اسرار دعا

مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدوی، سید حسین، 1355-

عنوان و نام پديدآور : اسرار دعا/ مولف سیدحسین مهدوی.

مشخصات نشر : اصفهان: نورالحیات،1401.

مشخصات ظاهری : 335ص.

شابک : 978-622-5985-12-4

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه:ص.328-335؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : دعا (اسلام)

Prayer -- Islam

دعا (اسلام) -- احادیث

Prayer -- Islam -- Hadiths

دعاها -- خواص

*Prayers, Use of

رده بندی کنگره : BP266

رده بندی دیویی : 297/77

شماره کتابشناسی ملی : 9090279

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

نام کتاب: اسرار دعا

مؤلف: ح - م

انتشارات : نورالحیات

چاپ : اول – زمستان 1401شمسی

شابک : 4-12-5985-622-978

قیمت : ریال

تکثیر و چاپ بخشی یا تمام این اثر برای تمام شخصیت‌های حقیقی و حقوقی

آزاد و بلامانع است.

اسرار دعا

تقدیم به محضر گل‌های سرْسبد خلقت،

حضرت خاتم‌الأنبیاء و سیدالأوصیاء و

فاطمه زهرا و فرزندان معصومین‌شان

و همچنین حضرت أباالفضل العباس

و زینب کبری و فاطمه معصومه (صلوات الله علیهم اجمعین)

که جان و حیات خویش را فدای

بشر نمودند تا او را از

جهنم بدبختی

به بهشت

خوش‌بختی

سوق دهند.

فهرست مطالب

پیش‌گفتار

مقدمه

فصل 1: آثار و برکات دعا1

أ) دعا باعث بخشش گناهان می‌گردد1

ب) دعا قضاء و قدر را تغییر می‌دهد1

چیزهائی که قضاء و قدر را تغییر می‌دهند8

1- صدقه8

2- پوشیدن انگشتر عقیق9

3- صله رحم9

4- احسان به خلق9

ج) دعا کلید گنج‌های خداوند است‌12

د) دعا سبب عنایت خداوند به انسان است‌12

ه) دعا نور آسمان‌ها و زمین است‌14

و) دعا دوای هر دردی است‌15

ز) دعا عبادتی ممتاز و سبب تکامل انسان است‌17

ح) دعا سبب خودشناسی می‌گردد22

ط) دعا سبب تقویت نور معرفت است22

ی) دعا باعث امیدواری انسان می‌گردد22

ک) دعا سبب برداشته شدن بلا است‌24

ل) دعا آسان کننده امور است‌28

م) دعا علامت نزدیک شدن آرزوست‌30

ن) دعا برگرداننده نعمات از دست رفته قبلی است‌30

س) دعا سبب حصول توفیقات می‌شود31

ع) دعا سبب و علت انجام امور است‌31

ف) دعا سبب افزایش رزق و روزیّ است‌32

ص) دعا سبب معروف شدن در نزد آسمانیان است‌34

ق) دعا سبب غنای مادی و معنوی می‌شود34

ر) دعا کننده مشمول دعای خیر پیامبر اکرم است‌35

ش) دعا کننده محبوب خداوند است‌35

ت) ترک کننده دعا، مورد خشم خداوند است‌35

أأ) دعا سبب رستگاری و عاقبت به خیری انسان است‌36

اب) دعا مکتب تعلیم عقائد است36

اج) دعا ابزار مبارزه با اضطراب‌های درونی37

اد) دعا ابزار مبارزه با دشمن است‌39

اه) دعا حلّال مشکلات و راه رسیدن به خواسته‌هاست43

فصل 2: شرائط و موانع دعا46

أ) عقیده و مذهب صحیح51

استثنائات53

1- در حال اضطرار53

2- در سرزمین مکه56

ب) باید با تمام وجود دعا کرد56

ج) اخلاص‌58

د) پاک و باصفا و زنده بودن دل‌61

ه) صداقت‌62

و) صدقه دادن65

ز) حضور قلب‌65

ح) نداشتن محبت دنیا در دل‌67

ط) حلال بودن غذا و کسب و کار67

ی) اصرار و پافشاری68

ک) معرفت به خداوند و اینکه همه کارها به دست اوست77

ل) حسن ظن به خداوند در مورد اجابت دعا و عدم ناامیدی از او (با عقیده دعا کردن)82

م) مورد دعا و خواسته نباید نتیجه کارهای غلط قبلی باشد84

ن) یأس از غیر خداوند حتی از خود85

س) ترک گناه‌91

اول: ترک گناه، قبل و وقت دعا91

دوم: ترک گناه، بعد از دعا تا زمان وصول حاجت‌97

ع) مخالف نبودن دعا با سنن تکوین و تشریع100

ف) نبودن دعای مستجاب شده‌ای بر‌خلاف دعای جدید109

ص) نبودن مظلمه و حقی بر گردن و ذمه دعا کننده‌110

ق) نبودن دعا برای رفع ظلمی‌که خود دعا کننده آن را به دیگری نموده باشد110

ر) مانع نبودن دعای بنده مقرب‌تری در مقابل دعای او111

ش) ظالم را در ظلمش معذور ندانستن111

ت) بی‌اثر بودن دعای بدون تلاش‌111

أأ) مخفی نگه داشتن بلا و گرفتاری131

أب) باید محکم و جدی دعا نمود131

أج) به خیر و صلاح بودن استجابت دعا131

امورات انسان سه دسته‌اند131

علل عدم اجابت دعاها138

اول: کامل شدن‌138

دوم: مقامات اخروی و تقرب به خداوند139

سوم: منحل نشدن نظام زندگی‌141

چهارم: طغیان نکردن141

پنجم: حریص نگشتن141

ششم: نابود نشدن دنیا‌142

هفتم: نابود نشدن دین و آخرت‌142

هشتم: دچار عُجب نشدن‌142

علل به اجابت رسیدن دعاها146

اول: نجات ملت بر حقی‌146

دوم: هدایت افراد149

حکمت یا رحمت‌151

فصل 3: اموری که احتمال استجابت دعا را بیشتر می‌نماید156

أ) شکایت از شخصی که به او متوسل شده‌ایم به درگاه آبرومند دیگری156

ب) روزه گرفتن156

ج) رو به قبله بودن157

د) کار نیکی انجام دادن158

ه) دعا در حالات خاص158

اول: ظاهر انسان به شکلی باشد که ترحم برانگیز باشد158

دوم: غربت160

سوم: بیماری‌161

چهارم: نرمی و شکسته شدن دل‌161

پنجم: به هنگام خشیت و خوف از خداوند163

ششم: به هنگام حال دعا داشتن163

هفتم: اضطرار164

و) دعای در حال عافیت و خوشی سبب استجابت در حال ناخوشی و گرفتاری می‌گردد176

ز) رعایت آداب دعا177

ز/1: آداب قبل از دعا178

اول: عطر زدن‌178

دوم: صدقه دادن‌178

سوم: طهارت‌178

چهارم: گفتن اذکار خاص178

أ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ178

ب: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ178

ج: یَا اللَّهُ!179

د: یَا رَبِّ!179

ه: یَا رَبِّ! یَا اللَّهُ!179

و: یا الله! یا رَبّاه! یا سَیّداه!180

ز: یا أرحم الراحمین!180

پنجم: مدح و ثنای خداوند کردن‌180

ششم: تمجید181

ز/2: آداب هنگام دعا181

اول: عجله نکردن181

1- عجله به هنگام خود دعا181

2- عجله بعد از دعا تا زمان استجابت آن181

دوم: بر زبان آوردن حاجت‌182

سوم: مخفی بودن دعا182

چهارم: برای دیگران دعا کردن‌183

پنجم: بلند کردن دست‌ها186

ششم: سجده کردن‌187

هفتم: خاشع بودن‌187

هشتم: صلوات فرستادن‌188

نهم: اقرار به گناهان‌188

دهم: یادآوری نعمت‌های خداوند و شکرگزاری بر آن‌ها189

یازدهم: خداوند را با اسماءالحسنی و نیز اسمائی که مطابقت بیشتری با خواسته ما دارند، بخوانیم191

شرح و معنای اسماء الحسنی194

دوازدهم: واسطه و شفیع آوردن‌203

برخی از واسطه‌ها203

1- اعمال خیر203

2- اهل‌بیت (علیهم السلام) 204

سیزدهم: تضرع و گریه‌215

چهاردهم: انگشتر عقیق و فیروزه‌217

پانزدهم: راضی بودن به خواست الهی217

شانزدهم: زمان دعا217

اولا: یک ششم از اول نیمه شب‌218

ثانیا: یک سوم آخر شب (سحر)218

ثالثا: بین الطلوعین (مابین طلوع فجر تا طلوع آفتاب)218

رابعا: وقت زوال خورشید (اذان ظهر)218

خامسا: روز چهارشنبه میان نماز ظهر و عصر219

سادسا: شب جمعه‌219

سابعا: روز جمعه‌219

ثامنا: بعد از نماز220

تاسعا: بعد از قرائت قرآن220

عاشرا: به هنگام ریزان بودن رحمت خداوند221

احد عشر: در سفر222

ثانی عشر: شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان222

ثالث عشر: روز عرفه222

رابع عشر: شب عید قربان‌223

خامس عشر: بعضی از اوقات دیگر دعا231

هفدهم: مکان دعا232

اولا: کنار کعبه‌232

ثانیا: سایر مساجد232

ثالثا: حرم اهل‌بیت (علیهم السلام) و مکان‌های منسوب به ایشان‌233

رابعا: حرم امامزادگان و قبور علماء و صلحاء و شهداء237

ز/3: آداب بعد از دعا239

اول: آمین گفتن239

دوم: صلوات فرستادن‌239

سوم: «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» گفتن‌240

فصل 4: انواع دعا و خواستن241

أ) دعاهای شخصی متعارف241

ب) خواندن بعضی از نمازها241

اول: نماز حاجت241

دوم: نماز جعفر طیار241

ج) عریضه نویسی‌242

روش عریضه نویسی247

د) چلّه گرفتن‌248

ه) دور هم جمع شدن و مجلس گرفتن248

و) ختومات و ادعیه مخصوصه‌ای که دیگران آن‌ها را تجربه کرده‌اند252

اول: زیارت عاشورا252

دوم: ختم صلوات‌254

طریقه ختم صلوات254

سوم: ختم مخصوص حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) 255

چهارم: اسم اعظم257

ز) مدد گرفتن از دعای دیگران بالأخص کسانی که دعایشان به اجابت نزدیک‌تر می‌باشد257

اول: علماء ربانی و اولیاء الله و صلحاء257

اولا: در حال حیات258

ثانیا: در حال ممات‌263

دوم: پدر و مادر264

اولا: در حال حیات‌264

ثانیا: در حال ممات‌267

سوم: فقرا به هنگام کمک به آن‌ها267

چهارم: خدّام حرم اهل‌بیت (علیهم السلام) 268

پنجم: بیماران268

ح) احسان به شیعیان268

فصل 5: چگونه دعا کنیم و چه بخواهیم؟270

أ) زیاد بخواهیم270

ب) کلمات دعا باید بیان‌گر اوج نیاز انسان به خداوند باشد273

ج) خیر و صلاح بخواهیم274

د) چیزهای مفید بخواهیم274

ه) خوبی و رفع عذاب بخواهیم275

و) امور اخروی و ماندگار را بر امور دنیوی و فانی، ترجیح دهیم275

ز) بهترین خواسته، بیان نیاز و درد و گرفتاری است277

ح) همیشه از خداوند، عافیت بطلبیم277

فصل 6: یا خواسته انسان را می‌دهند و یا بهترش را279

خداوند به بنده دعا کننده‌اش چنین عطایائی می‌دهد:279

أ) اجر عبادت279

ب) ذخیره برای روز وانفسای قیامت‌280

ج) رفع بلا و گرفتاری‌281

د) بخشش گناهان281

فصل 7: اگر دعایمان مستجاب نشد چه کنیم تا ضرر نکنیم؟282

أ) برخورد منطقی282

ب) باید صبور بود و یأس و ناامیدی را از خود دور ساخت282

ج) گاهی استجابت دعا، نیازمند مرور و سپری شدن زمان است‌284

د) به خداوند اعتماد کنیم285

ه) شاکر نعمت‌های خداوند بوده و از او راضی باشیم‌285

نعمت ولایت و محبت اهل‌بیت (علیهم السلام) 286

بحث اول: ارزش ولایت و محبت اهل‌بیت (علیهم السلام) 308

بحث دوم: محبت و ولایت اهل‌بیت (علیهم السلام) (علیهم السلام) باید از روی فکر و تعقل و ریشه‌ای باشد نه تقلیدی و بدون تحقیق313

بحث سوم: میان شیعه اهل‌بیت (علیهم السلام) و محب آن‌ها تفاوت از زمین تا آسمان است314

بحث چهارم: آیا محبت و ولایت اهل‌بیت (علیهم السلام) فقط برای شیعیان متقی مفید است یا برای گنه‌کاران هم فایده دارد؟317

بحث پنجم: آیا برای ورود به بهشت، صرف محبت اهل‌بیت (علیهم السلام) کافی است و یا علاوه بر محبت باید به ولایت (نبوت پیامبر و امامت ائمه و عصمت چهارده معصوم (علیهم السلام) ) نیز معتقد باشیم؟318

بحث ششم: آیا محبین گنه‌کار، قبل از ورود به بهشت باید سختی‌ها و عذاب‌هائی را تحمل کنند و یا بدون هیچ درد و رنجی مورد رحمت و مغفرت خداوند قرار می‌گیرند؟319

بحث هفتم: آیا محبين گنه‌کار باید مدتی را در جهنم بگذراند و یا اصلا به آنجا پا نمی‌گذارد؟319

بحث هشتم: آیا زمان تطهیر محبین گنه‌کار، همین دنیاست یا برزخ و یا قیامت؟320

بحث نهم: آیا همه گناهان محبين، بخشیده می‌گردد و یا برخی از آن‌ها قابل عفو نمی‌باشد؟321

بحث دهم: چرا در برخی روایات آمده که: شفاعت، مخصوص محبین باتقوا است و در برخی دیگر وارد شده: شفاعت برای محبین معصیت‌کار است؟321

بحث یازدهم: آیا محبت اهل‌بیت (علیهم السلام) برای کفار هم فایده دارد؟322

و) تأخیر استجابت دعا را عین لطف و عنایت خداوند بدانیم324

ز) باید دعا را عبادت دانسته و از این فرصت برای تقرب به خداوند بهره جست‌324

ح) باید تمامی مشکلات عدم اجابت دعا را از ناحیه خود بدانیم نه خداوند سبحان325

فهرست منابع328

پیش‌گفتار

قبل از ورود به بحث به چند نکته توجه فرمائید:

1- در این کتاب، ما پیامبر و اهلبیتش (علیهم السلام) را از این جهت که آنان مظهر رحمت و اراده خداوند هستند، در کنار خداوند قرار داده و هر جا که سخن از دعا و توسل و عنایت خداوند است، منظورمان شامل این بزرگواران نیز می‌باشد.

2- شیوه کار ما در این کتاب بر این است که در هر موضوعی اگر از قرآن و روایات و سخن اولیاء الله و حکایات، مطلبی پیدا نموده‌ایم، به ترتیب تحت عنوان سخن الله، سخن حجج الله (علیهم السلام) ، سخن اولیاء الله و شاهد، ذکر نموده‌ایم.

3- در پاره‌ای از موارد، بنا به دلائلی از جمله روان شدن متن، هم‌سنخی مطالب با شیوه و اسلوب این نوشتار، خلاصه نمودن متن و... در مطالب برگرفته از منابع، با حفظ معنا و مقصود گوینده، مقداری دخل و تصرف لفظی صورت گرفته است.

4- اکثر کتاب‌های روائی‌ای که از آن‌ها در این اثر استفاده شده، در نرم افزارهای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) موجود می‌باشد.

مقدمه

در این جهان پرهیاهو و پرماجرا و در این سرائی که مصائب و گرفتاری‌ها بشر را در برگرفته است، همگی به دنبال راه چاره‌ای برای نجات می‌باشیم. یکی به آرزوهای دور و دراز رو می‌آورد، دیگری دوای دردهای خویش را از لذّات و خوشی‌های زودگذر و تکراری دنیا می‌خواهد و سومی، در پی آن است که با رفت و آمد و معاشرت فراوان با خویشان و دوستان، دردها و گرفتاری‌های خود را به فراموشی بسپارد و خلاصه هر کسی به چیزی پناه برده تا از دست سختی‌ها و دردها نجات یافته و در آغوش خوشبختی و سعادت بیارامد.

و اما در این میان تنها نیروی مؤثر هستی یعنی خداوند واحد یگانه است که می‌تواند طبیب درد بشر باشد.

ما، هم شنیده‌ایم و هم دیده‌ایم که گرفتاران فراوانی از راه‌های معجزه‌آسا و خارق العاده‌ای توانسته‌اند با امدادهای الهی از چنگال دردها و مصائب رسته و آرامش را در آغوش گیرند.

یکی از چیزهائی که سبب رفع گرفتاری‌ها و برآورده شدن حاجات و توجه ویژه پروردگار نسبت به انسان می‌گردد، دعا است که ما در این کتاب به دنبال اسرار و شرائط و موانع استجابت آن بوده و در ضمنِ چند فصل به آن می‌پردازیم.

فصل 1: آثار و برکات دعا

اشاره

اغلب ما به دعا، فقط یک نظر داریم. ما همیشه با دعا می‌خواهیم به حاجاتمان برسیم اگر رسیدیم آن دعا می‌شود عملِ به درد بخور و اگر نرسیدیم، می‌گوییم: حیف چقدر وقت گذاشتم و پیش خدا التماس کردم! اما به خواسته‌ام نرسیدم. حیف که وقتم را هدر دادم.

این حرف‌ها همه نشان از جهالت ما دارد. اگر بدانیم در دعا چه خاصیت‌هایی است، شاید آن وقت به تنها چیزی که توجه نداریم همان رسیدن به حاجتمان باشد.

اینک به بعضی از خواص و فوائد دعا اشاره می‌کنیم تا إن شاء اللّه به ارزش این اکسیر عظیم بیشتر پی ببریم:

أ) دعا باعث بخشش گناهان می‌گردد

سخن حجج الله

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : خداوند متعال می‌فرماید: همانا خودم را این‌گونه می‌یابم که حیا می‌کنم بنده‌ام دستانش را به سوی من بالا بیاورد (و) سپس آن‌ها را ردّ کنم.

ملائکه گفتند: خدای ما اهل چنین کاری نیست.

خداوند فرمود: (درست است)، لکن من کسی هستم که (هم) بندگان باید از او بترسند و (هم او) آن‌ها را مورد غفران قرار می‌دهد. شاهد باشید که او را مورد غفران قرار دادم. ⁽¹⁾

ب) دعا قضاء و قدر را تغییر می‌دهد

اشاره

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : چیزی جز دعا قضاء را برنمی‌گرداند. ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : پرهیز و دوری، (انسان را) از تقدیر نجات نمی‌دهد بلکه این دعاست که (انسان را) از مقدّرات نجات می‌دهد. ⁽³⁾

توضیح: در پاره‌ای از مواقع، به هر دلیلی مثل ظلم به دیگران برای انسان چیزی مقدر می‌گردد که حتی سعی و تلاش انسان در جلوگیری یا رفع آن امر مقدر شده، مفید واقع نمی‌شود، اما با دعا و تضرع به درگاه خداوند، می‌توان مانع فرود آمدن و یا رفع آن تقدیر شد.

3- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) (خطاب به زراره): آیا می‌خواهی تو را به چیزی راهنمائی کنم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آن استثناء نکرده است؟

(زراره می‌گوید: بله!

فرمود:) دعا قضاء را در حالی که محکم و قطعی شده باشد، برمی‌گرداند (سپس حضرت برای اینکه مطلب بهتر روشن شود، انگشتان دو دست خود را در هم فرو بردند، یعنی ولو قضاء به این محکمی شده باشد). ⁽¹⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا قضاء حتمی و محکم را برمی‌گرداند پس، از آن به عنوان ابزار استفاده کنید. ⁽²⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا امور مقدر شده و مقدر نشده را بر می‌گرداند.

(به حضرت عرض شد: فدایت شوم برگرداندن امور مقدر، معلوم است، مقصود از برگرداندن امور غیرمقدر چیست؟

فرمود:) (خداوند از آن‌جلوگیری می‌کند) تا به وجود نیایند. ⁽³⁾

6- موسی بن جعفر الکاظم (علیهما السلام) : دعا کنید، زیرا دعا و خواستن از خداوند تعالی، بلا را دفع می‌کند حتی اگر مقدر شده و به آن حکم گردیده و جز اجرای آن، چیزی نمانده باشد، پس اگر به درگاه خداوند عزّ و جلّ دعا شده و از او خواسته گردد، آن بلا کاملا برگردانده می‌شود. ⁽⁴⁾

توضیح: در چند روایت اخیر آمده که دعا حتی قضاء و قدر حتمی را نیز برمی‌دارد، اما از طرف دیگر کما اینکه در ادامه خواهد آمد ما می‌دانیم که هیچ چیز حتی دعا هم نمی‌تواند قضاء و قدر قطعی الهی را عوض نماید، پس چرا در این روایات بیان شده که دعا قضاء و قدر حتمی و قطعی را نیز تغییر می‌دهد؟

در توضیح این مطلب باید بگوئیم: از آن‌جا که روایات متقنی داریم که می‌گوید: چیزی قضاء و قدر حتمی و قطعی خداوند را نمی‌تواند عوض نماید، به ناچار برای رفع تعارض بدویّ و اولیه بین این دو دسته روایات باید بگوئیم: منظور روایات باب دعا این است که دعا قضاء و قدر غیر قطعی و معلق را تغییر می‌دهد و لو تا مرحله قبل از اجرا نیز پیش رفته باشد. به عبارت دیگر خود قضاء و قدر غیر قطعی نیز مراحلی دارد: مرحله اولیه، مرحله وسط، و مرحله نهائی و پایانی، و روایات باب دعا می‌گوید: دعا هر سه مرحله قضاء و قدر غیر قطعی را

برمی‌دارد و لو مرحله نهائی و پایانی و حتمی آن باشد نه اینکه منظور این باشد که دعا حتی امور مقدر در لوح محفوظ (قضاء و قدر قطعی) را تغییر می‌دهد و یا به عبارت روشن‌تر دعا می‌تواند حتی اموری را که تمام مقدمات و شرائطش آماده و مهیا شده و جز مرحله تحققش چیزی نمانده را هم تغییر دهد و بلکه از این هم بالاتر که دعا حتی برخی از امور محقق شده را نیز می‌تواند عوض نماید، مثلا در مواردی با دعا می‌توان برای شخص مرده نیز از خداوند حیات دوباره طلب نمود.

شاهد

1- حجة الاسلام سید محمد جلالی: در 14 رجب سال 1356، بعثی‌ها به مدارس علمیه نجف اشرف حمله بردند و عده‌ای از طلاب - از جمله بنده - را دستگیر کردند. بعد از سه ماه شکنجه و آزار در نجف و بغداد، ما و چند تن دیگر را به جرم مخالفت با بعثی‌ها محکوم نمودند و مقرر شد که ما را اعدام کنند.

شب آن روزی که حکم به ما ابلاغ شد، بنده و شیخ حسین حلیمی - که اهل عربستان سعودی بود - متوسل به فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و حضرت أبا الفضل العباس (علیه السلام) شدیم و روضه أبا الفضل العباس (علیه السلام) را خواندیم و بقیه درصدد این نبودند.

فردای آن شب به طور معجزه‌آسا دستور آمد که بنده و آقا شیخ حسین را آزاد کنند، و این به برکت حضرت صدیقه طاهره (سلام الله علیها) و باب الحوائج أبا الفضل العباس (علیه السلام) بود. بقیه در 18 ذی‌القعده اعدام شدند، خداوند همه آنان را غریق رحمت کند و تقاص خونشان را از جنایت‌کاران بعثی بگیرد. ⁽¹⁾

2- علامه سید محمدحسین حسینی تهرانی: یکی از سروران عزیز ما که فعلًا از اعاظم اهل نجف أشرف است و حقّاً مرد بزرگواری است، برایم نقل فرمود که: ما از نجف اشرف عیال اختیار کردیم و سپس در فصل تابستان برای زیارت و ملاقات ارحام، عازم ایران شدیم و پس از زیارت حضرت ثامن‌الائمّه (علیه السلام) به وطن خود که شهری در نزدیکی‌های مشهد است، ره‌سپار گردیدیم.

آب و هوای آن‌جا به عیال ما نساخت و مریض شد و روز به روز مرضش شدّت کرد و هر چه معالجه کردیم، سودمند نیفتاد و مشرف به مرگ شد.

من در بالین او بودم و بسیار پریشان شدم و دیدم عیال من در این لحظه فوت می‌کند و من باید تنها به نجف برگردم و در پیش پدر و مادرش خجل و شرمنده گردم و به من بگویند: دختر نوعروس ما را برد و در آن‌جا دفن کرد و خودش برگشت.

حال اضطراب و تشویش عجیبی در من پیدا شد. فوراً آمدم در اطاق مجاور ایستادم و دو رکعت نماز خواندم و توسّل به حضرت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پیدا کردم و عرض کردم: یا ولیَّ الله! زن مرا شفا دهید، ای ولی کارخانه خدا! این امر از دست شما ساخته است و با نهایت تضرّع و التجاء متوسّل شدم.

آمدم در اطاق عیالم، دیدم نشسته و مشغول گریه کردن است و زار زار می‌گرید. تا چشمش به من افتاد گفت: چرا مانع شدی؟ چرا مانع شدی؟ چرا نگذاشتی؟

من نفهمیدم چه می‌گوید و تصوّر کردم که صحبت عادی می‌کند و حالش بد است.

بعد که قدری آب به او دادیم و غذا به دهانش گذاردیم قضیّه خود را برای من نقل کرد و گفت: عزرائیل (علیه السلام) برای قبض روح من با لباس سفید آمد و بسیار متجمّل و زیبا و آراسته بود، به من لبخندی زده و گفت: حاضر به آمدن هستی؟

گفتم: آری!

بعداً امیرالمؤمنین (علیه السلام) تشریف آوردند و با من بسیار ملاطفت و مهربانی کردند و به من گفتند: من می‌خواهم بروم نجف، می‌خواهی با هم برویم به نجف؟

گفتم: بلی! خیلی دوست دارم با شما به نجف بروم.

من برخاستم لباس خود را پوشیدم و آماده شدم که با آن حضرت به نجف أشرف برویم، همین‌که خواستم از اطاق با آن حضرت خارج شوم دیدم که امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) آمدند و تو هم دامان امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را گرفته‌ای.

امام زمان به امیرالمؤمنین (علیهما السلام) عرض کردند: این بنده به ما متوسّل شده، حاجتش را برآورید.

حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) سر خود را پائین انداخته و به عزرائیل (علیه السلام) فرمودند: به تقاضای مرد مؤمن که متوسّل به فرزند ما شده است، برو، باشد تا موقع معیّن. و امیرالمؤمنین (علیه السلام) از من خداحافظی کردند و رفتند. چرا نگذاشتی من بروم؟ ⁽¹⁾

3- شیخ محمدحسن مولوی قندهاری: در زمان جنگ جهانی دوم در سفری که نتوانستم از راه ایران، بیایم، با طیاره حرکت کرده و در بحرین فرود آمدم.

مردمان بحرین به تواتر گفتند: به مدت یک هفته به واسطه نرسیدن آذوقه به سبب وقوع جنگ، ما گرسنه بودیم. همه حبوبات ما از نخود و برنج و عدس نیز تمام شد. همه ما به مسجد و حسینیه رجوع کردیم و متوسل شدیم و مشاهده کردیم بخاری از میان دریا بلند شد و به ابر مبدل گردید و باران عجیبی از ماهی بر ما بارید. تمام آن‌ها ماهی‌های اعلاء بودند و به مدت یک هفته ارزاق ما را تأمین کرد تا برایمان آذوقه رسید. ⁽²⁾

نکات

نکته اول: «قضاء» در لغت به معنای حکم کردن و «قدَر» به معنای تعیین مقدار برای چیزی می‌باشد.

وقتی می‌گوئیم: قضاء و قدر خداوند در مورد فلان چیز، این‌گونه است، معنایش این است که خداوند تصمیم گرفته بر اساس سنّت‌ها و قوانینی مثل قانون علیّت و اسباب و علل، چیزی را به اندازه و مقدار و مشخصات معینی به وجود آورد.

حال پس از تصمیم و سپس تعیین مشخصات، نوبت به حکم کردن به آن تصمیم و تعیین مشخصات می‌گردد که از آن به قضاء خداوند یاد می‌کنیم.

بعد از طی شدن این سه مرحله یعنی اراده (تصمیم)، تقدیر، و قضاء است که یک شیء یا کار تحقق می‌یابد.

این شیوه در همه مخلوقات یک‌سان و مشابه می‌باشد. مثلا فرض کنید که خداوند متعال تصمیم گرفته که از یک بذر گندم، خوشه‌ای کامل، خلق نماید.

در این‌جا ابتدا خداوند تصمیم می‌گیرد که از این بذر موجود، خوشه‌ای کامل و پربار بیافریند، سپس بعد از این اراده، برای آن خوشه مشخصاتی مثل درشتی و ریزی دانه‌ها، زمان دقیق به ثمر رسیدن خوشه، تعداد دانه‌های موجود در خوشه و... در نظر می‌گیرد.

در مرحله سوم خداوند حکم و امضاء می‌فرماید که از این بذر خاص، خوشه‌ای با مشخصات در نظر گرفته شده، به عمل آید.

و آخرین مرحله، چیزی جز به ثمر نشستن خوشه‌ای طلائی که دقیقا همان مشخصات معین شده از ناحیه خداوند را دارد، نمی‌باشد.

البته نباید این نکته را فراموش کرد که همه این مراحل در پیش‌گاه خداوند، بدون نیاز به زمان انجام می‌گیرد و این ما موجودات مادی هستیم که درگیر زمان می‌باشیم.

قضاء و قدرهای خداوند را نباید خارج از محدوده مشخص شده از ناحیه خود او دانست. خداوند بر اساس قوانینی مانند قانون علیت یا قانون جاری شدن امور از طریق اسباب و علل که خود، آن‌ها را نوشته، قضاء و قدرهای خود را جاری می‌سازد.

بر همین اساس است که خداوند مقدّر فرموده هر گاه موجود تشنه‌ای آب بنوشد، سیراب گردد، گرسنه‌ای غذا بخورد، سیر شود، بیماری از دارو استفاده نماید، درمان گردد و... ، پس هرگز قضاء و قدر خداوند به معنای مجبور بودن ما بر انجام کاری نیست.

سخن الله

بگو: هرگز چیزی جز آن‌چه خداوند برای ما مقرّر کرده است، به ما نمی‌رسد. ⁽¹⁾

توضیح: آیه شریفه می‌فرماید: از ناحیه خداوند، چیزی به جز آن‌چه که خداوند از طریق قوانین خویش، برای شما مقدر و قضاء فرموده، چیز دیگری به شما نمی‌رسد.

نکته دوم: اگر کسی با مبحث قضاء و قدر الهی آشنا نباشد، ممکن است دچار این اشتباه شده و با خویش بگوید: همهِ امور به دست خداوند بوده و این قضاء و قدر خداوند است که قبل از به دنیا آمدن من،

تمام زندگی و اتفاقات آن را برایم نوشته و اگر اکنون دچار فقر و بیماری و یا هر گرفتاری دیگری می‌باشم چاره‌ای جز صبر و تحمل بر آن را ندارم چرا که قسمت و سرنوشت من چنین رقم خورده است.

این فکر، بسیار فکر خطرناکی بوده و حتی در برهه‌هائی از تاریخ، دشمنان اسلام و شیعه با بیان این‌گونه شبهات مسلمین و شیعیان را عملا از هرگونه تلاش باز می‌داشتند تا بتوانند بدین وسیله آن‌ها را به عقب‌ماندگی علمی و صنعتی و سیاسی و... بکشانند، اما کسانی که با مبحث قضاء و قدر آشنائی داشته باشند، متوجه خواهند شد که خداوند بر اساس همین قضاء و قدر، سرنوشت انسان را به دست خود او سپرده و او را به کار و تلاش در تمامی ابعاد و زمینه‌ها چه معنوی و چه دنیوی تشویق نموده است.

سخن الله

برای انسان جز حاصل تلاش او نیست. ⁽¹⁾

سخن حجج الله

علی بن الحسین السجاد (علیهما السلام) (در جواب سؤالی مبنی بر اینکه: آیا چیزهائی که به انسان‌ها می‌رسد، به وسیله قدَر خداوند می‌رسد و یا با سعی و تلاش خود انسان): قدَر و عمل به منزله روح و جسدند و روحِ بی‌جسد، قابل حس نیست و جسد بدون روح (هم) شکل و قیافه‌ای است بی‌حرکت، و وقتی‌که هر دو با هم باشند، قدرت پیدا کرده و درست می‌شوند، عمل و قدَر هم همین‌گونه‌اند، بنا بر این اگر قدَر بر عملی نباشد، خالق از مخلوق، شناخته نمی‌شود و قدَر چیزی نامحسوس می‌گردد و اگر عمل با قدَر همراهی نکند، کاری صورت نگرفته و به سرانجام نمی‌رسد و لیکن این‌دو با با هم بودنشان توانا (و تأثیر‌گذار) می‌گردند. ⁽²⁾

توضیح: قدَر الهی که در قالب قوانین و سنن خداوند برای بندگانش نوشته می‌گردد، زمانی جاری می‌شود که انسان، اهل تلاش و عمل باشد و هم‌چنین عمل انسان وقتی به ثمر می‌نشیند که قدَر الهی که در ضمن همان قوانین و سنن است، وجود داشته باشد.

نکته سوم: قضاء و قدر الهی، دو نوع است: 1- قضاء و قدر معلق و غیر قطعی. 2- قضاء و قدر قطعی، که از قضاء و قدر غیر قطعی به لوح محو و اثبات، و از قضاء و قدر قطعی به لوح محفوظ نیز یاد می‌شود.

در قضاء و قدر غیر قطعی و یا لوح محو و اثبات، خداوند امور را به طور موقت و معلق اراده می‌فرماید و چنین مقرر می‌کند که اگر فلان عمل صورت بگیرد، این قضاء و قدر تغییر یابد. مثلا در ابتدای امر مقدر می‌فرماید که فلان شخص باید در سن 40 سالگی بنا بر حکمتش به بیماری سختی مبتلا گردد، اما اگر آن شخص اهل صله رحم یا احسان به خلق یا دعا و صدقه و... باشد، از شدت آن بیماری کاسته شود و یا اصلا

محقق نگردد. در این‌جا در ابتدا بیماری‌ای سخت در تقدیرات آن شخص، ثبت شده است، اما اعمالی هم‌چون دعا و صدقه، آن را محو می‌نمایند.

و اما قضاء و قدر قطعی و یا لوح محفوظ عبارت است از: قضاء و قدری که هیچ گونه تغییر و تبدلی در آن نباشد. خداوند، بعضی از امور را به نحوی برنامه‌ریزی نموده که هیچ چیز و هیچ عملی نمی‌تواند آن‌ها را تغییر دهد. مثلا خداوند اراده نموده که روزی حضرت مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، ظهور نموده و یا قیامت کبری برپا گردد.

بنا بر این اموری هم‌چون دعا و صدقه و... فقط می‌توانند قضاء و قدر معلق و غیر قطعی را تغییر دهند نه قضاء و قدر قطعی و لوح محفوظ خداوند را.

شاهد

حاج حسین مینایی (معروف به حاجی مینوئی): ... روزی به جعفر آقای مجتهدی عرض کردم: چرا ما را سرافراز نمی‌فرمائید؟

ظهر روز بعد ایشان قدم رنجه فرموده و کلبه ما را به قدوم خویش مزین کردند.

به هنگام غذا پسرم محمد که راننده اتوبوس بود از راه رسید. همین‌که چشم آقا به او افتاد، تغییر حالی پیدا کردند و برخاستند و فرمودند: برمی‌گردم، منتظر باشید.

من با خود فکر می‌کردم چون پسرم خیلی مقید به حساب سال نیست، آقا به همین خاطر نخواستند که با او بر سر سفره غذا بنشینند! خیلی نگران و مضطرب شدم.

آقا به هنگام خروج از خانه فرمودند: هر چه تلاش می‌کنم که برای محمد آقا کاری انجام دهم، نمی‌شود! الآن به حرم کریمه اهل‌بیت (علیهم السلام) شرف‌یاب می‌شوم، شاید عنایت بی‌بی (سلام الله علیها) شامل حال او شود.

پس از گذشت ساعتی مراجعت فرموده و با لحنی تأثرآمیز گفتند: کریمه اهل‌بیت (علیهم السلام) هم عنایتی نفرمودند! و بعد لحظاتی دست خود را روی سینه من گذاشتند و من آرامش عجیبی در خودم احساس کردم، ولی از گفته‌های ایشان سر در نمی‌آوردم و نمی‌دانستم چرا این‌قدر نگران پسرم محمد هستند؟!

ایشان پس از صرف غذا خداحافظی کردند و رفتند. هر چه خواستم علت نگرانی آقا را در مورد فرزندم بپرسم، نتوانستم.

فردای آن روز، پسرم محمد با اتوبوس به مقصد اصفهان حرکت کرد. چند ساعت بعد به من خبر دادند که محمد در مسیر قم به اصفهان در منطقه سلفچکان تصادف کرده است.

هنگامی‌که به محل تصادف رسیدم جنازه بی‌روح فرزندم هنوز در پشت فرمان اتوبوس بود. از مشاهده این صحنه اصلا تکانی نخوردم! و پس از انتقال جسد فرزندم به قم، با دست‌های خودم او را در قبر گذاشتم و بر دفن او نظارت کردم!

در آن موقع بود که علت نگرانی آقای مجتهدی را فهمیدم و از اینکه نتوانسته بودند این قضاء الهی را از او دور سازند، متأثر بودند و در واقع با دست نهادن بر سینه من، مرا برای روبرو شدن با آن صحنه آماده می‌کردند. ⁽¹⁾

چیزهائی که قضاء و قدر را تغییر می‌دهند

اشاره

نکته چهارم: علاوه بر دعا برخی امور دیگر نیز باعث تغییر قضاء و قدر الهی می‌شوند که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌نمائیم:

1- صدقه

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : ... صدقه قضائی را که به سختی حتمی شده باشد را برمی‌گرداند. ⁽²⁾

شاهد

عیسی (علیه السلام) بر جمعی گذشت که شادی می‌کردند، فرمود: این‌ها چرا شادی می‌کنند؟

عرض شد: یا روح اللَّه! امشب دختری را برای مردی (به عنوان همسریّ) می‌برند و این‌ها شادند.

فرمود: امروز شادند و فردا گریان.

یکی از آن‌ها گفت: چرا یا رسول الله؟!

فرمود: چون عروس آن‌ها امشب می‌میرد.

پیروانش گفتند: خدا و رسولش راست‌گویند و منافقان گفتند: فردا نزدیک است.

صبح که شد، آمدند و او را زنده دیدند و چیزی رخ نداده بود.

گفتند: یا روح الله! دختری که دیروز گفتی می‌میرد، نمرده است.

عیسی (علیه السلام) فرمود: خدا هر چه بخواهد می‌کند، ما را نزد او ببرید.

آن‌ها در رفتن بر یک‌دیگر پیشی گرفتند تا در را زدند.

شوهر زن بیرون آمد.

عیسی (علیه السلام) به او گفت: از بانویت برای من اجازه بگیر.

نزد او رفت و گفت: روح اللَّه و کلمة اللَّه (علیه السلام) با جمعی بر در خانه، انتظار تو را دارند.

(زن) چادر بر سر کرد و آمد.

عیسی (علیه السلام) به او فرمود: امشب چه کار خیری کردی؟

گفت: آن‌چه کردم پیش از آن‌هم می‌کردم، هر شب جمعه سائلی بر ما گذر می‌کرد و خوراک تا شب جمعه دیگر را به او می‌دادیم. دیشب آمد و من مشغول کار خود بودم و فامیلم (هم) مشغول کارها بودند (و سرشان شلوغ بود) فریاد کرد، کسی جوابش نداد و باز فریاد کرد و جواب نشنید تا چند بار فریاد زد. من که صدایش را شنیدم با وضع ناشناسی برخاستم و به اندازه‌ای که به او می‌دادیم، به او دادم.

عیسی (علیه السلام) فرمود: از جای نشستنت کنار برو. و به ناگاه زیر لباس‌های او افعی‌ای مثل تنه خرما بود که دم خود را گاز گرفته بود.

عیسی (علیه السلام) فرمود: به خاطر آن‌چه کردی، خدا این بلا را از تو برگردانید. ⁽¹⁾

2- پوشیدن انگشتر عقیق

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) (در جواب مردی که از سرقت اموالش شکایت داشت): چرا انگشتر عقیق نپوشیدی؟ بلاشک انگشتر عقیق از هر بدی‌ای حفظ می‌نماید، و کسی‌که انگشتر عقیق بپوشد تا وقتی‌که در دستش باشد، پیوسته خوبی می‌بیند و همواره از جانب خداوند، بر او نگه‌دارنده‌ای، گماشته است... . ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر کس انگشتری بپوشد که نگینش عقیق باشد، فقیر نمی‌گردد و در موردش قضائی صورت نمی‌گیرد مگر به بهترین وجه. ⁽³⁾

3- صله رحم

سخن حجج الله

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : صله رحم بر عمر می‌افزاید. ⁽⁴⁾

4- احسان به خلق

شاهد

شعیب عقرقوفی: حضرت موسی بن جعفر (علیهما السلام) قبل از اینکه چیزی بگویم، فرمود: فردا یک نفر از اهالی مغرب تو را خواهد دید و از من می‌پرسد، به او بگو: به خدا قسم! موسی بن جعفر (علیهما السلام) امامی است که حضرت صادق (علیه السلام) تعیین نموده است، وقتی از مسائل حلال و حرام پرسید، از طرف من جواب بده.

عرض کردم: آقا چه نشانه‌ای دارد؟

فرمود: مردی سفید قد و فربه است به نام یعقوب. وقتی تو را دید، هر چه پرسید، جوابش را بده. او بزرگ فامیل خود حساب می‌شود، اگر علاقه داشت مرا ببیند او را بیاور.

من مشغول طواف بودم که مردی بلند قد و فربه گفت: می‌خواهم از تو سؤالی درباره امامت بکنم.

گفتم: چه کسی؟

گفت: فلانی.

پرسیدم: اسم تو چیست؟

گفت: یعقوب.

گفتم: اهل کجا هستی؟

گفت: مردی از اهالی مغربم.

پرسیدم: از کجا مرا شناختی؟

گفت: در خواب به من گفتند: شعیب را ملاقات کن و هر چه مایلی از او بپرس، پیوسته جویای تو بودم تا نشانت دادند.

گفتم: همین‌جا بنشین تا طوافم تمام شود.

پس از طواف آمدم با او صحبت کردم، مردی فهمیده بود.

گفت: مرا خدمت موسی بن جعفر (علیهما السلام) ببر.

دستش را گرفته، از امام اجازه خواستم (و حضرت) اجازه فرمود.

همین‌که چشمش به او افتاد، فرمود: یعقوب! دیروز وارد شدی. بین تو و برادرت در فلان محل اختلاف شد به طوری‌که به یک‌دیگر ناسزا گفتید، ولی متوجه باش این روش من و پدران ارجمندم نیست، و هرگز کسی را به چنین کاری دستور نمی‌دهم، از خدای یکتا بترس، پس شما دو نفر با مرگی از یک‌دیگر جدائی می‌شوید، بدان که برادرت قبل از اینکه به وطن برسد، در همین سفر خواهد مرد. تو نیز از کاری که کردی پشیمان خواهی شد، به واسطه این قطع خویشاوندی که کردید خدا عمر شما را کوتاه کرد.

یعقوب عرض کرد: آقا مرگ من چه وقت است؟

فرمود: «اجل تو نیز فرا رسیده بود، ولی مهربانی‌ای که در فلان محل نسبت به عمه‌ات روا داشتی، بیست سال بر عمرت افزود».

یعقوب بعدها (وقتی‌که) برای حج به مکه آمد، او را ملاقات کردم و گفت: برادرم در همان سفر به خانواده خود نرسیده در بین راه مرد (و ما) او را دفن کردیم. ⁽¹⁾

نکته پنجم: بسی واضح و روشن است که عواملی همانند دعا، صدقه، صله رحم و... همیشه باعث تغییر و تبدل قضاء و قدر خداوند نمی‌گردند بلکه در پاره‌ای از اوقات بنا بر دلائلی که از ما پوشیده و مخفی است و بنا بر حکمت الهی، این‌گونه عوامل نمی‌توانند تغییری در قضاء و قدر خداوند ایجاد سازند.

نکته ششم: انسان باید سعی و تلاش خویش را در رفع گرفتاری‌ها و ارتقاء سطح زندگی به کار گیرد، اما آن‌گاه که دیگر از دست انسان کاری ساخته نیست، راضی به قضاء الهی گشته و از اعتراض و نارضایتی بپرهیزد و به او اعتماد داشته باشد، زیرا او همیشه خیرخواه بنده مؤمنش است.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : از مؤمن در تعجبم. خداوند قضائی را (در مورد او) به کار نمی‌برد مگر اینکه برایش خیر است، خواه خوشحال شود یا ناراحت. و اگر خداوند او را گرفتار سازد این گرفتاری کفاره گناهش است و اگر به او عطا نموده و اکرامش سازد، او را دوست داشته است. ⁽¹⁾

2- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : برایم مهم نیست روزم را با فقر یا مرض یا ثروت آغاز نمایم، زیرا خداوند می‌فرماید: با مؤمن رفتاری نمی‌کنم مگر چیزی که برایش خیر است. ⁽²⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : در قضاء خداوند عزّ و جل برای مؤمن، هر خیری می‌باشد. ⁽³⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : از جمله چیزهائی که خداوند به موسی (علیه السلام) وحی نمود، (این سخن بود) که: ای موسی! مخلوقی را که در نزدم محبوب‌تر از بنده مؤمنم باشد، نیافریدم و من حقیقتا او را به خاطر چیزی که به خیر اوست، او را مبتلا و گرفتار می‌سازم و به خاطر چیزی که به صلاح اوست، به او عطا می‌نمایم و به دلیل چیزی که برایش خیر است، از او می‌گیرم و من بر چیزی که به خیر و صلاح بنده‌ام می‌باشد، آگاه‌ترم، بنا بر این باید بر بلای من صبر نموده و به قضائم راضی باشد و نعمت‌هایم را سپاس گوید، اگر برطبق رضای من عمل نموده و امرم را اطاعت کند، او را در زمره صدیقین می‌نویسم. ⁽⁴⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : از مؤمن در تعجبم. حقیقتا که خداوند برای او قضائی نمی‌نماید مگر اینکه به خیر و صلاح اوست. اگر ثروتمندش سازد، برایش خیر است و اگر گرفتارش نماید به صلاح اوست و اگر مابین مشرق و مغرب را به ملکیت او درآورد، برایش خیر می‌باشد و اگر او را با مقراض‌ها قطعه‌قطعه کند، برایش خوب است و برای مؤمن در قضاء خداوند، هر خیر و صلاحی است. ⁽⁵⁾

سؤال: جهان نظام خاصّی دارد که بر محور قانون علّت و معلول می‌گردد و دعای ما که الفاظی بیش نیست، نمی‌تواند نقشی در تغییر مسیر ابتدایی و نهایی آن داشته باشد. ⁽¹⁾

جواب: در این‌جا روی سخن با خداپرستان است که اصل وجود خدا و صفات او را پذیرفته‌اند، ولی برای دعا نقشی در سلسله علل و معلول جهان قائل نیستند.

و یا به تعبیر دیگر (همان‌طور که از جمعی از طایفه یهود نقل شده) می‌گویند: مطلبی را که از خدا می‌خواهیم یا علل واقعی آن به طور کامل موجود شده و طبق قانون قضاء و قدر تکوینی باید انجام پذیرد، و یا موجود نشده است. در صورت اوّل چه دعا کنیم و چه نکنیم موجود می‌شود و در صورت دوّم چه دعا کنیم و چه نکنیم موجود نمی‌شود.

کسانی که این ایراد را می‌کنند گویا از این نکته غفلت دارند که دعا تنها الفاظ و به اصطلاح لقلقه لسان نیست، بلکه یک نوع آمادگی روحی و شایستگی معنوی و خودسازی است که می‌تواند در سلسله علل قرار گیرد و علّت ناقصه‌ای را کامل کند، زیرا فضل بی‌پایان خدا به اندازه شایستگی‌ها و لیاقت‌ها به افراد می‌رسد و بنا بر این کسب شایستگی و لیاقت می‌تواند منشأ فضل و فیض تازه‌ای گردد.

این موضوع را با یک مثال می‌توان روشن ساخت. ممکن است زمینی بر اثر عدم آمادگی برای زراعت، نظر باغبان را به خود جلب نکند، زیرا پاشیدن بذر را در آن بیهوده می‌بیند، امّا اگر موانع مختلف از این زمین برچیده شود و آمادگی یابد، به زودی باغبان در او بذرافشانی خواهد کرد، زیرا لیاقت خود را با زبان حال بیان می‌کند؛ امّا آن‌ها که دعا را فقط به معنای الفاظ توخالی پنداشته‌اند، در قرار گرفتن آن در سلسله علل به شک افتاده‌اند و اگر در احادیث متعدّدی این مضمون به چشم می‌خورد که: «الدُّعَاءُ یُرَّدُ القضاء بَعْدَ مَا ابْرِمَ إبْرَاماً» ⁽²⁾یا «لَا یَرُدُّ القضاء إلَّا الدُّعَاءُ» ⁽³⁾نیز اشاره به همین موضوع است. ⁽⁴⁾

ج) دعا کلید گنج‌های خداوند است

سخن حجج الله

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خداوند با اجازه دادن به تو برای دعا کردن، کلیدهای گنجینه‌های خود را در دست تو قرار داده است، پس هرگاه بخواهی با دعا درهای نعمت خداوند را باز می‌کنی و باران رحمتش را بر خودت ریزان می‌نمایی. ⁽⁵⁾

د) دعا سبب عنایت خداوند به انسان است

سخن الله

1- بگو: اگر دعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایی به شما نمی‌کند. ⁽¹⁾

توضیح: بر اساس این آیه ملاک عنایت خداوند به انسان دعاست، لذا هر چه دعای انسان، بیشتر باشد عنایت خدا نیز بیشتر است و هر چه کم تر، کم تر.

2- دعای هر دعا کننده را هنگامی‌که مرا بخواند، اجابت می‌کنم. ⁽²⁾

3- پروردگارتان فرمود: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. ⁽³⁾

4- مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم. ⁽⁴⁾

توضیح: از این آیات نیز برداشت می‌شود که عنایت خداوند با مستجاب کردن دعا، و به یاد انسان بودن، شامل شخص دعا کننده می‌شود.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : خداوند حاجتی را که انسان برای آن بسیار دعا کند، برای آن شخص مبارک گردانیده است، چه آن را روا فرماید و چه نه. ⁽⁵⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : دعا کلید رحمت است. ⁽⁶⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در ذیل آیه شریفه: «هر رحمتی را که خداوند برای مردم بگشاید، هیچ کس نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد» ⁽⁷⁾): منظور از رحمت در این آیه همان دعا است. ⁽⁸⁾

توضیح: یعنی دعا وسیله رحمت و عنایت خداوند است. اگر خداوند به کسی توفیق دعا بدهد، رحمت و عنایتش را به او داده است.

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : و به آن‌چه که در نزد خداوند عزّ و جلّ است، رسیده نمی‌شود مگر به وسیله دعا. ⁽⁹⁾

سؤال: در دعای ماه رجب آمده: «یا مَنْ یُعْطی مَنْ سَئَلَهُ، یا مَنْ یُعْطی مَنْ لَمْ یَسْئَلْهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ» ⁽¹⁾«ای کسی که به دعا کنندگان عطا می‌فرمایی، ای کسی که به کسی که دعا نکرده و تو را نمی‌شناسد، عطا می‌فرمایی!»

بر این اساس، خداوند به همه، چه کسانی که خداشناس باشند و چه نه، چه کسانی که دعا کنند و چه نه، نعمت عطا می‌کند، پس دیگر چرا دعا نمائیم؟

جواب: الطاف الهی از یک منظر دو نوع است:

أ: بخشی از آن‌ها شامل حال همگان است، مثل باران یا سایر نعماتی که در اثر گردش نظام هستی، پدید می‌آید که همگی اعم از مشرک و کافر یا اولیاء الله، تنبل و بی‌عار یا زحمت‌کشان و تلاش‌گران، دعا کننده و غیر دعا کننده، و مسلمان و شیعه و... از آن بهره‌مندند.

ب: بخشی که به دلائل مختلف نصیب قشر خاصی از افراد می‌گردد. مثل لذت انس با حضرت حق و دیدن ملکوت و باطن آسمان و زمین و انسان‌ها و... که مخصوص اولیاء الله است، یا مانند علم، ثروت، منصب و مقام و... که معمولا نصیب انسان‌های پرکار می‌شود، و یا مثل دو برابر ثبت شدن اعمال صالح که مختص سادات (به خاطر قرابتشان به اهل‌بیت (علیهم السلام) ) است، و یا همانند دریافت بعضی از نعمت‌ها که به دعا کنندگان اختصاص دارد.

بنا بر این، تنها بخش اوّل است که شامل همه می‌شود؛ ولی بخش دوم که از جمله آن دعا می‌باشد، نصیب هر کسی نمی‌شود.

ه) دعا نور آسمان‌ها و زمین است

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا سبب روشنایی آسمان‌ها و زمین است. ⁽²⁾

شاهد

آیة الله میرزا علی ایروانی (در پاسخ یک روحانی که انگیزه دائم الذکر بودن ایشان را پرسیده بود): خاطره بسیار شیرینی از مرحوم محدث بزرگ شیخ عباس قمی در نجف اشرف مشاهده کرده‌ام که هرگز از یاد من نرفته و آن این است که: در یکی از شب‌های تاریک هنگامی که از یکی از کوچه‌های تاریک نجف عبور می کردم ناگهان متوجه شدم که چراغی از آن سوی کوچه مرتب چشمک زنان خاموش و روشن می گردد. کم‌کم پیش رفته تا نزدیک آن‌جا شدم. دیدم که این نور از محدث بزرگوار مرحوم شیخ عباس قمی است که با قلبی پاک مشغول ذکر است و همین‌که لب را باز می‌کند نور ظاهر و وقتی لب‌ها روی هم قرار می گیرد، خاموش می شود.

دیدن این منظره زیبا و روحانی از آن مرد الهی سبب شد که من هم این روش را تعقیب نمایم و خدا را شاکرم که مرا از این نعمت برخوردار نموده است. ⁽¹⁾

و) دعا دوای هر دردی است

هم خود دعا داروست کما اینکه روان‌پزشکان می‌گویند و هم نتیجه دعای مستجاب شده.

سخن حجج الله

1- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) (در جواب سؤالی مبنی بر اینکه: آیا رسول خدا درباره سیاه‌دانه فرموده: «در آن شفا و بهبودی از هر بیماری به جز مرگ است»؟ فرمود): بله! آیا تو را از چیزی که شفا و درمان هر مرض و دردی حتی مرگ، در آن است، آگاه نکنم؟

(راوی گفت: بله!

فرمود:) دعا. ⁽²⁾

تذکر: البته بسی واضح است که دعا مرگ را به تأخیر می‌اندازد نه اینکه آن را کاملا از میان بردارد.

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : بر تو باد به دعا، زیرا درمان و شفای هر دردی است. ⁽³⁾

3- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : برای هر دردی دوائی است. (از حضرت راجع به این سخنشان توضیح خواستند که در پاسخ فرمودند:) برای هر دردی دعائی است. هرگاه به بیماری الهام شود که دعا کند، اجازه شفایش داده شده است. ⁽⁴⁾

4- امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) (در توقیعشان به اسحاق بن یعقوب): و برای تعجیل فرج (و ظهور من) بسیار دعا کنید که فرج خود شما (نیز) در آن است. ⁽⁵⁾

تذکر: همان‌طور که می‌دانیم مساله غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) برای شیعیان و همه مظلومان و منتظران خیلی سخت است و همگی منتظرند تا این مصلح کل بیاید، لذا دوای درد غیبت که همان ظهور باشد نیز به دعاست.

شاهد

1- آیة الله عبد الله مجد فقیهی: در اوایل ورود ما به قم، صبیّه این‌جانب مریض شد و معالجات فراوان نتیجه نداد تا سرانجام در بستر مرگ افتاد و امید ما از همه جا قطع شد.

مقدّمات دفن فراهم شد و من برای اجازه دفن به سراغ پزشک قانونی رفتم.

در مسیر خود به مطبّ دکتر قانونی، وارد حرم مطهّر حضرت معصومه (سلام الله علیها) شدم و عرض کردم: ای بی‌بی دو عالم (سلام الله علیها) ! ما به شما پناهنده‌ایم، راضی نشوید که در آغاز تشکیل زندگی و در اوایل ورود ما به این شهر مقدّس، پریشان خاطر و دل افسرده شویم.

برگ اجازه دفن را از پزشک قانونی گرفتم و به خانه برگشتم. با کمال تعجب دیدم که آثار حیات در چهره‌اش آشکار گشته است.

پستانک را به دهانش نزدیک کردیم شروع به مکیدن نمود.

طولی نکشید که همه آثار مرگ و مرض از چهره‌اش برطرف شد و بهبودی کامل یافت و از کرامات بی‌بی (سلام الله علیها) الآن زندگی خوش و مرفّهی دارد و خود صاحب دو فرزند است. ⁽¹⁾

2- شیخ محمد اهل تبت چین و خیلی مشتاق علم و تحصیل بود، ولی چون به مرض وسوسه دچار شده بود، وقت وضو خیلی به زحمت می افتاد و از این مرض رنج می برد.

ایشان به نجف اشرف مشرّف گشته و برای این دو مشکل به ضریح مطهر حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) پناهنده شده و به تضرع و گریه و زاری مشغول می شود و از حال طبیعی خارج می گردد.

در همان لحظه از گوینده‌ای می شنود: تو به تحصیل علم موفق می شوی و برای رفع مرض وسوسه‌ات خدمت حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) برو.

او می‌گوید: وقتی که به حال آمدم، عازم کربلا گشته و بعد از زیارت حضرت سید الشهداء (علیه السلام) به زیارت حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) مشرّف شدم و سپس به مدرسه آمدم و شب را در حجره خوابیدم.

در عالم خواب دیدم که به حجره وارد شدم و حضرت رسول الله و آقا امیرالمؤمنین (علیهما السلام) نشسته‌اند. سلام کردم.

آن دو بزرگوار جوابم داده و سپس اجازه دادند که بنشینم. همین‌طور که نشسته بودم یک وقت دیدم حضرت أبو الفضل (علیه السلام) تشریف آوردند و به آقا رسول الله (صلی الله علیه و آله) سلام فرمود.

آقا بعد از جواب فرمود: بنشین.

سپس حضرت امیرالمؤمنین به پیغمبر (علیهما السلام) رو فرمود و شروع به تعریف و تمجید نمودن از حضرت عباس (علیه السلام) کرد.

حضرت فرمود: می دانم.

حضرت امیر (علیه السلام) فرمود: یک انعام و هدیه‌ای به او عنایت فرمائید.

حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) فرمودند: بهترین هدیه این است که برخیزد و وضو بگیرد و به نماز بایستد و ما با او به جماعت اقتدا کنیم.

حضرت عباس (علیه السلام) برخاستند وضو گرفتند. یک مقدار کمی آب به صورت خود زدند و آن را شستند و بعد به شستن دست راست و دست چپ و بعد مسح سر و پاها مشغول شدند و بعد رو به من کرده و فرمودند: ما این‌طور وضو می گیریم.

از خواب پریدم و بعد از آن دیگر در وقت وضو هیچ وسوسه‌ای نداشتم. ⁽¹⁾

ز) دعا عبادتی ممتاز و سبب تکامل انسان است

شخص داعی با خدای خویش ارتباط قلبی برقرار نموده و حوائج و نیازهای خویش را به درگاهش عرضه می‌دارد و این نامی جز عبادت ندارد.

روایت

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : دو نفر که هر دو یک نوع عمل انجام می‌داده‌اند، وارد بهشت می‌شوند. یکی از آن دو دیگری را از خود بالاتر می‌بیند، پس می‌گوید: پروردگارا! چرا در حالی که عمل ما یک نوع و مثل هم بود، به او مقام بالاتر دادی؟ خداوندتبارک و تعالی می‌فرماید: او از من خواست و تو نخواستی.

سپس پیامبر فرمودند: دعا کنید و زیاد (هم) بخواهید چرا که چیزی در برابر خداوند، بزرگ نیست. ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : و خداوند جل جلاله می‌فرماید: به عزت و جلال و عظمت و بهایم قسم، دوستم را در دنیا از رسیدن به چیزی که او را از یاد من مشغول کند، محروم می‌کنم تا دعا کند و من صدایش را بشنوم، و (بر عکس) کافر را به آرزویش می‌رسانم تا دعا نکند و صدایش را بشنوم، زیرا از صدای او بدم می‌آید. ⁽³⁾

3- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : ... خداوند بندگانی دارد که عمل می‌کنند و او به آن‌ها (اجر) می‌دهد. و بندگان دیگری دارد که صادقانه از خداوند درخواست می‌کنند و او به آن‌ها (نیز اجر) می‌دهد. سپس خداوند هر دو دسته را در بهشت جمع می‌کند. آن‌هایی که اهل عمل بودند می‌گویند: پروردگارا! ما عمل کردیم و تو (اجرمان) دادی، اما چرا به آن‌ها (که عمل نکرده‌اند ثواب) دادی؟! می‌فرماید: آن‌ها بندگان منند. پاداش‌های شما را داده و چیزی از آن را کم نگذاشتم و (اما) آن‌ها (که بدون عمل مأجور گشتند به این دلیل است که) دعا کردند و من (هم) به آن‌ها داده و بی نیازشان نمودم. و آن فضل من است (که) به هر کسی که بخواهم، می‌دهم. ⁽⁴⁾

توضیح: البته بسیار واضح است که منظور از این روایت این نیست که انسان نماز و روزه و خمس و سایر واجباتش را ترک کند و فقط دعا کند که خدایا! مقام نمازگزاران و روزه‌گیران و خمس دهندگان و... را به من بده خیر! چنین چیزی صحیح نیست. ظاهرا منظور حضرت این است که: این دسته از افراد کسانی هستند که صادقانه دعا می‌کنند و آرزو دارند که ای کاش! به کارهای خیری مثل نماز شب، ساختن مسجد، کمک به فقرا، زیارات مستحبی و دیگر اعمال خیر مستحب، موفق شوند، اما به خاطر موانعی توفیق انجام آن را پیدا نمی‌کنند. یادمان باشد که حضرت می‌فرمایند: صادقانه آرزو و دعا دارند نه مثل بسیاری از ما که آرزو و دعای عمل خیری را می‌کنیم، اما همین‌که زمینه انجام آن عمل، فراهم می‌شود، از عمل سر بازمی‌زنیم.

4- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هیچ بنده‌ای در سرزمینی حرکت نکرده و دو دستش را باز ننموده و به ذکر و دعا مشغول نمی‌شود مگر اینکه خداوند آن سرزمین را از حسنات پر می‌نماید (و آن‌ها را به او عطا می‌نماید) خواه آن وادی، بزرگ باشد یا کوچک. ⁽¹⁾

5- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : دعا روح و مغز عبادت است. ⁽²⁾

6- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : بهترین عبادت، دعا است. ⁽³⁾

7- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند سبحان، در روی زمین، دعا و برترین عبادت، عفت و پاکدامنی است. ⁽⁴⁾

8- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) (در جواب سؤال از بهترین عبادت): هیچ چیز نزد خداوند عزّ و جلّ، بهتر و افضل از این نیست که از خداوند درخواست شده و از آن‌چه که در نزد اوست، بخواهند. و هیچ کس در نزد خداوند عزّ و جلّ مبغوض‌تر از کسی که نسبت به عبادت خداوند تکبر ورزیده و از آن‌چه که در نزد اوست، سؤال نمی‌کند، نیست. ⁽⁵⁾

9- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا همان عبادتی است که خداوند عزّ و جلّ فرموده: «محقّقا کسانی که از عبادت و بندگی (سؤال و درخواست از) من تکبّر و سرکشی می‌کنند، زود باشد که در حالی که ذلیل و خوار باشند، به دوزخ درآیند». دعا کن و نگو: کار از کار گذشته (و هر آن‌چه که می‌بایست مقدر شود، مقدر شده) است. ⁽⁶⁾

10- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : بر شما باد دعا کردن، زیرا با چیزی به مانند دعا نمی‌توانید به خداوند نزدیک شوید. ⁽⁷⁾

11- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : همانا نزد خداوند مقامی است که جز با دعا به دست نمی‌آید. ⁽¹⁾

12- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا سلاح مؤمن و ستون دین است. ⁽²⁾

13- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خداوند در قیامت دعای مؤمنان را به عملی که باعث بیشتر شدن (نعمت‌های) آنان در بهشت گردد، تبدیل می‌نماید. ⁽³⁾

14- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هیچ کس جز خدای تبارک و تعالی بزرگی ثواب دعا و تسبیحی که دیگران از آن باخبر نمی‌شوند را نمی‌داند. ⁽⁴⁾

15 - جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خداوند رزق و روزیّ شیعیان را از جایی قرار داده که خودشان گمان نمی‌کنند و این به این خاطر است که وقتی کسی نداند روزیّش از چه راهی می‌رسد دعا کردنش زیاد می‌شود. ⁽⁵⁾(چون خداوند دوست دارد شیعیان زیاد دعا کنند راه رسیدن روزیّشان را بر آن‌ها مخفی نگه می‌دارد).

16- حدیث: دعای مؤمن، به عملش اضافه شده و هم‌چنان‌که برای کارهای نیکش در آخرت پاداش می‌گیرد، برای دعایش (نیز) پاداش می‌گیرد. ⁽⁶⁾

سخن بزرگان

آیة الله ناصر مکارم شیرازی

أ: تقوا سبب تقرّب انسان به درگاه الهی است. تقوا، زاد و توشه‌ای است که سبب نجات انسان در جهان آخرت می‌گردد. تقوا، برات و گذرنامه بهشت است.

آن‌گاه دعا، نور چنین گوهر ارزشمندی را در دل انسان زنده می‌کند. وقتی انسان دست به دعا برداشته، به درگاه خداوند توسّل می‌جوید و خدا را با أسمای حسنی و صفات جلال و جمالش می‌خواند، آن صفات بازتابی در وجود انسان خواهد داشت و طبعاً انسان را به سمت خداوند سوق می‌دهد، به گونه‌ای که انسان احساس می‌کند که اگر بخواهد دعایش مقرون به اجابت شود، باید توبه کند. دعا انسان را به توبه فرا می‌خواند و توبه او را به تجدید نظر در زندگی، و در نتیجه سیر این حرکت نور تقوا را در زندگی انسان زنده می‌گرداند. ⁽⁷⁾

ب: قطع نظر از دعاهای تصنّعی و بی‌روح و تشریفاتی که در غالب موارد فاقد همه شرائط استجابت است، دعاهایی که همه یا قسمتی از شرائط گذشته را دربرداشته باشد، عاملی برای تربیت انسان‌ها محسوب

می‌شود. هر قدر مسأله مورد نیاز انسان مهم‌تر، و امید به استجابت بیشتر باشد، کوشش و تلاش در فراهم آوردن شرائط ذکر شده برای استجابت فزون‌تر و اثر عمیق دعا در تربیت اخلاقی افراد محسوس‌تر خواهد بود.

به همین جهت همواره در یک جلسه دعا (البتّه دعای واقعی نه تشریفاتی) با قیافه‌هایی روبه‌رو می‌شویم که آثار معنویّت، پاکی، درستی و فضیلت انسانی در آن به طور کامل دیده می‌شود که در هاله‌ای از پرهیزکاری فرو رفته است. البتّه دوام این حالات بستگی به میزان عمق دعا و شرائط آن دارد، ولی به هر حال هر دعا کننده‌ای وجود این کیفیّت روحی را به اختلاف مراتب در خود احساس می‌کند. ⁽¹⁾

ج: دعا کننده برای استفاده از نیروی بی‌پایان پروردگار، چاره‌ای ندارد که پیوند خود را با او محکم کند، به ذات او نزدیک شده و مظهری از صفات جمال و جلال او که منبع پاکی و نیکی است گردد. آیا با انواع آلودگی، ممکن است انتظار اجابت داشته باشد؟! ⁽²⁾

شاهد

مرحوم ملا محمد‌تقی مجلسی: در اوایل بلوغ در پی کسب رضایت الهی بودم و همیشه به خاطر یاد او ناآرام بودم، تا آنکه بین خواب و بیداری حضرت صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را دیدم که در مسجد جامع قدیم اصفهان تشریف دارند.

به آن حضرت سلام کردم و خواستم پای مبارکشان را ببوسم، ولی نگذاشتند و مرا گرفتند.

پس دست مبارک حضرت را بوسیدم و مشکلاتی را که داشتم، از ایشان پرسیدم.

یکی از آن‌ها این بود که من در نماز وسوسه داشتم و همیشه با خود می‌گفتم: این‌ها آن نمازی که از من خواسته‌اند، نیست، لذا دائما مشغول قضا کردن آن‌ها بودم و به همین دلیل نماز شب خواندن برایم میسر نمی‌شد.

در این‌باره حکم را از استاد خود، شیخ بهایی پرسیدم.

ایشان فرمود: یک نماز ظهر و عصر و مغرب را به قصد نماز شب به جا آور.

من هم همین کار را می‌کردم.

در این‌جا از حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) این موضوع را پرسیدم.

فرمودند: نماز شب بخوان و کار قبلی را ترک کن.

مسائل دیگری هم پرسیدم که یادم نیست.

آن‌گاه عرض کردم: مولا جان! برای من امکان ندارد که همیشه به حضورتان مشرّف شوم، لذا تقاضا دارم کتابی که همیشه به آن عمل کنم، عطا بفرمایید.

فرمودند: کتابی برای تو عطا کردم و آن را به مولا محمد تاج داده‌ام، برو و آن را از او بگیر.

من در همان عالم مکاشفه آن شخص را می‌شناختم.

از در مسجد، خارج شدم و به سمت دار البطیخ ⁽¹⁾رفتم. وقتی به آن‌جا رسیدم، مولا محمد تاج مرا دید و گفت: حضرت صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تو را فرستاده‌اند؟

گفتم: آری!

او از بغل خود کتاب کهنه‌ای بیرون آورد.

آن را باز کردم و بوسیدم و بر چشم خود گذاشتم و برگشتم و متوجه حضرت ولی‌عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شدم.

و در همین وقت به حال طبیعی برگشتم و دیدم کتاب در دست من نیست.

به خاطر از دست دادن کتاب تا طلوع فجر مشغول تضرع و گریه و ناله بودم.

بعد از نماز و تعقیب، به دلم افتاده بود که مولا محمد تاج، همان شیخ بهایی است و اینکه حضرت او را تاج نامیدند به خاطر معروفیت او در میان علماء است، لذا به سراغ ایشان رفتم.

وقتی به محل تدریس او رسیدم، دیدم مشغول مقابله صحیفه کامله سجادیه هستند.

ساعتی نشستم تا از کار مقابله فارغ شد.

ظاهرا مشغول بحث و صحبت راجع به سند صحیفه سجادیه بودند، اما من متوجه این مطلب نبوده و گریه می‌کردم.

نزد شیخ رفتم و خواب خود را به او گفتم و به خاطر از دست دادن کتاب گریه می‌کردم.

شیخ فرمود: به تو بشارت می‌دهم، زیرا به علوم الهی و معارف یقینی خواهی رسید.

گر چه شیخ این مطلب را فرمود، اما قلب من آرام نشد.

با حالت گریه و تفکر خارج شدم تا آنکه به دلم افتاد به آن سمتی که در خواب دیده بودم، بروم.

به آن‌جا رفتم. وقتی به محله دار البطیخ که آن را در خواب دیده بودم، رسیدم، مرد صالحی را که اسمش آقا حسن تاج بود، دیدم. همین‌که او را دیدم، سلام کردم.

گفت: فلانی! کتاب‌هایی وقفی در نزد من است هر کس از طلاب که آن‌ها را می‌گیرد به شروط وقف، عمل نمی‌کند، ولی تو عمل می‌کنی. بیا و به این کتاب‌ها نگاهی بینداز و هر کدام را احتیاج داری، بردار.

با او به کتاب‌خانه‌اش رفتم و اولین کتابی که به من داد، کتابی بود که در خواب دیده بودم، یعنی صحیفه سجادیه.

شروع به گریه و ناله کردم و گفتم: همین برای من کافی است و نمی‌دانم خواب را برای او گفتم یا نه.

بعد از آن به نزد شیخ بهایی آمده و نسخه خودم را با نسخه ایشان تطبیق و مقابله کردم.

نسخه جناب شیخ مربوط به جد پدرش بود که ایشان از نسخه شهید اول و او هم از نسخه عمید الرؤساء و ابن سکون برداشته بود.

این دو بزرگوار صحیفه خود را با نسخه ابن ادریس بدون واسطه یا با یک واسطه اخذ کرده بودند و نسخه‌ای که حضرت صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به من عطا فرمودند، ازخط شهید اول نوشته شده بود و حتی در مطالب حاشیه، کاملا با هم موافقت داشتند.

بعد از مقابله و تطبیق نسخه خودم، مردم نزد من آمده و شروع به مقابله نمودند و به برکت حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، صحیفه کامله سجادیه در شهرها مخصوصا اصفهان مثل آفتاب ظاهر گشت و در هر خانه‌ای از آن استفاده شد و خیلی از مردم، صالح و اهل دعا و حتی مستجاب الدعوه گردیدند.

و این‌ها همه آثار معجزاتی از حضرت صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و آن‌چه خدای متعال از برکات صحیفه سجادیه به من عنایت فرمود را نمی‌توانم بشمارم. ⁽¹⁾

ح) دعا سبب خود شناسی می‌گردد

هنگامی‌که انسان گرفتار و محتاج، با دلی شکسته به درگاه پروردگارش روی می‌آورد و خود را سخت محتاج لطف و مرحمت خدایش می‌بیند، برایش روشن و آشکار می‌شود که انسان، موجودی ضعیف و بی‌نوا و محتاج به خداست. می‌فهمد که کسی نبوده و باید از گردنکشی و کبر و تفاخر و... دست بردارد. آری به وقت دعا و التماس و زاری به درگاه خداوند است که به خوبی متوجه می‌شود که اگر کسی بود، چنین ذلیلانه به درگاه دیگری (خداوند) نمی‌نالید. چنین انسانی به برکت دعا از تفرعن خویش دست برداشته و خویشتن را جز عبدی ذلیل نمی‌داند. انسان عاقلی که به دعا رو آورده با خود می‌اندیشد که اگر قرار بود همه نعمت‌هایی را که اکنون در اختیار دارد از او گرفته شود، کسی جز خدای قادر و بی‌نیاز نمی‌توانست آن‌ها را به او اعطاء کند، لذا خود را مستقل از خدایش ندیده و سر تسلیم در برابر او فرود می‌آورد.

ط) دعا سبب تقویت نور معرفت است.

سخن بزرگان

آیة الله ناصر مکارم شیرازی: وقتی انسان به درگاه خداوند روی می‌آورد، در این فکر فرو می‌رود که او بر همه چیز توانا و قادر است و اسرار درون و برون ما را می‌داند. این مطلب سبب می‌شود که سطح معرفت انسان بالا برود؛ مخصوصاً اگر دعاهایی همچون: صحیفه سجّادیه، مناجات شعبانیّه، صباح، کمیل و ندبه خوانده شود که این‌ها بالاترین درس‌های عرفان اسلامی است و با وجود این منابع معتبر شایسته نیست طالب عرفان در پی کتاب‌های مشکوک برود. ⁽²⁾

ی) دعا باعث امیدواری انسان می‌گردد

سخن بزرگان

آیة الله ناصر مکارم شیرازی

أ: اوّلین اثر دعا، ایجاد نور امّید در دل انسان‌ها است. انسان ناامید در دریف مرده‌ها قرار دارد؛ انسان بیمار اگر به سلامت خود امّیدوار باشد، بهبود می‌یابد و اگر مأیوس شود و چراغ امّید در دلش خاموش گردد، دیگر امیدی به بهبودی او نیست. همان گونه که عامل اصلی پیروزی جنگجویان در میدان جنگ، امید و روحیه است. از این رو، سربازان ناامید اگر پیشرفته‌ترین سلاح‌های جنگی را نیز داشته باشند، بازنده میدان جنگ خواهند بود.

دعا در دل انسان نور امید می‌تاباند، انسانی که اهل دعا و متّکی به خداوند است - علی‌رغم مشکلات زیاد، دشمنان جسور، فقر مالی و... - اگر به درگاه خداوند روی آورد و به او امید ورزد و با او راز و نیاز کند، نور امید در دلش زنده می‌شود و به زندگی امیدوار می‌گردد و گویی حیات دوباره‌ای می‌یابد؛ چه این‌که این انسان دست نیاز به سوی کسی دراز نموده که مشکل‌ترین کارها در نزد او آسان‌ترین است. خدایی که اصلًا مشکل و آسان برای او معنا ندارد؛ زیرا مشکل یعنی چیزی که بالاتر از مقدار قدرت و آسان، یعنی چیزی که کم تر از آن است. آیا چیزی را می‌یابید که فوق قدرت خداوند باشد؟! بنا بر این برای خداوند مشکل و آسان تفاوتی ندارد او هر چه را اراده کند، در یک لحظه می‌آفریند اگر چه میلیون‌ها خورشید همانند خورشید خاکیان باشد! وقتی انسان به درگاه چنین قادر و عالمی روی می‌آورد و با او درد دل می‌کند و در مقابلش به سجده می‌افتد و برایش اشک می‌ریزد و مشکلاتش را به او عرضه می‌دارد، بی‌شک خداوند نور امید را در دل او تجلّی می‌دهد. ⁽¹⁾

ب: به ثمر نرسیدن تلاش‌ها و کوشش‌ها در زندگی، گاهی انسان را از پیروزی نهایی، برای همیشه مأیوس می‌سازد، و از به کار گرفتن باقی‌مانده نیرو و توان خود بازمی‌دارد و اندیشه کردن در دستیابی به طریق تازه و ابتکارات جدید را در راه حلِّ مشکل مختل می‌سازد، امّا دعا بارقه امیدی است که در کانون دل آدمی می‌درخشد و ابرهای یأس را از آسمان زندگی کنار می‌زند. دعا کننده خود را با قدرتی مرتبط می‌بیند که مشکل و آسان برای او مطرح نیست و گشودن بن‌بست‌ها برای او بسیار ساده است، این امیدواری که از دعا برمی‌خیزد، همانند خون تازه‌ای در شریان‌های جان آدمی جاری می‌شود و عاملی برای از سرگرفتن تلاش‌ها، کوشش‌ها و دست زدن به ابتکار است و طرق تازه‌ای برای گشودن بن‌بست‌ها خواهد بود، بنا بر این، یأس، کشنده قدرت است و امید زنده کننده آن، و دعا عامل احیای امید است.

دعا درخت امید را آبیاری می‌کند و این درخت در بیابان زندگی به هنگامی که آفتاب سوزان مشکلات، انسان را از حال می‌برد، بر سر او سایه افکنده و آماده تلاش می‌سازد.

یأس پرده تاریکی است که بر روی چشم کشیده می‌شود و اگر دریچه نجات در چند متری او باشد، نمی‌بیند، ولی امید، فضای زندگی را آن چنان روشن می‌سازد که اگر روزنه نجاتی در دورترین نقطه باشد، می‌بیند و به سویش پرواز می‌کند، و دعا سرچشمه خلّاق امید است. ⁽¹⁾

ک) دعا سبب برداشته شدن بلا است

از آن‌جا که ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که دارای تزاحم و تضادها و اصطکاکات و... است، لذا همیشه در معرض امواج بلائیم. انواع بیماری‌ها، بلایای طبیعی، قحطی و گرانی‌ها، از دست دادن عزیزان، سرقت اموال و هزاران بلا و مصیبت دیگر هر لحظه ما انسان‌ها را تهدید می‌کند. چه طور بسیاری از ما برای نجات بعضی از این گرفتاری‌ها به انواع بیمه نامه‌ها مثل بیمه نامه عمر، شخص‌ثالث، آتش سوزی و... پناه می‌بریم، اما حرف خداوند را مبنی بر اینکه دعا بیمه‌نامه من برای شماست را نمی‌پذیریم. مگر نه این است که همه امور به دست خداوند است.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : بلا مثل قندیل در میان زمین و آسمان، معلق است، پس هر‌گاه بنده‌ای از پروردگارش طلب عافیت نموده (و دعا نماید)، خداوند بلا را از او دور می‌کند. ⁽²⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : امواج بلا را قبل از آمدن با دعا دفع کنید. قسم به کسی که دانه را شکافته و انسان را خلق نموده که بلا سریع‌تر از رسیدن سیل از بالای تپه به پایین آن، و تندتر از اسب ترکی، به شیعیان می‌رسد. ⁽³⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هیچ نعمت و نشاط زندگی‌ای زائل نشده مگر به واسطه گناهانی که مرتکب شده‌اند. حقیقتا که خداوند به بندگان ستم نمی‌کند و اگر آنان بعد از گناه به دعا و توبه رو می‌آوردند، نعمت و زندگی از دست آن‌ها نمی‌رفت و اگر آنان هنگامی که گرفتاری‌ها بر آن‌ها فرود آمده و نعمت‌ها از دستشان رفته با نیت راست و صادق به درگاه خدای عزّ و جلّ نالیده، و سستی و زیاده روی نمی‌نمودند بلاشک خداوند هر فساد و خرابی‌ای را برای آنان اصلاح کرده و هر صلاح و درستی‌ای را به آنان باز می‌گرداند. ⁽⁴⁾

4- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : همانا خداوند پاک و منزه، مجازات‌ها و مصائبی دارد، پس هر وقت آن مجازات و مصائب به سراغ شما آمد، آن‌ها را با دعا دور کنید چرا که بلا را جز دعا دور نمی‌نماید. ⁽⁵⁾

5- علی بن الحسین السجّاد (علیهما السلام) : چیزی مثل تقدم در دعا (دعا کردن قبل از بروز مشکلات) ندیده‌ام چرا که بنده در هر زمانی دعایش مستجاب نمی‌شود (اما دعای قبل از بروز مشکلات، بلاشک مستجاب می‌گردد). ⁽¹⁾

6- علی بن الحسین السجّاد (علیهما السلام) : هر کس قبل از نزول بلا، دعا نماید، هنگامی‌که بلا نازل می‌شود دعایش مستجاب می‌گردد، ولی هر کس قبل از بلا، دعایی نداشته باشد و بعد بلایی بیاید و سپس دعا کند، دعایش مستجاب نمی‌گردد. ⁽²⁾

توضیح: در این روایت دو احتمال است:

اول: اصلا دعای چنین شخصی مستجاب نمی‌شود.

دوم: احتمال استجابت دعایش نسبت به زمانی که قبل از بلا، دعا کند، کم تر است. که به نظر می‌رسد احتمال دوم قوی‌تر باشد، زیرا خداوند هیچ گاه در رحمتش را به روی بندگانش نمی‌بندد.

7- علی بن الحسین السجّاد (علیهما السلام) : دعا بلای نازل شده و نازل نشده را دفع می‌کند. ⁽³⁾

8- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : درهای بلا را با دعا ببندید. ⁽⁴⁾

9- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر کس ترس آن را داشته باشد که بلا و گرفتاری‌ای به او برسد، پس با دعا در مقابل آن بایستد، (که در این صورت) هیچ گاه خداوند آن بلا را به او نشان نمی‌دهد. ⁽⁵⁾

10- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : علی (علیه السلام) می‌فرمود: هیچ گرفتاری و لو گرفتاریش بزرگ باشد، بیش از فرد دارای عافیت که از بلا در امان نیست، به دعا نیاز ندارد. ⁽⁶⁾

توضیح: دعا برای همه است و همه به دعا نیاز دارند چه شخص گرفتار و چه شخصی که در عافیت است، لذا انسانی که فعلا مبتلا به بلایی نیست خیال نکند به دعا نیاز ندارد و دعا مال انسان گرفتار است.

11- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : آیا طولانی بودن بلا را از کوتاه بودن آن تشخیص می‌دهید؟

(گفتند: نه!

فرمود:) وقتی به شما یا به کسی از شما الهام شد که دعا کند، پس باید بداند که آن بلا کوتاه مدت است. ⁽⁷⁾

12- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : بیمارانتان را با صدقه درمان کنید و درهای بلا را با دعا ببندید و اموالتان را با زکات حفظ نمائید، پس همانا هیچ پرنده‌ای صید نمی‌شود مگر اینکه تسبیح خدا را ضایع کرده و از آن غفلت نموده است. ⁽¹⁾

توضیح: بر اساس آیات قرآن هر آن‌چه که در آسمان و زمین است به تسبیح گویی خداوند مشغول است که یکی از آن‌ها پرندگانند. در این روایت حضرات معصومین (علیهم السلام) می‌خواهند این راز را برای ما فاش کنند که علت گرفتاری موجودات هستی و از جمله پرندگان، غفلت آن‌ها از دعا و ذکر خداست، پس شما انسان‌ها نیز از این قاعده مستثنی نیستید به دعا رو بیاورید تا بلا از شما رو بگرداند.

13- موسی بن جعفر الکاظم (علیهما السلام) : دعا کنید، زیرا دعا و خواستن از خداوند تعالی، بلا را دفع می‌کند حتی اگر مقدر شده و به آن حکم گردیده و جز اجرای آن، چیزی نمانده باشد، پس اگر به درگاه خداوند عزّ و جلّ دعا شده و از او خواسته گردد، آن بلا کاملا برگردانده می‌شود. ⁽²⁾

14- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : دعا و بلا تا روز قیامت با هم همراهند. همانا دعا، بلا را در حالی که کاملا قطعی و محکم شده باشد، برمی‌گرداند. ⁽³⁾

شاهد

1- أبو ولّاد حفص بن سالم خیّاط: در مدینه به خدمت امام أبی الحسن موسی (علیه السلام) وارد شدم، و چیزی همراه من بود که آن را به ایشان رساندم.

حضرت فرمود: «به اصحاب و یاران خویش اطّلاع بده و بگو: تقوای خداوند عزّ و جلّ را پیشه کنید، که شما در عهد پادشاهیِ شخص سرکشی هستید (مقصودشان، منصور دوانیقی خلیفه عبّاسی بود)، پس زبان‌هایتان را حفظ کنید و جان‌ها و دینتان را محافظت کنید و اموری را که از وقوع آن بر ما و خودتان بیم دارید، با دعا دفع کنید، زیرا به خدا سوگند! که دعا و درخواست نمودن از درگاه الهی، بلا را دفع می‌کند گر چه بلا مقدّر شده باشد و اراده حتمی و قضاء الهی به آن تعلّق گرفته و تنها امضای آن باقی مانده باشد، ولی وقتی به درگاه خدا دعا می‌شود و از او خواسته می‌گردد که بلا را برگرداند، آن را دفع می‌کند، پس در دعا اصرار کنید که خداوند خود، شما را از شرّ آن کفایت فرماید».

وقتی فرمایش حضرت أبی الحسن (علیه السلام) را به یاران خود رساندم، ایشان بدان عمل نموده و بر منصور نفرین کردند و درست در سالی که او به سوی مکّه بیرون آمده بود، در کنار «بئر میمون» پیش از آنکه مناسک حجّ را انجام دهد، جان سپرد و خداوند ما را از شرّ او راحت کرد.

من نیز در آن سال مکّه بودم. به خدمت حضرت أبی الحسن (علیه السلام) رسیدم، ایشان فرمود: ای أبا ولّاد! استجابت آن‌چه را که به شما امر نموده و بر انجام آن تشویق کردم، یعنی نفرین کردن بر أبی الدّوانیق را

چگونه دیدید؟ ای أبو ولّاد! هیچ بلایی نیست که خداوند بر بنده مؤمن نازل می‌کند و دعا را به او الهام می‌کند، مگر اینکه خداوند به زودی آن بلا را برطرف می‌نماید، و هیچ بلایی نیست که خداوند بر بنده مؤمن نازل می‌کند و او از دعا کردن خودداری می‌کند، مگر اینکه آن گرفتاری طولانی می‌گردد، پس وقتی بلا بر شما نازل شد، بر شما باد به دعا کردن! ⁽¹⁾

2- آیة الله محمدتقی بهجت: به مرحوم حجة الاسلام سید محمدباقر شفتی پدر - سید محمد صاحب مناهل - گفتند: خانه‌ای که بابت وجوهات به شما داده‌اند، منحوس و محل سکونت جن است، و علت اینکه صاحبش آن را به شما داده، همین است، زیرا نمی توانسته از آن استفاده کند.

ایشان فرمود: نحوستش را با دعای شب از بین می برم.

تا اینکه کار به جایی رسید که مردم برای تیمن و تبرک، عقدهای ازدواج را در آن خانه برگزار می کردند. ⁽²⁾

3- علامه حاج میرزا مهدی آشتیانی: من به مرض یرقان مبتلا بودم. وقتی به زیارت مشهد الرضا (علیه السلام) مشرّف شدم از علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) سه حاجت خواستم: یکی اینکه این مرضم خوب شود. حاجت دومم که حاجت مخصوصی بود را ذکر نمی کنم و حاجت سومم نجات ایران از فتنه کمونیست بود.

آن موقع، موقع فتنه توده‌ای‌ها و گرفتن شمال ایران بود که همان فتنه پیشه‌وری باشد که در سی سال قبل واقع شد. ایران در خطر بزرگی قرار گرفته بود.

خیلی ناراحت بودم. به قصد مشهد مقدس حرکت کردم. در اثناء راه حالم به هم خورده و بی‌هوش شدم و همراهانم هم از سفر بازماندند.

در آن حال اغماء، مکاشفه‌ای به من دست داد. یک وقت دیدم پیوسته از آسمان، نور به زمین می آید. متوجه شدم که صحرای عرفاتست. دیدم نورهائی که می آید در یک قسمت است که همه خلق هم متوجه آن قسمت هستند. به آن قسمت نگاه کردم، دیدم چهارده خیمه نورانی است که نور از آسمان به این چهارده خیمه به طور پیوسته در رفت و آمد می باشد.

پرسیدم: چه خبر است؟!

گفتند: این چهارده خیمه را که می‌بینی، آنکه از همه بزرگ‌تر است، متعلق به خاتم انبیاء محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله) است تا آن آخری که مربوط به مهدی آل محمد امام ثانی عشر صلوات الله علیهم اجمعین می‌باشد.

دویدم و خود را به رسول الله (صلی الله علیه و آله) رسانده و در مقابل رسول خدا ادب کرده و سلام نمودم. گفتم: یا رسول الله (صلی الله علیه و آله) ! سه حاجت دارم.

رسول خدا فرمود: چون تو در راه زیارت فرزندم حضرت علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) هستی و می خواهی سر قبر حضرت علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) بروی، این حاجت‌هایت را هم از آقا بگیر.

از خیمه بیرون آمدم. به خیمه امام هشتم رفته و اذن گرفته و وارد شدم و سلام کردم.

خیلی به من رأفت و مهربانی کرد.

گفتم: یا مولا! سه حاجت دارم. برای این سه حاجت، سر قبر شما آمده‌ام. یکی‌یکی سه حاجتم را گفتم: اول خوب شدنم، دوم آن حاجت مخصوص و سوم رفع شر توده‌ای‌ها از ایران.

امام فرمود: اما حاجت اولت موضوع بیماری یرقان، صلاح تو این است. تو باید تا آخر عمر بیمار باشی.

قبول کردم.

حاجت دوم را فرمود: رواست و اما حاجت سوم، فرمود: راحت باش به این زودی تمامشان را رد می کنیم. شر تمامشان رفع خواهد شد و این جمله را هم فرمود که: شما ایرانیان مادامی که با قبور ما اهل‌بیت (علیهم السلام) سر و کار و پناهندگی دارید و به مجالس مصیبت ما علاقه‌مندید، از هر شری در امانید. ⁽¹⁾

ل) دعا آسان کننده امور است

سخن حجج الله

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : در نیازهائی که برایتان پیش می‌آید حتی (در نیازتان به) بند کفش، آن را از خداوند عزّ و جلّ طلب کنید، زیرا تا او آن (خواسته شما) را آسان نگرداند، آسان نشود. ⁽²⁾

سخن اولیاء الله

آیة الله سید حسین فاطمی قمی (شاگرد برجسته میرزا جواد آقا ملکی تبریزی): مرحوم آخوند ملا حسین‌قلی همدانی به ما وصیت می‌نمود: زمانی که در مطالب علمیه متحیر شدید، به خدا التجا آورده و به سویش تضرع کنید.

و ما تجربه نمودیم که دعا و تضرع، سبب تحصیل علم است. ⁽³⁾

شاهد

1- حجة الاسلام سید محمد رضا فحام: در اوایل دی‌ماه 1351 ش که به ایران آمدیم، در مسافرخانه ابن سینا در جوار کریمه اهل‌بیت (علیهم السلام) در اطاقی مستقر شدیم.

در نخستین ساعات ورود که ظاهراً روز 20 ذیقعده الحرام 1392 ق بود به حرم مطهر حضرت معصومه (سلام الله علیها) شرف‌یاب شدم و عرض کردم: ای بی‌بی دو عالم! ما در این شهر جز شما کسی را نداریم و در این هوای سرد و با این برف سنگین، وضع مسافرخانه برای ما قابل تحمل نیست، هر طور که صلاح می‌دانید وسایل آسایش و آرامش ما را تأمین فرمایید.

به مسافرخانه برگشتم. نیم ساعت طول نکشید که آقایی به مسافرخانه آمد و به من گفت: وسایل خود را جمع کنید به منزل ما برویم که می‌خواهم از شما پذیرایی کنم.

یکی دیگر از افرادی که با خانواده‌اش در همان مسافرخانه مستقر بود، اظهار داشت: ما نیز در این‌جا ناراحت هستیم.

او در پاسخ گفت: ما فقط برای ایشان امکان پذیرایی داریم.

مدتی در منزل ایشان در نهایت آسایش و آرامش بودیم تا به اصفهان رفتیم و مورد محبت خاص مرحوم آیة الله شمس آبادی قرار گرفتیم.

در حدود یک ماه در آن‌جا اقامت نمودیم و در خدمت آیة الله شمس آبادی از انواع نعمت‌ها متنعم بودیم و همه‌اش در مهمانی و ضیافت بودیم، ولی به جهت دوری از درس و بحث در رنج بودم. تا اینکه روزی در کنار مرقد مطهر علامه مجلسی حضور یافته، سوره یاسینی تلاوت کردم و عرضه داشتم: من از این جهت ناراحت هستم، از شما می‌خواهم وسایل اشتغال به درس و بحث فراهم شود.

سه چهار روز گذشت، یکی از روحانیونی که در قم با او آشنا شده بودیم، به اصفهان آمد و گفت: من شما را در قم ندیدم، جویا شدم، گفتند: به اصفهان آمده‌اید، این‌جا برای شما مناسب نیست، شما باید در حوزه باشید، آمدم شما را به قم ببرم، مقدمات سکونت شما را در قم فراهم کرده‌ام و نام شما را در دفاتر شهریه نوشته‌ام.

بالأخره ما را به قم آورد و در زیر سایه کریمه اهل‌بیت (علیهم السلام) پناه جستیم.

بعدها که مرحوم آیة الله حائری مطلع شدند که ما منزلی نداریم، خانه وسیعی برای ما خریداری کردند. ⁽¹⁾

2- آیة الله سید عبد الصاحب مرتضوی لنگرودی از قول حجة الاسلام سید أبو الفضل شریفی: مساله درس و اقامت بنده در نجف اشرف از طریق عنایات حضرت قمر بنی هاشم أبو الفضل العباس (علیه السلام) انجام شده است، چون والده ما راضی نمی شد که به نجف اشرف مشرّف بشوم، بنده به حضرت أبا الفضل العباس (علیه السلام) متوسل شدم.

به قمر بنی هاشم (علیه السلام) عرض کردم: آقا جان! قلب مادرم را عوض کن که به من اجازه بدهد و با رضایت ایشان وارد حوزه علمیه نجف بشوم.

روزی والده به من گفت: پسر! می‌توانی به نجف اشرف بروی، عیبی ندارد و من فراقت را تحمل می کنم، برای اینکه در عالم رؤیا حضرت قمر بنی هاشم أبو الفضل العباس (علیه السلام) فرمودند: اگر بخواهی مورد شفاعت ما قرار بگیری فرزندت را با کمال رضایت، برای تحصیل به نجف اشرف بفرست و گر نه در صحرای محشر باید زیاد انتظار بکشی.

لذا من با رضایت کامل به شما اجازه می دهم برای تحصیل علوم دینی به نجف اشرف رفته و در آن‌جا مشغول تحصیل شوی. ⁽¹⁾

م) دعا علامت نزدیک شدن آرزوست

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هرگاه خداوند بخواهد خواهش بنده‌ای را برآورد، به او اجازه و توفیق دعا عطا می‌نماید. ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا معدن اجابت است همان‌طور که ابر معدن و جای‌گاه باران است. ⁽³⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : آیا طولانی بودن بلا را از کوتاه بودن آن تشخیص می‌دهید؟ (گفتند: نه! فرمود:) وقتی به شما یا به کسی از شما الهام شد که دعا کند، پس باید بداند که آن بلا کوتاه مدت است. ⁽⁴⁾

توضیح: از این چند حدیث برداشت می‌شود که: یکی از راه‌های دانستن اینکه آیا انسان به آرزو و خواسته‌اش می‌رسد یا نه این است که در رابطه با آن خواسته، به دعا روی آورد و با خداوند از طریق این عمل معنوی، ارتباط برقرار نماید.

ن) دعا برگرداننده نعمات از دست رفته قبلی است

سخن حجج الله

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هیچ نعمت و نشاط زندگی‌ای از بین نرفته مگر به واسطه گناهانی که مرتکب شده‌اند و بلاشک خداوند به بندگان ستم نمی‌کند و اگر آنان پیش از نابودی نعمت و نشاط زندگی، دعا و توبه می‌کردند، آن‌ها از بین نمی‌رفت و اگر هنگامی که نقمت‌ها و بلاها بر آن‌ها فرود آمده و نعمت‌ها از دستشان رفت، با نیات صادقانه به سوی خدای عزّ و جلّ پناه می‌بردند و سستی نمی‌کردند و زیاده روی نمی‌نمودند، خداوند هر فساد و خرابی‌ای را برای آنان اصلاح می‌کرد و هر درست و شایسته‌ای را به آنان باز می‌گرداند و

وقتی مسلمانی در تنگنا قرار گرفت از پروردگار عزّ و جلّش شکایت نکند بلکه به پروردگارش که کلیدهای (گشایش) کارها و تدبیر آن‌ها به دست اوست، شکایت برد. ⁽¹⁾

توضیح: در این روایت به دو راز اشاره شده است:

1- راز از دست رفتن نعمت‌ها که ناشکری و گناه در مورد آن نعمت است.

2- راز برگرداندن آن نعمت‌های از دست رفته که دعاست. و به راستی که انسان تا در نعمت است قدر آن را نمی‌داند، اما همین‌که از دستشان می‌دهد تازه می‌فهمد چه شده. لذاست که در روایات آمده، نعمت‌ها تا هستند ناشناخته‌اند و همین‌که رفتند قدرشان شناخته می‌شود.

س) دعا سبب حصول توفیقات می‌شود

سخن اولیاء الله

حاج شیخ عباس قمی (صاحب کتاب مفاتیح‌الجنان): ... این احقر نیز هرگاه متوسل به سادات خود می‌شوم توفیقی عظیم در خود می‌بینم و قلمم جاری می‌شود، و الّا گاهی می‌شود که ماه‌ها بر من می‌گذرد که چند برگ هم نمی‌توانم بنویسم، پس تمام آن‌چه نگاشته‌ام از برکات اهل‌بیت اطهار (علیهم السلام) است. ⁽²⁾

ع) دعا سبب و علت انجام امور است

یکی از سنت‌ها و قوانین الهی این جهان، قانون و سنت اسباب و علل است. همان‌طور که فرموده‌اند: خداوند امورات را جاری نمی‌سازد مگر از راه اسباب و عللش.

انسان اگر تشنه گردد راه برطرف شدن تشنگی‌اش این است که بلند شود و لیوان آبی را سر بکشد و الا هم‌چنان تشنه خواهد ماند. کسی اگر گرسنه شود باید غذا تهیه نموده و میل نماید تا گرسنگی‌اش زائل شود و الا باز هم گرسنه خواهد ماند و... ، پس هر چیزی راهی دارد که برای رسیدن به آن باید از همان راه رفت. مثلا برای رفع گرسنگی نمی‌شود آب خورد یا برای رفع تشنگی غذا. غذا برای رفع گرسنگی و آب، جهت برطرف شدن تشنگی است.

سخن حجج الله

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خداوند خودداری و امتناع فرموده که کارها را بدون اسباب، روبه‌راه کند، پس برای هر چیزی سبب و وسیله‌ای قرار داد و برای هر سبب، گشایشی مقرر داشت و برای هر گشایشی دانشی گذاشت و برای هر دانشی دری گویا نهاد. هر کس که آن در را شناخت، آن را شناخته (و از آن بهره

برده) و هر کس که نشناخت، آن را نشناخته (و محروم مانده است). این درِ گویا رسول خدا است و ما (اهل‌بیت (علیهم السلام) ). ⁽¹⁾

تذکر: حال باید بدانیم که دعا نیز یکی از همین اسباب و علل‌هاست البته در شرائط خاصی.

خداوند اراده فرموده که بر اساس قانون اسباب و علل همیشه آب، تشنگی را فرو نشاند (الا اینکه خداوند خلافش را اراده نماید)، اما دعا برای رفع تشنگی انسان، همه جا کارساز نیست. مثلا یکی از شرائط اثر کردن دعا برای رفع تشنگی این است که انسان دسترسی به آب نداشته باشد و الا اگر با وجود دسترسی به آب، انسان تنبلی کرده و به سراغ آب نرود و فقط دعا کند که خدایا! تشنگی‌ام را برطرف ساز، هرگز تشنگی‌اش برطرف نخواهد شد (کما اینکه در بعضی روایات نیز به این اشاره شده است)

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا از سر نیزه آهنی، برندّه‌تر و نافذتر است (دعای جامع‌الشرائط بسیار سریع کارگر می‌شود). ⁽²⁾

سخن اولیاء الله

علامه مجلسی: ... برای وجود تمام کائنات و عدم آن‌ها شرائط و اسبابی است و خدای سبحان، نخواسته کارها را بدون اسباب انجام دهد. و از جمله اسباب برای برخی چیزها دعا است که اگر دعا نکند آن چیز به او داده نشود. ⁽³⁾

ف) دعا سبب افزایش رزق و روزیّ است

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : آیا شما را به سلاحی که خداوند (به وسیله آن) شما را از دشمنانتان محافظت نموده و روزیّ‌هایتان را زیاد می‌گرداند، راهنمایی نکنم؟ ... شب و روز پروردگارتان را بخوانید، زیرا حقیقت، این است که اسلحه مؤمن (همان) دعاست. ⁽⁴⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : اگر اصرار و دعای پیوسته شیعیان به درگاه خدا برای طلب رزق و روزیّ نبود، خداوند، آن‌ها را از این وضعیتی که دارند، به وضع بدتری مبتلا می‌کرد. ⁽⁵⁾

شاهد

1- آیة الله سید محمدباقر ابطحی از قول حاج شیخ اسماعیل (اهل اصطهبانات شیراز): در ایام جنگ، اقامتم در محل، مشکل شد، لذا به قم آمده و خدمت مرحوم آیة الله گلپایگانی رسیدم.

پرسیدند: آمده‌اید که بمانید یا برمی‌گردید؟

گفتم: آمده‌ام در زیر سایه این بی‌بی بمانم، اما به سر پناهی احتیاج دارم که خانواده‌ام صدمه نخورند، ولی هیچ امکاناتی ندارم، البته چندین بار به محضر مقدس حضرت بقیة الله ارواحنا فداه متوسل شده‌ام.

مرحوم آیة الله گلپایگانی فرمود: البته حضرت بقیة الله ارواحنا فداه حجة الله است و تمام جهان هستی تحت فرمان اوست، ولی در این‌جا صاحب خانه حضرت معصومه (سلام الله علیها) می‌باشند، شما بر کریمه اهل‌بیت (علیهم السلام) وارد شده‌اید، به حرم مطهر بروید و از صاحب خانه بخواهید که به شما سر پناهی عنایت کنند.

من به حرم مطهر رفته و از کریمه اهل‌بیت (علیهم السلام) تقاضا نمودم که سر پناهی برایم عنایت کنند. از حرم بیرون آمدم و با شخصی مصادف شدم. او مرا به خانه‌ای راهنمایی کرد که مناسب وضع من بود. آن را به مبلغ صد و چهل هزار تومان معامله کردیم.

به خدمت آیة الله گلپایگانی رسیدم و شرح ماجرا را گفتم. ایشان مبلغی در حدود سی هزار تومان مرحمت کردند و فرمودند: کسی را پیدا کنید که به شما قرض بدهد، خدا کریم است.

به محضر حضرت معصومه (سلام الله علیها) شرف‌یاب شدم و گفتم: بی‌بی! من از شما کسی را می‌خواهم که به من بقیه پول را قرض بدهد.

از حرم بیرون آمدم. به وسط صحن نرسیده بودم که با یک نفر از آشنایان روبرو شدم.

او گفت: تو را محزون می‌بینم!

ماجرا را گفتم.

گفت: من حاضرم به شما قرض بدهم.

همان روز بقیه پول خانه را به من قرض داد و ما خانه را تحویل گرفتیم و راحت شدیم.

روزی که قول داده بودم قرض خود را پرداخت کنم چیزی در بساط نداشتم، باز به محضر ولی نعمت خود مشرّف شدم و عرض کردم: ای بی‌بی دو عالم! من خود به این‌جا نیامدم، مرا به این‌جا فرستادند و امروز موعد قرض‌های من است، از شما کسی را می‌خواهم که آن را تبرعاً به من بدهد.

از حرم بیرون آمدم، در صحن مطهر یکی از آشنایان از راه رسیده و گفت: چرا غمگینی؟!

گفتم: من چنین داستانی دارم.

گفت: چقدر از پول خانه را بده‌کاری؟

گفتم: در حدود نود هزار تومان.

گفت: من می‌دهم.

او نیز همه پول را یک‌جا داد و من سرِ موعد، قرض آن شخص را پرداخت کردم و برای همیشه راحت شدم. ⁽¹⁾

2- سید حسین مولوی: یک سید جلیل‌القدر پاکستانی به نام آقای سید علی نقوی به خدمت پدرم مرحوم حجة الاسلام سید محمد مولوی آمد و گفت: می‌خواهم خانه‌ای رهن کنم، صد هزار تومان لازم دارم، به هر دری می‌زنم درست نمی‌شود.

ایشان فرمودند: به حرم مطهر حضرت معصومه (سلام الله علیها) برو و بعد از زیارت، این دعا را بخوان و از محضر مقدس ایشان بخواه. بدون تردید خواسته‌ات تأمین خواهد شد.

این سید جلیل القدر به حرم مشرّف می‌شود و در قسمت بالاسر، به زیارت و توسل و تضرع مشغول شده و سپس آن دعا را می‌خواند و عرض می‌کند: بی‌بی جان! من در این دیار غربت کسی را ندارم که این مبلغ را از او وام بگیرم، در این‌جا جز شما دادرس و پناهی ندارم، من این مبلغ را از شما می‌خواهم.

آن‌گاه مشغول توسل می‌شود و دست حاجت به سوی دختر باب الحوائج دراز می‌کند، یک مرتبه می‌بیند یک بسته پول به دامنش می‌افتد، به هر طرف نگاه می‌کند، کسی را نمی‌بیند که احتمال دهد این پول از او افتاده باشد. وقتی بسته را بررسی می‌کند، می‌بیند دقیقاً صد هزار تومان است . ⁽¹⁾

ص) دعا سبب معروف شدن در نزد آسمانیان است

سخن حجج الله

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر‌گاه بنده‌ای هنگام بلا دعا کند و در حال عافیت و خوشی دعا نکند، ملائکه جلوی صدای او را می‌گیرند و می‌گویند: این صدای ناآشنا و غریبی است، تا امروز کجا بودی؟ ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر کس در دعا پیش‌دستی کند، به هنگام بلا و گرفتاری دعایش مستجاب می‌شود و گفته می‌شود: این صدا، صدای آشنایی است و از (بالا رفتن به) آسمان، دور نمی‌ماند. و (اما) اگر کسی قبل از نزول بلا، دعا نکند هنگامی‌که بلا می‌آید (و دعا می‌کند) دعایش مستجاب نشده و فرشتگان می‌گویند: صاحب این صدا را نمی‌شناسیم. ⁽³⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : جدم می‌فرمود: در دعا پیش‌دستی کنید وقتی که بنده‌ای اهل دعا باشد و (سپس) بلایی بر او نازل شود (و دوباره دعا کند) گفته می‌شود: صدای معروفی است و (اما) اگر اهل دعا نباشد و (بعد) بلایی بر او نازل شود (و سپس دعا نماید) گفته می‌شود: تا قبل از امروز کجا بودی؟ ⁽⁴⁾

ق) دعا سبب غنای مادی و معنوی می‌شود

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : کسی که از فضل و لطف خداوند (چیزی) درخواست نکند، فقیر می‌گردد. ⁽⁵⁾

توضیح: مفهوم روایت این است که اگر از فضل خداوند درخواست نموده و دعا کند خداوند او را غنی می‌سازد و این غنا، مطلق است هم شامل غنای مادی می‌شود و هم غنای معنوی.

ر) دعا کننده مشمول دعای خیر پیامبر اکرم است

سخن حجج الله

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : خداوند رحمت کند بنده‌ای را که از او حاجتی خواسته و بر آن اصرار نماید، چه مستجاب شده باشد و چه نشده باشد. ⁽¹⁾

ش) دعا کننده محبوب خداوند است

روایت

1- تورات: ای موسی! بلاشک من از بندگانم غافل نیستم، اما دوست دارم که ملائکه‌ام صدای ضجه و ناله دعای بندگانم را بشنوند و ملازمان و فرشتگان حافظم تقرب انسان به من را به وسیله حاجت‌هایی که آن‌ها را برای رسیدن به آن، قدرت داده و مسببش هستم، ببینند. ⁽²⁾

2- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : خداوند عزّ و جلّ از میان بندگان مؤمنش (آن) کسی را که اهل دعاست، دوست دارد. ⁽³⁾

3- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : هیچ یک از حاجت‌های کوچک‌تان را پست و ناچیز ندانید، زیرا محبوب‌ترین شیعیان به درگاه خداوند متعال کسی است که از همه بیشتر از خداوند درخواست دارد (لذا حتی حاجات کوچکتان را نیز از خداوند بخواهید). ⁽⁴⁾

ت) ترک کننده دعا، مورد خشم خداوند است

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : و هرگز هلاک شونده‌ای با وجود دعا هلاک نمی‌شود و حقیقتا که خداوند سبحان و متعال هنگامی‌که درخواست (و دعای) از او ترک گردد، غضب می‌کند. ⁽⁵⁾

2- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) (در جواب سؤال از بهترین عبادت): هیچ چیز نزد خداوند عزّ و جلّ، بهتر و افضل از این نیست که از خداوند درخواست شده و از آن‌چه که در نزد اوست، بخواهند. و هیچ کس در نزد

خداوند عزّ و جلّ مبغوض‌تر از کسی که نسبت به عبادت خداوند تکبر ورزیده و از آن‌چه که در نزد اوست، سؤال نمی‌کند، نیست. ⁽¹⁾

أأ) دعا سبب رستگاری و عاقبت به خیری انسان است

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : دعا کلیدهای استجابت و گنجینه‌های رستگاری است. ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : همانا خداوند پیغمبران را بر سرشت نبوّت آفریده و هرگز از آن مرتد نشده و بر نمی‌گردند. و اوصیاء را بر سرشت وصایت و جانشینی خلق کرده و هرگز مرتد نشده و برنمی‌گردند. و (اما) بعضی مؤمنان را بر سرشت ایمان آفریده که هرگز بر نمی‌گردند، و برخی (از آنان نیز) مؤمنی است که به او ایمانی عاریتی و موقت داده شده است، پس هرگاه دعا کرده و در دعایش اصرار داشته باشد، (او نیز) با ایمان می‌میرد. ⁽³⁾

أب) دعا مکتب تعلیم عقائد است

اگر به ادعیه‌ای که از حضرات معصومین (علیهم السلام) رسیده مراجعه کنیم در می‌یابیم که در لابلای آن‌ها چه معارف بلند و آموزنده‌ای است. توحید خداوند متعال، صفات او، مشیت و اراده و قضاء و قدرش و... ، همه و همه معارفی است که شخص داعی را به معرفت حضرت حق رسانده و فکر و تعقلش را به کار می‌گیرد. در همین دعاهاست که انسان پی به غنای پروردگار و نیاز خویش به او و اینکه همه امور تحت قدرت اوست، می‌برد. هم‌چنین آشنایی با اوصاف پیامبر خدا و اهل‌بیت طیبین و طاهرینش (علیهم السلام) که خلفاء الله هستند و معاد و رستاخیز از دیگر آثار سر و کار داشتن داعی با ادعیه مأثوره از اهل‌بیت (علیهم السلام) است.

سخن بزرگان

آیة الله ناصر مکارم شیرازی: دعاهای فراوانی داریم که هر فرد بی‌نظری گواهی می‌دهد که محتویّات آن‌ها در یک سطح عالی و آموزنده است. این دعاها، از نظر اینکه در بهترین شرائط تلقین پذیری روح آدمی برگزار می‌شود، می‌تواند به سهم خود در بالا بردن طرز تفکّر و سطح عواطف انسانی مؤثّر باشد.

در بسیاری از دعاها به حال سایر انسان‌ها و مشکلات آن‌ها توجّه شده و برای پیروزی آنان بر مشکلات دعا می‌شود، حتّی در روایات اسلامی می‌خوانیم، بعضی از پیشوایان در بهترین مواقع دعا، ساعت‌ها برای دیگران دعا می‌کردند. این‌گونه دعاها روح نوع دوستی را به شدّت در انسان تقوات می‌کند و از توقّف شخصیّت در مرحله فردی جلوگیری کرده، به مرحله عالی شخصیّت اجتماعی می‌کشاند.

در دعای صباح که از علی (علیه السلام) برای ما نقل شده و نیز در دعای عرفه که از امام حسین (علیه السلام) به ما رسیده، یک دوره دروس خداشناسی با تمام ریزه‌کاری‌هایش در سطح عالی بیان شده و در دعای مکارم‌الاخلاق که از امام سجّاد (علیه السلام) نقل شده، یک دوره درس اخلاق و صفات برجسته فردی و اجتماعی که در پرتو آن می‌توان طرح زندگی صحیحی برای فرد و جامعه ریخت، بیان گردیده است. در صحیفه سجّادیه دعاهایی درباره مرزداران شجاع وجود دارد که ضمن درخواست پیروزی آن‌ها از خدا، بسیاری از عوامل پیروزی و شکست در برابر دشمن به زبان دعا در آن آمده است.

در دعای کوتاهی که در صحیفه سجّادیه درباره رؤیت هلال آمده، چنین می‌خوانیم: «أیُّهَا الْخَلْقُ المُطِیعُ! الدَّائِبُ السَّرِیعُ، المَتَرَدَّدُ فِی مَنَازِلِ التَّقْدِیرِ، المُتَصَرِّفُ فِی فَلَکِ التَّدْبِیرِ، آمَنْتُ به من نَوَّرَ بِکَ الظُلَمَ وَ أوْضَحَ بِکَ البُهَمَ وَ جَعَلَکَ آیَةً مِنْ آیَاتِ مُلْکِهِ وَ عَلَامَةٍ مِنْ عَلَامَاتِ سُلْطَانِهِ...». ⁽¹⁾

در این عبارت ضمن اشاره به حرکت سریع ماه که امروزه می‌گویند بالغ بر 3700 کیلومتر در هر ساعت است و اطاعت او از قوانین جهان هستی (قانون جاذبه و دافعه و ..) و حرکت آن در مدار حساب شده و معیّن، و روشنی بخش در شب‌های تیره، درس‌های خداشناسی که از آن می‌توان گرفت، تشریح شده است.

و یا در دعای جوشن کبیر که خدا را با هزار نام در آن می‌خوانیم و هر ده نام در واقع فصلی را تشکیل می‌دهد، می‌خوانیم: «یَا مَنْ فِی السَّمَاءِ عَظَمَتُهُ، یَا مَنْ فِی الأرْضِ آیَاتُهُ، یَا مَنْ فِی کُلِّ شَی‌ءٍ دَلَائِلُهُ، یَا مَنْ فِی البِحَارِ عَجَائِبُهُ، یَا مَنْ فِی الجِبَالِ خَزَائِنُهُ، یَا مَنْ یَبْدَءُ الخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ، یَا مَنْ إلَیْهِ یَرْجَعُ الأمْرُ کُلّهُ، یَا مَنْ أظْهَرَ فِی کُلِّ شَی‌ءٍ لُطْفَهُ، یَا مَنْ احْسَنَ کُلَّ شَی‌ءٍ خَلْقَهُ، یَا مَنْ تَصَرَّفَ فِی الخَلَائِقِ قُدْرَتُهُ». ⁽²⁾

در جمله اوّل، به عظمت آسمان‌ها، در جمله دوّم، به موجودات اسرارآمیز کره زمین، در جمله سوّم به نشانه‌های توحید در همه چیز، در جمله چهارم به عجایب و شگفتی‌های زندگی در اعماق اقیانوس‌ها، در جمله پنجم به معادن گران‌بهای نهفته در دل کوه‌ها، در جمله ششم و هفتم به آغاز و انجام آفرینش و شباهت آن‌ها به هم، در جمله هشتم به ریزه‌کاری‌هایی که در همه موجودات جهان (به خصوص اتم‌ها) وجود دارد، در جمله نهم به زیبایی‌های آفرینش و در جمله دهم به قوانینی که با کمال قدرت بر سراسر عالم هستی حکومت می‌کند، اشاره شده است.

البتّه سخن درباره محتویّات دعاهایی که از پیشوایان دینی رسیده بسیار طولانی و در خور کتاب‌های متعدّد و مشروحی است که از حوصله این مقال خارج است، و هدف، تنها اشاره زودگذری به این بحث به عنوان یک اصل کلّی بود. ⁽³⁾

أج) دعا ابزار مبارزه با اضطراب‌های درونی

سخن بزرگان

آیة الله ناصر مکارم شیرازی: هیچ گاه زندگی انسان از ناملایمات خالی نبوده و هم‌اکنون نیز نیست، بلکه شواهد و قراینی در دست داریم که حجم مشکلات روانی با پیشرفت تمدّن صنعتی، افزایش چشمگیری پیدا کرده است که علل عمده آن را می‌توان در چند امر خلاصه کرد:

1- عدم توازن ترقّی سطح تکنیک و صنعت با ترقّی رشد اخلاقی، که سرچشمه انواع تهاجم‌های اجتماعی، اقتصادی و نظامی است و نتیجه آن، حکومت اصلِ «همه چیز برای من» به جای «همه چیز برای همه» و انواع انحصارطلبی‌های فردی و دسته‌جمعی، و غصب و تجاوز به حقوق دیگران خواهد بود.

2- احساس بیهودگی، پوچی و بی‌روح بودن زندگی به خاطر اینکه هدف‌هایی که جوامع مادّی کنونی برای زندگی ترسیم می‌کنند، نمی‌تواند با ارزش وجودی انسان هماهنگ باشد، و انسان در برابر از دست دادن تدریجی همه قوا و سرمایه‌های وجودی خود، معادلی که گمشده خود را در آن بجوید نمی‌یابد و به همین جهت فکر می‌کند، بیهوده می‌پوسد و به هدر می‌رود.

3- افزایش برخوردها و اصطکاک منافع، گسترش درگیری‌های اجتماعی، نگرانی‌های حاصل از تخلّف‌ها، پیمان‌شکنی‌ها، شکست‌ها و ناکامی‌ها، خود عامل مهمّ دیگری برای این اضطراب‌هاست.

4- وسایل ناسالم هیجان‌زا و یا مخدّر که به عنوان وسایل سرگرمی مورد بهره برداری - آن هم به گونه نامحدود و بدون هر گونه قید و شرط - قرار می‌گیرد، از عوامل مهمّ بروز روزافزون این اضطراب‌هاست.

سرعت تحوّلات اجتماعی و جهانی که گاهی حوادث یک قرن را در یک سال یا یک ماه آشکار می‌سازد نیز به این عوامل دامن زده و آن‌ها را متراکم‌تر و حادتر می‌کند، به طوری که اعصاب انسان عصر ما در زیر بار سنگین اضطراب و نگرانی آشفته می‌شود.

از آن‌جا که نگرانی‌ها سرچشمه حالت غمزدگی است که می‌گویند عامل 75 درصد خودکشی‌ها و بسیاری از بیماری‌های روانی محسوب می‌شوند، دعا اثر عمیقی در زدودن اضطراب دارد؛ زیرا از یک سو سبب رشد اخلاقی و توازن تکامل‌های مادّی با تکامل‌های اخلاقی و عاطفی می‌گردد.

از سوی دیگر - با توجّه به اینکه یکی از عوامل تأثیر دعا، دعا برای دیگران است - روح اجتماعی را جانشین انحصارطلبی‌های فردی می‌سازد؛ و به خاطر توجّه به یک مبدأ بی‌پایان، ازلی و ابدی که سرچشمه همه نیکی‌هاست و زندگی عالی‌تر و برتری که در پرتو ارتباط با او در خود می‌بیند، احساس بیهودگی و پوچی را از خود دور ساخته و برای زندگی، هدفی بزرگ می‌یابد.

از سوی سوّم، برخوردهای نامناسب و غیر عادلانه را تقلیل می‌دهد.

از سوی چهارم، به خاطر یافتن تکیه‌گاه نیرومندی مافوق خود، ناراحتی‌های ناشی از شکست‌ها را از خود دور می‌سازد و برای تجدید فعّالیّت و پیروزی بر مشکلات، توان و نیرو گرفته و به آینده امیدوار می‌شود.

خوب است آن‌چه را که در استدلال‌های بالا آوردیم، به زبان دیگری از گفته‌های یکی از روانشناسان و اطبّای معروف معاصر بشنویم؛ او در کتاب‌های خود که تحت عنوان «نیایش» و «راه و رسم زندگی» نگاشته، چنین می‌نویسد: «هنگامی که کلماتِ منطقی، برای امیدواری نمی‌توان یافت، «نیایش» انسان را امیدوار می‌کند و قدرت ایستادگی در برابر حوادث بزرگ به او می‌دهد».

«نیایش را نباید با مُرفین هم‌ردیف دانست، زیرا نیایش در همان حال که آرامش را پدید آورده است به طور کامل و صحیحی در فعّالیّت‌های مغزی انسانی نوعی شکفتگی و انبساط باطنی ایجاد کرده و گاه قهرمانی و دلاوری را تحریک می‌کند».

«نیایش و دعا تمرینی برای پیدایش یک زمینه کاملًا لازم روحی به شمار می‌رود و احساس عرفانی و احساس اخلاقی را همراه با هم تقویت می‌کند. در چهره کسانی که به نیایش می‌پردازند تا حدود زیادی حسّ وظیفه شناسی، قِلّت حسد و شرارت، و تا حدودی حسّ نیکی و خیرخواهی نسبت به دیگران دیده می‌شود».

«اجتماعاتی که نیاز به نیایش را در خود کشته‌اند، در اکثر موارد از فساد و زوال، مصون نخواهند ماند».

از مجموع آن‌چه در بالا گفته شد، اثر دعا و نیایش را در رفع اضطراب‌های درونی، شکفتگی و انبساط باطنی، ایجاد روح تحرّک و جنبش، بالا بردن سطح احساس عاطفی و مبارزه با فساد و زوال اجتماعی از نظر یک دانشمند بزرگ روشن می‌گردد.

نام‌برده مطلب را از این بالاتر برده و معتقد است که نیایش حتّی در وضع جسمانی به طرز خارق العاده مشهود است، آن‌جا که می‌گوید: نتائج نیایش را با علم نیز می‌توان دریافت؛ زیرا نیایش نه تنها بر روی حالات عاطفی بلکه بر کیفیّات بدنی نیز اثر می‌گذارد و گاهی در چند لحظه یا چند روز، بیماری جسمی را بهبودی می‌بخشد! ⁽¹⁾

أد) دعا ابزار مبارزه با دشمن است

سخن الله

1- و هنگامی که (یاران طالوت) با جالوت و سپاهیانش روبرو شدند، گفتند: پروردگارا! ما را صبور ساز و گام‌های ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران پیروز فرما، پس آنان را به اذن خدا شکست دادند و... . ⁽²⁾

2- و نوح را (یاد کن) آن زمان که پیش از (ابراهیم و لوط) ندا کرد، پس ما او را اجابت کردیم، و او و خانواده‌اش را از بلای بزرگ رهاندیم، و او را در برابر کسانی که نشانه‌های ما را به تکذیب کرده بودند، پیروز نمودیم. ⁽³⁾

3- (به یاد آورید) زمانی را که از پروردگارتان پناه می‌خواستید، پس دعای شما را اجابت کرد (و فرمود:) شما را با هزار فرشته پی در پی، یاری خواهم کرد. ⁽⁴⁾

توضیح: از این دسته آیات برداشت می‌شود که پیروزی طالوت و یارانش، غلبه نوح (علیه السلام) و یاری پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) و مسلمین همگی بعد از دعا و اظهار عجز و لابه به درگاه خداوند بوده است، بنا بر این از

دعا به عنوان نیرویی بسیار عظیم در مواجهه با دشمن چه از نوع انسانیش و چه شیطانی می‌توان کمک گرفت.

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : دعا سپر مؤمن است. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : دعا سلاح اولیاء و دوستان (خداست). ⁽²⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : دعا چه اسلحه خوبی است! ⁽³⁾

4- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : زیاد دعا کن تا از تجاوز و غلبه شیطان در امان باشی. ⁽⁴⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : بی‌شک دعا از نیزه، برّنده‌تر و نافذتر است. ⁽⁵⁾

6- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : دعا سلاح مؤمن است. ⁽⁶⁾

سخن بزرگان

آیة الله ناصر مکارم شیرازی: طبیب و روانشناس مشهور فرانسوی «آلکسیس کارل» در کتاب مشهورش به نام «نیایش» چنین می‌نویسد: «نیایش در همان حال که آرامش را پدید آورده است در فعالیت‌های مغزی انسان یک نوع شکفتگی و انبساط باطنی پدید می‌آورد و گاهی روح قهرمانی و دلاوری را تحریک می‌کند، نیایش خصائل خویش را با علامات بسیار مشخص و منحصر به فرد نشان می‌دهد. صفای نگاه، متانت رفتار، انبساط و شادی درونی، چهره پر از یقین، استعداد هدایت، و نیز استقبال از حوادث، این‌ها است که از وجود یک گنجینه پنهان در عمق روح ما حکایت می‌کند، و تحت این قدرت حتی مردم عقب مانده و کم استعداد نیز می‌توانند نیروی عقلی و اخلاقی خویش را بهتر به کار بندند و از آن بیشتر بهره گیرند، امّا متأسفانه در دنیای ما کسانی که نیایش را در چهره حقیقیش بشناسند بسیار کمند»!

به هر حال دعا و نیایش در هر زمان خوب و سازنده است، ولی به هنگام انجام کارهای مهم که انسان نیاز به نیرو و توان بیشتری دارد از اهمیت ویژه‌ای برخودار است.

به همین دلیل اولیاء الله همواره در کارهای مهم دست به درگاه پروردگار برمی‌داشتند، و با دعا و یاد او توان و نیرو می‌گرفتند، و با توکل بر ذات پاکش آرام می‌یافتند، و بدون ترس و واهمه از عظمت مشکلات به جنگ آن‌ها می‌رفتند، چرا که می‌دانستند هر مشکلی در برابر اراده حق سهل و آسان است.

مخصوصا به هنگام مسافرت‌ها به ویژه سفرهای خوفناک، دعای خود و دوستانشان بدرقه راهشان بود، و اگر می‌بینیم امام امیر مؤمنان علی (علیه السلام) نیز به هنگام حرکت به صفّین طبق گفتار بالا به خدا پناه می‌برد، و دعا می‌کند در واقع به سنت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و انبیاء پیشین (علیهم السلام) عمل فرموده است.

هنگامی که نوح (علیه السلام) در آن طوفان هولناک سوار بر کشتی شد، مأموریت پیدا کرد که رو به درگاه خدا آورد و برای نجات خود از او کمک بگیرد: «فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ، وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» ⁽¹⁾«هنگامی که تو و همه کسانی که با تو هستند سوار کشتی شدید بگو ستایش برای خدایی است که ما را از قوم ستمگر رهایی بخشید، و بگو: پروردگارا! ما را در منز ل‌گاهی پر برکت فرود آر، و تو بهترین فرود آورندگانی».

و هنگامی که موسی (علیه السلام) از ترس مأموران خون‌خوار فرعون از مصر بیرون آمد و به سوی مدین حرکت کرد گفت: «امیدوارم پروردگارم مرا به راه راست هدایت کند» «وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ» ⁽²⁾و هنگامی که بر دروازه مدین به یاری دختران شعیب برخاست و گوسفندان آن‌ها را آب داد، در سایه‌ای قرار گرفت و عرض کرد: «پروردگارا! هر خیر و نیکی بر من فرستی به آن نیازمندم» «فَسَقی لَهُما ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ...» ⁽³⁾

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نیز به هنگام ترک مکه در سفر تاریخی هجرت به مدینه، سفری که بسیار مخاطره‌آمیز و هولناک بود، در حالی که از مفارقت مکه و خانه خدا سخت ناراحت بود، و در دل آرزو می‌کرد که به آن باز گردد بشارت بازگشت به آن سرزمین را از وحی آسمانی دریافت داشت و آیه زیر بر او نازل شد: «إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ» ⁽⁴⁾«همان کسی که قرآن را بر تو فرض کرده، تو را به جای‌گاه و زادگاهت باز می‌گرداند» این تعبیر نشان می‌دهد که او در این حال دست به دعا برداشته بود، و یا حالت دعا داشت که اجابت آن از سوی حق رسید.

در روایات اسلامی نیز دستور به دعاهایی به هنگام سفر داده شده است. ⁽⁵⁾

شاهد

1- حجة الاسلام سید أبا صالح (احسان الله) سبزواری تویسرکانی (از روحانیون حوزه علمیه قم): چند سال پیش، حدودا سال 1368 شمسی حقیر برای تبلیغ به اطراف شهر مشهد نزدیک چناران در ایام محرم یا صفر اعزام شدم. قضیه‌ای را از اهالی محل از کرامات حضرت أبو الفضل (علیه السلام) شنیدم و آن مربوط به مردی بود که تازه فوت شده بود و جهت قرائت فاتحه سر قبر او هم رفتم.

اما اصل قصه: به پاس‌گاه نیروی انتظامی گزارش می رسد که حیوانی درنده در این ناحیه پیدا شده و هر از چندی به گله گوسفندان حمله‌ور می شود و تلفات زیادی به مردم زده است. چوپان‌ها با سگ‌های خود هم حریف او نشده و حتی سگ‌ها از دیدن او نه تنها حمله نمی‌کنند بلکه متواری هم می شوند و تن به مبارزه با آن حیوان نمی دهند.

مأموران پاس‌گاه هم بعد از دو سه بار گشت، اعلام عجز و ناتوانی می کنند و می گویند: از عهده ما خارج است بروید راه دیگری پیدا کنید.

بعدا معلوم شد که او یک قلاده پلنگ بی‌رحم و تیز چنگالی است.

در این میان به مردی که نامش را فراموش کرده‌ام، ولی معروف به آقا پهلوان، و خیلی قوی پنجه و زورمند بود، پیشنهاد می شود.

یکی از اهالی به من گفت: ما به آقا پهلوان گفتیم: بیا دل به دریا بزن و به جنگ این پلنگ برو، یا او را می کشی و مردم از شر او راحت می شوند یا پلنگ تو را می کشد و ما از دست تو راحت می شویم! (البته از باب مزاح).

بالأخره، غیرت او را به جوش آورده و او را به جنگ پلنگ می فرستند، لذا پهلوان اندازه یکی دو روزی نان و غذا و آب برمی دارد و در ساروقی می پیچد و آلاتی مثل تبر و غیر آن برمی دارد و از خانواده خداحافظی می کند و به امان خدا راهی کوه و صحرا می شود.

اصل قضیه را خودش چنین نقل می کند: حرکت کردم و به میان دره‌ای که پلنگ در آن‌جا بیشتر دیده می شد و پناه‌گاهش محسوب می گشت، روانه شدم «و هل من مبارز» می کردم.

ساعاتی گذشت، خبری نشد و او را پیدا نکردم، لذا در کنار سنگ بزرگی در دامنه کوه نشستم و به پهن‌دشت صحرا و قعر دره نظاره می کردم و در دل می گفتم: ای پلنگ! کجایی؟ تا اینکه با صدای غرش مهیبی که دل هر جنبنده‌ای را می لرزانْد، به خود آمدم، اما او را ندیدم تا اینکه یک باره به پشت سر خود نگاه کردم، دیدم حریف، روی سنگ بالای سر من دهان گشوده و مرا می طلبد.

تبرم را محکم در دست گرفتم، ولی از هیبت او وحشت کردم و چون غافلگیر شدم، درمانده گشتم.

او بالا بود و من پایین و این اختلاف سطح، او را بیشتر بر من مسلط می کرد و مرگم را می دیدم.

ناگهان حالت حمله به خود گرفت و گویا می خواست روی سر من بپرد.

همین‌که به طرف من خیز برداشت، از جگر فریاد زدم: یا أبا الفضل العباس! یا قمر بنی هاشم! خودت به فریادم برس.

یک‌مرتبه پلنگ بر سر من پرید، ولی روی زمین افتاد و گیج شد و من از فرصت استفاده کرده و با تبر بر فرق او کوبیدم که نقش زمین شد و با چند ضربه دیگر او را کشتم.

اهالی می‌گویند: عصر دیدیم آقا پهلوان می آید و لاشه‌ای را به دوش گرفته. نزدیک آمدیم دیدیم آن حیوان مرده است.

گفتیم: لابدّ شوخی می کند و چیز دیگری آورده.

صدا زد: بیایید این هم پلنگ!

مردم باور نداشتند. بعضی می ترسیدند نزدیک‌تر بیایند تا پهلوان اطمینان داد که مرده است و پلنگ به راستی کشته شده بود.

قهرمان ظاهری قضیه ما، سخن خویش را با این جمله به پایان رساند: اهالی محترم! من این پلنگ را نکشتم، بلکه این پلنگ را مولا حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) کشت و اگر آقا به فریادم نمی رسید این پلنگ مرا تکه‌تکه کرده بود. ⁽¹⁾

2- حاج علی آقا سلمان منش: شبی هنگام سحر مشغول تهجد بودم. برای قنوت وتر که سیصد مرتبه «اَلْعَفْو» دارد، تسبیح را که در سجاده‌ام بود، برداشتم تا برخیزم و مشغول شوم، دیدم گره‌های بسیاری خورده به طوری که باز شدنی نیست و هیچ نمی شود از آن برای شماره کردن استفاده نمود، دانستم که کار شیطان است و می خواهد امشب مرا محروم سازد.

ناگاه جلوم ظاهر شد.

گفتم: ملعون چرا چنین کردی.

اعتنایی نکرد.

گفتم: مگر نمی دانی نظر لطف خدا با من است.

باز اعتنایی نکرد.

سر بالا کرده و عرض کردم: پروردگارا! لطف خود را درباره من ظاهر فرما و روی این ملعون را سیاه نما.

فورا به قلبم الهام شد که تسبیح خود را بردار که خدا آن را درست کرد. تا تسبیح را برداشتم دیدم هیچ گرهی ندارد و آن ملعون هم از نظرم پنهان گردید. ⁽²⁾

أه) دعا حلّال مشکلات و راه رسیدن به خواسته‌هاست

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) (از قول جبرئیل (علیه السلام) و او از قول خدای متعال): ای بندگانم! همه گمراهید جز آنکه من راهنمایش باشم، پس از من راهنمایی بخواهید تا شما را هدایت کنم.

و همه فقیرید جز آنکه من توانگرش سازم، پس بی‌نیازی را از من بخواهید تا شما را روزیّ دهم.

و همه گنه‌کارید جز آنکه من ببخشمش، پس از من آمرزش بجوئید تا شما را بیامرزم. و کسی که معتقد باشد منم که قدرت بر آمرزش دارم و از من مغفرت بجوید او را می آمرزم، و ترسی هم ندارم.

و اگر اولین و آخرین و زندگان و مردگان و تر و خشک شما بر پاک نمودن دل بنده‌ای از بندگانم جمع شوند (یعنی همه با تقوا شوند) به اندازه بال پشه‌ای به ملک من زیاد نگردد.

و اگر اولین و آخرین و زندگان و مردگان و تر و خشک شما بر شقی کردن قلب بنده‌ای از بندگانم اجتماع کنند (یعنی همه شقی شوند) به اندازه بال پشه‌ای از ملک و سلطنت من کم نگردد.

و اگر اولین و آخرین و زندگان و مردگان و تر و خشک شما جمع شوند و هر کدام تا می‌توانند، آرزو کنند و من آرزویشان را برآورده سازم، این بخشش، در سلطنت و مُلک من (اصلا) تأثیری ندارد، همان‌گونه که اگر یکی از شما از کنار دریا عبور کرده و سوزنی را در آن فرو برده و سپس بیرون کشد، و این بدان جهت است که منم بخشنده بزرگوار دارا. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خداوند تبارک و تعالی چهار چیز را در چهار چیز مخفی نموده است: ... و اجابتش را در دعایش مخفی کرده است، پس هیچ دعائی را کوچک مشمار (و برای همه چیز دعا کن)، زیرا چه بسا آن دعا مستجاب باشد و تو آن را نشناسی. ⁽²⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هنگامی‌که مسلمان، در تنگنا قرار گرفت از پروردگار عزیز و جلیلش شکایت نکند و (لکن) به پروردگارش که کلیدهای (گشایش) کارها و تدبیر آن‌ها به دست اوست، شکایت نماید. ⁽³⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : از دعا جدا نشوید، زیرا مسلمانان برای رسیدن به حوائج خود در نزد خداوند به چیزی بهتر از دعا و میل به آن و زاری به درگاه خداوند و درخواست از او دست پیدا نمی‌کنند. ⁽⁴⁾

نکته: گاهی حتی فکر دعا هم کارساز است. یعنی گاهی اوقات انسان، صادقانه و حقیقتا تصمیم می‌گیرد که در ساعتی خاص برای حل مشکلاتش دست به دعا بردارد، اما به دلیل مشکلاتی موفق به دعا نمی‌شود. در چنین مواردی نیز ممکن است لطف خداوند شامل حال بندگان شود.

شاهد

یکی از طلاب متدین و علاقمند و جدّی (که از سادات محترم و از خاندان شریف و اصیل بود): در اوائل دوران طلبگی از نظر مالی خیلی در مضیقه بودم. با مشکلات زیادی منزلی در حوالی اصفهان در محله درچه تهیه کردم.

این خانه نیاز به تعمیراتی داشت و با قرض‌هایی که از رفقا کردیم، خانه برای سکونت، آماده شد.

یکی از کسانی که از او قرض گرفته بودم بعد از یکی دو ماه به در خانه آمد و گفت: من تا فردا پولم را می خواهم، به هر شکلی که هست، پولم را تهیه کن.

من که هیچ راهی برایم میّسر نبود، گفتم: اگر ممکن است چند روز صبر کن.

گفت: پولم را احتیاج دارم و نمی توانم صبر کنم.

به داخل منزل آمدم. نگران و مضطرب شدم و گفتم: خدایا! چه کنم؟ اتفاقا فردای آن روز، امتحان درسی هم داشتم و می بایستی تمام شب را درس می خواندم، ولی فشار روحی مرا از مطالعه باز داشت.

تصمیم گرفتم که آخر شب که همسر و بچه‌هایم به خواب رفتند، استغاثه‌ای به مادرم زهرای مرضیه (سلام الله علیها) نموده و نماز آن حضرت را بخوانم تا شاید فرجی برسد. نمی خواستم در این زمینه به کسی مراجعه کنم، ولی خستگی مطالعه، سبب شد که روی کتاب خوابم برد.

صبح در حالی که به جز نیت توسل به حضرت زهرا (سلام الله علیها) کاری انجام نداده بودم، از خواب بیدار شدم.

صبح که به مدرسه نیم‌آور آمدم، حضرت آیة الله امامی در مَدرَس مدرسه در طرف شمالی مشغول تدریس بودند. وسط درس به من نگاهی کردند و فرمودند: فلانی من با تو کاری دارم.

بعد از تمام شدن درس، به حجره خودشان رفتند و برگشتند و یک نامه‌ای به دست من دادند. من کمی آن طرف‌تر به نامه که نگاه کردم دیدم بالای آن نوشته: کتاب‌خانه الزهرا (سلام الله علیها) و در آن نامه خطاب به صندوق قرض الحسنه امام حسین (علیه السلام) نوشته شده بود: مبلغ ده هزار تومان به آقای فلانی بدهید.

آن مبلغ در آن زمان خیلی بود. اشکم سرازیر شد و متحیر ماندم. من که با ایشان خیلی سابقه‌ای نداشتم. چه طور همان مبلغ مورد نیاز مرا حواله کردند و مشکل من با نامه‌ای با آرم کتاب‌خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) برطرف شد؟!! ⁽¹⁾

حرف آخر: با توجه به این همه فایده‌ای که در دعاست کدام عقل سالم است که انسان را به آن تشویق نکند؟! آیا می‌شود انسانی که همیشه هم‌چون پرکاه بر روی دریای طوفانی دنیا بوده و هزاران حادثه و بلا و مصیبت در کمین اویند به چنین سرپناه امنی پناه نیاورد؟! آیا می‌توان از خیر اکسیری چون دعا که رزق و روزیّ، سلامتی و... را به دنبال دارد، گذشت؟! گذشته از همه این‌ها بر فرض که هیچ کدام از این فوائد، از دعا نصیب ما نگردد، آیا صرف عبادت بودن آن، انگیزه‌ای برای روی آوردن به دعا نمی‌باشد؟!

فصل 2: شرائط و موانع دعا

اشاره

چرا دعای من مستجاب نمی‌شود؟! چرا خدایی که بسیار مهربان‌تر از مادر است به فکر من و درد من نیست؟! مگر او به ما وعده اجابت نداده؟! پس چه مانعی در کار است که من به مرادم نمی‌رسم؟! آخر دیگر چقدر اشک بریزم و گریه کنم؟! اشک چشمانم خشک شد و دیگر حتی حال آه کشیدن نیز ندارم.

این‌ها همه درد دل خیلی از ماهاست که آزارمان می‌دهد.

بعضی مردم از دعا بیشتر زیان می‌بینند تا سود چرا که به اقسام و انواع اجابت و موانع و شرائط دعا آگاهی ندارند. این افراد وقتی می‌بینند که دعایشان بی‌اثر است و از وعده خداوند مبنی بر استجابت، خبری نیست به شک افتاده و پایه‌های اعتقاداتشان متزلزل شده و در برخی موارد حتی منکر خدا و رسول و ائمه (علیهم السلام) می‌شوند، لذا الزامی است که در عمق این مطالب، غور کرده تا به مروارید حقیقت دست پیدا نماییم و بفهمیم که برای دعا نمودن، آداب و شرائطی است که با رعایت آن‌ها دعا به مراتب به مرحله قبول و استجابت نزدیک‌تر می‌گردد.

و اما قبل از ورود در بحثِ شرائط و موانع دعا ابتدا باید به سه مقدمه توجه داشت:

مقدمه اول: همه ما قبول داریم که در میان تمام موجودات هستی، هیچ کس به اندازه خداوند کریم و بعد از او حضرات معصومین (علیهم السلام) نسبت به ما مهربان و دل‌سوز نیست. آن‌ها حتی از خود ما نسبت به ما مهربان‌ترند.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : ای احسان کننده! ای کریم! تو نسبت به من از پدر و مادر و خودم و از تمام مردم مهربان‌تری. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : ای رُمَیْله! هیچ فردی ازکسانی که امامت ما را قبول دارند، مریض نمی‌شود مگر اینکه به خاطر مرضش ما اهل‌بیت و ائمه معصومین (علیهم السلام) نیز مریض می‌شویم و غمگین نمی‌شود مگر اینکه به خاطر غمش ما هم غمگین می‌شویم و دعا نمی‌کند مگر آنکه ما برایش آمین می‌گوییم و ساکت نمی‌شود مگر اینکه برایش دعا می‌کنیم... ای رمیله! هیچ فردی از افرادی که امامت ما را پذیرفته‌اند در مشرق و مغرب زمین از دید ما پنهان و غائب نیست. ⁽²⁾

3- حجة بن الحسن المهدی (علیهما السلام) : ای خدایی که دستانت را به منظور رحمت و مهربانی گشوده‌ای! ⁽¹⁾

مقدمه دوم: از طرف دیگر نیز به ما وعده اجابت داده‌اند.

سخن الله

مرا بخوانید و دعا کنید تا شما را اجابت کنم. ⁽²⁾

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : ... پس پاک و منزه است کسی که در بلند مرتبه بودنش یگانه شده است و به این سبب، هیچ چیز قدرت سرپیچی از او را ندارد، و از اطاعت هیچ کدام از بندگانش سودی نمی‌برد، (خدایی که) اجابتش برای دعا کنندگان سریع است... . ⁽³⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هر که در (رحمت) خدای را بکوبد آن در به رویش باز می‌شود. ⁽⁴⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خداوند، باب دعا را به روی کسی نمی‌گشاید در حالی که در اجابت را به رویش ببندد. ⁽⁵⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر کس توفیق دعا پیدا کند از اجابت محروم نمی‌شود. ⁽⁶⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خداوند می‌فرماید: ... آیا (کسی که به غیر من امید دارد) خیال کرده من قبل از دعا و درخواست، عطا می‌کنم، اما بعد از دعا و خواستن جواب نمی‌دهم؟ آیا من بخیلم تا بر بنده‌ام بخل بورزم؟ آیا بخشش و کرم، مال من نیست؟ آیا عفو و رحمت، به دست من نیست؟ آیا محل و مکان فرود تمام آرزوها نیستم؟ پس چه کسی به جز من می‌تواند آرزوها را قطع و نابود کند...، پس اگر اهل آسمان‌ها و زمینم همگی آرزو و خواسته داشته باشند، و به هر کدام از آن‌ها به اندازه آن‌چه که به همه داده‌ام، بدهم، به اندازه جزء و عضو یک ذره، از دارایی من کم نمی‌شود و چگونه کم شود دارایی‌ای که من قیّم و عهده‌دار آن باشم. ⁽⁷⁾

مقدمه سوم: درهای رحمت او نیز باز بوده و همه چیز برای دادن خواسته دعا کنندگان فراهم است.

1- فاطمة الزهرا (سلام الله علیها) : ای کسی که درش بر روی دعا کنندگانش باز است! ⁽⁸⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : منزه است خدایی که نه پرده‌داری دارد که (او را از مخلوقاتش) بپوشاند و نه دربانی که به او رشوه داده شود و نه مترجمی که با او نجوا و مناجات شود. ⁽¹⁾

نتیجه: از آن‌جا که:

اولا: شکی در مهربانی و دل‌سوزی خداوند و جانشینان زمینی‌اش (حضرات معصومین (علیهم السلام) ) نیست.

ثانیا: این مخبران راست‌گو به ما فرموده‌اند: دعا از شما، اجابت از ما.

ثالثا: در ناحیه خداوند، هیچ مشکلی نبوده و درهای کرمش همیشه به روی بندگان باز است.

پس تنها احتمالی که می‌ماند خود مائیم. هر مشکلی که هست از ناحیه خود ما و شرائط و موانع دعای ماست.

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : آداب و شرائط دعا را رعایت و حفظ کن، و متوجه باش که، چه کسی را می‌خوانی و چگونه می‌خوانی و برای چه می‌خوانی. و عظمت و کبریاء و جلال پروردگار متعال را همیشه در نظر گرفته، و با قلب و چشم دل خود عالم بودن او را به آن‌چه در ضمیر توست و اطلاع و آگاه بودن او را به باطن و به آن‌چه از حق و باطل در وجود تو هست، ببین. و لازم است طُرق نجات و هلاکت و راه‌های سعادت و گرفتاری خود را فهمیده و در مقام دعا کردن چیزی را که هلاکت و گرفتاری تو در آن باشد و تو از روی جهالت، (آن را به) خیر و صلاح خود می‌دانی، نخواهی. خداوند متعال می‌فرماید: و انسان شر و ضرر را مانند خیر و صلاح، درخواست می‌کند، و انسان همیشه عجله کننده است و خوب متفکر باش که چه سؤال می‌کنی، و چه اندازه سؤال می‌کنی، و برای چه سؤال می‌کنی! و حقیقت دعا اینست که: تمام اعضاء و جوارح با تو موافق و هم آواز شده و همه در مقابل حق تعالی طلب حاجت و درخواست مطلب کنند، و قلب در مشاهده و حضور پروردگار متعال فانی گشته، و تمام اختیار در مقابل عظمت و حکومت او سلب شده، و همه امور خود را در ظاهر و باطن به خداوند متعال تسلیم و واگذار کند. این‌ها شرائط دعا بود، و اگر این شرائط را رعایت نکردی منتظر اجابت و قبولی دعا خود مباش، زیرا خداوند متعال از ظاهر و ضمیر تو آگاه است، و ممکن است تو مطلبی را بخواهی که برخلاف درخواست و طلب باطنی تو باشد. یکی از اصحاب به دیگری گفت: شماها در اثر دعا منتظر باران هستید، و من منتظر باریدن سنگ هستم.

و بدان که اگر خداوند متعال ما را به دعا امر نمی‌فرمود، بلاشک در آن موقعی که از روی خلوص نیت دعا می‌کردیم، دعا ما را اجابت می‌فرمود و چگونه می‌شود که بعد از امر کردن به دعا، اجابت نفرماید، در صورتی که خداوند متعال تعهد و ضمانت فرموده است که دعاهای بندگان خود را که مقرون به شرائط باشد به اجابت برساند. و از حضرت رسول اکرم پرسیدند که: اسم اعظم پروردگار متعال کدامست؟ فرمود: هر اسمی از نام‌های خداوند متعال اعظم و بزرگ است، پس لازم است که قلب خود را از غیر پروردگار متعال فارغ و

تخلیه کرده، و سپس به هر یک از اسماء شریف او که می‌خواهی او را بخوان، پس او را اسم مخصوصی که اعظم و بزرگ‌تر از اسماء دیگر باشد، نیست، بلکه او خدای یگانه و قهار است که دعا بندگان خود را اجابت می‌فرماید. و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود که: «خداوند متعال قبول نمی‌کند دعا را از قلبی که مشغول لهو و لعب باشد».

وقتی که یکی از شماها بخواهد که هر دعایی که می‌کند، مستجاب گردد، لازم است از تمام مردم مأیوس و منقطع شده، و امید و نظری غیر از پروردگار متعال نداشته باشد، و هر‌گاه خداوند متعال از قلب بنده خود آگاه شده و او را در چنین حالی ببیند، هر سؤال و دعایی بکند به هدف اجابت رسیده و حاجت او را برآروده خواهد ساخت.

و چون در مقام دعا کردن شرائط مذکور را رعایت کرده، و باطن و قلب خود را برای خدا خالص و تصفیه نمودی، پس مژده باد بر تو به یکی از سه چیز: یا اینست که مسؤول و حاجت تو هر چه زودتر برآورده می‌شود. و یا آنکه چیزی که بهتر از درخواست تو است برای تو ذخیره می‌شود. و یا در مقابل دعای تو بلای مهلک و گرفتاری شدیدی از تو رفع می‌شود. از حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) است که خداوند متعال فرمود: «کسی که ذکر من او را از دعا و درخواست حاجت کردن باز دارد، بهترین و بالاترین چیزی را که برای دعا کنندگان عطا می‌کنم، به او عطا می‌کنم».

یک بار پروردگار متعال را خواندم، و چون مرا جواب داد، حاجت خودم را فراموش کردم. آری جواب دادن پروردگار و اقبال او به بنده خود به هنگام دعوت بزرگ‌تر و بالاتر است از بر آورده شدن آن‌چه درخواست می‌شود، اگر چه آن مسؤول بهشت و نعمت‌های همیشگی بهشت باشد، و این معنی را نمی‌فهمند مگر اشخاصی که اهل عمل و محبت و معرفت بوده، و از برگزیدگان و خواص بندگان پروردگار باشند. ⁽¹⁾

سخن بزرگان

1- آیة الله ناصر مکارم شیرازی: چرا برخی از دعاها مستجاب نمی‌شود؟ چرا وعده خداوند در مورد استجابت دعا تحقّق نمی‌یابد؟ آیا اشکال - نعوذ بالله - از جانب خداوند است یا از جانب دعا کنندگان؟

این شبهات در عصر ائمّه (علیهم السلام) نیز برای اصحاب و مسلمانان مطرح بوده است.

آن‌ها نیز این‌گونه شبهات را در روایات متعدّدی در محضر آن بزرگواران مطرح می‌کردند و ائمّه (علیهم السلام) نیز به آن‌ها پاسخ می‌گفتند.

از مجموعه این روایات و روایات دیگری که در این زمینه، بدون طرح سوال، وارد شده است، به دست می‌آید که وعده الهی در مورد مستجاب شدن دعاها بی‌قید و شرط نبوده است، بلکه دعا دارای شرائطی است که دعا کنندگان باید شرائط دعا را تحصیل، و موانع آن را از سر راه خود بردارند.

بنا بر این، اگر دعا کننده بدون برطرف کردن موانع و به دست آوردن شرائط، دعایی کرد و به هدف اجابت نرسید، نباید جز خود، کسی دیگر را ملامت کند.

دعا کننده‌ای که واجد شرائط نیست به بیماری می‌ماند که نزد پزشکی می‌رود و بیماری خویش را برای او شرح می‌دهد، سپس پزشک نسخه‌ای برایش می‌نویسد و به او می‌گوید: اگر به این نسخه عمل نمایی سلامت خود را باز می‌یابی.

بیمار پس از چندی به پزشک مراجعه می‌کند و با عصبانیّت و ناراحتی به او اعتراض می‌کند که: این نسخه شما سر سوزنی در مداوای بیماری من تأثیر نداشت! این چه نسخه‌ای است و شما چه پزشکی هستید؟!

پزشک می‌پرسد: آمپول‌هایی که تجویز کردم، یک روز در میان تزریق نمودی؟

بیمار می‌گوید: آری؛ لیکن با فاصله دو روز در میان تزریق نمودم!

پزشک می‌گوید: آیا از کپسول‌های آنتی بیوتیک که قرار بود هر 8 ساعت یک بار بخوری، استفاده کردی؟

مریض جواب می‌دهد که: فقط روزی یک کپسول خوردم!

پزشک می‌پرسد: آیا چهار روز استراحت که برایت نوشته بودم، انجام دادی؟

مریض پاسخ می‌دهد: نه آقا! با این وضع گرانی مگر می‌شود استراحت کرد، از همان روز اول مشغول کار شدم.

پس از این سوال و جواب‌ها، پزشک سری تکان می‌دهد و به مریض می‌گوید: نسخه من اشکالی نداشته است، بلکه شما مریض محترم طبق شرائط به آن نسخه عمل ننمودی؛ در نتیجه سلامت خود را نیافتی و جز خود، هیچ کس دیگر را نباید سرزنش کنی. ⁽¹⁾

2- مرحوم حاجی نوری: سرعت استجابت دعا، هم به وسیله روایات و هم بالوجدان در بعضی از دعاها مسلم است و دلیلش این است که هر کس که آیه آخر سوره کهف را به نیت بیدار شدن در هر ساعت از شب که بخواهد، بخواند، یقینا مؤثر است و چه بسا تأثیر این دعا برای هر کس و بدون هیچ شرط، برهانی باشد برای مؤثر بودن برخی دعاها و نشانهِ اینکه در جائی که دعا مستجاب نمی‌شود، مانعی وجود دارد. ⁽²⁾

شاهد

علی مقدادی اصفهانی (فرزند حاج شیخ حسن‌علی اصفهانی) از قول انتظام کاشمری واعظ: به خدمت حاج شیخ حسن‌علی اصفهانی عرض کردم: دستوری مرحمت فرما که توفیق تهجد یابم و گشایشی در کارم حاصل شود.

فرمودند: هر صبح، از تلاوت قرآن مجید، مخصوصا (یس) غفلت منما، إن شاء اللّه توفیق رفیق خواهد گشت.

به کاشمر بازگشتم و هر بامداد، در حین راه رفتن، به قرائت سوره یاسین مداومت می‌کردم، اما نتیجه‌ای به دست نمی‌آمد.

سال دیگر در ایام عید به مشهد مشرّف شدم و در یک شب بارانی برای اصلاح کاری به خانه یکی از علماء شهر رفتم. چون در آن شب، آقا به بیرونی نیامده بود، دست خالی بیرون آمدم و اندیشیدم خوب است به خدمت حاج شیخ حسن‌علی شرف‌یاب شده و او از عدم حصول نتیجه باخبر سازم.

با این فکر به منزل حاج شیخ آمدم. دیدم جماعتی در اطاقند و در بسته است و ایشان مشغول گفتار و موعظه هستند.

با خود گفتم: اگر در این حال به اطاق بروم، ممکن است جائی برای نشستن من نباشد و دیگر آنکه شاید سخن حضرت شیخ به سبب ورود من به اطاق، قطع شود، از این رو پشت در نشستم و به سخنان ایشان گوش دادم تا مجلس تمام شود و به حضورش شرف‌یاب شوم.

در همین زمان، ناگاه شنیدم که مرحوم حاج شیخ موضوع فرمایشات خود را تغییر دادند و فرمودند: برخی از من دعای توفیق سحری و گشایش امور می‌خواهند، دستور می‌دهم که قرآن تلاوت کنند، لیکن به جای آنکه رو به قبله و در حال توجه، به قرائت قرآن بپردازند، در حال راه رفتن، سوره یاسین می‌خوانند و بعد به قصد گله می‌آیند که از دستور من حاصلی نگرفته‌اند، تازه در شب بارانی ابتدا به منظور انجام کار دنیای خود به در خانه دیگران می‌روند و چون به مقصد نمی‌رسند، به فکر آخرت افتاده و سری هم به منزل من می‌زنند، اینکه شرط انصاف نیست، خوب است بروند و هر بامداد رو به قبله، با توجه، به تدبر و نه با لقلقه لسان، به تلاوت کلام الله پردازند، آن‌گاه اگر مقصودشان حاصل نشد، گله‌مند گردند. و پس از این سخنان، باز به موضوع اصلی سخن خود پرداختند و پس از پایان گفتار، در باز شد و من داخل شدم.

حضرت شیخ محبت فرمودند و پرسیدند: حاجتی داری؟

عرضه داشتم: جواب خود را شنیدم.

فرمودند: پس معطل چه هستی؟

برخاستم و خداحافظی کردم. ⁽¹⁾

أ) عقیده و مذهب صحیح

اشاره

یکی از شرائط دعا که بیان شده تقوا و پرهیزگاری می‌باشد. انسان گنه‌کار چون از خداوند دور است، دعایش نیز از اجابت دور است. حال اگر اساس دین که همان ایمان و عقیده است معیوب باشد، به طریق اولی دعای انسان از اجابت دور می‌باشد. انسانی که منکر خداوند یا نبوت یا امامت اهل‌بیت پیامبر اسلام (علیهم السلام) و یا معاد و عدل الهی باشد، چنین انسانی مبغوض خداوند بوده و دعایش ارزشی ندارد.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هر کس که علی را دوست بدارد، خداوند نماز و روزه و قیامش (زحماتش) را پذیرفته و دعایش را مستجاب می‌نماید. ⁽¹⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : جبرئیل (علیه السلام) از ربّ العزّة جلّ جلاله برایم حدیث کرد که فرمود: هر کس بداند که هیچ معبودی جز من نیست و محمّد (صلی الله علیه و آله) ، بنده و فرستاده من است و علیّ بن أبی طالب (علیه السلام) جانشین من است و ائمّه‌ای که از فرزندان او هستند، حجّت‌های منند، او را به رحمت خود به بهشت داخل می‌سازم و به عفو خود او را از آتشم نجات می‌بخشم و همسایگی خود را برای او مباح می‌گردانم و کرامتم را بر او واجب می‌گردانم و نعمتم را بر او تمام ساخته و او را از خاصّان و خالصان خود قرار می‌دهم.

اگر مرا ندا کند، به او لبّیک می‌گویم و اگر مرا بخواند، اجابتش می‌کنم و اگر از من درخواست کند، به او می‌بخشم و اگر خاموش باشد، به او ابتدا می‌کنم و اگر بد کند، به او رحمت می‌آورم و اگر از من فرار کند، او را می‌خوانم و اگر باز گردد، او را می‌پذیرم و اگر در خانه‌ام را بکوبد، آن را می‌گشایم، و هر کس گواهی ندهد که من معبود یکتا هستم یا بدان شهادت دهد، اما گواهی ندهد که محمّد (صلی الله علیه و آله) بنده و رسول من است یا بدان شهادت دهد، اما گواهی ندهد که علی بن أبی طالب (علیه السلام) جانشین من است یا بدان شهادت دهد، اما گواهی ندهد که امامان از فرزندان او حجّت‌های من هستند به تحقیق که چنین شخصی نعمت مرا انکار کرده و عظمت مرا کوچک شمرده و به آیات و کتاب‌های من کافر شده است و اگر مرا قصد کند، محجوبش می‌کنم و اگر از من درخواست کند، محرومش می‌سازم و اگر مرا ندا کند، ندایش را نمی‌شنوم و اگر مرا بخواند، دعایش را مستجاب نمی‌سازم و اگر به من امید بندد، ناامیدش می‌گردانم و این جزای او از جانب من است و من هرگز به بندگانم ستم نمی‌کنم. ⁽²⁾

3- محمد بن علی الباقر یا جعفر بن محمد الصادق (علیهم السلام) (در جواب سؤالی مبنی بر اینکه «ما مردی را می‌بینیم که دارای عبادت و کوشش و خشوع است، ولی معتقد به حق (امامت شما) نیست، آیا این اعمال به او سودی می‌رساند؟): ای أبا محمد! مثَل (ما) اهل‌بیت (علیهم السلام) ، مثَل آن خاندانی است که در بنی اسرائیل بودند، (که) هیچ یک از آن‌ها چهل شب کوشش نمی‌کرد مگر اینکه (پس از چهل شب) دعا می‌کرد و دعایش مستجاب می‌شد.

و (در زمانی) مردی از آن‌ها چهل شب کوشش کرد (و) سپس دعا نمود و دعایش به اجابت نرسید، پس به نزد عیسی بن مریم (علیهما السلام) آمده و از اوضاع خود به او شکایت نموده و از او خواست که برایش دعا کند.

عیسی (علیه السلام) تطهیر کرده و نماز خواند (و) سپس به درگاه خدای عزّ و جلّ دعا کرد.

پس خدای عزّ و جلّ به او وحی کرد: ای عیسی! همانا بنده‌ام به غیر از آن دری که باید بیاید، نزد من آمد، او مرا خواند، ولی در دلش نسبت به تو شک داشت، پس (با این حال) اگر (آن‌قدر) مرا بخواند که گردنش جدا و انگشتانش پراکنده شود، دعایش را اجابت نمی‌کنم.

حضرت عیسی (علیه السلام) به آن مرد توجهی نموده و فرمود: آیا در حالی که نسبت به پیغمبر پروردگارت شک داری او را می‌خوانی؟

عرض کرد: ای روح اللَّه! و ای کلمه خداوند! به خدا سوگند! امر، همان بود که گفتی (من درباره تو شک داشتم). از خداوند بخواه که این شک را از من بزداید.

پس عیسی (علیه السلام) برای او دعا کرد و خداوند توبه‌اش را پذیرفت و قبول کرد و به مانند خاندان خود (که دعایشان بعد از چهل روز مستجاب می‌شد)، گردید. ⁽¹⁾

استثنائات

1- در حال اضطرار

درست است که دعای کافر و مخالف اهل‌بیت (علیهم السلام) مستجاب نمی‌شود، اما همین افراد نیز اگر از روی اضطرار به درگاه خداوند روی آورند، دست خالی برنمی‌گردند.

سخن اولیاء الله

علامه سید محمدحسین طباطبائی: «أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ» ⁽²⁾و دعا در صورتی که حقیقتا دعا باشد، به هیچ وجه رد نمی‌شود.

و لیکن آن‌چه که در متن این وعده به عنوان قید آمده این است که اولا دعا، دعا و طلب حقیقی باشد، نه بازی و شوخی، و ثانیا ارتباط آن حقیقتا به خدا باشد، یعنی دعا کننده تنها از خدا حاجت بخواهد و در این خواستنش از تمامی اسباب‌هایی که به نظرش سبب هستند منقطع گردد.

و کسی که به عذاب آخرت کفر می‌ورزد و آن را انکار می‌کند، و حقیقت آن را می‌پوشاند، نمی‌تواند رفع آن را به طور جدی از خدا بخواهد، چون این خواستنش یا در دنیا است که جدی نبودن آن خیلی روشن است و یا در آخرت است، در آن‌جا هم هر چند عذاب را به چشم می‌بیند، (و با همه ظاهر و باطنش لمس می‌کند)، و از شدت آن به ناچار از هر سبب دیگر منقطع شده، تنها متوسل به خدای سبحان می‌شود و لیکن آن ملکه انکاری که از دنیا به همراه خود آورده، وبال و طوق لعنتی شده که هرگز از او جدا نمی‌شود، و آتشی که در آن است جزای همان انکار است، در نتیجه نمی‌گذارد رفع چیزی را که منکرش بوده به طور جدی از خدا بخواهد.

علاوه بر این، سخن درباره انقطاعش از سبب‌ها و توسلش به خدای تعالی، همان سخنی است که در طلب جدی‌اش گفتیم، همان‌طور که او نمی‌تواند به طور جدی دعا کند هم‌چنین نمی‌تواند به طور جدی از سبب‌های دیگر بریده و متوسل به خدای عزیز گردد و چگونه می‌تواند چنین توسل جدی‌ای داشته باشد؟ با اینکه در دنیا آن را کسب نکرده بود - دقت بفرمایید - .

از این‌جا پایه ضعف استدلال بعضی از مفسرین روشن می‌شود که به آیه «فادعوا و ما دعاء الکافرین إلا فی ضلال...» ⁽¹⁾استدلال کرده‌اند بر اینکه دعای کافر مطلقا مستجاب نیست، چون توجه فرمودید: که ایه شریفه نمی‌خواهد بفرماید: دعای کافر به طور کلی مستجاب نیست بلکه می‌خواهد بفرماید: دعای او در خصوص آن‌چه که در دنیا منکر آن بوده مستجاب نیست، و گر نه در سایر حوائج چرا مستجاب نباشد؟ با اینکه آیات بسیاری از قرآن کریم این معنا را خاطرنشان می‌سازد که خدای سبحان در موارد اضطرار دعای کفار را هم مستجاب کرده است. ⁽²⁾

شاهد

1- حجة الاسلام روح الله قاسم‌پور (از فضلای بابل): در سال 1364 در کردستان مشغول تدریس بودم. یکی از برادران اهل سنت به ما رجوع کرد که سفره حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) دارم. خیلی تعجب کردم. به هر صورت، قبول کردم.

روز جمعه بود، به خانهِ این برادر اهل سنت رفتم. دو اتاق پر از برادران اهل سنت بود. در وسط این دو اتاق، یک هال کوچک قرار داشت. صندلی گذاشتند و من منبر رفتم. این برادر اهل سنت در کنار من بود. از اول منبر تا آخر، ایشان خیلی حال خوشی داشت. در حین سخنرانی نیز، خانم‌های اهل سنت به طور مکرر در دستم پول می گذاشتند و می گفتند: نذر حضرت علی اکبر (علیه السلام) نذر حضرت علی اصغر (علیه السلام) ... .

بعد از منبر، مرا به ناهار دعوت کردند.

بعد از صرف ناهار، هنگام خداحافظی می خواستند چیزی به عنوان حق‌الزحمه به من بدهند که قبول نکردم و گفتم: همین‌که به من اجازه دادید در خانه شما از علم‌دار کربلا (علیه السلام) سخن بگویم، مرا کفایت می کند. اما او قبول نکرد.

برای پذیرفتن مزد منبر، یک شرط گذاشتم و آن اینکه بگوید: چرا سفره نذر حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) برگزار کرده است؟ (در خور ذکر است من تا به حال، سفره‌ای به آن رنگینی ندیده‌ام).

گفت: برایت خواهم گفت و چنین تعریف کرد: من ناراحتی قلبی داشتم. هر چه دکتر رفتم، اثر نداشت. حتی دکتر خوبی در تبریز بود، به او مراجعه کردم، ولی از او هم فایده‌ای ندیدم. دست آخر همه دکترها جوابم کردند و مرا به خانه آورند. کاملا ناامید بودم و در خانه افتاده بودم.

مادرم به خانه من آمد و گفت: فرزندم حالت چه طور است؟

گفتم: چه حالی مادر!

گفت: نمی خواهی به دکتر بروی.

گفتم: به هر دکتری که رفتم دیدی که فایده‌ای نداشت.

گفت: من یک دکتر سراغ دارم که با یک نسخه وی شفا خواهی یافت.

گفتم: این دکتر کیست؟! اسم او چیست؟! و مطب او کجاست؟!

گفت: او مطب ندارد و نوبتی نیست!

گفتم: مادر بگو: این دکتر کیست؟! من از درد دارم می میرم.

مادرم گفت: اسم دکتر، حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) فرزند علی (علیه السلام) است.

گفتم: ما که با آن‌ها ارتباطی نداریم و قهر می باشیم.

مادرم گفت: این‌ها بزرگوار هستند و عفو و بخشش آن‌ها زیاد است و با این حرف قلبم را آتش زد.

مادرم از من جدا شد و نزد فرزندانم رفت. کم‌کم حال توسلی پیدا کردم، حال خیلی خیلی خوبی پیدا کردم. گفتم: یا حضرت أبو الفضل العباس! من خیلی تعریف تو را شنیده‌ام، مرا از درد نجات بده! ای آقا اگر پدر و مادرتان بر حق بوده‌اند، مرا شفا بدهید.

با گریه زیادی که کردم به خواب رفتم. در عالم خواب دیدم کسی که یک پارچه نور بود، وارد خانه‌ام شد. بالای سرم آمد و فرمود: برخیز!

گفتم: تازه از دردم مقداری کاسته شده است، بگذار بخوابم.

برای بار دوم فرمود: به تو می گویم برخیز!

گفتم: بگذار استراحت بکنم، تو که هستی؟

فرمودند: تو چه کسی را می خواستی؟

یادم آمد، گفتم: فرزند امام علی (علیه السلام) حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) .

فرمود: من أبو الفضل (علیه السلام) هستم، فرزند حضرت امام علی (علیه السلام) . خواسته تو چیست؟

عرض کردم: قلبم ناراحت است و از درد زیاد آن، طاقت من دیگر تمام شده است.

یک نظر ولائی به قلبم کرد، قلبم خوب شد و از درد چند ساله راحت شدم. برای قدردانی از وی که شفایم داد، به دست و پای حضرت افتادم که ناگهان از نظرم غایب شد.

در همین حال از خواب بیدار شدم و نزد مادر و عیال و فرزندانم رفتم.

وقتی آن‌ها مرا به این حال دیدند که به تنهایی از جایم برخاسته‌ام، تعجب کردند و گفتند: چرا از جای خود برخاستی؟!

گفتم: مادر! دکتر بی‌مطب تو آمد و مرا شفا داد! ⁽¹⁾

2- حاج أبو الحسن شکری از قول حاج رضا نظری کهکی: بین اراک و بروجرد گردنه‌ای وجود دارد که به نام گردنه زالیان معروف است. روزی دیدم یک تریلی 24 تن، آهن بار کرده و در قسمت شیب جاده در وسط راه ایستاده است. راننده هم یک (ارمنی) بود که او را می شناختم.

به وی گفتم: موسیو! از وسط جاده کنار برو، چرا این‌جا ایستاده‌ای؟

گفت: داستانی دارم، از وسط جاده هم کنار نمی روم و بعد چنین توضیح داد: «از سر گردنه که سرازیر شدم، پا روی ترمز گذاشتم، اما دیدم که ماشین ترمز ندارد. گفتم: خدایا! ماها کسی را که پیش تو واسطه قرار دهیم، نداریم، ولی این مسلمان‌ها هر جا گیر می کنند حضرت عباس (علیه السلام) را صدا می زنند. با خود نذر کردم که اگر حضرت عباسِ مسلمان‌ها نجاتم داد، من هم مسلمان می شوم.

ناگهان دیدم که ماشین ایستاد. چه شد، نمی دانم، ولی دیدم شیلنگ ماشین، باد خالی کرده است. ماشین یک‌دفعه جیک جیکش بلند شد و توقف کرد... .

من ماشین را از جای آن تکان نمی دهم، زیرا اول می خواهم بروم بروجرد مسلمان بشوم، بعد بیایم ماشین را حرکت داده و بروم».

شخص ارمنی فورا به بروجرد رفت و شیعه شد و سپس آمده و ماشین را حرکت داد و برد. ⁽¹⁾

2- در سرزمین مکه

در پاره‌ای از موارد خداوند کریم درهای رحمت خویش را به روی تمام بندگانش می‌گشاید خواه مؤمن باشند و خواه کافر. مثلا در روایات آمده که در برزخ در روز جمعه عذاب از تمام برزخیان چه مؤمن و چه کافر برداشته می‌شود. حال در بحث دعا نیز در رابطه با کسی که در سرزمین مکه دعا می‌نماید، مژده استجابت داده شده است، چه آن شخص مسلمان باشد و چه نباشد.

سخن حجج الله

علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : هیچ کس در آن کوهها (مکّه) نایستاد (و دعا نکرد) مگر اینکه (دعایش) مستجاب شد. (دعای) مؤمنان در امور آخرتشان و دعای کفّار در امور دنیاشان به اجابت می‌رسد. ⁽²⁾

ب) باید با تمام وجود دعا کرد

سخن اولیاء الله

علامه سید محمدحسین تهرانی: و در هر حال انسان برای قطع به استجابت، خوب است به هر مقدار که متمکّن است بدین شرائط (شرائط دعا) قیام کند، و اگر متمکّن از بعضی از آن‌ها نبود ناامید نگردد، بلکه با اتیان بقیّه آداب و شرائط دست به دعا بلند کند، إنّه هو الکَریمُ و إنّه هو المُجیبُ. ⁽³⁾

شاهد

سید محمدابراهیم حسینی صدر (فرزند مرحوم سید میر حسن صدرالواعظین): در سال 1363 شمسی روز پنجشنبه بنده به منزل حضرت آیة الله العظمی گلپایگانی برای گوش دادن به روضه رفته بودم.

نشسته بودم که مرحوم آقا تشریف آوردند، طلبه‌ها بلند شدند و آقا نشستند. این حقیر روبروی آقا واقع شده بودم.

آقا فرمود: شماها هم رو به خطیب بنشینید.

ما نتوانستیم سخن آقا را قبول کنیم، زیرا ایشان پشت سر واقع می شدند.

در همین حال، آقای صالحی خوانساری بالای منبر در باب حضرت عباس بن علی (علیهما السلام) مشغول موعظه بودند. ایشان خطاب به حضرت آیة الله گلپایگانی گفت: «من در کربلا بودم و بعد از تشرف به حرم سید الشهداء (علیه السلام) و قرائت زیارت نامه شریفه آن حضرت، حرم مطهر را ترک کرده و روانه حرم مطهر باب الحوائج الی الله قمر بنی هاشم عباس بن علی (علیهما السلام) شدم.

وقتی وارد صحن مبارک شدم، در صحن حضرت أبو الفضل (علیه السلام) باغچه کوچکی بود. من کناره باغچه قدری ایستادم و به طرف حرم حضرت أبو الفضل (علیه السلام) نگاه می کردم و ارتباط معنوی با آن حضرت برقرار شده بود که کسی به من سلام کرد.

دیدم یکی از بازاری‌های مؤمن تهرانی است که با من دوست بود، جواب سلام او را داده و به او گفتم: زیارت قبول! چه بی‌سر و صدا تشریف آورید.

نگاهم به جوانی که رنگ از صورتش پریده و به شدت زرد و بی‌نهایت لاغر گردیده بود، افتاد. گفتم: حاج آقا! چه خبر؟ این جوان بیمار کیست؟

همین‌که این سؤال را از او کردم اشک‌هایش جاری شد و گفت: «حاج آقا! این بنده زاده است و به مرض سرطان مبتلا شده. او را به آلمان بردم، اما دکترهای آلمانی او را جواب کردند و از آلمان به فرانسه بردم، ولی دکترهای فرانسوی نیز ما را مأیوس کردند. سپس از فرانسه به آمریکا رفتیم و دکترهای آمریکایی نیز به ما جواب منفی دادند.

وقتی که از همه جا مأیوس شدیم، این پسر، جگر مرا آتش زد. گفت: پدر! حالا که من از این مرض خوب نمی شوم، خواهش می کنم که مرا به ایران برگردان تا در وطن اسلامی خود بمیرم و در بین مسلمان‌ها دفن شوم و از خدا می خواهم که در آمریکا نمیرم.

من با حسرت تمام، فرزندم را از آمریکا به ایران حرکت دادم و وقتی حرکت کردیم، قصد کردم فرزندم را به عتبات عالیات ببرم که در آخر عمرش پیشوایان و امامان خود را زیارت کند و بعد به ایران ببرم».

همین‌که سخنش به این‌جا رسید، به او گفتم: ای خوش انصاف! آمدی، اما دیر آمدی، خدا به تو انصاف بدهد آن همه آلمان و فرانسه و آمریکا رفتی، اما یک لحظه متوجه أبا عبد الله و أبو الفضل العباس (علیهما السلام) نشدی!

ناگاه دیدم یک عرب بادیه نشین آمد و به آن جوان نگاه کرد و به او گفت: انت شیعه؟ ⁽¹⁾و نگاه دوم را به پدر آن جوان بیمار کرد و گفت: انت شیعه؟ شنو شیعه؟! ⁽²⁾

با خشم و غضب دست آن جوان بیمار را گرفت، و کشان کشان او را از بین ازدحام جمعیت به داخل حرم حضرت أبو الفضل (علیه السلام) برد و من به دنبال آن دو حرکت کردم، دیدم که چگونه از حضرت عباس (علیه السلام) حاجت خواست. نزدیک ضریح آن حضرت ایستاد و گفت: یا أبا الفضل (علیه السلام) ، انت عباس بن علی (علیهما السلام) ، انت باب الحوائج الی الله خذ الشباب شاب جدا هذا الشاب مبتلا بالسرطان، یا أبا الفضل (علیه السلام) ، هذا الشاب ضیفک، یا عباس (علیه السلام) ، انت باب الحوائج ان مات هذا انت شنو باب الحوائج. ⁽³⁾

می‌گفت و می‌گفت. چنان با شدت با حضرت سخن می گفت که تمام زوار، داخل حرم شدند، همه گریه می کردند.

من خودم به چشم خود دیدم که دست جوان از دست عرب رها شد و کنار ضریح حضرت افتاد. با خود فکر کردم که دیگر عمرش به سر آمده است.

مرد عرب، دو دستی به ضریح حضرت عباس (علیه السلام) چسبید و با صدای بلند گفت: عباس! اگر این جوان بیمار را شفا ندهی و این جوان بمیرد، دیگر تو باب الحوائج نیستی، من تا زنده‌ام در حرم تو نخواهم آمد. بعد با صدای آهسته گفت: عباس! تو مولای منی، از تو خواهش می کنم که این جوان غریب بیمار را شفا بده.

همین‌که به این‌جا رسید، دیدم که جوان مریض فریاد زد و حرکت کرد. بلند بلند گریه می کرد و مردمِ در حرم حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) او را می بوسیدند و لباس‌هایش را پاره می کردند تا به صحن رسید.

لباسش را مردم کلا پاره‌پاره کردند و به عنوان تبرک با خود بردند. این کرامت را من خود دیدم. حضرت آیة الله گلپایگانی! به خدا قسم! سال‌هاست که از این قضیه می گذرد و هنوز این پدر و پسر زنده‌اند و در بازار تهران زندگی می کنند و از شیعیان خوب زمان هستند».

در تمام این گفتار من می دیدم که اشک به طور پیوسته از چشمان مرحوم آیة الله گلپایگانی سرازیر بود. ⁽⁴⁾

ج) اخلاص

هیچ عملی بدون اخلاص، ثمر بخش و مفید نیست و دعا نیز از این قاعده مستثنی نمی‌باشد.

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : مواظب اخلاص در دعا باش که چنین دعایی است که شایسته اجابت است. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : در دعا پروردگارت را خالصانه بخوان که بخشیدن و محروم کردن به دست اوست. ⁽²⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : دعایت را برای پروردگارت خالص گردان، زیرا خیر و شر و اعطاء و منع و احسان و محرومیت به دست اوست. ⁽³⁾

نکته: و شاید برای همین امر باشد که به ما فرموده‌اند: دعاهایتان پنهانی باشد.

شاهد

حجة الاسلام محمدعلی برهان: خانواده این حقیر، در سال 1345 شمسی به مدت هفت ماه تمام به مرض یرقان مزمن مبتلا شده بودند، به طوری که بارها به اطباء قدیم و جدید مراجعه کردیم، اما هر چقدر معالجه و مداوا نمودیم بهبودی حاصل نشد و کسالت و مریضی او به شدت بیشتر گشت تا اینکه شبی خود این حقیر، بدون اطلاع همسر مریضم، عریضه‌ای به حضرت أبو الفضل (علیه السلام) نوشتم و آن را در چشمه آب امام‌زاده محل در فریدن انداختم و شفای او را از آن حضرت خواستم. خیلی مضطرب بودم، چون که دو بچه خردسال داشتیم. به هر حال، خود همسرم نیز به طور مکرر می‌گفت: یا أبا الفضل العباس! تو به دادم برس و شفایم بده.

تا اینکه یک روز صبح که برای خواندن نماز بیدار شدم، دیدم به خواب رفته است و دیگر صدای ناله و ضجه و خلاصه صدایی همانند شب‌های قبل از او به گوش نمی‌رسد.

پس از اداء نماز صبح، مریضه بیدار شد و مکرر صلوات می‌فرستاد و می‌گفت: قربان حضرت أبو الفضل (علیه السلام) بشوم که شفایم داد.

آثار یرقان به کلی از جسم او محو شده بود. آری با سلامت کامل بلند شد و مشغول امور خانه‌داری و سرپرستی بچه‌ها گردید و غذا را با کمال میل خورد.

از او پرسیدم: چه طور شد که شفا گرفتی؟

جواب داد: دیشب با نهایت اضطراب، پی در پی صدا می‌زدم: یا أبا الفضل العباس! به دادم برس، تا آنکه خوابم برد. در عالم خواب، دیدم در بیابان وسیعی هستم که به کنار دجله منتهی می‌گشت. آبی که نهری عریض و طویل بود و نخل‌های خرمایی هم در کنار آن دیده می شد. در آن‌جا ساختمان دو طبقه خیلی بزرگ و عالی‌ای بود که هر طبقه‌اش چندین اطاق داشت و جمعیت زیادی به دنبال یک‌دیگر، یا أبا الفضل گویان، به سوی آن قصر باشکوه می‌رفتند.

من از آن‌ها سؤال کردم: شما کیستید و کجا می‌روید و این قصر از چه کسی است؟

در پاسخ گفتند: ما همه مریض و حاجتمندیم و گرفتاری داریم و این قصر باشکوه هم شفاخانه حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) است. الان هم خود آن حضرت به قصر تشریف آورده‌اند. ما می‌رویم دست به دامن آن حضرت بشویم.

من هم در پی آن جمعیت به طرف آن قصر با شکوه به راه افتادم. به ایوان قصر که رسیدم، متحیر و خسته حال و با شدت مرضی که داشتم، پیش خود گفتم: آیا آقا أبا الفضل (علیه السلام) در این طبقه پایین تشریف دارند یا در طبقه بالا؟ و باز مکرر می‌گفتم: ای مولا! و ای آقای بزرگوار! أبا الفضل! یک نگاهی و توجهی هم به جانب من بفرمائید. من که نمی‌دانم در کدام یک از اطاق‌های این عمارت هستید.

خلاصه، سرِ پله‌ای نشستم. ناگهان دیدم از ایوان طبقه دوم، یک آقای نورانی و دارای عمامه سبز، از سر نرده‌های طبقه بالا خم شد و فرمود: من خودم أبا الفضلم (علیه السلام) ، از پله‌ها بالا بیا و به اطاق اول دست راست برو، یک خانم بزرگواری هم آن‌جاست، خدمت او باش تا بیایم (و) شفای تو را هم از خدا بخواهم.

من از پله‌ها بالا رفته و وارد طبقه دوم گشته و داخل همان اطاق اول که فرموده بود، شدم. دیدم خانمی مجلله و نورانی در آن‌جا نشسته است.

به من فرمود: بیا داخل اطاق، بنشین.

به آن خانم سلام کردم و نشستم و عرض کردم: ای بی‌بی! شما کیستید؟

فرمودند: من أمّ البنین مادر أبا الفضلم (علیهما السلام) . از بس که مردم مریض و گرفتار به او مراجعه می‌کنند، چند روز است پسرم را ندیده‌ام. تو هم غصه مخور، همین حالا پسرم عباس (علیه السلام) می‌آید و تو را هم به اذن خدا شفا می‌دهد.

چیزی نگذشت که دیدم که آن آقای بزرگوار، یعنی حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) تشریف آوردند و به مادرشان سلام کردند و فرمودند: مادر! از اینکه چند روز نزد شما نیامده‌ام، نگران نباشید. از بس شیعیان‌مان گرفتارند و درِ خانه خدا به من متوسل می‌شوند، من هم از جدم رسول الله و پدرم علی و مادرم فاطمه زهرا و برادرانم امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) در جلسات متعدد دعوت می‌کنم تشریف می‌آورند و برای شفای مریض‌ها و نجات گرفتاران و حاجتمندان دعا می‌کنیم و خداوند متعال هم دعاهای ما را در حق متوسلین به ما خانواده اجابت می‌کند و گرفتاری‌های آن‌ها رفع می‌شود و مریض‌ها را شفا عطا می‌فرماید. سپس رو به من کرد و فرمود: ای خانم! برای شما هم در جلسه امروز دعا شد و خداوند به شما هم شفا عطا فرمود. نگران نباشید!

دیدم آن خانم بزرگوار که فرمود: من أمّ البنین (سلام الله علیها) هستم، مثل پروانه به دور آن حضرت می‌گردید و از ملاقات با فرزندش اظهار خوشحالی می‌کرد و می‌فرمود: بله، خداوند به برکت پسرم همه مریض‌ها را که با خلوص نیت به او متوسل می‌شوند، شفا می‌دهد.

و در همان حال از نظرم محو شدند و من از خواب بیدار شدم. به برکات و عنایات حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) خود را سالم و شفا یافته دیدم. ⁽¹⁾

د) پاک و باصفا و زنده بودن دل

اگر دل انسان که حرم الهی است از آلودگی‌ها و کثافاتی مثل حبّ دنیا، کبر، سوء ظن به خداوند و... پاک گردد، چنین دلی جای‌گاه خداوند شده و کم ترین اثرش استجابت دعای او خواهد بود.

سخن حجج الله

1- پیامبرخدا (در جواب سؤال از اسم اعظم خداوند): تمام اسم‌های خداوند، اعظم است. قلبت را از غیر خدا خالی کن، و (سپس) او را به هر نامی که خواستی صدا بزن، پس اسم‌های او در حقیقت با هم فرقی ندارند بلکه او خدای واحد قهار است. ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : زمانی بر امّتم پیش آید که مردم باطن‌هایشان پلید، و به خاطر طمع در رسیدن به دنیا ظاهرشان زیبا باشد، در حالی که در پی اجر و ثواب خدای عزّ و جلّ نیستند (و) کارشان ظاهرسازی و خودنمائی است که ترسی از خدا همراه ندارد، خداوند هم همه را به خاطر آن عذاب نماید، آن‌گاه مانند شخص غریق برای نجات خویش دعا کنند، اما پذیرفته نشود. ⁽³⁾

3- امیرالمؤمنین علی (در جواب سؤالِ از اینکه چرا با وجود اینکه خداوند فرموده: «أدعونی أستجب لکم» ⁽⁴⁾اما دعاهای ما مستجاب نمی‌شود؟): زیرا دل‌های شما نسبت به هشت خصلت، خیانت کرده است:

اول: در حقیقت، خداوند را شناختید، اما آن‌طور که بر شما واجب کرده بود، حقّش را ادا نکردید، پس این شناختتان، ذره‌ای (به دردتان نخورده و) شما را بی‌نیاز نکرد.

دوم: همانا به رسول‌خدا ایمان آوردید (و) سپس با سنّت و مرام او مخالفت نموده و شریعتش را نابود ساختید، پس کجاست ثمره ایمانتان؟

سوم: قرآن را خواندید، اما به آن عمل ننموده و گفتید: شنیدیم و اطاعت نمودیم، اما مخالفت کردید.

چهارم: به درستی‌که گفتید: از جهنم می‌ترسید در حالی که همیشه به واسطه گناهانتان بدن‌هایتان را در معرض آن قرار می‌دهید، پس کجاست خوفتان؟

پنجم: همانا گفتید: مشتاق بهشت هستید در حالی که پیوسته اعمالی را انجام می‌دهید که شما را از آن دور می‌کند، پس کو اشتیاقتان؟

ششم: همانا نعمت مولایتان را خوردید، اما تشکر ننمودید.

هفتم: بلاشک خداوند، شما را به دشمنی شیطان امر نموده و فرمود: «حقیقتا که شیطان دشمن شماست، پس با او دشمن باشید» ⁽¹⁾، اما شما در زبان، با او دشمنی و در عمل، رفاقت نمودید.

هشتم: حقیقتا عیوب مردم را در نظر و معایب خودتان را نادیده گرفتید. (لذا) کسی را که خودتان بر ملامت، مستحق‌تر از او بودید، سرزنش کردید.

پس با این اوصاف، و در حالی که درها و راه‌های دعا را بسته‌اید، کدام دعا برایتان مستجاب شود؟ پس باتقوا شده و اعمالتان را اصلاح نموده و درونتان را پاک کرده و امر به معروف و نهی از منکر نمائید تا خداوند دعایتان را مستجاب کند. ⁽²⁾

ه) صداقت

اگر انسان در دعا و درخواست از خداوند صداقت داشته و حقیقتا حاجت و خواسته‌اش مورد نیازش باشد یعنی با تمام وجود به آن خواسته احساس نیاز کند، چنین شخصی مورد مرحمت خداوند بخشنده قرا خواهد گرفت. علامت اینکه انسانی صادقانه دعا می‌کند این است که تمام تلاش و همت خویش را در رسیدن به حاجت به کار گرفته و به تمام اسباب و علل مشروعه روی می‌آورد.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) (در جواب سؤال امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) مبنی بر اینکه چگونه خداوند متعال را صدا بزنم؟): از روی صداقت و یقین. ⁽³⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب سؤال از اینکه چرا گاهی اوقات دعای مؤمن مستجاب می‌شود و گاهی نه، در حالی که خداوند فرموده: «أدعونی أستجب لکم» ⁽⁴⁾): بنده هرگاه با نیتی راست و قلبی مخلص، خدای تبارک و تعالی را صدا بزند، بعد از اینکه به عهد خداوند عزّ و جلّ (ایمان و اطاعت او) وفا و عمل نمود، دعایش مستجاب می‌شود و (اما) هرگاه بی‌نیت راست و بدون اخلاص او را بخواند، جوابش داده نمی‌شود. آیا خداوند متعال نمی‌فرماید: «به عهد من وفا کنید تا به عهدتان وفا کنم» ⁽⁵⁾، پس هر کس به عهد خداوند وفا کند، به عهدش وفا می‌شود. ⁽⁶⁾

سخن اولیاء الله

1- شهید مطهری (در توضیح شرائط دعا): شرط اولش این است که واقعاً خواستن و طلب در وجود انسان پیدا شود و تمام ذرات وجود انسان مظهر خواستن گردد، واقعاً آن‌چه می‌خواهد به صورت یک احتیاج و استدعا و حاجت درآید، همان‌طوری که اگر در یک نقطه بدن یک احتیاجی پیدا شود تمام اعضا و جوارح شروع می‌کنند به فعالیت و حتی ممکن است عضوی به مقدار زیادی از کار خود بکاهد برای رفع احتیاجی که در فلان نقطه بدن پیدا شده است. اگر مثلًا تشنگی بر انسان غلبه کند اثر تشنگی در وجناتش پیدا می‌شود، حلق و کبد و معده و لب و زبان و کام همه، آب می‌گویند. اگر هم در آن حال بخوابد آب را به خواب می‌بیند، چون واقعاً بدن محتاج به آب است. احتیاج روحی و معنوی انسان - که جزئی از عالم خلقت است - نسبت به کل جهان همین‌طور است. روح انسان جزئی است از عالم وجود؛ اگر واقعاً خواهش و احتیاجی در وجودش پیدا شود، دست‌گاه عظیم خلقت آن را مهمل نمی‌گذارد. ⁽¹⁾

2- علامه سید محمدحسین طباطلائی: خدای تعالی وعده «أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ"» ⁽²⁾خود را مقید کرده به قید «إِذا دَعانِ...» و چون این قید چیزی زائد بر مقید نیست، می‌فهماند که دعا باید حقیقتا دعا باشد، نه این‌که مجازا و صورت آن را آوردن، آری وقتی می‌گوئیم: به سخن ناصح گوش بده وقتی تو را نصیحت می‌کند، و یا عالم را در صورتی که عالم باشد احترام کن، منظورمان این است که آن نصیحتی را باید گوش داد که متصف به حقیقت خیرخواهی باشد. و آن عالمی را باید احترام کرد که حقیقتا عالم باشد یعنی به علم خود عمل کند، جمله: «إِذا دَعانِ» نیز همین را می‌فهماند، که وعده اجابت هر چند مطلق و بی‌قید و شرط است، اما این شرط را دارد که داعی حقیقتا دعا کند، و علم غریزی و فطریش منشأ خواسته‌اش باشد، و خلاصه قلبش با زبانش موافق باشد، چون دعای حقیقی آن دعائی است که قبل از زبان سر، زبان قلب و فطرت که دروغ در کارش نیست آن را بخواهد نه تنها زبان سر، که به هر طرف می‌چرخد، به دروغ و راست و شوخی و جدی و حقیقت و مجاز.

پس سؤال فطری از خدای سبحان هرگز از اجابت تخلف ندارد، در نتیجه دعائی که مستجاب نمی‌شود و به هدف اجابت نمی‌رسد، یکی از دو چیز را فاقد است و آن دو چیز همان است که در جمله: «دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ» به آن اشاره شده.

اول این است که دعا دعای واقعی نیست، و امر بر دعا کننده مشتبه شده، مثل کسی که اطلاع ندارد خواسته‌اش نشدنی است، و از روی جهل همان را درخواست می‌کند، یا کسی که حقیقت امر را نمی‌داند، و اگر بداند هرگز آن‌چه را می‌خواست درخواست نمی‌کرد، مثلا اگر می‌دانست که فلان مریض مردنی است و درخواست شفای او درخواست مرده زنده شدن است هرگز درخواست شفا نمی‌کند، و اگر مانند انبیاء این امکان را در دعای خود احساس کند، البته دعا می‌کند و مرده زنده می‌شود، ولی یک شخص عادی که دعا

می‌کند از استجابت مأیوس است، و یا اگر می‌دانست که بهبودی فرزندش چه خطرهایی برای او در پی دارد دعا نمی‌کرد، حالا هم که از جهل به حقیقت حال دعا کرده مستجاب نمی‌شود. ⁽¹⁾

شاهد

1- روزی امیرالمؤمنین (علیه السلام) پنج پیمانه خرمای بُغیبغه ⁽²⁾برای مردی فرستاد. اتفاقا آن مرد کسی بود که خودش اهل بذل و بخشش بوده و از هیچ کس تقاضای کمک نمی‌کرد.

مردی به امیرالمؤمنین (علیه السلام) عرض کرد: به خدا قسم! فلان شخص، چیزی از شما نخواسته است، لذا یک پیمانه خرما هم برایش کافی بود، پس چرا پنج پیمانه دادید؟

فرمود: خداوند مثل توئی را در میان مسلمانان زیاد نکند! من می‌بخشم و تو بخل می‌کنی! اگر به کسی که امید به من دارد بعد از درخواستش عطا کنم، در این صورت، بهای چیزی را که از او گرفته‌ام، به او داده‌ام، زیرا باعث شده‌ام که رویش را که برای خدای من و خدای خودش به هنگام عبادت و طلب حوائج، به خاک می‌ساید، به من بذل کرده و از آبرویش بگذرد، پس هر کس درباره برادر مسلمان خود چنین کند، در حالی که بداند که او شایسته لطف و محبت اوست، در دعائی که برای او نموده، به خداوند راست نگفته است. او با زبانش بهشت را برای آن مؤمن آرزو می‌کند، اما از مال فانی خود به او نمی‌دهد، زیرا بنده در دعای خود می‌گوید: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ» وقتی آمرزش را برای او طلب می‌کند، بهشت را برایش طلبیده است، کسی که در حرف، چنین بگوید، اما اهل عمل نباشد، به انصاف رفتار ننموده است. ⁽³⁾

توضیح: اگر کسی که در حق برادر دینی‌اش دعا نموده و از خداوند خواسته که او را بخشیده و بهشتی نماید، در همین دنیا به آن مؤمن، لطف و احسان نکند، معلوم می‌شود دعایش صرفا لقلقه زبان بوده و صادقانه نبوده و حقیقتا طالب خیر و خوشی او نمی‌باشد.

2- شخص صالحی در مسجد، بعد از نمازش در حق برادران مؤمنش دعا می‌نمود. وقتی که از مسجد بیرون آمد، متوجه شد، پدرش از دنیا رفته است. بعد از اینکه از کفْن و دفْن پدر، فارغ شد، به سراغ ارثی که از پدر برایش مانده بود رفته و مشغول تقسیم آن در میان همان برادران دینی‌ای که در حقشان دعا می‌کرد، شد.

کسی نسبت به این کارش اعتراض نمود.

در جواب گفت: من در دعایم برای این‌ها بهشت را می‌خواستم، حال که در همین دنیا فرصتی برای احسان به آن‌ها پیش آمده بر آن‌ها بخل بورزم؟! ⁽⁴⁾

و) صدقه دادن

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : پدرم هر‌گاه حاجتی داشت به هنگام ظهر (زوال خورشید)، آن را طلب می‌کرد، پس هنگامی‌که قصد دعا می‌کرد، مقداری صدقه می‌داد و قدری عطر می‌زد و به مسجد رفته و برای حاجتش با آن‌چه که خدا می‌خواست (با دعاهای خاص) دعا می‌نمود. ⁽¹⁾

ز) حضور قلب

سخن حجج الله

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خدای عزّ و جلّ دعایی که از روی دل غافل باشد، مستجاب نمی‌کند، پس هرگاه دعا کردی با دلت به خدا روی آور سپس یقین به اجابت پیدا کن. ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هرگاه دعا کردی با دلت دعا کن و یقین داشته باش که حاجتت بر در است. ⁽³⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : وقتی که پیامبر از خداوند طلب باران نمود و باران آمد (آن‌قدر باران بارید) تا اینکه مردم گفتند: غرق می‌شویم و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با دستش به ابرها اشاره نموده و آن‌ها را برگرداند و فرمود: خدایا! (این ابرها را) بر اطراف ما بفرست و نه بر ما.

مردم گفتند: ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ! بار قبل برای ما از خداوند، باران خواستی، ولی نیامد، اما این بار که دعا کردی باران بارید؟ حضرت فرمود: دفعه اول دعا کردم، ولی در دل نیت باران نداشتم، اما بار دوم با نیت دعا نمودم. ⁽⁴⁾

توضیح: ظاهرا روایت می‌فرماید: حضرت بار اول بنا بر مصالحی، قصد جدی برای نزول باران نداشته و صرفا برای اینکه مردم از ایشان ناراحت نشوند و یا به دلیل دیگری دعا فرمودند، ولی بار دوم ایشان موقع دعا با حضور قلب و از روی جِدّ دعا کرده‌اند، لذا روایت می‌خواهد بفرماید: در وقت دعا انسان باید متوجه دعایش بوده و بداند از خداوند چه می‌خواهد.

شاهد

حضرت موسی (علیه السلام) بر یکی از روستاهای بنی اسرائیل گذشت. نگاهش به ثروتمندان شان افتاد که لباس‌هایی از مو (پلاس) بر تن داشته و خاک بر سر ریخته و در حالی که بر پاهایشان ایستاده بودند، اشک‌هایشان بر گونه‌هایشان جاری بود.

آن حضرت از روی ترحم و دل‌سوزی بر حال آن‌ها گریسته و فرمود: خدایا! اینان بنی اسرائیل هستند که مانند کبوتر، گریسته و مانند گرگ، زوزه کشیده و همچون سگ، عوعو می‌کنند.

خداوند به او وحی فرمود: این کارها برای چیست؟ آیا به خاطر اینکه گنجینه من تمام شده یا اینکه دارایی‌ام کم گشته (و) یا من ارحم الراحمین نیستم؟ و لکن به آن‌ها اعلام کن: من به آن‌چه در دل دارند، آگاهم. آنان مرا می‌خوانند در حالی که حضور قلب نداشته و دلشان به دنیا مایل است. ⁽¹⁾

سؤال: آیا ادعیه و اذکاری که بدون حضور قلب گفته می‌شود، تأثیری هم دارند یا خیر؟

جواب

سخن اولیاء الله

علامه حسن حسن‌زاده آملی

أ: شرط بسیار مهمّ تأثیر اذکار و ادعیه و اوراد و مانند این‌ها طهارت (پاکی از گناهان) انسان است که صرف لقلقه لسان سودی نبخشد. بلکه مبادا موجب قساوت و بُعد هم بشود، زیرا که ذکر عاری از فکر است، یعنی قلب بی‌حضور است و قلب بی‌حضور، چراغ بی‌نور است و شخص بی‌نور، از ادراک حقایق دور است. و مثَل ذکر بی‌حضور مثَل کوری است که در دست او مشعل نور است. ⁽²⁾

ب: شیخ (محی الدین ابن عربی) در فضیلت و اسرار ذکر، لطائفی دارد از آن جمله می‌گوید: «چه نیکو فرموده است رسول الله (صلی الله علیه و آله) که: الا أنبّئکم بما هو خیر لکم و افضل من أن تلقوا عدوّکم فتضربوا رقابهم و یضرب رقابکم؟ ذکر اللّه. ⁽³⁾، ⁽⁴⁾آیا شما را خبر ندهم به آن‌چه که جهاد و غزوه شما در راه خداست؟ آن ذکر باری سبحانه است.

زیرا قدر این نشأه را جز آن کسی که خدا را به ذکر مطلوب، ذکر می‌کند، نمی‌داند، چه اینکه حق تعالی هم‌نشین ذاکرش است، و هم‌نشین، برای ذاکر، آشکار است و هرگاه ذاکر، حق سبحانه را که هم‌نشین اوست مشاهده نکند، ذاکر نیست». ⁽⁵⁾

سعی کن که ذکر را قلب بگوید که عمده، حضور قلب است و گر نه ذکر با قلب غافل، پیکر بی‌روان و کالبد بی‌جانست... . ⁽⁶⁾

ح) نداشتن محبت دنیا در دل

شاهد

1- حضرت موسی (علیه السلام) از کنار مردی که در حال گریه بود، عبور نمود. (بعد از اینکه ایشان موقع برگشتن از کار) به کنار مرد رسید، دید هنوز گریه می‌کند.

موسی (علیه السلام) فرمود: پروردگارا! بنده تو از ترس تو گریه می‌کند.

خداوند فرمود: ای پسر عمران! (اگر آن‌قدر گریه کند که) مغز سرش همراه اشک‌هایش از چشمانش خارج شود و (آن‌قدر) دستانش را بالا بگیرد تا بیفتند، تا محبت دنیا را در دل داشته باشد، او را نخواهم بخشید (و دعایش را مبنی بر استغفار و آمرزش، برآورده نمی‌کنم). ⁽¹⁾

2- یکی از عرفا با توسل به دعا یعقوب لیث را که سخت بیمار بود، مداوا کرد. وقتی مال زیادی برایش آورده و در پیشش گذاشتند، عارف به آن مال توجه نکرده و گفت: ما این عزت دنیا را که داریم، از نگرفتن داریم، نه از پیدا نکردن و به دست نیاوردن. اگر دل ما به دنیا میل داشت، دعای ما مستجاب نمی‌گشت. ⁽²⁾

ط) حلال بودن غذا و کسب و کار

روایت

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : همانا بنده دستش را به درگاه خداوند بالا می‌برد در حالی که خوراکش حرام است. با چنین حالی چگونه دعایش مستجاب می‌شود؟ ⁽³⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : درآمد و کسب را پاک کن تا دعایت مستجاب شود همانا انسان لقمه (حرام) به دهان می‌گذارد (و) تا چهل روز دعایی از او پذیرفته نمی‌شود. ⁽⁴⁾

3- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هر کسی دوست دارد دعایش مستجاب شود باید خوراک و کسب و کارش را پاک و حلال کند. ⁽⁵⁾

4- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) (در جواب شخصی که به ایشان گفت: دوست دارم دعایم مستجاب شود): شکمت را پاک کرده و حرام را در آن داخل ننما. ⁽⁶⁾

5- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : کسب وکارت را پاکیزه و حلال کن (آن‌گاه) دعایت مستجاب می‌شود. حقیقتا شخصی لقمه (حرامی) را به سوی دهانش بالا می‌برد (و) در نتیجه تا 40 روز دعایی از او قبول نمی‌گردد. ⁽¹⁾

6- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : کسی که استجابت دعا خوشحالش می‌کند، باید کسب و کارش را پاک کند. ⁽²⁾

7- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هرگاه یکی از شما خواست دعایش قبول گردد، پس باید کسب و کار خود را (از حرام) پاکیزه نموده و از (عهده) مظالم مردم بیرون شود و بی‌تردید دعای بنده‌ای که در شکمش مال حرام، یا در نزدش مظلمه‌ای برای احدی از مردم باشد، به سوی خدا بالا نمی‌رود (و قبول نمی‌گردد). ⁽³⁾

8- حدیث قدسی: (خداوند می‌فرماید:) از تو دعا و بر من اجابت است. هیچ دعایی جز دعای کسی که مال حرام می‌خورد از من محجوب و دور نمی‌ماند. ⁽⁴⁾

نکته: اولا: از اطلاق روایات گذشته فهمیده می‌شود که غذا و کسب و کار حرام در هر حالی چنین آثاری دارد خواه انسان بداند که حرام است و خواه نداند.

خود این‌جانب (مؤلف) روزی شخصا از حضرت آیة الله محمدتقی بهجت سؤال کردم که اگر انسان نداند غذایی حرام است و از آن بخورد آیا چنین غذایی بر روح انسان تأثیر منفی می‌گذارد؟ ایشان در جواب فرمودند: با استغفار زیاد، اثر این غذا را بردارید.

ثانیا: از آن‌جا که کسب و کار، وسیله تهیه مایحتاج زندگی است و در این حدیث امر به پاک و حلال بودن آن کرده‌اند، معنایش این است که لباس و خانه و سایر وسائل زندگیت نیز باید پاک باشد.

ی) اصرار و پافشاری

دست از طلب ندارم تا کام من برآید یا جان رسد به جانان یا جان من برآید

اصرار در این‌جا دو مصداق می‌تواند داشته باشد: یکی اصرار در یک مجلس و دیگری اصرار در طول زمان. منظور از اصرار در یک مجلس این است که انسان در یک زمان، خواسته‌اش را چندین مرتبه تکرار نماید، و اصرار در طول زمان به این است که خواسته‌اش را در اوقات مختلف و متعدد از خداوند بخواهد و لو در هر زمان فقط آن را یک مرتبه بخواهد. از اطلاق روایت این‌طور برداشت می‌شود که هر دوی این اصرار و الحاح‌ها، مطلوب است.

روایت

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : بنده می‌گوید: خدایا! مرا ببخش، اما خداوند از او روی‌گردان است سپس‌می‌گوید: خدایا! مرا ببخش باز خداوند از او روی گردان است برای بار سوم می‌گوید: خدایا! مرا ببخش. پس خداوند به ملائکه‌اش می‌فرماید: آیا به این بنده من نظر نمی‌کنید؟ از من مغفرت خواست در حالی که از او روی گردان بودم. سپس مغفرت خواست و من روی گردان بودم. دوباره مغفرت خواست. بنده من دانست که کسی جز من گناهش را نمی‌بخشد شاهد باشید که او را بخشیدم. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : در درخواست از او (خداوند) اصرار کن، (که) درهای رحمتش را بر تو می‌گشاید. ⁽²⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خدای تبارک و تعالی چهار چیز را در چهار چیز پنهان کرده است: ... و بر آوردن حاجت را در دعا پنهان ساخته، پس هیچ دعائی را کوچک مشمار، چون ممکن است همان به اجابت برسد و تو اطلاع نداشته باشی... . ⁽³⁾

4- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هر کس به کوبیدن در (رحمت الهی) ادامه داده و اصرار بورزد، به آن در وارد می‌شود (و حاجت روا می‌گردد). ⁽⁴⁾

5- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : به خدا قسم هیچ بنده مؤمنی برای حاجتی به درگاه خداوند عزّ و جلّ، پافشاری و اصرار نمی‌نماید جز اینکه خداوند، حاجت او را برآورده می‌سازد. ⁽⁵⁾

6- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا سپر مؤمن است و هرگاه کوبیدن در زیاد شود، آن در به رویت باز می‌گردد. ⁽⁶⁾

7- کعب الأحبار: در تورات آمده: ای موسی! آن‌کس که مرا دوست دارد، فراموشم نمی‌کند، و آنکه به لطف و احسان من امیدوار است، در درخواست از من، اصرار می‌ورزد. ⁽⁷⁾

8- کعب الأحبار: در تورات آمده: ای موسی! ... به بنی‌اسرائیل بگو: ... و در دعا اصرار ورزند، تا رحمت (من) در قالب مستجاب شدن (دعایشان) آن‌ها را دربربگیرد و عافیت گوارایتان گردد. ⁽⁸⁾

شاهد

1- مرحوم ملّا قاسم رشتی: در زمان فتح‌علی شاه قاجار برای اصلاح میان حاج محمدابراهیم کلباسی و آقا میر محمدمهدی... مأمور اصفهان شدم... .

محل سکونت من در اصفهان خانه حاج محمدابراهیم بود. در ایام هفته روزی غیر از پنج شنبه از روی تفریح از شهر به سوی قبرستان تخت فولاد که زمین متبرکی است، بیرون رفتم، اما چون غریب بودم نمی‌دانستم که فقط در شب جمعه است که مردم به زیارت اهل قبور آن‌جا می‌روند و خیلی شلوغ است و همه چیز یافت می‌شود و سایر ایام خلوت است و جز زارع یا مسافر، کس دیگری از آن‌جا عبور نمی‌کند.

در میان خیابان که می‌رفتم، هوس قلیان کردم.

نوکری که همراهم بود، گفت: اگر چنین فکری داشتید می‌بایست می‌گفتید تا همراهمان برداریم، زیرا در سایر اوقات غیر از شب جمعه چون مردم به این‌جا نمی‌آیند و جمع نمی‌شوند، قلیان فروش‌ها هم نیستند.

گفتم: پس به خاطر قلیان از زیارت مراقد بزرگان که در این قبرستانند صرف نظر نخواهم کرد و سپس به آن تکیه که قبر مرحوم میر محمدباقر داماد اعلی‌الله مقامه است، رفتم.

از در داخل شدم، ایستادم و مشغول خواندن سوره فاتحه شدم. شخصی در گوشه حیاط تکیه نشسته بود. اگر چه تاج و بوق و پوستی نداشت، اما شبیه درویش‌ها بود.

خطاب کرد و گفت: ملا قاسم! چرا وقتی وارد این‌جا شدی بر اساس سنت پیغمبر سلام نکردی؟

از این حرف خجل شده و عذر آوردم که چون دور بودم، خواستم نزدیک شوم و آن وقت سلام کنم.

فرمودند: نه، شما ملّاها ادب ندارید.

هیبت او خیلی مرا فرا گرفت، پیش رفتم و سلام کردم.

جواب سلامم را داد و اسم پدر و مادرم را برد. سپس گفت: چون فرزند پسری از آن‌ها نمی‌مانْد، پدرت نذری کرده بود که خداوند به او پسری عنایت فرماید که اهل حدیث و خبر شود و خدا تو را به او کرامت فرمود و او هم به نذر خود وفا نمود.

عرض کردم: بله، این تفصیل را شنیده‌ام.

گفت: خیلی به قلیان علاقه داری، در این کوله‌پشتی من قلیان است، آن را بیرون بیار و قلیانی درست کن که من هم می‌کشم.

خواستم نوکرم را صدا بزنم و کار قلیان را به او محول کنم که به محض خطور این خیال فرمود: نه خودت درست کن.

عرض کردم: چشم. دست در کوله‌پشتی کردم و قلیانی که آب تازه در آن ریخته شده بود را به درآورده و از تنباکو و ذغال انگور و سنگ و چقماق به اندازه همان یک دفعه، قلیانی آماده نمودم. خودم کشیدم و به ایشان هم دادم.

پس از یکی دو بار رد و بدل کردن قلیان فرمود: آتش قلیان را بریز و در کوله‌پشتی بگذار.

اطاعت کردم.

فرمود: چند روز است وارد این مکان شده‌ام و از اهل این شهر خوشم نمی‌آید و دوست نداشتم وارد شهر شوم، اکنون می‌خواهم برای دیدن دوستی به مازندران بروم، به من گفتند: در این قبرستان چند پیامبر مدفون است که کسی نمی‌داند، بیا آن‌ها را با من زیارت کن.

ایشان برخاسته و کوله‌پشتی را به دست گرفته و روانه شد.

به جائی رسیدیم. فرمود: این‌جا قبور آن انبیاء است و زیارتی خواندند که به آن عبارات در کتب ندیده بودم. من هم او را همراهی نمودم.

سپس از آن قبور دور شده و فرمود: عازم مازندران شده‌ام، چیزی به عنوان یادگار از من بخواه.

من از ایشان علم کیمیا خواستم.

فرمود: یادت نمی‌دهم.

اصرار کردم.

گفت: روزیّ مقدر است، تا هستی روزیّ تو می‌رسد.

گفتم: چه طور می‌شود اگر روزیّ من از راه در به دری نرسد؟

فرمود: دنیا این قدر قابل نیست.

عرض کردم: این خواهش من به خاطر دنیا دوستی نیست.

فرمود: پس چرا از چیزهای منتخب، دنیا خواستی؟

باز خواهش خود را تکرار کردم.

فرمود: اگر مرا در مسجد سهله دیدی، به تو می‌آموزم.

عرض کردم: پس دعائی به من بیاموزید.

فرمود: دو دعا می‌آموزم: یکی مخصوص خودت و یکی برای نفع عموم مردم که اگر مؤمنی در بلائی بیفتد، آن را بخواند، و مجرب است و سپس هر دو دعا را قرائت فرمود.

عرض کردم: افسوس که قلمدان با خود ندارم و حفظ هم که نمی‌توانم نمایم.

فرمود: من قلمدان دارم، از کوله‌پشتی بیرون بیار.

وقتی در کوله‌پشتی دست کردم نه قلیانی بود و نه لوازم درست کردن آن، فقط قلم‌دانی با یک قلم و یک دوات و قطعه کاغذی به قدر نوشتن آن دعاها دیدم.

متعجب شده و به فکر فرو رفتم.

با تندی فرمود: زود باش، مرا معطل مکن که می‌خواهم بروم.

من هم با اضطراب، سر به زیر افکنده و مهیای نوشتن شدم. اول دعای مخصوص را بیان کرد و من نوشتم.

وقتی به دعای دیگر رسید و خواند: «یا محمد یا علی یا فاطمه یا صاحب الزمان ادرکنی و لا تهلکنی» قدری صبر کردم.

فرمود: این عبارت را غلط می‌دانی؟

عرض کردم: بله! چون خطاب به چهار نفر است، پس فعل بعد از آن‌ها هم می‌بایست به صورت جمع گفته شود.

فرمود: اشتباه کردی. ناظم کل، حضرت صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و دیگران در ملک او تصرف نمی‌کنند. محمد و علی و فاطمه (علیهم السلام) را در نزد آن بزرگوار، شفیع قرار می‌دهم و سپس به تنهائی از او کمک می‌طلبم.

دیدم جواب متینی است، پس نوشتم.

همین‌که تمام شد، سر بلند کردم و هر چه نگاه کردم، ایشان را ندیدم.

از نوکرم سراغ او را گرفتم، اما او چیزی ندیده بود.

با حالی که تا آن روز مثل آن در من پیدا نشده بود، به شهر و خانه حاج محمدابراهیم برگشتم.

ایشان در کتاب‌خانه بود. گفت: آخوند مگر تب کرده است؟

گفتم: نه! واقعه‌ای بر من گذشته است. سپس نشستم و ماجرا را برایش نقل نمودم.

گفت: این دعا را آقا محمد بید آبادی به من آموخته است و در پشت کتاب دعا نوشته‌ام.

سپس برخواست و کتاب مزبور را آورد. دید نوشته: «ادرکونی و لا تهلکونی»، پس هر دو فعل را به صورت مفرد نوشت.

من دیگر با کسی این واقعه را در میان نگذاشتم.

چند روز بعد عازم طهران شدم و چون به هنگام آمدنِ به اصفهان در کاشان از مرحوم حاج سید محمدتقی پشت مشهدی دیدن نکرده بودم، در زمان برگشتن خواستم تلافی کنم.

عصر پنج شنبه بود. به پشت مشهد رفته و از ایشان دیداری نمودم.

ایشان در همان زمان، مجلس روضه خوانی داشت و به من هم تکلیف کرد که منبر برو و حدیثی بخوان.

من هم اجابت نمودم.

وقتی نزدیک غروب آفتاب شد خواستم برگردم، اما ایشان نگذاشت.

وقت خواب شد، وقتی که هر دو دراز کشیده بودیم، جناب سید فرمود: آخوند! اگر اصرار کرده بودی از کیمیا هم محروم نمی‌ماندی.

از شنیدن این سخن برخواستم و عرض کردم: بله.

فرمود: بخواب. من با آن شخص دوستم، اگر تا من زنده‌ام این حرف را جائی بگوئی تو را نخواهم بخشید. ⁽¹⁾

توضیح: در این ماجرا این ولیّ خدا به عنوان یکی از اولیای الهی که تمام وجودشان در خدمت و اراده خداوند است، مظهر لطف و عنایت خداوند می‌گردد.

2- مرحوم آقا نجفی قوچانی: زمانی در نجف قرض من از دو قران و چهار قران که در طول مدت دو سال از رفقا گرفته بودم، به بیست و هفت تومان رسیده بود و من هر چه فکر کردم راهی برای ادای قرض نیافتم و اگر چه طلب‌کارها هیچ کدام مطالبه نمی کردند و حتی می‌گفتند: اگر پول می‌خواهی موجود است، ولی من به خاطر طولانی شدن زمان قرض، از آن‌ها خجالت می کشیدم و هر چه خود را به کارهای دیگر مشغول می‌ساختم، ولی از خیال این قرض سنگین بیرون نمی‌رفتم و همیشه محزون و غمناک بودم و اگر در اثر صحبت و خنده‌ای از آن غافل می‌شدم، ولی همین‌که به یاد آن می‌افتادم فورا غم و اندوه، تمام شراشر وجودم را تکان می‌داد.

... از این رو، به ختومات و توسلات به ائمه اطهار و پیغمبر (علیهم السلام) رو آوردم و در یک سفر که فصل زیارت هم نبود، پیاده به زیارت کربلا رفته و در حرم عرض شکایت نموده و بعد از دو روز، مراجعت کردم.

سپس یک ختم چهارده هزار صلوات به اسم چهارده معصوم (علیهم السلام) برداشتم که در یک شب جمعه بعد از غسل و نماز مغرب و عشاء رو به قبله دو زانو نشستم و تا نیم ساعت به اذان صبح مانده، سیزده هزار صلوات آن را تمام نمودم و مال حضرت حجت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را به اسم گرو نگه داشتم تا شب جمعه دیگر بعد از روا شدن حاجتم بگویم و وقتی دیدم جمعه رسید و از حاجتم خبری نشد، وضو گرفتم و بعد از نماز مغرب و عشاء تسبیح برداشتم و گفتم: من هزار صلوات حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را در گرو نگه نمی دارم و می خوانم، می خواهند قضای حاجت بکنند یا نکنند، خود می دانند و من این صلوات‌ها را به آن‌ها بخشیدم، مزد خواستن یعنی چه؟ یعنی لُبّ مطلب باز این بود که به این گذشت و مشتی گری کردن من، بلکه آن‌ها سر غیرت بیایند و زودتر مقصودم را انجام دهند، اما باز هم خبری نشد.

به بیرون از شهر رفته و صورت قبر پیغمبر را ساخته و با اشاره به آن صورت قبر، هزار مرتبه گفتم: صلی الله علیک یا رسول الله! و پس از آن، حاجت خواستم، اما باز هم نشد.

خلاصه به آن‌چه از کتب ادعیه و مندرجات در کاغذْ سفیدْ کهنه‌ها و خواص سور و آیات قرآنی و ختومات برای ادای دین و وسعت رزق و مطلق حاجت که دیده و شنیده بودم، عمل کردم، ولی اثر و خبری که نشد، هیچ، بلکه به قدری بر حزن و اندوهم افزوده شد که نزدیک بود دیوانه گردم.

عصر جمعه‌ای از روضه برخاسته و به سمت صحن می رفتم و در فکر این ختومات بودم که اثری نکردند، تا به مسجد هندی رسیدم. به خاطرم خطور کرد که به هر امام و پیغمبر و ولی‌ای متوسل شدم و بدون واسطه به در خانه خود خدا با اینکه چیزدار و کهنه دارتر از همه است، توسل نجسته‌ام، باز به قول خودمان هر چه هست، دود از کُنده می‌آید، باید به مسجد رفت.

پس داخل مسجد شدم. هوا گرم و مسجد خلوت بود. دو رکعت نماز حاجت و یک سوره «یس» خوانده و شروع به ختم «امن یجیب المضطر...» ⁽¹⁾کردم. چون تنها بودم به هزار و دویست قناعت کردم و تا نزدیک غروب تمام نمودم. بعد از نماز به خدا عرض کردم که: تو اگر لجت گرفته که به در خانه دیگران رفته‌ام والله

بالله تالله از این رو بوده که آنان مقرّبین درگاه تو و وسیله و شفعاء و وسائط فیض تو بودند، نه آنکه بدون اذن شما آن‌ها کاری می توانند بکنند که بر تو ناگوار آید، بر فرض که آن‌طور بوده حالا چه می گویی؟ نمی توانی بگویی: از در و دیوار مسجد خواستی؟ فقط از تو خواستم و از قولت که گفته‌ای: «ادعونی استجب لکم» ⁽¹⁾هم نمی توانی برگردی و اگر بگویی: به حد اضطرار نرسیده، پس معنای اضطرار کدام است؟ دیوانه شدن و یا از غصه مردن است که آن وقت مضطری نیست. مضطر کسی است که دستش از زمین و آسمان کوتاه باشد مثل من. غرض اینکه بهانه برایت نمانده. بعد از این هم دعا و وردی نخواهم کرد، خودت می دانی، و از مسجد بیرون رفتم.

داخل صحن شدم و سلامی به حضرت نمودم.

شخصی که عبا به سرش کشیده بود، به من رسید و هیجده قِران به من داد و گفت: این را آخوند ⁽²⁾به تو داده و گذشت.

من زود به طرف آسمان نگاه کرده و گفتم: خدایا! اگر چه شکمم نیز گرسنه بود و این به موقع رسید، لیکن حاجتی که از تو خواستم اشتباه نشود، ادای دین بود نه شکم سیری و آن بیست و هفت تومان است آن‌هم یک‌جا نه به تدریج، اگر صد تومان همه خرده خرده بدهی حساب نیست و بعد از این دیگر به سر من شیره مالید نخواهد شد، کارد به استخوان رسیده.

این تشرها را زدم، اما خیلی امیدوار بودم که از رسیدن همین هیجده قران که مخارج فعلیه راه افتاد، خدا به سر مرحمت آمده است و قضای حاجت خواهد نمود، حالا چند روزی هم دیر و زودی بشود، نباید زور آورد.

... گوشتی گرفته و به حجره آمدم و آن شب را با اطمینان قلب و شکم سیر گذراندم.

... از ختم «امن یجیب» من یک هفته گذشت که از خراسان کاغذی رسید که نوشته بود: صد تومان پول به جهت آخوند حواله شد و به آخوند نوشتیم: بیست و هفت تومان آن را به شما بدهند و شما از آخوند مطالبه کنید.

خوشحال شدم که خدا کار کُن‌تر و حرف شنوتر و سریع‌الاجابة‌تر از پیغمبر و ائمه (علیهم السلام) است.

رو به منزل آخوند حرکت کردم. در بین راه فکر کردم که این نامه یک ماه قبل نوشته شده است، پس زمینه کار را ختومات و توسلات سابق درست نموده است.

به منزل آخوند رسیدم، عرض کردم: چنین نامه‌ای به من رسیده است.

فرمود: به من هم نوشته‌اند و لکن آن تاجر در نجف نیست، تا هفته دیگر صبر کن وقتی که آمد، به نوشته عمل خواهد شد.

من از اوج خوشحالی، پائین آمدم. ... هفته بعد پول رسید و قرض‌ها را ادا کردم. ⁽³⁾

3- حجة الاسلام سیّد مصطفی برقعی (فرزند مرحوم میر سیّد حسن مجتهد قمی): یکی از خدّام حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) به نام آقا علی، گرفتاری‌های فراوانی داشت، از جمله چند بیماری داشت.

در شبی که نوبت کشیک او بود، درهای حرم بسته می‌شود و او در رواق‌های بالای سر قدم می‌زده که یک‌مرتبه ندایی می‌شنود که: آقا علی! داخل حرم بیا.

چون درهای حرم بسته بود و کسی در حرم نبود، آقا علی دچار وحشت و تعجّب می‌شود. وی مکرّر این ندا را می‌شنود و هر لحظه بر حیرت و اضطرابش افزوده می‌گردد. به سوی درِ حرم مطهّر می‌رود و می‌بیند که کنار در به مقدار عبور یک نفر، باز است.

داخل حرم مطهّر می‌شود و می‌بیند که سه شخص بزرگوار در قسمت شمالی حرم رو به قبله ایستاده‌اند و ضریح مقدّس برداشته شده و کوزه آب و لیوانی در کنار قبر مبارک است.

در عالم رؤیا متوجّه می‌شود که فرد بزرگواری که در وسط قرار دارند حضرت امام رضا (علیه السلام) هستند، و آن حضرت با اشاره می‌فرمایند که: این پدرم موسی بن جعفر و این فرزندم حضرت جواد (علیهم السلام) هستند. سپس می‌فرماید: ما عنایتی که به پدرت داشتیم به شما نیز داریم.

آقا علی عرض می‌کند: آقا اجازه بفرمایید من مقداری از این آب بخورم.

می‌فرمایند: خیر.

بار دوّم تقاضا می‌کند، اجازه نمی‌دهند.

ولی بار سوّم اجازه می‌فرمایند.

مقداری از آن آب را می‌خورد و از حرم خارج می‌شود.

رفقا و هم‌کشیک‌هایش می‌گویند: آقا علی! امشب خیلی عطر زده‌ای!!

آقا علی می‌گوید: من تا یک هفته معطّر بودم؟ همه مرض‌هایم برطرف شد و همه گرفتاری‌هایم مرتفع گردید. ⁽¹⁾

4- آیة الله عراقی از قول آیة الله میرزا حسن شیرازی (متوفی 1312 ق): من از سامراء برای زیارت حسین بن علی (علیهما السلام) ره‌سپار شدم. در بین راه به منزل رئیس قبیله‌ای وارد شدم.

در ضمن پذیرایی، زنی پیش من آمد و گفت: درود بر تو ای خادم عباس!

من از این طرز سلام تعجب نمودم. از رئیس قبیله پرسیدم: این زن کیست؟! و چرا این‌طور سلام می دهد؟!

جواب داد: این زن، خواهر من است. زمانی من سخت مریض شدم، به گونه‌ای که حالم وخیم گشت و به حالت احتضار رسیدم. در آن حال دیدم که خواهرم بالای تپه‌ای که جلوی منطقه سکونت ایل ما قرار دارد،

رو به سوی قبر مولایمان عباس (علیه السلام) کرده و با گیسوی پریشان و چشم گریان می گوید: أبا الفضل! از خدا بخواه برادرم را شفا دهد.

سپس دو آقای بزرگوار را مشاهده کردم. یکی از آنان به دیگری گفت: برادرم، حسین! ببین این زن مرا وسیله شفای برادر خود قرار داده است، از خدا بخواه تا او را شفا دهد.

امام حسین (علیه السلام) فرمود: این کسی است که نزدیک است از دنیا برود و کار از کار گذشته.

خواهرم برای بار دوم و سوم با لحن تند از مولامان عباس (علیه السلام) خواست تا از خدا درخواست شفا نماید.

دیدم عباس (علیه السلام) با دیده اشک‌بار به امام حسین (علیه السلام) عرضه داشت: برادرم! از خدا بخواه که این مریض را شفا دهد و گر نه لقب باب الحوائجی را از من سلب نماید.

امام حسین (علیه السلام) با توجهی کامل فرمود: برادرم! خدایت سلام می رساند و می فرماید: این موقعیت تا روز قیامت برای تو باقی است. ما به احترام تو این مریض را شفا دادیم. ⁽¹⁾

سؤالات

سؤال اول: ما می‌ترسیم در دعایمان اصرار کنیم، زیرا چه بسا آن خواسته به مصلحت ما نباشد و اگر با اصرار، آن چیز به ما داده شود، سرانجام به ضرر ما تمام گردد.

جواب: این نگرانی بی‌مورد است چرا که اولا: در روایات گذشته ما را به اصرار بر دعا امر کرده‌اند و خداوند هیچ گاه بندگانش را به چیزی که به ضررشان باشد، امر نمی‌نماید.

ثانیا: در روایت آمده که: ای خدایی که اسباب و وسایل (مثل دعا و اصرار بر دعا) موجب تغییر حکمتش نمی‌شود! ⁽²⁾

بر اساس این گونه روایات، هیچ چیز ولو دعا و اصرار بر آن نمی‌تواند حکمت خداوند را تغییر دهد، پس وظیفه ما دعا و اصرار بر دعا بوده و خداوند بر اساس حکمتش ما را اداره کرده و مراقبمان خواهد بود.

سؤال دوم: ما پدر و مادرهایی دیده‌ایم که سالیان سال برای بچه‌دار شدن به دعا و توسل و نذر و نذورات روی آورده و بعد از آن بچه‌دار شده‌اند، لکن بیش از چند سال از عمر آن بچه نگذشته که به بدترین وضعی از دنیا رفته و باعث خون جگرشدن پدر و مادرش گشته، بنا بر این مثال و مثال‌های دیگر معلوم می‌شود که اصرار بر خواسته خوب نیست.

جواب: هر دو اتفاق بر اساس حکمت خداوند بوده است. هم به دنیا آمدن آن بچه و هم از دنیا رفتنش. مثلا اصرار بر دعا سبب متولد شدن آن بچه شد، اما ناشکری و گناه و معصیت و یا ارتقاء رتبه معنوی آن‌ها باعث گرفته شدن از پدر و مادر گشته است، لذا لازم نیست که ما به خدا کارش را یاد دهیم او خود بهتر می‌داند که کدام خواسته را برآورده سازد و کدام را نه.

سؤال سوم: آیا همان‌طور که ما انسان‌ها در درخواستمان از یک‌دیگر اصرار نموده و باعث ناراحتی یک‌دیگر می‌شویم، آیا در اصرار بر دعا نیز باعث ناراحتی و غضب خداوند نمی‌شویم.

جواب: خیر. این حرف ممکن است در میان ما انسان‌ها درست باشد، اما در رابطه با خداوند بر عکس است.

سخن حجج الله

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خداوند عزّ و جلّ دوست ندارد که مردم در خواهش و درخواست از یک‌دیگر اصرار و پافشاری نمایند، لکن این امر (اصرار) را برای خودش دوست دارد. ⁽¹⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : ای کسی که اصرار اصرار کنندگان او را به ستوه نمی‌آورد! ⁽²⁾

3- حجة بن الحسن المهدی (علیهما السلام) : ای کسی که کثرت (و اصرار در) دعا جز باعث گسترش (عنایت) و زیادی عطا و بخشش او نمی‌شود! ⁽³⁾

4- حجة بن الحسن المهدی (علیهما السلام) : ای کسی که اصرار اصرار کنندگان جز زیادی جود و کرمش باعث چیز دیگری نمی‌شود! ⁽⁴⁾

ک) معرفت به خداوند و اینکه همه کارها به دست اوست

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : اگر خداوند را آن‌چنان‌که حق معرفتش است می‌شناختید، با دعای شما کوه‌ها متلاشی می‌شدند. ⁽⁵⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : (خداوند می‌فرماید:) کسی که دعا کند در حالی که بداند فقط منم که ضرر و نفع می‌رسانم، دعایش مستجاب می‌شود. ⁽⁶⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هرگاه دعا کردی یقین کن که حاجتت بر در است. ⁽⁷⁾

توضیح: شاید منظور حدیث این باشد که آن‌چنان نسبت به قدرت خداوند در برآورده کردن حاجتت، معرفت و یقین داشته باش که گویا خواسته‌ات حاضر و آماده تحویل دادن است.

4- موسی بن جعفر الکاظم (علیهما السلام) : گروهی به پدرم امام صادق گفتند: چرا دعای ما مستجاب نمی‌شود؟ فرمود: چون کسی را صدا می‌زنید که نمی‌شناسیدش. ⁽¹⁾

شاهد

حاج سید أبو القاسم ملایری (از علماء مشهد) از قول پدرشان حاج سید عبد الله ملایری: هنگامی‌که برای تحصیل علم، قصد کردم به خراسان بروم، از تمامی وابستگی‌های دنیوی صرف نظر نموده و پیاده به راه افتادم.

مقداری از مسیر را که طی کردم، به یکی از آشنایان خود برخورد نمودم که سابقا دارای منصبی در ارتش بود، عده‌ای هم همراه او بودند.

ایشان مرا احترام کرده و تا قم رساند.

در قم عالم جلیل آقای حاج سید جواد قمی را که از بزرگان علماء آن‌جا بود، زیارت کردم.

بین من و ایشان مذاکراتی واقع شد، به طوری که از من خوشش آمد و در وقت خداحافظی هزینه سفر تا تهران را به من دادند.

در راه با یکی از اهل تهران برخوردکردم. ایشان از من درخواست نمود که: در آن‌جا میهمان او باشم و نزد کس دیگری نروم، لذا در تهران میهمان ایشان بودم.

او هر روز مرا به طوری بیشتر از قبل گرامی می‌داشت که از کثرت احترام او خجل شدم.

از طرفی جای دیگری هم که نمی‌توانستم میهمان شوم، لذا به خانه امیرکبیر، یعنی صدر اعظم میرزا علی‌اصغر خان رفتم که وضعم را اصلاح کند و هزینه سفر تا خراسان تهیه شود.

در بیرونی خانه او نشسته و منتظر بودم که از اندرونی خارج شود.

وقتی ظهر شد، مؤذن روی بام رفت تا اذان بگوید. با خود گفتم: این مؤذن جز به دستور صدر اعظم برای اذان روی بام خانه او نمی‌رود و او هم جز برای آنکه خودش را در نزد مردم، متعهد به اسلام جلوه دهد، چنین دستوری نمی‌دهد، لذا به خود نهیب زدم و گفتم: کسانی که از اغیارند، خود را با نسبت دادن به اسلام، در نزد مردم بالا می‌برند و تو با اینکه به خاطر انتساب به اهل‌بیت نبوت (علیهم السلام) محترمی، به خانه اغیار آمده‌ای و از آنان توقع کمک داری! بعد از این فکر با خود قرار گذاشتم که در نزد صدر اعظم اظهار حال ننموده و از او چیزی درخواست نکنم.

پس از این معاهده قلبی، امیرکبیر به بیرونی آمد و همه مردم به احترام او برخاستند.

من در کنار مجلس نشسته بودم و برنخاستم.

او به من نظری انداخت و نزدیکم آمد، اما به او اعتنایی ننمودم.

دو یا سه مرتبه رفت و آمد کرد، اما من به حال خود بودم و اعتنایی نمی‌کردم.

وقتی دیدم مکرر آمد و برگشت، خجالت کشیدم و با خود گفتم: شایسته نیست که این مرد بزرگ به من توجه بنماید، ولی اعتنایی به او نکنم، لذا در مرتبه آخر به احترام او برخاستم.

ایشان گفت: آقا! فرمایشی دارید؟

گفتم: نه عرضی ندارم.

گفت: ممکن نیست و حتما باید تقاضای خود را بگویید.

گفتم: تقاضایی ندارم.

گفت: باید هر امری داشته باشید آن را حتما بفرمایید.

چون دیدم دست بر نمی‌دارد، آن‌چه در ذهن داشتم، اظهار نکردم و فقط گفتم: قصد من اشتغال به تحصیل در مدرسه است، حال اگر امر بفرمائید که یک حجره در مدرسه‌ای که کنار حرم حضرت عبد العظیم (علیه السلام) است به من بدهند، ممنون خواهم شد.

به کاتبش گفت: برای صدرالحُفّاظ - که ریاست مدرسه به دست او بود - بنویس: این آقا میهمان عزیز ماست، حجره‌ای برای ایشان معین نمایید.

بعد از این مذاکرات با اصرار، مرا با خود به اتاقی که در آن غذا و نهار ترتیب داده شده بود، برد.

بعد از صرف نهار، به خادمش امر کرد که مقداری پول بیاورد و سر جیب مرا گرفت و پول‌ها را در آن ریخت.

من چون تصرف در آن‌ها را خالی از اشکال نمی‌دانستم، پول‌ها را نزد شخصی به امانت گذاشتم و به حرم حضرت عبد العظیم (علیه السلام) مشرّف شدم.

بعدا از آن وجهی که آقای حاج سید جواد قمی داده بود، مصرف می‌نمودم، تا آنکه پول ایشان تمام شد.

یک روز صبح دیدم حتی پول خرید نان هم ندارم.

گفتم: دیگر با این حال، اشکالی ندارد از پول امیرکبیر مصرف کنم، اما کسی که برود و آن وجه را بیاورد، نیافتم.

پس داخل حجره‌ام شدم و نفْس خویش را مخاطب ساخته و گفتم: ای بنده خدا! در حالی که در حجره غیر از خودت کسی نیست، از تو سؤالی می‌نمایم؛ بگو: آیا به خدا معتقد هستی یا نه؟ اگر به خدا معتقد نیستی، پس معنی اشکال در مصرف کردن پول امیرکبیر چیست؟ و اگر معتقد به خدا هستی، بگو: ببینم خدا را با چه اوصافی می‌شناسی؟

در جواب خود گفتم: من معتقد به خدای تعالی هستم و او را مسبّب الاسباب می‌دانم، بدون آنکه حتی هیچ وسیله‌ای وجود داشته باشد و او را مفتّح الابواب به هر طوری که خودش می‌داند، می‌شناسم، بنا بر این از حجره بیرون نیا، چون آن‌چه مقدر شده، همان خواهد شد.

پس در حجره را به روی خود بستم و همان‌جا ماندم. حجره هیچ منفذی حتی به قدر اینکه گنجشکی وارد شود، نداشت.

تا روز سوم هنگام ظهر، همان‌جا بودم، اما فرجی نشد. روز سوم نماز ظهر و عصر را به جا آوردم و بعد از نماز سجده شکر کردم که اگر بمیرم، با عزت از دنیا رفته‌ام.

وقتی به سجده رفتم، حالت غشّی پیدا کردم و مشخص است کسی که از گرسنگی غشّ می‌کند، حالش جز بعد از آنکه غذایی به او برسد، خوب نمی‌شود.

ناگاه دیدم نشسته‌ام و شخص جلیلی مقابل من ایستاده است.

به درِ اتاق نگاه کردم، دیدم بسته است.

آن شخص چنان در من تصرف کرده بود، که قدرت تکلم نداشتم، فرمود: فلانی! مردی از تجّار تهران که اسمش ابراهیم است، ورشکسته شده و در حرم حضرت عبد العظیم (علیه السلام) متحصّن گشته (و) اسم رفیقش هم سلیمان است. این دو نفر در حجره‌ات نهار می‌خورند. تو با آن‌ها غذا بخور. سه روز دیگر تجّاری از تهران می‌آیند و کار او را اصلاح می‌کنند.

بعد از اینکه این مطلب را فرمود، احساس کردم تمام وجودم چشم شده و به او نظر می‌کنند، اما ناگهان او را ندیدم و چنان از نظرم ناپدید شد، که ندانستم به آسمان بالا رفت یا به زمین فرو رفت و یا اینکه از دیوار خارج گشت.

پس، از روی حسرت، دست خود را به دست دیگر می‌زدم و می‌گفتم: مطلوب به دست من آمد، ولی از دستم رفت. اما فایده‌ای در حسرت خوردن نبود و چون حالت غشّی پیدا کرده بودم، گفتم: از حجره بیرون می‌روم تا تجدید وضو کنم.

حالی مثل آدم‌های مست داشتم و به هیچ چیز نگاه نمی‌کردم.

از حجره بیرون آمدم تا به وسط مدرسه رسیدم. بر سکویی که روی آن چای می‌فروختند، شخصی نشسته بود.

وقتی خواستم از کنار او بگذرم، گفت: آقا! بفرمائید چای بخورید.

گفتم: مناسب من نیست که این‌جا چای بخورم، اگر میل دارید، بیائید در حجره چای بخوریم، چون خودم مقداری قند و چای داشتم.

گفت: اجازه می‌دهید نزد شما نهار بخوریم.

گفتم: اگر تو ابراهیم هستی و نمی‌پرسی که: چه کسی اسم تو را به من گفته است، اجازه داری و الّا نه.

اسم رفیقش را هم که آن‌جا حاضر نبود، بردم و گفتم: اگر اسم او سلیمان است و باز سؤال نمی‌کنید که: چه کسی این مطلب را به من گفته، اجازه داری به حجره‌ام بیایی.

باز گفتم: اگر آمدن تو به این‌جا به این دلیل است که ورشکست شده‌ای، می‌توانی بیایی و گر نه مجاز نیستی.

تعجبش زیاد شد و نزد رفیقش رفت و به او گفت: این آقا از غیب خبر می‌دهد. اگر برای مشکل ما راه حلّی وجود داشته باشد، به دست این سید است.

نان و کبابی خریدند و به حجره‌ام آمدند و نهار خوردند.

من هم با آن‌ها غذا خوردم و چون چند روز بود که از شدت گرسنگی، خواب درستی نداشتم، بعد از صرف غذا خوابیدم.

وقتی بیدار شدم، دیدم چای درست کرده‌اند.

چای را که خوردند، سؤال کردند و اصرار داشتند که به آن‌ها بگویم: در چه زمانی کارشان اصلاح می‌شود؟

گفتم: سه روز دیگر تجّار تهران می‌آیند و مشکل شما حل می‌شود.

بعد از سه روز تجّاری از تهران آمدند و کار ایشان را اصلاح کردند و بازگشتند.

آن دو نفر، این مطلب را برای مردم ذکر نمودند و مردم به حجره من آمده و مرا به تهران بردند.

دیدم رفتار آن‌ها نسبت به قبل به طوری عوض شده که حتی پاشنه در را می‌بوسند و با من مثل مرید و مراد معامله می‌کنند.

وقتی این وضع را دیدم، از بین آن‌ها خارج شده و به طرف خراسان به راه افتادم. ⁽¹⁾

سؤال: یکی از شرایط دعا این است که انسان برای تحقق دعایش باید تا حد امکان از اسباب و وسائل، کمک گرفته و سعی و کوشش نماید کما اینکه در روایات ما دعای بدون تلاش، دعای بیهوده و بی‌اثر دانسته شده است، حال چه طور در این ماجرا با وجود اینکه این شخص می توانست به سراغ پول امیر کبیر رفته و یا از کسی قرض نماید درِ حجره را به روی خود می‌بندد و می‌گوید: خدایا! من از جایم تکان نمی‌خورم و خودت باید وسیله رزق و روزیّ مرا فراهم سازی؟!

جواب: چیزی که در این‌جا به نظر می‌رسد این است که بگوئیم: آن دسته روایات را که می‌گوید: دعای بدون تلاش عقیم است، آن را بر آن‌جا حمل کنیم که دعا کننده فردی عادی است و از معرفت و توکل بالایی برخوردار نمی‌باشد و اما بر اساس روایات باب توکل و امثال این‌گونه ماجراهای حقیقی که در بالا ذکر شد، بگوئیم: افرادی که نسبت به خداوند از معرفت عالی و توکل بالایی برخوردار می‌باشند، حسابشان از مابقی مردم جدا بوده و به طور ویژه مورد لطف و مرحمت خداوند قرار دارند.

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هر که بر خدا توکل نماید، سختی‌ها برای او راحت و ساده شده، و اسباب (انجام شدن‌کارها) برایش آسان گشته، و در وسعت و بزرگواری جای می‌گیرد. ⁽²⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : و هر کس بر خداوند توکل نماید، خداوند کارهایش را کفایت می‌کند (کارهایش را درست و اصلاح می‌فرماید). ⁽³⁾

ل) حسن ظن به خداوند در مورد اجابت دعا و عدم ناامیدی از او (با عقیده دعا کردن)

روایت

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : در حالی که یقین به اجابت خداوند دارید، دعا کنید. ⁽¹⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب ابن أبی یعفور که عرضه داشت: آیا این‌طور است که شخصی که تربت قبر امام حسین (علیه السلام) را برمی‌دارد از آن انتقاع برده، ولی تربت غیر آن حضرت را وقتی اخذ کرد نمی‌تواند از آن نفع ببرد؟): نه این‌طور نیست که مجرّد برداشتن تربت این اثر را داشته باشد، به خدائی که معبودی غیر از او وجود ندارد اخذ نمی‌کند احدی تربت قبر آن حضرت را در حالی که معتقد است خداوند با آن، به او نفع می‌رساند مگر آنکه حتما از آن منتفع می‌شود. ⁽²⁾

3- علی بن عیسی: (خداوند خطاب به حضرت موسی (علیه السلام) فرمود:) ای موسی! وقتی که دعایت با امید به من همراه باشد من (نیز) به زودی تو را خواهم آمرزید. ⁽³⁾

4- حدیث قدسی: (خداوند می‌فرماید:) هر طور که بنده‌ام به من گمان داشته باشد، من نیز همان‌طور خواهم بود، پس بنده من نباید به من جز حسن ظن (گمان دیگری) داشته باشد. ⁽⁴⁾

سخن اولیاء الله

شهید مرتضی مطهری: شرط دیگر دعا ایمان و یقین است؛ ایمان به رحمت بی‌منتهای ذات احدیت، ایمان به اینکه از ناحیه او هیچ منعی از فیض نیست؛ ایمان داشته باشد که درِ رحمت الهی هیچ گاه به روی بنده‌ای بسته نمی‌شود، نقص و قصور همه از ناحیه بنده است. در حدیث است: «اذا دَعَوْتَ فَظُنَّ حاجَتَکَ بِالْبابِ» ⁽⁵⁾یعنی «آن‌گاه که دعا می‌کنی حاجت خود را دم در آماده فرض کن».

علی بن الحسین زین العابدین (علیهما السلام) در دعای معروف أبو حمزه - که امید و اطمینان در آن موج می‌زند و آن حضرت در سحر ماه مبارک رمضان می‌خوانده است - اینچنین به خدای خود می‌گوید: «اللَّهُمَّ انّی اجِدُ سُبُلَ الْمَطالِبِ الَیْکَ مُشْرَعَةً، وَ مَناهِلَ الرَّجاءِ لَدَیْکَ مُتْرَعَةً، وَ الْاسْتِعانَةَ بِفَضْلِکَ لِمَنْ أمَّلَکَ مُباحَةً وَ أبْوابَ الدُّعاءِ الَیْکَ لِلصّارِخینَ مَفْتوحَةً، وَ اعْلَمُ ا نَّکَ لِلرّاجینَ بِمَوْضِعِ اجابَةٍ وَ لِلْمَلْهوفینَ بِمَرْصَدِ اغاثَةٍ، وَ انَّ فِی اللَّهْفِ الی جودِکَ وَ الرِّضا بِقضائِکَ عِوَضاً مِنْ مَنْعِ الْباخِلینَ وَ مَنْدوحَةً عَمّا فی ایْدِی الْمُسْتَأْثِرینَ، وَ انَّ الرّاحِلَ الَیْکَ

قَریبُ الْمَسافَةِ وَ ا نَّکَ لاتَحْتَجِبُ عَنْ خَلْقِکَ الّا انْ تَحْجُبَهُمُ الْآمالُ دونَکَ...» ⁽¹⁾«بار إلها! من جاده‌های طلب را به سوی تو باز و صاف، و آبشخورهای امید به تو را مالامال می‌بینم. کمک خواستن از فضل و رحمت تو را مجاز و درهای دعا را به روی آنان‌که تو را بخوانند و از تو مدد بخواهند باز و گشاده می‌بینم، و به یقین می‌دانم که تو آماده اجابت دعای دعا کنندگان و در کمین پناه دادن به پناه خواهندگان هستی، و نیز یقین دارم که به پناه بخشندگی تو رفتن و به قضای تو رضا دادن کمبودهای بخل و امساک بخل کنندگان و ظلم و تعدی ستم‌کاران را جبران می‌کند، و هم یقین دارم که آن کس که به سوی تو کوچ کند راه زیادی تا رسیدن به تو ندارد، و یقین دارم چهره تو در پرده نیست، این آمال و اعمال ناشایست بندگان است که حجاب دیده آن‌ها می‌گردد». ⁽²⁾

شاهد

1- حجة الاسلام سید مهدی امامی اصفهانی از قول مرحوم حاج شیخ مهدی سدهی اصفهانی (یکی از خطبای معروف منطقه سده اصفهان): روزی در حرم مطهر حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) مشغول خواندن زیارت‌نامه حضرت بودم که یک وقت دیدم یک زن عرب با عجله تمام آمد و در حالی که بچه مرده‌ای را به دوش گرفته بود، وارد حرم مطهر شد. سپس بچه را به ضریح زد و با لحن تندی به حضرت خطاب کرد: یا أبا الفضل! این بچه مرده است، پدرش هم از صبح سر کار رفته و من هم خمیر آماده کرده بودم که برای بچه‌هایم نان بپزم و کارهای دیگرم نیز مانده است، زود این بچه را زنده کن که الان شوهرم می آید و من نه نان پخته‌ام و نه کاری در خانه انجام داده‌ام. عجله دارم و می خواهم بروم!

ناگهان متوجه شدیم که آن بچه مرده شروع به سخن گفتن کرد و زنده شد و همراه مادر به منزل رفت. ⁽³⁾

2- آیة الله سید محسن خرازی از قول حجة الاسلام سید اسماعیل سجّاد (از روحانیان مشهد مقدس): من در حدود دوازده سالگی بودم که جوشی در سفیدی چشمم ظاهر شد و نزدیک بود به سیاهی چشمم برسد، که اگر به سیاهی چشمم می‌رسید، بینایی چشمم به طور کلی از بین می‌رفت و به اصطلاح بابا قوری می‌شدم.

دوستان به من گفتند: باید پیش حسین خان طبیب بروید.

من هم نزد او رفتم و او پس از معاینه نظر داد که: باید چشم من جراحی شود.

وقتی نتیجه طبابت این شد، تصمیم‌گرفتم نزد حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا - علیه آلاف التحیه و الثناء - رفته تا از ایشان شفا بگیرم و یقین هم داشتم که آن حضرت مرا شفا خواهند داد.

با حالت توجه و توسل و با چشمانی گریان، وارد حرم مطهر شدم و از آن حضرت شفا خواستم.

چیزی نگذشت که یقین پیدا کردم حضرت مرا شفا داده‌اند. از حرم مطهر بیرون آمدم و در آینه‌ای نگاه کردم، دیدم اثری از آن جوش در چشمم نیست و به عنایت حضرت به کلی محو شده است. ⁽¹⁾

سؤال: در میان مردم، مشهور است که: اگر کسی به سنگی نیز اعتقاد داشته باشد حاجتش را از آن می‌گیرد، آیا چنین چیزی صحیح است؟! آیا این شرک نیست؟!

جواب: روشن و پر واضح است که مراد از این سخن این است که تمام امور و مقدّرات در دست قدرت الهی است که بر اساس سنت قطعیه‌اش، به وسیله اسباب و علل، آن‌ها را به مرحله وقوع و عمل می‌رساند، نه این‌که از سنگ و... بدون خواست و اذن الهی، کاری بر بیاید، و به عبارت روشن‌تر، سنگ و... جز وسیله و ابزارهائی که خداوند در سلسله مراتب انجام امورات خلق نموده، چیز دیگری نیستند، کما اینکه به این نکته نیز باید توجه داشت که: هیچ موجودی در کنار و در عرض خواست الهی نیز نمی‌تواند اثری در هستی و موجودات بگذارد و تنها مؤثر و قدرت بی‌رقیب عالَم، خدای واحد قهّار قادر است، یعنی هرگاه خداوند بخواهد چیزی صورت بگیرد، آن چیز صورت می‌پذیرد، بنا بر این خداوند نه رقیب مستقل از خود دارد و نه شریک در انجام امور.

شاهد

آیة الله سید محسن خرازی از قول حجة الاسلام میرزا مهدی بروجردی: من به همراه مرحوم آیة الله العظمی آقای حاج سید محمدرضا گلپایگانی به مکه مشرّف شدیم و بعد از مراجعت تصمیم گرفتیم که به کربلا مشرّف شویم، ولی قطاری پیدا نمی‌شد، تا آنکه بالأخره قطاری آمد، ولی جمعیت آن‌قدر زیاد بود که ناگزیر شدیم در واگن‌هایی که مخصوص حمل حیوانات بود، سوار شویم.

به همراه ما عرب‌هایی هم بودند که قصد زیارت امام حسین (علیه السلام) را داشتند. وقتی متوجه قصد آنان شدم، رقت و حالتی خاص به من دست داد.

چشم من نیز خیلی ضعیف بود به طوری‌که قرآن‌های بزرگ را باید خم می‌شدم تا قرائت کنم. در آن حال به قصد استشفا مقداری از خاک کف پای شخص عربی را برداشته و به چشم خود مالیدم. به لطف خدا ضعف بینایی من چنان برطرف شد که هم‌اکنون موقع خواندن کتاب دعا و غیر آن اصلا احتیاجی به عینک ندارم و قرآن‌های ریز خط را به راحتی می‌توانم بخوانم. ⁽²⁾

م) مورد دعا و خواسته نباید نتیجه کارهای غلط قبلی باشد

سخن اولیاء الله

شهید مرتضی مطهری: شرط دیگر (استجابت دعا) اینکه حالتی که بالفعل دارد و آرزو دارد آن حالت تغییر و حالت بهتری پیدا کند، نتیجه کوتاهی و تقصیر در وظایف نباشد و به عبارت دیگر حالتی که دارد و دعا می‌کند آن حالت عوض شود، عقوبت و نتیجه منطقی تقصیرات و گناهان او نباشد که در این صورت تا توبه نکند و علل و موجبات این حالت را از بین نبرد آن حالت عوض نخواهد شد.

مثلًا امر به معروف و نهی از منکر واجب است. صلاح و فساد اجتماع بستگی کامل دارد به اجرا و عدم اجرای این اصل. نتیجه منطقی ترک امر به معروف و نهی از منکر این است که میدان برای اشرار باز می‌شود و آن‌ها بر مردم مسلط می‌گردند.

اگر مردم در این وظیفه خود کوتاهی کنند و به عقوبت و نتیجه منطقی این کوتاهی مبتلا شوند و آن وقت بخواهند ابتلاهای خود را با دعا رفع کنند، ممکن نیست. راه منحصر این است که توبه کنند و دومرتبه در حدود امکانات خود امر به معروف و نهی از منکر کنند. البته در این صورت تدریجاً به هدف و مطلوب خود خواهند رسید. «انَّ اللَّهَ لایُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّروا ما بِانْفُسِهِمْ» ⁽¹⁾«سنت الهی این است که مادامی که مردمی وضع و حالت خود را در آن‌چه به خودشان مربوط است تغییر ندهند، خداوند سرنوشت آن‌ها را تغییر نمی‌دهد».

در احادیث معتبره وارد شده است: «لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ أَوْ لَیُسَلِّطَنَّ اللَّهُ شِرَارَکُمْ عَلَی خِیَارِکُمْ فَیَدْعُو خِیَارُکُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ» ⁽²⁾«باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گر نه بدان شما بر شما مسلط خواهند شد و آن‌گاه نیکان شما دعا می‌کنند و دعاهای آن‌ها مستجاب نخواهد شد».

در حقیقت، این‌گونه دعاها نیز برخلاف سنت تکوین و تشریع است.

همین‌طور است آدمی که عمل نمی‌کند و تنها به دعا می‌پردازد. او نیز کاری برخلاف سنت تکوین و تشریع می‌کند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: «الدّاعی بِلا عَمَلٍ کَالرّامی بِلا وَتَرٍ» ⁽³⁾یعنی «آن‌که عمل نمی‌کند و دعا می‌کند مانند کسی است که با کمانی که زه ندارد می‌خواهد تیراندازی کند» یعنی عمل و دعا مکمّل یک‌دیگرند، دعای بدون عمل اثر ندارد. ⁽⁴⁾

ن) یأس از غیر خداوند حتی از خود

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: هیچ مخلوقی به جای روی آوردن به من به مخلوقی دیگر رو نمی‌آورد مگر اینکه اسباب و وسائل آسمان‌ها و زمین را برای او قطع می‌نمایم، پس اگر از من چیزی بخواهد، به او نمی‌دهم، و اگر مرا صدا بزند، جوابش نمی‌دهم. و هیچ مخلوقی به جای روی

آوردن به خلقم، به من رو نمی‌آورد جز اینکه آسمان‌ها و زمین را ضامن رزق و روزیّش می‌نمایم، پس اگر از من چیزی بخواهد، به او می‌دهم، و اگر مرا صدا بزند، جوابش می‌دهم، و اگر طلب آمرزش نماید، او را می‌بخشم. ⁽¹⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) (در جواب سؤال از اسم اعظم): تمام نام‌ها و اسماء خداوند، اعظم است، پس دلت را از غیر خدا خالی کن و (سپس) خدای متعال را به هر اسمی‌که خواستی صدا بزن، در حقیقت این‌طور نیست که خداوند یک اسمش کوچک‌تر از اسم دیگرش باشد، (خیر) بلکه او خدای یگانه غالب است. ⁽²⁾

3- علی بن الحسین السجّاد (علیهما السلام) : کسی که در هیچ چیز، به مردم امید نداشته باشد و در همه امور، کارش را به خدای عزّ و جلّ واگذارد، خداوند عزیز و جلیل هر خواسته‌ای را که داشته باشد، برآورده می‌سازد. ⁽³⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : اگر یکی از شما خواست که از خداوند چیزی نطلبد مگر آنکه آن را به او بدهد، باید از همه مردم ناامید بوده و امیدش فقط به خداوند باشد، پس اگر خداوند چنین چیزی را در قلب او ببیند، چیزی از خداوند نمی‌طلبد جز اینکه آن را به او می‌دهد. ⁽⁴⁾

5- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : فرعون موقعی که در دریا در حال غرق شدن بود به پیش حضرت موسی (علیه السلام) استغاثه نمود. خداوند به موسی (علیه السلام) وحی کرد تو به فرعون کمک نکردی، چون او را خلق نکرده‌ای و اگر او پیش من استغاثه و ناله می‌کرد، کمکش می‌کردم. ⁽⁵⁾

سخن اولیاء الله

1- علامه سید محمدحسین طباطبایی

أ: در هنگامی که (انسان) غرق نعمت و رفاه است، دلش به اسباب وابسته است، و آن اسباب را شریک پروردگارش می‌گیرد، و امر بر او مشتبه شده، خیال می‌کند که از پروردگارش چیزی نمی‌خواهد، و دعائی نمی‌کند، با اینکه از غیر خدا چیزی نمی‌خواهد، چون هر چه باشد بالأخره انسانی دارای فطرت است، و خلقت و فطرت خدا در افراد اختلاف و دگرگونی نمی‌پذیرد. به شهادت اینکه وقتی این سبب‌ها از کار می‌افتد و گرفتاری‌ها روی می‌آورد، و اسباب در رفع آن‌ها از اثر افتاده شرک موهومش و شفیعان خیالیش همه به کناری می‌روند، آن وقت می‌فهمد که جز خدا کسی برآورنده حاجتش و جوابگوی درخواستش نیست، لذا مجددا به توحید فطریش برمی‌گردد، و همه اسباب را از یاد می‌برد، و روی دل سوی خدای کریم می‌کند و خدا هم گرفتاریش را برطرف ساخته، حاجتش را برمی‌آورد، و در سایه آسایشش می‌پروراند، تا آنکه رفته‌رفته

خاطرش آسوده و شکمش سیر شود، دوباره به همان وضعی که داشت یعنی سبب‌پرستی و فراموش نمودن خدا برگردد. ⁽¹⁾

ب: (در جواب سؤال از اینکه: خداوند متعال می فرماید: «ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُم» ⁽²⁾«مرا بخوانید تا دعای شما را اجابت کنم» آیا می توان گفت: این کلام مطلق است، و بیان‌گر آن است که هر کس خدا را بخواند، دعایش مستجاب می گردد؛ و اختصاص به مضطری که دستش از اسباب مادی و عوامل بیرونی کوتاه شده، ندارد؟): مطلق به این معنی است که حقیقتا بخواهد و خدا را بخواند و «ادعونی» باشد، یعنی: اولا دعوت و خواستن و طلب باشد، و راستی بخواهد نه اینکه لقلقه زبان باشد که لفظ «ادعو» آن را می رساند.

دوم اینکه از خدا بخواهد، که لفظ «نی» این معنی را می رساند.

بنا بر این، اگر دل دعا کننده به هزار جا توجه داشته باشد، در آن‌جا «ادعو» یعنی دعوت و خواستن محقق نیست، زیرا بی‌توجه است.

و اگر به یک سبب از هزاران اسباب خارجی اعتماد کند، از خدا نخواسته و در این‌جا «نی» محقق نیست. مانند بیماری که دلبند طبیب و دواست و آن‌ها را نیز مؤثر می داند، و توجه ندارد که «لا مؤثر فی الوجود الا الله» «هیچ تأثیرگذاری در پهنه هستی به جز خداوند وجود ندارد».

بر این پایه، اجابت دعا و قبولی آن، دو قید و شرط دارد: یکی، دعوت یعنی خواستن، دوم، از خدا خواستن و لاغیر. و این دو شرط جهت اجابت دعا از آیه دیگر نیز استفاده می شود آن‌جا که می فرماید: «و اذا سالک عبادی عنی، فانی قریب اجیب دعوه الداع اذا دعان». ⁽³⁾

و هرگاه بندگان من، از تو درباره من بپرسند، (بگو): من نزدیکم، و دعای دعا کننده را به هنگامی که مرا بخواند، اجابت می کنم.

خداوند متعال در این آیه شریفه می فرماید: «أُجیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ»، پس شرط اول اجابت آن است که دعا کننده حقیقتا دعا کند «دعوة الداع» و به راستی بخواهد، و شرط دوم اینکه خدا را بخواند، «اذا دعان» و از او بخواهد.

اگر این دو شرط که از «دعا» و «نی» استفاده می شود تحقق یافت، به نص قرآن دعا به هدف اجابت رسیده و رد نخواهد شد. مانند دعای بیماری که دستش از طبیب و دوا کوتاه شده، و قلبش از علل مادی و طبیعی مأیوس گشته و مضطر شود و توجه به وسایط نداشته باشد، و گر نه مضطر نخواهد بود، و حال دعا و دعا برای او و از او محقق نخواهد شد. ⁽⁴⁾

ج: «وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ"» ⁽¹⁾یعنی «شما در هنگام برخورد با پیشامدهای دریایی به طور کلی از هر چیزی منقطع گشته با راهنمایی فطرتتان متوجه درگاه پروردگار می‌شوید، و خدا دعای شما را اجابت نموده و به سوی خشکی نجاتتان می‌دهد».

و از احتجاج مزبور چنین استفاده می‌شود که وقتی امید بنده‌ای از هر چیز و هر کس منقطع گردد و از صمیم دل و قلبی فارغ و سالم رو به درگاه خدا ببرد خداوند دعایش را مستجاب می‌کند. ⁽²⁾

شاهد

1- حاج سید محمد شیرازی: در سال 1319 به حج مشرّف شدم.

دو نفر سید از اهل خراسان که هر دو سوار کجاوه‌ای بودند به همراه ما بودند و راهنمایی داشتند که مواظب کجاوه آن‌ها بود.

بعد از مناسک حج، به مدینه منوره مشرّف شدیم و از آن‌جا به طرف نجد ⁽³⁾به راه افتادیم تا به بیابانی که بین مدینه طیبه و جبل که آب و علف در آن نبود، رسیدیم.

در آن‌جا دو سه متر زمین را کندیم تا آب جمع شد. حجاج دیگر هم همین کار را کردند.

صبح روز بعد معلوم شد که آن دو سید خراسانی در میان ما نیستند و هنوز به آن بیابان نرسیده‌اند.

بعضی از رفقا در بین خیمه‌ها به جستجوی آن‌ها به راه افتادند، ولی هیچ اثری از آن دو سید نیافتند.

یکی از ایشان، سید جلیل و زاهد عابد، حاج سید علی، بزرگ سادات، ملقب به اخوی بود.

با پیش آمدن این اتفاق، رفقا از آن منزل حرکت نکردند و بر ماندن اصرار داشتند تا حال آن دو سید معلوم شود و به امیر حاجی‌ها هم شکایت کردند.

امیر حاجی‌ها، عده‌ای از سوارهای خود را به اطراف بیابان فرستاد که جستجو نمایند و بعضی را هم به منزل روز قبل فرستاد، ولی همگی نزدیک شب، ناامید برگشتند.

دو روز در آن بیابان ماندیم و در روز سوم، هنگام بلند شدن آفتاب، ناگاه دیدیم کجاوه و آن دو سیدی که در آن بودند، با راهنمایشان صحیح و سالم وارد شدند.

به استقبال آن‌ها رفتیم.

ایشان به خیمه عالم جلیل، حاج سیّد عبد الحسین اصفهانی که مشهور به مدرس و ملقب به سیّدالعراقین بود، فرود آمدند.

حاج سید عبد الحسین در بین کاروان منزلتی داشتند و خیمه ایشان از همه خیمه‌ها بزرگ‌تر بود.

همه حجاج در خیمه و خارج آن جمع شدند و از حال آن‌ها و سبب تأخیرشان سؤال می‌کردند.

در جواب گفتند: راهنمای ما بعد از آنکه اثاثیه ما را بار کرد و با قافله فرستاد، مشغول حمل کجاوه شد و به خاطر ضعف و سستی او در کار، آخرین کسی بودیم که از آن منزل به راه افتادیم و به دنبال سیاهی‌ای که خیال می‌کردیم قافله است، می‌رفتیم.

بعد از مقداری حرکت، معلوم شد که راه را گم کرده‌ایم و آن سیاهی، خار مغیلان بوده است. همان وقت فرود آمده و شب را آن‌جا ماندیم.

صبح، بعد از نماز در جهت بادی که می‌وزید و خیال می‌کردیم هوایی است که از طرف مقصدمان جبل می‌آید، به راه افتادیم.

ظهر شد و هوا گرم گردید و شتر هم از راه رفتن باز ماند و مشک‌ها خالی و طاقت ما هم تمام شد.

چاره‌ای جز پیاده شدن نداشتیم و هیچ وسیله‌ای که موجب امید به زندگی باشد، ندیدیم و راهی به غیر از تسلیم شدن برای مرگ، در پیش نبود، لذا از زندگی، ناامید و آماده مرگ شده و با خلوص کامل، به تضرع و زاری مشغول گشتیم و به حضرت صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) متوسل شدیم.

ناگاه شترسواری را در کنارخود دیدیم. او از ما پرسید: چرا به این‌جا آمده‌اید؟

در جواب، وضع خودمان را برایش شرح دادیم.

فرمود: باکی بر شما نیست. به زودی به کاروان می‌رسید و به آن‌ها ملحق می‌شوید. راهنمای شما کجاست که راه را به او نشان دهم؟ و بعد هم با ما مهربانی فرمود: یقینا شما گرسنه هستید.

در همان موقع غذایی از خورجین خود درآورد که شبیه به کوفته بود. مثل اینکه همان لحظه از روی آتش برداشته باشند.

غذا را خوردیم و سیر شدیم. بعد به ما آب داد و دستور فرمود: کجاوه را روی شتر بگذارید و به راه بیفتید.

به او گفتیم: شتر قدرت بر حرکت ندارد.

در عین حال، ایشان به رفتن به سمتی که در آن، زمین بلندی بود، امر کرد و فرمود: به آن بلندی که رسیدید، نهر آبی خواهید دید، آن‌جا پیاده شوید و شتر را آب دهید. نماز ظهر و عصر را بخوانید و از کنار نهر بروید تا به یک بلندی برسید. در آن‌جا عده‌ای هستند که بزرگ آن‌ها از شما استقبال می‌کند و به منزل خود می‌برد. شب را استراحت می‌کنید و بعد از طلوع آفتاب شما را به کاروان می‌رساند.

وقتی مشغول به امتثال اوامر ایشان شدیم، دیدیم شتر با تمام قدرت برخاست، ولی متاسفانه از آن شخص، غافل شدیم و وقتی هم متوجه شدیم، با آنکه هوا صاف و صحرا هموار بود، هیچ کس را ندیدیم.

بالأخره به راه افتادیم، تا به آن نهر رسیدیم. کنار آن فرود آمدیم و خود را تطهیر نموده و وضو گرفتیم و نماز خواندیم. شتر را هم آب دادیم.

سپس حرکت کردیم و از کنار نهر می‌رفتیم تا به بلندی دوم رسیدیم. در آن‌جا از دور، سیاهی جمعیتی ظاهر شد.

یکی از آن‌ها که بزرگ ایشان بود از ما استقبال کرد و ما را نزد خود برد.

شب در منزل او استراحت نمودیم و صبح، بعد از نماز و صرف صبحانه حرکت کردیم و بزرگ ایشان راهنمای ما بود تا ما را به این‌جا رساند. ⁽¹⁾

2- روزی زنی بچه شیرخوارش را در بغل گرفته و از روی پلی که به روی شط آب بود، می گذشت.

ناگاه بر اثر ازدحام جمعیت به زمین می افتد و بچه‌اش در شط آب سقوط می‌کند.

فریاد می زند: مسلمانان! به فریادم برسید. و قنداقه بچه بر روی آب با حرکت آب می رفت و مادر به دنبالش ناله می کرد و به مردم استغاثه می نمود، تا به جایی رسید که مقداری از آب شط وارد قسمتی می شد که برای گردش سنگ آسیا تهیه دیده بودند.

تصادفا بچه هم وارد این قسمت شد. مادر دید الان بچه‌اش همراه آب به زیر سنگ آسیا رفته و متلاشی می شود و یقین کرد که دیگر کسی نمی تواند بچه را نجات دهد.

در آن لحظه که نزدیک فرو رفتن بچه بود، سر به آسمان کرد و گفت: خدا!

فورا آب که به سرعت می رفت، متوقف شده و روی هم متراکم گردید تا مادر با دست خود، بچه‌اش را برداشت و شکر الهی به جا آورد. ⁽²⁾

3- دو نفر مستمند نابینا بر سر راه زبیده همسر هارون الرشید که در جود و کرم و بخشش شهرت بسزایی داشت، می نشستند. یکی از آن‌ها می گفت: «اَللّهَم ارْزُقْنی مِنْ فَضْلِکْ» «خدایا! مرا از فضل و کرم خود روزیّ مرحمت فرما» و آن نابینای دیگر می گفت: «اَللّهُمّ ارْزُقنی مِن فَضْلِ أمّ جَعْفَر» «خدایا! مرا از فضل و کرم أمّ جعفر (زبیده) روزیّ فرما».

زبیده از این وضع و دعای مستمندان باخبر گردید. او روزانه دو درهم برای اولی و یک مرغ بریان که در شکم آن ده دنیار طلا گذارده بود، برای دومی می فرستاد.

صاحب مرغ بریان بدون آنکه به داخل شکم مرغ توجه کند، آن را به دو درهم به رفیقش می فروخت و تا ده روز این وضع به همین نحوه ادامه داشت.

روزی زبیده به آن مردی که طالب فضل او بود، گفت: آیا فضل و کرم ما تو را توان‌گر ساخته یا نه؟

گفت: کدام کرم شما؟

زبیده گفت: صد دینار در طول ده روز که در شکم مرغ می گذاشتم.

مرد گفت: من دیناری ندیدم. برای من هر روز یک مرغ بریان می فرستادی که آن را هم این رفیق من به دو درهم می خرید و من هم می فروختم.

زبیده گفت: آری خداوند، این مرد را که به فضل و کرم ما اعتماد کرده، محروم گردانید و آن دیگری را که خواستار کرم خدا شد بیش از انتظارش مستغنی و بی‌نیاز گردانید. ⁽³⁾

س) ترک گناه

اشاره

این شرط به دو بخش تقسیم می‌شود:

اول ترک گناه، قبل و وقت دعا.

دوم: ترک گناه، بعد از دعا تا زمان وصول حاجت.

اول: ترک گناه، قبل و وقت دعا

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : همان مقدار، دعای همراه با بِرّ (ایمان و تقوا)، (برای رسیدن انسان به حاجتش) کافی است، که نمک برای غذا کافی است (انسان باایمان و متقی، دعایش خیلی زود به اجابت می‌رسد). ⁽¹⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : دعای اطفال امت من تا وقتی که به گناه نزدیک نشوند، مستجاب است. ⁽²⁾

توضیح: همان‌طور که می‌دانیم اطفال و کودکان مکلف به تکلیف دین نیستند و گناهی به پای آن‌ها ثبت نمی‌شود، اما در این روایت، سوای از بحث ثبت گناهان، می‌فرمایند: حتی نسبت به کودکانتان که مکلف نیستند اگر می‌خواهید دعایشان مستجاب باشد باید از گناه دور بمانند، حال وقتی که رمز استجابت دعای کودکان غیر مکلف در ترک گناه است، پس برای ما مکلفین، به طریق اولی و حتما شرط می‌باشد.

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : بهترین دعا، دعایی است که از سینه پاک و قلب پرهیزکار و خداترس صادر شود. ⁽³⁾

4- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : در حالی که راه مستجاب شدن دعایت را با گناهان بسته‌ای، اجابت آن را دیر مشمار. ⁽⁴⁾

5- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : و به تو (خداوند) پناه می‌آورم از گناهی که مانع (مستجاب شدن) دعاست. ⁽⁵⁾

6- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید (که اگر چنین کنید) خداوند امورتان را بر عهده بدها و اشرار شما می‌گذارد، (و) بعد از این است که دعا می‌کنید (اما) دعایتان مستجاب نمی‌گردد. ⁽⁶⁾

7- علی بن الحسین السجّاد (علیهما السلام) : و گناهانی که سبب مستجاب نشدن و رد دعا می‌گردند (عبارتند از): نیت بد داشتن، و پلیدی درون و باطن، و نفاق و دو رویی با برادران (دینی)، و اجابت (دعا) را تصدیق نکردن ⁽¹⁾و تأخیر نمازهای واجب از وقتشان تا قضاء شوند، (و) ترک تقرب به خداوند به وسیله احسان و صدقه، و فحش و دشنام دادن به هنگام سخن گفتن. ⁽²⁾

توضیح: اولا: در بعضی روایات گفته شده: هر نوع گناهی مانع استجابت دعاست و دلیل اینکه در برخی روایات دیگر بعضی از گناهان را به عنوان مانع دعا نام برده ظاهرا مراد این است که این چند معصیت خاص، مانعیت بیشتر و قوی‌تری نسبت به معاصی دیگر دارد و الاّ همان‌طور که بیان شد، تمام گناهان مانع و حاجب استجابت دعا می‌باشند.

ثانیا: اگر اشکال شود که: در روایت اخیر بعضی از اعمال مثل ترک تقرب به خداوند به وسیله احسان و صدقه، مگر حرام است که گناه شمرده شده و مانع قبولی دعا باشد، در جواب می‌گوئیم: ظاهرا منظور از احسان و صدقه در این‌جا نوع واجب آن است، مثلا مسلمانی شدیدا به کمک ما نیاز دارد که اگر به دادش نرسیم دچار ضرری مالی یا جانی یا آبروئی می‌گردد، و ما نیز قدرت یاری او را داریم.

8- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب سؤال از اینکه: چرا دعای ما مستجاب نشده و اثر اجابت نمی‌بینم؟): اما در حقیقت اگر شما اوامر خداوند را طاعت می‌کردید (و) بعد از آن او را صدا می‌زدید، حتما جوابتان را می‌داد، و لیکن شما با او مخالفت نموده و معصیتش می‌نمائید، پس او (هم) جوابتان نمی‌دهد. ⁽³⁾

9- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : ملائکه و فرشتگان به خانه‌ای که در آن شراب یا دف یا طنبور یا نرد ⁽⁴⁾باشد، وارد نمی‌شوند و دعای اهل آن خانه مستجاب نمی‌گردد و خداوند، برکت را از آن خانه برمی‌دارد. ⁽⁵⁾، ⁽⁶⁾

10- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب سؤالی مبنی بر اینکه: خداوند می‌فرماید: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽⁷⁾و ما دعا می‌کنیم، اما مستجاب نمی‌شود): زیرا حقیقت امر این است که شما به عهد خداوند (ایمان و اطاعت فرامین الهی) وفا نمی‌نمائید و خداوند (هم) می‌فرماید: «أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ» ⁽⁸⁾«به عهد من وفا کنید تا من (هم) به عهد شما وفا نمایم». به خدا قسم، اگر به عهد خداوند وفا کرده بودید، قطعا او (نیز) به عهدش وفا می‌نمود. ⁽⁹⁾

11- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : گناهی که دعا را رد نموده و باعث تیره و تار شدن هوا می‌گردد، عاق والدین است. ⁽¹⁾

12- معصوم (علیه السلام) : با فرمان بردن از اوامر خداوند، خود را در معرض رحمت او قرار دهید. ⁽²⁾

سخن اولیاء الله

1- علامه سید محمدحسین طباطبایی (در جواب سؤال از اینکه: در دعای کمیل می خوانیم: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَم. خداوندا، گناهانی که پرده‌ها را می درد، بر من ببخشای، خدایا! گناهانی که عذاب‌ها را نازل می کند، بر من بیامرز. آیا از این جملات استفاده می شود که هر کدام از گناهان اثر خاصی دارند؟): بله، چنان‌که گناهان با هم فرق دارند، تبعات و آثار آن‌ها نیز فرق دارند، و هر گناهی اثر خاصی دارد که در دعا به بعضی از آن‌ها اشاره شده است. ⁽³⁾

2- آیة الله محمدتقی بهجت

أ: چگونه می شود کاری بدون مقدمات و شرائط انجام گیرد؟! اگر می خواهید دعا کنید و واقعا دعا و خواستن از خدا باشد، دعا تشریفاتی دارد، اگر می خواهید از ناحیه دعا به جایی برسید، زبان حالتان این باشد: تسلیم خدا هستیم، هر چه بخواهد بکند، بنا داریم عمل به وظیفهِ بندگی کنیم.

آیا با این حال خدا ما را به دست گرگ می دهد؟! او می تواند تمام مصیبت‌های اهل ایمان را تدارک و جبران کند، ولو خراش و خدشه‌ای باشد. در صورت روشنایی (راه و تکلیف) راه بروید، و اگر روشن نبود عصا را به زمین بکوبید و احتیاط کنید. ⁽⁴⁾

ب: (در جواب سؤال از اینکه: چرا این همه دعا می کنیم و مستجاب نمی شود و ملائکه باز می گویند: چرا دعا نمی کنید؟!): زیرا استجابت دعا شرطش توبه است، لذا ملائکه می گویند: این مشروط (دعا) را با شرطش (توبه) چرا به جا نمی آورید تا مستجاب شود؟ و چرا دعای تائب و دعای با توبه نمی کنید؟! ⁽⁵⁾

ج: البته فرق است بین اینکه با حالت تمرد و سرکشی بگوییم: توبه نمی کنیم، ولی آن‌چه را که می خواهیم به ما بده، زیرا این خلاف عبودیت و بندگی است، و بین اینکه بگوییم: خدایا! ما تائب به توبهِ حقیقی نیستیم، ولی طاقت بلا را هم نداریم و رفع آن را از تو می خواهیم، ما گناه‌کاریم و به گناه خود اقرار می کنیم، از ما توبه بر نمی آید و توبه‌مان حقیقی و دائمی نیست. مسلما منکر و متمرد با مقر و معترف و منقاد فرق دارند؛ چرا که این‌گونه خواستن و اجابت و عطا کردن خداوند از باب تفضل است، و جدای از باب شرط و مشروط، و مشروط بودن دعا به توبه است. به این صورت که بگوییم: بار إلها! ما مستوجب رحمت نیستیم و

اقرار می کنیم که اهلیت آن را نداریم، ولی تو اهلیت آن را داری و: «تجد من تعذبه غیری و لا أجد من یرحمنی سواک». ⁽¹⁾«تو کسی جز من را پیدا می کنی که عذاب کنی، ولی من غیر از تو کسی را نمی یابم که به من رحم کند». ⁽²⁾

شاهد

1- حجة الاسلام سید علی مدرسی (از وعاظ محترم قم) از قول آیة الله آخوند ملا معصوم‌علی همدانی: زمانی که در کربلا بودم، بچه‌ای از بالای مناره پرت شد.

پدرش با دست اشاره کرد و گفت: بمان!

بچه در هوا معلق ماند. کنار گنبد حضرت عباس (علیه السلام) ، نردبان آوردند و بچه را گرفتند و به زمین گذاشتند. پس از این جریان فهمیدم که پدرش آدم فوق‌العاده‌ای است. به سراغ او رفته و پرسیدم: شما چه کاره‌اید؟

گفت: من حمّالم و بار می برم. از اول جوانی تصمیم گرفتم، هیچ گناهی نکنم و نکردم. یک عمر خدا فرمود، من اطاعت کردم، و حال یک دفعه هم من از خدا خواهش کردم و او محبت کرد. ⁽³⁾

2- حاج سید حسین فرزند مرحوم سید محمد هندی از قول آقای حاج سید تقی کمالی: روزی در حرم مطهر حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) نشسته بودم. دیدم پسربچه‌ای که معلوم بود هنوز به حد تکلیف نرسیده، وارد حرم مطهر شد و مقابل ضریح حضرت ایستاد و چند کلمه‌ای به زبان عربی با حضرت صحبت کرد.

ناگهان مشاهده کردم که از سقف حرم مطهر، شمشیری که نصب بود، مقابل این پسربچه بر زمین افتاد و پسربچه هم آن را گرفت و حرکت کرد تا از حرم بیرون برود.

خدمه حضرت مانع از بردن آن شمشیر شدند و او را به اطاق کلیددار بردند و من هم به حمایت از آن پسر دنبالشان پیش کلیددار حرم حضرت به اطاق مخصوص کلیددار رفتم.

خدمه به کلیددار گفتند: او شمشیر را برداشته و دارد به منزلش می‌رود.

به من الهام شد که مطلبی را به کلیددار بگویم و آن این بود: شما دستور بدهید شمشیر را دوباره برده و سر جایش نصب کنند و آن پسر دوباره حرف‌هایش را با حضرت أبو الفضل العباس (علیه السلام) بزند، اگر عنایت حضرت (علیه السلام) باشد، باز شمشیر از طرف حضرت به او داده می شود و اگر نه که جریان تمام می شود.

کلیددار حرف‌های مرا قبول کرد.

به اتفاق هم وارد حرم مطهر شدیم. یکی از خدام شمشیر را هر چه محکم تر در جای اولش نصب کرد، به پسربچه نیز گفتیم بیاید.

او مقابل ضریح مطهر آمد و حرف‌هایش را به حضرت زد.

مجددا دیدیم شمشیر از سقف، جلو روی آن پسربچه افتاد و او آن را برداشت و رفت!

این‌جا بود که همه زائرین هلهله کردند و حرم، غرق در سرور و شادی شد.

من از آن پسر پرسیدم: این شمشیر را برای چه می خواهی؟

گفت: من با چند بچه دیگر در اطراف کربلا گوسفند می چرانیم. آن‌ها هر کدام برای خود وسیله دفاعی دارند، ولی من نداشتم. به آنان گفتم: می روم به حرم با صفای حضرت قمر بنی هاشم (علیه السلام) و از حضرت شمشیری را می گیرم و می آیم. حالا دیدی که حضرت به من شمشیر داد و من اکنون با حاجتِ روا شده، در حالی که حضرت شمشیری به من عنایت کرده، نزد آنان باز می گردم! ⁽¹⁾

3- ثابت بنانی: من همراه گروهی از عُبّاد بصره همچون ایّوب سجستانی و صالح مرّی و عتبه غلام و حبیب فارسی و مالک بن دینار ره‌سپار حجّ بودیم.

وقتی که داخل مکّه شدیم دیدم که شهر دچار کم آبی است و عدم بارندگی موجب تشنگی سختی بر مردم شده است.

پس اهالی مکّه و تمام حجّاج دست به دامن ما گشتند تا برایشان نماز باران بخوانیم، ما نیز داخل حرم شده و پس از طواف، خاضعانه و ملتمسانه از خداوند درخواست نمودیم، ولی اجابت نشدیم.

در همین حال بودیم که متوجّه شدیم جوانی رو به جانب ما دارد. حزن، سراسر وجود او را گرفته و اندوه آشفته‌اش ساخته بود.

او ابتدا چند دور طواف خانه کرد و سپس به ما رو نموده و گفت: ای مالک بن دینار! ثابت بنانی! ایّوب سجستانی! صالح مرّی! عتبه غلام! حبیب فارسی! ای سعد! عمر! صالح اعمی! ای رابعه! و ای سعدانه! و ای جعفر بن سلیمان!

همگی گفتیم: لبّیک! و سعدیک! ای جوان!

فرمود: آیا میان شما کسی نیست که محبوب خدای رحمان باشد؟!

گفتیم: ای جوان! وظیفه ما دعاست و بر آن حضرت اجابت!

فرمود: از مکّه دور شوید که اگر میانتان فردی محبوب رحمان بود حتماً اجابت می‌فرمود.

سپس نزد کعبه رسیده و به خاک افتاد و شنیدم که در سجده می‌گفت: آقای من! قسم به دوستی و محبّتت نسبت به من! این مردم را از باران خود سیراب ساز!

پس کلام آن حضرت به پایان نرسیده بود که باران شدیدی باریدن گرفت.

گفتم: ای جوان! از کجا فهمیدی که محبوب خدایی؟

فرمود: اگر محبوب خداوند نبودم مرا به زیارت خود نمی‌خواند و چون دعوت حقیقی فرمود، دریافتم که مرا دوست می‌دارد، پس او را به حبّ و دوستی‌اش نسبت به من سوگند دادم (و) وی نیز پذیرفت.

سپس امام (علیه السلام) در حالی که این اشعار را می‌سرود، بازگشت:

«هر که خدای را شناخت و معرفت پروردگار وی را بی‌نیاز نساخت، او بدبخت است.

در راه طاعت پروردگار هر چه به او رسد، هیچ زیانی را متوجّه وی نخواهد ساخت.

کردار بنده جز پرهیزگاری فایده‌ای ندارد، که تمام عزّت مختصّ پرهیزگار است».

گفتم: ای مردم مکّه! او که بود؟

گفتند: علی بن حسین بن علی بن أبی طالب (علیهم السلام) . ⁽¹⁾

نکته

ارزش و بهای گوهر تقوا آن‌قدر زیاد است که خداوند به متقین و پرهیزکاران حتی بدون دعا نیز خواسته‌های قلبی‌شان را مرحمت می‌کند.

روایت

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خدای عزّ و جلّ می‌فرماید: هر کس که به جای درخواست از من، به یاد و ذکرم مشغول باشد، (که بالاترین و عالی‌ترین مصداق ذکر خداوند، اطاعت از اوست) بهترین چیزی که به درخواست کننده از خودم می‌دهم، به او عطا می‌نمایم. ⁽²⁾

2- أبو حمزه: خداوند متعال خطاب به داود (علیه السلام) فرمود: ای داود! بی‌شک هیچ بنده‌ای از بندگانم مرا در دستوراتم اطاعت نمی‌کند مگر اینکه قبل از درخواست کردن، خواسته‌اش را برآورده می‌نمایم و قبل از اینکه مرا صدا بزند، جوابش را می‌دهم. ⁽³⁾

سخن اولیاء الله

جناب آقا شیخ مرتضی زاهد: من به این دلیل در این دنیا هیچ غم و غصه‌ای ندارم که من یک دوست و رفیقی دارم که هر چه نیاز داشته‌ام برایم فراهم کرده است. من هر کاری که داشته‌ام او مرا لنگ نمی‌گذارد و تا به حال هر چه از این دوست خواسته‌ام برای من انجام داده است هر چه خواسته‌ام! ... آن دوستی که تا به حال هر چه از او خواسته‌ام برای من‌فراهم کرده است خدا است، او خدا است، خدا... . ⁽⁴⁾

شاهد

آیة الله حسین شب زنده‌دار از آیة الله احمدی میانجی و ایشان از قول شخصی دیگر: خدمت مرحوم آیة الله العظمی میلانی بودیم. ایشان فرمودند: فلانی به زیارت مشهد آمده است؟

گفتم: نه!

چیزی نگذشت که دوباره فرمودند: فلانی به زیارت آمده است؟

گفتم: نه!

چیزی نگذشت که برای بار سوم فرمودند و من هم گفتم: نه!

اما چیزی نگذشت که دیدیم فلانی وارد شد و گفت: در خواب حضرت رضا (علیه السلام) را دیدم که فرمودند: آقای میلانی میل دارد شما را ببیند.

آن‌گاه آیة الله میلانی فرمودند: در حرم مطهر دیدم میل دارم شما را ببینم و شرم کردم که از حضرت رضا (علیه السلام) این مطلب را بخواهم. ⁽¹⁾

دوم: ترک گناه، بعد از دعا تا زمان وصول حاجت

سخن حجج الله

محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : بنده‌ای از خداوند متعال حاجتی دنیایی می‌خواهد پس، از شأن خداوند است که به زودی یا به کندی حاجتش را برآورده سازد که در این هنگام این بنده دست به معصیت می‌زند. خداوند خطاب به فرشته‌ای که مسول برآورده کردن حاجت اوست می‌فرماید: خواسته‌اش را نده چرا که او خشم و سخط مرا برانگیخت و مستحق محرومیت از لطف من شد. ⁽²⁾

تذکر: اگر گاهی از انسان معصیتی سر بزند و سریعا و حقیقتا از کارش توبه نماید بر اساس روایات چنین شخصی نیز مثل کسی است که گناه نکرده است، لذا باید مراقب باشیم که اگر دچار معصیت شدیم، فورا و به طور جدی توبه نموده و به سوی خدا برگردیم.

بعضی از گناهان است که صاحبان آن‌ها بعد از دعا و یاد خداوند، به جای مستجاب شدن دعایشان مورد لعنت خداوند قرار می‌گیرند، لذا این افراد باید قبل از دعا توبه واقعی نموده تا مورد لعن و نفرین پروردگار واقع نشوند.

سخن حجج الله

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خداوند تبارک و تعالی به داود (علیه السلام) وحی کرد: به جباران و سرکشان بگو: مرا یاد نکنند، زیرا هیچ بنده‌ای مرا یاد نمی‌کند جز اینکه من (نیز) او را یاد می‌کنم و اگر سرکشان مرا یاد کنند (من هم) آنان را یاد می‌نمایم، پس لعنتشان می‌نمایم. ⁽¹⁾

2- معصوم (علیه السلام) : ای عیسی! به ظالمان بنی اسرائیل بگو دعا نکنید و مرا نخوانید در حالی که از کسب حرام دوری ننموده و در خانه‌هایتان بت دارید، چون من قسم خورده‌ام که هر کسی مرا بخواند، او را اجابت کنم و اجابت من در مورد این‌ها لعن و نفرین من است تا جمعشان پراکنده گردد. ⁽²⁾

شاهد

محمد بن علی حسینی معروف به باعر: در سال 258 در شب نیمه ماه شعبان به قصد زیارت امام حسین (علیه السلام) عازم کربلا شدم.

قبل از حرکتم متوجه شدم که شب ولادت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و شیعیان برای دیدن او و به جهت حمد و شکر خداوند به خاطر این ولادت، به تضرع و التماس پروردگار می‌پردازند.

مادر من که قائل به ولایت اهل‌بیت (علیهم السلام) بود، گفت: پسرم! در کنار قبر أبا عبد الله الحسین (علیه السلام) از خداوند طلب کن تا خدمت‌گزاری امام حسن عسکری (علیه السلام) را روزیّ تو گرداند، همان‌طوری که پدرت علی بن عبد الله مدّتی توفیق خدمت‌گزاری حضرت را داشت.

من پیوسته خداوند را به أبی عبد الله (علیه السلام) قسم داده و او را در پیش‌گاه خداوند متعال واسطه قرار دادم تا به آرزویم یعنی خدمت‌گزاری مولایم امام حسن عسکری (علیه السلام) برسم.

نزدیک سحر که بسیار خسته بودم در گوشه‌ای استراحت کردم. ناگهان متوجّه شدم، شخصی بالای سرم مرا صدا زده و می‌گوید: أبو الفضل! مولایت أبا محمد، امام حسن (علیه السلام) دعایت را قبول کرد، پس حرکت کن و با اخلاصِ در این خواسته‌ات به سوی ما بیا.

به او گفتم: نامت چیست؟

گفت: سرور.

گفتم: سرور! من الان در وضعیتی نیستم که بتوانم به سامراء آمده و خدمت مولایم برسم، باید برگردم کوفه و خود را جهت خدمت‌گزاری حضرت، آماده کنم.

پاسخ داد: من وظیفه‌ام را انجام داده و پیام مولایم را رساندم، هر چه دوست داری انجام بده.

بعد از آن به کوفه بازگشته و مادرم را از منتّی که خداوند بر من گذاشته بود، آگاه کرده و حمد و شکر الهی را به جا آوردم.

مادرم گفت: پسرم! خداوند دعای من و تو را مستجاب کرد، دیگر جای نشستن نیست، سریع حرکت کن.

پس خود را آماده ساخته و با شخصی معروف به علی ذهبی روانه بغداد شدم و چون من جوانی بی‌تجربه بودم، مادرم سفارش مرا به او کرد.

هنگامی که وارد شهر بغداد شدیم، علی ذهبی با من به منزل عمویم که ساکن بغداد بود، آمد. در آن زمان مراسم جشن مسیحی‌ها بود. ما را هم دعوت نمودند.

پس ما را برای شرکت در جشن به محله رومی‌های مقیم بغداد برده و به خانه یک مشروب فروش مسیحی داخل کردند.

وقتی که وارد مجلس شدیم، سفره غذا پهن کردند و ما نیز با آن‌ها غذا خوردیم، سپس شراب آورده و بین افراد تقسیم کردند و از من هم خواستند که با آن‌ها از آن بنوشم، ولی من ننوشیدم.

آن‌ها دست بردار نبودند، این‌قدر اصرار کردند تا مرا مجبور ساختند تا نوشیدم. بعد از گذشت لحظاتی تعدادی نوجوان خوش سیما را وارد مجلس کردند و مردم با آن‌ها مشغول عمل زشت لواط گشتند و به این قناعت ننموده و مرا مجبور ساختند تا من نیز همان عمل زشت را انجام دهم.

پس شیطان مرا وسوسه کرد تا آنکه من نیز همانند دیگران مرتکب این گناه بزرگ گشتم.

چند روزی را در بغداد ماندم و سپس عازم سامراء شدم.

وقتی که به آن‌جا رسیدم، داخل دجله رفته و بعد از آنکه خود را شستشو دادم، لباس‌های پاکیزه پوشیده و به سمت مسجدی که کنار خانه مولایم امام حسن عسکری (علیه السلام) بود، راهی شدم.

گروهی در مسجد مشغول نماز بودند، من نیز با آن‌ها نمازم را خواندم.

چیزی نگذشت که سرورِ خادم، داخل مسجد شد. با خوشحالی به سویش دویدم. دستش را بر سینه‌ام گذاشته و مرا به عقب رانده و گفت: بگیر.

مقداری دینار در دستم انداخت و گفت: مولا و سرورم فرمود: این مال توست و به تو امر می‌فرماید: که حقّ ورود بر آن حضرت را نداری. به بغداد رفته و از هرجا که آمده‌ای به همان‌جا برگرد.

پس با گریه و اندوه به بغداد و از آن‌جا به کوفه برگشته و مادرم را از همه اتفاقاتی که افتاده بود، باخبر ساختم. سپس لباس خشن موئی پوشیده و پاهای خود را با زنجیر بسته و خود را زندانی نمودم تا اینکه امام عسکری (علیه السلام) در روز جمعه 8 ربیع الاول سال 260 به شهادت رسیدند و آن وقت بود که خود را از لباس موئی و زنجیر و زندان، آزاد ساختم. ⁽¹⁾

سؤال: شما از یک طرف می‌گویید: باید باتقوا بود تا خداوند دعایمان را مستجاب کند و از طرف دیگر بعضی روایات می‌گوید: خداوند صدای بندگان باتقوایش را دوست دارد، لذا حاجت آن‌ها را دیر می‌دهد تا صدای آن‌ها را بیشتر بشنود. بالأخره تقوا سبب مستجاب شدن دعا هست یا نه؟!

جواب: اولا: این‌ها با هم منافات ندارد چرا که می‌گوییم: بر اساس همه این روایات خداوند حاجت بندگان متقی را می‌دهد، اما به خاطر دوست داشتن صدای آن‌ها قدری دیرتر عطا می‌کند.

ثانیا: بر اساس روایاتی که می‌گوید: خداوند صدای افراد باتقوا را دوست دارد، اگر این افراد طوری با خداوند مأنوس باشند که حتی بعد از روا شدن فوری خواسته‌شان باز هم اهل دعا و ذکر و یاد خدا باشند غرض خداوند که همان شنیدن صدای اینان باشد، حاصل می‌گردد، لذا لزومی ندارد که دعایشان دیرتر مستجاب شود.

ع) مخالف نبودن دعا با سنن تکوین و تشریع

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : از خدا خواستم که نفرین دوست بر دوست خویش را مستجاب نکند. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : ای دعا کننده! از چیزهای ناممکن و غیر حلال (از خداوند) نخواه. ⁽²⁾

3- امیر‌المؤمنین علی (علیه السلام) (وقتی شنیدند مردی می‌گوید: خدایا! من از امتحان و آزمایش به تو پناه می‌برم [مرا آزمایش مفرما] به او فرمودند): تو را می‌بینم که از مال و فرزندت (به خداوند) پناه می‌بری. خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ» ⁽³⁾«همانا اموال و اولادتان آزمایش (شما) هستند». و لیکن بگو: خدایا! از آزمایشات گمراه کننده به تو پناه می‌برم. ⁽⁴⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : مردی در نزد پدرم نشسته بود. پس گفت: بار إلها! ما را از همه خلقت بی نیاز کن. پدرم به او فرمود: این‌طور مگو، بلکه بگو: بار إلها! ما را از خلق بدت بی‌نیاز کن، زیرا مؤمن از برادر مؤمنش بی‌نیاز نیست. ⁽⁵⁾

5- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : و هر کس از (ماه) رجب 15 روز روزه بگیرد، خداوند عزّ و جلّ هر حاجتی را برایش برآورده سازد مگر اینکه از خداوند ارتکاب معصیت بخواهد یا در مورد قطع رحم دعا نماید. ⁽⁶⁾

سخن اولیاء الله

شهید مرتضی مطهری: شرط دیگر دعا این است که برخلاف نظام تکوین یا نظام تشریع نباشد. دعا استمداد و استعانت است برای اینکه انسان به هدف‌هایی که خلقت و آفرینش و تکوین برای او قرار داده و یا تشریع و قانون آسمانی الهی - که بدرقه تکوین است - معین کرده، برسد. دعا اگر به این صورت باشد شکل یک حاجت طبیعی به خود می‌گیرد و دست‌گاه خلقت به حکم تعادل و توازنی که دارد و هر جا احتیاجی هست

فیض و مدد می‌رسد، او را یاری و کمک می‌کند. و اما خواستن و طلب چیزی که برخلاف هدف تکوین یا تشریع است، مانند خواستن خلود در دنیا یعنی عمر جاویدان که مرگ هرگز به سراغش نیاید یا خواستن قطع رحم، قابل استجابت نیست؛ یعنی این‌گونه دعاها مصداق واقعی دعا نمی‌باشند. ⁽¹⁾

سؤالات

سوال اول: در دعاهایی که از ائمّه معصومان (علیهم السلام) به ما رسیده است، دعاهایی می‌بینیم که هرگز مستجاب نخواهد شد. چرا ائمه (علیهم السلام) دستور داده‌اند که چنین دعاهایی را بخوانیم؟ مثلًا در دعاهای ماه رمضان - که به عنوان تعقیب نماز خوانده می‌شود- آمده است: «اللَّهُمَّ اقْضِ دَیْنَ کُلِّ مَدْینٍ» ⁽²⁾«پروردگارا! بدهی تمام بده‌کاران و وام تمام وام گیرندگان را عطا بفرما» در حالی که این خواسته تحقق نمی‌یابد مخصوصاً، در عصر و زمانی که ما زندگی می‌کنیم؛ زیرا زندگی دنیای فعلی به گونه‌ای است که همه مردم برای خود وام و بده‌کاری فراهم می‌کنند و اساساً، دنیای بدون بده‌کاری و وام خیالی بیش نیست، بنا بر این، هدف از این‌گونه دعاها چیست؟

جواب: وام و بده‌کاری بر دو قسم است؛ نخست وام‌ها و بده‌کاری‌هایی که زمینه پرداخت آن فراهم است؛ مثل وام‌هایی که تجّار و کسبه می‌گیرند و معاملاتی انجام می‌دهند و تا زمان قسط آن نیز مال مورد نظر را می‌فروشند و بده‌کاری را می‌پردازند، یا وام‌هایی که افراد حقوق‌بگیر دریافت می‌کنند و از محل حقوق خود آن را می‌پردازند.

قسم دوم وام‌هایی است که زمینه پرداخت ندارد و در عین حال، انسان مجبور به گرفتن آن است و در پرداخت آن عاجز و ناتوان می‌شود. ظاهراً منظور از دعای فوق وام‌های قسم دوم است نه اوّل.

در وام‌های قسم دوم، نه تنها دعا برای اجابت آن پسندیده و اجابت آن امکان‌پذیر است، بلکه بنا بر دستورات اسلام، باید برای تحقّق آن گام‌های عملی نیز برداشته شود؛ چه این‌که در یک جامعه اسلامی کامل - که همان جامعه امام زمانی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است - حتّی یک گرسنه هم نباید وجود داشته باشد. «اللَّهُمَّ اشْبِعْ کُلَّ جائِعْ» ⁽³⁾یک برهنه نباید باشد. «اللَّهُمَّ اکْسُ کُلَّ عُرْیانٍ» ⁽⁴⁾یک فقیر و نیازمند نباید باشد. «اللَّهُمَّ اغْنِ کُلَّ فقیرٍ» ⁽⁵⁾و نهایتاً یک بده‌کار نیز نباید باشد.

شاهد این مطلب روایت مفصّلی است به این مضمون که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که «خداوند دقیقاً نیازِ نیازمندان را محاسبه کرده و به مقدار نیاز آن‌ها در اموال ثروتمندان زکات قرار داده است. اگر نیاز فقرا بیشتر بود، خداوند مقدار زکات را بیشتر می‌کرد». ⁽¹⁾

یعنی اگر همه مردم به قوانین الهی عمل کنند و وجوهات شرعی خود را بپردازند، گرسنه‌ای یافت نخواهد شد. و اگر اکنون گرسنگان و برهنگان و فقرایی در سطح جامعه دیده می‌شوند، به خاطر نافرمانی و سرپیچی ثروتمندان از دستورات الهی و نپرداختن وجوه شرعیّه است، بنا بر این در جامعه امام زمانی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، نه گرسنه‌ای یافت می‌شود؛ نه برهنه‌ای وجود دارد؛ نه فقیر و نیازمندی خواهد بود، و نه بده‌کارِ وامانده‌ای می‌یابید و دعا در رفع این گرفتاری‌ها دور از اجابت نیست. ⁽²⁾

سؤال دوم: اگر خواسته و حاجت باید مشروع باشد، پس چرا دعای شیطان که از خداوند خواست به او تا قیامت مهلت دهد و بدین وسیله انسان‌ها را گمراه سازد، مستجاب شد؟!

جواب: اگر خدا دعای شیطان را برای طول عمر و گمراه کردن بندگانش پذیرفت بر اساس مصالحی بود که خود می‌داند که مثلا علماء یکی از فوائد وجود شیطان را ساخته شدن انسان در زد و خوردهایش با این موجود موذی می‌دانند تا به مقامات بالای انسانی و ملکوتی نائل گردد.

سؤال سوم: آیا لعن و نفرین کردن بر دیگران جایز است؟!

جواب: خداوند در قرآن سه دسته را لعنت فرموده است:

1- کفار.

2- فاسقین.

3- ظالمین.

لذا اگر مطمئن شویم که شخصی جزء یکی از این سه گروه است می‌توان او را به خاطر کفر یا فسق یا ظلمش لعن کرد، اما شیعیان اهل‌بیت (علیهم السلام) و لو گنه‌کار و فاسق و ظالم هم که باشند را نمی‌توان لعن و نفرین نمود.

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : و بپرهیزید از اینکه دعایتان لعن و خواری (دیگران) باشد، زیرا خدای عزّ و جلّ آن را در کتابش محکوم کرده است، پس خدای عزیز و جلیل فرموده: «پروردگارتان را در حال تضرع و خشوع

و پنهانی صدا بزنید، زیرا بلاشک او تجاوزکاران را دوست ندارد»، بنا بر این هر کس دعایش لعن و خواری (دیگران) باشد، جزو تجاوزکاران است (و خداوند او را دوست ندارد). ⁽¹⁾

2- موسی بن جعفر الکاظم (علیهما السلام) (در پاسخ زید نرسى که می‌پرسد: مردى از شیعیان شما شراب می‌نوشد و مرتب گناهان هلاکت بار مى‌شود آیا از او بیزارى جوئیم؟): از کار او بیزارى کنید نه از خودش، او را دوست دارید و کارش را دشمن.

(راوی می‌گوید: می‌توانیم او را فاسق و فاجر بنامیم؟

فرمود:) نه! فاسق و فاجر آن کافری است که ما را انکار می‌کند و دشمن دوستان است خداوند نخواسته دوست ما فاسق و هرزه باشد اگر چه هر عملى را انجام دهد ولى شما او را فاسق العمل و هرزه کار بگوئید، مؤمن النفس و پلید کردار، پاک جان و پاک بدن بدانید، به خدا دوست ما از دنیا نرود مگر اینکه خدا و پیامبرش و ما از او راضى باشیم خداوند او را با همه گناهانش با صورت سفید، و عورت پوشیده، آسوده خاطر، محشور سازد (و) ترس و اندوهى بر او نیست، زیرا از دنیا بیرون نمی‌رود مگر اینکه از گناهان پاک مى‌شود یا با گرفتارى مالى یا جانى یا گرفتارى دیگرى در مورد فرزند یا مرض و کسالت و پست‌ترین چیزى که دوست ما با ابتلاء به آن از گناه پاک مى‌شود مناظر وحشتناک است که خدا در خواب به او نشان می‌دهد و صبح با حزن و اندوه بیدار مى‌شود و این خواب ترسناک، کفاره گناه او مى‌شود، یا ترسى که از حکومت‌هاى باطل در دل او جا می‌گیرد، یا اینکه دم مرگ جانش به سختى گرفته مى‌شود، پس خدا را ملاقات می‌کند در حالى که از گناهان پاک است، خاطرش به محمّد و امیرالمؤمنین (علیهما السلام) آسوده است، سپس پیشاپیش او یکى از دو امر است؛ رحمت پرگسارش خداوند که از گناهان تمام مردم زمین به مراتب وسیع‌تر است و شفاعت محمّد و امیرالمؤمنین (علیهما السلام) . اگر رحمت واسعه خداوند او را نگیرد شفاعت پیامبر و امیرالمؤمنین (علیهما السلام) او را دریابد و آنگاه مشمول رحمت واسعه خداوند شود. ⁽²⁾

سؤال چهارم: آیا اگر بر کسی لعن و نفرین بفرستیم آیا واقعا آن شخص مورد لعن و نفرین واقع می‌شود یا خیر؟

جواب: لعنت به معنای دوری از رحمت است و وقتی کسی را لعن می‌کنیم یعنی از خداوند می‌خواهیم که او را از رحمت خویش محروم نماید تا پس از کنار رفتن رحمت الهی، بلا و مصیبت و گرفتاری به سراغ آن شخص بیاید. بر اساس روایات اگر کسی، کس دیگر را لعن نماید اگر آن شخص مستحق لعن باشد (مثلا کافر، ظالم یا فاسق باشد) این لعن بر آن شخص مؤثر واقع می‌شود و او دچار گرفتاری می‌گردد و اما اگر مستحق لعن نباشد این لعن به خود شخص لعنت کننده برگشته و وبال خودش می‌شود، لذا معصوم (علیه السلام)

می‌فرماید: «(خداوند می‌فرماید:) ای آدمی‌زاد! مخلوقات را لعنت نکنید که (در صورت عدم استحقاق آن‌ها) آن لعن به خودتان برمی‌گردد». ⁽¹⁾

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : کسی که به گروهی احسان و نیکی نماید، و آن‌ها از او تشکر ننمایند، سپس نفرینشان کند، نفرینش مستجاب می‌شود. ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هنگامی‌که شخصی لعن می‌فرستد این لعن بین شخص لعنت کننده و فرد لعنت شده می‌چرخد، پس اگر شخص لعنت شونده مستحق باشد لعنت به او می‌رسد و اگر مستحق نباشد به خود لعنت کننده برمی‌گردد (و به خاطر این لعن کردنش) نسبت به شخص لعنت شونده به لعنت سزاوارتر می‌شود، بنا بر این از لعنت کردن شیعه بپرهیزید که به خود شما می‌رسد. ⁽³⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : بی‌تردید بنده‌ای مظلوم می‌باشد، (اما همین بنده مظلوم) آن‌قدر (بر علیه ظالم) دعا (و نفرین) می‌کند، که خودش (نسبت به آن ظالم)، ظالم می‌شود. ⁽⁴⁾

4- حسن بن علی العسکری (علیهما السلام) : هنگامی‌که دو نفر از یک‌دیگر ناراحت شده و بر هم لعنت بفرستند، آن دو لعنت بالا می‌رود پس، از پروردگارشان اذن می‌خواهند که هر کدام از آن‌ها به شخص لعنت شونده برسد. خداوند خطاب بر ملائکه می‌فرماید: نگاه کنید اگر یکی از این دو لعنت کننده مستحق لعن باشد، هر دو لعن را متوجه او کنید و اگر هر دو مستحق باشند، لعن هر یک را به دیگری برسانید و اگر هیچ کدام به خاطر مؤمن بودنشان مستحق نباشند و ناراحتی‌شان باعث لعن کردنشان شده، پس هر دو لعنت آن‌ها را متوجه یهودیانی که خوبی و وصف حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و یاد و زیبائی (کمال) علی (علیه السلام) را پنهان کرده و ناصبیانی که فضل علی (علیه السلام) را پوشانده و منکر می‌شوند، نمایید. ⁽⁵⁾

سؤال پنجم: آیا اینکه بعضی افراد به وسیله دعا می‌خواهند بخت کسی را ببندند یا رابطه زن و شوهری را بر هم بزنند و یا خیلی کارهای خلاف دیگر، این‌چنین دعاهایی با وجود اینکه مشروع نیست آیا مستجاب می‌شود؟

جواب: باید گفت شواهد و قرائنی در کار است که اثبات می‌کند چنین دعاهایی نیز می‌تواند مستجاب شود.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : نوشتن دعا اثر ندارد مگر در سه جا: در تب یا چشم زخم یا خونی که بند نیاید. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هرگاه کسالتی پیدا می‌کرد یا به چشم زخمی مبتلا می‌شد یا دچار سردرد و صداع می‌گشت، دو دستش را باز می‌کرد و فاتحة الکتاب (سوره حمد) و معوّذتین (سوره فلق و ناس) را می‌خواند (و) سپس دو دستش را به صورتش می‌مالید و آن مشکل برطرف می‌شد. ⁽²⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب سؤال از دعا نویسی [دعاهایی که می‌نویسند] که آیا قضاء و قدر را رفع می‌کند؟): آن دعاها هم جزء قضاء و قدرند (و اثر می‌گذارند). ⁽³⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : سه دعا است که از خداوند تعالی محجوب نمانده و مستجاب می‌گردد؛ دعای پدر به نفع فرزند نیکوکارش و دعای او بر علیه فرزندش وقتی که او راعاق می‌کند... . ⁽⁴⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هنگامی‌که حضرت ابراهیم (علیه السلام) ملکوت و باطن آسمان‌ها و زمین را دید، مشاهده نمود که مردی مشغول زناست، پس بر او دعا نموده و آن مَرد مُرد. سپس مرد دیگری را مشغول زنا دید، پس بر او دعا نموده و او نیز مرد و دفعه سوم سه نفر را دید که مشغول زنایند بر آنان نیز دعا کرده و آن‌ها مردند. پس خداوند به او وحی کرد ای ابراهیم! دعای تو مستجاب است، اما بندگان مرا نفرین نکن چرا که اگر می‌خواستم آن‌ها را خلق نمی‌کردم. ⁽⁵⁾

توضیح: از این روایت برداشت می‌شود که: چون خداوند ابراهیم (علیه السلام) را نهی از دعای بر علیه این دسته بندگانش می‌کند، بنا بر این دعای ابراهیم (علیه السلام) نابه‌جا و نادرست بوده و اما با این وجود مستجاب شده، پس در مورد بحث ما نیز با اینکه اشخاصی که بر علیه‌شان دعا می‌شود ممکن است که لایق دعای بد نباشند، اما دعای شخصی دعا نویس و... بر علیه‌شان مستجاب می‌گردد.

6- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : سه گروهند که دعایشان مستجاب نمی‌شود؛ مردی که بر زنش (که باعث ناراحتی شوهر است) دعامی‌کند، اما چون اختیار آن زن به دستش است و اگر بخواهد می‌تواند او را طلاق دهد (اما طلاق نمی‌دهد)، دعایش مستجاب نمی‌شود. و دیگری مردی است که حقی بر گردن دیگری دارد و به هنگام دادن آن حق، کسی را شاهد نگرفت و سپس آن‌فرد بده‌کار حقش را انکار می‌کند و این بر علیه او دعا می‌کند، اما دعایش مستجاب نمی‌شود چرا که شاهدی بر حقش نگرفته است و... . ⁽⁶⁾

توضیح: مفهوم حدیث این می‌شود که اگر آن شوهر از طلاق، و این طلب‌کار از شاهد، کمک گرفته و آن وقت مشکلی پیش می‌آمد، دعایش مستجاب می‌شد. یا اینکه اگر آن شوهر به هر دلیلی نمی‌توانست زنش را طلاق دهد و این طلب‌کار به هر علتی قدرت شاهد گرفتن نداشته دعایشان مستجاب می‌شد.

دلیل دیگر ما علاوه بر روایات فوق، وحدت بحث دعا، چشم زخم، سحر و... است. نظر مشهور علماء در بحث چشم زخم و بسیاری از علماء دیگر در مبحث سحر این است که این گونه اعمال با وجود اینکه نابه‌جا و نابه‌حق هم استفاده شوند، موثرند. دعای منفی و بد کردن نیز هیچ فرقی با این‌گونه بحث‌ها ندارد و می‌تواند مؤثر باشد.

7- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : ... صحیح‌ترین تعریف سحر این است که آن مانند طبّ می‌باشد، ساحر کسی را جادو می‌کند در نتیجه از نزدیکی با زنان می‌افتد، پس نزد طبیب رفته و از راه دیگری او را علاج کرده، و درمان می‌شود. ⁽¹⁾

سؤال ششم: حال با توجه به این‌که می‌گویید: چنین دعاهای منفی‌ای نیز مثل چشم زخم و سحر مؤثرند، پس معنای حرف شما این است که خداوند با قبول تأثیر این گونه امور، به گناه و معصیت و فساد کمک کرده است که چنین چیزهایی در خداوند راه ندارد؟ و اگر بگویید: خداوند به این گونه امور أثر نمی‌دهد بلکه خود این امور مؤثرند، معنای این حرف نیز خلاف توحید است چرا که قائل به وجود موجودی مؤثر در کنار خداوند، شده‌ایم.

جواب: اولا در جای خودش با ادله مختلف ثابت شده که نیروی مؤثر دیگری در هستی به جز خداوند وجود ندارد و تنها مؤثر در هستی خود خداوند متعال است.

سخن الله

هیچ کسی نمی‌تواند ضرری برساند مگر با اذن و خواست خداوند. ⁽²⁾

ثانیا: دعای بد و چشم زخم و سحر جزء اسباب و علل هستند و مثلا همان‌طورکه خداوند از فرود آمدن چاقوی ظالم بر گلوی مظلوم ممانعت نمی‌کند همان‌طور هم جلوی تأثیر دعای بد و چشم زخم و سحر را نمی‌گیرد.

ثالثا: علت اذن خداوند و تأثیر بخشیدنش به این گونه امور بر اساس مصالحی است. بسیاری از ما انسان‌ها به خاطر گناهان و اعمال زشتمان لایق و سزاوار مجازاتیم و خداوند بندگانش را به وسیله گرفتاری‌ها، بیماری‌ها، اختلافات بین زن و شوهر و... تنبیه نموده تا کفاره گناهانشان باشد.

و یا مثلا اگر بنا باشد دنیا همیشه بر وفق مراد ما باشد حب دنیا در دل ما جای گرفته و از آخرت غافل می‌مانیم، لذا سختی‌ها و گرفتاری‌های ناشی از دعای بد و چشم زخم و سحر می‌تواند جلوی این دلبستگی خطرناک را بگیرد.

و یا با گرفتار شدن و اندوهگین شدن، به خداوند روی آورده و با او مناجات نموده و به دنبالش به خداوند نزدیک می‌گردیم.

این‌ها همه تنها گوشه‌ای از مصالحی است که خداوند برای دعای بد، چشم زخم و سحر قرار داده است شاید شنیده باشید که بعضی طبیب‌ها برای درمان بعضی امراض، عقرب به جان مریضشان می‌اندازند تا زهر موجود در این موجود، سبب درمان آن امراض گردد. حکایت خداوند و مصائبی که به وسیله این گونه امور بر ما می‌فرستد، حکایت چنین اطبّائی است.

شاهد

صفوان بن یحیی: با امام رضا (علیه السلام) در مدینه همراه با گروهی از کنار شخصی که نشسته بود، گذر نمودیم.

در این هنگام آن شخص نشسته گفت: این امام رافضیان است.

من به امام رضا عرض کردم: آیا سخن این مرد را نشنیدید؟

فرمودند: بله! او مؤمنی است که ایمانش در حال کامل شدن است (اما هنوز کامل نشده).

وقتی که شب شد حضرت بر آن شخص دعا کردند، پس دکانش سوخت و مابقی اموالش هم دزد برد.

روز بعد همان شخص دیروزی را دیدم که خاضع و فقیر، در مقابل امام رضا (علیه السلام) است. حضرت امر کردند که چیزی به آن شخص کمک کنند. سپس فرمودند: ای صفوان! او مؤمنی است که ایمانش در حال کامل شدن است و آتش گرفتن مغازه و سرقت مابقی اموالش به مصلحت او است. ⁽¹⁾

رابعا: خداوند ابزار مقابله با این گونه امور را در اختیار ما گذاشته و امر فرموده که: به آن‌ها تمسک جوییم. مثلا فرموده: صدقه دهید، دعا کنید، صله ارحام نمایید و... که همه این‌ها مانع و رافع گرفتاری‌های ناشی از دعای بد و چشم زخم و سحر است.

سؤال هفتم: آیا لعن و نفرین فرستادن بر خود جایز است؟ آیا چنین دعاهایی نیز مستجاب می‌شود؟

جواب: جواب این سؤال شبیه همان «سؤال از جایز بودن لعن و نفرین» دیگران است، بنا بر این همان‌طور که آن‌جا گفتیم، لعن و نفرین فرستادن بر کسی که شیعه است، حرام می‌باشد، خواه آن شخص، خود انسان باشد و خواه دیگری مگر در موارد خاص که مثلا یکی از آن‌ها بحث ملاعنه ⁽²⁾است.

و اما اینکه آیا نفرین و لعن و دعای بد خود انسان بر علیه خودش نیز مستجاب می‌شود، جوابش مثبت است.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) (خطاب به مردی که شنید پیامبر در نماز سوره قارعه را می‌خواند و دعا کرد که خداوند، او را به سبب گناهانش در همین دنیا عذاب کند و بعد بیمار شد): بد حرفی زدی. چرا نگفتی: رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ (خدایا! در دنیا به من خیر و خوبی داده و مرا از عداب آتش نگه دار)، پس پیامبر برایش دعا کرد و او خوب شد. ⁽¹⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : بر خودتان جز دعای خیر (دعای دیگری) نکنید، زیرا ملائکه برای دعاهایتان آمین می‌گویند. ⁽²⁾

3- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : خود و فرزندان و خدمت‌کاران و مالتان را نفرین نکنید تا از طرف خداوند با زمانی که در آن دعا مستجاب می‌گردد، مصادف شود. (خود و فرزندان و خدمت‌کاران و مالتان را نفرین نکنید، زیرا بعضی اوقات است که دعا در آن مستجاب است و ممکن است این نفرین شما در آن وقت باشد). ⁽³⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : راه‌های نجات و راه‌های هلاکت و نابودی خویش را بشناس تا در دعایت از خداوند چیزی که چه بسا هلاکتت در آن است در حالی که خیال می‌کنی نجاتت در آن است را نخواهی. ⁽⁴⁾

توضیح: این‌جا نیز درخواست هلاکت و نابودی خویشتن از خداوند (ولو خود انسان نداند) مستجاب می‌شود و الا دیگر محلی برای این سخن امام: «راه‌های نجات و هلاکتت را بشناس تا نابودیت را از خداوند نخواهی» نبود.

5- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : امام سجاد (علیه السلام) مردی را در حال طواف کعبه دیدند که مشغول این دعا بود: بار إلها! از تو صبر می‌خواهم. حضرت بر کتف آن شخص زدند و فرمودند: با این دعا از خدا بلا خواستی. (این گونه دعا نکن بلکه) بگو: خدایا! از تو عافیت وشکر بر عافیت می‌خواهم. ⁽⁵⁾

توضیح: بنا بر حدیث، چنین می‌توان برداشت نمود که: اگر انسان برای خودش بلا و گرفتاری نیز بخواهد (ولو خودش نداند) خداوند آن را نصیب انسان می‌کند و الّا معنا نداشت که حضرت او را از چنین دعایی منع نموده و دعای بی‌درد سر را به او بیاموزد.

شاهد

یکی از دوستان حاج شیخ رجب‌علی خیاط: زمانی بود که وضع کاسبی من به هم خورد و از این بابت ناراحت بودم، تا اینکه روزی جناب شیخ از من پرسید: چرا ناراحتی؟ و من هم جریان را برای ایشان تعریف کردم.

فرمودند: مگر تعقیبات نمی‌خوانی؟

عرض کردم: چرا می‌خوانم.

فرمودند: چه می‌خوانی؟

عرض کردم: من دعای صباح حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) را می‌خوانم.

فرمودند: به جای دعای صباح، سوره حشر و دعای عدیله را در تعقیبات بخوان تا مشکلات شما مرتفع شود.

عرض کردم: چرا دعای صباح را نخوانم؟

فرمودند: این دعا فقرات و نکاتی دارد که فرد باید توانایی و کشش آن را داشته باشد. امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این دعا از باری تعالی درخواست می‌فرمایند که: خدایا! دردی به من عطا فرما که در آن لحظات هم از یادت غافل نشوم، لذا این دعا ظرفیت خاص خود را نیاز دارد و شما بدون داشتن ظرفیت لازم دعای صباح را خوانده‌ای و چنین مشکلاتی برای شما ایجاد شده است، بنا بر این شما به جای دعای صباح، سوره حشر و دعای عدیله را بخوان، إن شاء اللّه مشکلات مرتفع می‌شود.

پس از مدتی که شروع به خواندن سوره حشر و دعای عدیله نمودم، یکی از رفقا ده هزار تومان به من قرض داد.

با آن پول کار کردم، منزل هم خریدم و کم‌کم کارم راه افتاد. ⁽¹⁾

ف) نبودن دعای مستجاب شده‌ای بر‌خلاف دعای جدید

سخن اولیاء الله

محدث نوری: این مانع (مستجاب شدن دعای قبلی که ضد دعای جدید است) در میان مردم شایع است، زیرا بسیاری از خداوند توفیق طاعت و دوری از گناه می‌خواهند و حال آنکه این طاعت و دوری از گناه غالبا متوقف است بر انواع بلا و نقص در مال و جان و اهل، و خداوند چنین دعاهایی را مستجاب می‌کند و وقتی که می‌خواهد آن‌ها را برای مستجاب شدن دعایشان (مطیع خدا شدن و پرهیز از گناه) با بلا امتحان کند مردم درصدد برطرف شدن آن بلا می‌گردند در حالی که این دعای دوم، خلاف خواسته اوّلشان است. ⁽²⁾

شاهد

امام عسکری (علیه السلام) : سلمان فارسی بر گروهی از قوم یهود عبور کرده و برخی از فضائل پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را بیان نموده و از خداوند خواست به او زبانی برای تمجید و ثنایش، و قلبی شاکر بر نعمت‌ها و صابر بر بلاها دهد و خداوند دعایش را اجابت فرمود.

یهودیان برای امتحان سلمان، او را با تازیانه زدند... .

سلمان فقط گفت: خدایا! مرا بر بلا شکیبا گردان.

و وقتی که یهودیان خسته شدند، گفتند: ای سلمان! ما گمان نمی‌کردیم با این شکنجه، جانی در بدنت بماند. چرا از پروردگارت نمی‌خواهی ما را از تو باز دارد؟

گفت: نه، چون این برخلاف دعای صبر (ی است که کرده‌ام)... .

دوباره او را تازیانه زدند و وقتی که خسته شدند، گفتند: ای سلمان! اگر تو به خاطر ایمانت به محمد (صلی الله علیه و آله) پیش خدا ارزشی داشتی، دعایت را مستجاب کرده و ما را از تو باز می‌داشت.

گفت: شما چقدر نادانید! خداوند چگونه دعایی که خلاف صبری که از او خواسته‌ام است را اجابت کند، من از او صبر خواستم نه بازداشتن شما، تا شما را از من باز دارد و ضد دعای من باشد. ⁽¹⁾

ص) نبودن مظلمه و حقی بر گردن و ذمه دعا کننده

سخن حجج الله

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خداوند تبارک و تعالی بر حضرت مسیح (علیه السلام) وحی فرستاد: ... و به آنان (سران و بزرگان بنی اسرائیل) خبر بده که من دعای احدی از آنان را در حالی که حق احدی از مخلوقاتم بر عهده اش باشد، مستجاب نخواهم کرد. ⁽²⁾

ق) نبودن دعا برای رفع ظلمی‌که خود دعا کننده آن را به دیگری نموده باشد

روایت

1- تورات (خداوند خطاب به بنده): بلاشک هر‌گاه که تو شروع به نفرین بنده‌ای از بندگانم که به تو ظلم کرده، بنمایی، از بندگانم کسی است که به خاطر ظلم تو به او، تو را نفرین می‌کند، پس اگر دوست داری، هر دو نفرین را مستجاب می‌کنم (هم نفرین تو بر کسی که به تو ظلم کرده و هم نفرین کسی که تو به او ظلم نموده‌ای)، و اگر هم دوست داشته باشی هر دو نفرین را تا قیامت به تأخیر می‌اندازم (پس این‌قدر بر نفرینت بر علیه کسی که به تو ظلم کرده، اصرار نورز). ⁽³⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خدا تبارک و تعالی فرمود: به عزت و جلالم قسم! (که) دعای ستم‌دیده‌ای در رابطه با ستمی که به او شده در حالی که مثل آن ستم را به دیگری نموده باشد، مستجاب نمی‌کنم. ⁽¹⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر‌گاه به کسی ظلم شود و او شروع به نفرین بر ظالم نماید، خدای جل جلاله می‌فرماید: این‌جا شخص دیگری است که به اعتقاد اینکه تو به او ظلم کرده‌ای، تو را نفرین می‌نماید، پس اگر می‌خواهی، نفرین هر دوی شما را مستجاب می‌کنم و اگر هم خواستی، نفرینتان را به تأخیر می‌اندازم تا مشمول عفوم شوید. ⁽²⁾

ر) مانع نبودن دعای بنده مقرب‌تری در مقابل دعای او

سخن اولیاء الله

محدث نوری: (یکی از موانع دعا این است که) دعای بنده مقرب‌تر و فرمان‌برتری برخلاف دعای شخص داعی باشد. چنان‌چه صاحب مزرعه‌ای دعا کند که خدا به او برکت دهد و کسی که از این شخص ظلمی دیده (و در نزد خدا مقرب‌تر است) بر او نفرین کند یا مثلا کسی، کس دیگری را نفرین کند، اما بنده مقرب‌تری نجات شخص نفرین شده را خواسته باشد. ⁽³⁾

ش) ظالم را در ظلمش معذور ندانستن

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر کس ظالمی را در ظلمش معذور بداند (و بگوید: ظلم او درست و به‌جاست)، خداوند شخصی را بر او مسلط می‌گرداند که به او ظلم نماید، پس اگر دعا کند دعایش مستجاب نشود و خداوند به واسطه ستمی که به او رسیده، به او پاداش و اجر نمی‌دهد. ⁽⁴⁾

ت) بی‌اثر بودن دعای بدون تلاش

ممکن است بعضی در ذهنشان این باشد که اگر فقط به صرف دعا اکتفا نموده و دست به تلاش نزده یا آن‌چنان‌که باید تلاش نکنند باز هم به مقصودشان خواهند رسید. اما از آن‌جا که یکی از سنت‌ها و قوانین الهی قانون اسباب و علل است و کار و تلاش نیز یکی از این اسباب و وسایل است، بدون کار و تلاش خواسته انسان محقق نخواهد شد و باید «با توکل زانوی اشتر بست».

و بر اساس همین سنت است که خداوند جلوی ظلم ظالمین را با نیروی غیبی‌اش نگرفته و به آن‌ها اجازه می‌دهد تا بر اساس اختیارشان به ظلم و جنایت بپردازند.

سخن الله

همانا خداوند، اوضاع و احوال قوم و گروهی را تا خود آن قوم و گروه (آن را) تغییر ندهند، تغییر نمی‌دهد. ⁽¹⁾

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هر کس بعد از اینکه دانست کسی شارب‌الخمر است، امانتی را به او بسپارد، دیگر خدای عزّ و جلّ، ضامن او نبوده و اجری نداشته و چیزی برایش جایگزین نمی‌شود. ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : بعضی افراد دعایشان مستجاب نمی‌شود. از جمله آن‌ها کسی است که به دیگری تا مدت معینی قرض می‌دهد، اما نه نوشته‌ای از او می‌گیرد و نه شاهدی بر آن قرار می‌دهد. و دیگر کسی که ارحام خود را نفرین نماید. (سوم) مردی که زنش او را تا حد توان مرد بیازارد، و او در این میان، زن خویش را نفرین نموده و می‌گوید: خدایا! مرا از دست زنم راحت کن. پس خداوند به او می‌فرماید: بنده‌ام! آیا امر زنت را به تو نسپردم؟ اگر بخواهی (می‌توانی) طلاقش دهی و اگر اراده نمائی (می‌توانی) طلاق ندهی. (چهارم) کسی است که خدای متعال به او ثروتی داده، سپس (آن‌قدر) در راه خیر و تقوا خرج می‌کند که دیگر چیزی از آن باقی نمی‌ماند و در این حال از خداوند ثروت می‌خواهد، پس پروردگار تبارک و تعالی به او خطاب می‌نماید: آیا به تو رزق و روزیّ نداده و بی‌نیازت نساختم؟ پس چرا میانه‌روی نکردی؟ و چرا اسراف و زیاده‌روی می‌نمایی؟ بی‌شک من اهل اسراف را دوست ندارم. (پنجم) مردی که در خانه نشسته و دعا می‌کند که خداوند روزیّش را برساند، در حالی که از خانه خارج نشده و همان‌طور که خداوند، امر (به کار کردن) نموده، (با کار) فضل او را به دست نمی‌آورد. خداوند به او می‌فرماید: ای بنده من! دنیا را که بر تو حرام نکرده‌ام و چیزی در اعضاء و جوارحت که نینداخته‌ام (بدنت سالم است) و زمین من (هم که) وسیع است، پس چرا از خانه خارج نشده و به دنبال روزیّ نمی‌روی؟ ... . ⁽³⁾

3- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : پنج نفرند که دعایشان مستجاب نمی‌شود: (اول) مردی که خداوند طلاق زنش را به دست او داده است و زن، مرد را اذیت نموده و می‌تواند مخارج طلاق او را بدهد و طلاقش نمی‌دهد. (دوم) و مردی که بنده‌اش سه بار گریخته باشد و او را نفروشد. (سوم) و کسی که از کنار دیوار کجی که در حال فرو ریختن است بگذرد و به سرعت از آن‌جا نگذرد تا دیوار بر سرش فرو افتد. (چهارم) و

شخصی که به شخص دیگری قرض بدهد و (شاهد و) گواهی بر قرض نگیرد. (پنجم) و مردی که در خانه خود نشسته و بگوید: بار إلها! روزیّ مرا برسان و به دنبال روزیّ نرود. ⁽¹⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : یکی از انبیاء بیمار شد. با خودش گفت خود را درمان نمی‌کنم تا همان کس که مرا بیمار ساخته، همان شفادهنده‌ام باشد.

پس خداوند عزّ و جلّ به او وحی فرمود: تا خود را مداوا ننمائی، شفایت نمی‌دهم. ⁽²⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : برآورده شدن حاجات، به دست خدا، و اسباب و لوازم آن بعد از خداوند، بندگانند (که) به دستشان جاری می‌گردد. پس هر حاجت و خواسته‌ای را که خداوند برآورده کرد، با تشکّر، از او بپذیرید، و هر کدام که برآورده نشد، با خشنودی و تسلیم و صبر، آن را قبول کنید، چه بسا آن برای شما خیر باشد، زیرا حقیقت این است که خداوند، صلاح کارتان را می‌داند و شما از آن بی‌خبرید. ⁽³⁾

6- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : همانا بنده دو دستش را گشوده، دعا نموده و از فضل خداوند مالی را طلب کرده و خداوند به او عطا می‌کند، اما او آن را در چیزی که خیری در آن نیست، خرج می‌کند.

مجددا از خدا درخواست می‌نماید، پس خداوند می‌گوید: مگر به تو ندادم؟ مگر با تو چنین و چنان نکردم؟ ⁽⁴⁾

7- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : چهار کسند که دعائی از آنان اجابت نمی‌شود: مردی که در خانه نشسته (و) می‌گوید: بار خدایا! مرا روزیّ بده، به او گفته می‌شود: آیا به تو دستور ندادم که دنبال روزیّ باشی؟ و مردی که زنی دارد و بر او نفرین می‌کند، به او گفته می‌شود: آیا کار (طلاق) او را به تو وانگذاردم؟ و مردی که مالی داشته و آن را از بین برده و می‌گوید: بار خدایا! به من روزیّ بده، به او گفته می‌شود: آیا به تو دستور ندادم میانه‌روی کنی؟ آیا به تو دستور ندادم درست عمل کنی؟ ... و مردی که مالی داشته و بدون شاهد، قرضش داده است، به او گفته می‌شود: آیا به تو دستور ندادم که شاهد بگیری؟ ⁽⁵⁾

سخن اولیاء الله

1- شهید مرتضی مطهری: شرط دیگر (از شرائط استجابت دعا) این است که واقعاً مظهر حاجت باشد؛ در موردی باشد که انسان دسترسی به مطلوب ندارد، عاجز است، ناتوان است، اما اگر خداوند کلید حاجتی را به دست خود انسان داده و او کفران نعمت می‌کند و از به کار بردن آن کلید مضایقه دارد و از خدا می‌خواهد آن دری را که کلیدش در دست دعا کننده است به روی او باز کند و زحمت به کار بردن کلید را از دوش او بردارد، البته چنین دعایی قابل استجابت نیست.

این گونه دعاها را نیز باید از نوع دعاهای مخالف سنن تکوین قرار داد. دعا برای تحصیلِ توانایی است. دعا در صورتی‌که خداوند توانایی (دست یافتن به) مطلوب را به انسان داده است، از قبیل طلب تحصیل حاصل است. ... دعا در نظام خلقت برای این نیست که جانشین عمل شود. دعا مکمّل و متمّم عمل است نه جانشین عمل. ⁽¹⁾

2- علامه سید محمدحسین طباطبائی

أ: در عدةالداعی روایت کرده که «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به أبی ذر فرمود: ای أباذر! می‌خواهی کلماتی به تو بیاموزم که خدای عزّ و جلّ به وسیله آن‌ها به تو سود رساند؟ أبو ذر می‌گوید: گفتم: بله یا رسول الله (صلی الله علیه و آله) !

فرمود: خدا را پاس دار، تا خدا پاست بدارد، خدا را در نظر بگیر، تا همه جا او را پیش رویت ببینی، در حال رفاه و خوشی به یاد او باش، تا در حال شدت بیادت باشد، و هر وقت خواستی درخواستی کنی از خدا بکن، و چون خواستی بی‌نیاز باشی این بی‌نیازی را از راه اعتماد به خدا کسب کن، پس بدان که قلم قضاء بر آن‌چه که تا روز قیامت خواهد شد جریان یافته، و همه را نوشته، و اگر تمامی خلائق جمع شوند تا خیری به تو برسانند که خدا برایت ننوشته، نخواهند توانست». ⁽²⁾

این‌که فرمود: «در حال رفاه و خوشی به یاد او باش، تا در حال شدت بیادت باشد»، معنایش این است که در حال خوشی دعا کن، و خدا را فراموش مکن، تا در حال شدت همان دعایت را مستجاب کند، و فراموشت نکند، چون کسی که پروردگار خود را در حال خوشی فراموش کند، به طور قطع چنین پنداشته که اسباب ظاهری در فراهم ساختن رفاه او مستقل از خدایند، آن وقت صاحب چنین پنداری، وقتی در حال شدت پروردگار خود را می‌خواند معنای این خواندنش این است که خدای تعالی تنها در حال شدت ربّ و مدبّر او است، و حال آنکه خدای تعالی این‌طور نیست، بلکه در هر حال چه شدت و چه رخا ربوبیت دارد، در نتیجه صاحب این پندار نه در حال رفاه خدای عالم و آفریدگار خود را خوانده، و نه در حال شدت، بلکه دیگری را خوانده.

و این معنا در بعضی روایات به زبانی دیگر آمده، مثلا در کتاب مکارم‌الاخلاق از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: «کسی که از پیش دعا کرده باشد هنگام نزول بلا دعایش مستجاب می‌شود - و بعضی گفته‌اند: دعا صوتی است پسندیده که در رسیدنش به آسمان چیزی جلوگیرش نیست - و کسی که قبل از گرفتاری دعا نکرده باشد، دعای در هنگام نزول بلایش مستجاب نمی‌شود، و ملائکه می‌گویند: این صدای کیست که تاکنون نشنیده و آن را نمی‌شناسیم، (تا آخر حدیث)». ⁽³⁾

(و از مجموع دو دسته روایات چنین برمی‌آید، آن کسی که در حال خوشی دعا ندارد، و با خدا کاری ندارد، در حال شدت هم انقطاع کامل برایش دست نمی‌دهد، باز هم که دعا کند گوشه چشمش به اسباب

ظاهری است، نمی‌تواند به کلی از آن‌ها قطع امید کند). و اینکه فرمود: «و چون درخواستی داشتی از خدا بخواه، و چون خواستی بی‌نیاز باشی با یاد خدا بی‌نیازی را به دست آر...»، ارشاد است به اینکه وقتی می‌خواهی درخواستی بکنی، و یا کمکی بطلبی، این سؤال و استعانت را حقیقتا بکن، و سؤال و استعانت حقیقی آن است که از خدای تعالی بشود، چون اسباب عادی که در دسترس ما هست سببیت‌شان همه محدود به آن مقداری است که خدا برایشان مقدر کرده، نه آن‌طور که به نظر ما می‌رسد، و خیال می‌کنیم در مقابل خدا آن‌ها هم سبب مستقل در تاثیرند، بلکه این اسباب تنها طریقیت و وساطت در ایصال دارند، و گر نه کار همه‌اش به دست خدای تعالی است.

بنا بر این بر بنده خدا واجب است که در حوائج خود متوجه به جانب عزت، و باب کبریاء شود، و هرگز به هیچ‌یک از اسباب ظاهری رکون و اعتماد نکند، گو اینکه خدای تعالی چنین تقدیر کرده، که امور جز از راه اسباب به جریان نیفتد، و لیکن سبب هر چه باشد چیزی است که خدا سببش کرده.

پس کلام امام دعوت به این معنا است که بندگان خدا به اسباب اعتماد نکنند، و همه اعتمادشان بر خدایی باشد که سببیت را به اسباب داده نه این‌که امام خواسته باشد مردم را به این اعتقاد هدایت کند که اسباب به کلی لغو و بی‌اثرند و هر وقت هر حاجتی دارند از غیر مجرای اسباب آن را طلب کنند، چون چنین چیزی صحیح نیست، و چنین توقعی بی جا است، چه طور ممکن است امام چنین چیزی فرموده باشد، با اینکه اهل دعا در همین دعا کردنش سبب‌های زیادی به کار می‌برد، از قبیل قلب و زبان، و در راه به دست آوردن حاجت خود همه ارکان وجود خود را به کار می‌گیرد، و همه این‌ها سببند.

این معنا را در انسان در نظر بگیر، که هر چه می‌کند با ابزارهای بدن خود می‌کند، اگر می‌دهد با دست می‌دهد، و اگر می‌بیند با چشم می‌بیند، و اگر می‌شنود با گوش می‌شنود، پس همین انسان اگر از خدا از کار افتادن اسباب را بخواهد مثل کسی می‌ماند که از من بخواهد چیزی به او بدهم، اما بدون دست، و یا به او بنگرم، اما بدون چشم، و یا به سخنانش گوش دهم، اما بدون گوش، و کسی که رکون و اعتمادش تنها به اسباب باشد نه به خدا، مثل کسی است که تمام امید و انتظارش به دست من باشد تا به سویش دراز شود، و چیزی به او بدهد، و یا همه اعتمادش به چشم من باشد تا به او بنگرد، و یا همه رکونش به گوش من باشد تا سخن او بشنود، و در عین حال به کلی از وجود من غافل باشد، معلوم است که چنین کسی غافل و دیوانه است (چون ممکن نیست انسان عاقل دست و چشم و گوش را ببیند و به کلی از صاحب آن غافل باشد). ⁽¹⁾

ب: در کتاب عدةالداعی در روایت... فرمود: «زمانی خدای تعالی به بعضی از انبیاءش وحی فرستاد، که به عزت و جلالم سوگند که آرزوی هر آرزومندی را که به غیر من امید ببندد مبدل به نومیدی می‌کنم، و جامه ذلت در میان مردم بر تنش می‌پوشانم، و از گشایش و فضل خودم دور می‌کنم، آیا بنده، بنده من باشد، و در شدائدش به غیر من امید ببندد با اینکه شدائد همه به دست من است و آیا به غیر من امیدوار شود، با اینکه

غنی بالذات و جواد علی‌الاطلاق منم، و کلید همه درهای بسته به دست من است، و در خانه من به روی هر کس که بخواهد مرا بخواند باز است. (تا آخر حدیث)». ⁽¹⁾

و نیز در عدةالداعی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت آورده که فرمود: «خدای تعالی فرموده هیچ مخلوقی دست به دامن مخلوق دیگر نمی‌شود، مگر آنکه من رشته اسباب آسمان‌ها و اسباب زمین را علیه او قطع می‌کنم، دیگر اگر از من چیزی بخواهد عطایش نمی‌کنم، و اگر به درگاهم دعا کند دعایش را مستجاب نمی‌سازم، و هیچ مخلوقی دست به دامن خود من نمی‌شود و چشم امید از مخلوق من نمی‌پوشد مگر آنکه آسمان‌ها و زمین را ضامن رزقش می‌کنم، آن وقت اگر دعا کند اجابت می‌کنم، و اگر حاجت بخواهد برمی‌آورم، و اگر طلب آمرزش کند او را می‌آمرزم». ⁽²⁾

آن‌چه این دو حدیث افاده می‌کنند این است که دعا باید خالص باشد، نه اینکه سببیت اسباب وجودی عالم را که آن‌ها را میان هر موجودی و حوائجش واسطه قرار داده ابطال کنند، چون هر انسانی می‌داند که چنین اسبابی وجود دارند، اما سببیت آن‌ها را خدا به آن‌ها داده، نه اینکه خود آن‌ها علت تامه‌ای باشند، که مستقل از خدای سبحان فیض را به معلول‌های خود برساند.

توضیح اینکه؛ انسان با فطرت خود این معنا را درک می‌کند که برای حاجتش برآرنده‌ای است، که فعلش از او تخلف نمی‌کند، و نیز درک می‌کند آن‌چه از سبب‌های ظاهری که وی دست به دامن آن‌ها می‌زند سبب تام نیستند، و فعل و اثرشان از آن‌ها تخلف می‌کند، که آن شاعر می‌گوید: ناگهان سرکنگبین صفرا فزود.

پس انسان این شعور و درک را دارد که آن مبدئی که سر نخ تمامی امور آن‌جا است، و رکنی که در تحقق و وجود هر حاجت از حوائجش بدان اعتماد و دلگرمی دارد، غیر این اسباب ظاهری است، و لازمه این درک آن است که اعتماد کامل و رکون تام به این اسباب نداشته باشد، به طوری که به کلی از آن سبب تام و حقیقی غافل بماند، و هر چیزی را مستند به سبب‌های ظاهریش بپندارد.

آری انسان با کم ترین دقت و توجه ملتفت به این نکته می‌شود، حال اگر سؤالی کند و حاجتی بطلبد و حاجتش هم برآورده گردد، از این برآورده شدن کشف می‌کند سؤالش سؤال از پروردگارش بوده، و حاجتی که داشته و از راه شعور باطنی خود آن را تشخیص داده از طریق اسباب ظاهری به درگاه پروردگارش رسیده، و از آن‌جا به وی افاضه شده است، و اگر همین حاجت را از سببی از اسباب ظاهری بخواهد، از کسی خواسته که شعور فطری و باطنیش حکم می‌کند به اینکه آن سبب، برآرنده حاجتش نیست، بلکه خیال می‌کرده که آن سبب برآرنده حاجتش می‌باشد، و قوه خیالیش به عللی غیر از شعور باطنی به حاجت، آن سبب را در نظرش برآرنده حاجت تصویر کرده، و این در همان مواردی است که باطن آدمی مخالف با ظاهر او است.

مثالی که می‌توانیم در این‌جا بیاوریم این است که، بسیار می‌شود انسان چیزی را دوست دارد، و به آن اهتمام می‌ورزد، تا آنکه آن را به دست می‌آورد و می‌بیند که همین محبوبش مزاحم و مضر به منافعی است که برای او مهم‌تر و محبوب‌تر است، ناگزیر از آن دست برمی‌دارد، و محبوب‌تر را می‌گیرد، و بسیار می‌شود

که از چیزی نفرت دارد، و به خاطر حفظ منافعش از آن می‌گریزد، ولی تصادفا به همان چیز برمی‌خورد، و می‌بیند برخلاف آن‌چه می‌پنداشت از منافعی که به خاطر آن از این می‌گریخت سودمندتر و بهتر است.

کودک مریض از نوشیدن دوای تلخ می‌گریزد، و در عین اینکه طالب بهبودی خویش است، از خوردن دوا گریه می‌کند، این انسان با شعور باطنی و فطریش صحت و سلامتی را می‌خواهد، و به زبان فطرت درخواست آن را دارد، هر چند که به زبان سر و با عملش خلاف آن را درخواست می‌کند.

پس معلوم می‌شود انسان در زندگیش دو نظام دارد، یک نظام به حسب فهم فطری و شعور باطنی، و نظامی دیگر به حسب تخیل، نظام فطریش از خطا محفوظ است، و در مسیرش دچار اشتباه نمی‌شود، و اما نظام تخیلیش بسیار دست‌خوش خبط و اشتباه می‌شود، چه بسا می‌شود که آدمی به حسب صورت خیالیش چیزی را درخواست می‌کند، و جدا می‌طلبد و نمی‌داند که با همین سؤال و طلبش درست چیز دیگری مخالف آن می‌خواهد، پس باید حدیث را به همین معنا توجیه کرد، و این همان معنایی است که از کلام علی (علیه السلام) که به زودی می‌آید که فرمود: «عطیه و بخشش به قدر نیت است» ⁽¹⁾، به چشم می‌خورد. ⁽²⁾

ج: در کتاب دعوات تألیف راوندی آمده: «خدای تعالی در تورات به بنده خود خطاب کرده می‌فرماید: تو هر وقت بنده‌ای از بندگان مرا نفرین کنی که به خاطر ظلمی که به تو کرده، نابودش کنم، در همان وقت کسی هم هست که تو را نفرین می‌کند به خاطر ظلمی که تو به او کرده‌ای، اگر می‌خواهی هم نفرین تو را مستجاب می‌کنم، و هم نفرین او را، و اگر بخواهی، استجابت نفرین هر دو را تا روز قیامت تأخیر می‌اندازم». ⁽³⁾

سرّ این معنا روشن است، برای اینکه وقتی کسی چیزی را به نفع خود مسألت می‌نماید لابدّ به آن راضی هم هست، و وقتی به آن راضی و خشنود باشد باید به هر چه که از هر جهت مثل آن است نیز راضی باشد، وقتی علیه ستم‌گر خودش نفرین می‌کند، و انتقام را می‌خواهد به خاطر اینکه ظلم کرده، باید به طور کلی از انتقام گرفتن از ستمگر راضی باشد، و آن را دوست بدارد، پس اگر خودش هم ستم‌گر باشد نفرین علیه ستمگرش نفرین علیه خودش هم هست، چون گفتیم او با نفرین کردنش می‌فهماند که انتقام از ستم‌گر را دوست می‌دارد، حال اگر این انتقام را نسبت به خودش هم دوست بدارد، که هرگز دوست نمی‌دارد، به بلائی گرفتار می‌شود که آن را برای غیر خودش درخواست کرده بود، و اگر دوست ندارد در حقیقت نفرینی و دعائی از او سر نزده، بلکه فقط گفتاری زبانی بوده. ⁽⁴⁾

د: اینکه فرمود: «عطیه به مقدار نیت است»، منظورش این بوده که استجابت همواره مطابق دعا است، پس آن‌چه سائل بر حسب عقیده قلبیش و حقیقت ضمیرش از خدا می‌خواهد، خدا به او می‌دهد، نه آن‌چه که گفتارش و لقلقه زبانش اظهار می‌دارد، چون بسیار می‌شود که لفظ آن‌طور که باید مطابق با معنای

مطلوب نیست، که بیانش گذشت، بنا بر این جمله مورد بحث بهترین و جامع‌ترین کلمه است برای بیان ارتباط میان درخواست و اجابت.

و چگونه جامع‌ترین کلمه نباشد؟ با اینکه در کوتاه‌ترین عبارت موارد بسیاری از دعاهایی را که مستجاب نمی‌شود بیان کرده، که چرا نمی‌شود؟ مانند موردی که اجابت طول می‌کشد، و موردی که خیر دنیایی مسؤول با خیر مهم‌تر دنیایی و یا آخرتی تبدیل می‌شود و مواردی که خواسته دعا کننده به صورت دیگری غیر صورتی که خواسته مستجاب می‌شود که سازگارتر به حال سائل است، چون بسیار می‌شود سائل نعمتی گوارا درخواست می‌کند، که اگر فورا به او داده شود گوارا نمی‌شود، لذا اجابتش تأخیر می‌افتد تا سائل تشنه‌تر شود، و نعمت نام‌برده گواراتر گردد، چون خودش در سؤال خود قید گوارا را ذکر کرده بود، پس در حقیقت خودش خواسته که اجابتش تأخیر افتد، و هم‌چنین مؤمن که به امر دین خود اهتمام دارد، اگر حاجتی را درخواست کند که برآورده شدن آن باعث هلاکت دین او می‌شود، و او خودش اطلاع ندارد، و خیال می‌کند برآورده شدن آن حاجت سعادت او را تامین می‌کند، در حالی که سعادت او در آخرت او است، پس در حقیقت درخواست او درخواست سعادت در آخرتش است نه دنیا، و به همین جهت دعایش در آخرت مستجاب می‌شود نه در دنیا. ⁽¹⁾

شاهد

1- ولید بن صبیح: در میان راه مکه و مدینه با امام صادق (علیه السلام) همراه بودم. سائلی آمد و حضرت فرمان داد به او چیزی داده شود.

سپس دیگری آمد و فرمان داد به او چیزی داده شود.

سپس دیگری آمد و فرمان داد به او (هم) چیزی داده شود.

سپس شخص چهارمی آمد. پس حضرت فرمود: خدا سیرت کند.

بعد از آن به ما رو کرده و فرمود: چیزی که بخواهیم به او بدهیم، داریم و لکن می‌ترسیم یکی از آن سه کس باشیم که خدا دعائی از آنان را اجابت نمی‌کند: کسی که خدا به او مالی داده و آن را در غیر موردش خرج کرده و سپس بگوید: بار خدایا! به من روزیّ بده، پس دعایش مستجاب نشود. و مردی که بر زن خود نفرین می‌نماید تا خدا او را از وی راحت کند با اینکه خدای عزّ و جلّ امر (طلاقش) را به او واگذار کرده است. و مردی که همسایه خود را نفرین می‌کند با اینکه خدای عزّ و جلّ برای او راهی مبنی بر اینکه از همسایگی او به جای دیگر رفته و خانه خود را بفروشد، قرار داده است. ⁽²⁾

2- شخصی به نام علاء بن کامل خدمت امام صادق (علیه السلام) آمده، در مقابل ایشان نشسته و گفت: از خداوند بخواهید تا به زندگیم گشایش و وسعت رزقی بدهد.

امام فرمودند: برایت دعا نمی‌کنم. آن را همان‌طور که خداوند دستور داده به دست آور. (خداوند امر کرده که روزیّ را با کار و تلاش بجوئی، اما تو می‌خواهی در خانه خود بنشینی و با دعا روزیّت برسد). ⁽¹⁾

سؤالات

سؤال اول: آیا چیزی به نام شانس، حقیقت خارجی دارد؟

جواب: اگر منظور از شانس، رخ دادن حوادث بدون حساب و کتاب و خارج از مشیت و اراده خداوند باشد، که چنین چیزی بطلانش واضح است و اما اگر غرض قسمت و نصیبی باشد که خداوند بر اساس حکمتش برای بندگان قرار داده، صحیح است.

سخن اولیاء الله

علامه محمدتقی جعفری: مسلم است که تنها وسیله به دست آوردن محصول و نتیجه، کار و کوشش است که باید انجام داد. این قانون پایدار در هیچ نقطه‌ای از تاریخ حیات و در هیچ یک از شئون انسانی، استثنائی ندارد .

آن ساده‌لوحان که دست یافتن بعضی از مردم را به برخی از موضوعات بدون کار و کوشش، استثناء و یا نقض قانون مزبور تلقی می‌کنند و شانس و بخت و اتفاق را مانند واقعیت می‌پذیرند، از دو نکته مهم غفلت می‌ورزند:

یکی اینکه امتیازات و منافعی را که گاه‌گاهی بعضی از انسان‌ها بدون تلاش به دست می‌آورند، چنین نیست که معلول‌هائی باشند که بدون علت در اختیار آنان قرار گرفته باشند.

توضیح اینکه؛ هیچ واقعیتی در این جهان بدون علت به وجود نمی‌آید، نهایت این است که به جهت موضع‌گیری‌های مخصوصی که داریم، گاهی عوامل آن رویدادها را درک می‌کنیم و گاهی آن عوامل از حیطه موضع‌گیری ما بیرون است و آن‌ها را درک نمی‌کنیم، ولی مسلم است که به وجود آمدن هر رویدادی از علت خود، احتیاج به کار و فعالیت دارد. مثلا یک سیب در شاخه درخت، محصول کار و فعالیتی است که در درخت صورت گرفته است. یک عدد استکان که در اختیار من قرار گرفته است، به وسیله کار و فعالیت انسان و ماشین به صورت فعلی در آمده است که امروز من می‌توانم از آن بهره‌برداری نمایم.

نتیجه‌ای که از این اصل می‌گیریم این است که هیچ موجودی در این عالم نیست مگر اینکه از گذرگاه کار و فعالیت عبور کرده به صورت فعلی خود در آمده است.

دوم اینکه ارتباط آن موضوع با من که هیچ کار و کوششی درباره آن انجام نداده‌ام، انواع گوناگونی دارد:

1- من کاری انجام داده‌ام که دارای علت‌های متعدد بوده است و من برخی از آن‌ها را منظور نموده، دیگر جنبه‌های آن را نمی‌دانستم یا هدف‌گیری نکرده بودم. در این مورد، بروز نتایج مغفولهِ کار، برای من شانس و بخت و اتفاق جلوه می‌کند. به عنوان مثال درختانی را در باغچه حیاط می‌کاریم و منظور ما استفاده از

میوه‌های آن‌ها است. این کار سه نتیجه مطلوب دیگر به وجود می‌آورد: زیبائی چشم‌انداز، لطافت هوا، و سایه‌ای که مورد نیاز است.

در این‌گونه کارها هیچ انسان عاقلی نمی‌گوید که من برای به دست آوردن میوه کار کردم و اتفاقا یا از روی شانس و بخت من، سایه و لطافت هوا و منظره زیبا به وجود آمدند، بلکه از روی شعور طبیعی هر سه نتیجه غیر منظور را به همان کاری که در رویانیدن درخت صورت گرفته است مستند می‌سازیم.

در حقیقت چهار بعدی بودن کار را درک می‌کنیم و می‌فهمیم که ما می‌توانستیم هر چهار بعد کار مزبور را هدف‌گیری نموده و نتایج آن‌ها را به علل مشخص آن‌ها منسوب بسازیم... .

در حقیقت نام‌گذاری این موارد به بخت و شانس، ناشی از جهل و بی‌اطلاعی ما از ابعاد و استعدادهای متعدد کاری است که انجام داده‌ایم و ناشی از موضع‌گیری ما است که در آن قرار گرفته‌ایم.

2- رویدادهای پیش‌بینی نشده که خود در مجرای قانون علیت، تحقق پیدا می‌کنند و در منطقه مالکیت و اختصاص انسان قرار می‌گیرند، با شانس و بخت و اتفاق تفسیر می‌شوند، ولی چنان‌که گفتیم: در این جهان هستی هیچ پدیده و رویدادی بدون قانون به وجود نمی‌آید، این جهل و بی‌اطلاعی ما است که رویدادهای پیش‌بینی نشده را به تصادف و بخت نسبت می‌دهیم. تاریخ نویسان عامی، حرکت آن ابر سیاه پرباران را که شبانه در واترلو بارید و یکی از اساسی‌ترین عوامل شکست ناپلئون را فراهم آورد، به تصادف و بدبختی ناپلئون نسبت داده‌اند، در صورتی که تشکل اجزای ابر و حرکت آن در مسیر معین و رسیدنش به فضای واترلو و ریختن باران در آن جبهه، همه و همه از قوانین جبری طبیعت پیروی کرده، پیش آمدن آن رویداد را حتمی ساخته بود.

آن‌چه که عامل گرفتاری ناپلئون در آن رویداد بود، جهل و عدم محاسبه او درباره فضا و ابر آن جبهه بود.

این نکته، جالب است که اگر لشکرکشی ناپلئون به واترلو وجود نداشت بلوخر و ولینگتون با سپاهیان کلان در آن رویداد شرکت نمی‌داشتند و به عبارت ساده‌تر اگر واترلو آن روز مانند روزها و سالیان گذشته و آینده، خالی از ناپلئون و بلوخر و ولینگتون و سپاهیانشان بود و قطعه ابر سیاهی می‌آمد و می‌بارید، هیچ کس جرأت نمی‌کرد بگوید: در فلان شب تصادفا قطعه ابر سیاهی در فضای واترلو پیدا شد و باریدن گرفت.

به همین جهت است که باید قبول کرد که موضوع تصادف و بخت و شانس موقعی که با آگاهی به معنای آن‌ها مطرح می‌شود، حتما پای انسان نادانی به میان آمده است که نمی‌خواهد به جهل خود اعتراف نماید، لذا می‌توان گفت: کلماتی مانند تصادف و شانس و بخت و اتفاق، ساخته تکبر مردم نادان بوده و روپوشی بر جهالت‌های بشری می‌باشند.

3- گاهی فرد یا اجتماعی از انسان‌ها کاری را با در نظر داشتن نتیجه معینی انجام می‌دهند، اما نتیجه مفروض به جهت عواملی که مزاحم بروز آن می‌باشند، در زمان و موقعیت پیش‌بینی شده به وجود نمی‌آید، ولی در عین حال در سطوح زیرین واقعیات و رویدادها، به وجود و تقویت خود ادامه می‌دهد و پس از گذشت زمانی یا در موقعیت دیگری نتیجه مفروض را به تنهائی یا مخلوط با نتائج دیگری ابراز می‌کند و عامیان بی‌اطلاع از حقیقت آن کار، نتیجه مزبور را به شانس و بخت و اتفاق نسبت می‌دهند.

مطلب سوم که اکنون مطرح کردیم، اگر چه شباهتی به مطلب یکم دارد، ولی تفاوتی میان آن دو وجود دارد که باید در نظر گرفته شود. آن تفاوت این است که در مطلب یکم، نتائج مغفوله به طور مستقیم، با کار انجام شده مربوط بوده و بدون احتیاج به گذشت زمان یا دگرگونی موقعیت، بروز می‌کنند، در صورتی که در مطلب سوم نتائج مغفوله به طور مستقیم و بدون فاصله زمانی و دگرگونی موقعیت، به وجود نمی‌آیند، بلکه به گذشت زمان و سپری شدن تحولات نیاز دارند.

4- عوامل ماورای نمودهای طبیعی که محسوس نیستند، در شیوع و رواج مفاهیم تصادف و شانس و بخت، نقش قابل توجهی دارند. این‌گونه عوامل از نیروها و فعالیت‌های روانی آدمیان سرچشمه می‌گیرند.

معمولا چنین است که ما نتائج و خواص فعالیت‌ها و انفعال‌های روانی را در نمودهائی منحصر می‌کنیم که در دنبال آن‌ها ظاهر می‌شوند و گمان می‌کنیم که هرگونه فعالیتی نتیجه‌ای مشابه خود را فورا به وجود می‌آورد، در صورتی‌که ممکن است فعالیتی یا انفعالی در روان ما به جریان بیفتد و به اضافه نتائج سطحی، آثار و خواصی فعال را در سطوح عمیق روان تولید کند.

این آثار و خواص بعدها در موقعیت‌های مناسب دست به کار می‌شوند و نمودهای روانی دیگری را به وجود می‌آورند و چون ما از ارتباط میان این نمودها و فعالیت‌ها و انفعالات گذشته آگاهی نداریم، خیال می‌کنیم آن نمودها اموری تصادفی و اتفاقی و مربوط به بخت و شانس می‌باشند، مانند عقده‌های عمیق روانی که در آغاز به وجود آمدن، نمودهائی ناچیز نشان می‌دهند و سپس با گذشت زمان و بروز اختلالات روانی متنوع، نتائج و خواص ریشه‌دار خود را بروز می‌دهند و بالعکس ممکن است یک رفتار عقلانی صحیح و روش عاطفی درست، رشدی مخصوص در روان ایجاد کند که نتائج و خواص محاسبه نشده‌ای را در دنبال خود بیاورد و مردم عامی که اطلاعی از این علت ندارند، آن نتائج و خواص را شانس و بخت و تصادف بنامند.

5- رویدادهای دیگری وجود دارند که از عوامل فوق طبیعی سرچشمه می‌گیرند و مردم ناآگاه گمان می‌برند که آن رویدادها بدون علت بوده و تصادفی و شانسی و اتفاقی می‌باشند.

بعضی از آگاهان هم هستند که این نوع رویدادها را به عللی مجهول یا به اصول پیشْ‌ساخته ذهنی نسبت می‌دهند. به عنوان مثال انفجار اولین ماده خلقت که تدریجا به صورت کهکشان‌ها در آمده است، مورد اختلاف نظر قرار گرفته است. عامیان و آن گروه از دانشمندانی که اگر این حادثه بنیادین را به علت فوق طبیعت نسبت بدهند، اصول پیشْ‌ساخته آنان مختل می‌گردد، تصادف و اتفاق را پیش می‌کشند، همان عنوانی که اگر در آزمایش‌گاه‌های علمی درباره ناچیزترین پدیده به کار برود، به کار برنده آن را فورا از آزمایش‌گاه به بیمارستان روانی منتقل می‌سازند، چون هیچ علتی برای انفجار مزبور جز علت برین ⁽¹⁾که مشیت خداوندی نامیده می‌شود وجود ندارد، لذا می‌گوئیم: این رویداد بزرگ، کار آن خالق بی‌چون است و بس.

اکتشافات و انتقال‌های ذهن بشری به مجهولات پشت پرده معلومات نیز از این قبیل است، یعنی با پذیرفتن این جریان طبیعی که باید مکتشف و مخترع برای راهیابی به مجهول، از راه منطقی و تجربی

بکوشد و حرکت نماید، آخرین عامل انتقال، مشیت خالق توانا است که چراغی در فضای ذهن مکتشف روشن می‌سازد و مجهول را به او نشان می‌دهد.

اگر کسی به خود جرأت بدهد و این‌گونه دخالت فوق طبیعی را در ذهن انسان‌ها منکر شود، چنین شخصی با نظر به عینی نبودن روابط ضرورت میان حلقه‌های رویدادها (علل و معلولات)، بایستی همه حوادث و وقایع طبیعت را در هر لحظه و در هر مورد، تصادف و اتفاق بداند. ⁽¹⁾

سؤال دوم: اعتقاد به دعا بر فعّالیّت‌های اجتماعی اثر منفی دارد و همانند آبی است که به روی شعله‌های فروزان کوشش‌ها و تلاش‌های پرثمر پاشیده می‌شود و آن‌ها را به خاموشی می‌کشاند. مؤمنان با این اعتقاد که دعا سلاح یا تُرس (سپر) مؤمن است به جای آشنایی به سلاح‌های دیگر و کاربرد آن‌ها در برابر دشمن، تنها دست به دعا برمی‌دارند و هم‌چنین برای مبارزه با فقر، دعا را جانشین صنعت، تکنیک، گسترش کشاورزی و دست‌یابی به منابع مختلف حیاتی می‌نمایند، و اثر تخدیری چنین تعلیماتی نیاز به بحث ندارد. ⁽²⁾

جواب: انکار نمی‌کنیم که دعا یکی از تعلیمات مسلّم مذهبی است، تا آن‌جا که در قرآن به دفعات دعوت به آن شده و وعده اجابت در برابر آن داده شده است: «وَ قَالَ رَبُّکُمْ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽³⁾«پروردگار شما گفته است: مرا بخوانید تا (دعای) شما را بپذیرم».

و نیز: «ادْعُواْ رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً» ⁽⁴⁾«پروردگار خود را (آشکارا) از روی تضرّع و در پنهانی بخوانید».

و نیز: «فَادْعُواْ اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ» ⁽⁵⁾«(تنها) خدا را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید».

حتّی قرآن می‌گوید: به خاطر همین دعاست که خداوند به شما اعتنا می‌کند: «قُلْ مَا یَعْبَؤُاْ بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَآؤُکُمْ» ⁽⁶⁾«بگو: پروردگارم برای شما ارجی قائل نیست اگر دعای شما نباشد».

و نیز انکار نمی‌کنیم که در روایات اسلامی تأکید فراوانی بر این موضوع شده است.

ولی تمام بحث در این است که باید مورد دعا از یک سو، و مفهوم آن از سوی دیگر، و شرائط پذیرش آن از سوی سوّم، روشن گردد.

از نظر تعلیمات اسلامی، دعا مخصوص موردی است که تمام تلاش‌ها و کوشش‌های ممکن، انجام گردد و آن‌چه در توان و قدرت آدمی است، برای رسیدن به هدف‌های سازنده و مثبتی که دارد به کار گرفته شود و در نارسایی‌ها و آن‌چه از دایره توان او بیرون است متوجّه دعا شود.

مذهب هرگز دعا را جانشین اسباب و عللی که در دسترس آدمی است قرار نداده بلکه آن را چیزی مافوق آن‌ها قرار داده، همان‌جا که هیچ راه و وسیله دیگری جز دعا ندارد و تنها روزنه امید، استمداد از نیرویی مافوق نیروی لایزال مبدأ جهان هستی می‌باشد.

به این ترتیب هر دعایی که واجد این شرط نباشد، یک نوع تحریف و مسخ نسبت به حقیقت و مفهوم دعا محسوب می‌گردد. پیدا کردن این شرط اصولی در منابع مذهبی کار مشکلی نیست؛ به عنوان مثال در جلد دوّم اصول کافی ابواب فراوانی درباره دعا داریم که دو باب آن به بحث ما ارتباط دارد: یک باب تحت عنوان: «من تستجاب دعوته؛ کسانی که دعایشان مستجاب می‌شود» و باب دیگر تحت عنوان: «من لاتستجاب دعوته؛ کسانی که دعایشان مستجاب نمی‌شود».

در باب اوّل از جمله دعاهایی که به اجابت می‌رسد «دعوة الامام المقسط» و «دعوة الولد الصالح لوالدیه» و «دعوة الوالد الصالح لولده» و «دعوة الغازی فی سبیل اللّه» در طی روایات مختلفی ذکر شده است که هر کدام از این تعبیرات به تنهایی گواهی بر این گفتار است، زیرا اوّلی دعای امام و پیشوای عادل و دوّمی فرزند صالح و سوّمی پدر شایسته و چهارمی جنگ جویان در راه خداست. در باب دوّم از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم:

«أرْبَعَةٌ لَاتَسْتَجَابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ.

1- رَجُلٌ جَالَسٌ فِی بَیْتِهِ یَقُولُ اللُّهُمِّ ارْزِقْنِی، فَیُقَالُ لَهُ ألَمْ آمُرُکَ بِالطَّلَبِ؟!

2- وَ رَجُلٌ کَانَتْ لَه امرَأَةٌ فَدَعَا عَلَیْهَا، فَیُقَالَ لَهُ: أَلَمْ اجْعَلْ أمْرَهَا إلَیْکَ؟

3- وَ رَجُلٌ کَانَ لَهُ مَالٌ فَأفْسَدَهُ، فَیَقُول: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی، فَیُقَالُ لَهُ أَلَمْ آمُرُکَ بِالإقْتِصَادِ؟ ألَمْ آمُرُکَ بِالإصْلَاح؟!

4- وَ رَجَلٌ کَانَ لَهُ مَالٌ فَاداته بِغَیْرِ بَیِّنَةٍ فَیُقُالُ لَهُ، ألَمْ آمُرُکَ بِالشَّهَادَةِ؟!» ⁽¹⁾

خلاصه روایت این است که چهار گروه دعایشان به اجابت نمی‌رسد: انسان سالمِ بی‌کار، کسی که همسر ناسازگار دارد، اما رهایش نمی‌کند و کسی که سرمایه خود را به خاطر ندانم‌کاری از دست داده و کسی که بدون گرفتن مدرک، پول خود را به دیگری داده و او انکار می‌کند.

این روایات با صراحت می‌گوید: دعا را نمی‌توان جانشین کوشش برای طلب روزیّ، نجات از دست همسر ناصالح، جبران سرمایه از دست رفته، و جانشین اسناد مربوط به طلب و بدهی کرد و آن‌هائی که با توانایی بر انجام کاری یا پیش‌گیری از خطری دست به دعا برمی‌دارند، پاسخ منفی به آن‌ها داده می‌شود.

مجاهدی که تمام نیروهای خود را بسیج کرده و حدّاکثر توانایی خود را به کار گرفته و در مسیر هدف تا آخرین حد قدرت، به پیش رفته دعای مستجابی دارد.

فرزند صالح و پدر درست‌کاری که وظایف خود را در حقّ فرزندان ایفا کرده و صلاحیّت آن‌ها محرز گشته، دعایشان مستجاب است.

و نیز پیشوای دادگری که برای دادخواهی مظلومان به پا خاسته و برای گرفتن حقّ ستم‌دیدگان آن‌چه در توان داشته، انجام داده و در نارسایی‌ها و آن‌چه خارج از قلمرو قدرت اوست، دست به دعا برداشته، پاسخ منفی نخواهد شنید.

امّا افراد تنبل که با استتار در زیر چتر دعا، وظایف قطعی و حتمی خود را به دست فراموشی سپرده‌اند، و تصوّر می‌کنند دعا یعنی به هم ریختن نظام عالی طبیعت که: «أبَی اللّهُ أنْ یُجْرِی الأشیَاءَ إلَّا بِأَسبَابٍ». ⁽¹⁾و قانون متقن: «و أنْ لَّیْسَ لِلْإِنسانِ إلَّا مَا سَعی» ⁽²⁾«و اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست»، هرگز دعای آن‌ها به هدف اجابت نخواهد رسید، زیرا راه را گم کرده‌اند.

مفهوم دعا، پس از آنکه دانستیم که دعا در مورد نارسائی‌های قدرت است، نه در مورد توانایی و قدرت، و به عبارت دیگر دعای مستجاب دعایی است که به مضمون: «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ» ⁽³⁾«ای کسی که دعای مضطر را اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌سازد» به هنگام اضطرار و عقیم ماندن تمام تلاش‌ها و کوشش‌ها انجام گیرد، روشن می‌شود که مفهوم دعا، درخواست فراهم شدن اسباب و عواملی است که از دایره قدرت انسان بیرون باشد، از کسی که قدرتش بی‌پایان و هر امر ممکنی برای او آسان است.

ولی این درخواست نباید تنها از زبان انسان صادر شود بلکه باید از تمام وجود او برخیزد و زبان در این قسمت، نماینده تمام ذرّات هستی و اعضا و جوارح باشد، قلب و روح از طریق دعا پیوند نزدیک با خدا پیدا کند، و همانند قطره‌ای که به اقیانوس بی‌پایان می‌پیوندد اتّصال معنوی با آن مبدأ بزرگ قدرت بیابد... .

البتّه باید توجّه داشت که نوع دیگری از دعا داریم که در احادیث اسلامی نیز به آن اشاره شده که حتّی در موارد قدرت و توانایی نیز انجام می‌گیرد، در حالی که جانشین «اسباب ممکن» نمی‌شود، و آن دعایی است که نشان دهنده عدم استقلال قدرت‌های این جهان در برابر قدرت پروردگار است؛ به عبارت دیگر مفهوم آن توجّه به این حقیقت است که اسباب و عوامل طبیعی هر چه دارند از ناحیه او و به فرمان اوست؛ به عنوان مثال: اگر به دنبال دارو می‌رویم و از آن شفا می‌طلبیم به خاطر آن است که او، آن اثر را به آن دارو بخشیده است.

کوتاه سخن اینکه دعا نوعی خودآگاهی و بیداری دل و اندیشه و پیوند باطنی با مبدأ همه نیکی‌ها و خوبی‌هاست، به همین جهت در سخنان حضرت علی (علیه السلام) می‌خوانیم: «لَا یَقْبَلُ اللّهُ عزّ و جلّ دعاء قلب لَاه» ⁽⁴⁾«خداوند دعای غافلان را مستجاب نمی‌کند».

و در حدیث دیگر از امام صادق (علیه السلام) به همین مضمون می‌خوانیم: «إِنَّ اللّهَ عزّ و جلّ لَایَسْتَجِیبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ سَاه». ⁽⁵⁾و این خود پایه‌ای برای یکی از فلسفه‌های دعاست. ⁽⁶⁾

نتیجه: انسان، موظف است برای رسیدن به مقصودش هر قدر که می‌تواند، تلاش نماید و موارد خاص (و اینکه گاهی خداوند قانون اسباب و علل ظاهری را در انجام شدن یا نشدن کاری نادیده می‌گیرد) را بهانه تنبلی و کم‌کاری خویش نسازد.

شاهد

1- مرحوم حاج سید عباس شاهرودی: مرض ناخوش و صعب العلاجی عارض من شده و به هر دکتری مراجعه کردم چاره پذیر نشد تا این‌که از همه وسایل عادیه به کلی ناامید شدم و در آن موقع فرصت را برای توسل غنیمت شمرده و به حضور مبارک حضرت ثامن الائمه صلوات الله علیه مشرّف شده و عرض کردم: یا ابن رسول الله (علیهما السلام) ! تا حال که برای شفای خود جسارت نمی‌کردم، برای این بود که مبادا عرضم به شرف قبول نرسد و بفرمائید: خداوند برای هر دردی دوائی قرار داده که بایستی به وسیله آن مردم مداوا نمایند، ولی من فعلاً از اسباب عادیه (طبابت) مأیوس شده‌ام اینک به در خانه تو آمده‌ام که شفای دردم را از حضرت پروردگار بخواهی.

سپس در این مضمون یک‌سری صحبت و عرض حاجت کرده و درخواست شفاعت نمودم.

چون از حرم بیرون آمدم و به کفش‌داری رسیدم ناگاه به قلبم خطور شد (مثل اینکه کسی به من گفت) مقل ارزق بخور و این خیال رفته‌رفته در دلم قوت گرفت تا تصمیم گرفتم که چند روز مقل ارزق بخورم و به خوردن آن مواظبت نمایم.

از آن روز، شروع به خوردن آن کردم که مفید واقع شده و معلوم گشت که یگانه چاره بیماری من همان بوده و در مدت خیلی کم، ریشه آن مرض کنده شد. ⁽¹⁾

2- دانشجوئی برای تحصیل علوم دینی به (نجف اشرف) رفت و پس از چند ماهی فهمید که درس خواندن کاری پرمشقت است.

با خود گفت: خوب است به حرم حضرت باب الحوائج أبو الفضل العباس (علیه السلام) رفته و از او بخواهم در حق من دعا کند و بدون زحمت درس خواندن، به درجه اجتهاد برسم.

پس به حرم رفت و چند شبی به امید اینکه به نتیجه مطلوب برسد، به گریه و دعا و درخواست، مشغول شد.

پس از ساعت‌ها گریه و زاری، یک شب به خواب رفت و در عالم رؤیا حضرت را دید که به خادمان فرمود: زود چوب و فلک بیاورید (که) می خواهم این جوان را شلاق بزنم.

جوان با ترس و وحشت عرض کرد: چه گناهی کرده‌ام؟!

حضرت فرمود: چه گناهی بالاتر از اینکه به جای درس خواندن و مطالعه و تحقیق، تنبلی و تن‌پروری را پیشه ساخته‌ای. اگر می خواهی مجتهد شوی برو مثل دیگران درس بخوان تا ما هم کمکت کنیم. ⁽¹⁾

3- حجة الاسلام علی میرخلف‌زاده: در مدرسه (باقریه درِ کوشک) اصفهان بودم که با شیخ پیرمردی از اهل خوزستان آشنا شدم. به او گفتم: از کراماتی که از آقا حضرت أبا الفضل (علیه السلام) با چشم خود دیده‌اید برایم نقل کنید.

گفت: وقتی که جوان بودم هر چه درس می خواندم توی مغزم نمی رفت تا اینکه یک روز در کتابی خواندم که: «طلبه‌ای هر چه درس می خواند نمی فهمید و درس نخوانده می خواست عالم شود. او به حضرت أبا الفضل (علیه السلام) متوسل می شود تا اینکه یک شب خواب می بیند حضرت چوب در دست دارد و می خواهد او را بزند، حضرت به او فرمود: باید بروی درس بخوانی. از خواب بیدار می شود و دنبال درس را می گیرد و از علماء می شود».

تا این داستان را دیدم دلم شکست و گریه زیادی کردم و بعد خوابم برد. در عالم خواب دیدم آقا حضرت أبا الفضل (علیه السلام) مقداری شربت به من عنایت فرمود.

وقتی که از خواب بیدار شدم و سراغ کتاب رفتم، دیدم همه را متوجه می شوم. هنگامی که سر درس رفتم، از استادم اشکال می گرفتم.

یک روز از بس از استادم اشکال گرفتم از دستم خسته شد. بعد از درس در گوشم فرمود: آن‌چه که حضرت أبا الفضل (علیه السلام) به تو داده، به من هم عنایت کرده، این‌قدر سر درس اشکال‌تراشی نکن. ⁽²⁾

نکات

نکته اول: خداوند در مواردی اندک بنا به دلائلی خاص، سنت و قانون اسباب و عللش را نادیده گرفته و بدون اسباب و وسائل نیز انسان را به خواسته‌اش می‌رساند.

شاهد

1- حاج علی آقا سلمان منش: من در طفولیت به مکتب نرفتم و بی‌سواد بودم و در اول جوانی سخت آرزو داشتم بتوانم قرآن مجید را بخوانم.

تا اینکه شبی با دل شکسته به حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) برای رسیدن به این آرزو متوسل شدم.

در خواب دیدم کربلا هستم. شخصی به من رسید و گفت: در این خانه بیا که تعزیه حضرت سید الشهداء (علیه السلام) در آن برپاست و استماع روضه کن.

قبول کرده و وارد شدم. دیدم دو نفر سید بزرگوار نشسته‌اند و جلو آن‌ها ظرف آتشی است و سفره نانی پهلوی آن‌ها است.

پس قدری از آن نان را گرم نموده و به من مرحمت فرمودند و من آن را خوردم و سپس روضه خوان، ذکر مصائب اهل‌بیت (علیهم السلام) کرد و پس از تمام شدن، از خواب بیدار شدم.

حس کردم به آرزوی خود رسیده‌ام، پس قرآن مجید را باز کردم و دیدم کاملا می توانم بخوانم و بعد در مجلس قرائت قرآن مجید حاضر شدم. اگر کسی غلط می خواند یا اشتباه می کرد به او می گفتم. حتی استاد قرائت هم اگر اشتباهی می کرد، می گفتم.

استاد گفت: فلانی! تو تا دیروز سواد نداشتی، قرآن را نمی توانستی بخوانی، چه شده که چنین شده‌ای؟

گفتم: به برکت حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به مقصد رسیدم. ⁽¹⁾

2- علی مقدادی اصفهانی (فرزند حاج شیخ حسن‌علی اصفهانی): در سال 1359 هجری قمری، باغی در ده سمزقند برای سکونت خریدیم.

صاحب باغ در هنگام تحویل لوازم و ابزار باغبانی، تفنگ سر پری را هم در برابر مبلغ چهار تومان به ما داد و گفت: چون در این‌جا حیوانات از قبیل شغال و روباه مزاحم می‌شوند، وجود این تفنگ به عنوان مترسک برای راندن آن‌ها مفید است.

خانه ما در این باغ برجی شکل، دو طبقه و دارای دیوارهای بلند بود.

نیمه یکی از شب‌های زمستان بود که پدرم رحمة الله علیه مرا از خواب بیدار کردند و فرمودند: دزدی به باغ وارد شده و در اندیشه بالا آمدن از دیوار خانه است، لازم است پیش از آنکه اسباب زحمت ما و خودش گردد، تفنگ را خالی کنی تا بگریزد.

گفتم: پدر جان! شما در این اطاق دربسته و از پشت این دیوارهای ضخیم خانه، چگونه آگاه شدید که دزد وارد باغ شده است و اندیشه او را چگونه دریافتید؟

فرمودند: روی بام برو و نگاه کن. هم‌اکنون آن مرد در میان باغ، به درخت توت تکیه کرده و مشغول دود کردن سیگار است.

به بام رفتم و باغ را که در زیر نور مهتاب نقره‌ای رنگ شده بود، از نظر گذراندم. با تعجب دیدم مردی به درخت توت تکیه کرده است و سیگار می‌کشد.

فرود آمدم و تفنگ را خالی کردم و به اطاق خود رفتم.

بامداد همان روز از پدرم پرسیدم: شما که از پشت در و دیوار و آن‌همه حاجب و مانع، در شب، دزدی را می‌بینید و حتی بر اندیشه‌اش آگاه می‌گردید، چرا کاری نکردید که او از این خیال، منصرف شود؟

فرمودند: پس خداوند برای چه تفنگ را خلق کرده است؟ باید که از این اسباب استفاده کرد. تا جائی که می‌توان دشمن را با وسائل موجود، دفع کرد، نباید از طرق دیگر کار کرد، اما در صورتی‌که وسیله‌ای یافت نمی‌شد، آن‌گاه بدون اسباب عمل می‌کردیم، چون اسبابی نبود که بتوان با آن از پشت دیوارها دزدی را دید و بر اندیشه‌اش آگاه شد، از این‌رو بدون اسباب، بر این حادثه اطلاع یافتم، ولی برای دفع شر او اسباب موجود کافی است و لازم بود که از آن استفاده کنیم. خداوند متعال هر چه خلق کرده، عبث و بیهوده نبوده است و باید از آن‌ها در جای خود، بهره گرفت و قدرت باطن نباید موجب تعطیل اسباب ظاهری شود، زیرا این وضع، منافی با حکمت آفرینش حضرت حق خواهد بود. ⁽¹⁾

3- میرزا حسین نوری (صاحب کتاب دارالسلام) از قول یکی از علماء: در یکی از شب‌های ماه رجب نیت کردم تا فردا را روزه بگیرم. با خود گفتم: شام نمی‌خورم و به جایش سحری می‌خورم، اما به هنگام سحر خواب مانده و کمی قبل از طلوع آفتاب بیدار شدم.

نفْسم شروع به اذیت نمودن کرده و مرا از گرسنگی ترساند، اما من بر او غلبه نموده و روزه‌ام را ادامه دادم.

نزدیک ظهر کمی خوابیدم. در خواب مجلسی دیدم که در آن غذائی که قابل توصیف نیست، آماده بود.

من از آن غذا این‌قدر خوردم تا سیر شدم. تا به آن روز، غذائی به آن خوشمزگی نخورده بودم.

وقتی که از خواب بیدار گشتم، دیدم سیر شده‌ام بدون اینکه معده‌ام سنگین شده باشد، مثل بهشتیان. ⁽²⁾

نکته دوم: در بعضی مواقع بنا به دلائلی خاص، خداوند، حتی با وجود فراهم بودن تمامی اسباب و علل ظاهری، کاری را به سرانجام نمی‌رساند.

سخن حجج الله

حسن بن علی المجتبی (علیهما السلام) : و به تو (خداوند) از زحمت و تلاشی که در آن برای من رزق و روزیّ ای مقدر نشده باشد، پناه می‌برم. ⁽³⁾

شاهد

شیخ عباس تهرانی از قول حاج سید علی تاجر قمی: من در تهران در مجلسی بودم. یکی از حضار روی به حاکم کاشان کرد و گفت: شما در مدت حکومت خود در کاشان در آن‌جا چه دیدید؟

گفت: در کاشان رسم بود که مردم غالبا از بیم عقرب روی تخت می خوابیدند و بعضی هم احتیاطا پایه تخت را توی آب می گذاشتند که جانور از پایه تخت بالا نرود، من نیز به این اسلوب جای خود را درست کرده

بودم، پشه بند هم که داشتم، پس با نردبان بالا می رفتم و بعد هم نردبان را برمی‌داشتند و دیگر راه احتمال آمدن جانور از هر جهت بسته بود.

یک شب در خواب دیدم که عقربی توی پشه بند از ساق پای من بالا آمد و روی سینه‌ام نشست. یک نفر به آن جانور گفت: تو در این‌جا چه می کنی؟!

گفت: آمده‌ام به این شخص حالی کنم ما مأمور به گزند و آسیب تو نیستیم و الاّ تو هر قدر مراقبت کنی از دست ما نمی توانی خلاص بشوی.

من در این‌جا از وحشت بیدار شدم. از قضاء دیدم عقربی روی سینه من در پشه بند نشسته است صدا زدم، خدمت‌کاران آمده و او را گرفتند. ⁽¹⁾

نکته سوم: اسباب و علل گاهی مادی و ظاهری‌اند و گاهی معنوی و غیرظاهری. ما معمولا برای رفع نیازهای روزمره خویش از اسباب و علل مادی و ظاهری کمک می‌گیریم. مثلا برای رفع تشنگی از آب، رفع گرسنگی از غذا، و برای به دست آوردن مال و ثروت از کسب و کار استفاده می‌نمائیم، اما این تمام قصه نیست. گاهی اوقات نیز اموری که معنوی و غیر مادی‌اند باعث به وجود آمدن بعضی چیزها می‌شود. مثلا گاهی اوقات برای به دست آوردن رزق و روزیّ می‌توان از اعمالی مثل صدقه، کمک گرفت.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : از راه صدقه، رزق و روزیّ را (از آسمان) پائین بکشید. ⁽²⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : هرگاه فقیر و بی‌چیز شدید به وسیله صدقه با خداوند معامله نموده (و روزیّتان را به دست آورید). ⁽³⁾

توضیح: اگر به ظاهر امر نگاه کنیم، شاید این قضیه مضحک و خنده‌دار به نظر برسد که انسانی که خودش از مال دنیا بی‌بهره است، اگر همان مقدار کمی هم که در اختیار دارد را به عنوان صدقه بدهد به طور کامل به خاک سیاه خواهد نشست، اما در پشت این ظاهر، ابزار و وسیله‌ای معنوی قرار دارد که خداوند به واسطه آن، به انسان مال و منال می‌دهد.

مگر نه این است که روزیّ دهنده، خدا بوده و این قدرت را دارد که بدون کسب و کار نیز به ما روزیّ دهد. حال اگر چنین خدایی که تمام مال و ثروت‌ها در اختیار اوست، بگوید: من علاوه بر اینکه در ازای پس انداز و جمع آوری مال، مال شما را زیاد می‌کنم، در مقابل کار دیگری به نام انفاق و صدقه (که ضد پس انداز و جمع آوری مال است) نیز ثروت‌تان را بیشتر می‌کنم، امر عجیبی است؟!

این از عدم معرفت ما نسبت به خداوند است که گمان می‌کنیم همه چیز در ظرف اسباب و علل عادی خودش تحقق پیدا نموده و محال است که این قانون خدشه بردارد، در حالی که حق چیز دیگری است.

حقیقت این است که «لا مؤثر فی الوجود الا الله» و همه چیز و همه کس در تحت سلطه و حکم و فرمان خداوند قادر متعال است و این اراده خداوند است که برای برپائی نظام جامعه بشری قانون اسباب و علل عادی را برقرار ساخته و هر جا و هر وقت که صلاح بداند از این قانون دست برداشته و با قدرت مطلقه و حکمت بی‌نهایت خویش امور را جاری می‌نماید.

و به عبارت روشن‌تر، درست است که در این جهان هستی همه چیز بر اساس قانون اسباب و علل، جاری می‌گردد، اما همه اسباب و علت‌ها آن چیزی نیست که ما می‌شناسیم بلکه بسیاری از علت‌ها از دید ما مخفی بوده و قدرت درک و شناخت آن‌ها را نداریم.

نکته چهارم: نسبت و رابطه میان دعا و قانون اسباب و علل به چه صورت است؟

باید گفت که این دو بر یک‌دیگر تاثیر متقابل دارند. یعنی دعا در قانون اسباب و وسایل تاثیر دارد. و قانون اسباب و وسایل نیز، در دعا. مثلا اگر تلاش و کوشش که یکی از مصادیق قانون اسباب و علل است را در نظر نگرفته و آن را با دعا بسنجیم چنین می‌یابیم که همان‌طور که دعا کردن در کسب و کار و تلاش تاثیر داشته و سبب می‌شود که کار و تلاش انسان به ثمر نشسته و بابرکت گردد، همان‌طور هم کار و تلاش باعث می‌شود انسان در دعایش زودتر به پیش رفته و با اطمینان بیشتری به حاجتش برسد. البته به این نکته نیز باید توجه داشت که در کارهای روزمره و عادی که خداوند، اسباب و وسایل کارها را برای ما فراهم نموده بدون دعا نیز معمولا به خواسته‌هایمان می‌رسیم، اما در امور غیر عادی و مشکل مثل بیماری‌های صعب العلاج که انسان سعی و تلاش خویش را نموده و با صرف کردن هزینه‌ها و رجوع به پزشکان به دنبال شفای خویش می‌گردد، علاوه بر اسباب و وسایل به دعا نیز نیاز بیشتری احساس می‌شود و در چنین مواردی است که اقدام و حرکت انسان پا به پای دعا هر دو توأم با یک‌دیگر انسان را در رسیدن به هدف یاری می‌نمایند. و در چنین جاهایی است که جای‌گاه و ارزش دعا به خوبی نمودار و هویدا می‌گردد.

نکته: گاهی اوقات همه راه‌ها به روی انسان بسته بوده و دعا به عنوان تنها راه برای او باقی و باز می‌ماند.

سخن حجج الله

جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (سه مرتبه در جواب سؤال مردی مبنی بر اینکه: به باد بواسیر مبتلا شده‌ام و چیزی جز نوشیدن نبیذ [نوع خاصی از شراب] آن را درمان نمی‌کند): با چیزی که خدا و رسولش حرام کرده چه کار داری؟

مریسی ⁽¹⁾که شب تا صبح خیس خورده و صبح می‌نوشیش و صبح تا شب خیس خورده و شب می‌نوشیش را بخور.

(مرد گفت: مریس باعث نفخ شکمم می‌شود.

فرمود:) پس تو را به چیزی راهنمائی می‌کنم که از مریس مفیدتر باشد. باید دعا کنی. بلاشک دعا شفای هر دردی است. ⁽²⁾

أأ) مخفی نگه داشتن بلا و گرفتاری

سخن حجج الله

محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : ای پسرم! هر کس بلائی که به آن مبتلاست را از مردم بپوشاند، و از آن بلا به خدای عزّ و جلّ شکایت (و دعا) نماید، بر خداوند لازم است که او را از آن بلا خلاص گرداند. ⁽³⁾

أب) باید محکم و جدی دعا نمود

سخن حجج الله

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هیچ یک از شما نگوید: خدایا! اگر خواستی مرا ببخش، اگر خواستی مرا مورد رحمتت قرار بده، بلکه باید محکم و قاطعانه از خداوند بخواهد، زیرا او از این‌گونه دعا کردن ناراحت نمی‌شود. ⁽⁴⁾

أج) به خیر و صلاح بودن استجابت دعا

اشاره

امورات انسان سه دسته‌اند:

1- بی‌هیچ شرطی به صلاح انسان است.

2- به شرط دعا به صلاح انسان است. (یعنی دعا بخشی از علت تشکیل دهنده آن خواسته است).

3- به هیچ نحو به صلاح انسان نیست.

دسته اول: برخی امور است که صد در صد و حتما به خیر و صلاح انسان بوده و برای تکامل بشر نیاز می‌باشد این گونه امورات را خداوند بدون دعا نیز به انسان می‌دهد.

شاهد

(حُبابه والبیّه زنی مؤمنه بود که عمر طولانی‌ای داشته و در زمان حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) زیاد به حضور آن حضرت شرف‌یاب می شد و کسب فیض می نمود. او، هم‌چنین زمان چند امام را درک نموده و در زمان امام محمد باقر (علیه السلام) نیز چند مرتبه به محضر مبارک آن حضرت شرف‌یاب گردیده است).

این زن مؤمنه، روزی خدمت امام باقر (علیه السلام) آمد. حضرت فرمود: ای حُبابه! چرا کم به پیش ما می‌آیی؟

اظهار داشت: سرورم! سنّم زیاد، و مویم سفید، و غم و غصه‌هایم فراوان شده است.

حضرت به حُبابه فرمود: جلو بیا.

وقتی حُبابه نزدیک امام محمدباقر (علیه السلام) قرار گرفت، حضرت دست مبارک خود را بر وسط سر حبابه نهاد و دعائی که اطرافیان، آن را متوجه نشدند، زمزمه نمود.

ناگاه موهای حُبابه سیاه و چهره‌اش شاداب و جوان گشت.

حبابه، خوشحال شد و حضرت نیز از خوشحالی او شادمان گردید.

حُبابه گفت: شما را به خدایی که از انبیاء (علیهم السلام) برایتان پیمان گرفته، بفرمائید: پیش از آنکه این عالم آفریده شود، شما - اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) - چگونه بودید؟

فرمود: قبل از اینکه خداوند آدم را خلق کند، ما نوری بودیم که تسبیح خداوند سبحان را می گفتیم و به واسطه تسبیح ما ملائکه نیز تسبیح گفتند در حالی که قبل از آن، خداوند را تسبیح نمی‌گفتند و وقتی خدای تعالی آدم (علیه السلام) را آفرید، نور ما را در او قرار داد. ⁽¹⁾

دسته دوم: و اما امورات نوع دوم، اموراتی‌اند که آن‌ها را به شرط دعا به انسان می‌دهند تا به وسیله دعا به خداوند توجه پیدا نماید.

دسته سوم: و اما این دسته آخر به هیچ نحو و تحت هیچ شرائطی به خیر و صلاح انسان نیست حال اگر انسان شب و روز گریه و دعا و تضرع نیز نماید، خداوند چنین چیزی را به بنده‌اش نخواهد داد مثلا مالی را که باعث ضلالت و گمراهی و طغیان است هرگز به او نخواهد بخشید.

بحث ما در رابطه با اموری است که از سنخ دسته اخیر می‌باشد که خداوند بر اساس‌حکمتش دعای بشر را در این‌گونه امور یا اصلا مستجاب نمی‌فرماید و یا زود اجابت نمی‌نماید.

روایت

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : خداوند تبارک و تعالی فرمود: ای آدمی‌زاد! دستور مرا اطاعت کن، و صلاح و مصلحت خویش را به من یاد مده. ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هر کس چیزی را آرزو کند و آن چیز مورد رضایت خداوند عزّ و جلّ باشد، تا

آن چیز به او داده نشود، نمی‌میرد. ⁽¹⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : حقیقتا که فضل و کرم خداوند سبحان، حکمت او را نقض و خدشه‌دار نمی‌کند، و برای همین است که هر دعائی مستجاب نمی‌شود. ⁽²⁾

4- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خداوند عزّ و جلّ از بالای عرشش فرمود: بندگانم! دستور مرا اطاعت نمائید و خیر و صلاح خود را به من یاد ندهید، زیرا بی‌هیچ شکی من (از شما) آن را بهتر می‌دانم، و بر مصلحت‌های شما بخیل نیستم (پس اگر چیزی به خیر و صلاحتان باشد، آن را به شما خواهم داد). ⁽³⁾

5- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : در حقیقت خداوند دنیا را، هم به دوستش می‌دهد و هم به دشمنش و (اما) آخرت را فقط به دوستش می‌بخشد. و واقع امر این است که مؤمنی مکانی به اندازه جای یک تازیانه برای همین دنیایش از پروردگارش می‌طلبد، اما به او نمی‌دهد، و (بر عکس) آخرت را از او می‌طلبد و خداوند هر چه که بخواهد به او می‌دهد، و (اما نسبت به کافر) قبل از اینکه برای همین دنیایش از پروردگار بخواهد، هر چیزی که بخواهد، به او می‌دهد، و (بر عکس) مکانی به اندازه جای تازیانه برای آخرتش می‌طلبد، اما ذره‌ای به او نمی‌دهد. ⁽⁴⁾

6- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : مردی پیش امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمده و عرض کرد: من دعا کردم، اما مستجاب نشد. حضرت فرمود: تو خداوند را با غیر صفاتش وصف کرده‌ای، و دعا چهار خصوصیت دارد: پاکی باطن، و حضور نیت (و قلب)، و شناخت سبب و وسیله، و انصاف در دعا. آیا دعای تو این‌طور دعائی بوده است. مرد گفت: نه. فرمود: پس این‌ها را یاد بگیر (و این‌گونه دعا کن). ⁽⁵⁾

7- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : روا شدن حاجت‌ها به دست خداست، و پس از خداوند، اسباب و وسائل (انجام کارها) بندگان هستند که به دست آن‌ها صورت می‌گیرد، پس آن حاجتی را که خدا برآورده می‌فرماید با تشکر از او بپذیرید و آن حاجتی که از شما منع می‌شود، با رضایت خاطر و تسلیم و صبر، به خواسته خداوند، تن دهید، چه بسا که این محرومیت برایتان بهتر است. در حقیقت خدا صلاح شما را بهتر می‌داند و شما خود نمی‌دانید. ⁽⁶⁾

8- موسی بن جعفر الکاظم (علیهما السلام) : خدایا! ... پس هرگاه حاجتم دیر ادا شود، از روی جهلم تو را ملامت می‌کنم و چه بسا چیزی را که دیر به من می‌دهی برایم بهتر باشد، زیرا تو عاقبت کارها را می‌دانی. ⁽⁷⁾

9- روایت: بنده‌ای به خاطر حاجتی به درگاه خدای متعال دعا می‌کند، تا اینکه ملائکه بر او ترحم کرده و عرضه می‌دارند: بار إلها! بر بنده مؤمن خود رحم فرموده و دعوت او را اجابت نما، پس خداوند متعال می‌فرماید: چگونه بر او رحم کنم در چیزی که به خاطر آن چیز بر او رحم نموده‌ام؟ (اگر آن چیز را به او بدهم، هلاک می‌شود). ⁽¹⁾

سخن بزرگان

1- شهید آیة الله سید عبد الحسین دستغیب: باید شخص هنگام طلبیدن حاجت، برآورده شدن آن را موقوف بر صلاح‌دید پروردگارش قرار دهد و بگوید: «وَ لَا حَاجَةً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ لَکَ فِیهَا رِضًى وَ لِیَ فِیهَا صَلَاحٌ إِلَّا قَضَیْتَهَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین» ⁽²⁾، ⁽³⁾و اگر به زبان نگوید: این معنا در خاطرش باشد و گر نه اگر حالش چنین نباشد و حاجتش را در هر حال بخواهد هرچند خداوند صلاح او را نداند، پس این دعا نیست بلکه به دستور دادن به خداوند نزدیک‌تر است. ⁽⁴⁾

2- آیة الله محمدتقی بهجت: استاد ما، مرحوم آقا سید علی قاضی می فرمود: برای حاجتی چهل سال بعد از نماز دعا می کردم، بعد معلوم شد که مصلحت نبوده است. ⁽⁵⁾

3- سید بن طاوس: بسیار می‌شود که در ماه رمضان در دعاهای خویش مطلوبی را خواستار می‌شود که اسلاف صالح امت آن را از خداوند متعال خواستار بودند، ولی این دعا کننده حقیقتا خواستار آن نیست مثل آنکه در دعای خویش می‌گوید: خداوندا داخل کن مرا در هر خیری که محمد و آل محمد (علیهم السلام) را در آن داخل کردی، و حال آنکه از جمله خیری که خداوند جلّ جلاله محمد و آلش (علیهم السلام) را در آن داخل فرموده، ابتلای به قتل و زندان‌ها و استیصال و اسارت حرم و کشته شدن فرزندان و تحمّل آزار بسیار از مردم بوده و تو ای دعا کننده! هیچ گاه میل نداری به چیزی از این امور مبتلا شوی... ، پس باید قصدت در این‌گونه دعاها با مقتضای حالت موافق باشد به این معنی که در امثال این دعاها قصد کنی که خداوند اراده و نیّت درست و صواب به شما موهبت فرماید و بر حذر باش از اینکه در دعای خویش بازی‌گر و مسخره و غافل باشی. ⁽⁶⁾

4- آیة الله ناصر مکارم شیرازی: اگر چه ما موظّف به دعا هستیم و باید نسبت به اجابت آن هم امیدوار باشیم؛ ولی باید توجّه داشت که برخی اوقات اجابت بعضی از دعاها به مصلحت انسان نیست، گاهی از اوقات انسان خیال می‌کند که سعادت او در اجابت دعاست، در حالی که خداوند از روی آگاهی می‌داند که شقاوت و هلاکت و نابودی او در آن است، این‌جاست که چنین دعاهایی اجابت نمی‌شود.

در این زمینه، داستان عبرت‌آمیز و تکان‌دهنده ثعلبه انصاری که با اصرار فراوان بر خواسته‌اش - که به مصلحت او نبود - پافشاری کرد و اجابت آن باعث بی‌ایمانی و اعتراض به برخی قوانین الهی شد، درس بزرگی برای همگان است.

گاهی جوانی به خواستگاری دختری می‌رود و جواب منفی می‌شنود، او التماس و درخواست زیادی می‌کند؛ لیکن با دعاهای فراوان هم ازدواج او صورت نمی‌گیرد. دل‌شکسته و ناراحت به زندگی ادامه می‌دهد. بعد از مدّتی متوجّه می‌شود که خداوند چه لطف بزرگی به او کرده که دعایش را اجابت نکرده است، زیرا شاید ثمره آن ازدواج چیزی جز فرزندان فلج نبوده است.

بنا بر این، از اجابت نشدن برخی از دعاهایمان نگران نباشیم، زیرا امکان دارد دعای مورد نظر از همین قبیل باشد. ⁽¹⁾

شاهد

1- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) یکى از اصحاب صفّه، شخصى فقیر و با ایمان و عابد و بسیار محتاج بود، و همیشه هنگام نماز، ملازم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود و از ایشان جدا نمى‌گشت، و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هم وقتى به احتیاج و عزّت نفس او توجّه مى‌کرد، دلش مى‌سوخت.

روزى (رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ) به او فرمود: اى سعد! اگر چیزى به دستم رسید، تو را بى‌نیاز مى‌کنم.

جبرئیل (علیه السلام) بر او نازل شد و دو درهم به حضرت داد و گفت: این دو درهم را به او بده و امرش کن که با آنها تجارت کند و با روزىّ خدا زندگى کند.

سعد دو درهم را گرفت.

بعد از اینکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نماز ظهر و عصر را خواند، فرمود: اى سعد! برخیز و به دنبال روزىّ برو، من نسبت به حال تو غمگینم.

سعد به طرف تجارت رفت، و چیزى را به یک درهم نمى‌خرید مگر اینکه آن را به دو درهم مى‌فروخت، و به دو درهم نمى‌خرید جز آنکه آن را به چهار درهم مى‌فروخت.

دنیا به حدّى به سعد رو کرد که مال و اموالش بسیار شد و تجارتش رونق گرفت، و نزدیک مسجد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دکّانى تهیه کرد و در آن به جمع سود تجارت پرداخت.

هر گاه بلال مى‌گفت: (الصلاة)، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به طرف مسجد مى‌رفت ولى سعد مشغول دنیا بود، و وضو نمى‌گرفت و آماده نماز نمى‌شد.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: اى سعد! دنیا تو را از نماز باز داشته!

سعد مى‌گفت: چه کنم؟ اموالم از بین مى‌رود، این مرد مى‌آید و به او چیزى مى‌فروشم و پولش را از او مى‌گیرم، و از این مرد چیزى مى‌خرم و باید پولش را به او بدهم.

در این هنگام جبرئیل (علیه السلام) نازل شد و گفت: اى محمّد (صلی الله علیه و آله) ! مال و دنیا انسان را از آخرت دور مى‌کند، به سعد بگو: دو درهمى را که به تو دادم به من بازگردان.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: اى سعد! آن دو درهم را به ما نمى‌دهى؟

سعد گفت: بله! بلکه دویست درهم مى‌دهم.

فرمود: من فقط همان دو درهم را مى‌خواهم.

سعد دو درهم را به ایشان داد، ناگاه دنیا به سعد پشت نمود، به طورى که تمامى آنچه را جمع کرده بود، از بین رفت و به همان حالتى برگشت که اوّل داشت. ⁽¹⁾

2- سید عطاء الله شمس دولت‌آبادی: یکی از علماء برای برآمدن حاجتش، ده شب در حرم مطهر حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) بیتوته کرد، ولی نتیجه نگرفت. سپس به حرم حضرت أبا عبد الله الحسین (علیه السلام) رفت و ده شب در کنار مرقد آن حضرت بیتوته کرد، باز هم نتیجه نگرفت. هم‌چنین ده شب در حرم آقا أبا الفضل العباس (علیه السلام) بیتوته کرد و در آن‌جا نیز نتیجه ندید.

در آخرین شب بیتوته در حرم أبو الفضل العباس (علیه السلام) دید زنی وارد حرم شد و یک طفل ناقص را کنار ضریح انداخت و گفت: یا أبا الفضل! من از شما اولاد خواستم، اینک خدا به من یک بچه ناقص و نیمه داده است، من از این‌جا نمی روم مگر اینکه معجزه کنی و طفل کاملی برای من بگیری!

ناگهان غوغا برپا شد و گفتند: بچه نیمه، طفل سالم گردید!

زن، بچه را در آغوش گرفته و بیرون رفت. این مرد عالم خیلی دل‌تنگ شد، کنار ضریح آمد و گفت: یا أبا الفضل العباس! ببین من یک ماه است که کنار قبر پدر و برادرت و نیز خود تو از خدا حاجت خواستم و حاجتم را روا نکردید، ولی زن عرب بادیه نشین آمد و فورا حاجتش را دادید.

چندی بعد، کنار ضریح خوابش برد. در عالم رؤیا حضرت به او فرمود: هر کس به قدر معرفت خود حاجت می خواهد و خداوند هر نوع صلاح بداند به او کرامت می کند. چه او همین اندازه نسبت به ما آشنایی دارد، اما حساب شما جداست و ما با نظر لطف به تو می نگریم و صلاح شما را در این حال می بینیم. ⁽²⁾

سؤالات

سؤال اول: در بعضی از حکایات قبل می‌بینیم که خداوند پس از اصرار زیاد بعضی افراد، حاجت آن‌ها را می‌دهد و آن‌ها به وسیله روا شدن آن حاجت، گرفتار می‌گردند، مگر شما نگفتید: خداوند هرگز دعائی را که به صلاح بنده‌اش نباشد، مستجاب نمی‌نماید؟!

جواب: در این‌گونه موارد نیز مصلحت‌هائی است که خداوند به خاطر آن‌ها دعاها را مستجاب کرده است. مثلا خداوند با برآورده ساختن حاجت این افراد و به دنبالش گرفتار نمودن آن‌ها اجرهای معنوی زیادی را برای آن‌ها در نظر گرفته است، همانند مصائب دیگر که خداوند ابتداء و بدون دعا، بعضی بندگانش را به آن‌ها گرفتار می‌کند و آن‌ها را از اجرهای فراوانی بهره‌مند می‌نماید.

سؤال دوم: اگر از دیدگاه الهیّون نیز بنگریم، دعا یک نوع معارضه با حکمت خداوند و به اصطلاح فضولی در کار خداست! چرا که اگر کسی به حکمت و بی‌نیازی مبدأ جهان هستی و علاقه او به بندگانش ایمان داشته باشد، برای او دستوری تعیین نمی‌کند؛ مگر ممکن است چیزی به صلاح باشد و خدا دریغ دارد؟ ⁽¹⁾

جواب: درست است که خدا حکیم و مهربان است و آن‌چه به صلاح بندگان باشد، بی‌کم و کاست به آن‌ها خواهد داد، ولی به همان دلیل که حکیم است، مواهب او نسبت مستقیمی با شایستگی‌ها و لیاقت‌های افراد دارد. دعا کنندگان واقعی میزان این شایستگی را در پرتو دعا بالا می‌برند و به همان نسبت سهم بیشتری از آن مواهب خواهند گرفت.

روح انسان‌ها، همانند پیمانه‌هایی است که با آن از اقیانوس بی‌پایانی آب برمی‌دارند و یا همانند سرزمین‌هایی که در زیر باران حیات‌بخشی قرار گرفته، هر قدر ظرفیّت آن پیمانه‌ها و گستردگی این زمین‌ها بیشتر باشد، بهره فزون‌تر از آن اقیانوس یا قطرات باران خواهند گرفت. اگر دعا آمیخته با شرائط اساسی باشد، ظرفیّت وجودی انسان را بیشتر و گستردگی آن را زیادتر می‌کند.

بنا بر این، ایمان به تأثیر دعا عین ایمان به حکمت خدا است. گر چه تصوّر تأثیر معنوی دعا برای ماتریالیست‌ها مشکل است، ولی برای معتقدان به جهان ماورای طبیعت مشکل نیست.

«الکسیس کارل» در کتاب «نیایش» روی این مسأله تأکید کرده و از طریق تجربی، ثبوت آن را قطعی می‌شمارد و می‌گوید: «نیایش گاهی تأثیرات شگفت‌آوری دارد، بیمارانی بوده‌اند که تقریباً به طور آنی از دردهایی چون جذام، سرطان، عفونت کلیه و زخم‌های مزمن و سل ریوی و... شفا یافته‌اند».

در پایان این بحث، اشاره به این مطلب نیز لازم است که هم مکمّل شرائط تأثیر دعا و هم دلیل دیگری برای فلسفه خودسازی دعاست و آن اینکه، از جمله مسائلی که در روایات اسلامی در مورد دعا روی آن تکیه شده، این است که دعا نباید همانند دعای مشرکان، به موقع گرفتاری اختصاص داشته باشد و به هنگام آرامش، خبری از آن نباشد.

«فَإِذَا رَکِبُواْ فِی الْفُلْکِ دَعَوُاْ اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذَا هُمْ یُشْرِکُونَ» ⁽¹⁾هنگامی که سوار بر کشتی شوند خدا را با اخلاص می‌خوانند، اما هنگامی که خدا آنان را به خشکی رساند و نجات داد آن‌ها مشرک می‌شوند».

چنان‌که همین مضمون را در روایتی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌خوانیم که به أبو ذر این سخن را فرمود:

«تَعْرِفُ إلَی اللّهِ فِی الرَّخَاءِ یَعْرِفُکَ فِی الشَّدَةِ وَ إذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللَّهَ» ⁽²⁾«خدا را در راحتی شناس تا تو را در سختی بشناسد و اگر چیزی می‌خواهی فقط از خدا بخواه!»

چنین دعایی که در آن تبعیض راه ندارد و همیشگی است از نظر اخلاقی، عامل مؤثّری برای مبارزه با غرور و غفلت ناشی از پیروزی و ثروت و مقام است، و از نظر توحیدی هیچ گونه رنگ شرک در آن نیست؛ آن‌هائی که تنها به هنگام گرفتاری و هجوم مشکلات متوجّه خدا می‌شوند، گویا تنها در این زمان او را مؤثّر در عالم می‌دانند، ولی به هنگام قدرت و آسایش، نیرو و قدرت خودشان و عالم اسباب را مؤثّر اصلی می‌شمارند و این خود یک نوع شرک است؛ زیرا از دریچه چشم یک موحّد در همه حال مؤثّر اصلی اوست و اسباب دنیایی به قدرت و فرمان او هستند و هر چه دارند از او دارند. ⁽³⁾

علل عدم اجابت دعاها

اشاره

و اما در زیر به برخی از علل و ادله عدم اجابت بعضی از دعاها می‌پردازیم:

اول: کامل شدن

هنگامی‌که انسان با محرومیت‌ها روبرو می‌شود و طعم سختی‌ها و گرفتاری‌ها را می‌چشد جان و روحش پرورش یافته و همچون کوه استوار و پایدار گشته و دارای صفات نیکو می‌گردد همه این‌ها مرهون عدم اجابت خواسته و دعای انسان است و اگر قرار بود دعاهای انسان همه‌شان مستجاب گردد و همه چیز برای او مهیّا شود دیگر به گوهر کمیاب تکامل دست نمی‌یافت.

شاهد

استاد شیخ عبد القائم شوشتری: شخصی چهل سال زحمت کشید و دائم در طلب ملاقات حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بود تا اینکه عاقبت به محضر مقدس محبوب و مطلوبش شرف حضور یافت.

او که روزها و سال‌های پر از درد فراق امامش بر وی سخت گذشته بود، در اولین ملاقات، از حضرتش گلایه کرد و عرضه داشت: آقا جان! شما که عاقبت مرا پذیرفتید، ای کاش! زودتر توفیق شرف‌یابی به محضرتان را عنایت می‌فرمودید، چون در آن چهل سال به آتش فراق شما سوختم.

حضرت فرمودند: اگر شما را زودتر می‌پذیرفتم از ما نان و سبزی می‌خواستید (اما) حالا که معطل شدید، می‌دانید که چه بخواهید. ⁽¹⁾

دوم: مقامات اخروی و تقرب به خداوند

روایت

1- خداوند (خطاب به حضرت داود (علیه السلام) ): هر که با من بپیوندد کفایت امرش را می‌نمایم و هر کس از من بخواهد به او عطا می‌کنم و هر کس مرا بخواند جواب می‌دهم و همانا خواسته‌اش را به تأخیر می‌اندازم تا اینکه مقتضی موجود شود (پس) هر‌گاه مقتضی موجود شد، آن‌چه خواسته به او می‌دهم.

ای داود! به مظلوم بگو: همانا مستجاب شدن دعایت را به تأخیر می‌اندازم (اما) عاقبت دعای تو را بر ضرر ستم‌گر تو مستجاب می‌کنم. تأخیر آن برای مصالح زیادی است که از نظر تو پنهانست و من ارحم الراحمین و بهترین قضاوت کنندگانم.

یا به واسطهِ این است که تو به مردی ستم کرده‌ای (و) او هم بر ضرر تو دعا کرده، پس این دعای تو در مقابل دعای او است که نه به نفع (تو) و نه هم بر ضرر تو باشد و یا بدین جهت است که برای تو در بهشت درجه و مقامی می‌باشد که کسی به آن درجه نمی‌رسد مگر به واسطه ظلمی که به او برسد، زیرا که من بندگانم را در مال‌ها و جان‌هایشان آزمایش می‌کنم... . ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : روز قیامت خداوند مؤمن را صدا می‌زند تا او را در مقابل خود بر پا می‌دارد، سپس (به او) می‌فرماید: بنده من! من به تو امر کردم که مرا خوانده و دعا نمائی و وعده (هم) دادم که دعایت را مستجاب کنم، آیا دعا می‌کردی؟ بنده می‌گوید: بله بارپروردگارا! سپس می‌فرماید: اما تو دعائی نکردی مگر اینکه برایت مستجاب کردم، آیا فلان روز و فلان روز به خاطر غصه‌ای که برایت پیش آمده بود، از من نخواستی که آن را برطرف نمایم. می‌گوید: درست است پروردگارا! آن‌گاه خداوند می‌فرماید: من (هم) در (همان) دنیا آن را برآورده ساختم. آیا فلان روز و فلان روز به خاطر غصه‌ای که برایت پیش آمده بود، از من نخواستی که آن را برطرف نمایم، اما فرج و گشایشی ندیدی؟ می‌گوید: درست است بار پروردگارا! می‌فرماید: به خاطر آن دعا فلان چیز و فلان چیز را برایت در بهشت کنار گذاشتم... ، بنا بر این بنده مؤمن خداوند هیچ دعائی نمی‌کند مگر اینکه (در قیامت) برای او معلوم می‌شود که یا در دنیا به او داده شده و یا برای آخرتش ذخیره گشته، برای همین است که مؤمن در آن‌جا می‌گوید: ای کاش! ذره‌ای از دعایش در دنیا مستجاب نشده بود. ⁽³⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : همانا مؤمن برای حاجتش دعا می‌کند، پس خداوند متعال می‌فرماید: حاجتش را به تأخیر بیندازید، زیرا به دعا کردنش علاقه دارم، سپس هنگامی‌که قیامت شد، خدای متعال

می‌فرماید: ای بنده من! فلان چیز را از من خواستی و من اجابتت را برای ثواب گرفتن به تأخیر انداختم، پس آن مؤمن به خاطر پاداش نیکی که می‌بیند، آرزو می‌کند که ای کاش! در دنیا هیچ کدام از دعاهایش مستجاب نمی‌شد. ⁽¹⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب سؤال کافری مبنی بر اینکه: مگر شما معتقد نیستید که خداوند فرموده: «بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را» بارها فرد گرفتار را دیده‌ایم که دعا می‌کند، ولی اجابت نمی‌شود، و ستمدیده، کمک می‌خواهد و او را یاری نمی‌کند): وای بر تو! هر که دعا کند اجابت شود، امّا فرد ظالم تا وقتی که به درگاه خدا توبه نکند دعایش مردود خواهد شد، و امّا فرد محقّ هر وقت دعا کند مستجاب شود، و بلا از آن‌جا که خبر ندارد از او دفع می‌گردد، و در صورت عدم استجابت، همان دعا موجب ذخیره ثواب بسیاری برای او شده که روز نیاز به دادش می‌رسد، و اگر دعای بنده به خیر او نباشد نیز مستجاب نشود، و بر مؤمن عارف دعا در مواردی که نمی‌داند صحیح است یا خطا بسی گران است، گاهی بنده خواستار نابودی کسی شده که هنوز زمانش به پایان نرسیده، و خواستار بارانی شده که هنوز وقت بارش آن نرسیده، زیرا خداوند از همه به تدبیر آن‌چه خود آفریده آگاهتر است، و مانند این بسیار است، پس خوب در این باره اندیشه و تأمّل کن. ⁽²⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب راوی که عرضه داشت: بسا می‌شود که کسی دعا کند و دعایش مستجاب شده باشد، ولی تا مدتی (اثر آن اجابت، ظاهر نگشته و) به تأخیر افتد؟): بله! (عرض کرد: علتش چیست؟ آیا برای اینکه بیشتر دعا کند؟ فرمود:) بله! ⁽³⁾

6- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : به درستی که بنده‌ای که دوست خداست در حادثه‌ای که برایش رخ داده‌دعا می‌کند و خداوند به فرشته‌ای که موکل بر اوست می‌فرماید: حاجت بنده مرا برآور، ولی در (دادن) آن شتاب مکن، زیرا میل دارم صدا و آواز او را بشنوم و همانا بنده‌ای دشمن خدا به درگاه او درباره اتفاقی که برایش افتاده دعا می‌کند، پس به فرشته موکل بر او گفته می‌شود حاجتش را برآور و در (دادن) آن شتاب کن، زیرا خوش ندارم آواز و صدایش را بشنوم، پس مردم (که از این جریان خبر ندارند) می‌گویند: به این داده نشد مگر به خاطر محترم بودنش و از آن دریغ نشد مگر به خاطر زبونی و خواریش. ⁽⁴⁾

7- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) (در جواب سؤال احمد بن محمد بن أبی نصر مبنی بر اینکه من چند سال است که از خدا حاجتی درخواست کرده‌ام و از تأخیر اجابتش در دلم شبهه و نگرانی داخل شده است): ای احمد! مبادا شیطان بر تو راهی باز کند تا تو را ناامید نماید همانا امام باقر (علیه السلام) می‌فرمود: هر آینه مؤمن حاجتی

از خدا بخواهد و اجابت آن به تأخیر افتد به خاطر محبوبیت صدایش و شنیدن صدای گریه‌اش (در نزد خداوند). ⁽¹⁾

توضیح: از چند روایت اخیر استفاده می‌شود که دعای شخصی که صدایش محبوب خداوند است، سبب خشنودی و رضایت خداوند بوده و هر آن‌چه که باعث رضایت و خشنودی خداوند گردد باعث تقرب انسان به ذات اقدس الهی و ترقی مقامات اخروی می‌شود.

سوم: منحل نشدن نظام زندگی

آیا تاکنون به این فکر کرده‌ایم که اگر همه انسان‌ها ثروتمند بودند، زندگی بشر به چه شکلی در می‌آمد؟ آیا دیگر کسی به دنبال کار و تلاش می‌رفت؟ آیا پزشکی مریضش را درمان می‌نمود؟ آیا نانوا، قصاب، بنّا و... فعالیتی می‌نمودند؟ و آن گاه که کارها بر زمین می‌ماند آیا جامعه بشری پا برجا می‌بود؟

حال، همه انسان‌ها دعا نموده و از خداوند می‌خواهند که آن‌ها را ثروتمند نماید. واقعا اگر قرار بود دعای همگان مستجاب شود، دیگر نظام زندگی از هم پاشیده می‌شد و نسل بشر منقرض می‌گشت. و همین مطلب را نسبت به سایر دعاهای دعا کنندگان باید در نظر گرفت.

سخن الله

اگر (عطای) حق، تابع و دنباله‌رو خواهش و میل و هوای نفس آنان باشد، همانا آسمان‌ها و زمین و هر چه و هر که در آن‌هاست نابود خواهد شد. ⁽²⁾

چهارم: طغیان نکردن

سخن الله

اگر خداوند رزق و روزیّ را برای بندگانش (بی حساب) می گستراند، آن‌ها در زمین ظلم و تجاوز می کردند.

پنجم: حریص نگشتن

سخن حجج الله

علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : به خدا سوگند اینکه خداوند خواسته‌ها و دعاهای دنیایی بندگانش را به تأخیر می‌اندازد برای آن‌ها از آن‌چه به آن‌ها زود می‌دهد، بهتر است و دنیا چیست؟ ... همانا کسی که در این دنیا

دارای نعمت است اگر دعا کند و دعایش مستجاب شود باز چیز دیگری را دعا نموده و می‌خواهد و (در این هنگام است که) نعمت خداوند در چشمش کوچک و خوار گشته و دیگر چیزی او را سیر نمی‌سازد. ⁽¹⁾

ششم: نابود نشدن دنیا

چه بسا اگر بعضی از خواسته‌های ما برآورده شود، در همین دنیا باعث مرگ و نیستی ما گردد. مثلا فرض کنیم کسی از خداوند فرزند می‌خواهد، ولی به صلاحش نیست که بچه‌دار شود، زیرا این فرزند اگر به او داده شود، پس از رسیدن به سن جوانی سبب قتل همین پدر می‌گردد. حال آیا خداوند دعای او را مستجاب می‌کند؟

هفتم: نابود نشدن دین و آخرت

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : چه بسا چیزی را (از خداوند) خواستی (که) اگر به تو داده شده بود، هلاکت و نابودی دینت در آن بود. ⁽²⁾

2- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : (اگر بنا باشد همه خواسته‌های دنیایی مستجاب شود، نعمت‌های او فراوان می‌گردد) و وقتی نعمت فراوان شود مسلمان از راه به خطر می‌افتد چرا که حقوقی بر او واجب می‌گردد (که ممکن است آن‌ها را ادا نکند) و ترسِ این است که از امتحانی که برایش پیش می‌آید (سربلند بیرون نیاید). ⁽³⁾

هشتم: دچار عُجب نشدن

اگر قرار باشد به دنبال هر دعای بنده مؤمن، استجابتی فوری بیاید و خواسته‌اش را بلافاصله در مقابل خویش بیند چه بسا دچار عجب و خودپسندی شده و خیال کند که یکی از مقرب‌ترین بندگان خدا بوده و بدین وسیله اسباب هلاکتش فراهم گردد.

ما اگر با روایات آشنا باشیم این را خواهیم فهمید که خداوند، بعضی از بندگانش را به خاطر خطر زیاد عُجب، از بعضی از عبادات محروم می‌سازد تا به این مرض مهلک دچار نگردند.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : همانا بعضی از بندگان مؤمنم می‌خواهد دری از عبادت (به سویش گشوده گردد)، اما من او را از آن باز می‌دارم تا عجب و خودپسندی در دلش داخل نگشته و تباه نگردد. ⁽⁴⁾

2- محمد بن علی الباقر یا جعفر بن محمد الصادق (علیهم السلام) : خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: بعضی از بندگانم از من می‌خواهند که او را به بعضی از اطاعات (و عباداتم) موفق کنم تا او را (به خاطر انجام آن طاعت) دوست بدارم، اما من او را موفق به انجام آن عمل نمی‌کنم تا دچار عجب و خودپسندی نگردد. ⁽¹⁾

3- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : (خداوند می‌فرماید:) بعضی از بندگان هستند که در عبادت و شب زنده‌داری برای من کوشش فراوانی می‌نمایند، ولی من به خاطر لطفم به او چرت را بر او مسلط می‌کنم، پس می‌خوابد تا اینکه صبح شده و بلند می‌گردد. وقتی که بلند می‌شود در حالی که نسبت به خودش بغض دارد بر حال خودش می‌گرید. و اگر همان‌طوری که می‌خواهد او را به خواسته‌اش برسانم، عجب و خودپسندیِ برخاسته از عملش به سراغش می‌آید و بعد از این است که هلاکت و نابودیش در همین عجب و خودپسندی از خودش باشد، پس خیال می‌کند که با این عبادتش از همه عبادت کنندگان برتر است و با این کوشش و شب‌زنده‌داری (حق بندگی را به جا آورده) و هیچ گونه تقصیر و کوتاهی ندارد و با این حالت از درگاه من دور می‌شود در حالی که خیال می‌کند به من نزدیک شده است. ⁽²⁾

تذکر: باید به خداوند، اعتماد داشت و عدم اجابت دعاها را خیری از ناحیه او دانست و بلکه بالاتر که برآورده نشدن حاجتی که به خیر و صلاح انسان نیست را عین عنایت و لطف خداوند منّان شمرد.

سخن حجج الله

1- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : مؤمن و شیعه همواره تا وقتی عجله نکند در خیر و امید و رحمت خداوند است، پس ناامید شده و دعا را رها می‌کند.

(شخصی عرض کرد: چگونه عجله می‌کند؟

فرمود:) می‌گوید: از فلان و فلان زمان دعا کرده‌ام، ولی اجابت ندیده‌ام. ⁽³⁾

2- حسن بن علی العسکری (علیهما السلام) : ... بهره‌مندی‌ها و ثمرات، مراتبی دارد، پس بر ثمره‌ای که وقتش نرسیده، عجله نکن که همانا در وقتش به آن خواهی رسید و بدان که کسی که امور تو را تدبیر می‌کند (از تو) به زمانی که مناسب و به صلاح توست داناترست، پس به انتخاب خداوند در همه امورات اعتماد کن تا اوضاع و احوالت روبراه شود و در خواسته‌هایت قبل از رسیدن وقتشان عجله نکن که قلب و سینه‌ات تنگ گشته و ناامیدی تو را دربرمی‌گیرد. ⁽⁴⁾

سخن اولیاء الله

شیخ حسن دیلمی (متوفی841 ق): دعا این است که بنده، تهی‌دستی و احتیاجش را به سوی خدای تعالی با منتها درجهِ پستی و کوچکی و فروتنی آشکار کند، و هر‌گاه بنده چنین شد حق بندگی را به جا آورده و خواستهِ خدا هم بر استجابت، به همان اندازه که صلاح بنده و اقتضای عدل و حکمت خداست، بر آن تعلق می‌گیرد، زیرا که جود و بخشش خدا از مرز حکمتش تجاوز نمی‌کند.

همانا خداوند از بنده‌اش به جهت بخل یا نبودن، منع فیض نمی‌کند بلکه منع به واسطهِ مصلحتی است که بنده نمی‌داند و اقتضای حکمت خدا بر آن منع است نه بر سؤال بنده در آن‌چه که میل آن بنده است و به همین جهت فرموده است خدای تعالی: «لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ» ⁽¹⁾«و اگر خدا از خواسته‌های ایشان پیروی کند، مسلما آسمان‌ها و زمین و هر که در آسمان و زمین است، تباه می‌گردند»، زیرا که بنده از خدا آن‌چه را که خیال می‌کند صلاح اوست می‌خواهد، ولی خدا بر طبق آن‌چه که می‌داند عمل می‌کند مانند کسی که از خدا مال فراوان می‌خواهد، ولی خدا می‌داند که دادن مال زیاد سبب طغیان و سرکشی او می‌شود، پس خدا به آن بنده مهربانی می‌کند و مال فراوان به وی نمی‌دهد.

پس منزه است خدائی که بخشش او، کرم، و منع جودش، فضل است. ⁽²⁾

شاهد

صاحب کتاب انوار المشعشعین از قول آقا سید عبد الرحیم (خادم مسجد مقدس جمکران): در سال وبا (سال 1322) بعد از گذشتن مرض، روزی به مسجد جمکران رفتم.

دیدم مرد غریبی در آن‌جا نشسته است. احوال او را پرسیدم.

گفت: من ساکن تهران می‌باشم و اسمم مشهدی علی‌اکبر است. در تهران به کاسبی و خرید و فروش دخانیات مشغول بودم، اما پس از مدتی چون به مردم نسیه داده بودم سرمایه‌ام تمام شد، و وقتی وبا آمد آن‌ها از بین رفتتند و دست من خالی شد، لذا به قم آمدم. در قم، اوصاف این مسجد را شنیدم، من هم آمدم که این‌جا بمانم، تا شاید حضرت ولی عصر ارواحنا فداه نظری بفرمایند و حاجتم را عنایت کنند.

مشهدی علی‌اکبر سه ماه در مسجد جمکران ماند و مشغول عبادت شد. ریاضت‌های بسیاری از قبیل: گرسنگی و عبادت و گریه کشید.

روزی به من گفت: قدری کارم اصلاح شده، اما هنوز به اتمام نرسیده است، لذا به کربلا می‌روم.

یک روز از شهر به طرف مسجد جمکران می‌رفتم که در بین راه دیدم، او پیاده به کربلا می‌رود.

شش ماه سفر او طول کشید. بعد از شش ماه، باز روزی در بین راه، همان شخص را که از کربلا برگشته بود، در همان محلی که قبلا دیده بودم، مشاهده کردم.

با هم تعارف کردیم و سر صحبت باز شد.

او گفت: در کربلا برایم این‌طور معلوم شد که حاجتم در همین مسجد جمکران داده می‌شود، لذا برگشتم.

این بار هم مشهدی علی‌اکبر دو سه ماه ماند و مشغول ریاضت و عبادت بود، تا آنکه پنجم یا ششم ماه مبارک رمضان شد.

دیدم می‌خواهد به تهران برود. او را به منزل بردم و شب را آن‌جا ماند.

در اثناء صبحت گفت: حاجتم برآورده شد.

گفتم: چه طور؟!

گفت: چون تو خادم مسجدی برایت نقل می‌کنم و حال آنکه برای هیچ کس نقل نکرده‌ام. من با یکی از اهالی روستای جمکران قرار گذاشته بودم که روزی یک نان جو به من بدهد و وقتی جمع شد پولش را بدهم.

روزی برای گرفتن نان رفتم. گفت: دیگر به تو نان نمی‌دهم.

من این مسأله را به کسی نگفتم و تا چهار روز چیزی نداشتم که بخورم مگر آنکه از علف کنار جوی می‌خوردم، به طوری که مبتلا به اسهال شدم.

این باعث شد که من بی حال شوم و دیگر قدرت برخاستن نداشتم، مگر برای عبادت که قدری به حال می‌آمدم.

نصف شبی که وقت عبادتم بود، فرا رسید. دیدم سمت کوه دو برادران، روشن است و نوری از آن‌جا ساطع می‌شود، به حدی که تمام بیابان منور شد.

ناگهان کسی را پشت در اتاقم دیدم، مثل اینکه در را می‌کوبد. با حال ضعف برخاستم و در را باز کردم.

سیدی را باجلالت و عظمت پشت در دیدم. به ایشان سلام کردم، اما هیبت ایشان مرا گرفت و نتوانستم حرفی بزنم.

تا آنکه آمده و نزد من نشستند و بنای صحبت کردن را گذاشتند و فرمودند: جده‌ام فاطمه (سلام الله علیها) نزد پیغمبر شفاعت کرده که ایشان حاجتت را برآورند، جدم نیز به من حواله نموده‌اند، به وطن (خود) برو که کارت خوب می‌شود و پیغمبر فرموده‌اند: برخیز برو که اهل و عیالت منتظر می‌باشند و بر آن‌ها سخت می‌گذرد.

من پیش خود خیال کردم که باید این بزرگوار حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) باشد، لذا عرض کردم: سید عبد الرحیم خادم این مسجد نابینا شده است، شما شفایش بدهید.

فرمودند: صلاح او همان است که نابینا بماند.

بعد فرمودند: بیا برویم و در مسجد نماز بخوانیم.

برخاستم و با حضرت بیرون آمدیم، تا به چاهی که نزدیک درِ مسجد می‌باشد، رسیدیم.

دیدم شخصی از چاه بیرون آمد و حضرت با او صحبتی کردند که من آن را نفهمیدم.

بعد از آن به صحن مسجد رفتیم که دیدم، شخصی از مسجد خارج شد. ظرف آبی در دستش بود که آن را به حضرت داد.

ایشان وضو گرفتند و به من هم فرمودند: با این آب وضو بگیر.

من از آن آب وضو گرفتم و داخل مسجد شدیم.

عرض کردم: یا ابن رسول الله (علیهما السلام) ! چه وقت ظهور می‌کنید؟

حضرت با تندی فرمودند: تو را چه به این سؤال‌ها؟

عرض کردم: می‌خواهم از یاوران شما باشم.

فرمودند: هستی، اما تو را نمی‌رسد که از این مطالب سؤال کنی و ناگهان از نظرم غایب شدند، اما صدای حضرت را از میان چاهی که پای قدم‌گاه در صفه‌ای که در و پنجره چوبی دارد و داخل مسجد است، شنیدم که فرمودند: به وطن برو که اهل و عیالت منتظر می‌باشند. ⁽¹⁾

علل به اجابت رسیدن دعاها

اشاره

و اما اگر کاری یا چیزی به خیر و صلاح انسان باشد، خداوند آن را از انسان دریغ نداشته و دعایش را مستجاب می‌فرماید. در زیر به بعضی از مصالحی که سبب برآورده شدن حاجات می‌شود، اشاره می‌نمائیم:

اول: نجات ملت بر حقی

شاهد

موقعی که شهر بحرین در تصرف فرنگیان بود، شخصی از مسلمین را به حکومت آن‌جا گماشتند تا موجب آبادی بیشتر آن‌جا شود و بهتر بتواند به وضع اهالی رسیدگی کند.

این والی مردی ناصبی بود. به علاوه وزیری داشت که تعصبش از وی بیشتر بود. وزیر نسبت به اهل بحرین که دوست‌دار اهل‌بیت (علیهم السلام) بودند، اظهار دشمنی می‌کرد و برای نابودی و زیان رساندن به آن‌ها حیله‌ها به کار می‌برد.

یک روز وزیر در حالی که اناری در دست داشت نزد والی رفت و انار را به او داد.

والی دید بر روی پوست انار نوشته است: لا اله الا اللَّه محمد رسول الله أبو بکر و عمر و عثمان و علی خلفاء رسول الله. وقتی به دقت آن را نگریست، دید که این عبارت به طور طبیعی در پوست انار نوشته شده، به طوری که گمان نمی‌رفت ساخته دست بشر باشد و از این حیث در شگفت ماند!

والی به وزیر گفت: این دلیل روشن و برهان محکمی است بر ابطال مذهب رافضی‌ها (شیعیان). نظر تو درباره مردم بحرین چیست؟

وزیر گفت: این جماعت، متعصب می‌باشند و منکر دلائل هستند، امر کن آن‌ها را حاضر نمایند و این انار را به آن‌ها نشان بده، اگر پذیرفتند و به مذهب ما درآمدند شما ثواب فراوان برده‌اید، و چنان‌چه نپذیرفتند و هم‌چنان بر گمراهی خود باقی ماندند، آن‌ها را در قبول یکی از سه چیز مخیر گردان: یا حاضر شوند با ذلت و خواری - مثل یهود و نصاری - جزیه بدهند، و یا جوابی برای این دلیل روشنی که نمی‌توان آن را نادیده گرفت، بیاورند، و یا اینکه مردان آن‌ها کشته شوند و زنان و اولادشان اسیر گردند و اموالشان را به غنیمت بگیریم.

والی رأی وزیر را مورد تحسین قرار داد و علماء و افاضل و نیکان و نجباء و بزرگان شیعه بحرین را احضار نمود و انار را به آن‌ها نشان داد و گفت: اگر جواب کافی و قانع کننده‌ای نیاورید یا باید کشته شوید و اسیر گردید و اموالتان ضبط شود، و یا همچون کفار جزیه بپردازید.

آن‌ها چون انار را دیدند، سخت متحیر گشته و نتوانستند جواب شایسته‌ای بدهند. رنگ صورتشان پرید و بندهای بدنشان به لرزه افتاد.

سپس بزرگان آن‌ها به والی گفتند: سه روز به ما مهلت بده، شاید بتوانیم جوابی که مورد پسند واقع شود، بیاوریم و گر نه هر طور می‌خواهی میان ما حکم کن.

والی هم به آن‌ها مهلت داد.

رجال بحرین در حالی که هراسان و مرعوب و متحیر بودند، از نزد والی بیرون آمده و مجلس گرفتند و به مشورت پرداختند.

آن‌گاه بنا گذاشتند که از میان صلحاء و زهاد بحرین ده نفر و از میان آن ده نفر هم سه نفر را انتخاب کنند.

چون چنین کردند به یکی از آن سه نفر گفتند: تو امشب به بیابان برو و تا صبح مشغول عبادت باش و از خداوند به وسیله امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) یاری بخواه!

او هم رفت و شب را به صبح آورد و چیزی ندید و به ناچار برگشت و جریان را به آن‌ها اطلاع داد.

شب دوم هم، نفر دوم را فرستادند و او نیز مانند شخص نخست برگشت و خبری نیاورد و بر اضطراب و پریشانی آن‌ها افزود.

آن‌گاه نفر سومی را که مردی پاک سرشت و دانشمند و نامش محمد بن عیسی بود، خواستند و او شب سوم را با سر و پای برهنه روی به بیابان نهاد.

آن شب، شب تاریکی بود. محمد بن عیسی تمام شب را مشغول دعا و گریه و توسل به خدا بود که شیعیان را از آن بلیه رهائی بخشد و حقیقت مطلب را برای آن‌ها روشن سازد و به همین منظور به حضرت صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) متوسل گردید.

در آخر شب ناگاه دید مردی او را مخاطب ساخته و می‌گوید: ای محمد بن عیسی! چه شده که تو را بدین حالت می‌بینم و برای چه به این بیابان آمده‌ای؟

گفت: ای مرد! مرا به حال خود واگذار. من برای کار بزرگ و مطلب مهمی بیرون آمده‌ام که آن را جز برای امام خود نمی‌گویم و شکوه آن را نزد کسی می‌برم که این راز را بر من آشکار سازد.

گفت: ای محمد بن عیسی! صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) من هستم، مقصودت را بگو.

گفت: اگر تو صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می‌باشی داستان مرا می‌دانی و نیازی نداری که من آن را شرح دهم.

فرمود: آری! تو به خاطر مشکلی که انار برای شما ایجاد کرده و مطلبی که بر آن نوشته شده و تهدیدی که والی نموده است به بیابان آمده‌ای!

محمد بن عیسی وقتی این را شنید به طرف او رفت و عرض کرد: آری! ای آقای من! شما می‌دانید که ما چه حالی داریم شما امام و پناه‌گاه ما می‌باشید و قادر هستید که این خطر را از ما برطرف سازید، به داد ما برس!

حضرت فرمود: ای محمد بن عیسی! وزیر ملعون، درخت اناری در خانه خود دارد. قالبی از گل به شکل انار در دو نصف ساخته و توی هر نصفی از آن قسمتی از آن کلمات را نوشته است، آن‌گاه آن قالب گلی را روی انار نهاده و در وقتی که انار کوچک بود توی آن گذاشته و آن را محکم بسته است. آن‌گاه به مرور که انار بزرگ شده آن نوشته در پوست انار تأثیر بخشیده تا به این صورت درآمده است! فردا به نزد والی می‌روی و به وی می‌گوئی: جواب تو را آورده‌ام، ولی حتما باید در خانه وزیر باشد، وقتی به خانه وزیر رفتید به سمت راست خود نگاه کن که غرفه‌ای می‌بینی، آن‌گاه به والی بگو: جواب تو در همین غرفه است. وزیر می‌خواهد از نزدیک شدن به غرفه سر باز زند، ولی تو اصرار کن! و سعی کن که از آن بالا بروی، وقتی دیدی وزیر خودش بالا رفت تو هم با او بالا برو و او را تنها مگذار مبادا از تو جلو بیفتد! هنگامی که وارد غرفه شدی در دیوار آن سوراخی می‌بینی که کیسه سفیدی در آن است. آن را بردار که خواهی دید قالب گِلی انار که برای این نقشه ساخته است در آن کیسه است. سپس آن را جلو والی نهاده و انار معهود را در آن بگذار تا حقیقت مطلب برای او روشن گردد! و نیز به والی بگو: ما معجزه دیگری هم داریم و آن اینکه داخل این انار جز خاکستر و دود چیزی نیست، اگر می‌خواهی صحت آن را بدانی به وزیر بگو آن را بشکند وقتی وزیر آن را شکست، دود و خاکستر آن به صورت و ریش او می‌پرد.

وقتی محمد بن عیسی این سخنان را از امام شنید، بسیار مسرور گردید و دست مبارک امام را بوسید و با مژده و شادی مراجعت نمود.

چون صبح شد به خانه والی رفتند و همان‌طور که امام دستور داده بود، عمل کرد.

سپس والی به محمد بن عیسی رو کرد و پرسید: چه کسی این را به تو خبر داد؟

گفت: امام زمان ما و حجت پروردگار (عجل الله تعالی فرجه الشریف) .

پرسید: امام شما کیست؟

او هم یک‌یک ائمه (علیهم السلام) را به وی معرفی کرد تا به امام زمان صلوات اللَّه علیه رسید.

والی گفت: دستت را دراز کن تا من گواهی دهم که خدائی جز خداوند یگانه نیست و محمد (صلی الله علیه و آله) ، بنده و پیامبر اوست و خلیفه بلافصل بعد از او امیرالمؤمنین (علیه السلام) است، آن‌گاه به تمام ائمه (علیهم السلام) تا آخر آن‌ها اقرار نمود و ایمانش درست گشت.

سپس دستور داد وزیر را به قتل رساندند و از مردم بحرین معذرت خواست و نسبت به آن‌ها نیکی نمود و آن‌ها را گرامی داشت.

این حکایت نزد اهل بحرین مشهور و قبر محمد بن عیسی در آن‌جا معروف است و مردم به زیارت آن می‌روند. ⁽¹⁾

دوم: هدایت افراد

شاهد

شیخ علی رشتی (از شاگردان میرزای شیرازی بزرگ): در یکی از سفرها که از زیارت حضرت أبی عبد الله (علیه السلام) به سوی نجف اشرف از راه فرات باز می‌گشتم، در کشتی کوچکی که بین کربلا و طویریج بود، سوار شدم.

از طویریج راه حلّه و نجف جدا می‌شود. مسافرین که همه اهل حلّه بودند به بازی‌گری و بی‌عاری و مزاح مشغول شدند، به جز یک نفر که گاهی اوقات هم‌سفرها بر مذهب او خرده می‌گرفتند و او را سرزنش می‌کردند، با کمال متانت نشسته بود و هیچ شوخی‌ای نمی‌کرد و نمی‌خندید.

از این وضع در تعجب بودم تا اینکه به جایی رسیدیم که آب کم بود و ناچار صاحب کشتی ما را بیرون فرستاد.

در کنار نهر که می‌رفتیم، به طور اتّفاقی با آن شخص همراه شدم. از او از علت کناره گیری‌اش از هم‌سفری‌ها و خرده‌گیری آن‌ها در مذهب او سؤال کردم.

گفت: این‌ها از اهل سنّت و خویشاوند منند. پدرم نیز از ایشان است، ولی مادرم از اهل ایمان و شیعه می‌باشد. من نیز مذهب آن‌ها را داشتم و به برکت حضرت حجّت صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شیعه شدم.

از علّت و نحوه تشیع او سؤال کردم.

جواب داد: اسم من یاقوت و شغلم روغن فروشیِ کنار پل حلّه است. در یکی از سال‌ها برای خریدن روغن از شهر حلّه بیرون رفتم تا از صحرانشینان روغن وارد کنم. چند منزل رفتم تا آن‌چه می‌خواستم خریدم و به اتفاق عده‌ای از اهالی حلّه بازگشتم و در یکی از منزل‌ها که فرود آمدیم و خوابیدیم، وقتی بیدار شدم، دیدم همه رفته‌اند و من در صحرای بی آب و علفی که درندگان زیادی هم داشت، تنها مانده‌ام.

از آن‌جا تا نزدیک‌ترین آبادی چند فرسنگ راه بود. برخاستم و به راه افتادم، ولی راه را گم کردم و متحیر ماندم. از طرف دیگر از تشنگی و درندگان ترسان بودم. درمانده شدم و در آن حال به خلفاء و مشایخ استغاثه کردم و از آن‌ها کمک و شفاعت خواستم تا خداوند برایم فرج کند، ولی نتیجه‌ای نداد.

با خود گفتم: از مادرم شنیده‌ام که می‌گفت: ما امام زنده‌ای داریم که کنیه‌اش أبا صالح (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و به فریاد گم شدگان می‌رسد و درماندگان و ضعیفان را کمک می‌کند. با خداوند پیمان بستم که اگر نجاتم داد، به مذهب مادرم درآیم.

پس او را صدا کردم و استغاثه نمودم که یک‌مرتبه کسی را دیدم که عمّامه سبزی بر سر داشت مانند این - و به علف‌های کنار نهر اشاره کرد - که با من راه می‌رود، به من دستور داد که به مذهب مادرم درآیم و کلماتی فرمود (که مؤلف کتاب آن‌ها را فراموش کرده است). و فرمود: به زودی به آبادی‌ای می‌رسی که آن‌جا همه شیعه هستند.

گفتم: ای آقای من! شما با من به آن آبادی تشریف نمی‌آورید؟

فرمود: نه! چون هزار نفر در اطراف بلاد به من پناهنده شده‌اند، می‌خواهم آنان را خلاص کنم و سپس از نظرم غایب شد.

کمی که راه رفتم به آن آبادی رسیدم. مسافت زیادی تا آن‌جا بود که هم‌سفرهایم روز بعد به آن‌جا رسیدند.

از آن‌جا به حلّه برگشتم و به نزد سید الفقهاء سید مهدی قزوینی رفتم و جریان خودم را با او در میان گذاشتم و از او احکام و مسائل دینی را آموختم و از او پرسیدم: به چه عملی می‌شود بار دیگر آن حضرت را ببینم؟

فرمود: چهل شب جمعه به زیارت امام حسین (علیه السلام) برو.

من هم شب‌های جمعه به زیارت حضرت سید الشهداء (علیه السلام) می‌رفتم.

یک نوبت از چهل بار باقی مانده بود. روز پنج شنبه از حلّه به کربلا رفتم، ولی وقتی به دروازه شهر رسیدم، دیدم مأمورین ظالم از مردم گذرنامه می‌خواهند و خیلی هم سخت می‌گیرند. من نه گذرنامه داشتم و نه قیمت آن را. چند بار خواستم به طور قاچاق از جمعیت بگذرم، ولی نشد.

در همین اثنا حضرت صاحب الأمر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را دیدم که در لباس طلبه‌های ایرانی با عمامه سفید، داخل شهر است، به او استغاثه کردم و کمک خواستم.

ایشان بیرون آمد و مرا همراه خود داخل شهر کرد.

و دیگر او را ندیدم و با حسرت و تأسف بر فراقش ماندم. ⁽¹⁾

تذکر: باید دانست آن‌چه که در نزد خداوند ملاک استجابت و عدم استجابت است مصلحت و خیر بندگان است و او بهتر از هر کسی به خیر و صلاح بندگان آگاه است، لذا لازم نیست که ما به او چیزی یاد داده و بگوییم که فلان چیز را به ما بده و فلان چیز را نده.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : ای بندگان خدا! شما مثل بیماران و خداوند ربّ‌العالمین به مانند طبیب است و صلاح بیماران در چیزی است که طبیب می‌داند و با آن تدبیر می‌نماید نه آن‌چه که بیمار میل دارد و انتخاب می‌کند، هان (ای بندگان خدا!) پس کار خداوند را به او واگذارید تا از رستگاران باشید. ⁽²⁾

2- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : (خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید:) و از میان بندگان مؤمن من، کسی است که ایمانش درست نمی‌شود مگر با فقر و اگر ثروتمندش کنم ایمانش خراب می‌گردد. و از میان بندگان مؤمن من، کسی است که ایمانش روبراه نمی‌شود مگر با ثروت و دارائی، و اگر فقیرش کنم ایمانش فاسد می‌گردد. و از میان بندگان مؤمن من، کسی است که ایمانش درست نمی‌شود مگر با بیماری و اگر سلامتیش بدهم ایمانش خراب می‌گردد. و از میان بندگان مؤمن من، کسی است که ایمانش روبراه نمی‌شود مگر با سلامتی و اگر بیمارش نمایم ایمانش فاسد می‌گردد. بلا‌شک من به وسیله علمی که به دل‌های بندگانم دارم آن‌ها را اداره و تدبیر می‌نمایم. همانا من بسیار دانا و بسیار آگاهم. ⁽¹⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : خداوند عزّ و جلّ از بالای عرش فرمود: ای بندگان من! مرا در آن‌چه که شما را به آن فرمان داده‌ام، اطاعت کنید و آن‌چه را که به خیر و صلاحتان است، به من یاد ندهید، زیرا من (از خود شما) به آن آگاه‌ترم و به مصالحتان بر شما بخل نمی‌ورزم. ⁽²⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : از وحی خداوند عزّ و جلّ به موسی بن عمران (علیه السلام) (این است که): ای موسی! خلقی را در نزد خودم محبوب‌تر از بنده مؤمنم نیافریدم، و حقیقتا که او را به چیزی مبتلا کردم که برایش خیر است و برای چیزی عافیت دادم که برایش خیر است، و من داناترم به آن‌چه که به صلاح بنده‌ام است، پس باید بر بلای من صبر نموده، و نعمت‌هایم را شاکر بوده و به قضاء من راضی باشد... . ⁽³⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : برای مؤمن در تعجبم، خداوند هیچ حکمی نمی‌کند مگر اینکه برای مؤمن خیر است و اگر با مقراض‌ها (بدنش) قطع شود خیر اوست و اگر مالک مشارق و مغارب عالم گردد، به صلاح اوست. ⁽⁴⁾

حکمت یا رحمت

چه بسیار افرادی که از روی غلبه هوی و هوس و احساسات بر عقل، چیزی را از خداوند خواسته و خیال می‌کنند که به خیر و صلاحشان است، اما در واقع و بر اساس حکمت الهی برای او مضر و مهلک است. خداوند چنین دعایی را مستجاب نخواهد کرد چرا که او بدی بندگان خویش را نمی‌خواهد. گاهی اوقات خود ما به دنبال چیزی می‌رویم و برای آن سعی و تلاش فراوان می‌نمائیم، اما پس از آنکه به آن می‌رسیم از شر آن به خدا پناه می‌بریم و یا بر عکس، از چیزی فرار می‌نمائیم، اما بعد از آنکه بر سرمان آمد، درمی‌یابیم که به خیر و صلاحمان بوده است.

سخن الله

چه بسا شما از چیزی بدتان می‌آید و حال آنکه به صلاح و خیر شماست و چه بسا چیزی را دوست دارید و حال آنکه برایتان بد است و خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید. ⁽¹⁾

سخن حجج الله

1- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : چه بسا چیزی که انسان نسبت به آن حریص است و وقتی به آن دست می‌یابد آرزو می‌کند ای کاش! به دستش نمی‌آورد. ⁽²⁾

تذکر: خود ما که انسانی ضعیف و جاهل بیش نیستیم آیا اگر ببینیم فرزندمان مریض بوده و به غذایی خاص که برایش مضر است، علاقه دارد آیا آن غذا را در اختیارش می‌گذاریم؟ آیا او را به خواسته‌اش می‌رسانیم ولو اینکه ما را بخیل و بدخواه خود خطاب کند؟ خیر! هرگز! این وضعیت ما انسان‌هائی است که غرق در احساساتیم و در بسیاری از موارد این احساسات بر عقلمان غلبه می‌کند، اما خداوندی که ذره‌ای احساسات در او راه ندارد و حکمت محض است چطور؟! پس به طریق اولی نباید او را به خاطر عطا نکردن چیزی که به صلاح ما بی‌ظرفیت‌ها نیست، توبیخ نموده و نکوهش کرد.

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : حقیقتا که کرم و لطف خدای سبحان حکمتش را نقض نمی‌کند، پس برای همین است که هر دعایی مستجاب نمی‌شود. ⁽³⁾

تذکر: خود ما که این‌گونه بی‌ادبانه خدای حکیم و بی‌عیب و نقص را سرزنش می‌کنیم که چرا من که سال‌های سال است که فلان چیز را از تو می‌خواهم و نمی‌دهی، اگر آن خواسته را که به ضرر ماست به ما بدهد، خود ما این‌بار از این طرف او را سرزنش خواهیم کرد که خدایا! تو که می‌دانستی این چیز به ضرر من است و باعث نابودی دین و دنیای من می‌شود چرا آن را به من دادی؟ من که نادان و جاهل و احمق بودم، اما تو که عالم و حکیم و خیرخواه بندگان بودی، تو دیگر چرا؟ پس اگر کسی انصاف داشته باشد و عقل را قاضی این دعوا قرار دهد به خوبی خواهد فهمید که مجرم اصلی این معرکه همین احساسات و هوی و هوس ماست که به خاطر دردهای ناشی از محرومیت‌ها و گرفتاری‌ها و مصائب، جسورانه و بی‌ادبانه خالق حکیم فیّاض را خطاکار می‌داند و این هم از مظلومیت خداوندست، پس قدری به خود آییم و چنین جاهلانه نسبت به خدای مهربانمان قضاوت ننمائیم. خدایی که دوست ندارد درد و رنج بنده‌اش را ببیند، اما به ناچار باید داروی تلخ فقر و مرض و... را در کام بندگانش ریخته تا روح بیمارشان به سلامتی گراید.

3- علی بن الحسین السجّاد (علیهما السلام) : ای خدایی که اسباب و وسائل (مثل دعا و اصرار بر دعا) موجب تغییر حکمتش نمی‌شود! ⁽⁴⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : (خداوند می‌فرماید:) و در چیزی که من انجام دهنده آن هستم مثل تردید و دو دلیم در مرگ (و قبض روح) بنده مؤمنم، مردد نشدم. او از مرگ ناخوش و ناراحت است و من از ناخوشی و ناراحتی او. ⁽¹⁾

توضیح: یعنی من دوست ندارم که بنده مؤمنم از چیزی ناراحت شود، اما چون مرگ به خیر و صلاح اوست به ناچار مرگ را به او می‌چشانم در حالی که خودم از ناراحتی او، ناراحتم.

سؤالات

سؤال اول: چه اشکال دارد که خداوند هم دعای انسان را مستجاب نموده و خواسته‌اش را به او بدهد و هم در آن خواسته و حاجت، صلاح و مصلحت قرار دهد؟ مگر همه چیز به دست خداوند نیست؟ مثلا شما می‌گویید: اگر خداوند به من مال و ثروت فراوان بدهد این باعث طغیان و گمراهی و نابودی آخرتم می‌شود. چه اشکال دارد که خداوندی که دنیا و آخرت هر دو از آن اوست، هم مال فراوان به من بدهد و هم به نحوی مواظب من باشد که طغیان نکنم و به من ظرفیت ثروت‌مند شدن بدهد؟

جواب: اولا: امتحان هر کسی به طریقی است بعضی باید با ثروت امتحان شوند و بعضی با فقر و نداری. اگر قرار باشد خداوند به ما ثروت فراوان بدهد و از آن طرف زمینه امتحان را به وسیله مواظبت از ما و ظرفیت دادن از بین ببرد، پس دیگر کدام امتحان و کدام آزمایش؟!

ثانیا: تکامل هر کس به طریقی است بعضی با ثروت و سلامتی تکامل می‌یابند و بعضی با فقر و مرض و اگر خداوند این‌ها را بردارد در اصل، وسیله تکامل ما را از ما گرفته است.

سؤال دوم: آیا به هنگام دعا حتما باید حاجتمان را بر زبان بیاوریم و یا از قلب بگذرانیم که خدایا! اگر فلان چیز به خیر و صلاح من است آن را به من بده و یا نه خود خداوند بدون اینکه ما نیز به این نکته توجه داشته باشیم خودش هر چیزی را که به صلاحمان باشد، می‌دهد و هر چه نباشد، نمی‌دهد؟

جواب: از روایات گذشته و ادله دیگر چنین استفاده می‌شود که نیازی به زبان آوردن یا از قلب گذران این مطلب نیست اگر چه بعضی از بزرگان می‌فرمایند: بهتر است این کار را انجام دهید و شاید علتش این باشد که انسان به خودش یادآوری کند که ممکن است این حاجت به خیر و صلاحت نباشد، لذا از برآورده نشدن آن ناراحت مشو.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : بر نعمت‌های الهی خشم نگیرید و به خداوند چیزی را پیشنهاد نکنید، و اگر یکی از شما در روزیّ و معیشتش به مشکلی برخورد، مبادا دعایی بکند، (زیرا) شاید مرگ و هلاکتش در آن دعا و خواسته باشد، لیکن باید این‌طور دعا نماید: «اللَّهُمَّ بِجَاهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ إِنْ کَانَ مَا کَرِهْتُهُ مِنْ

أَمْرِی هَذَا خَیْراً لِی وَ أَفْضَلَ فِی دِینِی فَصَبِّرْنِی عَلَیْهِ وَ قَوِّنِی عَلَی احْتِمَالِهِ وَ نَشِّطْنِی بِثِقْلِهِ وَ إِنْ کَانَ خِلَافُ ذَلِکَ خَیْراً لِی فَجُدْ عَلَیَّ بِهِ وَ رَضِّنِی بِقضائِکَ عَلَی کُلِّ حَالٍ فَلَکَ الْحَمْدُ» «خدایا! تو را به جاه و مقام محمد و آل پاکش (علیهم السلام) قسم می‌دهم که اگر این حالت را که من دوست ندارم، برایم بهتر و بیشتر به نفع دینم است، پس مرا بر آن صبور کرده و بر تحمل آن قوی نموده و نسبت به سنگینی و سختیش بانشاط کن، و اگر خلاف آن برایم بهتر است، پس آن را به من ببخش و مرا در هر حال به قضایت راضی گردان. تنها تو سزاوار ستایشی». ⁽¹⁾

توضیح: اینکه حضرت فرمودند: «مبادا دعایی بکند، (زیرا) شاید مرگ و هلاکتش در آن دعا و خواسته باشد»، منظورشان این نیست که انسان در بلاها و گرفتاری‌ها به دعا رو نیاورد، بلکه شاید مرادشان این باشد که مرگ خود را از خداوند نخواهد و یا خود را لعن و نفرین ننماید که ممکن است مستجاب شده و باعث مرگ و نابودیش گردد.

2- فاطمة الزهرا (سلام الله علیها) : خدایا! تا وقتی مرا زنده بدار که می‌دانی زندگی برایم خیر است و بمیران هنگامی‌که مرگ و وفات برایم بهتر باشد. ⁽²⁾

سؤال سوم: ما خود با چشم خود دیده‌ایم که افرادی حاجتی به درگاه خداوند داشته و دعا نموده‌اند، ولی شرائط دعا را نداشته‌اند مثلا گنه‌کار هم بوده‌اند، اما دعایشان مستجاب شده و حاجتشان را گرفته‌اند، پس همه شرائطی که شما گفتید لغو و بیهوده است و خداوند بدون این‌ها نیز حاجت را می‌دهد.

جواب: خداوند سنت‌ها و قانون‌هائی دارد که یکی از آن‌ها سنت اسباب و علل است. یعنی امورات هستی را به نحوی قرار داده که از طریق پیمودن آن امور انسان به خواسته‌اش برسد مثلا مقرر فرموده برای درمان بیماری حتما به پزشک و دارو مراجعه شود و برای رفع تشنگی و گرسنگی سراغ آب و غذا برویم، اما معنای این مطلب این نیست که پس در بعضی موارد خاص اگر آب نبود حتما آن انسان تشنه بمیرد. خیر! بلکه گاهی نیز خداوند از طریق غیر عادی انسان را بدون آب سیراب می‌نماید یا بدون شوهر به زنی (مثل حضرت مریم (سلام الله علیها) ) فرزند می‌دهد یا آتشی را که کارش سوزاندن است بر بنده‌اش (حضرت ابراهیم (علیه السلام) ) سرد می‌نماید. بحث دعا نیز شبیه همین قضیه است. خداوند فرموده: اگر کسی می‌خواهد به حاجتش برسد باید این شرائط را رعایت نماید و الّا معلوم نیست که به خواسته‌اش برسد گر چه در پاره‌ای از موارد بنا به دلایل خاص بدون این شرائط نیز حاجت‌ها را روا می‌سازد مثل تشویق بنده گنه‌کارش برای روی آوردن به معنویت و دین حقّ.

سؤال چهارم: این شرائطی را که شما ذکر کردید خیلی مشکل است و انسان را مأیوس می‌کند حال که ما این شرائط را نداریم، پس اصلا به دعا رو نیاوریم؟

جواب: اولا همان جواب سؤال قبل این‌جا نیز می‌آید که در موارد اندکی خداوند بدون حصول شرائط دعا نیز خواسته انسان را عطا می‌کند، لذا به این امید هم که شده باید دعا کرد.

ثانیا: دعا فوائد فراوانی دارد که حتی اگر استجابت دعا در آن نباشد آن فوائد به درد دنیا و آخرت انسان می‌خورد.

ثالثا: در آینده خواهیم گفت که خداوند کریم‌تر از آن است که دست بنده‌اش را از درگاهش خالی برگرداند، لذا اگر دعایش را هم مستجاب نگرداند در عوض این دعا چیزهایی به او می‌دهد مثل ثواب اخروی، طول عمر و... .

حرف آخر: باید به این نکته توجه داشت که غالبا و در اکثر موارد با رعایت آداب و شرائط دعا، دعای انسان مستجاب می‌گردد، و استجابت دعای بدون شرائط، مشکوک است، اما این مطلب در همه جا صادق نبوده و در پاره‌ای موارد با نبود بسیاری از آداب و شرائط نیز دعا به اجابت درگاه حق‌تعالی می‌رسد، لذا انسان نباید مأیوس شده و دست از دعا بردارد چرا که فضل خداوند زیاد بوده و ممکن است بدون بعضی از شرائط نیز دعای بنده‌اش را بپذیرد.

فصل 3: اموری که احتمال استجابت دعا را بیشتر می‌نماید

اشاره

علاوه بر شرائطی که در مباحث قبلی مطرح شد، بعضی امور نیز هستند که باعث می‌شوند احتمال پذیرش و استجابت دعا بالاتر رود:

أ) شکایت از شخصی که به او متوسل شده‌ایم به درگاه آبرومند دیگری

شاهد

حجة الاسلام محمدتقی وحیدی گلپایگانی: قبل از عید نوروز سال 1380 شمسی با خانواده به عتبات عالیات مشرّف شده بودیم. همسرم در عراق مریض شد. بعد از آنکه چند روزی معالجه کردیم و موثر واقع نشد و صدمه‌های زیادی دیدیم، از بس مستأصل شدم، گفتم: خداوندا! لااقل صحیح و سالم به ایران برسیم.

یک روز قبل از حرکت به طرف ایران، من و همسرم از کاروان جدا شدیم و به حرم مطهر حضرت امام حسین (علیه السلام) و سپس به حرم مطهر حضرت قمر بنی هاشم أبو الفضل العباس (علیه السلام) رفتیم. هر کدام جُداجُدا حرف‌هایمان را با حضرت زدیم.

حاجیه خانم خطاب به حضرت عباس (علیه السلام) نموده و گفتند: اگر شفایم ندهید شکایت شما را به پدرت علی (علیه السلام) و مادرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) می کنم.

فوراً درد برطرف شد و شفا یافت.

وقتی که به سلامت و حاجت‌روا به ایران بازگشتیم، حاجیه خانم در تهران خواب دید که در مسجد کوفه در مقام امام زین‌العابدین (علیه السلام) هستیم، خانمی خیلی محجبه و مجلله پاکتی در بسته به ایشان به عنوان قبولی اعمال داد که لاک و مهر شده بود. ⁽¹⁾

ب) روزه گرفتن

سخن حجج الله

1- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعای روزه‌دار به هنگام افطار مستجاب است. ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : خواب روزه‌دار، عبادت، و سکوتش تسبیح و عملش قبول و دعایش مستجاب است. ⁽³⁾

3- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : روزه‌دار به هنگام افطار دعائی دارد که رد نمی‌شود. ⁽¹⁾

4- علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) : برای هر روزه‌داری دعائی (مستجاب) است. ⁽²⁾

ج) رو به قبله بودن

شاهد

1- علقمه: هر‌گاه پیامبر از مکانی در نزدیکی خانه یَعلی بن امیه می‌گذشت، رو به قبله می‌نمود و دعا می‌کرد. ⁽³⁾

2- یزید بن عامر: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) با عدّه‌ای آمدند تا آنکه بالای قَرن ⁽⁴⁾، نرسیده به مُرَیطاء، توقّف نموده و در حالی که رو به قبله و دستانش بلند بود، به دعا پرداخت. ⁽⁵⁾

3- یزید بن اسحاق (که از مدافعان سرسخت مذهب واقفیه بود): روزی برادرم محمد که پیرو ائمه (علیهم السلام) بود، درباره امامت ائمه (علیهم السلام) با من به بحث و جدال پرداخت. وقتی که بحث و گفتگوی ما طولانی شد، به او گفتم: اگر امام تو در همان مقامی است که می‌گوئی، پس به او بگو: برایم دعا کند تا من هم مثل تو شوم.

برادرم محمد گفت: من به سراغ امام رضا (علیه السلام) رفتم و به او گفتم: فدایت شوم! برادری دارم که از من بزرگ‌تر است و او قائل است پدرت موسی بن جعفر (علیهما السلام) هنوز زنده است ⁽⁶⁾و من خیلی اوقات با او بحث می‌کنم، روزی به من گفت: اگر امام تو در همان مقامی است که می‌گوئی، از او بخواه برایم دعا کند تا من هم مثل تو شوم. من دوست دارم شما برایش دعا فرمائید تا هدایت شود.

به دنبال سخنم، امام رو به قبله نموده و چیزهائی گفت. سپس فرمود: بار إلها! گوش و چشم و دلش را بگیر تا او را به حقیقت راهنمائی کنی.

او در حالی که دست راست خود را به آسمان بلند کرده بود، همین‌طور این دعا را می‌کرد.

وقتی برادرم از خدمت حضرت رضا (علیه السلام) برگشت، ماجرایش با امام رضا (علیه السلام) را برایم نقل کرد. به خدا قسم! چیزی نگذشت که به امامت حضرت رضا (علیه السلام) و مذهب حق، معتقد شدم. ⁽⁷⁾

د) کار نیکی انجام دادن

سخن حجج الله

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هر‌گاه خواستی به درگاه خداوند دعا کنی، قبل از آن، نمازی یا صدقه‌ای یا کار خیری یا ذکری داشته باش. ⁽¹⁾

ه) دعا در حالات خاص

اشاره

انسان در طول زندگیش در بعضی اوضاع و احوال به خداوند نزدیک‌تر بوده و امید استجابت دعایش در این حالات، بیشتر می‌باشد. در ذیل به بعضی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

اول: ظاهر انسان به شکلی باشد که ترحم برانگیز باشد

شاهد

شیخ محمود عراقی (صاحب کتاب دارالسلام): در سال 1273 که سومین سال مجاورت حقیر در نجف اشرف بود، خانه‌ای از یک زن اجاره کرده بودیم که خود آن زن هم در آن خانه ساکن بود.

روزی عیال حقیر برای زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) به حرم رفته بودند و حقیر هم به گمان اینکه زن صاحب خانه در خانه است و در مراجعت، در را می گشاید، بیرون رفته و غافل از آنکه او هم در خانه نیست، در را بستم.

چون بعد از نماز عشاء به خانه برگشتم، دیدم عیالم محزون و گریان است.

سببش را پرسیدم.

معلوم شد وقتی که صاحب‌خانه برگشته و در را بسته دیده، به رواق حرم حضرت رفته، او را پیدا کرده و دعوا و تندی نموده و ایشان از آن جهت غمگین شده است.

همسرم به من گفت: ما در ایران لااقلّ از جهت منزل، آسوده بودیم.

گفتم: علاج آن است که اطفال را برداشته به خدمت امیرالمؤمنین (علیه السلام) رفته و عرض مطلب کنیم و خانه بخواهیم.

فردای آن روز (روز چهارشنبه) رفتیم و عرض حاجت کردیم.

شب پنجشنبه در خواب دیدم که شخصی گفت: خانه داری؟

گفتم: نه!

گفت: خانه‌ای در معرض فروش است بیا بخر!

گفتم: پول ندارم.

ناگاه شخص دیگری را دیدم، به من گفت: برو بخر من پولش را می دهم.

از خواب بیدار شدم و دانستم که عرض حاجت به اجابت رسیده است.

صبح پنجشنبه در منزل حقیر روضه بود. وقتی روضه تمام شد، همه به جز سیدی یزدی که الان در دارالخلافه تهران معلم پسر مستوفی الممالک است، رفتند.

بعد از رفتن دیگران به من گفت: خانه‌ای در معرض فروش است بیا با هم آن را بخریم و بعد تقسیم می کنیم.

گفتم: قیمت آن را چه وقت می خواهد؟

گفت: نصف آن نقد و نصف دیگرش را تا سه ماه باید داد.

گفتم: تو برو معامله را تمام کن و سهم خود را رد کن و قباله بنویس، بعد بیا سهم مرا بگیر.

گفت: موجود است؟

گفتم: کسی وعده داده که بدهد.

گفت: شاید نداد.

گفتم: خوش قول است.

او به دنبال خرید خانه رفت و من هم برای درک نماز جماعت شیخ استاد، وضو گرفته و به مسجد رفتم.

اتفاقا ایام زیارت مبعث بود و جمعیت زیاد بود. سید جلیل جهرمی الاصل به نام سید رضا که از آشنایان بود، به حقیر رسید و مصافحه کرد و گفت: می خواستم به خدمت شما برسم.

بعد از نماز به منزل آمدیم. ناگاه آن سید که برای خریدن خانه رفته بود، وارد شد و گفت: معامله را تمام کردم و سهم خود را دادم.

سید مهمان گفت: تو هم سهم خودت را داری؟

گفتم: کسی وعده داده که بدهد.

سر خود را تکان داد و گفت: پول می خواهد، سپس کیسه‌ای از بغل درآورد و خالی کرد و تسلیم سید نمود و گفت: باقی‌مانده آن را پس از خواب می آورم.

پس خوابید و آن دیگری رفت.

بعد از اندکی از خواب برخاست و رفت و زود برگشت و باقی‌مانده پول را آورد و تسلیم کرد و قسط اول خانه رد شد.

وقتی که وقت قسط دوم نزدیک شد، آن سید یزدی آمد مطالبه کرد.

گفتم: می دانید که من ندارم. کسی وعده کرده بدهد و او هم إن شاء اللّه در روز موعود می دهد.

گفت: این سخن عاقل نیست.

گفتم: هنوز که روز وعده نرسیده است، پس حق مطالبه نداری.

او با ناراحتی رفت تا اینکه روز موعود رسید، اما هنوز پول نرسیده بود، پس وضو گرفته و برای نماز به مسجد شیخ استاد رفتم.

پس از نماز همه به جز چند نفر که در اطراف محراب، در خدمت استاد بودند، رفتند.

سه نفر متوجه من شدند و به نزدم آمدند. یکی از آن‌ها سید یزدی بود که به آن دو نفر گفت: فلان، همین است و اسم مرا برد.

آن دو نفر گفتند: با شما در منزل کاری داریم.

به منزل رفتیم. گفتند: قدری پول است که می خواهیم به امانت قبول کنید.

گفتم: پول‌ها را به این سید یزدی بدهید.

تمام آن را به سید دادند که معادل سهم من بود.

سید یزدی از این اتفاق متعجب شد. به صاحب پول گفتم: نوشته‌ای بدهم؟

گفت: لازم نیست.

گفتم: من شما را نمی شناسم اگر رفتید و نیامدید، این پول را چه باید کرد؟

گفتند: اگر نیامدیم مال خودت باشد. و پس از آن رفتند.

موقع مراجعت حاجی‌ها من منتظر آمدن آن‌ها بودم. روزی کسی به منزل ما آمد و گفت: آن دو نفر که فلان و فلان بودند و پول به تو دادند، به من گفتند که: به تو بگویم: آن پول از آنِ تو است.

این را گفت و رفت.

معلوم شد که این‌ها همه از کرم آن حضرت بوده است. ⁽¹⁾

دوم: غربت

شاهد

1- آقا شیخ علی (از صالحین و پرهیزگاران زمان آخوند ملا شیخ مهدی ملا کتاب): در سفری که آخوند ملا شیخ مهدی ملا کتاب مشرّف به مشهد مقدس شد، من در خدمت ایشان متکفل زحمات ایشان و امین مخارج این سفر بودم.

وقتی وارد مشهد مقدس شدیم، چند روزی گذشت. دیدم هیچ پولی باقی نمانده است و قضیه را به مهمان‌های آن مرحوم گفتم.

آن بی‌چاره‌ها متحیر ماندند که چه خواهد شد.

من با جناب شیخ مهدی به حرم مشرّف شده و زیارت کردیم و نماز خواندیم. ناگاه شخصی نزد شیخ آمد و نشست و یک کیسه پول در دست شیخ گذاشت.

مرحوم شیخ اشاره فرمودند: شاید این کیسه پول را اشتباها میان دستم گذاشتی.

آن مرد گفت: آیا نمی دانی هر امامی مظهر صفتی است و حضرت رضا (علیه السلام) متکفل احوال غرباء است؟ و این کیسه از طرف آن حضرت است که به شما دادم.

این را گفت و رفت.

مرحوم شیخ به من اشاره کرد.

من کیسه را گرفته و به بازار رفته و غذای بسیار خوبی تهیه نمودم که شب مهمان‌های شیخ از دیدن آن‌ها تعجب کردند تا اینکه قضیه را برایشان نقل کردم. ⁽¹⁾

2- ماجرائی مثل حکایت قبل از شیخ حسین نجفی نقل شده است که: وقتی مشرّف به زیارت حضرت رضا (علیه السلام) شد و خرجیش تمام شد، ناگاه از شبکه ضریح مقدس به زبان عربی فصیح صدائی شنید که گفتند: «لا تَهْتَمّ ألا عَلِمْتَ أنَّ کلَّ امامٍ مَظْهَرٌ لأمرٍ و الإمامُ عَلیُّ بنُ مُوسَی الرِضا ضامِنٌ لِأُمُورِ الغُرَباءِ». «غصه نخور، مگر نمی‌دانی که هر امامی مظهر امری است و امام علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) ضامن امور غریبان است؟». ⁽²⁾

سوم: بیماری

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : ای سلمان! هرگاه بیمار گردی در آن حال سه خصلت از آن توست: به یاد خداوندی، و دعایت مستحاب است، و بیماری، گناهی برای تو باقی نمی‌گذارد و همه گناهانت می‌ریزد. ⁽³⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : سه نفر دعایشان مستجاب است: حاجی و عمره‌گذار، (و) کسی که در راه خدا می‌جنگد، پس دقت کنید که در مورد خانواده (او) چگونه رفتار می‌کنید، و مریض (پس) متعرض او نشده و دل‌تنگش ننمایید (که اگر بر شما نفرین کند، دعایش مستجاب است). ⁽⁴⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : کسی که مریض را به خاطر خداوند عیادت نماید اگر آن مریض برایش دعا کند حتما مستجاب می‌شود. ⁽⁵⁾

چهارم: نرمی و شکسته شدن دل

هرگاه که قلب انسان، لطیف و نرم و شکسته می‌گردد، به درجه اخلاص نزدیک‌تر گشته و به دنبال اخلاص نیز مقرب درگاه خداوند می‌شود و این قرب سبب جذب و جلب رحمت و فضل حضرت حق است.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : به هنگام نرمی دل، دعا را غنیمت شمارید که نرمی و شکستگی دل، رحمت است. ⁽⁶⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هرگاه دل یکی از شما رقت کرد (و نرم شد) در آن حال دعا کنید، زیرا تا دل‌خالص و پاک نگردد نرم نمی‌شود. ⁽¹⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر‌گاه بدنت لرزید و چشمت گریان شد، پس به خودت توجه کن، به خودت توجه کن چرا که به تو توجهی شده و منظور و خواسته تو از ناحیه خداوند، اراده شده است. ⁽²⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) (در جواب اینکه: به هنگام دعا دوست دارم گریه کنم، اما گریه‌ام نمی‌گیرد، اما در همان حال به یاد بعضی از خانوده‌ام که از دنیا رفته‌اند، می‌افتم و گریه‌ام می‌گیرد، آیا اشکالی ندارد؟): اشکالی ندارد، آن‌ها را یاد کن و وقتی که دلت نرم و شکسته شد، گریه کرده و به درگاه خدای تبارک و تعالی دعا نما. ⁽³⁾

شاهد

1- آیة الله سید محسن خرازی: به همراه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، خدمت مقام معظم رهبری - مد ظله العالی - رسیدیم. جناب حجة الاسلام و المسلمین حاج آقای مسعودی خمینی نمونه‌ای از کرامات حضرت معصومه (سلام الله علیها) را خدمت معظم له ذکر کردند.

ایشان فرمودند: کرامات حضرت رضا (علیه السلام) آن‌قدر زیاد رخ می‌دهد که برای مشهدی‌ها ذکر کرامت تازگی ندارد. من خودم کوری را می‌شناختم که از حضرت رضا (علیه السلام) شفا گرفت و بینا شد.

در مسجد مرحوم پدرم، فردی نابینا به نام کربلایی رضا مکبّر نماز بود.

او دختر بچه‌ای داشت که دست او را می‌گرفت و به مسجد می‌آورد و در گوشه‌ای می‌نشست و کربلایی رضا تکبیر نماز را می‌گفت.

بعد از نماز، کربلایی رضا به کناری می‌آمد و می‌نشست و بعضی مردم به او کمکی می‌کردند و به کربلایی رضا عاجز، معروف شده بود. ⁽⁴⁾

من و دیگران همیشه این وضع را دیده بودیم. به خاطر دارم در سال‌های 1334 یا 1335 ه ش بود که یک شبِ تابستان پس از منبر مرحوم پدرم، مرحوم آقا سید احمد مصطفوی از مریدان همیشگی نماز ایشان آمد و به ایشان گفت: آقا! کربلایی رضا شفا پیدا کرده. و قرار شد کربلایی رضا را پیش ایشان بیاورد.

من به خوبی به یاد دارم که مرحوم پدرم از منبر پایین آمدند و مرحوم آقا سید احمد مصطفوی، کربلایی رضا را نزد ایشان آوردند.

ایشان گفتند: کربلایی رضا! حالا من را می‌بینی؟

کربلایی رضا دستش را بر سینه ایشان زد و گفت: آقا جان! شما را می‌بینم.

قضیه شفا پیدا کردن او از این قرار بود که سال‌ها گذشته بود و دختر او بزرگ شده بود و مثل همیشه با کربلایی رضا به مسجد می‌آمد.

ظاهرا یکی از شاگردهای کسبه بازار به آن دختر اهانت و جسارتی کرده بود.

این مسأله برای کربلایی رضا گران آمد و دلش شکست، لذا به بازار رفته و به حرم مطهر رو کرده و به آن حضرت شکایت کرد که: چشم من نمی‌بیند و به دختر من اهانت می‌کنند.

او به لطف حضرت (علیه السلام) بینا شد.

من سال‌ها پس از آن قضیه کربلایی رضا را می‌دیدم. خودش می‌رفت و می‌آمد. ظاهرِ آراسته‌ای نسبت به قبل پیدا کرده بود. داماد خوبی هم پیدا کرد.

بعدها شنیدم که می‌گفتند: کربلایی رضا احتیاج به کار کردن ندارد، زیرا وضع دامادش در حدی است که او را هم اداره می‌کند. ⁽¹⁾

2- حجة الاسلام علی‌اکبر مهدی‌پور از قول شخصی موثق و ایشان از قول برادرش: در اوایل تحصیل، حافظه‌ام بسیار ضعیف بود، لذا به حرم مطهّر حضرت معصومه (سلام الله علیها) مشرّف شده و متوسّل گشتم.

حضرت معصومه (سلام الله علیها) در عالم رؤیا فرمودند: بگیر این را که دل شکسته‌ای.

هنگامی که از خواب بیدار شدم، احساس کردم که حافظه نیرومندی به من عطا شده است. ⁽²⁾

پنجم: به هنگام خشیت و خوف از خداوند

سخن حجج الله

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : گریهِ چشم‌ها، و خشیت و ترس دل‌ها (از خداوند)، از رحمت خداوند متعال است، بنا بر این هرگاه چنین وضعی داشتید، دعا را غنیمت شمارید، و اگر بنده‌ای در میان امتی بگرید، خدای متعال به خاطر گریه او آن امت را مورد رحمت خویش قرار می‌دهد. ⁽³⁾

ششم: به هنگام حال دعا داشتن

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : هر‌گاه خداوند درِ دعا را به روی عبدی بگشاید (و به او توفیق و حال دعا بدهد)، باید دعا کند، زیرا خداوند دعایش را مستجاب می‌نماید. ⁽⁴⁾

هفتم: اضطرار

هرگاه حاجت، گرفتاری، بیماری، فقر و... انسان را محتاج تضرع و ناله به خداوند نماید، چنین شخصی را مضطر می‌نامند. انسان مضطر، امیدش از همه جا قطع بوده و خود را متحیر و سرگردان می‌بیند. چنین شخصی نیز به عنایت خاصه خداوند نزدیک است.

سخن حجج الله

1- پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : به هنگام تمام شدن صبر، فرج و گشایش می‌آید. ⁽¹⁾

2- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : به هنگام به نهایت رسیدن و اوج بلاها، گشایش حاصل می‌شود. ⁽²⁾

3- امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : نزدیک ترین مردم به اجابت دعا و رحمت (خداوند) بنده مطیع مضطری است که (از سر ناچاری) مجبور به دعا کردن است، خصوصا که دیگر صبر (هم) تمام شود. ⁽³⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : ای عیسی! مانند غریق محزون که هیچ فریادرسی ندارد، مرا بخوان. ⁽⁴⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هرگاه بلا روی بلا بیاید، (به دنبالش) عافیت و رهایی از بلا حاصل می‌شود. ⁽⁵⁾

سخن اولیاء الله

محدث نوری: بسیاری از مقرّین به امامت ائمه معصومین (علیهم السلام) با وجود اینکه خود را مضطر می‌بینند، اما اجابتی نیز مشاهده نمی‌نمایند. دلیل عدم اجابت دعای این‌ها یکی از این چند چیز است:

اول: شرائط دعا را ندارند (مانعی سر استجابت دعایشان می‌باشد).

دوم: واقعا مضطر و متحیر نیستند و خیال می‌کنند که مضطر و متحیرند. مثل جاهل به احکام شرع که به او گفته‌اند: به سراغ عالم برو چنان‌که در توقیع مبارک حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به اسحاق بن یعقوب آمده که: و اما در حوادث و اتفاقاتی که برای شما پیش می‌آید به راویان حدیث ما رجوع کنید که آن‌ها حجت ما بر شما و ما حجت خدا بر آن‌هائیم، پس تا وقتی که انسان دستش به عالِم و یا کتاب او برسد ولو لازم باشد مسافرت یا مهاجرت نماید چنین فردی مضطر و متحیر نامیده نمی‌شود. و یا مثلا آنان‌که در زندگی پا از گلیم خود درازتر کرده و از میانه‌روی و اعتدال، روی گردانده‌اند چنین افرادی اگر بعضی از چیزها و اسباب و لوازم غیر ضروری زندگی را نداشته باشند، مضطر حساب نمی‌گردند.

سوم: بر فرض که این افراد واقعا مضطر باشند، اما نبایست که هر مضطری دعایش مستجاب شود چه اینکه در زمان حضرات معصومین (علیهم السلام) افراد مضطر زیادی پیش آن‌ها می‌آمدند، اما خواسته‌شان را اجابت نمی‌کردند چرا که اجابت خواسته تمام مضطرین باعث اختلال نظام زندگی بشر و برداشته شدن اجر و ثواب‌های بزرگی که مخصوص بلادیدگان و گرفتاران می‌باشد، می‌گردد. ⁽¹⁾

شاهد

1- وقتی که نادر شاه به حکومت رسید، عراق در دست حکومت عثمانی بود.

نادر شاه سپاهی مجهز نموده و به عراق حمله کرد و آن را از چنگ عثمانی‌ها بیرون آورد. آن‌گاه تصمیم گرفت برای زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) به نجف اشرف برود.

وقتی که خواست وارد حرم شود، کوری را دید که در صحن حرم نشسته و گدائی می‌کند.

نادر شاه به او گفت: چند سال است که در این‌جائی؟

کور گفت: بیست سال.

نادر شاه گفت: بیست سال در این‌جائی و هنوز بینایی چشمانت را از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نگرفته‌ای؟!! من به حرم می‌روم و برمی‌گردم اگر هنوز بینایی‌ات را نگرفته باشی، تو را می‌کشم.

شاه به حرم رفت و گدا از ترس او شروع به دعا و ناله و زاری کرد و از امیرالمؤمنین (علیه السلام) درخواست کرد که چشمانش را به او باز گرداند.

وقتی نادر شاه از حرم بیرون آمد، دید که مرد بینایی‌اش را به برکت توسل به امیرالمؤمنین (علیه السلام) به دست آورده است. ⁽²⁾

2- یکی از روحانیون حوزه علمیه قم: طلبه جوانی بودم که در زمان مرجعیت آیة الله بروجردی از اراک به قم آمدم و با آنکه بیش از 25 سال نداشتم، بایستی هزینه یک خانواده 5 نفری را تأمین می‌کردم و شهریه ناچیزی که هر ماه از حوزه می‌گرفتم، پاسخ‌گوی اجاره و هزینه‌های زندگی‌ام نبود و با آنکه همسرم با فقر و نداری من می‌ساخت، ولی اغلب ناچار می‌شدم برای امرار معاش از این و آن قرض کنم.

دو، سه سال به این روال گذشت و کار من به جایی رسید که به تمامی کسبه محله گذرخان از نانوا گرفته تا بقال و قصاب، بده‌کار شده بودم و شرم می‌کردم که برای تهیه مایحتاج زندگی به آن‌ها مراجعه کنم.

در این شرایط دشوار و کمرشکن، صاحب‌خانه نیز با اصرار، اجاره‌های عقب افتاده را یک جا از من طلب می‌کرد و بار آخر که به سراغم آمد، گفت: اگر تا دو روز دیگر بدهی خود را پرداخت نکنی، اثاثیه‌ات را از خانه بیرون می‌ریزم و خانه‌ام را به مستأجری می‌دهم که توان پرداخت این مال الإجاره را داشته باشد!

دیگر کارد به استخوانم رسیده بود. سحرگاه از خانه بیرون زدم.

بایستی خود را گم و گور می‌کردم! زیرا دیگر تحمل آن‌همه سختی را نداشتم و نمی‌توانستم به چشمان بی‌فروغ فرزندانم نگاه کنم و نگاه طلب‌کارانه کسبه محل را نادیده بگیرم و از همه بدتر شاهد لحظه‌ای باشم که اثاثیه مرا از خانه بیرون می‌ریزند!

از محله گذرخان که بیرون آمدم، چششم به گنبد و گل‌دسته حرم مطهر حضرت معصومه (سلام الله علیها) افتاد، بی‌اختیار دلم شکست و قطرات اشک بر گونه‌ام نشست و با زبان بی‌زبانی، ناگفته‌های دلم را برای آن بانوی بزرگوار گفت.

نماز صبح را در حرم بی‌بی (سلام الله علیها) خواندم و از صحن بیرون آمدم.

چند اتوبوس در کنار سه راه موزه، سرگرم پرکردن مسافر بودند.

دلم از غصه پر بود و جیبم خالی! بسیار کاویدم و سرانجام یک اسکناس 50 ریالی را در گوشه جیب بغلم پیدا کردم! سوار اتوبوسی شدم که به تهران می‌رفت و قرار بود مسافرهای خود را در میدان شوش پیاده کند.

در طول راه، لحظه‌ای ارتباط قلبی‌ام با خدا قطع نمی‌شد. مدام اشک می‌ریختم و می‌سوختم. التهاب عجیبی تمام وجودم را فراگرفته بود، انگار بر سر آتش نشسته‌ام!

ناگهان با صدای راننده اتوبوس به خود آمدم که می‌گفت: آقا! آخر خط است. میدان شوش همین‌جاست!

از ماشین پیاده شدم، ساعتی از طلوع آفتاب می‌گذشت. باید به کجا می‌رفتم؟ پاسخی برای این سؤال نداشتم!

مغازه‌ها یکی پس از دیگری باز می‌شد و من در میانه آن‌ها به آدم آواره‌ای می‌ماندم که جایی برای رفتن ندارد، ولی سعی می‌کند تا کسی پی به رازش نبرد!

ناگهان به خاطرم خطور کرد که برادرم می‌گفت: در خیابان شمالی منتهی به این میدان، نمایش‌گاه فرش دارد، و تابلوی بزرگی به چند رنگ، سردر نمایش‌گاه او را زینت داده است.

تصمیم گرفتم که از او دیدن کنم، هر چند او تمایلی به دیدن من نداشت.

محل کارش را پیدا کردم، نمایش‌گاهی بود چهار در و بسیار بزرگ. پیدا بود که تازه درها را باز کرده و یادش رفته که در ماشین بنز خود را ببندد و شاید عازم محلی بود و می‌خواست از مغازه چیزی بردارد!

وارد نمایش‌گاه شدم و سلام کردم. همین که نگاهش به من افتاد، به طعنه گفت: علیکم! امروز آفتاب از کجا سر زده که یاد فقیران کرده‌ای؟! شما کجا؟ این‌جا کجا؟ می‌دانی چند سال است که هم‌دیگر را ندیده‌ایم؟ ولی نه، تو تقصیری نداری! آدم عاقل که قم را نمی‌گذارد به تهران بیاید! هر چه باشد شما در قم برو و بیایی دارید، حق دارید! باشد، ما هم خدایی داریم! اگر کاری نداری، همین‌جا باش! من باید تا بازار بروم و برگردم، یک ساعت بیشتر طول نمی‌کشد! شاگردم امروز مرخصی گرفته، وقتی که برگشتم بیشتر با هم صحبت می‌کنیم!

او رفت و من ماندم و آن نمایش‌گاه بزرگ که از قالیچه‌های ابریشمی گران‌بها انباشته شده بود.

دیدن آن‌همه مال و منال، بغضی شد و راه گلویم را گرفت!

رو به آسمان کردم و گفتم: آ خدا! ما هر دو بنده توایم و هر دو برادر هم، و این تویی که روزی ما را مقدّر می‌کنی. او در نهایت آسایش است و توان‌گری، و من که جوانیِّ خود را صرف آموختن علوم دینی کرده‌ام، لحظه‌ای نیست که با فقر و تنگ‌دستی دست و پنجه نرم نکنم! تو را به عزّت و جلال ربوبی‌ات که بیش از این شرمسار این و آنم مگردان، و از مال دنیا چنان بی نیازم کن که پناه بندگان نیازمند تو باشم که برای مرد، دردی بدتر از تنگ‌دستی نیست که: مَنْ لا مَعاشَ لَه، لا مَعادَ لَه. ⁽¹⁾

در این اثنا نگاهم به تلفن روی میز برادرم افتاد که انگار مرا صدا می‌زند! و حسی غریب از درون به من نهیب می‌زد که: گوشی را بردار و با خدا دو، سه کلمه‌ای درد دل کن!

گوشی را برداشتم، چشمان خود را بستم و پشت سر هم چند شماره را گرفتم.

صدایی در گوشی تلفن پیچید که: الو! بفرمایید! چرا حرف نمی‌زنید؟ الو! الو!

از کاری که کرده بودم، پشیمان شدم. خواستم گوشی را قطع کنم، که شنیدم صدایی ملتمسانه می‌گفت: تو را به آنکه می‌پرستی، تماس خود را با ما قطع نکن! ما منتظر تلفن شما بودیم! و به کمک شما احتیاج داریم! لطفاً نشانی خود را بگو و ما را از این انتظار بیرون بیار! مگر نمی‌خواستی با خدا درد دل کنی؟

ناخواسته نشانی مغازه برادرم را دادم و بعد، از کاری که کرده بودم به قدری پشیمان شدم که از مغازه بیرون زدم و به انتظار آمدن برادرم نشستم!

با خودم می‌گفتم: خود کرده را تدبیر نیست! باید تاوان این گستاخی خود را بدهی. آخر کدام آدم عاقلی تا به حال تلفنی با خدا تماس گرفته است؟ این چه اشتباه بزرگی بود که امروز مرتکب شدی؟ از یک روحانی واقعی، این کار بعید است!

از این‌ها گذشته، کسی که گوشی را برداشته بود، از کجا می‌دانست که من می‌خواستم با خدا درد دل کنم؟ ثانیاً: چرا التماس می‌کرد که گوشی را قطع نکنم؟ و... .

این‌ها سؤالاتی بود که مرتباً در ذهن من نقش می‌بست، ولی پاسخی برای آن‌ها نداشتم!

ناگهان سواری مدل بالایی جلوی نمایش‌گاه توقف کرد و راننده آن با لباس فرمِ نوار دوزی شده با عجله از ماشین بیرون پرید و در عقب سواری را با احترام باز کرد و چند لحظه بعد پیرمرد موقّری بیرون آمد.

از وضع لباس فاستونی اتو کرده و کلاه فرنگی و عصای دسته استخوانی او پیدا بود که از طبقه مرفّه و اشراف است.

پس از آنکه راننده با نشان دادن تابلوی مغازه به او اطمینان داد که آدرس را درست آمده است، پیرمرد از جلو و او از عقب با گام‌های شمرده، به طرف مغازه حرکت کردند.

در آن لحظات با سر درگمی عجیبی دست به گریبان بودم و نمی‌دانستم چه باید بکنم؟

آن‌ها داخل مغازه شدند و من در کنار در ورودی ایستادم.

پیرمرد همین که چشمش به من افتاد، گفت: این مغازه از شماست؟!

گفتم: نه! تشریف داشته باشید، صاحب مغازه تا دقایقی دیگر خواهد آمد!

از لحن پیرمرد و شیوه صبحت کردن او فهمیدم که همان کسی است که گوشی را برداشت و با من صحبت کرد!

در آن لحظه خداخدا می‌کردم که مبادا در این حال برادرم برسد و از ماجرای تلفن مطلع شود و بهانه تازه‌ای برای تحقیر کردن من به دستش بیفتد!

پیرمرد که از پریشانی حال من به واقعیت امر پی برده بود، با مهربانی پرسید: شما نبودید که حدود نیم ساعت پیش به خانه ما زنگ زدید؟! صدای شما برای من کاملاً آشناست!

خواستم عذری بیاورم و از مزاحمتی که ناخواسته برای او فراهم آورده بودم، پوزش بطلبم، ولی با درنگی که از خود نشان دادم، پیرمرد آن‌چه را باید بفهمد، فهمید.

جلو آمد و در آغوشم گرفت و گفت: خدا را شکر که گمشده بانو را پیدا کردم! و بعد به راننده خود تشر زد که: چرا ایستاده‌ای و ما را تماشا می‌کنی؟! آقا را راهنمایی کن! باید زودتر خود را به بانو برسانیم!

هر چه از رفتن خودداری کردم، اصرار پیرمرد بیشتر می‌شد و در همین اثنا برادرم از راه رسید و دید که آن مرد اشرافی با چه اصراری از من می‌خواهد که برای چند ساعتی مهمان او باشم و من استنکاف می‌کنم!

سرانجام تصمیم گرفتم خود را به دست سرنوشت بسپارم و پیش از آنکه برادرم از ماجرای تلفن آگاه شود، به همراه پیرمرد بروم!

فراموش نمی‌کنم هنگامی که می‌خواستم سوار ماشین شوم و آن پیرمرد موقّر به احترام من شخصاً در عقب سواری مدل بالای خود را باز کرده بود، برادرم که در عالم خیال حتی تصور نمی‌کرد که برادر طلبه او از چنان موقعیتی برخوردار باشد، به هنگام خداحافظی در بیخ گوشم گفت: حالا می‌فهمم که چرا ما را تحویل نمی‌گرفتی! کاش! خدا تمام ثروت مرا می‌گرفت و در عوض یک مرید پر و پا قرصی مثل این پیرمرد اشرافی نصیب من می‌کرد!

این خدا بود که آبروی مرا خرید و آن‌قدر مرا در چشم برادرم بزرگ جلوه داد که حالا به موقعیت من حسرت می‌خورد و از من می‌خواست زیر بال او را هم بگیرم!

ماشین سواری با سرعت از خیابان‌ها می‌گذشت، ولی من ابداً حرکتی را احساس نمی‌کردم! انگار سوار کشتی شده‌ام و امواج کوه‌پیکر دریا ما را آرام آرام به پیش می‌برد!

اتوبوس از رده خارج امروز صبح کجا، و این سواری بنز مدل بالای خوش رکاب کجا؟! واقعاً انسان در کار خدا در می‌ماند و در برابر عظمت او با تمام وجود احساس کوچکی و ناچیزی می‌کند.

از پیچ شمیران هم گذشتیم و راننده پس از عبور از یک خیابان طولانی و مشجّر، سواری را به سمت خانه ویلایی بسیار بزرگی که دو نگه بان در سمت راست و چپ در ورودی آن با لباس فرم ایستاده بودند، هدایت کرد.

نگه بانان به محض دیدن سواری، در ورودی را باز کرده و دست خود را به رسم سلام بالا بردند و پیرمرد با اشاره دست به احترام آنان پاسخ گفت و با نواختن عصا به شانه راننده از او خواست تا به حرکت خود ادامه دهد و توقف نکند!

از خیابان نسبتاً عریضی که باغچه‌های زیبا و گل‌کاری شده در دو طرف آن خودنمایی می‌کردند، گذشتیم.

ساختمان باشکوهی که توسط پرچین‌های سرسبز از سایر قسمت‌ها مجزا شده بود و در وسط محوطه‌ای چمن‌کاری شده قرار داشت، جلوه‌نمائی می‌کرد.

پس از پیاده شدن از ماشین با راهنمایی آن پیرمرد از پله‌هایی که دایره‌وار ساختمان را احاطه کرده بود، بالا رفتیم و از در شمالی، وارد ساختمان شدیم.

تماشای سرسرایی بسیار بزرگ و مجلل، با چلچراغ‌های نفیس و فرش‌های عتیقه و... برای من و امثال من این پیام را به همراه داشت که آدمی موجودی است طبعاً سیری ناپذیر و آزمند! که هر چه از خدای خود بیشتر دور می‌شود، به مال و منال دنیا بیشتر دل می‌بندد و سرانجام از سراب عطش‌خیز دنیا در نهایت ناکامی و عطشناکی به وادی برزخ کوچ می‌کند، در حالی که جز کفنی از مال دنیا به همراه ندارد و باید پاسخ‌گوی وزر و وبالی باشد که بر دوش او سنگینی می‌کند!

به خاطر دارم که در آن لحظات، از فرط حیرت، قادر به سخن گفتن نبودم و آرزو می‌کردم که این نمایش‌نامه هر چه زودتر به پایان برسد!

پیرمرد که دقایقی پیش مرا تنها گذاشته بود، به اتفاق خانمی که سعی می‌کرد با کمک خدمت‌کار مخصوص خود سر و روی خود را با چادر بپوشاند! وارد سرسرا شد.

آن خانم، همین که به چند قدمی من رسید، با دیدن من فریادی کشید و از حال رفت!

خدمت‌کاران دویدند و آب قند و گلاب آوردند. دقایقی بعد که خانم، حال طبیعی خود را پیدا کرد، رو به پیرمرد کرد و گفت: به روح پدرم قسم! همین آقا را با همین شکل و شمایل دیشب در خواب به من نشان دادند! کسی که باید این گره کور را از کلاف سر درگم زندگی من باز کند، همین آقا است!

به پیرمرد گفتم: آیا وقت آن نرسیده که ماجرای خود را برای من بگویید و مرا از این همه دلهره و حیرت بیرون بیاورید؟!

گفت: این خانم، همسر من هستند. پدرشان که از خاندان سرشناس قاجار بود، سال گذشته عمر خود را به شما داد و هنگام مرگ به همسرم که تنها فرزند او بود، وصیتی کرد که باید از زبان خود او بشنوید.

همسر او که سعی می‌کرد آرامش خود را حفظ کند، گفت: پدرم در دقایق واپسین عمر گفت: تو تنها وارث منی و تمام ثروت کلان من از این پس متعلق به تو خواهد بود. من در این لحظات آخر در قبال مال و منال هنگفتی که برای تو می‌گذارم، از تو فقط یک تقاضا دارم و باید به من قول بدهی که در اولین فرصت تقاضای مرا برآورده سازی.

گفتم: تقاضای شما هر چه باشد، انجام خواهم داد.

پدرم گفت: متأسفانه در طول عمر خود، توفیق خدمت به مردم را کم تر پیدا کرده‌ام و از ثروت بی‌حسابی که خدا نصیبم کرده است، نتوانسته‌ام برای رضای خدا گام مؤثری بردارم. چند روز پیش نشستم و بدهی خود را به خدا مشخص کردم.

نیمی از بدهی خود را تسویه کردم، ولی به خاطر بیماری نتوانستم بقیه بدهی خود را پاک کنم. صندوق در زیر تخت من است، پس از مرگ من آن را بردار و در میان افراد نیازمند قسمت کن. تقاضای من از تو همین است و بس!

من هم به پدرم قول دادم که در اولین فرصت به وصیت او عمل کنم، ولی متأسفانه پس از مرگ پدرم، به خاطر آمد و رفت‌ها و مراسمی که بود، وصیت پدر را فراموش کردم!

دیشب در عالم خواب، صحنه دل‌خراشی را به من نشان دادند که تا آخر عمر از یادم نخواهد رفت! در عالم رؤیا دیدم که به حساب پدرم رسیدگی می‌کنند و او مرتب التماس می‌کند که من تقصیری ندارم! دخترم کوتاهی کرده است!

در آن اثنا نگاه پدرم به من افتاد و با تندی به من گفت: دیدی چه به روز من آوردی؟ مگر به من قول نداده بودی که در اولین فرصت به تنها تقاضایی که از تو داشتم عمل کنی؟ چرا محتویات صندوق را به نیازمندان ندادی؟

در آن لحظات آرزو می‌کردم که زمین دهان باز می‌کرد و مرا می‌بعلید! از شدت شرم نمی‌توانستم به چشم پدرم نگاه کنم!

گفتم: چگونه می‌توانم کوتاهی خود را جبران کنم؟

پدرم در حالی که دو مأمور عذاب می‌خواستند او را با خود ببرند، به من گفت: دخترم! به این آقا خوب نگاه کن! این آقا فردا صبح درست سر ساعت 9 از شدت فقر و درماندگی و ناامیدی گوشی تلفن را برمی‌دارد تا با خدا دو، سه کلمه درد دل کند! لطف خدا شامل حال من می‌شود و شماره‌ای که می‌گیرد، شماره خانه شماست! تو باید گوش به زنگ باشی و این فرصت را از دست ندهی! آن صندوق متعلق به این آقاست! دخترم! این آخرین فرصت است! مبادا آن را از دست بدهی!

به طرفی که پدرم اشاره کرده بود، نگاه کردم. دیدم شما با همین لباس و با همین شکل و قیافه آن‌جا ایستاده‌اید و به من نگاه می‌کنید! و امروز درست ساعت 9 صبح بود که تلفن زنگ زد و شوهرم به سفارش من ملتمسانه از شما خواست که تلفن را قطع نکنید و بقیه ماجرا را که خود بهتر می‌دانید!

مثل اینکه از یک خواب دراز بیدار شده باشم، نفس عمیقی کشیدم و نگاهی به اطراف خود انداختم. شرایط تازه‌ای که داشت در زندگی من اتفاق می‌افتاد به اندازه‌ای خارق العاده و غافل‌گیر کننده بود که نمی‌توانستم باور کنم! مگر می‌شود زندگی یک انسان در کم تر از چند ساعت این‌قدر دست‌خوش دگرگونی شود؟!

من، طلبه‌ای که از ترس آبرو و بیم طلب‌کاران، همسر و فرزندانم را در شهر قم به امان خدا رها کرده و به تهران آمده بودم، الآن در موقعیتی قرار داشتم که یکی از ثروت‌مندترین خانواده‌های اشرافی تهران عاجزانه

از من می‌خواستند که به کمک آن‌ها بشتابم و صندوق پول و جواهری را از آنان بپذیرم که نمی‌توانستند آن را در جای خود به مصرف برسانند؟!

راستی از دیشب در من چه تغییر شگرفی رخ داده بود که این دگرگونی اساسی را به دنبال داشت؟! جز روی آوردن به خدا و از ژرفای دل خدا را صدا زدن؟! بر درگاه کریمه اهل بیت (علیهم السلام) سر سائیدن و ارتباط قلبی خود را با عوالم ماورایی برقرار کردن؟! و سفره دل خود را در پیش‌گاه خداوند مهربان گشودن و از او استمداد کردن؟!

به دستور بانوی خانه، کلید صندوق را آوردند و او از من خواست تا قفل آن را باز کنم، و من پس از دو رکعت نماز و عرض سپاس از الطاف خداوند چاره ساز، درِ صندوق را باز کردم. محتویات صندوق از این قرار بود:

الف- صد هزار تومان پول نقد!

ب- صد و پنجاه عدد سکه طلا!

ج- پنجاه قطعه الماس و جواهر!

د- سند مالکیت قطعه زمین مرغوبی به مساحت بیست هکتار در شمال تهران.

ه- نوزده قطعه اشیاء عتیقه و قیمتی!

سردفتری را به آن‌جا احضار کردند و فی‌المجلس مالکیت زمین یاد شده را به نام من تغییر دادند و پس از صرف ناهار و ساعتی استراحت به همراه راننده به طرف قم حرکت کردیم.

هنگامی که به قم رسیدیم، به راننده گفتم: در نزدیکی میدان آستانه توقف کند و من پس از تشرف به حرم مطهر کریمه اهل‌بیت، حضرت معصومه (سلام الله علیها) ، عرض نیایش به درگاه خدا و سپاس از مراحم کریمانه آن حضرت در گشودن گره کور زندگی‌ام، در آن مکان مقدس با خدای خود پیمان بستم که از ثروت بی‌حسابی که نصیب من شده، در برطرف کردن نیازهای اساسی نیازمندان جامعه استفاده کنم و آن را در اموری که خشنودی خدا و خلق خدا در آن است، مصرف نمایم.

اولین کاری که پس از مراجعت به خانه انجام دادم، پرداخت بدهی‌هایی بود که از آن رنج می‌بردم، و بعد خانه نُقلی کوچکی را به مبلغ سی و پنج هزار تومان خریدم و همسر و فرزندانم را پس از سال‌ها خانه به دوشی در خانه‌ای که متعلق به خودم بود، سکونت دادم.

من با مشورت با افراد خدوم و کاردان، نیمی از آن ثروت هنگفت را در امور مشروعی سرمایه‌گذاری کردم که منافع قابل ملاحظه‌ای داشت و با نیم دیگر آن چندین باب دارالایتام، دبستان، دبیرستان، مسجد و درمان‌گاه و داروخانه شبانه‌روزی احداث، و آب آشامیدنی و بهداشتی اهالی چندین روستا را با صدها متر لوله‌کشی تأمین کردم.

از آن روز تاکنون از منافع سرمایه‌گذاری‌هایی که کرده‌ام، هزینه تحصیلی ده‌ها کودک بی‌سرپرست را از دوره دبستان تا تحصیلات عالی و نیز هزینه‌ها جاری چندین مؤسسه عام‌المنفعه را پرداخت می‌کنم. ⁽¹⁾

3- حاج ملا نظرعلی طالقانی در دوران طلبگی با آن‌که همانند اغلب طالبان علوم دینی با عفاف و کفاف زندگی می‌کرد، ولی حضور بی‌وقفه فقر و تنگ‌دستی را در امور معیشتی خود می‌دید، و از این بابت بسیار تنگ‌دل و از سرانجام خود بیمناک بود، چرا که: «کَادَ الْفَقْرُ أنْ یکُونَ کُفْراً» ⁽²⁾، «مَنْ لَا مَعاشَ لَه لَا مَعادَ لَه» و از خود می‌پرسید که: با این وضع چگونه می‌توان تشکیل خانواده داد؟!

تا آن که یک شب برای گشودن این گره کور، به بررسی راه‌هایی که در پیش روی او قرار داشته، می‌پردازد و با خود می‌اندیشد که کدام یک از آن‌ها، او را زودتر به منزل مقصود می‌رساند؟ و می‌تواند زندگی مرفّهی را برای او فراهم سازد؟:

و سرانجام در سپیده دمان به این نتیجه می‌رسد که:

اولا: عرض حاجت بردن نزد مردم، و با اعتبار آبروی خود بازی کردن، کار پسندیده‌ای نیست.

ثانیا: از وجود نازنین و پرهیزکاری چون امیرمؤمنان علی (علیه السلام) که دنیا را سه طلاقه کرده، و دقت عجیبی که در مصرف بیت‌المال داشته، و رفتار عدالت خواهانه‌ای که در برابر خواسته‌های برادرش عقیل از خود نشان داده، انتظار بخشش بی‌حساب داشتن، کاری عبث و بیهوده است!

و سرانجام، راه نجات خود را در نامه نوشتن به خدا می‌بیند و بس! و بی‌درنگ قلم به دست می‌گیرد و نامه‌ای برای خدا می‌نویسد و خواسته‌های خود را خالصانه و از صفای دل با خدا در میان می‌گذارد:

در بالای نامه می‌نگارد: نامه طالقانی به خدا، و در زیر نامه آدرس خود را می‌نویسد: مدرسه خان مروی، دست چپ حیاط خلوت، طبقه فوقانی، حجرهِ دوم، نظرعلی طالقانی.

او صبح زود از حجره بیرون می‌آید و نامه را لای در ورودی مسجد شاه (که در نزدیکی مدرسه مروی واقع است) می‌گذارد و سپس با توکل تامّ و تمام به خداوند قادر و منّان به حجره برمی‌گردد و پس از نماز، در حجره را به روی خویش می‌بندد و می‌خوابد!

اتفاقا آن روز صبح، ناصرالدین شاه برای شکار با ملتزمین رکاب از تهران به جانب شکارگاه سلطنتی حرکت می‌کند، ولی در قسمت شرقی تهران توفان شدیدی می‌وزد و مانع حرکت کالسکه سلطنتی و همراهان شاه می‌گردد.

به ناچار تصمیم می‌گیرند تا آرام شدن هوا و فرو نشستن گرد و غبار، در همان‌جا توقف کنند.

در آن اثنا، پاکت نامه توسط باد به محلی که شاه استراحت می‌کرده رانده می‌شود و نظر شاه قاجار را به خود جلب می‌کند!

شاه، بی‌درنگ پاکت نامه را می‌گشاید و هنگامی که از مفاد نامه باخبر می‌شود، آن اتفاق را به فال نیک می‌گیرد و دستور بازگشت به تهران را صادر می‌کند! و فرمان می‌دهد تا فورا جلسه‌ای در کاخ سلطنتی با حضور دولت‌مردان تشکیل شود، و بعد یکی از نزدیکان خود را طبق نشانی مندرج در نامه، به مدرسه خان مروی می‌فرستد تا نظرعلی طالقانی را با خود به کاخ شاهی بیاورد!

ساعتی بعد جلسه در حضور ناصرالدین شاه تشکیل می‌گردد و شاه، سخنان خود را با این جمله شروع می‌کند: سپاس خدای را که به شکارگاه نرسیده، به صید خویش دست یافتیم و بهتر از همیشه به مقصود و منظور رسیدیم! و سپس داستان آن روز و ماجرای نامه را برای درباریان بیان می‌کند و می‌گوید: نمی‌دانم با چه بیان و زبانی باید خدای را سپاس گفت که بنده شرمنده خویش، ناصر را لایق و شایسته انجام این وظیفه و رفع حوائج یکی از بندگانش دیده است!

در همان حال فرستاده شاه با ملا نظرعلی طالقانی وارد کاخ می‌شود و شاه از میهمان روحانی خود می‌پرسد: نام شما چیست؟

می‌گوید: نظرعلی!

می‌پرسد: اهل کجایی؟

می‌گوید: طالقان!

شاه می‌پرسد: آیا تازگی‌ها شما نامه‌ای برای کسی نوشته‌ای؟

می‌گوید: بله! سحرگاه امروز نامه‌ای به خدا نوشتم!

می‌پرسد: نامه را چه کردی؟!

می‌گوید: لای در ورودی مسجد شاه گذاشتم و برگشتم.

شاه می‌پرسد: از خدا چه خواسته بودی؟

جواب می‌دهد: خواسته‌هایم هفت قلم بود و آن‌ها را یک‌جا از خدا خواسته بودم!

شاه، نامه را به ملا نظرعلی طالقانی نشان می‌دهد و می‌پرسد: این نامه و دست‌خط تو نیست؟!

می‌گوید: بله! این همان نامه‌ای است که سحرگاه امروز نوشتم!

ناصرالدین شاه پس از اطمینان خاطر از این‌که میهمان او همان کسی است که در جستجوی اوست، رو به درباریان حاضر در مجلس کرده و می‌گوید: خدا را شکر! که گمشده خود را یافتم. این توفیق بزرگی است که خدا نصیب من فرموده، ولی دوست دارم شما هم از آن بی‌نصیب نمانید. من به ترتیب، خواسته‌های ملا نظر را از روی نامه او می‌خوانم و آن وقت هر یک از شما که مایل به انجام خواسته‌ای از خواسته‌های او بودید، به عرض ما می‌رسانید:

خواسته اول: یک باب منزل شخصی با لوازم آن!

شاه می‌گوید: اولین خواسته او را من برآورده می‌کنم. و دستور می‌دهد یکی از خانه‌های سلطنتی را با کلیه اثاثیه آن به نام وی کرده و در اختیار او قرار دهند.

خواسته دوم: همسر جوانی که از نظر جمال در تهران کم نظیر باشد!

یکی از وزراء با کسب اجازه از ناصرالدین شاه می‌گوید: دختری با صفاتی که ملا نظرعلی می‌خواهد، دارم! و از روی میل حاضرم دخترم را به ازدواج او درآورم.

خواسته سوم: یک نوکر، یک کلفت و آشپزی امین و کاردان!

وزیر دیگری نیز اظهار می‌دارد: این‌ها هم بر عهده من!

خواسته چهارم: یک کالسکه عالی با کالسکه چی!

یکی دیگر از درباریان، تهیه آن را بر عهده می‌گیرد!

خواسته پنجم: یک دِه شش دانگ برای تأمین معاش!

صدر اعظم، روستایی را در ناحیه شهریار تقدیم شیخ می‌کند!

خواسته ششم: یک باغ زیبا در شمیران برای استفاده در فصل تابستان!

یکی از درباریان حاضر در جلسه، در انجام این خواسته پیش‌قدم می‌شود و روستای آبادی را در شمیران به او هدیه می‌کند!

خواسته هفتم که آخرین خواسته ملا نظرعلی طالقانی از خدا است: پول کافی!

و ناصرالدین شاه که شخصا اولین خواسته شیخ را برآورده بود، آخرین خواسته او را نیز برآورده می‌سازد و ملا نظرعلی طالقانی از فردای آن روز با استقرار در خانه مجللی که شاه به او بخشیده بود، به همراه همسر جوان خود ضمن استفاده از مواهب خداوندی، زندگی بی‌دغدغه و آرامی را در تهران شروع می‌کند! و تا پایان عمر، خاطره نامه و کارگشایی خداوند را زنده نگه می‌دارد و از شکرانه آن‌همه نعمت الهی لحظه‌ای غافل نمی‌ماند. ⁽¹⁾

4- حجة الاسلام سید علی شاهرودی (فرزند مرحوم آیة الله سید محمود شاهرودی): به اتفاق حاج عبد الرحمن بوشهری و حاج شیخ موسی کرمانی از کربلا به سوی نجف پیاده می رفتیم و من به همراهان گفتم که: این راه را که انتخاب کرده‌اید خطرناک است و آب وجود ندارد.

آن‌ها قبول نکردند و من چون از آن دو کوچک‌تر بودم، چیزی نگفتم تا به جائی رسیدیم که از شدت بی‌آبی و تشنگی از حرکت مانده و نشستیم.

کم‌کم حاج عبد الرحمن از شدت تشنگی از تکلم افتاد و مشرف بر موت شد. پاهای او را رو به قبله کشیده و به حاج شیخ موسی گفتم: تو عبا را بالای سرش سایبان قرار بده تا من بروم شاید وسیله‌ای پیدا کنم.

پس در هر طرف به سوی ماشین‌ها می دویدم، اما هیچ کس به حرفم گوش نمی داد و اعتنا نمی کرد.

آن‌قدر گرما و تشنگی بر من اثر کرد که چشمم دید اولیّه را نداشت و گمان می کردم که دود، آسمان را فرا گرفته است. در همان حال به یاد عبارت مقتل حضرت سید الشهداء (علیه السلام) افتادم که نوشته است: «حال العطش بینه و بین السماء کالدخان» ⁽¹⁾یعنی «حالت عطش طوری بر آن حضرت اثر کرده بود که جلوی چشمش تیره و تار شده بود مثل آنکه بین او و آسمان را دود پر کرده باشد».

به هر حال برگشتم دیدم حاج عبد الرحمن فوت کرده و حاج موسی هم قریب الموت است و قادر به حرکت و تکلم نیست.

تقریبا دو ساعت به غروب آفتاب بود و یک فرسخ و نیم تا نجف اشرف فاصله داشتیم. در آن هوای گرم با یک مرده و یک محتضر، مانده بودم که چه کار کنم و خودم نیز قدرت حرکت نداشتم، از ته دل صدا زدم: یا صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ! الان موقع آن است که به فریاد برسی.

الله اکبر عجب حالی! که هیچ وقت فراموش نمی شود. یک ماشین کوچک سیاه رنگ که به آن فورد آلمانی می گفتند، از طرف کربلا نمایان شد.

با زحمت زیاد عبا را روی سر خود حرکت دادم. خدا را شاهد و گواه می گیرم که گویا این گرداندن عبا، گرداندن فرمان ماشین بود که دور زد و طرف ما آمد.

در داخل ماشین، یک راننده و یک آقا با شال سبز و چفیه و لباس سفید بود. او ابروهای پیوسته، دندان‌های گشاده، خالی سیاه در سمت راست صورت، صورتی نورانی، و سنّی حدود سی الی چهل سال داشت.

با دیدن این شخص تمامی گرفتاری‌ها را فراموش کرده و محو تماشای آن قیافه نورانی شده بودم.

آن آقا به زبان فارسی فرمود: سید علی فرزند سید محمود شاهرودی! چه داری؟

عرض کردم: حاج عبد الرحمن، مرده و حاج موسی نیز مرده یا در شرف مرگ است.

دستور دادند جنازه را داخل ماشین خواباندیم و حاج موسی را روی صندلی نشاندیم و به امر آقا من نیز سوار شدم.

ماشین حرکت کرد. آن آقا با روی باز و لبخندزنان فرمودند: این پنج عدد آب نبات را بگیر. هر نفری یکی، شما سه نفر، و یکی دیگر را به پدرت سید محمود و یک دانه هم به مادرت زهرا بده و سلام مرا به پدرت سید محمود برسان.

عرض کردم: آقا! حاج عبد الرحمن مرده است.

فرمود: در دهان او بگذار.

والله با زحمت دهان او را باز کردم، چون خشک شده بود و آب نبات را به زور داخل دهانش کردم. همین‌که وارد دهانش شد، دیدم مثل بچه که پستانک می مکد، آن را مکید و برخاست نشست، که من خندیدم و گفتم: ای خدا مرگت دهد! ای جانورِ حرام شده! زنده شدی؟ تو که مرده بودی!!

آقا از حرف من تبسم نمود و فرموند: این عجب نیست.

اما من و حاج موسی چون آن آب نبات‌ها را به دهان گذاشتیم مثل این بود که هیچ تشنه و گرسنه نبوده‌ایم و احساس کردیم که حالت نشاط کامل داریم.

وقتی وارد نجف شدیم، تا جلوی بازار بزرگ ما را آوردند و فرمودند: سلام ما را به پدرت برسان.

وقتی که وارد خانه شدم، دیدم أبوی، تازه از سرداب بیرون آمده و مشغول خوردن چای بودند.

آب نبات‌ها را تقدیم پدر و مادرم نمودم و موضوع را مفصلا خدمت ایشان شرح دادم.

مرحوم والد فرمود: یقینا آن آقا حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بودند چرا پای ایشان را نبوسیدی، اما همان‌که آن حضرت را خنداندی موجب دخول در جنت خواهد شد، چون خنداندن پیغمبر و امام (علیهم السلام) سبب غفران و دخول در بهشت است. ⁽¹⁾

و) دعای در حال عافیت و خوشی سبب استجابت در حال ناخوشی وگرفتاری می‌گردد

سخن حجج الله

1- محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) : در وقت راحتی و آسایش، معروف و آشنای درگاه خداوند باش تا تو را به وقت گرفتاری و نیاز بشناسد. ⁽²⁾

2- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : کسی که قبل از نزول بلا دعا کند، دعایش به هنگام بلا اجابت خواهد شد و گفته می‌شود: صدایی آشنا است و از آسمان پوشیده نمی‌ماند و کسی که در دعا پیشی نگیرد به وقت بلا دعایش مستجاب نمی‌گردد و ملائکه می‌گویند: صاحب این صدا را نمی‌شناسیم. ⁽³⁾

3- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : دعا کردن در وقت راحتی و آسایش، باعث برآورده شدن حوائج در زمان بلا و گرفتاری می‌گردد. ⁽¹⁾

4- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : جدم می‌فرمود: در دعا پیشی بگیرید، زیرا هر‌گاه بنده‌ای دعا کند و بعد بلایی نازل گردد و پس از بلا نیز دعا نماید گفته می‌شود صدایی آشناست و اما اگر قبل از فرود آمدن بلا اهل دعا نباشد و سپس بلا و گرفتاری پیش بیاید (و دعا نماید) گفته می‌شود: (تا) قبل از امروز کجا بودی؟ ⁽²⁾

5- جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) : هر کس مستجاب شدن (دعای) او به هنگام بلا و گرفتاری، او را خوشحال می‌کند باید به هنگام آسایش و عافیت زیاد دعا کند. ⁽³⁾

شاهد

پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) : وقتی که برای یونسِ نبی (علیه السلام) در شکم ماهی، معلوم شد که با این کلمات (لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ...) خدا را صدا بزند، گفت: بار خدایا! «لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ» ⁽⁴⁾«معبودی جز تو نیست. پاک و منزهی! من خود از ستم‌کاران بودم»، پس دعایش به زیر عرش روی آورد.

فرشتگان گفتند: پروردگارا! این، صدایی ضعیف و آشنا از سرزمین‌های غریب است!

خداوند فرمود: او را نمی‌شناسید؟

گفتند: نه! پروردگارا! او کیست؟

فرمود: بنده‌ام یونس (علیه السلام) است.

فرشتگان گفتند: بنده‌ات یونس (علیه السلام) که همواره برایش عمل مقبول و دعای مستجاب بالا می‌رود؟

گفتند: پروردگارا! آیا به (سبب) آن‌چه در هنگام آسایش انجام می‌داد، رحم نمی‌کنی تا او را از بلا برهانی؟

فرمود: بله!

پس به ماهی دستور داد و او یونس (علیه السلام) را در خشکی افکند. ⁽⁵⁾

ز) رعایت آداب دعا

اشاره

آداب دعا را به سه دسته می‌توان تقسیم نمود:

آداب قبل از دعا

آداب هنگام دعا

آداب بعد از دعا