موسوعة الامام الخمینی قدس سرة الشریف المجلد 46 شرح چهل حدیث اربعین حدیث

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : خمینی، روح‌الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279 - 1368.

Khomeyni, Ruhollah, Leader and Founder of IRI

عنوان قراردادی : اربعین . شرح

عنوان و نام پديدآور : موسوعة الامام الخمیني قدس سرة الشریف المجلد 46 شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)/ نویسنده امام خمینی (س).

وضعيت ويراست : [ویراست ؟].

مشخصات نشر : تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، 1394.

مشخصات ظاهری : 923ص.

فروست : موسوعه‌الامام‌الخمینی قدس‌السره‌الشریف.

شابک : 300000 ریال: 978-964-335-011-6

يادداشت : چاپ پنجاه و نهم.

يادداشت : چاپ قبلی : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، 1386 (800ص.).

یادداشت : کتابنامه : ص. [867] - 888 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279 - 1368 . اربعین -- نقد و تفسیر

موضوع : اربعینات -- قرن 14

*Arab'inat -- 20th century

اربعینات -- قرن 14 -- نقد و تفسیر

*Arab'inat -- 20th century -- Criticism and interpretation

شناسه افزوده : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279 - 1368 . اربعین . شرح

شناسه افزوده : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

شناسه افزوده : Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works

رده بندی کنگره : BP143/9/خ8الف420217 1394

رده بندی دیویی : 297/218

شماره کتابشناسی ملی : 4939768

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

آدرس سایت : https://www.icpikw.ir

خیراندیش دیجیتالی : مرکز خدمات حوزه علمیه اصفهان

ویراستار: محمّد علی ملک محمّد

اشاره

فهرست اجمالى

مقدمه ناشر ... هفت

مقدمه چاپ سابق ... يازده

متن (شرح چهل حديث) ... 1 - 734

حديث اوّل: جهاد نفس ... 3

حديث دوم: ريا ... 39

حديث سوم: عجب ... 69

حديث چهارم: كبر ... 89

حديث پنجم: حسد ... 119

حديث ششم: حبّ دنيا ... 133

حديث هفتم: غضب ... 149

حديث هشتم: عصبيت ... 163

حديث نهم: نفاق ... 173

حديث دهم: هواى نفس و طول امل ... 185

حديث يازدهم: فطرت ... 199

حديث دوازدهم: تفكّر ... 211

حديث سيزدهم: توكّل ... 239

حديث چهاردهم: خوف و رجا ... 247

حديث پانزدهم: امتحان و آزمايش مؤمنان ... 261

حديث شانزدهم: صبر ... 279

حديث هفدهم: توبه ... 299

حديث هجدهم: ذكر خدا ... 317

حديث نوزدهم: غيبت ... 329

حديث بيستم: اخلاص ... 355

حديث بيست و يكم: شكر ... 373

حديث بيست و دوم: كراهت از مرگ ... 395

حديث بيست و سوم: اصناف جويندگان علم ... 407

حديث بيست و چهارم: اقسام علم ... 425

حديث بيست و پنجم: وسوسه و شك ... 441

حديث بيست و ششم: فضيلت عالم ... 453

حديث بيست و هفتم: عبادت و حضور قلب ... 467

حديث بيست و هشتم: لقاء اللّه ... 497

حديث بيست و نهم: وصاياى رسول اكرم به اميرالمؤمنين على ... 515

حديث سى ام: اقسام قلوب ... 583

حديث سى و يكم: توصيف نشدن حق تعالى و رسول اللّه(صلی الله علیه وآله وسلم) و أئمّه(علیهم السلام) ومؤمنين ... 597

حديث سى و دوم: يقين و رضا ... 619

حديث سى و سوم: ولايت و اعمال ... 629

حديث سى و چهارم: مقام مؤمن نزد حق تعالى ... 645

حديث سى و پنجم: معرفت اسماء حق، مسألۀ جبر و تفويض ... 663

حديث سى و ششم: صفات حق ... 671

حديث سى و هفتم: معرفت خدا و رسول و اُولى الأمر ... 689

حديث سى و هشتم: آفرينش آدم بر صورت خداوند ... 699

حديث سى و نهم: خير و شرّ ... 707

حديث چهلم: تفسير سورۀ «توحيد» و آيات آغازين سورۀ «حديد» ... 719

فهرست آيات كريمه ... 737

فهرست احاديث شريفه (عربى - فارسى) ... 753

فهرست اسماء معصومين علیهم السلام ... 773

فهرست اعلام ... 777

فهرست كتب ... 785

فهرست اشعار ... 789

فهرست لغات ... 791

فهرست واژگان، نمايه‌ها و اصطلاحات ... 803

فهرست منابع ... 867

فهرست موضوعات ... 889

مقدمه ناشر

بسم اللّه الرحمن الرحيم

الحمد للّه ربّ العالمين والصلاة والسلام على محمّد وآله الطاهرين

سنّت «اربعين» نويسى به معناى شرح چهل حديث برگزيده، در ميان عالمان اسلامى، آموزه‌اى است برگرفته از سخن سرور كائنات رسول خاتم محمد مصطفى صلی الله علیه و آله وسلم كه فرمود: «من حفظ على اُمّتي أربعين حديثاً ممّا يحتاجون إليه في أمر دينهم، بعثه اللّه يوم القيامة فقيهاً عالماً». عالمان شيعه و سنّى در تأسّى به اين كلام نورانى نبوى، كتب و رسائل فراوان و پرتعدادى پديد آورده‌اند كه شايد قديمى‌ترين كتاب اربعين به سدۀ چهارم قمرى مى‌رسد و كتاب «اربعين حديث» يا «شرح چهل حديث» امام خمينى(س) در راستاى همين سنّت اسلامى و عمل به اين سخن نبوى است.

از جانب ديگر، يكى از دروس متداول در حوزه‌هاى علميه كه توسط علماى عامل و بزرگان اهل معرفت ارائه مى‌گرديد، درس اخلاق بوده كه آميزه‌اى از علم اخلاق اسلامى بر پايه احاديث نورانى معصومين علیهم السلام و نصايح تأثيرگذار بر اساس انفاس قدسيۀ استاد بوده است. امام خمينى(س) نيز چند سال در سال‌هاى ميانى بين رحلت آيت اللّه العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى قدّس سرّه (1355 ش) تا هجرت آيت اللّه العظمى حاج سيد حسين طباطبايى بروجردى قدّس سرّه (1323 ش) به قم، در مدرسه ملاصادق و سپس فيضيه براى طلاب و گروهى از غير طلبه‌ها، درس اخلاق مى‌فرمودند و علاوه بر تدريس فلسفه و عرفان و سطوح عاليه فقه و اصول، به تربيت روحى و تهذيب نفوس طلاب و فضلاى حوزه علميه قم اهتمام داشتند.

ايشان در همين دوره، اقدام به نگارش چهار كتاب اخلاقى - عرفانى نموده‌اند كه به ترتيب عبارتند از: «شرح چهل حديث»، «سر الصلوة»، «آداب الصلوة»، «شرح حديث جنود عقل و جهل» و ظاهراً بسيارى از مضامين اين كتاب‌ها را در درس اخلاق خود نيز تبيين مى‌فرمودند. كتاب «شرح چهل حديث» در چهارم محرم 1358 / چهارم اسفند 1317 ش. به اتمام رسيده و در آن، ابتدا روايات اخلاقى و سپس روايات عرفانى مورد شرح و تفسير قرار گرفته است.

امام خمينى(س) در ابتداى كتاب و به هنگام نقل اولين حديث، اسناد حديثى خود را به مرحوم ثقة الاسلام محمد بن يعقوب كلينى قدّس سرّه ذكر فرموده است كه از طريق بزرگان فقه و حديث، روايات كتاب «كافى» را با سند متصل خويش نقل مى‌فرمايند. ايشان در هنگام نقل احاديث اين كتاب، از مرحوم كلينى با القاب و اوصاف والايى همانند: «ثقة الاسلام و المسلمين، فخر الطائفة الحقّة ومقدّمهم»، «الإمام الأقدم، حجّة الفرقة و رئيس الاُمة»، «فخر الطائفة وذخرها»، «الشيخ الثقة الجليل»، «حجّة الفرقه وإمامهم»، «حجّة الفرقة وثقتها»، «شيخ المحدّثين وأفضلهم»، «الشيخ الأجل والثقة الجليل»، «عماد الإسلام والمسلمين»، «ركن الإسلام»، «الشيخ الأقدم والركن الأعظم» ياد كرده‌اند.

حضرت امام در اين كتاب، به آراء بزرگان عرفان و فلسفه و نيز فقها و محدثين عظام اشاره فرموده و در مقام تأييد يا نقد ايشان برآمده‌اند. ايشان به تناسب مضمون احاديث، مبانى فكرى خويش را گاه به صورت تفصيلى و گاه به طور مختصر مورد تأكيد قرار داده‌اند و به مسائل فراوانى از قبيل: فطرت، نظام احسن، قواى نفس، براهين اثبات خداوند و تجرد نفس، تجسم اعمال، عصمت، سريان صفات كمالى در موجودات، انسان كامل، حجب نورانى و ظلمانى، اسماء و صفات الهى، اعيان ثابته، توحيد و... پرداخته‌اند.

نام كتاب بر اساس تعبيراتى كه حضرت امام فرموده‌اند «شرح اربعين حديث» است امّا با نام‌هاى چهل حديث، اربعين حديث، و شرح چهل حديث نيز از آن ياد مى‌شود.

نسخه اصلى و دست‌خط امام از اين كتاب، طى حمله مأموران ساواك به منزل حضرت امام در قم به سال 1342 ش. مفقود گرديده است، امّا برگه هايى از چرك نويس

كتاب كه اكثراً ايشان در كاغذهاى باطله يا در اطراف و پشت نامه‌ها نوشته‌اند در كتابخانه عمومى حضرت آيت اللّه العظمى گلپايگانى رحمه الله علیه موجود و حاوى اكثر صفحات تا حديث 29 مى‌باشد. پس از پيروزى انقلاب اسلامى، حضرت امام متذكّر شده‌اند كه ممكن است نسخه‌اى از كتاب در كتابخانه آيت اللّه ملا على معصومى همدانى موجود باشد و به اين ترتيب، يك استنساخ كامل از اين اثر، به دست آمد. استنساخ ديگرى نيز از كتاب وجود دارد كه فقط مشتمل بر سيزده حديث بوده و ناقص است.

براى نخستين بار حديث اول از اين كتاب، همراه با شرح تفصيلى مرحوم آيت اللّه فهرى در سال 1363 ش. توسط «انتشارات طه» قزوين منتشر گرديد و پس از آن، چهار حديث اول با شرح آقاى فهرى در سال 1365 ش از سوى انتشارات اطلاعات چاپ گرديد.

سپس در سال 1366 ش. مجموعۀ چهل حديث بدون شرح، به طور كامل و در دو مجلد با عنوان «اربعين حديث» توسط انتشارات طه به چاپ رسيد و در همان سال‌ها، حدود بيست حديث از كتاب در مجله اعتصام وابسته به سازمان تبليغات اسلامى انتشار يافته است. مركز نشر فرهنگى رجاء در سال 1368 ش. و بلافاصله پس از رحلت امام خمينى(س)، كتاب را با تصحيح جديد و پاورقى تعيين مصادر با عنوان «چهل حديث» در اختيار علاقه‌مندان قرار داد.

مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س) در سال 1371 ش. با تصحيح متن و پاورقى‌هاى توضيحى و تعيين مصادر كتاب به همراه فهارس فنى، كتاب را با عنوان «شرح چهل حديث (اربعين حديث)» منتشر نمود و از آن پس همان متن ملاك چاپ‌هاى بعدى قرار گرفت.

اين كتاب تا كنون به زبان‌هاى عربى، اردو و اندونزيايى ترجمه شده است. ترجمه عربى با عنوان «الاربعون حديثاً» توسط آقاى سيد محمد غروى در سال 1370 ش / 1411 ق در شهر صور لبنان انجام شده و توسط دارالتعارف بيروت، دار الكتاب الاسلامى قم و در نجف اشرف به چاپ رسيده است. ترجمه اردو در سال 1387 ش توسط معاونت امور بين الملل مؤسسه با نام «چاليس حديثين» منتشر شده است و

ترجمۀ اندونزيايى آن از روى متن عربى به سال 2004 م. در جاكارتا توسط مركز فرهنگى اسلامى (ميزان) منتشر گرديده است.

كتب ديگرى نيز بر اساس كتاب حاضر منتشر شده است كه برخى از آن عبارتند از: «بركرانه شرح چهل حديث امام خمينى» كه به قلم آقاى جواد محدثى با حفظ مفاد و محتواى مطالب امام، نوشته شده و توسط مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س) در سال 1387 منتشر گرديده است؛ «برگزيده‌اى از كتاب شرح چهل حديث» تلخيص بدون تصرف در الفاظ كتاب كه به كوشش آقاى سيد حسن اسلامى انجام شده و توسط اين مؤسسه در سال 1388 انتشار يافته است؛ «زبدة الأربعين حديثاً» كه در سال 1415 ق. به گزينش آقاى سامى خضرة از ترجمه آقاى غروى توسط دارالهادى بيروت چاپ گرديده است.

اينك مؤسسه تنظيم ونشر آثار امام خمينى(س) به مناسبت چاپ «موسوعه امام خمينى(س)» تصحيحى دوباره بر متن و ويرايش كتاب انجام داده و با تكميل و اصلاح پاورقى‌ها، اقدام به نشر آن نموده است.

روش تحقيق

1 - مقابله با نسخه‌هاى موجود و تصحيح متن.

2 - ويرايش متن.

3 - اضافه نمودن عناوين لازم كه در كروشه [] قرار داده شده است.

4 - اصلاح و تكميل پاورقى‌هاى تحقيقى.

5 - تنظيم مجدد فهارس فنى كتاب.

در پايان لازم است از محققين بزرگوارى كه در تصحيح و تحقيق كتاب تلاش وافر نموده‌اند، تشكر نماييم.

مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س)

دفتر قم

مقدمه چاپ سابق

بسم اللّه الرحمن الرحيم

چهل حديث يكى ديگر از آثار ضمير فيض‌پذير عارف و عالم ربّانى، حضرت امام خمينى - سلام اللّه عليه - است. معظم له اين كتاب را در شرح و بيان چهل حديث از احاديث موروث از معصومان نگاشته‌اند. سنت «اربعين» نويسى از قديم الايام در ميان علماى دين معمول بوده است، و حضرت امام نيز براى مسلوك داشتن سنت سلف بر عهده گرفته بودند كه كتابى در اين زمينه تصنيف كنند. مطاوى كتاب همه در تفحص از حقيقت اخبارى از پيشوايان معصوم دين و سرشار از تذكرات اخلاقى و نكات عرفانى و حِكمى است.

«اربعين» (چهل حديث) عنوان كتاب‌هايى است كه معمولاً در بردارندۀ چهل حديث است، يا آنكه چهل باب است در حديث. تأليف «اربعينيات» ظاهراً از قرن چهارم هجرى معمول شده و در كتاب‌هاى عربى به «كتب الاربعينيات» معروف است. بناى اربعينيات حديث مشهورى است كه در طرق كثير روايت شده، و آن حديث چنين است: «من حفظ على اُمّتي أربعين حديثاً في أمر دينها، بعثه اللّه تعالى يوم القيامة في زمرة الفقهاء و العلماء». كسانى همچون ابوبكر كلاباذى (وفات 380) و أبو عبدالرحمن سلمى و أبونعيم اصفهانى و شيخ بهايى، و غير ايشان در اين باب تأليف كرده‌اند، و هر يك اربعين خود را به قصدى پرداخته‌اند، مثلاً يكى احاديث مربوط به توحيد، و يكى احاديث دربارۀ زهد و نسك و مواعظ، و ديگرى احاديث در باب عبادات را جمع كرده، مانند اربعين - حاوى چهل حديث از طريق اهل بيت نبوت - از شيخ بهايى، كه ابن خاتون، از علماى شيعه و از

شاگردان شيخ، بر آن شرح نوشته است. اربعين مجلسى دوم، شرحى مفصل به عربى بر چهل حديث كه تقريرات درسى مجلسى است. يا كتاب الاربعين از شهيد اوّل كه مشتمل است بر چهل حديث، بدون شرح و توضيح، و بيشتر احاديث آن در باب عبادات است. يا اربعين نور الدين عبدالرحمن جامى كه حاوى چهل حديث و ترجمۀ منظوم آنهاست.

كتاب حاضر در اصل تقريرات امام خمينى - قدس اللّه روحه - بوده است كه مضامين آن را در مدرسۀ فيضيه و ملا صادق در قم براى شاگردان خود ايراد فرموده بودند، سپس تصميم گرفتند كتابى در همين زمينه تأليف كنند، و اين كتاب را در 1358 ه-. ق. به پايان آوردند. سى‌وسه حديث از احاديث اين دفتر مربوط به اخلاقيات و مهلكات و منجيات، و هفت حديث آخر در باب اعتقادات و معارف است. روش معظم له در توضيح احاديث چنين است كه ابتدا حديث را نقل مى‌كنند، سپس آن را به فارسى ترجمه مى‌كنند، و آن گاه كلمات اصلى حديث، و گاه غالب تعبيرات و كلمات آن، را شرح و معنا مى‌كنند، و در معناى حديث متعرض نكته‌اى كه در شرح حديث سودمند است مى‌شوند، و پس از فراغ از شرح تعبيرات و اصطلاحات و تمهيدات لازم، به شرح متن مى‌پردازند، و طى چند «فصل» شرح حديث را به پايان مى‌برند.

همان طور كه در بالا ياد شد، سى‌وسه حديث اوّل مربوط به مسائل اخلاقى است. در اين قسمت وجهۀ همت مصنف بزرگوار كتاب اين است كه تمويهات نفس را آشكار كنند و مفاسد هر يك از ذمايم اخلاقى همچون كبر، ريا، غضب و حسد، را شرح دهند و در خلال مطالب مواعظى درج كنند كه در بازداشت نفس از معصيت سودمند قرار گيرد. در هر باب آياتى از كلام آسمانى استشهاد كرده‌اند و گه‌گاه از سخنان ارباب ضماير پاك نيز استفادت جسته‌اند كه در بين آنان در درجۀ اوّل معلم روحانى و ارجمند خود ايشان، مرحوم شاه آبادى، است كه در زمان تأليف اين كتاب در قيد حيات بوده‌اند.

چنانكه گفته شد، آنچه در شرح اين روايات مطمح و مطرح نظر معظم له بوده بيدار ساختن خواننده و تنبه دادن به اوست كه از مباشرت لذات دست بردارد و مباشر اعمال صالح گردد، و با طى طريق سلوك خود را از صفات بد و ناپسند مبرّا سازد، تا به فيض

هدايت نايل گردد و با ايمان درست و عمل پاكيزه خداى خويش را ملاقات كند. مصنف بزرگوار كه معلم بزرگ اخلاق بوده‌اند در اين ابواب بياناتى عالى و قوى و مؤثر دارند كه در شدت تأثير و نفوذ در قلب مى‌توان گفت كه در وقت تحرير مطالب سرّ ايشان از عالم قدس فايض بوده است.

هفت حديث آخر كتاب در شرح مطالبى است كه از سنگين‌ترين و در عين حال عالى‌ترين و نفيس‌ترين مطالب و مباحث عرفانى محسوب است. مباحثى از قبيل جبر و تفويض عرفانى، بحث ذات و اسماء و صفات حق تعالى، شناخت بارى و آفرينش آدم بر صورت او، و مانند آن. اين احاديث را كه همه بنيه و جنبۀ عرفانى دارند و هر يك از مستندات محكم عارفان است طبعاً معظم له به مذاق عرفان تفسير كرده‌اند، اما در جاى خود متذكر شده‌اند كه حمل اين روايات و آيات بر معانى عرفانى به سائقۀ ذوق شخصى نبوده و بر طبق أهواى كسان تفسير نكرده‌اند، بلكه اينها معارفى است كه اصحاب حال و ارباب علوم افاضى، با معيارى كه همان ضمير صافى برخوردار از فيض هدايت ايشان است، به دست داده‌اند. و در عين حال كلام الهى را منزه از كنه‌يابى دانسته‌اند و علم آن را مخصوص انبيا و ائمه شمرده‌اند. حضرت امام خمينى در عرفان نظرى ممحّض بوده‌اند و در شرح اين احاديث به طرح مباحث نفيس عرفانى پرداخته‌اند، اما چنانكه فرموده‌اند همه جا توجه داشته‌اند كه عقايد غير مستفاد از شرح را در شرح

خويش وارد نسازند و بر وفق منهج مستقيم شرع گام بردارند، و گاه به‌تناسب به ايرادات اهل قشور نيز پاسخ گفته‌اند.

اهل عرفان و نظر پايۀ عالى و مايۀ ارجمند اين كتاب را مى‌شناسند. براى آنان اين كتاب نياز به معرفى ندارد. براى غير آنان نيز مقالتى معجل عهده‌دار باز نمودن همۀ نفايس اين اثر نتواند بود. كتاب چهل حديث پيش از اين (و پس از پيروزى انقلاب اسلامى) به چند صورت به چاپ رسيد. يك بار چهار حديث از آن همراه با شرح در انتشارات اطلاعات چاپ شد. سپس انتشارات طه (در قزوين) آن را منتشر ساخت. و مركز نشر فرهنگى رجا نيز آن را بار ديگر به چاپ رساند. امتياز مهم چاپ حاضر بر

ساير چاپ‌ها مقابلۀ دقيق با دو نسخۀ موجود⁽¹⁾و اصلاح اغلاطى است كه در چاپ‌هاى ديگر وجود دارد، به اضافۀ ويرايش فنى مطابق آيين و پاراگراف‌بندى صحيح، و ترجمۀ عبارات و رواياتى كه در متن ترجمه نشده است، و اعراب‌گذارى همۀ عبارات عربى. همچنين فهارس مختلف كه براى كتاب تنظيم شده و ارجاعات به مآخذ و منابع كه همچون دو كتاب ديگر چاپ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام (سرّ الصلوة و آداب الصلوة)

تا حد مقدور دقيق به عمل آمده است.

بهترين درودهاى ما نثار روح پر فتوح امام خمينى (س)، بر پا كنندۀ نظام عدل و حق، و راهگشاى تلاشگران راستى و رستگارى باد.

مؤسسۀ تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)

شرح چهل حديث

اربعين حديث

مقدمه مؤلف

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

الحمدللّه ربّ العالمين والصَّلاةُ على

محمّدٍ وآله أَجمعين ولعنة اللّه على أَعدائهم إلى يوم الدّين

خداوندا! آينۀ دل را به نور اخلاص روشنى بخش ؛ و زنگار شرك و دوبينى را از لوح دل پاك گردان ؛ و شاهراه سعادت و نجات را به اين بيچارگان بيابان حيرت و ضلالت بنما ؛ و ما را به اخلاق كريمانه متخلق فرما ؛ و از نفحات و جلوه‌هاى خاص خود كه مختص اولياى درگاه است ما را نصيبى ده ؛ و لشكر شيطان و جهل را از مملكت قلوب ما خارج فرما ؛ و جنود علم و حكمت و رحمان را به جاى آنها جايگزين كن ؛ و ما را با حبّ خود و خاصّان درگاهت از اين سراى درگذران ؛ و در وقت مرگ و بعد از آن با ما با رحمت خود رفتار فرما ؛ و عاقبت كار ما را با سعادت قرين كن ؛ بحقّ محمّد و آله الطاهرين ، صلوات اللّه عليهم أجمعين .

و بعد ، اين بندۀ بى‌بضاعت ضعيف مدتى بود با خود حديث مى‌كردم كه چهل حديث از احاديث اهل‌بيت عصمت و طهارت - عليهم السلام - كه در كتب معتبرۀ اصحاب و علماء ، رضوان اللّه عليهم ، ثبت است ، جمع‌آورى كرده ، و هر يك را به مناسبت شرحى كند كه با حال عامه مناسبتى داشته باشد ؛ و از اين جهت آن را به زبان فارسى نگاشته كه فارسى زبانان نيز از آن بهره برگيرند ؛ شايد ، ان شاء اللّه ، مشمول حديثِ شريفِ

ختمى مرتبت - صلّى اللّه عليه وآله - شوم كه فرموده است : «مَنْ حَفِظَ عَلى أُمَّتي أَرْبَعينَ حَديثاً يَنْتَفِعُونَ بِهَا بَعَثَهُ اللّه‌ُ يَوْمَ الْقيامَةِ فقيهاً عالِماً»⁽¹⁾، تا - بحمداللّه و حُسنِ توفيقه - موفّق به شروع آن شدم و از خداى تعالى توفيق اتمام مى‌طلبم ؛ إنّه وَلِيُّ التَّوْفيق .

حديث اوّل :جهاد نفس

اشاره

حدیث اوّل [ جهاد نفس ]

الحديث الأوَّل : أَخْبَرَني إجازَةً ، مُكاتبَةً وَمُشافهَةً⁽¹⁾عِدَّةٌ مِنَ الْمَشايخ العِظامِ وَالثِقاتِ الكِرامِ مِنْهُم الشَّيْخُ العَلاّمةُ المُتَكَلِّمُ الفَقيهُ الأُصُولي الأَديبُ المُتَبَحِّرُ الشَّيخُ مُحمَّدرضا آل العَلاّمَةِ الوَفِي الشَّيخِ مُحَمَّد تَقيّ الأصفهاني⁽²⁾- أَدامَ اللّه‌ُ تَوْفيقَهُ - حينَ تَشَرُّفِهِ بِقُمِ

الشَّريفِ ، والشَّيخُ العالمُ الجَليلُ المُتَعَبِّدُ الثِّقَةُ الثَّبْتُ الحاج شيخ عَبّاس القمّي⁽¹⁾- دامَ تَوْفيقُهُ - كِلاهُما عَنِ المَوْلَى العالمِ الزّاهدِ العابدِ الفقيهِ المحدِّثِ الآميرزا حسين النوريِ⁽²⁾- نوّر اللّه مَرْقَدَهُ الشَّريفَ - عَن العلاّمةِ الشَّيخِ مُرتَضَى الأَنصاري⁽³⁾، قَدَّسَ اللّه‌ُ سِرَّه. وَمِنْهُم السَيِّدُ السَّنَدُ الْفقيهُ الْمُتَكلِّمُ الثِقَةُ الْعَيْنُ الثَّبْتُ الْعَلاّمَةُ السَيِّد مُحسن الأَمين العاملي⁽⁴⁾- أَدام اللّه تأييداته - عَنِ الفقيهِ العَلاّم ، صاحِبِ المصنَّفاتِ العديدةِ السيِّد محمَّد بن هاشم

الموسوي الرضوي الهندي⁽¹⁾، الْمُجاوِر في النجف الأَشرف حيّاً وميِّتاً - قدَّس اللّه سرّه - عَنِ العلاّمةِ الأَنصاري . ومنهم السيِّدُ العالِمُ الثِّقَةُ الثَّبْتُ السيِّدُ أَبوالقاسم الدِهكردي الأصفهانيْ⁽²⁾، عَنِ السيّدِ السَّندِ الأَمْجَدِ الآميرزا محمّد هاشم الأصفهاني⁽³⁾- قدّس سرّه - عَنِ العَلاّمَةِ الأَنصاري (وَ لَنا طُرُقٌ أُخْرى غَيرُ مُنْتَهيةٍ إلَى الشَّيْخِ تَرَكْناها) عَنِ الْمَوْلَى الأَفْضَلِ أَحْمَدَ النَّراقي⁽⁴⁾، عَن السَيّد مَهدي الْمَدْعُوِّ بِبَحْرِ العُلومِ صاحبِ الكرامات⁽⁵⁾- رضوان اللّه عليه - عَن أُستادِ الكلّ الآقا محمّد باقر البهبهاني⁽⁶⁾، عَن والدِهِ الأكمل مُحمَّد

أَكمل⁽¹⁾، عَنِ المَوْلى مُحمّد باقر المجلسي⁽²⁾، عَن والِدِهِ المُحقِّق المَوْلى مُحمّد تقيّ المجلسي⁽³⁾، عَن الشَّيخِ المُحقِّق البَهائي⁽⁴⁾، عَن والِدِهِ الشِّيخ حُسين⁽⁵⁾، عَنِ الشَّيخ زَيْنِ

الدّينِ الشهيرِ بالشّهيد الثاني⁽¹⁾، عَنِ الشَّيخ عَليِ بْنِ عَبْدِ العالي الميسي⁽²⁾، عَنِ الشَّيخِ شَمسِ الدّين مُحمّد بْنِ المُؤَذِّن الجَزيني⁽³⁾، عَنِ الشَّيخ ضياء الدّين علي⁽⁴⁾، عَن والدِهِ الحائزِ للمرتبتيْن الشيخِ شمس الدّين محمّد بن مَكّي⁽⁵⁾، عَن الشَّيخِ أَبي طالِب مُحمّد فَخرِ الْمُحَقّقين⁽⁶⁾، عَن والدِهِ آية اللّه‌ِ الْحَسن بنِ مُطهَّرِ العلاّمة الحِلّي⁽⁷⁾، عَن الشَّيخ أَبي

القاسم جَعفرِ بنِ الحسنِ بنِ سعيدِ الحِلّي المُحقّقِ عَلى الإِطلاقِ⁽¹⁾، عَن السَيّد أَبي عَلي فَخّار بنِ المَعدِ المُوسَوي⁽²⁾، عَن الشَّيخ شاذانِ بنِ جَبرئيلِ القُمّي⁽³⁾، عَن الشَّيخِ مُحمّدِ بنِ أَبي القاسم الطَبري⁽⁴⁾، عَن الشَّيخِ أَبي عَليِّ الحسنِ⁽⁵⁾، عَن والدِهِ شَيخِ الطائفةِ أَبي جَعفر مُحمّد بنِ الحَسنِ الطُوسي⁽⁶⁾جامِع التهذيب والاستبصار ، عَنْ إمام الفُقهاءِ

وَالمُتكلّمين الشيخِ أَبي عَبداللّه مُحَمَّدِ بنِ مُحمّدِ بنِ نُعْمانَ الشَّيخِ المُفيد⁽¹⁾، عَن شَيْخِهِ رَئيسِ المُحدِّثين الشّيخ أَبي جَعفرٍ مُحمّدِ بنِ عليّ بنِ الْحُسينِ بنِ مُوسى بْنِ بابِوَيْهِ القُمّي⁽²⁾صاحِب كتاب مَنْ لا يَحْضُرُهُ الْفَقيهِ ، عَنِ الشَّيخِ أَبي القاسمِ جَعْفَرِ بْنِ قُولَوَيْهِ⁽³⁾، عَن الشَّيخِ الأَجلّ ثِقهِ‌الإسلامِ مُحمّد بن يعقوبَ الكلينيّ⁽⁴⁾صاحب الكافي ، عَن عَليِّ بنِ

إبراهيمَ⁽¹⁾، عن أَبيهِ⁽²⁾، عَن النَّوْفَليِّ⁽³⁾، عَن السَّكْوني⁽⁴⁾، عَن أَبي عَبْدِاللّه‌ِ عليه السلام : «إنَّ النَّبيَّ - صلّى اللّه عليه وآله - بَعَثَ سَرِيَّةً فَلَمّا رَجَعُوا قالَ : مَرْحَباً بِقَوْمٍ ، قَضَوُا الجِهادَ الأَصْغَرَ ، وَبَقِيَ عَلَيْهِمُ الجِهادُ الأَكْبَرُ . فَقيلَ : يا رَسُولَ اللّه‌ِ مَا الجِهادُ الْأَكْبَرُ؟ قالَ : جِهادُ النَّفسِ»⁽⁵⁾.

ترجمه : «سكونى از حضرت ابى عبداللّه ، الصادق - عليه السلام - حديث كند كه فرمود : همانا پيغمبر - صلّى اللّه عليه وآله - فرستاد لشكرى را . پس چون كه برگشتند فرمود : "آفرين باد به گروهى كه به جاى آوردند جهاد كوچك را ، و به جاى ماند بر آنها جهاد بزرگ" . گفته شد اى پيغمبرِ خدا چيست جهاد بزرگ؟ فرمود : "جهاد نفس است"» .

شرح : «السريّة» قطعة من الجيش . يقال : خير السّرايا أَربَعُمِائَةِ رَجُلٍ⁽⁶⁾. باقى الفاظ روايت معلوم است .

اشاره به بعضى از مقامات نفس انسان

اشاره

[ اشاره به بعضى مقامات نفس انسان ]

نشآت وجودى انسان

بدان‌كه انسان اعجوبه‌اى است داراى دو نشئه و دو عالَم :

نشئۀ ظاهرۀ ملكيۀ دنيويه كه آن بدن او است ؛ و نشئۀ باطنۀ غيبيۀ ملكوتيه كه از عالَم ديگر است .

مقامات و درجات نفس

و نفس او ، كه از عالم غيب و ملكوت است ، داراى مقامات و درجاتى است كه به طريق كلّى گاهى تقسيم كرده‌اند آن را به هفت قسمت⁽¹⁾؛ و گاهى به چهار قسمت⁽²⁾؛ و گاهى به سه قسمت⁽³⁾؛ و گاهى به دو قسمت⁽⁴⁾.

مقامات و درجات نفس

و از براى هر يك از مقامات و درجات آن جنودى است رحمانى و عقلانى ، كه آن را جذب به ملكوت اعلى و دعوت به سعادت مى‌كنند ؛ و جنودى است شيطانى و جهلانى كه آن را جذب به ملكوت سفلى و دعوت به شقاوت مى‌كنند . و هميشه بين اين دو لشكر جدال و نزاع است ؛ و انسان ميدان جنگ اين دو طايفه است :

اگر جنود رحمانى غالب شد ، انسان از اهل سعادت و رحمت است و در سلك ملائكه منخرط ، و در زمرۀ انبيا و اوليا و صالحين محشور است .

و اگر جنود شيطانى و لشكر جهل غالب آمد ، انسان از اهل شقاوت و غضب است ، و در زمرۀ شياطين و كفار و محرومين محشور است .

و چون در اين اوراق بناى تفصيل نيست ، به بعضى مقامات نفس اشاره كرده و وجوه سعادت و شقاوت آن را اجمالاً بيان نموده ، كيفيت جهاد نفس را در آن مقام بيان مى‌كنيم . ان شاء اللّه .

مقام اوّل: نشئۀ ملك و ظاهر

اشاره

مقام اوّل [ نشئۀ ملك و ظاهر ]

و در آن چند فصل است :

فصل: بدن و قواى آن

فصل : [ بدن و قواى آن ]

فصل: بدن و قواى آن

بدان‌كه مقام اوّل نفس و منزل اسفل آن ، منزل «مُلك» و ظاهر و دنياى آن است ، كه اشعه و انوار غيبيۀ آن در اين بدنِ محسوس و بنيۀ ظاهره تابيده و او را زندگانى عَرَضى بخشيده و تجييش جيوش در اين بدن كرده ؛ و ميدان جنگ آن همين بدن است ؛ و قواى ظاهرۀ آن ، لشكر آن است كه در اقاليم سبعۀ ملكيه ، يعنى گوش و چشم و زبان و شكم و فرج و دست و پا ، بسط پيدا كرده . و تمام اين قواى منتشرۀ در اين ممالك سبعه

در تحت تصرف نفس است به مقام «وهم» ، زيرا كه وهم سلطانِ قواى ظاهره و باطنۀ نفس است⁽¹⁾. پس اگر وهم حكومت نمود در آنها به تصرف خود يا شيطان ، اين قوا جنودِ شيطان گردند و مملكت در تحت سلطنت شيطان واقع شود ، و لشكر رحمان و جُنود عقل مضمحل گردند و شكست خورده رخت از نشئۀ ملك و دنياى انسان دركشند و هجرت نمايند ، و مملكتْ خاص به شيطان گردد . و اگر وهم در تحت تصرف عقل و شرع در آنها تصرّف نمايد و حركات و سكنات آنها در تحت نظام عقل و شرع باشد ، مملكت رحمانى و عقلانى شود و شيطان و جنودش از آن رخت بربندند و دامن دركشند . پس جهاد نفس كه جهاد بزرگ است ، و از كشته شدن در راه حق تعالى بالاتر است ، در اين مقام عبارت است از غلبه كردن انسان بر قواى ظاهرۀ خود ، و آنها را در تحت فرمان خالق قرار دادن ، و مملكت را از لوث وجود قواى شيطان و جنود آن خالى نمودن است .

فصل: در تفكّر است

بدان‌كه اوّل شرط مجاهدۀ با نفس و حركت به جانب حق تعالى «تفكّر» است . و بعضى از علماى اخلاق آن را در بدايات در مرتبۀ پنجم قرار داده‌اند⁽¹⁾. و آن نيز در مقام خود صحيح است .

و تفكر در اين مقام عبارت است از آن‌كه انسان لااقل در هر شب و روزى مقدارى - ولو كم هم باشد - فكر كند در اين‌كه آيا مولاى او كه او را در اين دنيا آورده و تمام اسباب آسايش و راحتى را از براى او فراهم كرده ، و بدن سالم و قواى صحيحه ، كه هر يك داراى منافعى است كه عقل هر كس را حيران مى‌كند ، به او عنايت كرده ، و اين همه بسطِ بساط نعمت و رحمت كرده ، و از طرفى هم اين همه انبيا فرستاده ، و كتاب‌ها نازل

كرده و راهنمايى‌ها نموده و دعوت‌ها كرده ، آيا وظيفۀ ما با اين مولاى مالك الملوك چيست؟ آيا تمام اين بساط فقط براى همين حيات حيوانى و اداره كردن شهوت است كه با تمام حيوانات شريك هستيم ، يا مقصود ديگرى در كار است؟ آيا انبياء كرام و اولياء معظّم و حكماى بزرگ و علماى هر ملت كه مردم را دعوت به قانون عقل و شرع مى‌كردند و آنها را از شهوات حيوانى و از اين دنياى فانى پرهيز مى‌دادند با آنها دشمنى داشتند و دارند ، يا راه صلاح ما بيچاره‌هاى فرورفته در شهوات را مثل ما نمى‌دانستند؟

اگر انسان عاقل لحظه‌اى فكر كند مى‌فهمد كه مقصود از اين بساط چيز ديگر است ؛ و منظور از اين خلقتْ عالم بالا و بزرگ‌ترى است ؛ و اين حيات حيوانى مقصود بالذات نيست . و انسان عاقل بايد در فكر خودش باشد ؛ و به حال بيچارگى خودش رحم كند و با خود خطاب كند : اى نفس شقى كه سال‌هاى دراز در پى شهوات عمر خود را صرف كردى و چيزى جز حسرت نصيبت نشد ، خوب است قدرى به حالِ خود رحم كنى ؛ از

مالك الملوك حيا كنى ؛ و قدرى در راه مقصود اصلى قدم زنى ، كه آن موجب حيات هميشگى و سعادت دائمى است ؛ و سعادت هميشگى را مفروش به شهوات چند روزۀ فانى ، كه آن هم به دست نمى‌آيد حتى با زحمت‌هاى طاقت‌فرسا . قدرى فكر كن در حال اهل دنيا از سابقين تا اين زمان كه مى‌بينى . ملاحظه كن زحمت‌هاى آنها و رنج‌هاى آنها در مقابل راحتى آنها چقدر زيادتر و بالاتر است ، در صورتى كه براى هر كس هم راحتى و خوشى پيدا نمى‌شود . آن انسانى كه در صورت انسان و از جنود شيطان است و از طرف او مبعوث است و تو را دعوت به شهوات مى‌كند و مى‌گويد زندگانى مادى را بايد تأمين كرد ، قدرى در حال خود او تأمل كن ؛ و قدرى او را استنطاق كن ببين آيا خودش از وضعيت راضى است؟ يا آن‌كه خودش مبتلا است مى‌خواهد بيچارۀ ديگرى را هم مبتلا كند؟

و در هر حال از خداى خود با عجز و زارى تمنّا كن كه تو را آشنا كند به وظايف خودت كه بايد منظور شود مابين تو و او . و اميد است اين تفكر كه به قصد مجاهدۀ با شيطان و نفس امّاره است ، راه ديگرى براى تو بنماياند و موفق شوى به منزل ديگر از مجاهده .

فصل: در عزم است

منزل ديگر كه بعد از تفكر از براى انسان مجاهد پيش مى‌آيد ، منزل «عزم» است . و اين غير از «اراده» است كه شيخ‌الرئيس در اشارات آن را اوّل درجات عارفين دانسته⁽¹⁾.

بعضى از مشايخ ما - أَطالَ اللّه‌ُ عمرَه - مى‌فرمودند كه «عزم» جوهرۀ انسانيت و ميزان امتياز انسان است ؛ و تفاوت درجات انسان به تفاوت درجات عزم او است⁽²⁾.

و عزمى كه مناسب با اين مقام است عبارت است از بناگذارى و تصميم بر ترك

معاصى ، و فعل واجبات ، و جبران آنچه از او فوت شده در ايّام حيات ؛ و بالأخره عزم بر اين‌كه ظاهر و صورت خود را انسان عقلى و شرعى نمايد كه شرع و عقل به حسب ظاهر حكم كنند كه اين شخص ، انسان است . و انسان شرعى عبارت از آن است كه موافق مطلوبات شرع رفتار كند ، و ظاهرش ظاهر رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - باشد ؛ و تأسّى به آن بزرگوار بكند در جميع حركات و سكنات و در تمام افعال و تروك .

و اين امرى است بس ممكن ، زيرا كه ظاهر را مِثل آن سَرور كردن امرى است مقدور هر يك از بندگان خدا .

و بدان‌كه هيچ راهى در معارف الهيه پيموده نمى‌شود مگر آن‌كه ابتدا كند انسان از ظاهر شريعت . و تا انسان متأدّب به آداب شريعت حقّه نشود ، هيچ‌يك از اخلاق حسنه از براى او به حقيقت پيدا نشود ؛ و ممكن نيست كه نور معرفت الهى در قلب او جلوه كند و علم باطن و اسرار شريعت از براى او منكشف شود ، و پس از انكشاف حقيقت و بروز انوار معارف در قلب نيز متأدّب به آداب ظاهره خواهد بود . و از اين جهت دعوى بعضى باطل است كه به ترك ظاهر ، علم باطن پيدا شود . يا پس از پيدايش آن به آداب ظاهره احتياج نباشد ، و اين از جهل گوينده است به مقامات عبادت و مدارج انسانيت . و شايد موفّق شدم به بيان بعضى از آن در اين ورقه‌ها ، إن شاء اللّه تعالى .

فصل: در اهميّت عزم

فصل [ در اهميّت عزم ]

اى عزيز ، بكوش تا صاحب «عزم» و داراى اراده شوى ، كه خداى نخواسته اگر بى‌عزم از اين دنيا هجرت كنى ، انسان صورى بى‌مغزى هستى كه در آن عالم به صورت انسان محشور نشوى ، زيرا كه آن عالم محل كشف باطن و ظهور سريره است ، و جرأت بر معاصى كم‌كم انسان را بى‌عزم مى‌كند ، و اين جوهر شريف را از انسان مى‌ربايد . استاد معظّم ما - دامَ ظِلُّهُ - مى‌فرمودند : بيشتر از هر چه گوش كردن به تغنّيات سلب اراده و عزم از انسان مى‌كند .

پس اى برادر ، از معاصى احتراز كن ، و عزم هجرت به سوى حق تعالى نما ، و ظاهر را ظاهر انسان كن ، و خود را در سلك ارباب شرايع داخل كن ؛ و از خداوند تبارك و تعالى در خلوات بخواه كه تو را در اين مقصد همراهى فرمايد ؛ و رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - و اهل بيت او را شفيع قرار ده كه خداوند به تو توفيق عنايت فرمايد و از تو دستگيرى نمايد در لغزش‌هايى كه در پيش دارى ؛ زيرا كه انسان در ايّام حيات لغزشگاه‌هاى عميقى دارد كه ممكن است در آنِ واحد به پرتگاه هلاكت چنان افتد كه ديگر نتواند از براى خود چاره بكند ، بلكه در صدد چاره‌جويى هم برنيايد ؛ بلكه شايد شفاعت شافعين هم شامل حال او نشود . نَعُوذُ باللّه مِنْها .

فصل: در مشارطه و مراقبه و محاسبه است

و از امورى كه لازم است از براى مجاهد ، مشارطه و مراقبه و محاسبه است .

«مشارطه» آن است كه در اوّل روز مثلاً با خود شرط كند كه امروز برخلاف فرمودۀ خداوند - تبارك و تعالى - رفتار نكند . و اين مطلب را تصميم بگيرد . و معلوم است يك روز خلاف نكردن امرى است خيلى سهل ، انسان مى‌تواند به آسانى از عهده برآيد . تو عازم شو و شرط كن و تجربه نما ببين چقدر سهل است . ممكن است شيطان و جنود آن ملعون بر تو اين امر را بزرگ نمايش دهند ، ولى اين از تلبيسات آن ملعون است ؛ او را از روى واقع و قلب لعن كن ، و اوهام باطله را از قلب بيرون كن ، و يك روز تجربه كن ، آن وقت تصديق خواهى كرد .

و پس از اين مشارطه ، بايد وارد «مراقبه» شوى . و آن چنان است كه در تمام مدّت شرط ، متوجه عمل به آن باشى ؛ و خود را ملزم بدانى به عمل كردن به آن ؛ و اگر خداى نخواسته در دلت افتاد كه امرى را مرتكب شوى كه خلاف فرمودۀ خداست ، بدان‌كه اين از شيطان و جنود اوست كه مى‌خواهند تو را از شرطى كه كردى بازدارند . به آنها لعنت كن و از شرّ آنها به خداوند پناه ببر ؛ و آن خيال باطل را از دل بيرون نما ؛ و به شيطان

بگو كه من يك امروز با خود شرط كردم كه خلاف فرمان خداوند تعالى نكنم ، ولى‌نعمت من سال‌هاى دراز است به من نعمت داده ، صحت و سلامت و امنيت مرحمت فرموده و مرحمت‌هايى كرده كه اگر تا ابد خدمت او كنم از عهدۀ يكى از آنها برنمى‌آيم ، سزاوار نيست يك شرط جزئى را وفا نكنم . اميد است - ان شاء اللّه - شيطان طرد شود و منصرف گردد و جنود رحمان غالب آيد . و اين مراقبه با هيچ يك از كارهاى تو ، از قبيل

كسب و سفر و تحصيل و غيرها ، منافات ندارد .

و به همين حال باشى تا شب كه موقع «محاسبه» است . و آن عبارت است از اين‌كه حساب نفس را بكشى در اين شرطى كه با خداى خود كردى كه آيا بجا آورد ، و با ولى‌نعمت خود در اين معاملۀ جزئى خيانت نكردى؟ اگر درست وفا كردى ، شكر خدا كن در اين توفيق ، و بدان‌كه يك قدم پيش رفتى و مورد نظر الهى شدى ؛ و خداوند - ان شاء اللّه - تو را راهنمايى مى‌كند در پيشرفت امور دنيا و آخرت ، و كار فردا آسان‌تر خواهد شد . چندى به اين عمل مواظبت كن ، اميد است ملكه گردد از براى تو ، به‌طورى‌كه از براى تو ، كار خيلى سهل و آسان شود ؛ بلكه آن وقت لذت مى‌برى از اطاعت فرمان خدا و از ترك معاصى در همين عالم ، با اين‌كه اين‌جا عالَم جزا نيست لذت مى‌برى و جزاى الهى اثر مى‌كند و تو را ملتذّ مى‌نمايد .

و بدان‌كه خداى تبارك و تعالى تكليف شاق بر تو نكرده و چيزى كه از عهدۀ تو خارج است و در خور طاقت تو نيست بر تو تحميل نفرموده ، لكن شيطان و لشكر او كار را بر تو مشكل جلوه مى‌دهند . و اگر خداى نخواسته در وقت محاسبه ديدى سستى و فتورى شده در شرطى كه كردى ، از خداى تعالى معذرت بخواه و بنا بگذار كه فردا مردانه به عمل شرط قيام كنى . و به اين حال باشى تا خداى تعالى ابواب توفيق و سعادت را بر روى تو باز كند و تو را به صراط مستقيم انسانيت برساند .

فصل: در تذكّر است

و از امورى كه انسان را معاونت كامل مى‌نمايد در مجاهدۀ با نفس و شيطان ، و بايد انسان سالك مجاهد خيلى مواظب آن باشد ، «تذكّر» است . و ما اين مقام را به ذكر آن ختم مى‌كنيم با اين‌كه خيلى از مطالب باقى است . و آن در اين مقام عبارت است از ياد خداى تعالى و نعمت‌هايى كه به انسان مرحمت فرموده .

بدان‌كه از امور فطريه ، كه هر انسان جبلّتاً و فطرتاً بدان حكم مى‌كند ، احترام مُنعِم است⁽¹⁾. و هر كس در كتاب ذات خود اگر تأمّلى كند ، مى‌بيند كه مسطور است كه بايد از كسى كه به انسان نعمتى داد احترام كند . و معلوم است هر چه نعمت بزرگ‌تر باشد و منعم در آن انعام بى‌غرض‌تر باشد ، احترامش در نظر فطرت لازم‌تر و بيشتر است . مثلاً فرق واضح است در احترام بين كسى كه به شما يك اسب مى‌دهد و آن منظور نظرش هست ، با كسى كه يك ده ششدانگى بدهد و در اين دادن منّتى هم نگذارد . مثلاً اگر دكترى شما را از كورى نجات داد فطرتاً او را احترام مى‌كنيد ، و اگر از مرگ نجات داد بيشتر احترام مى‌كنيد . اكنون ملاحظه كن نعمت‌هاى ظاهره و باطنه كه مالك الملوك - جلّ شأنه - به ما مرحمت كرده كه اگر جنّ و انس بخواهند يكى از آنها را به ما بدهند نمى‌توانند و ما از آن غفلت داريم . مثلاً اين هوايى كه ما شب و روز از آن استفاده مى‌كنيم و حيات ما و همۀ موجودات محيط بسته به وجود آن است ، كه اگر يك ربع ساعت نباشد هيچ حيوانى زنده نمى‌ماند ، چه نعمت بزرگى است ؛ كه اگر تمام جنّ و انس بخواهند شبيه آن را به ما بدهند عاجزند . و همين‌طور قدرى متذكر شو ساير نعم الهى را از قبيل صحّت بدن [و] قواى ظاهره از قبيل : چشم و گوش و ذوق و لمس ، و قواى باطنه از قبيل : خيال و وهم و عقل و غير آن ، كه هر يك منافعى دارد كه حدّ ندارد . تمام اينها را مالك الملوك به ما عنايت فرموده بدون اين‌كه از او بخواهيم ؛ و بدون اين‌كه

به ما منّتى تحميل فرمايد . و به اينها نيز اكتفا نفرموده و انبيا و پيغمبران فرستاده و كتبى فرو فرستاده و راه سعادت و شقاوت و بهشت و جهنم را به ما نموده ؛ و هر چه محتاج به او بوديم در دنيا و آخرت به ما عنايت فرموده ، بدون اين‌كه به طاعت و عبادت ما احتياجى داشته باشد ؛ يا به حال او طاعت و معصيت ما فرقى كند . فقط از براى نفع خود ما امر و نهى فرموده . بعد از تذكر اين نعمت‌ها و هزاران نعمت‌هاى ديگر ، كه حقيقتاً از شمردن كلّيات آن تمام بشر عاجز است چه برسد به جزئيات آن ، آيا در فطرت شما احترام همچو منعمى لازم است؟ و آيا خيانت نمودن به همچو ولى‌نعمتى در نظر عقل چه حالى دارد؟

و نيز از امورى كه در فطرت ثبت و مسطور است ، احترام شخص بزرگ و عظيم است . اين همه احتراماتى كه مردم از اهل دنيا و ثروت مى‌كنند و از سلاطين و بزرگان مى‌نمايند ، براى اين است كه آنها را بزرگ و عظيم تشخيص داده‌اند . آيا چه عظمتى به عظمت و بزرگى مالك الملوك است كه دنياى پست و مخلوق ناقابل آن ، كه كوچك‌ترين عوالم است و تنگ‌ترين نشآت است ، تاكنون عقل هيچ موجودى به آن نرسيده؟ بلكه به همين منظومۀ شمسى خودمان ، كه از منظومات شمسى ديگر كوچك‌تر و در پيش شموس ديگر قدر محسوس ندارد ، مستكشفين بزرگ دنيا اطلاع پيدا نكرده‌اند . آيا اين عظيم كه با يك اشاره اين همه عوالم و هزاران هزار عوالم غيبيه را خلق فرموده لازم الاحترام نيست در فطرت عقل؟

و نيز ، حاضر در كتاب فطرت ، لازم الاحترام است . مى‌بينيد كه اگر انسان از كسى خداى نكرده بدگويى كند در غيابش ، اگر حاضر شد فطرتاً سكوت مى‌كند و از او احترام مى‌نمايد . و معلوم است خداى تبارك و تعالى در همه جا حاضر و تمام ممالك وجود در تحت نظر او اداره مى‌شود ؛ بلكه همه نفسِ حضور و همۀ عالمْ محضر ربوبيت است .

اكنون متذكر شو اى نفس خبيث نويسنده كه چه ظلمى است بزرگ و چه گناهى است عظيم اگر معصيت همچو عظيمى را به نعمت خودش كه قواى تو است در محضر مقدس خودش بنمايى . آيا اگر داراى يك خردله حيا باشى ، نبايد از خجلت آب شوى و به زمين فرو بروى؟

پس ، اى عزيز متذكر عظمت خداى خودت باش ؛ و متذكر نعمت‌ها و مرحمت‌هاى او شو ؛ و متذكر حضور باش ؛ و ترك كن نافرمانى او را ؛ و در اين جنگ بزرگ بر جنود شيطان غلبه كن ؛ و مملكت خود را مملكت رحمانى و حقّانى كن ؛ و به جاى جنود شيطان محل اقامت لشكر حق تعالى نما ، تا آن‌كه خداوند - تبارك و تعالى - تو را توفيق دهد در مجاهدۀ مقام ديگر و در ميدان جنگ بزرگ‌تر كه در پيش است ؛ و آن جهاد نفس است در عالم باطن و مقام دوم نفس كه - ان شاء اللّه - به آن اشاره مى‌كنيم .

و باز تذكر دهم كه در هر حال به خود اميدى نداشته باش كه از غير خداى تعالى از كسى كارى برنمى‌آيد . و از خود حق تعالى با تضرّع و زارى توفيق بخواه كه تو را در اين مجاهده اعانت فرمايد تا بلكه - ان شاء اللّه - غالب آيى . إنّه وليّ التوفيق .

مقام دوم: نشئه ملكوت و باطن

اشاره

مقام دوم نشئه ملكوت و باطن

و در آن چند فصل است :

فصل: نزاع جنود رحمانى و شيطانى در باطن نفس

فصل : [ نزاع جنود رحمانى و شيطانى در باطن نفس ]

بدان‌كه از براى نفس انسانى يك مملكت و مقام ديگر است كه آن مملكت باطن و نشئۀ «ملكوت» اوست كه جنود نفس در آن‌جا بيشتر و مهمتر از مملكت ظاهر است . و نزاع و جدال بين جنود رحمانى و شيطانى در آن‌جا عظيم‌تر و مغالبه در آن نشئه بيشتر و با اهميت‌تر است . بلكه هر چه در مملكت ظاهر است از آن‌جا تنزّل كرده و ظهور در «مُلك» نموده ؛ و اگر هر يك از جنود رحمانى و شيطانى در آن مملكت غالب آيند ، در اين

مملكت نيز غالب شوند . و جهاد نفس در اين مقام پيش مشايخ عظام از اهل سلوك و اخلاق خيلى اهمّيت دارد ؛ بلكه مى‌توان سرچشمۀ تمام سعادات و شقاوات و درجات و دركات را آن مقام دانست . انسان بايد خيلى ملتفت خود در اين جهاد باشد .

ممكن است خداى نخواسته به واسطۀ مغلوبيت جنود رحمانى در آن مملكت و خالى گذاشتن آن را براى غاصبين و نااهل‌ها از جنود شيطان ، هلاكت هميشگى از براى

انسان پيدا شود كه قابل جبران نباشد ، و شفاعت شافعين شامل حال او نگردد ؛ و ارحم الراحمين - نعوذ باللّه - نيز به نظر سخط و غضب به او نگاه كند ؛ بلكه شفعاء او خصماء او شوند . واى بر كسى كه شفيع او خصمش شود .

خدا مى‌داند چه عذاب‌هايى و ظلمت‌هايى و سختى‌هايى و بدبختى‌هايى دنبال اين غضب الهى و دشمنى اولياى حق است كه تمام آتش‌هاى جهنم و تمام زقّوم‌ها و مارها و عقرب‌ها پيش آن هيچ است . خدا نكند آنچه حكما و عرفا و اهل رياضت و سلوك خبر مى‌دهند راجع به اين عذاب‌ها ، به سر ما ضعفا و بيچارگان بيايد ، كه تمام عذاب‌ها كه تصور مى‌كنيد پيش آن سهل و آسان است ، و تمام جهنم‌ها كه شنيديد پيش آن رحمت و بهشت است .

غالباً وصف جهنم و بهشت كه در كتاب خدا و اخبار انبيا و اوليا شده جهنم و بهشت اعمال است كه از براى جزاى عمل‌هاى خوب و بد تهيه شده است . گاهى اشارۀ خفيه‌اى نيز به بهشت و جهنم اخلاق كه اهمّيتش بيشتر است شده ؛ و گاهى هم به بهشت لقاء و جهنم فراق ، كه از همه مهمتر است ، گرديده ؛ ولى همه در پرده و از براى اهلش . من و تو اهلش نيستيم ، ولى خوب است منكر هم نشويم و ايمان داشته باشيم به هر چه خداوند تعالى و اوليايش فرموده‌اند ؛ شايد اين ايمان اجمالى هم براى ما فايده داشته باشد .

گاهى هم ممكن است كه انكار بى‌جا و ردّ بى‌موقع و بدون علم و فهم براى ما ضررهاى خيلى زياد داشته باشد ؛ و اين دنيا عالم التفات به آن ضررها نيست . مثلاً تا شنيدى فلان حكيم يا فلان عارف يا فلان مرتاض چيزى گفت كه به سليقۀ شما درست در نمى‌آيد و با ذائقۀ شما گوارا نيست ، حمل به باطل و خيال مكن . شايد آن مطلب ، منشأ داشته باشد از كتاب و سنت و عقل ، و شما به آن برنخورده باشيد .

چه فرق مى‌كند كه يك نفر فقيه يك فتوا بدهد ، از باب ديات مثلاً ، كه شما كمتر ديده‌ايد . و شما بدون مراجعه به مدركش رد كنيد او را ، يا آن‌كه يك نفر سالك الى‌اللّه يا عارف باللّه يك حرف بزند راجع به معارف الهيه يا راجع به احوال بهشت و جهنم ، و شما بدون مراجعه به مدركش او را رد كنيد ، سهل است توهين كنيد يا جسارت نماييد . ممكن است آن شخصى كه اهل آن وادى است و صاحب آن فن است يك مدركى از كتاب خدا داشته باشد ، يا از اخبار ائمۀ هدى داشته

باشد ، و شما به آن برنخورده باشيد ؛ آن وقت شما ردّ خدا و رسول كرديد بدون عذر موجّه . و معلوم است «به سليقۀ من درست نبود» يا «علم من به اين‌جا نرسيده بود» يا «از اهل منبر برخلاف آن شنيدم» عذر نيست .

در هر حال ، از مقصود نگذرم . آنچه آنها راجع به بهشت اخلاق و ملكات و جهنّم اخلاق و دركات گفته‌اند مصيبتى است كه طاقت شنيدنش را هم نداريم .

پس اى عزيز فكرى كن و چاره‌جويى نما و راه نجاتى و وسيلۀ خلاصى از براى خود پيدا كن . و به خداى ارحم الراحمين پناه ببر ؛ و در شب‌هاى تاريك با تضرّع و زارى از آن ذات مقدّس تمنّا كن كه تو را اعانت كند در اين جهاد نفس ، تا - ان شاء اللّه - غالب شوى و مملكت [باطن] را رحمانى گردانى و جنود شيطان را از آن بيرون كنى ؛ و خانه را به دست صاحبش دهى تا سعادت‌ها و بهجت‌ها و رحمت‌هايى خداوند به تو عطا فرمايد كه تمام چيزهايى كه شنيدى از وصف بهشت و حور و قصور پيش آنها چيزى نباشد ؛ و آن سلطنت كليۀ الهيه است كه خبر دادند اولياى خدا از اين ملّت بيضاى حنيف ؛ و بالاتر از آن چيزهايى است كه نه گوش احدى شنيده و نه چشمى ديده و نه به قلب بشرى خطور كرده⁽¹⁾.

فصل: در اشاره به بعضى قواى باطنيه است

بدان‌كه خداوند تبارك و تعالى به يد قدرت و حكمتش در عالَم غيب و باطن نفس قوايى خلق فرموده داراى منافع بى‌شمار و آنچه مورد بحث ما است در اين مورد سه قوّه است و آن «واهمه» و «غضبيه» و «شهويه» است . و هر يك از اين قوا منافع كثيره دارند از براى حفظ نوع و شخص و تعمير دنيا و آخرت ، كه علما ذكر كرده‌اند و اكنون

ما را به آن احتياجى نيست . و آنچه لازم است در اين مقام تنبّه دهم آن است كه اين سه قوّه سرچشمۀ تمام ملكات حسنه و سيّئه و منشأ تمام صور غيبيۀ ملكوتيه است .

و تفصيل اين اجمال آن‌كه انسان همين‌طور كه در اين دنيا يك صورت مُلكى دنياوى دارد ، كه خداوند - تبارك و تعالى - آن را در كمال حسن و نيكويى و تركيب بديع خلق فرموده كه عقول تمام فلاسفه و بزرگان در آن متحيّر است و علم معرفة الاعضاء و تشريح تاكنون نتوانسته است معرفت درستى به حال آن پيدا كند و خداوند انسان را از بين مخلوقات امتياز داده به حسن تركيب و جمال نيكو منظر ، كذلك از براى او يك صورت و شكل ملكوتى غيبى است ، كه آن صورت تابع ملكات نفس و خُلق باطن است در عالم بعد از موت ، چه برزخ باشد يا قيامت . انسان اگر خُلق باطن و ملكه و سريره‌اش انسانى باشد ، صورت ملكوتى او نيز صورت انسانى است . ولى اگر ملكاتش غير ملكات انسانى باشد ، صورتش انسانى نيست و تابع آن سريره و ملكه است . مثلاً اگر ملكۀ شهوت و بهيميت بر باطن او غلبه كند و حُكم مملكت باطن ، حكم بهيمه شود ، انسان صورتِ ملكوتيش صورت يكى از بهائم است مناسب با آن خُلق . و اگر ملكۀ غضب و سبعيّت بر باطن و سريره‌اش غلبه كند و حكم مملكت باطن و سريره حُكم سبع شود ، صورت غيبيۀ ملكوتيه صورت يكى از سباع است . و اگر وهم و شيطنت ملكه شد و باطن و سريره‌اش داراى ملكات شيطانيه شد ، از قبيل خدعه ، تقلب ، نميمه ، غيبت ، صورت غيب و ملكوتش صورت يكى از شياطين است به مناسبت آن . و گاهى ممكن است به طريق تركيب ، دو ملكه يا چند ملكه منشأ صورت ملكوتى شود . آن وقت به شكل هيچ‌يك از حيوانات نمى‌شود ، بلكه صورت غريبى پيدا مى‌كند كه هيچ آن صورت مدهش و موحش بدتركيب در اين عالم سابقه ندارد . از پيغمبر خدا - صلّى اللّه عليه و آله - نقل شده كه بعضى مردم در قيامت محشور مى‌شوند به صورت‌هايى كه نيكوست پيش آنها ميمون[ها] و انترها⁽¹⁾. بلكه ممكن است از براى يك نفر در آن عالَم چند

صورت باشد ؛ زيرا كه آن عالَم مثل اين عالم نيست كه يك چيز بيش از يك صورت قبول نكند . و اين مطلب مطابق با برهان نيز هست و در محل خود مقرّر است .

و بدان كه ميزان در اين صور مختلفه ، كه يكى از آنها انسان است ، و باقى چيزهاى ديگر ، وقت خروج نفس است از اين بدن و پيدا شدن مملكت برزخ و غلبۀ سلطان آخرت كه اوّلش در برزخ است . در وقت خروج از بدن با هر ملكه‌اى از دنيا رفت با آن ملكه صورت آخرتى مى‌گيرد ، و چشم ملكوتى برزخى او را مى‌بيند ؛ و خود او هم وقت گشودن چشم برزخى خود را به هر صورتى هست مى‌بيند ، اگر چشم داشته باشد . لازم نيست كسى كه در اين دنيا به صورتى هست آن‌جا هم به همان صورت باشد . خداى تعالى مى‌فرمايد [به] نقل از بعضى كه در وقت حشر مى‌گويند : "خدايا چرا مرا كور محشور كردى با آن‌كه در دنيا چشم داشتم؟" جواب مى‌فرمايد : "چون تو آيات ما را فراموش كردى امروز فراموش شدى"⁽¹⁾.

اى بيچاره ، تو چشم مُلكى ظاهربين داشتى ، ولى باطن و ملكوتت كور بود . كورى خودت را حالا ادراك كردى ، و الاّ از اوّل كور بودى ؛ چشم بصيرت باطنى كه آيات خدا را به آن مى‌بينند نداشتى .

اى بيچاره ، تو قامت مستقيم و صورت خوش تركيب مُلكى دارى ، ميزان ملكوت و باطن ، غير از اين است ؛ بايد استقامت باطنى پيدا كنى تا مستقيم القامة در قيامت باشى . بايد روحت روح انسانى باشد تا صورت عالم برزخ و آخرتت صورت انسان باشد . تو گمان مى‌كنى كه عالم غيب و باطن ، كه عالَم كشف سراير و ظهور ملكات است ، مثل عالم ظاهر و دنيا است كه اختلاط و اشتباه در كار باشد : چشم و گوش و دست و پا و ساير اعضايت ، همه با زبان‌هاى ملكوتى ، بلكه به قول بعضى با صورت‌هاى ملكوتى ، شهادت به هر چه كردى مى‌دهند .

هان اى عزيز گوش دل باز كن و دامن همت به كمر زن و به حال بدبختى خود رحم كن ، شايد بتوانى خود را به صورت انسان گردانى و از اين عالم به صورت آدمى بيرون روى كه آن وقت از اهل نجات و سعادتى . مبادا گمان كنى اينها موعظه و خطابه است ؛ اينها همه نتيجۀ برهان حِكمى حكماى عظام و كشف اصحاب رياضت و اخبار صادقين و معصومين است ؛ در اين اوراق بناى اقامۀ برهان و نقل اخبار و آثار زياد نيست .

فصل: در بيان جلوگيرى انبيا از اطلاق طبيعت

بدان‌كه وهم و غضب و شهوت ممكن است از جنود رحمانى باشند و موجب سعادت و خوشبختى انسان گردند ، اگر آنها را تسليم عقل سليم و انبياء عظيم‌الشأن نمايى . و ممكن است از جنود شيطانى باشند ، اگر آنها را سرخود گردانى و «وهم» را بر آن دو قوّه با اطلاق عنان ، حكومت دهى . و اين نيز پوشيده نماند كه هيچ‌يك از انبياء عظام - عليهم السلام - جلو شهوت و غضب و وهم را به‌طور كلى نگرفته‌اند ، و هيچ داعى الى‌اللّه

تاكنون نگفته است بايد شهوت را به‌كلى كشت و نائرۀ غضب را به‌كلى خاموش كرد و تدبير «وهم» را از دست داد ؛ بلكه فرموده‌اند بايد جلو آنها را گرفت كه در تحت ميزان عقلى و قانون الهى انجام وظيفه دهند ؛ زيرا اين قوا هر يك مى‌خواهند كار خود را انجام دهند و به مقصود خويش نائل شوند اگر چه مستلزم فساد و هرج و مرج هم شود . مثلاً نفس بهيمى مستغرق شهوت خودسر عنان‌گسيخته مى‌خواهد مقصد و مقصود خود را انجام دهد ، اگر چه به زناى با محصنات در خانۀ كعبه باشد . و نفس غَضوب خودسر مى‌خواهد انجام مطلوب خود دهد ، اگر چه مستلزم قتلِ انبيا و اوليا گردد . و نفس داراى واهمۀ شيطانيه مى‌خواهد كار خود را انجام دهد ، اگر چه مستلزم فساد در ارض باشد و عالم درهم و برهم گردد .

انبيا - عليهم السلام - آمدند ، قانون‌ها آوردند و كتاب‌هاى آسمانى بر آنها نازل شد كه جلوگيرى از اطلاق و زياده‌روى طبيعت كنند و نفس انسانى را در تحت قانون عقل و

شرع درآورند و آن را مرتاض و مؤدَّب كنند كه خارج از ميزان عقل و شرع رفتار نكند . پس هر نفسى كه با قوانين الهيه و موازين عقليه ملكات خود را تطبيق كرد ، سعيد است و از اهل نجات مى‌باشد ؛ و الاّ پناه ببرد به خداى تبارك و تعالى از آن شقاوت‌ها و بدبختى‌ها و ظلمت‌ها و سختى‌ها كه در پيش دارد و از آن صورت‌هاى موحشه و مدهشه كه در برزخ و قبر و در قيامت و جهنم مصاحب اوست ، و از نتيجۀ ملكات و اخلاق فاسده كه پايبند اوست .

فصل: در بيان ضبط خيال است

بدان‌كه اوّل شرط از براى مجاهد در اين مقام و مقامات ديگر ، كه مى‌توا[ند] منشأ غلبه بر شيطان و جنودش شود ، حفظ طائر خيال است . چون كه اين خيال مرغى است بس پرواز كُن كه در هر آنى به شاخى خود را مى‌آويزد ؛ و اين موجب بسى از بدبختى‌هاست . و خيال يكى از دستاويزهاى شيطان است كه انسان را به واسطۀ آن بيچاره كرده به شقاوت دعوت مى‌كند .

انسان مجاهد كه درصدد اصلاح خود برآمده و مى‌خواهد باطن را صفايى دهد و از جنود ابليس آن را خالى كند ، بايد زمام خيال را در دست گيرد و نگذارد هر جا مى‌خواهد پرواز كند ؛ و مانع شود از اين‌كه خيال‌هاى فاسدِ باطل براى او پيش آيد ، از قبيل خيال معاصى و شيطنت ؛ هميشه خيال خود را متوجه امور شريفه كند . و اين اگر چه در اوّل امر قدرى مشكل به نظر مى‌رسد و شيطان و جنودش آن را به نظر بزرگ جلوه مى‌دهند ، ولى با قدرى مراقبت و مواظبت امر سهل مى‌شود .

ممكن است براى تجربه ، تو نيز چندى درصدد جمع خيال باشى و مواظبت كامل از آن كنى ، هر وقت مى‌خواهد متوجه امر پستى و خسيسى شود ، آن را منصرف كنى و متوجه كنى به امور ديگر ، از قبيل مباحات يا امور راجحۀ شريفه . اگر ديدى نتيجه گرفتى ، شكر خداى تعالى كن بر اين توفيق ؛ و اين مطلب را تعقيب كن شايد خداى تو به

رحمت خود راهى براى تو باز كند از ملكوت كه هدايت شوى به صراط مستقيم انسانيت و كار سلوك الى‌اللّه تعالى براى تو آسان شود .

و ملتفت باش كه خيالات فاسدۀ قبيحه و تصورات باطله از القائات شيطان است كه مى‌خواهد جنود خود را در مملكت باطن تو برقرار كند ؛ و تو كه مجاهدى با شيطان و جنودش و مى‌خواهى صفحۀ نفس را مملكت الهى [و] رحمانى كنى ، بايد مواظب كيد آن لعين باشى و اين اوهام برخلاف رضاى حق تعالى را از خود دور نمايى تا - إن شاء اللّه - در اين جنگ داخلى اين سنگر را كه خيلى مهم است از دست شيطان و جنودش بگيرى ، كه اين سنگر به منزلۀ سرحدّ است ، اگر اين‌جا غالب شدى اميدوار باش .

و اى عزيز ، از خداى تبارك و تعالى در هر آن استعانت بجوى و استغاثه كن در درگاه معبود خود ، و با عجز و الحاح عرض كن :

بار الها! شيطان دشمن بزرگى است كه طمع بر انبيا و اولياء بزرگ تو داشته و دارد ، تو خودت با اين بندۀ ضعيف گرفتار امانى و اوهام باطله و خيالات و خرافات عاطله همراهى كن كه بتواند از عهدۀ اين دشمن قوى برآيد ؛ و در اين ميدان جنگ با اين دشمن قوى كه سعادت و انسانيت مرا تهديد مى‌كند تو خودت با من همراهى فرما كه بتوانم جنود او را از مملكت خاص تو خارج كنم و دست اين غاصب را از خانۀ مختصّ به تو كوتاه نمايم .

فصل: در موازنه است

و از چيزهايى كه انسان را در اين سلوك معاونت مى‌كند و انسان بايد مواظب آن باشد «موازنه» است . و آن چنان است كه انسان عاقل منافع و مضارّ هر يك از اخلاق فاسده و ملكات رذيله را كه زاييده شدۀ شهوت و غضب و واهمه است ، كه سرخودند و در تحت تصرف شيطان ، مقايسه كند با منافع و مضارّ هر يك از اخلاق حسنه و فضائل نفسانيه و ملكات فاضله كه زاييده شدۀ اينهاست كه در تحت تصرّف عقل و شرع‌اند . و

ملاحظه كند آيا كدام يك را خوب است اقدام كند .

مثلاً منافعى كه از براى نفسى كه داراى شهوت مطلق‌العنان است و آن در او رسوخ پيدا كرده و ملكۀ مستقرّه شده و از آن ملكات بسيارى پيدا شده و رذائل بى‌شمارى فراهم آمده اين است كه به هر فجورى دسترسى پيدا كند مضايقه نكند ، و هر مالى از هر راهى به دستش مى‌آيد از آن روبرگردان نباشد ، و هر چه مطابق با ميل او است مرتكب شود ، و اگر چه مستلزم هر امر فاسدى گردد .

و منافع غضب كه ملكۀ نفس شد و از آن ملكات و رذائل ديگر پيدا شد آن است كه به هر كس دستش رسيد با قهر و غلبه ظلم كند ، و هر كس با او مختصر مقاومتى كند هر چه بتواند با او بكند ، و با اندك ناملايمى جنگ و غوغا به پا كند ، و به هر وسيله شده مضارّ ناملايمات خود را از خود دور كند ولو منجر به هر فسادى در عالم هم بشود .

و همين‌طور منافع نفس صاحب واهمۀ شيطانيه كه در آن اين ملكه رسوخ پيدا كرده اين است كه با هر شيطنت و خدعه شده كار غضب و شهوت را راه بيندازد ، و با هر نقشۀ باطله شده بر بندگان خدا رياست كند ، گرچه به بيچاره نمودن يك عائله باشد يا به بينوا نمودن يك شهر يا مملكت .

اينها منافعى است كه اين قوا دارند در صورتى كه در تحت تصرف شيطان باشند . در صورتى كه وقتى درست فكر كنيد و ملاحظۀ حال اين اشخاص را بنماييد ، هر كس هر چه قوى هم باشد و هر قدر به آمال و آرزويش هم برسد ، باز هزار يك آمالش را به دست نياورده ؛ بلكه در اين عالم ممكن نيست آمال انسان اداره شود و هر كس به آرزويش برسد ، براى اين‌كه اين عالم دار مزاحمت است و موادّ اين عالم از اجراى ارادۀ

ما تعصّى دارند ، و ميل و آرزوى ما نيز محدود به حدّى نيست . مثلاً قوّۀ شهويه در انسان طورى است كه اگر زن‌هاى يك شهر - به فرض محال - به دست او بيايد ، باز متوجه زن‌هاى شهر ديگر است . و اگر از يك مملكت نصيبش شد ، متوجه مملكت ديگر است . و هميشه آنچه ندارد مى‌خواهد . با اين‌كه اينها كه گفته شد فرضى است محال و خيالى است خام ، با وجود اين تنور شهوت باز فروزان است و انسان به آرزوى خود نرسيده .

و همين‌طور قوّۀ غضب در انسان طورى مخلوق است كه اگر مالك‌الرقاب مطلق يك مملكت شود ، متوجه مملكت ديگر مى‌شود كه آن را به دست نياورده . بلكه هر چه به دستش بيايد ، در او اين قوه زيادتر مى‌شود . هر كس منكر است مراجعه به حال خود كند و به حال اهل اين عالم از قبيل سلاطين و متموّلين و صاحبان قدرت و حشمت ، آن وقت خود تصديق ما را مى‌كند .

پس انسان هميشه عاشق چيزى است كه ندارد و به دست او نيست . و اين فطرتى است كه مشايخ عظام و حكماى بزرگ اسلام ، خصوصاً استاد و شيخ ما در معارف الهيه ، جناب عارف كامل ، آقاى آقا ميرزا محمد على شاه‌آبادى ، روحى له الفداء ، به آن كثيرى از معارف الهيه را ثابت مى‌فرمايند⁽¹⁾كه آنها به مقصد ما مربوط نيست .

در هر حال وقتى كه انسان فرضاً به مقاصد خود برسد ، آيا استفادۀ او چند وقت است؟ آيا قواى جوانى تا چند وقت برقرار است؟ وقتى بهار عمر رو به خزان گذاشت ، نشاط از دل و قوّه از اعضا مى‌رود : ذائقه از كار مى‌افتد ؛ طعم‌ها درست ادراك نمى‌شود ؛ چشم و گوش و قوۀ لمس و قواى ديگر بى‌كاره مى‌شوند ؛ لذّات به‌كلى ناقص يا نابود مى‌شود . امراض مختلفه هجوم مى‌آورد ؛ جهاز هضم و جذب و دفع و جهاز تنفس كار خود را نمى‌تواند انجام دهد ؛ جز آه سرد و دل پر درد و حسرت و ندامت چيزى براى انسان باقى نمى‌ماند .

پس مدت استفادۀ انسان از اين قواى جسمانى ، از بعد از تميز و فهم خوب و بد تا زمان افتادن قوا از كار يا ناقص شدن آنها ، بيش از سى چهل سال براى مردم قوى‌البنيه و صحيح و سالم نيست ؛ آن هم در صورتى كه به امراض و گرفتارى‌هاى ديگر كه همه روزه مى‌بينيم و غافل هستيم برنخورد .

من عجالتاً براى جنابعالى فرض مى‌كنم در عالم خيال - كه مايه ندارد! - صد و پنجاه سال عمر و فراهم بودن تمام بساط شهوت و غضب و شيطنت ، و فرض مى‌كنم كه هيچ

ناملايمى هم براى شما پيش‌آمد نكند ، و هيچ چيز بر خلاف مقصد شما نشود ، آيا بعد از اين مدت كم ، كه مثل باد مى‌گذرد ، عاقبت شما چيست؟ آيا از اين لذّات چه ذخيره‌اى كرديد براى زندگى هميشگى خود ، براى روز بيچارگى و روز فقر و تنهايى خود ، براى برزخ و قيامت خود ، براى ملاقات ملائكۀ خدا و اولياء خدا و انبياء او؟ جز يك اعمال قبيحۀ منكره كه صورت آنها را در برزخ و قيامت به شما تحويل مى‌دهند ، كه صورت آنها را جز خداوند - تبارك و تعالى - كس ديگر نمى‌داند چيست .

تمام آتش دوزخ و عذاب قبر و قيامت و غير آنها را كه شنيدى و قياس كردى به آتش دنيا و عذاب دنيا ، اشتباه فهميدى ؛ بد قياس كردى . آتش اين عالم يك امر عرَضى سردى است . عذاب اين عالَم خيلى سهل و آسان است ؛ ادراك تو در اين عالَم ناقص و كوتاه است . همۀ آتش‌هاى اين عالَم را جمع كنند روح انسان را نمى‌تواند بسوزاند ؛ آن‌جا آتشش علاوه بر اين‌كه جسم را مى‌سوزاند روح را مى‌سوزاند ، قلب را ذوب مى‌كند ، فؤاد را محترق مى‌نمايد . تمام اينها را كه شنيدى و آنچه تاكنون از هر كه شنيدى جهنم اعمال تو است كه در آن‌جا حاضر مى‌بينى كه خداى تعالى مى‌فرمايد : (وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حَاضِراً)⁽¹⁾. يعنى «يافتند آنچه كرده بودند حاضر» . اين‌جا مال يتيم خوردى لذّت بردى ، خدا مى‌داند آن صورتى كه در آن عالَم از آن در جهنم مى‌بينى و آن ذلّتى كه در آن‌جا نصيب تو است چيست؟ اين‌جا بد گفتى به مردم ، قلب مردم را سوزانيدى ، اين سوزش قلب عباد خدا را خدا مى‌داند چه عذابى دارد در آن دنيا ؛ وقتى كه ديدى مى‌فهمى چه عذابى خودت براى خودت تهيه كردى . وقتى غيبت كردى ، صورت ملكوتى او براى تو تهيه شد ، به تو ردّ مى‌شود ؛ با او محشورى و خواهى عذاب آن را چشيد . اينها جهنّم اعمال كه جهنّم سهل و آسان و سرد و گوارا و مال كسانى است كه اهل معصيت هستند ؛ ولى براى اشخاصى كه ملكۀ فاسده و رذيلۀ باطله پيدا كردند ؛ از قبيل ملكۀ طمع ، حرص ، جحود ، جدال ، شره ، حبّ مال و جاه و دنيا و ساير ملكات پست ، جهنّمى است كه نمى‌شود تصور كرد ؛ صورت‌هايى است كه در قلب من و تو خطور نمى‌كند كه

از باطن خودِ نفس ، ظهور مى‌كند كه اهل آن جهنّم از عذاب آنها گريزان و به وحشت هستند .

در بعضى از روايات موثّقه است كه در جهنّم يك وادى است از براى متكبّرها كه او را «سَقَرْ» مى‌گويند ؛ شكايت كرد به خداى تعالى از شدّت گرمى و حرارت و خواست از خداى تعالى كه اذن دهد او را نفس بكشد ؛ پس از اذن ، نفسى كشيد كه جهنّم محترق گرديد⁽¹⁾.

گاهى اين ملكات اسباب مى‌شود كه انسان را مخلّد در جهنم مى‌كند ، زيرا كه ايمان را از انسان مى‌گيرند ؛ مثل حسد كه در روايات صحيحۀ ماست كه ايمان را حسد مى‌خورد ، همان‌طور كه آتش هيزم را مى‌خورد⁽²⁾. و مثل حبّ دنيا و شرف و مال كه در روايات صحيحه است كه دو گرگ اگر در گلۀ بى‌شبان رها شود ، يكى از آنها در اوّل گله و يكى در آخرش ، زودتر آنها را هلاك نمى‌كنند از حبّ شرف و حبّ دنيا كه دين مؤمن را از او مى‌گيرد⁽³⁾.

خدا نكند عاقبت معاصى منتهى بشود به ملكات و اخلاق ظلمانى زشت ، و آنها منتهى شود به رفتن ايمان و مردن انسان با حال كفر ، كه جهنّم كافر و جهنّم عقايد باطله از آن دو جهنّم به‌مراتب سخت‌تر و سوزان‌تر و ظلمانى‌تر است .

اى عزيز ، در علوم عاليه ثابت شده است⁽⁴⁾كه مراتب اشتداد غير متناهى است . هر چه تو تصور كنى و تمام عقول تصور كنند شدت عذاب را ، از آن شديدتر هم ممكن

است . اگر برهان حكما را نديدى يا كشف اهل رياضت را باور ندارى ، تو كه بحمداللّه مؤمنى ، انبيا - صلوات اللّه عليهم - را صادق مى‌دانى ، تو كه اخبار وارده در كتب معتبرۀ ما را ، كه همۀ علماى اماميه قبول دارند ، درست مى‌دانى ، تو كه ادعيه و مناجات وارده از ائمۀ معصومين - سلام اللّه عليهم - را صحيح مى‌دانى ، تو كه مناجات مولاى متقيان ، امير المؤمنين - سلام اللّه عليه - را ديدى ، تو كه مناجات سيد الساجدين - عليه السلام - را در دعاى ابوحمزه ديدى ، قدرى تأمّل كن در مضمون آنها ؛ قدرى تفكر نما در فقرات آنها . لازم نيست يك دعاى طولانى را يك دفعه با عجله و شتاب بخوانى و تفكّر در معانيش نكنى ، بنده و شما حال سيد سجّاد - عليه السلام - را نداريم كه آن دعاى مفصّل را با حال بخوانيم ، شبى يك ربع آن را ، يك ثُلْثِ آن را ، با حال بخوان و تفكّر كن در فقراتش شايد صاحب حال شوى .

از همه گذشته ، قدرى تفكّر در قرآن كن ببين چه عذابى را وعده كرده كه اهل جهنّم از مالك مى‌خواهند كه آنها را بكشد ؛ هيهات! كه مرگ در كار نيست⁽¹⁾.

ببين خداى تعالى مى‌فرمايد : (يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطتُ فِى جَنْبِ اللّه‌ِ)⁽²⁾. آيا اين چه حسرتى است كه خداى تعالى با آن عظمت با اين تعبير ذكر مى‌فرمايد .

تدبّر كن در آيۀ شريفۀ قرآن ؛ بى‌تأمّل و تدبّر از آن مگذر : (يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلكِنَّ عَذَابَ اللّه‌ِ شَدِيدٌ)⁽³⁾. وصف روز قيامت را مى‌كند مى‌فرمايد : «روزى كه فراموش مى‌كند هر شيردهى از آنچه شير مى‌دهد ؛ و مى‌اندازد هر آبستنى بچۀ خود را ؛ و مى‌بينى مردم را مست ، با اين‌كه آنها مست نيستند و لكن عذاب خدا سخت است» .

درست تفكّر كن عزيزم ، قرآن - نعوذ باللّه - كتاب قصّه نيست ؛ شوخى با شما نمى‌كند ؛ ببين چه مى‌فرمايد؟ اين چه عذابى است كه عزيزها را از ياد مى‌برد ، حامله را

بى‌بار مى‌كند . آيا چه عذابى است كه خداوند تبارك و تعالى با آن عظمت او را وصف مى‌كند به «شدّت» و جاى ديگر به «عظمت» . چيزى را كه خداى تبارك و تعالى كه عظمت او حدّ و حصر ندارد و عزّت و سلطنت او منتها ندارد توصيف به شدّت و عظمت كند آيا چه خواهد بود؟ خدا مى‌داند عقل من و تو و فكر همۀ بشر از تصورش عاجز است .

اگر مراجعه به اخبار و آثار اهل‌بيت عصمت و طهارت كنى و تأمّل در آنها نمايى ، مى‌فهمى كه قضيۀ عذاب آن عالم غير از اين عذاب‌هايى است كه فكر كردى . قياس به عذاب اين عالَم كردن قياس باطل غلطى است .

من براى تو يك حديث شريف از شيخ جليل‌القدر ، صدوق طايفه ، نقل مى‌كنم كه بدانى مطلب چيست ، مصيبت چقدر است ؛ با اين‌كه اين حديث راجع به جهنّم اعمال است كه سردتر از همۀ جهنّم‌هاست . اولاً : بايد بدانى كه شيخ صدوق ، كه اين حديث از اوست ، كسى است كه تمام علماء اعلام از او كوچكى مى‌كنند و او را به جلالت قدر مى‌شناسند .

آن بزرگوار كسى است كه به دعاى امام - عليه السلام - متولّد شده⁽¹⁾. آن كسى است كه مورد لطف امام زمان - عليه السلام و عَجَّلَ‌اللّه‌ُ تعالى فَرَجَهُ - بوده ؛ و نويسنده به طريق‌هاى عديده از بزرگان علماء اماميه - عليهم رضوان اللّه - متّصل به شيخ صدوق حديث را نقل مى‌كند ، و مشايخ بين ما و صدوق همه از بزرگان و ثقات اصحاب‌اند . پس اگر از اهل ايمانى بايد به اين حديث عقيده‌مند باشى :

رَوَى الصَّدوقُ بِإسْنادِهِ عَنْ مَوْلانا الصّادِقِ - عليه السلام - قالَ : «بَيْنا رَسُولُ اللّه‌ِ - صلّى اللّه عليه وآله - ذاتَ يَوْمٍ قاعِداً إذْ أَتاهُ جَبْرَئيلُ - عليه السلام - وَهُوَ كَئيبٌ حَزينٌ مُتَغَيِّرُ اللَّوْنِ ، فَقالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلّى اللّه عليه وآله : يا جَبْرَئيلُ ما لي أَرَاكَ كئيباً حَزيناً؟ فقالَ : يا مُحَمَّدُ ، فَكَيْفَ لا أَكوُنُ كَذلِكَ وإِنَّما وُضِعَتْ مَنافيخُ جَهَنَّمَ الْيَوْمَ . فَقالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلّى اللّه عليه وآله : وَما مَنافيخُ جَهَنَّمَّ يا جَبْرَئيل؟ فقالَ : إنَّ اللّه‌َ تَعالى أَمَرَ بِالنّارِ فَأُوْقِدَ عَلَيْها أَلْفَ عامٍ حَتَّى احْمَرَّتْ ، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَأُوْقِدَ عَلَيْها أَلْف عامٍ حَتَّى ابْيَضَّتْ ، ثُمَّ أمَرَ بِها فَأُوْقِدَ عَلَيْها أَلْفَ عامٍ حَتَّى

اسْوَدَّتْ ، وَهِيَ سَوْداءُ مُظْلِمَةٌ . فَلَوْ أَنَّ حَلْقَةً مِنَ السِّلْسِلَةِ الَّتي طُولُها سَبْعُونَ ذِراعاً وُضِعَتْ عَلَى الدُّنيا ، لَذابَتِ الدُّنْيا مِنْ حَرِّها ، وَلَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنَ الزَّقُّومِ وَالضّريعِ قَطَرَتْ في شَرابِ أَهْلِ الدُّنْيا ، ماتَ أَهْلُ الدُّنْيا مِنْ نَتْنِها . قالَ : فَبَكى رَسُولُ اللّه‌ِ - صلّى اللّه عليه وآله - وَبَكى جَبْرَئيلُ ؛ فَبَعَثَ اللّه‌ُ إلَيْهِما مَلَكاً ، فَقال : إنّ رَبَّكُما يُقْرِئكما السَّلامَ وَيَقُولُ : إِنِّي قَد أَمَّنْتُكُما مِنْ أنْ تُذْنِبا ذَنْباً اُعَذِّبُكُما عَلَيْهِ»⁽¹⁾انتهى .

حاصل ترجمۀ حديث شريف اين است كه «در بين اين‌كه روزى رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - نشسته بود جبرئيل آمد در خدمتش ، در صورتى كه افسرده و محزون بود و رنگش متغير بود . پيغمبر فرمود : "اى جبرئيل چرا تو را افسرده و محزون مى‌بينم؟" گفت : "اى محمّد - صلّى اللّه عليه و آله - چرا چنين نباشم در صورتى كه امروز گذاشته شد دَم‌هاى جهنّم" . پيغمبر خدا - صلّى اللّه عليه و آله - گفت : "چه چيز است دم‌هاى جهنّم؟" عرض كرد : "همانا خداى تعالى امر فرمود به آتش ، برافروخته شد هزار سال تا سرخ شد . بعد از آن امر فرمود به آن ، افروخته شد هزار سال تا سفيد شد . پس از آن امر فرمود به آن ، افروخته شد هزار سال تا سياه شد و آن سياه و تاريك است . پس اگر يك حلقه از زنجيرى كه بلندى آن هفتاد ذراع است گذاشته شود بر دنيا ، هر آينه آب مى‌شود دنيا از حرارت آن . و اگر قطره‌اى از زقّوم و ضريع آن بچكد در آب‌هاى اهل دنيا ، همه مى‌ميرند از گَند آن ." پس گريه كرد رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - و جبرئيل گريان شد . پس خداى تعالى فرستاد به سوى آنها فرشته[اى] . عرض كرد : "خداى شما سلام مى‌رساند به شما و مى‌فرمايد من ايمن كردم شما دو تن را از اين‌كه گناهى كنيد كه عذاب كنم شما را به واسطۀ آن"» .

اى عزيز ، امثال اين حديث شريف بسيار است ؛ و وجود جهنّم و عذاب اليم آن از ضروريات جميع اديان و واضحات برهان است ، و اصحاب مكاشفه و ارباب قلوب در همين عالم نمونۀ آن را ديده‌اند . درست تصور و تدبّر كن در مضمون اين حديث كمرشكن ، آيا اگر احتمال صحت هم بدهى ، نبايد مثل ديوانه‌ها سر به بيابان بگذارى؟

چه شده كه ما اين‌قدر در خواب غفلت و جهالتيم؟ آيا مَلَكى مثل رسول اللّه و جبرئيل بر ما نازل شده و ما را از عذاب خدا ايمن كرده؟ با اين‌كه رسول خدا و اولياء او تا آخر عمر هم از خوف خدا قرار نداشتند و خواب و خوراك نداشتند . ولىِّ كارخانۀ خدا از خوف غش مى‌كرد . على‌بن الحسين - عليهما السلام - امام معصوم ، گريه‌ها و زارى‌هايش و مناجات و عجز و ناله‌هايش دل را پاره پاره مى‌كند . ما را چه شده كه هيچ حيا نكرده در

محضر ربوبيت اين‌قدر هتك حرمات و نواميس الهى را مى‌كنيم؟ اى واى بر ما و بر غفلت ما! اى واى بر ما و بر شدّت سكرات موت ما! اى واى بر حال ما در برزخ و سختى‌هاى آن ، و در قيامت و ظلمت‌هاى آن! اى واى بر حال ما در جهنّم و عذاب و عقاب آن!

فصل: در معالجۀ مفاسد اخلاقيه

هان اى عزيز ، از خواب بيدار شو . از غفلت تنبّه پيدا كن و دامن همت به كمر زن ، و تا وقت است فرصت را غنيمت بشمار ، و تا عمر باقى است و قواى تو در تحت تصرف تو است و جوانى برقرار است و اخلاق فاسده بر تو غالب نشده و ملكات رذيله بر تو چيره نگرديده ، چاره‌اى كن و دوايى براى رفع اخلاق فاسده و قبيحه پيدا كن و راهى براى اطفاء نائرۀ شهوت و غضب پيدا نما .

بهترين علاج‌ها كه علماء اخلاق و اهل سلوك از براى اين مفاسد اخلاقى فرموده‌اند اين است كه هر يك از اين ملكات زشت را كه در خود مى‌بينى ، در نظر بگيرى و برخلاف آن تا چندى مردانه قيام و اقدام كنى و همّت بگمارى بر خلاف نفس تا مدتى ، و بر ضد خواهش آن رذيله رفتار كنى و از خداى تعالى در هر حال توفيق طلب كنى كه با تو اعانت كند در اين مجاهده ، مسلماً بعد از مدّت قليلى آن خُلق زشت رفع شده و شيطان و جندش از اين سنگر فرار كرده جنود رحمانى به جاى آنها برقرار مى‌شود .

مثلاً يكى از ذمايم اخلاق ، كه اسباب هلاكت انسان است و موجب فشار قبر است و

انسان را در دو دنيا معذّب دارد ، بدخُلقى با اهل خانه يا همسايگان يا هم‌شغل‌ها يا اهل بازار و محلّه است ، كه اين زاييدۀ غضب و شهوت است .

اگر انسان مجاهد مدّتى درصدد برآيد كه هر وقت ناملايمى پيش آمد مى‌كند از براى او ، و آتش غضب شعله‌ور مى‌شود و بناى سوزاندن باطن را مى‌گذارد و دعوت مى‌كند او را بر ناسزا گفتن و بدگويى كردن ، برخلاف نفس اقدام كرده عاقبت بد و نتيجۀ زشت اين خلق را ياد بياورد در عوض ملايمت به خرج بدهد و در باطن شيطان را لعن كند و به خدا از او پناه ببرد ، من به شما قول مى‌دهم كه اگر چنين رفتارى كنيد ، بعد از چند مرتبه

تكرار آن خُلق به‌كلّى عوض شده و خلق نيكو در باطن مملكت شما منزل مى‌كند . ولى اگر مطابق ميل نفس رفتار كنيد ، اوّلاً در همين عالم ممكن است شما را نيست و نابود كند . پناه مى‌برم به خداى تعالى از غضب كه مى‌شود در يك آن، انسان را در دو دنيا هلاك كند ؛ خداى نخواسته موجب قتل نفسى بشود . ممكن است انسان در حال غضب به نواميس الهيه ناسزا بگويد ؛ چنانچه ديديم مردم را در حال غضب كه ردّه گفتند و مرتد شدند .

حكما فرموده‌اند كه كشتى بى‌ناخدا كه در موج‌هاى سخت دريا گرفتار شود به نجات نزديك‌تر است از انسان در حال غضب⁽¹⁾.

يا اگر خداى نخواسته اهل جدال و مِراء در مباحثۀ علميه هستى - كما اين‌كه بعضى از ما طلبه‌ها گرفتار اين سريرۀ زشت هستيم - مدّتى برخلاف نفس اقدام كن . در مجالس رسمى كه مشحون به علما و عوام است مباحثه كه پيش آمد كرد ديدى طرف صحيح مى‌گويد ، معترف به اشتباه خودت بشو و تصديق آن طرف را بكن . اميد است در اندك زمانى رفع اين رذيله شود .

خدا نكند كه حرف بعضى از اهل علم و مدّعى مكاشفه درست باشد : مى‌گويد : براى من در يكى از مكاشفات كشف شد كه تخاصم اهل نار ، كه خداى تعالى اطّلاع مى‌دهد ،

مجادلۀ اهل علم و حديث است⁽¹⁾. انسان اگر احتمال صحت هم بدهد ، بايد خيلى درصدد رفع اين خصلت باشد .

رُوِيَ عَنْ عِدَّةٍ مِنَ الأَصْحابِ أَنَّهُمْ قالُوا : خَرَجَ عَلَيْنا رَسُولُ اللّه‌ِ - صلّى اللّه عليه وآله - يَوْماً وَنَحْنُ نَتَمارى في شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الدّين ، فَغَضِبَ غَضَباً شَديداً لَمْ يَغضَبْ مِثْلَهُ . ثمَّ قالَ : «إنَّما هَلَكَ مَنْ كانَ قَبْلَكُمْ بِهذا ، ذَرُوا المِراءَ ، فَإنَّ المُؤْمِنَ لايُماري ، ذَرُوا المِراءَ فَإنَّ المُمارِيَ قَدْ تَمَّتْ خَسارَتُهُ ، ذَرُوا المِراءَ ، فَإنَّ المُمارِيَ لا أَشْفَعُ لَهُ يَوْمَ القِيامَةِ ، ذَرُوا المِراءَ فَإنّي زَعيمٌ بِثَلاثِ أَبْياتٍ في الجَنَّةِ ؛ في رِياضِها وأَوْسَطِها وَأَعلاها لِمَنْ تَرَكَ المِراءَ وَهُوَ صادِقٌ ، ذَرُوا المِراءَ ، فَإنَّ أوَّلَ ما نَهاني عَنْهُ رَبّي بَعْدَ عِبادَةِ الأَوْثانِ المِراءُ»⁽²⁾.

وعَنْهُ صلّى اللّه عليه وآله : «لا يَسْتَكْمِلُ عَبْدٌ حَقيقَةَ الإِيمانِ حَتّى يَدَعَ المِراءَ وَإنْ كانَ مُحِقّاً»⁽³⁾.

احاديث در اين باب بسيار است . چقدر زشت است كه انسان به واسطۀ يك مغالبۀ جزئى ، كه هيچ ثمرى و اثرى ندارد ، از شفاعت رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - محروم بماند ؛ و مذاكرۀ علم [را] ، كه افضل عبادات و طاعات است اگر با قصد صحيح باشد ، به صورت اعظم معاصى درآورد و تالى عبادت اوثانش كند .

در هر حال ، انسان بايد يك يك از اخلاق قبيحۀ فاسده را در نظر گرفته به واسطۀ خلاف نفس از مملكت روح خود بيرون كند . وقتى غاصب بيرون رفت ، صاحب‌خانه خودش مى‌آيد ، محتاج به زحمت ديگرى نيست ، وعده‌خواهى نمى‌خواهد .

فصل: در ثمرۀ مجاهدۀ نفس در اين مقام

فصل [ در ثمرۀ مجاهدۀ نفس در اين مقام ]

چون كه مجاهدۀ نفس در اين مقام به اتمام رسيد و انسان موفق شد كه جنود ابليس را از اين مملكت خارج كند و مملكتش را سكناى ملائكه‌اللّه و معبد عباداللّه الصالحين قرار داد ، كار سلوك الى اللّه آسان مى‌شود و راه مستقيم انسانيت روشن و واضح مى‌گردد ، و ابواب بركات و جنّات به روى او مفتوح مى‌گردد ، و ابواب جهنّم و دركات آن به روى او بسته مى‌گردد ، و خداى تبارك و تعالى به نظر لطف و مرحمت به او نظر مى‌كند و در سلك اهل ايمان منخرط مى‌شود و از اهل سعادت و اصحاب يمين مى‌شود ، و راهى از باب معارفِ الهيه كه غايت ايجاد خلق جنّ و انس است⁽¹⁾بر او باز مى‌شود ، و خداى تبارك و تعالى در آن راه پرخطر از او دستگيرى مى‌فرمايد .

و ما مى‌خواستيم اشاره به مقام سوم نفس و كيفيت مجاهدۀ آن بنماييم و مكايد شيطان را در آن مقام نيز خاطر نشان كنيم ، ليكن مقام را مناسب نديديم ؛ اين است كه صرف‌نظر نموده از خداى تبارك و تعالى توفيق و تأييد مى‌طلبم كه رسالۀ مفرده‌اى در آن باب بنگارم .

حديث دوم: ريا

اشاره

حديث دوم [ ريا ]

الحديث الثانى: بالسَّنَدِ المُتَّصِلِ إلى مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ عَليِّ بْنِ إبْراهِيمَ، عَنْ أبيه، عَنْ [ابن أبي عمير ، عن] أَبِي المَغْرا ، عَنْ يَزيدَ بْن خَليفَةَ ، قالَ : قالَ أَبو عَبْدِاللّه عليه السلام : «كُلُّ رياءٍ شِرْكٌ ، إنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِلنّاسِ كانَ ثَوابُهُ عَلَى النّاسِ ، وَمَنْ عَمِلَ لِلّه كانَ ثَوابُهُ عَلَى اللّه‌ِ»⁽¹⁾.

ترجمه : «به سند مذكور ، يزيد بن خليفه از حضرت صادق - عليه السلام - نقل مى‌كند كه فرمود : "هر ريايى شرك است . همانا كسى كه كار كند براى مردم ، مى‌باشد ثواب او بر مردم ؛ و كسى كه عمل كند براى خدا ، مى‌باشد ثواب او بر خدا"» .

در معنى ريا و درجات آن

اشاره

شرح : بدان‌كه «ريا» عبارت از نشان دادن و وانمود كردن چيزى از اعمال حسنه يا خصال پسنديده يا عقايد حقّه است به مردم ، براى منزلت پيدا كردن در قلوب آنها و اشتهار پيدا كردن پيش آنها به خوبى و صحّت و امانت و ديانت ، بدون قصد صحيح الهى . و آن تحقّق پيدا مى‌كند در چند مقام :

مقام اوّل : و آن داراى دو درجه است : اوّل آن‌كه اظهار عقايد حقّه و معارف الهيه كند براى اين‌كه اشتهار به ديانت پيدا كند و منزلت در قلوب پيدا نمايد . مثل اين‌كه بگويد : من كسى را جز خدا مؤثّر در وجود نمى‌دانم . يا اين‌كه : من به غير خدا توكّل به كسى ندارم .

يا بالكناية و اشاره خود را معرفى كند به عقايد حقّه . و اين‌طور دوم رايج‌تر است . مثلاً صحبت توكّل يا رضاى به قضاى الهى پيش آمد مى‌كند ، شخص مرائى با يك آه يا يك سر تكان دادن خود را در سلك آن جمعيت محسوب مى‌دارد .

درجۀ دوم آن‌كه عقايد باطله را از خود دور كند و نفس خود را از آن تزكيه كند به قصد جاه و منزلت در قلوب ، چه به صراحت لهجه باشد يا به اشاره و كنايه .

مقام دوم : و در آن نيز دو مرتبه است : يكى آن‌كه اظهار خصال حميده و ملكات فاضله نمايد .

و يكى تبرّى از مقابلات آنها نمايد و تزكيۀ نفس كند بدان غرض كه معلوم شد .

مقام سوم : كه رياى معروف پيش فقها - رضوان‌اللّه عليهم - است ، داراى همين دو درجه است : يكى آن‌كه اتيان به عمل و عبادت شرعى كند يا اتيان به راجحات عقلى نمايد به قصد ارائه به مردم و جلب قلوب ؛ چه آن‌كه ذات عمل را به قصد ريا كند ، يا كيفيت ، يا شرط ، يا جزء آن را ، به‌طورى كه در كتب فقهيه متعرّض‌اند⁽¹⁾.

ديگر آن‌كه ترك عملى كند به همان مقصود . و ما در اين اوراق شرح بعضى از مفاسد هر يك از اين سه مقام را بيان مى‌كنيم ، و آنچه به نظر مى‌رسد از براى علاج آن ، اشاره مى‌نماييم به طريق اختصار .

مقام اوّل: ريا در عقايد

اشاره

مقام اوّل [ ريا در عقايد ]

در آن چند فصل است :

فصل: ريا در عقايد بدترين نوع ريا

فصل : [ ريا در عقايد بدترين نوع ريا ]

بدان‌كه ريا در اصول عقايد و معارف الهيه از جميع اقسام رياها سخت‌تر و عاقبتش از همه بدتر و ظلمتش از تمام رياها بيشتر و بالاتر است . صاحب اين ريا اگر در واقع

معتقد به آن امرى كه ارائه مى‌دهد نباشد ، از جملۀ منافقين است كه مخلّد در نار و هلاك ابدى از براى اوست ، و عذابش اشدّ عذاب‌هاست . و اگر معتقد باشد ولى براى اين‌كه در قلوب مردم رتبه و منزلت پيدا كند اظهار مى‌كند ، اين شخص گرچه منافق نيست ولى اين ريا باعث مى‌شود كه نور ايمان از قلب او برود ، و ظلمت كفر به جاى آن در قلب وارد شود ؛ زيرا كه اين شخص گرچه در اوّل امر مشرك است به شرك خفى ، زيرا كه معارف الهيه و عقايد حقّه را كه خالص بايد باشد از براى خدا - و صاحب آن ، ذات مقدّس حضرت حق است - به مردم تحويل داده و غير را در آن شركت داده و شيطان را در آن متصرّف نموده و اين عمل قلبى از براى خدا نبوده - ما در يكى از فصول⁽¹⁾بيان مى‌كنيم كه ايمان از اعمال قلبيه است نه مجرّد علم ؛ كما اين‌كه در اين حديث شريف مى‌فرمايد : «هر ريايى شرك است» - وليكن اين فجيعۀ موبقه و اين سريرۀ مظلمه و اين ملكۀ خبيثه بالاخره كار انسان را منجر مى‌كند به اين‌كه خانۀ قلب مختصّ به غير خدا شود ، و كم‌كم ظلمت اين رذيله اسباب مى‌شود كه انسان بى‌ايمان از دنيا برود ؛ و اين ايمان خيالى كه دارد صورت بى‌معنا و جسد بى‌روح و پوست بى‌مغزى است و مورد قبول خداى تعالى نشود . كما اين‌كه اشاره به اين فرموده در حديثى كه در كافى شريف از على بن سالم نقل مى‌كند : قال : سَمِعْتُ أَبا عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - يقولُ : «قالَ اللّه عزَّ وجلَّ : أَنا خَيْرُ شَريكٍ ، مَنْ أَشْرَكَ مَعي غَيْري في عَمَلٍ عَمِلَهُ ، لَم أَقْبَلْهُ إلاّ ما كانَ لي خالِصاً»⁽²⁾. يعنى راوى گفت : «شنيدم حضرت صادق - عليه السلام - مى‌فرمود : خداى تعالى گفت : "من بهترين شريك هستم ." كسى كه با من شريك قرار دهد غير مرا در كارى كه كرده است ، قبول نكنم او را مگر آن‌كه براى من خالص باشد» .

و معلوم است اعمال قلبيه در صورت خالص نبودن مورد توجه حق تعالى واقع نشود ، و او را نپذيرد و به شريك ديگر واگذار فرمايد ، كه آن شخصى است كه براى نشان دادن به او عمل مى‌شود ، پس اعمال قلبيه مختص به آن شخص مى‌شود ، و از حد

شرك بيرون رفته به كفر محض وارد مى‌شود . بلكه مى‌توان گفت : اين شخص نيز از جملۀ منافقين است ، همان‌طور كه شركش خفى است ، نفاقش نيز خفى است . بيچاره گمان كرده مؤمن است ولى مشرك است در اوّلِ امر ، و در نتيجه منافق است ، و عذاب منافقين را بايد بچشد . و واى به حال كسى كه كارش به نفاق منجر شود .

فصل: در بيان آن‌كه علم غير از ايمان است

فصل در بيان آن‌كه علم غير از ايمان است

بدان‌كه «ايمان» غير از علم به خدا و وحدت و ساير صفات كماليۀ ثبوتيه و جلاليه و سلبيه ، و علم به ملائكه و رسل و كتب و يوم قيامت است . چه بسا كسى داراى اين علم باشد و مؤمن نباشد : شيطانْ عالِم به تمام اين مراتب به قدر من و شما هست و كافر است . بلكه ايمان يك عمل قلبى است كه تا آن نباشد ايمان نيست . بايد كسى كه از روى برهان عقلى يا ضرورت اديان چيزى را علم پيدا كرد ، به قلب خود نيز تسليم آنها شود ،

و عمل قلبى را ، كه يك نحو تسليم و خضوعى است و يك طور تقبّل و زير بار رفتن است ، انجام دهد تا مؤمن گردد . و كمال ايمان «اطمينان» است . نور ايمان كه قوى شد ،

دنبالش اطمينان در قلب حاصل مى‌شود . و تمام اينها غير از علم است . ممكن است عقل شما به برهان چيزى را ادراك كند ، ولى قلب تسليم نشده باشد و علم بى‌فايده گردد . مثلاً شما به عقل خود ادراك كرديد كه مرده نمى‌تواند به كسى ضرر بزند و تمام مرده‌هاى عالم به قدر مگس حس و حركت ندارند و تمام قواى جسمانى و نفسانى از او مفارقت كرده ، ولى چون اين مطلب را قلب قبول نكرده و تسليم عقل نشده شما نمى‌توانيد با مرده ، شب تاريك به سر بريد . ولى اگر قلب تسليم عقل شد و اين حكم را از او قبول كرد ، هيچ اين كار براى شما اشكالى ندارد . چنانچه بعد از چند مرتبه اقدام ، قلب تسليم شده ديگر باكى از مرده نمى‌كند .

پس ، معلوم شد كه تسليم ، كه حظّ قلب است ، غير از علم است ، كه حظّ عقل است . ممكن است انسان به برهان عقلى اثبات صانع تعالى و توحيد او و يوم معاد و ديگر از

عقايد حقّه نمايد ، ولى اين عقايد را ايمان نگويند و او را مؤمن حساب نكنند ، و در جملۀ كفّار يا منافقين يا مشركين باشد . منتها امروز چشم دل شما بسته است و بصيرت ملكوتى نداريد ، اين چشم مُلكى ادراك نمى‌كند ؛ وقتى كشف سريره شد و سلطنت حقّۀ الهيه بروز كرد و طبيعت خراب شد و حقيقت به پا گرديد ، ملتفت مى‌شويد مؤمن به خدا نبوديد ، و اين حكم عقل به ايمان مربوط نبود . تا لا إلهَ إلاّ اللّه با قلم عقل بر لوح صافى قلب نگاشته نشود ، انسان مؤمن به وحدت خدا نيست . و وقتى اين كلمۀ طيبۀ الهيه در قلب وارد شد ، سلطنت قلب با خودِ حق تعالى مى‌شود ، و ديگر انسان كس ديگر را مؤثر در مملكت حق نمى‌داند و از كسى ديگر متوقّع جاه و جلال نيست و منزلت و شهرت را پيش ديگران طالب نمى‌شود ؛ پس قلب ، رياكار و سالوس نمى‌شود . پس ، اگر در قلب ، ريا ديديد ، بدانيد قلب شما تسليم عقل نشده و ايمان در دل شما نور افكن نگرديده ، و ديگرى را اله و مؤثر عالم مى‌دانيد نه حق تعالى را ، و شما در زمرۀ منافقين يا مشركين يا كفّاريد .

فصل: در وخامت امر ريا

فصل در وخامت امر ريا

هان ، اى شخص مُرائى كه عقايد حقّه و معارف الهيه را به دست دشمن خداى تعالى ، كه شيطان است سپردى و مختصّات حق تعالى را به ديگران دادى ، و آن انوارى كه روشنى‌بخش روح و قلب و سرمايۀ نجات و سعادت ابدى و سرچشمۀ لقاء الهى و بذر جوار محبوب است مبدّل به ظلمات موحشه و شقاوت و هلاك ابدى و سرمايۀ بُعد از ساحت قدس محبوب و دورى از لقاء حضرت حق تعالى كردى ، مُهيّا باش از براى ظلمت‌هايى كه نور در دنبال ندارند و تنگنايى كه گشايشى ندارد و امراضى كه شفاپذير نيست ؛ مردنى كه حيات ندارد . آتشى كه از باطن قلب ظهور كند و ملكوت نفس و ملك بدن را بسوزاند چنان سوزاندنى كه خطور در قلب من و تو نكرده ؛ چنانچه خداى تعالى خبر مى‌دهد در كتاب مُنزَل خود در آيۀ شريفۀ (نَارُ اللّه‌ِ المُوقَدَةُ * الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى

الأفْئِدَةِ)⁽¹⁾. از وصف آتشى كه (آتش خدا) استيلاى بر قلوب پيدا مى‌كند و قلوب را مى‌سوزاند . هيچ آتشى قلبْ سوزان نيست جز آتش الهى . اگر فطرت توحيد از دست رفت ، كه فطره‌اللّه است و به جاى آن شرك و كفر جايگزين شد ، ديگر شفاعت شافعين نصيب انسان نشود ، و انسان مخلّد در عذاب است ، آن هم چه عذابى؟ عذابى كه از قهر الهى و غيرت ربوبى بروز كند .

پس اى عزيز ، براى يك خيال باطل ، يك محبوبيت جزئى بندگان ضعيف ، يك توجه قلبى مردم بيچاره ، خود را مورد سخط و غضب الهى قرار مده ؛ و مفروش آن محبّت‌هاى الهى ، آن كرامت‌هاى غيرمتناهى ، آن الطاف و مراحم ربوبيت را به يك محبوبيت پيش خلق كه مورد هيچ اثرى نيست و از او هيچ ثمرى نبرى جز ندامت و حسرت . وقتى دستت از اين عالم كوتاه شد ، كه عالم كسب است ، و عملت منقطع گرديد ، ديگر پشيمانى نتيجه ندارد و رجوع بى‌فايده است .

فصل: يك تنبّه علمى براى قلع مادۀ ريا

فصل يك تنبّه علمى براى قلع مادۀ ريا

ما در اين‌جا تذكّر مى‌دهيم به چيزى كه اميد است براى اين مرض قلبى مؤثر افتد در اين مقام و مقامات ديگر . و آن چيزى است كه مطابق برهان و مكاشفه و عيان و اخبار معصومين و كتاب خداست ، و عقل شما هم تصديق دارد . و آن اين است كه خداى تبارك و تعالى به واسطۀ احاطۀ قدرتش در جميع موجودات و بسط سلطنتش در تمام كائنات و احاطۀ قيّوميش به كافّۀ ممكنات ، تمام قلوب بندگان در تحت تصرّف او و به يد

قدرت و در قبضۀ سلطنت اوست ، و كس ديگر را در قلوب بندگان بدون اذن قيّومى و اجازۀ تكوينى او تصرّفى نيست و نخواهد بود ؛ خود صاحبان قلب نيز بى‌اذن و تصرّف حق تعالى تصرف در قلوب خود ندارند . و بدين معنى اشارةً و كناية و صراحة در قرآن و اخبار اهل‌بيت - عليهم السلام - اِخبار شده است . پس خداى تبارك و تعالى صاحب

قلب و متصرّف در اوست ، و شما كه يك بندۀ ضعيف عاجز هستيد نمى‌توانيد تصرّف در قلوب كنيد بى‌تصرّف حق ، بلكه ارادۀ او قاهر است بر ارادۀ شما و همۀ موجودات ؛ پس ريا و سالوس شما اگر براى جلب قلوب عباد است و جانب دل‌ها نگاه داشتن و منزلت و قدر در قلوبْ پيدا كردن و اشتهار به خوبى يافتن است ، اين از تصرّف شما به‌كلّى خارج و در تحت تصرّفِ حق است . خداوندِ قلوب و صاحبِ دل‌ها به هر كس مى‌خواهد قلوب را متوجه مى‌فرمايد . بلكه ممكن است شما نتيجۀ به عكس بگيريد . ديديم و شنيديم اشخاص سالوس دورو كه قلوب آنها پاك نبود ، آخرِ كار رسوا شدند و آنچه مى‌خواستند نتيجه بگيرند به عكس اتفاق افتاد ؛ چنانچه به همين معنى اشاره فرموده در حديث شريف كافى : عَن جَرّاحِ المَدائني ، عَنْ أبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - فِي قَوْلِ اللّه عزّ وجلّ : (فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً) . قال عليه السلام : «الرَّجُلُ يَعْمَلُ شَيْئاً مِنَ الثَّوابِ لا يَطْلُبُ بِه وَجْهَ اللّه ، إنَّما يَطْلُبُ تَزْكِيَةَ النّاسِ ، يَشْتَهي أَنْ يَسْمَعَ بِهِ النّاسُ ، فَهذا الَّذي أشْرَكَ بِعِبادَةِ رَبِّهِ» . ثُمَّ قالَ : «ما مِنْ عَبْدٍ أسَرَّ خَيرْاً فَذَهَبَتِ الأَيّامُ أَبَدَاً حَتّى يُظْهِرَ اللّه لَهُ خَيرْاً ؛ وَما مِنْ عَبْدٍ يُسِرُّ شَرَّاً فَذَهَبَتِ الأيّامُ أبَدَاً حَتّى يُظْهِرَ اللّه لَهُ شرّاً»⁽¹⁾.

يعنى راوى ، كه جرّاح مدائنى است ، از امام صادق - عليه السلام - نقل مى‌كند در تفسير قول خداى عزّ وجلّ : «پس كسى كه اميدوار ملاقات پروردگار خويش است بايد به جاى آرد كار نيكو ، و شريك نكند در عبادت پروردگارش كسى را» كه فرمود امام صادق عليه السلام : «آن مردى كه عمل مى‌كند چيزى از ثواب را كه خواهش نمى‌كند به آن كار ملاقات خدا را ، فقط ملاحظه مى‌كند پاكيزه شمردن مردم او را ، ميل دارد مردم

بشنوند آنچه كرده ، پس اين كسى است كه شريك قرار داده در عبادت پروردگارش» . پس از آن فرمود : «هيچ بنده[اى] نيست كه پنهان كند خوبى را ، پس بگذرد روزگار بر او هميشه ، تا آن‌كه آشكار كند خدا از براى او نيكويى را ؛ و هيچ بنده[اى] نيست كه پنهان مى‌كند شرى را ، پس بگذرد روزگار بر او هميشه ، تا آشكارا كند خدا براى او شرى را» .

پس اى عزيز ، نام نيك را از خداوند بخواه . قلوب مردم را از صاحبِ قلب خواهش كن با تو باشد . تو كار را براى خدا بكن ، خداوند علاوه بر كرامت‌هاى اُخروى و نعمت‌هاى آن عالَم در همين عالم هم به تو كرامت‌ها مى‌كند ، تو را محبوب مى‌نمايد ، موقعيت تو را در قلوب زياد مى‌كند ، تو را در دو دنيا سربلند مى‌فرمايد .

ولى اگر بتوانى با مجاهده و زحمت قلب خود را از اين حبّ هم به‌كلّى خالص نما ، باطن را صفا ده تا عمل از اين جهت خالص شود و قلبْ متوجه حق گردد ، روح بى‌آلايش شود ، كدورت نفس برطرف گردد . حبّ و بغض مردم ضعيف ، شهرت و اسم نزد بندگانِ ناچيز ، چه فايده‌اى دارد . فرضاً فايده داشته باشد ، يك فايدۀ ناچيز جزئى چند روزه است . ممكن است اين حبّ ، عاقبت كار انسان را به ريا برساند و خداى نخواسته آدم را مشرك و منافق و كافر كند ، اگر در اين عالم رسوا نشود ، در آن عالَم در محضر عدل ربوبى پيشِ بندگانِ صالح خدا و انبياء عظام او و ملائكۀ مقرّبين رسوا شود ؛ سرافكنده گردد ؛ بيچاره شود . رسوايى آن روز را نمى‌دانى چه رسوايى است . سرشكسته در آن محضر را خدا مى‌داند چه ظلمت‌ها دنبال دارد . آن روز است كه به فرمودۀ حق تعالى كافر مى‌گويد : «اى كاش خاك بودم»⁽¹⁾. و ديگر فايده ندارد .

اى بيچاره ، تو به واسطۀ يك محبت جزئى ، يك شهرت بى‌فايده پيش بندگان ، از آن كرامت‌ها گذشتى ؛ رضاى خدا را از دست دادى ؛ خود را مورد غضب خداى تعالى نمودى . اعمالى را كه بايد به آنها دار كرامت تهيه كنى ، زندگانى ابدى و فرحناكى هميشگى فراهم كنى و به واسطۀ آنها در اعلى علّيين بهشت قرارگيرى، مبدّل كردى به ظلمات شرك و نفاق ؛ و براى خود حسرت و ندامت و عذاب‌هاى شديد تهيه نمودى ، و خود را سجّينى نمودى ؛ چنانچه در حديث شريف كافى مى‌فرمايد حضرت امام صادق - عليه السلام - كه پيغمبر فرمود كه «همانا فرشته بالا مى‌برد كار بنده را با فرحناكى .

پس چون كارهاى نيكوى او را بالا برد ، خداى عزّ و جلّ مى‌فرمايد : "قرار بدهيد اين اعمال را در سجّين . همانا اين شخص در اين اعمال فقط مرا نخواسته است"»⁽¹⁾. من و تو با اين حال نمى‌توانيم سجّين را تصور كنيم ، و ديوان عمل فُجّار را بفهميم ، و صورت اين اعمال [را] كه در سجّين است ببينيم . يك وقت حقيقت امر را مى‌بينيم كه ديگر دستمان كوتاه [است] و چاره منقطع .

اى عزيز ، بيدار شو و غفلت و مستى را از خود دور كن ؛ و در ميزان عقل بسنج اعمال خود را قبل از آن‌كه در آن عالَم ميزان كنند ؛ و حساب خود را بكش قبل از آن‌كه از تو حساب كشند ، و آينۀ دل را از شرك و نفاق و دورويى پاك كن ؛ و مگذار زنگار شرك و كفر او را طورى بگيرد كه به آتش‌هاى آن عالم پاك نگردد ؛ نگذار نور فطرتْ مبدل به ظلمت كفر شود ؛ نگذار (فِطْرَتَ اللّه‌ِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا)⁽²⁾ضايع گردد . اين‌قدر خيانت مكن بر اين امانت الهى! پاك كن آينۀ قلب را تا نور جمال حق در او جلوه كند ، و تو را از عالم و هر چه در اوست بى‌نياز كند ؛ و آتش محبت الهى در قلب افروخته شده تمام محبت‌ها را بسوزاند كه همۀ عالم را به يك لحظۀ آن ندهى ، و چنان لذّتى ببرى از ياد خدا و ذكر آن كه تمام لذّات حيوانى را بازيچه بدانى .

اگر اهل اين مقام هم نيستى و اين معانى در نظرت عجيب مى‌آيد ، نعمت‌هاى الهى را در عالم ديگر كه قرآن مجيد و اخبار معصومين از آنها اطلاع داده‌اند از دست مده ؛ به‌واسطۀ جلب قلوب مخلوق براى شهرت چند روزۀ موهوم ، آن همه ثواب‌ها را ضايع مكن ؛ از آن همه كرامات خود را محروم مكن ؛ سعادت ابدى را به شقاوت هميشگى مفروش .

فصل: در دعوت به اخلاص است

بدان‌كه مالك الملوك حقيقى و ولى نعمت واقعى ، كه اين همه كرامات به ما كرده و اين همه تهيه‌ها براى ما ديده از قبل از آمدن ما در اين عالَم ، از غذاى لطيف داراى موادّ صالحۀ مناسبه با معدۀ ضعيف ما و مربّى و خدمتگزار با حبّ جبلّى ذاتى كه خدمتش بى‌منّت باشد و محيط و هواى مناسب و ساير نِعَم و آلاء ظاهره و باطنه ، و اين همه تهيه‌ها ديده در عالَم آخرت و برزخ براى ما قبل از رفتن در آن‌جا ، و از ما خواسته است

كه اين قلب را براى من يا براى كرامتِ من خالص كن تا براى خودت نتيجه دهد ، خودت فايده ببرى ، باز ما گوش ندهيم و نافرمانى كنيم و برخلاف رضاى او قدم زنيم ، چه ظلم بزرگى كرديم و با چه مالك الملوكى ستيزه نموديم كه نتيجه‌اش ظلم به خود ماست و به سلطنت او لطمه‌اى وارد نمى‌شود . از تحت سلطنت و سلطۀ او خارج نمى‌شويم ، مشرك باشيم يا موحّد فرقى براى او نكند ؛ عارف باللّه يا متّقى زكىّ النفس باشيم براى خود هستيم ؛ كافر و مشرك باشيم به خود ضرر زديم : (فَإِنَّ اللّه غَنِىٌّ عَنِ الْعالَمِينَ)⁽¹⁾؛ «همانا خداى بى‌نياز است از همۀ مخلوقات» . احتياجى به عبادت ما ، به اخلاص ما ، به بندگى ما

ندارد ؛ نافرمانى و شرك و دورويى ما به مملكت او لطمه‌اى وارد نمى‌كند . ليكن چون «ارحم الراحمين» است ، رحمت واسعه و حكمت بالغه‌اش اقتضا مى‌كند كه طرق هدايت و راه خير و شر و زشت و زيبا را به ما بنماياند ، و پرتگاه‌هاى راه انسانيت و لغزشگاه‌هاى طريق سعادت را به ما ارائه دهد . خداى تعالى در اين هدايت و راهنمايى ، بلكه در اين عبادت‌ها و اخلاص‌ها و بندگى‌ها ، بر ما منّت‌هاى عظيم جسيم دارد كه تا چشم بصيرت و ديدۀ برزخى واقع‌بين باز نشود نمى‌توانيم بفهميم . و مادامى كه در اين عالَم تنگ و تاريك و ظلمتكدۀ طبيعت هستيم و دچار سلسله‌هاى زمان و حبس تاريك امتداد مكانيم ، ادراك منّت‌هاى بزرگ خدا را نمى‌كنيم ، و نعمت‌هاى خداوند را در همين

اخلاص و عبادت و در آن راهنمايى و هدايت تصور نمى‌نماييم .

مبادا گمان كنى كه ما منّت داريم بر انبياء معظّم يا اولياء مكرم خدا ، يا بر علماء امّت ، كه راهنماى سعادت و خلاصى ما هستند و ما را از جهل و ظلمت و بدبختى نجات دادند و به عالم نور و سرور و بهجت و عظمت دعوت كردند ، و آن همه تحمّل مشقت‌ها و زحمت‌ها نمودند و مى‌كنند براى تربيت ما و براى نجات ما از آن ظلمت‌هايى كه لازمۀ اعتقادات باطله و جهل‌هاى مركب است ، و از آن فشارها و عذاب‌هايى كه صورت ملكات و اخلاق رذيله است ، و از آن صورت‌هاى موحشۀ مدهشه كه ملكوت اعمال و افعال قبيحۀ ماست ، و براى رسيدن ما به آن نورها و بهجت‌ها و سرورها و راحتى و خوشى‌ها و حور و قصور كه نمى‌توانيم تصور آنها را بكنيم .

و اين عالم ملك به همۀ عظمت كه دارد تنگ‌تر از آن است كه يكى از حلّه‌هاى بهشتى را در او بياورند ، و اين چشم‌هاى ما طاقت ديدن يك تار موى حور العين را ندارد ، كه تمام اينها صورت ملكوتى آن عقايد و اخلاق و اعمالى است كه انبياء عظام ، خصوصاً صاحب كشف كلى و دستور جامع ، خاتم پيغمبران - صلّى اللّه عليه و آله و عليهم - آنها را به وحى الهى درك فرموده و ديده و شنيده و ما را بدان‌ها دعوت فرموده‌اند . و ما بيچاره‌ها مثل اطفالى كه از حكم عقلا سرپيچند ، بلكه عقلا را تخطئه مى‌كنند ، هميشه با آنها در مقام ستيزه و جنگ و جدال برآمديم ، و آن نفوس زكيۀ مطمئنه و ارواح طيبۀ طاهره به واسطۀ شفقت و رحمتى كه بر بندگان خدا داشتند هيچ‌گاه از دعوتِ خويش به واسطۀ نادانى ما كوتاهى نفرمودند و با زور و زر ما را به سوى بهشت و سعادت كشيدند ، بدون اين‌كه اجر و مزدى از ما بخواهند . آن وقت هم كه رسول اكرم - صلّى اللّه

عليه و آله - منحصر مى‌كنند اجر خود را به «مودّت ذوى القربى»⁽¹⁾، صورت اين مودّت و محبت در عالَم ديگر براى ما شايد از همۀ صور نورانى‌تر باشد ، آن هم براى خود ماست و رسيدن ما به سعادت و رحمت . پس مزد رسالت عايد خود ما شد و ما از آن

بهره‌مند گرديديم ؛ ما بيچاره‌ها چه منتى بر آنها داريم ؛ اخلاص و ارادت ما براى آنها چه نفعى دارد ؛ شما و ما بر علماء امت چه منتى داريم؟ از آن شخص مسأله‌گو گرفته تا آن نبى مكرَّم ، تا ذات مقدس حق - جَلّ جلالُه - هر كس به مرتبه و مقام خود كه راه هدايت را به ما نشان مى‌دهند ، بر ما منّت‌ها دارند كه جزاى آنها را در اين عالم نمى‌توانيم بدهيم ؛ اين عالَم لايق جزاى آنها نيست : فَلِلّهِ وَلِرَسُولِه ولِأوْلِيائهِ المِنَّةُ . چنانچه خداى تعالى مى‌فرمايد : (قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَديكُمْ لِلاْءِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * إِنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّموَاتِ وَاْلأَرْضِ وَاللّه‌ُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ)⁽¹⁾. يعنى : «بگو به آنها كه به تو منّت گذاشتند به اسلام خود ، و گفتند ما اسلام آورديم بى‌جنگ : "منّت نگذاريد بر من به اسلام خود ، بلكه خدا منّت مى‌گذارد بر شما به هدايت كردن شما را به ايمان كه مدعى آن هستيد ، اگر شما راستگو هستيد در اين ادعا ؛ همانا خدا مى‌داند پنهانى‌هاى آسمان‌ها و زمين را ، و خدا بيناست به آنچه مى‌كنيد"» .

پس ، اگر ما صادق باشيم در دعوى ايمان ، خداوند در همين ايمان هم بر ما منّت دارد . خداوند بصير به عالم غيب است و مى‌داند صور اعمال ما و صورت ايمان و اسلام ما در عالَم غيب چيست . ما بيچاره‌ها چون اطلاع از حقيقت نداريم ، از مسأله‌گو كسب علم مى‌كنيم و به او منّت مى‌گذاريم ، تقليد عالم مى‌كنيم ، منّت مى‌گذاريم ؛ نماز جماعت به عالم مى‌خوانيم ، به او منّت مى‌گذاريم ، با اين‌كه آنها بر ما منّت دارند و خود ما خبر نداريم ، بلكه اين منّت‌ها اعمال ما را واژگون مى‌نمايد و در سجّين كشيده آنها را به باد فنا مى‌دهد .

مقام دوم: ريا در اخلاق و ملكات باطنى

اشاره

و در آن دو فصل است :

فصل اوّل: ميزان در رياضت‌هاى باطل و شرعى

فصل اوّل : [ ميزان در رياضت‌هاى باطل و شرعى ]

بدان‌كه ريا در اين مقام گرچه به شدت مقام اوّل نيست ، ولى بعد از تنبّه به يك مطلب ممكن است كار مُرائى در اين مقام نيز منجر شود به جائى كه در نتيجه با مرائى در آن مقام يكى گردد .

ما در شرح حديث سابق بيان كرديم كه از براى انسان در عالم ملكوت صورت‌هايى ممكن است باشد غير از صورت انسانى ، و آن صورت‌ها تابع ملكوت نفس و ملكات آن است . اگر شما داراى ملكات فاضلۀ انسانيه باشيد ، در وقتى آن ملكات صورت شما را انسانى مى‌كند كه با آن ملكات بدون اين‌كه از طريق اعتدال خارج شده باشند محشور گرديد ، بلكه ملكات در صورتى فاضله است كه نفس امّاره در آن تصرّف نكند و در تشكيل آن ، قدم نفس دخيل نباشد . بلكه شيخ استاد ما - دام ظلّه - مى‌فرمودند : ميزان در رياضت باطل و رياضت شرعى صحيح ، قدم نفس و قدم حق است . اگر سالك به قدم نفس حركت كرد و رياضت او براى پيدايش قواى نفس و قدرت و سلطنت آن باشد ، رياضتْ باطل و سلوك آن منجر به سوء عاقبت مى‌باشد . و دعوى‌هاى باطله نوعاً از همين اشخاص بروز مى‌كند . و اگر سالك به قدم حق سلوك كرد و خداجو شد ، رياضت او حق و شرعى است ، و حق تعالى از او دستگيرى مى‌كند به نصّ آيۀ شريفه كه مى‌فرمايد : (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا)⁽¹⁾. «كسى كه مجاهده كند در راه ما ، هر آينه هدايت مى‌كنيم او را [به] راه‌هاى خود» . پس كارش به سعادت منجر شده خودى از او افتد و خودنمايى از او دور گردد .

و معلوم است كسى كه اخلاق حسنه خود و ملكات فاضلۀ نفس را به چشم مردم بكشد و ارائه به مردم بدهد ، قدمش قدم نفس است ؛ و خودبين و خودخواه و خودپرست است ؛ و با خودبينى ، خداخواهى و خدابينى ، خيالى است خام و امرى است باطل و محال . مادامى كه مملكت وجود شما از حبّ نفس و حبّ جاه و جلال و شهرت و رياست به بندگان خدا پر است ، نمى‌توان ملكات شما را ملكات فاضله دانست و اخلاق شما را اخلاق الهى شمرد . كاركن در مملكت شما شيطان است ، و ملكوت و باطن شما صورت انسان نيست . و پس از گشودن چشمِ برزخ ملكوتى خود را به صورت غير انسان ، مثل يكى از شياطين مثلاً ، مى‌بينيد . و حصول معارف الهيه و توحيد صحيح از براى همچو قلبى كه منزلگاه شيطان است محال است . و تا ملكوت شما ملكوت انسانى نباشد و قلب شما از اين اعوجاج‌ها و خودخواهى‌ها پاك نباشد ، منزل حق تعالى نباشد . در حديث قدسى است كه مى‌فرمايد : «لا يَسَعُني أَرْضِي ولا سَمائي ، بل يَسَعُني قَلْبُ عَبْدِيَ الْمُؤمنِ»⁽¹⁾. هيچ موجودى آينۀ جمال محبوب نيست ، مگر قلب مؤمن . متصرّف در قلب مؤمن ، حق است نه نفس . كاركن در وجود او محبوب است . قلب مؤمن ، خودسر نيست ، هرزه گرد نيست : «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ إصْبَعَيِ الرَّحْمنِ ، يُقَلِّبُهُ كَيْفَ يَشاءُ»⁽²⁾. دست حق در مملكت قلب او متصرّف است ، تقليب و تقلّب قلب او با خود حق تعالى است . اى بيچاره ، تو كه عابد نفسى و متصرّف در قلب تو شيطان و جهل است و دستِ تصرّف حق را از قلب خود منقطع كردى ، چه ايمانى دارى كه مورد تجلّى حق و سلطنت مطلق گردى؟ پس ، بدان تا بدين حال هستى و اين رذيلۀ «خودنمايى» در تو است ، تو كافر باللّه هستى و در سلك منافقين محسوب مى‌شوى ، گرچه به خيال خود مسلمى و مؤمن به خدايى .

فصل دوم: ستّاريت حق و غيور بودن او

فصل دوم [ ستّاريت حق و غيور بودن او ]

پس اى عزيز ، بيدار شو و پنبۀ غفلت را از گوش برون كن و خواب غفلت را بر چشم خود حرام نما ؛ و بدان‌كه تو را خداى تعالى براى خود آفريده ؛ چنانچه در حديث قدسى مى‌فرمايد : «يَابْنَ آدَمَ خَلَقْتُ الأشْياءَ لِأجْلِكَ ، وَخَلَقْتُكَ لِأجْلي»⁽¹⁾. يعنى «اى پسر آدم ، همه چيز را براى تو آفريدم و تو را براى خود آفريدم» . و قلب تو را منزلگاه خود قرار داده . تو و قلب تو يكى از نواميس الهيه هستيد ؛ حق تعالى غيور است نسبت به ناموسِ خود ؛ اين‌قدر پرده‌درى مكن به ناموسِ حق تعالى ؛ دست درازى را روا مدار . بترس از غيرت حق تعالى كه تو را در اين عالَم همچنان رسوا كند كه هر چه خواهى اصلاح كنى نتوانى .

تو در ملكوت خود در حضور حضرات ملائكه و انبياء عظام پردۀ ناموس الهى را پاره مى‌كنى ، و اخلاق فاضله را ، كه به واسطۀ آنها اوليا تشبّه به حق پيدا مى‌كنند ، تسليم غير حق مى‌كنى و قلب خود را به دشمن حق مى‌دهى و شرك مى‌ورزى در باطن ملكوتِ خود ؛ بترس از آن‌كه حق تعالى علاوه بر آن‌كه ناموس ملكوت تو را پاره كند و تو را پيش انبياء عظام و ملائكۀ مقرّبين مفتضح و رسوا كند ، در همين عالَم تو را مفتضح كند و مبتلا كند به فضيحتى كه جبران‌پذير نباشد و پاره شدن عصمتى كه وصله‌بردار نباشد . حق تعالى «ستّار» است ولى «غيور» هم هست ؛ «ارحم الراحمين» است ولى «اشدّ المُعاقِبين» هم هست . ستر مى‌فرمايد تا وقتى از حد نگذرد . ممكن است خداى نخواسته اين كار بزرگ و اين رسوايى ناهنجار غيرت را بر ستر غلبه دهد ، چنانچه در حديث شريف شنيدى⁽²⁾.

پس قدرى به خود آى و رجوع به خدا كن و بازگشت به سوى او نما ، كه خداى تعالى رحيم است و پى بهانه مى‌گردد براى رحمت . اگر رجوع كردى ، به غُفران خود ستر

مى‌فرمايد عيوب گذشته را و نمى‌گذارد كسى بر آن مطلع شود ، و تو را صاحب فضيلت مى‌كند و اخلاق كريمه را در تو جلوه مى‌دهد ، و تو را مرآت صفات خود مى‌فرمايد و ارادۀ تو را در آن عالم كاركن مى‌فرمايد، چنانچه ارادۀ خود [او] در همۀ عوالم نافذ است.

چنانچه [در] حديثى منقول است كه وقتى كه اهل بهشت قرار گرفتند ، نامه‌اى از جانب حق تعالى براى آنها مى‌آيد كه مضمونش اين است : «از جانب زندۀ پاينده‌اى كه نمى‌ميرد به سوىِ زندۀ پاينده‌اى كه نمى‌ميرد . من هر چه را مى‌خواهم موجود شود به او مى‌گويم باش ، پس موجود مى‌شود ؛ تو را هم امروز قرار دادم كه هر چه را مى‌خواهى بشود امر كن ، مى‌شود»⁽¹⁾.

تو خودخواهى اين‌قدر نداشته باش ، تو ارادۀ خود را تسليم حق كن ، ذات مقدس هم تو را مظهر ارادۀ خود مى‌فرمايد ؛ تو را متصرّف در امور خود قرار مى‌دهد ؛ مملكت ايجاد را در آخرت در تحت قدرت تو قرار مى‌دهد ، و اين غير تفويض محال باطل است ؛ چنانچه در محل خود معلوم است⁽²⁾.

هان اى عزيز تو خود دانى ، مى‌خواهى اين را بپذير يا آن را ، كه خداى تعالى بى‌نياز است از ما و همۀ مخلوقات و اخلاص ما و همۀ موجودات عالم .

مقام سوم: ريا در اعمال

اشاره

مقام سوم [ ريا در اعمال ]

در آن چند فصل است :

فصل: در تصرّف شيطان و مكائد نفس در اين مقام

فصل : [ در تصرّف شيطان و مكائد نفس در اين مقام ]

بدان‌كه «ريا» در اين مقام از مقامات ديگر بيشتر و شايع‌تر است ؛ زيرا كه ما مردم نوعاً اهل آن دو مقام نيستيم ؛ از همين جهت شيطان از آن طريق وارد بر ما نمى‌شود .

ولى چون عمدۀ مردم متعبّدْ اهل مناسك و عبادات صورى هستند ، شيطان در اين مقام بيشتر تصرف مى‌كند و مكايد نفس در اين مرحله بيشتر است . و به عبارت ديگر : چون نوع مردم داراى بهشت جسمانى اعمالى هستند ، و از طريق اعمال حسنه و ترك اعمال سيّئه داراى مقامات اخروى مى‌شوند ، شيطان از همين راه وارد شده ريشۀ ريا و سالوس را در اعمال آنها آبيارى مى‌كند تا شاخ و برگ پيدا كرده حسنات آنها را مبدل به سيّئات كرده آنها را از طريق مناسك و عبادات وارد جهنم دركات مى‌كند ؛ و چيزهايى را كه با آن مى‌خواهند تهيۀ تعمير آخرت كنند اسباب تخريب آن مى‌نمايد ؛ و چيزى كه از عليّين است كارى مى‌كند كه به امر حق تعالى ملائكه در سجّين قرار دهند .

پس كسانى كه فقط داراى همين جنبه هستند و زاد و راحله‌اى جز زاد اعمال ندارند ، بايد خود را كاملاً مواظب باشند كه مبادا خداى نخواسته اين امر هم از دست رفته به‌كلّى جهنّمى گردند و راهى به جانب سعادت نداشته باشند ، و درهاى بهشت به روى آنها بسته شده درهاى جهنّم براى آنها باز گردد .

فصل: در دقت امر ريا

بسيار اتفاق افتد كه شخص رياكار خودش هم ملتفت نيست كه ريا در اعمال او رخنه كرده و اعمالش ريايى و ناچيز است ، زيرا كه مكايد شيطان و نفس به قدرى دقيق و باريك است و صراط انسانيت به‌طورى نازك و تاريك است كه تا انسان موشكافى كامل نكند نمى‌فهمد چه كاره است . خودش گمان مى‌كند كارهايش براى خداست ، ولى براى شيطان است .

انسان چون مفطور به حبّ نفس است ، لهذا پردۀ خودخواهى معايب او را بر خود او مى‌پوشاند . شايد - ان شاء اللّه - شمّه‌اى از اين مطلب در ضمن شرح بعضى احاديث⁽¹⁾پيش آيد . از خداى تعالى توفيق مى‌خواهم .

مثلاً تحصيل علم ديانت ، كه از مهمّات اطاعات و عبادات است ، انسان گاهى مبتلا مى‌شود در اين عبادت بزرگ به ريا ؛ در صورتى كه خودش هم ملتفت نيست ، به واسطۀ همان حجاب غليظ حبّ نفس . انسان ميل دارد در محضر علما و رؤسا و فضلا مطلب مهمّى را حل كند به‌طورى كه كسى ديگر حل نكرده باشد ، و خود او متفرّد باشد به فهم آن ، و هر چه مطلب را بهتر بيان كند و جلب نظر اهل مجلس را بنمايد بيشتر مبتهج است ، و هر كس با او طرف شود ميل دارد بر او غلبه كند و او را در بين جمعيت خجل و سرافكنده كند ، و حرف خود را - حق يا باطل - به حلق خصم فرو ببرد ، و بعد از غلبه يك

نحو تدلل و فضل فروشى در خود ادراك مى‌كند ؛ اگر يكى از رؤسا هم تصديق آن كند نور على نور مى‌شود . بيچاره غافل از آن‌كه اين‌جا در نظر علما و فضلا موقعيت پيدا كرده ، ولى از نظر خداى آنها و مالك الملوك همۀ عالم افتاد ، و اين عمل را به امر حق تعالى وارد سجّين كردند . در ضمن ، اين عمل ريايى مخلوط به چندين معصيت ديگر هم بود ، مثل : رسوا كردن و خوار نمودن مؤمن ، اذيت كردن برادر ايمانى ، گاهى جسارت كردن و هتك كردن از مؤمن ، كه هر يك از آنها از موبقات و براى جهنّمى كردن انسان ، خود مستقل‌اند .

اگر نفس ، باز دام كيد خود را بيفكند و به تو بگويد كه مقصود من معلوم شدن حكم شرعى است و اظهار كلمۀ حق است ، كه از افضل طاعات است نه اظهار فضيلت و خودنمايى ، در باطن خود از او استفسار كن كه اگر اين حكم شرعى را رفيق و همدرجۀ من مى‌گفت و او حل اين معضله را مى‌كرد و شما در آن محضر مغلوب شده بوديد ، آيا به حال شما فرقى نمى‌كرد؟! اگر چنين است ، تو در اين دعوا صادق هستى .

اگر باز از كيد و مكرش دست نكشد و بگويد : اظهار حق چون فضيلت دارد و ثواب پيش حق دارد ، من مى‌خواهم به اين فضيلت نائل گردم و دار ثواب اللّه را تعمير كنم ، به او بگو : اگر فرض شود كه عين آن فضيلت را خداوند به شما عنايت كند در صورت مغلوبيت و تصديق حق ، آيا باز طالب غلبه هستى؟ پس اگر رجوع به باطن ذات خود كرديد ديديد باز مايل به غلبه هستيد و اشتهار پيش علما به علم و فضل ، و اين بحث علمى براى حصول منزلت بود در قلوب آنها ، پس شما بدانيد كه در اين بحث علمى ، كه

از افضل طاعات و عبادات است مرائى هستيد ؛ و اين عمل شما به حسب روايت شريف كافى⁽¹⁾، در سجّين است و شما مشرك به خدا هستيد . اين عمل براى حبّ جاه و شرف است ، كه به حسب روايت از دو گرگ كه در گلۀ بى‌چوپان رها شود ضررش بيشتر است به ايمان⁽²⁾.

پس شما كه اهل علم و متكفّل اصلاح امتى و راهنماى آخرت و طبيب امراض نفسى ، لازم است اوّل خود را اصلاح نمايى و مزاج نفس خود را سالم كنى تا از جملۀ عالمان بى‌عمل ، كه حالش معلوم است ، نباشى .

خداوندا! دل ما را از كدورت شرك و نفاق پاك فرما ؛ و آيينۀ قلب ما را از زنگار حبّ دنيا كه منشأ اين همه امور است ، صافى فرما ؛ و با ما همراهى فرما ، و از ما بيچاره‌هاى گرفتار هواى نفس و حبّ جاه و شرف دستگيرى كن در اين سفر پرخطر و اين راه پرپيچ و خم و تنگ و تاريك . تويى قادر و تواناى همه چيز .

و يكى از عبادات بزرگ اسلام «جماعت» است ؛ و فضل «امامت» بيشتر است . و از اين جهت ، شيطان در اين عبادت بزرگ بيشتر رخنه مى‌كند ؛ و با امام جماعت بيشتر دشمن ، و در صدد است كه او را از اين فضيلت باز دارد و عمل او را از اخلاص تهى كرده وارد سجّين كند و او را مشرك به خدا نمايد . و لهذا وارد مى‌شود در قلب بعضى از امام‌ها از طريق‌هاى مختلف . مثل «عُجب» ، كه بعدها - ان شاء اللّه - ذكرى از آن مى‌شود ، و مثل «ريا» ، كه آن نشان دادن به مردم است اين عبادت بزرگ را براى منزلت پيدا كردن در قلوب و اشتهار به عظمت و بزرگى پيدا كردن . مثلاً مى‌بيند فلان مقدّس به نماز جماعت حاضر شده است ، براى جلب قلب او خضوع را بيشتر كرده از راه‌هاى مختلفى و حيله‌هاى كثيرى او را به دام مى‌كشد ؛ و در مجالس براى رساندن به غايبين مقام خود را ذكرى از آن مقدّس به ميان مى‌كشد ، يا يك طورى به مردم مى‌رساند كه فلانى در جماعات من حاضر شده . در قلب خود هم به‌طورى به اين شخص ارادت پيدا كرده كه

در نماز او حاضر شده است و اظهار حبّ و اخلاص به او مى‌كند كه در عمرش به خداى تعالى و اولياء او يك لحظه نكرده ؛ خصوصاً اگر از تجّار محترم باشد! و اگر خداى نخواسته يكى از اشراف راه را گم كرده به صف جماعت ملحق شود ، مصيبت زيادتر مى‌گردد!

در عين حال ، شيطان از امام جماعت كم جمعيت نمى‌گذرد . پيش او رفته به او مى‌گويد : به مردم بفهمان كه من از دنيا گذشته‌ام و در مسجد كوچك محلّه با فقرا و ضعفا مى‌گذرانم! اين هم مثل آن يا بدتر است ؛ زيرا كه رذيلۀ حسد را هم در قلب او بارور مى‌كند . از دنيا كه بهره‌اى ندارد ، مايۀ آخرت را از او مى‌گيرد ، ورشكست در دنيا و آخرت مى‌شود .

در همين حال ، شيطان دست از گريبان من و شما كه دستمان از جماعت كوتاه است ، و از غم بى‌آلتى افسرده هستيم برنداشته و ما را وادار مى‌كند به جماعت مسلمين خدشه كرده ، طعن به آنها زده و عيوبى براى جماعت تراشيده ؛ جماعت نداشتن خود را كناره‌گيرى قلمداد كنيم ، و خود را از دنيا گذشته و منزه از حبّ جاه و نفس معرفى نماييم . ما از اين دو طايفه بدتريم! نه دنياى تام دستۀ اوّل ، و نه دنياى ناقص دستۀ دوم ، و نه آخرت داريم . در صورتى كه ما هم اگر دستمان برسد ، از آن دو دسته جاه‌طلب‌تر و حب شرف و مال را بيشتر داريم .

شيطان به امام تنها اكتفا نكرده ، از جهنّمى شدن او نائرۀ شهوتش فرو ننشسته ، وارد صف مأمومين مى‌شود . صف اوّل چون فضلش بيشتر و ميامن صفوف از مياسر بيشتر ، آنها را بيشتر مورد هدف خود قرار مى‌دهد . بيچاره مقدّس را از منزلِ دور كشيده در صف اوّل در طرف يمين نشانده ، با او وسوسه مى‌كند كه اين فضيلت را به چشم مردم بكش! اين بيچاره هم نفهميده از كجا مى‌خورد با يك عشوه و نازى اظهار فضل خود را مى‌كند! شرك باطن را بروز داده عمل را به سجّين مى‌فرستد . از آن‌جا به ساير صفوف رفته آنها را وادار مى‌كند از صف اوّل با كنايه و اشاره تكذيب كرده مقدّس بيچاره را موردِ سهام طعن و شتم قرار دهند و خود را از اطوارِ آن منزّه شمارند .

گاهى ديده مى‌شود يك شخص محترمى را خصوصاً اگر از اهل فضل و علم باشد ، شيطان دستگيرى كرده به صف آخر مى‌نشاند ، براى اين‌كه بفهماند با اين‌كه من با اين مقام نبايد با اين شخص نماز كنم ، وليكن از بس از دنيا گذشته‌ام و هواى نفس ندارم آمده‌ام در صف آخر هم نشسته‌ام! بعضى از اين قبيل اشخاص را در صف اوّل ملاقات نخواهيد كرد .

شيطان به امام و مأموم اكتفا نكرده به ريش بعضى از منفردين مى‌چسبد . او را از بازار يا منزل افسار كرده ، با يك كرشمه و ناز در كنج مسجد يك سجّاده پهن كرده ، هيچ امامى را عادل ندانسته ، در حضور مردم به يك طول سجود و ركوع و يك ذكرهاى طويلى نماز مى‌خواند! اين در باطن ذاتش مخمَّر است كه به مردم بفهماند من اين‌قدر مقدّس و محتاطم كه ترك جماعت مى‌كنم مبادا به غير عادل گرفتار شوم! اين علاوه بر آن‌كه مُعجب و مُرائى است ، مسائل شرعيه را هم نمى‌داند! براى اين‌كه مرجع تقليد اين شخص بيش از حسن ظاهر را معلوم نيست در صحت اقتدا شرط كند ؛ ولى اين نه از اين باب است ، بلكه براى ارائه به مردم است كه در قلوب منزلت پيدا كند . و همين‌طور ساير كارهاى ما در تحت تصرف شيطان است . و آن ملعون هر قلب كدرى پيدا كرد ، در آن‌جا منزل كرده و اعمال ظاهره و باطنه را مى‌سوزاند و ما را از راه اعمال حسنه جهنّمى مى‌كند .

فصل: در دعوت به اخلاص است

پس اى عزيز ، در كارهاى خود دقيق شو و از نفس خود در هر عملى حساب بكش ، و او را در برابر هر پيش‌آمدى استنطاق كن كه آيا اقدامش در خيرات و در امور شريفه براى چيست؟ دردش چيست كه مى‌خواهد از مسائل نماز شب سؤال كند ، يا اذكار آن را تحويل بدهد؟ مى‌خواهد براى خدا مسأله بفهمد يا بگويد ، يا مى‌خواهد خود را از اهل آن قلمداد كند؟ چرا سفر زيارتى كه رفته با هر وسيله است به مردم مى‌فهماند؟ حتى

عددش را! چرا صدقاتى را كه در خفا مى‌دهد راضى نمى‌شود كه كسى از او مطّلع نشود ، با هر راهى شده سخنى از آن به ميان آورده به مردم ارائه مى‌دهد؟ اگر براى خداست و مى‌خواهد كه مردم ديگر به او تأسّى كنند و مشمولِ «الدَالُّ عَلَى الخَيْرِ كَفاعِلِه»⁽¹⁾گردد ، اظهارش خوب است ؛ شكر خدا كند به اين ضمير صاف و قلب پاك ؛ ولى ملتفت باشد كه در مناظرۀ با نفس گول شيطنت او را نخورده باشد ، و عمل ريايى را با صورت مقدّسى به خوردش ندهد . و اگر براى خدا نيست ، ترك آن اظهار كند كه اين «سُمْعه» است ، و از شجرۀ ملعونۀ ريا است و عمل او را خداوند منّان قبول نمى‌فرمايد و امر مى‌فرمايد در سجّين قرار دهند .

بايد به خداى تعالى از شرّ مكايد نفس پناه ببريم كه مكايد آن خيلى دقيق است ولى اجمالاً مى‌دانيم كه اعمال ما خالص نيست . اگر ما بندۀ مخلص خداييم ، چرا شيطان در ما اين‌قدر تصرف دارد؟ با آن‌كه او با خداى خود عهد كرده است كه به «عِباد اللّه المخلَصين» كار نداشته باشد و دست به ساحت قدس آنها دراز نكند⁽²⁾. به قول شيخ بزرگوار⁽³⁾ما - دامَ ظلُّه - شيطان سگ درگاه خداست ؛ اگر كسى با خدا آشنا باشد ، به او عوعو نكند و او را اذيت نكند . سگ درِ خانه ، آشنايان صاحب‌خانه را دنبال نكند . شيطان نمى‌گذارد كسى كه آشنايى با صاحب‌خانه ندارد وارد خانه شود . پس ، اگر ديدى شيطان با تو سر و كار دارد ، بدان كارهايت از روى اخلاص نيست و براى حق تعالى نيست . اگر شما مخلصيد ، چرا چشمه‌هاى حكمت از قلب شما به زبان جارى نشده ، با اين‌كه چهل سال است به خيال خود قربة الى اللّه عمل مى‌كنيد ؛ با اين‌كه در حديث وارد است كه «كسى كه اخلاص ورزد از براى خدا چهل صباح ، جارى گردد

چشمه‌هاى حكمت از قلبش به زبانش»⁽¹⁾. پس بدان اعمال ما براى خدا نيست و خودمان هم ملتفت نيستيم و درد بى‌درمان همين جاست .

واى به حال اهل طاعت و عبادت و جمعه و جماعت و علم و ديانت كه وقتى چشم بگشايند و سلطان آخرت خيمه بر پا كند ، خود را از اهلِ معاصى كبيره ، بلكه از اهل كفر و شِرك ، بدتر ببينند و نامۀ اعمالشان سياه‌تر باشد .

واى به حال كسى كه با نماز و طاعتش وارد جهنّم شود! امان از كسى كه صورت صدقه و زكات و صلاتش صورت‌هايى باشد كه زشت‌تر از آنها تصور نشود!

بيچاره! تو مشركى ، خداوند به فضل خود موحّد اهل معصيت عصيان كار را مى‌آمرزد - ان شاء اللّه - وليكن فرموده است كه مشرك را نمى‌آمرزم اگر بى‌توبه از اين دنيا برود⁽²⁾.

در احاديث شريفه ، چنان‌كه شنيدى ، مى‌فرمايد : «مُرائى مشرك است» . كسى كه رياست دينى خود ، و امامت خود ، تدريس خود ، تحصيل خود ، روزۀ خود ، نماز خود ، و بالاخره اعمال صالحۀ خود ، را ارائه به مردم دهد براى منزلت در قلوب ، مشرك است ؛ و به موجب اخبار اهل عصمت - صلوات اللّه عليهم - و به موجب آيۀ شريفه مشمول غفران حق نمى‌شود . پس ، اى كاش اهل معاصى كبيره بودى و متجاهر به فسق بودى و متهتّك حرمات ظاهره بودى ، و موحّد بودى شرك به خدا نمى‌آوردى .

حال اى عزيز ، فكرى كن و چاره‌اى براى خود پيدا كن ؛ و بدان‌كه شهرت پيش اين مردم ناچيز چيزى نيست ؛ و قلوب اين مردم كه اگر گنجشكى بخورد سير نمى‌شود⁽³⁾،

قدر و قابليتى ندارد ؛ و اين مخلوق ضعيف را قدرتى نيست ؛ قدرت فقط در دستگاه قدس ربوبيت پيدا مى‌شود و فاعل على الاطلاق و مسبب الاسباب ، آن ذات مقدس است . تمام مخلوقات اگر پشت به پشت هم دهند كه يك پشه خلق كنند نتوانند ؛ و اگر پشه‌اى از آنها چيزى بربايد ، نتوانند پس بگيرند⁽¹⁾. قدرت ، پيش حق تعالى است . اوست مؤثر در تمام موجودات . با هر زحمت و رياضتى شده در قلب خود با قلم عقل نگارش ده كه لا مؤثِّرَ في الوجود إلاّ اللّه «نيست كاركنى در دار تحقق جز خدا» .

«توحيد فعلى» را ، كه اوّل درجۀ توحيد است در قلب ، با هر وسيله‌اى است جايگزين كن ، و قلب را مؤمن و مسلِم نما به اين كلمۀ مباركه و مهر شريف لا إله إلاّ اللّه را بر قلب بزن ، و صورت قلب را صورت كلمۀ توحيد كن و به مقام «اطمينان» برسان ؛ و به او بفهمان كه مردم نفع و ضرر نمى‌توانند برسانند ؛ نافع و ضارّ خداست . اين كورى و نابينايى را از چشم خود برطرف كن كه بيم آن است مشمول )رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِى أَعْمَى(⁽²⁾گردى ، و در روز بُروز سراير كور محشور گردى . ارادۀ حق تعالى قاهر به همۀ ارادات است ؛ اگر قلبت به اين كلمۀ مباركه اطمينان حاصل كرد و او را تسليم اين عقيده نمودى ، اميد است كارت به انجام رسد و ريشۀ شرك و ريا و كفر و نفاق از قلبت قطع شود . و بدان‌كه اين عقيدۀ حقّه مطابق با عقل و شرع است و توهّم جبر در اين نيست . ممكن است بعضى‌ها كه از مبادى و مقدمات آن بى‌اطلاع‌اند و گوش آنها آشناى به بعضى مطالب نيست اين را رمى به جبر كنند ، با اين‌كه مربوط به جبر نيست . اين توحيد است ، جبر شرك است ؛ اين هدايت است ؛ جبر ضلالت است . اين‌جا مناسب بيان

جبر و قَدَر نيست ، ولى پيش اهلش مطلب روشن است ، و غير آن را حق ورود در اين مطالب نيست ؛ بلكه صاحب شريعت نهى فرموده است از دخول به اين مطالب⁽¹⁾.

در هر حال ، از خداى مهربان در هر وقت خصوصاً در خلوات ، با تضرّع و استكانت و عجز و مذلّت بخواه كه تو را هدايت كند به نور توحيد ، و قلب تو را منوّر كند به بارقۀ غيبى يك‌بينى و يك‌پرستى ، تا از همۀ عالم وارهى و همه چيز را ناچيز دانى . و با تضرّع از آن ذات مقدّس خواهش كن كه اعمال تو را خالص گرداند و تو را هدايت فرمايد به طريق خلوص و ارادت . و اگر داراى حالى شدى ، اين بندۀ ضعيف بطّال خالى از حقيقت را كه عمر خود را صرف هوى و هوس نموده و دل او از كدورت معاصى و امراض قلبيه طورى شده است كه هيچ نصيحتى و هيچ آيه و روايتى و هيچ برهان و دليل و آيتى در او اثر نمى‌كند به دعايى ياد كرده ، شايد به دعاى شما راه نجاتى پيدا كند ؛ زيرا كه مؤمن را خدا ردّ نمى‌كند از درگاهِ خود و دعاى او را مى‌پذيرد .

پس از تذكّر به اين مطالب ، كه خودت نيز مى‌دانستى و حرف تازه‌اى نبود ، مدّتى مواظبت كن از قلب خود ، و اعمال و رفتار و حركات و سكنات خود را در تحت مداقّه آورده ، و خفاياى قلب را تفتيش كن و حسابِ شديد از او بكش ، مثل اين‌كه اهل دنيا از يك نفر شريك ، حساب مى‌كشند : هر عملى را كه شبهۀ ريا و سالوسى در اوست ترك كن گرچه عمل خيلى شريفى باشد . حتى اگر ديدى واجبات را در علن كردن خالص نمى‌توانى بكنى ، در خفا بكن ؛ با اين‌كه مستحب است اتيان به آنها در علن⁽²⁾. بلكه كمتر اتّفاق مى‌افتد در اصل واجب ريا شود ؛ بيشتر در خصوصيات و مستحبات و زوايد اتّفاق مى‌افتد .

در هر صورت ، با جدّيت كامل و مجاهدۀ شديده قلب خود را از لوث شرك پاك كن ؛ مبادا خداى نخواسته با اين حال از اين عالَم درگذرى كه كارت زار است و اميد نجات به هيچ وجه برايت نيست و خداى تبارك و تعالى غضبناك بر تو باشد . چنانچه در حديث شريف است كه در وسائل از قرب الإسناد نقل مى‌فرمايد و سند به امير المؤمنين - عليه السلام - مى‌رساند : «إنَّهُ قال : قال رَسُولُ اللّه ، صلّى اللّه عليه وآله : مَنْ تَزَيَّنَ لِلنّاسِ بِما يُحبُّ اللّه وبارَزَ للّه فِي السِّرِّ بِما يَكْرَهُ اللّه ، لَقِيَ اللّه وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبانُ لَهُ ماقِتٌ»⁽¹⁾. يعنى «گفت امير المؤمنين عليه السلام : رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - گفت : "كسى كه جلوه دهد براى مردم به چيزى كه دوست دارد خدا ، و ظاهر كند در باطن براى خدا چيزى را كه مكروه دارد او را خدا ، ملاقات كند خدا را ، و حال آن‌كه خدا بر او غضبناك و خشمناك باشد"» .

در حديث شريف دو احتمال است : يكى آن‌كه كسى كه اعمال صالحه را جلوه دهد به مردم و اعمال قبيحه را در باطن آورد . و ديگر آن‌كه كسى كه پيكر عمل را به مردم نشان دهد و در باطن قصد ريا داشته باشد . و در هر صورت ريا را شامل است ؛ زيرا كه اتيان به واجبات و راجحات بدون قصد ريا مورد غضب نيست . بلكه مى‌توان گفت : معنى دوم بهتر است ؛ زيرا كه اعمال قبيحه را علناً آوردن شدّتش بيشتر است . در هر حال ، خدا نكند مالك الملوك و ارحم الراحمين به انسان غضبناك باشد ؛ أَعُوذُ بِاللّه مِنْ غَضَبِ الْحَليمِ .

فصل: در بيان حديث علوى

ما اين مقام را ختم مى‌كنيم به حديث شريفى كه در كافى شريف از مولاى متقيان ، امير مؤمنان - عليه السلام - روايت كرده ، و شيخ صدوق - رضوان اللّه عليه - مثل همين

حديث را از حضرت صادق - عليه السلام - نقل كرده كه از جملۀ وصيت‌هاى رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - به امير المؤمنين - عليه السلام - است . و آن اين است : بِإسْنادِهِ عَنْ أَبي عَبْدِاللّه علیه السلام قالَ : «قالَ أَميرالْمُؤْمِنينَ ، عليه السلام : ثَلاثُ علاماتٍ لِلْمُرائي : يَنْشَطُ إذا رَأَى النّاسَ ؛ ويَكْسَلُ إذا كانَ وَحْدَهُ ؛ ويُحِبُّ أَنْ يُحْمَدَ في جَميعِ اُمُوره»⁽¹⁾.

يعنى : «گفت امام صادق ، عليه السلام : امير المؤمنين - عليه السلام - گفت : "سه نشانه است براى رياكار : بهجت و نشاط دارد وقتى كه ببيند مردم را ؛ و كسالت پيدا مى‌كند وقتى تنها است ؛ و دوست دارد كه ثنا كرده شود در جميع امورش"» .

چون اين سيّئۀ خبيثه گاهى چنان مخفى است كه انسان خودش بى‌خبر است از آن - در باطن اهل ريا است و گمان مى‌كند عملش خالص است - لهذا براى آن علامت ذكر فرموده‌اند كه انسان به واسطۀ آن علامت اطلاع بر سريرۀ خود پيدا كند و در صدد معالجه برآيد .

انسان در نفس خود مشاهده مى‌كند كه وقتى تنهاست مايل به طاعات نيست ، اگر با زحمت يا از روى عادت هم عبادتى بكند آن را با حال نمى‌كند ، بلكه سر و دست عمل را شكسته پاك و پاكيزه آن را تحويل نمى‌دهد . ولى وقتى در مساجد و مجامع حاضر شد ، و در محضر عمومى مشغول آن گرديد ، آن را از روى نشاط و دل‌چسبى و سرور و حضور قلب انجام مى‌دهد . مايل است ركوع و سجودش طولانى شده ، مستحباتش نيكو انجام گرفته ، اجزاء و شرايطش درست ملاحظه شود . اگر انسان قدرى هم ملتفت باشد [و] از نفس خود سؤال كند علت آن را ، دام خويش را از راه قدس پهن كرده به انسان تعميه مى‌كند كه مثلاً عبادت در مسجد چون ثوابش بيشتر است يا جماعت چون چنين و چنان است ، نشاط دارى . يا اگر در غير جماعت و مسجد شد مى‌گويد : مستحب است عمل را پيش مردم نيكو انجام دادن تا اين‌كه كسان ديگر اقتدا كنند و تأسّى نمايند و رغبت به مذهب پيدا كنند انسان را با هر وسيله‌اى هست گول مى‌زند . اين سرور و

نشاط نيست جز از آن مرض قلبى كه انسان بيچاره به آن مبتلاست ؛ و خود را صحيح و سالم مى‌داند و در خيال معالجه نمى‌افتد . مريضى كه خود را سالم مى‌داند ، اميد صحّت از او منقطع است . بدبخت در باطن ذات و لبّ سريره ميل دارد عمل خود را به مردم ارائه دهد و خود غفلت از آن دارد ، بلكه معصيت را به صورت عبادت جلوه مى‌دهد و خودنمايى را به شكل ترويج مذهب در مى‌آورد .

با اين‌كه اتيان به مستحبات در خلوات مستحب است ، چرا نفس مايل است در علن هميشه بجا آورد؟

گريه از خوف در مجامع عمومى از روى نشاط و بهجت مى‌كند ، ولى در خلوات هر چه خود را فشار مى‌دهد چشمش تر نمى‌شود! خوف خدا چه شد در مجامع پيدا مى‌شود؟

در شب‌هاى قدر ، آه و ناله و سوز و گداز در بين چند هزار جمعيت دارد ، صد ركعت نماز و جوشن كبير و صغير و چند جزو قرآن مجيد را مى‌خواند ، خم به ابرويش نمى‌آيد ؛ خستگى احساس نمى‌كند ؛ ولى ده ركعت نماز در خلوت اگر بكند ، كمرش خسته شده حالش وفا نمى‌كند .

اگر انسان كارهايش محض رضاى خدا يا براى جلب رحمت يا براى خوف از جهنّم و شوق به بهشت است ، چرا ميل دارد هر كارى مى‌كند مردم مداحى او را بكنند؟ گوشش به زبان مردم و دلش پيش آنهاست كه ببيند كى از او مدح مى‌كند ؛ كى مى‌گويد : آقا چه آدم مقدّس مواظب به اوّل وقتى ، مراقب مستحبّاتى است! حاجى آقا چه آدم صحيح درستى است! در معاملات كذا و كذاست! اگر خدا منظور است اين حبّ مفرط چيست؟ اگر بهشت و جهنّم تو را به عمل وادار كرده است ، اين حبّ چه مى‌گويد؟ ملتفت باش كه اين حبّ از همان شجرۀ خبيثۀ رياست ، و تا مى‌توانى در صدد اصلاح برآ و خود را اگر ممكن است از امثال اين محبت‌ها خالص كن .

در اين مقام يك مطلب را تنبّه مى‌دهم ، و آن اين است كه از براى هر يك از اين صفات نفسانيه ، چه ملكات حسنه و چه ملكات سيّئه ، مراتبى است بسيار كثير . بسا باشد كه يك مرتبه از اتصاف به آن در حسنات و تنزيه آن در سيّئات از مختصّات عرفاء باللّه يا

اولياء خدا باشد ؛ و ساير مردم به حسب مقامى كه دارند ، آن صفت كه براى دستۀ اوّل نقص است براى آنها نقص نباشد ؛ بلكه به يك معنا كمال هم باشد . و همين‌طور حسنات اين دسته سيّئات دستۀ ديگر باشد . از آن جمله رياست كه كلام ما عجالتاً در آن است .

خلوص از همۀ مراتب آن از مختصّات اولياست و ديگران در آن شريك نيستند . و اتصاف عامۀ مردم به يك مرتبه از آن ، نقص آنها - به حسب آن مقام كه دارند - نيست و به ايمان آنها يا اخلاص آنها ضرر نمى‌رساند . مثلاً نفس عامّۀ مردم به حسب جبلّت مايل است كه خيرات آنها پيش مردم ظاهر گردد ؛ گرچه خيرات را به نيّت ظاهر شدن نكنند ، ولى نفسشان مفطور به اين حبّ است . اين موجب بطلان عمل يا شرك و نفاق و كفر نيست ؛ گرچه اين نقص اولياست ، و در نظر ولىّ يا عارف باللّه شرك و نفاق است . و تنزيه از مطلق شرك و اخلاص از همۀ مراتب آن ، اوّل مقامات اولياست . و از براى آنها مقامات ديگر است كه ذكرش با اين مقام مناسب نيست . حتى فرمودۀ ائمّه - عليهم السلام - كه عبادت ما عبادت احرار است ، كه فقط براى حب خداست نه طمع به بهشت يا ترس از جهنم است⁽¹⁾، از مقامات معمولى و اوّل درجۀ ولايت است . از براى آنها در عبادات حالاتى است كه به فهم ما و شما نمى‌گنجد .

و به اين بيان كه شنيدى جمع بين اين حديث سابق منقول از رسول اللّه و امير المؤمنين - صلوات اللّه عليهما و آلهما - و حديث ديگرى كه زراره از حضرت أبى‌جعفر - عليه السلام - نقل مى‌كند مى‌توان نمود . و آن حديث اين است :

محمّد بن يعقوب بإسْنادِهِ عَنْ أَبي جعفر - عليه السلام - قالَ : سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَعْمَلُ الشَّيْءَ مِنَ الخَيْرِ فَيَراهُ إنْسانٌ فَيَسُرُّهُ ذلِكَ . قال : «لا بَأْسَ ، ما مِنْ أَحَدٍ إلاّ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ فِي النّاسِ الخَيْرُ إذا لَمْ يَكُنْ صَنَعَ ذلِكَ لِذلِكَ»⁽²⁾. «زراره گفت : از حضرت باقر - صلوات اللّه عليه - سؤال كردم از مردى كه چيزى از كارهاى نيك بجا مى‌آورد ، آن كار را كسى مى‌بيند ، پس آن شخص را مسرور مى‌كند ديدن او . فرمود : "عيبى ندارد . هيچ كس

نيست مگر اين‌كه دوست دارد كه ظاهر شود در مردم براى او خيرى ، وقتى نكند آن كار را براى ديدن مردم"» .

در يكى از دو حديث حب محمدت را علامت ريا گيرد ؛ و در ديگرى سرور به ظاهر شدن خيرات را نفى بأس مى‌فرمايد ؛ اين به حسب اختلاف مراتب اشخاص است . وجه جمع ديگرى نيز هست كه از آن صرف نظر شد .

تتمه : [ در سُمعه ]

بدان‌كه «سُمْعه» ، كه عبارت است از رساندن به گوش مردم خصال خود را براى جلب قلوب و اشتهار ، از شجرۀ خبيثۀ رياست ؛ و از اين سبب ما او را با ريا دريك باب ذكر كرده و به ذكر هر يك جداگانه نپرداختيم .

حديث سوم: عجب

اشاره

حديث سوم [ عجب ]

الحديث الثّالث : بِالسَّنَدِ المتّصلِ إلى مُحمَّدِ بنِ يَعقوب ، عَن عَليّ بنِ إبراهيم ، عَن أَبيه ، عَن عَليِّ بنِ أَسباط ، عن أَحْمَدَ بنِ عُمَرَ الحَلاّلِ ، عن عَليّ بنِ سُوَيد ، عَن أَبِي الْحَسَنِ⁽¹⁾- عليه السلام - قالَ : سَأَلْتُهُ عَنِ العُجْبِ الّذي يُفْسِدُ العَمَلَ . فقالَ : «العُجْبُ درجاتٌ : مِنْها : أنْ يُزَيَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَيَراهُ حَسَناً ، فَيُعْجِبُهُ وَيَحْسَبُ أنَّهُ يُحْسِنُ صُنْعاً . وَمِنْها : أن يُؤْمِنَ العَبْدُ بِرَبِّه فَيَمُنَّ عَلَى اللّه تَعالى وَلِلّهِ عَلَيْهِ فيهِ المَنُّ»⁽²⁾.

ترجمه : «على بن سويد گويد : از حضرت موسى بن جعفر - عليه السلام - پرسيدم از عُجبى كه فاسد مى‌نمايد عمل را . پس گفت : "عجب [را] درجاتى است . از آنها اين است كه زينت پيدا كند از براى بنده بدى عمل او ، پس ببيند او را نيكو ، پس به عجب آورد او را و گمان كند او نيكو عملى كرده است . و از آنهاست آن‌كه ايمان آورده بنده به پروردگار خود ، پس منت گذارد بر خدا ؛ و حال آن‌كه از براى خداست بر او در آن ايمان منت"» .

تعريف عجب

شرح : «عُجب» بنا به فرمودۀ علماء - رضوان اللّه عليهم - عبارت است از : «بزرگ شمردن عمل صالح و كثير شمردن آن و مسرور شدن و ابتهاج نمودن به آن ، و غنج و دلال كردن است به واسطۀ آن ، و خود را از حد تقصير خارج دانستن است . و اما مسرور شدن به آن با تواضع و فروتنى كردن از براى خداى تعالى و شكر ذات مقدس حق كردن بر اين توفيق و طلبِ زياده كردن عُجب نيست و ممدوح است»⁽¹⁾.

جناب محدّث عظيم الشأن ، مولانا علامۀ مجلسى - طاب ثراه - از جناب محقق خبير و دانشمند كبير ، شيخ اجل ، بهاء الدين عاملى - رضوان اللّه عليه - چنين نقل مى‌فرمايد كه «فرموده است شيخ اَجل كه شك نيست كسى كه اعمال صالحه كند ، از قبيل روزه و بيدارى شب و غير آن ، در نفس او بهجت و سرورى حاصل شود ؛ پس اگر اين بهجت براى آن است كه خداى تعالى به او عطايى فرموده و نعمت عنايت كرده كه آن نعمت و عطا اين اعمال صالحه است ، و با اين وصف ترسناك باشد از نقص آنها و بيمناك باشد از زوال نعمت و از خداى تعالى زياده طلب كند ، اين ابتهاج و سرورْ عُجب نيست . و اگر اين ابتهاج از جهت آن است كه اين اعمال از اوست و اوست كه داراى اين صفت است ، و بزرگ شمارد اعمالش را و اعتماد كند بر آنها و خود را از حد تقصير خارج داند و به جايى رسد كه گويى منّت گذارى كند بر خداى تعالى به واسطۀ اين اعمال ، پس اين سرور عُجب است» . - انتهى⁽²⁾.

فقير گويد : تفسير «عُجب» به‌طورى كه ذكر فرموده‌اند صحيح است ، ولى بايد عمل را اعم از عمل قلبى و قالبى دانست ؛ و كذلك اعم از عمل قبيح و حسن دانست . زيرا كه عُجب همان‌طور كه وارد بر اعمال جوارح مى‌شود ، وارد مى‌شود بر اعمال جوانح و فاسد مى‌كند آنها را ؛ و همين‌طور كه صاحب خصلت نيكو معجب شود به خصال خود ، صاحبِ خصال ناهنجار نيز چنين شود كه معجب شود به خصلت خويش . چنانچه در

اين حديث شريف تصريح به هر دو شده و اين دو را مخصوص به ذكر نموده ، زيرا كه از نظرِ غالب ، مخفى است . و پس از اين ذكر هر دو به ميان آيد⁽¹⁾، ان شاء اللّه .

و نيز بايد دانست كه سرورى را كه از آن نفى كردند عُجب را و از صفات ممدوحه شمردند به حسب حال نوع است ؛ چنانچه در فصلى از فصول لاحقه ، بيان آن مى‌شود .

درجات عجب

[درجات عجب ]

و بدان‌كه از براى عجب چنانچه در حديث شريف اشاره فرموده درجاتى است :

درجۀ اوّل : عجب به ايمان و معارف حقّه است ؛ و در مقابل آن ، عُجب به كفر و شرك و عقايد باطله است .

درجۀ دوم : عجب به ملكات فاضله و صفات حميده است ؛ و در مقابل آن ، عجب به سيّئات اخلاق و قبايح ملكات است .

درجۀ سوم : عجب به اعمال صالحه و افعال حسنه است ؛ و در ازاء آن ، عجب به اعمال قبيحه و افعال ناهنجار است .

و غير از اينها درجات ديگرى است كه مهم به مقام نيست . ما ان شاء اللّه اشاره مى‌كنيم به اين درجات ، و آنچه منشأ آن است ، و آنچه علاج براى آن تواند بود ، در ضمن فصولى . و به نستعين .

فصل: در مراتب عُجب

فصل در مراتب عُجب⁽²⁾

بدان‌كه از براى عجب در هر يك از اين درجات سابق الذكر مراتبى است ، كه بعضى از آن مراتب واضح و روشن است كه انسان به اندك تنبّه و التفات پى به آن مى‌برد ؛ و

بعضى ديگر به غايت دقيق و باريك است كه انسان تا تفتيش كامل نكند و مداقّۀ صحيحه به عمل نياورد ادراك آن نمى‌تواند كند ؛ و نيز بعضى از مراتبش شديدتر و سخت‌تر و مهلك‌تر از بعضى مراتب ديگر است .

مرتبۀ اولى ، كه از همه بالاتر و هلاكش بيشتر است ، حالى است كه در انسان به واسطۀ شدت عجب پيدا شود كه در قلب خود بر ولىّ‌نعمت خود و مالك الملوكْ به ايمان يا خصال ديگرش منّت گذارد . گمان كند كه به واسطۀ ايمان او در مملكت حق وسعتى يا در دين خدا رونقى پيدا شد ؛ يا به واسطۀ ترويج او از شريعت يا ارشاد و هدايت او يا امر به معروف و نهى از منكر او يا اجراى حدود يا محراب و منبرش به دين خدا رونقى بسزا داده ؛ يا به واسطۀ آمدن در جماعت مسلمين يا به پا كردن تعزيۀ حضرت ابى عبداللّه الحسين - عليه السلام - رونقى در ديانت حاصل شد كه به سبب آن بر خدا و بر سيّد مظلومان و بر رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - منّت دارد . هر چند اظهار اين معنا نكند ، در دلش منّت مى‌گذارد . و از همين باب است منّت‌گذارى بر بندگان خدا در امور دينيه . مثل آن‌كه در دادن صدقات واجبه و مستحبه و در دستگيرى از ضعفا و فقرا بر آنها منّت گذارى كند . گاهى اين منّت گذارى مخفى است حتى بر خود انسان . (شرح منّت نداشتن مردم بر خدا و منّت داشتن ذات مقدس حق تعالى بر آنها در «حديث دوم» گذشت) .

مرتبۀ ديگر آن است كه به واسطۀ شدّت عجبى كه در قلب است ، غنج و دلال كند بر حق تعالى . و اين غير از منّت گذارى است ؛ گرچه بعضى فرق نگذاشته‌اند . صاحب اين مقام خود را محبوب حق تعالى مى‌پندارد و خود را در سلك مقربين و سابقين مى‌شمارد، و اگر اسمى از اولياء حق برده شود يا از محبوبين و محبّين يا سالك مجذوب سخنى پيش آيد ، در قلبْ خود را از آنها مى‌داند . ممكن است رياءً شكسته نفسى كرده و اظهار خلاف آن كند ، يا براى اثبات آن مقام براى خود طورى نفى مقام از خود كند كه ملازم اثبات باشد . و اگر خداى تعالى او را مبتلا كند به بلايى ، كوسِ البَلاءُ

لِلْولاءِ⁽¹⁾زند . مدعى‌هاى ارشاد از عرفا و متصوفه و اهل سلوك و رياضت به اين خطر نزديك‌ترند از ساير مردم .

درجۀ ديگر آن است كه خود را از خداى تعالى به واسطۀ ايمان يا ملكات يا اعمالْ طلبكار بداند و مستحق ثواب شمارد ، و لازم بداند بر خدا كه او را در اين عالمْ عزيز ، و در آخرتْ صاحب مقامات كند ؛ و خود را مؤمن صاف و پاك بداند و هر وقت اسمى از مؤمنينِ به غيب آيد سرش را داخل سرها كند و در دلش انديشد كه خداوند اگر با عدل هم با من رفتار كند من مستحق ثواب و اجرم! بلكه بعضى بر قباحت و وقاحت افزوده تصريح به اين كلام باطل مى‌كنند! و اگر براى او بلايى رخ دهد و براى او ناملايمى پيش آيد ، در دل اعتراض به خدا دارد و تعجب از كارهاى خداى عادل كه مؤمن پاك را مبتلا كند و منافق فاسق را مرزوق كند ؛ و در باطن به حق تبارك و تعالى و به تقديرات او غضبناك باشد و در ظاهر اظهار رضايت كند . غضب خود را به ولىّ‌نعمت خود تحويل دهد ، و رضاى به قضا را به مخلوق ارائه دهد . و وقتى بشنود مؤمنين را در اين دنيا خداوند مبتلا مى‌فرمايد ، به دل خود تسليت مى‌دهد . نمى‌داند منافق مبتلا هم بسيار است ، نه هر مبتلا مؤمن است .

رتبۀ ديگر از عجب آن است كه خود را از مردم ديگر ممتاز بداند و بهتر شمارد به اصل ايمان از غير مؤمنين ، و به كمال ايمان از مؤمنين ، و به اوصاف نيكو از غير متصفين ، و به عمل به واجب و ترك محرّم از مقابل آن ، و به اتيان به مستحبات و مواظبت به جمعه و جماعات و مناسك ديگر و ترك مكروهات از عامۀ مردم خود را كامل‌تر دانسته و امتياز براى خود قائل باشد ؛ و اعتماد به خود و ايمان و اعمال خود كند و ديگر مخلوق را ناچيز و ناقص شمارد و به همۀ مردم به نظر خوارى نگاه كند ، و در دل يا زبان بندگان خدا را سرزنش و تعيير كند . هر كس را به‌طورى از درگاه رحمت حق دور كند و رحمت را خاص خود و يك دسته مثل خود قرار دهد . صاحب اين مقام به جايى رسد كه هر چه عمل صالح از مردم ببيند به آن مناقشه كند و در دل در آن به يك

نحو خدشه كند ، و اعمال خود را از آن خدشه و مناقشه پاك بداند . اعمال حسنۀ مردم را چيزى نشمارد ؛ و همان عمل اگر از خودش صادر شد بزرگ بداند . عيوب مردم را خوب ادراك كند و از عيب خود غافل باشد . اينها علامت عجب است ، گرچه خود انسان از آن غافل است .

و از براى عجب درجات ديگرى است كه بعضى از آن را ذكر ننمودم و از بعضى ديگر ناچار غافلم .

فصل: در اين‌كه اهل فساد نيز گاهى عجب به فساد مى‌كنند

اهل كفر و نفاق و مشركين و ملحدين و صاحبان اخلاق زشت و ملكات پست و اهل معصيت و نافرمانى گاهى كارشان به جايى رسد كه به آن كفر و زندقۀ خويش يا سيّئات اخلاق و موبقات اعمال خود عجب كنند و ابتهاج نمايند! خود را به واسطۀ آن داراى روح آزاد خارج از تقليد و غير معتقد به موهومات شمارند و خويشتن را داراى شهامت و مردانگى دانند ، و ايمان به خدا را از موهومات و تعبد به شرايع را از كوچكى فكر تصور كنند ، و اخلاق حسنه و ملكات فاضله را از ضعف نفس و بيچارگى شمارند ، و اعمال حسنه و مناسك و عبادات را از ضعف ادراك و نقصان مشاعر محسوب كنند . خود را به واسطۀ آن روحِ آزادِ غيرِ معتقد به موهوماتِ بى‌اعتناى به شرايع مستحق مدح و ثنا مى‌دانند . خصال زشت ناهنجار در دل آنها ريشه كرده و مأنوس به آنها شده ، چشم و گوششان از آن پُر شده ، در نظرشان زينت پيدا كرده آنها را كمال پندارند ؛ چنانچه در اين حديث شريف اشاره به آن شده آن‌جا كه فرمود : «يكى از درجات آن اين است كه زينت پيدا كند از براى بنده بدى عملش و آن را نيكو ببيند» . و اين اشاره است به قول خداى تعالى : )أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً(⁽¹⁾. كما اين‌كه در آن‌جا كه مى‌فرمايد : «گمان مى‌كند كه نيكو عمل مى‌كند» . اشاره است به قول خداى

تعالى : (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرينَ أَعْمالاً * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيوةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً * أُوْلئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلاَ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْنا)⁽¹⁾.

اين دسته از مردم كه جاهل و بى‌خبرند و خود را عالم و مطّلع مى‌دانند بيچاره‌ترين مردم و بدبخت‌ترين خلايق‌اند . اطباى نفوس از علاج آنها عاجزند و دعوت و نصيحت در آنها اثر نمى‌كند ؛ بلكه گاهى نتيجۀ عكس مى‌دهد . اينها به برهان گوش نمى‌دهند ؛ چشم و گوش خود را از هدايت انبيا و برهان حكما و موعظۀ علما مى‌بندند . بايد به خدا پناه برد از شرّ نفس و مكايد آن كه انسان را از معصيت به كفر مى‌كشد ، و از كفر به عجبِ به كفر مى‌كشد . نفس و شيطان به واسطۀ كوچك شمردن بعضى از معاصى انسان را مبتلا كنند به آن معصيت ؛ و پس از ريشه [كردن] آن در دل و خوار شمردن آن ، انسان به معصيت ديگر كه قدرى بالاتر است در نظر از اوّلى مبتلا شود ؛ و پس از تكرار ، آن نيز از نظر افتد و در چشم انسان كوچك و خوار شود و به بزرگ‌تر مبتلا شود . همين‌طور قدم قدم انسان پيش مى‌رود و كم كم معصيت‌هاى بزرگ در نظر انسان كوچك مى‌شود تا آن‌كه به كلّى معاصى از نظرش افتد و شريعت و قانون الهى و پيغمبر و خدا در نظرش خوار شود ، و كارش منجر به كفر و زندقه و اعجاب به آنها شود . شايد در آتيه ذكرى از اين پيش آيد .

فصل: در بيان آن‌كه مكايد شيطان از روى ميزان است

همان‌طور كه صاحبان عجب در معاصى از مرتبه‌اى به مرتبه‌اى ترقى كرده تا به كفر و زندقه انجامشان رسد ، صاحبان عجب در طاعات از درجۀ ناقصۀ عجب به درجۀ

كاملۀ آن ترقى كنند . مكايد نفس و شيطان در دل از روى ميزان و اساس است . هيچ‌گاه ممكن نيست نفس به شما كه داراى ملكۀ تقوا و خوف از خدا هستيد تكليف قتل نفس يا زنا كند ؛ يا به كسى كه داراى خصلت شرافت و طهارت نفس است پيشنهاد دزدى و راهزنى نمايد . از اوّل امر ممكن نيست به شما بگويد در اين ايمان و اعمال به خداى خود منّت گذار ، يا خود را از زمرۀ محبوبين و محبّين و مقرّبين درگاه قلمداد كن . ابتداى امر از درجۀ نازله گرفته رخنه در دل شما باز مى‌كند و شما را وادار مى‌كند به شدت مواظبت در مستحبات و اذكار و اوراد ، و در ضمنْ عمل يكى از اهل معصيت را در نظر شما به مناسبت حال شما جلوه مى‌دهد و به شما القا مى‌كند كه شما از اين شخص به حكم شرع و عقل بهتريد و اعمال شما موجب نجات شماست و بحمداللّه شما پاك و پاكيزه هستيد و از معاصى عارى و برى هستيد . از اين ، دو نتيجه مى‌گيرد : يكى بدبينى

به بندگان خدا ، و ديگر خودپسندى ؛ كه هر دو از مهلكات و سرچشمۀ مفاسد است . به نفس و شيطان بگوييد ممكن است اين شخصى كه مبتلاست به معصيت داراى ملكه‌اى باشد يا اعمال ديگرى باشد كه خداى تعالى او را به رحمت خود مستغرق كند و نور آن خُلق و ملكه او را هدايت كند و منجر شود كار او به حسن عاقبت ؛ شايد اين شخص را خدا مبتلا به معصيت كرده تا مبتلاى به عجب كه از معصيت بدتر است نشود - چنانچه در حديث كافى است : عَن أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «إنَّ اللّه عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ ؛ وَلَوْلا ذلِكَ مَا ابْتَلى مُؤْمِناً بِذَنْبٍ أَبَداً»⁽¹⁾. يعنى «گفت امام صادق ، عليه السلام : "همانا خدا دانست كه گناه بهتر است براى مؤمن از عجب ؛ و اگر نه اين بود هيچ‌گاه مؤمن را مبتلا به گناهى نمى‌كرد"» . و شايد من به واسطۀ همين بدبينى ، كارم منجر به بدى عاقبت شود .

شيخ جليل ما ، عارف كامل ، شاه آبادى - روحى فداه - مى‌فرمودند : تعيير به كافر

نيز نكنيد در قلب ؛ شايد نور فطرتش او را هدايت كند ، و اين تعيير و سرزنش كار شما را منجر به سوء عاقبت كند . امر به معروف و نهى از منكر غير از تعيير قلبى است . بلكه مى‌فرمودند : كفارى كه معلوم نيست با حال كفر از اين عالم منتقل شدند لعن نكنيد . شايد در حال رفتن هدايت شده باشند و روحانيت آنها مانع از ترقيات شما شود . در هر حال ، نفس و شيطان شما را وارد مرحلۀ اولى از عجب مى‌كنند ؛ كم‌كم از اين مرحله شما

را به مرحلۀ ديگر و از آن درجه به درجۀ بالاتر ، تا بالاخره كار انسان را به جايى برساند كه به ايمان يا اعمال خود به ولىّ‌نعمت خويش و مالك الملوك منّت‌گذارى كند و كارش به آخر درجه رسد .

فصل: در مفاسد عُجب است

بدان‌كه عجب خودش بنفسه از مهلكات و موبقات است و ايمان و اعمال انسان را به باد فنا مى‌دهد و فاسد مى‌كند . چنانچه راوى سؤال مى‌كند در اين حديث شريف از عجبى كه فاسد مى‌كند عمل را . امام - عليه السلام - يك درجۀ آن را عجب در ايمان قرار داده است . و در حديث سابق⁽¹⁾شنيدى كه عجب از گناه شديدتر است در درگاه حق تعالى ، و از آن جهت مؤمن را مبتلاى به گناه مى‌فرمايد تا ايمن شود از عجب . و رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - آن را يكى از مهلكات قرار داده⁽²⁾. و در امالى صدوق سند به امير المؤمنين - عليه السلام - رساند كه فرموده است : «مَنْ دَخَلَهُ العُجْبُ هَلَكَ»⁽³⁾. يعنى «كسى كه راه يابد در او عجب ، هلاك شود» . و صورت اين سرور در برزخ و ما

بعدالموت وحشت و هولناكى سخت است كه هيچ وحشتى شبيه آن نيست . بسا باشد اشاره به آن باشد فرمايش رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله و سلم - در وصيتش به امير المؤمنين عليه السلام : «وَلا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ العُجْبِ»⁽¹⁾. يعنى «هيچ تنهايى ترسناك‌تر نيست از عجب» .

«موسى بن عمران - على نبيّنا و آله و عليه السلام - از شيطان پرسيد : "خبر ده مرا به گناهى كه اولاد آدم وقتى مرتكب شود آن را ، بر او راه يابى و تسلط پيدا كنى" . گفت : "وقتى عجب كند بر نفس خود و بزرگ شمارد عملش را و كوچك شود در چشمش گناه او ." خداوند تعالى به داود - عليه السلام - مى‌فرمايد : "اى داود ، بشارت ده گناهكاران را و بترسان صديقان را" . عرض كرد : "چطور بشارت دهم آنها را و بترسانم اينها

را؟"فرمود : "بشارت ده گناهكاران را كه همانا من قبول مى‌كنم توبه را و مى‌گذرم از گناه ؛ و بترسان صديقان را كه عجب نكنند به اعمال خودشان ؛ زيرا كه همانا نيست بنده‌اى كه من به پا دارم از براى حساب مگر آن‌كه هلاك شود»⁽²⁾.

پناه مى‌برم به خداى تعالى از مناقشه در حساب كه صديقين و بزرگ‌تر از آنها را هلاك مى‌كند .

شيخ صدوق در خصال سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند كه فرمود : «شيطان گويد : "اگر در سه چيز چيره گردم به پسر آدم باكى ندارم از هر چه بكند ، زيرا كه آنها قبول نشود از او : وقتى كه بسيار شمارد عمل خود را ، و فراموش كند گناه خود را ، و راه يابد در او عجب"»⁽³⁾.

علاوه بر مفاسدى كه از عجب شنيدى ، او شجرۀ خبيثه‌اى است كه بار او بسيارى از كبائر و موبقات است ، و در دل كه ريشه كرد كار انسان را به كفر و شرك و بالاتر از آنها منجر مى‌كند .

يكى از مفاسد آن كوچك شمردن معاصى است . بلكه انسان معجب درصدد اصلاح نفس خويش برنمى‌آيد و خود را پاك و پاكيزه پندارد و هيچ‌گاه در فكر نمى‌افتد كه خود را از لوث معاصى پاك كند . پردۀ عجب و حجاب غليظ خودپسندى مانع شود از آن‌كه بدى‌هاى خود را ببيند . و اين مصيبتى است كه انسان را از جميع كمالات باز دارد و به انواع نواقص مبتلا كند و كار انسان را منجر كند به هلاك ابد و اطباء نفوس را عاجز كند از علاج .

و ديگر آن‌كه اعتماد بر نفس و بر اعمال خود كند . و اين سبب شود كه انسان جاهل بيچاره خود را از حق تعالى مستغنى داند و توجه به فضل حق تعالى نكند ، و حق تعالى را ملزم داند به عقل كوچك خود به اين‌كه او را اجر و ثواب دهد . و گمان كند كه اگر با عدل هم با او رفتار شود مستحق ثواب است . پس از اين ذكرى از اين مطلب مى‌شود ، ان شاء اللّه‌⁽¹⁾.

و از مفاسد ديگرش آن‌كه به بندگان خدا با نظر حقارت بنگرد و اعمال مردم را ناچيز شمارد ، گرچه از اعمال خودش بهتر باشد . و اين نيز يكى از طرق هلاك انسان و خار طريق اوست .

و از مفاسد ديگر آن‌كه انسان را به ريا وادار كند . زيرا كه انسان نوعاً اگر اعمالش را ناچيز شمارد و اخلاقش را فاسد داند و ايمانش را قابل نشمارد و معجب نباشد به ذات و صفات و اعمال خويش ، بلكه خود و همه چيز خود را زشت و پليد داند ، آنها را در معرض نمايش برنياورد و خودنمايى نكند ؛ متاع فاسد زشت را به بازار مكاره نبرند . ولى چون خود را كامل ديد و اعمال را قابل ، درصدد جلوه برآيد و خودفروش گردد .

در حديث دوم مفاسد ريا گذشت ، بايد آنها را مفاسد عجب هم دانست . و مفسدۀ

ديگر آن‌كه اين رذيله موجب رذيلۀ مهلكۀ «كبر» گردد و به مصيبت تكبرْ انسان را مبتلا كند . - ان شاء اللّه پس از اين يادى از آن مى‌شود - و مفاسد ديگر نيز از خود او بى‌واسطه يا به وسايط بروز كند ، كه شرحش موجب تطويل است .

پس ، شخص معجب بداند كه اين رذيله تخم رذائل ديگر است ، و منشأ امورى است كه هر يك براى هلاك ابدى و خلود در عذاب خود سببى مستقل است . و اگر اين مفاسد را درست فهميد و با دقت ملاحظه كرد ، و رجوع به اخبار و آثار وارده از رسول اكرم و اهل بيت آن سرور - صلوات اللّه عليهم اجمعين - كرد ، البته بر خود لازم مى‌داند كه در صدد اصلاح نفس برآيد و خود را از اين رذيله پاك و ريشۀ آن را از باطن نفس براندازد كه مبادا خداى نخواسته با اين صفت زشت به عالم ديگر منتقل شود . يك وقت كه چشم دنيايى مُلكى بسته شد و سلطان برزخ و قيامت طلوع كرد ، ببيند حال اهل معاصى كبيره از او بهتر است : آنها را خداوند مستغرق بحار رحمت خود فرموده به واسطۀ ندامتى كه داشتند يا اعتمادى كه به فضل حق تعالى داشتند ، و اين بيچاره چون خود را مستقل ديده بود و در باطن ذاتش از فضل حق بى‌نياز شمرده بود ، خداى تعالى در حساب او نيز مناقشه فرمود و او را چنان‌كه خود او مى‌خواست در تحت ميزان عدل درآورده و به خود او بفهماند كه هيچ عبادتى براى حق نكرده و تمام عباداتش بُعد از ساحت حق آورده ؛ اعمال و ايمانش باطل و ناچيز است ، سهل است ، خود آنها موجب هلاكت و تخم عذاب اليم و مايۀ خلود در جحيم است . خدا نكند كه خداى تعالى با كسى با عدلش رفتار كند ، كه اگر همچو ورقى پيش آيد احدى از اوّلين و آخرين راه نجاتى ندارند . ائمۀ هدى - عليهم السلام - و انبياء عظام در مناجات خود تمناى فضل را داشته‌اند و از عدل و مناقشۀ در حساب خوفناك بودند⁽¹⁾. مناجات خاصان درگاه حق و ائمۀ معصومين - صلوات اللّه عليهم - مشحون به اعتراف به تقصير و عجز از قيام به عبوديت است⁽²⁾.

جايى كه افضل موجودات و ممكنِ اقربْ اعلان «مَا عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ ، وما عَبَدْناكَ حَقَّ عِبادَتِكَ»⁽¹⁾دهد حال ساير مردم چه خواهد بود؟

آرى ، آنها عارف‌اند به عظمت حق تعالى و نسبت ممكن به واجب را مى‌دانند . آنها مى‌دانند كه اگر تمام عمر دنيا را به عبادت و اطاعت و تحميد و تسبيح بگذرانند ، شكر نعمت حق نكرده‌اند تا چه رسد به آن‌كه حق ثناى ذات و صفات را بجا آورده باشند . آنها مى‌دانند كه هيچ موجودى از خود چيزى ندارد ، حيات و قدرت ، علم و قوّت [و] ساير كمالات ، ظل كمال اوست ، و ممكن ، فقير ، بلكه فقر محض و مستظل است نه مستقل . ممكن از خود چه كمالى دارد تا كمال فروشى كند؟ چه قدرتى دارد تا عمل فروشى نمايد؟ آنها عرفاء باللّه هستند و عرفاء به جمال و جلال حق‌اند . آنها از روى شهود و عيانْ نقص و عجز خود و كمال واجب را مشاهده كردند ؛ ما بيچاره‌ها هستيم كه حجاب جهل و نادانى و غفلت و خودپسندى و پردۀ معاصى قلب و قالب چنان چشم و گوش و عقل و هوش و ساير مداركمان را گرفته است كه در مقابل سلطنت قاهرۀ حق عرض اندام مى‌كنيم و براى خود استقلال و شيئيّت قائليم .

اى بيچارۀ ممكن بى‌خبر از خود و نسبت خود با خالق ، اى بدبختِ ممكنِ غافل از وظيفۀ خود با مالك الملوك ، اين جهل و نادانى است كه اسباب اين همه بدبختى‌ها شده و ما را مبتلاى به اين همه ظلمت‌ها و كدورت‌ها كرده . خرابى كار از سرمنشأ است و آلودگى آب از سرچشمه . چشم معارف ما كور است و دل ما مرده است ، و اين موجب همۀ مصيبت‌هاست ؛ و درصدد اصلاح هم نيستيم .

خداوندا! تو به ما توفيق عنايت كن . تو ما را به وظايف خود آشنا كن . تو از انوار معارف خود كه قلوب عرفا و اوليا را لبريز كردى يك نصيبى به ما عنايت فرما . تو

احاطۀ قدرت و سلطنت خود را به ما نشان ده و نواقص ما را به ما بنما . تو معنىِ (الحَمْدُ للّه‌ِ رَبّ العالَمِينَ) را به ما بيچاره‌هاى غافل ، كه همۀ محامد را به خلق نسبت مى‌دهيم ، بفهمان . تو قلوب ما را آشنا كن به اين‌كه هيچ محمده‌اى از مخلوق نيست . تو حقيقتِ (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّه‌ِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ)⁽¹⁾. را به ما بنما . تو كلمۀ مباركۀ توحيد را به قلوب قاسيۀ مكدرۀ ما وارد كن . ما اهل حجاب و ظلمتيم و اهل شرك و نفاق ، ما خودخواه و خودپسنديم ، تو حب نفس و حب دنيا را از دل ما بيرون كن . تو ما را خداخواه و خداپرست كن . (إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَدِيرٌ)⁽²⁾.

فصل: در بيان آن‌كه منشأ عجب حب نفس است

بدان‌كه رذيلۀ عجب از حب نفس پيدا شود ؛ چون كه انسان مفطور به حب نفس است و سرمنشأ تمام خطاهاى انسانى و رذائل اخلاقى حب نفس است . و از اين جهت است كه انسان اعمال كوچك خودش به نظرش بزرگ آيد و خود را به واسطۀ آن از خوبان و خاصان درگاه حق شمارد ، و خود را به واسطۀ اعمال ناقابل مستحق ثنا و مستوجب مدح داند ؛ بلكه قبايح اعمالش گاهى در نظرش نيكو جلوه كند ؛ اگر از غيرْ اعمال بهتر و بزرگ‌تر از اعمال خود ديد ، چندان اهميت نمى‌دهد و هميشه انسان كارهاى خوب مردم را تأويل به يك مرتبه از بدى مى‌كند ، و كارهاى زشت و ناهنجار خود را تأويل به يك مرتبه از خوبى مى‌كند . نسبت به خلق خدا بدبين است ، ولى نسبت به خودش خوش‌بين . به واسطۀ اين حب نفس با يك عمل كوچك مخلوط به هزار كثافت و مبعّدات خود را طلبكار حق تعالى و مستوجب رحمت داند . خوب است اكنون ما قدرى در اعمال حسنۀ خود تفكر كنيم و افعال عباديه كه از ما صادر مى‌شود قدرى در تحت اعتبار عقل آورده با نظر انصاف به آنها نظر كنيم ببينيم آيا به واسطۀ آنها ما مستوجب مدح و ثنا و

مستحق ثواب و رحمت هستيم ، يا لايق لوم و عقاب و غضب و نقمت . و اگر حق تعالى ما را به واسطۀ همين اعمالى كه در نظر ما حسنه است به آتش قهر و غضب بسوزاند بجا است و موافق عدل است .

من اكنون خود شما را در اين سؤالى كه مى‌خواهم بكنم حَكَم قرار مى‌دهم و از شما به نظر انصاف ، بعد از فكر و تأمّل ، تصديق مى‌خواهم . و آن سؤال اين است كه اگر نبى اكرم - صلوات اللّه عليه و آله - كه صادق و مصدّق است ، به شما خبر دهد كه اگر در تمام عمر عبادت خدا كنيد و اطاعت اوامر او نماييد و ترك شهوات و خواهش نفس نماييد ، يا در تمام عمر خلاف گفتۀ او كنيد و مطابق ميل نفسانى و شهوات خود رفتار كنيد ، در درجات آخرتِ شما فرقى نمى‌كند و در هر صورت شما اهل نجات هستيد و بهشت خواهيد رفت و از عذاب ايمن خواهيد بود ، نماز كنيد يا زنا كنيد تفاوتى ندارد ، ولى رضاى حق تعالى فقط در اين است كه شما عبادت او كنيد و ثنا و مدح او نماييد و ترك شهوات خود و ميل‌هاى نفسانى را در اين عالَم نماييد ، در مقابل اين هم اجرى نمى‌دهند و ثوابى عطا نمى‌كنند ، آيا شما از اهل معصيت مى‌شديد يا اهل عبادت؟ شما ترك شهوات مى‌كرديد ، و لذات نفسانى را بر خود براى رضاى حق تعالى و خاطرخواهى او حرام مى‌كرديد يا نه؟ شما باز مواظبت به مستحبات و جمعه و جماعات مى‌نموديد يا منغمر در شهوات و ملازم لهو و لعب و تغنيات و غير ذلك مى‌گرديديد؟ با يك نظر انصاف بدون ظاهرسازى و رياكارى جواب دهيد . بنده از خودم و كسانى كه مثل خودم هستند خبر مى‌دهم كه اهل معصيت مى‌شديم و اطاعات را تارك و فاعل مشتهيات نفسانى مى‌شديم .

پس ، از اين نتيجه حاصل شد كه تمام كارهاى ما براى لذات نفسانى و براى اداره كردن بطن و فرج است . ما شكم‌پرست و شهوت‌پرستيم : ترك لذت براى لذت بزرگ‌تر مى‌كنيم . وجهۀ نظر و قبلۀ آمال ما راه انداختن بساط شهوات است . نماز كه معراج قرب الهى است ما بجا مى‌آوريم براى قرب به زن‌هاى بهشت! ربطى به تقرب حق ندارد ؛ مربوط به اطاعت امر نيست ؛ با رضاى خدا هزاران فرسنگ دور است .

اى بيچارۀ بى‌خبر از معارف الهيه كه جز ادارۀ شهوت و غضب خود چيز ديگر نمى‌فهمى ، تو مقدس مواظب به ذكر و ورد و مستحبات و واجبات و تارك مكروهات و محرمات و متخلق به‌اخلاق حسنه و متجنب از سيّئات اخلاق ، در ترازوى انصاف بگذار كارهايى را كه مى‌كنى از براى رسيدن به شهوات نفسانى و نشستن بر تخت‌هاى زمردين و هم‌آغوش شدن با لعبت‌هاى شوخ‌وشنگ بهشتى و پوشيدن لباس‌هاى حرير و استبرق و سكنا كردن در قصرهاى نيكومنظر و رسيدن به آرزوهاى نفسانى ، آيا بايد اينها را ، كه تمام براى خودخواهى و پرستش نفس است ، به خدا نسبت داد و پرستش حق دانست؟ آيا شما با عمله‌اى كه براى مزد كار مى‌كند چه فرقى داريد كه اگر او بگويد من محض صاحب كار اين عمل را كردم ، او را تكذيب مى‌كنيد؟ آيا شما دروغگو نيستيد كه مى‌گوييد : نماز مى‌كنم براى تقرب به خدا؟ آيا اين نماز شما براى نزديكى به خداست ، يا براى تقرب به زن‌هاى بهشت است و رسيدن به شهوات است؟ فاش بگويم : پيش عرفاى باللّه و اولياء خدا تمام اين عبادات ما از گناهان كبيره است . بيچاره ، در حضور حضرت حق جل جلاله و در محضر ملائكه مقربين او برخلاف رضاى حق رفتار مى‌كنى ، و عبادتى كه معراج قرب حق است براى نفس اماره و شيطان مى‌كنى ؛ آن وقت حيا نكرده در هر عبادت چندين دروغ در محضر ربوبيت و ملائكه مقربين مى‌گويى و چندين افترا مى‌زنى و منت‌گذارى هم مى‌كنى و عجب و تدلّل هم مى‌نمايى و خجالت هم نمى‌كشى . اين عبادت من و تو با معصيتِ اهل عصيان ، كه اشد آنها ريا است ، چه فرقى دارد؟ زيرا كه ريا شرك است و بدى و بزرگى آن از جهت آن است كه عبادت را براى خدا نكردى . تمام عبادات ما شرك محض است و شائبه ، خلوص و اخلاص در آن نيست ؛ بلكه رضاى خدا به طريق اشتراك هم در آن مدخليت ندارد ؛ فقط براى شهوات و تعمير [و] ادارۀ بطن و فرج است .

اى عزيز ، نمازى كه براى خاطرخواهى زن باشد - چه زن دنيايى يا بهشتى - اين نماز براى خدا نيست ؛ نمازى كه براى رسيدن به آمال دنيا باشد يا آمال آخرت به خدا ارتباط ندارد ؛ پس چرا اين‌قدر ناز و غمزه‌فروشى مى‌كنى و عشوه و غنج و دلال مى‌كنى ، به بندگان خدا به نظر حقارت نگاه مى‌كنى ، خود را از خاصّان درگاه حق حساب مى‌كنى؟

بيچاره ، تو با همين نماز مستحق عذابى و مستوجب زنجير هفتاد ذراعى⁽¹⁾هستى ؛ پس چرا خود را طلبكار مى‌دانى ، و براى خود در همين طلبكارى و تدلّل و عجب عذابى ديگر تهيه مى‌كنى؟ تو اعمالى را كه مأمورى بكن و متوجه باش كه از براى خدا نيست ؛ و بدان‌كه خداى تعالى با تفضل و ترحم تو را به بهشت مى‌برد ، و يك قسمت از شرك را خداى تعالى براى ضعف بندگانش به آنها تخفيف داده و به واسطۀ غفران و رحمتش پردۀ ستاريت به روى آنها پوشيده است . بگذار اين پرده دريده نشود ، و حجاب غفران حق به روى اين سيّئات ، كه اسمش را عبادت گذاشتيم ، افتاده باشد ، كه خداى نخواسته اگر اين ورق برگردد و ورق عدل پيش آيد ، گند عبادات ما كمتر از گند معصيت‌هاى موبقۀ اهل معصيت نيست .

ما اشاره كرديم پيش از اين به حديثى كه ثقة الاسلام كلينى ، در كافى سند به حضرت صادق - عليه السلام - رسانده ؛ و اين‌جا بعضى از آن حديث را به عين عبارت نقل مى‌كنيم تَبَرُّكاً وَتَيَمُّناً .

عَنْ أَبي عَبْدِاللّه في حديثٍ ، قالَ - أي رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله - : «قالَ اللّه عَزَّ وَجَلَّ لِداودَ : يا داودُ ، بَشِّرِ المُذْنِبينَ وَأنْذِرِ الصِّدّيقينَ! قالَ : كَيْفَ اُبَشِّرُ المُذْنِبينَ وَاُنْذِرُ الصِّديقينَ؟ قالَ : يا داوُدُ ، بَشِّرِ المُذْنِبينَ أنّي أقْبَلُ التَّوْبَةَ وَأعْفُو عَنِ الذَّنْبِ ؛ وَأنْذِرِ الصِّدّيقينَ أنْ لا يُعْجِبُوا بِأَعْمالِهِمْ ، فَإنَّهُ لَيْسَ عَبْدٌ أَنْصِبُهُ لِلْحِسابِ إلاّ هَلَكَ»⁽²⁾.

«جناب امام صادق - سلام‌اللّه عليه - از جناب رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - نقل مى‌فرمايد كه گفت : خداى عزّ وجلّ به داود فرمود : "اى داود بشارت ده گناهكاران را و بترسان صدّيقين را!" گفت : "چگونه بشارت دهم گناهكاران را و بترسانم صدّيقين را؟"گفت : " اى داود بشارت ده گناهكاران را كه من همانا توبه قبول مى‌كنم و از گناه مى‌گذرم ، و بترسان صديقان را كه عجب نكنند به اعمالشان ، زيرا كه نيست بنده‌اى كه

من به پا دارم براى حساب مگر آن‌كه هلاك گردد"» .

بعد از آن‌كه صدّيقين در حساب هلاك‌اند ، با آن‌كه آنها از گناه و معصيت پاك‌اند ، من و تو چه مى‌گوييم؟ اينها همه در صورتى است كه اعمال من و شما از رياء دنيايى ، كه از موبقات و محرّمات است ، خالص باشد ؛ و كم اتفاق افتد براى ما عمل خالى از ريا و نفاق . بگذار نگفته ماند . اكنون اگر باز جاى عجب است و تدلّل و ناز و غمزه ، بكن ؛ و اگر انصافاً جاى خجلت و سرافكندگى و اعتراف به تقصير است ، بعد از هر عبادتى كه كردى از روى جدّ و واقع از آن عبادت و از آن دروغ‌ها كه در محضر حق تعالى گفتى ، از آن نسبت‌ها كه بى‌جهت به خود دادى ، استغفار و توبه كن . آيا توبه ندارد كه در مقابل حق مى‌گويى قبل از ورود در نماز : «وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّموَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما أنا مِنَ الْمُشْرِكينَ ، إنَّ صَلاتي وَنُسُكي وَمَحْياىَ وَمَماتي للّه‌ِِ رَبِّ الْعالَمينَ»⁽¹⁾. آيا وجهۀ قلب شما به فاطر سماوات و ارض است؟ آيا شما مسلِميد و از شرك خالصيد؟ آيا نماز و عبادت و محيا و ممات شما براى خداست؟ آيا خجالت ندارد در نماز مى‌گويى : (اَلْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعالَمينَ)؟ آيا شما جميع محامد را از آن حق مى‌دانيد ، يا اين‌كه براى بندگان ، بلكه براى دشمنان او محمدت ثابت مى‌كنيد؟ آيا دروغ نيست قول تو كه مى‌گويى : (ربّ العالمين) ، با اين‌كه ربوبيت را در همين عالم براى غير ثابت مى‌كنى؟ آيا توبه ندارد؟ خجلت ندارد (إيّاكَ نَعْبُدُ وَإيّاكَ نَسْتَعين*؟ آيا تو عبادت خدا مى‌كنى يا عبادت بطن و فرج خود؟ آيا تو خداخواهى يا حورالعين خواه؟ آيا تو استعانت از خدا فقط مى‌طلبى ، يا در كارها چيزى كه در نظر نيست خدا [است]؟ آيا تو به زيارت بيت اللّه كه مى‌روى ، مقصد و مقصودت خداست و مطلب و مطلوبت صاحب‌خانه است و قلبت مترنم است به قول شاعر : وَما حُبُّ الدِّيارِ شَغَفْنَ قَلْبي؟⁽²⁾خداجو هستى؟ آثار جمال و

جلال حق را مى‌طلبى؟ آيا تو براى سيد مظلومان اقامۀ عزا مى‌كنى به سر و سينه براى او مى‌زنى ، يا براى رسيدن به آمال و آرزوى خودت؟ شكمت تو را وادار مى‌كند مجلس عزادارى بر پا كنى ، شهوت وقاع تو را وادار مى‌كند نماز جماعت بروى؟ هواى نفس تو را به مناسك و عبادات مى‌كشد؟

اى برادر ، در مكايد نفس و شيطان دقيق شو . بدان‌كه نمى‌گذارند تو بيچاره يك عمل خالصى بكنى ؛ و همين اعمال غير خالصه را كه خداوند به فضلش از تو قبول كرده نمى‌گذارند به سرمنزل برسانى . كارى مى‌كنند كه به واسطۀ اين عجب و تدلّل بى‌جا همۀ اعمالت به باد فنا برود ؛ اين نفع هم از جيبت برود . از خدا و رضاى او كه دورى ، به بهشت و حورالعين هم نمى‌رسى ؛ سهل است ، مخلّد در عذاب و معذب در آتش قهر هم مى‌شوى . تو گمان كردى به واسطۀ اين اعمال پوسيدۀ گنديدۀ سر و دست شكستۀ مخلوط به ريا و سمعه و هزار مصيبت ديگر ، كه هر يك مانع از قبولى اعمال است ، استحقاق بر حق تعالى پيدا كردى؟! يا از محبين و محبوبين شدى ، اى بيچارۀ بى‌خبر از حال محبّين ، اى بدبخت بى‌اطلاع از دل محبّين و آتش قلب آنها ، اى بى‌نواى غافل از سوز مخلصين و نور اعمال آنها ، تو گمان كردى آنها هم اعمالشان مثل من و توست! تو خيال مى‌كنى كه امتياز نماز حضرت امير المؤمنين - عليه السلام - با ما اين است كه «مدّ» )وَلاَ الضَّالِّين( را طولانى‌تر مى‌كند؟ يا قرائتش صحيح‌تر است؟ يا طول سجود و ركوع و اذكار و اورادش بيشتر است؟ يا امتياز آن بزرگوار به اين است كه شبى چند صد ركعت نماز مى‌خواند؟ يا مناجات سيدالساجدين - عليه السلام - هم مثل مناجات من و تو است؟ او هم براى حورالعين و گلابى و انار اين‌قدر ناله و سوز و گداز داشت؟ به خودشان قَسَم است - و إنَّهُ لَقَسَمٌ عَظيمٌ⁽¹⁾- كه اگر بشر پشت به پشت يكديگر دهند و بخواهند يك لا إلهَ إلاَّ اللّه امير المؤمنين را بگويند نمى‌توانند! خاك بر فرق من با اين معرفت به مقام

ولايت على ، عليه السلام! به مقام على بن ابى طالب قسم كه اگر ملائكه مقرّبين و انبياء مرسلين - غير از رسول خاتم كه مولاى على و غير اوست - بخواهند يك تكبير او را بگويند نتوانند . حالِ قلب آنها را جز خود آنها نمى‌داند كسى .

اى عزيز ، اين‌قدر لاف خدا مزن! اين‌قدر دعوى حب خدا مكن . اى عارف ، اى صوفى ، اى حكيم ، اى مجاهد ، اى مرتاض ، اى فقيه ، اى مؤمن ، اى مقدّس ، اى بيچاره‌هاى گرفتار ، اى بدبخت‌هاى دچار مكايد نفس و هواى آن ، اى بيچاره‌هاى گرفتار آمال و امانى و حب نفس - همه بيچاره هستيد! همه از خلوص و خداخواهى فرسنگ‌ها دوريد . اين‌قدر حسن ظنّ به خودتان نداشته باشيد . اين‌قدر عشوه و تدلّل نكنيد . از قلوب خود بپرسيد ببينيد خدا را مى‌جويد يا خودخواه است؟ موحد است و يكى طلب ، يا مشرك است؟ پس اين عجب‌ها يعنى چه؟ اين‌قدر به عمل باليدن چه معنا دارد؟ - عملى كه فرضاً تمام اجزاء و شرايطش درست باشد و خالى از ريا و شرك و عجب و ساير مفسدات باشد ، قيمتش رسيدن به شهوات بطن و فرج است چه قابليتى دارد كه اين‌قدر تحويل ملائكه مى‌دهيد؟ اين اعمال را بايد مستور از چشم‌ها داشت . اين اعمال از قبايح و فجايع است! بايد انسان از آنها خجلت بكشد و ستر آنها كند .

خداوندا به تو پناه مى‌بريم ما بيچاره‌ها از شرّ شيطان و نفس اماره . تو خودت ما را از مكايد آنها حفظ فرما بحق محمد و آله صلّى اللّه عليهم .

حديث چهارم: كبر

اشاره

حديث چهارم [ كبر ]

الحديث الرابع : بِالسَّنَدِ الْمُتَّصل إلى مُحَمَّدِ بْن يَعْقُوبَ عَن عَليِّ بنِ إبْراهيمَ ، عَن مُحمّدِ بنِ عيسى ، عَن يُونُسَ ، عَن أَبانٍ ، عَن حكيمٍ ، قالَ : سألتُ أَبا عَبْدِاللّه - عليه السلام - عَنْ أدْنَى الإِلْحادِ ، فَقالَ : «إنَّ الكِبْرَ أَدْناهُ»⁽¹⁾.

ترجمه : «حكيم گفت : پرسيدم از امام صادق - عليه السلام - از پست‌تر و پايين‌تر درجۀ برگشت از حق . پس فرمود : "همانا كِبْر پايين‌تر درجۀ اوست"» .

در معنى كبر است

شرح : «كبر» عبارت است از يك حالت نفسانيه كه انسان ترفّع كند و بزرگى كند و بزرگى فروشد بر غير خود . و اثر آن اعمالى است كه از انسان صادر مى‌شود و آثارى است كه در خارج بروز كند كه گويند تكبّر كرد . و اين صفت غير از عجب است . بلكه به‌طورى كه سابق ذكر شد⁽²⁾، اين صفت زشت و اين رذيلۀ خبيثه ، وليده و ثمرۀ عجب است ؛ زيرا كه عُجبْ خودپسندى است ، و كبر بزرگى كردن بر غير و عظمت‌فروشى است . انسان كه در خود كمالى ديد ، يك حالتى به او دست مى‌دهد كه آن عبارت از

سرور و غنج و تدلّل و غير آن است ، و آن حالت را عجب گويند ؛ و چون غير خود را فاقد آن كمال متوهم گمان كرد ، در او حالت ديگرى دست دهد كه آن رؤيت تفوّق و تقدّم است ، و از اين رؤيتْ يك حالت بزرگى فروشى و ترفّع و تعظّمى دست دهد كه آن را «كبر» گويند . و اينها تمام در قلب و باطن است و اثر آن در ظاهر ؛ چه در هيئت بدن و چه در افعال و اقوال باشد تكبّر است . و بالجمله ، انسان خودبينْ خودخواه شود ؛ و چون خودخواهى افزايد ، خودپسند گردد ؛ و چون خودپسندى لبريز آيد ، خودفروشى كند .

و بدان‌كه صفات نفسانيه ، چه در جانب نقص و رذائل و چه در جانب كمال و فضائل ، بسيار دقيق و مختلط است ؛ و از اين جهت فرق بين بعضى با بعضى به غايت مشكل است ؛ و چه بسا باشد كه اختلاف شديد بين علماء اعلام در تحديد آنها واقع گردد ، يا نشود صفت وجدانى را به‌طورى كه خالى از خدشه باشد تعريف كرد . لهذا بهتر اين است كه اين امور را واگذار به وجدان كنيم و خود را از قيد مفهوم تراشى رهايى دهيم و از اصل مقصد و مقصود باز نمانيم .

پس بايد دانست كه از براى كبر درجاتى است شبيه درجاتى كه در عجب ذكر شد . و بعضى از درجات ديگر كه در عجب نيز نظير داشت ولى چون در آن‌جا مهم نبود و در اين‌جا مهم است ذكر مى‌شود . اما آنچه كه شبيه آن در عجب گذشت شش درجه است :

يكى كبر به واسطۀ ايمان و عقايد حقه ؛ و در مقابل آن ، كبر به واسطۀ كفر و عقايد باطله است .

ديگر كبر به واسطۀ ملكات فاضله و صفات حميده ؛ و در مقابل آن ، كبر به واسطۀ رذائل اخلاق و ملكات ناهنجار است .

و ديگر كبر به واسطۀ مناسك و عبادات و صالحات اعمال است ؛ و در مقابل آن ، كبر به واسطۀ معاصى و سيّئات افعال است .

و هر يك از اينها ممكن است وليدۀ همان درجه عجب باشد كه در نفس است ؛ و ممكن است آن را سبب ديگر باشد كه بعد از اين اشاره به آن مى‌شود . و اما آنچه كه اين‌جا بالخصوص مورد نظر مى‌شود ، كبر به واسطۀ امور خارجيه است ؛ مثل نسب و حسب و مال و منال و سيادت و رياست و غير آن . و ما ان شاء اللّه در ضمن فصولى چند اشاره

به بعضى مفاسد اين رذيله و علاج آن به مقدار مقدور خود مى‌نماييم ، و از خداى تعالى توفيق تأثير در خويشتن و غير مى‌طلبيم .

فصل: در بيان درجات كبر است

بدان‌كه از براى كبر به اعتبار ديگر درجاتى است : اوّل ، كبر به خداى تعالى . دوم ، كبر به انبيا و رسل و اوليا ، صلوات اللّه عليهم . سوم ، كبر به اوامر خداى تعالى ؛ كه اين دو نيز به كبر به خداى تعالى برگردد . چهارم ، كبر بر بندگان خدا ؛ كه آن نيز پيش اهل معرفت به كبر به خدا برگردد .

اما كبر به خداى تعالى ، كه از همه قبيح‌تر و مهلك‌تر و مرتبۀ اعلاى آن است ، در اهل كفر و جحود و مدعيان الوهيت پيدا شود . و گاهى نمونه‌اى از آن در بعض اهل ديانت پيدا شود كه ذكر آن مناسب نيست . و اين از غايت جهل و نادانى و ندانستن ممكن است حدّ خويش و مقام واجب الوجود را .

و اما كبر بر انبيا و اوليا در زمان انبيا بسيار اتفاق مى‌افتاد و خداى تعالى خبر داده است از حال آنها كه گفتند : (أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا)⁽¹⁾. و از اهل اين ملت گفتند : (لَوْلاَ نُزِّلَ هذَا الْقُرآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ)⁽²⁾. و در صدر اسلام ، تكبر بر اولياء خدا بسيار واقع گرديد و در اين زمان‌ها نمونه‌اى از آن در بعضى از منتحلين به اسلام است .

و اما كبر به اوامر خدا در بعض اهل معصيت پيدا شود ؛ چنانچه ترك حج كند براى آن‌كه اعمال آن را از قبيل لباس احرام و غيره را بر خود روا ندارد ؛ و ترك نماز كند ، زيرا كه وضع سجده را با مقام خود مناسب نداند . و گاهى در بعض اهل مناسك و عبادات و اهل علم و ديانت پيدا شود ؛ چنانچه ترك اذان كند تكبراً ؛ و قبول قول حق نكند اگر از مثل خود يا پايين‌تر از خود شنيد . گاهى اتفاق مى‌افتد كه انسان مطلبى را از رفيق يا

هم‌قطارش مى‌شنود و آن را با كمال شدت رد مى‌كند و طعن به قائلش مى‌زند ، ولى همان مطلب را از بزرگى در دين يا دنيا اگر شنيد قبول مى‌كند⁽¹⁾. حتى ممكن است در اوّل از روى جد رد كند ، و در دوم از روى جد قبول كند . اين شخص طالب حق نيست . تكبرش پرده به روى حق مى‌پوشد ، و تملقش از بزرگ - كه غير از صفت تواضعِ ممدوح است - او را كر و كور مى‌كند . و از همين تكبر است ترك تدريس علمى‌يا كتابى كه با شأن خود مناسب نداند ، و ترك تدريس براى اشخاص بى‌عنوانِ ظاهرى ، يا براى عدۀ قليله ، و ترك جماعت در مسجد كوچك و قناعت به عدۀ كم ، گرچه بداند كه رضاى حق تعالى در آن است . و گاهى از بس مطلب دقيق مى‌شود صاحب اين خُلق نمى‌فهمد كه عملش مستند به خُلق كبر است ، مگر آن‌كه در صدد اصلاح نفس برآيد و دقيق شود در مكايد آن .

اما كبر بر بندگان خدا ، از همه بدتر كبر بر علماء باللّه و دانشمندان است ، كه مفاسد آن از همه بيشتر و ضررش مهمتر است . و از اين كبر است ترك مجالست فقرا و تقدم در مجالس و محافل و در راه و رفتار . و اين در جميع طبقات ، از اشراف و اعيان گرفته تا علما و محدّثين ، و از اغنيا گرفته تا فقرا- مگر كسى را كه خداى تعالى حفظ فرمايد - رايج و شايع است . و تمييز بين تواضع و تملق ، و تكبر و تأبى نفس گاهى به غايت مشكل شود و بايد انسان به خداى تعالى پناه برد تا او را هدايت بنمايد . و اگر انسان در صدد اصلاح برآيد و حركت به جانب مطلوب كند ، ذات مقدس حق تعالى به رحمت واسعۀ خود راهنمايى مى‌فرمايد و سير را آسان مى‌كند .

فصل: در سبب اصلى تكبر است

كبر را اسباب بسيارى است كه برگشت تمام آنها به اين است كه انسان در خود

كمالى توهّم كند كه آن باعث عجب شود و مخلوط با حب نفس گرديده حجاب كمال ديگران شده آنها را ناقص‌تر از خود گمان كند ، و اين سبب ترفّع قلبى يا ظاهرى گردد .

مثلاً در علماء عرفان گاهى پديد آيد كسى كه خود را از اهل معارف و شهود داند و از اصحاب قلوب و سابقۀ حُسنى انگارد و بر ديگران لاف ترفّع و تعظّم زند ، و حكما و فلاسفه را قشرى و فقها و محدّثين را ظاهربين و ساير مردم را چون بهائم داند ؛ و به همۀ بندگان خدا به نظر تحقير و تعيير نگاه كند . و بيچاره خود لاف از فناء فى اللّه و بقاء باللّه زند و كوس تحقق كوبد ، با آن‌كه معارف الهيه اقتضا مى‌كند خوش‌بينى به موجودات را . و اگر شمّ معرفت‌اللّه كرده بود به مظاهر جمال و جلال حقّ ، تكبر نمى‌كرد ؛ چنانچه در مقام بيان و علمْ خود او نيز تصريح به خلاف حالت خود كند . و اين نيست جز آن‌كه معارف به قلبش وارد نشده . و بيچاره به مقام ايمان هم نرسيده دم از عرفان مى‌زند ؛ و از عرفان حظّى نداشته از تحقق سخن مى‌راند .

و در حكما نيز اشخاصى پيدا مى‌شود كه چون خود را داراى برهان و علم به حقايق داند و خود را از اهل يقين باللّه و ملائكته و كتبه و رسله شمارد ، به سايرين به نظر حقارت نگاه كند و ساير علوم را جزو علم حساب نكند ؛ و تمام بندگان خدا را ناقص داند در علم و ايمان ؛ و به آنها تكبر نمايد در قلب ، و در ظاهر نيز با نخوت و تكبر با مردم رفتار كند ؛ با آن‌كه علم به مقام ربوبيت و فقرِ ممكنْ اقتضا مى‌كند خلاف آن را ، و حكيم آن است كه داراى ملكۀ تواضع باشد به واسطۀ علم به مبدأ و معاد . خداى تعالى لقمان را حكمت عطا فرمود به نصّ قرآن شريف⁽¹⁾، و از دستورات آن بزرگوار به فرزندش آن است كه خداى تعالى نقل مى‌فرمايد : (وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلاَ تَمْشِ فِى الأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّه‌َ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ)⁽²⁾.

و در مدعى‌هاى ارشاد و تصوّف و تهذيب باطن گاهى شخصى پيدا مى‌شود كه به

تكبّر با مردم رفتار كند ، و بدبين به علما و فقها و تابعين آنها گردد ، و به حكما و علما طعن‌ها زند و غير خود و سرسپردگان به خود را اهل هلاك داند ، و چون دستش از علوم تهى است علوم را خار طريق خواند و اهل آن را شيطان راه سالك شمارد ؛ با آن‌كه آنچه در مقام دعوى مقام خود گويد اقتضاى خلاف اينها نمايد ؛ و هادى خلايق و مرشد گمراهان بايد خود از مهلكات و موبقات مبرّا باشد ، و از دنيا گذشته و محو جمال حق شده ، بايد به بندگان خدا تكبر نكند و بدبين به آنها نباشد .

و در فقها و علماى فقه و حديث و طلاب آن نيز گاهى كسى پيدا شود كه مردم ديگر را حقير شمارد و به آنها تكبر فروشى كند و خود را مستحق همه طور اكرام و اعظام داند ، و لازم داند كه همۀ مردم اطاعت امر او كنند و هر چه گويد چون و چرا نكنند ؛ خود را (لاَ يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ)⁽¹⁾انگارد ؛ و جز خود و چند نفر معدودى مثل خود را اهل بهشت نداند ؛ و اسم هر طايفه‌اى از هر علمى‌در ميان آيد ، به آن طعن زند و جز علم خود را ، كه از آن نيز بهرۀ كافى ندارد ، ساير علوم را نديده و نسنجيده طرد كند و اسباب هلاك داند ، و علما و ساير علوم را از روى جهل و نادانى طرد كند و چنين ارائه دهد كه ديانتش موجب شده كه اينها را تحقير و توهين كند ، با آن‌كه علم و ديانت مبرا از اين اطوار و اخلاق‌اند . «قول به غير علم» را شريعت مطهره حرام كرده⁽²⁾و حرمت مسلم را واجب دانسته⁽³⁾، اين بيچارۀ بى‌خبر از ديانت و علم خلاف قول خدا و رسول كرده و آن را به صورت دين درآورده ، با آن‌كه سيرۀ سلف و خلف از علماى بزرگ غير از اين بوده .

اين حال علوم شرعيه كه هر يك اقتضا دارد كه علماى آن متصف به تواضع باشند و ريشۀ تكبر را از قلوب قلع كنند . هيچ علمى‌تكبر نياورد و با تواضع مخالف نيست . پس

از اين ، علت آن‌كه اين اشخاص عملشان خلاف علمشان است بيان مى‌نماييم⁽¹⁾، در علماى ساير علوم ، از قبيل طب و رياضى و طبيعى ، و همين‌طور صاحبان صنعت دقيق ، مثل برق و مكانيك و غير آن ، نيز تكبرفروشى بسيار پيدا مى‌شود . ساير علوم را هر چه باشد چيزى ندانند و به اهل آن با نظر تحقير نگاه كنند و هر يك گمان كنند كه علم آن است كه پيش اوست و در ظاهر و قلب به مردم كبريايى كنند ، با آن‌كه علم آنها اين اقتضا را ندارد .

اما غير اهل علم ، بعضى از اهل مناسك و عبادت نيز بسيار به مردم تكبر كنند و آنها را حقير شمارند و تحقير كنند ؛ ساير مردم را ، حتى علما را ، اهل نجات ندانند ؛ هر وقت از علم سخنى پيش آيد ، گويند : علم بى‌عمل چه فايده دارد؟ عمده عمل است ؛ و به عملى كه خود اشتغال دارند خيلى اهميت مى‌دهند ، و به همۀ طبقات از روى كبر و عُجب نظر كنند ؛ با اين‌كه اگر اهل عبادت حقيقى و اخلاص باشد بايد عملش او را اصلاح كند . نماز از منكر و فحشا نهى مى‌نمايد و معراج مؤمن است ، اين پنجاه سال نمازخوان و مواظب اعمال واجبه و مستحبه ، به رذيلۀ كبر كه الحاد است ، و عُجب كه از فحشاء و منكر بزرگ‌تر است ، متصف شده و به شيطان و خُلق او نزديك گرديده! نمازى كه از فحشا نهى نكند و نگاهدار قلب نباشد ، بلكه به واسطۀ كثرت آن قلب ضايع گردد ، نماز نيست .

نمازى كه وقتى خيلى مواظبت كردى از او ، تو را به شيطان و خاصۀ او ، كه كبر است ، نزديك كند نماز نيست ؛ نه آن‌كه نماز اين اقتضا را دارد . اينها كبر حاصل از علم و عمل .

و اما آنچه از غير اينها حاصل شود نيز برگشت كند به رؤيت يك نحو كمال در خود و غير را فاقد آن ديدن . مثلاً كسى كه داراى نسب و حسب است ، بر فاقد آن تكبر كند گاهى . و كسى كه داراى جمال و زيبايى است ، بر فاقد آن يا طالب آن تكبر نمايد . يا مثلاً داراى اتباع و انصار و قبيله و تلاميذ و غير آن ، بر فاقد آن تكبر فروشد . پس رويهم رفته ، سبب كبْر رؤيت كمال متوهّم است و بهجت به آن و عجب به آن ، و فاقدْ ديدن غير است از آن . حتى صاحبان اخلاق فاسده و اعمال قبيحه نيز گاهى به غير خود كبر كنند ،

چون آن را كه در خود است يك نحو كمال انگارند!

و بدان‌كه صاحب صفت كبر گاهى به واسطۀ بعضى جهات خوددارى كند از اظهار آن و هيچ ترتيب آثار ندهد ، ولى اين شجرۀ خبيثه در قلبش ريشه دارد ؛ و لهذا از او تراوش كند آثار وقتى كه از حال طبيعى خارج شود . مثل آن‌كه غضب عنان را از دست او بگيرد ، در آن حال شروع كند به اظهار كبريا و عظمت و دارايى خود را از هر قبيل است - علم است يا عمل يا چيز ديگر - به چشم ديگرى كشد و بر او افتخار كند . و گاهى ظاهر كند كبر خود را و اعتنا به جهات خارجيه نكند ، و شدت كبر آن را گسيخته عنان كند ؛ پس ، گاهى ظاهر شود كبر در اعمال و حركات و سكناتش ؛ مثل آن‌كه تقدم در مجالس كند و از ديگران در ورود و خروج جلو افتد ؛ و فقرا را در مجلس خود راه ندهد ، و ترك مجالست آنها كند ؛ و براى خود حريم قرار دهد ؛ و در راه رفتن و نگاه كردن و جواب و سؤال با مردم و ديگر اَعمالْ كبر كند .

و بعضى از محققين ، كه ما بسيارى از اصول مطالب را در اين حديث از او اخذ كرده و ترجمه كرديم ، گويد كه : «درجۀ نازلۀ كبر در عالِم اين است كه روى خود را از مردم برگرداند و از آنها گويى اعراض كند . و در عابدْ آن است كه عبوس كند بر مردم و چين بر جبين اندازد ، گويى از مردم پرهيز كند يا به آنها غضب كرده است ؛ و بيچاره نمى‌داند كه ورع در پيشانى نيست و چين آن ، و در عبوس صورت نيست ، و در برگرداندن صورت و اعراض از مردم نيست ، و در گردن كج كردن و سر پايين انداختن نيست ، و در دامن جمع كردن نيست ، بلكه ورع در قلب است . پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود : «تقوا اين‌جاست» . و اشاره فرمود به سينۀ خود⁽¹⁾»⁽²⁾.

و گاهى ظاهر شود كبر در زبان او و به ديگران مفاخره و مباهات كند و تزكيۀ نفس نمايد . عابد در مقام تفاخر گويد من فلان عمل را كردم . و ديگران را تنقيص كند و اعمال خود را بزرگ شمارد . گاهى هم تصريح نمى‌كند ولى چيزى مى‌گويد كه لازمه‌اش تزكيۀ

نفس است . و عالِم گويد به غير : تو چه مى‌دانى؟ من فلان كتاب را چندين دفعه ديدم ، چندين سال در مجامع علمى‌بودم و اساتيد و اساطين ديدم و زحمت‌ها كشيدم ، كتاب‌ها نوشتم ، تصنيف و تأليف‌ها كردم . و همين‌طور . پس ، در هر حال بايد به خدا پناه برد از شر نفس و مكايد آن .

فصل: در مفاسد كبر است

بدان‌كه اين صفت زشت ناهنجار هم فى نفسه داراى مفاسد است و هم از او مفاسد بسيار زاييده شود . اين رذيله انسان را از كمالات ظاهرى و باطنى و از حظوظ دنيوى و اخروى باز دارد ، و توليد بغض و عداوت كند و انسان را از چشم خلايق بيندازد و پست و ناچيز كند ، و مردم را وادار كند كه با او معارضۀ به مثل كنند و او را خوار كنند و تحقير نمايند .

در حديث كافى وارد است كه حضرت صادق - عليه السلام - فرموده : «هيچ بنده‌اى نيست مگر آن‌كه در سر او لجامى است و فرشته‌اى است كه آن را نگاه مى‌دارد . پس وقتى كه تكبر كند ، مى‌گويد : "پايين بيا ، خداىْ تو را پايين بياورد ." پس او هميشه در پيش خود بزرگ‌ترين مردم است و در چشم مردم كوچك‌ترين آنهاست . و هنگامى كه تواضع نمايد ، خداى تعالى آن لجامى را كه در سر اوست مرتفع فرمايد ، و گويد به او كه

"بزرگ شو ، خداوند تو را بزرگ و رفيع كند ." پس هميشه كوچك‌ترين مردم است نزد خود و رفيع‌ترين مردم است در نزد آنها»⁽¹⁾.

اى عزيز ، همان دِماغى كه تو دارى و همان نفسى كه تو دارى ديگران هم دارند ؛ تو

اگر فروتن شدى ، قهراً مردم تو را احترام كنند و بزرگ شمارند ؛ و اگر تكبر كنى پيشرفت ندارد . اگر توانستند تو را خوار و ذليل مى‌كنند و به تو اعتنا نمى‌كنند ؛ و اگر نتوانستند در دل آنها خوارى و در چشم آنها ذليلى و مكانت ندارى . تو با تواضع دل مردم را فتح كن ؛ دل كه پيش تو آمد ، آثار خود را ظاهر مى‌كند . و اگر قلوب از تو برگشت ، آثار آن بر خلاف مطلوب تو است . پس ، تو اگر فرضاً احترام‌طلب و بزرگى‌خواه هم هستى ، بايد از راه آن وارد شوى ؛ و آن مماشات با مردم و تواضع با آنهاست ؛ نتيجۀ تكبر خلاف مطلوب و مقصود تو است ؛ پس ، نتيجۀ دنيايى كه نمى‌گيرى سهل است ، نتيجۀ به عكس مى‌گيرى . [به] علاوه ، اين خُلقْ موجب ذلت در آخرت و خوار شدن در آن عالم مى‌شود : همان‌طور كه در اين عالم مردم را حقير شمردى و به بندگان خدا بزرگى كردى و به آنها عظمت و جلال و عزت و حشمت فروختى ، در آخرت صورت همين بزرگىْ ذلت است و خوار شدن .

چنانچه در حديث شريف كافى وارد است : بِإسناده عَنْ داوُدِ بن فَرْقَدِ عَنْ أَخيهِ قال : سَمِعْتُ أَبا عَبْدِاللّه - عليه السلام - يقول : «إنَّ المُتَكَبِّرينَ يُجْعَلُونَ في صُوَرِ الذَّرِّ يَتَوَطَّأُهُمُ النّاسُ حَتّى يَفْرَغَ اللّه مِنَ الحِسابِ»⁽¹⁾. «برادرِ داود بن فرقد گويد شنيدم حضرت صادق - عليه السلام - مى‌گفت : "همانا متكبران قرار داده شوند به صورت مورچگانِ ضعيف ، پايمال نمايند مردم آنها را تا خدا از حساب فارغ شود"» . و در وصيت‌هاى حضرت صادق - عليه السلام - است به اصحاب خود . قال : «إيّاكُمْ وَالْعَظَمَةَ وَالْكِبْرَ ؛ فإنَّ الكِبرَ رِداءُ اللّه ، عَزَّ وَجَلَّ ؛ فَمَنْ نازَ عَ اللّه رِداءَهُ ، قَصَمَهُ اللّه وَأَذَلَّهُ يَوْمَ القِيامَةِ»⁽²⁾. حاصل معنى آن‌كه : «بترسيد از عظمت و كبر كردن ؛ زيرا كه كبر مختص به خداى عزّ وجلّ است ؛ و كسى كه منازعه كند خدا را در آن ، خداى تعالى او را در هم شكند و ذليلش كند روز قيامت» . و نمى‌دانم كه اگر خداى تعالى كسى را ذليل كند چه خواهد كرد با او و به چه حالى مبتلا

مى‌شود؟ زيرا كه امور آخرتى با دنيا فرق‌ها دارد . ذلت در آخرت غير از ذلت در دنياست ؛ چنانچه نعمت‌ها و عذاب‌هاى آن‌جا مناسبت با اين‌جا ندارد : نعمتش فوق تصور ماست ؛ عذابش خارج از حوصلۀ ماست ؛ كرامتش بالاتر از آنچه هست كه ما خيال مى‌كنيم . ذلت و خواريش غير از اين ذلت و خوارى‌هايى است كه ما گمان مى‌كنيم .

و عاقبت كار متكبر هم جهنم است . در حديث است كه «الكِبْرُ مَطايَا النّارِ»⁽¹⁾كسى كه مركب كبر سوار است او را به آتش مى‌برد ، و روى بهشت را نخواهد ديد تا در او از اين صفت اثرى باشد .

چنانچه از رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - نقل است كه فرمود : «لَنْ يَدْخُلَ الجَنَّةَ مَنْ في قَلْبِهِ مِثْقالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ كِبْر»⁽²⁾. و جناب امام باقر و امام صادق - عليهما السلام - نيز قريب به همين را فرموده‌اند⁽³⁾.

و در حديث شريف كافى است كه حضرت باقر - عليه السلام - فرمودند : «العِزُّ رِداءُ اللّه وَالِكبْرُ إزارُهُ ؛ فَمَنْ تَناوَلَ شَيْئاً مِنْهُ أَكَبَّهُ اللّه في جَهَنَّمَ»⁽⁴⁾. حاصل معنا آن‌كه «عزت و كبريا از خداست . كسى كه چيزى از او را داشته باشد ، خداى تعالى او را به روى در جهنم افكند» . آن هم چه جهنمى براى متكبرين تهيه شده است [كه] غير از جهنم ساير مردم است . بس است ، حديث كمرشكنى كه سابقاً ترجمۀ آن را نقل كردم⁽⁵⁾، اين‌جا كه محل اوست نقل مى‌كنم :

مُحمّدِ بنِ يَعقوبَ ، عَنْ عَليِّ بنِ إبراهيمَ ، عَنْ أَبيه ، عَن ابْنِ أبي عُمَيْرٍ ، عن ابْنِ بُكَيْرٍ ، عن أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «إنّ في جَهَنَّمَ لَوادِياً لِلْمُتَكَبِّرينَ يُقالُ لَهُ «سَقَرُ» ؛ شَكى إلَى اللّه ، عَزَّ وَجَلَّ ، شِدَّةَ حَرِّهِ وَسَأَلَهُ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ أَنْ يَتَنَفَّسَ ؛ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ»⁽¹⁾.

حديث در كمال اعتبار است ، بلكه مثل «صحيح» است . «ابن بكير از حضرت صادق - عليه السلام - نقل مى‌كند كه گفت : "همانا در جهنم وادى هست از براى متكبران كه او را «سقر» گويند . شكايت كرد به خداى عزّ وجلّ از شدت حرارت خود و خواست از خدا كه اذن دهد او را كه نفس بكشد . پس تنفس كرد ؛ پس محترق كرد جهنم را"» .

پناه مى‌برم به خدا از جايى كه خودش با آن‌كه دار عذاب است از حرارت خودش شكايت كند و جهنم از نفَس او بسوزد .

سختى و شدت حرارت آتش آخرت را ما نمى‌توانيم در اين عالم ادراك كنيم ؛ زيرا كه سبب اختلاف شدت و ضعف عذاب :

يكى قوت و ضعف ادراك است ؛ هر چه مدرك قوى‌تر و ادراك تام‌تر و خالص‌تر باشد بيشتر ادراك الم و درد كند .

و يكى ديگر اختلاف موادى است كه حسّ به او قائم است در قبول حرارت . چون مواد مختلف است در قبول حرارت . مثلاً طلا و آهن بيشتر قبول حرارت مى‌كنند از سرب و قلع ؛ و اينها بيشتر قبول مى‌كنند از چوب و زغال و اينها از گوشت و پوست .

و يكى ديگر شدت ارتباط قوۀ ادراك است به محل قابل . مثلاً مغز سر انسان با آن‌كه قبول حرارت كمتر مى‌كند از استخوان‌ها ، مع ذلك تأثرش بيشتر است ؛ زيرا كه قوۀ ادراك در آن بيشتر نمايش دارد .

و يكى ديگر نقص و كمال خود حرارت است . اگر حرارت صد درجه باشد ، بيشتر متألم مى‌كند از آن‌كه پنجاه درجه باشد .

و يكى ديگر اختلاف ارتباط مادۀ فاعلۀ حرارت است به مادۀ قابلۀ آن . مثلاً آتش اگر مقارن با دست باشد يا بچسبد به دست ، در سوختن فرق مى‌كند .

تمام اين اسباب خمسه كه ذكر شد در اين عالم در كمال نقص است ، و در آن عالم در كمال قوّت و تماميت است .

جميع ادراكات ما در اين عالم ناقص و ضعيف و محجوب به حجب كثيره‌اى است كه ذكر آنها موجب تطويل و مناسب با اين مقام نيست . امروز چشم ما ملائكه و بهشت و جهنم را نمى‌بيند ؛ گوش ما صداهاى عجيب و غريب برزخ و برزخيان و قيامت و اهل آن را نمى‌شنود ؛ حسّ ما ادراك حرارت آن‌جا را نمى‌كند - همه از نقص خود اينهاست . آيات و اخبار اهل بيت - صلوات اللّه عليهم - مشحون به ذكر اين مطلب است تلويحاً و تصريحاً ؛ علاوه بر آن‌كه مطابق برهان است در محل خود .

اما بدن انسان در اين عالم قابل قبول حرارت نيست . يك ساعت اگر در اين آتش سرد دنيا بماند خاكستر مى‌شود ؛ ولى خداوند قادر در قيامت اين بدن را طورى قرار مى‌دهد و خلق مى‌فرمايد كه در آن آتش جهنم - كه به شهادت جبرئيل امين اگر يك حلقه از سلسلۀ هفتاد ذراعى اهل جهنم را در اين عالم بياورند ، تمام كوه‌ها از شدت حرارت آن ذوب مى‌شود⁽¹⁾- باقى مى‌ماند هميشه و ذوب نمى‌شود و تمام نمى‌گردد . پس ، بدن انسان هم در قيامت قابليتش طرف قياس نيست با اين عالَم .

و اما ارتباط نفس به بدن در اين عالَم خيلى ضعيف و ناقص است . اين عالَم تعصى دارد از آن‌كه نفس در او به قواى خود ظاهر گردد ؛ ولى آن عالَمْ مملكت ظهورِ نفس است ؛ و نسبت نفس به بدنْ نسبت فاعليت و خلاقيت است ؛ چنانچه در محل خود ثابت است⁽²⁾. و اين نسبت اتمّ مراتب نسبت‌ها و ارتباط‌هاست .

و اما آتش اين عالم يك آتش افسردۀ سردى است ، و يك امر عَرَضى مشوب به مواد خارجيۀ غير خالص است ؛ ولى آتش جهنمْ خالص و بى‌خلط و جوهر قائم بالذات حىّ مريدى است كه از روى شعور اهل خود را مى‌سوزاند ؛ و به هر قدر كه مأمور است

فشار به اهل خود مى‌آورد . در وصفش شنيدى فرمودۀ صادق مصدَّق جبرئيل امين را . قرآن خدا و اخبار انبيا پُر است از وصف آن .

و اما ارتباط آتش جهنم و التصاق آن به بدن در اين عالم شبيه ندارد . جميع آتش‌هاى اين عالم اگر به انسان احاطه كند بيش از احاطۀ به سطوح نكند ، ولى آتش جهنم به ظاهر و باطن و به خود مدارك و متعلقات آنها يك نحو احاطه دارد . آن آتش است كه قلب و روح و قوا را مى‌سوزاند و با آنها يك نحو اتحاد پيدا مى‌كند كه در اين عالَم بى‌نظير است.

پس ، معلوم شد كه موجبات عذاب در اين عالَم به هيچ وجه فراهم نيست : نه مواد اين‌جا لايق قبول ، و نه فاعل حرارت تامّ الفاعلية ، و نه ادراك تام است . آتشى كه جهنم از نفس او بسوزد ما ادراك آن را و تصور آن را نمى‌توانيم بكنيم ، مگر آن‌كه خداى نخواسته جزو متكبران گرديم و اين خُلق زشت ناهنجار را اصلاح نكرده از اين عالم منتقل شويم و بالمعاينه آن را ببينيم . (فَلَبِئْسَ مَثْوَى المُتَكَبِّرِينَ)⁽¹⁾.

فصل: در بيان بعضى از موجبات كبر است

بدان‌كه از موجبات تكبّر كردن ، به واسطۀ آن امورى كه ذكر شد ، يكى كوچكى دِماغ و ضعف قابليت و پستى و كم‌حوصلگى است ؛ و بالجمله چون ظرفيتش كم است ، به مجرد آن‌كه يك كمالى در خود مى‌بيند و يك امتيازى در خود مشاهده مى‌كند گمان مى‌كند داراى مقام و مرتبه‌اى است ؛ با آن‌كه اگر با نظر اعتبار و انصاف نظر كند ، به هر رشته‌اى كه وارد است و به هر كمالى كه متصف است ، مى‌فهمد كه آنچه را كه كمال گمان كرده و به آن افتخار و تكبّر نموده ، يا اصلاً كمال نبوده ، يا اگر بوده در مقابل كمالات ديگران قدر قابلى نداشته ، و بيچاره صورت خود را به سيلى سرخ كرده و اِسْتَسْمَنَ ذا وَرَم⁽²⁾، مثلاً عارفى كه به واسطۀ عرفان خود به سايرين به چشم حقارت

نظر كرده تكبر مى‌كند و «قشرى» و ظاهرى مى‌گويد ، آيا از معارف الهيه چه دارد جز يك دسته مفهومات كه همه حجاب حقايق‌اند و سدّ طريق ؛ و يك مقدار اصطلاحات دل‌فريب با زرق و برق كه به معارف الهيه ارتباطى ندارد و با خداشناسى و علم به اسماء و صفات مراحلى فاصله دارد؟ معارفْ صفت قلب است . و به عقيدۀ نويسنده تمام اين علومْ عملى هستند نه محض دانستن مفاهيم و بافتن اصطلاحات . ما به اين عمر كوتاه و اطلاع كم ، در اين عرفاء اصطلاحى ، و در علماء ساير علوم ، اشخاصى ديديم كه به حق عرفان و علم قسم است كه اين اصطلاحات در دل آنها اثر نكرده ، بلكه اثر ضد كرده!

اى عزيز ، عرفان باللّه به قول تو قلب را محل تجليات اسماء و صفات و جلوۀ ذات و محل ورود سلطان حقيقى مى‌نمايد كه محو آثار مى‌نمايد و تلوين را مى‌برد و تعيّنات را مى‌زدايد : (إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً)⁽¹⁾. قلب را احدى احمدى مى‌كند ؛ پس چرا قلب تو را محو جمال خودت كرده! تلوين را افزوده اضافات و تعيّنات را افزايش داده ؛ تو را از حق تعالى و تجليات اسمائى او غافل نموده ؛ قلب تو را منزلگاه شيطان نموده ؛ بندگان خدا و خاصان درگاه حق و جلوات جمال محبوب را به نظر تحقير و پستى نگاه مى‌كنى! واى به حال تو عارف كه حالت از همه كس بدتر است و حجت بر تو تمام‌تر است . تو تكبر به حق مى‌كنى؟! فرعونيت به حضرت اسماء و صفات و تجليات ذات مى‌نمايى؟!

اى طلبۀ مفاهيم! اى گمراه حقايق! قدرى تأمّل كن ببين چه دارى از معارف؟ چه اثرى در خود از حق و صفاتش مى‌بينى؟ علم موسيقى و ايقاع شايد از علم تو دقيق‌تر باشد ؛ هيئت و مكانيك و ساير علوم طبيعى و رياضى در اصطلاحات و دقت با علم تو همدوش است ؛ همان‌طور كه آنها عرفان باللّه نمى‌آورد ، علم تو هم تا محجوب به حجاب اصطلاحات و پردۀ مفاهيم و اعتبارات است ، نه از او كيفيتى حاصل شود نه

حال⁽¹⁾. بلكه در شريعت علمْ علوم طبيعى و رياضى از علوم شما بهتر است ، زيرا كه آنها نتيجۀ خود را مى‌دهد ، و از شما بى‌نتيجه يا به عكس نتيجه مى‌دهد! مهندس نتيجۀ هندسه را ، و زرگر نتيجۀ صنعت خود را مى‌برد ؛ شما از نتيجۀ دنيايى باز مانده به نتيجۀ معارف هم نرسيديد ؛ بلكه حجاب شما غلظتش بيشتر است . تا صحبت احديت در پيش مى‌آيد ، يك ظلمت بى‌انتهايى تصور مى‌كنيد! و تا از حضرت اسماء و صفات سخنى مى‌شنويد يك كثرت لايتناهى در نظر مى‌آوريد! پس راهى به حقايق و معارف از اين اصطلاحات پيدا نشد ، و خود سرمايۀ افتخار و تكبّر بر علماى حقه گرديد . معارفى كه كدورت قلب را بيفزايد معارف نيست . واى بر معارفى كه عاقبت امر صاحبش را وارث شيطان كند ؛ كبر از اخلاق خاصۀ شيطان است . او به پدر تو آدم كبر كرد ، مطرود درگاه شد ؛ تو كه به همۀ آدم و آدم‌زاده‌ها كبر مى‌كنى نيز مطرودى . از اين‌جا حال ساير علوم را بفهم . حكيم اگر حكيم است و نسبت حق را با خلق و خود را با حق فهميده ، كبريا از دل او بيرون رود و وارسته شود ؛ ولى بيچاره طالب اين مفاهيم و اصطلاحات گمان كرده حكمت اينهاست و حكيمْ عالم به اينهاست . گاهى خود را متصف به صفات واجب شمارد و گويد : حكيم از صفات حق است . الْحِكْمَةُ هِيَ التَشَبُّهُ بِالإلهِ⁽²⁾. و گاهى خود را در زمرۀ انبيا و مرسلين قلمداد كند )وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ(⁽³⁾تلاوت كند . و گاهى «الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤمِنِ»⁽⁴⁾و (مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْراً كَثِيراً)⁽⁵⁾قرائت كند . قلب او از حكمت بى‌خبر و هزاران مراحل از خيرات دور و از حكمت مهجور است .

حكيم متأله و فيلسوف بزرگ اسلام ، جناب محقّق داماد⁽⁶⁾- رضوان اللّه عليه -

مى‌فرمايد : «حكيم آن است كه بدن از براى او چون لباس باشد ؛ هر وقت اراده كند ، او را رها كند»⁽¹⁾. او چه مى‌گويد و ما چه مى‌گوييم! او از حكمت چه فهميده و ما چه فهميديم! پس ، تو كه به واسطۀ چند مفهوم و پاره‌اى اصطلاحات به خود مى‌بالى و به مردم كبريا مى‌كنى ، معلوم شد از كم ظرفيتى و كوچكى حوصله است و كمى قابليت است .

آن بيچاره‌اى كه خود را مرشد و هادى خلايق داند و در مسند دستگيرى و تصوف قرار گرفته از اين دو حالش پست‌تر و غمزه‌اش بيشتر است . اصطلاحات اين دو دسته را به سرقت برده و سر و صورتى به متاع بازار خود داده و دل بندگان خدا را از حق منصرف و مجذوب به خود نموده و آن بيچارۀ صاف و بى‌آلايش را به علما و ساير مردم بدبين نموده ؛ براى رواج بازار خود فهميده يا نفهميده پاره‌اى از اصطلاحات جاذب را به خورد عوام بيچاره داده گمان كرده به لفظِ «مجذوبعلى شاه» يا «محبوبعلى‌شاه» حال جذبه و حب دست دهد! اى طالب دنيا و اى دزد مفاهيم! اين كار تو هم اين‌قدر كبر و افتخار ندارد . بيچاره از تنگى حوصله و كوچكى كلّه گاهى خودش هم بازى خورده خود را داراى مقامى دانسته . حب نفس و دنيا به مفاهيم مسروقه و اضافات و اعتبارات پيوند شده يك وليدۀ ناهنجارى پيدا شده ؛ و از انضمام اينها يك معجون عجيبى و اُخلوطۀ غريبه‌اى فراهم شود! و خود را با اين همه عيب مرشد خلايق و هادى نجات امت و داراى سرّ شريعت ، بلكه وقاحت را گاهى از حدّ گذرانده ، داراى مقامِ ولايتِ كليه دانسته! اين نيز از كمى استعداد و قابليت و تنگى سينه و ضيق قلب است .

تو طلبۀ فقه و حديث و ساير علوم شرعيه نيز در مقام علم بيش از يك دسته

اصطلاحات كه در اصول و حديث به‌خرج رفته ندانى . اگر اين علوم كه همه‌اش مربوط به عمل است در تو اضافه‌اى نكرده و تو را اصلاح ننموده ، بلكه مفاسد اخلاقيه و عمليه بار آورده ، كارت از علماى ساير علوم پست‌تر و ناچيزتر ، بلكه از كار همۀ عوام پست‌تر است . اين مفاهيم عرضيه و معانى حرفيه و نزاع‌هاى بى‌فايده ، كه بسيارى از آن به دين خدا ارتباطى ندارد و از علوم هم حساب نمى‌شود كه اسمش را بگذارى ثمرۀ علميه دارد ، اين‌قدر ابتهاج و تكبّر ندارد . خدا شاهد است - وَكَفَى بِهِ شَهيداً⁽¹⁾- كه علم اگر نتيجه‌اش اينها باشد و تو را هدايت نكند و مفاسد اخلاقى و عملى را از تو دور نكند ، پست‌ترين شغل‌ها از آن بهتر است ؛ چه كه آنها نتيجۀ عاجلى دارد و مفاسد دنيوى و اخرويش كمتر است ، و تو بيچاره جز وزر و وبال نتيجه‌اى نبرى و جز مفاسد اخلاقى و اعمال ناهنجار حاصلى برندارى . پس ، علم تو هم از نظر اعتبار علمى تكبّر ندارد . منتها از بس افق فكرت كوتاه است به مجرد آن‌كه دو تا اصطلاح درهم و برهم كردى ، خود را عالم و ساير مردم را جاهل دانى ؛ و پَر ملائكۀ مقربين را به زير پاى خود پهن مى‌كنى⁽²⁾و جايگاه را در مجالس و راه را در كوچه‌ها بر بندگان خدا تنگ مى‌نمايى ، و علم و علماى آن [را] تضييع مى‌كنى و توهين به نوع خود مى‌نمايى .

از همۀ اينها پست‌تر و كوچك‌تر كسى است كه به امور خارجيه ، از قبيل مال و منال و حشم و طايفه ، تكبّر كند . بيچاره از جميع اخلاق آدمى و آداب انسانى دور است و دستش از تمام علوم و معارف تهى است ، ولى چون لباسش پشم گوسفند است و پدرش فلان و فلان است به مردم تكبّر كند! چه فكر كوچك و قلب تنگ و تاريكى دارد كه قانع شده از تمام كمالات به لباس زيبا و از تمام زيبايى‌ها به كلاه و قبا! بيچاره به مقام

حيوانى و حظوظ حيوانيت ساخته ، و قناعت كرده از جميع مقامات انسانيه به يك صورت خالى از مغز و شكل تهى از حقيقت ، و خود را با اين وصف داراى مقام دانسته . اين‌قدر پست و نالايق است كه اگر كسى از او يك رتبۀ دنيايى بالاتر باشد ، چنان با او

رفتار كند كه گويى بنده با مولاى خود . البته كسى كه همّش جز دنيا نباشد ، بندۀ دنيا و اهل دنيا است ؛ ذليل است پيش كسانى كه معبود او نزد اوست .

در هر صورت ، يكى از عوامل قويۀ تكبّر كوچكى افق فكر و پستى حد قابليت است ؛ و لهذا چيزهايى كه كمال نيست ، يا كمال لايق نيست ، در او تأثير شديد كرده او را به عجب و كبر وادار مى‌كند ؛ و هر چه در او حبّ نفس و دنيا بيشتر باشد ، اين امور در او بيشتر مؤثر واقع شود .

فصل: در بيان علاج تكبّر است

اكنون كه مفاسد كبر را دانستى ، در صدد علاج نفس برآ ؛ و دامن همّت به كمر زن براى پاك كردن قلب از اين كدورت و صاف كردن آيينۀ دل از اين غبار غليظ .

اگر اهل قوّت نفس و سعۀ صدرى و ريشۀ حبّ دنيا در دلت محكم نشده و زخارف دنيا در قلبت پر جلوه نكرده است و چشم اعتبار و انصافت باز است ، همان فصل سابق بهترين علاج‌هاى علمى است .

و اگر در اين مرحله وارد نيستى ، قدرى تفكّر در حالات خودت كن شايد دلت بيدار شود . اى انسانى كه اوّل امرت هيچ نبودى و در كتم عدم دهرهاى غير متناهيه بودى ، ناچيزتر از عدم و محو از صفحۀ وجود چيست؟ پس از آن‌كه ارادۀ حق تعلق گرفت به پيدايش تو ، از بس ناقص القابليه و پست و ناچيز بودى و قابل قبول فيض نبودى تو را از هيولاى عالم ، كه جز قوۀ محض و ضعف صِرف چيزى نبود ، به صورت جسميه و عنصريه ، كه أخسّ موجودات و پست‌ترين كائنات است ، در آورد . و از آن‌جا تو را به صورت نطفه‌اى كه اگر دستت به آن آلوده گردد استقذار كنى و او را با زحمت پاك كنى در آورد و در منزلى بس تنگ و پليد ، كه آن اُنثيين پدر است ، جايگزين كرد . و از مجراى بول تو را در حال زشت فجيعى به رحم مادر وارد كرد ؛ و تو را در جايى منزل داد كه از ذكر آن متنفر شوى . و در آن‌جا تو را به شكل علقه و مضغه درآورد ؛ و با غذايى تربيت

كرد كه از شنيدنش وحشت كنى و بايد خجلت كشى، ولى چون همه مبتلاى به اين بليه‌ها هستند خجلت زائل شود : و البَلِيَّةُ إذا عَمَّتْ طابَتْ⁽¹⁾. تو در تمام اين تطوّراتْ ارذل و اذل و پست‌ترين موجودات بودى . از جميع ادراكات ظاهرى و باطنى عارى و از تمام كمالات برى بودى . پس از آن‌كه به رحمت واسعۀ خود تو را قابل حيات فرمود ، حياتْ چنان در تو ناقص هويدا شد كه از كرمى پست‌تر بودى در شؤون حياتى براى نقصان قابليت تو . و به رحمت خود به‌تدريج حيات و شؤون آن را در تو زياد كرد تا آن‌كه لايق شدى به آمدن [به] محيط دنيا . از پست‌ترين مجراها در پست‌ترين حالات تو را وارد اين فضا كرد، درصورتى كه در تمام كمالات و شؤون حيات از جميع بچه‌هاى حيوانات ضعيف‌تر و پست‌تر بودى . پس از آن‌كه تو را به قدرت كامله داراى قواى ظاهره و باطنه فرمود ، باز به قدرى ضعيف و ناچيزى كه هيچ‌يك از قواى خودت در تحت تصرف نيست :

صحت خود را حفظ نتوانى كرد ؛ قدرت و حيات خود را نگاهدارى نتوانى نمود ؛ جوانى و جمال خود را محفوظ نتوانى كرد ؛ اگر آفتى و مرضى به تو هجوم آورد به دفعش قادر نيستى . بالجمله ، هيچ يك از وجود و شؤون آن در تحت اختيارت نيست . اگر يك روز گرسنه بمانى ، به خوردن هر مردار گنديده‌اى حاضر شوى ؛ و اگر تشنگى به تو غلبه كند ، به هر آب گنديدۀ پليدى رضايت دهى . و همين‌طور در تمام چيزها يك بندۀ ذليل بيچاره هستى كه به هيچ چيزى قادر نيستى . و اگر حظ خود را از وجود و كمالات وجود مقايسه كنى با ساير موجودات ، مى‌بينى تو و تمام كرۀ زمين ، بلكه تمام منظومۀ شمسى ، در مقابل عالم جسمانى ، كه پست‌ترين همۀ عوالم است و كوچك‌ترين همۀ نشآت است ، قدر محسوسى نداريد .

عزيزم ، جز خودت كسى را نديدى ؛ و آنچه ديدى به نظر اعتبار و موازنه در نياوردى . خودت را با هر چه دارى از شؤون حيات و از زخارف دنيا قياس كن به شَهرت ، و شَهرت را به مملكتت ، و آن را به ساير ممالك دنيا - كه از صد يكى از آنها را نشنيدى - و تمام ممالك را به خود زمين ، و زمين را به منظومۀ شمسى و كرات

وسيعه‌اى كه ريزه‌خوار اشعۀ منيرۀ شمس‌اند ، و تمام منظومۀ شمسى را كه از محيط فكر من و تو خارج است به منظومه‌هاى ديگرى كه شمس ما با همۀ سياراتش يكى از سيارات يكى از آنهاست ، كه هر يك آنها طرف قياس با شمس ما و سيارات آن نيست و آنچه از آنها تاكنون - از قرارى كه مى‌گويند - كشف شده است چندين مليون مَجرَّة⁽¹⁾است ، كه در اين مجرّۀ نزديك كوچك چندين مليون منظومۀ شمسى است ، كه كوچك‌ترين آنها از شمس ما مليون‌ها مليون بزرگ‌تر است و نورانى‌تر! اينها همه از عالم جسمانى است كه قدر آن را جز خالق آنها نمى‌داند ؛ و كشف ارباب كشف به مقدار قليلى از آن بيشتر موفق نشده . و تمام عالم اجسام در مقابل عالم ماوراءالطبيعه هيچ قدر محسوسى ندارد ؛ و در آن‌جا عوالمى است كه در فكر بشر نگنجد . اينها شؤون حيات تو و حظوظ تو و من است از اين عالمِ وجود .

و پس از آن‌كه ارادۀ حق تعلق گرفت كه تو را از اين دنيا ببرد ، امر كند به جميع قوايت كه رو به ضعف گذارند ؛ و فرمان دهد به تمام ادراكاتت كه از كار بايستند ؛ كارخانۀ وجودت را مختل فرمايد ؛ سمع و بصر و قوّت و قدرتت را بگيرد ؛ و تو يك جمادى شوى كه پس از چند روز از گند و تعفنت مشام مردم متأذى شود ؛ و از صورت هيئتت آدم‌ها گريزان گردند ؛ و تمام اجزاء و اعضايت پس از مدتى از هم بگسلد و پاشيده گردد . اينها

حال جسم تو . مال و منال و حشمَت هم كه حالش معلوم است .

اما برزخ تو اگر اصلاح نشده خداى نخواسته بروى خدا مى‌داند در چه صورتى و در چه حالتى هستى . ادراكات اهل اين عالَم از ديدن و شنيدن و شم آن عاجز است . ظلمت و وحشت و فشار قبر را تو هر چه بشنوى به تاريكى‌ها و وحشت‌ها و فشارهاى اين عالم قياس مى‌كنى ، با آن‌كه قياس باطلى است . خداوند به فرياد ما برسد از آنچه براى خود به اختيار خود تهيه كرديم . عذاب قبر - كه نمونه‌اى از عذاب آخرت است ، و از بعض روايات استفاده شود كه دست ما از دامن شفعا هم كوتاه است⁽²⁾-

خدا مى‌داند چه عذابى است؟

حال نشئۀ آخرت ما از همۀ حالات سابقه بدتر و وحشتناك‌تر است ؛ روزِ بُروز حقايق است ؛ روز كشف سراير است ؛ روز تجسم اعمال و اخلاق است ؛ روز رسيدن به حساب است ؛ روز ذلت در مواقف است . اين هم حال قيامت .

و اما حال جهنم ، كه بعد از قيامت است ، آن هم معلوم است . از جهنم خبرى مى‌شنوى! عذاب جهنم فقط آتشش نيست ؛ يك در هولناكى از آن به چشمت باز شود كه اگر در اين عالَم باز شود تمام اهل آن از وحشت هلاك شوند ؛ و همين‌طور يك در آن به گوشت باز شود و يكى به بينى‌ات باز شود كه هر يك از آنها اگر به اهل اين عالم باز شود ، از شدت عذاب آن هلاك شوند . يكى از علماى آخرت گويد كه همان‌طور كه حرارت جهنم در كمال شدت است ، سرماى آن هم در كمال شدت است . خداى تعالى قادر است جمع بين سرما و گرما را بنمايد⁽¹⁾. اين هم حال آخر كارت . پس ، كسى كه اوّل امرش عدمى است غير متناهى ، و از وقتى كه پا به عرصۀ وجود مى‌گذارد جميع تطوراتش زشت و نازيباست و تمام حالاتى كه بر او رخ مى‌دهد خجالت‌آور است ، و دنيا و برزخ و آخرتش هر يك از ديگرى فجيع‌تر و مفتضح‌تر است ، آيا به چه چيز تكبّر مى‌كند؟ با چه كمال و جمالى افتخار مى‌نمايد؟

پس ، معلوم شد كه تكبّر نيست مگر از غايت جهل و نادانى! هر كس جهلش بيشتر و عقلش ناقص‌تر است ، كبرش بيشتر است . هر كس علمش بيشتر و روحش بزرگ‌تر و

صدرش منشرح‌تر است ، متواضع‌تر است . رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - كه علمش از وحى الهى مأخوذ بود و روحش به قدرى بزرگ بود كه يك تنه غلبه بر روحيات مليون‌ها مليون بشر كرد - تمام عادات جاهليت و اديان باطله را زير پا گذاشت و نَسخ جميع كتب كرد و ختم دايرۀ نبوت به وجود شريفش شد ، سلطان دنيا و آخرت و متصرف در تمام عوالم بود باذن اللّه - تواضعش با بندگان خدا از همه كس بيشتر بود . كراهت داشت كه اصحاب براى احترام او به پا خيزند . وقتى وارد مجلس مى‌شد پايين مى‌نشست . روى زمين طعام ميل مى‌فرمود و روى زمين مى‌نشست و مى‌فرمود : «من بنده‌اى هستم ، مى‌خورم مثل خوردن بنده و مى‌نشينم مثل نشستن بنده»⁽¹⁾.

از حضرت صادق - عليه السلام - نقل است كه پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله - دوست داشت بر الاغ بى‌پالان سوار شود و با بندگان خدا در جايگاه پست طعام ميل فرمايد ، و به فقرا به دو دست خود عطا فرمايد . آن بزرگوار سوار الاغ مى‌شد و در رديف خود بندۀ خود يا غير آن را مى‌نشاند⁽²⁾. در سيرۀ آن سَرور است كه با اهل خانۀ خود شركت در كارِ خانه مى‌فرمود ؛ و به دست مبارك گوسفندان را مى‌دوشيد ؛ و جامه و كفش خود را مى‌دوخت ؛ و با خادم خود آسيا مى‌كرد و خمير مى‌نمود ؛ و بضاعت خود را به دست مبارك مى‌برد ؛ و مجالست با فقرا و مساكين مى‌كرد و هم غذا مى‌شد⁽³⁾. اينها و بالاتر از اينها سيرۀ آن سرور است و تواضع آن بزرگوار است . در صورتى كه علاوه بر مقامات معنوى رياست و سلطنت ظاهرى آن بزرگوار نيز به كمال بود . همين‌طور على بن ابى طالب - صلوات اللّه عليه - نيز اقتداى به آن بزرگوار كرده سيره‌اش سيرۀ رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - بود .

پس ، اى عزيز اگر تكبّر به كمال معنوى است ، از [آنِ] آنها بالاتر از همه بود ، و اگر به

رياست و سلطنت است دارا بودند ، با اين وصف تواضعشان بيشتر از همه كس بود .

پس ، بدان‌كه تواضع وليدۀ علم و معرفت است ، و كبر و سركشى زاييدۀ جهل و نادانى است . اين ننگ جهل و عار پستى نظر را از خود دور كن ؛ و متصف به صفات انبيا شو ؛ و صفت شيطان را به يك سو انداز ؛ و منازعه با خداى خود در رداى كبرياى او مكن كه منازع با حقْ مقهور غضب او خواهد شد و به رو در آتش خواهد افتاد .

اگر در صدد اصلاح نفس برآمدى ، طريق عملى آن نيز با قدرى مواظبت سهل و آسان است . و در اين طريق با همت مردانه و حريت فكر و بلندى نظر به هيچ مخاطره تصادف نمى‌كنى .

تنها راه غلبۀ به نفس اماره و شيطان و راه نجات برخلاف ميل آنها رفتار كردن است . هيچ راهى بهتر براى سركوبى نفس از اتصاف به صفت متواضعين و رفتار كردن مطابق رفتار و سيره و طريقۀ آنها نيست . در هر مرتبه از تكبر كه هستى و اهل هر رشتۀ علمى و عملى و غير آن كه هستى ، برخلاف ميل نفسانى چندى عمل كن ، با تنبّهات علمى و تفكر در نتايج دنيايى و آخرتى ، اميد است راهْ آسان و سهل شده نتيجۀ مطلوبه بگيرى . اگر نفس از تو تمنا كرد كه صدر مجلس را اشغال كن و تقدم بر هم‌قطار خود پيدا كن ، تو برخلاف ميل آن رفتار كن . اگر تأنّف مى‌كند از مجالست با فقرا و مساكين ، تو دماغ او را به خاك ماليده با فقرا مجالست كن ، هم غذا شو ، هم‌سفر شو ، مزاح كن . ممكن است نفس از راه بحث با تو پيش آيد و بگويد : تو داراى مقامى ، بايد مقام خود را براى ترويج شريعت حفظ كنى ، با فقرا نشستن وقع تو را از قلوب مى‌برد ، مزاح با زيردستان تو را كم وزن مى‌كند ، پايين نشستن در مجالس از مقام تو كاسته مى‌كند ، آن وقت خوب نمى‌توانى به وظيفۀ شرعى خود اقدام كنى ؛ بدان تمام اينها دام‌هاى شيطان و مكايد نفس است . رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - موقعيتش در دنيا از حيث رياست از تو بيشتر بود ، و سيره‌اش آن بود كه ديدى . من خود در علماى زمان خود كسانى را ديدم كه رياست تامّۀ يك مملكت ، بلكه قُطر شيعه را داشتند ، و سيرۀ آنها تالى‌تلو سيرۀ رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - بود . جناب استاد معظم و فقيه مكرم ،

حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى⁽¹⁾، كه از هزار و سيصد و چهل تا پنجاه و پنج رياست تامه و مرجعيت كاملۀ قطر شيعه را داشت ، همه ديديم كه چه سيره‌اى داشت . با نوكر و خادم خود هم‌سفره و غذا بود ؛ روى زمين مى‌نشست ؛ با اصاغر طلاّب مزاح‌هاى عجيب و غريب مى‌فرمود . اخيراً كه كسالت داشت ، بعد از مغرب بدون ردا يك رشتۀ مختصرى دور سرش پيچيده بود و گيوه به پا كرده در كوچه قدم مى‌زد . وقعش در قلوب بيشتر مى‌شد و به مقام او از اين كارها لطمه‌اى وارد نمى‌آمد . غير از آن مرحوم ، از علماى خيلى محترم قم بودند كه به هيچ وجه اين قيودى كه شيطان شما براى شما مى‌تراشد در آنها نبود . خود بضاعت خود را از بازار مى‌خريد ؛ براى منزل خود آب از آب انبارها مى‌آورد ؛ اشتغال به كار منزل پيدا مى‌كرد ؛ مقدم و مؤخر و صدر و ذيل پيش نظر پاك آنها يكسان بود . تواضعشان به‌طورى بود كه مايۀ تعجب انسان مى‌شد ، و مقامات آنها محفوظ بود ؛ محل آنها در قلوب بيشتر مى‌شد .

در هر حال ، صفت نبى اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - و على بن ابى طالب - عليه السلام - انسان را كوچك نمى‌كند . ولى بايد ملتفت كيد نفس در اين مخالفت با او باشى كه گاهى دام خود را باز كرده از راه ديگر تو را زمين مى‌زند . مثلاً مى‌بينى بعضى‌ها به‌طورى در پايين مجلس مى‌نشينند كه مى‌فهمانند به حضار كه مقام من بالاتر از اينهاست ، ولى تواضع كردم! يا مثلاً يك نفر كه مشتبه است كه بر او مقدم است اگر بر خود مقدم داشتند ، يك نفر ديگر را كه معلوم‌التأخر است مقدم مى‌دارند كه رفع اشتباه كنند كه تقدم داشتن براى تواضع بود! اينها و صدها قبيل اين از مكايد نفس است ؛ و علاوه

نمودن كبر و اضافه نمودن است به آن رياكارى و سالوسى را .

بايد وارد مجاهده با قصد خالص شد البته آن وقت نفس اصلاح مى‌شود . تمام صفات نفسانيه قابل اصلاح است ؛ ليكن در اوّل امر كمى زحمت دارد . آن هم بعد از ورود در اصلاحْ سهل و آسان مى‌شود . عمده به فكر تصفيه و اصلاح افتادن است و از خواب بيدار شدن است . منزل اوّل انسانيت «يقظه» است . و آن بيدار شدن از خواب غفلت و هشيار شدن از سكر طبيعت است ، و فهميدن اين‌كه انسان مسافر است ؛ و هر مسافر زاد و راحله مى‌خواهد . زاد و راحلۀ انسان خصال خود انسان است . مركوب اين سفر پرخوف و خطر و اين راه تاريك و باريك و صراطِ اَحَدّ از سيف و ادقّ از شَعر⁽¹⁾، همت مردانه است . نور اين طريق مُظلِم ايمان و خصال حميده است . اگر سستى كند و فتور نمايد ، از اين صراط نتواند گذشت ؛ به رو در آتش افتد و با خاك مذلت يكسان شده به پرتگاه هلاكت افتد . و كسى كه از اين صراط نتواند گذشت ، از صراط آخرت نيز نتواند گذشت .

اى عزيز ، همت كن و پردۀ جهل و نادانى را پاره كن و از اين ورطۀ هولناك خود را نجات ده . حضرت مولاى متقيان و يگانه سالك راه و راهنماى حقيقى در مسجد فرياد مى‌زد به‌طورى كه همسايه‌هاى مسجد مى‌شنيدند : «تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اللّه‌ُ ؛ فَقَدْ نُودِيَ فِيكُمْ بِالرَّحِيلِ»⁽²⁾. هيچ تجهيزى در سفر آخرت براى شما مفيد نيفتد الاّ كمالات نفسانيه و تقواى قلب و اعمال صالحه و صفاى باطن ، بى‌عيب بودن و بى‌غِش بودن .

فرضاً كه اهل ايمان ناقص صورى باشى ، بايد از اين غش‌ها خالص شوى تا در زمرۀ سعدا و صالحين قرارگيرى. رفع غش با آتش توبه و ندامت و گذاشتن نفس را در كورۀ عتاب و مَلام و ذوب كردن آن را به آتش پشيمانى و برگشت به سوى خداست . در

اين عالم ، خودت بكن ، والا در كورۀ عذاب الهى و (نَارُ اللّه‌ِ الْمُوقَدَةُ)⁽¹⁾قلبت را ذوب كنند و خدا مى‌داند چند قرن از قرن‌هاى آخرت اين اصلاح طول مى‌كشد . پاك شدن در اين عالم سهل و آسان است ؛ تغييرات و تبديلات در اين نشئه خيلى زود واقع مى‌شود ؛ و اما در آن عالم تغيير به‌طور ديگرى است و زوال يك ملكه از ملكات نفس قرن‌ها طول دارد . پس ، اى برادر تا عمر و جوانى و قوّت و اختيار باقى است اصلاح نفس كن . اعتنا به اين‌جاه و شرف‌ها مكن ؛ اين اعتبارات را زير پا بگذار . تو آدمزاده‌اى ، صفت شيطان را از خود دور كن . ممكن است شيطان به اين رذيله از ساير رذائل بيشتر اهميت دهد ؛ و چون اين صفت خود اوست و موجب طرد او از درگاه خداى متعال ، عارف و عامى و عالم و جاهل را بخواهد همسلك خود كند ؛ و در آن عالم كه ملاقات كنى او را با اين رذيله ، گرفتار ملامت او هم بشوى ؛ بگويد : اى آدمزاده! مگر انبيا به تو خبر ندادند كه براى تكبّر به پدر تو من مطرود درگاه حق شدم ، براى تحقير مقام آدم و تعظيم مقام خود ملعون شدم ، تو چرا خود را گرفتار اين رذيله كردى؟ در آن هنگام تو بيچاره علاوه بر عذاب‌ها

و گرفتارى‌ها و حسرت و ندامت‌هايى كه به شنيدن درست نيايد ، گرفتار سرزنش اذلّ مخلوقات و پست‌ترين موجودات هم هستى! شيطان كه تكبّر به خدا نكرده بود ؛ تكبّر كرد به آدم كه مخلوق حق است ، گفت : (خَلَقْتَنِى مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ)⁽²⁾. خود را بزرگ شمرد و آدم را كوچك . تو آدمزاده‌ها را كوچك شمارى و خود را بزرگ . تو نيز از اوامر خدا سرپيچى كنى : فرموده : فروتن باش ، تواضع كن با بندگان خدا ، تكبر كنى ؛ سرافرازى نمايى . پس چرا فقط شيطان را لعن مى‌كنى ، نفس خبيث خودت را هم شريك كن در لعن ؛ همان‌طور كه شريك با او در اين رذيله‌اى . تو از مظاهر شيطانى! شيطان مجسمى! شايد صورت برزخى و قيامتى تو شيطان باشد! ميزان در صور آخرت ملكات نفس است : مانع ندارد صورت شيطان باشى ؛ صورت مورچۀ كوچك هم باشى . موازين عالم آخرت غير از اين‌جاست .

فصل: در اين‌كه حسد گاهى مبدأ تكبر است

بدان‌كه گاهى چنين اتفاق افتد كه فاقد كمال به واجد كمال تكبر كند . مثلاً فقير به غنىّ ، جاهل به عالم . و بايد دانست كه همان‌طور كه عجب گاهى مبدأ تكبر است ، حسد نيز گاهى مبدأ آن شود . ممكن است انسان چون خود را فاقد آن كمال ديد كه در غير است ، به آن حسد ورزد ؛ و اين سبب شود كه كبر كند به غير و آن را هر چه تواند تذليل و توهين كند . در كافى شريف از حضرت صادق - عليه السلام - حديث كند كه فرمود كه «كبر گاهى مى‌باشد در اشرار مردم از هر جنس» . پس از آن فرمودند - بعد از كلامى - كه «رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - مى‌گذشت در بعضى از كوچه‌هاى مدينه ، يك زن سياهى سرگين جمع مى‌كرد . گفته شد به او : دور شو از سر راه رسول خدا صلى اللّه عليه و آله . گفت : "راه گشاد است!" بعضى از همراهان به او قصد تعرض كردند ، پيغمبر فرمود : "واگذاريد او را كه او متكبر است"»⁽¹⁾.

و گاهى در بعضى از اهل علم اين صفت پيدا شود و عذر تراشد كه تواضع براى اغنيا خوب نيست ؛ و نفس اماره به او گويد كه تواضع از براى اغنيا ايمان را ناقص كند . بيچاره فرق نمى‌گذارد بين تواضع براى غناى اغنيا و غير آن : يك وقت رذيلۀ حب دنيا و جذبۀ طلب شرف و جاه انسان را به تواضع وامى‌دارد ، اين خُلقِ تواضع نيست ؛ اين تملق و چاپلوسى است ، و از رذائل نفسانيه است . صاحب اين خُلق از فقرا تواضع نكند مگر آن‌كه در آنها طمعى داشته باشد يا طعمه سراغ كند .

يك وقت ، خُلقِ تواضع انسان را دعوت به احترام و فروتنى مى‌كند ؛ غنى باشد يا فقير ، مطمح نظر باشد يا نباشد . يعنى تواضع او بى‌آلايش است ؛ روح او پاك و پاكيزه است ؛ جاه و شرفْ مجامع قلب او [را] به خود جذب نكرده . اين تواضع براى فقرا خوب است ؛ براى اغنيا هم خوب است . هر كس را به فراخور حال او احترام بايد كرد . ولى اين تحقير تو و تكبر تو از اهل جاه و شرف نه از آن است كه متملق نيستى ؛ بلكه براى آن است كه حسودى و خودت هم در اشتباهى . و لهذا اگر به تو احترامِ غيرِ متوقع كند ، او را تواضع كنى و براى او فروتن شوى! در هر صورت ، مكايد نفس و شاهكارهاى او به قدرى دقيق است كه انسان جز پناه به خدا چاره‌اى ندارد . وَالْحَمْدُ للّه أوَّلاً و آخِراً .

حديث پنجم: حسد

اشاره

حديث پنجم [ حسد ]

الحديث الخامس : بِالسَّنَدِ المُتَّصل إلى مُحمَّدِ بن يَعقوبَ عَنْ عَليِّ بنِ إبراهيم ، عَن مُحمّدِ بنِ عيسى ، عَن يُونُسَ ، عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّي ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّه ، صَلّى اللّه عليه وآله : قَالَ اللّه‌ُ عَزَّ وَجَلَّ لِمُوسَى بْنِ عِمْرَانَ : يَا ابْنَ عِمْرَانَ لاَ تَحْسُدَنَّ النَّاسَ عَلَى مَا آتَيْتُهُمْ مِنْ فَضْلِي ، وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى ذَلِكَ ، وَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ؛ فَإِنَّ الْحَاسِدَ سَاخِطٌ لِنِعَمِي صَادٌّ لِقَسْمِيَ الَّذِي قَسَمْتُ بَيْنَ عِبَادِي وَمَنْ يَكُ كَذَلِكَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَلَيْسَ مِنِّي»⁽¹⁾.

ترجمه : «داود حديث مى‌كند از حضرت صادق - عليه السلام - كه فرمود رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - گفت : خداى عز ّوجلّ به موسى بن عمران فرمود : "اى پسر عمران ، البته حسد نَوَرز به مردم بر آنچه به آنها دادم از فضل خود ، و چشمان خود را به سوى آن خيره مكن و نفرست دنبال او نفس خود را ، زيرا كه همانا حسد كننده غضبناك است به نعمت من ؛ روبرگردان است از قسمت‌هايى كه مابين بندگان خود بخش كردم . و كسى كه چنين باشد ، پس من از او نيستم و او از من نيست"» .

در تعريف حسد

شرح : «حسد» حالتى است نفسانى كه صاحب آن آرزو كند سلب كمال و نعمت متوهّمى را از غير ؛ چه آن نعمت را خود دارا باشد يا نه ، و چه بخواهد به خودش برسد

يا نه . و آن ، غير از «غبطه» است ؛ چه كه صاحب آن مى‌خواهد از براى خود نعمتى را كه در غير توهّم كرده است ، بدون آن‌كه ميل زوال آن را از او داشته باشد . و اين‌كه گفتيم : كمال و نعمت «متوهم» ، زيرا كه لازم نيست آن چيزى را كه حسود ميل زوال آن را دارد كمال و نعمت باشد فى نفسه ؛ چه بسا چيزهايى كه فى نفسه از نقايص و رذائل است ، ولى حسود آن را كمال گمان كرده زوال آن را مى‌خواهد . يا آن‌كه چيزى از نقايص انسانيه و كمالات حيوانيه است و حسود چون در حد حيوانيت است آن را كمال داند و زوال آن را مى‌طلبد . مثلاً در بين مردم كسانى هستند كه فتّاكى و خونريزى را هنر دانند! و اگر كسى چنين باشد به او حسد ورزند . يا بذله‌گويى و هرزه‌سرايى را كمال پندارند و به آن حسد مى‌كنند . پس ميزانْ توهّمِ كمال است و گمان نعمت ، نه خود آنها . مقصود آن است كه شخصى كه در غيرْ نعمتى ديد ، چه واقعاً نعمت باشد يا نباشد ، و زوال آن را مايل بود ، چنين شخصى را حسود گويند .

و بدان‌كه از براى حسد اقسامى است و درجاتى ، به حسب حال محسود ، و به حسب حال حسود ، و به حسب حال حسد فى نفسه .

اما به حسب حال محسود ، چنانچه به كمالات عقليه يا خصال حميده يا مناسك و اعمال صالحه يا امور خارجيه از قبيل مال و منال و عظمت و حشمت و غير آن حسد برند ؛ يا به مقابلات هر يك از اينها حسد برند در صورتى كه كمال توهم شود .

و اما به حسب حال حسود ، چنانچه حسد از عداوت يا تكبّر يا خوف يا غير آن پيدا شود از اسبابى كه بعدها ذكر آن مى‌شود .

و اما به حسب حال حسد فى نفسه ، كه مى‌توان گفت : درجات و تقسيمات حقيقيۀ حسد اين است نه آن سابقى‌ها ، پس ، از براى آن در جانب شدت و ضعف مراتبى است كثيره كه به حسب اسبابْ مختلف شود ، و نيز به حسب آثار اختلاف پيدا كند . ما ان شاء اللّه در ضمن فصولى چند اشاره به مفاسد و علاج آن به مقدار مقدور خويش مى‌نماييم .

وَمِنْهُ التَّوْفيق .

فصل: در ذكر بعضى از موجبات حسد است

اشاره

از براى حسد اسباب بسيارى است كه عمدۀ آن به رؤيت ذلّ نفس برگردد ؛ چنانچه در كبر به حسب نوع عكس آن است . همان‌طور كه انسان كه رؤيت كمالى در خود كرد و غير را فاقد ديد از آن يك حالت تعزّز و ترفّع و سركشى از براى نفس او پيدا شود و تكبّر كند ، وقتى كه غير را كامل ديد ، در او يك حالت ذلّ و انكسارى رخ دهد كه اگر عوامل خارجيه و مصلحات نفسانيه نباشد حسد توليد كند . و گاه شود كه ذلّ خود را در همسرى غير با خود پندارد ؛ چنانچه صاحب كمال و نعمتْ بر مثل خود يا تالى‌تلو خود حسد ورزد . و توان گفت : حسد همان حال انقباض و ذلّ نفس است كه اثر آن ميل زوال نعمت و كمال است از غير .

دواعى هفتگانه حسد

و بعضى - چنانچه علامۀ مجلسى قدس سره ، نقل فرمودند⁽¹⁾- «اسباب حسد را منحصر كرده‌اند در هفت چيز :

اوّل : عداوت .

دوم : تعزّز . و آن چنان است كه بداند كه محسود به واسطۀ نعمتى كه دارد بر او تكبر كند ، و او طاقت كبر و فخر او را نداشته باشد ، پس زوال آن را بخواهد .

سوم : كبر . و آن چنان است كه حسود بخواهد به صاحب نعمت تكبّر كند و ممكن نباشد جز به زوال آن .

چهارم : تعجب . و آن چنان است كه تعجب كند از اين‌كه اين نعمت بزرگ را اين شخص داراست . چنانچه خداى تعالى از امم سابقه خبر مى‌دهد كه گفتند : (مَا أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنَا)⁽²⁾. و گفتند : (أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا)⁽³⁾تعجب كردند از آن‌كه كسى كه مثل خود

آنهاست فائز به مرتبۀ رسالت و وحى شود ، پس حسد ورزيدند .

پنجم : خوف . و آن چنان است كه بترسد از مزاحمت صاحب نعمت به واسطۀ آن با مقاصد محبوبۀ او .

ششم : حب رياست . چنانچه مبتنى باشد رياست او به اين‌كه كسى در نعمت مساوى او نباشد .

هفتم : خُبث طينت كه كسى را نتواند در نعمت ببيند»⁽¹⁾انتهى كلامه .

ولى به عقيدۀ نويسنده چنانچه اشاره به آن شده ، غالب اينها ، بلكه تمام اينها ، برگشت مى‌كند به رؤيت ذلّ نفس ؛ و سبب بلاواسطۀ حسد - به آن معنى كه مشهور حسد را معنى كنند - آن است . و اما بنابر آنچه كه ما در معنى حسد گفتيم : كه خود اين حالت حسد باشد ، مضايقه نيست در صحت آنچه ذكر شده است . و در هر صورت ، بحث در اطراف اين معانى خارج از مقصود ما و وضع اين اوراق است .

فصل: در بعضى از مفاسد حسد است

بدان‌كه حسد خودش يكى از امراض مهلكۀ قلبيه است . و از او نيز زاييده شود امراض كثيرۀ قلبيه و كبر و مفاسد اعمالى كه هر يك از موبقات است و براى هلاك انسان سببى مستقل است . و ما به ذكر بعضى از آنها كه پر ظاهر است مى‌پردازيم ؛ و ناچار مفاسد خفيه‌اى دارد كه از نظر نويسنده پوشيده است .

اما مفاسد خودش ، پس بس است براى آن آنچه صادق مصدَّق خبر داده است في صحيحة مُعاوِيَةَ بْنِ وَهَبٍ قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّه عليه السلام : «آفَةُ الدِّينِ الْحَسَدُ وَالْعُجْبُ وَالْفَخْرُ»⁽²⁾.

وفي صحيحة مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَن أَبي جَعْفَر عليه السلام : «إِنَّ الرَّجُلَ لَيَأْتِي بِأَيِّ بَادِرَةٍ فَيُكَفَّرُ وَإِنَّ الْحَسَدَ لَيَأْكُلُ الإيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ»⁽¹⁾.

يعنى «حضرت باقر - عليه السلام - فرمود : "همانا مرد بيايد با هر لغزش فعلى يا زبانى كه در غضب از او صادر شود پس آمرزيده شود ، و همانا حسد هر آينه مى‌خورد ايمان را چنانچه آتش هيزم را مى‌خورد"» .

معلوم است ايمان نورى است الهى كه قلب را مورد تجلّيات حق - جلّ جلاله - قرار دهد ؛ چنانچه در احاديث قدسيه منقول است : «لا يَسَعُنِي أَرضي وَلا سَمائي بل يَسَعُني قَلْبُ عَبْدِيَ الْمُوْمِنِ»⁽²⁾. اين نور معنوى ، اين بارقۀ الهيه ، كه قلب را وسيع‌تر از جميع موجودات قرار مى‌دهد ، منافات دارد با آن تنگى و تاريكى كه در قلب از كدورت اين رذيله پيدا مى‌شود . اين صفت خبيث و زشت چنان قلب را گرفته و تنگ مى‌كند كه آثار آن در تمام مملكت باطن و ظاهر پيدا شود . قلب محزون و افسرده ، سينه گرفته و تنگ ، چهره عبوس و چين در چين شود . البته اين حالت نور ايمان را باطل كند و قلب انسانى را بميراند ؛ و هر قدر قوّت پيدا كند ، نور ايمان رو به ضعف گذارد .

تمام اوصاف معنويه و صوريۀ مؤمن منافى است با آثارى كه از حسد در ظاهر و باطن پيدا شود : مؤمن خوش‌بين است به خداى تعالى و راضى است به قسمت‌هايى كه بين بندگانش فرموده ؛ حسودْ غضبناك است به حق تعالى و روبرگردان است از تقديرات او ؛ چنانچه در حديث شريف ذكر شده .

مؤمن بدى مؤمنين را نمى‌خواهد و آنها را عزيز دارد ؛ حسود برخلاف آن است .

مؤمن حب دنيا بر او غلبه نكرده ؛ حسود از شدت حب دنيا گرفتار اين رذيله شده .

مؤمن خوف و حزنى ندارد جز از مبدأ تعالى و مرجع ؛ حسود خوف و حزنش در اطراف محسود چرخ مى‌زند .

مؤمن گشاده جبين است و بشراى او در صورت اوست ؛ حسود جبينش درهم و عبوس است .

مؤمن متواضع است ؛ حسود تكبر كند در بسيارى از اوقات .

پس حسد آفت ايمان است و آن را مى‌خورد آن سان كه هيزم را آتش . بس است در زشتى اين رذيله كه ايمان را كه سرمايۀ نجات آخرت و حيات قلوب است از دست انسان بگيرد و او را مفلس و بيچاره كند .

و از مفاسد بزرگى كه از لوازم غير منفكۀ حسد است غضبناكى بر خالق و ولىّ‌نعمت و اعراض از تقديرات اوست . امروز حجاب‌هاى ظلمانى غليظ عالم طبيعت و اشتغال به آن تمام مدارك ما را محجوب كرده و چشم و گوش ما كور و كر است ؛ نه مى‌فهميم كه غضبناكيم از مالك الملوك و روبرگردانيم از او ، و نه مى‌دانيم صورت اين غضب و اِعراضْ در ملكوت و مسكن دائمى اصلى ما چيست . همين به گوش ما مى‌رسد از قول امام صادق عليه السلام : «وَمَنْ يَكُ كَذَلِكَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَلَيْسَ مِنِّي» . «كسى كه از من معرض باشد و سخط كند به من ، نه من از او هستم و نه او از من» . نمى‌فهميم اين برائت حق تعالى از ما و اين بيزارى چه مصيبتى است و چه چيزها در زير سر دارد . كسى كه خارج شد از ولايت حق و بيرونش كردند از زير پرچم رحمت ارحم الراحمين ، ديگر اميد نجات براى او نيست ؛ شفاعت شافعان نصيب او نخواهد شد : (مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ)⁽¹⁾. كى شفاعت مى‌كند كسى را [كه] سخطناك به خدا است و از حرز ولايت او خارج است و ريسمان مودت مابين او و مالك رقابش پاره شده؟ واسوأتا ، واحسرتا ، بر آنچه خود ما به سر خود آورديم ، هر چه انبيا و اوليا فرياد كردند و ما را از خواب خواستند بيدار كنند ، بر غفلت ما روز به‌روز افزوده شد و شقاوت ما زياد شد .

و از مفاسد اين خُلق ، از قرار فرمودۀ علماى آخرت ، فشار قبر و ظلمت آن است ؛ زيرا كه مى‌فرمايند : صورت قبرى و برزخى اين اخلاق فاسدۀ رديّه ، كه فشار روحى دارد و

كدورت قلبى دارد ، فشار و ظلمت قبر است . تنگى و فراخى قبر تابع انشراح صدر و عدم آن است .

از حضرت صادق - عليه السلام - روايت شده كه «رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - بيرون رفتند در تشييع جنازۀ سعد در صورتى كه تشييع كردند او را هفتاد هزار فرشته . پس رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - سر خود را به سوى آسمان بلند كرد ، پس از آن گفت : "آيا مثلِ سعد فشار داده مى‌شود؟ "راوى به امام - عليه السلام - عرض مى‌كند : فدايت شوم براى ما نقل شده كه سعد استخفاف به بول مى‌كرد . فرمود : "معاذاللّه! فقط يك درشتى و بدى در خُلق او بود با اهل خانه‌اش"» انتهى⁽¹⁾.

و تنگى و فشار و كدورت و ظلمتى كه در قلب به واسطۀ حسد پيدا مى‌شود در كمتر از اخلاق فاسده است . در هر حال ، صاحب اين خُلق هم در دنيا معذب و مبتلاست ، و هم در قبر در فشار و ظلمت است ، و هم در آخرت گرفتار و بيچاره است . اينها مفاسد خود حسد است در صورتى كه از او خُلق فاسد ديگر يا عمل باطل فاسدى توليد نشود ؛ و كم اتفاق افتد كه آن ، سبب فساد ديگر نشود ؛ بلكه از او سيّئات اخلاقى و اعمال ديگرى زاييده شود ؛ مثل كبر در بعضى موارد ، چنانچه گذشت ؛ و غيبت و نميمه و فحش و ايذا و غير آن كه هر يك از موبقات و مهلكات است .

پس ، لازم است بر انسان عاقل كه دامن همت به كمر زند و خود را از اين ننگ و ايمان خود را از اين آتش سوزان و آفت سخت نجات دهد ؛ و خود را از اين فشار فكر و تنگى قلب در اين عالم ، كه خود يك عذابى است دائمى (مادام العمر) ، و از فشارها و ظلمت‌هاى قبر و عالم برزخ و غضب خداوند تعالى رهايى دهد . قدرى تفكر كند كه چيزى كه اين‌قدر مفاسد دارد لازم‌العلاج است ؛ در صورتى كه حسد تو براى محسود هم هيچ ضررى ندارد . از حسد تو نعمت او زائل نمى‌شود ؛ بلكه براى او نفع دنيوى و اخروى هم دارد ،

زيرا كه گرفتارى تو ، كه حسود و دشمن اويى ، و عذاب و حزن تو براى او خود منفعتى است ؛ مى‌بيند خود متنعم است و تو از تنعم او معذبى ، اين خود نعمتى براى او مى‌شود . اگر تو تَنبه به اين نعمت دومى‌نيز پيدا كنى ، براى تو عذابِ ديگر و فشارِ فكرِ ديگر مى‌شود ، و او را اين عذابْ نعمتى است ، و همين‌طور ؛ پس تو هميشه در رنج و غم و فشارى ، و او در نعمت و فرح و انبساط است . و در آخرت نيز حسد تو براى او نفع بخشد ؛ خصوصاً اگر به غيبت و تهمت و ساير موذيات منجر شود كه حسنات تو را به او دهند و تو بيچاره و مفلس شوى و او داراى نعمت و عظمت . اگر قدرى در اين امور تفكر كنى ، البته خود را از اين رذيله پاك مى‌كنى و نفس را از اين مهلكه نجات مى‌دهى .

گمان مكن كه رذائل نفسانى و اخلاق روحى ممكن الزوال نيست . اينها خيال خامى است كه نفس امّاره و شيطان القا مى‌كند ، مى‌خواهد تو را از سلوك راه آخرت و اصلاح نفس باز دارد . انسان تا در اين دار تغيّر و نشئۀ تبدّل است ، ممكن است در تمام اوصاف و اخلاق تغيير پيدا كند . و هر چه ملكات محكم هم باشد تا در اين عالم است قابل زوال است ؛ منتها به حسب اختلاف شدت و ضعف ، زحمت تصفيه تفاوت مى‌كند . البته اوّل پيدايش صفتى در نفسْ با زحمت و رياضتِ كمى او را مى‌توان ازاله كرد ، مثل نهال نورسى كه ريشه ندوانيده باشد و متمكن در زمين نشده باشد ؛ ولى بعد از آن‌كه آن صفتْ متمكن در نفس شد و از ملكات مستقرۀ نفس گرديد ، زوالش ممكن است ولى زحمتش زياد مى‌شود ؛ مثل درختى كه كهنسال شده و ريشه كرده ، زحمت كندنش زيادتر است . تو هر چه ديرتر در فكر قلع ريشه‌هاى مفاسد روحى افتى ، ناچار زحمت و رياضتت بيشتر گردد .

اى عزيز ، اولاً مگذار مفاسد اخلاقى يا عملى در مملكت ظاهر و باطنت وارد شود كه اين خيلى سهل‌تر است از آن‌كه بعد از ورود بخواهى اخراج آنها كنى ؛ همان‌طور كه دشمن را اگر نگذارى وارد سرحد مملكت گردد يا وارد قلعه شود آسان‌تر است دفع آن تا بعد از وارد شدن و برج و بارو را گرفتن در صدد دفع و اخراج برآيى . و اگر وارد شد ، هر چه ديرتر در صدد دفع برآيى زحمتت زياد مى‌شود و قوۀ داخلى رو به نقصان مى‌گذارد .

شيخ جليل ما و عارف بزرگوار ، آقاى شاه آبادى - روحى فداه - فرمودند كه تا قواى جوانى و نشاط آن باقى است بهتر مى‌توان قيام كرد در مقابل مفاسد اخلاقى و خوب‌تر مى‌توان وظايف انسانيه را انجام داد . مگذاريد اين قوا از دست برود و روزگار پيرى پيش آيد كه موفق شدن در آن حال مشكل است . و بر فرض موفق شدن ، زحمت اصلاح خيلى زياد است .

پس ، انسان عاقل كه تفكّر كرد در مفاسد چيزى ، اگر وارد در آن نيست ، گِرد آن نمى‌گردد و خود را آلوده نمى‌كند . و اگر خداى نخواسته وارد شد ، هر چه زودتر در صدد اصلاح برمى‌آيد و نمى‌گذارد ريشه كند . و اگر خداى نخواسته ريشه كرد ، با هر زحمت و مشقتى است ريشۀ او را مى‌كند كه مبادا به ثمرۀ برزخى و آخرتى برسد و ميوۀ آن را بار دهد ، كه اگر با آن خلق فاسد از اين عالم ، كه نشئۀ تبدّلات هيولانى و تغيرات مادى است ، منتقل شد ، قلع آن از دست خود او خارج مى‌شود و تا در آخرت يا برزخ يك خُلق از اخلاق نفسانى بخواهد تبديل شود هيهات است!

در حديث است از رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله و سلم - كه هر يك از اهل بهشت و جهنّم مخلدند در آن به واسطۀ نيّات خود⁽¹⁾. نيّات فاسده ، كه زاييدۀ اخلاق رذيله است ،

ممكن نيست زائل شود مگر آن‌كه منشأ آن زائل گردد . در آن عالم ملكات به قدرى با شدت و قوّت ظهور مى‌كند كه زوال آن يا ممكن نيست - آن وقت انسان مخلد است در جهنم - و اگر با فشارها و سختى‌ها و آتش‌ها زائل شود ، پس از قرن‌هاى ربوبى شايد زائل شود .

پس ، اى عاقل چيزى را كه با يك ماه يا يك سال زحمت جزئى دنيايى با اختيار خود ممكن است اصلاح كرد و گرفتارى دنيا و آخرت را به آخر رساند ، نگذار بماند و تو را هلاك كند .

فصل: در بيان ريشۀ فسادهاى اخلاقى است

پيش از اين ذكر شد كه ايمان ، كه حظّ قلب است ، غير از علم ، كه حظّ عقل است ، مى‌باشد⁽¹⁾. كلّيۀ مفاسد اخلاقى و اعمالى از اين است كه قلب بى‌خبر از ايمان است و آنچه عقلْ ادراك به واسطۀ برهان عقلى يا اخبار انبيا كرده به قلب نرسانده و دل از او بى‌خبر است .

يكى از معارفى كه حكيم و متكلّم و عامۀ مردم از اهل شرايع تصديق دارند و جاى شبهه براى احدى نيست ، آن است كه آنچه به قلم قدرت حكيم على‌الاطلاق - جلّت قدرته - جريان پيدا كرده ، از وجود و كمالات آن و از بسط نعمت و تقسيم آجال و ارزاق ، بهترين نقشه و جميل‌ترين نظام است و مطابق با مصالح تامّه ؛ و نظام كلّى اتمّ نظام متصوَّر است . منتها هر يك به لسان خاص خود و اصطلاح مخصوص به فن خود طورى بيان اين لطيفۀ الهيه و حكمت كامله را كرده[اند] : عارف گويد : ظلّ جميلِ

على‌الاطلاقْ جميل على‌الاطلاق است⁽¹⁾. حكيم گويد : نظام عينى مطابق نظام علمى ، خالى از نقص و شرور است ؛ و شرور متوهّمۀ جزئيه براى رساندن موجودات به كمالات لايقۀ به خود است⁽²⁾. و متكلّم و اهل شرايع گويند : حكيم افعالش از روى حكمت و صلاح است ، و دست عقول جزئيۀ محدودۀ بشر از دامن ادراك مصالح [كامنه] در تقديرات الهيه كوتاه است⁽³⁾. اين مطلب در لسان همه جريان دارد و هر كس به اندازۀ سعۀ علم و عقلش براى آن برهانى اقامه كرده ؛ ولى چون از حدّ قيل و قال تجاوز نكرده و به مرتبۀ قلب و حال نرسيده ، لسان‌هاى اعتراض باز است و هر كس حظّ ايمانى ندارد ، به لسانى تكذيب قول و برهان خود كند . فسادهاى اخلاقى هم روى اين زمينه است ؛ آن كس كه حسد مى‌ورزد و زائل شدن نعمت غير را آرزو كند و كينۀ صاحب نعمت را در دل دارد ، بداند كه ايمان ندارد كه حق تعالى از روى صلاح تام اين نعمت را نصيب او كرده و دست فهم ما از آن كوتاه است . و بداند كه ايمان ندارد به عدل خداى تعالى و قسمت را عادلانه نمى‌داند . تو در اصول عقايد مى‌گويى خداى تعالى عادل است ، اين جز لفظ چيز ديگر نيست ؛ ايمان به عدل با حسد منافى است . تو اگر او را عادل مى‌دانى ، تقسيم او را هم عادلانه بدان . چنانچه در حديث شريف فرمود : «حق تعالى مى‌فرمايد : "حسود روبرگردان است از قسمت‌هايى كه بين بندگان كرده‌ام ، و غضبناك است از نعمت‌هاى من"» . قلبْ فطرتاً در مقابل قسمت عادلانه خاضع است و از جور و اعتسافْ فطرتاً گريزان و متنفر است . از فطرت‌هاى الهيه ، كه در كمون ذات بشر مخمّر است ، حب عدل و خضوع در مقابل آن است ، و بغض ظلم و عدم انقياد در پيش آن است ؛ اگر خلاف آن را ديد ، بداند در مقدمات نقصانى است . اگر ساخط از نعمت و معرض از قسمت شد ، از آن است كه آن را عادلانه نمى‌داند ؛ بلكه ، نعوذ باللّه ، جائرانه مى‌داند ؛ نه اين‌كه قسمت را عادلانه مى‌داند و از او معرض است و نقشه را مطابق نظام اتمّ و مصالح تامّه مى‌داند و

غضبناك از اوست . هيهات كه ايمان ما ناقص است و مطالب عقلى برهانى از حد عقل و ادراك به حدّ قلب وارد نشده . ايمان به گفتن و شنيدن و خواندن و بحث و قيل و قال نيست ؛ خلوص نيّت مى‌خواهد . خداجو خداياب است ؛ معارف طلب معارف جوست ؛ (مَنْ كانَ فِى هذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِى الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلاً)⁽¹⁾، (وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللّه‌ُ لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ)⁽²⁾.

فصل: در بيان علاج عملى حسد است

علاوه بر علاج علمى ، كه شمّه‌اى از آن ذكر شد ، علاج عملى نيز از براى اين رذيلۀ فضيحه است . و آن چنان است كه با تكلّفْ اظهار محبت كنى با محسود و ترتيب آثار آن را دهى ، و مقصودت از آن علاج مرض باطنى باشد . نفس تو را دعوت مى‌كند كه او را اذيت كن ، توهين كن ، دشمن داشته باش ، مفاسد او و مَساوى او را به تو عرضه مى‌دارد ، تو به خلاف ميل نفس به او ترحّم كن و تجليل و توقير نما ؛ زبان را به ذكر خير او وادار كن ؛ نيكويى‌هاى او را بر خود و بر ديگران عرضه دار ؛ صفات جميلۀ او را خاطرنشان خود كن . گرچه اينها كه مى‌كنى در اوّل امر با تكلّف است ، از روى مجاز و غير واقع است ، ليكن چون مقصود اصلاح نفس و برطرف كردن اين نقص و رذيله است بالاخره به حقيقت نزديك مى‌شود و كم كم تكلّف كم مى‌شود و نفس عادى مى‌شود و واقعيت پيدا مى‌كند . لااقل به نفس عرضه‌دار و بفهمان كه اين شخص بندۀ خداست و شايد خداوند تعالى به او نظر لطف داشته كه او را متنعم كرده و اختصاص داده به خاصۀ نعم خود . خصوصاً اگر محسودْ اهل علم و ديانت باشد و حسد به واسطۀ آنها باشد ، كه البته حسد ورزيدن به آنها قبيح‌تر و عداوت با آنها عاقبتش بدتر است . البته به نفس بايد فهماند كه اينها بندگان خاص خدا هستند كه توفيق الهى شامل حالشان شده و

آنها را به اين نعمت عظمى اختصاص داده . و اين نعم بايد محبت در نفس ايجاد كند نسبت به صاحبان آنها ؛ و بايد انسان آنها را محترم دارد و خاضع نسبت به آنها باشد ؛ پس اگر ديد كه چيزهايى كه بايد موجب محبت و خضوع شود در نفس ضد آن بروز كرد ، بداند كه خيلى شقاوت به او چيره شده و ظلمت به باطن او غلبه كرده ؛ و حتماً در صدد اصلاح از طرق علميه و عمليه برآيد . و بداند كه اگر در صدد ايجاد محبت برآمد زود موفق مى‌شود ؛ زيرا كه نور محبت قاهر است بر ظلمت و كدورت ، و خداى تبارك و تعالى وعده فرموده كه مجاهدان را هدايت كند⁽¹⁾و آنها را به لطف خفى خود اعانت فرمايد و توفيق عنايت نمايد . إنّهُ وَليُّ التَوْفيقِ وَالْهِدايَةِ .

فصل: در ذكر حديث «رفع»

بدان‌كه در بعضى از احاديث شريفه وارد شده كه رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود كه «برداشته شده است از امت من نُه چيز ، و از جملۀ آنها حسد است در صورتى كه ظاهر نشود به دست يا زبان»⁽²⁾. البته امثال اين حديث شريف نبايد مانع شود از جديت در قلع اين شجرۀ خبيثه از نفس و پاك كردن روح را از اين آتش ايمان‌سوز و آفتِ دين برانداز ؛ زيرا كه كم اتفاق مى‌افتد كه اين مادۀ فسادْ قدم به نفس بگذارد و در نفس توليد فسادهاى گوناگون نكند و به هيچ نحو از او اثرى ظاهر نگردد و ايمان انسان محفوظ بماند . با اين‌كه در احاديث صحيحه وارد شده كه اين صفتْ ايمان را مى‌خورد و آفت ايمان است⁽³⁾، و خداى تعالى از صاحب آن برائت كرده و خود را از او و او را از خود نفى كرده . پس يك چنين امر بزرگى و فساد مهمى را كه به واسطۀ آن همه چيز

انسان در خطر است نبايد انسان از او غفلت كند و به واسطۀ حديثِ «رفع» مغرور گردد . پس ، تو جديت خود را بكن و شاخه‌هاى او را بزن و در صدد اصلاح باش و نگذار از او ترشحى در خارج بشود ، آن وقت ريشۀ آن سست مى‌شود و از نمو و ترقى مى‌افتد . و اگر در بين رياضت و اصلاح ، مرگ در رسيد ، رحمت الهى شامل حالت مى‌شود و با رحمت واسعه و بركت روحانيت رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - مشمول عفو مى‌شوى ؛ و بارقۀ رحمانيه اگر بقيه‌اى از آن مانده باشد ، مى‌سوزاند و نفس را پاك و پاكيزه مى‌كند .

و اما آنچه در روايت حمزة بن حمران وارد است : عَن أبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «ثَلاَثَةٌ لَمْ يَنْجُ مِنْهَا نَبِيٌّ فَمَنْ دُونَهُ : التَّفَكُّرُ فِي الْوَسْوَسَةِ فِي الْخَلْقِ وَالطِّيَرَةُ وَالْحَسَدُ ، إِلاَّ أَنَّ الْمُؤمِنَ لاَ يَسْتَعْمِلُ حَسَدَهُ»⁽¹⁾يا آن‌كه مبالغه فرموده‌اند و مقصودْ كثرت ابتلاى به آن است ؛ يا اين‌كه اين تركيب كنايه از كثرت ابتلاست ، بدون آن‌كه مقصود بالذاتْ خودِ مضمون جمله باشد ؛ يا آن‌كه حسد را اعم از غبطه اراده فرمودند مجازاً ؛ يا آن‌كه ميل زوال بعض نعم از كفار را كه استعمال مى‌كنند در ترويج مذهب باطل خود ، حسد نام نهاده‌اند ، و الا از حسد به معناى حقيقى خودش انبيا و اوليا - عليهم السلام - پاك و پاكيزه‌اند ؛ قلبى كه آلوده به مَساوى اخلاقى وقذارات باطنى شد ، مورد وحى و الهام الهى نشود و مورد تجلّيات ذاتى و صفاتى حق نگردد . پس ، بايد يا توجيهى از روايت شود به نحوى كه ذكر شد ، يا به نحو ديگر ، يا ردّ علمش به قائلش - صلوات اللّه عليه - شود . وَالْحَمْدُ للّه أَوَّلاً وَآخِراً .

حديث ششم: حبّ دنيا

اشاره

حديث ششم [ حبّ دنيا ]

الحديث السادس : بالسَّنَدِ المُتَّصل إلى مُحمّدِ بنِ يَعقوبَ ، عَن مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَبْدِاللّه‌ِ بْنِ سِنَانٍ وَعَبْدِالْعَزِيزِ الْعَبْدِيِّ ، عَنْ عَبْدِاللّه‌ِ بْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «مَنْ أَصْبَحَ وَأَمْسَى وَالدُّنْيَا أَكْبَرُ هَمِّهِ ، جَعَلَ اللّه الْفَقْرَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَشَتَّتَ أَمْرَهُ ، وَلَمْ يَنَلْ مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ مَا قُسِمَ لَهُ . وَمَنْ أَصْبَحَ وَأَمْسَى وَالآخِرَةُ أَكْبَرُ هَمِّهِ ، جَعَلَ اللّه‌ُ الْغِنى فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ»⁽¹⁾.

ترجمه : «ابن ابى يعفور گويد كه حضرت صادق - عليه السلام - گفت : "كسى كه صبح كند و شام كند و حال اين‌كه دنيا بزرگ‌ترين همّ او باشد ، قرار دهد خدا فقر را بين دو چشمش ؛ و در هم كند كار او را ؛ برخوردار نگردد از دنيا مگر آنچه قسمت شده است براى او . و كسى كه صبح و شام كند در صورتى كه آخرتْ بزرگ‌ترين همّ او باشد ، قرار دهد خدا بى‌نيازى را در دل او ، و گرد آورد براى او كار او را"» .

حقيقت دنيا

شرح : بدان‌كه از براى «دنيا» و «آخرت» اطلاقاتى است به حسب انظار ارباب علوم و ميزان معارف و علوم آنها ، كه بحث از حقيقت آن به حسب اصطلاح علمى مهم به امر ما

نيست ، و صرف همت در فهم اصطلاحات و رد و قبول و جرح و تعديلْ بازدارد پياده را ز سبيل⁽¹⁾. آنچه در اين باب مهم است فهم دنياى مذمومه است كه انسانِ طالب آخرت اگر بخواهد از آن احتراز كند ، با خُبرت احتراز نمايد . و آنچه اعانت كند انسان را در اين سلوك راه نجات ، و ما آن را ان شاء اللّه در ضمن چند فصل بيان مى‌كنيم . و از خداى تعالى توفيق مى‌طلبيم در سلوك اين طريق .

فصل: بيان كلام مولانا مجلسى (ره) در حقيقت دنياى مذمومه

جناب محقّق خبير و محدّث بى‌نظير ، مولانا مجلسى - عليه الرحمة - مى‌فرمايد : بدان آنچه از مجموع آيات و اخبار ظاهر مى‌شود به حسب فهم ما ، اين است كه دنياى مذمومه مركّب است از يك امورى كه انسان را باز دارد از طاعت خدا و دوستى او و تحصيل آخرت . پس دنيا و آخرت با هم متقابل‌اند . هر چه باعث رضاى خداى سبحان و قرب او شود ، از آخرت است اگر چه به حسب ظاهر از دنيا باشد ؛ مثل تجارات و زراعات و صناعاتى كه مقصود از آنها معيشت عيال باشد براى اطاعت امر خدا ، و صرف كردن آنها در مصارف خيريه و اعانت كردن به محتاجان و صدقات و بازايستادن از سؤال از مردم ، و غير آن ؛ و اينها همه از آخرت است ، گرچه مردم آن را از دنيا دانند . و رياضات مبتدعه و اعمال ريائيه ، گرچه با تزهد و انواع مشقت باشد ، از دنياست ؛ زيرا كه باعث دورى از خدا شود و قرب به سوى او نياورد ؛ مثل اعمال كفار و مخالفان⁽²⁾، انتهى .

و از يكى از محققان⁽³⁾نقل فرمايد كه دنيا و آخرتِ تو عبارت است از دو حالت از حالات قلب تو : آنچه نزديك است و قبل از مردن ، نامش دنياست ، و آنچه بعد از اين آيد

و پس از مردن است ، نامش آخرت است . پس آنچه از براى تو در آن حظ و نصيب و شهوت و لذّت است قبل از موت ، آن دنياست در حق تو⁽¹⁾.

فقير گويد كه مى‌توان گفت كه دنيا گاهى گفته مى‌شود به نشئۀ نازلۀ وجود كه دار تصرّم و تغيير و مجاز است ؛ و آخرت به رجوع از اين نشئه به ملكوت و باطن خود كه دار ثبوت و خلود و قرار است . و اين نشئه از براى هر نفسى از نفوس و شخصى از اشخاص متحقّق است . بالجمله ، از براى هر موجودى مقام ظهور و مُلك و شهودى است ، و آن مرتبۀ نازلۀ دنياويۀ آن است ؛ و مقام بطون و ملكوت و غيبى است ، و آن نشئۀ صاعدۀ اخرويۀ آن است . و اين نشئۀ نازلۀ دنياويه گرچه خود بذاته ناقص و اخيرۀ مراتب وجود است ولى چون مهد تربيت نفوس قدسيه و دارالتحصيل مقامات عاليه و مزرعۀ آخرت است ، از احسن مشاهد وجوديه و اعز نشآت و مغتنم‌ترين عوالم است پيش اوليا و اهل سلوك آخرت . و اگر اين مواد ملكيه و تغييرات و حركات جوهريۀ طبيعيه و اراديه نبود و خداى تعالى مسلط نكرده بود بر اين نشئه تبدلات و تصرمات را ،

احدى از نفوس ناقصه به حد كمال موعود خود و دار قرار و ثباتِ خود نمى‌رسيد ، و نقص كلى در ملك و ملكوت وارد مى‌شد . و آنچه در لسان قرآن و احاديث وارد شده از مذمت اين عالم در حقيقت به خود او رجوع نمى‌كند ، به حسب نوع و اكثريت ؛ بلكه به توجه به آن به علاقۀ قلبيه و محبت به آن رجوع مى‌كند .

پس ، معلوم شد كه از براى انسان دو دنياست : يكى ممدوح و يكى مذموم . آنچه ممدوح است ، حصول در اين نشئه كه دارالتربية و دارالتحصيل و محل تجارت مقامات و اكتساب كمالات و تهيه زندگانى سعادتمند ابدى است كه بدون ورود در اين‌جا امكان‌پذير نيست . چنانچه حضرت مولى الموحدين و امير المؤمنين - صلوات‌اللّه عليه - در يكى از خطبه‌هاى خود مى‌فرمايد - پس از آن‌كه شنيد از يك نفر كه ذم دنيا مى‌كند - : «إِنَّ الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا ، وَدَارُ عَافِيَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا ؛ وَدَارُ غِنىً لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا ؛ وَدَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا ؛ مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللّه‌ِ وَمُصَلّى مَلاَئِكَةِ اللّه‌ِ وَمَهْبِطُ وَحْيِ اللّه‌ِ وَمَتْجَرُ أَوْلِيَاءِ اللّه‌ِ .

اكْتَسَبُوا فِيهَا الرَّحْمَةَ وَرَبِحُوا فِيهَا الْجَنَّةَ .. .»⁽¹⁾و قول خداى تعالى : (وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ)⁽²⁾. به حسب روايت عيّاشى⁽³⁾از حضرت باقر - عليه السلام - تفسير به «دنيا» شده است⁽⁴⁾.

پس ، عالم مُلك ، كه مظهر جمال و جلال است و حضرت شهادت مطلقه است ، به يك معنا مذمتى ندارد و آنچه مذموم است دنياى خود انسان است ، به معنى وجهۀ قلب به طبيعت و دلبستگى و محبت آن است كه آن منشأ تمام مفاسد و خطاهاى قلبى و قالبى است .

چنانچه در كافى شريف از جناب صادق - عليه السلام - حديث مى‌كند : قال عليه السلام : «رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ حُبُّ الدُّنْيَا»⁽⁵⁾. و عن أَبي جَعْفَر عليه السلام : «مَا ذِئْبَانِ ضَارِيَانِ فِي غَنَمٍ لَيْسَ لَهَا رَاعٍ ، هَذَا فِي أَوَّلِهَا وَهَذَا فِي آخِرِهَا ، بِأَسْرَعَ فِيهَا مِنْ حُبِّ الْمَالِ وَالشَّرَفِ فِي دِينِ الْمُؤمِنِ»⁽⁶⁾.

پس ، تعلق قلب و محبت دنيا عبارت از دنياى مذموم است ؛ و هر چه دلبستگى به آن زيادتر باشد ، حجاب بين انسان و دار كرامت او و پردۀ مابين قلب و حق بيشتر و

غليظ‌تر شود . و آنچه در بعضى از احاديث شريفه است كه از براى خدا هفتاد هزار حجاب است از نور و ظلمت⁽¹⁾، «حجاب‌هاى ظلمانى» تواند همين تعلقات قلبيه باشد به دنيا . و هر قدر تعلقات بيشتر باشد ، حجاب‌ها زيادتر است . و هر چه تعلق شديدتر باشد ، حجاب غليظ‌تر و خرق آن مشكل‌تر است .

فصل: در بيان سبب زياد شدن حب دنيا

بدان‌كه انسان چون وليدۀ همين عالم طبيعت است و مادر او همين دنياست و اولاد اين آب و خاك است ، حب اين دنيا در قلبش از اولِ نشو و نما مغروس است ؛ و هر چه بزرگ‌تر شود ، اين محبت در دل او نمو مى‌كند . و به واسطۀ اين قواى شهويه و آلات التذاذيه كه خداوند به او مرحمت فرموده براى حفظ شخص و نوع ، محبت او روزافزون شود و دلبستگى او رو به ازدياد گذارد . و چون اين عالم را محل التذاذات و تعيشات خود

مى‌پندارد و مردن را اسباب انقطاع از آنها مى‌داند ، و اگر به حسب برهان حكما يا اخبار انبيا - صلوات اللّه عليهم - عقيده‌مند به عالم آخرت شده باشد و به كيفيات و حيات و كمالات آن ، قلبش باز از آن بى‌خبر است و قبول ننموده ، چه رسد به آن‌كه به مقام اطمينان رسيده باشد ؛ لهذا حُبش به اين عالم خيلى زياد مى‌شود .

و نيز چون فطرتاً انسان حب بقاء دارد و از فنا و زوال متنفر و گريزان است ، و مردن را فنا گمان مى‌كند ، گرچه عقلش هم تصديق كند كه اين عالم دارفنا و گذرگاه است و آن عالم باقى و سرمدى است ، ولى عمده ورود در قلب است ؛ بلكه مرتبۀ كمال آن اطمينان است ؛ چنانچه حضرت ابراهيم خليل الرحمان - عليه السلام - از حق تعالى مرتبۀ اطمينان را طلب كرد و به او مرحمت گرديد⁽²⁾. پس چون قلوب يا ايمان به آخرت ندارند ،

مثل قلوب ما گرچه تصديق عقلى داريم ، يا اطمينان ندارند ، حب بقاء در اين عالم را دارند و از مرگ و خروج از اين نشئه گريزان‌اند . و اگر قلوب مطلع شوند كه اين عالم دنيا پست‌ترين عوالم است و دارفنا و زوال و تصرم و تغير است و عالم هلاك و نقص است ، و عوالم ديگر كه بعد از موت است هر يك باقى و ابدى و داركمال و ثبات و حيات و بهجت و سرور است ، فطرتاً حب آن عالم را پيدا مى‌كنند و از اين عالَم گريزان گردند . و اگر از اين مقام بالا رود و به مقام شهود و وجدان رسد و صورت باطنيۀ اين عالم را و علاقۀ به اين عالم را [و صورت باطنيۀ آن عالم را] و علاقۀ به آن را ببيند ، اين عالم براى او سخت و ناگوار شود و تنفر از آن پيدا كند ؛ و اشتياق پيدا كند كه از اين محبس ظلمانى و غل و زنجير زمان و تصرم خلاص شود .

چنانچه در كلمات اوليا اشاره به اين معنا شده است : حضرت مولى الموالى مى‌فرمايد : «وَاللّه‌ِ لاَبْنُ أَبِي طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّهِ»⁽¹⁾. «به خدا قسم كه پسر ابوطالب مأنوس‌تر است به مردن از بچه به پستان مادرش» . زيرا كه آن سرور حقيقت اين عالم را مشاهده كرده به چشم ولايت ، و جوار رحمت حق تعالى را به هر دو عالم ندهد . و اگر به واسطۀ مصالحى نبود ، در اين محبس ظلمانى طبيعت نفوس طاهرۀ آنها لحظه‌اى توقّف نمى‌كرد . و خود وقوع در كثرت و نشئۀ ظهور و اشتغال به تدبيرات مُلكى ، بلكه تأييدات ملكوتى ، براى محبين و مجذوبين رنج و المى است كه ما تصور آن را نمى‌توانيم كنيم .

بيشتر نالۀ اوليا از درد فراق و جدايى از محبوب است و كرامت او ؛ چنانچه در مناجات‌هاى خود اشاره بدان كرده‌اند⁽²⁾؛ با اين‌كه آنها احتجابات ملكى و ملكوتى را

نداشته‌اند و از جهنم طبيعت گذشته‌اند و آن خامده بوده و فروزان نبوده⁽¹⁾و تعلقات عالم در آنها نبوده و قلوب آنها خطيئۀ طبيعى نداشته ، ولى وقوع در عالم طبيعتْ خود حظ طبيعى است ؛ و التذاذ قهرى كه در ملك حاصل مى‌شد ، براى آنها ولو به مقدار خيلى كم هم باشد اسباب حجاب بوده . چنانچه از حضرت رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - منقول است كه مى‌فرمود : «لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللّه‌َ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً»⁽²⁾.

و شايد خطيئۀ حضرت آدم ابوالبشر ، همين توجه قهرى به تدبير ملك و احتياج قهرى به گندم و ساير امور طبيعيه بوده ؛ و اين از براى اولياء خدا و مجذوبين خطيئه است . و اگر به آن جذبۀ الهيه حضرت آدم مى‌ماند و وارد در ملك نمى‌شد ، اين همه بساط رحمت در دنيا و آخرت بسط پيدا نمى‌كرد . از اين مقام بگذرم . تا اين اندازه هم از طور اين اوراق خارج شدم .

فصل: در بيان تأثير حظوظ دنيويه در قلب و مفاسد آن

اشاره

بدان‌كه نفس در هر حظى كه از اين عالم مى‌برد در قلب اثرى از آن واقع مى‌شود كه آن تأثر از مُلك و طبيعت است و سبب تعلق آن است به دنيا . و التذاذات هر چه بيشتر باشد قلب از آن بيشتر تأثر پيدا مى‌كند و تعلق و حبش بيشتر مى‌گردد ، تا آن‌كه تمام وجهۀ قلب به دنيا و زخارف آن گردد . و اين منشأ مفاسد بسيارى است . تمام خطاهاى انسان و گرفتارى به معاصى و سيّئات براى همين محبت و علاقه است ؛ چنانچه در حديث كافى گذشت⁽³⁾.

و از مفاسد بسيار بزرگ آن ، چنانچه حضرت شيخ عارف⁽¹⁾ما - روحى فداه - مى‌فرمودند ، آن است كه اگر محبت دنيا صورت قلب انسان گردد و انس به او شديد شود ، در وقت مردن كه براى او كشف شود كه حق تعالى او را از محبوبش جدا مى‌كند و مابين او و مطلوباتش افتراق مى‌اندازد با سخطناكى و بغض به او از دنيا برود . و اين فرمايش كمرشكن بايد انسان را خيلى بيدار كند كه قلب خود را خيلى نگاه دارد . خدا نكند كه انسان به ولىّ‌نعمت خود و مالك الملوك حقيقى سخطناك باشد كه صورت اين غضب و دشمنى را جز خداى تعالى كسى نمى‌داند .

و نيز شيخ بزرگوار ما - دام ظله - از پدر بزرگوار خود نقل كردند كه در اواخر عمر وحشتناك بود از براى محبتى كه به يكى از پسرهاى خود داشت . و پس از اشتغال چندى به رياضت از آن علاقه راحت شد و خشنود گرديد و به دارسرور انتقال پيدا كرد - رضوان اللّه عليه - .

في الكافي بإسْنادِهِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ مَاءِ الْبَحْرِ ، كُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّى يَقْتُلَهُ»⁽²⁾. يعنى حضرت صادق - عليه السلام - فرمود : «مَثل دنيا ، مَثل آب درياست ؛ هر چه تشنه از او بياشامد ، تشنگى را زيادتر كند تا بكشد او را» . محبت دنيا انسان را منتهى به هلاكت ابدى مى‌كند و مادۀ تمام ابتلائات و سيّئات باطنى و ظاهرى است .

و از جناب رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - منقول است كه «درهم و دينارْ كسانى را كه قبل از شما بودند كشتند ، و كُشندۀ شما هم آنهاست»⁽³⁾.

فرضاً كه انسان مبتلاى به معاصى ديگر نگردد - گرچه بعيد بلكه محال عادى است - خودِ تعلق به دنيا و محبت به آن ، اسباب گرفتارى است ؛ بلكه ميزان در طول كشيدن عالم قبر و برزخْ همين تعلقات است . هر چه آنها كمتر باشد ، برزخ و قبر انسان

روشن‌تر و گشاده‌تر و مكث انسان در آن كمتر است ؛ و لهذا براى اولياء خدا بيشتر از سه روز - چنانچه در بعضى روايات است - عالَم قبر نيست ؛ آن هم براى همان علاقۀ طبيعى و تعلق جبلّى است .

و از مفاسد حب دنيا و تعلق به آن اين است كه انسان را از مردن خائف كند . و اين خوف ، كه از محبت دنيا و علاقۀ قلبى به آن پيدا شود ، بسيار مذموم است ، و غير از خوف از مَرجع است كه از صفات مؤمنين است . و عمدۀ سختىِ مردنْ همين فشار رفعِ تعلقات و خوف از خود مرگ است .

جناب محقّق بارع و مدقّق بزرگ اسلام ، سيّد عظيم الشأن داماد ، كرّم اللّه وجهه ، در قبسات - كه يكى از كتب كم‌نظير است - در باب خود مى‌فرمايد : «لا تَخافَنَّكَ الْمَوْتُ ، فإنَّ مَرارَتَهُ في خَوْفِهِ»⁽¹⁾. «نترساند البته تو را مرگ، زيرا كه تلخى آن در ترسناكى از اوست».

و از مفاسد بزرگ حب دنيا آن است كه انسان را از رياضات شرعيه و عبادات و مناسك باز دارد ، و جنبۀ طبيعت را قوّت دهد و تعصّى نمايد طبيعت از اطاعت روح ، و انقياد آن را نكند و عزم انسانى را سست كند و اراده را ضعيف نمايد ؛ با اين‌كه يكى از اسرار بزرگ عبادات و رياضات شرعيه آن است كه بدن و قواى طبيعيه و جنبۀ ملكْ تابع و منقاد روح گردد و ارادۀ نفس در آنها كار كن شود و ملكوت نفس بر ملك غالب شود ، و به‌طورى روح داراى سلطنت و قدرت و نفوذ امر شود كه به مجرّد اراده بدن را به هر كار بخواهد وادار كند ، و از هر كار بخواهد بازدارد ؛ ملك بدن و قواى ظاهره مُلكيه تابع و مقهور و مسخّر ملكوت گردد به نحوى كه بى‌مشقت و تكلف هر كارى را بخواهد انجام دهد . و يكى از فضائل و اسرار عبادات شاقّه و پرزحمت آن است كه اين مقصد از آنها بيشتر انجام گيرد ، و انسان به واسطۀ آنها داراى عزم مى‌شود و بر طبيعت غالب مى‌آيد و بر ملك چيره مى‌شود . و اگر اراده تام و تمام شود و عزم قوى و محكم گردد ، مَثل مُلك بدن و قواى ظاهره و باطنۀ آن مَثل ملائكة اللّه شود كه عصيان خدا نكنند ؛ به

هر چه آنها را امر فرمايد اطاعت كنند⁽¹⁾، و از هر چه نهى فرمايد منتهى شوند ، بدون آن‌كه با تكلف و زحمت باشد . قواى مُلك انسان هم اگر مسخّر روح شد ، تكلف و زحمت از ميان برخيزد و به راحتى مبدل گردد ، و اقاليم سبعۀ مُلك تسليم ملكوت شود و همۀ قوا عُمّال آن گردند .

و بدان اى عزيز كه عزم و ارادۀ قويّه در آن عالَم خيلى لازم است و كاركن است . ميزانِ يكى از مراتب بهشت ، كه از بهترين بهشت‌هاست ، اراده و عزم است كه انسان تا داراى ارادۀ نافذه و عزم قوى نباشد ، داراى آن بهشت و مقام عالى نشود . در حديث است كه وقتى اهل بهشت در آن مستقر گردند ، يك مرقومه از ساحت قدس الهى - جلّت عظمته - صادر گردد براى آنها به اين مضمون : «اين كتاب از زندۀ پايدار جاويدان است

به سوى زندۀ پايدار جاويدان . من چنانم كه به هر چه بفرمايم بشو مى‌شود ؛ تو را نيز امروز چنان كردم كه به هر چه امر كنى بشود مى‌شود»⁽²⁾.

ملاحظه كن اين چه مقامى و سلطنتى است ، و اين چه قدرتى است الهى كه ارادۀ او مظهر اراده‌اللّه شود : معدومات را لباس وجود دهد . از تمام جنّات جسمانى ، اين قدرت و نفوذِ اراده بهتر و بالاتر است . و معلوم است اين مرقومه عبث و جزاف رقم نشود . كسى كه اراده‌اش تابع شهوات حيوانى باشد و عزمش مرده و خمود باشد به اين مقام نرسد . كارهاى حق تعالى از جزاف مبرّاست : در اين عالم از روى نظام و ترتيب اسباب و مسببات است ، در آن عالم هم همين‌طور است . بلكه آن عالم اَلْيَقْ به نظام و اسباب و مسببات است . تمام نظام عالم آخرت از روى تناسبات و اسباب است : نفوذ اراده از اين عالم بايد تهيه شود ؛ دنيا مزرعۀ آخرت و مادۀ همۀ نعم بهشتى و نقم جهنمى است .

در بيان يكى از اسرار «أفضل الأعمال أحمزها»

پس ، در هر يك از عبادات و مناسك شرعيه علاوه بر آن‌كه خودش داراى صورت اخروى ملكوتى است ، كه به آن تعمير بهشت جسمانى و قصور آن، تهيه غلمان و

حوران شود - چنانچه مطابق برهان و احاديث است⁽¹⁾- همين‌طور در هر يك از عباداتْ اثرى در نفس حاصل شود و كم كم تقويت ارادۀ نفس كند و قدرت آن كامل گردد ؛ و لهذا عباداتْ هر چه مشقت داشته باشد مرغوب است و«أفْضَلُ الأعْمالِ أحْمَزُها»⁽²⁾. مثلاً در زمستان سرد ، شب از خواب ناز گذشتن و به عبادت حق تعالى قيام كردن روح را بر قواى بدن چيره مى‌كند و اراده را قوى مى‌كند . و اين در اوّل امر اگر قدرى مشكل و ناگوار باشد ، كم كم پس از اقدام ، زحمت كم مى‌شود و اطاعت بدن از نفس زياد مى‌شود ؛ چنانچه مى‌بينيم اهل آن بدون تكلف و زحمت قيام مى‌كنند . و اين‌كه ما تنبلى مى‌كنيم و بر ما مشكل و شاق است ، براى آن است كه اقدام نمى‌كنيم ؛ اگر چند مرتبه اقدام كنيم ، كم كم زحمت مبدل به راحت مى‌شود . بلكه اهل آن ، التذاذ از آن مى‌برند بيشتر از آن التذاذى كه ما از مشتهيات دنيايى مى‌بريم ؛ پس به اقدامِ نفسْ عادى مى‌شود والخَيْرُ عادَةٌ⁽³⁾.

و اين عبادت چندين ثمره دارد : يكى آن‌كه خود صورت عمل در آن عالم به قدرى زيبا و جميل است كه نظير آن در اين عالم نيست و از تصور آن عاجزيم . و ديگر آن‌كه نفسْ صاحب عزم و اقتدار مى‌شود ؛ و اين نتايج كثيره دارد كه يكى از آنها را شنيدى . و ديگر آن‌كه انسان را كم كم مأنوس با ذكر و فكر و عبادت مى‌كند . شايد مَجاز به حقيقت نزديك كند انسان را و توجه قلبى به مالك الملوك شود و محبت به جمال محبوب حقيقى پيدا شود و محبت قلب و تعلق آن از دنيا و آخرت كم گردد . شايد اگر جذبۀ ربوبى پيدا شود و حالتى دست دهد ، نكتۀ حقيقى عبادت و سرّ واقعى تذكر و تفكر حاصل آيد ، و هر دو عالم از نظر افتد و جلوۀ دوست غبار دوبينى را از دل بزدايد . و جز خدا كسى نمى‌داند كه با همچو بنده‌اى خدا چه كرامت كند . و چنانچه در رياضات شرعيه و عبادات و مناسك و ترك مشتهيات ، عزمْ قوّت گيرد و انسان صاحب عزم و اراده شود ، در

معاصىْ طبيعت غلبه كند و عزم و ارادۀ انسان ناقص شود . چنانچه شمه‌اى از آن سابق ذكر شد .

فصل: فطرت كمال‌طلبى انسان

پوشيده نيست بر هر صاحب وجدانى كه انسان به حسب فطرت اصلى و جبلّت ذاتى عاشق كمال تام مطلق است و شطر قلبش متوجه به جميل على‌الاطلاق و كامل من جميع الوجوه است ؛ و اين از فطرت‌هاى الهيه است كه خداوند تبارك و تعالى مفطور كرده است بنى نوع انسان را بر آن ؛ و به اين حب كمال ، ادارۀ ملك و ملكوت گردد و اسباب وصول عشاق كمال مطلق شود ، ولى هر كسى به حسب حال و مقام خود تشخيص كمال را در چيزى دهد و قلب او متوجه آن گردد :

اهل آخرت تشخيص كمال را در مقامات و درجات آخرت داده قلوبشان متوجه آنهاست .

و اهل اللّه در جمال حقْ كمالْ و در كمال او جمال را يافته (وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ السَّموَاتِ وَالأَرْضَ)⁽¹⁾. گويند ، و«لي مَعَ اللّه حالٌ»⁽²⁾فرمايند ، و حب وصال و عشق جمال او را دارند .

و اهل دنيا چون تشخيص داده‌اند كه كمال در لذايذ دنياست و جمال دنيا در چشم آنها زينت يافته ، فطرتاً متوجه آن شدند ؛ وليكن با همه وصف ، چون توجه فطرى و عشق ذاتى به كمال مطلقْ متعلق است و ساير تعلقات ، عرَضى و از قبيل خطا در تطبيق است ، هر چه انسان از ملك و ملكوت دارا شود و هر چه كمالات نفسانى يا كنوز دنيايى يا سلطنت و رياست پيدا كند ، اشتياقش روزافزون گردد و آتش عشقش افروخته گردد . مثلاً نفس صاحب شهوت هر چه مشتهيات براى او زيادتر گردد تعلق قلبش به

مشتهيات ديگرى كه در دسترس او نيست بيشتر شود و آتش اشتياقش شعله‌ورتر گردد . و همين‌طور نفس رياست‌طلب اگر قطرى را در زير پرچم اقتدار درآورد ، متوجه قطر ديگر گردد ، و اگر تمام كرۀ زمين را در تحت سلطنت درآورد ، ميل آن كند كه پرواز به كرات ديگر كند و آنها را متصرف شود ، ولى بيچاره نمى‌داند فطرت چيز ديگر را طالب است . عشق جبلّى فطرى متعلق به محبوب مطلق است . تمام حركات جوهرى و طبيعى و ارادى و جميع توجهات قلبى و تمايلات نفسانى به جمال زيباى جميل على الاطلاق است و خود آنها نمى‌دانند ، و اين محبت و اشتياق و عشق را ، كه بُراق معراج و رَفْرَفِ وصول است ، در غير مورد خود صرف مى‌كنند و آن را تحديد و تقييد بى‌جا مى‌نمايند .

بالجمله ، از مقصود اصلى خود دور افتاديم ، منظور اين است كه انسان چون قلباً متوجه به كمال مطلق است ، هر چه از زخارف دنيا را جمع‌آورى كند تعلق قلبش بيشتر مى‌شود . و چون تشخيص داده كه دنيا و زخارف آن كمال است ، حرصش رو به ازدياد گذارد و عشقش افزونتر شود و احتياجش به دنيا بيشتر گردد و فقر و نيازمندى نصب عين او گردد . به عكسِ اهل آخرت ، كه توجه آنها از دنيا سلب شود ، و هر چه توجه به عالم آخرت بيشتر كنند ، ميل آنها و توجه قلبى آنها به اين عالم كمتر گردد ، تا از تمام دنيا بى‌نياز شوند و غِنى در قلب آنها ظاهر گردد و عالم دنيا و زخارف آن را ناچيز شمارند . چنانچه اهل اللّه از هر دو عالم مستغنى هستند و از هر دو نشئه وارسته‌اند ، و احتياج آنها فقط به غنى على‌الاطلاق است و جلوۀ غنى بالذاتْ صورت قلب آنها شده است ؛ هَنيئاً لهم⁽¹⁾.

پس مضمون حديث شريف اشاره تواند بود به اين‌كه شرح داده شد كه مى‌فرمايد : «كسى كه صبح و شام كند و دنيا بزرگ‌ترين همّ او باشد ، قرار دهد خداوند فقر را بين دو چشمش . و كسى كه صبح و شام كند و آخرت بزرگ‌ترين همِّ او باشد ، قرار دهد خداوند غِنى را در قلب او» .

معلوم است كسى كه توجه قلبش به آخرت باشد ، امور دنيا و كارهاى صعب او در نظرش حقير و سهل شود ؛ و اين دنيا را متصرم و متغير و عبورگاه خود و متجر و دارالتربيۀ خود داند و به هيچ‌يك از سختى و خوشى آن اعتنا نكند ، و احتياجات او كم گردد و افتقارش به امور دنيا و به مردم آن كم شود ؛ بلكه به جايى رسد كه بى‌احتياج شود ؛ پس امورش جمع شود و تنظيم در كارش پيدا شود و غناى ذاتى و قلبى پيدا كند . پس ، هر چه به اين عالم به نظر عظمت و محبت نگاه كنى و قلبت علاقه‌مند به آن شود به حسب مراتب محبت ، احتياجات زياد شود و فقر در باطن و ظاهر تو نمايان شود ، و امورت متشتّت و درهم شود و قلبت متزلزل و غمناك و خائف شود ، و امورت بر وفق دل‌خواه انجام نگيرد ، و آرزو و حرصت روزافزون گردد و غم و حسرت بر تو چيره شود و يأس و حيرت در دلت جايگزين گردد . چنانچه در حديث شريف به بعضى از اين معانى اشاره فرموده .

روي في الكافي بإسْنادِهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ قُرْطٍ ، عَنْ أبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «مَنْ كَثُرَ اشْتِبَاكُهُ بِالدُّنْيَا ، كَانَ أَشَدَّ لِحَسْرَتِهِ عِنْدَ فِرَاقِهَا»⁽¹⁾.

وَعَنْ ابْنِ أبي يَعْفُور قالَ : سَمِعْتُ أبا عَبْدِاللّه - عليه السلام - يقولُ : «مَنْ تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِالدُّنْيَا ، تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِثَلاَثِ خِصَالٍ : هَمٍّ لاَ يَفْنَى ، وَأَمَلٍ لاَ يُدْرَكُ ، وَرَجَاءٍ لاَ يُنَالُ»⁽²⁾. يعنى «كسى كه تعلق داشته باشد دلش به دنيا ، تعلق پيدا كند قلبش به سه چيز : اندوهى بى‌زوال ؛ و آرزويى كه به او رسيده نشود ؛ و اميدى كه به او نائل نشود» .

و اما اهل آخرت هر چه به دار كرامت حق نزديك شوند ، قلبشان مسرور و مطمئن شود ، و از دنيا و مافيها منصرف و گريزان و متنفر گردند . و اگر خداى تعالى براى آنها آجال معينه قرار نداده بود ، لحظه‌اى در اين دنيا نمى‌ماندند ؛ چنانچه حضرت

مولى‌الموحدين مى‌فرمايد⁽¹⁾: پس آنها در اين عالم مثل اهل اين‌جا در رنج و تعب نيستند و در آخرت مستغرق بحار رحمت حق‌اند . جَعَلَنَا اللّه وَإيّاكُمْ مِنْهُمْ إنْ شاءَ اللّه‌⁽²⁾.

پس اى عزيز ، اكنون كه مفاسد اين علقه و محبت را متذكّر شدى و دانستى كه انسان را اين محبت به هلاكت دچار مى‌كند و ايمان انسان را از دست او مى‌گيرد و دنيا و آخرت انسان را درهم و آشفته مى‌كند ، دامن همت به كمر زن و هر قدر توانى بستگى دل را از اين دنيا كم كن و ريشۀ محبت را سست كن ، و اين زندگى چند روزه را ناچيز شمار و اين نعمت‌هاى مشوب به نقمت و رنج و الم را حقير دان ، و از خداى تعالى توفيق بخواه كه تو را كمك كند و از اين رنج و محنت خلاصى دهد و دل تو را مأنوس به دار كرامت خود كند . )وَمَا عِنْدَ اللّه‌ِ خَيْرٌ وَأَبْقَى(⁽³⁾.

حديث هفتم: غضب

اشاره

حديث هفتم [ غضب ]

الحديث السابع : بالسَّنَدِ الْمتَّصلِ إلى مُحمّدِ بنِ يَعقوبَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِاللّه‌ِ عليه السلام : «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ»⁽¹⁾.

ترجمه : «داود پسر فرقد گويد : حضرت صادق - عليه السلام - گفت : "خشم كليد همۀ شرّهاست"» .

شرح : محقق كبير ، احمد بن محمد ، معروف به ابن مسكويه⁽²⁾، در كتاب طهارة الاَعراق ، كه از كتب نفيس كم‌نظير است در نيكويى ترتيب و حسن بيان ، چيزى مى‌فرمايد كه حاصل ترجمه‌اش قريب به اين مضمون است :

كلام ابن‌مسكويه در غضب

كلام ابن مسكويه در تعريف غضب : «غضب در حقيقت عبارت از حركتى است نفسانى كه به واسطۀ آن جوشش در خون قلب حادث شود براى شهوت انتقام ، پس وقتى كه اين حركت سخت شود آتش غضب را فروزان كند و برافروخته نمايد و متمكن

كند جوشش خون قلب را در آن ، و پر كند شريان‌ها و دماغ را از يك دود تاريك مضطربى كه به واسطۀ آن حال عقل بد و ناچيز شود و كار او ضعيف شود . و مَثل انسان در اين هنگام ، چنانچه حكما گويند ، مَثل غارى شود كه در او آتش افروزند و پر گردد از شعله ، و محبوس و مختنق گردد در آن دود و اشتعال آتش ، و بپا خيزد نفير آن و بلند شود نايره و صداى آن از شدت اشتعال ؛ پس سخت شود علاج آن و مشكل گردد خاموش نمودن آن ، و چنان شود كه هر چه بَر وى افكنند كه او را فرو نشاند ، خود او نيز جزء آن شود و بر مادۀ آن افزايد و سبب ازدياد شود . پس ، از اين سبب است كه انسان در اين حال كور شود از رشد و هدايت ، و كر گردد از موعظه و پند ؛ بلكه موعظه در اين حال سبب ازدياد در غضب شود و مايۀ شعله و نايرۀ آن گردد ؛ و از براى اين شخص راه چاره‌اى در اين حال نيست» . پس از آن فرمايد : «و اما بقراط⁽¹⁾گويد كه من از كشتيى كه دچار بادها و طوفان‌هاى سخت شود و متلاطم كند آن را موج‌هاى دريا و بيندازد آن را در لجه‌هايى كه در آن كوه‌هاى دريايى است اميدوارترم از شخص غضبناك برافروخته ؛ زيرا كه كشتى را در اين حالْ ملاحان با لطايف الحيل نجات دهند ، و اما نفس وقتى آتش غضبش شعله‌ور گرديد اميد حيله براى او نيست البته ؛ زيرا كه هر چه حيله به‌خرج برى ، از قبيل مواعظ و نصايح ، و هر چه با او فروتنى كنى و زارى نمايى ، بر شعله و مايۀ آن افزايد»⁽²⁾انتهى .

فصل: در بيان فوايد قوۀ غضبيه

بدان‌كه قوۀ غضبيه يكى از نعم بزرگ الهى است كه به واسطۀ آن تعمير دنيا و آخرت شود ، و با آن حفظ بقاى شخص و نوع و نظام عايله گردد ، و مدخليت عظيم در

تشكيل مدينۀ فاضله و نظام جامعه دارد . اگر اين قوۀ شريفه در حيوان نبود ، از ناملايمات طبيعت دفاع نمى‌كرد و دست‌خوش زوال و اضمحلال مى‌گرديد . و اگر در انسان نبود ، علاوه بر اين ، از بسيارى از كمالات و ترقيات باز مى‌ماند . بلكه حد تفريط و نقص از حال اعتدال نيز از مذامّ اخلاق و نقايص ملكات شمرده شود كه بر آن مفاسدى بسيار و معايبى بى‌شمار مترتب گردد ؛ از قبيل ترس و ضعف و سستى و تنبلى و طمع و كم‌صبرى و قلّت ثبات - در مواردى كه لازم است - و راحت‌طلبى و خمودى و زير بار رفتن و انظلام و رضاى به رذائل و فضايح كه پيش آيد براى خود يا عايله‌اش و بى‌غيرتى و كم‌همتى . خداى تعالى در صفت مؤمنين فرمايد : )أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ(⁽¹⁾.

ادارۀ امر به معروف و نهى از منكر و اجراى حدود و تعزيرات و ساير سياسات دينيه و عقليه نشود جز در سايۀ قوۀ شريفۀ غضبيه ؛ پس آنها كه گمان كردند كشتن قوۀ غضب و خاموش كردن آن از كمالات و معارج نفس است ، خود خطايى بزرگ و خطيئۀ عظيمه‌اى كردند و از حد كمال و مقام اعتدال غافل‌اند . بيچاره‌ها ندانند كه خداى تبارك و تعالى در جميع سلسلۀ حيوانات اين قوّۀ شريفه را عبث خلق نفرموده و در بنى‌آدم اين قوه را سرمايۀ زندگانى ملكى و ملكوتى و مفتاح خيرات و بركات قرار داده .

جهاد با اعداء دين و حفظ نظام عايلۀ بشر و ذَبّ از جان و مال و ناموس و ساير نواميس الهيه ، و جهاد با نفس كه اعدا عدوّ انسان است⁽²⁾، صورت نگيرد مگر به اين قوۀ شريفه . حفظ تجاوزات و تعديات و حدود و ثغور و دفع موذيات و مضرات از جامعه و شخص در زير پرچم اين قوه انجام گيرد . از اين جهت است كه حكما براى دفع خاموشى و خمودى آن علاج‌ها قرار دادند . و براى بيدار كردن و تحريك نمودن آن معالجات علمى و عملى است ، از قبيل اقدام در امور مهمۀ هايله ، و رفتن در ميدان‌هاى جنگ ، و در

موقع خود جهاد با اعداى خدا . حتى از بعضى از متفلسفين منقول است كه در محل‌هاى خوفناك مى‌رفت و توقف مى‌كرد و نفس خود را در مخاطرات عظيمه مى‌انداخت و سوار كشتى مى‌شد در موقع تلاطم دريا ، تا آن‌كه نفسش از خوف نجات پيدا كند و از كسالت و سستى رهايى يابد⁽¹⁾.

در هر صورت ، در باطن ذات انسان و حيوان قوۀ غضبيه موجود و مودوع است ؛ الاّ آن‌كه در بعضى خاموش و افسرده است ، مثل آتشى كه زير خاكستر باشد . بايد اگر انسان در خود حال خاموشى و سستى و بى‌غيرتى احساس كرد ، با معالجۀ به ضد از آن حال بيرون آيد و نفس را در حال اعتدال درآورد ، كه آن شجاعت است كه از ملكات فاضله و صفات حسنه است . كه پس از اين اشاره‌اى به آن مى‌شود .

فصل: در بيان مذمّت افراط در غضب

چنانچه حال تفريط و نقصِ از اعتدالْ از صفات رذيله و موجب مفاسد بسيارى است ، كه شمه‌اى از آن را شنيدى ، همين‌طور حد افراط و تجاوز از حد اعتدال نيز از رذائل اخلاقى و موجب فسادهاى بى‌شمار است . كفايت مى‌كند در فساد آن حديث شريف كافى : عَن أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «قالَ رَسُولُ اللّه ، صلّى اللّه عليه وآله : الْغَضَبُ يُفْسِدُ الإِيمَانَ كَمَا يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ»⁽²⁾. يعنى «از حضرت صادق - عليه السلام - منقول است كه فرمود : رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود : "غضب فاسد كند ايمان را ، چنانچه فاسد كند سركه عسل را"» .

چه بسا باشد كه انسان غضب كند و از شدت آن از دين خدا برگردد و نور ايمان را خاموش كند و ظلمت غضب و آتش آن ، عقايد حقّه را بسوزاند ؛ بلكه كفرِ جحودى پيدا

كند و او را به هلاكت ابدى رساند ؛ و در وقتى تنبه پيدا كند كه پشيمانى سودى ندارد . و تواند بود كه همين آتش غضب كه در قلب بروز كند- و آن «جَمْرۀ شيطان» است ، چنانچه حضرت باقر العلوم - عليه السلام - فرمايد : «إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تُوقَدُ فِي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ»⁽¹⁾. يعنى «همانا اين غضبْ برقۀ آتشى است از شيطان كه افروخته شود در قلب پسر آدم» . - صورتش در آن عالمْ صورتِ آتشِ غضب الهى باشد . چنانچه حضرت باقر العلوم - عليه السلام - فرمايد در حديث شريف كافى : «مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ فِيمَا نَاجَى اللّه‌ُ - عَزَّ وَجَلَّ - بِهِ مُوسَى : يَا مُوسَى ، أَمْسِكْ غَضَبَكَ عَمَّنْ مَلَّكْتُكَ عَلَيْهِ أَكُفَّ عَنْكَ غَضَبِي»⁽²⁾. يعنى «در تورات نوشته است ، در ضمن اسرارى كه خداى تعالى به موسى فرمود : "اى موسى ، نگاه‌دار غضب خود را از كسى كه تو را مسلط نمودم بر او ، تا آن‌كه نگه دارم از تو غضب خودم را» . و بدان‌كه هيچ آتشى از آتش غضب الهى دردناك‌تر نيست . چنانچه در حديث وارد است كه از حضرت عيسى بن مريم - عليهماالسلام - حواريين او سؤال كردند : چه چيز از همۀ اشيا سخت‌تر است؟ فرمود : سخت‌ترين اشيا غضب خداست . گفتند : به چه چيز حفظ كنيم خود را از آن؟ فرمود : به آن‌كه غضب نكنيد⁽³⁾.

پس ، معلوم شد كه غضب خدا از هر چيز سخت‌تر و شديدتر است و آتش غضبش سوزنده‌تر است ؛ و صورت غضب در اين عالَمْ صورت آتشِ غضب خداست در آن عالَم . و چنانچه خودِ غضب از قلب بروز كند ، شايد آتش غضب الهى ، كه مبدأ آن ، غضب و ساير رذائل قلبيه است ، از باطن قلب بروز كند و بر ظاهر سرايت كند و از

مدارك ظاهرۀ انسان ، از قبيل چشم و گوش و زبان و غير اينها ، شعله‌هاى سخت دردناكش بيرون آيد . بلكه خود اين مدارك ابوابى است كه به جانب آن جهنم گشاده شود ، و آتش جهنمِ اعمال و دوزخ جسمانىِ آثار بر ظاهر بدن انسان احاطه كند و رو به باطن رود . پس ، انسان بين اين دو جهنم ، كه يكى از باطن قلب بروز كرده و نايره و شعله‌اش از طريق ام الدماغ به ملك بدن وارد گردد ، و ديگرى صورت قبايح اعمال و تجسم افعال است و از ظاهر رو به باطن تصاعد كند ، در فشار و عذاب است . و خداى تبارك و تعالى مى‌داند كه اين چه فشارى و چه زحمتى است غير از سوختن و گُداختن .

تو گمان مى‌كنى احاطۀ جهنم مثل اين احاطه‌هاست كه تو تصور مى‌كنى؟ احاطۀ اين‌جا فقط به سطح ظاهر است ، ولى احاطۀ آن‌جا به ظاهر و باطن و به سطوح و اعماق است .

و اگر خداى نخواسته صورت غضب در انسان ملكۀ راسخه گردد كه فصل اخيرش صورت غضب گردد ، مصيبت افزون شود ، و صورت برزخ و قيامتْ صورت سَبُع است - آن هم سبعى كه در اين عالَم نظير ندارد ؛ زيرا كه سبعيّت انسان را در اين حال مقايسه

با هيچ‌يك از حيوانات نتوان كرد ؛ همان‌طور كه در جانب كمالْ احدى از موجودات هم‌ترازوى اين اعجوبۀ دهر نيست ، در جانب نقص و اتصاف به صفات رذيله و ملكات خسيسه نيز با او هيچ‌يك از موجودات در ميزان مقايسه نيايد . (أُولئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ)⁽¹⁾در شأن او وارد شده ؛ (فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً)⁽²⁾دربارۀ قلوب قاسيۀ بشر نازل گرديده است .

اينها كه شنيدى شمّه‌اى است از فساد اين نايرۀ سوزناك غضب در صورتى كه از آن معاصى و مفاسد ديگر بروز نكند - و خودِ آتش درونى ظلمانى در باطن درهم پيچيده و محبوس شود و مختنق شده اطفاء نور ايمان كند ؛ چنانچه شعلۀ مختنق به هم پيچيده و با دودهاى ظلمانى ملتوى شده نور را منطفى و خاموش نمايد - ولى خيلى بعيد

است ، بلكه عادتاً از جملۀ ممتنعات است ، كه در حال شدت غضب و اشتعال نايرۀ آن ، انسان از ساير معاصى بلكه موبقات و مهلكات نجات پيدا كند . چه بسا به واسطۀ غضب يك دقيقه و شدت اشتعال اين جمرۀ ملعونۀ شيطانى انسان به پرتگاه‌هاى نيستى و هلاكت افتد : سَبّ انبيا و مقدسات - نعوذ باللّه - كند ؛ قتل نفس مظلومه كند و هتك حرمات نمايد ، و دنيا و آخرت خود را به باد فنا دهد . چنانچه در حديث شريف كافى است : عَنْ أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - في حَديثٍ : «كَانَ أَبِي يَقُولُ : أَيُّ شَيْءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ؟ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَغْضَبُ فَيَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّه‌ُ وَيَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ»⁽¹⁾. يعنى «حضرت صادق - عليه السلام - فرمود كه پدرم مى‌فرمود : "چه چيز شديدتر است از غضب؟ همانا مرد غضب مى‌كند ، پس قتل نفسى را كه خدا حرام كرده مى‌كند ، و افترا به زن محصنه مى‌زند"» .

و بيشتر فتنه‌هاى بزرگ و كارهاى فجيع در اثر غضب و اشتعال آن واقع شده . انسان در حال سلامت نفسْ بايد خيلى خوفناك باشد از حال غضبناكى خود . و اگر داراى اين آتش سوزان است ، در وقتى كه حالت سكونت از براى نفس است در صدد علاج برآيد و با تفكر در مبادى آن و مفاسد آن در حال اشتداد و آثار و مفاسد آن در آخر امر بلكه خود را نجات دهد . فكر كند قوه‌اى را كه خداى تعالى براى حفظ نظام عالم

و بقاى نوع و شخص و ترتيب نظام عايله و تمشيت بنى الانسان و حفظ حدود و حقوق مرحمت فرموده ، و در سايۀ آن بايد نظام ظاهر و باطن و عالم غيب و شهادت اصلاح شود ، اگر انسان در خلاف آن و بر ضد مطلوبات حق تعالى و خلاف مقاصد الهى صرف كند ، چقدر خيانت كرده و مستحق چه ملامت‌ها و عقوبت‌هايى است . و چقدر ظلوم و جهول⁽²⁾است كه رد امانت حق تعالى را نكرده ، سهل است ، او را صرف در راه عداوت و تحصيل غضب او كرده . معلوم است چنين شخصى امان از غضب الهى ندارد .

پس از آن ، تفكر كند در مفاسد اخلاقى و اعمالى كه از غضب توليد شود ؛ و آثار اين خلق ناهنجار است كه هر يك ممكن است انسان را تا ابد مبتلا كند ، در دنيا گرفتار زحمت و بليه نمايد ، و در آخرت گرفتار عذاب و عقاب .

اما مفاسد اخلاقى ، مثل كينۀ بندگان خدا كه از اين خُلق زاييده شود ؛ بلكه گاهى منتهى شود به كينۀ انبيا و اوليا ؛ بلكه كينۀ ذات مقدس واجب الوجود و ولىّ‌الِنعم! و معلوم است قباحت و فساد آن چقدر عظيم است . پناه مى‌برم به خداى تعالى از شر نفس سركش كه اگر عنانش لحظه‌اى گسيخته شود ، انسان را به خاك مذلت مى‌نشاند و به هلاكت ابد مى‌كشاند . و مثل حسد ، كه شمّه‌اى از فضايح آن را در سابق شنيدى در شرح حديث پنجم ؛ و غير از اينها از مفاسد ديگر .

و اما مفاسد اعمالى ، پس محصور نيست . شايد در آن حال ، ردّه‌اى گويد ، يا سبّ انبيا و اوليا - نعوذ باللّه - كند ، يا هتك حرمات الهيه و خرق نواميس محترمه نمايد ، يا قتل نفوس زكيّه كند ، يا خانمان بيچاره‌اى را به خاك مذلّت نشاند و نظام عايله‌اى را مختل كند ، و كشف اسرار و هتك استار نمايد ، و ديگر از مفاسد بى‌شمار كه در حال فوران اين آتش ايمان‌سوز خانمان خراب كُن انسان به آن مبتلا شود . پس اين خلق را مى‌توان گفت ام امراض نفسانيه و كليد هر شرّ است ؛ و در مقابل آن كظم غيظ و فرو نشاندن نايرۀ غضب ، جوامع كلم و نقطۀ تمركز محاسن و مجمع كرامات است . چنانچه در حديث شريف كافى وارد است :

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحابِنا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْن خالِدٍ ، بِإسْنادِه عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قَالَ : «سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ : أَتَى رَسُولَ اللّه رَجُلٌ بَدَوِيٌّ ، فَقَالَ : إِنِّي أَسْكُنُ الْبَادِيَةَ ، فَعَلِّمْنِي جَوَامِعَ الْكَلاَمِ . فَقَالَ : آمُرُكَ أَنْ لاَ تَغْضَبَ ، فَأَعَادَ عَلَيْهِ الأَعْرَابِيُّ الْمَسْأَلَةَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ، حَتَّى رَجَعَ الرَّجُلُ إِلَى نَفْسِهِ ، فَقَالَ : لاَ أَسْأَلُ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَ هَذَا ؛ مَا أَمَرَنِي رَسُولُ اللّه إِلاَّ بِالْخَيْرِ . قَالَ : وَكَانَ أَبِي يَقُولُ : أَيُّ شَيْءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ؟ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَغْضَبُ فَيَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّه‌ُ وَيَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ»⁽¹⁾.

يعنى «حضرت صادق - عليه السلام - فرمايد : شنيدم پدرم مى‌فرمود : مرد بيابان‌نشينى خدمت رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - آمد ، عرض كرد : "من ساكن باديه هستم ؛ تعليم فرما مرا جوامع كَلِم را ،" (يعنى چيزى كه كم لفظ و داراى معانى بسيار باشد) . پس رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود : "من امر مى‌كنم تو را كه غضب نكنى ." پس شخص اعرابى پرسش خود را سه مرتبه تكرار كرد تا آن‌كه رجوع به نفس خود كرد و گفت : بعد از اين سؤال نمى‌كنم از چيزى ؛ رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - امر نمى‌كند مرا مگر به خير» . حضرت صادق - عليه السلام - فرمايد : «پدرم مى‌فرمود : "چه چيز سخت‌تر از غضب است؟ همانا مرد غضب مى‌كند پس مى‌كُشد كسى را كه خداوند خون آن را حرام كرده و افترا به محصنه مى‌بندد"» .

پس از آن‌كه انسان عاقل در حال سكونت نفس و خاموشى غضبْ ملاحظۀ مفاسد آن و مصالح كظم غيظ را نمود ، لازم است بر خود حتم كند كه با هر قيمتى است و با هر رنجى و زحمتى ممكن است اين آتش سوزان و نايرۀ فروزان را از قلب خود فرو نشاند و دل خود را از ظلمت و كدورت آن صافى نمايد . و اين با قدرى اقدام و برخلاف نفس و خواهش آن رفتار نمودن و تدبر نمودن در عواقب امر و نصيحت نمودن نفسْ كارى است بس ممكن . چنانچه تمام اخلاق فاسده ملكات زشت را مى‌توان از ساحت نفس خارج كرد ، و جميع محاسن و ملكات حسنه را مى‌توان در قلب وارد كرد و روح را با آن متحلى نمود .

فصل: در بيان علاج غضب در حال اشتعال آن

از براى علاج غضب در حال اشتعال آن نيز علاج علمى و عملى است .

اما علمى ، تفكر در اين امور كه ذكر شد ، كه آن نيز خود از طرق معالجات عمليه است در اين حال .

اما عملى ، پس عمدۀ آن انصراف نفس است در اولِ پيدايش آن ؛ چون اين قوه مثل

آتش كم كم اشتعال پيدا مى‌كند و رو به اشتداد مى‌گذارد تا اين‌كه تنورش سوزان و نايره‌اش سخت فروزان شود و عنان را از دست انسان به‌كلى بگيرد و نور عقل و ايمان را خاموش كند و چراغ هدايت را يكسره منطفى نمايد و انسان را بيچاره و ذليل كند . بايد انسان ملتفت باشد تا اشتعال آن زياد نشده و نايرۀ آن شدت پيدا نكرده ، خود را به وسايلى منصرف كند ؛ يا به رفتن از آن محلى كه اسباب غضب در آن‌جا فراهم شده ؛ و يا به تغيير حال ؛ اگر نشسته است برخيزد ، و اگر ايستاده است بنشيند ؛ يا به ذكر خداى تعالى اشتغال پيدا كند - بلكه بعضى ذكر خدا را در حال غضب واجب دانند⁽¹⁾؛ و يا مشغول كارهاى ديگر شود . در هر صورت ، ابتداى ظهور آن خيلى سهل است جلوگيرى از آن . و اين دو نتيجه دارد :

يكى آن‌كه در آن حال نفس را ساكن كند و شعلۀ غضب را فرو نشاند . و ديگر آن‌كه سبب معالجۀ اساسى نفس شود . اگر چندى انسان مواظب حال خود باشد و با نفس چنين معامله كند ، به‌كلى حال تغيير پيدا مى‌كند و رو به اعتدال مى‌گذارد . و به بعض اين معانى اشاره فرموده در احاديث شريفۀ كافى : بِإسْنادِه عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ - عليه السلام - قَالَ : «إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تُوقَدُ فِي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ . وَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَيْنَاهُ وَانْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَدَخَلَ الشَّيْطَانُ فِيهِ ، فَإِذَا خَافَ أَحَدُكُمْ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِه ، فَلْيَلْزَمِ الأَرْضَ ؛ فَإِنَّ رِجْزَ الشَّيْطَانِ لَيَذْهَبُ عَنْهُ عِنْدَ ذَلِكَ»⁽²⁾. يعنى «حضرت باقر العلوم - عليه السلام - فرمود : "همانا اين غضبْ برقۀ آتشى از شيطان است كه در قلب پسر آدم افروخته شود . و همانا يكى از شماها وقتى خشمناك شود ، چشمان او سرخ شود و رگ‌هاى گردن او باد كند ، و شيطان در او وارد شود . پس وقتى كه ترسيد يكى از شما آن را از خودش ، به زمين بچسبد و ملازم آن شود ، زيرا كه پليدى شيطان از او برود در

اين هنگام"» .

وَ بِإسْنَادِه عَنْ مُيَسِّرٍ قَالَ : ذُكِرَ الْغَضَبُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ - عليه السلام - فَقَالَ : «إِنَّ الرَّجُلَ لَيَغْضَبُ فَمَا يَرْضَى أَبَداً حَتَّى يَدْخُلَ النَّارَ . فَأَيُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَى قَوْمٍ وَهُوَ قَائِمٌ فَلْيَجْلِسْ مِنْ فَوْرِهِ ذَلِكَ ، فَإِنَّهُ سَيَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّيْطَانِ ، وَأَيُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَى ذِي رَحِمٍ فَلْيَدْنُ مِنْهُ فَلْيَمَسَّه ، فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مُسَّتْ سَكَنَتْ»⁽¹⁾. راوى گويد : «ذكر شد غضب خدمت حضرت باقر - عليه السلام - پس فرمود : "همانا مرد غضب مى‌كند ، پس راضى نشود هرگز تا داخل آتش شود . (يعنى غضب او فرو ننشيند تا او را به آتش جهنم كشاند) . پس هر مردى كه غضب كرد بر قومى و حال آن‌كه ايستاده است ، فوراً بنشيند كه همانا به‌زودى برود از او وسوسۀ شيطان ، و هر مردى كه غضب كند بر خويشاوندان خود ، نزديك او رود و او را مسّ كند ، زيرا كه رَحِم وقتى ممسوس شد به مثل خود ، ساكن شود"» .

و از اين حديث شريف دو علاج عملى استفاده شود براى حالِ ظهور غضب : يكى عمومى كه آن نشستن و تغيير وضع دادن است چنانچه در حديث ديگر است كه اگر نشسته بود و غضب كرد برخيزد⁽²⁾. و از طرق عامه منقول است كه پيغمبر خدا - صلّى اللّه عليه و آله - وقتى غضب مى‌فرمود ، اگر ايستاده بود مى‌نشست ، و اگر نشسته بود به پشت مى‌خوابيد ، غضبش ساكن مى‌شد⁽³⁾

العمّال ، ج 7 ، ص 141 ، حديث 18404)

اگر رَحِمى غضب كرد بر رحم خود ، او را مسّ كند غضبش مى‌نشيند . اينها معالجۀ شخص غضبناك از خودش .

و اما ديگران اگر بخواهند علاج او را كنند در حال ظهور غضب ، اگر در اوّل امر باشد به يك نحوى از انحاى علمى و عملى كه ذكر شد مى‌توان او را علاج كرد . ولى اگر شدت كرد و اشتعال پيدا نمود ، نصايحْ بر خلافْ نتيجه دهد . و علاج آن بسيار در اين حال مشكل است ، مگر به تخويف كسى كه از او حشمت بَرد . زيرا كه ظهور غضب براى كسانى بشود كه انسان خود را بر آنها غالب و چيره ببيند يا لااقل قوه خود را با آن متساوى يابد . و اما بر كسانى كه نفس حس غلبه آنها را كند غضب ظهور پيدا نكند ، بلكه غليان و جوششِ خونِ قلبْ موجب يك اشتعال باطنى گردد ، آن در باطن مختنق شود و محبوس گردد و حزن در قلب توليد شود . پس علاج حال شدت غضب و فوران آن كارى است بس دشوار و مشكل . نَعُوذُ بِاللّه مِنْهُ .

فصل: در بيان علاج غضب است به قلع اسباب آن

از معالجات اساسى غضب قلع مادۀ آن است به بر طرف كردن اسباب مهيّجۀ آن . و آن امورِ بسيارى است كه ما بعضى از آن را كه مناسب با اين اوراق است ذكر مى‌كنيم .

يكى از آنها حب نفس است كه از آن حب مال و جاه و شرف و حب نفوذ اراده و بسط قدرت توليد شود ؛ و اينها نوعاً اسباب هيجان آتش غضب شود . زيرا كه انسان داراى اين محبت‌ها به اين امور خيلى اهميت دهد و موقعيت اينها در قلبش بزرگ است ؛ و اگر فى‌الجمله مزاحمتى در يكى از اينها برايش پيش‌آمد كند ، و يا احتمال مزاحمت دهد ، بيموقع غضب كند و جوش و خروش نمايد ، و متملك نفس خود نشود ، و طمع و حرص و ساير مفسدات كه از حب نفس و جاه در دل پيدا شده عنان را از دست او بگيرد و كارهاى نفس را از جادۀ عقل و شرع خارج كند . ولى اگر حبّش شديد نباشد ، به امور اهميت كم دهد ، و سكونت نفس و طمأنينۀ حاصله از ترك حب جاه و شرف و ساير

شعبات آن نگذارد نفس بر خلاف رويّه و عدالت قدمى گذارد . و انسان بى‌تكلّف و زحمت در مقابل ناملايمات بردبارى كند و عنان صبرش گسيخته نشود و بى‌موقع و بى‌اندازه غضب نكند . و اگر حب دنيا از دلش بيخ‌كن شود و قلع اين مادۀ فاسده به‌كلى شود ، تمام مفاسد نيز از قلب هجرت كند و تمام محاسن اخلاقى در مملكت روح وارد گردد .

و سبب ديگر از مهيّجات غضب آن است كه انسان غضب و مفاسد حاصله از آن را ، كه از اعظم قبايح و نقايص و رذائل است ، به واسطۀ جهل و نادانى كمالْ گمان كند و از محاسن شمرد ، چنانچه بعضى از جهال آنها را جوانمردى و شجاعت و شهامت و بزرگى دانند و از خود تعريف‌ها و توصيف‌ها كنند كه ما چنين و چنان كرديم ، و شجاعت را ، كه از اعظم صفات مؤمنين و از صفات حسنه است ، اشتباه به اين رذيلۀ مهلكه كردند .

اكنون بايد دانست كه شجاعت غير از آن است و موجبات و مبادى و آثار و خواص آن غير از اين رذيله است . مبدأ شجاعت قوّت نفس و طمأنينۀ آن و اعتدال و ايمان و قلّت مبالات به زخارف دنيا و پست و بلند آن است . اما غضب از ضعف نفس و تزلزل آن و سستى ايمان و عدم اعتدال مزاج روح و محبت دنيا و اهميت دادن به آن و خوف از دست رفتن لذايذ نفسانيه است . و لهذا اين رذيله در زن‌ها بيشتر از مردها ، و در مريض‌ها

بيشتر از صحيح‌ها ، و در بچه‌ها بيشتر از بزرگ‌ها ، و در پيرها از جوان‌ها بيشتر است . و شجاعت عكس آن است . و كسانى كه داراى رذائل اخلاقى هستند زودتر غضبناك شوند از كسانى كه فضائل مآب‌اند ؛ چنانچه مى‌بينيم بخيل زودتر و شديدتر غضب كند اگر متعرض مال و منالش شوند از غير او .

اينها راجع به مبادى و موجبات شجاعت و غضب . و اما در آثار نيز مختلف‌اند . شخص غضبناك در حال شدت و فوران غضب مثل ديوانه‌ها عنان عقلش گسيخته شده مثل حيوانات درنده بدون ملاحظۀ عواقب امور و بدون رويّه و حكم عقل تهاجم كند و افعال و اطوار زشت و قبيح از او صادر شود ؛ متملك زبان و دست و پا و ساير اعضاى خود نيست : چشم و لب و دهن را به‌طورى زشت و بدتركيب كند كه اگر در آن حال آيينه به دست او دهند از زشتى صورت خود خجل و شرمسار گردد . بعضى از صاحبان اين

رذيله به حيوانات بى‌شعور ، بلكه به جمادات ، غضب كنند ؛ هوا و زمين و برف و باد و باران و ساير حوادث را سبّ كنند اگر خلاف مطلوبات آنها جريان پيدا كند . گاهى بر قلم و كتاب و كاسه و كوزه غضب كنند ، آنها را درهم شكنند يا پاره كنند . اما شخص شجاع در جميع اين امور به خلاف آن است . كارهايش از روى رويّه و ميزان عقل و طمأنينۀ نفس [است] . در موقع خود غضب مى‌كند و در موقع خود حلم و بردبارى كند ؛ و هر چيز او را حركت ندهد و به غضب نياورد . و در موقع غضب به اندازه غضب كند و با تميز و عقل انتقام كشد . مى‌فهمد از كه انتقام كشد و به چه اندازه و به چه كيفيت انتقام كند ، و از كه عفو و اغماض نمايد . در وقت غضب عنان عقلش در دستش است و به حرف‌هاى زشت و اعمال ناهنجار مبادرت نكند . و كارهايش همه از روى ميزان عقل و شرع و عدل و انصاف است ؛ به‌طورى اقدام كند كه در آخر كار پشيمان نشود .

پس ، انسان آگاه نبايد بين اين خُلق ، كه يكى از اوصاف انبيا و اوليا و مؤمنين و از فضائل كمالات نفسانيه است ، و ديگرى ، كه از صفات شيطان و وسوسۀ خناس و رذائل نفسانيه و نقايص قلبيه است ، فرق نگذارد و در اشتباه بيفتد . ولى حجاب جهل و نادانى و حجاب حب دنيا و نفسْ چشم و گوش انسان را مى‌بندد و انسان را بيچاره و هلاك مى‌كند .

و اسباب ديگرى براى غضب ذكر كرده‌اند مثل عُجب و افتخار و كبر و مراء و لجاج و مزاح و غير آن كه تفصيل هر يك موجب طول مقام و مقال و ملالت حال گردد . و شايد بيشتر يا تمام آنها به اين دو مبدأ و مطلب كه ذكر كرديم برگشت كند ، يا به واسطه و يا بلاواسطه . وَالْحَمْدُللّه .

حديث هشتم: عصبيت

اشاره

حديث هشتم [ عصبيت ]

الحديث الثامن : بِسَنَدي الْمتَّصلِ إلى مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِي ، عَنِ السَّكُونِي ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلّى اللّه عليه وآله : مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ حَبَّةٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِيَّةٍ ، بَعَثَهُ اللّه‌ُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِيَّةِ»⁽¹⁾.

ترجمه : «سكونى از حضرت صادق - عليه السلام - نقل كند كه فرمود : فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله : "كسى كه بوده باشد در دل او دانۀ خردلى از عصبيت ، برانگيزاند خدا او را روز قيامت با عرب‌هاى جاهليت"» .

شرح : «خردل» را در فُرس قديم «اسپندان» گويند ؛ و در فارسى اين زمان «خردل» گويند . و آن دوايى است معروف كه خواص بسيار دارد ، و از آن مشمّع سازند⁽²⁾.

و «عصبى» كسى است كه حمايت كند خويشاوندان خود را در ظلم . و «عَصَبة» اَقرباء از جانب پدر است ، زيرا كه آنها احاطه كنند به او و او شديد شود به واسطۀ آنها .

و «عصبيت» و «تعصب» حمايت كردن و مدافعه نمودن است⁽¹⁾. اينها كه ذكر شد كلمات اهل لغت بود .

فقير گويد : عصبيت يكى از اخلاق باطنۀ نفسانيه است كه آثار آن مدافعه كردن و حمايت نمودن از خويشاوندان و مطلق متعلقان است ، چه تعلق دينى و مذهبى و مسلكى باشد ، يا تعلق وطنى و آب و خاكى يا غير آن ، مثل تعلق شغلى و استاد و شاگردى و جز اينها . و اين از اخلاق فاسده و ملكات رذيله‌اى است كه منشأ بسيارى از مفاسد اخلاقى و اعمالى گردد . و خود آن فى نفسه مذموم است گرچه براى حق باشد ؛ يا در امر دينى باشد و منظور اظهار حق نباشد ، بلكه منظور غلبۀ خود يا هم‌مسلك خود يا بستگان خود باشد . اما اظهار حق و ترويج حقيقت و اثبات مطالب حقه و حمايت براى آن يا عصبيت نيست ، يا عصبيت مذمومه نيست . ميزان در امتيازْ اغراض و مقاصد و قدم نفس و شيطان و حق و رحمان است .

و به عبارت ديگر ، انسان در عصبيت‌هايى كه مى‌كشد و حمايت‌هايى كه مى‌كند از بستگان و متعلقان خود ، يا نظرش محض اظهار حق و اماتۀ باطل است ، اين عصبيت ممدوحه و حمايت از جانب حق و حقيقت است و از بهترين صفات كمال انسانى و خلق انبيا و اوليا است ؛ و علامت آن ، آن است كه حق با هر طرف هست از آن طرف حمايت كند گرچه از متعلقان او نباشد ، بلكه از دشمنان او باشد . چنين شخصى از حمايت كنندگان حِماى حقيقت و در زمرۀ طرفداران فضيلت و حاميان مدينۀ فاضله به شمار آيد و عضو صالح جامعه و مصلح مفاسد جمعيت است . و اگر نفسيت و قوميت او را تحريك كرد كه اگر باطلى هم از خويشاوندان و منسوبان خود ببيند با آنها همراهى كند و از آنها حمايت كند ، چنين شخصى داراى ملكۀ خبيثۀ عصبيت جاهليت است ، و از اعضاى فاسدۀ جامعه و مفسد اخلاط صالحه است ، و در زمرۀ اعراب جاهليت به شمار رود - و آنها يك دسته از عرب‌هاى بيابان‌نشين بودند قبل از اسلام در زمان غلبۀ ظلمت و جهالت و نادانى ؛ و در آنها اين خُلق زشت و ملكۀ ناهنجار كمال قوّت را داشته . بلكه

در مطلق عرب - الاّ كسانى كه به نور هدايت مهتدى هستند - اين خلق بيشتر است از ساير طوايف . چنانچه در حديث شريف از حضرت امير - عليه السلام - منقول است كه خداوند تعالى عذاب كند شش طايفه را به شش چيز : عرب را به عصبيت ؛ و دهقانان را به كبر ؛ و اميران را به ستم ؛ و فقيهان را به حسد ؛ و تاجران را به خيانت ؛ و اهل رستاق را به نادانى⁽¹⁾.

فصل: در بيان مفاسد عصبيت است

از احاديث شريفۀ اهل بيت عصمت و طهارت استفاده شود كه خُلق عصبيت از مهلكات و موبقات و موجب سوء عاقبت و خروج از ايمان است ، و آن از ذمائم اخلاق شيطان است .

كافى بِسَنَدِهِ الصَّحيحِ عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَ⁽²⁾الإِيمَانِ مِنْ عُنُقِهِ»⁽³⁾. يعنى «كسى كه عصبيت كشد يا عصبيت كشيده شود ، گشاده شود ريسمان ايمان از گردن او» . يعنى از ايمان بيرون رود و سرخود گردد . و لابد متعصب‌له براى رضايت داشتن او به عمل متعصب با او در جزا شريك است ؛ چنانچه در حديث است كه كسى كه راضى باشد به كار قومى ، از آنها به شمار آيد⁽⁴⁾؛ و الاّ اگر راضى نباشد و منزجر باشد از خُلق آنها مشمول حديث شريف نيست .

وَعَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قالَ : «مَنْ تَعَصَّبَ ، عَصَبَهُ اللّه‌ُ بِعِصَابَةٍ مِنَ النّارِ»⁽⁵⁾. يعنى

«فرمود حضرت صادق عليه السلام : "كسى كه عصبيت كشد ، ببندد خدا بر سر او سرپيچى از آتش"» .

وعَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ - عليهما السلام - قَالَ : «لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ حَمِيَّةٌ غَيْرُ حَمِيَّةِ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِالْمُطَّلِبِ ؛ وَذَلِكَ حِينَ أَسْلَمَ غَضَباً لِلنَّبِيِّ»⁽¹⁾. يعنى «جناب على بن الحسين - عليهما السلام - فرمود : "داخل نشده است به بهشت حميتى مگر حميت حمزة بن عبدالمطلب ؛ و آن در وقتى بود كه اسلام آورد براى غضبى كه كرد براى حمايت پيغمبر صلّى اللّه عليه

و آله"» . و قضيۀ اسلام حضرت حمزه به چند طور نقل شده است⁽²⁾كه از مقصد ما خارج است .

بالجمله ، معلوم است كه ايمان ، كه عبارت است از نور الهى و از خلعت‌هاى غيبيۀ ذات مقدس حق جلّ و علاست بر بندگان خاص و مخلصان درگاه و مخصوصان محفل انس ، منافات دارد با چنين خُلقى كه حق و حقيقت را پايمال كند و راستى و درستى را زير پاى جهل و نادانى نهد . البته آيينۀ قلب اگر به زنگار خودخواهى و خويشاوندپرستى و عصبيت بى‌موقع جاهليت محجوب شود ، در او جلوۀ نور ايمان نشود و خلوتگاه خاص ذوالجلال تعالى نشود . قلب كسى مورد تجليات نور ايمان و معرفت گردد و گردن كسى بستۀ حبل متين و عروۀ وثيق ايمان و گروگان حقايق و معارف است كه پايبند قواعد دينيه و ذمۀ او رهين قوانين عقليه باشد ، و متحرك به تحريك عقل و شرع گردد و هيچ‌يك از عادات و اخلاق و مأنوسات وجود او را نلرزاند و مايل از راه مستقيم نكند . وقتى انسان دعوى اسلام و ايمان مى‌تواند نمايد كه تسليم حقايق و خاضع براى آنها باشد و مقاصد خود را هرچه بزرگ است فانى در مقاصد ولىّ‌نعمت خود كند و خود و ارادۀ خود را فداى ارادۀ مولاى حقيقى كند . البته چنين شخصى از عصبيت جاهليت عارى و برى گردد ، و وجهۀ قلبش به سوى حقايق متوجه

و پرده‌هاى ضخيم جهل و عصبيت چشم او را نگيرد ؛ و در مقام اجراى حق و اظهار كلمۀ حقيقت پاى بر فرق تمام تعلقات و ارتباطات نهد و تمام خويشاوندى‌ها و عادات را در پيشگاه مقصد ولىّ النعم قربان كند ؛ و اگر عصبيت اسلاميت با عصبيت جاهليت تعارض كند ، عصبيت اسلاميت و حق‌خواهى را مقدم دارد .

انسان عارف به حقايق مى‌داند كه تمام عصبه‌ها و ارتباطات و تعلقات يك امور عرضيه زايله‌اى است ، مگر ارتباط بين خالق و مخلوق و عصبۀ حقيقيه كه آن امر ذاتى غير قابل زوال است كه از تمام ارتباط‌ها محكم‌تر و از جميع حسب و نسب‌ها بالاتر است . در حديث وارد است كه رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود : «كُلُّ حَسَبٍ وَنَسَبٍ مُنْقَطِعٌ يَوْمَ القيامَةِ إلاّ حَسَبي وَنَسَبي»⁽¹⁾. يعنى «تمام حسب‌ها و نسب‌ها پاره گردد و به آخر رسد روز قيامت مگر حسب و نسب من» . معلوم است حسب و نسب آن حضرت روحانى و باقى است و از تمام عصبيت‌هاى جاهليت دور است . آن حسب و نسب روحانى در آن عالم ظهورش بيشتر و كمالش هويداتر است . اين ارتباط‌هاى جسمانى مُلكى ، كه از روى عادات بشريه است ، به اندك چيزى منقطع شود ؛ و هيچ‌يك از آنها در عوالم ديگر ارزشى ندارد ، مگر ارتباطات در تحت نظام ملكوتى الهى باشد و در سايۀ ميزان قواعد شرعيه و عقليه باشد كه ديگر آن انفصام و انقطاع ندارد .

فصل: در بيان صورت ملكوتيۀ عصبيت

در شرح بعضى از احاديث سالفه گذشت⁽²⁾كه ميزان در صورت‌هاى ملكوتى و برزخى و قيامتى ، ملكات و قوّت آن است ؛ و آن عالَم محل بروز سلطان نفس [است] ، و ملكِ بدنْ تعصّى از آن نكند . ممكن است در آن عالم انسان به صورت حيوانات يا به صورت شيطان محشور شود . و در اين حديث شريف كه ما به شرح آن پرداختيم كه

مى‌فرمايد : «كسى كه در دلش حبّۀ خردلى عصبيت باشد ، برانگيزاند خداوند او را با اعراب جاهليت» تواند اشاره به آن معنا كه ذكر شد باشد .

انسانِ داراى اين رذيله وقتى از اين عالم منتقل شد ، شايد خود را يكى از اعراب جاهليت ببيند كه نه ايمان به خداى تعالى دارد ، نه به رسالت و نبوت معتقد است ، و به هر صورت كه صورت آن طايفه است خود را محشور ببيند ، و خود نيز نفهمد كه در دنيا اظهار عقيدۀ حقه مى‌كرده و در سلك امت رسول خاتم - صلّى اللّه عليه و آله - منسلك بوده . چنانچه در حديث وارد است كه اهل جهنم اسم رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - را فراموش كنند و خود را نتوانند معرفى كنند ، مگر بعد از آن‌كه ارادۀ حق تعالى به خلاص آنها تعلق گيرد⁽¹⁾. و چون اين خُلق به حسب بعضى احاديث از خواص شيطان

است ، شايد اعراب جاهليت و انسان داراى عصبيت جاهليت به صورت شيطان محشور گردد .

كافى فِي الصَّحيحِ عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «إِنَّ الْمَلاَئِكَةَ كَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّ إِبْلِيسَ مِنْهُمْ ، وَكَانَ فِي عِلْمِ اللّه‌ِ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُمْ ؛ فَاسْتَخْرَجَ مَا فِي نَفْسِهِ بِالْحَمِيَّةِ وَالْعَصَبِ»⁽²⁾، فَقَالَ : «خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ»⁽³⁾. يعنى : «همانا ملائكه گمان مى‌كردند كه شيطان از آنهاست ، و در علم خدا چنين بود كه او از آنها نيست ، پس خارج كرد آنچه در نفسش بود به حميت و عصبيت ، پس گفت : "مرا خلق كردى از آتش و آدم را خلق كردى از گِل"» .

پس اى عزيز بدان‌كه اين خلق خبيث از شيطان است ؛ و اغلوطۀ آن ملعون و قياس باطل غلطش به واسطۀ اين حجاب غليظ بود . اين حجاب كليۀ حقايق را از نظر مى‌برد ، بلكه تمام رذائل را محاسن جلوه مى‌دهد و تمام محاسن غير را رذيله نمايش دهد ؛ و معلوم است كار انسانى كه جميع اشيا را بر غير واقعيت خود ببيند به كجا منتهى شود .

و علاوه بر آن‌كه خود اين رذيله موجب هلاك انسان است ، منشأ بسيارى از رذائل نفسانى و مفاسد اخلاقى و اعمالى شود كه ذكر آنها موجب ملالت است .

پس ، انسان عاقل كه اين مفاسد را از اين خُلق فاسد فهميد و به شهادت صادق مصدَّق رسول اكرم و اهل بيت معظمش - صلوات اللّه عليهم أجمعين - اذعان كرد كه اين ملكه انسان را به هلاكت مى‌كشاند و اهل آتش مى‌كند ، بايد درصدد علاج نفس برآيد ؛ و اگر خداى نخواسته در دل او از اين خُلق به قدر خردلى هست ، خود را از آن پاك و پاكيزه كند كه در وقت مهاجرت از اين عالم و انتقال به عالم آخرت و رسيدن اجل مقدر پاك باشد و با نفس صافى منتقل شود . و بايد بداند انسان كه مجال بسيار كم است و وقت تنگ است ، زيرا كه انسان نمى‌داند چه وقت روز ارتحال اوست .

اى نفس خبيث نويسنده ، شايد در همين حال كه مشغول نوشتنى ، اجل مقدَّر برسد و تو را با اين همه رذائل اخلاقى منتقل كند به عالمى كه بازگشت ندارد .

اى عزيز ، اى مطالعه كنندۀ اين اوراق ، عبرت كن از حال اين نويسنده كه اكنون در زير خاك و در عالم ديگر گرفتار اعمال زشت و اخلاق ناهنجار خويش است ، و تا فرصت داشت به بطالت و هوى و هوس عمر عزيز را گذراند و آن سرمايۀ الهى را ضايع و باطل كرد ؛ تو ملتفت خود باش كه نيز روزى مثل مايى و خودت نمى‌دانى آن چه روز است ؛ شايد الآن كه مشغول قرائتى ، باشد . اگر تعللى كنى ، فرصت از دست مى‌رود . اى

برادر من ، اين امور را تعويق نينداز كه تعويق انداختنى نيست . چقدر آدم‌هاى صحيح و سالم با موت ناگهانى از اين دنيا رفتند و ندانيم عاقبت آنها چيست؟

پس فرصت را از دست مده و يك دم را غنيمت شمار كه كار خيلى اهميت دارد و سفر خيلى خطرناك است . دستت از اين عالَم ، كه مزرعۀ آخرت است ، اگر كوتاه شد ، ديگر كار گذشته است و اصلاح مفاسد نفس را نتوانى كرد ؛ جز حسرت و حيرت و عذاب و مذلت نتيجه نبرى .

اولياى خدا آنى راحت نبودند و از فكر اين سفر پرخوف و خطر بيرون نمى‌رفتند . حالات على بن الحسين - عليهما السلام - امام معصوم ، حيرت انگيز است . ناله‌هاى امير المؤمنين - عليه السلام - ولىّ‌مطلق ، بهت‌آور است . چه شده است كه ما اين‌طور

غافليم؟ كى به ما اطمينان داده جز شيطان كه كارهاى ما را از امروز به فردا مى‌اندازد . مى‌خواهد اصحاب و انصار خود را زياد كند و ما را با خُلق خود و در زمرۀ خود و اتباع خود محشور كند . هميشه آن ملعون امور آخرت را در نظر ما سهل و آسان جلوه دهد و ما را با وعدۀ «رحمت خدا» و «شفاعت شافعين» از ياد خدا و اطاعت او غافل كند . ولى افسوس كه اين اشتهاى كاذب است و از دام‌هاى مكر و حيلۀ آن ملعون است .

رحمت خدا الآن به تو احاطه كرده ، رحمت صحت و سلامت و حيات و امنيت و هدايت و عقل و فرصت و راهنمايى اصلاح نفس . در هزاران رحمت گوناگون حق تعالى غوطه‌ورى و استفاده از آنها نمى‌كنى و اطاعت شيطان مى‌كنى . اگر از اين رحمت‌ها در اين عالم استفاده نكنى ، بدان‌كه در آن عالم نيز بى‌بهره هستى از رحمت‌هاى بى‌تناهى حق و از شفاعت شفيعان نيز محروم مانى .

جلوۀ شفاعت شافعان در اين عالم هدايت آنهاست ، و در آن عالمْ باطنِ هدايتْ شفاعت است . تو از هدايت اگر بى‌بهره شدى ، از شفاعت بى‌بهره‌اى ؛ و به هر قدر هدايت شدى ، شفاعت شوى . شفاعت رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - مثل رحمت حق مطلق است ، محل قابل بايد از او استفاده كند . اگر خداى نخواسته شيطان با اين وسايل ايمان را از چنگ تو ربود ، ديگر قابليت رحمت و شفاعت نخواهى داشت .

بلى ، رحمت حق سرشار است در دو دنيا ؛ تو اگر طالب رحمتى ، چرا از اين رحمت‌هاى پياپى كه در اين عالم مرحمت فرموده و بذر رحمت‌هاى عوالم ديگر است برخوردار نمى‌شوى . اين همه انبيا و اولياء خدا تو را دعوت كردند به خوان نعمت و مهمان‌خانۀ الهى ، نپذيرفتى و با يك وسوسۀ خنّاس و القاء شيطانى همه را كنار گذاشتى . محكمات كتاب خدا و متواترات احاديث انبيا و اوليا و ضروريات عقول عقلا و براهين قطعيۀ حكما را فداى خطرات شيطانى و هواهاى نفسانى كردى . اى واى به حال من و تو از اين غفلت و كورى و كرى و جهالت!

فصل: در عصبيت‌هاى اهل علم است

يكى از عصبيت‌هاى جاهليت ايستادگى در مطالب علميه است و حمايت كردن از حرفى است كه از خودش يا معلمش يا شيخش صادر شده ، نه براى اظهار حق و ابطال باطل . معلوم است اين عصبيت از جهاتى زشت‌تر و از حيثياتى نارواتر است از ساير عصبيت‌ها : يكى از جهت متعصّب ؛ زيرا كه اهل علم ، كه بايد مربى بنى نوع بشر باشد و شاخۀ شجرۀ نبوت و ولايت است و به وخامت امور مطّلع و عواقب اخلاق فاسده را مى‌داند ، اگر خداى نخواسته خود عصبيت جاهليت داشته باشد و متصف به صفات رذيلۀ شيطانيه باشد ، حجت بر او تمام‌تر و مورد مؤاخذه بيشتر واقع گردد .

كسى كه خود را معرفى كند به اين‌كه چراغ هدايت مردم و شمع محفل انس و راهنماى سعادت و معرِّف طرق آخرت است ، اگر خداى نخواسته عامل به قول خود نباشد و باطنش با ظاهر مخالف باشد ، در زمرۀ اهل ريا و نفاق به حساب آيد و از علماى سوء و عالم بلاعمل است كه جزاى آن بزرگ‌تر و عذاب آن اليم‌تر است ؛ و مثل آنها را در قرآن كريم ذكر فرموده : (بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللّه‌ِ وَاللّه لاَ يَهْدِى الْقَوْمَ الظّالِمينَ)⁽¹⁾.

پس ، بر اهل علم خيلى لازم است كه اين مقامات را حفظ كنند و خود را كاملاً از اين مفاسد پاك كنند تا هم اصلاح آنها شود و هم اصلاح جامعه را كرده وعظ آنها مؤثر گردد و پند آنها در قلوب موقعيت پيدا كند .

فسادِ عالِم موجب فساد امت شود ، و معلوم است فسادى كه مادۀ فسادهاى ديگر شود و خطيئه‌اى كه خطيئات ديگر زايد ، بالاتر و بزرگ‌تر است پيش ولىّ النعم از فساد

جزئى غير متعدى .

و يكى ديگر [از] جهات قباحت و وقاحت اين خُلق در اهل علم از ناحيۀ خود علم است . زيرا كه اين عصبيت خيانت به علم و حق ناشناسى از آن است ؛ و كسى كه حامل بار اين امانت گرديد و مخلّع به اين خلعت شد ، بايد حفظ حرمت آن را بنمايد و آن را صحيح و سالم به صاحبش تحويل دهد ؛ و اگر تعصب جاهليت كند ، البته خيانت به آن كرده و ظلم و تعدى نموده ، و اين خود خطيئۀ عظيمه‌اى است .

و يكى ديگر از جهات قباحت آن از ناحيۀ طرف است . زيرا كه طرف آن در مباحث علمى اهل علم است ، و او از ودايع الهيه و حفظ حرمتش لازم و هتك آن از حرمات الهيه و موبقات عظيمه است . و عصبيت‌هاى بى‌موقع گاه باعث شود كه انسان مبتلا به هتك حرمت اهل علم شود . پناه مى‌برم به خداى تعالى از اين خطيئۀ بزرگ .

و يكى ديگر از ناحيۀ متعصَّب‌له است ، كه استاد و شيخ انسان است ، كه البته موجب عقوق شود . زيرا كه مشايخ عظام و اساطين كرام - نضّر اللّه وجوههم -⁽¹⁾طرفدارى حق را مايل و از باطل گريزان ، و سخط كنند بر كسى كه براى عصبيت جاهليت حق كُشى كند و ترويج باطل كند . و البته عقوق روحانى بالاتر است از عقوق جسمانى ، و حق ولادت روحانيه بالاتر است از حق ولادت جسمانيه .

پس بر اهل علم - زَادَهُمْ اللّه شَرَفاً وَعَظَمَةً⁽²⁾- لازم و حتم است كه خود را از مفاسد اخلاقى و اعمالى مبرا نمايند ، و به حليۀ اعمال حسنه و اخلاق كريمه مزيّن نمايند ؛ و

خود را از منصب شريفى كه حق تعالى به آنها مرحمت فرموده منخلع ننمايند ، كه خسران آن را جز خداى تعالى كسى نداند . والسلام .

حديث نهم: نفاق

اشاره

حديث نهم

[ نفاق ]

الحديث التاسع : بالسَّنَدِ الْمتَّصلِ إلى ثِقَةِ الإِسْلامِ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الكُلَيْني ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ عَوْنٍ الْقَلاَنِسِي ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «مَنْ لَقِيَ الْمُسْلِمِينَ بِوَجْهَيْنِ وَلِسَانَيْنِ ، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَهُ لِسَانَانِ مِنْ نَارٍ»⁽¹⁾.

ترجمه : «حضرت صادق - سلام اللّه عليه - فرمود : "كسى كه ديدار كند مسلمانان را به دورو و دو زبان ، بيايد روز قيامت و حال اين‌كه از براى اوست دو زبان آتشى"» .

شرح : معنى «دورويى» بين مسلمانان آن است كه انسان ظاهر حال و صورت ظاهرش را به آنها طورى نمايش دهد كه باطن قلب و سريره‌اش به خلاف اوست . مثلاً در ظاهر نمايش دهد كه من از اهل مودّت و محبت شما هستم و با شما صميميت و خلوص دارم ، و در باطن به خلاف آن باشد ؛ و در نزد آنها معاملۀ دوستى و محبت كند ، و در غياب آنها غير آن باشد .

و معنى «دو زبانى» آن است كه با هر كس ملاقات كند از او تعريف كند و مدح نمايد يا اظهار دوستى و چاپلوسى كند ، و در غياب او به تكذيب او و غيبتش قيام كند . بنابراين تفسير ، صفت اوّل نفاقِ عملى است ، و صفت دوم نفاقِ قولى است . و شايد كه حديث

شريف اشاره باشد به صفت زشت نفاق ؛ و چون اين دو صفت از اظهر صفات و اخص خواص منافقان است ، به ذكر آنها بالخصوص پرداخته . و نفاق يكى از رذائل نفسانيه و ملكات خبيثه است كه اينها آثار آن است ؛ و از براى آن درجات و مراتبى است . و ما ان‌شاءاللّه در ضمن چند فصل به ذكر مراتب و مفاسد آن و علاج آن به قدر مقدور مى‌پردازيم .

فصل: در بيان مراتب نفاق است

بدان‌كه از براى نفاق و دورويى ، مثل ساير اوصاف و ملكات خبيثه يا شريفه ، درجات و مراتبى است در جانب شدت و ضعف . هر يك از اوصاف رذيله را كه انسان در صدد علاج آن برنيايد و پيروى از آن نمايد ، رو به اشتداد گذارد . و مراتب شدت رذائل چون شدت فضائل غير متناهى است .

انسان اگر نفس امّاره را به حال خود واگذار كند ، به واسطۀ تمايل ذاتى آن به فساد و ناملايمات عاجلۀ نفسانيه و مساعدت شيطان و وسواس خنّاس ميل به فساد كند ؛ و رذائل آن در هر روز رو به اشتداد و زيادت گذارد تا آن‌جا رسد كه آن رذيله‌اى كه از آن پيروى كرده صورت جوهريۀ نفس و فصل اخير آن گردد و تمام مملكت ظاهر و باطن در حكم آن درآيد . پس ، اگر آن رذيله رذيلۀ شيطانيه باشد ، همچون نفاق و دورويى كه از خواص آن ملعون است - چنانچه قرآن شريف از آن خبر داده بقوله : (وَقاسَمَهُمَا إِنِّى لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ)⁽¹⁾؛ «قسم خورد از براى حضرت آدم و حوّا - سلام اللّه عليهما - كه من از پند دهندگان شما هستم» . با آن‌كه به خلاف آن بود - مملكتْ تسليم شيطان شود ،

و صورت اخيرۀ نفس و باطن ذات و جوهر آن صورتِ شيطان گردد ؛ و صورت ظاهر آن نيز در آن دنيا ممكن است صورت شيطان باشد ، گرچه در اين‌جا به صورت و شكل انسانى است .

پس ، اگر انسان از اين صفت جلوگيرى نكند و نفس را سرخود كند ، به اندك زمان چنان مهار گسيخته شود كه تمام همت و همش را مصروف اين رذيله كند ؛ و با هركس ملاقات كند با دورويى و دوزبانى ملاقات كند ؛ و خلط و آميزش با كسى نكند جز آن‌كه آلوده باشد به كدورت دورنگى و نفاق ؛ و جز منافع شخصى و خودخواهى و خودپرستى چيزى در نظرش نباشد ؛ و صداقت و صميميت و همت و مردانگى را به كلى زير پا نهد و در تمام كارها و حركات و سكنات دورنگى را به كار برد ، و از هيچ گونه فساد و قباحت و وقاحت پرهيز نكند . چنين شخصى از زمرۀ بشريت و انسانيت دور و با شياطين محشور است .

اينها كه گفته شد به حسب مراتب شدت و ضعف در خود جوهر نفاق بود ؛ و نيز به حسب متعلقْ فساد آن فرق دارد . زيرا كه گاهى نفاق كند در دين خدا ؛ و گاهى در ملكات حسنه و فضائل اخلاق ؛ و گاهى در اعمال صالحه و مناسك الهيه ؛ و گاهى در امور عاديه و متعارفات عرفيه . و همين‌طور گاهى نفاق كند با رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - و ائمۀ هدى - عليهم السلام - و گاهى با اوليا و علما و مؤمنين ؛ و گاهى با مسلمانان

و ساير بندگان خدا از ملل ديگر .

البته اينها كه ذكر شد در زشتى و وقاحت و قباحت فرق دارند ، گرچه تمام آنها در اصل خباثت و زشتى شركت دارند و شاخ و برگ يك شجرۀ خبيثه هستند .

فصل: صورت ملكوتى نفاق

نفاق و دورويى علاوه بر آن‌كه خود صفتى است بسيار قبيح و زشت كه انسان شرافت‌مند هيچ‌گاه متصف به آن نيست و داراى اين صفت از جامعۀ انسانيت خارج ، بلكه با هيچ حيوانى نيز شبيه نيست ، و مايۀ رسوايى و سرشكستگى در اين عالَم پيش اقران و امثال است ، ذلت و عذاب اليم در آخرت است ، و به‌طورى كه در حديث شريف ذكر فرموده : صورتش در آن عالَم آن است كه انسان با دو زبان از آتش محشور گردد ،

و اسباب رسوايى او پيش خلق خدا و سرافكندگى او در محضر انبياء مرسلين و ملائكۀ مقربين گردد . و شدت عذابش نيز از اين روايت مستفاد شود ، زيرا كه اگر جوهر بدنْ جوهر آتش شد ، احساس شديدتر و الم بيشتر گردد . پناه مى‌برم به خدا از شدت آن .

و در حديث ديگر وارد است كه رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود : «مى‌آيد روز قيامت آدم دورو ، در صورتى كه يكى از دو زبانش از پشت سرش خارج شده و يكى از آنها از پيش رويش ؛ و هر دو زبانْ آتش گرفته و تمام جسدش را آتش زده‌اند . پس از آن گفته شود اين است كسى كه در دنيا دورو بود و دو زبان بود ؛ معروف شود به اين روز قيامت»⁽¹⁾. و مشمول آيۀ شريفه است كه مى‌فرمايد : )وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّه‌ُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِى الأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ(⁽²⁾. سرمنشأ بسيارى از مفاسد و مهالك است كه هر يك دنيا و آخرت انسان را ممكن است به باد فنا دهد ؛ از قبيل تفتين نمودن ، كه به نصّ قرآن كريم از قتل نفس بزرگ‌تر است⁽³⁾؛ و مثل نميمه ، كه حضرت باقر - عليه السلام - فرمايد : «مُحَرَّمَةٌ الْجَنَّةُ عَلَى الْقَتَّاتِينَ الْمَشَّائينَ بِالنَّمِيمَةِ»⁽⁴⁾. يعنى : «حرام است بهشت بر سخن چين‌هايى كه كارشان آن باشد كه راه روند در نميمه و سخن‌چينى» ؛ و مثل غيبت ، كه شديدتر است از زنا به فرمودۀ پيغمبر⁽⁵⁾- صلّى اللّه عليه

و آله - و مثل ايذاء مؤمن و سبّ او و هتك ستر و كشف سرّ او ، و غير اينها كه هر يك از آنها براى هلاكت انسان سببى مستقل است .

و بدان‌كه داخل است در نفاق و دورويى كنايات و اشارات و غمز و لمزهايى كه بعضى نسبت به بعضى دارند ، با آن‌كه در مقابل آنها اظهار دوستى و صميميت كنند . و انسان بايد خيلى مواظبت از حال خود كند و در اطوار و اعمال خود دقيق شود كه مكايد نفس و دام‌هاى شيطان خيلى دقيق است و كمتر شخصى مى‌تواند از آن نجات پيدا كند . ممكن است انسان با يك اشاره در غير موقع يا يك كنايۀ بى‌جا از اهل دورويى و دو زبانى به شمار آيد . و شايد انسان تا آخر عمر مبتلاى به اين رذيله باشد و خود را صحيح و سالم و پاك و پاكيزه پندارد .

پس ، انسان بايد مثل طبيب دلسوز حاذقى و پرستار شفيق مطلعى از حالات نفس و اعمال و اطوار خود مواظبت كند ؛ و هيچ‌گاه از مراقبت كوتاهى نكند و بداند كه هيچ مرضى از امراض قلبيه مستورتر نيست و در عين حال كُشنده‌تر نيست ؛ و هيچ پرستارى نبايد شفيق‌تر و دلسوزتر از انسان به خودش باشد .

فصل: در علاج نفاق است

بدان‌كه علاج اين خطيئۀ بزرگ و نقص عظيم دو چيز است : يكى تفكر در مفاسدى كه مترتب بر اين رذيله است : چه در اين دنيا كه اگر انسان به اين صفت معرفى شد ، از انظار مردم مى‌افتد و رسواى خاص و عام مى‌شود و بى‌آبرو پيش همۀ اقران و امثال مى‌گردد و از مجالس خود طردش كنند و از محافل انس باز ماند ، و از كسب كمالات و رسيدن به مقاصد باز ماند . و انسان با شرف و وجدان بايد خود را از اين ننگ شرف‌سوز پاك كند كه گرفتار اين ذلت‌ها و خوارى‌ها نگردد . و چه در عالَم ديگر كه

عالَم كشف اسرار است ، و هر چه را در اين عالَم از نظر مردم پوشانيد در آن‌جا نتواند مستور كرد . و در آن‌جا مشوَّه‌الخلقة با دو زبان از آتش محشور گردد و با منافقان و شياطين معذب شود .

پس ، انسان عاقل كه اين مفاسد را ديد و از براى اين خُلق جز زشتى و پليدى نتيجه‌اى نديد ، بر خود حتم و لازم كند كه اين صفت را از خود دور كند ، و وارد شود در مرحلۀ عمل كه طريقۀ ديگر علاج نفس است . و آن‌چنان است كه انسان مدتى با كمال دقت مواظبت كند از حركات و سكنات خود و كاملاً مداقه در اعمال خويش كند ، و بر خلاف خواهش و آرزوى نفس اقدام كند و مجاهده نمايد ؛ و اعمال و اقوال خود را در ظاهر و باطن خوب كند و تظاهرات و تدليسات را عملاً كنار گذارد ؛ و از خداى متعال در خلال اين احوال توفيق طلب كند كه او را بر نفس امّاره و هواهاى آن مسلط كند و در اين اقدام و علاج با او همراهى فرمايد . خداوند تبارك و تعالى فضل و رحمتش بر بندگان بى‌پايان است ، و هر كس به سوى او و اصلاح خود قدمى بردارد ، با او مساعدت فرمايد و از او دستگيرى نمايد . و اگر چندى بدين حال باشد ، اميد است كه نفسْ صفا پيدا كند و كدورت نفاق و دورويى از او زائل گردد و آيينۀ قلب و باطنش از اين رذيله پاك و پاكيزه گردد و مورد الطاف حق و رحمت ولىّ‌النعمة حقيقى گردد ؛ زيرا كه مبرهن⁽¹⁾است و به تجربه نيز پيوسته است كه نفس تا در اين عالَم است از اعمال و افعال صادره از خود منفعل مى‌گردد ، چه اعمال صالحه و چه فاسده ؛ در هر يك از اعمالْ در نفس اثرى حاصل شود : اگر عمل نيكو و صالح است ، اثر نورانى كمالى ؛ و اگر به خلاف آن است ، اثر ظلمانى ناقص در آن حاصل شود تا يكسره قلب يا نورانى شود يا ظلمانى و منسلك در سلك سعدا شود يا اشقيا . پس ، تا در اين دار عمل و منزل زراعت هستيم ، با اختيار خود مى‌توانيم قلب را به سعادت يا شقاوت كشانيم و رهين اعمال و افعال خود هستيم . (فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ)⁽²⁾.

فصل: در بيان بعض اقسام نفاق است

بدان اى عزيز ، كه يكى از مراتب نفاق و دورويى و دوزبانى نفاق با خداوند متعال و دورويى كردن با مالك الملوك و ولىّ‌النعم است ، كه ما در اين عالم مبتلاى به آن هستيم و از آن غافليم ؛ و پرده‌هاى ضخيم جهل و نادانى و حجاب‌هاى ظلمانى خودخواهى و حبّ دنيا و نفس به‌طورى آن را به ما مستور كرده كه بعيد است تا پس از كشف سراير و رفع حجب و كوچ كردن از عالم طبيعت و رخت بستن از دار غرور و نشئۀ غفلت‌انگيز تنبّه بر آن پيدا كنيم . اكنون به خواب غفلت فرو رفته و سكر طبيعت و مستى هواى و هوس ما را گرفته و تمام زشتى‌ها و اخلاق و اعمال و اطوار فاسده را در نظر ما خوب و زيبا جلوه مى‌دهد . يك وقت هم كه از خواب بيدار شويم و از اين مستى و سرگرمى به خود آييم ، كار از دست رفته و در زمرۀ منافقان و دورو و دو زبانان محشور شده با دو زبان از آتش يا دو صورت مشوّه زشت محشور شويم ؛ و هرچه فرياد كنيم : (رَبِّ ارْجِعُونِ)⁽¹⁾، كَلاّ جواب آيد .

و اين دورويى چنان است كه من و تو در تمام مدت عمر اظهار كلمۀ توحيد و دعوى اسلام و ايمان ، بلكه محبت و محبوبيت ، مى‌كنيم ؛ هر كدام هر قدر اشتها داريم دعوى مى‌كنيم : اگر از عامه خلق و عوام هستيم ، دعوى اسلام و ايمان يا زهد و خلوص كنيم و اگر از اهل علم و فقاهت هستيم دعوى كمال اخلاص و ولايت و خلافت رسول كنيم ، و متشبّث مى‌شويم به‌قول منقول از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله : «اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي»⁽²⁾و قول صاحب الأمر روحى له الفداء : «إِنَّهُمْ حُجَّتِي»⁽³⁾، و ساير اقوال منقوله از

ائمۀ هدى - سلام اللّه عليهم - در شأن علما و فقها . و اگر از اهل علوم عقليه هستيم ، دعوى ايمان حقيقى برهانى و خود را صاحب علم اليقين و عين اليقين و حق اليقين دانيم و ديگر مردم را ناقص العلم و الايمان شماريم ، و آيات قرآنى و احاديث شريفه را در شأن خود فرو خوانيم . و اگر از اهل عرفان و تصوفيم ، دعوى معارف و جذبه و محبت و فناء فى اللّه و بقاء باللّه و ولايت امر ، و هر چه از اين مقوله الفاظ جالب در نظر آيد مى‌نماييم . و همين‌طور هر طايفه‌اى از ما به زبان قال و ظهور حالْ دعوى مرتبه‌اى از براى خود كند و نمايش حقيقتى از حقايق رايجه را دهد .

پس ، اگر اين ظاهر با باطن موافق شد و اين علن با سرّ مطابق افتاد و در اين دعوى صادق و مصدَّق بود ، هَنيئاً له و لأربابِ النَعيم نَعيمهم⁽¹⁾. و الاّ اگر مثل نويسنده روسياه زشت مشوّه الخلقه باشد ، بداند كه از زمرۀ منافقان و در سلك دورويان و دوزبانان است ؛ و به علاج خود قيام كند و تا فرصت از دست نرفته براى حال بدبختى خود و روز ذلت و ظلمت خود فكرى نمايد .

اى عزيز مدعى اسلام ، در حديث شريف كافى از حضرت رسول - صلّى اللّه عليه و آله - منقول است : «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ يَدِهِ وَلِسَانِهِ»⁽²⁾. «مسلمان كسى است كه مسلمانان سالم باشند از دست و زبان او» . چه شده است كه من و تو به هر اندازه كه قدرت داشته باشيم و دستمان برسد آزار زيردستان را روا مى‌داريم و از ايذا و ظلم به آنها مضايقه نداريم ؛ و اگر با دست نتوانستيم آزارشان كنيم ، با تيغ زبان در حضور آنها ، و گرنه در غيابْ اشتغال به كشف اسرار و هتك استار آنها پيدا مى‌كنيم و به تهمت و غيبتشان مى‌پردازيم . پس ، ما كه مسلمانان از دست و زبانمان سالم نيستند ، دعوى اسلاميتمان مخالف با حقيقت و قلبمان مخالف با علنمان است ؛ پس در زمرۀ منافقان و دورويانيم .

اى مدعى ايمان و خضوع قلب ، در بارگاه ذوالجلال اگر تو به كلمۀ توحيد ايمان دارى و قلبت يكى‌پرست و يكى‌طلب است و الوهيت را جز براى ذات خداى تعالى ثابت ندانى ، اگر قلبت موافق با ظاهرت است و باطنت موافق با دعويت است ، چه شده است كه براى اهل دنيا اين‌قدر قلبت خاضع است؟ چرا پرستش آنها را مى‌كنى؟ جز اين است كه آنها را مؤثر در اين عالَم مى‌دانى و ارادۀ آنها را نافذ و زر و زور را مؤثر مى‌دانى؟ چيزى را كه كاركن در اين عالم نمى‌دانى ارادۀ حق تعالى است . پيش تمام اسباب ظاهرى خاضعى ، و از مؤثر حقيقى و مسبب جميع اسباب غافل - با همه حال دعوى ايمان به كلمۀ توحيد مى‌كنى! پس ، تو نيز از زمرۀ مؤمنان خارج و در سلك منافقان و دوزبانان محشورى .

و اى مدعى زهد و اخلاص ، اگر تو مخلص هستى و براى خدا و دار كرامت او زهد از مشتهيات دنيا مى‌كنى ، چه شده است كه از مدح و ثناى مردم ، كه فلان اهل صلاح و سداد است ، اين‌قدر خوشحال مى‌شوى و در دل غنج و دلال مى‌كنى ، و براى هم‌نشينى با اهل دنيا و زخارف آن جان مى‌دهى ، و از فقرا و مساكين فرار مى‌كنى؟ پس ، بدان‌كه اين زهد و اخلاص حقيقى نيست . زهد از دنيا براى دنياست ، و قلبت خالص از براى حق نيست ، و در دعواى خود كاذبى و از دورويان و منافقانى .

و اى مدعى ولايت از جانب ولىّ‌اللّه و خلافت از جانب رسول اللّه - صلّى اللّه عليه وآله - اگر مطابق حديث شريف احتجاج هستى «صَائِناً لِنَفْسِهِ ، حَافِظاً لِدِينِهِ ، مُخَالِفاً عَلَى هَوَاهُ ، مُطِيعاً لِأَمْرِ مَوْلاَهُ»⁽¹⁾. و اگر برگ شاخۀ ولايت و رسالتى و مايل به دنيا نيستى ، و مايل به قرب سلاطين و اشراف و منزجر از مجالست با فقرا نيستى ، اسمت مطابق با مسمّى و از حجج الهيه در بين مردم هستى ، و الاّ در زمرۀ علماء سوء و در زمرۀ منافقان ، و از طوايف ديگر كه ذكر شد حالت بدتر و عملت زشت‌تر و روزگارت تباه‌تر است ، زيرا كه حجت بر علما تمام‌تر است .

و اى مدعى حكمت الهى و علم به حقايق و مبدأ و معاد ، اگر عالم به حقايق و ربط

اسباب و مسبباتى ، و اگر راستى عالِم به صور برزخيه و احوال بهشت و دوزخى ، بايد آرام نداشته باشى و تمام اوقات خود را صرف تعمير عالَم باقى نمايى و از اين عالم و مشتهيات آن فرار كنى .

تو مى‌دانى كه چه مصيبت‌ها در پيش است و چه ظلمت‌ها و عذاب‌هاى طاقت‌فرسايى در جلو است ، پس چرا از حجاب الفاظ و مفاهيم قدمى‌بيرون نگذاشتى و ادله و براهين حكميه در دلت به قدر بال مگسى تأثير نكرده؟ پس با اين حال بدان‌كه از زمرۀ مؤمنين و حكما خارج و در صف منافقان محشورى . و واى به حال كسى كه صرف عمر و همت در علوم مابعدالطبيعه كرده و سكر طبيعت نگذاشت لااقل يكى از حقايق در قلب او وارد شود .

اى مدعى معرفت و جذبه و سلوك و محبت و فنا ، تو اگر براستى اهل اللّه و از اصحاب قلوب و اهل سابقۀ حُسنايى ، هَنيئاً لَكَ ؛ ولى اين‌قدر شطحيات و تلوينات و دعوى‌هاى جزاف ، كه از حب نفس و وسوسۀ شيطان كشف مى‌كند ، مخالف با محبت و جذبه است : «إنَّ أَوْلِيائي تَحتَ قِبابي لايَعْرِفُهُمْ غَيْري»⁽¹⁾. تو اگر از اولياى حق و محبين و مجذوبينى ، خداوند مى‌داند ؛ به مردم اين‌قدر اظهار مقام و مرتبت مكن ، و اين‌قدر قلوب ضعيفۀ بندگان خدا را از خالق خود به مخلوق متوجه مكن و خانۀ خدا را غصب مكن . بدان‌كه اين بندگان خدا عزيزند و قلوب آنها پرقيمت است ؛ بايد صرف محبت خدا شود ؛ اين‌قدر با خانۀ خدا بازى مكن و به ناموس او دست درازى مكن : فإِنَّ لِلْبَيْتِ رَبّاً⁽²⁾. پس اگر در دعوى خود صادق نيستى ، در زمرۀ دورويان و اهل نفاقى . بگذرم ، و بيش از اين طول كلام سزاوار من روسياه نيست .

اى نفس لئيم نويسنده كه اظهار مى‌كنى بايد فكرى براى روز سياه كرد و از اين بدبختى بايد خود را نجات داد ، اگر راست مى‌گويى و قلبت با زبانت همراه است و سرّ و علنت موافق است ، چرا اين‌قدر غافلى و قلبت سياه و شهوات نفسانيه بر تو غالب است و

هيچ در فكر سفر پرخطر مرگ نيستى . عمرت گذشت و دست از هوى و هوس بر نداشتى ؛ عمرى را در شهوت و غفلت و شقاوت گذراندى . عن قريب اجل مى‌رسد و پايبند و گرفتار اعمال و اخلاق زشت و ناهنجار خودى . تو خود واعظ غير متعظى و در زمرۀ منافقان و دورويانى ؛ و بيم آن است كه اگر به اين حال بگذرى ، با دو زبان از آتش و دو صورت از آتش محشور شوى .

خداوندا ، ما را از اين خواب طولانى بيدار كن ؛ و از مستى و بى‌خودى هشيار فرما ؛ و دل ما را به نور ايمان صفا بده ؛ و به حال ما ترحّم فرما ؛ ما مرد اين ميدان نيستيم ، تو خود ما را دستگيرى نما و از چنگال شيطان و هواى نفس نجات بده . بِحَقِّ أوْلِيائكَ مُحَمّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرِينَ ، صلوات اللّه عليهم أجمعين .

حديث دهم: هواى نفس و طول امل

اشاره

حديث دهم [ هواى نفس و طول امل ]

الحديث العاشر : بِالأَسْنادِ المُتَّصِلَةِ إلى رَئيسِ الْمُحَدِّثينَ ، مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ - رضوان اللّه عليه - عَن الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنَ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُقَيْلٍ قَالَ : قَالَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ عليه السلام : «إِنَّمَا (إنّي ن . خ) أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَيْنِ : إتِّبَاعَ الْهَوَى ، وَطُولَ الأَمَلِ . أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَإِنَّهُ يَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَأَمَّا طُولُ الأَمَلِ ، فَيُنْسِي (فَإنَّهُ يُنْسِي ن .خ) الآخِرَةَ»⁽¹⁾.

ترجمه : «يحيى بن عقيل گفت : فرمود امير المؤمنين عليه السلام : "همانا نترسم من بر شما مگر دو چيز را : پيروى هوى ، و درازى اميد . امّا پيروى هوى ، پس همانا او باز مى‌دارد از حق ؛ و اما درازى اميد ، پس از ياد مى‌برد آخرت را"» .

شرح : «هوى» به حسب لغت دوست داشتن و اشتهاست ؛ و فرقى در متعلق نكند ، خواه چيز خوب ممدوحى باشد يا زشت مذمومى⁽²⁾. ولى غالب استعمالات آن در مشتهيات مذمومه است : يا براى آن‌كه غالباً نفس مايل است به هوس‌رانى و شهوات مذمومه ؛ يا براى آن‌كه به حسب مقتضاى طبيعتْ نفس مايل است به شهوات باطله و هواهاى نفسانيه اگر مهار عقل و شرع نباشد . و اما احتمال حقيقت شرعيه چنانچه

بعضى محققين فرمودند⁽¹⁾، بعيد است .

و «صدّ» از شى‌ء به معناى منع و اِعراض و صَرف از آن آمده⁽²⁾و همه مناسب است . ولى اين‌جا به معنى منع و صَرف است ، زيرا كه «صدّ» به معناى «اعراض» ، لازم است . ما ان شاء اللّه در ضمن دو مقام به ذكر فساد اين دو خصلت و كيفيت منع اوّل از حق ، و از ياد بردن دوم آخرت را مى‌پردازيم . و از خدا توفيق مى‌طلبيم .

مقام اوّل: در ذمّ اتّباع هواى نفس

اشاره

و در آن چند فصل است :

فصل : در بيان آن‌كه انسان در ابتداء امر حيوان بالفعل است

بدان‌كه نفس انسانى گرچه به يك معنى ، كه اكنون ذكر آن از مقصود ما خارج است ، مفطور بر توحيد بلكه جميع عقايد حقه است ولى از اوّل ولادت آن در اين نشئه و قدم گذاشتن در اين عالَم ، با تمايلات نفسانيه و شهوات حيوانيه نشو و نما كند ؛ مگر كسى كه مؤيَّد من عنداللّه باشد و حافظ قدسى داشته باشد . و آن چون از نوادِر وجود است ، جزو حساب ما نيايد ؛ ما متعرض حال نوع هستيم .

و در مقام خود مبرهن است كه انسان در اوّل پيدايش ، پس از طى منازلى ، حيوان ضعيفى است كه جز به قابليت انسانيّتْ امتيازى از ساير حيوانات ندارد . و آن قابليّتْ ميزان انسانيت فعليه نيست .

پس ، انسان حيوانى بالفعل است در ابتداى ورود در اين عالم ؛ و در تحت هيچ ميزان جز شريعت حيوانات ، كه ادارۀ شهوت و غضب است ، نيست . و چون اين اعجوبۀ دهر ذات جامع يا قابل جمعى است ، از اين جهت براى ادارۀ آن دو قوّه صفات شيطانى را از

قبيل كذب و خديعه و نفاق و نميمه و ساير شيطنت‌هاى ديگر نيز به كار مى‌برد ؛ و با همين سه قوّه ، كه اصول مفسدات و مهلكات است ، ترقى كند ؛ و اينها نيز در او نموّ و ترقى روزافزون نمايند . و اگر در تحت تأثير مربى و معلمى واقع نشود ، پس از رسيدن به حد رشد و بلوغ يك حيوان عجيب و غريبى شود كه در هر يك از شؤون مذكوره گوى سبقت از ساير حيوانات و شياطين ببرد ، و از همه قوى‌تر و كامل‌تر در مقام حيوانيت و

شيطنت شود . و اگر بر همين حال روزگار بر او بگذرد ، و جز تبعيت هواىِ نفس در شؤون ثلاثه نكند ، هيچ‌يك از معارف الهيه و اخلاق فاضله و اعمال صالحه در او بروز نكند ؛ بلكه جميع انوار فطريۀ او نيز خاموش گردد .

پس ، تمام مراتب حق كه از اين سه مقام كه ذكر شد ، يعنى معارف الهيه و اخلاق و ملكات فاضله و اعمال صالحه ، خارج نيست ، زير پاى هواهاى نفسانيه پايمال گردد ، و متابعت از تمايلات نفسانيه و ملايمات حيوانيه نگذارد در او حق به هيچ‌يك از مراتب جلوه كند ، و كدورت و ظلمت هواى نفس تمام انوار عقل و ايمان را خاموش كند ، و ولادت ثانويه ، كه ولادت انسانيه است ، از براى او رخ ندهد ؛ و در همان حال بماند و

ممنوع و مصدود از حق و حقيقت شود تا آن‌كه از اين عالم با همين حال رحلت كند . و در آن عالَم ، كه كشف سريره شود ، خود را جز حيوان يا شيطانى نيابد ، و از انسان و انسانيت اصلاً يادى نكند ؛ و در آن حال در ظلمت‌ها و عذاب‌ها و وحشت‌هاى بى‌پايان بماند تا خداى تعالى چه خواهد .

پس ، اين حالِ تبعيت كامل است از هواى نفس ، كه منع كامل كند از حق . و از اين‌جا مى‌توان فهميد كه ميزان باز ماندن از حق متابعت هواى نفس است ؛ و مقدار بازماندن نيز متقدر شود به مقدار تبعيت . مثلاً اگر به واسطۀ تعليم انبيا و تربيت علما و مربيان ، مملكت انسانيت اين انسان كذايى ، كه در اوّل ولادت با آن سه قوّه هم‌آغوش بود و با ترقى و تكامل او آنها نيز ترقى و تكامل مى‌كردند ، در تحت تأثير تربيت واقع شد ، و كم

كم تسليم قوّۀ مربيۀ انبيا و اوليا - عليهم السلام - گرديد ، ممكن است چيزى بر او نگذرد جز آن‌كه قوّۀ كاملۀ انسانيه ، كه در او به طريق استعداد و قابليت وديعه گذاشته شده بود ، فعليت پيدا كند و ظهور نمايد و تمام شؤون و قواى مملكت برگردد به شأن

انسانيت . شيطان ايمان آورد به دستش ؛ چنانچه در دست رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - ايمان آورد ، فرمود : «إنَّ شَيْطاني آمَنَ بِيَدي»⁽¹⁾. «شيطان من به دست من ايمان آورد» . و مقام حيوانيت او تسليم مقام انسانيتش شود ، به‌طورى كه مركب مرتاض راهوار عالم كمال و ترقى و براق آسمان پيماى راه آخرت شود و ابداً سرخودى نكند و چموشى ننمايد . و بعد از تسليم شدن شهوت و غضب به مقام عدل و شرع ، عدالت در مملكت بروز كند و حكومت عادلۀ حقه تشكيل شود كه كاركن در آن و حكم‌فرماى در آن حق و قوانين حقه باشد ، و قدمى بر خلاف حق در آن گذاشته نشود و به‌كلى از باطل و جور عارى و برى گردد .

پس ، همان‌طور كه ميزان در منع حق و صدّ آن اتّباع هواى نفس است ، ميزان در جلب حق و پيدايش آن متابعت شرع و عقل است . و بين اين دو منزل ، كه يكى متابعت كاملۀ هواى نفس است و ديگرى متابعت مطلقۀ كاملۀ عقل است ، منازل غير متناهيه است ، به‌طورى كه هر قدمى كه به تبعيت هواى نفس برداشته شود ، به همان اندازه منع از حق كند و حجاب از حقيقت شود و از انوار كمال انسانيت و اسرار وجود آدميت محجوب گردد ؛ و به عكس ، هر قدمى كه بر خلاف ميل نفس و هواى آن بردارد ، به همان اندازه رفع حجاب شود و نور حق در مملكت جلوه كند .

فصل: در ذمّ اتّباع هوى است

خداوند تبارك و تعالى در ذمّ اتّباع نفس و هواى آن فرمايد : )وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللّه‌ِ(⁽²⁾. «پيروى هواى نفس مكن كه گمراه كند تو را از راه خدا» . و در آيۀ ديگر

فرمايد : (وَمَنْ أضَلُّ مِمَّنِ اتّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللّه)⁽¹⁾. «كيست گمراه‌تر از كسى كه پيروى هواى خود كند بى‌راهنمايى از خدا» .

و در كافى شريف سند به حضرت باقر - عليه السلام - رساند : قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صَلّى اللّه عليه وآله : يَقُولُ اللّه‌ُ عَزَّ وَجَلَّ : وَعِزَّتِي وَجَلاَلِي وَعَظَمَتِي وَكِبْرِيَائِي وَنُورِي وَعُلُوِّي وَارْتِفَاعِ مَكَانِي لاَ يُؤثِرُ عَبْدٌ هَوَاهُ عَلَى هَوَايَ إِلاَّ شَتَّتُّ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَلَبَّسْتُ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ وَشَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا ، وَلَمْ أُوتِهِ مِنْهَا إِلاَّ مَا قَدَّرْتُ لَهُ . وَعِزَّتِي وَجَلالِي وَعَظَمَتِي وَنُورِي وَعُلُوِّي وَارْتِفَاعِ مَكَانِي لاَ يُؤثِرُ عَبْدٌ هَوَايَ عَلَى هَوَاهُ إِلاَّ اسْتَحْفَظتُهُ مَلائِكَتِي وَكَفَّلْتُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرَضِينَ رِزْقَهُ ، وَكُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلِّ تَاجِرٍ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ»⁽²⁾.

«پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - فرمود : خداى عزّ وجلّ مى‌فرمايد : "قسم به عزت و جلال و عظمت و كبريا و علوّ و ارتفاع مكانتم كه اختيار نكند بنده‌اى هواى خودش را بر هواى من ، مگر آن‌كه به تفرقه اندازم كارش را و درهم نمايم دنيايش را و مشغول فرمايم به دنيا قلبش را ، و حال آن‌كه ندهم به او از آن مگر آنچه مقدر فرمودم براى او . و به عزّت و جلال و عظمت و نور و بزرگى و رفعت مكانتم قسم است كه اختيار نكند بنده هواى مرا بر هواى خود ، مگر آن‌كه ملائكۀ من حفظ كنند او را ، و متكفل شوند آسمان‌ها و زمين‌ها روزى او را ، و مى‌باشم من از براى او از دنبالۀ تجارت هر تاجر .

(يعنى من براى او تجارت كنم و روزى او رسانم) و بيايد او را دنيا در صورتى كه منقاد و ذليل اوست"» . يعنى با آن‌كه قلبش از او منصرف است باز به او اقبال كند ، پس خوار و ذليل پيش او باشد .

و اين حديث شريف از محكمات احاديث است كه مضمونش شهادت دهد كه از سرچشمۀ زلال علم خداى تبارك و تعالى است ، گو كه به حسب سند مرمىِّ به ضعف باشد . ما اكنون در صدد شرح آن نيستيم .

و از حضرت مولى امير المؤمنين - عليه السلام - جز اين حديث كه ما به شرح آن

پرداختيم ، منقول است كه فرمود : «إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَانِ : اتِّبَاعُ الْهَوَى .. .»⁽¹⁾. يعنى «همانا ترسناك‌تر چيزى كه بر شما مى‌ترسم ، دو چيز است .. .» . بقيۀ فرموده مطابق حديث ابن عقيل است . و از جناب صادق - سلام اللّه عليه - در كافى شريف حديث شده كه فرمود : «إحْذَرُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تَحْذَرُونَ أَعْدَاءَكُمْ ؛ فَلَيْسَ شَيْءٌ أَعْدَى لِلرِّجَالِ مِنِ اتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ وَحَصَائِدِ أَلْسِنَتِهِمْ»⁽²⁾؛ «بترسيد هواهاى خودتان را همان‌طور كه مى‌ترسيد از دشمنان خويش ؛ پس نيست چيزى دشمن‌تر از براى مردم از متابعت هواهاى خود ، و چيده‌هاى زبان‌هاى آنها» . يعنى از آنچه زبان آنها براى آنها تحصيل كند .

اى عزيز ، بدان‌كه خواهش و تمناى نفس منتهى نشود به جايى و به آخر نرسد اشتهاى آن ؛ اگر انسان يك قدم دنبال آن بردارد ، مجبور شود پس از آن چند قدم بردارد ؛ و اگر با يكى از هواهاى آن همراهى كند ، ناچار شود با چندين تمناى آن همراهى كند . اگر يك در به روى خواهش نفس باز كنى ، لابدّى كه درهاى بسيارى به روى آن باز كنى . يك وقت به واسطۀ يك متابعت نفس به چندين مفاسد و از آن به هزاران مهالك مبتلا شوى ، تا آن‌كه خداى نخواسته در دم آخر جميع راه حق را بر تو منسد كند ؛ چنانچه خداى تعالى در نص كتاب كريم از آن خبر داده است⁽³⁾. و البته امير مؤمنان و ولىّ‌امر و مولا و مرشد و متكفل هدايت و راهنماى عايلۀ انسانيت از اين خوف دارد و ترسناك است . بلكه روح مكرم رسول اكرم و ائمۀ هدى - صلّى اللّه عليه و آله و عليهم اجمعين - در اضطراب و وحشت است كه مبادا برگ‌هاى درخت نبوت و ولايت ريخته شود و خزان گردد . حضرت مى‌فرمايد : «تَنَاكَحُوا تَنَاسَلُوا ، فَإنّي أُبَاهِي بِكُمُ الأُمَمَ وَلَوْ بالسِّقْطِ»⁽⁴⁾. يعنى «زناشويى كنيد تا فرزند آوريد ؛ پس همانا من فخر مى‌كنم به واسطۀ شما به امت‌هاى ديگر گرچه به بچۀ ساقط شده» . و معلوم است كه انسان اگر

در يك هم‌چو راه خوفناكى واقع شود كه بيم آن است كه انسان را به پرتگاه نيستى اندازد و اسباب عقوق والد حقيقى او ، يعنى رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - شود و آن سرور ، كه «رحمةً للعالمين» است ، از انسان سخطناك شود ، چقدر بدبخت است و چه مصيبت‌ها و گرفتارى‌ها در پس پرده دارد . پس ، اگر با رسول خدا آشنايى دارى و اگر محبت مولى امير المؤمنين را دارى و دوست اولاد طاهرين آنها هستى ، قلب مبارك آنها را از ترس و اضطراب و تزلزل بيرون بياور .

در آيۀ شريفه در سورۀ «هود» وارد است : (فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ)⁽¹⁾؛ يعنى «استقامت كن و بر جاى ايست آن‌طور كه مأمورى ، با كسى كه توبه كرد با تو» . و در حديث وارد است كه جناب رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - فرمود : «شَيَّبَتْني سُورَةُ هُودٍ لِمَكانِ هذِهِ الآيةِ»⁽²⁾؛ يعنى «پير كرد مرا سورۀ هود ، براى خاطر اين آيه» . شيخ عارف كامل شاه‌آبادى - روحى فداه - فرمودند : با اين‌كه اين آيۀ شريفه در سورۀ «شورى»⁽³⁾. نيز وارد است ، ولى بدون )وَمَنْ تابَ مَعَكَ( ، جهت اين‌كه حضرت سورۀ «هود» را اختصاص به ذكر دادند براى آن است كه خداى تعالى استقامت امت را نيز از آن بزرگوار خواسته است و حضرت بيم آن داشت كه مأموريت انجام نگيرد ، و الا خود آن بزرگوار استقامت داشت . بلكه آن حضرتْ مظهر اسمِ حكيمِ «عدل» است .

پس اى برادر من ، اگر تو خود را از متابعان آن حضرت مى‌دانى و مورد مأموريت آن ذات مقدس ، بيا و نگذار آن بزرگوار در اين مأموريت خجل و شرمسار شود به واسطۀ كار زشت و عمل ناهنجار تو . تو خود ملاحظه كن اگر اولاد يا ساير بستگان تو كارهاى زشت نامناسب كنند كه با شؤون تو مخالف باشد ، چقدر پيش مردم خجل و سرشكسته مى‌شوى ؛ بدان‌كه رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - و امير المؤمنين - عليه

السلام - پدر حقيقى امت‌اند به نص خود آن بزرگوار كه فرمود : «أَنَا وَعَلِيٌّ أَبَوا هذِهِ

الأُمَّةِ»⁽¹⁾. يعنى «من و على دو پدر اين امتيم» ؛ و اگر ما را در محضر ربوبيت حاضر كنند و حساب كشند در مقابل روى آن بزرگواران و از ما جز زشتى و بدى در نامۀ عمل نباشد ، به آن بزرگوارها سخت مى‌گذرد و آنها در محضر حق تعالى و ملائكه و انبيا شرمسار شوند . پس ، ما چه ظلمى‌بزرگ كرديم به آنها ، و به چه مصيبتى مبتلا شديم و خداى تعالى با ما چه معامله خواهد كرد؟

پس ، اى انسان ظلوم جهول كه به خود ظلم كنى و به اولياء نعم خود ، كه جان و مال و راحت خود را در راه هدايت تو فدا كردند و با اشدّ مصيبت‌ها و ابتلا كشته شدند و زن و فرزند آنها اسير و دستگير شد - همه در راه هدايت و نجات تو - در عوض آن‌كه تشكر از زحمات آنها كنى و پاس مراحم آنها را نگاه دارى ، چنين ظلم فاحشى كنى و گمان كنى كه فقط ظلم به نفس كردى. قدرى از خواب غفلت بيدارشو و پيش نفس خود خجلت بكش؛ و بگذار آنها را با همان ظلم‌هايى كه از اعداى دين ديدند ؛ ديگر تو كه دعوى دوستى مى‌كنى به آنها ظلم مكن كه ظلم از دوست و مدعى دوستى ناگوارتر است و زشت‌تر .

فصل: در تعداد هواهاى نفسانيه است

بايد دانست كه هواهاى نفسانى بسيار مختلف و گوناگون است به حسب مراتب و متعلقات . و گاهى به قدرى دقيق است كه انسان خود نيز از آن غافل شود كه آن كيد شيطانى و هواى نفسانى است ، مگر آن‌كه او را تنبه دهند و از غفلت بيدار كنند . و با همۀ اختلاف تمامت آنها در سدّ راه حق و منع طريق خدا شركت دارند ، گرچه در مراتب آن متفاوت‌اند : چنانچه اهل اَهويۀ باطله و اتخاذ خدايان از طلا و غير آن - چنانچه خداى

تعالى از آنها خبر دهد : (أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ)⁽²⁾. و ديگر آيات شريفه - به‌طورى از خدا بازمانند . و اهل متابعت هواهاى نفسانى و اباطيل شيطانى در ساير عقايد باطله

يا اخلاق فاسده ، طور ديگر از حق محجوب شوند . و اهل معاصى كبيره و صغيره و موبقات و مهلكات ، به حسب درجات آن ، به نوعى از سبيل حق بازمانند . و اهل متابعت هواى نفس در مشتهيات نفسانيۀ مباحه و صرف همت و كثرت اشتغال به آن ، نوع ديگر از راه حقيقت بازمانند . و اهل مناسك و اطاعات صوريه براى تعمير عالم آخرت و ادارۀ مشتهيات نفسانيه و رسيدن به درجات يا خوف از عذاب و رهايى از دركات ، به‌طورى ديگر محجوب از حق و سبيل آن مانند . و اصحاب تهذيب نفس و ارتياض آن براى ظهور قدرت نفس و رسيدن به جنت صفات ، به نوعى محجوب از حق و از لقاء آن هستند . و اهل معارف و سلوك و جذبات و مقامات عارفين ، كه نظرى جز لقاء حق و وصول به مقام قرب ندارند ، نيز نوعى ديگر محجوب از حق و از تجليات خاص محروم‌اند چون در آنها نيز تلوينْ باقى و از خودى آثارى هست . پس از اين ، مراتب ديگرى است كه ذكر آن مناسب مقام نيست .

پس ، هر يك از اهل مراتب مذكوره بايد تفتيش حال خود كنند و خود را از هواهاى نفسانيه پاك و پاكيزه كنند تا از سبيل حق باز نمانند و از راه سلوك حقيقت گمراه نگردند ، و ابواب رحمت و عواطف ، در هر مقامى هستند ، به روى آنها مفتوح گردد . وَاللّه وَلِىُّ الهِدايَةِ وَالتَوْفيق .

مقام دوم: در بيان ذمّ طول امل است

اشاره

و در آن دو فصل است :

فصل: در بيان آن‌كه طول امل موجب نسيان آخرت است

بدان‌كه اوّل منزل از منازل انسانيت منزل يقظه و بيدارى است ؛ چنانچه مشايخ اهل سلوك در منازل سالكان بيان فرموده‌اند⁽¹⁾. و از براى اين منزل ، چنانچه شيخِ عظيم

الشأن شاه‌آبادى - دام ظلّه - بيان فرمودند ، ده بيت است كه اكنون در مقام تعداد آن نيستيم ؛ ولى آنچه اكنون لازم است بيان شود اين است كه انسان تا تنبه پيدا نكند كه مسافر است و لازم است از براى او سير و داراى مقصد است و بايد به طرف آن مقصد ناچار حركت كند و حصول مقصد ممكن است ، «عزم» براى او حاصل نشود و داراى اراده نگردد . و هر يك از اين امور داراى بيان و شرحى است كه به ذكر آن اگر بپردازيم ، به طول انجامد .

و بايد دانست كه از موانع بزرگ اين تيقّظ و بيدارى ، كه اسباب نسيانِ مقصد و نسيانِ لزوم سير شود و اراده و عزم را در انسان مى‌ميراند ، آن است كه انسان گمان كند وقت براى سير وسيع است ؛ اگر امروز حركت به طرف مقصد نكند ، فردا مى‌كند ؛ و اگر در اين ماه سفر نكند ، ماه ديگر سفر مى‌كند . و اين حال طول امل و درازى رجا و ظن بقا و اميد حيات و رجاء سعۀ وقت انسان را از اصل مقصد ، كه آخرت است ، و لزوم سير به سوى او و لزوم اخذ رفيق و زاد طريق باز مى‌دارد ؛ و انسان به كلّى آخرت را فراموش مى‌كند و مقصد از ياد انسان مى‌رود . و خدا نكند كه انسان سفر دور و دراز پرخطرى در پيش داشته باشد و وقت او تنگ باشد و عُدّه و عِدّه براى او خيلى لازم باشد ، و هيچ نداشته باشد ، و با همه وصف از ياد اصل مقصد بيرون رود . و معلوم است اگر اين نسيان حاصل شد ، هيچ در فكر زاد و توشه بر نيايد و لوازم سفر را تهيه نكند ؛ و ناچار وقتى سفر پيش آيد ، بيچاره شود و در آن سفر افتاده و در بين راه هلاك گردد و راه به جايى نبرد .

فصل: سفر پر خطر آخرت و ضرورت زاد و راحله

پس اى عزيز ، بدان‌كه يك سفر پرخطر لازمى‌در پيش است كه عُدّه و عِدّۀ آن و زاد و راحلۀ آن علم و عمل نافع است ، و وقت سفر معلوم نيست چه وقت است ؛ ممكن است وقت خيلى تنگ باشد و فرصت از دست برود . انسان نمى‌داند چه وقت كوس رحيل مى‌زنند كه بايد ناچار كوچ كند . اين طول امل كه من و تو داريم ، كه از حبّ نفس و مكايد شيطان و شاهكارهاى آن ملعون است ، به‌طورى ما را از توجه به عالم آخرت باز داشته

كه در فكر هيچ كار نيفتيم . و اگر مخاطرات سير و موانع حركت داشته باشيم ، در صدد اصلاح آن به توبه و انابه و رجوع به حق برنياييم و هيچ در صدد جمع زاد و راحله نباشيم ، ناگاه اجل موعود در رسد و ما را بى‌زاد و راحله و بى‌تهيۀ سفر ببرد : نه عمل صالحى داريم و نه علم نافعى ؛ و مؤونۀ آن عالم روى اين دو مطلب چرخ مى‌زند ، و ما هيچ يك را تهيه نكرديم . اگر عملى هم كرده باشيم ، خالص و بى‌غل و غش نبوده ؛ بلكه با

هزاران موانع قبول بجا آورديم . و اگر علمى تحصيل نموديم ، علم بى‌حاصل و نتيجه بوده كه خود يا لغو و باطل است و يا از موانع بزرگ راه آخرت است .

اگر اين علم و عمل ما نافع بود ، در ما كه سال‌هاى سال است دنبال آن هستيم بايد تأثير واضحى كرده باشد و در اخلاق و اطوار ما تفاوتى حاصل شده باشد ؛ چه شده است كه علم و عمل چهل پنجاه سالۀ ما در قلوب ما اثر ضد بخشيده و دل‌هاى ما را از سنگ خارا سخت تر كرده؟ از نماز كه معراج مؤمنان است ما را چه حاصل شده؟ كو آن خوف و خشيتى كه لازم علم است؟⁽¹⁾اگر خداى نخواسته با اين حال كه هستيم ما را كوچ دهند ، خسارت‌هاى بزرگى و حسرت‌هاى بسيارى در پيش داريم كه زائل شدنى نيست .

پس ، نسيان آخرت از امورى است كه اگر ولىّ‌اللّه اعظم ، امير المؤمنين - سلام اللّه عليه - بر ما بترسد از آن و از موجب آن ، كه طول امل است ، حق است ؛ زيرا كه او مى‌داند اين چه سفر پرخطرى است . و انسانى كه بايد آنى راحتى نداشته باشد و در هر حال مشغول جمع زاد و راحله باشد و دقيقه‌اى ننشيند ، اگر نسيان كرد آن عالم را و به خواب رفت و نفهميد كه چنين عالَمى‌هم هست و چنين سيرى هم در پيش است ، چه به سر او خواهد آمد و به چه بدبختى‌هايى خواهد گرفتار شد . خوب است قدرى در حال آن حضرت و حضرت رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - كه اشرف خليقه و معصوم از خطا و نسيان و لغزش و طغيان هستند ، تفكر كنيم و بفهميم كه ما در چه حال هستيم و

آنها در چه حال بودند . علم آنها به بزرگى سفر و خطر آن ، از آنها راحت را سلب كرده ، و جهل ما نسيان در ما ايجاد كرده .

حضرت ختمى مرتبت به قدرى رياضت كشيد و قيام در مقابل حق كرد كه قدم‌هاى مباركش ورم كرد و از طرف ذات مقدّس حق جلّ جلاله آيه نازل شد : )طه * مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى(⁽¹⁾.⁽²⁾جناب امير المؤمنين - عليه السلام - كه حالات و عبادات و خوفش از حق تعالى معلوم است⁽³⁾.

پس ، بدان‌كه سفر خيلى پرخطر است ، و اين نسيان و فراموشى كه در ما است از مكايد نفس و شيطان است ، و اين اميدها و آمال طولانى و دراز از دام‌هاى بزرگ ابليس و از مكايد نفس است .

پس ، از اين خواب برخيز و تيقظ و تنبه پيدا كن . بدان‌كه مسافرى و داراى مقصدى . مقصد تو عالم ديگر است و تو را از اين عالم خواهى نخواهى مى‌برند . اگر تهيۀ سفر و زاد و راحلۀ آن را ديدى ، در اين سفر درمانده نشوى و در اين سير بيچاره نشوى ؛ و الاّ فقير و بيچاره و بينوا گردى ؛ و خواهى رفت به سوى شقاوتى كه سعادت ندارد ، ذلتى كه عزت ندارد ، فقرى كه غنا دنبالش نيست ، عذابى كه راحت ندارد ، آتشى كه خاموشى پيدا نكند ، فشارى كه برطرف شدن ندارد ، حزن و اندوهى كه خوشحالى در پى آن نيست ، حسرت و ندامتى كه آخر ندارد .

اى عزيز ببين مولى در دعاى «كميل» در مناجات با خداى تعالى چه عرض مى‌كند :

«أَنْتَ تَعْلَمُ ضَعْفي عَنْ قَليلٍ مِنْ بَلاءِ الدُّنْيا وَعُقُوباتِها» . تا آن‌كه مى‌گويد : «وَهذا مَا لاَ تَقُومُ لَهُ السَّمواتُ وَالأرْضُ»⁽⁴⁾.

اين چه عذابى است كه آسمان‌ها و زمين طاقت آن را ندارند و براى تو تهيه شده و باز تنبه ندارى و روز بروز در نسيان و غفلت و خوابت افزوده مى‌شود .

هان ، اى دل غافل! از خواب برخيز و مهياى سفر آخرت شو «فَقَدْ نُودِيَ فِيكُمْ بِالرَّحِيلِ»⁽¹⁾. صداى رحيل و بانگ كوچ بلند است . عُمال حضرت عزرائيل در كارند و تو را در هر آن به سوى عالم آخرت سوق مى‌دهند و باز غافل و نادانى .

«اللّهُمَّ إنّي أَسْأَ لُكَ التَّجافِيَ عَنْ دارِ الغُرُورِ ، وَالإنابَةَ إِلَى دارِ السُّرُورِ وَالاسْتِعْدادَ لِلْمَوْتِ قَبْلَ حُلُولِ الْفَوْتِ»⁽²⁾.

حديث يازدهم: فطرت

اشاره

حديث يازدهم [ فطرت ]

الحديث الحادي عشر : بِالسَّنَدِ المُتَّصِلِ إلى مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَليِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنْ زُرَارَةَ ، قَالَ : سَأَلتُ أَبَا عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - عَنْ قَوْلِ اللّه‌ِ عَزَّ وَجَلَّ : (فِطْرَتَ اللّه‌ِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْهَا) قَالَ : «فَطَرَهُمْ جَمِيعاً عَلَى التَّوْحِيدِ»⁽¹⁾.

ترجمه : «زراره گويد : پرسش كردم از حضرت صادق - عليه السلام - از فرمودۀ خداى تعالى : )فِطْرَتَ اللّه‌ِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا( . فرمود : "خلق كرد ايشان را همگى بر توحيد"» .

شرح : اهل لغت و تفسير گويند : «فطرت» به معناى «خلقت» است . در صحاح است : «الفطرة - بالكسر - الخلقة»⁽²⁾. و تواند بود كه اين «فطرت» مأخوذ باشد از «فطر» به معناى شق و پاره نمودن ، زيرا كه «خلقت» گويى پاره نمودن پردۀ عدم و حجاب غيب است . و به همين معنا نيز «افطار» صائم است : گويى پاره نموده هيئت اتصاليۀ امساك را . در هر حال ، بحث از لغت خارج از مقصود ماست . بالجمله ، حديث شريف اشاره

است به آيۀ شريفه در سورۀ «روم» : )فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللّه‌ِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّه‌ِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ(⁽¹⁾. ما ان شاء اللّه اشارۀ اجماليه به اين فطرت ، و كيفيت آن ، و چگونگى بودنِ مردم بر فطرت توحيد ، در ضمن فصول و مقاماتى چند مى‌نماييم .

فصل: در معنى فطرت است

بدان‌كه مقصود از فطرت اللّه ، كه خداى تعالى مردم را بر آن مفطور فرموده ، حالت و هيئتى است كه خلق را بر آن قرار داده ، كه از لوازم وجود آنها و از چيزهايى است كه در اصل خلقتْ خميرۀ آنها بر آن مخمّر شده است . و فطرت‌هاى الهى ، چنانچه پس از اين معلوم شود ، از الطافى است كه خداى تعالى به آن اختصاص داده بنى الانسان را از بين جميع مخلوقات ؛ و ديگر موجودات يا اصلاً داراى اين‌گونه فطرت‌هايى كه ذكر مى‌شود نيستند ، يا ناقص‌اند و حظّ كمى از آن دارند .

و بايد دانست كه گرچه در اين حديث شريف و بعضى از احاديث ديگر⁽²⁾«فطرت» را تفسير به «توحيد» فرمودند ، ولى اين از قبيل بيان مصداق است ؛ يا تفسير به اشرف اجزاء شى‌ء است ؛ چنانچه نوعاً تفاسير وارده از اهل عصمت - سلام اللّه عليهم - از اين قبيل است ؛ و در هر وقت به مناسبت مقامى مصداقى مثلاً ذكر شده و جاهل گمان متعارض كند . و دليل بر آن‌كه در اين مورد چنين است ، آن است كه در آيۀ شريفه «دين» را عبارت از فطرت اللّه دانسته ، و دين شامل توحيد و ديگر معارف شود . و در

«صحيحۀ» عبداللّه بن سنان⁽¹⁾تفسير به «اسلام» شده . و در «حسنۀ» زراره⁽²⁾تفسير به «معرفت» شده . و در حديث معروف «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ» در مقابل «تهوّد» و «تنصّر» و «تمجّس» ذكر شده⁽³⁾. و نيز حضرت ابى جعفر - عليه السلام - حديث «فطرت» را در همين حسنۀ زراره به «معرفت» تفسير فرموده است . پس ، از اين جمله معلوم شد كه «فطرت» اختصاص به توحيد ندارد ؛ بلكه جميع معارف حقه از امورى است كه حق - تعالى شأنه - مفطور فرموده بندگان را بر آن .

فصل: در تشخيص احكام فطرت است

ببايد دانست كه آنچه از احكام فطرت است چون از لوازم وجود و هيآت مخمّره در اصل طينت و خلقت است ، احدى را در آن اختلاف نباشد ، عالم و جاهل و وحشى و متمدن و شهرى و صحرانشين در آن متفق‌اند ؛ هيچ‌يك از عادات و مذاهب و طريقه‌هاى گوناگون در آن راهى پيدا نكند و خلل و رخنه‌اى در آن از آنها پيدا نشود . اختلاف بلاد و اهويه و مأنوسات و آراء و عادات كه در هر چيزى ، حتى احكام عقليه ، موجب اختلاف و خلاف شود ، در فطريات ابداً تأثيرى نكند . اختلاف افهام و ضعف و قوت ادراك لطمه‌اى بر آن وارد نياورد ؛ و اگر چيزى بدان مثابه نشد ، از احكام فطرت نيست و بايد آن‌را از فطريات خارج دانست ؛ و لهذا در آيۀ شريفه فرموده : )فَطَرَ النّاسَ عَلَيْهَا( يعنى ، اختصاص به طايفه‌اى ندارد ؛ و نيز فرموده : )لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّه‌ِ( . چيزى او را تغيير ندهد ؛ مثل امور ديگر كه به عادات و غير آن مختلف شوند . ولى از امور معجبه آن است كه با اين‌كه در فطريات احدى اختلاف ندارد - از صدر عالم گرفته تا آخر آن - ولى نوعاً مردم غافل‌اند از اين‌كه با هم متفق‌اند ؛ و خود گمان اختلاف مى‌نمايند ، مگر آن‌كه به آنها تنبه داده شود ، آن وقت مى‌فهمند موافق بودند در صورت مخالفت ؛ چنانچه پس از اين به وضوح رسد - ان شاء اللّه - . و به همين معنا اشاره شده است در ذيل آيۀ شريفه كه مى‌فرمايد : (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ) .

و از آنچه ذكر شد ، معلوم گرديد كه احكام فطرت از جميع احكام بديهيه بديهى‌تر است ، زيرا كه در تمام احكام عقليه حكمى كه بدين مثابه باشد كه احدى در آن خلاف نكند و نكرده باشد نداريم ؛ و معلوم است چنين چيزى اوضح ضروريات و ابده بديهيات است ؛ و چيزهايى كه لازمۀ آن باشد نيز بايد از اوضح ضروريات باشد . پس اگر توحيد يا ساير معارف از احكام فطرت يا لوازم آن باشد ، بايد از اجلاى بديهيات و اظهر ضروريات باشد ، (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ) .

فصل: در اشارۀ اجماليه به احكام فطريات

بدان‌كه مفسرين ، از عامه و خاصه ، هر يك به حسب طريقۀ خود طورى بيان كيفيت فطرى بودن دين يا توحيد را كرده‌اند ؛ و ما در اين اوراق بر طبق آراء آنها سخن نگوييم ؛ بلكه در اين مقام آنچه از محضر شريف شيخ عارف كامل ، شاه آبادى - دام ظلّه - كه متفرّد است در اين ميدان ، استفاده نمودم بيان مى‌كنم⁽¹⁾؛ گرچه بعضى از آنها به طريق رمز و اشاره در كتب بعضى از محققين از اهل معارف هست ، و بعضى از آن به نظر خود قاصر رسيده است .

پس ، بايد دانست كه از فطرت‌هاى الهى يكى فطرت بر اصل وجود مبدأ - تعالى و تقدس - است ؛ و ديگر فطرت بر توحيد است ؛ و ديگر فطرت بر استجماع آن ذات مقدس است جميع كمالات را ؛ و ديگر فطرت بر يوم معاد و روز رستخيز است ؛ و ديگر فطرت بر نبوت است ؛ و ديگر فطرت بر وجود ملائكه و روحانيين و انزال كتب و اعلام طرق هدايت است؛ كه بعضى از اينها كه ذكر شد از احكام فطرت، و برخى ديگر از لوازم فطرت است . و ايمان به خداى تعالى و ملائكه و كتب و رسل و يوم قيامت ، دين قيم محكم مستقيم حق است در تمام دورۀ زندگانى عايلۀ سلسلۀ بشر . و ما اشاره به بعضى از آنها كه با حديث شريف مناسب است مى‌نماييم ، و از حق تعالى توفيق مى‌طلبيم .

مقام اوّل: در بيان آن‌كه اصل وجود مبدأ متعال جلّ و علا از فطريات است

مقام اوّل در بيان آن‌كه اصل وجود مبدأ متعال جلّ و علا از فطريات است و آن با تنبّه به يك مقدمه معلوم گردد . و آن اين است كه يكى از فطرت‌هايى كه جميع سلسلۀ بنى‌الانسان مخمّر بر آن هستند و يك نفر در تمام عايلۀ بشر پيدا نشود كه بر

خلاف آن باشد ، و هيچ‌يك از عادات و اخلاق و مذاهب و مسالك و غير آن آن را تغيير ندهد و در آن خلل وارد نياورد ، فطرت عشق به كمال است ؛ كه اگر در تمام دوره‌هاى زندگانى بشر قدم زنى و هر يك از افراد هر يك از طوايف و ملل را استنطاق كنى ، اين عشق و محبت را در خميرۀ او مى‌يابى و قلب او را متوجه كمال مى‌بينى ، بلكه در تمام حركات و سكنات و زحمات و جديت‌هاى طاقت فرسا ، كه هر يك از افراد اين نوع در هر رشته‌اى واردند مشغول‌اند ، عشق به كمالْ آنها را به آن واداشته ؛ اگرچه در تشخيص كمال و آن‌كه كمال در چيست و محبوب و معشوق در كجاست ، مردم كمال اختلاف را دارند . هر يك معشوق خود را در چيزى يافته و گمان كرده و كعبۀ آمال خود را در چيزى توهم كرده و متوجه به آن شده از دل و جان آن را خواهان است .

اهل دنيا و زخارف آن كمال را در دارايى آن گمان كردند و معشوق خود را در آن يافتند ؛ از جان و دل در راه تحصيل آن خدمت عاشقانه كنند ؛ و هر يك در هر رشته هستند و حب به هر چه دارند ، چون آن را كمال دانند بدان متوجه‌اند .

و همين‌طور اهل علوم و صنايع هر يك به سعۀ دِماغ خود چيزى را كمال دانند و معشوق خود را آن پندارند .

و اهل آخرت و ذكر و فكر ، غير آن را .

بالجمله ، تمام آنها متوجه به كمال‌اند ، و چون آن را در موجودى يا موهومى تشخيص دادند ، با آن عشق‌بازى كنند . ولى ببايد دانست كه با همه وصف ، هيچ‌يك از آنها عشق‌شان و محبت‌شان راجع به آنچه گمان كردند نيست ؛ و معشوق آنها و كعبۀ آمال آنها آنچه را توهم كردند نمى‌باشد ؛ زيرا هر كس به فطرت خود رجوع كند مى‌يابد كه قلبش به هر چه متوجه است ، اگر مرتبۀ بالاترى از آن بيابد فوراً قلب از اوّلى منصرف شود و به ديگرى كه كامل‌تر است متوجه گردد ؛ و وقتى كه به آن كامل‌تر رسيد ، به اكمل از آن متوجه گردد ؛ بلكه آتش عشق و سوز و اشتياق روزافزون گردد و قلب در هيچ مرتبه از مراتب و در هيچ حدى از حدود رحل اقامت نيندازد . مثلاً اگر شما مايل به جمال زيبا و رخسار دل‌فريب هستيد و چون آن را پيش دلبرى سراغ داريد دل

را به سوى كوى او روان كرديد ، اگر جميل‌تر از آن را ببينيد و بيابيد كه جميل‌تر است ، قهراً متوجه به آن شويد ، و لااقل هر دو را خواهان شويد ؛ و باز آتش اشتياق فرو ننشيند و زبان حال و لسان فطرت شما آن است كه «چيزيم نيست ورنه خريدار هر ششم»⁽¹⁾. بلكه خريدار هر جميلى هستيد . بلكه با احتمال هم اشتياق پيدا كنيد : اگر احتمال دهيد كه جميلى دل‌فريب‌تر از اينها كه ديديد و داريد در جاى ديگر است ، قلب شما سفر به آن بلد كند ؛ «من در ميان جمع و دلم جاى ديگر است»⁽²⁾گوييد . بلكه با آرزو نيز مشتاق شويد : وصف بهشت را اگر بشنويد و آن رخسارهاى دلكش را - گر چه خداى نخواسته معتقد به آن هم نباشيد - با اين وصف ، فطرت شما گويد : اى كاش چنين بهشتى بود و چنين محبوب دلربايى نصيب ما مى‌شد .

و همين‌طور كسانى كه كمال را در سلطنت و نفوذ قدرت و بسط ملك دانسته‌اند و اشتياق به آن پيدا كرده‌اند ، اگر چنانچه سلطنت يك مملكت را دارا شوند متوجه مملكت ديگر شوند ؛ و اگر آن مملكت را در تحت نفوذ و سلطه درآورند ، به بالاتر از آن متوجه شوند ؛ و اگر يك قُطرى را بگيرند ، به اقطار ديگر مايل گردند ؛ بلكه آتش اشتياق آنها روزافزون گردد ؛ و اگر تمام روى زمين را در تحت سلطنت بياورند و احتمال دهند در كرات ديگر بساط سلطنتى هست ، قلب آنها متوجه شود كه اى كاش ممكن بود پرواز به سوى آن عوالم كنيم و آنها را در تحت سلطنت درآوريم . و بر اين قياس است حال اهل صناعات و علوم .

و بالجمله ، حال تمام سلسلۀ بشر در هر طريقه و رشته‌اى كه داخل‌اند به هر مرتبه‌اى از آن كه رسند ، اشتياق آنها به كامل‌تر از آن متعلق گردد و آتش شوق آنها

فرو ننشيند و روزافزون گردد . پس اين نور فطرتْ ما را هدايت كرد به اين‌كه تمام قلوب سلسلۀ بشر ، از قاره‌نشينان اقصى بلاد آفريقا تا اهل ممالك متمدنۀ عالم ، و از طبيعيين و ماديين گرفته تا اهل ملل و نحل ، بالفطره شطر قلوبشان متوجه به كمالى است كه نقصى ندارد و عاشق جمال و كمالى هستند كه عيب ندارد و علمى كه جهل در او نباشد و قدرت و سلطنتى كه عجز همراه آن نباشد ، حياتى كه موت نداشته باشد ؛ و بالاخره كمال مطلقْ معشوق همه است . تمام موجودات و عايلۀ بشرى با زبان فصيح يك‌دل و يك‌جهت گويند ما عاشق كمال مطلق هستيم ، ما حب به جمال و جلال مطلق داريم ، ما طالب قدرت مطلقه و علم مطلق هستيم . آيا در جميع سلسلۀ موجودات در عالم تصور و خيال ، و در تجويزات عقليه و اعتباريه ، موجودى كه كمال مطلق و جمال مطلق داشته باشد جز ذات مقدس ، مبدأ عالم جلّت عظمته سراغ داريد؟ و آيا جميل على الاطلاق كه بى‌نقص باشد جز آن محبوب مطلق هست؟

اى سرگشتگان وادى حيرت و اى گمشدگان بيابان ضلالت ، نه ، بلكه اى پروانه‌هاى شمع جمال جميل مطلق ، و اى عاشقان محبوب بى‌عيب بى‌زوال ، قدرى به كتاب فطرتْ رجوع كنيد و صحيفۀ كتاب ذات خود را ورق زنيد ، ببينيد با قلم قدرتِ فطرت اللّهى در آن مرقوم است : (وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ السَّموَاتِ وَالأَرْضَ)⁽¹⁾آيا (فِطْرَتَ اللّه‌ِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا) . فطرت توجه به محبوب مطلق است؟ آيا آن فطرت غير متبدّله - لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللّه - فطرت معرفت است؟ تا كى به خيالات باطله اين عشق خداداد فطرى و اين وديعۀ الهيه را صرف اين و آن مى‌كنيد؟ اگر محبوب شما اين جمال‌هاى ناقص و اين كمال‌هاى محدود بود ، چرا به وصول به آنها آتش اشتياق شما فرو ننشست و شعلۀ شوق شما افزون گرديد؟ هان ، از خواب غفلت برخيزيد و مژده دهيد و سرور كنيد كه محبوبى داريد كه زوال ندارد ، معشوقى داريد كه نقصى ندارد ، مطلوبى داريد بى‌عيب ، منظورى داريد كه نور طلعتش (اللّه‌ُ نُورُ السَّموَاتِ وَالأَرْضِ)⁽²⁾است ؛ محبوبى داريد كه

سعۀ احاطه‌اش «لَوْ دُلِّيتُمْ بِحَبْلٍ إلَى الأرَضِينَ السُّفلى لَهَبَطْتُمْ عَلَى اللّه‌ِ»⁽¹⁾است .

پس اين عشق فعلى شما معشوق فعلى خواهد ؛ و نتواند اين موهوم و متخيل باشد ، زيرا كه هر موهومْ ناقص است و فطرت متوجه به كامل است . پس ، عاشق فعلى و عشق فعلى بى‌معشوق نشود ، و جز ذاتِ كاملْ معشوقى نيست كه متوجهٌ اليه فطرت باشد . پس ، لازمۀ عشق به كامل مطلقْ وجود كامل مطلق است . و پيشتر معلوم شد كه احكام فطرت و لوازم آن از جميع بديهيات واضح‌تر و روشن‌تر است : (أَفِى اللّه‌ِ شَكٌّ فاطِرِ السَّموَاتِ وَالأَرْضِ)⁽²⁾.

مقام دوم: در بيان آن‌كه توحيد حق و ديگر صفات او فطرى است

مقام دوم در بيان آن‌كه توحيد حق و ديگر صفات او فطرى است

در بيان آن كه توحيد حق - تعالى شأنه - و استجماع آن ذاتْ تمام كمالات را از فطريات است . و آن نيز به توجه به آنچه در مقام اوّل ذكر شد معلوم گردد ؛ ولى ما اين‌جا به بيان ديگر اثبات آن كنيم .

بدان‌كه از فطرت‌هايى كه (فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها) ، فطرت تنفر از نقص است ؛ و انسان از هر چه متنفر است ، چون در او نقصانى و عيبى يافته است از آن متنفر است . پس ، عيب و نقص مورد تنفر فطرت است ؛ چنانچه كمال مطلق مورد تعلق آن است . پس ، متوجهٌ إليه فطرت بايد «واحد» و «احد» باشد ؛ زيرا كه هر كثير و مركبى ناقص است ، و كثرتْ بى‌محدوديت نشود ، و آنچه ناقص است مورد تنفر فطرت است ، نه توجه آن ؛ پس ، از اين دو فطرت ، كه فطرت تعلق به كمال و فطرت تنفر از نقص است ، توحيد نيز ثابت شد . بلكه استجماع حق جميع كمالات را و خالى بودن ذات مقدّس از جميع نقايص نيز ثابت گرديد . و سورۀ مباركۀ «توحيد» كه نسبت حق - جلّ و علا - را بيان مى‌فرمايد - به حسب

فرمودۀ شيخ بزرگوار ما⁽¹⁾روحى فداه از هويّت مطلقه كه متوجهٌ إليه فطرت است و در صدر سورۀ مباركه به كلمۀ مباركۀ «هو» اشاره به آن شده است ، برهان بر شش صفتى است كه در دنبالۀ آن مذكور است ؛ زيرا كه چون ذات مقدسش هويت مطلقه است و هويت مطلقه بايد كامل مطلق باشد ، و الاّ هويت محدوده است ، پس مستجمع جميع كمالات است ، پس «اللّه» است . و در عين استجماع جميع كمالات بسيط است ، و الاّ هويت مطلقه نخواهد شد ، پس «احَد» است ، و لازمۀ احديتْ واحديت است . و چون هويت مطلقۀ مستجمعۀ همۀ كمالاتْ از جميع نقايص ، كه منشأ همه برگشت به ماهيت نمايد ، مبراست ، پس آن ذات مقدس «صَمَد» است و ميان تهى نيست . و چون هويت مطلقه است ، چيزى از او توليد و منفصل نشود و او نيز از چيزى منفصل نگردد ؛ بلكه او مبدأ همۀ اشياست و مرجع تمام موجودات است ، بدون انفصال كه مستلزم نقصان است . و هويت مطلقه نيز كفوى ندارد ، زيرا كه در صرف كمالْ تكرار تصور نشود . پس ، سورۀ مباركه از احكام فطرت ، و نسبت حق تعالى است .

مقام سوم: در بيان آن‌كه معاد از فطريات است

در بيان آن كه وجود يوم معاد و روز رستخيز از فطريات است كه تخمير در خميرۀ بشر گرديده . و آن نيز چون دو مقام سابق با طريق‌هاى بسيار و فطرت‌هاى عديده ثابت شود ؛ ولى ما در اين مقام به بعضى از آنها اشاره مى‌نماييم .

بدان‌كه يكى از فطرت‌هاى الهيه ، كه مفطور شده‌اند جميع عايلۀ بشر و سلسلۀ انسان بر آن ، فطرت عشق به راحت است ، كه اگر در تمام دوره‌هاى تمدن و توحش و تدين و سرخودىِ اين نوع مراجعه شود ، و از تمام افراد عالم و جاهل ، وضيع و شريف ، صحرايى و شهرى ، سؤال شود كه اين تعلقات مختلفه و اهويۀ متشتته براى چيست ، و

اين همه تحمل مَشاقّ و زحمات در دورۀ زندگانى براى چه مقصد است ، همه متفق الكلمه با يك زبان صريح فطرى جواب دهند كه ما همه هر چه مى‌خواهيم براى راحتى خود است .

غايت مقصد و نهايت مرام و منت‌هاى آرزو ، راحتى مطلق و استراحت بى‌شوب به زحمت و مشقت است . و چون چنين راحت غير مشوب به زحمت و استراحت غير مختلط به رنج و نقمت معشوق همه است ، و آن معشوق گمشده را هر كس در چيزى گمان مى‌كند ، از اين جهت تعلق به هر چه در او محبوب را گمان كرده پيدا مى‌كند ؛ با اين‌كه در تمام عالم مُلك و جميع سرتاسر دنيا چنين راحتى مطلقى يافت نشود و چنين استراحت غير مشوبى ممكن نيست . تمام نعمت‌هاى اين عالم مختلط با زحمت‌ها و رنج‌هاى طاقت فرساست ؛ همۀ لذت‌هاى دنيا محفوف به آلامى است كمرشكن ؛ درد و رنج و تعب و حزن و اندوه و غصه سرتاسر اين عالم را فرا گرفته است . در تمام دوره‌هاى زندگانى بشر يك نفر يافت نشود كه رنجش مساوى با راحتش باشد و نعمتش مقابل تعب و نقمتش باشد ، تا چه رسد به آن‌كه راحتى خالص و استراحت مطلق داشته باشد . پس ، معشوق بنى الانسان در اين عالم يافت نشود ؛ عشق فطرى جبلّى فعلى آن هم در تمام سلسلۀ بشر و عايلۀ انسان بى‌معشوق فعلى موجود ممكن نيست . پس ، ناچار در دار تحقق و عالم وجود ، بايد عالمى‌باشد كه راحتى او مشوب نباشد به رنج و تعب : استراحت مطلق بى‌آلايش به درد و زحمت داشته باشد ، و خوشى خالص بى‌شوب به حزن و اندوه در آن‌جا ميسر باشد ؛ و آن دار نعيم حق و عالم كرامت ذات مقدس است .

و مى‌توان آن عالَم را به فطرت حريّت و نفوذ اراده ، كه در فطرت هر يك از سلسلۀ بشر است ، اثبات كرد . چون مواد اين عالم و اوضاع اين دنيا و مزاحمات آن و تنگى و ضيق آن تعصى دارد از حرّيت و نفوذ ارادۀ بشر ، پس بايد عالمى‌در دار وجود باشد كه اراده در آن نافذ باشد و مواد آن عصيان از نفوذ اراده نداشته باشد ، و انسان در آن عالم فعّال مايشاء و حاكم مايُريد باشد ؛ چنانچه فطرتْ مقتضى است .

پس ، جناح عشق به راحت ، و عشق به حريّت ، دو جناحى است كه به حسب فطرة اللّه

غير متبدّله در انسان وديعه گذاشته شده كه با آنها انسان طيران كند به عالم ملكوت اعلى و قرب الهى .

و در اين مقام مطالب ديگرى است كه با وضع اين اوراق تناسب ندارد ؛ و فطرت‌هاى ديگرى است براى اثبات معارف حقه از قبيل اثبات نبوات و بعث رسل و انزال كتب . بلكه از هر يك از اين فطرت‌ها كه ذكر شد جميع معارف ثابت گردد ؛ ولى ما اكنون اكتفا كرديم به همين اندازه كه بيش از اين از مقصود خارج نشويم و شرح بى‌مناسبت با حديث شريف نشود .

تا اين‌جا معلوم شد كه علم به مبدأ و كمالات و وحدت آن و علم به يوم معاد و عالم آخرت از فطريّات است . والْحَمْدُ للّه .

حديث دوازدهم: تفكّر

اشاره

حديث دوازدهم [ تفكّر ]

الحديث الثاني عشر : بِسَندي الْمتَّصلِ إلى مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ - رضوان اللّه عليه - عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ [عليه السلام] يَقُولُ : نَبِّهْ بِالتَّفَكُّرِ قَلْبَكَ ؛ وَجَافِ عَنِ اللَّيْلِ جَنْبَكَ ؛ وَاتَّقِ اللّه‌َ رَبَّكَ»⁽¹⁾.

ترجمه : «حضرت صادق - عليه السلام - فرمود : بود امير المؤمنين علیه السلام كه مى‌فرمود : "آگاه نما دل خود را به انديشه نمودن ؛ و دور كن از شبْ پهلوى خود را ؛ و بپرهيز خداوند پروردگار خويش را"» .

شرح : «كان يقول» مفادش غير از «قال» يا «يقول» است ؛ زيرا كه از آن استفادۀ دوام و استمرار مى‌شود . معلوم مى‌شود حضرت اين كلام را مكرر مى‌فرمودند .

و «تنبيه» آگاهى دادن از غفلت و بيدار كردن از خواب است . و در اين‌جا هر دو معنا مناسب است ؛ زيرا كه قلوبْ قبل از تفكر در غفلت مغمور و در خواب اندرند ، و با آن از غفلت درآيند و از خواب انگيخته شوند . و خواب و بيدارى و غفلت و هشيارى مُلك بدن و ملكوت نفس با هم مختلف‌اند : چه بسا چشم ظاهرْ بيدار و جنبۀ مُلك هوشيار است ، و چشم باطن و بصيرت در خواب‌گران و جنبۀ ملكوت نفس در غفلت و بيهوشى است .

و «تفكر» اِعمال فكر است . و آن عبارت است از ترتيب امور معلومه براى به دست

آوردن نتايج مجهوله⁽¹⁾. و آن اعم است از تفكرى كه از مقامات سالكين است ؛ زيرا كه آن را خواجۀ انصارى⁽²⁾چنين تعريف فرموده : «اعْلَمْ أَنَّ التَّفَكُّرَ تَلَمُّسُ البَصيرَةِ لاسْتِدْراكِ البُغْيَةِ»⁽³⁾. يعنى : «بدان‌كه تفكر عبارت است از جستجو نمودن بصيرت قلب و چشمِ ملكوتْ مطلوب خود را براى ادراك آن» . و معلوم است مطلوبات قلوبْ معارف است . و از اين جهت در اين حديث شريف نيز مقصود از «تفكر» ، معنى خاص راجع به قلوب و حيات آنهاست .

و «قلب» را اطلاقات بسيار و اصطلاحات بى‌شمارى است . پيش اطباء و عامۀ مردم اطلاق شود بر پارچۀ گوشت صنوبرى كه با قبض و بسط آن خون در شريان‌ها جريان پيدا كند ، و در آن توليد روح حيوانى ، كه بخار لطيفى است ، گردد . و پيش حكما به بعضى مقامات نفس اطلاق شود . و اصحاب عرفان براى آن مقامات و مراتبى قائل‌اند كه غور در بيان اصطلاحات آنها خارج از وظيفه است . و در قرآن كريم و احاديث شريفه ، در مقامات مختلفه ، به هر يك از معانى متداوله بين عامه و خاصه اطلاق شده است ؛ چنانچه (إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ)⁽⁴⁾به معناى متعارف پيش اطباء ، و(لَهُمْ قُلُوبٌ لاَ يَفْقَهُونَ بِهَا)⁽⁵⁾به معنى متداول در ألسنۀ حكما ، و(إِنَّ فِى ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ)⁽⁶⁾بر طبق اصطلاح عرفا جريان يافته . و در حديث شريف به مناسبت «تفكر» مقصود معنى متداول پيش حكماست . و امّا «قلب» به اصطلاح عرفا با

«تفكر» مناسبتى ندارد ، خصوصاً بعضى از مراتب آن ؛ چنانچه اهل اصطلاح مى‌دانند .

قوله : «جَافِ عَنِ اللَّيْلِ جَنْبَكَ» . «جَفا» به معنى بَعُدَ است . و جافاهُ عَنْهُ ، فَتَجافا جَنْبُهُ عَنِ الفَراشِ . أَيْ نَبا . چنانچه در صحاح است⁽¹⁾. و «مجافاة» به شب نسبت دادن ، مجاز در اِسناد است ؛ يا آن‌كه شب را فراش قرار داده ادعائاً ؛ يا آن‌كه حقيقت در كلمه و اِسناد است ؛ و فرق در ارادۀ جدّى و استعمالى است ؛ چنانچه در مطلق مجازات احتمال داده‌اند ؛ و شيخ فقيه ، اصولى اديب متبحر ، آقا شيخ محمدرضاى اصفهانى ، در جليّة الحال در اطراف آن بسط مقال داده است⁽²⁾. و بالجمله ، آن كنايه آورده شده از برخاستن از فراش خواب در شب براى عبادت . و پس از اين ، بيان تقوا و مراتب آن مى‌شود ان‌شاءاللّه . و ما در ضمن فصولى چند بيان مناسبات حديث شريف را مى‌نماييم .

فصل: در بيان فضيلت تفكر است

بدان‌كه از براى تفكر فضيلت بسيار است . و تفكر مفتاح ابواب معارف و كليد خزائن كمالات و علوم است ، و مقدمۀ لازمۀ حتميۀ سلوك انسانيت است . و در قرآن شريف و احاديث كريمه تعظيم بليغ و تمجيد كامل از آن گرديده ، و از تارك آن تعيير و تكذيب شده .

و در كافى شريف سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند كه فرمود : «أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِي اللّه‌ِ وَفِي قُدْرَتِهِ»⁽³⁾. و پس از اين ذكرى از اين حديث پيش مى‌آيد .

و در حديث ديگر يك ساعت تفكر را از عبادت يك شب بهتر دانسته⁽⁴⁾.

و در حديث نبوى - صلّى اللّه عليه و آله - است كه تفكر يك ساعت از عبادت يك سال بهتر است⁽¹⁾.

و در حديث ديگر است كه تفكر يك ساعت بهتر است از عبادت شصت سال⁽²⁾، و در حديث ديگر هفتاد سال⁽³⁾؛ و از بعض علماى فقه و حديث هزار سال هم حديث شده .

در هر صورت ، از براى آن درجات و مراتبى است ، و از براى هر مرتبه‌اى نتيجه يا نتايجى است كه ما به ذكر بعضى از آن مى‌پردازيم .

تفكر در حق و برهان صديقين

[ تفكر در حق و برهان صديقين ]

اوّل تفكر در حق و اسماء و صفات و كمالات اوست . و نتيجۀ آن علم به وجود حق و انواع تجلّيات است و از آن ، علم به اعيان و مظاهر رخ دهد . و اين افضل مراتب فكر و اعلى مرتبۀ علوم و اتقن مراتب برهان است ؛ زيرا كه از نظر به ذات علت و تفكر در سبب مطلقْ علم به او و مسبَّبات و معلولات پيدا شود . و اين نقشۀ تجلّيات قلوب صدّيقين است ، و از اين جهت آن را «برهان صدّيقين» گويند⁽⁴⁾؛ زيرا كه «صدّيقين» از مشاهدۀ ذاتْ شهود اسماء و صفات كنند ، و در آيينۀ اسماءْ اعيان و مظاهر را شهود نمايند .

و اين‌كه اين قسم برهان را «برهان صدّيقين» گوييم براى آن است كه اگر صدّيقى

بخواهد مشاهدات خود را به صورت برهان در آورد و آنچه ذوقاً و شهوداً يافته به قالب الفاظ بريزد ، اين چنين شود ؛ نه آن‌كه هر كس بدين برهان علم به ذات و تجلّيات آن پيدا كرد ، از صدّيقين است ؛ يا آن‌كه معارف صدّيقين از سنخ براهين است ، منتها براهين مخصوصى . هيهات كه علوم آنها از جنس تفكر باشد ، يا مشاهدات آنها را با برهان و مقدمات آن مشابهتى . تا قلب در حجاب برهان است و قدم او قدم تفكر است ، به اوّل مرتبه صدّيقين نرسيده . و چون از حجاب غليظ علم و برهان رست ، با تفكر سر و كارى ندارد و بى‌واسطۀ برهان ، بلكه بى‌واسطۀ موجودى ، در آخر كار و منت‌هاى سلوك ، به مشاهدۀ جمال جميل مطلق نائل گردد و به لذت دائم سرمد برسد ، و از عالم و هر چه در اوست وارهد و در تحت قباب كبريايى به فناى كلى باقى ماند ، و از او اسم و رسمى‌باقى نماند و مجهول مطلق گردد ؛ مگر آن‌كه عنايت حق شامل حال او گردد و او را ارجاع به مملكت خود و ممالك وجود به مقدار سعۀ وجود عين ثابت او نمايد ؛ و در اين رجوعْ كشف سبحات جمال و جلال براى او گردد ، و در آيينۀ ذاتْ اسماء و صفات را مشاهده نمايد ، و از آن به شهود عين ثابت خود و هر چه در ظل حمايت اوست نائل شود ، و كيفيت سلوك مظاهر و رجوع به ظاهر بر قلب او كشف شود ؛ پس ، به خلعت نبوت مفتخر گردد . و اختلاف مقامات انبيا و رسل در اين مقام ظاهر شود ؛ و مقدار سعه و ضيق دايرۀ رسالت و مبعوث‌منه و مبعوث اليه در اين مقام براى آنها منكشف گردد ، و بسط مقال در اين مقام مناسبتى با وضع اين اوراق ندارد . پس ، از آن ، بلكه از برهان صدّيقين نيز ، صرف نظر نموديم ؛ زيرا كه آن را مقدماتى است كه شرح آنها موجب تطويل شود .

تتميم: در بيان تفكر ممنوع و مرغوب در ذات حق

ببايد دانست كه اين‌كه ما گفتيم : تفكر در ذات و اسماء و صفات ، ممكن است جاهل گمان كند كه تفكر در ذات ممنوع است به حسب روايات ، و نداند كه آن تفكر كه ممنوع

است تفكر در اكتناه ذات و كيفيت آن است ؛ چنانچه از روايات شريفه استفاده مى‌شود . و گاهى نيز غير اهل را منع كردند از نظر به بعضى معارف كه مقدمات دقيقه داشته ، چنانچه حكما نيز در هر دو مقام موافق‌اند . اما استحالۀ اكتناه ذات در كتب آنها مبرهن است⁽¹⁾، و منع از تفكر آن نزد جميع مسلّم . و اما شرايط دخول در اين علوم و منع تعليم غير اهل ، در كتب آنها مذكور و وصيت آنها در اوايل كتب يا اواخر آن مسطور است ، چنانچه دو امام فن و فيلسوف بزرگ اسلام ، شيخ ابوعلى سينا ، و صدر المتألّهين⁽²⁾، در آخر اشارات⁽³⁾، و اوّل اسفار⁽⁴⁾، وصيت بليغ در اين باب فرمودند . فراجع .

و اما نظر در ذات براى اثبات وجود و توحيد و تنزيه و تقديس آن ، غايت ارسال انبيا و آمال عرفا بوده ؛ و قرآن كريم و احاديث شريفه مشحون از علم به ذات و كمالات و اسماء و صفات ذات مقدس است ، و ملحدين اسماء را حق تعالى تعيير فرموده⁽⁵⁾. و هيچ كتابى از كتب حكما و متكلمين بيشتر از كتاب كريم الهى و كتب معتبرۀ اخبار ، مثل اصول كافى و توحيد شيخ صدوق ، غور در اثبات ذات و اسماء و صفات ننمودند . و فرق بين مأثورات از انبيا و كتب حكما فقط در اصطلاحات و اجمال و تفصيل است ؛ چنانچه

فرق بين فقه و اخبار راجعۀ به فقه در اصطلاحات و اجمال و تفصيل است ، نه در معنا . ليكن مصيبت در آن است كه در لباس اهل علم بعضى از جاهلان پيدا شده در قرون اخيره كه نديده و نسنجيده و از كتاب و سنّت عارى و برى بوده ، مجرد جهل خود را دليل بطلان علم به مبدأ و معاد دانسته ، براى رواج بازار خود نظر در معارف را ، كه غايت مقصد انبيا و اوليا - سلام اللّه عليهم - است و سر تا پاى كتاب خدا و اخبار اهل بيت - سلام اللّه عليهم - مشحون از آن است ، حرام شمرده و هر ناسزايى و تهمتى را از اهل آن دريغ ندانسته و قلوب بندگان خدا را از علم به مبدأ و معاد منصرف كرده و اسباب تفرقۀ كلمه و شتات جمعيت مسلمين گرديده ؛ و از او اگر سؤال شود كه اين همه تكفير و تفسيق براى چيست ، متشبّث شود به حديث «لاَ تَتَفَكّروُا في ذَاتِ اللّه»⁽¹⁾. اين بيچارۀ جاهل از دو جهت در اشتباه و جهالت است : يكى آن‌كه گمان كرده حكماء تفكر در ذات مى‌كنند ، با آن‌كه آنها تفكر در ذات را و اكتناه آن‌را ممتنع مى‌دانند ؛ و اين خود يكى از مسائل مبرهنۀ آن علم است . و ديگر آن‌كه معنى حديث را ندانسته ، گمان كرده مطلقاً راجع به ذات مقدس نبايد اسمى برده شود .

ما اكنون بعضى از روايات را مى‌نگاريم ، و جمع بين آنها - آنچه به نظر قاصر خويش رسد - مى‌كنيم و حَكَم را انصاف قرار مى‌دهيم . گرچه اين از شرح حديث و قرارداد ما قدرى خارج است ، ولى براى رفع شبهه و ابطال باطل شايد ضرور باشد .

كافى بِإسْنادِهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو جَعْفَر عليه السلام : «تَكَلَّمُوا فِي خَلْقِ اللّه‌ِ وَلاَ تَتَكَلَّمُوا فِي اللّه‌ِ ، فَإِنَّ الْكَلاَمَ فِي اللّه‌ِ لاَ يَزْدَادُ صَاحِبَهُ إِلاَّ تَحَيُّراً»⁽²⁾

عليه‌السلام فرمود : "از آفريده‌هاى خداوند سخن بگوييد و از ذات خدا سخن مگوييد ، زيرا سخن از ذات خدا مايۀ سرگردانى بيشتر گوينده است"» . (الكافي ، ج 1 ، ص 92 ، «كتاب التوحيد» ، «باب النهي عن الكلام في الكيفية» ، حديث 1)

تحير شود . و مرحوم محدّث مجلسى - رحمه اللّه - اين دو احتمال را بدون بيانى كه ما تقريب كرديم احتمال داده‌اند و اوّلى را تقويت فرموده⁽¹⁾.

وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنْ حَرِيزٍ : «تَكَلَّمُوا فِي كُلِّ شَيْءٍ ، وَلاَ تَتَكَلَّمُوا فِي ذَاتِ اللّه‌ِ»⁽²⁾. و به اين مضمون و قريب به آن بعض روايات ديگر وارد است كه ذكر همه ضرور نيست⁽³⁾.

وَفِي الكافي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ - عليه السلام - قَالَ : «إِيَّاكُمْ وَالتَّفَكُّرَ فِي اللّه‌ِ ؛ وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتُمْ أَنْ تَنْظُرُوا إِلَى عَظَمَتِهِ ، فَانْظُرُوا إِلَى عَظِيمِ خَلْقِهِ»⁽⁴⁾. و اين روايت نيز ظاهر در اين است كه مراد از تفكر تفكر در كنه ذات است ، زيرا كه در ذيل حديث فرمايد : «اگر خواستيد عظمت حق تعالى را نظر كنيد ، استدلال كنيد از عظمت خلق بر عظمت حق تعالى» . و اين بر سبيل مثال است و براى نوع مردم است كه طريق معرفت آنها تفكر در خلق است .

اينها ، و بعض احاديث ديگر كه قريب به اينهاست ، احاديث وارده در نهى از تكلم و تفكر است كه معلوم شد خود آنها بنفس‌ها دلالت بر مطلوب ما مى‌نمايد .

و چيزى كه واضح مى‌نمايد مقصد را ، حديث شريف كافى است در باب تفكر : بِإسْنادِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِي اللّه‌ِ وَفِي قُدْرَتِهِ»⁽⁵⁾. پس تفكر در حق و اثبات ذات ، و تفكر در قدرت و ساير اسماء و صفات ، علاوه بر آن‌كه مَنهى نيست ، افضل عبادات است .

و در حديث شريف كافى وارد است كه سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ - عَلَيْهِمَا السَّلام - عَنِ التَّوْحِيدِ ، فَقَالَ : «إِنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَجَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ ، فَأَنْزَلَ اللّه‌ُ

تَعَالَى : (قُلْ هُوَ اللّه‌ُ أَحَدٌ)وَالآيَاتِ مِنْ سُورَةِ «الْحَدِيدِ» إِلَى قَوْلِهِ : (وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ)فَمَنْ رَامَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَقَدْ هَلَكَ»⁽¹⁾. پس ، معلوم مى‌شود اين آيات شريفه ، كه توحيد و تنزيه حق و بعث و رجوع موجودات در آن وارد است ، براى متعمقين و ارباب فكرهاى دقيق نازل شده . باز هم بايد گفت : فكر در حق تعالى حرام است؟ آيا كدام عارف و حكيم بيشتر از معارف وارده در اوّل سورۀ «حديد» آورده؟ غايت معرفت آنها رسيدن به اين است كه )سَبَّحَ للّه‌ِِ مَا فِى السَّموَاتِ وَالأَرْضِ(⁽²⁾. آيا از آيۀ شريفۀ (هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عَلِيمٌ)⁽³⁾. كى براى توصيف حق تعالى و جلوات ذات مقدسش بهتر بيانى دارد؟ به جان دوست قسم كه اگر براى حقّيت كتاب كريم الهى جز اين آيۀ شريفه نبود ، براى اهل دل كفايت مى‌كرد . قدرى مراجعه نماييد به كتاب خدا و خطب و آثار و اخبار رسول اكرم و خلفاى معصومين او - سلام اللّه عليهم - ببينيد در هر مقصد از مقاصد معارف كه تصور مى‌شود كدام حكيم و عارف بيشتر از آنها بيانى نموده . تمام كلماتشان مشحون از توصيف حق و استدلال بر ذات و صفات ذات مقدس است ، به‌طورى كه هر طايفه‌اى به قدر فهم خود از آن برخوردار مى‌شود .

پس ، از مجموع اين اخبار معلوم مى‌شود كه تفكر در ذات به يك مرتبه ممنوع است كه آن تفكر كنه ذات و كيفيت آن است ؛ چنانچه در حديث شريف كافى وارد است : «مَنْ نَظَرَ فِي اللّه‌ِ كَيْفَ هُوَ هَلَكَ»⁽⁴⁾يا آن‌كه جمع بين اخبار ناهيه و آمره شود به اين‌كه يك دسته از مردم كه قلوبشان طاقت استماع برهان ندارد و استعداد ورود در اين‌گونه مباحث

ندارند ، وارد نشوند ؛ چنانچه شاهد بر اين جمع در خود روايات است . و اما كسانى كه اهل آن هستند ، براى آنها راجح ، بلكه افضل از جميع عبادات ، است .

در هر صورت ، ما از مقصد و قرارداد خود به كلى خارج شديم ، ولى چاره‌اى نبود جز تعرض به اين مطلب فاسد و تهمت غير مرضىِّ حق ، كه در اين عصرهاى اخير متداول شده در السنه ، شايد تأثيرى در بعض قلوب كند . و اگر يك نفر قبول اين قول كند ، براى من كفايت كند . وَالْحَمْدُ للّه‌ِِ وَإلَيْهِ الْمُشْتَكى⁽¹⁾.

فصل: در تفكر در مصنوع است

يكى ديگر از درجات تفكر ، فكرت در لطايف صنعت و اتقان آن و دقايق خلقت است ، به قدرى كه در طاقت بشر است . و نتيجۀ آن علم به مبدأ كامل و صانع حكيم است . و اين عكس برهان صدّيقين است ؛ زيرا كه مبدأ برهان در آن مقام حق تعالى عزّ اسمه است ، و از آن علم به تجليات و مظاهر و آيات حاصل شود ؛ و در اين مقامْ مبدأ برهان مخلوقات است ، و از آنها علم به مبدأ و صانع حاصل شود . و اين برهان براى عامه است و آنها را حظى از برهان صدّيقين نيست ؛ و لهذا شايد بسيارى انكار نمايند كه نظر در حق مبدأ علم به خود او شود ، و علم به مبدأ موجب شود علم به مخلوق را .

بالجمله ، تفكر در لطايف و دقايق صنعت و اتقان نظام خلقت از علوم نافعه و از فضائل اعمال قلبيه و افضل از جميع عبادات است ؛ زيرا كه نتيجۀ آن اشرف نتايج است . گرچه جميع عبادات نتيجۀ اصلى و سرّ واقعى آنها حصول معارف است ، ولى كشف اين سرّ و حصول اين نتيجه براى ماها نشود ؛ و از براى آن اهلى است كه هر عبادتى براى آنها بذر مشاهده يا مشاهداتى است . در هر صورت ، اطلاع بر لطايف صنعت و اسرار خلقت به حقيقت تاكنون براى بشر [ميسر] نگرديده . و به‌طورى پايۀ آن دقيق و محكم است و نظام آن جميل و از روى اسلوب كمال است كه در هر موجودى ، اگر چه

حقير به نظر آيد ، اگر بشر با كمال علمى كه در قرن‌ها حاصل كردند دقيق شوند ، به هزار يك از آن اطلاع پيدا نكنند ، تا چه رسد به آن‌كه نظام كلى جُمَلى را در تحت نظر درآورند و بخواهند با افكار جزئيۀ ناقصۀ خود پى به لطايف و دقايق آن برند .

ما اكنون نظر شما را جلب مى‌كنيم به يكى از دقايق خلقت كه نسبتاً نزديك به افهام و از محسوسات به شمار آيد ، تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .

اى عزيز ، نظر كن و تفكر نما در اين نسبتى كه در بين شمس و زمين است به مسافت معيّن و حركت خاص كه زمين دارد به دور خود و شمس ، كه با مدار معيّنى حركت مى‌كند كه شب و روز و فصول از آن حاصل مى‌شود ؛ چه اتقان صنع و حكمت كاملى است كه اگر با اين ترتيب نبود ، يعنى شمس نزديك بود يا دور بود ، در صورت اوّل از حرارت و در صورت دوم از سرما و برودت ، در زمينْ تكوين معدن و نبات و حيوان نمى‌شد . و اگر چنانچه با همين نسبت ساكن بود زمين ، توليد روز و شب و فصول نمى‌شد ، و بيشتر زمين يا تمام آن قابل تكوين نمى‌شد . اكتفا به اين نيز نشده ، اوج ، يعنى غايت دورى زمين از شمس ، در جانب شمال واقع شده كه حرارت زياد نشود و صدمه به مكوّنات وارد نيايد ؛ و حضيض ، يعنى غايت نزديكى شمس به زمين ، در جانب جنوب واقع شده كه از سرما ضرر به ساكنين زمين وارد نشود . به اين نيز اكتفا نشده ، ماه را ، كه تأثير در تربيت موجودات زمين دارد ، در سير با زمين مختلف قرار داده ، به‌طورى كه شمس وقتى در شمال زمين است ، قمر در منطقۀ جنوبى ؛ و به عكس ، وقتى آن يك در منطقۀ جنوبى است ، اين يك در منطقۀ شمالى است ، براى انتفاع سكّان ارض از آنها .

اينها يكى از امور محسوسۀ ضروريه است ؛ ليكن احاطۀ به دقايق و لطايف آن جز خالق آن ، كه علمش محيط است ، احدى پيدا نكند .

چرا اين‌قدر دور رفتيم ، اگر كسى در خلقت خود ، به قدر سعۀ علم و طاقت خود ، تفكر نمايد : اولاً : در مدارك ظاهرۀ خود كه آنها بر طبق مدركات و محسوسات ساخته شده ؛ از براى هر دسته از مدركاتى كه در اين عالم يافت مى‌شود قوّۀ ادراكى قرار داده شده ، با چه وضعيت و ترتيب محيّر العقولى ؛ و امور معنويه را ، كه با حواسّ ظاهره ادراك نتوان

كرد ، حواس باطنه قرار داده شده كه آنها را ادراك نمايد .

از علم الروح و قواى روحانيّۀ نفس ، كه دست بشر از اطلاع بر آن كوتاه است ، صرف نظر نما ؛ علم بدن و تشريح و ساختمان طبيعى و خواص هر يك از اعضاى ظاهره و باطنه را در تحت نظر و فكر بياور ؛ ببين چه نظام غريبى و ترتيب عجيبى است ، با آن‌كه علم بشر با صدها قرن سال به هزار يك آن نرسيده و تمام علما اظهار عجز خود را با زبان فصيح مى‌نمايند ؛ با اين‌كه بدن اين انسان در مقابل ديگر موجودات زمين يك ذرۀ ناقابلى است ، و زمين و همۀ موجودات آن در مقابل نظام شمسى قدر قابلى ندارد ، و تمام منظومۀ شمسى ما در مقابل منظومات شمسيۀ ديگر قدر محسوسى ندارد ؛ و تمام اين نظامات كليه و جزئيه با يك ترتيب منظم و نظام مرتبى بنا شده است كه به ذره‌اى از آن كسى ايراد نتواند كرد ، و عقول تمام بشر از فهم دقيقه‌اى از دقايق آن عاجز است . آيا پس از اين تفكر ، عقل شما محتاج به مطلب ديگرى است براى آن‌كه اذعان كند به آن‌كه يك موجود عالِم قادر حكيمى كه هيچ چيزش شبيه موجودات ديگر نيست اين موجودات را با اين همه حكمت و نظام و ترتيب متقن ايجاد فرموده؟ (أَفِى اللّه‌ِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّموَاتِ وَالأرْضِ)⁽¹⁾.

اين همه صنعت منظم ، كه عقول بشر از فهم كليات آن عاجز است ، بى‌ربط و خود به خود پيدا نشده . كور باد چشم دلى كه حق را نبيند و جمال جميل او را در اين موجودات مشاهده نكند . نابود باد كسى كه با اين همه آيات و آثار باز در شك و ترديد باشد . ولى چه كند انسان بيچاره كه گرفتار اوهام است؟ اگر شما تسبيح خود را ارائه دهيد و دعوى كنيد كه اين تسبيح خود به خود بدون آن‌كه كسى او را تنظيم كرده باشد منظم شده ، همۀ بشر به عقل شما مى‌خندند . مصيبت آن‌جاست كه اگر ساعت بغلى را درآورده همين دعوى را دربارۀ آن نيز نماييد ، آيا شما را از زمرۀ عقلا خارج مى‌كنند و تمام عقلاى عالم شما را رمى به جنون مى‌كنند يا نه؟ آيا كسى كه اين نظام سادۀ جزئى را از رشتۀ علل و اسباب خارج دانست ، بايد گفت مجنون است و از حقوق عقلا بايد او را محروم دانست ، پس چه بايد كرد با كسى كه اين نظام عالم ، نه بلكه اين انسان و نظام

روح و بدن او ، را مدعى است خود به خود پيدا شده؟ او را باز بايد در زمرۀ عقلا حساب كرد؟ آيا كدام بى‌خرد از اين بى‌خردتر است . )قُتِلَ الإِنْسَانُ مَا أكْفَرَهُ(⁽¹⁾مرده باد انسان كه باز زنده به علم نيست و در بحر ضلالت خود غوطه‌ور است .

فصل: در تفكر در احوال نفس است

اشاره

يكى از درجات تفكر ، فكر در احوال نفس است كه از آن نتايج بسيار و معارف بى‌شمار حاصل شود . و ما اكنون نظر به دو نتيجه داريم : يكى علم به يوم معاد ؛ و ديگر علم به بعث رسل و انزال كتب ، يعنى ، نبوت عامه و شرايع حقه .

يكى از حالات نفس ، حال تجرد آن است كه حكماء شامخين كمتر مسأله‌اى از مسائل حكميه را به مثابه آن اهميت داده و مبرهن و واضح نموده‌اند⁽²⁾. و ما اكنون در صدد اثبات تجرد آن به وجه تفصيلى نيستيم ؛ از اين جهت به بعضى ادله ، كه مبادى آن كم مؤونه است ، اكتفا مى‌نماييم و به ذكر مقصد مى‌پردازيم .

برهان اوّل بر تجرّد نفس: اختلافات قواى جسمانى و نفسانى

[برهان اوّل بر تجرّد نفس ]

پس گوييم كه به اتفاق اطبا و علما معرفة الاعضاء و حكم تجربه ، تمام اجزاء بدن انسان ، از امّ الدِماغ ، كه مركز ادراكات و محل ظهور قواى نفس است ، تا آخرين اجزاء كثيفۀ صلبۀ بدن ، از سن سى و پنج سالگى يا سى سالگى به بعد رو به انحطاط و نقصان گذارد و به افق ضعف و سستى نزديك شود . و ما خود نيز تجربه كرديم كه ضعف و سستى در تمام قوا نمايان شود . ولى در همين موقع ، يعنى از سن سى و چهل به بعد ، قواى روحانيه و ادراكات عقليه كامل‌تر است و رو به ترقى و اشتداد است . از اين ، نتيجه حاصل آيد كه قواى ادراكيه عقليه جسمانى نيست ؛ چه اگر جسمانى بودى ، چون ساير

قواى جسمانى رو به ضعف گذاشتى . و نتوان توهم كرد كه از كثرت اعمال قواى فكريه و حصول تجربه قواى عقليه قوى گرديده ، زيرا كه تمام قواى جسمانيه با كثرت اعمال آن و به كار انداختن آن رو به انحلال و زوال رود نه رو به قوت و كمال ؛ و اين خود دليل بر اين است كه قواى عقليه جسم و جسمانى نيست .

و نقض به حال كهولت كه قواى فكريه هم ناقص مى‌شود بى‌محل است ، زيرا كه اولاً : هيچ‌يك از قواى جسمانى تا سن كهولت رو به اشتداد نيست تا آن‌كه گفته شود كه فلان محل از جسم مورد ادراكات عقليه است و تا سن كهولت رو به اشتداد و قوّت بوده ، و اكنون كه ضعيف شده قوۀ فكر هم ضعيف شده . و ثانياً : آن ضعفِ در حالِ كهولت نيز راجع به فكر است كه از قواى حالّۀ در جسم است ، يا آن‌كه احتياج به قواى جسمانيه دارد ؛ و اما ادراكات محضه و ملكات خبيثه يا فاضله در آن وقت نيز قوى‌تر از سابق است ، گرچه اظهار يا ظهورش كمتر باشد . بالجمله ، براى اثبات مدعاى ما همان قوّت ادراك در سن چهل پنجاه سالگى كفايت كند .

و حلّ نقض آن است كه چون نفس بساط خود را از مُلك بدن جمع مى‌كند و قواى او رجوع به باطن ذاتش مى‌نمايد ، هر يك از قوا كه به عالم جسم و جسمانى نزديكتر است زودتر رو به سستى و كلال گذارد ، و هر يك بعيدتر است ديرتر ضعيف شود . و اما قوايى كه از عالم تجرد و ملكوت است قويتر گردد و اشتدادش بيشتر شود ؛ و اين دليل بر آن است كه نفسْ جسم و جسمانى نيست .

برهان دوم بر تجرّد نفس: تضاد خواص و آثار نفس و جسم مطلق

[برهان دوم بر تجرّد نفس ]

و نيز خواص و آثار و افعال نفس مضاد است با خواص و آثار و افعال مطلق اجسام ؛ و اين دليل بر آن است كه نفس جسم نيست . مثلاً ما بالضروره مى‌دانيم كه يك جسم بيش از يك صورت قبول نمى‌كند ، و اگر بخواهد صورت ديگرى بر او وارد شود بايد صورت اوّل از او مفارقت كند تا صورت دوم را قبول نمايد . مثلاً اگر روى صفحۀ كاغذى يك صورت نقش كنى ، در محلى كه نقش است صورت ديگر منتقش نشود ، مگر اين‌كه صورت اوّلى به‌كلى زائل شود . و اين حكم در تمام اجسام جارى است به

ضرورت عقل . اما نفس در عين حال كه صورتى در او منتقش است صورت‌هاى مضادۀ با او نيز در او منتقش مى‌شود بدون اين‌كه صورت اوّل زائل گردد .

و نيز در هر جسمى صورت متناهى نقش بندد ، ولى در نفس صورت غير متناهيه منتقش شود ؛ و از اين جهت حكم كند بر امور غير متناهيه .

و نيز هر جسمى كه صورتى از او زائل گرديد ، آن صورت در آن بدون سبب مستأنف پيدا نشود ، ولى نفسْ صورت‌هايى [را] كه از او غيبت مى‌كند بى‌سببِ خارج عود مى‌دهد .

اثبات معاد از طريق تجرّد و جاودانگى نفس

[اثبات معاد از طريق تجرّد و جاودانگى نفس ]

پس ، معلوم شد كه نفس با همۀ اجسام در خواص و آثار و افعال مضاد است ؛ پس ، آن مجرد است و از سنخ اجسام و جسمانيات نيست ، و مجردات تفاسد پيدا نمى‌كنند - چنانچه در محل خود مبرهن است⁽¹⁾- زيرا كه فساد بى‌مادۀ قابله نشود ، و مجردْ مادّۀ قابله ندارد ، زيرا كه آن از لوازم اجسام است ، پس تفاسد بر او جايز نيست .

پس ، از اينها نتيجه حاصل شد كه نفس به خراب بدن و مفارقت از آن فاسد و خراب نشود ؛ بلكه باقى در عالم ديگرى است و فنا براى آن نيست . و اين معاد روحانى است از براى نفوس و ارواح كه قبل از قيامت براى آنها حاصل است ، تا آن‌كه ارادۀ حق تعلق گيرد به عود آنها به ابدان . و ما اكنون در مقام اثبات مطلق معاد هستيم در مقابل منكر مطلق ؛ و از اين مقدمات به وضوح پيوست .

اثبات نبوّت عامّه از طريق نظام احسن اتمّ

[اثبات نبوّت عامّه از طريق نظام احسن اتمّ ]

و ببايد دانست كه از براى نفوسْ صحت و مرض و صلاح و فساد و سعادت و شقاوتى است كه پى بردن به طرق آن و دقايق مصالح و مفاسد آن براى احدى جز ذات مقدس حق ممكن نيست ؛ ناچار در نظام اتمّ ، كه احسن نظام است و قبل از اين معلوم شد كه منظِّم آن حكيم على‌الاطلاق است و واقف بر همۀ امور است ، تعليم طرق سعادت و

شقاوت و هدايت راه صلاح و فساد و اعلام طرق علاج نفوس ممتنع است اهمال شود ؛ زيرا كه در اهمال آن يا نقص در علم لازم آيد يا نقص در قدرت يا بخل و ظلم بى‌جهت . معلوم شد كه ذات مقدس مبدأ از تمام اينها برى است ، او كامل على‌الاطلاق و مفيض على‌الاطلاق است . و در اهمال هدايت طرق سعادت و شقاوتْ خللى عظيم در حكمت وارد آيد و فساد و اختلال بزرگ بر نظام و مملكت آشكار شود . پس ، در نظام اتمّ لازم شد كه طريق سعادت و شقاوت و طرق هدايت را اعلام فرمايد . و از اين بيان دو نتيجۀ واضحه حاصل شد : يكى آن‌كه شريعت ، كه عبارت از نسخۀ اصلاح امراض نفسانيه است ، جز پيش ذات مقدس حق نيست . و ديگر آن‌كه حق تعالى اعلام آن را ناچار مى‌فرمايد . و معلوم است يك چنين مقصد بزرگ و علم كامل دقيقى كه عقل عقلا از ادراك آن عاجز است و ربط ملك و ملكوت و تأثير صور ملكيه در باطن نفس را احدى نداند ، لابد بايد به طريق وحى و الهام واقع شود ؛ يعنى بايد به تعليم حق باشد . و واضح است كه تمام افراد بشر قابل اين خلعت نيستند و استعداد اين مقام و انجام اين وظيفه را ندارند ، و در هر چند قرن يكى پيدا شود كه لايق يك همچو وظيفه باشد و بتواند يك همچو مقصد بزرگى را انجام دهد . حق تعالى او را مبعوث فرمايد كه طرق سعادت و شقاوت را به بشر بفهماند و مردم را به صلاح خود آگاه نمايد . و اين عبارت از «نبوّت عامه» است .

كامل بودن شريعت اسلام

[ كامل بودن شريعت اسلام ]

و چون كلام منتهى شد بدين‌جا ، به طريق استطراد يك مطلبى را بيان مى‌كنيم ، كه آن را هم به نظر نويسنده از بديهيات بايد محسوب داشت . و آن اين است كه پس از آن‌كه مى‌دانيم با علم ضرورى كه شريعتى از جانب حق تعالى در بين بشر بايد باشد ، و رجوع نماييم به شرايع معمولۀ در بين بشر- كه عمدۀ آنها سه شريعت است : يكى شريعت يهود ، و ديگر شريعت نصارى ، و ديگر شريعت اسلام- مى‌بينيم بالضرورة كه شريعت اسلام در سه مقام ، كه اساس شرايع و مدار تشريع بر آن است - كه يكى راجع به عقايد حقه و معارف الهيه و توصيف و تنزيه حق و معاد و كيفيت آن و علم به ملائكه و توصيف و تنزيه انبيا - عليهم السلام - كه عمده و اصل شرايع است ؛ و ديگر راجع به

خصال حميده و اصلاح نفس و اخلاق فاضله ؛ و سوم راجع به اعمال قالبيۀ فرديه و اجتماعيه ، سياسيه و مدنيه و غير آن - كامل‌تر از ديگران است . بلكه هر منصف بى‌غرض نظر كند ، مى‌يابد كه طرف نسبت با آنها نيست . و در تمام دورۀ زندگانى بشر ، قانون و شريعتى كه به اين اتقان باشد و در تمام مراحل دنيايى و آخرتى كامل و تامّ باشد وجود نداشته ؛ و اين خود بزرگ‌تر دليل بر حقانيت آن است .

بالجمله ، بعد از اثبات نبوّت عامه و اين‌كه شريعتى از براى بشر خداى تعالى تشريع فرموده و طرق هدايت را به آنها فهمانده و آنها را در تحت نظم و نظام درآورده ، اثبات حقّيت دين اسلام احتياج به هيچ مقدمه ندارد جز نظر كردن به خود آن و مقايسۀ بين آن و ساير اديان و شرايع در جميع مراحلى كه تصور مى‌شود احتياج بنى‌الانسان ، از معارف حقه و ملكات نفسانيه ، تا وظايف نوعيۀ و شخصيه و تكاليف فرديه و اجتماعيه . و اين يكى از معانى حديث شريف است كه مى‌فرمايد : «الإسْلامُ يَعْلُو وَلا يُعلَى عَلَيْهِ»⁽¹⁾. زيرا كه هر چه عقول بشر ترقى كند و ادراكات آنها زياد گردد ، وقتى به حُجج و براهين اسلام نظر كنند ، پيش نور هدايت آن خاضعتر شوند و حجتى در عالم غلبه بر آن نكند .

اثبات نبوّت خاصّه

[اثبات نبوّت خاصّه ]

محصّل برهان ما بر اثبات نبوت خاتم النبيين - صلّى اللّه عليه و آله - اين شد كه همين‌طور كه اتقانِ خلقت كائنات و حسن ترتيب و نظم آن ما را هدايت مى‌كند كه يك موجودى منظِّم اوست كه علمش محيط به دقايق و لطايف و جلايل است ، اتقان احكام يك شريعت و حسن نظام و ترتيب كامل آن كه متكفل تمام احتياجات مادى و معنوى ، دنيوى و اخروى ، اجتماعى و فردى است ، ما را هدايت مى‌كند به آن‌كه مشرِّع و منظِّمِ آن يك علم محيط مطلع بر تمام احتياجات عايلۀ بشر است ؛ و چون به بداهت عقل مى‌دانيم كه از عقل يك نفر بشر ، كه تاريخ حيات او را همۀ مورخين ملل نوشته‌اند و شخصى بوده كه تحصيل نكرده و در محيط عارى از كمالات و معارف تربيت شده ، اين ترتيب

كامل و نظام تام و تمام صادر نتواند شد ، بالضروره مى‌فهميم كه از طريق غيب و ماوراءالطبيعه اين شريعت تشريع شده و به طريق وحى و الهام به آن بزرگوار رسيده . وَالْحَمْدُ للّه عَلى وُضُوحِ الحُجَّةِ .

در نظر داشتم كه مقام ديگرى از تفكر را ، كه آن فكرت در عالم ملك است و نتيجۀ آن زهد است ، بيان نمايم ولى چون در مقامات سابقه عنان قلم گسيخته شد و مطلب طولانى ، بلكه خارج از موضوع شد ، لهذا از آن صرف‌نظر نمودم .

فصل: در فضيلت بيدارى شب است

باقى ماند بر ذمّۀ ما بيان دو فقرۀ ديگر از حديث شريف كه مى‌فرمايد : «جَافِ عَنِ اللَّيْلِ جَنْبَكَ وَاتَّقِ اللّه‌َ رَبَّكَ» . جناب مولى امير المؤمنين - سلام اللّه عليه - در اين كلام مبارك قرين اعمال قلبيه و تفكرات منبّهه و تقواى پروردگار ، بيدارى شب و تجافى از فراش را براى عبادت قرار داده است ؛ و اين دليل بر كمال فضيلت و اهميت آن است . چنانچه در احاديث شريفه از اين عمل شريف خيلى تمجيد شده ، و سيرۀ ائمۀ هدى و مشايخ عظام و علماء اعلام بر مواظبت بر آن بوده بلكه بيدارى در آخر شب را با قطع نظر از عبادت اهميت مى‌دادند .

در كتاب وسائل الشيعة ، كه اعظم كتب اماميه و مدار مذهب و مرجع علما و فقها است ، 41 حديث در فضل آن ، و چندين حديث بر كراهت ترك آن ذكر فرموده ، و باز حواله به سابق و لاحق مى‌فرمايد⁽¹⁾.

و البته احاديث در كتب ادعيه و غيره بيش از حد احصاست ؛ ولى ما براى تيمن و تبرك به ذكر چند حديث مى‌پردازيم :

عَنِ الكافي بِإسْنادِه عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - يَقُولُ : «كَانَ فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ - صلّى اللّه عليه وآله - لِعَلِيٍّ قَالَ : يَا عَلِيُّ أُوصِيكَ فِي نَفْسِكَ بِخِصَالٍ

فَاحْفَظْهَا . ثُمَّ قَالَ : اللَّهُمَّ أَعِنْهُ .. . إلى أنْ قالَ : وَعَلَيْكَ بِصَلاَةِ اللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلاَةِ اللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلاَةِ اللَّيْلِ»⁽¹⁾.

«معاوية بن عمّار گويد شنيدم حضرت صادق - عليه السلام - مى‌فرمود : بود در جملۀ وصيت‌هاى پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله - كه به على - عليه السلام - گفت : "يا على وصيت مى‌كنم تو را در خودت به خصلت‌هايى ؛ پس حفظ كن آنها را ." پس از آن گفت : "بار خدايا اعانت فرما او را ." تا آن‌كه فرمود : "و بر تو باد به نماز شب ، و بر تو باد به نماز شب ، و بر تو باد به نماز شب"» . از صدر و ذيل حديث كمال اهميت فهميده مى‌شود .

وعَنِ الخِصالِ بِإسْنادِه عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «قَالَ النَّبِيُّ - صلّى اللّه عليه وآله - لِجَبْرَئِيلَ : عِظْنِي . فَقَالَ : يَا مُحَمَّدُ ، عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ ؛ وَأَحْبِبْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفَارِقُهُ ؛ وَاعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مُلاَقِيهِ ؛ وَاعْلَمْ ، أنَّ شَرَفُ الْمُؤمِنِ قِيَامُهُ بِاللَّيْلِ ، وَعِزُّهُ كَفُّهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاسِ»⁽²⁾. اختصاص دادن به ذكر ، و موعظه نمودن رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - را به اين امر ، از كمال اهميت آن كشف مى‌كند . و اگر جبرئيل امين چيزى مهمتر از آن را مى‌دانست در مقام موعظه آن را عرض مى‌كرد .

وفي المجالس بِإسْنادِه عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ - رضي اللّه عنه - قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللّه‌ِ - صلّى اللّه عليه وآله - فِي حَدِيثٍ : «فَمَنْ رُزِقَ صَلاَةُ اللَّيْلِ مِنْ عَبْدٍ ، أَوْ أَمَةٍ ، قَامَ لِلَّهِ مُخْلِصاً ، فَتَوَضَّأَ وُضُوءاً سَابِغاً ، وَصَلَّى لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِنِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَقَلْبٍ سَلِيمٍ وَعَيْنٍ دَامِعَةٍ ، جَعَلَ اللّه‌ُ تَعَالَى خَلْفَهُ

سَبْعَةَ صُفُوفٍ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ ، فِي كُلِّ صَفٍّ مَا لاَ يُحْصِي عَدَدَهُمْ إِلاَّ اللّه‌ُ ، أَحَدُ طَرَفَيْ كُلِّ صَفٍّ بِالْمَشْرِقِ وَالآخَرُ بِالْمَغْرِبِ ؛ فَإِذَا فَرَغَ ، كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ بِعَدَدِهِمْ دَرَجَاتٍ»⁽¹⁾.

«ابن عباس گفت : فرمود رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - در حديثى : "پس كسى كه روزى شود او را نماز شب از مرد يا زن ، بپا خيزد براى خدا با اخلاص ، پس وضو بگيرد وضوى شادابى ، و نماز كند براى خداى عزّ وجلّ با نيت راستى و قلب سليمى و چشم گريانى ، قرار دهد خداى تعالى پشت سر او هفت صف از ملائكه كه هر صفى را شماره ننمايد عددشان را مگر خدا ، يك جانب هر صف به مشرق و ديگرى به مغرب است . پس وقتى كه فارغ شود ، بنويسد خداى تعالى از براى او به عدد آنها درجاتى"» .

وَ عَنِ العِلَل بِإسْنادِه إلى أَنَسٍ قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ - صلّى اللّه عليه و آله - يَقُولُ : «الرَّكْعَتَانِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا»⁽²⁾.

«انس گويد : شنيدم رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - مى‌فرمود : "دو ركعت در داخل شب محبوب‌تر است پيش من از دنيا و آنچه در اوست"» .

و در احاديثِ بسيار وارد است كه نماز شب شرف مؤمن است و زينت آخرت ؛ چنانچه مال و اولاد زينت دنياست⁽³⁾.

وَ عَنِ العِلَلِ بِإسْنَادِهِ إلى جَابِرِ بْنِ عَبْدِاللّه‌ِ الأَنْصَارِيِّ قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه - صلّى اللّه عليه وآله - يَقُولُ : «مَا اتَّخَذَ اللّه‌ُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً إِلاّ لإطْعَامِ الطَّعَامِ وَالصَّلاَةِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ»⁽⁴⁾.

«جابر گويد : شنيدم رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - مى‌فرمود : "نگرفت خدا ابراهيم را دوست ، مگر براى خورانيدن طعام و نماز كردن در شب و حال آن كه مردم خواب بودند"» . و اگر نبود براى نماز شب جز اين يك فضيلت كفايت مى‌كرد ، ولى براى اهلش ؛ و آن امثال من نيست . ماها نمى‌دانيم خلعتِ «خِلَّت» چه خلعتى است و دوست گرفتن حق تعالى بنده‌اى را چه مقامى است ؛ تمام عقول عاجز است از تصور آن . تمام بهشت‌ها را اگر به خليل دهند به آنها نظر نكند . تو نيز اگر محبوب عزيزى يا صديق محبوبى داشته باشى و بر تو وارد شود ، از هر ناز و نعمتى غفلت كنى و به جمال محبوب و لقاء صديق از آنها مستغنى گردى ، با آن‌كه اين مَثل خيلى بى‌تناسب و فرق بين المشرقين است .

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إبْراهيمَ - في تفسيره - بِإسْنادِه عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : «مَا مِنْ عَمَلٍ حَسَنٍ يَعْمَلُهُ الْعَبْدُ إِلاَّ وَلَهُ ثَوَابٌ فِي الْقُرْآنِ إِلاَّ صَلاَةَ اللَّيْلِ ؛ فَإِنَّ اللّه‌َ لَمْ يُبَيِّنْ ثَوَابَهَا لِعَظيمِ خَطَرِهِ عِنْدَهُ ، فَقَالَ : (تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَمِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ * فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ)»⁽¹⁾.

سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند كه فرمود : «نيست عمل نيكويى كه بجا مى‌آورد آن را بنده مگر اين‌كه از براى آن ثوابى است در قرآن ، به جز نماز شب ؛ پس همانا خداوند بيان نفرموده ثواب آن را براى عظمت شأن آن نزد او پس فرموده : "دور مى‌كنند پهلوهاى خود را از خوابگاه‌ها ؛ مى‌خوانند پروردگار خود را ترسان و طمعكار ؛ و از چيزى كه روزى كرديم آنها را انفاق مى‌كنند ؛ پس نمى‌داند كسى چيزى كه پنهان شده از براى آنها از روشنى ديده و سرور آن جزاى آنچه را عمل مى‌كردند"» .

آيا اين «قرّة العينى» كه خداى تعالى ذخيره فرموده و مخفى نموده ، كه هيچ كس بر آن آگاه نيست ، چيست و چه خواهد بود؟ اگر از جنس انهار جاريه و قصور عاليه و نعمت‌هاى گوناگون بهشتى بود بيان مى‌فرمود ، چنانچه براى ساير اعمال بيان

فرموده ، و ملائكه‌اللّه بر آن مطلع شدند . معلوم مى‌شود غيرِ اين سنخ است و عظمت آن بيشتر از آن است كه گوشزد كسى توان كرد - خصوصاً براى ساكنين اين عالم دنيا - نعمت‌هاى آن عالم را مقايسه مكن به نعمت هاى اين‌جا ؛ گمان مكن بهشت و جنّات آن مثل باغستان‌هاى دنيا منتها قدرى وسيع‌تر و عالى‌تر است ؛ آن‌جا دار كرامت حق و مهمانخانۀ الهى است ؛ تمام اين دنيا مقابل يك تار موى حورالعين بهشتى نيست ، بلكه مقابل يك تار از حُلّه‌هاى بهشتى كه براى اهل آن فراهم شده نيست ؛ با اين تفصيل حق تعالى جزاى نمازگزار در شب را اينها قرار نداده و در مقام تعظيم آن بدان بيان ذكر فرموده . ولى هيهات كه ايمان ما سست و اهل يقين نيستيم ، والاّ ممكن نبود اين‌طور به غفلت بگذرانيم و تا صبح با خواب گران هم‌آغوش شويم . اگر چنانچه بيدارى شب انسان را به حقيقت و سرّ نماز آگاه كند و با ذكر و فكر حق انس بگيرد و شب‌ها مطيّۀ معراج قرب او شود كه ديگر جز جمال جميل حق براى او جزايى نتواند بود .

اى واى به حال ما اهل غفلت كه تا آخر عمر از خواب برنمى‌خيزيم و در سكر طبيعت باقى هستيم ، بلكه هر روز بر مستى و غفلت ما مى‌افزايد . جز مقام حيوانيت و مأكل و مشرب و منكح آنها چيز ديگر نمى‌فهميم ، و هر چه مى‌كنيم ، گرچه از سنخ عبادات هم باشد ، باز براى ادارۀ بطن و فرج مى‌كنيم . گمان كردى كه نماز خليل الرحمان مثل نماز ما بوده؟ خليل عرض حاجت به جبرئيل امين نفرمود⁽¹⁾و ما حاجات خود را از شيطان - اگر گمان كنيم حاجت رواكن است - مى‌طلبيم! ولى باز نااميد نبايد شد . ممكن است پس از مدتى بيدارى شب و انس و عادت به آن ، خداى تعالى كم كم دستگيرى فرمايد و با يك لطف خفى خلعت رحمت بر تو بپوشاند . ولى از سرّ عبادت مجملاً غافل مباش و همه را به تجويد قرائت و تصحيح ظاهر فقط مپرداز . اگر نمى‌توانى مخلص شوى ، لااقل براى آن قرّه‌العينى كه حق تعالى مخفى فرموده بكوش و يادى از فقير عاصى حيوان سيرت

كه از همۀ درجات به حيوانيت قناعت كرده - اگر مايل شدى - بكن ، و با توجه و خلوص نيت بخوان : «أَللّهُمَّ ارْزُقْني التَّجافِيَ عَنْ دارِ الغُرُورِ ، وَالإِنابَةَ إِلَى دارِ الخُلُودِ ، وَالاسْتِعْدادَ لِلْمَوْتِ قَبْلَ حُلُولِ الفَوْتِ»⁽¹⁾.

فصل: در بيان تقوا است

بدان‌كه «تقوا» از «وقايه» به معنى «نگاهدارى» است . و در عرف و لسان اخبار ، عبارت است از حفظ نفس از مخالفت اوامر و نواهى حق و متابعت رضاى او . و كثيراً استعمال شود در حفظ بليغ و نگاهدارى كامل نفس از وقوع در محظورات به ترك مشتبهات . «وَمَنْ أَخَذَ بِالشُّبَهَاتِ ، وَقَعَ فِي الْمُحَرَّمَاتِ وَهَلَكَ مِنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُ»⁽²⁾. «وَمَنْ رَتَعَ حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ»⁽³⁾.

و ببايد دانست كه «تقوا» گرچه از مدارج كمال و مقامات نيست ولى بى‌آن نيز حصول مقامى امكان ندارد ؛ زيرا كه مادامى كه نفس ملوّث به لوث محرّمات است ، داخل در باب انسانيت و سالك طريق آن نيست ؛ و مادامى كه تابع مشتهيات و لذايذ نفسانيه است و حلاوت لذايذ در كام اوست ، اوّل مقام كمالات انسانيه براى او رخ ندهد ؛ و تا حبّ و علاقه به دنيا در قلب او باقى است ، به مقام متوسطين و زاهدين نرسد ؛ و تا حب نفس

در كامن ذات اوست ، به مقام مخلصين و محبين نائل نگردد ؛ و تا كثرات ملك و ملكوت در قلب او ظاهر است ، به مقام مجذوبين نرسد ؛ و تا كثرات اسماء در باطن ذات او متجلى است ، به فناى كلى نائل نگردد ؛ و تا قلب التفات به مقامات دارد ، به مقام كمال فنا نرسد ؛ و تا تلوين در كار است ، به مقام تمكين نرسد و ذات به مقام اسم ذاتى در سرّ او تجلى ازلى و ابدى نكند . پس ، تقواى عامه از محرّمات است ؛ و خاصه از مشتهيات ؛ و زاهدان از علاقۀ به دنيا ؛ و مخلصان از حب نفس ؛ و مجذوبان از ظهور كثرات افعالى ؛ و فانيان از كثرات اسمائى ؛ و واصلان از توجه به فنا ؛ و متمكنان از تلوينات : (فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ)⁽¹⁾.

و از براى هر يك از اين مراتب شرحى است كه ذكر آن جز حيرت در اصطلاحات و محتجب ماندن در حجب مفاهيم براى امثال ما نتيجه‌اى ندارد ، و از براى هر ميدانى اهلى است . اكنون عطف توجه نماييم به ذكر شمه‌اى از تقوا در اوّل امر كه براى نوع مهم است .

فصل: در بيان تقواى عامّه

بدان اى عزيز كه چنانچه از براى اين بدن صحت و مرضى است و علاج و معالجى ، براى نفس انسانى و روح آدميزاده نيز صحت و مرض و سقم و سلامتى و علاج و معالجى است . صحت و سلامت آن عبارت است از اعتدال در طريق انسانيت ؛ و مرض و سقمِ آن اعوجاج از طريق و انحراف از جادۀ انسانيت است . و اهميت امراض نفسانيه هزاران درجه بيشتر از امراض جسمانيه است ، زيرا كه غايت اين امراضْ منتهى مى‌نمايد انسان را به حلول موت ، و همين كه مرگ آمد و توجه نفس از بدن سلب شد ، تمام امراض جسمانيه و خلل‌هاى ماديه از او مرتفع شود و هيچ‌يك از آلام و اسقام بدنيه براى او باقى نماند . وليكن اگر خداى نخواسته داراى امراض روحيه و اسقام نفسيه

باشد ، اوّلِ سلبِ توجهِ نفس از بدن و حصول توجه به ملكوت خويش ، اوّلِ پيدايشِ امراض و اسقام آن است . مَثل توجه به دنيا و تعلق به آن ، مَثل مخدراتى است كه انسان را از خود بى‌خود نموده ؛ و سلب علاقۀ روح از دنياى بدن باعث به خود آمدن آن است . و همين كه به خود آمد ، آلام و اسقام و امراضى كه در باطن ذات داشت همه به او هجوم كند و تمام آنها كه تا آن وقت مخفى بوده و مثل آتشى بوده كه در زير خاكستر پنهان بوده هويدا گردد . و آن امراض و آلام يا از او زائل نشود و ملازم او باشد ؛ يا اگر زائل شدنى باشد ، پس از هزاران سال در تحت فشارها و زحمت‌ها و آتش‌ها و داغ‌ها مرتفع شود : «آخِرُ الدَّوَاءِ الْكَيُّ»⁽¹⁾. قال تعالى : (يَوْمَ يُحْمى عَلَيْهَا فِى نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ)⁽²⁾.

و منزلۀ انبيا - عليهم السلام - منزلۀ اطبّاء مشفق است كه با كمال شفقت و علاقه‌مندى به صحت مرضى نسخه‌هاى گوناگون به مناسبت حال آنها براى آنها آوردند و آنها را هدايت فرمودند به طرق هدايت : «ما طبيبانيم شاگردان حق»⁽³⁾. و منزلۀ اعمال روحيه و قلبيه و اعمال ظاهريه و بدنيه منزلۀ دواى امراض است ؛ چنانچه منزلۀ تقوا در هر مرتبه از مراتبِ آن منزلۀ پرهيز از چيزهاى مضر است براى مرض ؛ تا پرهيز در كار نباشد ممكن نيست كه مرضى مبدل به سلامت شود و نسخۀ طبيب مؤثر افتد .

در امراض جسمانيه گاهى ممكن است كه با ناپرهيزىِ جزئى باز دوا و طبيعتْ غالب آيد و صحت عود كند ، زيرا كه طبيعتْ خود حافظ صحت است و دوا مُعينِ آن ؛ وليكن در امراض روحيه امر خيلى دقيق است ، زيرا كه طبيعت بر نفس از اوّل امر چيره شده و

وجهۀ نفس رو به فساد و منكوس است (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ)⁽¹⁾. از اين جهت به مجرد فى الجمله ناپرهيزى امراض بر او غلبه كند و رخنه‌ها از اطراف بر او باز كند تا صحت را بكلى از بين ببرد .

پس ، انسانِ مايل به صحت نفس و شفيق به حال خود و علاقه‌مند به صحت ، پس از تنبه به اين‌كه راه چاره از خلاصى از عذاب اليم منحصر است به عمل كردن به دستور انبيا و دستورات آنها منحصر است به دو چيز ؛ يكى اتيان به مصلحات و مستصحّات نفسانيه و ديگر پرهيز از مضرات و مولمات آن ، و معلوم است كه ضرر محرّمات در مفسدات نفسانيه از همه چيز بيشتر است و از اين سبب محرّم شده‌اند ، و واجبات در مصلحات از هر چيز مهمتر است و از اين جهت واجب شده‌اند ، و افضل از هر چيز و مقدم بر هر مقصد و مقدمۀ پيشرفت و راه منحصر مقامات و مدارج انسانيه اين دو مرحله است كه اگر كسى مواظبت به آنها كند از اهل سعادت و نجات است ، و مهمترين اين دو تقواى از محرّمات است - و اهل سلوك نيز اين مقام را مقدم شمارند بر مقام اوّل ، و از مراجعۀ به اخبار و آثار و خطب نهج البلاغه واضح شود كه حضرات معصومين نيز به اين مرحله بيشتر اهميت داده‌اند - پس ، اى عزيز اين مرحلۀ اوّل را خيلى مهم شمار و مواظبت و مراقبت در امر آن نما كه اگر قدم اوّل را درست برداشتى و اين پايه را محكم كردى ، اميد وصول به مقامات ديگر است ، والاّ رسيدن به مقاماتْ ممتنع و نجات بس مشكل و صعب مى‌شود .

جناب عارف بزرگوار و شيخ عالى مقدار ما⁽²⁾مى‌فرمودند كه مواظبت به آيات شريفۀ آخر سورۀ «حشر» ، از آيۀ شريفۀ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ)⁽³⁾تا آخر سورۀ مباركه با تدبّر در معنى آنها در تعقيب نمازها خصوصاً در اواخر شب كه قلب فارغ البال است ، خيلى مؤثر است در اصلاح نفس . و نيز براى

جلوگيرى از شرّ نفس و شيطان دوام بر وضو را سفارش مى‌فرمودند و مى‌گفتند : وضو به منزلۀ لباس جُندى⁽¹⁾است . و در هر حال از قادر ذوالجلال و خداوند متعال جلّ جلاله با تضرع و زارى و التماس بخواه كه تو را توفيق دهد در اين مرحله ، و از تو يارى فرمايد در حصول ملكۀ تقوا .

و بدان‌كه اوايلِ امر قدرى مطلب سخت و مشكل مى‌نمايد ، ولى پس از چندى مواظبتْ زحمت به راحت مبدل مى‌شود و مشقت به استراحت ، بلكه به يك لذت روحانى خالصى بدل مى‌شود كه اهلش آن لذت را با جميع لذات مقابل نكنند . و ممكن است - ان شاء اللّه - پس از مواظبت شديد و تقواى كامل از اين مقام به مقام تقواى خواص ترقى كنى كه آن تقواى از مستلذات نفسانيه است ؛ زيرا كه لذت روحانى را كه چشيدى ، از لذات جسمانيه كم كم منصرف شوى و از آنها پرهيز كنى ؛ پس راه بر تو سهل و آسان شود ، و بالاخره لذات فانيۀ نفسانيه را چيزى نشمارى ، بلكه از آنها متنفر شوى و زخارف دنيا در چشمت زشت و ناهنجار آيد ؛ و وجدان كنى و بيابى كه از هر يك از لذات اين عالَم در نفس اثرى و در قلب لكۀ سودايى حاصل شود كه باعث شدت انس و علاقه به اين عالم شود ، و اين خود اسباب اخلاد در ارض گردد و در حين سكرات موت به ذلت و سختى و زحمت و فشار مبدل گردد ، چه كه عمدۀ سختى سكرات موت و نزع روح و شدت آن در اثر همين لذات و علاقۀ به دنياست ؛ چنانچه پيش از اين اشاره به آن شد .

و چون انسان وجدان اين معنى كرد ، لذات اين عالم از نظرش به كلى بيفتد و از تمام دنيا و زخارف آن متنفر گردد و گريزان شود . و اين خود ترقى از مقام دوم است به مقام سوم تقوا . پس ، راه سلوك الى اللّه سهل و آسان شود و طريق انسانيت براى او روشن و وسيع گردد ، و قدم او كم كم قدم حق شود و رياضت او رياضت حق گردد ، و از نفس و آثار و اطوار آن گريزان شود و در خود عشق به حق مشاهده كند و به وعده‌هاى بهشت و حور و قصور قانع نشود ، و مطلوب ديگرى و منظور ديگرى طلب كند و از خودبينى و خودخواهى متنفر گردد . پس ، تقوا از محبت نفس نمايد و متقى از توجه به

خود و خودخواهى شود . و اين مقامى است بس شامخ و رفيع و اوّل مرتبۀ حصول روايح ولايت است . و حق تعالى او را در كنف لطف خود جاى دهد و از او دستگيرى فرمايد و مورد الطاف خاصۀ حق شود . و آنچه پس از اين براى سالك رخ دهد از حوصلۀ تحرير خارج است . وَالْحَمْدُ للّه أَوَّلاً وآخِراً وَظاهِراً وباطِناً ، وَالصَّلاةُ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطاهِرينَ .

حديث سيزدهم: توكّل

اشاره

حديث سيزدهم [ توكّل ]

الحديث الثالث عشر : بِالسَّنَدِ المُتَّصِل إلَى الشَّيْخِ الجَليلِ ، ثِقَةِ الإسْلامِ ، مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلاَّلِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الأَوَّلِ - عليه السلام - قَالَ : سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّه‌ِ عَزَّ وَجَلَّ : (وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّه‌ِ فَهُوَ حَسْبُهُ)⁽¹⁾. فَقَالَ : «التَّوَكُّلُ عَلَى اللّه‌ِ دَرَجَاتٌ . مِنْهَا : أَنْ تَتَوَكَّلَ عَلَى اللّه‌ِ فِي أُمُورِكَ كُلِّهَا ، فَمَا فَعَلَ بِكَ كُنْتَ عَنْهُ رَاضِياً ، تَعْلَمُ أَنَّهُ لاَ يَأْ لُوكَ خَيْراً وَفَضْلاً ، وَتَعْلَمُ أَنَّ الْحُكْمَ فِي ذَلِكَ لَهُ ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّه‌ِ بِتَفْوِيضِ ذَلِكَ إِلَيْهِ وَثِقْ بِهِ فِيهَا وَفِي غَيْرِهَا»⁽²⁾.

ترجمه : «على بن سويد گويد : پرسش كردم حضرت موسى بن جعفر - عليهما السلام - را از قول خداى عزّ وجلّ : (وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّه‌ِ فَهُوَ حَسْبُهُ) . پس فرمود : "توكل بر خدا را درجاتى است . از آنها اين است كه توكل كنى بر خدا در كارهاى خودت ، تمام آنها ؛ پس آنچه كرد به تو ، بوده باشى از او خشنود . بدانى همانا او منع نكند تو را نيكويى و فضل را ؛ و بدانى همانا فرمان در آن مر او راست . پس ، توكل كن بر خدا به واگذارى آن به سوى او ، و اعتماد كن به خدا در آنها و غير آنها"» .

شرح : «حلاّل» ، به تشديد ، فروشندۀ «حَلّ» است و آن روغن كنجد است . و

«ابوالحسن اوّل» حضرت كاظم - عليه السلام - است ؛ چنانچه «ابوالحسن» مطلق نيز آن بزرگوار است . و ابوالحسن ثانى حضرت رضا - عليه السلام - و ثالث حضرت هادى - عليه السلام - است .

و «توكّل» به حسب لغت اظهار عجز است و اعتماد بر غير است . واتَّكَلْتُ عَلى فُلانٍ في أَمْري ، اِعْتَمَدْتُهُ . وأَصْلُه : إوْ تَكَلْتُ . وَ«حَسْبُهُ» أَيْ ، مُحْسِبُهُ وَكافِيِه⁽¹⁾. و «يَأْلُوكَ» از أَلا ، يَأْلُو ، أَلْواً ، به معنى «تقصير» است . بعضى گفته‌اند : وقتى كه متعدّى به دو مفعول شود ، تضمين شود معنى منع را⁽²⁾. و آن بد نيست و معنى سليس‌تر آيد ؛ گرچه لزومى هم ندارد و با معنى تقصير هم درست آيد ؛ چنانچه از صحاح هم خلاف آن استفاده شود ؛ زيرا كه او گويد : «أَلا يَأْلُو ، أَىْ قَصَّرَ . وفُلانٌ لا يَأْلُوكَ نُصْحاً»⁽³⁾. از آن معلوم شود كه با دو مفعول نيز به همان معنى است . و توكل غير از تفويض است و هر دو غير از «رضا» و غير از «وثوق» هستند ؛ چنانچه پس از اين بيان خواهد شد ان شاء اللّه . و ما در ضمن چند فصل آنچه محتاج است حديث شريف به بيان شرح دهيم .

فصل: در بيان معانى توكل است و درجات آن

بدان‌كه از براى «توكل» معانى متقاربه‌اى با تعبيرات مختلفه نمودند به حسب مسالك مختلفه :

چنانچه صاحب منازل السائرين فرمايد : التَّوَكُّلُ كِلَةُ الأَمْرِ كُلِّه إلى مالِكِه وَالتَّعْويلُ عَلى وِكالَتِهِ⁽⁴⁾. يعنى «توكل» واگذار نمودن تمام امور است به صاحب آن و اعتماد نمودن است [بر] وكالت او . و بعض عرفا فرمودند : التَّوَكُّلُ طَرْحُ البَدَنِ فِي العُبُودِيَّةِ وَتَعَلُّقُ القَلْبِ

بِالرُّبُوبِيَّةِ⁽¹⁾. يعنى «توكل» انداختن بدن است در بندگى و تعلق قلب است به پرورندگى . يعنى صرف قواى بدن را در راه اطاعت حق ، و تصرف ننمودن در امور و واگذار نمودن آنها را به پروردگار .

و بعضى گفته‌اند : التَّوَكُّلُ عَلَى اللّه انْقِطاعُ العَبْدِ في جَميعِ ما يَأْمُلُهُ مِنَ المَخْلُوقينَ⁽²⁾. يعنى «توكل بر خدا بريدن بنده است تمام آرزوهاى خود را از مخلوق و پيوستن به حق است از آنها» .

بالجمله ، معانى مذكوره متقارب در معنى هستند و بحث در مفهوم لزومى ندارد . و آنچه گفتنى است آن است كه از براى آن درجات مختلفه است به حسب اختلاف مقامات بندگان ، و چون علم به درجات توكل مبتنى است بر علم به درجات عباد در معرفت ربوبيت حق - جلّ جلاله - ناچار ذكرى از آن در ميان آريم .

پس ، بدان‌كه يكى از اصول معارف ، كه مقامات سالكين بدون آن حاصل نشود ، علم به ربوبيت و مالكيت حق است و كيفيت تصرف ذات مقدس است در امور . و ما وارد در اين بحث از وجهۀ علمى نشويم ، زيرا كه مبتنى است بر تحقيق جبر و تفويض ، و آن با وضع اين اوراق مناسبتى ندارد⁽³⁾، و فقط بيان درجات مردم را در معرفت به آن مى‌نماييم .

پس ، گوييم كه مردم در معرفت ربوبيت ذات مقدس بسى مختلف و متفاوت‌اند . عامۀ موحدين حق تعالى را خالق مبادى امور و كليات جواهر و عناصر اشيا مى‌دانند ، و تصرف او را محدود مى‌دانند و احاطۀ ربوبيت را قائل نيستند . اينها به حسب لقلقۀ لسان گاهى مى‌گويند : مقدِّر امور حق است و همه چيز در تحت تصرف اوست و هيچ موجودى بى‌ارادۀ مقدسۀ او موجود نشود ، ولى صاحب اين مقام نيستند ، نه علماً و نه ايماناً و نه شهوداً و وجداناً . اين دسته از مردم ، كه ما خود نيز گويى داخل آنها هستيم ،

علم به ربوبيت حق تعالى ندارند و توحيدشان ناقص و از ربوبيت و سلطنت حق محجوب‌اند به اسباب و علل ظاهره ، و داراى مقام توكل ، كه اكنون سخن در آن است ، نيستند جز لفظاً و ادعائاً ؛ و لهذا در امور دنيا به هيچ‌وجه اعتماد [به حق] نكنند و جز به اسباب ظاهره و مؤثرات كونيه به چيز ديگر متشبث نشوند ؛ و اگر گاهى در ضمن توجهى به حق كنند و از او مقصدى طلبند ، يا از روى تقليد است يا از روى احتياط است ،

زيرا كه ضررى در آن تصور نكنند و احتمال نفع نيز مى‌دهند ، در اين حال رائحه‌اى از توكل در آنها هست ؛ ولى اگر اسباب ظاهره را موافق ببينند ، به كلى از حق تعالى و تصرف او غافل شوند .

و اين‌كه گويند : توكل منافات ندارد با كسب و عمل ، مطلب صحيحى است ، بلكه مطابق برهان و نقل است ، ولى احتجاب از ربوبيت و تصرف [او] و مستقل شمردن اسبابْ منافى توكل است . اين دسته از مردم كه در كارهاى دنيايى هيچ تمسك و توكّلى ندارند ، راجع به امور آخرت خيلى لاف از توكل زنند! در هر علم و معرفت يا تهذيب نفس و عبادت و اطاعت كه تهاون كنند و سستى و تنبلى نمايند ، فوراً اظهار اعتماد بر حق و

فضل او و توكل بر او نمايند . مى‌خواهند بدون سعى و عمل با لفظ «خدا بزرگ است» و «متوكليم به فضل خدا» درجات آخرتى را تحصيل كنند! در امور دنيا گويند : سعى و عمل و توكل با اعتماد به حق منافات ندارد ، و در امور آخرتْ سعى و عمل را منافى با اعتماد به فضل حق و توكل بر او شمارند . اين نيست جز از مكائد نفس و شيطان ، زيرا كه اينها نه در امور دنيا و نه در امور آخرت متوكل‌اند و در هيچ يك اعتماد به حق ندارند ؛ لكن چون امور دنيوى را اهميت مى‌دهند ، به اسباب متشبث مى‌شوند و به حق و تصرف او اعتماد نكنند ؛ و به‌عكس كارهاى آخرت را چون اهميت نمى‌دهند و ايمان حقيقى به يوم معاد و تفاصيل آن ندارند ، براى آن عذرى مى‌تراشند . گاهى مى‌گويند : خدا بزرگ است ، گاهى اظهار اعتماد به حق و شفاعت شافعين مى‌كنند ، با اين‌كه تمام اين اظهارات جز لقلقۀ لسان و صورت بى‌معنى چيز ديگر نيست و حقيقت ندارد .

طايفۀ دوم اشخاصى هستند كه يا با برهان يا با نقل معتقد شدند و تصديق كردند كه حق تعالى مقدّر امور است و مسبِّب اسباب و مؤثر در داروجود و قدرت و تصرف او

محدود به حدى نيست . اينها در مقام عقل توكل به حق دارند ، يعنى اركان توكل پيش آنها عقلاً و نقلاً تمام است ، از اين جهت خود را متوكل دانند . و دليل بر لزوم توكل نيز اقامه كنند ؛ زيرا كه اركان توكل را ثابت نمودند ، و آن چند چيز است : يكى آن‌كه حق تعالى عالِم به احتياج عباد است ؛ يكى آن‌كه قدرت دارد به رفع احتياجات ؛ يكى آن‌كه بخل در ذات مقدسش نيست ؛ يكى آن‌كه رحمت و شفقت بر بندگان دارد ؛ پس ، لازم است توكل كردن بر عالمِ قادرِ غير بخيلِ رحيم بر بندگان ؛ زيرا كه قائم به مصالح آنها مى‌شود و نگذارد از آنها فوت شود مصلحتى ، گرچه خود آنها تميز ندهند مصالح را از مفاسد . اين طايفه گرچه علماً متوكل‌اند ، ولى به مرتبۀ ايمان نرسيده ، و از اين جهت در امور متزلزل‌اند و عقل آنها با قلب آنها در كشمكش است و عقل آنها مغلوب است ؛ زيرا كه قلوب آنها متعلق به اسباب است و از تصرف حق محجوب است .

طايفۀ سيّم آنان‌اند كه تصرف حق را در موجودات به قلوب رسانده و قلوب آنها ايمان آورده به اين‌كه مقدّر امورْ حق تعالى و سلطان و مالك اشيا اوست ؛ و با قلم عقل در الواح دل‌ها اركان توكل را رسانده‌اند . اينها صاحب مقام توكل هستند . ولى اين طايفه نيز در مراتب ايمان و درجات آن بسيار مختلف‌اند تا به درجۀ اطمينان و كمال آن رسد كه آن وقت درجۀ كاملۀ توكل در قلوب آنها ظاهر شود و تعلق و دلبستگى به اسباب پيدا نكنند و دل آنها چنگ به مقام ربوبيت زند و اطمينان و اعتماد به او پيدا كند ؛ چنانچه آن عارف توكل را تعريف كرد به «طرح بدن در راه عبوديت و تعلق قلب به ربوبيت» .

اينها كه ذكر شد در صورتى است كه قلب واقع باشد در مقام كثرت افعالى ، و الاّ از مقام توكل بگذرد و خارج از مقصود گردد .

پس ، معلوم شد كه توكل را درجاتى است ، و شايد درجه‌اى را كه حديث شريف متعرض شده است توكلى است كه در طايفۀ دوم باشد ، زيرا كه مبادى آن را علم قرار داده . و شايد اشاره به درجات ديگر كه در اعتبار ديگر است باشد ؛ زيرا كه از براى توكل درجات ديگرى به تقسيم ديگر است . و آن چنان است كه همان‌طور كه در درجات سلوكْ اصحاب عرفان و رياضتْ از مقام كثرت به وحدت مثلاً كم كم رسند و فناى مطلق افعالى دفعتاً واقع نشود ، بلكه تدريجاً شود - اوّل در مقام خود و پس از آن در

ساير موجودات مشاهده شود - حصول توكل و رضا و تسليم و ساير مقامات نيز به‌تدريج گردد : ممكن است اوّل در پاره‌اى امور و در اسباب غائبۀ خفيه توكل كند ؛ پس از آن كم كم به مقام مطلق رسد ، چه اسباب ظاهرۀ جليّه داشته باشد يا اسباب باطنۀ خفيه ، و چه در كارهاى خود باشد يا بستگان و متعلقان خود . از اين جهت در حديث شريف فرمود : يكى از درجات آن است كه در تمام امورت توكل كنى .

فصل: در بيان فرق بين توكل و رضاست

بدان‌كه مقام «رضا» غير از مقام توكل است ؛ بلكه از آن شامخ‌تر و عالى‌تر است ، زيرا كه «متوكل» طالب خير و صلاح خويش است ، و حق تعالى را كه فاعل خير داند وكيل كند در تحصيل خير و صلاح ؛ و «راضى» فانى كرده است ارادۀ خود را در ارادۀ حق و از براى خود اختيارى نكند ؛ چنانچه از بعض اهل سلوك پرسيدند : ما تُريدُ؟ قالَ : اُريدُ أَنْ لا اُريدَ⁽¹⁾مطلوب او مقام «رضا» بود .

و اما در حديث شريف كه فرموده است : «فَما فَعَلَ بِكَ كُنْتَ عَنْهُ راضِياً» . مقصود از آن ، مقام رضا نيست ؛ و لهذا دنبال آن فرموده : "بدانى كه حق تعالى هرچه مى‌كند خير و فضل تو در آن است ." گويى حضرت خواسته است در سامع ايجاد مقامِ توكل فرمايد ، لهذا از براى آن مقدماتى ترتيب داده است : اوّل فرموده : «تَعْلَمُ أَنَّهُ لاَ يَأْ لُوكَ خَيْراً وَفَضْلاً» . و پس از آن فرموده است : «وَتَعْلَمُ أَنَّ الْحُكْمَ فِي ذَلِكَ لَهُ» .

البته كسى كه بداند حق تعالى قادر است بر هر چيز و خير و فضل او را از دست ندهد ، مقام توكل براى او حاصل شود ؛ زيرا كه دو ركن بزرگ توكل همان است كه ذكر فرموده ، و دو ركن يا سه ركن ديگر را براى وضوح آن ذكر نفرموده .

پس ، نتيجه از مقدمات مذكوره و مطويۀ معلومه حاصل شود كه هرچه حق تعالى

كند موجب خشنودى و رضايت است ، زيرا كه خير و صلاح در آن است ؛ پس مقام توكل حاصل آيد ، و لهذا تفريع فرموده است : فَتَوكَّلْ عَلَى اللّه .

فصل: در فرق بين تفويض و توكل و ثقه

بدان‌كه «تفويض» نيز غير از توكل است ؛ چنانچه «ثقه» غير از هر دو است . و از اين جهت آنها را در مقامات سالكان جداگانه شمرده‌اند . خواجه فرمايد : التَّفْويضُ أَلْطَفُ إشارَةً وَأَوْسَعُ مَعْنىً مِنَ التَوَكُّلِ . ثُمَّ قالَ : التَوَكُّلُ شُعْبَةٌ مِنْهُ⁽¹⁾. يعنى «تفويض» لطيف‌تر و دقيق‌تر از توكل است ، زيرا كه تفويض آن است كه بنده حول و قوت را از خود نبيند و در تمام امور خود را بى‌تصرف داند و حق را متصرف ؛ و اما در توكل چنان نيست ، زيرا كه متوكلْ حق را قائم مقام خود كند در تصرف و جلب خير و صلاح .

و اما [تفويض] اوسع است و توكل شعبه‌اى است از آن ، زيرا كه توكل در مصالح است ، به خلاف تفويض كه در مطلق امور است . و نيز توكل نمى‌باشد مگر بعد از وقوعِ سبب موجبِ توكل ، يعنى امرى كه در آن توكل مى‌كند بنده بر خدا ، مثل توكل پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله - و اصحابش در حفظ از مشركين وقتى كه گفته شد به آنها : (إِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَاناً وَقَالُوا حَسْبُنَا اللّه‌ُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)⁽²⁾. و اما تفويض قبل از وقوع سبب است ، چنانچه در دعاى مروى از رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - است : «اَللّهُمَّ إنّي أَسْلَمْتُ نَفْسي إلَيْكَ وَألْجَأْتُ ظَهْري إلَيْكَ وَفَوَّضْتُ أَمري إلَيْكَ»⁽³⁾. و گاهى بعد از وقوع سبب است ، مثل تفويض مؤمن آل فرعون⁽⁴⁾. اين‌كه ذكر كردم

محصَّل ترجمۀ شرح عارف معروف ، عبدالرزّاق كاشانى⁽¹⁾است از كلام جناب عارف كامل ، خواجه عبداللّه ، با مختصر تفاوت و اختصار⁽²⁾. و كلام خواجه نيز دلالت بر آن دارد .

ليكن در بودن توكلْ شعبه‌اى از تفويضْ نظر است ؛ و در اعم شمردن تفويض را از توكل مسامحۀ واضحه است . و نيز دليلى نيست بر آن كه توكل فقط بعد از وقوع سبب است ، بلكه در هر دو مورد جاى توكل هست .

و اما در حديث شريف كه فرمود : «فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّه‌ِ بِتَفْوِيضِ ذَلِكَ إِلَيْهِ» تواند بود كه چون توكل نيست مگر با رؤيت تصرف خويش ، لهذا براى خود وكيل اتخاذ نموده در امرى كه راجع به خود مى‌داند ، حضرت خواسته است او را ترقى دهد از مقام توكل به تفويض ، و به او بفهماند كه حق تعالى قائم مقام تو نيست در تصرف ، بلكه خود متصرف ملك خويش و مالك مملكت خود است . خواجه نيز در منازل السائرين ، در درجۀ ثالثۀ توكل ، تنبه به اين معنى داده⁽³⁾.

و امّا «ثقه» نيز غير از توكل و تفويض است ؛ چنانچه خواجه فرموده : الثَّقَةُ سَوادُ عَيْنِ التوَكُّلِ ، وَنُقْطَةُ دائِرَةِ التَّفْويضِ ، وَسُوَيْداءُ قَلْبِ التَّسْليم⁽⁴⁾. يعنى مقامات ثلاثه بدون آن حاصل نشود . بلكه روح آن مقاماتْ ثقۀ به خداى تعالى است ؛ و تا بنده وثوق به حق تعالى نداشته باشد داراى آنها نشود . پس ، معلوم شد نكتۀ آن‌كه حضرت پس از توكل و تفويض فرمودند : «ثِقْ بِه فيها وَفِي غَيْرِها» .

حديث چهاردهم: خوف و رجا

اشاره

حديث چهاردهم [ خوف و رجا ]

الحديث الرابع عشر : بِسَنَدِيَ المُتَّصِلِ إلى مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ ، ثِقَةِ الإِسْلام وَعِمادِ المُسْلِمينَ ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغَيْرَةِ ، أَوْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - علیه السلام - قَالَ : قُلْتُ لَهُ : مَا [كَانَ] فِي وَصِيَّةِ لُقْمَانَ؟ قَالَ : «كَانَ فِيهَا الأَعَاجِيبُ ؛ وَكَانَ أَعْجَبَ مَا كَانَ فِيهَا أَنْ قَالَ لابْنِهِ : خَفِ اللّه‌َ عَزَّ وَجَلَّ خِيفَةً لَوْ جِئْتَهُ بِبِرِّ الثَّقَلَيْنِ لَعَذَّبَكَ ؛ وَارْجُ اللّه‌َ رَجَاءً لَوْ جِئْتَهُ بِذُنُوبِ الثَّقَلَيْنِ لَرَحِمَكَ» ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِاللّه‌ِ عليه السَّلام : «كَانَ أَبِي يَقُولُ : إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤمِنٍ إِلاَّ وَفِي قَلْبِهِ نُورَانِ : نُورُ خِيفَةٍ ، وَنُورُ رَجَاءٍ ، لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا ؛ وَلَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا»⁽¹⁾.

ترجمه : راوى گويد : «گفتم به حضرت صادق - عليه السلام - چه چيز بود وصيت لقمان؟ گفت : بود در آن شگفت‌ها . و عجب‌تر چيزى كه بود در آن اين بود كه گفت مر پسر خويش را : "بترس خداى عزّ وجلّ را ترسيدنى كه اگر آورده باشى به طاعت جن و انس ، هر آينه عذاب كند تو را ؛ و اميدوار باش خداوند را اميدى كه اگر آورده باشى او را به گناه‌هاى جن و انس ، هر آينه بيامرزد تو را ." پس از آن گفت حضرت صادق عليه السلام : بود پدرم كه مى‌گفت : "همانا نيست بندۀ مؤمنى مگر در دل او دو نور است : نور ترس و نور اميد . اگر كشيده شود اين ، افزون نشود بر اين ؛ و اگر كشيده شود اين ، افزون نيايد بر اين"» .

شرح : جوهرى⁽¹⁾در صحاح گويد كه گويا «اعاجيب» جمع «اعجوبه» است ؛ چنانچه «احاديث» جمع «احدوثه» است⁽²⁾. و بعضى گويند كه «اعجوبه» چيزى است كه نيكويى يا زشتى آن به شگفت آورد . و در اين حديث مراد اوّل است⁽³⁾. و چنين نمايد كه آن در اصل مختص به چيزى باشد كه حُسْنش شگفت آورد ؛ گرچه در استعمال تطفلاً در اعم مستعمل شود .

و «برّ» بر خلاف عقوق است ، و فلانٌ يَبَرُّ خالِقَهُ ؛ يعنى اطاعت مى‌كند او را . چنانچه جوهرى تصريح كرده⁽⁴⁾و «ثقلان» جن و انس است .

و اين حديث شريف دلالت دارد بر اين‌كه خوف و رجا هر دو بايد به مرتبۀ كمال باشد ؛ و يأس از رحمت و ايمنى از مكر به‌كلّى ممنوع است ؛ چنانچه احاديث بسيار بر آن دلالت كند⁽⁵⁾، و كتاب كريم تنصيص بر آن فرمايد⁽⁶⁾. و ديگر آن‌كه بايد هيچ‌يك بر ديگرى رجحان نداشته باشد . و ما ان شاء اللّه در ضمن چند فصل بيان آن و ديگر مناسبات حديث شريف را مى‌نماييم .

فصل: در بيان آن‌كه انسان عارف را دو نظر است

بدان‌كه انسان عارف به حقايق و مطلع از نسبت بين ممكن و واجب - جلّ [و] علا - داراى دو نظر است : يكى نظر به نقصان ذاتى خود و جميع ممكنات و سيه‌رويى كائنات ،

كه در اين نظر علماً يا عيناً بيابد كه سر تا پاى ممكن در ذُلّ نقص و در بحر ظلمانى امكان و فقر و احتياج فرو رفته ازلاً و ابداً و به هيچ وجه از خود چيزى ندارد و ناچيز صرف و بى‌آبروى محض و ناقص على‌الاطلاق است ؛ بلكه اين تعبيرات نيز در حق او درست نيايد و از تنگى تعبير است و ضيق مجال سخن ، والاّ نقص و فقر و احتياجْ فرع شيئيت است و براى جميع ممكنات و كافۀ خلايق از خود چيزى نيست . در اين نظر اگر تمام عبادات و اطاعات و عوارف و معارف را در محضر قدس ربوبيت برد ، جز سرافكندگى و خجلت و ذلت و خوف چاره‌اى ندارد . چه اطاعت و عبادتى؟ از كى براى كى؟ تمام محامد راجع به خود اوست ، و ممكن را در او تصرفى نيست ، بلكه از تصرف ممكنْ نقص عارض اظهار محامد و ثناى حق شود كه اكنون عنان قلم را از او منصرف مى‌نماييم . و در اين مقام فرمايد : (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّه‌ِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ)⁽¹⁾. چنانچه در مقام اوّل فرمايد : (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّه‌ِ)⁽²⁾و قائل در اين مقام گويد :

پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت++آفرين بر نظر پاك خطا پوشش باد⁽³⁾قول پير راجع به مقام دوم و قول خود قائل راجع به مقام اوّل است . پس ، در اين نظر خوف و حزن و خجلت و سرافكندگى انسان را فرا گيرد .

و ديگر نظر به كمال واجب و بسط بساط رحمت و سعۀ عنايت و لطف او . مى‌بيند اين همه بساط نعمت و رحمت‌هاى گوناگون ، كه احاطۀ بر آن از حوصلۀ حصر و تحديد خارج است ، بى‌سابقۀ استعداد و قابليت است ؛ ابواب الطاف و بخشش را به روى بندگان گشوده است بى‌استحقاق ؛ نعم او ابتدايى و غير مسبوق به سؤال است ؛ چنانچه حضرت سيد الساجدين ، زين العابدين - عليه السلام - در ادعيۀ صحيفه و غير آن مكرر اشاره

فرموده‌اند بدين معنا⁽¹⁾؛ پس رجاء او قوّت گيرد و اميدوار به رحمت حق گردد . كريمى كه كرامت‌هاى او به محض عنايت و رحمت است ، و مالك الملوكى كه بى‌سابقۀ سؤال و استعداد به ما عناياتى فرموده كه تمام عقول از علم به شمه‌اى از آن عاجز و قاصر است ، و عصيان اهل معصيت به مملكت وسيع او خللى وارد نكند و طاعت اهل طاعت در آن افزونى نياورد ؛ بلكه هدايت آن ذات مقدس طرق طاعت را ، و منع آن ذات اقدس از عصيان ، براى عنايات كريمانه و بسط رحمت و نعمت است ، و براى رسيدن به مقامات كمال و مدارج كماليه و تنزيه از نقص و زشتى و تشوّه است . پس ، اگر برويم در درگاه عز و جلالش و پيشگاه رحمت و عنايتش و عرض كنيم : بار الها ، ما را لباس هستى پوشانيدى و تمام وسايل حيات و راحت ما را فوق ادراك مدركين فراهم فرمودى و تمام طرق هدايت را به ما نمودى ، تمام اين عنايات براى صلاح خود ما و بسط رحمت و نعمت بود ، اكنون ما در دار كرامت تو و در پيشگاه عزّ و سلطنت تو آمديم با ذنوب ثقلين ، در صورتى كه ذنوب مذنبين در دستگاه تو نقصانى وارد نكرده و بر مملكت تو خللى وارد نياورده ؛ با يك مشت خاك كه در پيشگاه عظمت تو به چيزى و موجودى حساب نشود چه مى‌كنى جز رحمت و عنايت؟ آيا از درگاه تو جز اميد رحمتْ چيز ديگر متوقع است؟

پس ، انسان هميشه بايد بين اين دو نظر متردد باشد : نه نظر از نقص خود و تقصير و قصور از قيام به عبوديت ببندد ؛ و نه نظر از سعۀ رحمت و احاطۀ عنايت و شمول نعمت و الطاف حق - جلّ جلاله - بپوشد .

فصل: در قصور ممكن از قيام به عبادت حق

بدان اى عزيز كه از براى «خوف» و «رجا» مراتب و درجاتى است حسب حالات بندگان و مراتب معرفت آنها ؛ چنانچه خوف عامه از عذاب است ، و خوف خاصه از عتاب ، و خوف اخص خواص از احتجاب است . و ما اكنون در صدد شرح آن نيستيم ، و آنچه راجع به مطلب سابق است با بيانى ديگر ذكر مى‌نماييم .

پس ، بدان‌كه حق تعالى را احدى از مخلوق نتواند بسزا عبادت كند ، زيرا كه عبادتْ ثناى مقام آن ذات مقدس است ، و ثناى هر كسى فرع معرفت به اوست ، و چون دست آمال بندگان از عزّ جلال معرفت ذات او به‌حقيقت كوتاه است ، پس به ثناى جمال و جلال او نيز نتواند قيام كرد ؛ چنانچه اشرف خلايق و اعرف موجودات به مقام ربوبيت اعتراف به قصور فرمايد و عرض كند : «ما عَبَدْناكَ حَقَّ عِبادَتِك وَمَا عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ»⁽¹⁾. و جملۀ دوم به منزلۀ تعليل است براى جملۀ اوّل . و قال : «أنْتَ كَمَا أثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ»⁽²⁾. پس ، قصور ذاتىْ حقِ ممكن است ، و علوّ ذاتى مخصوص ذات كبريايى جلّ جلاله .

و چون دست بندگان از ثنا و عبادت ذات مقدس كوتاه بوَد و بدون معرفت و عبوديت حق هيچ‌يك از بندگان به مقامات كماليه و مدارج اخرويه نرسند - چنانچه در محل خود پيش علماى آخرت مبرهن است ، و عامه از آن غفلت دارند و مدارج اخرويه را جزاف يا شبه جزاف دانند ، تعالى اللّه عن ذلك علوّاً كبيراً - حق تعالى به لطف شامل و رحمت واسعۀ خود بابى از رحمت و درى از عنايت به روى آنها باز كرد ، به تعليمات غيبيه و وحى و الهام به توسط ملائكه و انبيا - و آن باب عبادت و معرفت است - طرق عبادت

خود را بر بندگان آموخت و راهى از معارف بر آنها گشود تا رفع نقصان خويش حتى الامكان بنمايند و تحصيل كمال ممكن بكنند ، و از پرتو نور بندگى هدايت شوند به عالم كرامت حق و به روح و ريحان و جنت نعيم ، بلكه به رضوان اللّه اكبر رسند .

پس ، فتح باب عبادت و عبوديت يكى از نعمت‌هاى بزرگى است كه تمام موجودات رهين آن نعمت‌اند و شكر آن نعمت را نتوانند كنند ؛ بلكه هر شكرى فتح باب كرامتى است كه از شكر آن نيز عاجزند . پس ، اگر انسان علم به اين مشرب پيدا كرد و قلبش از آن مطلع گرديد ، معترف به تقصير شود ؛ و اگر عبادت جن و انس و ملائكۀ مقربين را در درگاه حق - جلّ و علا - برد باز خائف باشد و مقصر باشد . و نيز بندگان عارف حق و اولياء خاص او ، كه از سرّ قَدَر درى به روى آنها باز شده و دل آنها به نور معرفت روشن گرديده ، قلبشان به‌طورى از خوف لرزان و دلشان متزلزل است كه اگر تمام كمالات به آنها روى آورد و مفتاح همۀ معارف به دست آنها داده شود و قلوب آنها از تجليات مالامال گردد ، ذره‌اى خوف آنها كم نگردد و تزلزل آنها تخفيف پيدا نكند . چنانچه يكى از آنها گويد : همه از آخر كار ترسند و من از اوّل مى‌ترسم»⁽¹⁾. سبحانَ اللّه وَلا حَوْلَ وَلا قُوّةَ إلا بِاللّه . پناه مى‌برم به خداى تعالى . خدا مى‌داند بايد قلب انسان از اين كلام پاره پاره شود و دل انسان از خوف ذوب شود و سر به بيابان گذارد . چقدر انسان غافل است!

و ديگر آن‌كه ما پيش از اين ذكر كرديم ، در شرح يكى از احاديث⁽²⁾، كه تمام عبادات و اطاعات ما براى تحصيل اغراض خويش و محرِّك ما حب نفس است ، و فى الحقيقة زهد دنيا براى آخرت است ، و آن مثل زهد دنيا براى دنياست پيش احرار ؛ پس ، اگر عبادت ثقلين را در محضر قدس ربوبيت ببريم ، جز بُعد از ساحت مقدس چيز ديگر استحقاق نداريم . حق - تبارك و تعالى - ما را دعوت فرموده به مقام قرب خود و بارگاه انس خود

و «خَلَقْتُكَ لِأجْلي»⁽¹⁾فرموده و غايت خلقت را معرفت به خود قرار داده و طرق معارف و راه عبوديت را به ماها نشان داده ، با اين وصف ما به تعمير بطن و فرج و شكم به چيز ديگر مشغول نيستيم و جز خودخواهى و خودپسندى مقصد ديگرى نداريم .

پس ، اى انسان بيچاره كه عبادات و مناسك تو بُعد از ساحت قدس آورد و مستحق عتاب و عقاب كند ، به چه اعتماد دارى؟ و چرا خوف از شدت بأس حق تو را بى‌آرام نكرده و دل تو را خون ننموده . آيا تكيه گاهى دارى؟ آيا به اعمال خود وثوق و اطمينان دارى؟ اگر چنين است واى به حال تو و معرفتت به حال خود و مالك الملوك! و اگر اعتماد به فضل حق و رجاء به سعۀ رحمت و شمول عنايت ذات مقدس دارى ، بسيار بجا و به محل وثيقى اعتماد كردى و به پناهگاه محكمى پناه بردى .

خداوندا ، بار الها ، ما دستمان از همه چيز كوتاه و خود مى‌دانيم كه ناقص و ناچيزيم و لايق درگاه تو و فراخور بارگاه قدس تو چيزى نداريم ؛ سر تا پا نقص و عيب و ظاهر و باطن ما به لوث معاصى و مهلكات و موبقات آغشته است ؛ ما چه هستيم كه اظهار ثناى تو كنيم! جايى كه اولياء تو گويند : «أفَبِلِساني هذَا الكَالِّ أَشْكُرُكَ»⁽²⁾و عجز و ضعف و قصور خود را اعلان كنند ، ما اهل معصيت و محجوبين از ساحت كبريا چه بگوييم . جز آن‌كه با لقلقۀ لسان عرض كنيم رجاء ما به مراحم تو است و اميد و ثقۀ ما به فضل و مغفرت تو است و به جود و كرم آن ذات مقدس است . چنانچه در لسان اولياى تو وارد است :

كافي بِإسْنادِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ - عليه السَّلام - قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلّى اللّه عليه وآله : «قَالَ اللّه‌ُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : لاَ يَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ لي عَلَى أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِي ، فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَأَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْمَارَهُمْ فِي عِبَادَتِي كَانُوا مُقَصِّرِينَ غَيْرَ بَالِغِينَ فِي عِبَادَتِهِمْ كُنْهَ عِبَادَتِي فِيمَا يَطْلُبُونَ عِنْدِي مِنْ كَرَامَتِي وَالنَّعِيمِ فِي جَنَّاتِي وَرَفِيعِ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى فِي جِوَارِي ؛ وَلَكِنْ بِرَحْمَتِي فَلْيَثِقُوا وَبِفَضْلِي فَلْيَرْجُوا وَإِلَى حُسْنِ الظَّنِّ بِي فَلْيَطْمَئِنُّوا ؛ فَإِنَّ رَحْمَتِي عِنْدَ ذَلِكَ

تُدْرِكُهُمْ ، وَمَنِّي يُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِي ، وَمَغْفِرَتِي تُلْبِسُهُمْ عَفْوِي ؛ فَإِنِّي أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ وَبِذَلِكَ تَسَمَّيْتُ»⁽¹⁾.

يعنى «حضرت باقر - عليه السلام - گفت : رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - گفت : خداى تبارك و تعالى [فرمود] : "اعتماد نكنند عمل كنندگان براى من بر اعمال خودشان كه بجا مى‌آورند آن را براى ثواب من . پس همانا آنها اگر جديت كنند و به زحمت اندازند خودشان را در مدت عمرشان در عبادت من ، مى‌باشند مقصر ، و نارسايند در عبادت خودشان كنه عبادت مرا در آن چيزى كه مى‌طلبند نزد من از كرامت من و نعمت‌ها در بهشت‌هاى من و درجات عاليۀ بلند در جوار من ؛ ولكن به رحمت من هر آينه وثوق كنند و به فضل من هر آينه اميدوار باشند و اطمينان به حسن ظن به من داشته باشند ، پس همانا رحمت من در اين هنگام ادراك مى‌كند آنها را و عطاى من مى‌رساند آنها را به رضوان من و مغفرت من مى‌پوشاند به آنها عفو مرا . پس ، همانا منم كه هستم خداى «بخشندۀ مهربان» و به اين نام برده شدم"» .

و نيز از اسباب خوفْ تفكر در شدت بأس حق و دقت سلوك راه آخرت ، و خطرات متوجه بر انسان در ايام حيات و در حين موت ، و سختى‌هاى برزخ و قيامت ، و مناقشات در حساب و ميزان است ؛ چنانچه ملاحظۀ آيات و اخبارى كه وعده‌هاى حق تعالى را شامل است رجاء كامل آورد . حديث كنند كه حق تعالى به‌طورى در قيامت بسط بساط رحمت كند كه شيطان طمع مغفرت حق را كند⁽²⁾. در اين عالم كه حضرت حق به حسب روايت نظر لطف به آن نفرموده از وقتى كه خلقت فرموده آن را⁽³⁾و رحمت در آن نازل

نشده مگر ذره‌اى نسبت به عوالم ديگر⁽¹⁾، اين همه رحمت و نعمت الهى و لطف و بخششِ ذات مقدس سر تا پاى همه را فرا گرفته ، و هر چه پيدا و ناپيداست سفرۀ نعم و عطاى حضرت بارى تبارك و تعالى است كه اگر جميع عالم بخواهند به شمه‌اى از نعمت و رحمت او احاطه كنند نتوانند ؛ پس چه خواهد بود در عالَمى كه عالم كرامت و مهمانخانۀ عطاى ربوبيت و جايگاه رحمت و بسط رحيميت و رحمانيت است ؛ شيطان حق دارد طمع به رحمت كند و اميد عطاى حق نمايد .

پس ، حسن ظن خود را به حق كامل كن و اعتماد به فضل او نما ؛ )إِنَّ اللّه‌َ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً(⁽²⁾. خداى تعالى جميع گناهان را بيامرزد و همه را در بحر عطا و رحمت خود مستغرق نمايد . تخلف در «وعدۀ» حق محال است ، گرچه تخلف در «وعيد» ممكن است و چه بسا بسيار واقع شود . پس دل خوش‌دار به رحمت كامل او كه اگر رحمت حق شامل حالت نبود مخلوق نبودى . هر مخلوقى مرحوم است : «وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ»⁽³⁾.

فصل: در فرق بين رجا و غرور است

ولى اى عزيز ملتفت باش كه «رجا» را از «غرور» تمييز دهى . ممكن است اهل غرور باشى و گمان كنى اهل رجا هستى . و تمييز آن از مبادى آن سهل است ، ببين اين حالتى

كه در تو پيدا شده و بدان خود را راجى مى‌دانى از تهاون به اوامر حق و كوچك شمردن حق و اوامر او پيدا شده ، يا از اعتقاد به سعۀ رحمت و عظمت آن ذات مقدس؟ و اگر تمييز آن نيز مشكل است ، از آثار مى‌توان تمييز داد ؛ اگر عظمت حق در دل باشد و قلبْ مؤمن به احاطۀ رحمت و عطاى آن ذات مقدس باشد ، قيام به اطاعت و عبوديت مى‌كند ؛ چون تعظيم و عبادتِ عظيم و منعم از فطريات است و تخلف‌ناپذير است ؛ پس اگر با قيام به وظايف عبوديت و جد و جهد در طاعت و عبادت ، اعتماد به اعمال خود نداشته باشى و آنها را به چيزى نشمرى و اميد به رحمت حق و فضل و عطاى او داشته باشى و خود را به واسطۀ اعمال خود مستوجب هر ذمّ و لوم و سخط و غضب بدانى و تكيه‌گاه تو رحمت و جود جواد على‌الاطلاق باشد ، داراى مقام «رجا» هستى ؛ و شكر خداى تبارك و تعالى كن و از ذات مقدس بخواه كه آن را در قلب تو محكم كند و مقام بالاتر از آن را به تو عنايت فرمايد . و اگر خداى نخواسته متهاون به اوامر حق بودى و بى‌اهميت و ناچيز شمردى فرموده‌هاى ذات اقدس را ، بدان‌كه آن غرور است كه در دل تو پيدا شده از مكايد شيطان و نفس امارۀ تو . اگر ايمان به سعۀ رحمت و عظمت داشتى ، اثرى از آن نمايان بود در تو . مدعى كه عملش مخالف با دعوايش باشد خود مكذِّب خود است . شاهد بر اين كلام در احاديث معتبره بسيار است :

كافى بِإسْنادِهِ عَنْ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ قُلْتُ لَهُ : قَوْمٌ يَعْمَلُونَ بِالْمَعَاصِي وَيَقُولُونَ نَرْجُو! فَلاَ يَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّى يَأْتِيَهُمُ الْمَوْتُ . فَقَالَ : «هَؤلاَءِ قَوْمٌ يَتَرَجَّحُونَ فِي الأَمَانِيَّ . كَذَبُوا ، لَيْسُوا بِرَاجِينَ . إِنَّ مَنْ رَجَا شَيْئاً طَلَبَهُ ؛ وَمَنْ خَافَ مِنْ شَيْءٍ هَرَبَ مِنْهُ»⁽¹⁾.

راوى گويد : «گفتم به حضرت صادق - عليه السلام - يك دسته از مردم‌اند كه به جاى مى‌آورند معصيت‌ها را و گويند : ما اميدواريم و هميشه چنين هستند تا بيايد آنها را مرگ . فرمود : "آنها قومى‌هستند مايل شده‌اند از اعتدال به آرزوهاى بى‌جا . دروغ همى‌گويند ، راجى نيستند . همانا كسى كه اميد داشته باشد چيزى را ، طلب نمايد ؛ و

كسى كه ترسناك باشد از چيزى ، فرار كند از آن"» . و قريب به اين مضمون روايت ديگر است در كافى شريف :

وَ بِإسْنادِهِ عَنِ الحُسَيْنِ بْنِ أَبِي سَارَةَ قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللّه‌ِ - علیه السلام - يَقُولُ : «لاَ يَكُونُ الْمُؤمِنُ مُؤمِناً حَتَّى يَكُونَ خَائِفاً رَاجِياً ، وَلاَ يَكُونُ خَائِفاً رَاجِياً حَتَّى يَكُونَ عَامِلاً لِمَا يَخَافُ وَيَرْجُو»⁽¹⁾.

راوى گويد : «شنيدم حضرت صادق - عليه السلام - مى‌فرمود : "نمى‌باشد مؤمن مؤمن مگر آن‌كه ترسناك و اميدوار باشد . و نمى‌باشد ترسناك و اميدوار تا اين‌كه بجا آورد آنچه را كه مى‌ترسد و اميدوار است"» .

و بعضى‌ها گفته‌اند : مَثل كسى كه عمل نكند و انتظار و رجا داشته باشد ، مثل كسى است كه بى‌مهيا كردن اسباب به اميد مسبّب نشيند⁽²⁾. مثل زارعى كه يا بدون افشاندن تخم يا بى‌مراقبت نمودن از زمين و آبيارى نمودن و بدون رفع موانع بنشيند به انتظار زراعت . اين را نتوان گفت رجا دارد ؛ بلكه حمق دارد و ابله است .

و مَثل كسى كه اصلاح اخلاق نكرده يا از معاصى اجتناب نكرده اعمالى كند ، مَثل كسى است كه بذر را در شوره‌زار كشت كند ؛ البته چنين زرعى نتيجۀ مطلوبه ندهد .

پس رجاء محبوب و مستحسن آن است كه انسان تمام اسبابى كه تحت تصرف اوست و حق تعالى به عنايت كاملۀ خود به او قدرت عنايت كرده و هدايت به طرق صلاح و فساد فرموده و امر به تهيۀ آنها نموده ايجاد كند ، پس از آن به انتظار و اميد آن باشد كه حق تعالى به عنايات سابقۀ خود اسبابى كه در تحت اختيار او نيست فراهم فرمايد و رفع موانع و مفسدات را بنمايد .

پس ، بنده اگر زمين دل را از خارهاى اخلاق فاسده و سنگ و شوره‌هاى معاصى پاك نمود و بذر اعمال را در او كشت و به آب صافى علم نافع و ايمان خالص آن را

آبيارى كرد و از مفسدات و موانع ، مثل عُجب و ريا و امثال آنها كه به منزلۀ علف‌هايى است كه مانع از سبز شدن زراعت است ، خالص نمود ، پس از آن به انتظار فضل خدا نشست كه حق تعالى او را ثابت نگه‌دارد و عاقبت او را ختم به خير فرمايد ، اين رجاء مستحسن است چنانچه حق تعالى فرمايد : (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه‌ِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّه‌ِ)⁽¹⁾«آنان كه ايمان آوردند و مهاجرت كردند و جهاد در راه خدا نمودند ، آنها اميدوار رحمت خداوندند» .

فصل: در لمّيت موازنۀ خوف و رجا

در ذيل اين حديث شريف مذكور است كه خوف و رجا نبايد يكى بر ديگرى رجحان داشته باشد . چنانچه در مرسلۀ ابن ابى عمير از حضرت صادق - عليه السلام - نيز به همين مضمون وارد است⁽²⁾. و انسان وقتى كه كمالِ نقص خود را از قيام به عبوديت ملاحظه كرد و دقت و ضيق راه آخرت را تفكر نمود ، خوف در او حادث شود به اعلى درجه . و وقتى ملاحظۀ ذنوب خود را نمود و تفكر در حال مردمى كرد كه عاقبت امر بى‌ايمان و عمل صالح از دنيا رفتند و حالشان با اين‌كه در اوّل امر خوب بود منجر به بدى شد و مبتلا به سوء عاقبت شدند ، در او خوف شديد شود .

در حديث شريف كافى از حضرت صادق - عليه السلام - نقل كند : قَالَ : «الْمُؤمِنُ بَيْنَ مَخَافَتَيْنِ : ذَنْبٍ قَدْ مَضَى لاَ يَدْرِي مَا صَنَعَ اللّه‌ُ فِيهِ ؛ وَعُمْرٍ قَدْ بَقِيَ لاَ يَدْرِي مَا يَكْتَسِبُ فِيهِ مِنَ الْمَهَالِكِ . فَهُوَ لاَ يُصْبِحُ إِلاَّ خَائِفاً وَلاَ يُصْلِحُهُ إِلاَّ الْخَوْفُ»⁽³⁾.

فرمايد حضرت صادق - عليه السلام - كه : «مؤمن بين دو خوف است : گناهى كه همانا گذشته و نداند چه معامله كند خداوند در آن ؛ و عمرى كه باقى مانده و نداند چه

كسب مى‌كند در آن از مهلكه‌ها . پس او صبح نكند مگر ترسناك ؛ و اصلاح نكند او را مگر ترس» .

و در خطبۀ رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - كه در حديث كافى از جناب صادق - عليه السلام - نقل مى‌نمايد ، به همين مضمون وارد است⁽¹⁾.

بالجمله ، خود در كمال نقص و تقصير ، و حق در كمال عظمت و جلالت و سعۀ رحمت و عطاست . و عبد در بين اين دو نظر هميشه در حد اعتدال خوف و رجاست . و چون اسماء جلاليه و جماليه به يك سان در قلب سالك جلوه كند ، خوف و رجا رجحان بر هم پيدا نكنند .

و بعضى گفته‌اند : در بعضى اوقات خوف براى انسان نافع‌تر است ، مثل حال صحت و سلامت ، تا انسان در كسب كمال و عمل صالح كوشد . و در بعضى حالات رجا بهتر است ، مثل حال پيدايش امارات موت ، تا انسان ملاقات كند حق را با حالتى كه محبوب‌تر است پيش او⁽²⁾. و اين سخن مطابق گفته‌هاى سابق و احاديث مذكوره درست نيايد ؛ زيرا كه رجاء محبوب نيز باعث بر عمل و كسب آخرت است ؛ و خوف از حق هميشه محبوب و منافات با رجاء واثق ندارد .

و بعضى گفته‌اند : خوفْ از فضائل نفسانيه و كمالات عقليه نيست در دار آخرت ؛ و فقط آن در دار دنيا ، كه دار عمل است ، از امور نافعه است براى فعل عبادات و ترك معاصى و بعد از خروج از دنيا فايده‌اى ندارد ؛ به خلاف رجا كه منقطع نشود و در دار آخرت نيز باقى است ، زيرا كه بنده هر چه از رحمت خدا بيشتر نائل شود ، طمعش به فضل حقْ افزون گردد ؛ زيرا كه خزاين رحمت و جود حق تناهى ندارد . پس ، خوف منقطع شود و رجا باقى ماند⁽³⁾.

محدّث محقق ، مجلسى - رحمه اللّه - فرمايد كه حق اين است كه بنده مادامى كه در

دار تكليف است ، لابد است از خوف و رجا ؛ و بعد از مشاهدۀ امور آخرت ، يكى از آنها لابد بر ديگرى رجحان پيدا مى‌كند⁽¹⁾.

نويسنده گويد : آنچه ذكر كردند از غلبۀ خوف و رجا در عالَم آخرت مطابق آنچه ذكر شد در معنى رجا درست نيايد ، و بر فرض صحت ، راجع به متوسطين است كه خوف و رجاء آنها راجع به ثواب و عقاب است . و اما حال خواص و اوليا غير از آن است كه ذكر كرده‌اند ، زيرا كه خوف و رجايى كه [از] مشاهدۀ عظمت و جلال و تجلى اسماء لطف و جمال در قلب حاصل شود به معاينۀ امور آخرت زائل نشود و رجحان بر يكديگر پيدا نكند ؛ بلكه آثار جلال و عظمت و تجليات جمال و لطف در عالم آخرت بيشتر است ، و خوف حاصل از عظمت حق از لذايذ روحانيه است و منافات با آيۀ كريمۀ (أَلاَ إِنَّ أَوْلِياءَ اللّه‌ِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ)⁽²⁾ندارد . چنانچه با تأمل معلوم شود . و آنچه از آن قائل نقل شد كه خوف از فضائل نفسانيه نيست ، خوفِ از جلال و عظمت نيست ؛ زيرا كه آن كمال است و از كاملين مكمّلين از غير آنها بيشتر است . وَالْحَمْدُ للّه عَلى جَمالِهِ وَجَلالِهِ وَالصَّلاةُ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ .

حديث پانزدهم: امتحان و آزمايش مؤمنان

اشاره

حديث پانزدهم [ امتحان و آزمايش مؤمنان ]

الحديث الخامس عشر : بِسَنَدِنَا المُتَّصِلِ إلى سُلْطانِ المحدِّثينَ ، مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الكُلَيْني - رضوان اللّه عليه - عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ سَماعَةَ ، عَنْ أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - قالَ : «إِنَّ في كِتابِ عَلِيٍّ عليه السَّلام : أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلاَءً النَّبِيُّونَ ، ثُمَّ الْوَصِيُّونَ ، ثُمَّ الأَمْثَلُ فَالأَمْثَلُ . وَإِنَّمَا يُبْتَلَى الْمُؤمِنُ عَلى قَدْرِ أَعْمَالِهِ الْحَسَنَةِ ؛ فَمَنْ صَحَّ دِينُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ ، اشْتَدَّ بَلاَؤُهُ ، وَذَلِكَ أَنَّ اللّه‌َ تَعالى لَمْ يَجْعَلِ الدُّنْيَا ثَوَاباً لِمُؤمِنٍ وَلاَ عُقُوبَةً لِكَافِرٍ ، وَمَنْ سَخُفَ دِينُهُ وَضَعُفَ عَقْلُهُ قَلَّ بَلاَؤُهُ ، وَأنَّ الْبَلاَءَ أَسْرَعُ إِلَى الْمُؤمِنِ التَّقِيِّ مِنَ الْمَطَرِ إِلَى قَرَارِ الأَرْضِ»⁽¹⁾.

ترجمه: «سماعه از حضرت صادق - عليه السلام - حديث كند كه گفت: همانا در كتاب على - عليه السلام - است اين‌كه "همانا سخت‌ترين مردم از حيث بلا پيغمبران‌اند ؛ پس جانشينان آنها ؛ پس نيكوتر پس نيكوتر . و همانا چنين است كه مبتلا مى‌شود مؤمن به اندازۀ كارهاى نيكويش ؛ پس كسى كه درست باشد دين او و نيكو باشد كار او ، سخت گردد بلاى او . و اين براى آن است كه خداى تعالى قرار نداده است دنيا را ثواب از براى مؤمنى و نه سزا براى كافرى . و كسى كه تنگ است دينش و ضعيف است عقلش ، كم باشد بلايش . و همانا بلا تندتر است به سوى مؤمن پرهيزگار از باران به سوى آرامگاه زمين"» .

شرح : بعضى گفته‌اند كه مراد از «ناس» در مثل اين حديث شريف ، كاملين از قبيل انبيا و اوليا و اوصيا ، است ؛ و در حقيقت آنها ناس هستند و ساير مردم «نسناس»⁽¹⁾. چنانچه در احاديث است⁽²⁾. و اين وجهى ندارد . بلكه مناسب مقام اين است كه در اين‌جا عموم مردم اراده شود ؛ چنانچه وجهش پرواضح است . و از احاديث اين باب كافى نيز استفاده شود . و اگر در حديثى وارد باشد كه «ناس» كاملين باشند ، نه آن است كه هر جا كه اين كلمه وارد شد مراد آنهاست .

و «بلاء» اختبار و امتحان است ؛ و در نيك و بد استعمال شود . چنانچه اهل لغت تصريح كرده‌اند . جوهرى گويد در صحاح : «وَالْبَلاءُ الاخْتِبارُ يَكُونُ بِالْخَيْرِ وَالشَرِّ . يُقالُ : أَبْلاهُ اللّه بَلاءً حَسَناً وَأبلَيْتُهُ مَعْرُوفاً»⁽³⁾. و حق تعالى نيز فرمايد : (بَلاءً حَسَناً)⁽⁴⁾. بالجمله ، هر چه حق جلّ جلاله به آن بندگان خود را امتحان فرمايد بلا و ابتلاست ؛ چه از قبيل امراض و اسقام و فقر و ذلت و ادبار دنيا باشد ، يا مقابلات آنها ؛ كه بسا باشد كه انسان به كثرت جاه و اقتدار و مال و منال و رياست و عزت و عظمت امتحان شود . ولى هر وقت «بلا» يا «بليه» يا «ابتلا» يا امثال آنها مطلق ذكر شود ، منصرف به قسم اوّل شود .

و «أمْثل» به معنى اشرف و افضل است . يُقالُ : هذا أَمْثَلُ مِنْ هذا . أَيْ أَفْضَلُ وَأَدْنى إلَى الْخَيْرِ . وَأَماثِلُ النّاسِ ، خِيارُهُمْ⁽⁵⁾. پس معنى «ثُمَّ الأمثَلُ فَالأمثَلُ» چنان آيد كه هر كس پس از اوصيا افضل و نيكوتر است ، بلاى او سخت‌تر از سايرين باشد ؛ و هر كس پس از آنها افضل است ، بلايش از ديگران بيشتر است . و درجات كثرت ابتلا به مقدار و بر وزان

درجات فضل است . و اين نحو تعبير در فارسى نيست .

و «سَخُف» به معنى رقت و خفت عقل است . چنانچه در صحاح⁽¹⁾و غير آن است .

و «قرار» به معنى مستقر و جايگاه است . چنانچه از لغت استفاده شود . و فى القاموس : «القَرارُ والقَرارَةُ مَا قُرَّ فيهِ ، والمُطْمَئنُّ مِنَ الأَرْضِ»⁽²⁾. وجه مناسبت و تشبيه آن است كه همان‌طور كه زمين قرارگاه و مستقر باران است و باران بر او رو آورد و قرار گيرد ، مؤمن نيز قرارگاه بليّات است كه آنها به او تهاجم كند و قرار گيرد و از او مفارقت نكند .

ما با خواست خداى تعالى در خلال فصولى چند بيان آنچه محتاج به ذكر است در حديث شريف مى‌نماييم .

فصل: در بيان معنى امتحان و نتيجۀ آن

فصل

در بيان معنى امتحان و نتيجۀ آن و چگونگى نسبت آن به ذات مقدّس حق تعالى حسب مناسبت و گنجايش اين اوراق

بدان‌كه نفوس انسانيه در بدو ظهور و تعلق آن به ابدان و هبوط آن به عالم مُلك در جميع علوم و معارف و ملكات حسنه و سيّئه ، بلكه در جميع ادراكات و فعليات ، بالقوه است و كم كم رو به فعليت گذارد به عنايت حق - جلّ و علا - و ادراكات ضعيفۀ جزئيّه اوّل در او پيدا شود ، از قبيل احساس لمس و حواس ظاهرۀ ديگر الأخسّ فالأخسّ ؛ و پس از آن ادراكات باطنيه نيز به ترتيب در او حادث گردد . ولى در جميع ملكات باز بالقوّه

باشد ؛ و اگر در تحت تأثيراتى واقع نشود ، به حسب نوع ملكات خبيثه در او غالب شود و متمايل به زشتى و ناهنجارى گردد ؛ زيرا كه دواعى داخليه از قبيل شهوت و غضب و غير آن او را طبعاً به فجور و تعدى و جور دعوت كند ؛ و پس از تبعيت آنها به اندك زمانى حيوانى بس عجيب و شيطانى بى‌اندازه غريب گردد . و چون عنايت حق تعالى و

رحمتش شامل حال فرزند آدم در ازل بود ، دو نوع از مربّى و مهذِّب به تقدير كامل در او قرار داد كه آن دو به منزلۀ دو بال است از براى بنى‌آدم كه مى‌تواند به واسطۀ آنها از حضيض جهل و نقص و زشتى و شقاوت به اوج علم و معرفت و كمال و جمال و سعادت پرواز نمايد و خود را از تنگناى ضيق طبيعت به فضاى وسيع ملكوت اعلى رساند . و اين دو يكى مربّى باطنى ، كه قوّۀ عقل و تمييز است ؛ و ديگر مربّى خارجى ، كه انبيا و راهنمايان طرق سعادت و شقاوت مى‌باشند . و اين دو هيچ‌كدام بى‌ديگرى انجام اين مقصد ندهند ، چه كه عقل بشر خود نتواند كشف طرق سعادت و شقاوت كند و راهى به عالم غيب و نشئۀ آخرت پيدا كند ، و هدايت و راهنمايى پيمبران بدون قوّۀ تميز و ادراك عقلى مؤثر نيفتد . پس حق تبارك و تعالى اين دو نوع مربّى را مرحمت فرموده كه به واسطۀ آنها تمام قواى مخزونه و استعدادات كامنۀ در نفوس به فعليت تبديل پيدا كند . و اين دو نعمت بزرگ را حق تعالى براى امتحان بشر و اختبار آنها مرحمت فرموده ؛ زيرا كه بدين دو نعمتْ ممتاز شوند افراد بنى‌نوع انسان از يكديگر ، و سعيد و شقى و مطيع و عاصى و كامل و ناقص از هم جدا شوند . چنانچه جناب ولايت‌مآب فرمايد : «وَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَةً وَلَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَةً»⁽¹⁾.

و در كافى شريف ، در باب تمحيص و امتحان ، ابن ابى يعفور از حضرت صادق - عليه السلام - نقل كند كه قال : «لاَبُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَنْ يُمَحَّصُوا وَيُمَيَّزُوا وَيُغَرْبَلُوا وَيُسْتَخْرَج فِي الْغِرْبَالِ خَلْقٌ كَثِيرٌ»⁽²⁾. فرمود : «لابد است از براى مردم از اين‌كه خالص شوند و امتحان گردند و تميز داده شوند و غربال شوند ؛ و استخراج شود در غربال خلق بسيارى» .

و بإسْنادِه عَنْ مَنْصُورٍ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو عَبْدِاللّه‌ِ عليه السلام : «يَا مَنْصُورُ ، إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لاَ يَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَعْدَ إِيَاسٍ [وَلاَ] وَاللّه‌ِ حَتَّى تُمَيَّزُوا وَلاَ وَاللّه‌ِ حَتَّى تُمَحَّصُوا ، وَلاَ وَاللّه‌ِ حَتَّى يَشْقَى مَنْ يَشْقَى وَيَسْعَدَ مَنْ يَسْعَدُ»⁽³⁾.

فرمود : «اى منصور ، همانا اين امر (يعنى قيام قائم) نمى‌آيد شما را مگر بعد از مأيوس [شدن] . و نه به خدا قسم تا تميز داده شويد ، و نه به خدا قسم تا خالص شويد ، و نه به خدا قسم تا شقى شود هر كس شقى مى‌شود و سعيد شود هر كس سعيد مى‌شود» .

و در حديث ديگر است از حضرت ابوالحسن - عليه السلام - قال : «يُخْلَصُونَ كَمَا يُخْلَصُ الذَّهَبُ»⁽¹⁾.

و در كافى شريف ، در باب ابتلا و اختبار ، سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند ، قَالَ : «مَا مِنْ قَبْضٍ وَلاَ بَسْطٍ إِلاَّ وَللّه‌ِِ فِيهِ مَشِيئَةٌ وَقَضَاءٌ وَابْتِلاَءٌ»⁽²⁾.

و در حديث ديگر از حضرت منقول است ، قال : «إِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ فِيهِ قَبْضٌ أَوْ بَسْطٌ مِمَّا أَمَرَ اللّه بِهِ أَوْ نَهى عَنْهُ إِلاَّ وَفِيهِ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ابْتِلاَءٌ وَقَضَاءٌ»⁽³⁾. يعنى «نيست چيزى كه در آن منع و عطايى باشد از چيزهايى كه امر فرموده خداوند تعالى به آن يا نهى فرموده از آن ، مگر آن‌كه در آن از براى خداى عزّ وجلّ امتحان و حكمى است . و «قبض» در لغت امساك و منع و اخذ است ؛ و «بسط» نشر و اعطاست . پس ، هر عطا و توسعه و منعى و هر امر و نهى و تكليفى براى امتحان است .

پس ، معلوم شد كه بعث رسل و نشر كتب آسمانى همه براى امتياز بشر و جدا شدن اشقيا از سعدا و مطيعين از عاصين است . و معنى امتحان و اختبار حق همين امتياز واقعى خود بشر است از يكديگر ، نه علم به امتياز ؛ زيرا كه علم حق تعالى ازلى و متعلق و محيط به هر چيز است قبل از ايجاد . و حكما در تحقيق امتحان و ابتلا بسط كلام داده‌اند كه ذكر آن خارج از ميزان است⁽⁴⁾.

پس ، نتيجۀ امتحان مطلقاً - كه اين دو كه ذكر شد از بزرگ‌ترين آنها است - امتياز سعيد و شقى است . در اين امتحان و اختبار نيز حجت خدا بر خلق تمام شود و هلاكت و شقاوت و سعادت و حيات هر كسى از روى حجت و بيّنه واقع گردد و راه اعتراض باقى نماند . هر كس تحصيل سعادت و حيات جاويدان نمايد ، به هدايت و توفيق حق است ؛ زيرا كه تمام اسباب تحصيل را مرحمت فرموده . و هر كس تحصيل شقاوت نمايد و رو به هلاكت رود و تبعيت نفس و شيطان كند ، با فراهم بودن جميع طرق هدايت و اسباب كسب سعادت ، خود به اختيار خود به هلاكت و شقاوت فرو رفته و حجت بالغۀ حق بر او تمام است : )لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ(⁽¹⁾.

فصل: در بيان نكتۀ شدّت ابتلاء انبياء و اوصياء و مؤمنين

بدان‌كه پيش از اين مذكور شد⁽²⁾كه هر عملى كه از انسان صادر مى‌شود ، بلكه هر چه در ملك بدن واقع شود و متعلقِ ادراك نفس شود ، از آن يك نحو اثرى در نفس واقع شود ؛ چه اعمال حسنه باشد يا سيّئه ؛ كه از اثر حاصل از آنها در لسان اخبار به «نكتۀ بيضاء» و «نكتۀ سوداء» تعبير شده⁽³⁾؛ و چه از سنخ لذايذ باشد يا سنخ آلام باشد . مثلاً از هر لذتى كه از مطعومات يا مشروبات يا منكوحات و جز آنها انسان مى‌برد ، در نفسْ اثرى از آن واقع مى‌شود و ايجاد علاقه و محبتى در باطن روح نسبت به آن مى‌شود و

توجه نفس به آن افزون مى‌شود . و هر چه در لذات و مشتهيات بيشتر غوطه زند ، علاقه و حب نفس به اين عالم شديدتر گردد و ركون و اعتمادش بيشتر شود ؛ و نفس تربيت شود و ارتياض پيدا كند به علاقۀ به دنيا ؛ و هر چه لذايذ در ذائقه‌اش بيشتر شود ، ريشۀ محبتش بيشتر گردد ؛ و هر چه اسباب عيش و عشرت و راحت فراهم‌تر باشد ، درخت علاقۀ دنيا برومندتر گردد . و هر چه توجه نفس به دنيا بيشتر گردد . به همان اندازه از

توجه به حق و عالم آخرت غافل گردد ؛ چنانچه اگر ركون نفس بكلى به دنيا شد و وجهۀ آن مادى و دنياوى گرديد ، سلب توجه از حق تعالى و دار كرامت او به كلى گردد و (أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ)⁽¹⁾شود .

پس ، استغراق در بحر لذايذ و مشتهياتْ قهراً حب به دنيا آورد ؛ و حب به دنيا تنفر از غير آن آورد ، و وجهه به مُلك غفلت از ملكوت آورد . چنانچه به عكس ، اگر انسان از چيزى بدى ديد و ادراك ناملايمات كرد ، صورت آن ادراك در نفسْ ايجاد تنفر نمايد . و هر چه آن صورت قوى‌تر باشد ، آن تنفر باطنى قوى‌تر گردد . چنانچه اگر كسى در شهرى رود كه در آن‌جا امراض و آلام بر او وارد شود و ناملايمات خارجى و داخلى بر او رو آورد ، قهراً از آن‌جا متنفر و منصرف شود . و هر چه ناملايمات بيشتر باشد ، انصراف و تنفر افزون شود . و اگر شهر بهترى سراغ داشته باشد ، كوچ به آن‌جا كند . و اگر نتواند به آن‌جا حركت كند ، علاقۀ به آن‌جا پيدا كند و دلش را به آن‌جا كوچ دهد .

پس ، اگر انسان از اين عالم هر چه ديد بليّات و آلام و اسقام و گرفتارى ديد و امواج فتنه‌ها و محنت‌ها بر او رو آورد ، قهراً از آن متنفر گردد و دلبستگى به آن كم شود و اعتماد بر آن نكند . و اگر به عالَم ديگرى معتقد باشد و فضاى وسيع خالى از هر محنت و المى سراغ داشته باشد ، قهراً بدان‌جا سفر كند . و اگر سفر جسمانى نتوان كرد ، سفر روحانى كند و دلش را بدان‌جا فرستد . و پر واضح است كه تمام مفاسد روحانى و اخلاقى و اعمالى از حب به دنيا و غفلت از حق تعالى و آخرت است . و حب به دنيا سر

منشأ هر خطيئه است⁽¹⁾؛ چنانچه تمام اصلاحات نفسانى و اخلاقى و اعمالى از توجه به حق و دار كرامت آن و از بى‌علاقگى به دنيا و عدم ركون و اعتماد به زخارف آن است .

پس ، معلوم شد از اين مقدمه كه حق تعالى عنايت و الطافش به هر كس بيشتر باشد و مراحم ذات مقدس شامل حال هر كس زيادتر باشد ، او را بيشتر از اين عالم و زخارف آن پرهيز دهد ، و امواج بليّات و فتن را بر او بيشتر متوجه فرمايد ، تا اين‌كه روحش از اين دنيا و زخارف آن منصرف و منزجر گردد و به مقدار ايمانش رو به عالم آخرت رود و وجهۀ قلبش متوجه به آن‌جا گردد . و اگر نبود از براى تحمل شدت ابتلا مگر همين يك جهت ، هر آينه كفايت مى‌كرد . و در احاديث شريفه اشارت به اين معنا دارد :

مُحَمّدُ بْن يَعْقُوبَ بِإسْنادِهِ عَنْ أَبي جَعْفَرٍ - عليه السلام - قَالَ : «إِنَّ اللّه‌َ تَعالى لَيَتَعَاهَدُ الْمُؤمِنَ بِالْبَلاَءِ كَمَا يَتَعَاهَدُ الرَّجُلُ أَهْلَهُ بِالْهَدِيَّةِ مِنَ الْغَيْبَةِ ، وَيَحْمِيهِ الدُّنْيَا كَمَا يَحْمِي الطَّبِيبُ الْمَرِيضَ»⁽²⁾.

حضرت باقر - عليه السلام - فرمايد : «همانا خداى تعالى هر آينه تفقد كند مؤمن را به بلا چنانچه تفقد كند مردى عيال خود را به هديه از سفر ، و هر آينه پرهيز دهد او را از دنيا ، چنانچه پرهيز دهد طبيب مريض را» .

و در حديث ديگر نيز به همين مضمون وارد است⁽³⁾.

و گمان نشود كه محبت حق و شدت عنايت ذات اقدس به بعضى بندگان - نعوذ باللّه - جزاف و بى‌جهت است ؛ بلكه هر قدمى كه مؤمن و بندۀ خدا به سوى او بردارد ، عنايت حق به او متوجه شود ، حق تعالى به قدر ذراعى به او نزديك شود⁽⁴⁾.

مَثل مراتب ايمان و تهيۀ اسباب توفيق ، مثل انسانى است كه با چراغى در راه تاريك حركت كند : هر قدمى كه بردارد ، جلو او روشن گردد و راهنمايى براى قدم ديگر نمايد .

هر قدمى كه انسان به سوى آخرت بردارد ، راه روشن‌تر شود و عنايات حق به او بيشتر گردد و اسباب توجه به عالم قرب و تنفر از عالَم بُعد را فراهم فرمايد . و عنايات ازليۀ حق تعالى به انبيا و اوليا به واسطۀ علم ازلى اوست به اطاعت آنها در زمان تكليف . چنانچه شما اگر دو بچه داشته باشيد كه در حال طفوليتِ آنها علم پيدا كنيد كه يكى موجبات رضايت شما را فراهم مى‌كند و يكى موجبات سخط و غضب شما را ، البته عنايت شما از اوّل به آن مطيع بيشتر از ديگرى است .

و ديگر از نكات شدت ابتلاى بندگان خاص اين است كه آنها در اين ابتلا و گرفتارى‌ها به ياد حق افتند و مناجات و تضرّع در درگاه قدس ذات مقدس نمايند و مأنوس با ذكر و فكر او گردند . و طبيعى اين نوع بنى‌الانسان است كه در وقت بليّات تشبث به هر ركنى كه احتمال نجات در او دهند پيدا مى‌كنند ، و در وقت سلامت و راحتْ غفلت از آن پيدا مى‌كنند ؛ و چون خواصْ ركنى جز حق سراغ ندارند ، بدان متوجه شوند و انقطاع به مقام مقدس او پيدا كنند . و حق تعالى از عنايتى كه به آنها دارد ، خود سبب انقطاع را فراهم فرمايد . گرچه اين نكته ، بلكه نكتۀ سابقه ، نسبت به انبيا و اولياء كمل درست نيايد ؛ چه كه آنها مقامشان مقدس‌تر از آن است و قلبشان محكم‌تر از آن است كه به اين امور علاقه به دنيا پيدا كنند ، يا در توجه و انقطاعشان به حق فرقى حاصل شود .

و تواند بود كه انبيا و اولياء كمل چون به نور باطنى و مكاشفات روحانى يافته‌اند كه حق تعالى به اين عالم و زخارف آن نظر لطف ندارد و دنيا و هر چه در اوست خوار و پست است در پيشگاه مقدس او ، از اين جهت اختيار كردند فقر را بر غنا و ابتلا را بر راحتى و بليّات را بر غير آنها . چنانچه در احاديث شريفه شاهد بر اين معنا است :

در حديث است كه جبرئيل كليد خزاين ارض را در حضور خاتم‌النبيين - صلّى اللّه عليه و آله - آورد و عرض كرد در صورت اختيارِ آن از مقامات اخروى شما نيز چيزى

كم نشود . حضرت براى تواضع از حق تعالى قبول نفرمود و فقر را اختيار فرمود⁽¹⁾. و در كافى شريف سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند در حديثى ، قالَ : «إِنَّ الْكَافِرَ لَيَهُونُ عَلَى اللّه‌ِ حَتَّى لَوْ سَأَلَهُ الدُّنْيَا بِمَا فِيهَا أَعْطَاهُ ذَلِكَ»⁽²⁾. و اين از خوارى دنياست در نظر كبرياى حق . و در حديث است كه حق تعالى از وقتى كه عالَم اجسام را خلق فرموده به آن نظر لطف نفرموده است⁽³⁾.

و ديگر از نكات شدت ابتلاء مؤمنين آن است كه در اخبار به آن اشاره شده است كه از براى آنها درجاتى است كه به آنها نائل نشوند مگر با بليّات و امراض و آلام . و ممكن است اين درجاتْ صورت اعراض از دنيا و اقبال به حق باشد ؛ و ممكن است از براى خود اين بليّات صورت ملكوتى باشد كه نيل به آنها نشود مگر با ظهور در عالم ملك و ابتلاى آنها به آن .

چنانچه در حديث شريف كافى سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند : قَالَ : «إِنَّهُ لَيَكُونُ لِلْعَبْدِ مَنْزِلَةٌ عِنْدَ اللّه‌ِ ؛ فَمَا يَنَالُهَا إِلاَّ بِإِحْدَى الخَصْلَتَيْنِ : إِمَّا بِذَهَابِ مَالِهِ ، أَوْ بِبَلِيَّةٍ فِي جَسَدِهِ»⁽⁴⁾. فرمود : «همانا چنين است : هر آينه مى‌باشد از براى بنده درجه‌اى پيش خدا ؛ پس نمى‌رسد به آن مگر به دو خصلت : يا به رفتن مالش ، يا به بليه در جسم او» .

و در خبر شهادت حضرت سيد الشهداء - عليه السلام - وارد است كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم را در خواب ديد . حضرت فرمود به آن مظلوم كه از براى تو درجه‌اى است در بهشت ؛ نمى‌رسى به آن مگر به شهادت⁽⁵⁾. البته صورت ملكوتى شهادت در راه خدا حاصل نمى‌شود مگر به وقوع آن در مُلك چنان‌كه مبرهن است در علوم عاليه ؛ و در

اخبار متواتره وارد است كه از براى هر عملى صورتى است در عالم ديگر⁽¹⁾.

و در كافى از حضرت صادق - عليه السلام - نقل شده است ، قَالَ : «إِنَّ عَظِيمَ الأَجْرِ لَمَعَ عَظِيمِ الْبَلاَءِ ؛ وَمَا أَحَبَّ اللّه‌ُ قَوْماً إِلاَّ ابْتَلاَهُمْ»⁽²⁾. فرمود : «همانا بزرگى مزد هر آينه با بزرگى بلاست . و دوست ندارد خدا قومى را مگر آن‌كه مبتلا كند آنها را» . و احاديث به اين مضمون بسيار است⁽³⁾.

فصل: ابتلاى انبيا به امراض جسمانى

محدِّث بزرگ ، مجلسى - عليه الرحمه - فرمايد : «در اين احاديث (يعنى احاديث ابتلاء انبيا كه وارد شده از طرق عامه و خاصه) دلالت واضحه است بر آن‌كه انبيا و اوصيا در امراض حسيه و بليّات جسميه مثل غيرشان هستند . بلكه آنها اولى به آن هستند از غير ، براى بزرگ شدن اجر آنها كه موجب تفاضل در درجات است . و اين منافات با مقام آنها ندارد ؛ بلكه آن موجب تثبيت امر آنها شود . و اگر آنها مبتلا نشوند به بليّات ، با آن‌كه از دست آنها معجزات و خارق عادات صادر مى‌شود ، گفته شود دربارۀ آنها آنچه نصارى دربارۀ پيغمبرشان گفتند . و اين تعليل در روايات وارد است»⁽⁴⁾، انتهى .

و محقق مدقق طوسى⁽⁵⁾و حكيم عظيم قدوسى - عطّر اللّه مرقده - در تجريد فرمايد در ضمن آنچه انبيا بايد از آن مبرا باشند : «و هرچه تنفر از آن حاصل آيد»⁽⁶⁾. و علامۀ علماى اسلام - رضوان اللّه عليه - فرمايد در شرح آن : «و بايد منزه باشد از امراض

منفّره ، مثل سَلَس و جذام و برص ؛ براى اين كه اينها تنفر آورد و منافى با غرض از بعثت است»⁽¹⁾.

نويسنده گويد : گرچه مقام نبوت تابع كمالات نفسانيه و مدارج روحانيه است و ربطى به مقام جسمانيت ندارد و امراض و نقايص جسمانيه ضررى به مقام روحانى آنها نرساند و امراض منفّره از علوّ شأن و عظمت رتبۀ آنها چيزى ناقص نكند ، اگر مؤكد كمالات آنها نباشد و مؤيد درجات آنها نگردد ، چنانچه اشاره به آن شد ، ليكن آنچه اين دو محقق اشاره بدان كردند خالى از وجه نيست ؛ زيرا كه چون عامۀ مردم تميز مابين مقامات را نمى‌دهند و گمان مى‌كنند كه نقص جسمانى از نقص روحانى يا ملازم با او است ، و بعضى از نقايص را منافى با مقام علوّ شأن و عظمت مرتبت دانند ، لهذا عنايت حق چنان اقتضا كند كه پيغمبران را كه صاحب شريعت و مبعوث به رسالت هستند به امراضى كه موجب تنفر طباع و استيحاش مردم است مبتلا نفرمايد . پس ، عدم ابتلاى آنها نه از براى آن است كه ابتلاى به آن نقص مقام نبوت است ؛ بلكه براى اكمال فايدۀ تبليغ است . بنابراين ، مانع ندارد ابتلاى بعض انبيا كه صاحب شريعت نيستند ، و ابتلاى اولياء بزرگ و مؤمنين به اين‌گونه بليّات . چنانچه حضرت ايّوب و جناب حبيب نجار مبتلا بودند . و اخبار كثيره وارد شده در ابتلاى حضرت ايّوب .

فَمِنْ ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ تَفْسيرِ عَلِيّ بْنِ إبْراهيمَ ، عَنْ أَبي بَصيرٍ ، عَنْ أَبي عَبْدِاللّه - عليه السلام - في حَديثٍ طَويلٍ قالَ : «فَسَلَّطَهُ عَلى بَدَنِه ما خَلا عَقْلَهُ وَعَيْنَيْهِ ؛ فَنَفَخَ فيهِ إبْليسُ فَصارَ قَرْحَةً وَاحِدَةً مِنْ قَرْنِهِ إلى قَدَمِهِ ، فَبَقِيَ في ذلِكَ دَهْراً طَويلاً يَحْمَدُ اللّه وَيَشْكُرُهُ حَتّى وَقَعَ في بَدَنِهِ الدُّودُ وَكانَتْ تَخْرُجُ مِنْ بَدَنِه فَيَرُدُّها . وَيَقُولُ لَها : اِرْجعي إلى مَوْضِعِكِ الَّذي خَلَقَكِ اللّه مِنْهُ . ونَتَنَ حَتّى أَخْرَجَهُ أَهْلُ القَرْيَةِ مِنَ القَرْيَةِ وَأَلْقَوْهُ فِي المَزْبَلَةِ خَارِجَ القَرْيَةِ»⁽²⁾.

وَفِي الكافى بِإِسْنادِهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - قَالَ : قُلْتُ لَهُ : (فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّه‌ِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ)⁽¹⁾. فَقَالَ : «يَا أَبَا مُحَمَّدٍ يُسَلَّطُ وَاللّه‌ِ مِنَ الْمُؤمِنِ عَلَى بَدَنِهِ وَلاَ يُسَلَّطُ عَلَى دِينِهِ . قَدْ سُلِّطَ عَلَى أَيُّوبَ فَشَوَّهَ خَلْقَهُ ، وَلَمْ يُسَلَّطْ عَلَى دِينِهِ . وَقَدْ يُسَلَّطُ مِنَ الْمُؤمِنِينَ عَلَى أَبْدَانِهِمْ وَلاَ يُسَلَّطُ عَلَى دِينِهِمْ»⁽²⁾.

وبِإسْنادِهِ عَنْ نَاجِيَةَ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ - عليه السلام - إِنَّ الْمُغِيرَةَ يَقُولُ : إِنَّ الْمُؤمِنَ لاَ يُبْتَلَى بِالْجُذَامِ وَلاَ بِالْبَرَصِ وَلاَ بِكَذَا وَلاَ بِكَذَا . فَقَالَ : «إِنْ كَانَ لَغَافِلاً عَنْ صَاحِبِ يَاسِينَ ، إِنَّهُ كَانَ مُكَنَّعاً» . ثُمَّ رُدَّ أصَابِعُهُ فَقَالَ : «كَأَ نِّي أَنْظُرُ إِلَى تَكْنِيعِهِ ، أَتَاهُمْ فَأَنْذَرَهُمْ ؛ ثُمَّ عَادَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْغَدِ فَقَتَلُوهُ» . ثُمَّ قَالَ : «إِنَّ الْمُؤمِنَ يُبْتَلَى بِكُلِّ بَلِيَّةٍ وَيَمُوتُ بِكُلِّ ميتَةٍ ، إلاَّ أَ نَّهُ لاَ يَقْتُلُ نَفْسَهُ»⁽³⁾.

«صاحب ياسين» حبيب نجّار است . و «تكنيع» با نون ، كه در اكثر نسخ است ، بنا به فرمودۀ مجلسى رحمه الله علیه : تشنج و مُثله بودن است . مجلسى فرمايد : گويا جذام سبب تكنيع اصابع او شده بوده است⁽¹⁾. و در اين فرموده تأمل است .

از اين احاديث و احاديث بسيار ديگر استفاده شود كه مؤمنين و انبيا گاهى براى بعض مصالح مبتلا شوند به امراض منفّره . گرچه در مقابل اين اخبار بعض اخبار ديگر است كه نفى كرده است تشويۀ خلقت حضرت ايوب - عليه السلام - و بو افتادن بدن شريفش را⁽²⁾. و بحث و تطويل در ذكر و جمع آنها نفع بسيارى ندارد .

بالجمله ، اين نحو از امراض ضررى به حال مؤمنين و نقص براى آنها و انبيا - عليهم السلام - نيست ، بلكه ترفيع رتبه و علوّ مقام و درجه است . وَاللّه تَعالى أعْلَمُ بِالصَّوابِ .

فصل: در بيان آن‌كه دنيا دار ثواب و عقاب حق تعالى نيست

بدان‌كه اين عالم دنيا براى نقص و قصور و ضعفى كه در آن است نه داركرامت و جاى ثواب حق تعالى است ، و نه محل عذاب و عقاب است ؛ زيرا كه داركرامت حق عالمى است كه نعمت‌هاى آن خالص و اختلاط به نقمت ندارد و راحت آن مشوب به تعب و رنج نيست . و در اين عالم چنين نعمتى امكان ندارد ، زيرا كه دار تزاحم است و به هر نعمتى انواع رنج و زحمت و نقمت اختلاط دارد . بلكه حكما گفته‌اند : لذات اين عالم دفع آلام است⁽¹⁾. و توان گفت كه لذاتش موجب آلام است ، زيرا كه اين‌جا هر لذتى در پى ، رنج و الم و تعبى دارد . بلكه مادۀ اين عالم تعصى دارد از قبول رحمت خالص و نعمت غير مشوب . و همين‌طور عذاب و زحمت و رنج و تعب اين عالَم نيز خالص نيست ؛ بلكه هر رنجى و تعبى محفوف به نعمتى و نعمت‌هايى است . و هيچ يك از آلام و اسقام و رنج و محنت در اين عالم غير مشوب نيست ؛ و مواد اين عالم تعصّى دارد از قبول عذاب خالص مطلق . و دار عذاب و عقاب حق دارى است كه در آن عذاب محض و عقاب خالص باشد . آلام و اسقام آن‌جا مثل اين عالم نيست كه به عضوى دون عضوى متوجه باشد ؛ يك عضو سالم و راحت باشد و عضو ديگر در تعب و زحمت .

و به بعض آنچه ذكر شد اشاره فرموده در حديث شريف ، كه ما به شرح آن پرداختيم ، آن‌جا كه فرمايد : «وَذَلِكَ أَنَّ اللّه‌َ لَمْ يَجْعَلِ الدُّنْيَا ثَوَاباً لِمُؤمِنٍ وَلاَ عُقُوبَةً لِكَافِرٍ» .

يعنى جهت اين‌كه مؤمن در اين عالم مبتلا به بليّات شود آن است كه خداى تعالى قرار نداده اين دنيا را ثواب براى مؤمنى و نه سزا براى كافرى . اين‌جا دارتكليف و «مزرعۀ آخرت» و عالم كسب است ؛ و عالم آخرت دار جزا و سزا و ثواب و عقاب است . آنها كه متوقع‌اند كه حق تعالى هر كس را كه در اين عالَم مرتكب معصيت و فحشايى شد يا ظلم و تعدى به كسى ، فوراً جلو او را بگيرد و دست او را منقطع كند و او را قلع و قمع فرمايد ،

غافل از آن هستند كه خلاف ترتيب و مخالف سنّه‌اللّه جاريه است . اين‌جا دار امتحان و امتياز شقى از سعيد و مطيع از عاصى است ؛ و عالم ظهور فعليات است نه دار بروز نتايج اعمال و ملكات . و اگر نادراً حق تعالى ظالمى را گرفتار كند ، مى‌توان گفت از عنايات حق تعالى به آن ظالم است . اگر اهل معصيت و ظلم را به حال خودشان واگذار فرمايد «استدراج» است . چنانچه خداى تعالى مى‌فرمايد : (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ * وَأُمْلِى لَهُمْ إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ)⁽¹⁾. يعنى «زود است كه نعمت دهيم آنها [را] درجه درجه از جهتى كه نمى‌دانند . و مهلت دهيم آنها را . همانا اخذ من شديد است» . و مى‌فرمايد : )وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ لأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ(⁽²⁾. يعنى «گمان نكنند آنان كه كافر شدند اين‌كه مهلت ما براى آنها خير است ؛ همانا چنين است كه مهلت داديم آنها را تا زياد كنند گناه را . و از براى آنها عذاب [خوار كننده⁽³⁾] است» .

و در مجمع البيان روايت كند از حضرت صادق عليه السلام : أَنَّهُ قال : «إذا أَحْدَثَ الْعَبْدُ ذَنْباً ، جُدِّدَ لَهُ نِعْمَةٌ فَيَدَعُ الاسْتِغْفارَ . فَهُوَ الاسْتِدْراجُ»⁽⁴⁾فرمود : «وقتى حادث كند بنده گناهى را ، تجديد شود براى او نعمتى ، پس واگذارد استغفار را ، پس آن استدراج است» .

فصل: در اين‌كه شدت بليّات روحيه تابع شدت ادراك است

در ذيل حديث شريف كه مى‌فرمايد : «وَمَنْ سَخُفَ دِينُهُ وَضَعُفَ عَقْلُهُ قَلَّ بَلاَؤهُ» چنين ظاهر شود كه بليّات اعم از جسمانيه و روحانيه است ؛ زيرا كه اشخاص ضعيف العقل و كم ادراك به مقدار ضعف عقل و ادراك خود از بليّات روحانيه و ناملايمات عقليه مأمون‌اند . به خلاف كسانى كه عقلشان كامل و ادراكشان شديد است ، كه به مقدار كمال

عقل و شدت ادراك خود بليّات روحانى آنها زياد شود . و هر چه ادراكات كامل‌تر و روحانيت قوى‌تر باشد ، بليّات بيشتر و ادراك ناملايمات افزون گردد . و تواند بود كه فرمودۀ حضرت رسالت پناه - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - كه فرمود : «مَا أُوذِيَ نَبِيُّ مِثْلَ مَا أُوذيتُ»⁽¹⁾. يعنى «اذيت نشد پيغمبرى مثل اذيتى كه من شدم» . نيز به اين معنى برگردد ؛ زيرا كه هر كس عظمت و جلالت ربوبيت را بيشتر ادراك كند و مقام مقدّس حق - جلّ و علا - را زيادتر بشناسد ، از عصيان بندگان و هتك حرمت آنها بيشتر متأثر و متألم گردد ؛ و نيز هر كس رحمتش و عنايت و لطفش به بندگان خدا بيشتر باشد ، از اعوجاج و شقاوت آنها بيشتر اذيت مى‌شود ؛ و البته خاتم النبيين - صلّى اللّه عليه و آله - در اين مقامات و ساير مدارج كماليه از انبيا و اوليا و ساير بنى‌الانسان كامل‌تر بوده ، پس اذيتش بيشتر و تأثرش بالاتر بوده . و نيز توجيه ديگر دارد كه مناسب اين مقام ذكر آن نيست . وَاللّه الْعالِمُ وَلَهُ الْحَمْدُ .

حديث شانزدهم: صبر

اشاره

حديث شانزدهم [ صبر ]

الحديث السادس عشر : بِأسْنادِنا المُتَّصِلَةِ إلى ثِقَةِ الإسْلامِ وَالْمُسْلِمينَ ، فَخْرِ الطائِفةِ الْحَقَّةِ وَمُقَدَّمِهِمْ ، مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الكُلَيْنيّ - رَضي اللّه عنه - عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ، عَنْ عَبْدِاللّه‌ِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السَّلام - يَقُولُ : «إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلَى جَمِيعِ أَحْوَالِهِ ؛ إِنْ نَابَتْهُ نَائِبَةٌ صَبَرَ لَهَا ؛ وَإِنْ تَدَاكَّتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ لَمْ تَكْسِرْهُ وَإِنْ أُسِرَ وَقُهِرَ وَاسْتَبْدَلَ بِالْيُسْرِ عُسْراً ؛ كَمَا كَانَ يُوسُفُ الصِّدِّيقُ الأَمِينُ لَمْ يَضْرُرْ حُرِّيَّتَهُ أَنْ اسْتُعْبِدَ وَقُهِرَ وَأُسِرَ ؛ وَلَمْ تَضْرُرْهُ ظُلْمَةُ الْجُبِّ وَوَحْشَتُهُ وَمَا نَالَهُ ، أَنْ مَنَّ اللّه‌ُ عَلَيْهِ فَجَعَلَ الْجَبَّارَ الْعَاتِيَ لَهُ عَبْداً بَعْدَ إِذْ كَانَ [لَهُ] مَالِكاً ؛ فَأَرْسَلَهُ وَرَحِمَ بِهِ أُمَّةً . وَكَذَلِكَ الصَّبْرُ يُعَقِّبُ خَيْراً ، فَاصْبِرُوا وَوَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الصَّبْرِ تُوجَرُوا»⁽¹⁾.

ترجمه : «ابوبصير گفت : شنيدم حضرت صادق - عليه السلام - را كه مى‌گفت : آزاد ، آزاد است بر همۀ احوال خود ؛ اگر بيايد او را مصيبتى ، صبر كند مر آن را ؛ و اگر فرو كوبيده شود بر او مصيبت‌ها ، نمى‌شكند او را گرچه اسير شود و مقهور گردد و سختى را به آسانى بَدَل گيرد . چنانچه بود يوسف - عليه السلام - بسيار راستگوىِ امين كه ضرر نرساند آزادى او را اين‌كه به بندگى گرفته شد و اسير شد و مقهور گرديد . و زيان نرساند او را تاريكى چاه و ترس آن و آنچه رسيد او را ؛ تا آن‌كه منت گذاشت خدا بر او ،

پس قرار داد جبار متكبر را بندۀ او ، بعد از آن‌كه مالك بود ؛ پس ، فرستاد خدا او را (يعنى به پيغمبرى) و ترحم فرمود به واسطۀ او امتى را . و همين‌طور صبر دنبال آورد خير را ، پس صبر كنيد و مهيا كنيد خود را بر صبر تا مزد داده شود» .

شرح : «نائبة» مفرد «نوائب» است . و آن حوادث و مهمات نازله است . و در صحاح گويد به معنى مصيبت است .

و «دكّ» به معنى «دقّ» يعنى كوبيدن است . و در صحاح است : «وَقَدْ دَكَكْتُ الشَّيء أَدُكُّهُ دَكّاً إذا ضَرَبْتُهُ وَكَسَرْتُهُ حَتّى سَوَّيْتُهُ بِالاَْرْضِ» انتهى⁽¹⁾. و تَداكَّتْ عَلَيْهِ ، أَيْ ، تَداقَّتْ . و به معنى اجتماع و ازدحام نيز آمده ؛ چنانچه از نهايه منقول است در حديث حضرت امير المؤمنين عليه السلام : «ثُمَّ تَدَاكَكْتُمْ عَلَيَّ تَدَاكُكَ الأبِلِ إلهيمِ عَلَى حِيَاضِهَا» . أَي ، اِزْدَحَمْتُمْ⁽²⁾. و از نهايه نيز نقل شده كه اصل «دكّ» به معنى «كسر» است⁽³⁾. و در اين حديث شريف به مناسبت لم تكسره به معنى اوّل انسب است ، گرچه معنى دوم نيز مناسب است .

و كلمۀ [إن] در «وَإنْ اُسِرَ» وصليّه است ، و «قهر» و «استبدل» عطف به آن است . و مجلسى - رحمه اللّه - فرموده در بعض نسخه‌ها «واستبدل بالعسر يسرا» وارد است⁽⁴⁾. بنابراين عطف است بر «لم تكسره» ، پس غايتِ صبر شود .

جملۀ «أن استُعبد» مبنى للمفعول و فاعلِ لَم يَضرُرْ است . و در نسخۀ مرآة العقول به تقديم «باء» موحّده بر «عين» مهمله وارد است⁽⁵⁾. و در وسائل به تقديم «عين» بر «باء» منقول است⁽⁶⁾. و مظنون است كه نسخۀ مرآة از غلط كاتب باشد ، گرچه معنى آن نيز

خالى از صحت نيست . ولى مناسب با مقام و سر تا پاى حديث شريف آن است كه در نسخۀ وسائل است .

و «ما نالَهُ» عطف است به «ظُلمةُ الجُبِّ» . يعنى ، ضرر نرساند او را آنچه به او رسيد از ظلم برادرها و حزن و بليّات .

و قوله : «أنْ مَنَّ اللّه» اظهر آن است كه به تقدير «إلى» است ، و متعلق است به «لَمْ تَضرُرْ» در دو موضع بر سبيل تنازع . و مرحوم مجلسى احتمالات كثيره در آن داده⁽¹⁾كه ذكر آنها خالى از تطويل نيست .

و مراد به آن‌كه «مالك آن حضرت بندۀ او گرديد» اين است كه مطيع او گرديد .

فصل: در بيان آن‌كه اسارت شهوت منشأ همۀ اسارت‌هاست

بدان‌كه انسان اگر مقهور در تحت سلطۀ شهوت و هواهاى نفسانيه گرديد ، رقّيت و عبوديت و ذلت در او به قدر مقهوريتش در تحت سلطۀ آنها زياد شود . و معنى عبوديت از كسى ، خضوع تامّ و اطاعت از اوست . و انسان مطيع شهوات و مقهور نفس امّاره بنده فرمانبر آنهاست ؛ و هرچه آنها امر كنند ، با كمال خضوع اطاعت كند ، و در پيشگاه آنها عبد خاضع و بندۀ مطيع گردد تا كار به جايى رسد كه اطاعت آنها را مقدم دارد بر اطاعت خالق سماوات و ارض ، و بندگى آنها را برگزيند بر بندگى مالك الملوك حقيقى . و در اين حال عزت و حريت و آزادمردى از قلبش [رخت] بندد ، و غبار ذلت و فقر و عبوديت بر چهرۀ قلبش بنشيند ، و خاضع اهل دنيا گردد و قلبش در پيش اهل دنيا و صاحبان حشمت سجده كند و از براى به دست آوردن مشتهيات نفسانيۀ خود ، از هم‌نوع خود ذلت‌ها و منّت‌ها كشد و خوارى‌ها در راه تعمير بطن و فرج برد ؛ و تا اسير بند شهوت و نفس است ، از هيچ‌گونه خلاف شرف و فتوت و حريتى مضايقه نكند ؛ و سر به زير بار اطاعت هر كس و ناكس درآورد ، و از هر ناچيز منت كشد به مجرد

احتمال حصول مطلوب پيش او ، گرچه آن شخص از ساير خلق بى‌ارزش‌تر و پست‌تر باشد و احتمال موهوم باشد . و گويند «وهم» در باب طمع حجت است . آنهايى كه بندۀ دنيا و شهوت خويش‌اند و طوق بندگى هواى نفس را در گردن نهادند ، بندگى از هر كسى كه دنيا را پيش او سراغ دارند ، يا احتمال مى‌دهند ، مى‌كنند و خاضع او مى‌شوند . و اگر در ظاهر زبان منيّت و عفت نفس گشايند ، تدليس محض است ، و اعمال آنها و اقوال آنها اين كلام را تكذيب كنند . و اين اسارت و رقّيت از امورى است كه انسان را هميشه در زحمت و ذلت و رنج و تعب دارد . و انسان با شرف و عزت نفس بايد با هر وسيله و جديت خود را از آن پاك و پاكيزه كند . و پاك شدن از اين كثافت و رهايى از اين قيد خوارى و مذلّت به معالجۀ اساس نفس است ؛ و آن با علم و عمل نافع صورت گيرد .

اما عمل ، پس آن به ارتياضات شرعيه و مخالفت نفس است . در مدتى آن را از محبت مفرط به دنيا و تبعيت شهوات و هواهاى نفسانيه منصرف كند تا آن كه نفس عادت به خيرات و كمالات كند .

و اما علم ، به آن است كه انسان به نفس خود بفهماند و به قلب خويشتن برساند كه مخلوقات ديگر چون خود ضعيف و محتاج و فقير و بينوا هستند ؛ و آنها نيز مثل خود من در تمام امور جزئيه و كليه محتاج به غنى مطلق و قادر توانا هستند ؛ و آنها قابل آن نيستند كه حاجت كسى را برآورند ، و كوچك‌تر از آن هستند كه نفس به آنها متوجه گردد و قلبْ خاضع آنها گردد ، و همان قادر توانايى كه به آنها عزت و شرف و مال و منال داده قادر است به هر كس بدهد .

حقيقتاً انسان را عار آيد كه به واسطۀ شكم خود يا راه انداختن شهوت خويش اين‌قدر ذلّت و خوارى به خود راه دهد ، و از اين مخلوق بى‌همه‌چيز و فقراى بى‌دست و پا و اذلاّء بى‌دانش و بينش منّت كشد . منت اگر مى‌كشى ، از غنى مطلق و خالق سماوات و ارض بكش ؛ كه اگر توجه به ذات مقدس او پيدا كردى و دلت خاضع در محضر او گرديد ، از هر دو عالم وارهى و طوق عبوديت مخلوق را از گردن بيرون كنى : «العُبُودِيَّةُ جَوْهَرَةٌ

كُنْهُهَا الرُبوبِيَّةُ»⁽¹⁾. بندگى خدا گوهر گران‌بهايى است كه باطن آن آزادى و ربوبيت است . به واسطۀ عبوديت حق و توجه به نقطۀ واحدۀ مركزيه و افناء تمام قوا و سلطنت‌ها در تحت سلطنت مطلقۀ الهيه ، چنان حالتى در قلب پيدا شود كه قهر و سلطنت بر همه عوالم كند ؛ و از براى روح حالت عظمت و رفعتى پيدا شود كه جز در پيشگاه ربوبيت و آنها كه اطاعت آنها اطاعت ذات مقدس حق است سر به اطاعت احدى ننهد . و اگر به حسب پيش آمدن روزگار در تحت سلطه و قدرت كسى باشد ، قلب را از آن لرزه نيفتد و استقلال و حريت نفس محفوظ ماند ؛ چنانچه حضرت يوسف و حضرت لقمان را عبوديت ظاهريه به حريت و آزادى قلبى آنها ضرر نرساند .

اى بسا قدرتمندان و داراى سلطنت‌هاى ظاهره كه از حريت و آزادى نفس و بزرگوارى و بزرگمنشى بويى نبردند و بندۀ ذليل و عبد مطيع نفس و هوى هستند ، و بدين جهت از مخلوق ناچيز نيز تملق گويند .

از حضرت على بن الحسين - سلام اللّه عليهما - منقول است كه فرمود در ضمن كلامى : «إنّي لآنَفُ أنْ أَطْلُبَ الدُّنْيا مِنْ خالِقِها ، فَكَيْفَ مِنْ مَخْلُوقٍ مِثْلي!»⁽²⁾يعنى «همانا من عار دارم اين‌كه دنيا را خواهش كنم از آفريدگارِ آن ، پس چگونه از مخلوقى مثل خود طلب كنم!»

اى عزيز ، تو اگر عار ندارى از طلب دنيا ، لااقل از مخلوق ضعيف كه مثل خود تو است طلب مكن . بفهم كه مخلوق را قدرتى نيست براى تعمير دنياى تو . گيرم كه با هزار منت و ذلت ارادۀ او را جلب كردى ، ارادۀ او در ملك حق كاركن نيست ، و كسى را تصرفى در مملكت مالك الملوك نيست ؛ پس اين‌قدر براى اين چند روزۀ دنيا و شهوات محدودۀ موقته از خلق بى‌همه چيز تملق مگو ؛ و از خداى خود غافل مشو و حريت و

آزادى خود را حفظ كن و قيد عبوديت و اسارت را از گردن خود بردار و در جميع احوال آزاد شو ؛ چنانچه در حديث شريف فرمايد : «إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلَى جَمِيعِ أَحْوَالِهِ»⁽¹⁾.

و بدان‌كه غنا به غناى قلب ، و بى‌نيازى ، از حالات روح است ، به امور خارجيۀ غير مربوطۀ به انسان نيست .

من خود در ميان اهل ثروت و مال و منال كسانى را ديدم كه اظهارات آنها را هيچ فقير با آبرويى نمى‌كرد و بيانات آنها شرم‌آور بود! آن بيچاره غبار ذلّت و مسكنت چهرۀ قلبش را فرو گرفته بود . ملت يهود با آن كه در دنيا به نسبت جمعيت خود متمول و با ثروت‌ترين تمام سكنۀ ارض هستند ، مع ذلك ذلت و مسكنت و فقر و فاقه از چهرۀ آنها ظاهر و تمام مدت عمر را با زحمت و خوارى و عجز و بى‌نوايى به سر مى‌برند . اين نيست مگر همان فقر قلبى و ذلت روحى .

در بين اهل زهد و درويش منشى كسانى را ديديم كه قلوب آنها به قدرى غنى و بى‌نياز است كه به همۀ مُلك دنيا از روى بى‌اعتنايى نظر مى‌كنند ، و به جز ذات مقدس حق تعالى احدى را لايق عرض حاجت نمى‌دانند .

تو خود نيز در حالات اهل دنيا و اهل طلب رياست با نظر دقت و تفتيش مطالعه كن ، ببين ذلت آنها و تملّق آنها از مردم از سايرين بيشتر است و در پيش [مردم] خضوعشان بيشتر است . مريدپرورها و مدعيان ارشاد خوارى‌ها مى‌كشند و ارادت‌ها مى‌ورزند تا چند روزى بطن و فرج را تعمير كنند . قلب مراد طالب بيشتر خاضع است پيش مريد از قلب مريد پيش او ؛ با آن‌كه در سنخ اين دو ارادت نيز فرق‌هاست : ارادت مريد روحانى و

الهى است ، گرچه در اشتباه باشد ؛ و ارادت مراد دنياوى و شيطانى است .

اينها كه ذكر شد ذل‌ها و مفاسد دنيايى است . اگر پرده برداشته شود ، معلوم مى‌شود كه صورت اين اسارت در تحت قيود و كُند و زنجيرهاى شهوات و هواهاى نفسانيّه چه صورتى است . شايد اين سلسله‌اى كه طولش هفتاد ذراع است ، و خداى تعالى از آن اطلاع داده⁽²⁾، و آن حبس و غلى كه براى ماست ، در اين دنيا صورت همين

اسارت و رقيت در تحت فرمان شهوت و غضب باشد . خداى تعالى فرمايد : (وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً)⁽¹⁾. «[و] يافتند آنچه كرده بودند حاضر» . و فرمايد : )لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ(⁽²⁾. آنچه به ما مى‌رسد در آن عالم ، صورت اعمال خود ماست .

سلسله‌هاى پيچ در پيچ شهوات و هواها را پاره كن و كند قلب را بشكن و از اسارت بيرون بيا و در اين عالم آزادانه زيست كن تا در آن عالم آزاد باشى ؛ وگرنه صورت اين اسارت را در آن‌جا حاضر خواهى ديد . و بدان‌كه آن طاقت فرساست . اولياى خدا با آن كه از اَسر و رقّيت به كلى خارج شده بودند و به حريت مطلقه نائل بودند ، با اين حال دل‌هاى آنها چنان لرزان بود و از عاقبت امر چنان ناله مى‌كردند و جزع مى‌نمودند كه عقول متحير از آن است .

فصل: انسان در قيد اسارت نفس به مقامات معنوى نائل نمى‌شود

گرچه مطالبى كه در اين اوراق است از امور شايعۀ رايجه و از مكررات بايد به شمار آورد ، ولى باكى از اين تكرار نيست . تذكر نفس و تكرار حق امر مطلوبى است ؛ و از اين جهت در اذكار و اوراد و عبادات و مناسكْ تكرار مطلوب است . و نكتۀ اصلى آن عادت دادن نفس و مرتاض نمودن آن است . پس ، از تكرار اى عزيز [ملول] مشو ؛ و بدان‌كه تا انسان در قيد اسارت نفس و شهوات آن است و سلسله‌هاى طولانى شهوت و غضب در گردن اوست ، به هيچ يك از مقامات معنوى و روحانى نائل نمى‌شود ، و سلطنت باطنيۀ نفس و ارادۀ نافذۀ آن بروز و ظهور نمى‌كند و مقام استقلال و عزت نفس ، كه از بزرگ‌ترين مقامات كمال روحانى است ، در انسان پيدا نمى‌شود . بلكه اين اسارت و رقّيتْ باعث مى‌شود كه انسان سرپيچ از اطاعت نفس نباشد در هيچ حال .

و چون سلطنت نفس اماره و شيطان در باطن قوى شد و تمام قوا سر به رقّيت و

طاعت آنها گذاشتند و خضوع در پيشگاه آنها نمودند و تسليم تام شدند ، آنها قانع به معاصى تنها نمى‌شوند كم كم از معصيت‌هاى كوچك انسان را به معاصى بزرگ ، و از آنها به سستى عقايد ، و از آن به ظلمت افكار ، و از آن به تنگناى جحود ، و از آن به بغض و دشمنى انبيا و اوليا مى‌كشانند . و نفس كه در تحت سلطه و رقّيت آنهاست نتواند از آن سرپيچى نمايد . پس ، عاقبتِ امرِ طاعت و اسارت خيلى وخيم است و به جاهاى خيلى هولناك انسان را ممكن است بكشد . انسان عاقل رئوف به حال خود ، بايد به هر وسيله‌اى شده خود را از اين اسارت خارج كند ، و تا فرصت دارد و قواى او سالم است و حيات و صحت و جوانى برقرار است و قوا به‌كلى مسخّر نشده ، در مقابل آن قيام كند ؛ و مدتى مواظبت اوقات خويش كند و مطالعه در حالات نفس كند و حالات گذشتگان و سوء عاقبت آنها را مداقّه نمايد و گذشتن اين چند روزه را به باطن قلب خود بفهماند و قلب را بيدار كند و به قلب بفهماند حقيقت منقول از رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - به ما ، كه فرمود : «الدُّنْيا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ»⁽¹⁾. «دنيا كشتگاه بازپسين است» ، اگر اين چند روزه كشت نكنيم و عمل صالح ننماييم ، فرصت از دست مى‌رود ؛ عالم ديگر كه فرا رسيد و موتْ حلول كرد ، تمام اعمال منقطع مى‌شود و آمال پايمال مى‌گردد . و اگر خداى نخواسته با اين عبوديت از شهوات و اسارت از قيد گوناگون هواهاى نفسانيه ملك‌الموت در رسد ، شيطان ممكن است مقصد آخر را كه ربودن ايمان است انجام دهد ، و با ما طورى سلوك كند و به قلب ما طورى نمايش دهد كه با دشمنى حق و انبيا و اولياء او از دنيا برويم . و خدا مى‌داند كه در پس اين پرده چه بدبختى‌هاست و چه ظلمت‌ها و وحشت‌هاست .

هان اى نفس خسيس و اى دل غافل! از خواب برخيز و در مقابل اين دشمنى كه سال‌هاست تو را افسار كرده و در قيد اسيرى در آورده و به هر طرف مى‌خواهد مى‌كشاند و به هر عمل زشتى و خُلق ناهنجارى دعوت مى‌كند و وادار مى‌نمايد قيام كن

و اين قيود را بشكن و زنجيرها را پاره كن و آزادى‌خواه باش و ذلت و خوارى را بركنار گذار و طوق عبوديّت حق - جلّ جلاله - را به گردن نِه كه از هر بندگى و عبوديتى وارهى و به سلطنت مطلقه الهيه در دو عالم نائل شوى .

اى عزيز ، با آن‌كه اين عالم دار جزا نيست و محل بروز سلطنت حق نيست و زندان مؤمن است⁽¹⁾، اگر تو از اسارت نفس بيرون آيى و به عبوديت حق گردن نهى و دل را موحد كنى و زنگار دوبينى را از آيينۀ روح بزدايى و قلب را به نقطۀ مركزيّۀ كمال مطلق متوجه كنى ، در همين عالَم آثار آن را بعيان مى‌يابى ؛ چنان وسعتى در قلبت حاصل شود كه محل ظهور سلطنت تامۀ الهيه شود و از تمام عوالم فسحت و سعۀ آن بيشتر گردد : «لا يَسَعُني أَرْضي وَلا سَمائي بَلْ يَسَعُني قَلْبُ عَبْدِيَ الْمُؤْمِن»⁽²⁾. و چنان غنا در آن ظاهر گردد كه تمام ممالك باطن و ظاهر را به پشيزى نشمرى ، و چنان اراده‌ات قوىّ گردد كه متعلق به ملك و ملكوت نگردد و هر دو عالم را لايق خود نداند .

«طيران مرغ ديدى تو ز پايبند شهوت++بدر آى تا ببينى طيران آدميت»⁽³⁾

فصل: در معناى صبر

فصل در معناى صبر و در بيان آن‌كه صبر نتيجۀ حريت از قيد نفس است

از نتايج بزرگ و ثمرات عظيمۀ اين حريت و خروج از عبوديت نفس ، صبر در بليّات و نوائب است . و بر ذمّۀ ماست كه بيان معناى «صبر» را مجملاً و اقسام و ثمرات آن و ارتباط آن را به حريت بنماييم .

«صبر» را چنانچه محقّق طايفۀ حقّه و مدقّق فرقۀ محقّه ، كامل در علم و عمل ، نصيرالدين طوسى - قدّسه اللّه نفسه القدّوسى - تعريف نمودند ، عبارت از «نگاهدارى

نفس است از بى‌تابى نزد مكروه»⁽¹⁾. و عارف محقّق مشهور در منازل السائرين فرمايد : «صبر نگاهدارى نفس است از شكايت بر جزع مستور»⁽²⁾انتهى .

و بدان‌كه صبر را از مقامات متوسطين محسوب داشتند ؛ زيرا مادامى كه نفس مصيبات و بليّات را مكروه شمارد و آن را جزع باطنى از آنها باشد ، مقام معرفتش ناقص است ؛ چنانچه مقام رضاى به قضا و خشنودى از توجه بليّات مقام شامخ‌ترى است ؛ گرچه آن را نيز از مقامات متوسّطين محسوب نماييم . و همين‌طور صبر در معاصى و بر طاعات نيز از نقصان معرفت به اسرار عبادات و صور معاصى و طاعات است ؛ زيرا كه اگر كسى حقيقت عبادت را بفهمد و به صور برزخيه بهيۀ آن ايمان داشته باشد ، و همين‌طور به صور برزخيۀ موحشۀ معاصى مؤمن باشد ، صبر در اين مقامات براى او معنى ندارد ، بلكه مطلب منعكس مى‌شود : اگر براى او خوشى و راحتى پيش آمد كند يا كارش منجر به ترك عبادتى يا فعل معصيتى شود ، آنها نزد او مكروه افتد و جزع باطنى او بيشتر باشد از جزع اهل صبر در بليّات و مصيبات .

از جناب عبد صالح عارف به وظايف عبوديت ، صاحب مقامات و كرامات ، على بن طاووس⁽³⁾- قدّس اللّه نفسه - منقول است كه روز اوّل تكليف خود را جشن مى‌گرفته و سور و سرور مى‌كرده و عيد محسوب مى‌كرده ، براى آن‌كه خداى تبارك و تعالى او را در آن روز مفتخر فرموده به اذن در فعل طاعات⁽⁴⁾. آيا براى اين روح لطيف بايد فعل طاعات را صبر در مكروهات كامنۀ در باطن به شمار آورد؟! ماها كجا هستيم و اين بندگان فرمانبر حق كجا؟! ما باز گمان مى‌كنيم حق تعالى تحميل به ما فرموده و تكاليف را زحمت و كلفت مى‌دانيم . اگر يكى از ما هم زحمت كشد و در اوّل وقت فريضه را بجا

آورد ، مى‌گويد كه انسان بايد اين كار را بكند زودتر خود را راحت كنيم! همۀ بدبختى‌هاى ما از جهل و نادانى است و نقصان و فقدان ايمان است . در هر حال ، به حقيقتْ صبر [نگاهدارى نفس از شكايت بر] جزع كامن است . و آنچه دربارۀ ائمۀ هدى يا انبياء عظام وارد شده كه توصيف شدند به صبر ، تواند كه صبر بر آلام جسمانيه بوده كه به مقتضاى طبايع بشريه باعث تأثر است ؛ يا صبر بر فراق محبوب بوده كه از مقامات بزرگ محبين است ؛ و پس از اين ذكرى از آن مى‌شود ؛ و الاّ صبر بر طاعات و معاصى و بليّات غير آنچه ذكر شد دربارۀ آنها ، بلكه شيعيان آنها ، معنا ندارد .

عارف معروف ، كمال الدين عبدالرزاق كاشانى ، در شرح منازل گويد : «مراد شيخ كه فرمايد : صبر خوددارى از شكايت است ، شكايت به مخلوق است ؛ و الاّ شكايت به حق تعالى و اظهار جزع در درگاه قدس او با صبر منافات ندارد ؛ چنانچه حضرت ايوب عَرض شكوى به حق نمود : (أَ نِّى مَسَّنِىَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ)⁽¹⁾با آن‌كه حق تعالى او را مدح فرمايد : بقوله : (إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ)⁽²⁾. و حضرت يعقوب عرض مى‌كند : (إِنَّما أَشْكُوا بَثِّى وَحُزْنِى إِلَى اللّه‌ِ)⁽³⁾با آن‌كه او از صابران بود . بلكه ترك شكايت به سوى حق اظهار تجلّد و ظهور به دعوى است»⁽⁴⁾انتهى .

از سيرۀ انبياء عظام و حضرات ائمۀ معصومين - صلوات اللّه عليهم اجمعين - نيز چنان ظاهر مى‌شود كه با آن‌كه مقامات آنها بالاتر از صبر [و] رضا و تسليم بوده ، مع‌ذلك هيچ‌گاه از دعا و عجز و تضرع در درگاه معبود خوددارى نمى‌كردند ، و عرض حاجات خود را به حضرت حق تعالى مى‌نمودند . و اين مخالف با مقامات روحانيه نيست ؛ بلكه تذكر حق و انس و خلوت با محبوب و اظهار عبوديت و ذلت در پيشگاه عظمت كامل مطلق ، غايت آمال عارفين و نتيجۀ سلوك سالكين است .

فصل: در نتايج صبر است

بدان‌كه از براى صبر نتايج بسيار است ، كه از جملۀ آنها ارتياض و تربيت نفس است . اگر انسان مدتى در پيشامدهاى ناگوار و بليّات روزگار و در مشقّت عبادات و مناسك و تلخى ترك لذات نفسانيه ، به واسطۀ فرمان حضرت ولىّ النعم ، صبر كند و تحمل مشاق را گرچه سخت و ناگوار باشد بنمايد ، كم‌كم نفس عادت مى‌كند و مرتاض مى‌شود و از چموشى بيرون مى‌آيد و سختى تحمل مشاق بر آن آسان مى‌شود ، و از براى نفس ملكۀ راسخۀ نوريه پيدا مى‌شود كه به واسطۀ آن از مقام صبر ترقى مى‌كند و به مقامات عاليۀ ديگر نائل مى‌شود ، بلكه صبر در معاصى منشأ تقواى نفس شود ، و صبر در طاعات منشأ انس به حق گردد ، و صبر در بليّات منشأ رضا به قضاى الهى شود . و اينها از مقامات بزرگ اهل ايمان ، بلكه اهل عرفان است . و در احاديث شريفۀ اهل بيت عصمت [ستايش] بليغ از صبر گرديده ؛ چنانچه در كافى شريف سند به حضرت صادق - سلام اللّه عليه - رساند :

قال : «الصَّبْرُ مِنَ الإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ؛ فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأْسُ ، ذَهَبَ الْجَسَدُ ؛ وكَذَلِكَ إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ، ذَهَبَ الإِيمَانُ»⁽¹⁾.

فرمود : «صبر نسبت به ايمان به مثابه سر است نسبت به بدن ، پس وقتى رفت سر ، جسد برود ؛ و همين‌طور وقتى كه صبر رفت ، ايمان برود» .

و در حديث ديگر سند به حضرت سجاد ، على بن الحسين - عليهما السلام - رساند : قال : «الصَّبْرُ مِنَ الإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ؛ وَلاَ إِيمَانَ لِمَنْ لاَ صَبْرَ لَهُ»⁽²⁾.

و احاديث بسيار در اين باب است كه ما پس از اين به مناسبت به ذكر بعضى از آن مى‌پردازيم .

صبر كليد ابواب سعادات و سرمنشأ نجات از مهالك است . بلكه صبرْ بليّات را بر انسان آسان مى‌كند و مشكلات را سهل مى‌نمايد و عزم و اراده را قوّت مى‌دهد و مملكت روح را مستقل مى‌نمايد . و جزع و بى‌تابى علاوه بر عارى كه خود دارد و كاشف از ضعف نفس است ، انسان را بى‌ثبات و اراده را ضعيف و عقل را سست مى‌كند . جناب محقق خبير خواجه نصير - قدّس اللّه سرّه - فرمايد : «وَهو (أَىِ الصَّبْرُ) يَمْنَعُ الباطِنَ عَنِ الاضْطِرابِ ، وَاللِّسانَ عَنِ الشِّكايَةِ ، وَالأَعْضاءَ عَنِ الحَرَكاتِ الْغَيْرِ الْمُعْتادَةِ»⁽¹⁾. يعنى «صبر جلوگيرى كند باطن را از بى‌تابى ، و زبان را از شكايت ، و اعضا را از كارهاى خلاف عادت» . و به‌عكس انسان غير صابر باطن و قلبش مضطرب و وحشتناك است و دلش لرزان و متزلزل است . و اين خود بليّه‌اى است فوق بليّات و مصيبتى است بالاترين مصيبت‌ها كه سر بار انسان مى‌شود و راحتى را از انسان سلب مى‌كند . اما صبر تخفيف مى‌دهد مصيبت را ، و قلب غالب مى‌شود بر بليّات و اراده قاهر مى‌شود بر مصيبات وارده . و همين‌طور انسان غير صابر و بى‌شكيب زبانش به شكايت پيش هر كس و ناكس باز شود ؛ و اين علاوه بر رسوايى پيش مردم و معروفيت به سست عنصرى و كم‌ثباتى و افتادن از نظر خلق ، پيش ملائكة اللّه و در درگاه قدس ربوبيت از ارزش مى‌افتد .

بنده‌اى كه نتواند يك مصيبت كه از حق و محبوب مطلق به او مى‌رسد تحمل كند ، و انسانى كه از ولى نعمت خود ، كه هزاران هزار نعمت ديده و هميشه مستغرق نعمت‌هاى اوست ، يك بليّه ديد زبان به شكايت پيش خلق گشود ، چه ايمانى دارد و چه تسليمى در مقام مقدس حق دارد؟ پس درست است كه گفته شود : «كسى كه صبر ندارد ايمان ندارد» . اگر تو به جناب ربوبى ايمان داشته باشى و مجارى امور را به يد قدرت كاملۀ او

بدانى و كسى را متصرف در امور ندانى ، البته از پيشامدهاى روزگار و از بليّات وارده

شكايت پيش غير حق تعالى نكنى ؛ بلكه آنها را به جان و دل بخرى و شكر نعم حق كنى .

پس ، آن اضطراب‌هاى باطنى و آن شكايت‌هاى زبانى و آن حركات زشت غير معتادِ اعضا همه شهادت دهند كه ما از اهل ايمان نيستيم . تا نعمت در كار است ، صورتاً شكرى مى‌كنيم . و آن نيز مغزى ندارد ، بلكه براى طمع ازدياد است . وقتى كه يك مصيبت پيشامد كرد ، يا يك درد و مرضى رو آورد ، شكايت‌ها از حق تبارك و تعالى پيش خلق مى‌بريم و زبان اعتراض و كنايه‌گويى را باز كرده پيش كس و ناكس شكوه‌ها مى‌كنيم . كم كم اين شكايت‌ها و جزع و فزع ها در نفسْ تخم بغض به حق و قضاى الهى مى‌كارد ؛ و آن به تدريج سبز مى‌شود و قوّت مى‌گيرد تا آن‌كه ملكه مى‌شود ؛ بلكه خداى نخواسته صورتِ باطنِ ذاتْ صورتِ [بغض] به قضاى حق و دشمنى ذات مقدس شود . آن وقت عنان از كف گسيخته شود و مهار اختيار از چنگ رها شود و انسان به هيچ وجه نتواند ضبط حال و خيال نمايد و ظاهر و باطن رنگ دشمنى حق تعالى گيرد ، و با يك پارچه بغض و عداوت مالك‌النعم از اين عالم منتقل گردد و به شقاوت ابدى و ظلمت هميشگى دچار شود . پناه مى‌برم به خدا از بدى عاقبت و ايمان مستودع . پس ، صحيح است كه مى‌فرمايد وقتى كه صبر برود ايمان مى‌رود .

پس اى عزيز ، مطلب بس مهم و راه خيلى خطرناك است . از جان و دل بكوش و در پيشامدهاى دنيا صبر و بردبارى را پيشۀ خود كن ، و در مقابل بليّات و مصيبات مردانه قيام [كن] ، و به نفس بفهمان كه جزع و بيتابى علاوه بر آن كه خود ننگى بزرگ است ، براى رفع بليّات و مصيبات فايده‌اى ندارد ؛ و شكايت از قضاى الهى و ارادۀ نافذۀ حق پيش مخلوقِ ضعيف بى‌قدرت و قوّه مفيد فايده نخواهد بود . چنانچه اشاره به آن در حديث شريف كافى فرمايد :

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ بِإسْنادِهِ عَنْ سَماعَةَ بْنِ مِهْرانَ ، عَنْ أبي الحَسَنِ - عليه السلام - قَالَ : قَالَ لِي : «مَا حَبَسَكَ عَنِ الْحَجِّ؟» قَالَ قُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، وَقَعَ عَلَيَّ دَيْنٌ كَثِيرٌ وَذَهَبَ مَالِي ؛ وَدَيْنِيَ الَّذِي قَدْ لَزِمَنِي هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَهَابِ مَالِي ؛ فَلَوْ لاَ أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِنَا أَخْرَجَنِي مَا قَدَرْتُ أَنْ أَخْرُجَ . فَقَالَ لِي : «إِنْ تَصْبِرْ تُغْتَبَطْ ؛ وَإِلاَّ تَصْبِرْ يُنْفِذِ اللَّهُ مَقَادِيرَهُ ،

رَاضِياً كُنْتَ أَمْ كَارِهاً»⁽¹⁾.

«سماعه گفت : فرمود ابوالحسن كاظم - عليه السلام - به من : "چه چيز مانع شد تو را از حج؟" گفت : گفتم : "فدايت شوم ، واقع شد بر من قرض بسيارى ، و مالم رفته است ؛ و قرضى كه لازم شده بزرگ‌تر است از رفتن مالم . اگر نبود مردى از رفقاى ما كه خارج كرد مرا ، قدرت نداشتم كه خارج شوم ." پس فرمود به من : "اگر صبر كنى ، مورد غبطه شوى ؛ و اگر صبر نكنى ، اجرا مى‌كند خدا تقديراتِ خود را ، خشنود باشى يا كراهت داشته باشى"» .

پس معلوم شد كه جَزع و بى‌تابى مفيد فايده نيست ، بلكه ضررهاى بس هولناك دارد و هلاكت‌هاى بس ايمان‌سوز در دنبال آن است ؛ و صبر و بردبارى خود داراى ثواب جزيل و اجر جميل و صور بهيّه و تمثال شريف برزخى است ؛ چنانچه در ذيل حديث شريف كه ما به شرح آن پرداختيم فرمايد : «وَ كَذَلِكَ الصَّبْرُ يُعَقِّبُ خَيْراً ؛ فَاصْبِرُوا وَوَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الصَّبْرِ تُوجَرُوا» . پس صبر را عاقبت خير است در اين عالم ، چنانچه از تمثيل به حضرت يوسف - عليه السلام - معلوم مى‌شود ، و موجب اجر است در آخرت .

و در حديث شريف كافى سند به ابوحمزۀ ثُمالى - رحمه اللّه - رساند . قالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِاللّه‌ِ عليه السَّلام : «مَنِ ابْتُلِيَ مِنَ الْمُؤمِنِينَ بِبَلاءٍ فَصَبَرَ عَلَيْهِ ، كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ أَلْفِ شَهِيدٍ»⁽²⁾. «فرمود : حضرت صادق عليه السلام : "كسى كه مبتلا به بليه‌اى شود و صبر كند ، براى او اجر هزار شهيد است"» .

و احاديث كثيره در اين باب وارد است كه ما بعضى آنها را در فصل بعد ذكر مى‌كنيم . اما اين‌كه از براى صبر صورت بهيّۀ برزخيه است ، علاوه بر اين‌كه مطابق قسمى از برهان است⁽³⁾، در احاديث شريفه نيز از آن ذكر شده است ؛ چنانچه در كافى شريف سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند ، قال : «إِذَا دَخَلَ الْمُؤمِنُ [فِي] قَبْرِهِ ، كَانَتِ الصَّلاَةُ عَنْ يَمِينِهِ وَالزَّكَاةُ عَنْ يَسَارِهِ وَالْبِرُّ مُطِلٌّ عَلَيْهِ وَيَتَنَحَّى الصَّبْرُ نَاحِيَةً ؛ فَإِذَا دَخَلَ

عَلَيْهِ الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ يَلِيَانِ مُسَأَلَتَهُ ، قَالَ الصَّبْرُ لِلصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَالْبِرِّ : دُونَكُمْ صَاحِبَكُمْ ؛ فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْهُ فَأَنَا دُونَهُ»⁽¹⁾.

فرمود : «وقتى داخل شود مؤمن به قبرش ، مى‌باشد نماز از راست او و زكات از چپ او و نيكى و احسان مشرف بر او ؛ و دور شود [صبر] بر طرفى . پس وقتى كه داخل شوند بر او دو ملكى كه كارگزار مسألت از او هستند ، گويد صبر به نماز و زكات و نيكويى : "بگيريد رفيق خود را . (يعنى همراهى كنيد او را) . پس اگر شما از او عاجز[يد] ، من او را مى‌گيرم"» .

فصل: در درجات صبر

بدان‌كه از براى صبر ، به حسب آنچه از احاديث شريفه معلوم مى‌شود ، درجاتى است ؛ و اجر و ثواب آن به حسب درجات آن مختلف است . چنانچه در كافى شريف ، سند به حضرت مولاى متقيان ، امير مؤمنان - عليه السلام - رساند : قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلّى اللّه عليه وآله : الصَّبْرُ ثَلاَثَةٌ : صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ ؛ وَصَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ ؛ وَصَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ . فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمُصِيبَةِ حَتَّى يَرُدَّهَا بِحُسْنِ عَزَائِهَا ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَلاَثَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ ، كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ . وَمَنْ صَبَرَ عَلَى الطَّاعَةِ ، كَتَبَ اللّه‌ُ لَهُ سِتَّمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ ، كَمَا بَيْنَ تُخُومِ الأَرْضِ إِلَى الْعَرْشِ . وَمَنْ صَبَرَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ ، كَتَبَ اللّه‌ُ لَهُ تِسْعَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ ، كَمَا بَيْنَ تُخُومِ الأَرْضِ إِلَى مُنْتَهَى الْعَرْشِ»⁽²⁾.

«فرمود حضرت امير - عليه السلام - كه فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله : "صبر سه گونه است : صبر نزد مصيبت است ، و صبر بر طاعت است ، و صبر از معصيت . پس كسى كه صبر كند بر مصيبت تا آن‌كه برگرداند مصيبت و شدت آن را به نيكويى عزاى آن (يعنى با صبر جميل شدت مصيبت را ردّ كند) ، بنويسد خدا براى او

سيصد درجه ؛ مابين هر درجه تا درجه مثل مابين آسمان و زمين . و كسى كه صبر نمايد بر اطاعت ، بنويسد خدا از براى او ششصد درجه ؛ ميانۀ درجه تا درجه مثل ميانۀ قعر زمين تا عرش . و كسى كه صبر كند بر معصيت ، بنويسد خداوند براى او نهصد درجه ؛ ميانۀ درجه تا درجه مثل ميانۀ منتهاى زمين تا منتهاى عرش"» .

و از اين حديث شريف معلوم مى‌شود كه صبر بر معصيت افضل است از ساير مراتب صبر ؛ چه كه هم درجات آن بيشتر است ، و هم سعۀ بين درجات بسيار زيادتر است . و نيز معلوم شود كه سعۀ بهشت بيش از آن است كه در اوهام ما محجوبين و مقيدين است . و آنچه در تحديد بهشت وارد است كه )عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمواتِ وَالأَرْضِ(⁽¹⁾شايد راجع به بهشت اعمال باشد . و اين كه در حديث شريف است ، بهشت اخلاق است ؛ و ميزان در بهشت اخلاق قوّت و كمال اراده است ؛ و آن را محدود به حدى نبايد كرد .

بعضى فرموده‌اند كه اين‌جا مقصودْ ارتفاع است ، و در آيۀ شريفه عرض⁽²⁾. و تنافى نيست : ممكن است در عرض برابر و در ارتفاع مختلف باشند . و اين بعيد است . زيرا چنين نمايد كه مقصود از عرضْ ميزان سعه باشد نه عرض مقابل طول . چنانچه سماوات و ارض نيز عرضِ مقابلِ طول به معناى متفاهم عرفى و لغوى ندارند ، گرچه عرض به معناى بُعد ثانى به اصطلاح طبيعيين دارند ، و كتاب الهى مشى بر طبق اصطلاح نمى‌فرمايد .

و در كافى شريف سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند : قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّه‌ِ - صلّى اللّه عليه وآله - سَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لاَ يُنَالُ فِيهِ الْمُلْكُ إِلاَّ بِالْقَتْلِ وَالتَّجَبُّرِ ؛ وَلاَ الْغِنَى إِلاَّ بِالْغَصْبِ وَالْبُخْلِ ؛ وَلا المُحبَّةُ إِلاَّ بِاسْتِخْرَاجِ الدِّينِ وَاتِّبَاعِ الْهَوَى ، فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ الزَّمَانَ فَصَبَرَ عَلَى الْفَقْرِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْغِنَى وَصَبَرَ عَلَى الْبِغْضَةِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْمَحَبَّةِ وَصَبَرَ عَلَى الذُّلِّ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْعِزِّ ، آتَاهُ اللّه‌ُ ثَوَابَ خَمْسِينَ صِدِّيقاً مِمَّنْ صَدَّقَ بِي»⁽³⁾.

«فرمود جناب صادق - عليه السلام - كه فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم : "زود است كه مى‌آيد بر مردم زمانى كه رسيده نشود در آن سلطنت ، مگر به كشتن و جور كردن ؛ و نه بى‌نيازى ، مگر به غصب نمودن و بخل ورزيدن ؛ و نه محبت و جلب قلوب ، مگر [به] خروج از دين و متابعت هواى نفس ، پس كسى كه ادراك كند آن زمان را ، پس صبر كند بر بى‌چيزى و حال آن‌كه توانا باشد بر توانگرى ، و صبر كند بر

بغضاى مردم و حال آن‌كه او قادر باشد بر محبت و جلب آنها ، و صبر كند بر ذلّت و حال آن‌كه توانا باشد بر عزت ، بدهد او را خداوند ثواب پنجاه صدّيق از كسانى كه تصديق مرا كردند"» .

و قريب به اين مضمون نيز حديثى از جناب امير المؤمنين - عليه السلام - وارد شده است⁽¹⁾.

بالجمله ، احاديث در اين باب بسيار است ؛ ما اكتفا نموديم به همين چند حديث شريف .

فصل: در بيان درجات صبر اهل معرفت

بدان‌كه تا اين مقام آنچه ذكر شد ، راجع به حال عامه و متوسطين بود ؛ چنانچه در اوّل اين فصول اشاره به آن نمودم كه صبر را از مقامات متوسطين به شمار آوردند . ولى از براى صبر درجات ديگرى است كه راجع به اهل سلوك و كمّل و اولياست ؛ چنانچه از آن «صبر في اللّه» است . و آن ثبات در مجاهده است ، و ترك مألوفات و مأنوسات ، بلكه ترك خويشتن است در راه محبوب . و اين راجع به اهل سلوك است .

و مرتبۀ ديگر «صبر مع اللّه» است . و آن راجع به اهل حضور و مشاهدۀ جمال است در وقت خروج از جلباب بشريت ، و تجرد از ملابس افعال و صفات ، و متجلى شدن قلب به تجليات اسماء و صفات ، و توارد واردات انس و هيبت ، و حفظ نفس از تلوّنات

و غيبت از مقام انس و شهود .

و درجۀ ديگر «صبر عن اللّه» است . و آن از درجات عشاق و مشتاقين است از اهل شهود و عيان ، در صورتى كه رجوع به عالَم خود كنند و به عالم كثرت و صحو برگردند . و اين اَشقّ مراتب صبر و مشكل‌ترين مقامات است . و به اين مرتبه اشاره فرموده مولاى سالكان و پيشواى كاملان و امير مؤمنان - عليه السلام - در دعاى شريف «كميل» : «وَهَبْني صَبَرْتُ عَلى عَذابِكَ ، فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَلى فِراقِكَ»⁽¹⁾: وَرُوِيَ أَنَّ شابّاً مِنَ المُحِبّينَ سَأَلَ الشِّبْليَ عَنِ الصَّبْرِ فَقالَ : أَيُّ الصَّبْرِ أَشَدُّ؟ فَقالَ : الصَّبْرُ للّه‌ِِ . فَقالَ : لا . فَقالَ : الصَّبْرُ باللّه . فَقالَ : لا . فَقالَ : الصَّبْرُ عَلَى اللّه . فَقالَ : لا . فَقالَ : الصَّبْرُ فِي اللّه . فَقالَ : لا . فَقالَ : الصَّبْرُ مَعَ اللّه . فَقالَ : لا . فَقالَ : وَيْحَكَ فَأَيُّ؟ فَقالَ : الصَّبْرُ عَنِ اللّه . فَشَهِقَ الشِّبْليُ وَخَرَّ مَغْشِيّاً عَلَيْهِ⁽²⁾.

و درجۀ ديگر «صبر باللّه» است . و آن از براى اهل تمكين و استقامت است . كه بعد از حال صحو و بقاء باللّه ، و پس از تخلق به اخلاق اللّه ، براى آنها رخ دهد . و از آن جز كمّل را نصيبى نيست . و چون از اين مراتب ما را نصيبى و حظّى نمى‌باشد ، از اين جهت مبناى اين اوراقْ تفصيل در اطراف آن نيست . وَالْحَمدُ للّه أوّلاً وَآخِراً وَصلّى اللّه عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرينَ .

حديث هفدهم: توبه

اشاره

حديث هفدهم [ توبه ]

الحديث السابع عشر : بِالسَّنَدِ المُتَّصِل إلَى الإِمامِ الأَقْدَمِ ، حُجَّةِ الفِرْقَةِ وَرَئيسِ الأُمَّةِ ، مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الكُلَيْني - رضي اللّه عنه - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللّه‌ِ - عليه السلام - يَقُولُ : «إِذَا تَابَ الْعَبْدُ تَوْبَةً نَصُوحاً ، أَحَبَّهُ اللَّهُ ، فَسَتَرَ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ» . فَقُلْتُ : وَكَيْفَ يَسْتُرُ عَلَيْهِ؟ قَالَ : «يُنْسِي مَلَكَيْهِ مَا كَتَبَا عَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ ، ثُمَّ يُوحِي إِلَى جَوَارِحِهِ : اُكْتُمِي عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ . وَيُوحِي إِلَى بِقَاعِ الأَرْضِ ؛ اكْتُمِي عَلَيْهِ مَا كَانَ يَعْمَلُ عَلَيْكِ مِنَ الذُّنُوبِ . فَيَلْقَى اللّه‌َ حِينَ يَلْقَاهُ وَلَيْسَ شَيْءٌ يَشْهَدُ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ»⁽¹⁾.

ترجمه : «معاوية بن وهب گفت : شنيدم از حضرت صادق - عليه السلام - مى‌فرمود : "وقتى كه توبه كند بنده‌اى توبۀ خالص ، دوستدار شود او را خداوند ؛ پس ستر كند بر او در دنيا و آخرت ." پس گفتم : "و چگونه بپوشاند بر او؟" گفت : "به فراموشى اندازد دو فرشتۀ او را آنچه را نوشته‌اند بر او از گناهان . و وحى مى‌فرمايد به سوى اعضاى او : كتمان كنيد بر او گناهان او را . و وحى مى‌فرمايد به سوى بقعه‌هاى زمين : بپوشانيد بر او آنچه را عمل مى‌كرد بر شما از گناهان . پس ملاقات مى‌كند خدا را زمانى كه ملاقات مى‌كند او را و حال آن‌كه نيست چيزى كه شهادت بدهد بر او به چيزى از گناهان"» .

در حقيقت توبه است

شرح : بدان‌كه «توبه» يكى از منازل مهمۀ مشكله است . و آن عبارت است از رجوع از طبيعت به سوى روحانيت نفس ، بعد از آن‌كه به واسطۀ معاصى و كدورت نافرمانى نور فطرت و روحانيت محجوب به ظلمت طبيعت شده .

و تفصيل اين اجمال اجمالاً اين است كه نفس در بدو فطرت ، خالى از هر نحو كمال و جمال و نور و بهجت است ؛ چنانچه خالى از مقابلات آنها نيز هست . گويى صفحه‌اى است خالى از مطلق نقوش : نه داراى كمالات روحانى ، و نه متصف به اضداد آن است . ولى نور استعداد و لياقت براى حصول هر مقامى در او وديعه گذاشته شده است ، و فطرت او بر استقامت و خميرۀ او مخمّر به انوار ذاتيه است . و چون ارتكاب معاصى كند ؛ به واسطۀ آن در دل او كدورتى حاصل شود . و هر چه معاصى بيشتر شود ، كدورت و ظلمت افزون گردد تا آن‌كه يكسره قلب تاريك و ظلمانى شود و نور فطرت منطفى گردد و به شقاوت ابدى رسد . اگر در بين اين حالات ، قبل از فراگرفتن ظلمت تمام صفحۀ قلب را ، از خواب غفلت بيدار شد و پس از منزل يقظه به منزل توبه وارد شد و حظوظ اين منزل را به شرايطى ، كه اجمالى از آن در اين اوراق ان شاء اللّه ، ذكر مى‌شود

استيفا كرد ، از حالات ظلمانيه و كدورات طبيعيه برگشت مى‌نمايد به حال نور فطرت اصلى و روحانيت ذاتيۀ خود . گويى صفحه‌اى مى‌شود باز خالى از كمالات و اضداد آن . چنانچه در حديث شريف مشهور است : «التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لاَ ذَنْبَ لَهُ»⁽¹⁾. «رجوع كننده از گناه مثل كسى است كه گناه نداشته باشد» .

پس ، معلوم شد كه حقيقت «توبه» رجوع از احكام و تبعات طبيعت است به سوى احكام روحانيت و فطرت . چنانچه حقيقت «انابه» رجوع از فطرت و روحانيت است به سوى خدا، و سفر كردن و مهاجرت نمودن از بيت نفس است به‌سوى سر منزل مقصود. پس منزل توبه مقدم بر منزل انابه است . و تفصيل آن در اين اوراق مناسب نيست .

فصل: توبه مفتاح ابواب است

نكتۀ مهمه: به تأخير نينداختن توبه

نكتۀ مهمه : [ به تأخير نينداختن توبه ]

بر سالك طريق نجات و هدايت لازم است تنبّه به يك نكتۀ مهمه . و آن اين است كه توفيق به توبۀ صحيحۀ كامله با حفظ شرايط آن ، چنانچه ذكر مى‌شود ، از امور مشكله است ؛ و انسان كمتر مى‌تواند نائل به اين مقصد شود ؛ بلكه دخول در گناهان ، خصوصاً كبائر و موبقات ، باعث مى‌شود كه انسان را از ياد توبه به كلى غافل مى‌كند . و اگر درخت معاصى در مزرعۀ دل انسانى بارمند و برومند گرديد و ريشه‌اش محكم شد ، نتايجى بس ناهنجار دهد ، كه يكى از آنها آن است كه انسان را از توبه به كلى منصرف مى‌كند ؛ و اگر گاه‌گاهى نيز متذكر آن شود ، به تسويف و امروز و فردا و اين ماه و آن ماه كار را مى‌گذراند ، و با خود مى‌گويد كه در آخر عمر و زمان پيرى توبۀ صحيحى مى‌كنم . غافل از آن‌كه اين مكر با خدا است ، )وَاللّه‌ُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ(⁽¹⁾.

گمان نكن كه پس از محكم شدن ريشۀ گناهان انسان بتواند توبه نمايد ، يا آن‌كه بتواند به شرايط آن قيام نمايد . پس بهار توبه ايام جوانى است كه بار گناهان كمتر و كدورت قلبى و ظلمت باطنى ناقص‌تر و شرايط توبه سهل‌تر و آسان‌تر است . انسان در پيرى حرص و طمع و حب جاه و مال و طول املش بيشتر است . و اين مجرّب است ؛ و حديث شريف نبوى⁽²⁾شاهد بر آن است . گيرم كه انسان بتواند در ايام پيرى قيام به اين امر كند ، از كجا به پيرى برسد و اجل موعود او را در سن جوانى و در حال اشتغال به نافرمانى نربايد و به او مهلت دهد؟ كمياب بودن پيران دليل است كه مرگ به جوانان

نزديك‌تر است . در يك شهر پنجاه هزار نفرى ، پنجاه نفر پير هشتاد ساله انسان نمى‌بيند .

پس اى عزيز ، از مكايد شيطان بترس و در حذر باش ؛ و با خداى خود مكر و حيله مكن كه پنجاه سال يا بيشتر شهوت‌رانى مى‌كنم ، و دم مرگ با كلمۀ استغفار جبران گذشته مى‌كنم . اينها خيال خام است . اگر در حديث ديدى يا شنيدى كه حق تعالى بر اين امت تفضل فرموده و توبۀ آنها را تا قبل از وقت معاينۀ آثار مرگ يا خود آن قبول مى‌فرمايد⁽¹⁾، صحيح است ؛ ولى هيهات كه در آن وقت توبه از انسان متمشّى شود . مگر توبه لفظ است! قيام به امرِ توبه زحمت دارد ؛ برگشت و عزم بر برگشت نكردن رياضات علميه و عمليه لازم دارد ، و الاّ خود به خود انسان نادر اتفاق مى‌افتد كه در فكر توبه بيفتد يا موفق به آن شود ؛ يا اگر شد بتواند به شرايط صحت و قبول آن ، يا به شرايط كمال آن ، قيام كند . چه بسا باشد كه قبل از فكر توبه يا عملى كردن آن ، اجل مهلت ندهد ، و انسان را با بار معاصى سنگين و ظلمت بى‌پايان گناهان از اين نشئه منتقل نمايد . آن وقت خدا مى‌داند كه به چه گرفتارى‌ها و بدبختى‌ها دچار مى‌شود . جبران معاصى در آن عالَم ، فرضاً كه اهل نجات و عاقبت امرش سعادت باشد ، كار سهلى نيست . فشارها و زحمت‌ها و سوختن‌هايى در دنبال است تا انسان لايق شفاعت شود و مورد رحمت ارحم الراحمين گردد .

پس اى عزيز ، هر چه زودتر دامن [همت] به كمر بزن و عزم را محكم و اراده را قوى كن ، و از گناهان ، تا در سن جوانى هستى يا در حيات دنيايى مى‌باشى ، توبه كن ، و مگذار فرصت خداداد از دستت برود ، و به تسويلات شيطانى و مكايد نفس اماره اعتنا مكن .

نكتۀ مهمه: توبه نفس را به صفاى اصلى آن باز نمى‌گرداند

نكتۀ مهمه : [ توبه نفس را به صفاى اصلى آن باز نمى‌گرداند ]

و نيز به يك نكتۀ مهمه بايد توجه داشت . و آن اين است كه شخص تائب پس از توبه نيز ، آن صفاى باطنى روحانى و نور خالص فطرى برايش باقى نمى‌ماند . چنانچه صفحۀ كاغذى را اگر سياه كنند و باز بخواهند جلا دهند ، البته به حالت جلاى اوّلى برنمى‌گردد ؛ يا ظرف شكسته را اگر اصلاح كنند ، باز به حالت اولى مشكل است عود كند ، خيلى فرق است ميانۀ دوستى كه در تمام مدت عمر با صفا و خلوص با انسان رفتار كند ، يا دوستى كه خيانت كند و پس از آن عذر تقصير طلب نمايد . علاوه بر آن‌كه كم كسى است كه بتواند درست قيام به وظايف توبه بنمايد . پس ، انسان بايد حتى‌الامكان داخل در معاصى و نافرمانى نشود كه اصلاح نفس پس از افساد از امور مشكله است . و اگر خداى نخواسته گرفتارى پيدا كرد ، هر چه زودتر در صدد علاج برآيد كه هم فسادِ كم را زود مى‌شود اصلاح كرد ، و هم كيفيت اصلاح بهتر مى‌شود .

اى عزيز ، با بى‌اعتنايى و سرسرى از اين مقام مگذر . تدبر و تفكر در حال خود و عاقبت امر خويشتن كن ، و به كتاب خدا و احاديث خاتم انبياء و ائمۀ هدى - سلام اللّه عليهم اجمعين - و كلمات علماى امت و حكم عقل وجدانى رجوع نما ؛ و اين باب را كه مفتاح ابواب است ، به روى خود بگشا ؛ و در اين منزل - كه عمدۀ منازل انسانيت است نسبت به حال ماها - وارد شو و اهميت به آن بده و مواظبت از آن كن . و از خداوند تبارك و تعالى توفيق حصول مطلوب بخواه ؛ و از روحانيت رسول اكرم و ائمۀ هدى - سلام اللّه عليهم - استعانت كن ، و به ولىّ امر و ناموس دهر ، حضرت امام عصر - عجّل اللّه فرجه - پناه ببر ، البته آن بزرگوار دستگيرى ضعفا و بازماندگان را مى‌فرمايد و بيچارگان را دادرسى مى‌نمايد .

فصل: در اركان توبه

بدان‌كه از براى توبۀ كامله اركان و شرايطى است كه تا آنها محقق نشود ، توبۀ صحيحه حاصل نشود . و ما به ذكر عمدۀ آنها كه لازم است مى‌پردازيم .

يكى از آنها ، كه ركن ركين اوست ، ندامت و پشيمانى است از گناهان و تقصيرات گذشته ؛ و ديگر ، عزم بر برگشت ننمودن بر آن است هميشه . و اين دو در حقيقت محقق اصل حقيقت توبه و به منزلۀ مقومات ذاتيۀ آن است . و عمده در اين باب تحصيل اين مقام و تحقق به اين حقيقت است . و آن ، چنان صورت پذيرد كه انسان متذكرِ تأثير معاصى در روح و تبعات آن در عالم برزخ و قيامت بشود از وجه معقول و منقول . چنانچه پيش اصحاب معرفت مبرهن⁽¹⁾و در اخبار اهل بيت عصمت - عليهم السلام - وارد است⁽²⁾كه از براى معاصى در عالم برزخ و قيامت صورت‌هايى است به مناسبت آنها ، كه در آن عالم داراى حيات و اراده هستند و انسان را از روى شعور و اراده عذاب و آزار مى‌نمايند ؛ چنانچه آتش جهنم نيز از روى شعور و اراده انسان را مى‌سوزاند ، زيرا كه آن نشئه نشئۀ حيات است . پس ، در آن عالم صورت‌هايى نتيجۀ اعمال حسنه يا قبيحۀ ماست كه با ما محشور مى‌گردد . و در احاديث شريفه و قرآن كريم تصريحاً و تلويحاً ذكر اين مطلب بسيار شده ، و مطابق است با مسلك حكماى اشراق⁽³⁾و ذوق و مشاهدات اهل سلوك و عرفان⁽⁴⁾. و همين‌طور از براى هر معصيتى در روح اثرى حاصل شود ، كه آن را در احاديث شريفه به «نقطۀ سوداء⁽⁵⁾» تعبير فرمودند ، و آن

كدورتى است كه در قلب و روح پيدا شود و كم‌كم افزون مى‌شود و انسان را منتهى مى‌كند به كفر و زندقه و به شقاوت ابدى مى‌رساند ؛ چنانچه پيش از اين تفصيل اين جمله داده شد⁽¹⁾.

پس ، انسان عاقل اگر تنبّه بر اين معانى پيدا كرد ، و به فرموده‌هاى انبيا و اوليا - عليهم السلام - و عرفا و حكما و علما - رضوان اللّه عليهم - به قدر قول [يك] نفر طبيب معالج اعتنا كرد ، لابد از معاصى پرهيز مى‌كند و گرد آنها نمى‌گردد . و اگر خداى نخواسته مبتلا شد ، به زودى از آن منزجر مى‌شود و پشيمان مى‌گردد ، و صورت ندامت در قلبش ظاهر مى‌شود . و نتيجۀ اين پشيمانى و ندامت خيلى بزرگ است . و آثار آن خيلى نيكو است ؛ و عزم بر ترك مخالفت و معصيت بر اثر ندامت حاصل شود . و همين كه اين دو ركن توبه حاصل شد ، كار سالك طريق آخرت آسان شود و توفيقات الهيه شامل حال او شود ، و به حسب نصّ آيۀ شريفۀ )إِنَّ اللّه‌َ يُحِبُّ التَّوّابِينَ(⁽²⁾. و اين روايت شريفه محبوب حق تعالى شود اگر در اين توبه خالص باشد .

و بايد انسان با رياضات علمى و عملى و تفكرات و تدبرات لايقۀ لازمه در تخليص توبه بكوشد ؛ و بفهمد كه محبوبيت پيش حق تعالى به ميزان حساب در نيايد . خدا مى‌داند . صورت حب حق در آن عوالم چه انوار معنويه و تجليات كامله‌اى است و خداوند تبارك و تعالى با محبوب خود چه معامله مى‌فرمايد .

اى انسان چقدر ظلوم و جهولى و قدر نعم ولىّ‌النعم را نمى‌دانى . سال‌ها در نافرمانى

و ستيزه با چنين ولىّ نعمى كه تمام وسايل آسايش و راحت تو را فراهم فرموده بدون آن‌كه براى او - نعوذ باللّه - فايده و عايده‌اى تصور شود ، به سر بردى و هتك حرمت كردى و بى‌حيايى و سرخودى را به آخر رساندى ؛ اكنون كه نادم شدى و برگشت نمودى و توبه كردى ، حق تعالى تو را محبوب خود گرفت . اين چه رحمت واسعه و نعم وافره‌اى است!

خداوندا ، ما عاجزيم از شكر نعم تو ؛ لسان ما و همۀ موجودات الكن است از حمد و ثناى تو ؛ جز آن‌كه سر خجلت به پيش افكنيم و از بى‌حيايى‌هاى خويش عذر بخواهيم چاره نداريم . ما چه هستيم كه لايق رحمت‌هاى تو باشيم ، ولى سعۀ رحمت و عموم نعمت تو بيش از آن است كه در حوصلۀ تقرير آيد . «أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ»⁽¹⁾.

و نيز بايد انسان بكوشد تا آن‌كه صورت ندامت را در دل قوّت دهد تا - ان شاء اللّه - به بيت «احتراق» وارد شود . و آن چنان است كه به واسطۀ تفكر در تبعات و آثار موحشۀ معاصى ندامت را در دل قوّت دهد ، و نمونۀ (نَارُ اللّه‌ِ الْمُوقَدَةُ)⁽²⁾را خود به اختيار خود در دل خود روشن كند و قلب را به آتش ندامت محترق كند تا آن‌كه همۀ معاصى از آن آتش بسوزد و كدورت و زنگار قلب مرتفع شود . بداند كه اگر اين آتش [را] در اين عالم خود براى خود روشن نكند ، و اين درِ جهنم را ، كه خود باب الابواب بهشت است ، به روى خود مفتوح نكند ، از اين عالم كه منتقل شد ، ناچار در آن عالم آتش سخت سوزناكى براى او تهيه شود و ابواب جهنم به روى او باز گردد و ابواب بهشت و رحمت به روى او منسد گردد .

خداوندا ، سينۀ سوزناكى به ما عنايت فرما ، و از آتش ندامت جذوۀ ندامت در قلب ما بيفكن و آن را به اين آتش دنيايى بسوزان و كدورت قلبيۀ ما را برطرف فرما ، و ما را از اين عالَم بى‌تبعات معاصى ببر . إنَّكَ وَلِيُّ النِعَم وَعَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ .

فصل: در شرايط توبه است

آنچه در فصل سابق ذكر شد ، اركان توبه بود . و از براى آن شرايط قبول و شرايط كمالى است ، كه آنها را به ترتيب مذكور مى‌داريم . عمدۀ شرايط [قبول] دو امر است ؛ چنانچه عمدۀ شرايط كمال نيز دو امر است . و ما در اين باب مى‌پردازيم به ذكر كلام شريف حضرت مولى‌الموالى ، زيرا كه آن در حقيقت از جوامع كلم و كلام ملوك و ملوك كلام است .

رُوِيَ في نَهْجِ البَلاغةِ أَنَّ قائِلاً قَالَ بِحَضْرَتِهِ عليه السَّلام : أَسْتَغْفِرُ اللّه‌َ . فقالَ لَهُ : «ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ! أَتَدْرِي مَا الاسْتِغْفَارُ؟ إنَّ الاسْتِغْفَارَ دَرَجَةُ الْعِلِّيِّينَ ؛ وَهُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَى سِتَّةِ مَعَانٍ : أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى . وَالثَّانِي الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ أَبَداً . وَالثَّالِثُ أَنْ تُؤدِّيَ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ حُقُوقَهُمْ حَتَّى تَلْقَى اللّه‌َ سُبْحانَهُ أَمْلَسَ لَيْسَ عَلَيْكَ تَبِعَةٌ . وَالرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى كُلِّ فَرِيضَةٍ عَلَيْكَ ضَيَّعْتَهَا فَتُؤدِّيَ حَقَّهَا . وَالْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى اللَّحْمِ الَّذِي نَبَتَ عَلَى السُّحْتِ ، فَتُذِيبَهُ بِالأَحْزَانِ حَتَّى تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ وَيَنْشَأَ بَيْنَهُمَا لَحْمٌ جَدِيدٌ . وَالسَّادِسُ أَنْ تُذِيقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَةِ كَمَا أَذَقْتَهُ حَلاَوَةَ الْمَعْصِيَةِ»⁽¹⁾.

جناب سيد جليل القدر ، السيد الرضى⁽²⁾، رضى اللّه عنه ، در نهج البلاغه روايت فرمود كه «همانا گوينده‌اى در محضر حضرت امير - عليه السلام - گفت : "استغفراللّه ." پس فرمود به او : "مادرت در عزايت گريه كناد ، آيا مى‌دانى چيست استغفار؟ همانا استغفار

درجۀ علّيين است . و آن اسمى است كه واقع مى‌شود بر شش معنا . اوّل آنها پشيمانى بر گذشته است . دوم ، عزم بر برگشت ننمودن است به سوى آن هميشگى . سوم ، ادا كنى به سوى مخلوق حق آنها را تا ملاقات كنى خداى سبحان را پاكيزه كه نبوده باشد بر تو دنباله‌اى . (يعنى حقى از كسى به عهدۀ تو نباشد) . چهارم ، آن‌كه روى آورى به سوى هر فريضه كه بر تو است كه ضايع كردى آن را ، پس ادا كنى حق آن را . پنجم ، روى آورى به سوى گوشتى كه روييده شده است بر حرام ، پس آب كنى آن را به اندوه‌ها تا بچسبد گوشت به استخوان و روييده شود بين آنها گوشت تازه . ششم آن كه ، بچشانى جسم را درد فرمانبُردارى ، چنانچه چشاندى آن را شيرينى نافرمانى"» .

اين حديث شريف مشتمل است اوّلاً بر دو ركن توبه كه «پشيمانى» و «عزم بر عدم عود» است . و پس از آن ، بر دو شرط مهم قبول آن كه «ردّ حقوق مخلوق» و «ردّ حقوق خالق» است . انسان به مجرد آن‌كه گفت : توبه كردم ، از او پذيرفته نمى‌شود . انسان تائب آن است كه هرچه از مردم بناحق برده ردّ به آنها كند ؛ و اگر حقوق ديگرى از آنها در عهدۀ اوست ، و ممكن است تأديه يا صاحبش را راضى نمايد ، قيام به آن كند . و هر چه از فرائض الهيه ترك كرده ، قضا كند يا تأديه نمايد ؛ و اگر تمام آنها را ممكنش نيست ، قيام به مقدار امكان كند . بداند كه اينها حقوقى است كه از براى هر يك از آنها مُطالبى است ، و در نشئۀ ديگر از او به اشق احوال [مطالبه] مى‌كنند ؛ و در آن عالم راهى براى تأديۀ آنها ندارد جز آن‌كه حمل بار گناهان ديگران را كند و ردّ اعمال حسنۀ خود را نمايد . پس ، در آن وقت بيچاره و بدبخت مى‌شود و راهى براى خلاص و چاره براى استخلاص ندارد .

اى عزيز ، مبادا شيطان و نفس امّاره وارد شوند بر تو و وسوسه نمايند و مطلب را بزرگ نمايش دهند و تو را از توبه منصرف كنند و كار تو را يكسره نمايند . بدان‌كه در اين امور هر قدر ، ولو به مقدار كمى‌نيز باشد ، اقدام بهتر است . اگر نمازهاى فوت شده و روزه‌ها و كفّارات و حقوق خدايى بسيار است و حقوق مردم بى‌شمار است ، گناهان متراكم است و خطايا متزاحم ، از لطف خداوند مأيوس مشو و از رحمت حق نااميد مباش كه حق تعالى اگر تو به مقدار مقدور اقدام كنى ، راه را بر تو سهل مى‌كند و راه

نجات را به تو نشان مى‌دهد . بدان‌كه يأس از رحمت حق بزرگ‌ترين گناهى است كه در نفس گمان نمى‌كنم هيچ گناهى بدتر و بيشتر از آن تأثير نمايد . انسان مأيوس از رحمت چنان ظلمتى قلبش را فرابگيرد و چنان افسارش گسيخته شود كه با هيچ چيز اصلاحش نمى‌توان نمود . مبادا از رحمت حق غافل شوى و گناهان و تبعات آن در نظرت بزرگ آيد . رحمت حق از همه چيز بزرگ‌تر و به هر چيز شامل است : «داد حق را قابليت شرط نيست»⁽¹⁾تو از اوّل چه بودى؟ در ظلمتِ عدمْ قابليت و استعدادى نيست ؛ حق - جلّ و علا - بى‌استحقاق و استعداد و بدون سؤال و سابقۀ دعا ، تو را نعمت وجود و كمالات وجود بخشيد ؛ بسط بساط نعم غير محصوره و رحمت‌هاى غير متناهيه فرمود ، و تمام موجوداتْ [را] مسخّر تو كرد ؛ اكنون هم از عدم صِرف و از نابودى محض حالت بدتر نشده [است] . خداوند وعدۀ رحمت داده ، وعدۀ مغفرت فرمود ؛ تو يك قدم پيش بيا و به سوى درگاه قدس او قدم گذار ، او خود از تو با هر وسيله‌اى هست دستگيرى مى‌فرمايد . و اگر نتوانستى تأديۀ حقوق او كنى ، از حقوق خود مى‌گذرد ؛ و حقوق ديگران را اگر نتوانستى تأديه نمايى ، جبران مى‌فرمايد . قضيۀ جوان نبّاش⁽²⁾را ، كه در عهد رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - بود ، شنيدى .

اى عزيز ، راه حق سهل است و آسان ، ولى قدرى توجه مى‌خواهد . اقدام بايد كرد . با تسويف و تأخير امر را گذراندن و بار گناهان را هر روز زياد كردن كار را سخت مى‌كند ؛ ولى اقدام در امر و عزم بر اصلاح امر و نفسْ راه را نزديك و كار را سهل مى‌كند . تو تجربه كن و چندى اقدام كن ، اگر نتيجه گرفتى ، صحت مطلب بر تو ثابت مى‌شود ؛ والاّ راه فساد باز است و دست گنهكار تو دراز .

و اما آن دو امر ديگر كه جناب امير المؤمنين - عليه السلام - فرموده است از شرايط كمال توبه و توبۀ كامله است ؛ نه آن‌كه توبه بدون آنها تحقق پيدا نمى‌كند يا قبول نمى‌شود ، بلكه توبه بدون آنها كامل نيست .

بدان‌كه از براى هر يك از منازل سالكان مراتبى است كه به حسب حالات قلوب آنها فرق مى‌كند . شخص تائب اگر بخواهد به مرتبۀ كمال آن نائل شود ، بايد تدارك تروك را كه كرد - يعنى آنچه را كه ترك كرده بود تدارك كرد - تدارك حظوظ را نيز بكند . يعنى حظوظ نفسانيه‌اى كه در ايام معاصى براى او حاصل شده بود بايد تدارك كند . و آن به اين نحو صورت پذيرد كه آثار جسميه و روحيه كه در مملكت او حاصل شده بود از معاصى ، در صدد برآيد كه از آن به‌كلى حك نمايد تا نفس به صقالت اوليه و روحانيت فطريۀ خود عود كند و تصفيۀ كامله از براى او حاصل آيد ؛ چنانچه دانستى كه از براى هر معصيتى و هر لذتى در روح اثرى حاصل آيد ؛ چنانچه در جسم نيز قوّتى حاصل شود از بعضى از آنها . پس شخص تائب بايد مردانه قيام كند و آن آثار را به‌كلى قلع كند ؛ و رياضات جسميه و روحيه به خود دهد تا تبعات و آثار آن به‌كلى مرتفع شود . همان‌طور كه حضرت مولى دستور داده است .

پس به واسطۀ رياضات جسميه و امساك از مقوّيات و مفرّحات و گرفتن روزۀ مستحبى و يا واجبى ، اگر به عهدۀ اوست ، گوشت حاصل از معاصى يا در ايام معاصى را ذوب كند . و به واسطۀ رياضات روحيه و عبادات و مناسك ، حظوظ طبيعت را تدارك كند ؛ زيرا كه در ذائقۀ روح صورت لذات طبيعيه موجود است ، و تا آن صورت‌ها متحقق است ، نفس متمايل به آنها و قلب عاشق به آنهاست ، و بيم آن است كه خداى نخواسته باز نفس سركشى كند و عنان را از دست بگيرد . پس بر سالك راه آخرت و تائب از

معاصى لازم است كه الم رياضت و عبادت را به ذائقۀ روح بچشاند ؛ و اگر شبى در معصيت و عشرت به سر برده ، تدارك آن شب را بكند به قيام به عبادت خدا ؛ و اگر روزى را به لذات طبيعيه نفس را مشغول كرده ، به صيام و مناسك مناسبه جبران كند ؛ تا نفس به كلى از آثار و تبعات آن ، كه حصول تعلقات و رسوخ محبت به دنياست ، پاك و پاكيزه شود . البته توبه در اين صورت كامل‌تر مى‌شود و نورانيت فطريّۀ نفس عود مى‌كند . و پيوسته در خلال اشتغال به اين امور تفكر و تدبر كند در نتايج معاصى و شدت بأس حق تعالى و دقت ميزان اعمال و شدت عذاب عالم برزخ و قيامت ؛ و بفهمد و به نفس و قلب بفهماند كه تمام اينها نتايج و صور اين اعمال قبيحه و مخالفت‌هاى با مالك الملوك است ؛ اميد است كه پس از اين علم و تفكر ، نفس از معاصى متنفر شود و انزجار تام و تمام برايش حاصل شود ، و به نتيجۀ مطلوبه در باب توبه برسد و توبۀ او كامل و تمام شود .

پس ، اين دو مقام از متممات و مكملات منزل توبه است . و البته انسان كه در مرحلۀ اولى مى‌خواهد وارد منزل توبه شود گمان نكند آخر مراتب را از او خواستند ، و به نظرش راه صعب و منزل پر زحمت آيد و يكسره ترك آن كند . هر مقدارى كه حال سالكِ طريق آخرت اقتضا مى‌كند ، همان اندازه مطلوب و مرغوب است . پس از آن‌كه وارد طريق شد ، راه را خداى تعالى بر او آسان مى‌كند . پس نبايد سختى راه انسان را از اصل مقصد باز دارد ؛ زيرا كه مقصد خيلى بزرگ و مهم است . اگر عظمت مقصد را بفهميم ، هر زحمتى در راه آن آسان مى‌شود . آيا چه مقصدى از نجات ابدى و روح و ريحان هميشگى بالاتر است ، و چه خطرى از شقاوت سرمدى و هلاكت دائمى عظيم‌تر است؟ با ترك توبه و تسويف و تأخير آن ممكن است انسان به شقاوت ابدى و عذاب خالد و هلاك دائم برسد ؛ و با دخول در اين منزل ، ممكن است انسان سعيد مطلق شود و محبوب حق گردد . پس وقتى مقصد بدين عظمت است ، از زحمت چند روزه چه باك است .

و بدان‌كه اقدام به قدر مقدور هر چه هم كم باشد مفيد است . مقايسه كن امور آخرتى را به امور دنيايى كه عقلا [اگر] نتوانستند به مقصد عالى خود برسند ، از مقصد كوچك

دست بر نمى‌دارند ؛ و اگر مطلوب كامل را نتوانستند تحصيل كنند ، از مطلوب ناقص صرف نظر نمى‌كنند ؛ تو نيز اگر به كمال آن نمى‌توانى نائل شوى ، از اصل مقصد و از صرفِ حقيقت آن باز نمان و هر مقدارى ممكن است در تحصيل آن اقدام كن .

فصل: در نتيجۀ استغفار

از امورى كه براى شخص تائب لازم است بدان اقدام كند پناه بردن به مقام غفّاريت حق تعالى و تحصيل حالت استغفار است . از حضرت حق - جلّ جلاله - و مقام غفّاريت آن ذات مقدس با زبان قال و حال و سرّ و علن در خلوات ، با عجز و ناله و تضرّع و زارى ، طلب كند كه بر او ستر كند ذنوب و تبعات آن را . البته مقام غفّاريت و ستّاريت ذات مقدس اقتضا مى‌كند ستر عيوب و غفران تبعات ذنوب را . چون كه صور ملكوتيۀ اعمال به منزلۀ وليدۀ انسان ، بلكه بالاتر از آن ، است ، و حقيقت توبه و صيغۀ استغفار به منزلۀ لِعان است ؛ حق تعالى به واسطۀ غفاريت و سترش آن وليده‌ها را با لعان مستغفر از او منقطع مى‌فرمايد . و هر يك از موجودات كه اطلاع بر حال انسان پيدا كردند ، چه از ملائكه و كُتّاب صحائف جرائم ، و چه از زمان و مكان و اعضا و جوارح خود او ، آنها را از آن گناه محجوب مى‌فرمايد ، و همه را اِنساء مى‌فرمايد ؛ چنانچه در حديث شريف اشاره به آن شده است كه مى‌فرمايد : «يُنْسِي مَلَكَيْهِ مَا كَتَبَا عَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ» . و ممكن است وحى حضرت حق تعالى به اعضا و جوارح و بقاع ارض به كتمان معاصى ، كه در حديث شريف است ، همين انساء آنها باشد ؛ چنانچه ممكن است فرمان به عدم شهادت باشد . و شايد مراد رفع آثار معاصى از اعضا باشد كه به واسطۀ آن شهادت تكوينى حاصل آيد ؛ چنانچه اگر توبه نكند ، هر يك از اعضايش ممكن است به لسان قال يا حال شهادت دهند بر كرده‌هاى او در هر حال . چنانچه مقام غفّاريت و ستّاريت حق اقتضا كرده است كه الآن كه در اين عالم هستيم ، اعضاى ما شهادتى بر اعمال ما ندهند ، و زمان و مكان كرده‌هاى ما را مستور دارند ، همين‌طور در عوالم ديگر ، اگر با توبۀ

صحيحه و استغفار خالص از دنيا برويم ، اعمال ما را مستور مى‌دارند ؛ يا آن‌كه از اعمال ما به كلى محجوب مى‌شوند . و شايد مقتضاى كرامت حق - جلّ جلاله - دومى باشد كه انسان تائب پيش احدى سرافكنده نباشد و خجلت‌زدگى نداشته باشد . وَاللّه العالِمُ .

فصل: در تفسير توبۀ نصوح

بدان‌كه در تفسير توبۀ «نصوح» اختلافاتى است ، كه ذكر آن مجملاً در اين مقام مناسب است .

و ما در اين‌جا اكتفا مى‌نماييم به ترجمۀ كلام محقق جليل ، شيخ بهايى - قدّس اللّه نفسه - محدّث خبير ، مجلسى - رحمه الله علیه - نقل مى‌فرمايد كه شيخ بهايى فرموده است كه :

«همانا ذكر كرده‌اند مفسرين در معنى توبۀ «نصوح» وجوهى :

يكى آن‌كه مراد توبه‌اى است كه نصيحت كند مردم را ؛ يعنى ، دعوت كند مردم را كه بياورند مثل آن را براى ظاهر شدن آثار جميلۀ آن در صاحبش . يا آن‌كه نصيحت [كند] صاحبش را تا از جاى بكند گناهان را ، و ديگر عود نكند به سوى آنها هيچ‌گاه .

و ديگر آن‌كه «نصوح» توبه‌اى است كه خالص باشد براى خداوند ؛ چنانچه عسل خالص از شمع را عسل «نصوح» گويند . و خلوص آن است كه پشيمان شود از گناهان براى زشتى آنها ، يا براى آن‌كه خلاف رضاى خداى تعالى هستند ؛ نه براى ترس از آتش .

جناب محقق طوسى در تجريد حكم فرموده است⁽¹⁾به اين‌كه پشيمانى از گناهان براى ترس از آتش توبه نيست .

و ديگر آن‌كه نصوح از «نصاحة» است ، و آن خياطت است . زيرا كه توبه مى‌دوزد از