصر عرب : 197 .

معنای متن (مفهوم النصّ) ، نصر حامد ابو زید ، ترجمه : مرتضی کریمی نیا ، چ2 ، طرح نو ، 1382 ، مقدمه مترجم .

نقد گفتمان دینی (نقد الخطاب الدینی) ، نصر حامد ابو زید ، مترجمان : حسن یوسفی اشکوری ، محمد جواهر کلام ، چ1 ، یادآوران ، 1383 ، مقدمه مترجمان .

متن ، قدرت ، حقیقت النصّ ، السلطة ، الحقیقه ، نصر حامد ابو زید ، ترجمه : احسان موسوی خلخالی ، چ1 ، نیلوفر ، 1394 .

محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و آیات خدا ، قرآن و آینده اسلام ، نصر حامد ابو زید ، هلال سزگین ، مترجم : فریده فرنودفر ، چ2 ، نشر علم ، 1395 .

رویکرد عقلانی در تفسیر قرآن (الاتجاه العقلی فی التفسیر) ، نصر حامد ابو زید ، مترجم : احسان موسوی خلخالی ، چ2 ، نیلوفر ، 1391 (شهیدی) .

دانشنامه متفکران معاصر عرب : 179 .

رهیافتی به قرآن کریم در تعریف قرآن (مدخل الی القرآن الکریم فی التعریف بالقرآن) محمد عابد الجابری ، مترجم : محسن آرمین ، چ2 ، نشر نی ، 1393 ، پیشگفتار مترجم (شهیدی) .

وحی قرآن ، الهی امّا متن آن ، بشری است و می‌توان آن را تغییر داد و زیاده و کم کرد .

این رویکرد ، سخن باطلی است و عملکرد عثمان آن را تخطئه می‌کند ؛ زیرا مردم را بر یک قرائت گرد آورد .

از سویی به مشروع بودن چند قرائت قائل‌اند (و اینکه قرائت‌های دهگانه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله متواتر است) و از دیگر سو ، وحدت قرائت را لازم می‌دانند و گذر از قرائت زید بن ثابت و مصحف عثمان را جایز نمی‌شمارند .

گوناگونی قرائت‌ها یا از باب آسان‌گیری بر امّت ، مطلوبِ شارع است و یا از باب ترس از افتادن مردم در اختلاف ، نهی شده است . این تناقض‌گویی روا نیست که از سویی قائل شوند خدا از باب رحمت بر امّت تعدّد قرائت‌ها را جایز شمرد و از دیگر سو قائل شوند که میان اهل عراق و شام اختلاف افتاد و نزدیک بود همدیگر را تکفیر کنند یا معلّمان - در تعلیم کودکان - در قرائت‌ها اختلاف داشتند و عثمان برای رفع اختلاف آنها را بر یک حرف گرد آورد و مصحف خویش را به گونه‌ای نوشت که با قرائت همه سازگار باشد .

وارسی روایت اوّل

این روایت ما را به اموری آگاه می‌سازد :

1 . حُذَیفة بن یمان از جنگی که در آن در کنار اهل شام و عراق برای فتح

اَرمینه (در آذربایجان) جِهاد می‌کرد ، باز آمد . وی اختلاف مسلمانان را در قرائت دید ، بر عثمان درآمد و او را از این اختلاف باخبر ساخت .

این بدان معناست که میان مسلمانان در دوران عثمان در قرائت‌ها اختلاف وجود داشت و قرائت اهل شام بر خلاف قرائت اهل عراق بود یا قرائت اُبَیّ بن کعب (که شامیان قرآن را به آن قرائت می‌خواندند) با قرائت ابن مسعود (که قرائت کوفیان به شمار می‌آمد) فرق داشت و این اختلاف ، در قرائت آیه‌ها بود ، نه در تقدیم و تأخیر سوره‌ها .

2 . اختلاف آنها در قرآن جزئی بود و به همین خاطر حُذَیفه به عثمان گفت : ای امیر مؤمنان ، این امّت را پیش از آنکه در قرآن (همچون یهود و نصارا) به اختلاف افتند ، دریاب .

این نکته ما را وامی‌دارد که به وارسی اختلاف یهود و نصارا در کتاب مقدّس بپردازیم تا دریابیم آیا اختلاف آنها در متن بود یا در فهم .

ابن کثیر در فضائل القرآن می‌نگارد :

یهود و نصارا در کتاب‌هایی که در دستشان است ، اختلاف دارند . در دست یهود نسخه‌ای از تورات هست که با تورات [ فرقه ] سامره در الفاظ فراوان (و نیز در معنا) اختلاف دارد . در تورات سامره ، حرف همزه و حرف هاء و یاء وجود ندارد .

در دست نصارا توراتی است که آن را «تورات عتیق» می‌نامند و بر خلاف نسخه تورات یهود و تورات سامره است .

امّا انجیل‌های چهارگانه (مَرْقُس ، لُوقا ، مَتّی ، یوحَنّا) نیز با هم اختلاف فراوانی دارند .. .

این انجیل‌ها با هم اختلاف دارند و همچنین تورات‌ها با وجود

تحریف و تبدیلی که در آنها راه یافت ، مختلف‌اند .

این دو کتاب (تورات و انجیل) با شریعت پاک محمّدی ، نسخ شدند .⁽¹⁾

3 . عثمان از حَفْصه خواست صحیفه‌هایی را که نزد اوست بدهد تا از روی آنها بنویسد ، سپس به او بازگرداند .

این سخن ، وجود صحیفه‌هایی را بیان می‌دارد که پیش از جمع عثمان ، نزد مسلمانان نوشته شد .

به معنای دیگر ، ابوبکر و عُمَر - پیش از عثمان - قرآن را تدوین کردند .

شایان ذکر است که صحیفه‌هایی که در دست حفصه وجود داشت ، ارث شخصی‌اش شمرده نمی‌شد ، بلکه حقّ مسلمانان بود ؛ زیرا ابوبکر این صحیفه‌ها را برای مسلمانان سامان داد ، سپس به دست عُمَر افتاد . انگیزه‌ای برای بقای آنها در دست حفصه نبود مگر اینکه بگوییم صحیفه‌های حفصه ، غیر قرآنی بود که زید در دوران ابوبکر نوشت . [ پیداست که ] هیچ کس به این سخن قائل نیست .

4 . عثمان انجمن چهار نفره‌ای را برای نسخه‌برداری از آنچه در عهد ابوبکر و عُمَر نوشته شد (و نزد حفصه وجود داشت) تشکیل داد . این چهار نفر (زید بن ثابت ، عبداللّه بن زبیر ، سعید بن عاص ، عبدالرّحمان بن حارث) آن صحیفه‌ها را در مصحف‌ها نوشتند .

پوشیده نماند که همه این چهار نفر با امویان و به ویژه با عثمان ، پیوند خویشاوندی داشتند .

این پرسش به ذهن می‌آید که : آیا آنان قرآن‌ها را از روی صحیفه‌ها

اگر عثمان به تغییر بعضی از آیات در مصحف حفصه دست یازیده باشد ، این کارش از دو امر تهی نیست : یا تحریف قرآن است یا اصلاح آن .

اگر کار عثمان ، تحریف قرآن به شمار آید ، در زشتی این عمل و تحریف قرآن ، هیچ تردیدی نیست و اگر اصلاح قرآن شمرده شود ، باید به موارد تصحیح خود در مصحف حفصه ، آگاه می‌ساخت .

چرا عثمان رفتاری را که با مصاحف صحابه در پیش گرفت و آنها را سوزاند و پاره پاره کرد ، با مصحف حفصه انجام نداد ؟! از آنجا که این معامله را با مصحف حَفْصه نکرد ، درمی‌یابیم که مصحف عثمان ، نسخه دیگری از مصحف حَفْصه بود [ و با آن مغایرت نداشت ] .

استاد ابو زُهره در المعجزة الکبری می‌خواهد ادّعا کند که مصحف عثمان ، نسخه دیگری از مصحف حفصه نبود ، بلکه قرآن حفصه را گرفتند تا آن دو را با هم مطابقت دهند .

ابو زُهره می‌نویسد :

طبری می‌گوید : صحیفه‌هایی که نزد حفصه بود ، در این جمع اخیر ، نسخه امام قرار داده شد .

قرطبی می‌گوید : این سخن صحیح است .

این صحّت بدان معناست که پس از جمعی که زید به امر عثمان بدان پرداخت و مؤمنانِ حافظ قرآن یاری‌اش کردند به مصحف حفصه رجوع شد . معیار برای صحّت و درستی آن ، مصحف حَفْصه بود . با مقابله میان آن دو (پس از جمع) درستی قطعی آن دو

به گونه‌ای روشن شد که شکّی در آن نماند . قرآن حَفْصَه ، نسخه امام بود حتّی گمان می‌رفت که قرآن عثمان از روی آن نوشته شده است ...

امام بزرگ ، عثمان ، مصحف را تهی از نقطه و شکل نوشت (چنان که مصحف موجود در نزد حفصه از نقطه و شکل خالی بود) و نقطه‌ها و شکل‌ها بعدها پدید آمد .

امّا چرا از نقطه و شکل تهی بود ؟

پاسخ این است که : قرآن قرائت‌های مختلف (هفت قرائت) دارد و چنان که پیش از این آوردیم قرائت‌ها حروف نیستند .

برای آنکه قرآن مکتوب ، همه این قرائت‌ها را (که همه‌شان متواتر روایت شده‌اند) در بر گیرد ، باید بی‌شکل و نقطه می‌بود (همان گونه که در اختلاف قرائت در « أنفسکم » و در « فتبیّنوا » آوردیم) اگر قرآن نقطه‌دار وشکل‌یافته می‌بود، متن آن، دو قرائت را برنمی‌تافت.

از سویی ، اساس در تواتر قرآن ، حفظ در سینه‌هاست (نه سطرها) تا محو و اثبات در آن راه نیابد .

اگر قرآن ، منقوط و مشکول می‌بود ، طالب قرآن از اینکه قاری‌ای آن را بخواند ، بی‌نیاز می‌شد و در نتیجه تواتر صحیحی که اجازه از کسی که قرآن را [ بر شخص ] قرائت کرد ، اقتضا نداشت .

در دیگر کتاب‌ها ، تحریف بدان خاطر پدید آمد ، که بر سطر نوشته‌ها اعتماد کردند ، نه بر حفظ شده در سینه‌ها .⁽¹⁾

ابو زُهْره ، بدین‌گونه توجیه می‌کند و سخنش بدان معناست که هر دو قرائت (هرچند در معنا مختلف باشند) درست است . معنای « أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّساءَ »⁽¹⁾با «أو لَمَسْتم النّساء» فرق دارد .

پرسش دیگر این است که چرا بر مصحف عایشه اعتماد نشد و مصحف حفصه مورد اعتماد قرار گرفت ؟

پاسخ داده‌اند : عثمان بر مصحف عایشه نیز اعتماد کرد و اعتماد خویش را بر آن به شهرها نوشت .

اگر این سخن درست است ، چرا در مصحف عثمان ، قرائت آن دو و فراخوانی که به آن داشتند ، به چشم نمی‌خورد ؟ مانند زیادت «والعصر» در آیه « حافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَی وَقُومُوا لِلّهِ قَانِتِینَ »⁽²⁾که عایشه پس از « الوسطی » عبارت «وهی صلاة العصر» را می‌آورد و جزو قرآن می‌دانست .

همه اینها بیانگر آن است که اصل مصحف رایج کنونی ، همان مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است که امّت بر آن تواتر داشتند و مصحف امروزین ، مصحف حَفْصه و عایشه و مصحف ابوبکر و عمر و عثمان و زید نمی‌باشد .

می‌توانیم بگوییم که مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مصحف همه آنهاست که الگوی دیگر مصحف‌های مسلمانان - که قرآن را گرد آوردند - شد .

5 . توجیه عثمان که خطاب به قریشیان گفت : «هرگاه شما و زید بن ثابت در چیزی از قرآن اختلاف کردید ، آن را به زبانِ قریش بنویسید ، چراکه قرآن به زبانِ آنها نازل شد» بدان معناست که قرائت زید ، قرائت مورد اعتماد نزد مسلمانان آن

زمان نبود و این بر خلاف قول مشهور است که عثمان - با این ادّعا که زید شاهد عرضه پایانی قرآن بود - مردم را بر قرائت زید گرد آورد .

مؤیّد این مدّعا روایت دیگری از ابن شهاب است که گفت : مردم در واژه « التابوت » اختلاف کردند ، زید گفت «التابوه» بنویسید . ابن زبیر و سعید بن عاص ، گفتند : « التابوت » بنگارید ، زبان قریش چنین است .

6 . پس از نسخه‌برداری انجمن چهار نفره ، از مصحف حفصه ، عثمان آن را به حفصه بازگرداند .

چرا عثمان آن را بازگرداند و چنان که مصحف‌های صحابه را سوزاند ، آن را نسوزاند ؟

اعضای این انجمن چه کسانی بودند ؟ آیا همین چهار نفر بودند یا آن گونه که در کتاب المقنع (اثر دانی) آمده است ، عبداللّه بن عمرو بن عاص و ابن عبّاس هم جزو آنها بود و سعید بن عاص در این انجمن شرکت نداشت .⁽¹⁾

نُلدکه ، بر سخن صاحب المقنع این گونه تعلیق می‌زند :

روایتی در المقنع هست که سعید را حذف می‌کند و به جای آن عبداللّه بن عمرو بن عاص و عبداللّه بن عبّاس را می‌گذارد .

عبداللّه به تقوا و زهد و حفظ حدیث و توان نوشتن ممتاز بود و گفته‌اند مجموعه احادیثی را سامان داد ، لیکن ارتباط وی با انجمن عثمان بعید می‌نماید ؛ زیرا پدرش (که عثمان در سال 28 هجری او را از حکومت مصر برکنار کرد) به صفوف مخالفانِ عثمان پیوست .

امّا ابن عبّاس از آنجا که در علم کلام و تفسیر دست داشت ، برای

این مهم ، شخص مناسبی به نظر می‌رسد ، جز اینکه نام بردن از او - بی‌تردید - به این برمی‌گردد که عثمان میل داشت در سامانِ متن رسمی قرآن ، شخصی از خاندان پیامبر باشد .⁽¹⁾

7 . عثمان 5 یا 6 یا 8 نسخه را به شهرها فرستاد ، سپس دستور داد دیگر صحیفه‌ها و مصحف‌ها را بسوزانند .

می‌پرسیم : آیا مصحف‌هایی که به شهرها فرستاده شد ، مصحف عثمان بود یا مصحف ابوبکر و عُمَر - که نزد حفصه وجود داشت - یا مصحف سوّمی بود که از مجموع مصاحف صحابه سامان یافت ؟

اگر اینها مصحف‌های عثمان بودند ، چرا میانشان (آن گونه که ابن ابی داوود) در المصاحف می‌آورد) اختلاف وجود داشت ؟

8 . زید بن ثابت ادّعا می‌کند که آیه‌ای از سوره احزاب را از دست داد ، سپس آن را نزد خُزَیمة بن ثابت (یا ابو خُزَیمه) یافت .

این سخن بدان معناست که این آیه در مصحف حَفْصَه (که قرآن مذکور از روی آن نوشته می‌شد) وجود نداشت که خود بیانگر نقصان صحیفه‌های موجود در نزد حفصه است و زید لازم می‌دید آنها را تکمیل کند .

ابن حجر میان ابو خُزَیمه و خُزَیمه فرق می‌نهد ، می‌گوید :

ابو خُزَیمه ، همان شخصی است که [ آیات ] آخر سوره توبه نزد وی یافت شد : « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ » ؛⁽²⁾همانا پیامبری از خودتان آمد که

درد و رنج شما بر او سخت است ، بر [ هدایت ] شما حرص می‌ورزد ، نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است .

بر خلاف خُزَیمه که آیه‌ای از سوره اَحزاب نزدش یافت شد : « مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً » ؛⁽¹⁾مردانی از مؤمنان پیمانی راستین با خدا بستند ؛ بعضی‌شان جان باختند و برخی در انتظارند و عزم و پیمان خویش را دگرگون نساختند .⁽²⁾

وی سپس می‌نگارد :

این سخن ، دلالت دارد که زید در جمع قرآن [ تنها ] بر علم خویش تکیه نکرد و حفظ خود را کافی ندانست .

لیکن این اشکال به ذهن می‌آید که ظاهر این سخن آن است که با وجود این ، زید به خُزَیمه - به تنهایی - بسنده نمود ، در حالی که قرآن - فقط - با تواتر به اثبات می‌رسد .

آنچه در جواب به نظر می‌آید این است که آنچه را زید به فقدانش اشاره کرد ، فقدانِ نوشته بود ، نه فقدان آن در حافظه ، بلکه آیه در حافظه وی و دیگران وجود داشت .

سخن وی در حدیث جمع قرآن ، بر همین دلالت دارد ، می‌گوید : از ورق‌های پوست وکاغذ وشاخه‌های خرما ، قرآن را می‌جستم .⁽³⁾

9 . اگر بنا بر ادّعای ذَهَبی (در معرفة القرّاء الکبار)⁽¹⁾عثمان در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از کاتبان وحی بود ، چرا خودش قرآن را ننوشت ؟ مصحف وی کجا رفت که اثری از آن را در جمع قرآن نمی‌نگریم ؟

نسبت به زید هم ، این سخن جاری است . اگر وی از کاتبان و حافظان در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود ، چرا - هنگام نگارش مصحف - قرآن را از روی ورق‌های کاغذ و پوست گرد می‌آورد و به آنچه خود جمع نمود اعتماد نکرد ؟

در اینجا ، اشاره به شبهه‌های هفت‌گانه‌ای که پیرامون جمع قرآن به آنها دامن زده‌اند ، تهی از لطف نیست . زرقانی آنها را در مناهل العرفان می‌آورد . یکی از آنها ، شبهه‌ای است که درباره حذف آیاتی از قرآن از سوی صحابه می‌باشد و سعی عمر برای افزودن سوره «حَفْد» و «خَلْع» و آیه رجم پیرمرد و پیرزن زناکار ، و ادّعای حذف آیه متعه به وسیله امام علی علیه‌السلام .

زُرقانی می‌نگارد :

صحابه از قرآن آنچه را که در حذف آن مصلحت می‌دیدند ، انداختند . آیه متعه از آن جمله است که علیّ بن ابی طالب آن را حذف کرد و خواننده آن را تازیانه می‌زد .

عایشه به همین خاطر از علی بدگویی می‌کرد و می‌گفت : بر خواندن

قرآن تازیانه می‌زند و از آن باز می‌دارد ، قرآن را تغییر داد و تحریف کرد .⁽²⁾

حذف آیه متعه از سوی امام علی علیه‌السلام بهتانی است که جز زُرقانی آن را بر زبان نمی‌آورد . آیه متعه در قرآن موجود بود و صحابه و امامان اهل بیت علیهم‌السلام به آن استدلال کرده‌اند .

این غیر از سوره «حَفْد» و «خَلْع» است که کتاب‌های اهل سنّت فراوان آن را نقل کرده‌اند و نیز اسناد ضعیفی - نزد شیعه - وجود دارد ، به عکس ادّعای حذف آیه متعه در قرآن که صحابه در عهد پیامبر (و پس از آن حضرت) بدان عمل می‌کردند و در احتجاجاتشان آن را دلیل می‌آوردند .

خبری بدین مضمون ، نزد شیعه نمی‌نگریم . اگر این خبر نزد اهل سنّت باشد ، شاذ و مردود است .

سخن زرقانی را بر خودش باز می‌گوییم ، آنجا که می‌گوید :

صحابه (که رضوان خدا بر آنان باد) با احتیاط‌ترین مردمان در قرآن بودند و در حراست از قرآن ، هشیارترین خلق به شمار می‌آمدند . از این رو ، جز آنچه را به تواتر ثابت می‌شد ، قرآن نمی‌شمردند و آنچه را تواترش ثابت نمی‌شد رد می‌کردند ؛ زیرا قرآن بودنِ آن قطعی نبود و دین و عقلشان بر نمی‌تافت آنچه را قطعی نیست ، قرآن بدانند ...

زیرا مسلمانان پیوسته خود را گرامی‌تر از آن می‌دارند که در قرآن ناعالمانه سخن بگویند و آنچه را برهانی قاطع ندارد به خدا نسبت دهند و شیوه کتاب‌های تحریف شده و انجیل‌های بَدَلی را در قرآن بپیمایند .⁽¹⁾

ما به اینان [ کسانی که بر صحابه طعنه می‌زنند و به احتیاط آنها در

قرآن عیب می‌گیرند ] همان سخنی را که ورد زبانِ خودشان است ، یادآور می‌شویم : «کسی که خانه‌اش شیشه‌ای است ، نباید مردم را سنگ بزند» .⁽¹⁾

وارسی روایت دوّم

در این روایت نام حُذیفه را به عنوان کسی که برای رفع اختلاف کوشا باشد نمی‌نگریم ، بلکه اختلاف میان معلّمان را شاهدیم و اینکه به سبب این اختلاف ، نزدیک بود بعضی بعض دیگر را (که قرائتی بر خلاف آنان داشتند) کافر شمارند و همین عثمان را واداشت که سخنرانی کند و از صحابه بخواهد که «مصحفِ امام» (نسخه اصل و مرجع) را بنویسند .

در این روایت ، جدّ مالک بن انس ، از صحابه خبر می‌دهد و اینکه آنان هنگام اختلاف ، در پی عرضه اخیر قرآن برمی‌آمدند و منتظر شخصی می‌شدند که آیه را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دریافت داشت . بسا وی غایب بود یا در برخی بیابان‌ها به سر می‌برد . در انتظار می‌ماندند تا بیاید . ماقبل و مابعد آیه را می‌نوشتند و جای آیه

مشکوک را خالی می‌گذاشتند تا وی بیاید و از او آن را بگیرند .

عثمان چون از نگارش مصحف فراغت یافت ، به شهرها نوشت :

من چنین و چنان کردم و آنچه را نزدم بود از بین بردم ، شما هم آنچه در دست دارید ، محو سازید .

این کار عثمان خطرناک بود ؛ زیرا گاه کاتبان مصاحف ، به آنچه عثمان محو ساخت ، دست نمی‌یافتند و در مصحف‌هاشان آنچه در قرآن عثمان نبود باقی می‌ماند ، در حالی که بر این اعتقاد بودند که آنچه را در دست دارند قرآن است و بدین‌گونه ، مصحف‌ها گوناگون می‌شد

بسا اعتقاد برخی از صحابه - و در رأس آنها عُمَر - به اینکه آیه رجم و دو سوره «حَفْد» و «خَلْع» جزو قرآن است (در حالی که عثمان این دو سوره را از مصحف خویش حذف کرد) از همین باب باشد .

علاّمه حلّی در تذکرة الفقهاء می‌نگارد :

یکی از صحابه دو سوره را روایت کرد ؛ یکی «اللّهمّ إنّا نستعینک ونستغفرک ...» (خدا از تو یاری و آمرزش می‌طلبیم) و دیگری «اللّهمّ إیّاک نعبد ولک نصلّی ...» (خدایا تو را می‌پرستیم و برایت نماز می‌گزاریم) .

عثمان گفت : این دو را در قنوت بخوانید و در قرآن ثبتشان نکرد .⁽¹⁾

اختلاف هنگام تعلیم قرآن ، گرچه از شاگردان به معلّمان و سپس میان امّت راه می‌یافت ، امّا - به خودی خود - موجب تکفیر نبود ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اصحاب ، در مسجد (و دیگر جاها) به مردم قرآن یاد می‌دادند و گفته‌اند که اصحاب با هم اختلاف داشتند و [ این امر ] سبب نمی‌شد بعضی بعض دیگر را تکفیر کنند .

آری ، قرائت‌های باطلی در کنار قرائت‌های صحیح تشریع شد و همین ، سبب گردید بعضی به تکفیر بعض دیگر بپردازند ؛ یعنی آنان متن استوار و درستی را با متن ضعیفی آمیختند و با این کار نزدیک بود قرائت شایع و مشهوری که در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سراغ داشتند ، میان این قرائت‌های باطل ، گم شود .

میان بزرگان صحابه اختلاف و تکفیر وجود نداشت ، پشت سرِ هم نماز می‌خواندند و یکی دیگری را برای امامت نماز مقدّم می‌داشت .

ابن ابی داوود - به سندش - از عبدالأعلی بن حکم کِلابی ، روایت می‌کند که گفت :

به خانه ابو موسی اشعری درآمدم ، دیدم حُذَیفة بن یمان و عبداللّه بن مسعود و ابو موسی اشعری ، بر بام خانه‌اند . با خود گفتم : واللّه ، اینها همان کسانی‌اند که می‌خواهم . خواستم بر بام روم ، نوجوانی روی پلّکان بازم داشت ، با او بگومگو می‌کردم که یکی از آنان متوجّه شد و گفت : رهایش کن [ بگذار بیاید ] .

رفتم و در کنار آنها نشستم ، نزدشان مصحفی وجود داشت که عثمان فرستاده بود و امر کرده بود مصحف‌هاشان را بر اساسِ آن ، درست کنند .

ابو موسی گفت : هر زیادتی که در قرآن من یافتید ، حذف نکنید و هر نقصانی را که یافتید ، بنویسید .

حُذَیفه گفت : با قرآن‌هایی که خود سامان دادیم ، چه کنیم ؟ واللّه ، هیچ یک از اهالی این شهر [ کوفه ] از قرائت ابن مسعود روی برنمی‌گرداند و هیچ یک از ا هالی یمن از قرائت ابو موسی اشعری دست نمی‌کشد .

حُذَیفه همان شخصی است که به عثمان یادآور شد قرآن‌ها را یکدست سازد .

سپس وقت نماز فرا رسید . به ابو موسی گفتند : پیش بایست ، در خانه توایم . وی گفت : بر ابن مسعود پیش نمی‌افتم . لحظه‌ای

بگومگو کردند . ابن مسعود میان حذیفه و ابو موسی بود ، او راه جلو انداختند و پشت سرش نماز گزاردند .⁽¹⁾

وارسی روایت سوّم

این روایت ، شبیه روایت دوّم است با این تفاوت که نام اُبَی بن کعب در آن هست . وی - بنا بر قول مشهور - در سال 24 هجری از دنیا رفت ؛ یعنی قبل از تدوین مصحف‌ها که در حدود سال 30 هجری صورت گرفت .

نیز در این روایت آمده است که عثمان دوازده نفر از قریش و انصار را گرد آورد ، در حالی که شمار این افراد (که این مهم را به آنها سپرد) در بیشتر مصادر 4 نفر است ، نه 12 نفر .

همچنین در این متن ، محمّد بن سیرین احتمال می‌دهد که سبب تأخیر آنها در ثبت آیات ، دستیابی به صحابیانی بود که در عرضه پایانی قرآن ، حضور یافتند ، در حالی که این احتمال امری یقینی شد و در استدلال برای [ قرائت ] زید بن ثابت بر آن تکیه می‌شد .

با مراجعه به کتاب‌های قرائت ، قرائت‌هایی را می‌بینیم که بر خلاف قرائت زید است و همین بیان می‌دارد که قرائتِ زید ، بر اساسِ عرضه پایانی قرآن نبود ، چراکه آن را برنگرفتند .

به عنوان نمونه ، ابن مسعود ، اَولی می‌دید که جمع قرآن بدو مستند شود ؛ زیرا در عرضه پایانی قرآن حضور داشت و این سخن زُرقانی نادرست است که می‌گوید :

اعتراض ابن مسعود بر شیوه تألیف انجمن جمع قرآن وارد است ، نه بر صحّتِ خود جمع قرآن .

افزون بر این ، سخن پیشین ابن مسعود بیش از این دلالت ندارد که وی سال‌ها بزرگ‌تر از زید بود ؛ زیرا وقتی وی مسلمان شد ، زید در صُلب پدرش به سر می‌برد . البته این حرف ، طعن در زید به شمار نمی‌آید . چیزهای بسیاری [ از عهده پیشینیان برنیامد و آنها ] را برای آیندگان وانهادند . اگر بزرگی [ و کارآمدی ] به سن باشد ، بسیاری از امور نظام هستی ، اختلال می‌یابد .. .⁽¹⁾

عُمْر - به خودی خود - ملاکی برای ترجیح نیست و اگر بر آن تکیه شود ، به راستی نظام جهان آشفته می‌شود . این کار را آنها کردند و ابوبکر را بدان خاطر که سالمند بود ، بر امام علی علیه‌السلام مقدّم داشتند .

می‌پرسیم : چرا ابوبکر را با این ادّعا که سنّ بیشتر دارد بر علی علیه‌السلام مقدّم داشتند و در اینجا می‌گویند : سن ، ملاک نیست ؟!

با درنگ در سخنانِ ابن مسعود ، درمی‌یابیم که کفایت و لیاقت منظور است ، نه سن و بودن در صُلب پدری کافر .

ابن مسعود می‌خواهد بگوید : برتری او به خاطر سابقه بیشتر او در اسلام است و اینکه پیامبر به خوبی قرائتش گواهی داد و برای آنکه در عرضه پایانی قرآن حضور یافت (و مانند آن) .

بر اساس سخن اهل سنّت که قائل‌اند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت قرآن را به هفت حرف [ هفت روش و گویش ] اجازه داد ، چگونه مسلمان به برادر مسلمانش [ که قرائتی که بر خلاف قرائت او داشت ] می‌توانست نسبت کفر دهد ؟!

ناگزیر باید یکی از این دو روایت را صحیح بدانیم [ و دیگری را باطل شماریم ] .

امّا اینکه می‌گویند باید قرائت کسی را که [ به لحاظ زمانی ] نسبت به عرضه پایانی قرآن نزدیک‌تر است برگزینیم ، مقصودشان چیست ؟

آیا مقصود عرضه‌ای است که پس از آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنیا رفت ؟ یا عرضه پایان هر سال است ؟ یعنی پس از دیدار دو طرفه میان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جبرئیل علیه‌السلام در رمضان هر سال .

اگر مقصود ابن سیرین این باشد که آنان هرگاه در چیزی اختلاف می‌کردند ، آن را به تأخیر می‌انداختند تا نظرِ نزدیک‌ترین کسان به عرضه پایانی را - که پس از آن پیامبر درگذشت - بدانند ، سخن نادرستی است ؛ زیرا قرآن در طول 23 سال در تاریخ‌های معیّنی نازل شد . صحابه - در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - سوره‌ها و آیه‌های آن را می‌خواندند و با آنها اُنس داشتند .

خردمندانه نمی‌نماید که جای آیه‌ها و سوره‌ها میان صحابه نامعلوم باشد و در آن اختلاف داشتند تا اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دیدار خدا رفت .

جای آیه‌ها و سوره‌ها پس از عرضه پایانی هر سال ، معلوم بود . صحابه ما قبل و ما بعد آیات را در سوره‌ها می‌نوشتند و جای اختلاف را خالی می‌گذاشتند تا کسی که آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنید ، بیاید و آن را در جایش گذارند .

وارسی روایت چهارم

روایت چهارم و پنجم و ششم ، گویایند به اینکه جمعِ قرآن ، جمع نوشتاری بود ، نه یکدست سازی قرائت‌ها (آن گونه که اهل سنّت قائل‌اند) .

در روایت چهارم ، ابن شهاب زُهْری به سخن عُمَر اشاره می‌کند ؛ چراکه می‌گوید : «بَلَغنا» (به ما خبر رسید) سخنی که تأویل و تصحیح آن به این است که [ بگوییم این سخن ] به تفسیر و تأویل نازل بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اشاره دارد ، نه به اصلِ قرآن .

زیرا ابن شهاب می‌گوید : عالمانِ قرآن در جنگ یمامه کشته شدند ... آنان که آن را حفظ داشتند . پس از ایشان ، قرآن دانسته و نوشته نشد .

روایت منسوب به ابن عُمَر را زُرقانی می‌آورد که گفت : هیچ کدام از شما نگوید «همه قرآن را فراگرفتم» بخش زیادی از آن از دست رفت . باید بگوید : آنچه را از قرآن به دست آمد ، فرا گرفتم .

زُرقانی در شرح این سخن ، می‌نگارد :

این نسبت ، ناصواب و دروغ است و بر فرض که درست باشد ، روایت «موقوف» است و به پیامبر مستند نمی‌باشد و با فرض استناد به پیامبر ، با ادلّه قاطع و فراوانی تعارض دارد که به تواترِ قرآن و سلامت آن از تغییر و زیادت و نقصان ، رهنمون‌اند .

معارض قاطع ، خبر واحد را از اعتبار می‌اندازد ، گرچه از ارزش سندی بالایی برخوردار باشد .⁽¹⁾

می‌گوییم : اگر اموری که نوشته نشدند ، تفسیر قرآن بود (و نه قرآن) چرا در اخبار آن را قرآن می‌شمارند ؟!

در روایت آمده است :

چون ابوبکر و عُمَر و عثمان ، قرآن را جمع کردند و با هیچ کس بعد از آنها قرآن یافت نمی‌شد ...

قرآن را در خلافت ابوبکر در صحیفه‌ها گرد آوردند از بیم آنکه مبادا مسلمانانی که قرآن فراوانی را در خاطر داشتند در جاهای مختلف کشته شوند و با مرگ ایشان ، قرآن از دست برود و نزد احدی - بعد از آنها - یافت نشود .

آنان ضایع شده‌ها را قرآن می‌شمارند و با این سخن ، زمینه را برای طرح شبهه در قرآن (و اینکه قرآن حاضر همه آنچه را فرود آمد و در لوح محفوظ نوشته شده است در بر ندارد) فراهم می‌سازند .

وارسی روایت پنجم

در این روایت ، بر اینکه جمع قرآن ، جمع کتابت (نوشته‌ها) بود ، تأکید شده است ؛ زیرا در آن ، می‌خوانیم : «هرکس ورق و پوستی را که در آن قرآن بود ، می‌آوَرْد تا اینکه بدین شیوه بیشتر قرآن گرد آمد» (نه همه آن) .

سپس راوی می‌گوید :

عثمان آمد ، آنان را یکی یکی فرا خواند و قسمشان داد که آیا آن را از پیامبر شنیدی و آن حضرت بر تو املا کرد ؟ شخص پاسخ می‌داد : آری . چون عثمان از این کار فارغ شد ، پرسید : نویسنده‌ترین مردم کیست ؟ گفتند : کاتب پیامبر زید بن ثابت . پرسید : سخن‌دان‌ترین فرد کیست ؟ گفتند : سعید بن عاص .

این متن ، پرسش پیشین را به یادمان می‌آورد ؛ اینکه آیا جمله «من اَکْتَب النّاس ؟ وَمَن أعرب النّاس» (خوش‌نویس‌ترین مردم و سخنورترین مردم کیانند) از سخنانِ عُمَر است یا از گفته‌های عثمان ؟ در دوران عُمَر صادر شد یا در دوران عثمان ؟ یا در هر دو دوره تکرار شد ؟ یا از یکی صادر شد و به دیگری نیز نسبت دادند ؟

پیش از این جملات ، می‌خوانیم که عثمان برای مردم سخنرانی کرد و گفت :

ای مردم ، هنوز از درگذشت پیامبر [ بیش از ] 13 سال نگذشته است و شما در قرآن به شک می‌افتید ! می‌گویید : قرائت اُبَی ، قرائت عبداللّه ! شخص [ به دیگری ] می‌گوید : واللّه ، قرائت تو را درست

نمی‌دانم !

از هر کدامتان می‌خواهم آنچه از قرآن در دست دارد ، بیاورد ...

این سخن اشاره دارد به اینکه جمع قرآن ، جمع کتابت و تدوین بود ، نه یکدست سازی قرائت (آن گونه که اهل سنّت قائل‌اند) .

نیز رهنمون است به اینکه اختلاف بعد از دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روی داد و در عهد آن حضرت ، عین و اثری از اختلاف وجود نداشت ؛ زیرا عثمان می‌گوید : هنوز سیزده سال از زمان پیامبر نمی‌گذرد ، شما در قرآن به شک می‌افتید .

همچنین می‌توان این پاسخ را گفت که خود پیامبر خواست آنان در قرآن دودل شوند و در آن اختلاف کنند ، به دلیل حدیث «اَحْرُف سبعه» (قرائت‌های هفت‌گانه) [ بر اساس تفسیری که اهل سنّت از آن دارند ] .

نیز این روایت ، به وجود قرائت‌ها و مصحف‌هایی نزد صحابه - بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - اشاره دارد و اینکه عثمان می‌خواست بر آنها سیطره یابد ؛ زیرا گفت : هرکس چیزی از کتاب خدا را - با خود - دارد ، بیاورد . افراد ، نوشته‌های قرآنی را - که در ورق کاغذ و پوست بود - می‌آوردند .

این روش ، به موضع عُمَر در منع نوشتن حدیث ، شباهت دارد .

قاسم بن محمّد بن ابی بکر می‌گوید :

چون به عُمر خبر رسید که در دست مردم نوشته‌های حدیثی است ، آنها را برنتافت و ناخوشایند دانست ، گفت :

ای مردم ، خبردار شدم که در دستتان کتاب‌هایی هست . محبوب‌ترین کتاب‌ها پیش خدا کتابی است که میزان‌تر و استوارتر باشد . هیچ کس نزد خود کتابی نگه ندارد و آن را پیش من بیاورد تا در آن بنگرم .

می‌گوید : مردم گمان کردند عُمَر می‌خواهد آنها را از نظر بگذراند

و به‌گونه‌ای سامان دهد که در آن اختلاف نباشد . از این رو ، کتاب‌هاشان را آوردند و عُمَر آنها را سوزاند و گفت :

آرزویی است [ که حدیث را با قرآن بیامیزند ] همچون آرزوی اهل کتاب [ که سرانجام روایات شفاهی و شرح و تفسیر آنها را با انجیل و تورات بیامیختند ] .⁽¹⁾

برتون ، به همین سخن اشاره دارد آنجا که می‌گوید :

تمسّک به نقل‌های مصاحف صحابه ، برای مقابله [ آنها ] با مصحف عثمان یا فرار از آن بود ؛ چنان که آنچه در روایات جمع قرآن ابوبکر و عُمَر آمده است ، برای رویارویی با جمع عثمان ، جعل شد .⁽²⁾

بدین سان ، روشن شد که جمع قرآن - بر اساس آنچه زُرقانی می‌آورد - سه مرحله را گذراند :

یک : جمع قرآن در دوران پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عبارت بود از نوشتن و ترتیب آیات و قرار دادنشان در جاهای مخصوص در سوره‌ها ، لیکن همراه با پراکندگی کتابت و جدا افتادن آنها از هم روی شاخه‌های خرما ، استخوان ، سنگ‌های نازک ، پوست و ورق کاغذ و مانند آن (هر ابزار کتابتی که فراهم می‌آمد) .

هدف از این جمع ، فزونی تثبیت قرآن بود ، هرچند در آن زمان ، بر حفظ و از بر کردن ، اعتماد می‌شد .

دو : در دوران ابوبکر ، جمع قرآن عبارت بود از نقل قرآن و نگارش مترتّب آیات آن در صحیفه‌ها و بر آنچه تلاوت آن نسخ نشده بود بسنده می‌شد و

اطمینان به قرآن بودن متنی با تواتر و اجماع صورت می‌گرفت .

غرض از این کار ، ثبت قرآن و ماندگار ساختن آن در مجموعه‌ای مرتّب بود از بیم آنکه مبادا با مرگ حاملان قرآن ، آیاتی از قرآن از دست برود .

سه : در عهد عثمان ، جمع قرآن عبارت بود از نقل محتوای این صحیفه‌ها در یک مصحف امام و نسخه نویسی از روی آن و فرستادن آنها به سرزمین‌های اسلامی .. .⁽¹⁾

وارسی روایت ششم

در این روایت ، عثمان پریشان سخن می‌گوید .

اُبَی بن کعب و مُعاذ بن جبل و عبداللّه بن مسعود ، یا قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را شنیده بودند یا نشنیدند .

اگر شنیده بودند و قرائت خویش را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند و آن حضرت آن را درست دانست ، این سخن عثمان معنا ندارد که گفت : [ هنوز ] سیزده سال از درگذشت پیامبر سپری نشده است ، شما در قرآن دچار اختلاف شدید ...

زیرا پس از اطمینان از اقراء پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این سخن عثمان بی‌معناست که گفت : می‌خواهم آنچه را از قرآن - که نزدتان هست و - از پیامبر شنیدید برایم بیاورید . مردم ، نوشته‌های قرآن را که بر روی لوح ، استخوان شانه ، شاخه‌های خرما بود ، پیش او می‌آوردند .

و اگر بگویند که آنان قرآن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نشنیدند ، سخن باطل و یاوه‌ای را بر

زبان آورده‌اند ؛ زیرا روایات فراوان موجود - در کتاب‌های شیعه و سنّی - این سخن را رد می‌کند .

اُبَیّ بن کعب و مُعاذ بن جبل و عبداللّه بن مسعود ، در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از جامعان قرآن به شمار می‌آمدند . عثمان - خود - به این حقیقت اقرار می‌کند و منکر آن نیست .

پس ، تشکیک عثمان به سخن آنان و اعتراض وی به اختلافشان (در قرائت) چه معنا دارد با اینکه این اختلاف - نزد عثمان - از موارد نزول قرآن بر حروف هفت‌گانه است .

چگونه عثمان ، اُبَیّ را که سرآمد قاریان است متّهم می‌سازد و بهتان بر ابن مسعود را روا می‌دارد با اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شهادت داد که وی قرآن را تر و تازه (همان گونه که نازل شد) قرائت می‌کند⁽¹⁾و به مُعاذ تهمت می‌زند شخصی که عبداللّه بن عمرو بن عاص درباره‌اش می‌گوید :

شنیدم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمود : قرآن را از چهار تن فرا گیرید : عبداللّه بن مسعود ، سالم [ غلام آزاده شده حُذَیفه ] مُعاذ بن جبل و اُبَیّ بن کعب .⁽²⁾

تأکید بر پایین دست‌های صحابه (مانند : زید ، سعید بن عاص) و از یاد بردن نقش بزرگان صحابه (مانند : اُبَیّ بن کعب ، ابن مسعود ، مُعاذ) برای چیست ؟

چگونه می‌توان این خبر را راست دانست با اینکه معروف است اُبَی در سال 24 هجری (اوایل خلافت عثمان) درگذشت و مُعاذ در سال 17 هجری ، در طاعون عَمْواس ، از دنیا رفت ؟!

ویژگی این نام‌های سه‌گانه چیست ؟

چرا راوی این خبر ، سماع عثمان را از اشخاص زیر ، نقل نمی‌کند :

اینکه شنید ، عایشه و حَفْصه ، می‌خوانند : « حافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ

الْوُسْطَی »⁽¹⁾«وهی العصر» « وَقُومُوا لِلّهِ قَانِتِینَ » ؛⁽²⁾بر نمازها ، به ویژه نماز میانی - که همان نماز عصر است - محافظت کنید و برای خدا فروتنانه به پا خیزید .

اینکه شنید ، عُمَر « وَلاَ الضَّالِّینَ »⁽³⁾(و نه راه گمراهان) را «غیر الضّالّین» می‌خواند ، یا آیه رجم شیخ و شیخه (سنگسار پیرمرد و پیرزن) را قرائت می‌کرد .

اینکه شنید ، ابوبکر « وَجَاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ »⁽⁴⁾(و سختی‌های دمِ مرگ - که حق و راست است - فرا رسید) را این گونه می‌خواند : «وجائت سکرة الحقّ بالموت» ؛ و بیهوشی حق با مرگ بیامد .

و قرائت‌های دیگری که از دیگران شنید .

چرا عثمان قرائت اُبیّ و ابن مسعود و مُعاذ راشنید و قرائت دیگران را نشنید ؟

چرا عثمان در پی شنیدن قرائت بزرگان صحابه (کسانی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به فضل آنها و صحّت قرائتشان شهادت داد) برای مردم سخنرانی کرد ؟ آیا قرائت آنان ، قرائت صحیح ، بر اساس حروف هفت‌گانه (که اهل سنّت بدان قائل‌اند) نبود ؟

چرا عثمان از مردم خواست قرآن‌هاشان را پیش او بیاورند تا آنجا که شخص [ قرآن‌هایی را که بر روی ] لوح و استخوان شانه و شاخه‌های خرما [ نوشته بود ] می‌آورد ؟

آیا این متن (و مانند آن) به وجود کتابت در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اینکه به حفظ قرآن [ در سینه ] بسنده نمی‌شد (چنان که اهل سنّت قائل‌اند) دلالت ندارد ؟

شایان تأکید است که جمله پایانی روایت «فما رأیتُ أَحَداً عابَ ذلک علیه» (هیچ کس را ندیدم که در این کار بر او عیب گیرد) نادرست و غیر واقعی است ؛ زیرا بسیاری از صحابه بر عملکرد عثمان در مصاحف خُرده گرفتند ، اهل مدینه به شهرها نوشتند بیایید که خلیفه شما در دین محمّد ، بدعت پدید آورد (و عبارات دیگری که متون آنها را در پایان کتاب خواهیم آورد) .

وارسی روایت هفتم

این روایت ، با روایت ابو العالیه سازگار نمی‌افتد که بیان می‌دارد اُبَیّ بن کعب در عهد اوّل ، قرآن را جمع کرد .

اگر مقصود از این روایت این باشد که عثمان پس از نوشتن قرآن در مصاحف ، سوی وارثان اُبَی پیغام فرستاد که مصحف اُبی را پیش وی بیاورند ، با این سخن ناساز است که اُبیّ بر زید قرآن را املا می‌کرد و زید می‌نوشت و همراه زید سعید بن عاص آن را اعراب می‌گذاشت .

این سخن که اُبَی تا زمان نگارش قرآن (در دوران عثمان) زنده بود ، ناصحیح است . اگر درست باشد ، این پرسش به ذهن می‌آید که آیا اُبَیّ از روی مصحف خود املا می‌کرد یا از حفظ این کار را انجام می‌داد ؟

در هر دو تقدیر ، مصحف رایج ، قرآن اُبَیّ می‌شود ، نه مصحف زید یا بگوییم مصحف هر دو با هم .

چرا زید با اُبَی گرد آمد ؟ آیا نویسنده به منزله املا کننده است ؟ آیا ناسخ و مُعْرِب [ اعراب دهنده ] ، به منزله املا کننده می‌باشد ؟ آیا می‌توان مصحف را به ناسخ (یا کسی که قرآن بر وی عرضه شد) و قاری و مُعْرِب ، نسبت داد ؟

وارسی روایت هشتم

این روایت صراحت دارد که قرآن در دوران ابوبکر در کاغذهایی جمع‌آوری شد و نزدش بود تا درگذشت ، سپس نزد حَفْصَه (دختر عُمَر و زن پیامبر) ماند . عثمان آن را خواست ، حَفْصه آن را نداد تا اینکه عثمان پیمان سپرد آن را به وی بازگرداند . با این تعهّد ، حفصه آن نوشته‌ها را سوی عثمان فرستاد ، عثمان از روی آنها نوشت ، سپس به حفصه بازشان گرداند .

این صحیفه‌ها نزد حفصه بود تااینکه مروان بن حکم آنها را خواست.

حفصه آنها را به مروان نداد تا درگذشت [ پس از مرگ وی ] مروان

آنها را از عبداللّه عُمر گرفت و سوزاند تا در آن چیزی نباشد که با مصحف‌هایی که عثمان به شهرها فرستاد ، ناساز افتد .⁽¹⁾

این روایتِ زُهْری از سالم بن عبداللّه ، چه معنا می‌دهد که می‌گوید :

مروان سوی حَفْصه پیک فرستاد و صحیفه‌هایی را که در آنها قرآن نوشته شده بود ، از او خواست . حفصه آنها را به او نداد .. .

آیا مروان ، پیش از آنکه عثمان این مصحف را از حَفْصه بطلبد ، سوی حفصه پیک فرستاد ، یا بعد از درخواست عثمان این کار را کرد ؟

اگر پیش از درخواست عثمان بود ، چرا حَفْصه آن را به عثمان داد و به مروان نداد ؟

و اگر بعد از پایان کار عثمان ، مروان سوی حفصه پیک فرستاد و آن مصحف را خواستار شد ، چه اصراری برای دستیابی به این مصحف - بار دیگر - وجود داشت ؟

آیا مصحف حَفْصَه ، بر خلاف مصحف عثمان بود ؟ آیا در این مصحف ، چیزی بود که مروان آن را برنمی‌تافت ؟

چرا مروان این مصحف را پاره پاره کرد یا سوزاند ، در حالی که مصحف عثمان را پاره نکرد و نسوزاند ؟

آیا قرآن در دست ما ، مطابق مصحف حَفْصَه است یا با قرآن عثمان سازگار می‌باشد ؟

آیا مسئله سوزاندن مصحف‌ها ، سیاست مروانی است یا عثمانی ؟

دکتر محبّ الدین عبدالسّبحان واعظ ، در پی‌نوشت کتاب المصاحف می‌نگارد:

خلاصه ماجرا : عثمان به سوزاندن مصحف‌هایی که در دست عموم مردم بود ، امر کرد و مروان صحیفه‌هایی را سوزاند که ابوبکر آنها را نوشت و نزد حفصه بود .

این را ابن حجر در «فتح الباری 9 : 21» بیان می‌دارد و نیز بنگرید به «فضائل القرآن : 68 و77 ، اثر ابن کثیر» .⁽¹⁾

وارسی روایت نهم

این روایت ، ساختگی است ؛ زیرا صحیفه‌هایی که در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یا پس از وی تدوین یافت و گرد آمد ، ربطی به اصطلاح «ورق مُعلَّق» ندارد . این کلمه ما را به یاد معلّقات سبع (و مانند آن) در جاهلیّت می‌اندازد که بر دیوار کعبه آویزان می‌شد و میان آنها و کاری که عثمان کرد ، شباهتی وجود ندارد .

این اوراق کجا آویزان شد ؟ چرا به آنها «مُعلَّق» (آویزان شده) می‌گویند و «ورق مکتوب» یا «مجموع» یا «طومار» گفته نمی‌شود ؟

آیا در این متن ، طرف‌داری و پشتیبانی از آنچه عثمان در سر داشت (بنیان حکومت اُمَوی) به چشم نمی‌خورد ؟

چراعثمان ، ده هزار [ درهم ] به ابو هُرَیره داد ؟ آیا آن را از مال شخصی‌اش داد یا از بیت المال ؟ آیا برای قدر شناسی از او داد یا برای آنکه شادش سازد این کار را کرد ؟

چرا ابو هُرَیره این روایت را در دوران ابوبکر و عُمَر بیان نکرد و در عهد عثمان آن را بر زبان آورد ؟

آیا به خاطر فراوانی مصحف‌ها در عهد عثمان و نُدرت و کم بودن آنها در دوران‌های پیش از او بود یا دلیل دیگری هم داشت ؟

این پرسش‌ها ، پاسخ می‌خواهد .

وارسی روایت دهم

این روایت ، بیانگر چند چیز است :

1 . عدم اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر ترتیب جمع قرآن و اینکه جمع کنونی قرآن ، از عثمان است ، نه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله .

ابن کثیر در فضائل القرآن می‌نویسد :

گویا عثمان ، سوره‌ها را در مصحف مرتّب ساخت و هفت سوره طولانی را مقدّم داشت و مئین را در پی آنها آورد (البته دانای واقعی خداست [ که او این کار را کرد یا پیامبر یا ... ]) .

از این حدیث به دست می‌آید که ترتیب آیات در سوره‌ها ، امر توقیفی بود که از پیامبر دریافت شد ، امّا ترتیب سوره‌ها ، از امیر مؤمنان ، عثمان بود .

از این رو ، هیچ کس نباید قرآن بخواند مگر به ترتیبِ آیات آن . اگر آیات را وارونه بخواند ، خطای بزرگی کرده است .

امّا ترتیب سوره‌ها از باب اقتدا به عثمان ، مستحب است . اَولی این است که پیاپی خوانده شود ؛ چنان که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نماز جمعه ، سوره جمعه و منافقون را می‌خواند و گاه [ سوره ] سَبِّح [ اسم ربّک الأعلی ] و « هل أتاکَ حدیثُ الغاشیة » را قرائت می‌کرد .

[ البته ] اگر انسان سوره‌ها را متفرّق بخواند [ در پی هم - به ترتیب - قرائت نکند ] این کار ، جایز است .. .⁽¹⁾

2 . امکان تغییر سوره‌ها از سوی صحابه .

3 . اعتراض ابن عبّاس (از عالمان اهل بیت) بر عمل عثمان ، نه پذیرش آن از سوی اهل بیت .

4 . وجود کتابت صحیفه‌ها در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اشراف آن حضرت بر نهادن آیات در سوره‌ها .

5 . ادّعای عثمان به اینکه وی «بَسْمَلَه» را پیش از [ سوره ] «برائت» ننوشت .

البته - پیش از این - خاطرنشان ساختیم که امام علی علیه‌السلام فرمود : در خصوص این سوره ، بسمله نازل نشد ؛ زیرا این سوره ، سوره عذاب است .

وارسی روایت یازدهم

ادّعاهای فراوانی در این روایت وجود دارد ، از جمله :

نهی امام علی علیه‌السلام از انتقاد عثمان در سوزاندن مصحف‌ها .

امضای قرآن سوزی عثمان و اینکه نظر همه صحابه ، همین بود .

اینکه امام علی علیه‌السلام فرمود : واللّه ، اگر من هم خلیفه بودم ، همان کاری را می‌کردم که عثمان انجام داد .

همه این ادّعاها نادرست‌اند ؛ زیرا اُمّت به خاطر بدعت‌های عثمان که مهم‌ترین آنها قرآن سوزی‌اش بود ، بر عثمان شوریدند . وی «حَرّاق المصاحف» (سوزاننده مصحف‌ها) نام گرفت . با مراجعه به تاریخ طبری (و دیگر کتاب‌ها) می‌توان به حقیقت ماجرا پی برد .

نیز نمی‌توان عملکرد عثمان را ، نظر همه صحابه و با مشورت آنها دانست ؛ زیرا اگر این نگرش ، برخاسته از رأی همه آنها بود ، چرا علیه وی قیام کردند و قتلش را جایز شمردند ؟!

آری ، فِقره پایانی روایت درست است و مفاد آن جمعِ اُمّت بر یک قرائت می‌باشد که همان قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود و هر مسلمانی آرزوی آن را داشت .

امّا قرآن‌سوزی را علی علیه‌السلام جایز نمی‌دانست و دیگر صحابیان بلند مرتبه ، بدان رضایت نمی‌دادند .

شایان تأکید است که این ادّعای عثمان که : «بعضی از صحابه قرائت خود را از دیگران بهتر می‌دانستند و این روند تا حدّ کفر پیش می‌رفت» ادّعایی نادرست است ؛ زیرا بر خلاف روایاتی است که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل می‌کنند : «قرآن بر هفت

حرف نازل شد» و قرائت آیات را به هر شکلی (تا زمانی که آیه رحمت آیه عذاب نشود) جایز می‌دانند .

وارسی روایت دوازدهم

این روایت - به یقین - دروغ است ؛ زیرا اگر عثمان می‌خواست ، مصحف‌ها را محو سازد ، می‌توانست آنها را با آب پاک کند ؛ زیرا کلام خدا را نباید سوزاند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اجازه نداد تورات تحریف شده را بسوزانند ، چگونه امام علی علیه‌السلام

سوزاندن قرآنی را روا می‌شمارد که از آسمان بر سینه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود آمد ؟!

قرطبی در الجامع لأحکام القرآن هنگام بررسی [ مذهب ] «حلولیّه» و «حشویّه» اشاره دارد به اینکه عثمان با آتش زدن مصاحف از دین جدا شد ، گرچه درصدد دفاع از وی برمی‌آید به اینکه سوزاندن مصحف‌ها ، سوزاندن کلام خدا نبود ، لیکن اهانت و دست‌درازی را در این کار ، نمی‌تواند انکار کند .

متن سخن قرطبی ، چنین است :

فیقال لهم: ما تقولون فی کتاب اللّه؟ أَیَجوز أن‌یُذاب ویُمْحی ویُحْرَق؟

فإن قالوا نعم ، فارقوا الدین ؛⁽¹⁾

از حُلولیّه و حَشویّه ، می‌پرسیم درباره کتاب خدا چه می‌گویید ؟ آیا جایز است ذوب و محو و سوزانده شود ؟

اگر جواب آنها مثبت باشد ، بی‌دین‌اند .

وارسی روایت سیزدهم و چهاردهم

از آنچه گذشت این دو روایت روشن شد .

این پرسش به ذهن می‌آید که : چگونه صحابه با آنکه سوزاندن مصحف‌ها را خوش نداشتند ، هیچ یک از آنها عثمان را محکوم نکرد ، در حالی که اهل مصر به خاطر دریدنِ مصاحف بر عثمان برآشفتند و او را «حرّاق المصاحف» (سوزاننده قرآن‌ها) نامیدند .

وارسی روایت پانزدهم

اگر این روایت درست است ، چرا عثمان قرائت ابن مسعود هُذَلی و کتابت فلان شخص ثقفی را برنگرفت ، بلکه امر را به زید انصاری وانهاد و ...

واژه «هُذَیل» و «ثقیف» نزد عثمان ، چه معنایی داشت ؟!

وارسی روایت شانزدهم و هفدهم و هیجدهم

این سخن ، راست درنمی‌آید و برای عثمان عیب است ، نه منقبت ؛ زیرا این اشتباهات اندک را از قرآن نزدود و انجمنی را برای رفع آن تعیین نکرد و به همه عرب‌ها تا زمان ما وانهاد تا آن را تغییر دهد و به صحابه و تابعانی که به آن دوران نزدیک بودند ، محدود نساخت .

وارسی روایت نوزدهم

این روایت ، شبیه روایت پانزدهم است و به تحقّق نیافتنِ آرزوی عثمان در جمع قرآن ، اشاره دارد و اینکه اگر املا کننده از «هُذَیل» و نویسنده از «ثقیف» بود ، این اشتباه در قرآن یافت نمی‌شد .

عثمان با نسپردن جمع قرآن به این دو قبیله ، ناخودآگاه ، خود را محکوم ساخت ؛ زیرا وی در تحقّق این آرزو ، کوتاهی کرد .

وارسی روایت بیستم

در این روایت ، چیزی که سزامند توضیح باشد ، وجود ندارد .

تاریخ قرآن در گذر زمان

چکیده آنچه را تاکنون آوردیم ، با بیان تاریخ تدوین قرآن و ملابساتی که در قرن‌های مختلف آن را در بر گرفت ، باز می‌گوییم .

قرآن در عهد پیامبر

پیداست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تدوین قرآن و آیاتی را که بر او نازل می‌شد وا نمی‌نهاد و به کاتبان وحی امر می‌کرد آن را بنویسند . این صحیفه‌ها در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حفظ می‌شد و به صحابه اجازه می‌داد از روی آنها برای خود بنویسند و نیز جای آنها را در قرآنِ تلاوت معیّن می‌ساخت .

اصل قرآن رایج در زمان حاضر ، همان صحیفه‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است نه آنچه را زید بن ثابت از دهان صحابه و نوشته‌های آنان بر روی شاخه‌های خرما و سفال و حریر و استخوان و ... گرد آورد .

در روایت علیّ بن ابراهیم قمّی آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به علی فرمود :

یا علی ، القرآنُ خَلْفَ فِراشی فی الصُحُف والحَریر والقَراطیس فَخُذُوهُ وَاجْمَعُوه ولا تُضَیِّعُوه ... ؛⁽¹⁾

ای علی ، قرآن در صحیفه‌ها و حریر و کاغذها ، پشت بستر من است ، آن را بگیرید و گرد آورید و ضایع نسازید .. .

این متن رهنمون است به اینکه باید به «مصحف امام» (که در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود) اعتماد ورزید ، نه به آنچه در سینه صحابه و نوشته‌های آنان وجود داشت .

مانند این سخن را ثعالبی بیان می‌دارد ، می‌گوید :

اوراقی در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یافت شد که در آنها قرآن [ به صورت ] پراکنده وجود داشت . گرد آورنده‌ای آنها را جمع کرد و با نخ به هم دوخت تا چیزی از آنها گم نشود و از بین نرود .⁽¹⁾

بنابراین ، قرآن ، نخست در دیدار دو طرفه میان جبرئیل علیه‌السلام و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در رمضان هر سال ، گرد آمد . پس از درگذشت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با وصیّت آن حضرت ، علی علیه‌السلام آن را یک شکل ساخت و میان دو جلد گرد آورد .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به قرائت سوره‌های پیشین بسنده نمی‌کرد ، بلکه در هر سال سوره‌های قرآنی جدیدی می‌آورد : « وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽²⁾قرآن را پراکندیم تا با درنگ بر مردم بخوانی .

سپس با هماهنگی با جبرئیل ، این قرآن‌های پراکنده را نظم و ترتیب می‌داد ؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید : « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽³⁾جمع و قرائتِ قرآن بر عهده ماست . هرگاه آن را قرائت کردیم ، همان قرائت را پیروی کن .

قرآن در عصر ابوبکر

ابوبکر آنچه را امام علی علیه‌السلام گرد آورد ، نپسندید . کوشید با شیوه خاصّی بار دیگر قرآن را سامان دهد . این اهتمام جدید از سوی ابوبکر ، از عزم امام علی علیه‌السلام در جمع صحیفه‌هایی که در خانه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت ، نکاست .

زیرا امام علی علیه‌السلام با سفارش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و برای انجام فرمان آن حضرت ، صحیفه‌هایی را که در زمان پیامبر تدوین یافت ، جمع می‌کرد . این جمع با جمع

ابوبکر فرق داشت ، چراکه امام علیه‌السلام خود دست اندرکار جمع قرآن بود و ابوبکر زید بن ثابت را برای این کار تعیین کرد .

بدین سان ، برای مسلمانان دو جمع سامان یافت :

جمع ابوبکر به وسیله زید بن ثابت .

جمع بی واسطه امام علی علیه‌السلام .

امام علی علیه‌السلام قرآن مُنْزَل و قرآن مُفَسَّر را جداگانه گرد آورد .

جمع نخست ، گردآوری مصحف منزل بود که سه روز طول کشید و امام علیه‌السلام آن را در جامه‌ای جمع کرد تا در قرآن فزونی راه نیابد یا قرآن از دست نرود یا قرآن دگرگون نشود .

جمع دوّم در شش ماه پایان یافت و یک بار شتر بود ؛ زیرا کتاب تاریخ و علم به شمار می‌آمد و در آن هر چیزی وجود داشت .

قرآن در دوران عُمَر

اختلافی در این نیست که اُمّت در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را به قرائت آن حضرت می‌خواندند و پس از وی نیز همین شیوه را ادامه دادند ؛ زیرا آن را در خاطر داشتند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را با درنگ برایشان خوانده بود .

امّا روش نادرستی را که ابوبکر و عُمَر - پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - در پیش گرفتند ، میدان را برای ورود قرائت‌های شاذ و نامعتبر در قرآن گشود ؛ زیرا آنان اجازه دادند قرآن به هر شکلی (با این شرط که آیه عذاب ، آیه رحمت نشود) خوانده شود .

این شیوه ، گرچه خطا و نادرست بود ، لیکن اقرار و دفاع از آن ، تأثیر کلّی بر قرآن ننهاد ؛ زیرا صحابیانی که قرآن را جمع کردند وجود داشتند و نیز بدان خاطر که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را با مکث برای مردم می‌خواند .

در کتاب سُلَیم می‌خوانیم :

طَلْحَه از امام علی علیه‌السلام درباره قرآنی که عُمَر و عثمان نوشت پرسید که آیا در آن فقط قرآن بود یا غیر قرآن هم وجود داشت .

امام

علیه‌السلام فرمود : همه آن نوشته‌ها ، قرآن است ، اگر محتوای آن را به کار بندید ، از دوزخ نجات می‌یابید و وارد بهشت می‌شوید . حجّت و بیان امر و وجوب طاعت ما در آن هست .⁽¹⁾

امام علی علیه‌السلام با این منطق قاطع ، در برابر سؤال کنندگان و شک برانگیزان (یا می‌توانیم بگوییم در برابر فرصت طلبان) ایستاد و وحدت کلمه را در قرآن حفظ کرد .

موضعِ امام علیه‌السلام به معنای اقرار به خطّ مشی خلفا نیست ، بلکه تأثیر ناپذیری قرآن را از این روش گویاست ؛ زیرا نقل آیاتی از سوی یک صحابی - که با نقل دسته جمعی آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنید - نیز قرآن است ، گرچه نقل خاص (عرضه قرآن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) دقیق‌تر و صحیح‌تر می‌باشد و باید در قرائت بدان اعتماد کرد .

این سخن ، صحیح انگاشتن این دیدگاه عُمَر نیست که اگر بیم از مردم نبود ، می‌خواست از بعضی آیات ، سوره‌ای را سامان دهد یا در راستای هدف سیاسی ، می‌خواست بر مصحف مُفَسَّر امام علیه‌السلام دست یابد .

امام علیه‌السلام در هر دو عرصه ، رویاروی وی ایستاد و همین کار ، عُمَر را به خشم آورد که بگوید : پسر ابوطالب ، می‌پندارد نزد هیچ کس جز او ، علم وجود ندارد .⁽²⁾

قرآن در روزگار عثمان

حُذَیفة بن یمان ، پیشنهاد یکدست سازی قرائت‌ها را به عثمان داد . عثمان همه مصحف‌ها را گرد آورد و سوزاند .

مصحف اُبَیّ بن کعب و ابن مسعود را پاره پاره کرد و سوزاند .⁽¹⁾

امّا در زمان وی - به اعتراف همگان - مصحف امام علی علیه‌السلام سالم ماند و سوزاندن به آن نرسید .

این گزاره چه معنایی می‌دهد و بر چه چیزی دلالت دارد ؟

این احتمال سیّد بن طاووس درست به نظر می‌آید که مصحف مورد اعتماد مسلمانان ، همان مصحف امام علی علیه‌السلام است ؛ زیرا امام علیه‌السلام از طریق حُذَیفه آن را پیش عثمان فرستاد تا بدان تکیه کند .

این نگرش و تقویت آن ، با آنچه بر سر زبان‌هاست سازگاری ندارد ؛ اینکه مصحف رایج ، مصحف عثمان می‌باشد و رسم الخطّ موجود در آن ، رسم الخطّ عثمانی است .

در بحث «یکدست سازی قرآن‌ها» به مطالب فراوانی پی می‌بریم که دیدگاه مشهور را نفی می‌کند .

قرآن در زمان امام علی علیه‌السلام

عثمان ، همه مصحف‌ها (به جز مصحف امام علی علیه‌السلام) را سوزاند ؛ چنان که ابوبکر - در عصر خویش - علی علیه‌السلام را از جمع قرآن بازداشت و در راستای تضعیف [ عملکرد ] امام علیه‌السلام شخص دیگری را در کنارش نهاد تا قرآن را گرد آورد . عُمَر نیز چنین کرد .

ما در این کتاب ، همان احتمال سیّد بن طاووس را درباره قرآن رایجِ کنونی ، می‌پسندیم ؛ زیرا حُذَیفة بن یمان ، از اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و از نزدیکان امام علی علیه‌السلام به شمار می‌آمد و رابط میان خلفا و امام بود و به یکدستی متن قرآنی - میان مسلمانان - فرا می‌خواند .

از این رو ، بعید نمی‌نماید که مصحف مُجَرَّد - از تفسیر امام علیه‌السلام - را پیش عثمان برده باشد تا بدان اعتماد کند و عثمان - بی‌آنکه نام امام علیه‌السلام را ببرد - همین کار را کرد .

مؤیّد این سخن ، قراین فراوانی است ، از جمله :

وجود بَسْمَله در آغاز هر سوره در قرآن رایج با اینکه مکتب خلافت بر عدم جزئیّتِ آن پایبندند ، در حالی که مکتب اهل بیت علیهم‌السلام آشکار خواندن آن را از نشانه‌های مؤمن می‌شمارد .

نبودن دو سوره «حَفْد» و «خَلْع» (که عُمَر آنها را می‌خواند) در قرآن امروزین .

عدم وجود آیه رجم (سنگسار) پیرمرد و پیرزن در قرآن حاضر .

نبودن این قرائت ابوبکر «وجائت سکرة الحقّ بالموت» در قرآن کنونی ، به جای « وَجَاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ »⁽¹⁾.

همه اینها تأیید می‌کند ، مصحف امروزین ، مصحف عثمان نمی‌باشد ، بلکه مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است و این قرآن ، همان مصحف معصوم (مصون از خطا) است که به دست معصوم گرد آمد و همان مصحفی است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امام علی علیه‌السلام و همه صحابه ، آیه‌ها و سوره‌های آن را می‌خواندند .

اگر این قرآن ، مصحف تحریف یافته می‌بود ، امام علیه‌السلام در درگیری با معاویه و طلحه و زبیر و خوارج ، به حکمیّتِ آن تن نمی‌داد .

اینکه امام علی علیه‌السلام و فاطمه زهرا علیهاالسلام و حسن و حسین علیهماالسلام (و دیگر امامان علیهم‌السلام) سوره‌های این قرآن را می‌خواندند و آیه‌های آن را در نامه‌ها و خطبه‌ها و سخنانشان ، شاهد می‌آوردند و در گفت و گوها و احتجاج‌هاشان از آن دفاع می‌کردند ،⁽¹⁾عدم وقوع تحریف در قرآن را بیان می‌دارد .

امام علی علیه‌السلام نخستین فرد از صحابه است که وحدت کلمه در قرآن را پاس داشت و اجازه نداد « طَلْحٍ مَنْضُودٍ »⁽²⁾به «طَلْعٍ منضود» تغییر یابد ، فرمود : قرآن از این پس ، دست‌کاری نمی‌شود .

قرآن در دوران امامان علیهم‌السلام

به چیزی که اهتمام [ به جمع قرآن و اصلاح و سامان آن ] را در زمان امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و امامان بعد از آنها ، برانگیزد ، دست نیافتیم . آنان مانند دیگرمسلمانان ، قرآن رایج را می‌خواندند و مخالفت با آن را جایز نمی‌شمردند .

سند آنان علیهم‌السلام به قرآن - پیش از این - گذشت . آنان قرائت را از علی علیه‌السلام گرفتند و ملاک راست و درست بودن روایاتی را که از آنها نقل می‌شود ، قرآن قرار دادند و قواعد جرح و تعدیل [ خدشه و اصلاح ] را بر اساسِ آن ساختند .

با مراجعه به سخنان و خطبه‌ها و نامه‌هاشان ، درمی‌یابیم که هیچ یک از آنان به آیه‌ای که بر خلاف قرائت مشهور - نزد مسلمان - است ، شاهد نیاورده‌اند .

همه اینها بیانگر وحدت کلمه آنها و همه مسلمانان در قرآن بودن همین قرآن رایج است .

یکدست سازی قرآن‌ها

اشاره

مصحف عثمانی و حروف هفت‌گانه

یکدست سازی قرائت‌ها ، آرزوی هر مسلمانی بود و هدف مقدّسی به شمار می‌رفت که همه صحابه ، آرزوی آن را داشتند ؛ به ویژه پس از گسترش اختلاف در قرائت‌ها میان آنان .

سبب این اختلاف ، عُمَر بود ؛ زیرا طرح حروف هفت‌گانه را رواج داد و قرائت را به هر شکلی - تا زمانی که آیه رحمت آیه عذاب نشود - اجازه داد و سیاست یکدست نساختن قرائت‌ها وعدم کتابت مصحف امام را در پیش گرفت.

مکتب اهل بیت علیهم‌السلام با این رویکرد مخالف بود ، بلکه آن را تکذیب کرد ؛ چراکه قرآن از نزد خدای یگانه بر شخص واحد با یک زبان فرود آمد و این حقیقت ، قرائت‌های مختلف را برنمی‌تافت .

نیز اختلاف در قرائت را در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌توان تصوّر کرد ؛ زیرا آن حضرت قرآن را همان گونه که نازل می‌شد قرائت می‌کرد « لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ »⁽¹⁾(تا قرآن را با درنگ بر مردم بخوانی) نزول قرآن از ده آیه فراتر نمی‌رفت مگر اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنان را می‌آموزاند و گروهی از صحابه را برای قرائت قرآن بر مردم گماشت و خود دوست می‌داشت قرائتِ آنان را بشنود .

همه اینها دقّت در ضبط را گویاست .

یکدست سازی مصحف‌ها در عهد عثمان

در کتاب‌های تاریخ مشهور است که حُذَیفة بن یمان ، پیشنهاد یکدست‌سازی

قرآن‌ها را به عثمان داد . در بعضی از متون می‌خوانیم که وی (پس از بازگشت از جنگ در اِرْمینیّه و آذربایجان) به سعید بن عاص گفت :

در این سفر پی بُردم که اگر مردم به حال خود رها شوند ، در قرآن اختلاف می‌کنند ، سپس از مواظبت قرآن - تا ابد - دست می‌کشند .

سعید پرسید : جریان چه بود ؟

حُذَیفه گفت : مردمانی از حِمص را دیدم که می‌پندارند قرائت آنها از دیگران بهتر است و آنان قرائت را از مقداد فرا گرفتند .

اهل دمشق را دیدم که می‌گویند : قرائت ما از دیگران بهتر است .

اهل کوفه را دیدم که مانند همین سخن را قائل‌اند و آنان قرائت را از ابن مسعود آموخته‌اند .

اهل بصره را دیدم که مثل همین نگرش را دارند و قرائت را از ابو موسی یاد گرفته‌اند و مصحف او را «لباب القلوب» می‌نامند .

چون به کوفه رسیدند ، حُذَیفه مردم را به این ماجرا آگاه ساخت [ و نگرانی‌اش را بیان داشت ] و از آنچه می‌ترسید ، بیمشان داد . اصحاب پیامبر و بسیاری از تابعان با وی هم داستان شدند .

اصحاب ابن مسعود ، گفتند : چه چیزی را انکار می‌کنی ؟ مگر قرآن را با قرائت ابن مسعود نمی‌خوانیم ؟

حُذَیفه و کسانی که با وی موافق بودند ، به خشم آمدند و گفتند : شما اعراب [ و بی‌سواد ] اید . دهانتان را ببندید که قرائت شما

خطاست .

حُذَیفه گفت : واللّه اگر زنده ماندم پیش امیر مؤمنان می‌روم و راهنمایی‌اش می‌کنم که جلو این کار را بگیرد .

ابن مسعود به وی تندی کرد ، سعید به خشم آمد و برخاست ، مردم پراکنده شدند . حُذَیفه غضبناک شد و نزد عثمان رفت و او را به آنچه دید ، خبر داد ... .⁽¹⁾

ابن داوود روایت می‌کند که :

مردمانی در عراق بودند . یکی‌شان جویای آیه‌ای می‌شد و آن گاه که دیگری آن را می‌خواند ، می‌گفت : من به این [ قرائت ] کافرم .

این امر میان مردم رواج یافت و در قرآن اختلاف کردند .⁽²⁾