اسلام و جامعه

مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی شیرازی، سیدمحمد، 1307 - 1380.

عنوان قراردادی : الفقه: الاجتماع .فارسی

عنوان و نام پديدآور : اسلام و جامعه [کتاب]/محمد حسینی‌شیرازی ؛ مترجم شیخ‌جعفر خوشنویس.

مشخصات نشر : مشهد: ضریح آفتاب، 1393.

مشخصات ظاهری : 784ص.

شابک : :978-964-429-685-7

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : جامعه‌شناسی اسلامی

موضوع : اسلام -- جنبه‌های اجتماعی

شناسه افزوده : خوشنویس، شیخ‌جعفر، 1320 - ، مترجم

رده بندی کنگره : BP230/ح54ف7 1393

رده بندی دیویی : 297/483

شماره کتابشناسی ملی : 3497992

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

اسلام و جامعه

آية اللّه العظمى سيد محمّد حسينى شيرازى رحمه‌الله

مترجم: حجه‌الاسلام والمسلمين شيخ جعفر خوشنويس

شناسنامۀ كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

www.iswf.net

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم

الحمد للّه رب العالمين و الصلاة و السلام على أشرف خلقه، سيدنا محمد و على آله الطيبين الطاهرين، و اللعنة الدائمة على أعدائهم أجمعين الى قيام يوم الدين.

مقدمه

الف. نقطه آغاز

آدمى آميزه‌اى از بدن، نفس و روح است. قرآن حكيم به تكرار از نفس سخن به ميان آورده و آن را موجودى مختار بر سر دو راهى رستگارى يا خسران دانسته و مثلاً درباره آن فرموده است: «وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها * قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها * وَقَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها»⁽¹⁾

سوره شمس، آيه‌هاى 7 تا 10.

قرآن از جسم آدمى نيز نام مى‌برد لكن بى‌اعتنا، چنان‌كه گويى چندان شأن و جايگاهى ندارد. و در مقابل از روح به بزرگى ياد كرده است، گويى بدن مرتبتى دون و روح منزلتى والا دارد: «فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ»⁽²⁾«پس وقتى آن را درست كردم و در او از روح خود دميدم، همگى براى او سجده كنيد».

در اين ميان نفس قرار دارد كه اگر به آن منزلت والا ميل كند در علّيين جاى مى‌گيرد، و اگر به آن مرتبه نازل سقوط كند در سجّين قرار مى‌گيرد.

نفس آدمى در محدوده بدن قرار دارد و بدن او در درون يك جامعه قرار گرفته و جامعه به نوبه خود در بستر محيط طبيعى پيرامون خود استقرار يافته است. انسان قادر است خويشتن و سپس جامعه خود و سپس محيط ساخته فكر و انديشه و عمل خود و سپس محيط طبيعى اطراف خويش را اصلاح و باز آفرينى كند، همان‌گونه كه قادر است تمامى آنها را تباه و ويران كند.

جامعه يك نقطه آغازين دارد كه از آن‌جا متولد مى‌شود. نقطه عزيمت ما نيز در دانش جامعه شناسى بايد همان جا باشد و آن، نفس است، يعنى بايد براى اصلاح و بنيان‌گذارى جامعه‌اى پاك، از نفس آغاز كرد. تعابير أفلح (رستگار شد) و خاب (خسران نمود) كه در آيات فوق به كار رفته، تنها ناظر به حوادث آن جهانى نبوده، شامل حيات اين جهانى نيزمى‌شوند، گو اين‌كه بى‌شك تكيه قرآن بر گزينه نخست، يعنى زندگانى اخروى است چرا كه: «...وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِى الْحَيَوانُ...»⁽¹⁾«و زندگى واقعى همانا [در] سراى آخرت است».

لكن قرآن در جايى ديگر اين جهان را به مثابه پلى به سوى سراى ديگر دانسته، درباره‌اش فرموده است: «وَ ابْتَغِ فِيما آتاكَ اللهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا...»⁽²⁾«و با آنچه خدا به تو داده، سراى آخرت را بطلب، و بهره‌ات را از دنيا فراموش مكن».

ب. راه بازگشت به جامعه اسلامى

امروز نه تنها جامعه اسلامى با برخوردارى از افزون بر يك ميليارد جمعيت، بلكه كل جامعه بشرى ويران شده و فروريخته است. اين فاجعه، نتيجه پيامد رهبرى‌هاى نابخردانه و خامى است كه جهان را در گرداب استبداد خويش فرو برده است. از اين‌رو بايد كارى كرده و براى بازگشت به جامعه سالم تلاش نمود و براى تحقق اين امر و يافتن بهترين راه‌ها امر تحقيقات علمى را كارپايه اين عمل قرار داد و رويكرد اين خدمت نه تنها براىجامعه مسلمانان كه بايد براى نجات كل بشريت باشد، زيرا اين رسالت، رسالتى جهانى است كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ...»⁽³⁾«و ما تو را [اى پيامبر]

جز براى همه مردم نفرستاديم».

و همچنين مى‌فرمايد: «وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِى سَبِيلِ اللهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ...»⁽¹⁾«چرا در راهخدا و [در راه نجات] مستضعفان پيكار نمى‌كنيد؟!»

نهضت بازگشت بايد مبتنى بر پنج اصل زير باشد:

و اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايند: «و نظم أمركم⁽³⁾«و نظم كارهايتان [را رعايت كنيد]».

و نيز خداى سبحان مى‌فرمايد: «...وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتِى كانَتْ عَلَيْهِمْ...»⁽⁴⁾«و بارهاى سنگين، و زنجيرهايى را كه بر آنها بود [ از دوش و گردنشان ]بر مى‌دارد».

امام هادى عليه‌السلام در زيارت جامعه و ضمن شمارش صفات امامان اهل بيت مى‌فرمايند: «... ساسة العباد...⁽⁵⁾و از مسؤليت‌هاى آنان پرداختن به امر سياست بندگان است».

و نيز در اهميت جنبه اقتصادى زندگى بشر آمده است: «من لا معاش له لا معاد له؛ هر آن كه از معيشت [درستى ]برخوردار نباشد، آخرت [نيكى ]نخواهد داشت».

اميرمؤمنان عليه‌السلامتوجه به مسائل اجتماعى را لازم دانسته، به فرزند خويش مى‌فرمايند: «يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ غَيْرِكَ فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ أكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا وَ لاَ تَظْلِمْ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ وَ أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ⁽⁶⁾اى پسرم، خويش را در رابطه خودت با ديگران ميزان قرار ده، پس آنچه براى خود دوست مى‌دارى براى ديگراننيز دوست بدار، و آنچه تو را خوش نيايد براى ديگران نيز ناخوش بشمار، و ستم مكن چنان‌كه دوست ندارى بر تو ستم رود و نيكى كن چنان‌كه دوست دارى به تو نيكى

كنند».

صلح، شعار اسلام است و حتى به سود يك كشور مقتدر است كه تمامى مشكلات خويش را صلح‌جويانه حل و فصل كند، چون اين راه هم فرجامى پسنديده‌تر و هم طعمى گواراتر دارد. قوه قهريه براى آخرين مرحله و به هنگام ضرورت در نظر گرفته شده است و از اين رو مشاهده مى‌كنيم كه پيامبران نيز به هنگام دعوت به سوى رسالت خويش، صلح را شعار خود قرار مى‌داده‌اند.

نقل شده كه عيسى مسيح عليه‌السلام فرمودند: «أحبوا أعدائكم⁽²⁾دشمنانتان را دوست بداريد».

«إحتج إلى من شئت، تكن أسيره، و استغن عمّن شئت تكن نظيره، و أفضل على من شئت تكن أميره⁽⁴⁾به هركس ابراز نيازمندى كنى اسيرش مى‌شوى، و از هركس بى‌نيازى جويى، همسنگ او مى‌شوى، و به هركس نيكى كنى، بر او فرمانروايى مى‌كنى».

ج. پرهيز از خطا به هنگام عمل

بسيار اتفاق افتاده كه گروه‌هاى فعال جامعه دچار اعمال و اشتباهاتى شده‌اند كه پيامد آن توقف در ميانه راه و يا بازگشت به قهقرا بوده است. بايد از رخ دادن چنين خطاهايىخوددارى شود كه عبارتند از:

احزاب زيادى را مى‌بينيم كه بيش از پنجاه سال حضور فعال در جامعه، و نهايتاً در حد انجمن خيريه‌اى بزرگ داراى نمايندگى‌هاى فراوان بوده‌اند و ميان آنها و اهدافشان فاصله‌اى بس دور قرار دارد و اين تنها به دليل فرصت‌طلبى و خصلت‌هايى از اين دست پديد آمده است.

به همين دليل بر گروه‌هايى كه مى‌خواهند مترقى به حساب آيند و به قدرت سياسى دست يابند واجب است تا در جهت تدوين برنامه‌اى مشخص و قابل فهم و بهتر و برتر از برنامه‌هاى موجود تلاش كنند كه در غير اين صورت محكوم به شكست خواهند بود.

پراكندن مردم از اطراف آنها مى‌شوند. بالطبع محصول چنين تصميم و اقدامى، احساس واهمه عمومى از ناحيه آنها خواهد بود، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره اهميت رفق مى‌فرمايند: «إنّ َالرفق لَمْ يوضع على شيء الاّ زانه، و لَم يُرفَعْ عنه قط إلاّ شانه⁽¹⁾هر آنچه كه مدارا با آن همراه باشد، زينت‌بخش آن گردد و هيچ چيزى از آن تهى نگرديد، جز آن‌كه مايه زشتى آن شود».

نيز فرموده‌اند: «أمرني ربي بمداراة الناس كما أمرنا بإقامة الفرائض⁽²⁾پروردگارم مرا به مردم دارى فرمان داده، همان‌گونه كه ما را به برپا داشتن واجبات امر كرده است».

لذا بر گروه‌هاى فعال اجتماعى لازم است كه در اشتباهات سايرين به دقت بنگرند و از آن‌ها بر حذر باشند، زيرا در غير اين صورت به سرنوشت آنان گرفتار شده، سرانجامى جز ناكامى در انتظار آنان نخواهد بود.

د. مراحل عمل

راهى كه مارا به سوى اتحاد مسلمين و نجاتشان از چنگال عقب ماندگى و خوارى مى‌برد، بس طولانى و دشوار است، چرا كه بيمارى‌هاى اجتماعى در ميانشان ريشه‌دار و عميق شده است و بر بعضى از آنها اين آيه شريفه صادق گشته كه مى‌فرمايد: «فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللهُ مَرَضاً...»⁽³⁾«در دلهاى آنان يك بيمارى است، پس خدا بر بيمارى آنان افزود».

اين سخن درباره نجات مسلمين است، اما در مورد ساير ملل غيرمسلمان كه اسير گردن‌كشان شده‌اند وضع به گونه ديگر و بسيار سخت‌تر است. از اين‌رو بر مبارزان فرض است كه به تهيه طرحى جامع و صحيح براى وصول به هدف، يعنى نجات مسلمانان و غير مسلمانان دست زنند و اين طرح مستلزم برخوردارى از مراحل سه‌گانه به شرح زير است:

سر بر آورد، چنان‌كه خداى متعال درباره گياه نارسته مى‌فرمايد: «...كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ...»⁽¹⁾«همانند دانه‌اى كه جوانه‌هاى خود را خارج ساخته».

ه. برقرارى موازنه دقيق

همان‌گونه كه در دنياى صنعت مشاهده مى‌كنيم موازنه‌اى دقيق در تبادل‌ها وجود دارد. مثلاً در تأسيسات توليد برق و نيز خطوط انتقال نيرو تنظيم كننده‌هايى وجود دارند كه در صورت افزايش نيروى برق از ميزان فشار آن مى‌كاهند و در صورت افت فشار، بر آن مى‌افزايند. اين كار به منظور حفظ توازن مطلوب در كاربرهاى انرژى برق است.

گروه‌هاى فعال جامعه نيز بايد به تنظيم كننده‌هايى دقيق مجهّز باشند تا بتوانند از طريق جنگ‌وگريز در مقابل فشارهاى درونى و بين المللى بر كشورهاى خويش ايستادگى كرده، متوازن باقى بمانند، يعنى آن گاه كه فشارها فزونى مى‌گيرد از شدت آن بكاهند و آن زمان كه رو به كاستى مى‌گذارد حركت روبه جلو و ديگر اقدامات لازم را آغاز كنند. اين كار در

جامعه انسانى - بر خلاف جهان بى‌جان مانند كنترل كننده‌هاى فشار نيروى برق - نياز به آينده‌نگرى دقيقى دارد.

ناگفته نماند كه آنچه ما در اين كتاب و دو كتاب «الفقه: الاقتصاد» و «الفقه: السياسه» مطرح نموده‌ايم، بر اساس نتايج فكرى حاصله از استنباط از ادله اربعه و گرفتن موضوعات ازعرف و اين سخن خدا بوده است كه مى‌فرمايد: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ...»⁽¹⁾«و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش، نفرستاديم».

رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز فرموده‌اند: «نحن معاشر الأنبياء أمرنا أن نكلّم الناس على قدر عقولهم⁽²⁾ما گروه پيامبران بدان مأمور شده‌ايم كه به اندازه توان درك مردم با آنها سخن بگوييم».

در پايان اين مقدمه اميدواريم كه خداى سبحان گروهى از عالمان اسلام را وادارد تا به تأليف كتب و منابع مربوط به ادوار سه‌گانه پيش‌گفته بپردازند و سپس به استنباط آن ادوار بگمارند تا جوينده صاحب دغدغه از ميان استخراجات خود، سازگارترين آنها با حق را برگزيند، و نيازمندى خويش را از آن برطرف كند. از خداى متعال خواهان آنيم كه ما را در پيروى از هر آنچه مورد رضايت اوست توفيق دهد كه او توفيق‌دهنده و يارى‌كننده است.

مسأله يكم: شناخت

اشاره

آدمى با محيط طبيعى، اجتماعى و تاريخى پيرامونش برخوردى متقابل دارد و از ديگر سو خداوند در او گنجينه‌هايى به وديعت نهاده است، چنان‌كه اميرمؤمنان عليه‌السلامدرباره فلسفه بعثت پيامبران فرموده: «ويثيروا لهم دفائن العقول⁽¹⁾و گنجينه‌هاى خرد را برايشان بگشايند».

از رهگذر اين برخورد متقابل است كه حالات و خصلت‌هاى محيط پيرامونى در وى انعكاس مى‌يابد و اين انعكاسات، «معارف آغازين» ناميده مى‌شوند.

خدا در درون آدمى عشق به آگاهى را به وديعه نهاده است، و لذا مى‌بينيم كه كودك خردسال نوپا به اشياى پيرامون خود علاقه، و براى شناختن آنها كنجكاوى نشان مى‌دهد، آنها را بر مى‌دارد، لمس مى‌كند، زير و رو مى‌كند، مى‌چشد، مى‌بويد و به صدايشان گوش فرا مى‌دهد تا مختصات گوناگونشان را دريابد.

همچنين در انسان نيروى ديگرى به نام عقل وجود دارد كه همچون گياهى به تدريج رشد مى‌كند و مى‌بالد و در صورتى كه اصلاح و مراقبت شود، رشدى سالم يافته و در غير اين صورت رو به انحراف و انحطاط مى‌گذارد و در نتيجه همكارى «حس» و «عقل» انسان را از شناخت، كم باشد يا زياد، برخوردار مى‌كنند.

در باب ارزشمندى و اعتبار عظيم نيروى عقل همين بس كه پاداش و جزا در دنيا

وآخرت در گرو عقلند و لذا مجنون، هرچند از حس برخوردار است نه مستحق پاداشاست نه مستوجب عقاب، چرا كه فاقد قوه عقلانى است. حديثى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اين امر تصريح دارد آنجا كه مى‌فرمايند: «إن اللّه عز و جل لما خلق العقل، قال له:... بك أثيب و بك أعاقب⁽¹⁾همانا آن هنگام كه خداى عزوجل عقل را آفريد، بدو گفت: تنها بر اساس تو پاداش مى‌دهم و تنها بر اساس تو عقوبت مى‌كنم».

وانگهى برخورد متقابل انسان و محيط، سبب تأثير هريك در ديگرى مى‌شود چه اينكه محيط پيرامونى با وجوه سه‌گانه (طبيعى، اجتماعى و تاريخى) خود از راه حواس پنجگانه، در آدمى تأثير مى‌كند و لذا از ابن‌سينا نقل شده كه گفته است: «من فَقَدَ حسّاً فَقَدْ فَقَدَ علماً⁽²⁾هركه حسى از حواس پنجگانه را از دست دهد، علمى از علوم را از دست داده است».

اين سخن بدان معناست كه از زنجيره‌اى از دانش‌هاى مرتبط با آن حس محروم مى‌شود. همچنين انسان با پيراستن و نظم بخشيدن و اصلاح كردن بر محيط پيرامون خود اثر مى‌گذارد.

صحت و خطا در شناخت

شناخت ذهنى حاصل از حواس و نيز آگاهى عقلى كه منشأ آن درون آدمى است اين گونه نيست كه همواره صحيح باشد و يا صحيح باقى بماند، بلكه گاه خطاست. مثلاً، آدمى آب دريا را تيره مى‌بيند و يا از دور شى‌ء بزرگى را كوچك مى‌بيند، در حالى كه اين گونه نيست. همين‌طور در مواقعى معرفت انسان از حالت صحت به خطا منتقل شده و گاه، عكس مى‌شود و گاه يك آگاهى خطا به صورت خطايى ديگر وبه ندرت يك آگاهى درست به آگاهى درست ديگرى دگرگون مى‌شود. صورت اخير زمانى است كه آن دو آگاهى درست، داراى وجه مشتركى باشند كه آن دو معرفت قبلى در مقابلش عملاً جزئيات به شمار آيند، مانند داستانى كه قرآن روايت مى‌كند كه در دوران حيات داوود و سليمان عليهماالسلام گوسفندانى بى‌شبان، شبانگاه به كشتزارى وارد شده و در آن چريده و تباهش ساخته

بودند. آن گاه هر دو به قضاوت نشستند وحكمى متفاوت دادند، بدين معنى كه صاحب كشتزار گوسفندان را در قبال كِشت تباه شده خود مى‌گرفت - چه اين‌كه قيمت هر دويكسان بود - يا اين‌كه گلّه را مدتى نزد خود نگاه مى‌داشت تا از عايدات آن، زيان وارد شده به فردى، را جبران كرده، سپس آن را به صاحبش باز گرداند كه هر دو وجه صحيح مى‌بود، لكن حكم دوم يعنى حكم جناب سليمان برتر از ديگرى بود، خدا در قرآن به هر دو اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد: «...فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً...»⁽¹⁾«پس آن [داورى] را به سليمان فهمانديم، و به هر يك [از آن دو ]حكمت و دانش عطا كرديم».

سير حركت فكرى

شناخت درست و نادرست هر دو با ديدن و به صورت حسى اعم از حواس پنجگانه با محيط و نيز با نيروى عقلانى پديد مى‌آيد و سپس به شك و بعد به گمان و آن‌گاه به عاطفه و در آخر به عقيده مبدل مى‌شود واين مرتبت چهارم - به جز آگاهى‌هايى كه در رده عاطفه قرار مى‌گيرند - گاه با حقيقت پيوند دارد وگاه صرفاً يك احساس و توهُّم است.

الفاظ مانند بسيارى از پديده‌هاى ديگر به عنوان نماد (دال) مفاهيم ذهنى به كار مى‌روند وهر مفهومى را كه آنها بدان اشاره مى‌كنند، بر اساس اعتباراتى كه در اصول فقه بيان كرده‌ايم با نام‌هاى مدلول، معنا، مفهوم و گاه مراد ومقصود مى‌خوانند.

وانگهى گرد آوردن و اندوختن اطلاعات، به نتيجه‌گيرى فكرى با ابزار فكرى مى‌انجامد. حاج ملا هادى سبزوارى در تعريف فكر مى‌گويد:

و الفكر حركة الى المبادي *** و من مبادي الى المراد⁽²⁾

«فكر همان حركت از معلومات قبلى؛ به سوى كشف مجهولات است».

نكته قابل دقت آن است كه در اين ميان، معارف جزئى نه مقدمه و پايه تعريف و استدلال قرار مى‌گيرند و نه با مقدمات فكرى براى كشف آنها اقدام مى‌شود، چرا كه اين دو خصلت شأن معارف كلّى‌اند.

حركت فكرى ذهن براى كشف مجهول چهارگونه است: يا از جزئى است يا از كلى و هر يك يا به سوى جزئى است و يا به سوى كلى حال اگر حركت از آگاهى‌هاى جزئىبراى تحصيل آگاهى‌هاى جزئى ديگر باشد «تمثيل» نام دارد و اگر حركت از آگاهى‌هاى جزئى براى تحصيل آگاهى‌هاى كلى باشد «استقراء» نام دارد و اگر حركت از آگاهى‌هاى كلّى براى تحصيل آگاهى‌هاى كلى يا جزئى باشد «قياس» ناميده مى‌شود.

انتقال از معلومات مقدماتى و پايه‌اى براى وصول و نتيجه‌گيرى آگاهى‌هاى ديگر گاه به سرعت و گاه به كندى رخ مى‌دهد و همچنين گاه كسى تنها به پايه‌ريزى آگاهى‌هاى مقدماتى موفق مى‌شود و ديگرى در نهايت، نتيجه‌گيرى مى‌كند و كار او را تكميل مى‌كند.

شناخت امرى غير مادى است، لكن ماده‌گرايان چون منكر وجود عالم ماوراى طبيعى و پديده‌هاى غير مادى‌اند، بالطبع غير مادى بودن شناخت را نيز انكار مى‌كنند، حال آن‌كه در دانش فلسفه، وجود عالم غير مادى به اثبات رسيده است و از اين روى مى‌گوييم: گاهى مقدمات شناخت به همراه نتايجشان و گاه يكى از اين دو غيرمادى و مرتبط به غيب محسوب مى‌شوند.

وانگهى شناخت بر اساس احكام پنجگانه پنج بخش مى‌شود:

مسأله دوم: عاطفه

اشاره

از برخورد حواس با ذهن، گاه احساس عاطفى نيكو و گاه احساس عاطفى بد پديد مى‌آيد، در حالى‌كه به ندرت اتفاق مى‌افتد فردى برخوردار از ذهن منطقى دچار چنين آشفتگى‌هايى شود. مثلاً آدمى ممكن است با ديدن فقيرى كه از گرسنگى بر خود مى‌پيچد و از سوز سرما به لرزه افتاده، به شدت متأثر شود و اين تأثر تا جايى پيش رود كه حركتى غير عقلانى از خود نشان دهد و آذوقه فرزندان و نان‌خوران خود را به او بدهد و در واقع اين‌گونه ابراز عاطفه از نوع نامطلوب آن است، زيرا بر حقيقت، پرده‌پوشى مى‌كند و بر اثر درگير كردن حسّ برونى با ذهن پديد آمده است.

شاهد ما آن است كه اگر به جاى اين‌كه آن فرد شخصاً و مستقيماً با آن صحنه بيرونى برخورد كند، فقط توصيف آن را بشنود به احتمال زياد هيچ عكس العمل جدى از خود نشان نخواهد داد، چه رسد به اين‌كه قُوت افراد واجب‌النفقه خود را به او بدهد. لذا افراد در عين آگاهى از حوادث اندوه‌بار كربلا، بر آن نمى‌گريند، ولى به مجرد آن كه همان را بر فراز منبر از دهان يك خطيب خوش صدا مى‌شنوند هاى هاى مى‌گريند. لذا مى‌گوييم كه عواطف، متأثر از چنين كنشى هستند.

لازم به ذكر است عاطفه الزاماً تحت تأثير برخورد ذهن با حواس پديد نمى‌آيد، تفكر و مرور معلومات ذهنى قبلى نيز به تنهايى مى‌تواند آدمى را تحت تأثير عاطفه قرار دهند. گريه يا خنده انسانى تنها در جايى كه هيچ عامل بيرونى براى آن وجود ندارد را ديده‌ايد، چنين اتفاقاتى نيز از اين باب هستند. بايد توجه داشت كه تحريك پذيرى عاطفى در پى

هر احساس يا تفكرى حاصل نمى‌شود، بلكه چنين تأثيرى آن گاه پديد مى‌آيد كه آن امر محسوس يا معلول حلقه‌اى از زنجيره محرك‌هاى عاطفى باشد.

عاطفه‌هاى منجمد

از سوى ديگر كسانى نيز هستند كه در برخورد با محرك‌هاى عاطفى تحريك نمى‌شوند كه اين حالت بر اثر گونه‌اى ناهنجارى طبيعت بشرى روى مى‌دهد. البته اين قبيل ناهنجارى‌ها را نمى‌توان علت تامه آن ناهنجارى عاطفى دانست، بلكه تنها در حد يكى از علل وعوامل به شمار مى‌روند. انسانها گوناگون آفريده شده‌اند، لكن تمامى آنها معادنى [ و خميره‌اى] دارند، مانند معادن طلا ونقره كه نيكند يا نيك‌تر، زيبايند يا زيباتر. انسان‌ها نيك وبد نيستند و اين موضوع در مباحث اعتقادى و كلامى در جاى خود به ثبوت رسيده است، چه اين‌كه خدا مخلوقى تهى از خير و شر و نيز مخلوقى كه خير و شرش يكسان و يا شرش بر خيرش افزون باشد، نيافريده ونمى‌آفريند. آفريدگان او منحصر در همان دو گروه والايند واز اين روى مى‌توان انحراف از طبيعت اوليه را در افراد كاهش داد وآنان را هر چند اندك به حالت اوليه فطرى بازگرداند.

رشد نايافتگى اين خصلت (خير و نيكى) در شخص مبتلا نيز مى‌تواند علت ديگر تحريك ناپذيرى عاطفى باشد. علم اخلاق مى‌گويد: بيشتر صفات نفسى، مانند عضلات بدن رشد پذيرند و همان‌گونه كه انسان‌ها با ورزش عضلات خويش را نيرومند و مستحكم مى‌سازند با تلاش و تمرين‌هاى اخلاقى نيز مى‌توانند ملكات نيك را در خود بپرورانند و صفات ناپسند را از خود دور كنند. لذا در روايات، حتى تباكى، يعنى حالت گريه به خود گرفتن در هنگام ذكر مصيبت اهل‌بيت عليهم‌السلام نيز ستايش و توصيه شده است.⁽¹⁾

شاعر نيز مى‌گويد:

تحلّم عن الأدنين و استبق ودّهم *** و لن تستطيع الحلم حتى تتحلّما⁽²⁾

«با نزديكانت حلم بورز و سعى كن مودّت آنها را نگاه دارى؛ و هرگز حليم نخواهى شد مگر

آن‌كه خود را به حلم‌ورزى وادارى».

خشك‌عاطفگى در شريعت اسلامى صفتى نكوهيده است. در داستانى آمده است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در واكنش به سخن شخصى كه گفته بود هيچ‌گاه فرزندانم را نبوسيده‌ام فرمودند: «إن كانَ اللّه قد نزع الرحمة من قلبك فما أصنع بك؟!⁽¹⁾اگر پيش از اين خدا رحمت را از دلت كنده باشد، چه كار از دست من بر مى‌آيد؟!».

در توضيح فرمايش رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد گفت: همان گونه كه در مباحث جبر و اختيار در علم كلام به اثبات رسيده است، خداى سبحان آن‌گاه رحمت را از دل آدمى مى‌كند كه وى در تحصيل مقدمات آن نكوشيده باشد، تعابيرى نظير «طبع اللّه» (خداوند مهر نموده است) و«أضلّه اللّه» (خدا او را گمراه كرده است) كه در قرآن كريم و روايات آمده، نيز معنايى اين‌گونه دارد و يا مضامينى كه در ادعيه نظير اين مضمون از رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است كه مى‌فرمايند: «...أللهم إنّي أعوذ بك من قلب لا يخشع، و من عين لا تدمع⁽²⁾بار خدايا، من به تو پناه مى‌برم از قلبى كه خاشع نباشد و چشمى كه نبارد».

به دليل تأثيرپذيرى عاطفى انسان از محرك‌هاى احساسى است كه در قرآن كريم و سنت مطهر، آدمى به نشانه‌هاى خداى متعال در هستى و طبيعت توجه داده شده است.

خداى متعال مى‌فرمايد: «إِنَّ فِى خَلْقِ السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لآياتٍ لأُولِى الأَلْبابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّماواتِ وَ الأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ»⁽³⁾«مسلّما در آفرينش آسمان‌ها و زمين، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌هاى [روشنى ]براى خردمندان است. همان‌ها كه خدا را [در همه احوال] ايستاده و نشسته، و آن‌گاه كه بر پهلو خوابيده‌اند، ياد مى‌كنند، و در [اسرار] آفرينش آسمان‌ها وزمين مى‌انديشند، [و مى‌گويند:] بار الها، اينها را بيهوده نيافريده‌اى، منزّهى تو، ما را از عذاب آتش نگاه‌دار».

روشن باشد كه دلالت و رسانندگى ادله منطقى و استدلال‌هاى عقلى بيان شده، مطلوب و كافى است.

نكته واپسين اين مسأله به اجمال، آن است كه اگر قائل به وجوب مقدمه واجب شويم، آن‌گاه رشد عواطفى را كه انجام اعمال واجب در گرو آنهاست، خود نيز واجب خواهند بود، مانند رشد عاطفى نسبت به افراد خانواده كه سبب شود در پرتو آن، آدمى اعمال واجب و ساير وظايف خود را نسبت به نزديكان انجام دهد و به مقدار واجب صله ارحام به جا آورد.

به همين ترتيب اگر قائل به حرمت مقدمه حرام بشويم، رشد آن دسته از عواطف كه سبب‌ساز انجام افعال حرام مى‌گردد خود نيز حرام خواهد بود، مانند رشد عاطفى در جهتى كه نهايتاً منجر به عمل زنا و امثال آن بشود.

از اين دو جهت مهم كه بگذريم رشد عاطفى در جهت انجام اعمال مستحب يا مكروه نيز به ترتيب مستحب و مكروه در ما بقى موارد مباح خواهند بود.

مسأله سوم: حقايق ثابت و متغير

اشاره

جهان به حقايق ثابت و متغير تقسيم مى‌شود: گزاره‌هاى دانش رياضيات و گزاره‌هاى بنيادين نظير «هر كل از تك تك اجزاء خود بزرگ‌تر است»، «اجتماع و ارتفاع نقيضين محال است»، «هر معلولى محتاج علت است» و قضايايى مانند «حُسن نيكى» و «قبح ظلم» و مواردى جز اينها، ثابتات جهان را تشكيل مى‌دهند و امورى مانند: جابه‌جايى و گذشت زمان، زبان‌ها، نسبت‌ها، وضعيّات و امثال آنها، حقايق متغير جهانند.

ثوابت همان‌گونه كه از نامشان پيداست مجال تغيير ندارند، مثلاً، نامعقول است زمانى برسد كه نتيجه ضرب سه در سه، هشت يا ده بشود، يا روزى برسد كه جزء از كل مركب از آن جزء و غير آن جزء بزرگ‌تر تلقى شود، و يا روزى برسد كه معلولى بى علت موجود بشود مانند آن‌كه دقيقاً بدون هيچ‌گونه عامل خارجى، يكى از دو كفّه متساوى و متعادل يك ترازو به طرف پايين و آن ديگرى به طرف بالا حركت كند و يا زمانى برسد كه ستم بر مردمْ نيكو و جلوگيرى از ظلم ظالم، زشت تلقى شود.

از سوى ديگر در متغيرات نيز شائبه‌اى از ثبات وجود ندارد. مثلاً، حقيقت متغيّر بالذاتى، مانند زمان هيچ‌گاه روى ثبات، توقف و ايستايى نخواهد ديد و به عنوان بعد چهارم جهان ماده باقى خواهد ماند و از آن سلب نخواهد شد.

زبان نيز اين چنين است، زبان‌ها عادتاً در معرض تغييرند، در اين ميان آدمى نيز موجودى متغير است، با نطفه آغاز مى‌شود، مراحل جنينى را پشت سر مى‌گذارد، متولد مى‌شود، دوره نوزادى را طى مى‌كند، به سن كودكى مى‌رسد، نوجوان و سپس جوان

مى‌گردد و سپس پير مى‌شود.

گاهى در تقسيمى ديگر، موجودات به حقايق خارجى، امور انتزاعى و اعتباريات، تفكيك مى‌شوند. مثلاً انسان، حيوان و هر موجود ديگرى با قطع‌نظر از ذهن آدمى و خارج از علم مفاهيم، وجود دارند، حقايق خارجى ناميده مى‌شوند و امورى مانند ارزش مالى براى يك قطعه كاغذ (اسكناس)، رياست و... كه با توافق، اعتبار وجود پيدا مى‌كنند و ابداً حقيقت واقعى ندارند و لذا در اثر فسخ اعتبار و توافق، معدوم مى‌شوند، اين‌گونه امور را اعتباريات مى‌نامند. دسته سوم از امور، مانند زوجيت، فرديت و... كه نه مابه‌ازاى خارجى دارند و نه وجودشان در گرو اعتبار و قرارداد عقلاست، امور انتزاعى ناميده مى‌شوند. امور انتزاعى هرچند مانند موجودات خارجى مطابق خارجى ندارند، لكن منشأ انتزاعشان در جهان خارج، وجود دارد و لذا با لغو توافق و اعتبار، معدوم نمى‌شوند.

جامعه‌شناسانِ متأثر از فلاسفه معتقد به منطق ديالكتيك، همه امور را متغير دانسته، به دنبال آن شناخت را نيز متغير ونسبى پنداشته‌اند. به اجمال دليل‌شان آن است كه شناخت متفرع و تابع محيط و انسان است، و از آن‌جا كه هر دوى اين‌ها در معرض تغيير وتحولند، اين ويژگى به شناخت نيز منتقل مى‌شود.

چنين ايده‌اى نه تنها از پشتيبانى دليل يا ايده صحيح برخوردار نيست، بلكه دلائلى بر خلاف آن وجود دارد و استدلال فوق نيز به دليل موارد ذيل عاجز از اثبات مدعاست:

الف. شناخت و معرفت - آنگونه كه گذشت - انواع متفاوتى دارد كه تنها يك نوع آن تابع محيط است.

ب. برخى حقايق خارجى جزء ثابتات هستند، نه امور متغيّره.

ج. پاسخ نقضى است كه مى‌گويد: اگر تمامى حقايق جهان در معرض تغييرند و به دنبال آن تمامى شناخت‌هاى آدمى نيز متغير و نسبى هستند، آن‌گاه كلّيّتِ اطلاق و ثبات خود اين قاعده كه «تمامى معارف در تغييرند» از كجا به دست مى‌آيد؟ و اين يعنى تناقض، پس به ناچار يكى از اين دو بايد باطل باشد، چون خود اين قاعده نيز به عنوان يك

شناخت، مانند ساير شناخت‌ها و مشمول حكم آنها بوده، بايد امرى متغيّر باشد و اگر پذيرفتيم كه آن تغيير در اين قاعده هم سارى است، آن گاه اين ايده باطل خواهد شد. درست همان اتفاقى كه در گزاره‌هايى نظير «همه خبرها دروغ است» مى‌افتد، چون اگر همه خبرها دروغ است، خود اين جمله نيز دروغ است.

از همه آنچه گفته شد روشن مى‌شود كه برخى شناخت‌هاى آدمى درست وبرخىنادرستند و هيچ يك از اين دو به ديگرى تبديل نمى‌شود. شناخت درست همان شناخت مطابق با واقع و شناخت نادرست همان شناخت غير مطابق با واقع است. شناخت درست «حق» گفته مى‌شود از آن جهت كه واقعيت با آن تطبيق مى‌كند و «صدق» گفته مى‌شود، از آن روى كه خود با واقعيّت تطبيق مى‌كند.

نكته لازم به ذكر آن است كه گاه از شناخت صحيح و صحيح‌تر و يا شناخت نادرست و نادرست‌تر سخن به ميان مى‌آيد، بايد توجه داشت «درستى» «درست‌ترى» زمانى مطرح مى‌شود كه شمول مطابقت شناخت با اجزاى واقعيت خارجى بررسى مى‌شود، به اين معنى كه گاه شناخت با تمام اجزاى واقع خود تطبيق مى‌كند و گاه با بخشى از واقعيت خارجى كه در اين حالت شناخت نخستين را اصح (درست‌تر) و شناخت دوم را صحيح (درست) مى‌نامند، و همچنين نادرستى و نادرست‌ترى نيز آن‌جا مطرح مى‌شود كه از شمول عدم تطابق شناخت، با اجزاى واقعيت خارجى سخن به ميان مى‌آيد.

بدين ترتيب كه شناخت نامطابق با همه اجزاى واقع را نادرست‌تر و شناخت نامطابق با بخشى از واقعيت خارجى را نادرست مى‌نامند.

مثال: دو گونه معرفتِ درست و درست‌تر مانند دو گونه غذاى سازگار و موافق سلامتى فرد است كه يكى از آن دو مختصر اختلالى در سلامتى ايجاد مى‌كند، مانند خواب‌آلودگى و ديگرى اين مقدار ناسازگارى را نيز ندارد، و لذا اولى را سازگار و دومى را سازگارتر مى‌نامند.

داستان قرآنى داوود و سليمان و داورى متفاوت آنها در يك نزاع نيز اين‌گونه تفسير مى‌شود، چه اين‌كه داورى هر دوى آن‌ها ارزشمند، لكن داورى جناب سليمان ارزشمندتر و در فضيلت فراگيرتر بود.

عدم مدخليت زمان در حقايق

[سخن در معارف نادرست و نادرست‌تر زمان حقايق را دستخوش تغيير نمى‌كند. ]برخى انديشمندان زمان را بعد چهارم حقايق خارجى بر شمرده‌اند. با اين حال، گذشت زمان، حقايق خارجى را تغيير نمى‌دهد و آن‌ها را امورى نسبى نمى‌گرداند. [تغيير موجودات خارجى، نه به جهت گذشت زمان، بلكه تحت تأثير عواملى است كه در بستر و گذر زمان پديد مى‌آيند و از بين مى‌روند و] به دنبال تبدّل اين اسباب، مسببات نيز تغيير مى‌كنند، مانند تغييرات آدمى از نوزادى به كودكى و از آن به نوجوانى، جوانى، پيرى، كهن‌سالى ونهايتاً مرگ و اما گزاره‌هاى دانش‌هايى نظير رياضيات، و ساير مثال‌هايى كه گذشت و امثال آن‌ها به دليل فقدان عواملى كه موجب تغيير آن‌ها گردد، ثابت باقى‌مانده و خواهند ماند.

به هر روى گمان گروهى از انديشمندان تابعِ منطق ديالكتيك مبنى بر اين‌كه حقيقتِ منهاى زمان، وهم و خيالى بيش نيست، اساس علمى و منطقى ندارد.

شايد عده‌اى اين سخن اميرمؤمنان عليه‌السلام را دستاويز و مستمسك اثبات ادعاى خود قرار دهند در حالى كه كنايه محض است و هيچ سنخيت و ارتباطى با كلام آنان ندارد، آنجا كه حضرت مى‌فرمايند: «وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ دَائِبَانِ فِي مَرْضَاتِهِ يُبْلِيَانِ كُلَّ جَدِيدٍ وَ يُقَرِّبَانِ كُلَّ بَعِيدٍ⁽¹⁾آفتاب و ماه به رضاى او گردانند، و هر تازه‌اى را كهنه و هر دورى را نزديك مى‌كنند».

[سخن خود را در اين بحث با اين مطلب به پايان مى‌بريم كه ]به دليل سلطه همه‌جانبه و فراگير نظام علّت ومعلولى بر جهان، همواره گذشته انسان‌ها در جوامع انسانى، آينه تمام‌نماى آينده آنان است. مثلاً گفته مى‌شود: «طغيانِ قدرت، معلول فقدان ايمان است» و يا گفته مى‌شود: «ساز و برگ جنگى، همراه با دانش و ثروت، قدرت به ارمغان مى‌آورد» چنان‌كه در قرآن كريم مى‌خوانيم: «...إِنَّ الإِنْسانَ لَيَطْغى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى»⁽²⁾«به يقين انسان طغيان مى‌كند. آن‌گاه كه خود را بى‌نياز ببيند».

مثلاً گفته مى‌شود كه تاريخ به ما مى‌گويد: در گذشته هرگاه قدرت در انحصار فردى غيرمعصوم قرار گرفته، آن شخص طغيان كرده، پس در آينده نيز چنين روند پيوسته‌اى ميان تمركز قدرت و طغيان روى خواهد داد. لذا مثلاً گفته مى‌شود: فلان كشور دست به گردآورى قدرت زده است و نهايتاً سر به طغيانگرى برخواهد داشت و همسايگان خويش را زيان خواهد رساند، لذا لازم است كه در مقابلش قدرتى بازدارنده ايجاد شود، و يا مانع از تمركز قدرتش شود. جمله ضرب‌المثل معروفى كه مى‌گويد: «تاريخ تكرار مى‌شود» مضمون خويش را از اين‌جا گرفته است و نيز حضرت على عليه‌السلام در اين‌باره مى‌فرمايند: «...وَ سِرْ فِي دِيَارِهِمْ وَ آثَارِهِمْ فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُوا وَ عَمَّا انْتَقَلُوا...⁽¹⁾و در خانه‌ها و بازمانده‌هاى آنان بگرد و بنگر كه چه كردند! و از كجا به كجا شدند».

مسأله چهارم: آگاهى علمى و آگاهى فلسفى

اشاره

به معرفت گاه علم اطلاق مى‌شود و گاه فلسفه. فلسفه معرّب واژه يونانى «فيلاسوفيا» است، فيلاسوفيا مركب از دو بخش معنا دار است، «فيلا» به معنى دوستدار و«سوفيا» به معنى دانايى و روى هم رفته به معناى دوست داشتن دانايى است. ميان دو واژه علم و فلسفه، نسبت عموم وخصوص مطلق است، چه اين‌كه هر فلسفه‌اى علم است، ولى عكس آن صادق نيست و البته اين تفاوت، اصطلاحى و لفظى است، چرا كه آدمى در صدد كشف يا دانستن موضوع معينى بر مى‌آيد و شناختى كه از آن به دست مى‌آيد، علم ناميده مى‌شود، نه فلسفه، مانند زمانى كه ما در صدد شناخت بدن انسان بر مى‌آييم، تا بر اساس آن شناخت، سلامتى، بيمارى، نشانه‌هاى هر يك، پيش‌گيرى از بيمارى‌ها و شيوه‌هاى درمان را تشخيص دهيم. در اين‌جا مى‌توان به اين نكته نيز اشاره كرد كه موضوع يك علم، مجموعه موضوعات مربوط به سؤلاتى است كه درباره آن موضوعات مطرح مى‌گردد. به همين ترتيب محمولات آن علم وجه جامع ميان محمولات مسائل آن علم است؛ مسائلى كه با اعتبارى اين چنين در يك مجموعه قرار گرفته و به يك سلك در مى‌آيند، بر روى هم شناخت و هدف مورد نظر يك علم را به دست مى‌دهند. همه دانش‌ها از جمله تفسير، تاريخ، نحو و بلاغت نيز ماهيتى اين‌گونه دارند.

اما فلسفه عبارت است از مسائلى كه شناخت‌هايى عام و فراگير از زندگى، هستى، آغاز جهان و انجام آن به دست مى‌دهد و نه از يك پديده خاص كه آن شأن علوم غير فلسفى است و از اين‌رو، از فلسفه به عنوان جهان‌شناسى نيز نام برده شده است.

دل مشغولى‌هاى يک فيلسوف در گذشته، حل مجهولاتى پيرامون وجود و عدم، ماهيت و جوهر و عرض و مسائل عامى از اين دست بوده است. در قرون گذشته به دليل آن‌كه علوم از تنوع و ژرفاى اندكى برخوردار بودند، فيلسوف به كسب تمامى آن‌ها همت مى‌گماشت و بر اساس آن دست به كار استنباط يك سيستم فلسفى وحدت بخش مى‌شد، ليكن در جهان معاصر و با گسترش سريع شاخه‌هاى علوم و دامنه‌دارشدن مسائل هر يك، فراگيرى همگى آنها را بسيار دور از توان يك فيلسوف كرده است، لذا او تنها مى‌تواند عمومى‌ترين مسائل هستى را مطمح نظر ژرفكاو خويش قرار داده و در آنها غور كند.

نكته قابل توجه آن‌كه برخى جامعه شناسان، هنرهاى زيبا را در برابر علم قرار داده‌اند و در تعليل ايده خود گفته‌اند: تفاوت اين دو در آن‌جاست كه علوم، ذهن و لوح ادراك آدمى را تسخير مى‌كند و هنرهاى زيبا، قلب و حس عاطفى او را. البته اين امر بيش از يك تفاوت در نام‌گذارى نيست. اين كار نظير آن است كه دستورزبان را متفاوت از علم قرار دهيم و در توجيه بگوييم: تفاوت اين دو در آن است كه علم به انديشه اهتمام مى‌ورزد، و دستور زبان به گفتار. و همين‌گونه است شاخه‌بندى‌هاى ديگر كه هيچ كدام نمى‌توانند موضوع خود را از مصداق بودن براى علم خارج كرده، ماهيّت علمى آنها را از ايشان باز ستانند.

واقعيات تجربى و واقعيات ذهنى

واقعيات جهان بر دو دسته‌اند: بخشى به دليل عملى و كاربردى بودنشان در تيررس تجربه‌اند. در اين‌گونه واقعيات تجربه دست ما را مى‌گيرد و به درون واقعيّات تجربى برده، از اسرار وقوانين به وديعت نهاده شده در ذات اشيا باخبرمان مى‌سازد. مثلاً كاشف الكتريسيته، با تجربه، به كشف آن دست يافت و قوانين ناشناخته آن در جهان به بركت راه‌برى پژوهش و تجربه بر او مكشوف گشت.

بنابراين، تجربه در تغيير واقعيات جهان دخيل نبوده، بلكه متصدى كشف آن است و هرچه آدمى در وادى تجربه بيشتر گام بزند، به كشف ابعاد بيشترى از واقعيات اطراف خويش نائل مى‌شود. حضرت على عليه‌السلام در بيان سر ارسال رسل مى‌فرمايند: «...فَبَعَثَ فِيهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِيَاءَهُ، ...وَ يُرُوهُمْ آيَاتِ الْمَقْدِرَةِ مِنْ سَقْفٍ فَوْقَهُمْ مَرْفُوعٍ وَ مِهَادٍ تَحْتَهُمْ

مَوْضُوعٍ...⁽¹⁾پس رسولانش را در ميانشان برانگيخت، و پيمبرانش را پياپى فرستاد، تا نشانه‌هاى مقدر را به آنان بنمايانند: از آسمانى كه بالاى سرشان بر افراشته است و زمينى

كه زير پايشان گسترده شده».

نوع دوم واقعيات تابع تجربه نبوده و نيست. مثلاً: آيا چيستى موجودات جهان از جنس و فصل تشكيل شده؟ آيا وجود و عدم همزمان محقق مى‌شود؟ آيا اجزاى زمان در وجود جمع مى‌شود؟ يا ناممكن است و اين ترجيح بلا مرجّح محال است؟ اين امور در حوزه تجربه قرار نمى‌گيرند، اما برخى از ماديون با ناديده گرفتن امرى اين چنين بديهى و روشن، مدعى امرى گزاف شده و پنداشته‌اند كه هر آنچه تابع تجربه نباشد علم نيست.

خلاصه سخن آن‌كه افزايش تراكم تجارب، موجب تغيير واقعيات خارجى نمى‌گردد، بلكه تجربه بيشتر به اسرارى با پيچيدگى‌هايى بيشتر منتهى مى‌گردد. آن كس كه به جهانگردى مى‌پردازد پيوسته مجهولات جديدى در مقابلش نمودار مى‌گردد، اما نه بدان معنا كه معلومات جديدى كه به دست آورده به نسخ معلومات گذشته بينجامد.

بايد توجه داشت - بنا بر قول به وجوب مقدمه - تجربه‌اى كه مقدمه علم واجب باشد، واجب است و از آن طريق چهار حكم ديگر از احكام پنجگانه شناخته مى‌شود.

مسأله پنجم: راهى به سوى شناخت

اشاره

انديشمندان مجموعه دانش‌ها را به دو گروه تقسيم كرده‌اند: دانش‌هاى مربوط به ماوراى ماده و دانش‌هاى مربوط به ماده.

گروه نخست همان علوم الهى (الهيات) و زير شاخه‌هاى آن، يعنى نبوت، امامت و معادند كه بر روى هم دانش اصول دين (كلام) را شكل مى‌دهند، در مقابل علم فروع دين كه به سامان‌دهى رفتار آدمى در قلمرو حواس پنجگانه مى‌پردازد، و نيز نيت و انديشه آدمى را كه كار نفس اوست سامان مى‌دهد. در روايتى از رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهآمده است كه فرمودند: «إنّما الأعمال بالنيات و لكل امرء ما نوى⁽¹⁾اعمال در گرو نيت‌هاست و هر آنچه آدمى نيت كند بدو تعلق مى‌گيرد».

و نيز از امام صادق عليه‌السلام وارد شده كه فرمودند: «تفكر ساعة خير من عبادة سنة⁽²⁾لحظه‌اى تفكر برتر از يك سال عبادت است».

گروه دوم، همان گونه كه گفته شد، درباره موجودات و روابط جهان ماده است و منظور ما از واژه ماده، معناى اعم آن است كه هم شامل ماده سنگين مانند زمين و اجسام درون آن و اجرام سماوى مى‌شود، و هم ماده سبك و لطيف مانند نفس و عقل. البته از نفس و عقل تحت عنوان ماده سبك نام بردن از آن روست كه ادله كسانى كه تلاش مى‌كنند تا اين دو را مجرد معرفى كنند، در اثبات مدعايشان كافى نيست. به هر روى اين بخش از دانش‌ها در

تقسيم اوليه به پنج شاخه خاص دسته‌بندى مى‌شوند كه عبارتند از:

برخى از انديشمندان معاصر دست به تقسيمى ديگر زده و مجموعه دانش‌ها را در چهار رده طبقه‌بندى كرده‌اند كه به شرح زير است:

موضوع مورد توجه اين كتاب بخشى از گونه چهارم دانش‌ها، يعنى جامعه‌شناسى بالمعنى الأخص است.

از آن‌جا كه هر يك از علوم فوق از يك نظر با ساير علوم مشتركند و از سوى ديگر موضوع خاص خود را مورد مطالعه و پژوهش قرار مى‌دهند، لذا دانشمندان هر يك از علوم بايد به دنبال دو گونه شناخت باشند.

الف. مبانى عمومى علوم كه بدان‌ها جنس يا جامع اطلاق مى‌شود.

ب. علم به مسائل اختصاصى كه در آن به ديده اهميت مى‌نگرد. مثلاً كسى كه مى‌خواهد به انسان‌شناسى بپردازد، ابتدا محتاج شناختن اجمالى وعمومى پيرامون حيوان و اصل حيات است، سپس نوبت به شناخت انسان، از آن جهت كه انسان است، مى‌رسد.

كشف مجهول در هر يك از علوم مربوط به جهان ماده، نيازمند دو فرايند است: فرايند تفكر و فرايند تجربه [ مكرر وروشمند]. حال اگر از تفكر سخن به ميان آورديم بدان جهت است كه تجربه در معرض خطاست و تنها مرجع قابل اعتماد براى تصويب يا تخطئه تجربه به دست آمده، جز فكر وانديشه آدمى نيست. به ديگر بيان اين‌كه تنها انديشه آدمى است كه مى‌تواند درباره انطباق تجربه با واقعيت خارجى يا عدم انطباق آن به قضاوت بنشيند. آرى بسيار اتفاق مى‌افتد كه در روند تجربه و آزمون، حواس آدمى چيزى را ادراك مى‌كند و آن را صحيح مى‌پندارد، در حالى كه انديشه او خط بطلان بر روى آن مى‌كشد و عكس اين نيز بسيار اتفاق مى‌افتد.

برخى سوفسطائيان شمار خطاهاى حواس آدمى را به هشتصد مورد رسانيده‌اند. به عنوان مثال، آدمى امتداد دو خط موازى را اين‌گونه مى‌بيند كه هرچه پيش مى‌روند به يكديگر نزديك شده، در نهايت متصل مى‌شوند، در حالى كه حقيقتاً اتصالى در كار نيست، بلكه تنها حواس ما چنين چيزى را القاء نموده و در واقع اين اتصال، خطايى است كه در حس باصره ما اتفاق افتاده است. همچنين فرد بيمار ممكن است خوراك شيرين را تلخ احساس كند و يا احياناً شخص يا شى‌ء نزديك را دور انگارد.

بنابراين آگاهى و تسلط بر منطق و فلسفه پيش نياز تحقيق درباره مسائل اختصاصى هر دانش مربوط به عالم ماده و در سر آغاز تجربه‌ورزى است. پس منطق راه‌هاى باز شناسى تفكر مستقيم از تفكر انحراف يافته را بازگو مى‌كند، و فلسفه متكفّل بيان آگاهى‌هايى است كه جنبه عمومى داشته و با مسائل تمامى علوم مرتبط است. پس از گذار از اين دو مرحله، نوبت به تجربه ورزى به منظور اثبات فرضيات علمى و كشف مجهولات تك تك علوم و هر كدام به روش خاص خود مى‌رسد.

مراحل شناخت

اكنون كه روشن شد انديشه و تجربه در كشف مجهولات و حل معضلات مساعدت مى‌كنند، نوبت به آن رسيده كه مراحل كشف قانون‌ها و فراقانون‌ها را منزل به منزل بيان كنيم، در فرآيند كشف، شش مرحله طى مى‌شود كه عبارتند از:

وى گفت: خير، من ذره‌اى از عمر خويش را بر باد نداده‌ام، بلكه با انجام نه هزار آزمايش به اين شناخت رسيدم كه اين نه هزار راه هيچ كدام راه وصول به ايده‌اى كه در ذهن دارم نيست و اكنون در صدد آزمايشى جديد بر روى روش نوين ديگرى هستم، به اميد آن‌كه به ثمر بنشيند.

او در نهايت به مقصود خود رسيد و نور لامپ‌هاى برقى او جهان آدميان را روشن كرد.

اكنون برايش تعريف شده، براى حل مشكل خويش اقدام به فرضيه‌سازى مى‌كند و البته فرضيه‌سازى پيش نياز مهم انجام يك تجربه ژرف است.

براى درك شفاف‌تر ادوار شش‌گانه فوق آن را در قالب مثالى مطرح مى‌كنيم. فرض كنيد يك جامعه‌شناس مشاهده مى‌كند كه جامعه‌اش در اثر گسترش و ظهور منكراتى نظير: قمارخانه‌ها، مشروب فروشى‌ها، مراكز فحشا و غيره به فساد گراييده است، به فكر علاج اين بيمارى اجتماعى مى‌افتد. براى وصول به اين مقصود او بايد شش مرحله سابق الذكر را بدين ترتيب پشت سر بگذارد.

درآمد و معيشت مردم و نه افزايش آمار سرقت و سارقان.

در نهايت، اين فرضيه در ذهنش شكل مى‌گيرد كه شايد درمان حقيقى از طريق آگاهى بخشى ميسر شود، زيرا ارتكاب اعمال زيانبارى از اين قبيل، محصول رشد نايافتگى فكرى مردم است كه در اثر آن، مردم از درك مصالح و مفاسد خويش ناتوان مى‌گردند و در نهايت لذّات گذرا را بر فرجام و سرنوشت نيك ترجيح مى‌دهند.

سنجش آن با ساير قوانين سياسى، اجتماعى، اقتصادى، عقيده، اخلاق، قوانين مربوط بهآزادى‌هاى مدنى وقوانين مربوط به حيطه قدرت و غيره كند و از اين رهگذر وحدت، كثرت، تداخل و تباين راه علم و نيز راه عمل آشكار مى‌شود.

غفلت ورزيدن از اين مرحله سبب مى‌شود كه گزاره‌هاى علمى و نتايج آزمايش‌هاى يك پژوهشگر به صورت مجموعه‌اى پراكنده، فاقد ساختار و بى‌ارتباط باهم درآيد و در نتيجه، نه چشم‌انداز گسترده‌اى از آن حاصل مى‌شود و نه قاعده‌اى استوار به وجود مى‌آيد.

اسلام و تفكر

اسلام به تفكر و تدبر و تعقل و تفقه فرمان داده است، گواه اين سخن را كسانى در مى‌يابند كه در قرآن و روايات پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه طاهرين عليهم‌السلام تتبع مى‌كنند. به برخى از روايات اسلامى اشاره مى‌كنيم:

حضرت علی عليه السلام می فرمایند: «فى التجارب علم مستأنف⁽¹⁾دانش نو در تجارب (نو) نهفته است».

همچنین می فرمایند: «قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ⁽²⁾مرد را آن بهاست كه بدان نيك داناست (آن ارزى كه مى‌ورزى)».

و در نامه‌اى به امام حسن عليه‌السلام پس از ذكر برخى مسائل اعتقادى مى‌فرمايند: «...فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ عَلَى جَهَالَتِكَ فَإِنَّكَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ بِهِ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمْتَ وَ مَا أَكْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الْأَمْرِ وَ يَتَحَيَّرُ فِيهِ رَأْيُكَ وَ يَضِلُّ فِيهِ بَصَرُكَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ...⁽³⁾پس اگر دانستن

چيزى از اين جمله بر تو دشوار آمد، آن را از نادانى خود به حساب آر! چه تو نخست نادان آفريده شدى، سپس دانا گشتى، و چه بسيار است آنچه نمى‌دانى و در حكم آن سرگردانى و بينشت در آن راه نمى‌يابد، سپس آن را نيك مى‌بينى و مى‌دانى».

ونیز فرمودند: «الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ...⁽⁴⁾انديشه، آينه‌اى است شفاف».

«اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَايَةٍ لاَ عَقْلَ رِوَايَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ كَثِيرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِيلٌ⁽¹⁾چون حديثى را شنيديد آن را با خرد بسنجيد، نه اين‌كه بشنويد و روايت كنيد، كه راويان علمبسيارند و به كاربندان آن اندك شمار».

«لاَ عِلْمَ كَالتَّفَكُّرِ وَ لاَ شَرَفَ كَالْعِلْمِ⁽²⁾هيچ دانشى مانند تفكر و هيچ شرفى مانند دانش نيست ».

«ما لي أرى الناس إذا قرب إليهم الطعام ليلاً، تكلّفوا إنارة المصابيح ليبصروا ما يدخلون بطونهم، و لا يهتمون بغذاء النفس بأن ينيروا مصابيح ألبابهم بالعلم، ليسلموا من لواحق الجهالة و الذنوب، في إعتقاداتهم و أعمالهم⁽³⁾نمى‌دانم چرا مردم هنگامى كه شبانگاه غذايى نزدشان مى‌نهند براى مشاهده آنچه مى‌خواهند در شكم‌هاى خويش داخل كنند، چراغ مى‌افروزند و براى تحصيلش خود را به رنج مى‌اندازند، ولى عنايتى به خوراك جان خويش ندارند، و چراغ‌هاى عقولشان را با شعله علم نمى‌افروزند، تا از آنچه [از خرافات و نادانى و گناهان] در عقايد و اعمالشان وارد مى‌شود ايمنى يابند».

«الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلاَّ ارْتَحَلَ عَنْهُ⁽⁴⁾علم را با عمل همراه بايد ساخت، پس هركه داند بايد بكار بندد، و علم، عمل را مى‌خواند، پس اگر پاسخ داد، مى‌ماند، و گرنه روى از او بر مى‌گرداند».

ابزار شناخت

دانش‌ها براى وصول به پاسخ سؤلهاى خود از ابزارها و شيوه‌هاى خاص به خود كمك مى‌گيرند كه در ذيل به كليات اين علوم و روش‌هايشان اشاره مى‌كنيم:

روش تحقيق گذشت - علوم تجربى نيز در برخى ويژگى‌ها محتاج فكر و تدبّرند.

پژوهشگر علوم اجتماعى بايد در ملاقات‌ها و امثال آن بر شايعات و جوسازى‌هاى مصنوعى اعتماد نكند و از آن‌ها متأثر نشود، بلكه با تكيه بر تيزهوشى خود حقيقت را از امور غيرواقعى تفكيك كند. مثلاً حاكمان خودرأى و مستبد با استفاده از پليس مخفى، خود را بر رسانه‌ها و اماكن و محل‌هاى تجمع عمومى و با استفاده از سياست زر و زور خود را بر اقشار و توده‌هاى مردم تحميل مى‌كنند و اراده آن‌ها را در قبضه خود مى‌گيرند، و بدين طريق حضور خود را در جامعه پر رنگ نشان مى‌دهند، در حالى كه چنين نيست. از اين‌رو پژوهنده بايد اين گونه جوهاى ساختگى را از جوهاى آزاد بازشناسد چرا كه تنها در جوهاى آزاد است كه هرچيزى در حالت طبيعى خود قرار دارد.

اگر محقق در جوى از نوع نخست به تحقيق اشتغال دارد بايد در آمارگيرى‌ها و گفتگوها و مصاحبه‌هاى خود از هر آنچه به نحوى با حاكميت موجود جامعه ارتباط پيدا مى‌كند، براى وصول به حقيقت پرهيز كند، اگرچه حاكم و دستگاه حكومتش از طريق رسانه‌ها و سياست فريب خود، او را نيز تحت تسلط خويش درآورده باشد، اما در جوهاى آزاد، محقق با آزادى كامل مى‌تواند به پرسش و آمارگيرى بپردازد.

مثلاً دو شخصى كه در دو فضاى متفاوتى به اين شكل پژوهش مى‌كنند، مانند دو فردى هستند كه يكى در زمين پر از خار و خاشاك گام مى‌زند كه بايد در هر لحظه با ملاحظه دقيق مسير، حركت كند تا از خليدن خارها در بدن و لباسش در امان باشد وآن ديگرى در زمينى هموار و بى‌خس و خار مى‌رود و روشن است كه چنين كسى نيازمند آن‌گونه دقت به هنگام حركت نيست.

گاه ديكتاتور حاكم فراتر از آنچه گذشت عمل مى‌كند. او با خريد رسانه‌ها و وجدان‌ها

و افكار و قلم‌ها و زبان‌ها در خارج از كشور، عملاً شبكه‌اى براى به دام انداختن ساده لوحان ايجاد مى‌كند. نشانه‌هاى اين دو گونه فضا روشن و آشكار است. كشورى كه دولتى باطل بر آن حكم مى‌راند، به صورت تك حزبى اداره مى‌شود و در آن، فرد مورد تقديس و منزّه از نقد قرار مى‌گيرد، و حاكم هر چند مدت يك بار انتخاب و جايگزيننمى‌شود، و از سوى ديگر آزادى مطبوعات، تلويزيون و... وجود ندارد.

در چنين فضايى پژوهشگر بايد بداند كه فضا تله‌گذارى شده و آمارها و پرسش نامه‌ها و نمونه‌سنجى‌ها همگى همان رنگ و بويى را دارند كه حاكم مى‌خواهد، مگر اين‌كه پژوهشگر در چنين شرايطى نكته‌سنج و تيزهوش باشد و حقايق را به نيكى درك كند. در شرايط معكوس، يعنى جامعه‌اى كه در آن احزاب متعدد حضور دارند، و افراد، در معرض تقديس و نقد، هستند، عكس اين مسأله صادق است و اين حالت حاكى از سلامت فضاى جامعه و قابل اعتماد بودن آن است.

در استناد به مدارك و اسناد نيز بايد درست از نادرست تفكيك شود. كاوش در خط، ورق، نشر، زمان و مكان نگارش، صحت و سقم اسناد را روشن مى‌كند. مثلاً آنچه توسط اطرافيان و نزديكان حاكم مستبد ساخته و پرداخته مى‌شود، ارزش سندى ندارد، بر خلاف آنچه كه در فضاى پاك نگاشته و ثبت شده باشد از ارزش برخوردار است. همچنين لازم است كه تاريخ تنظيم اسناد و ساير موارد نيز مورد بررسى قرار گيرد تا مشخص شود كه - مثلاً - آيا تاريخ صحيح تنظيم يك سند همان است كه در آن سند مكتوب است و يا خير.

مسأله ششم: جامعه چگونه پديد مى‌آيد؟

اشاره

خداى سبحان آدمى را موجودى آميخته از جسم و نفس آفريده است و هر يك از اين دو بخش را خواست‌ها و مقتضياتى است. خوردن، پوشيدن، مسكن، رفاه و مانند آن، خواسته‌هاى جسم، و دانش، ادب، فضائل و در اجتماع بودن و امثال آن مقتضيات نفس انسانند.

خالق جهان هم نيازهاى او را فراهم كرده، خواه نيازمندى‌هايى باشد كه در محدوده تحصيل و تلاش او نيست، مانند هوا، زمين و خواه جز آن. از سوى ديگر با قوانين آسمانى تكليف او را در همه حركات، سكنات و افكارش معين و معلوم كرده است. درست مثل سازنده يك كارگاه كه هم ملزومات كار در آن جا را فراهم و هم قوانين كار در آن جا را معين نموده باشد.

پس در آفرينش، ميان نيازمندى‌هاى انسان و قوانين حاكم بر زندگى او تعادل برقرار گرديده است، به گونه‌اى كه هرگونه انحراف از آن قوانين زوال و هلاكت را به دنبال خواهد داشت و از اين‌رو قرآن كريم مى‌فرمايد: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكا...»⁽¹⁾«و هركس از ياد من رويگردان شود، زندگى [سخت و ]تنگى خواهد داشت».

ونیز می فرماید: «... وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتِى كانَتْ عَلَيْهِمْ...»⁽²⁾«و بارهاى سنگين

و زنجيرهايى را كه بر آن‌ها بود، از [دوش وگردن ]آنان بر مى‌دارد».

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً * وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍوَ بَنِينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً»⁽¹⁾«و گفتم: از پروردگارتان آمرزش بطلبيد كه او بسيار آمرزنده است، [تا] بر شما از آسمان باران پى در پى فرستد، و شما را با اموال و فرزندان يارى كند و برايتان باغ‌ها قرار دهد و نهرها براى شما پديدآورد».

به يقين پشت كردن به قوانين درست [آسمانى] آدمى را به بن‌بست مى‌كشاند، زيرا كسى كه در راهى مسدود حركت كند با ديوار برخورد خواهد كرد. همچنين پيروى از سنت‌هاى غير الهى هم باعث سنگينى بار زندگى بر دوش نفس آدمى مى‌شود، (اصرهم = بارهاى سنگين) و هم بر اعضا و جوارح و وجود او فشار مى‌آورد. (والأغلال التى كانت عليهم = و زنجيرهايى را كه بر آن‌ها بود). در نقطه مقابل همو مى‌تواند با حركت در راه خدا كه همان استغفار حقيقى است به جبران مافات بپردازد، (إنّه كان غفّاراً = كه او بسيار آمرزنده است)، همان‌گونه كه بيمار با آشاميدن دارو سلامت خويش را باز مى‌يابد. آن‌گاه كه انسان‌ها در راه خدا حركت كنند، و با تعاون و همكارى به كشاورزى، ايجاد نهرها، بازرگانى، صنعت، ازدواج و زاد و ولد بپردازند، بارش باران فزونى مى‌گيرد، چه اين‌كه بارش باران‌ها در اثر فراوانى آب‌هاى روى زمين است. آن‌گاه ثروت‌ها افزون مى‌شود و نسل آنها فراوان مى‌گردد و بوستان‌ها و نهرها پديد مى‌آيد.

آيات سه‌گانه فوق در مقام بيان پيامدهاى طبيعى حركت يا عدم حركت در مسير قوانين درست الهى است كه خداى سبحان آن‌ها را وضع فرموده است، علاوه بر اين، به امور غيبى و ماوراى طبيعى كه به دست بارى تعالى انجام مى‌گردد نيز اشاره شده است.

روشن باشد كه چرخش حيات معلول دو عامل است: يكى قوانين طبيعى كه پروردگار در هستى به وديعت نهاده همانند كارگاهى كه در پرتو قوانين مربوطه فعال است و ديگرى پديده‌هاى ماوراى مادى كه خداى منان بدون به كار انداختن اسباب ظاهرى مادى،

ايجادشان مى‌كند، بسان مديريت فكرى مهندسى كه آن را به كار مى‌اندازد.

سخن كسانى كه معتقدند انسان نخستين منشعب از نسل يكى از گونه‌هاى حيوانى بوده، و نيز كسانى كه به سوسياليسم اوليه معتقدند و مى‌پندارند كه جامعه در خدمتاقتصاد است و اصولاً اقتصاد، زيربناى همه قوانين، نظامات، اخلاق، آداب و امثال آن است، نه تنها بر اساس دليل يا ادله استوار ابراز نشده، بلكه در گام به گام ادعاهايشان دلايلى استوار بر خلاف آن وجود دارد.

پيوند و گسست

بشر، آفريده‌اى اجتماعى است و اين‌گونه نيست كه تنها نيازمندى‌هاى مادى و جسمى، او را به جامعه متصل كرده باشد، بلكه وابستگى‌ها و احتياجات روانى او نيز در متن جامعه تأمين مى‌شود، بدين معنا كه هر انسانى با انسان‌هاى ديگر پيرامون خود انس مى‌گيرد و رابطه ايجاد مى‌كند و از فقدانشان بيمناك مى‌شود. كنش‌هاى انسانى چه ميان دو فرد و چه ميان دو جامعه و يا ميان فرد وجامعه، يا مثبت است كه آن را ارتباط متقابل (همگرايى) مى‌ناميم، و يا منفى است كه از هم گسيختگى خوانيم.

ارتباط متقابل (همگرايى) دو گونه است:

از هم گسيختگى كه از جدايى دو فرد يا دو جامعه پديد مى‌آيد نيز سه نوع است:

اقدامات تخريبى مى‌زنند كه اين اقدامات براى خود اثر مثبت و براى طرف مقابل اثر منفى دارد. در

اين صورت، گسيختگى را رقابت مى‌نامند، مانند رقابت بازرگانان و صاحبان ديگر حرفه‌ها.

وانگهى همگرايى و از هم گسيختگى هر دو غالباً به مسالمت، يعنى همزيستى صلح‌آميز اجتماعى ميان دو فرد يا دو جامعه منتهى مى‌شود.

در همگرايى اگر مسالمت در اثر پيروزى يك طرف بر ديگرى و تسليم شدن آن طرف ديگر باشد، در اين حالت يكى پيوسته فرمان خواهد داد و ديگرى پيوسته مجبور به اطاعت خواهد بود. اين‌گونه مسالمت از نوع فرماندهى - فرمانبردارى خواهد بود و ساير صور آن را توافق اجتماعى مى‌نامند. در توافق اجتماعى، يا حق بايسته هر يك از طرفين تمام و كمال داده و مراعات مى‌گردد و يا نه، كه به ترتيب آن‌ها را توافق اجتماعى عادلانه و ناعادلانه مى‌نامند. مثلاً در تقسيم يك نهر ميان دو روستا كه جمعيت يكى دو برابر ديگرى باشد، اگر به هركدام نيمى از نهر اختصاص داده شود، آن توافق ناعادلانه و اگر به تناسب جمعيت، به روستاى پرجمعيت‌تر دو سوم آن نهر تعلق بگيرد، توافق عادلانه خواهد بود. با توضيح فوق، روشن

مى‌شود كه نسبت ميان واژه‌هاى توافق و عدالت، عموم و خصوص من وجه خواهد بود.

ممكن است همه انواع مسالمت يا با رضايت درونى طرفين انجام شود، يا بدون آن. قسم اول پر اهميت‌ترين آن‌هاست، چرا كه اجبار و الزام دوام نمى‌يابد و ديرى نمى‌پايد. رضايت باطنى آنگاه قرين مسالمت مى‌شود كه اجرا طبق اصول نظرى پذيرفته شده آن ها باشد.

به ديگر سخن، نظام ايجاد شده، با ايدئولژى طرفين تطبيق كند كه در غير اين صورت، ميان نظامِ ناسازگار و اصول مقبوله، چالش پنهان ايجاد شده، تدريجاً اين نزاع علنى مى‌شود. مثلاً اگر در شريعت اسلامى تدبيرى اتخاذ شده كه انتخاب رهبر جامعه به شكل

مشورتى باشد، آن‌گاه اگر حاكمى ديكتاتور زمام امور را در دست بگيرد و خود را بر مردم تحميل كند، اين‌جاست كه ميان عقايد مردم و نظام سياسى برخورد و درگيرى رخ خواهد داد و در نهايت، به از هم گسيختگى منجر مى‌شود و لذا گفته‌اند: بهترين و پايدارترين نوع رهبرى و حكومت آن است كه از متن توده‌ها برآمده باشد.

سخن در زمينه اقتصاد نيز اين‌گونه است. حال اگر اقتصاد اسلامى حد فاصل اقتصاد افراطى سرمايه‌دارى و تفريطى كمونيستى است، پس بايد به دنبال يك سيستم اقتصادى ميانه بود كه سالم و قابل انطباق با واقعيّات جامعه اسلامى باشد.اقتصاد متمايل به يكى از دو سوى سرمايه‌دارى يا كمونيستى بسترساز زد و خورد ميان اصول ايدئولژيكى جامعه و نظام جارى ايجاد شده، مى‌گردد و در نهايت تعارض و از هم گسيختگى ايجاد مى‌شود. مقوله فرهنگ و ساير مقولات نيز از اين قاعده مستثنا نيست.

صلحى كه در پايان ستيزها پديد مى‌آيد غالباً محصول تلاش مصلحان است و پس از آن پديد مى‌آيد كه طرفين نزاع از نظر روانى آمادگى صلح را يافته باشند و تا زمانى كه آدمى اسير غرور خويش باشد، مى‌پندارد كه مى‌تواند به تنهايى و با ستيز، حريف را از ميدان بيرون كند، لكن پس از آن‌كه دشمنى و ستيز را آزمود با اين واقعيت مواجه مى‌شود كه اين شيوه نه تنها به سود او نبوده، بلكه ضريب زيادى از انرژى مفيد او را ضايع كرده و علاوه بر آن آوازه نيك و اعتبار وى را نيز مخدوش ساخته است، و مى‌فهمد كه اگر آن انرژى و آوازه نيك را دستمايه سازندگى مى‌كرد، براى وى سودمندتر مى‌بود.

پديدار شدن اين نگاه تازه در طرفين، فضايى مناسب براى شروع يك همزيستى مسالمت آميز مى‌آفريند و در اين مقطع است كه يك مصلح مى‌تواند فعاليت خويش را با تعيين شروطى به منظور نزديك كردن ديدگاه‌هاى طرفين آغاز كند.

توافق ميان دو سوى درگيرى داراى چند وجه است كه عبارتند از: آتش بس، پيمان عدم تعرض، صلح، ادغام اجتماعى. آتش بس به معناى پايان جنگ است، و پيمان عدم تعرض بدين معنى است كه هر يك از طرفين متعهد مى‌شود دست به اقدامات تعرض آميز و خصمانه عليه ديگرى نزند، پيمان صلح بدين معنى است كه پس از عقد، آن طرفين مانند دو برادر در كنار يكديگر زندگى خواهند كرد و آخرين مرحله توافق، ادغام و اتحاد اجتماعى نام دارد كه در آن هر دو گروه متحد و يكى مى‌شوند.

اسلام و صلح طلبى

اسلام مسلمانان را به برقرارى صلح حتى با دشمنان تشويق و ترغيب مى‌كند.

در قرآن كريم مى‌خوانيم:

«...ادْفَعْ بِالَّتِى هِى أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِى حَمِيمٌ * وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ»⁽¹⁾«[بدى را] با نيكى دفع كن، آنگاه كسى كه ميان تو و ميان او دشمنى است، گويى دوستى يكدل مى‌گردد. و اين [خصلت] را جز كسانى كه شكيبا بوده‌اند نمى‌يابند و آن را جز صاحب بهره‌اى بزرگ [از تقوى و ايمان] نخواهد يافت».

«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ...»⁽²⁾«و اگر به صلح گراييدند، تو [نيز ]بدان گراى و بر خدا توكل كن».

و نيز: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِى السِّلْمِ كَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ»⁽³⁾«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! همگى در صلح و آشتى درآييد، و از گام‌هاى شيطان پيروى نكنيد».

در اين‌باره در دعاى مكارم الاخلاق امام سجاد عليه‌السلام مى‌فرمايند: «أللهم صلّ على محمد و آله، و سدّدني لأن أعارض من غشّني بالنصح، و أجزي من هجرني بالبرّ، و أثيب من حرمني بالبذل، و أكافئ من قطعني بالصلة، و أخالف من اغتابني بحسن الذكر، و أن أشكر الحسنة و أغضي عن السيئة⁽⁴⁾بار خدايا! بر محمد و آل او درود فرست و مرا توفيق ده تا با كسى كه بدخواه من است با خيرخواهى مقابله كنم، و كسى كه مرا ترك گفته با نيكى جزا دهم، و كسى كه از من دريغ كرده، با عطا پاداش دهم، و با آن كه با من قطع رابطه كرده، با صله‌رحم مقابله كنم، و بر خلاف آن كه مرا غيبت گفته، به نيكى‌اش ياد كنم و نيكى را سپاس گفته بر بدى چشم بپوشم».

ممكن است كسى آيه ذيل را نقضى بر صلح‌خواهى اسلام تلقى كند، آن جا كه مى‌فرمايد: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ»⁽⁵⁾«محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبر خداست، و كسانى كه با اويند بر كافران، سختگير [و] با همديگر مهربانند».

پاسخ اين است كه آرى، چنين چيزى در اسلام وجود دارد، لكن براى بالاترين درجه ضرورت است، درست مانند يك عمل جراحى خطرناك كه تنها در بالاترين درجه ضرورت و ناچارى بدان اقدام مى‌شود، و لذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه طاهرين عليهم‌السلام همواره در كاستن از اسباب دشمنى و ستيز و نيز محدود كردن آن‌ها سعى داشته‌اند. مثلاً در روز فتح مكه، آن‌گاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر همه دشمنان سرسخت خويش پيروز شدند، با شعار خالد بنوليد كه در ميان سپاه اسلام ندا داده بود كه: «اليوم يوم الملحمة؛ امروز روز كشتارى عظيم است» فرمودند: «لا بل اليوم يوم المرحمة؛ خير، بلكه امروز روز نرم‌دلى و عطوفت است».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سپس خطاب به اسيران فرمودند: «إذهبوا فأنتم الطلقاء⁽¹⁾برويد كه شما آزاد شدگانيد».

اميرمؤمنان على عليه‌السلام نيز در جنگ صفين آب‌راهى را كه در اختيار داشت بر دشمنان خود نبست و به آنان آب داد. امام حسين عليه‌السلامفرزند بزرگوارش نيز در كربلا چنين كرده و از اين دست برخوردها در سيره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فراوان است.

گروه و انواع آن

تشكيل يك گروه گاه به صورت ارادى است، يعنى اعضا آگاهانه و با اراده ويژه و با برنامه‌ريزى قبلى آن را ايجاد مى‌كنند و يا صورتى غير ارادى دارد، يعنى همگرايى اعضا با قصد خاص و طراحى قبلى رخ نداده است.

گروه‌هاى از نوع نخست را گروه‌هاى رسمى مى‌نامند، مانند مجموعه اعضاى دولت كه با قصد و برنامه‌ريزى قبلى گروهى را سامان مى‌دهند، تا وظيفه حفظ و عدالت و پيشبرد كشور را به عهده بگيرد. گروه‌هاى نوع دوم گروه‌هاى غير ارادى هستند، مانند جمعيّتى كه مردم يك شهر يا روستا را تشكيل مى‌دهند.

گروه‌هاى ارادى و غير ارادى هر دو گاه عمرى دراز دارند و گاه كوتاه. مثال‌هاى فوق، نمونه گروه‌هاى با عمر درازند، و نمونه گروه‌هاى ارادىِ كوتاه مدت، راهپيمايى‌هاى از قبل برنامه‌ريزى شده‌اند كه البته تنها با پشتيبانى فرد يا افرادى اداره مى‌شوند و به انجام

مى‌رسند. نمونه گروه‌هاى غير ارادىِ كوتاه‌مدت اقدام‌هاى كوركورانه و بى‌برنامه است،مانند ايام گرانى و قطحى كه عده‌اى براى خريد نان به يك نانوايى مى‌روند و با نبود ياكمبود نان مواجه مى‌شوند و در اثر گرسنگى و فشار و به منظور درخواست نان، ناگهان به سر دادن شعار و راهپيمايى مى‌پردازند.

گروه‌ها در تقسيمى ديگر به اوليه و ثانويه تقسيم مى‌شوند. گروه‌هاى اوليه يا ابتدايى و طبيعى‌اند، مانند مجموعه افراد يك خانواده و يا غير طبيعى و ثانويه‌اند، مانند مجموعه كودكانى كه براى بازى كنار هم جمع مى‌شوند.

گروه‌هاى ثانويه مجموعه‌هايى هستند كه بر اساس هدفى خاص تشكيل يافته واعضايش بخشى از فعاليت‌هاى خود را در چارچوب آن انجام مى‌دهند و در اختيار آن هستند، مانند: گروه‌هاى فرهنگى، صنعتى، اقتصادى و غيره.

در تقسيمى ديگر مى‌گوييم: گاه ماهيت يك گروه اقتضا مى‌كند كه اعضايش در كنار هم و چهره به چهره باشند، مانند اعضاى يك خانواده و يا يك تيم بازى، و گاه چنين اقتضايى ندارد، مانند اعضاى شركت‌ها و سهامداران كه اصولاً ميان آن‌ها برخوردى وجود ندارد، و هر عضو تنها با دفترى سر و كار دارد كه به منظور مراجعات اعضا به آن شركت يا سهامگذارى تأسيس شده است.

در تقسيمى ديگر گروه‌ها به گروه‌هاى منسجم و هماهنگ و نامنسجم ناهماهنگ تقسيم مى‌شوند. اعضاى گروه نخست در محيط‌هايى همسان پرورش يافته‌اند و لذا عرف و عادت و عمل‌ها و عكس العمل‌هايى مشابه دارند و اعضاى گروه دوم به خاطر پرورش يافتن در فضاهاى متفاوت اين‌گونه نيستند.

مثلاً كسى كه در محيط جنگ‌زده و در بيشه رشد كرده باشد، با ديدن حيوانى درنده، به سويش هجوم مى‌برد، ولى كسى كه در شهر پرورش يافته باشد، با ديدن آن فرار مى‌كند. حال اگر يكى از اعضاى گروه‌هاى هماهنگ، اعضاى همگروه خود را در حال حمله يا فرار ببيند، علت واكنش اين عمل آن عضو يا اعضا را در مى‌يابد و اتفاق را حدس مى‌زند، در صورتى كه عضو گروه نامنسجم و ناهماهنگ نمى‌تواند رفتار ديگر افراد گروه اجتماعى را تحليل كند و منش‌ها و علت واكنش‌هاى آن‌ها را بفهمد.

يك گروه نسبت به اعضايش، خودى و در مقايسه با غير ايشان، غير خودى نام مى‌گيرد خواه آن غير، افرادى پراكنده و تشكل نايافته بوده، و خواه اعضاى گروه‌هاى ديگر باشند. اعضاى هسته مركزى گروه را اعضاى اصلى و اعضاى رده دوم را اعضاى فرعى مى‌نامند.

در تقسيم ديگرى افراد به عضو تشكيلات و هواداران تقسيم مى‌شوند. هواداران و طرفداران، اعضاى رسمى گروه را تشكيل نمى‌دهند، بلكه آنان علاقمندانى هستند كه به گروه كمك مالى و از آن دفاع مى‌كنند و به تبليغ و ترويج آن علاقه نشان مى‌دهند. در مقابل، آن گاه كه گروه نيازمند جذب اعضاى رسمى جديد براى تشكيلات باشد، اعضا را ترجيحاً از ميان آنان برمى‌گزيند.

گاه رابطه ميان اعضاى گروه رابطه خونى و پيوند خويشاوندى است كه در اين صورت آن را خاندان و مانند آن مى‌نامند و گاه عامل پيوند اعضاى گروه، چيز ديگرى است كه شاخصه اصلى چنين گروه‌هايى آرا و عقايدى است كه افراد گروه به سوى آن راهنمايى شده، آن را مى‌پذيرند و اين عقايد عامل بقاى گروه و پيشرفت آن براى رسيدن به اهدافش است.

سپس نوبت به گروه‌هاى فعال جامعه مى‌رسد كه هر يك از بعد و جنبه‌اى، مهم به شمار مى‌رود و به فعاليتى متناسب مى‌پردازد، مانند فعاليت احزاب در مسائل سياسى و جامعه پزشكان در مسائل پزشكى و... اين حركت غالباً به صورت ديالكتيكى صورت مى‌گيرد، يعنى گروه حركت ويژه‌اى را با كم و كيف خاصى در افراد عضو ايجاد مى‌كند و در مقابل افراد نيز تحت تأثير تشويق گروه هر يك به فرا خور حال خود در قبال گروه، واكنش نشان مى‌دهند كه حاصل آن، ايجاد شور و جنبش بيشترى است. دور بعدى كنش با ضرب آهنگ قوى‌ترى از سوى گروه انجام مى‌گيرد و اعضا را وادار به واكنش‌هاى فعال‌ترى مى‌كند و اين كنش، و واكنش دوره‌اى به همين ترتيب ادامه مى‌يابد.

اين اتفاق هم در گروه‌هاى سازمان يافته برخوردار از اهداف بلندمدت رخ مى‌دهد و هم در گروه‌هاى خودجوش كه بر حسب اتفاق و براى وصول به هدفى نزديك شكل مى‌گيرند، مانند تجمع براى ديدن نمايش يا خوردن غذا يا رفتن به مسافرت و مانند آن.

زمانى كه گروه هرج و مرج طلب شده، به ويرانى بپردازد، چنين حالتى را شورش مى‌نامند.

جداى از معانى گذشته، اصطلاح گروه، معناى ديگرى نيز دارد. در اين معنا مجموعه افرادى كه در يك امر نيك يا بد مشترك باشند، گروه ناميده مى‌شوند، هرچند ميان آن‌ها هيچ‌گونه ارتباط و پيوندى نباشد، مانند گروه قاچاقچيان، سارقان، فقرا، نويسندگان و غيره.

در زبان عربى ميان دو اصطلاح «جمعيت» و «جماعت» تفاوت مى‌گذارند، هرچند از يك ماده و واقعاً مترادفند. مثلاً به گروهى كه اعضاى آن در ارتباط متقابل با يكديگرند تا به كار تأليف يا نشر اقدام كنند، «جمعيت» مى‌گويند و در نقطه مقابل، از گروهى كه اعضايش پراكنده و سازمان نايافته‌اند به «جماعت» تعبير مى‌شود.

از ديرباز چنين رايج شده كه به گروه‌هاى سياسى احزاب بگويند، اما در معناى لغوى حزب اعم از گروه‌هاى سياسى است، چه اين كه در زبان عربى، هرگونه تجمعى را حزبمى‌نامند، هرچند ميان اعضايش پيوندى متقابل و نزديك مانند آنچه در انجمن‌ها ديده مى‌شود وجود نداشته باشد. خداى سبحان مى‌فرمايد:

«وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤمِنُونَ الأَحْزابَ...»⁽¹⁾«و چون مؤنان دسته‌هاى دشمن را ديدند».

«...أَلا إِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»⁽²⁾«بدانيد حزب خداست كه رستگارانند».

«...كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ»⁽³⁾

سوره مؤنون، آيه 53.

همچنين جماعت «هيئت» خوانده مى‌شود، نه حزب و جمعيت، مانند «هيئت دولت»، «هيئت حسينى» و جز آن و عكس اين مطلب نيز صادق است.

جمهور و امت

كلمه جمهور غالباً بر توده مردم، اطلاق مى‌شود و آن زمانى است كه بخواهند اراده و خواست ويژه مردم را در موضوع خاصى منعكس كنند، مثلاً مى‌گويند: جمهور (توده)

مردم به فلان چيز تمايل و علاقه‌اى ندارد، يا جمهور مردم فلان كانديدا را مى‌خواهند. گاه به بخش‌هايى از توده مردم نيز جمهور گفته مى‌شود كه در اين اطلاق، جمهور با كلمه جماهير جمع بسته مى‌شود، و گاه همه بخش‌ها و اقشار مردم من حيث المجموع در نظر گرفته مى‌شوند و يكجا از آن‌ها به جمهور تعبير مى‌كنند. از آن‌جا كه به يك بخشى از توده مردم نيز مى‌توان جمهور گفت، بالطبع بايد صحيح باشد كه به گروه‌هاى خاص نيز جمهور اطلاق شود، مانند جمهور فقرا، جمهور بى‌كاران يا جمهور كشاورزان و... .

دو واژه امت و ملت به گروه بزرگى از مردم اطلاق مى‌شود با اين تفاوت كه واژه امت مفهوم مكتب و ايده‌اى را به همراه دارد و كلمه ملت به اعتبار خود جمع صرفا مفهوم گروه را داراست و خداى متعال دو واژه امت و ملت را در قرآن آورده، مى‌فرمايد: «وَ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً...»⁽¹⁾«و اين امت شما امت واحدى است». «...وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ...»⁽²⁾«و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم».

از اين‌رو، اصطلاح «امت‌هاى اسلامى» نادرست است و به جاى آن بايد از اصطلاح «ملت‌هاى جهان اسلام» استفاده كرد، زيرا مردمان جهان اسلام هرچند گونه‌هايى مختلفند، لكن همگى يك امت را تشكيل مى‌دهند.

گروه‌هاى با اهداف درازمدت مانند گروه‌هاى: اقتصادى، فرهنگى و امثال آن كه داراى نظم و ضوابط تعريف‌شده و متقابل بين اعضا و كاركرد ويژه‌اى هستند، سازمان نامیده می شوند.

جامعه و شعب آن

جامعه مركّب از مردم فراوانى است كه غالباً از سازمان‌ها، گروه‌ها، جمعيت‌ها و مؤسات برخوردار مى‌باشد، خواه رسمى و خواه غير رسمى، و هر اجتماعى از اخلاق اجتماعى، آداب و رسوم اجتماعى، ميثاق‌هاى اجتماعى، قوانين اجتماعى، ميراث‌هاى اجتماعى، شعائر اجتماعى و مقرّرات اجتماعى برخوردار است كه به ترتيب زير تعريف مى‌شوند:

نا آرامى، آشوب و هيجانى كه در يك زمان، بخش وسيعى از مردم را فرا گيرد، هرچند زود فروكش كند، «آشفتگى اجتماعى» نام دارد و چنان‌كه به كندى فروكش كند، «اراده اجتماعى» خوانده مى‌شود. آن‌گاه كه ناآرامى و جنبش با هرج و مرج و رفتارهاى غير عادى همراه گردد به آن «جنون اجتماعى» اطلاق مى‌گردد. اگر منشأ آن حركت، حادثه غير مترقبه مخوفى مانند سيل، زلزله و يا جنگ ناگهانى باشد، به آن «وحشت اجتماعى» اطلاق می گردد.

روابطى كه بر آحاد يك جامعه حاكم بوده، از آنها تعبير به: نظامات، آيين‌ها، قوانين،

اخلاقيات، روابط و مانند آن مى‌شود و در صورتى كه مشروعيت روابط فوق، آسمانى و الهى باشد از آن تعبير به دين مى‌شود.

رابطه فرد با جامعه در پرتو اسلام

رابطه فرد با جامعه را از آينه كلمات حضرت على عليه‌السلام در نهج البلاغه ببينيم. ايشان در وصيتى به امام حسن و امام حسين عليهماالسلاممى‌فرمايند: «أُوصِيكُمَا وَجَمِيعَ وَلَدِي وَ أَهْلِي وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي بِتَقْوَى اللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِكُمْ وَ صَلاَحِ ذَاتِ بَيْنِكُمْ فَإِنِّي سَمِعْتُ جَدَّكُمَا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقُولُ: صَلاَحُ ذَاتِ الْبَيْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلاَةِ وَ الصِّيَامِ⁽¹⁾شما و همه فرزندانم و كسانم و هركس كه نامه من به او مى‌رسد را سفارش مى‌كنم به ترس از خدا و انتظام كارها، و آشتى بين مردم، كه من از جد

شما صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهشنيدم كه مى‌گفت: اصلاح ذات البين بهتر است از عموم نماز و روزه».

و در ادامه مى‌فرمايند: «...وَ عَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ إِيَّاكُمْ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ⁽²⁾بر شما باد پيوند با يكديگر و بخشش به يكديگر، و زنهار از پشت كردن به يكديگر».

و نيز در جايى ديگر مى‌فرمايند: «وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ إِخْوَانٌ عَلَى دِينِ اللَّهِ مَا فَرَّقَ بَيْنَكُمْ إِلاَّ خُبْثُ السَّرَائِرِ وَ سُوءُ الضَّمَائِرِ فَلاَ تَوَازَرُونَ وَ لاَ تَنَاصَحُونَ وَ لاَ تَبَاذَلُونَ وَ لاَ تَوَادُّونَ ... وَ مَا يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ أَنْ يَسْتَقْبِلَ أَخَاهُ بِمَا يَخَافُ مِنْ عَيْبِهِ إِلاَّ مَخَافَةُ أَنْ يَسْتَقْبِلَهُ بِمِثْلِهِ...⁽³⁾همانا شما برادران دينى يكديگريد، چيزى شما را از هم جدا نكرده، جز درون پليد و نهاد بد. نه يكديگر را يارىمى‌كنيد، نه خيرخواه هميد، نه به يكديگر چيزى مى‌بخشيد، و نه با هم دوستى مى‌ورزيد. چيزى شما را باز نمى‌دارد، از آن كه عيب برادر دينى خود را كه از آن بيم دارد روياروى او بگوييد، جز آن‌كه مى‌ترسيد، او همان عيب را كه در شماست به رختان آرد».

«فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ امْتَنَّ عَلَى جَمَاعَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِيمَا عَقَدَ بَيْنَهُمْ مِنْ حَبْلِ هَذِهِ الْأُلْفَةِ الَّتِي يَنْتَقِلُونَ فِي ظِلِّهَا وَ يَأْوُونَ إِلَى كَنَفِهَا بِنِعْمَةٍ لاَ يَعْرِفُ أَحَدٌ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَهَا قِيمَةً لِأَنَّهَا أَرْجَحُ مِنْ كُلِّ ثَمَنٍ وَ أَجَلُّ مِنْ كُلِّ خَطَرٍ⁽⁴⁾همانا خداى سبحان بر جماعت اين امت مسلمان منّت نهاد و به اُلفت، آنان را با يكديگر پيوند داد، پيوندى كه در سايه آن سفر كنند، و در پناه آن بيارامند. نعمتى

[را بر اين امت ارزانى داشت] كه هيچ يك از آفريدگان نمى‌تواند قيمتى براى آن بگذارد، چه اين‌كه آن نعمت از هر بهايى برتر و از هر رتبت و منزلتى گرانقدرتر است».

«وَ الْزَمُوا السَّوَادَ الْأَعْظَمَ فَإِنَّ يَدَ اللَّهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَ إِيَّاكُمْ وَ الْفُرْقَةَ فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّيْطَانِ كَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ⁽¹⁾و با جماعت همراه شويد، كه دست خدا همراه جماعت است و از تفرقه بپرهيزيد [كه موجب آفت است]. آن كه از جمع مسلمانان به يك سو شود، بهره شيطان است، چنان‌كه گوسفند چون از گلّه دور ماند، نصيب گرگ خواهد شد».

«...وَ الْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَيْهِ حَبْلُ الْجَمَاعَةِ وَ بُنِيَتْ عَلَيْهِ أَرْكَانُ الطَّاعَةِ...⁽²⁾بپيونديد بدانچه رشته جماعت بدان گره خورده و اركان طاعت بر آن پايدار است».

«...فَإِيَّاكُمْ وَ التَّلَوُّنَ فِي دِينِ اللَّهِ فَإِنَّ جَمَاعَةً فِيمَا تَكْرَهُونَ مِنَ الْحَقِّ خَيْرٌ مِنْ فُرْقَةٍ فِيمَا تُحِبُّونَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُعْطِ أَحَداً بِفُرْقَةٍ خَيْراً مِمَّنْ مَضَى وَ لاَ مِمَّنْ بَقِيَ⁽³⁾پس در دين خود از گونه‌گون شدن و ناپايدار ماندن بپرهيزيد كه همراه جماعت بودن در حقّى كه آن را خوش نمى‌داريد، از پراكنده شدن به خاطر باطلى كه آن را دوست مى‌داريد بهتر است، و همانا خداى سبحان به مردمى كه راه جدايى و تفرقه پيموده و بپيمايند خيرى نبخشيده، و نخواهد بخشيد و اين سنت خدا در گذشتگان و آيندگان است».

«فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانُوا حَيْثُ كَانَتِ الْأَمْلاَءُ مُجْتَمِعَةً وَ الْأَهْوَاءُ مُؤتَلِفَةً وَ الْقُلُوبُ مُعْتَدِلَةً وَ الْأَيْدِي مُتَرَادِفَةً وَ السُّيُوفُ مُتَنَاصِرَةً وَ الْبَصَائِرُ نَافِذَةً وَ الْعَزَائِمُ وَاحِدَةً أَ لَمْ يَكُونُوا أَرْبَاباً فِي أَقْطَارِ الْأَرَضِينَوَمُلُوكاً عَلَى رِقَابِ الْعَالَمِينَ فَانْظُرُوا إِلَى مَا صَارُوا إِلَيْهِ فِي آخِرِ أُمُورِهِمْ حِينَ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ وَ تَشَتَّتَتِ الْأُلْفَةُ وَ اخْتَلَفَتِ الْكَلِمَةُ وَ الْأَفْئِدَةُ وَ تَشَعَّبُوا مُخْتَلِفِينَ وَ تَفَرَّقُوا مُتَحَارِبِينَ...⁽⁴⁾پس بنگريد چه سان بودند، آن‌گاه كه گروه‌هايى به هم پيوسته بودند، و همگان را يك آرزو بود، و دلها به عدالت گراييده و دستها يكدگر را مددكار و شمشيرها در يارى يكديگر، بينش‌ها نافذ و اراده‌ها در پى يك چيز تاخته، آيا آنان مهتران سراسر زمين نبودند و بر جهانيان پادشاهى نمى‌نمودند؟ پس بنگريد كه پايان كارشان به كجا كشيد، چون ميانشان جدايى افتاد، و

الفت به پراكندگى انجاميد، و سخنها و دلهاشان گونه‌گون گرديد، از هم جدا شدند، و آن‌گاه به شعبه‌هاى مختلف تقسيم شدند و در تفرقه به جنگ باهم برخاستند».

جامعه عقب‌مانده، كانون رذايل اخلاقى

جامعه با انحراف خود، به كانون رذايل اخلاقى وعملى بدل مى‌شود، چه اين‌كه جامعه در درستى يا انحراف افراد و گروه‌ها به منزله منبع فشار به سوى جلو محسوب مى‌شود و تفرقه يكى از پيامدهاى جوامع منحرف است. اگر جامعه در مسير درست باشد، افراد و گروه‌ها در مسير سازندگى گام بر مى‌دارند و در نتيجه مؤسات سازنده، جمعيتهاى خيريه، و سازمانهاى فعال در راه پيشرفت پديد مى‌آيند.

آنها حداكثر نيروهاى ممكن را جذب مى‌كنند و جامعه به بركت آنها سرشار از فضيلت مى‌شود و راه ارتقا، پيشرفت و طى مدارج كمال را در پيش مى‌گيرد، اما اگر جامعه منحرف باشد، رو به تجزيه و تلاشى مى‌گذارد، بيكارى گسترش مى‌يابد و جهل فراگير مى‌شود، فردگرايى رواج مى‌يابد و مركز ايستايى و واپسگرايى شده، مملوّ از فساد و تباهى مى‌گردد.

در مورد اختلاف آرا و چندگونگى اجتهاد، بايد ميان تفرقه آرا و اختلاف نظر تفكيك كرد، زيرا پديده اول مذموم و پديده دوم امرى ممدوح است، اما براى يافتن نتيجه واحد و اتفاق‌نظر راه‌هايى وجود دارد. اگر از چگونگى برخورد با تنوع آرا درباره مسأله‌اى واحد و اختلاف‌نظر در بين صاحب‌نظران پرسش شود، بايد گفت كه در يك جامعه پيشرفته اين مشكل با پذيرش بلامنازع فرمانروايى منطق و بحث آزاد و انتقاد بى‌غرض قابل حل است.در چنين جامعه‌اى در حوزه امور سياسى، احزاب آزاد، تلاش براى پيشرفت را جز از راه پركارى و ارائه خدمات ارزشمند نمى‌بينند و در اين فضا است كه رقابت براى سازندگى رشد مى‌كند و مسابقه و تلاش تنها براى كسب فضيلت انجام مى‌شود. قرآن بر اين امر تأكيد مى‌كند: «وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ»⁽¹⁾«و براى رسيدن به آمرزش پروردگارتان بشتابيد».

و مى‌فرمايد: «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ»⁽²⁾«پس در نيكيها و اعمال خير، بر یکدیگر

سبقت جویید».

همچنين مى‌فرمايد: «وَ فِى ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ»⁽¹⁾«و در اين [رسيدن به نيكى مطلق]، راغبان بايد بر يكديگر پيشى گيرند».

در جوامع عقب‌مانده، وضعيت دگرگونه است، زيرا داغ و درفش جاى سخن را مى‌گيرد و شمشير و زندان و شلاق جايى براى انتقاد سازنده و بحث آزاد نمى‌گذارد. اشرار مسلط مى‌شوند، چرا كه آنان جرأت بيشترى براى ترور و تهديد دارند. در چنين شرايطى گوشه‌گيرى و انزواى صالحان آغاز مى‌شود و گسترش مى‌يابد و بيكارى، ترك دنيا و زهد پيشگى انسانهاى نيك فراوان مى‌شود، چرا كه آنان ديگر فضايى براى تنفس نمى‌يابند.

جهان مسيحيت در دوره حكمرانى پاپها و نيز جهان اسلام در دوره‌هايى از تاريخ خود همين وضعيت را داشتند. اولين نمونه آن در جهان اسلام در فاصله ميان وفات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا خلافت حضرت على عليه‌السلام بود. مثلاً در تاريخ آمده است: اميرمؤمنان عليه‌السلاموارد كوفه شد، در مسجد كوفه مردمانى بى‌كار ديد كه زندگى زاهدانه‌اى در پيش گرفته بودند و با صدقات مردم روزگار مى‌گذرانيدند، امام در واكنش منفى به ايده آنان، از مسجد بيرونشان كرد و آنها را در حفر و ايجاد يك كانال آبرسانى به كار گماشت.

مسأله هفتم: فرهنگ اجتماعى

اشاره

هر انسانى از يك فرهنگ دينى يا دنيوى موروثى يا مكتسب از جامعه و يا ابداعى خود برخوردار است. گردآمدن فرهنگهاى آحاد بشر در چارچوب يك مجموعه، رنگ فرهنگى خاص به آن مى‌بخشد و از تجمع فرهنگهاى مجموعه‌هاى انسانى در يك واحد بزرگتر، گرايش فرهنگى متمايزى بر كل پيكره آن واحد بزرگتر و مجموعه‌هايش سايه مى‌افكند. همچنين از تركيب آن واحدهاى بزرگتر در چارچوب واحدى بسيار بزرگتر و وحدت‌بخش، چهره فرهنگى جامعه، با رنگى متوسط و برآمده از عناصر تشكيل دهنده جامعه شكل مى‌گيرد.

مثلاً از تركيب خانواده‌هايى با داشتن صددرصد ويژگى سخاوتمندى با خانواده‌اى برخوردار از بيست درصد و خانواده‌اى ديگر با سى درصد ويژگى سخاوت، در مجموعه‌اى از خانوارها با توان متوسط پنجاه درصد پديد مى‌آيد و از قرار گرفتن چنين مجموعه‌اى در كنار مجموعه خانوارهاى ديگرى با متوسط ده درصد از همان ويژگى و تركيب آنها باهم و تشكيل يك واحد بزرگتر مى‌توان گفت كه افراد واحد جديد به طور متوسط از سى درصد اين ويژگى برخوردارند.

مقولات فرهنگ، صنعت، اخلاق ومانند آن همگى تابع همين قاعده‌اند، پس به عنوان مثال، فرهنگ اجتماعى برايند وجوه اشتراك و افتراق خرده فرهنگهاى موجود در جامعه است كه در عين برخوردارى از آن وجوه مشترك، داراى وجوه اختصاصى نيز هستند كه از رهگذر آن، يك خرده فرهنگ از خرده فرهنگ‌هاى مشابه متمايز مى‌شود و به هر ميزان

كه اين فرهنگ اجتماعى وحدتبخش، بزرگتر، عميق‌تر و پرمحتواتر باشد به دليل آن كهفضاى عمومى جامعه را براى تنفس بيشتر و ظهور نيرومندتر فضائل در افراد و گروه‌ها فراهم‌تر مى‌كند، پيشرفت و گستردگى آن ارتقاء مى‌يابد و فضايل در آن بيشتر رشد مى‌كنند.

درست به همين جهت، آن‌گاه كه اسلام ملل گوناگون: عرب، ايرانيان، قبطى، هندى و غيره را زير چتر خويش گرفت، امت اسلامى پديدار شده، توانست در زمينه‌هاى گوناگون حيات فرهنگى به بيشترين پختگى و كارآمدى دست يابد.

البته چنين تحوّل وارتقايى آن‌گاه رخ مى‌دهد كه زمينه آزادى كامل براى آحاد جامعه فراهم شود و الا دستاورد يك جامعه بزرگ جز عقب‌ماندگى نخواهد شد، زيرا فرهنگ نيازمند تحرك و گسترش است و اين دو جز در فضاى آزاد اجتماعى فراهم نمى‌شوند. هر آنچه كه به دنبال فرهنگ و به يمن آن پديد مى‌آيد و فروع آن محسوب مى‌شود، مانند: روح حماسه و قهرمانى، سخت كوشى در صنعت، كشاورزى، بازرگانى و غيره نيز اين چنين‌اند.

چنان‌كه گفته شد، فرهنگ به دو قسم مادى و معنوى تقسيم مى‌شود بدين معنا كه فرهنگ مادى با جسم و فرهنگ معنوى با نظام، عقيده و جز آن مرتبط است و هر دو در عرض هم قرار دارد. در مورد سخن عده‌اى از ماديون كه معتقدند، اقتصاد، زيرساخت دين، اخلاق، نظام‌ها [ى سياسى و...] و جز آن است و آن را رو بنا مى‌دانند، سخنى بى‌دليل است، بلكه برخلاف آن اقامه دليل شده است.

يك فرد در درون جامعه يا درون گروهى كه اعضايش در ارتباطى متقابل و داراى وحدت و انسجامند از دو چيز برخوردار است:

پايگاه اجتماعى فرد همان شخصيت اجتماعى اوست كه ميزان احترام و نفوذ اجتماعى او را معين مى‌كند و باعث ميزان نفوذ اجتماعى و تأثيرگذارى وى در جهت كسب خواسته‌هايش و پايگاه اجتماعى‌اش از ديگران مى‌گردد. پايگاه اجتماعى شخص در گرو ثروت، قدرت، دانش، فاميل، اعتبار و نيز ايمان، اخلاق، رفتار و احياناً ويژگيهاى بدنى نظير زيبايى و تناسب و يا نيرومندى وى است.

كاركرد اجتماعى عبارت است از كارى كه شخص در جامعه بدان اشتغال دارد و فرد هرچه در جامعه خود به توسعه كمى و كيفى توجه و عنايت بيشترى به خرج دهد، پايگاه اجتماعيش ارتقاى بيشترى پيدا مى‌كند.

شايسته سالارى ميزان پيشرفت

دو عامل شايسته‌سالارى و آزادى، ملاكهاى پيشرفت در يك جامعه سالم است. قرآن كريم مى‌فرمايد: «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ»⁽¹⁾«هر كس در گرو اعمال خويش است».

و مى‌فرمايد: «وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى»⁽²⁾«و اينكه براى انسان جز حاصل تلاش او نيست».

در روايتى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است: «الناس مسلطون على أموالهم و أنفسهم⁽³⁾مردم صاحب اختيار اموال و جانهاى خويشند».

البته تنها در جامعه‌اى اين اصول حاكميت دارد كه ثروت و غيره عادلانه ميان آحاد جامعه تقسيم شده باشد، و چنين اجتماعى قطعاً به حركت در آمده و پيشرفت خواهد كرد، اما زمانى كه به جامعه مبتلا به نظام طبقاتى منحرف مى‌نگريم، مشاهده مى‌كنيم كه يك طبقه بر تمامى مردم و امورشان سلطه يافته‌اند. در اين‌گونه جوامع دو طبقه وجود دارد: طبقه حاكم و طبقه محكوم كه همه مردم ديگر را در برمى‌گيرد. در اجتماعاتى اين‌گونه شايستگيها سركوب و آزاديها سلب مى‌شود و طبقه حاكم، همه چيز و همه واقعيت‌هاى قابل اعتنا مانند: ثروت، قدرت، حاكميت و... را غصب مى‌كند و در انحصار خود در مى‌آورد، و مردم نه تنها دستشان را از همه چيز خالى مى‌يابند، بلكه احساس مى‌كنند كه در نگاه طبقه حاكم اصولاً وجود خارجى ندارند. همچنين ممكن است طبقه حاكم با سرمايه‌داران هم‌پيمان شود تا بتواند سررشته همه امور را به دست بگيرد و ثروت را در انحصار گروه خويش قرار دهد. و سهم مردم در اين ميان، تنها خرد شدن است و ما نمونه اول را در شرق و نمونه دوم را در غرب مشاهده مى‌كنيم.

حركت افقى و عمودى جامعه

گفتيم كه جامعه سالم حركت رو به جلو دارد و حركت در دو جهت انجام مى‌شود:

جوامع در قبال تحرّك افقى وعمودى افراد سه گونه‌اند:

نشانه‌ها و نيز پيامدهاى ميانه‌اى پديد مى‌آيد.

با برشمارى ويژگيهاى جوامع سه‌گانه فوق روشن مى‌شود كه از ميان آنها تنها جامعه باز است كه بر دو جامعه ديگر پيشى مى‌گيرد و پيشرفت مى‌كند و جامعه بسته، هماره واپس مى‌ماند.

يكى از علل پيشرفت جهان اسلام نسبت به ساير نقاط عالم در زمان ظهور خود همين عامل بود. در آن روزگار جهان اسلام جامعه‌اى باز بود و ساير نقاط جهان جوامعى بسته و اتفاقا راز پيشرفت كشورهاى صنعتى در اين روزگار نسبت به جهان اسلام نيز همين متغير است، يعنى آنها كشورهايى با جوامع باز شدند و كشورهاى اسلامى جوامعى بسته.

يك تغيير اجتماعى چه مثبت و صعودى و چه منفى و نزولى، ابتدا در يك نهاد اجتماعى رخ مى‌دهد و از آنجا حركت خويش را آغاز مى‌كند و رفته رفته به ديگر نهادها نفوذ كرده، و خانه به خانه آنها را فتح مى‌كند تا آنجا كه وقتى جامعه به خود مى‌آيد مشاهده مى‌كند، كه آن تغيير همه زواياى جامعه را در برگرفته و تحت تأثير قرار داده است. مثلاً زمانى كه نهادهاى دينى به فعاليتهاى ايمانى، اخلاقى و علمى روى مى‌آورند، اين‌گونه فعاليتها به مؤسات فرهنگى نفوذ مى‌كند و از آنجا به مؤسات صنعتى راه مى‌يابد تا آنكه

ايمان سالم و اخلاق فاضله و دانش فراوان، همه جامعه را سرشار مى‌كند و به سير صعودى آن مى‌انجامد. و بالعكس آن جا كه دستگاه حكومتى ايستا، يعنى به ديكتاتورى روى آورده باشد، مؤسات وابسته به دولت تحت تأثير منفى آن قرار مى‌گيرند و پس از آن نهادهاى مستقل و بعد گروه‌ها و در نهايت آحاد جامعه به بيمارى ايستايى و ركود مبتلا مى‌شوند و جامعه گرفتار سير نزولى مى‌شود. پس مى‌توان گفت كه بسته يا باز بودن يك جامعه مانند آب است كه تساوى سطح، مقتضاى آن است.

براى ايجاد تغييرات اجتماعى گاه عده‌اى از مردم بر ضد دولت قيام مى‌كنند كه اينان را در منطق اسلام «خوارج» و در اصطلاح روز «شورشى» مى‌نامند.

همينان اگر خواهان جدايى باشند «جدايى‌طلب» و يا «استقلال‌طلب» خوانده مى‌شوند. اينان در صورتى كه توفيق يابند دولت را سرنگون كنند، «انقلابيون» نام مى‌گيرند

و البته گاه اين اصطلاح به مطلق خوارج و شورشيان نيز اطلاق مى‌شود، و اگر توفيق نيابند، از ديدگاه

آن دولت «ياغيان» و «نافرمانان» خوانده مى‌شوند. اگر قيام‌كنندگان توده مردم باشند آنان را «انقلابيون» مى‌نامند و چنان‌چه اين اكثريت موفق به براندازى حكومت بشوند، كارشان را «انقلاب» مى‌نامند. پس از استقرار حكومت انقلابيون عده‌اى براى بازگرداندن دولت سابق يا تشكيل حكومتى جديد قيام مى‌كنند كه اقدامشان را «ضدانقلابى» نام مى‌نهند.

انقلاب همواره سياسى و حكومتى نيست، بلكه در ابعاد اجتماعى جامعه نيز مى‌تواند رخ دهد كه در آن هنگام، قيام‌كنندگان به‌منظور بهبود اوضاع اجتماعى، صنعتى، كشاورزى، فرهنگى و يا سياسى معمولاً بر اساس اهدافشان نام‌گذارى مى‌شوند مثلاً مى‌گويند: «انقلاب اجتماعى»، «انقلاب صنعتى» يا... .

نگاهى به كودتاهاى نظامى

آيا تا كنون از خود سؤل كرده‌ايد كه چرا كودتاهاى نظامى همواره در كشورهاى عقب افتاده روى مى‌دهد و نه در دنياى پيشرفته شرق و غرب؟!

علت آن است كه كشورهاى عقب مانده و از جمله جهان معاصر اسلام در تمامى ابعاد زندگى عقب مانده، از سوى ديگر اين كشورها مستقيم و يا غير مستقيم تحت سلطه استعمار قرار گرفته‌اند. غالباً كشورهاى استعمارى، حكومتهاى جوامع عقب افتاده را ميدان كارزار خود مى‌دانند. آنها با سرنگون كردن حكومتهاى دست‌نشانده همديگر در اين كشورها بر يكديگر غلبه مى‌كنند و يا آن كه كشور استعمارى حاكم و مسلط بر يك كشور عقب مانده، سران و حاكمان وابسته خويش را جا به جا مى‌كند. اين كار يا به منظور راضى كردن مردم آن جوامع انجام مى‌شود، يا به منظور استثمار و كسب سود بيشترى كه حاكمان و سران قبلى قادر بر تحصيل آن نبوده‌اند. آنان با اجير كردن عمّال خويش و سوء استفاده از رشد نايافتگى مردم و فقدان آگاهى عمومى دست به كودتا و جايگزين كردن مهره‌اى جديد مى‌زنند.

از اين‌رو بر انديشمندان فرض است كه به روشن كردن اذهان عمومى و آگاهى‌بخشى به مردم بپردازند تا در رخداد اين كودتاها سهيم و آلت دست نشوند. لازم به ذكر است كه

تمامى كودتاهايى كه در جهان سوم و از جمله جهان اسلام رخ داده همگى مولود استعمارند، هرچند عاملان آنها از خود پاكى، نزاهت واخلاص نشان دهند. دليل ما بر اين ادعا آن است كه در هيچ يك از آن كودتاها بهبودى در وضعيّت مردم مشاهده نمى‌شود، بالعكس همگى آنها سبب ساز به راه افتادن سيل خون، انباشته شدن زندانها از زندانيان، شكنجه، هتك حريم زنان و فرزندان آنها، مصادره اموال، آوارگى مردم بى‌گناه، نابودى بقاياى آزادى و... شده‌اند.

حال راه نجات كدام است؟ ما در مقدمه اين كتاب درباره رهايى مسلمانان از چنگال استعمارگران و عاملانشان سخن گفتيم، اما درباره قسمت دوم سؤل كه چرا كودتاهاى نظامى در ديكتاتورى‌هاى كمونيستى و غرب رخ نمى‌دهد، بايد گفت: در كشورهاى بلوك شرق ديكتاتورى‌هاى حاكم هرگونه احتمال مخالفت و معارضه را با وحشيانه‌ترين روشها سركوب كرده و از ميان برده‌اند.

مثلاً در دوره استالين و در مسأله عملى كردن مزارع اشتراكى حدود پنج ميليون كشاورز كشته شدند و تعداد زندانيان و تبعيدشدگان به اردوگاه‌هاى سيبرى به بيش از بيست ميليون تن رسيد.

اين سياست هرچند پس از استالين كاهش يافت، ولى تاكنون وضعيت به همين قرار است، حكومت پليسى است، سركوب و خفقان بر كشور حكومت مى‌كند، كشور به زندانى بزرگ تبديل شده است، مردم به صرف شك يا توهم مخالفتشان كشته مى‌شوند و يا به زندان مى‌افتند و يا زير شكنجه‌هاى شديد و اعمال شاقه مجبور به اعتراف عليه خويش مى‌شوند. و اين در حالى است كه در ايام استيلايشان بر شش كشور مسلمان آسياى مركزى بيش از پنج ميليون تن از مسلمانان اين كشورها را كشتند.

پس از مرگ مائوتسه‌تنگ رهبر چين، معلوم شد كه بيش از بيست ميليون تن را به كام مرگ فرستاده است. در كوبا نيم ميليون تن از مجموع جمعيت نه ميليونى اين كشور زندانى‌اند و در ساير نقاط جهان نيز وضع چنين است. طبيعى است كه در چنين جوّى وقوع كودتا يا شورش انتظار نمى‌رود.

در كشورهاى غربى تبليغات دروغين، اندكى آزاديهاى آرام‌كننده، رفاه نسبى و كنترل پليسى شديد به منظور جلوگيرى از اعمال خشونت‌آميز، موجب برداشتن زمينه كودتا و انقلاب شده است.

تفاوت حاكميت آسمان و حاكميت زمين

در صورت برپايى حكومت اسلامى مطابق با موازين قرآن و سنت، مانند حكومت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حضرت على عليه‌السلام آن‌سان كه آزادى كامل را براى مردم فراهم كردند، و در نتيجه مردم از رفاه فراگير برخوردار شدند، مردم فاصله و تفاوت ميان اين نحوه حكمرانى با شيوه حكمرانى غربى كه مدعى آزادى ورفاه است را خواهند ديد و نيز خواهند ديد كه ازتعداد پليسهاى جنايى كاسته خواهد شد و تبليغات، جز تبليغات راستين و سالم نخواهد بود. بنيانهاى اين شيوه حكمرانى عبارتند از:

متأسفانه با كنار گذاشته شدن احكام آسمانى از جامعه، مردم به انحراف دچار شده‌اند و

همان‌گونه كه خداوند وعده فرموده، مردم به «زندگى سخت و تنگ»⁽¹⁾گرفتار آمده‌اند.

حضرت على عليه‌السلام چنين پديده‌اى را توصيف و در تمثيل آن فرموده است: «...و لباس شعار الخوف، و دثار السيف...⁽²⁾تن‌پوش ترس و وحشت بر اندام‌شان پوشانده مى‌شود و روانداز شمشير بر آنها مسلط خواهد شد».

مجموعه جوامع بشرى به آفات زير مبتلا شده‌اند:

اين آفات هيچ راه چاره و درمان اصولى ندارد، جز بازگشت احكام آسمانى به زمين و حاكميت آن ميان آدميان. خداى متعال مى‌فرمايد: «وَ مَنْ يُؤمِنْ بِاللهِ يَهْدِ قَلْبَهُ...»⁽³⁾«و هر كه به خدا ايمان آورد، قلبش را هدايت مى‌كند».

و می فرماید: «...أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»⁽⁴⁾«آگاه باشيد، تنها با ياد خدا دلها آرامش مى‌يابد».

مسأله هشتم: مراحل جامعه شناسى

اشاره

دستور زبان عربى براى پژوهشگر، به عنوان يك دانش، واجد سه مرحله است:

اول: مطالعه بر روى كلمات به كار رفته در جملات زبان عربى است.

دوم: كشف قوانين دستور زبان و استخراج آنها است.

سوم: تنظيم عمودى و افقى آن قوانين [دستورى ]است. در تنظيم عمودى آنچه را كه بايد اول و آنچه را كه بايد در پى مى‌آورند و در تنظيم افقى، مسائلى تنظيم مى‌شوند كه رابطه ترتيب خاصى ميان آنها وجود نداشته باشد.

با دقت در ساير علوم نيز مى‌توان اين سه مرحله را از هم بازشناخت و تفكيك كرد. مثلاً علم پزشكى نيز مشتمل بر اين سه دوره است. در دوره اول، پزشك، بدن، بيماريها، علائم هر بيمارى و درمان هر يك را مورد مطالعه دقيق قرار مى‌دهد. در دور بعد قوانين عام اين علم كشف، استخراج و فراگرفته مى‌شود، و در دور آخر به تدوين عمودى و افقى آنها مى‌پردازند.

جامعه‌شناسى نيز از اين امر مستثنى نيست. جامعه‌شناس ابتدا جامعه و امور مرتبط بدان را موضوع مطالعه و تحقيق خود قرار مى‌دهد؛ تحقيقى به منظور مشاهده، آمارگيرى و كشف و نه تجربه‌ورزى و اقدام، چون، جامعه در شمار پديده‌هاى فعال است، نه منفعل، لذا شيوه آزمونى كه با موضوع مورد مطالعه به صورت منفعل برخورد مى‌كند، در جامعه‌شناسى راه ندارد. مثلاً آن كس كه دارويى را تجربه مى‌كند، در واقع آن را منفعل و تأثيرپذير كرده، خود فعالانه عمل مى‌كند، يعنى، آن را مى‌كارد، آب و عناصر متفاوت را به

آن اضافه مى‌كند و به صورت خوراك يا تزريق در اختيار حيوانى قرار مى‌دهد تا اثرش را مشاهده و ثبت كند و آزمون‌هايى از اين دست.

در اين ميان فعل و انفعالى كه انجام شده به ترتيب متعلق به انديشمند تجربه‌گر و عناصر تشكيل‌دهنده دارو بوده است، ولى با جامعه نمى‌توان چنين برخوردى كرد و پيرامون‌شان پژوهش نمود. پس جامعه‌شناسى علمى انفعالى است، يعنى محقق تنها مشاهده مى‌كند و نه علمى فعّال كه پژوهشگر با تجربه‌ورزى فعالانه عمل كند.

دوره دوم اين علم، زمان درك و استنباط قوانين عام و مطلق و يا نسبى آن است. قوانينى عام مانند:

الف. ارزشها مورد تحسين و ستايش جامعه است.

ب. ضد ارزشها مورد سرزنش و نكوهش جامعه است.

ج. با بهبود سطح فرهنگ در يك جامعه، سطح معيشتى و شاخصه‌هاى اقتصاد جامعه نيز بهبود مى‌يابد.

د. با تعالى اخلاق اجتماعى مردم، ساير ابعاد زندگى آنان رو به پيشرفت مى‌گذارد.

و قوانين نسبى و مقيد به زمان ومكان مشخص، مانند قوانين زير:

الف. درصد زاد و ولد در روستاها بيش از شهرهاست.

ب. سطح فرهنگ عمومى در شهرها بالاتر از روستاهاست.

محدوديت اين‌گونه قوانين بدان جهت است كه ميان طرفين آنها تلازمى وجود ندارد، بلكه غالباً اين‌گونه است و به علل خاصى كه زمينه‌ساز اين نوع تفاوتها است، بستگى دارد.

در سومين و آخرين مرحله، جامعه‌شناس به تدوين قوانين استخراج‌شده مى‌پردازد و آنها را با مراعات ترتيب عمودى و افقى در كتبى مستقل مى‌نگارد و در اين مقطع، دانش جامعه‌شناسى متولد مى‌گردد.

البته قواعد جامعه‌شناسى كم و بيش و به طور پراكنده در خلال كتب پيشينيان موجود بوده است، منتها در سده‌هاى اخير كتابهاى مستقلى برايش نگاشته شده و اصولى برايش تعريف گرديده و به صورت يك دانش كامل و مستقل درآمده است، درست مانند ساير

علوم كه گزاره‌هايشان پراكنده و در كتب قدما موجود بوده، لكن بعدها جمع‌آورى و دركتب مستقلى تدوين شده و با بحث و مطالعه و تحقيقات فراگير، تكامل يافته‌اند.

موضوع، مسائل و غرض جامعه شناسى

همان‌گونه كه قبلاً گفته شد موضوع، محمول و مسائل، اجزاء يك علمند و هر علمى از اين سه جزء برخوردار است. موضوع يك علم عبارت است از وجه مشترك ميان تمامى موضوعات مسائل آن علم، و محمول يك علم نيز وجه مشترك ميان تمامى محمولات مسائل آن است. مسائل يك علم گزاره‌هايى هستند كه موضوعهايشان مصاديق موضوع كلى آن علم و محمولهايشان مصاديق محمول كلى آن علم باشند.

با ايجاد وحدت اعتبارى فوق هر علمى مى‌تواند غرضى خاص را تأمين كند، كه مد نظر و انگيزه تدوين‌كننده آن علم نيز بوده است. دانش جامعه‌شناسى نيز از موضوع، محمول و مسائل و هدف برخوردار است كه عبارتند از:

الف. موضوع جامعه‌شناسى: جامعه‌شناسى در صدد تبيين قوانين حاكم بر زندگى اجتماعى بشر است. اين درست مانند آن است كه بگوييم: علم نحو مترصد تبيين چگونگى گويش در كلمات زبان عربى است.

پس همان‌گونه كه كلمات زبان عربى موضوع علم نحو است و جامع ميان موضوعات تمامى مسائل آن و نيز «گويش حرف آخر» محمول آن و جامع ميان محمولات تمامى مسائل آن است، كيفيت و قوانين حاكم بر «زندگى بشر» از نقطه نظر اجتماعى نيز در تعريف جامعه‌شناسى، موضوع آن و قدر مشترك موضوعات مسائل آن و همچنين محمول آن و قدر مشترك محمولات مسائل آن است.

البته جامعه‌شناسى به معناى عام آن، شامل زندگى اجتماعى ساير حيوانات نيز مى‌شود، مانند زندگى اجتماعى مورچگان، زنبورها، موريانه‌ها و... ليكن مقصود ما در اينجا جامعه‌شناسى به معناى خاص كلمه، يعنى بررسى زندگى اجتماعى انسانهاست.

ب. مسائل جامعه‌شناسى از حمل مصاديق محمول كلى آن بر مصاديق موضوع آن به وجود مى‌آيد. در اين علم مباحثى مثل: جامعه پيشرفته و جامعه عقب‌مانده، جامعه

صنعتى و جامعه كشاورزى و...، جامعه صاحب فرهنگ و جامعه فاقد آن، جامعه غنى و فقير، جامعه استعمارگر و جامعه استعمارزده و مسائل فراوان ديگرى از اين قبيل بحث مى‌شود.

ج. غرض و مقصود از ايجاد چنين دانشى كشف قوانين عام يا خاص اجتماعى است، با اين هدف كه قواعد و قوانين رشد و انحطاط در زندگى اجتماعى را بشناسيم و از اين رهگذر بتوانيم از طرفى، با راهنمايى و دادن رشد فكرى به جوامع عقب‌مانده به نجات آنها بپردازيم، تا بر خطاهاى خويش وقوف پيدا كنند، علل انحطاط را بشناسند و از آنها بپرهيزند و از طرف ديگر بتوانيم با تمسك مدام به راه‌هاى درستِ زندگى اجتماعى، نه تنها جوامع پيشرفته را از خطر سقوط يا تنزل برهانيم، بلكه آنها را در راه پيشرفت، تحريك و تشويق كرده، حركتشان را پرشتاب‌تر كنيم.

به یک سخن تعريف جامعه‌شناسى، شناخت قوانين حاكم بر زندگى اجتماعى بشر است.⁽¹⁾

وظيفه جامعه شناسان

جامعه‌شناس به هنگام انجام مطالعات و پژوهشهاى جامعه‌شناسانه بر روى جامعه و اوضاع آن و در تبيين روابط اجتماعى بايد به نكات ذيل توجه كند:

اول: تبيين روابط ذيل:

دوم: در موارد سه‌گانه فوق، جامعه‌شناس، درست و نادرست خوب و خوب‌تر را و بد و بدتر را معرفى كند. مثلاً جوامع در مراسم مربوط به مرگ افراد، عادات مختلفى دارند. جوامع بدوى وحشى گوشت مرده را مى‌خورند، در برخى جوامع او را به همراه اشياى گرانبها دفن مى‌كنند، در پاره‌اى جوامع ميّت را در تابوتى مى‌گذارند و دفنش مى‌كنند وسنت مسلمانان آن است كه ابتدا او را غسل داده، نظافت مى‌كنند و بعد در پوشش پاكيزه‌اى به نام كفن مى‌پيچند و دفن مى‌كنند و بهمين ترتيب هر جامعه‌اى رسمى ويژه دارد.

جامعه‌شناس پس از شناخت يك نهاد و سپس قضاوت ارزشى (كه بر خلاف ادعاى برخى جامعه‌شناسان هيچ گريزى از آن نيست) بايد فلسفه و دليل فساد امر فاسد و صلاح امر صالح را شرح دهد تا بتوان جامعه را به آنچه مايه صلاح و پيشرفت است نزديك كرد و از اسباب فساد و عقب ماندگى بازداشت.

جامعه‌شناسى به دليل آن‌كه روند تحوّلات جامعه، خصوصيّات و شاخصه‌هاى آن را مى‌كاود، خود مجموعه‌اى از علوم را در بر خواهد گرفت، دانشهايى كه با الغاى خصوصياتشان در جامعه‌شناسى مندرج شده‌اند، لذا جامعه‌شناس بايد محورهاى چهارگانه ذيل را مد نظر داشته باشد:

در ذيل به اختصار پيرامون محورهاى فوق توضيح مى‌دهيم.

الف. جامعه شناسى نظرى و كاربردى

جامعه‌شناسى مى‌تواند دو هدف متفاوت را تأمين كند كه طبق آن دو گونه جامعه‌شناسى پديد مى‌آيد: جامعه‌شناسى نظرى و جامعه‌شناسى كاربردى.

در جامعه‌شناسى نظرى، پژوهنده بيش از آن‌كه براى كشف فرمولهاى عام و خاص حاكم بر جوامع و پديده‌هاى اجتماعى بر نمونه‌سنجى از واقعيت خارجى و مطالعه آن تكيه كند بر ذهن خود تكيه مى‌كند و نيز دغدغه‌اى براى اجرا و تطبيق آن قواعد و فرمولها

بر جامعه ندارد، اما در جامعه‌شناسى كاربردى، كاربردى بودن و عملياتى شدن آن مهم است، بدين معنى كه مثلاً: چگونه مى‌توان به اصلاح جامعه پرداخت؟ طراحى و مهندسى اجتماعى چگونه ممكن است؟ چگونه مى‌توان به يك انقلاب اجتماعى دست زد؟ و مانند آن.

اختلاف جامعه‌شناسى نظرى با جامعه‌شناسى كاربردى مانند دو فرد است كه يكى بهفراگيرى قواعد دانش پزشكى مى‌پردازد و ديگرى با اقدام به بيمارى‌شناسى كارگاهى و درمان آن، به عملياتى كردن آن همت مى‌گمارد.

ب. گستره و محدوده جامعه شناسى

اگر به موضوع جامعه‌شناسى توجه كنيم در مى‌يابيم كه يك جامعه‌شناس مى‌تواند بدون توجه خاص به يك يك مسائل آن، در نگاهى عام، به كليت اين دانش بپردازد، و نيز مى‌تواند نگاه خود را محدود به يك مسأله كرده و تنها به بررسى آن بپردازد. چنين امرى

كاملاً مقبول است، چرا كه در اثر رشد فزاينده شاخه‌هاى اين علم، هر يك قابليت آن را يافته‌اند كه به طور كامل وقت يك دانشمند جامعه‌شناس را به خود اختصاص دهند. برخى شاخه‌هاى اين دانش عبارتند از: جامعه‌شناسى سياسى، جامعه‌شناسى اقتصادى، جامعه‌شناسى صنعتى، جامعه‌شناسى كشاورزى، جامعه‌شناسى قضايى، جامعه‌شناسى حقوقى، جامعه‌شناسى اديان و جز آن.

جامعه‌شناس كلْ‌نگر، اصول بنيادين هر شاخه را گرفته و به اختصار، اما مفيد پيرامون آنها سخن مى‌راند. در مقابل، جامعه‌شناس جزءنگر به مد نظر قرار دادن يكى از شاخه‌هاى فوق بسنده كرده، تمام تلاش و توانش را مصروف آن شاخه خاص و آن حيطه مى‌كند و به تفصيل پيرامونش تحقيق و نظريه‌پردازى مى‌نمايد. قسمى از جامعه‌شناسى كه به زيرشاخه يكى از گرايشهاى فوق مى‌پردازد و به تفصيل درباره آن سخن مى‌گويد نيز در زمره جامعه‌شناسى جزءنگر قرار مى‌گيرد، مانند آن‌كه در جامعه‌شناسى اقتصادى تنها حول جامعه‌شناسى توليد يا توزيع سخن بگوييم و يا در جامعه‌شناسى سياسى تنها پيرامون جامعه‌شناسى احزاب يا قدرت بحث كنيم.

ج. تكيه گاههاى علم جامعه شناسى

فرمولهاى جامعه‌شناسى تاريخى، مستند به اسناد و مدارك تاريخى مى‌باشد، و قوانين جامعه‌شناسى جوامع زمان حال، مستند به واقعيات قابل درك و مشاهده و تجربه در زمان حال و قواعد جامعه‌شناسى آينده‌نگر مبتنى بر اسناد هر دو جامعه‌شناسى تاريخى و زمان حال است، تا در پرتو آنها بتواند در حد امكان آينده را پيش‌بينى كند.

د. رابطه جامعه شناسى با ديگر علوم

چهارمين موضوع مهم آن است كه جامعه‌شناس نسبت جامعه‌شناسى را با هر يك از ديگر علوم بشناسد و اين‌كه ميان جامعه‌شناسى عمومى و تخصصى، كدام نسبت برقرار است؟ پاسخ كوتاه ما از سه بخش تشكيل مى‌شود كه با مثال بيان مى‌شود:

آنچه در يك تحقيق جامعه شناختى بايد لحاظ شود

از مهمترين ملاحظاتى كه پژوهشگر جامعه‌شناس بايد در تحقيقاتش مدنظر قرار دهد:

الف. يك محقق علاوه بر اين‌كه بايد نتايج حاصل از تحقيقات جامعه‌شناختى را مانند هر علم ديگر، به مثابه امانتى پاس بدارد و خيانت در آن را از شديدترين محرمات شرعى و عقلى تلقى كند، نبايد از دقت در تحقيق غفلت ورزد. خداى سبحان مى‌فرمايد: «إِنَّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الإِنْسانُإِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً»⁽¹⁾«ما امانت [الهى] را بر آسمانها و زمين و كوه‌ها عرضه داشتيم، آنها از حمل آن سر برتافتند، و از آن هراسيدند، و[لى] انسان آن را بر دوش كشيد، راستى او ستمگرى نادان بود».

علمى نبودن برخى فرمولهاى استخراج‌شده و نادرستى پاره‌اى نظريات جامعه شناختى كه مبناى عملى در پروژه‌ها و جهت‌گيرى‌هاى اجتماعى مى‌شود، در نهايت باعث اعمال ستم بر توده‌هاى مردم مى‌شود و ستم در نزد هر وجدان سالمى و در همه قوانين و اديان بشرى حرام و ممنوع دانسته شده است. مثلاً: اگر يك جامعه‌شناس با نظريات خود و شيوه‌اى خاص در نظريه‌پردازى موجب ترويج نظام تك‌حزبى شود، اين كار زمينه‌ساز پديد آمدن ديكتاتورى خواهد شد و پيامدهاى ديكتاتورى نابودى ثروتها، هتك حرمت‌ها و حريم‌ها، ريختن خونها و ساير فجايع خواهد بود. اين بدان جهت است كه در غالب موارد پيدايش نوع خاصى از آگاهى و نگرش منجر به بروز اعمال متناسب با آن در سطح كلان اجتماعى مى‌شود. خداوند در هشدار به اين‌گونه انسانها مى‌فرمايد: «وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ...»⁽²⁾«آنها بار سنگين [گناهان] خويش را بر دوش مى‌كشند و] همچنين] بارهاى سنگين ديگرى را اضافه بر بارهاى خود».

نیز می فرماید: «لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ...»⁽³⁾«آنها بايد روز قيامت، [هم] بار گناهان خود را بطور كامل بردوش كشند، و هم

سهمى از گناهان كسانى كه ندانسته گمراهشان مى‌سازند».

«وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَ الْفُؤدَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤلاً»⁽¹⁾«از آنچه به آن آگاهى ندارى، پيروى مكن زيرا گوش و چشم و دل، همه مورد پرسش واقع خواهند شد».

ب. تعصب ورزيدن: همه انواع تعصب مذموم‌اند، تعصب ملّى، قومى، دينى، حزبى و غيره. بسيار اتفاق افتاده و مى‌افتد كه يك پژوهشگر تحت تأثير تعصب به قضاوت مى‌نشيند. پر واضح است كه تعصب، تحقيق را به بى‌راهه مى‌برد و تحقيق گمراه نيز پيامدهاى سوء خود را بر جامعه تحميل مى‌كند.

ج. تأثير ناپذيرى از مراكز و صاحبان قدرت: هيچ عامل نابجايى نبايد پروژه تحقيقى را تحت تأثير نا ميمون خود قرار دهد، نه حكومتهاى ديكتاتورى با زور و زر، و نه نظام‌هاى دمكراتيك با حربه پول و مقام. اصولاً مراعات نكردن اصل نزديك نشدن به حكومتها و تملّق و يا ترس و يا تطميع، بسيارى از مورخان را از درجه اعتبار ساقط كرده است، و لذا اعتنايى به تأليفاتشان نمى‌شود، و صد البته اين آفت نه تنها دامان مورخان، بلكه انديشمندان ساير علوم را نيز آلوده خود كرده است، مانند عالمانى كه تحت تأثير قدرتها به فقهاى دربارى يا واعظان، شاعران و نويسندگان حكام تبديل شده‌اند.

د. تأثير ناپذيرى از تبليغات و جوسازيها: عدم احتياط، دقت و دورانديشى مى‌تواند دانشمند را تحت تأثير تبليغات و عوامل ديگر قرار دهد و در گرداب جوسازيهاى مصنوعى و ساختگى بيندازد. اين امر نيز مى‌تواند جامعه‌شناس و ساير دانشمندان را به بيراهه برده، بى‌اعتبار كند و دين و دنيايش را بر باد دهد.

در حديثى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است: «رحم اللّه امرءاً عمل عملاً فأتقنه⁽²⁾خداى رحمت آورد بر آن كس كه به كارش استحكام بخشد».

و اميرمؤمنان عليه‌السلام مى‌فرمايند: «مَنْ أَبْدَى صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَكَ⁽³⁾آن كه با حق بستيزد هلاك شود».

«... فَلاَ يَغُرَّنَّكَ سَوَادُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ⁽¹⁾پس انبوه مردمان فريفته‌ات نگرداند كه هيچ كس سرانجام زنده نماند».

در پايان، اين مبحث را با ذكر آيه‌اى از قرآن در اين باب، حسن ختام مى‌بخشيم، آن جا كه مى‌فرمايد: «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ»⁽²⁾«پس واى بر آنها كه نوشته‌اى با دست خود مى‌نويسند، سپس مى‌گويند: اين از طرف خداست، تا بدان بهاى ناچيزى به دست آرند، پس واى بر آنها از آنچه با دست خود نوشتند، و واى بر آنان از آنچه [از اين راه] به دست مى‌آورند».

مسأله نهم: بايستگى اتقان در تحقيقات جامعه‌شناسى

اشاره

پژوهشگر اجتماعى براى اتقان تحقيق خود بايد نكات ذيل را مراعات كند:

1. گزينش نقطه حركت

گزينش نقطه آغاز تحقيق امرى ضرورى است، زيرا نقاط عزيمت گوناگون به نتايجى متفاوت منتهى مى‌شوند. بى‌مبالاتى در اين امر و اتخاذ نقطه آغاز نادرست مى‌تواند كل يك تحقيق را به بيراهه ببرد و نتايجى غيرواقعى به دست دهد. مثلاً ممكن است پژوهشگرى جامعه‌اى را برخوردار از آزاديهاى گوناگون، مانند آزادى نقد، نويسندگى، راديو، تلويزيون، تجارت، انتخاب و جز آن ببيند و از اين نقطه به قضاوت بنشيند و با اين فرض كه در جامعه مورد نظر همه آزادى‌ها وجود دارد، تحقيق خود را آغاز كند، و اين در حالى

است كه نقطه آغازين را درست انتخاب نكرده است؛ چون اگر او بنيانهاى اجتماعى آن جامعه و زيرساخت‌ها را در نظر بگيرد، به دروغين بودن آن آزادى‌ها پى خواهد برد.

مثلاً پى خواهد برد كه مردم آن جامعه زير پتك سركوب، روزگار مى‌گذرانند و به فرد مفلوج و بى‌حسى مى‌مانند كه در بحرانى‌ترين مرحله بيمارى خود، گمان مى‌كند تندرست است، در حالى‌كه اين خيال باطل را نيز بى‌حسى‌اش به او تلقين مى‌كند. مثلاً، نظام منحرف سرمايه‌دارى را در نظر بگيريد كه همه چيز جامعه را در قبضه خويش گرفته است.

آرى، در چنين جامعه‌اى آزادى نقد وجود دارد، لكن نقد هر چيز به جز خود سرمايه‌دارى و مراكز بنيادين و خاص آن. انتخابات آزاد انجام مى‌شود، اما تا آن‌گاه كه

سرمايه، وجدانها را خريده باشد. در چنين شرائطى انتخابات آزاد، براى آزادى انسان چهسودى مى‌تواند داشته باشد؟ آزادى بيان وجود دارد، لكن به خاطر اختاپوسى كه در پس هر روزنى در جامعه كمين كرده و هر سخنى را كه در نقد سرمايه‌دارى است مورد تحقير و تهديد قرار مى‌دهد، جامعه از سخن گفتن مى‌هراسد و مسائل ديگرى از اين دست كه در كتاب «الفقه: الاقتصاد» مشتى از خروار آن را باز گفته‌ايم.

اما همان پژوهشگر اگر نقطه آغاز تحقيق خود را از آن آزاديهاى غير واقعى كه تحت سيطره آن اختاپوس قرار دارند برگرداند و به آزادى‌هاى واقعى روى آورد، خواهد ديد كه آزادى حقيقى در آن جامعه وجود ندارد و آنچه كه هست سرابى است فريبا و شبحى است بى‌روح و ناتوان و بى‌فايده.

2. تعريف مفاهيم مورد بحث و كاوش

مفاهيم مورد بحث و كاوش بايد تعريف شوند. مراعات نكردن اين اصل، همان‌گونه كه منطق بيان مى‌نمايد، پژوهشگر را دچار خطا مى‌كند.

مثلاً، اگر سؤل شود: آيا فلان جامعه، نظامى دموكراتيك دارد يا خير؟ آيا فلان حكومت، ديكتاتورى است و يا آيا فلان انجمن تشكّلى ملى است؟ اگر محقق در پاسخ به اين پرسشها بدون مطالعه و پژوهش دقيق پيرامون واژه‌هاى كليدى در اين پرسشها و تعيين تعاريف و حدود هر يك، درصدد پاسخ‌گويى برآيد به نتايجى غلط مى‌رسد. اگر او نفهمد كه «دموكراسى» به معناى آزادى كامل در فرايند انتخابات، بدون تأثيرپذيرى از جوّ جامعه يا تبليغات يا تطميع از طريق پول و امثال آن است، ممكن است آن جامعه را غير دموكراتيك يا دموكراتيك بداند، در حالى‌كه واقعيت آن جامعه چيز ديگرى است.

اگر او به غلط در تفسير «ديكتاتورى» به سوى اين تعريف كشيده شود كه: رژيمهاى ديكتاتورى نقطه مقابل حكومتهايى هستند كه در آنها مجلس شورا و آزادى‌هاى گوناگون مانند آزادى مطبوعات و غيره وجود دارد، ممكن است حكومتى ديكتاتورى را مبراى از ديكتاتورى بداند، و به ماهيت حكومتى استبدادى كه در پوشش فراخى از آزاديهاى دروغين پنهان شده پى نبرد، چه اينكه تنها محقق دقيق‌النظر از ماهيت استبدادى آن آگاه مى‌شود و انسان سطحى‌نگر از آن غفلت مى‌كند. پس پژوهنده عميق اجتماعى ابتدا در

معناى واژه ديكتاتورى، ژرف كاوى و تحقيق مى‌كند، و پس از تعريف دقيق آن، به قضاوت مى‌پردازد كه آيا كشور مورد پژوهش چنين خصلتى دارد يا از آن بى‌بهره است.

همچنين اگر در معناى واژه «ملى» گمان كند كه تشكّل ملى آن است كه اعضايش داراى شناسنامه آن كشور باشند، شايد رأى به ملى بودن فلان جمعيت بدهد، اما اگر در تعريف آن گفته شود تشكلى ملى است كه در خدمت وطن باشد و منافع ملى را در نظر بگيرد، ممكن است نظرى متفاوت پيدا كند، چون مشاهده مى‌كند كه آن انجمن در خدمت به وطن تلاش نمى‌كند. براساس همين برداشت غلط است كه بسيارى از مسلمانان، روايت حب وطن را كه مى‌فرمايد: «حب الوطن من الإيمان⁽¹⁾وطن‌دوستى از ايمان است» تعبير غيرواقعى كرده، وطن را همان محدوده جغرافيايى دانسته‌اند؛ چيزى كه توسط استعمار در سده اخير (سده بيستم) جعل شده است. از اين‌رو غير هم‌وطن را «اجنبى» مى‌خوانند، حال آن‌كه منظور از وطن، وطن (گستره) اسلامى است و از نگاه شريعت، غيرمسلمان اجنبى به شمار مى‌رود هرچند ديرينه هزارساله در آن گستره و سرزمين داشته باشد.

3. نمونه سنجى‌هاى گوناگون

سومين نكته، اقدام به نمونه‌سنجى‌هاى گوناگون در هنگام صدور قوانين كلى (غالبى) جامعه‌شناختى است. توضيح آن‌كه به علت اين‌كه غالباً روش استقراى تام براى كشف قوانين ناممكن است، پژوهشگر اجتماعى روش خود را تغيير داده، به روش نمونه‌سنجى متوسل مى‌شود. در اين روش گاه براى استنتاج يك حكم كلى، اقدام به نمونه‌سنجى از يك رده خاص زمانى - مكانى مى‌كند. اين روش ناصحيح بوده و حكم كلىِ به دست آمده نيز بى‌اعتبار است. اين روش آن‌گاه منتج خواهد بود كه از رده‌ها و طبقات گوناگون جامعه نمونه‌سنجى شود. تنها در اين صورت است كه آن استنتاج كلى، معتبر و نزديك به واقع خواهد بود. مثلاً اگر محققى بخواهد از نقطه نظر زمانى حكم كند كه اهالى فلان ناحيه هوشمند يا كودنند، براى اثبات اين فرضيه كافى نيست كه تنها از افراد معاصر خويش در آن ناحيه، آمارى مؤّد به دست آورد، بلكه او بايد در تاريخ آن ناحيه نيز غور و تفحص

فراوان كند و آن‌گاه كه تاريخ در بخشى از خود به تيزهوشى يا كودنى آنان گواهى دادمى‌تواند فرضيه خود را اثبات شده انگارد و آن را نظريه بنامد، يا با اطمينان بگويد كه آنان از ضريب هوشى بالايى برخوردارند و يا به كودنى زيادى مبتلايند. در غير اين صورت نمى‌تواند و نبايد حكم كلى بدهد. در مورد مكان نيز همين‌طور است، بدين معنا كه اگر بخواهد خوبى يا بدى آب و هواى سرزمينى را بسنجد، ميزان ده درصدى و حتى پنجاه درصدى در نقطه خاصى از آن جا معيار نيست و در صورتى كه خوش آب و هوايى آن نقطه را به ديگر نقاط آن سامان تسرى دهد كارى بيهوده انجام داده است.

از نقطه نظر ساير مشخصات اگر پژوهنده‌اى فرضيه‌اى بسازد مبنى بر اين‌كه نسل جوان فلان كشور دانش دوستند و گرايش به علم دارند و بخواهد براى اثبات نظريه‌اش فقط به سراغ جوانهاى خانواده‌هاى ثروتمند يا فقير و يا فقط به سراغ جوانان عضو احزاب و يا ... برود، حتى اگر آنان چنين باشند، اين مقدار نمى‌تواند كليت آن قاعده را اثبات كند. او بايد از هر گروهى نمونه هايى بسنجد تا در صورت مثبت بودن نمونه سنجى‌ها، نتيجه را به نحو كلى اعلام كند.

4. گزينش دقيق كلمات و جملات

چهارمين نكته آن است كه پژوهشگر در بحث و كاوش خود دست به انتخاب دقيق واژگان و جملاتى بزند كه حائز بهترين قالب براى معنا باشند. اين كار بايد به خوبى انجام پذيرد تا واژگان و جملات نارسا يا داراى بار معنايى افزون بر مقصود، واقعيت را تحريف نكند، و مخاطبان را به بيراهه نبرد. كلمات سست و جملات داراى معناى افزون بر معناى موردنظر، چند پهلو و سازگار با احتمالات گوناگون، شنونده و خواننده را گمراه مى‌كند. مثلاً اگر محققى بگويد: مردمان جوامعى كه در آن حقوق افراد به طور مساوى مراعات مى‌شود، زندگى سالمتر و مرفه ترى نسبت به ساير جوامع دارند، اين جمله نظريه‌اى است كه مى‌تواند لغزش ايجاد كند، چه اين كه در اينجا پرسشى بدين مضمون مطرح مى‌شود كه آيا منظور شما از تساوى يكسان بودن است يا عادلانه بودن؟ زيرا اين دو واژه در معناى يكديگر نيز به كار مى‌روند و ميانشان نسبت عموم و خصوص من وجه است. در صورتى كه در پاسخ گفته شود: منظور عادلانه بودن است، پرسش ديگرى مطرح مى‌شود و آن

اين‌كه منظور شما از واژه حقوق چيست؟

آيا حقوق سياسى منظور شماست يا حقوق اجتماعى و يا اقتصادى و يا همه جنبه‌هاى حقوقى؟ اگر پاسخ اين باشد كه مراد حقوق سياسى است، سؤلى ديگر پديد مى‌آيد كه آيا منظور از حقوق سياسى همه حقوق سياسى براى همه افراد جامعه است يا حق شركت در انتخابات يا حق حكومت و مديريت؟

5. كشف اسباب، مسببات و ملازمات

پنجمين نكته‌اى كه محقق جامعه شناس نبايد در مراعات آن بى‌توجه باشد، كشف اسباب، مسببات و ملازمات پديده اجتماعى مورد كاوش است، يا به قول فلاسفه: علل، معلولات و ملازمات و نيز لوازم، ملزومات و ملازمات.

هستى، قلمرو نفوذ و سيطره نظام علّى و معلّلى، و جهان ميدان اسباب و علل است، امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند: «أبى اللّه أن يجرى الأشياء إلاّ بأسباب⁽¹⁾خداى متعال امتناع دارد از آن‌كه جز از راه اسباب و مسببات پديده‌اى را پديد آورد».

تعبير قرآن كريم در داستان ذى القرنين نيز اعتبار اين نظام را از ديدگاه قرآنى مى‌رساند، آنجا كه فرموده است: «فَأَتْبَعَ سَبَباً»⁽²⁾«راه و سببى را دنبال كرد».

مراعات اين نكته محتاج توجه به امور ذيل است:

الف. محقق بايد از خود بپرسد: علت رخداد يك پديده اجتماعى چيست؟

توجه به اين‌كه پديده اجتماعى مورد مطالعه از چه چيزى حاصل شده است، بر محقق علاقه‌مند به كشف قوانين جامعه‌شناسى واجب است. هنگامى كه يك فرضيه در لوح ذهن محقق اجتماعى نقش مى‌بندد بايد در آن دقت و اين پرسش را مطرح كند كه: رخداد پديده اجتماعى مورد تحقيق معلول چه عامل يا عواملى است؟

مثلاً هنگامى كه او با يك هيجان اجتماعى مواجه مى‌شود و پيرامون آن فرضيه‌اى مى‌سازد و بر روى آن شروع به تحقيق مى‌كند، ابتدا بايد مثلا از خود پرسش كند كه آيا علت اين هيجان، عامل اقتصادى است و آيا كاهش دستمزدها و گرانى قيمت كالاها سبب

بوجود آمدن اين پديده اجتماعى شده است؟

ب. اگر سببيت عامل اقتصادى نزدش محرز شد، آن‌گاه بايد پرسش ديگرى مطرح كند بدين مضمون كه آيا عامل مزبور به تنهايى آن پديده را ايجاد كرده و يا آن‌كه در كنارش مؤفه‌هاى ديگرى مانند برخى عوامل سياسى هيجان‌زا نيز در ايجاد آن دخيل بوده‌اند؟ شايد گفته شود: ممكن نيست دو سبب در يك مسبَّب تأثير گذارد. پاسخ اين است: اگر سبب دو تا بشود، هر يك جزئى از آن است، چنان كه شليك شدن گلوله عامل مرگ هدف شود، در صورت تعدد گلوله هر يك جزئى از سبب كشتن است.

ج. پژوهشگر پس از يافتن و تشخيص علت تامه ذو الاجزاء يا فاقد اجزا، باز هم بايد از خود پرسش كند كه علت پديده اجتماعى مورد پژوهش كدام است؟ او با پيگيرى همين روند پرسش و پاسخ، نهايتاً به ريشه‌هاى آن پديده رهنمون مى‌شود. مثلاً در ادامه نمونه گذشته آن‌گاه كه براى محقق ثابت شد كه علت هيجان اجتماعى رخ داده، اندك بودن حقوقها به دليل تورم بوده است، از خود مى‌پرسد كه رشد قيمتها خود به چه دليل بوده؟ او پس از مطالعه فراوان متوجه مى‌شود كه اين آفت به خاطر صرف مبالغ هنگفتى است كه دولت براى اداره جنگ و تهيه جنگ‌افزار كرده است.

پس از آن او به سراغ جنگ مى‌رود و از سبب آن سؤل مى‌كند، و اين گونه سؤلها را همچنان مطرح مى‌كند تا آنجا كه ريشه‌هاى بحران مزبور را تماماً كشف كند.

د. پس از مشخص شدن ريشه‌هاى معضل مورد جستجو، نوبت بدان مى‌رسد كه درباره پيامدهاى اين معضل، پرسش و تحقيق شود، چون گاه يك معلول به نوبه خود علت رخدادهاى ديگر مى‌شود. در مثال گذشته پس از كشف ريشه‌هاى هيجان اجتماعى، بايد از آثار هيجان پرسش كرد. اگر جواب آن بود كه پيامدهايش تظاهرات و ناآرامى‌هاست، باز هم بايد پرسش كرد: پيامدهاى خود اين وقايع چيست؟ آيا رژيم حاكم، با برخورد خشونت آميز، زندانها، بيمارستانها و گورستانها را انباشته خواهد كرد؟ و همين طور سؤلهاى زنجيره‌اى از پيامدها ادامه مى‌يابد.

ه-. در پايان، محقق دقيق النظر بايد به بررسى ملازمات آن پديده در ايجاد هيجان اجتماعى و همچنين ملازمات علل و معلولات آن پديده بپردازد. بنابر مثال پيش گفته،

تظاهرات پيامد هيجان اجتماعى است. اين پيامد خود ملازمى دارد كه عبارت است ازانفصال از خدمت و اخراج برخى كارمندان دولت و كارگران توسط مديران دولتى كه اين نيز خود به گسترش بى كارى كمك مى‌كند.

تفاوت ميان معلول و ملازم نيز روشن است، چرا كه علت و معلول دو پديده طولى هستند، اما ملازم و معلول در عرض قرار دارند. مثلاً نه روشنايى روز عامل گرماى حاصله است، و نه بالعكس، اين دو باهم معلول پديده نخستينى هستند بنام پرتو افكنى خورشيد.

در پايان اين پنج نكته بايد بگوييم: تعقل، تفكر و تجربه، سرمايه كافى آدمى براى طى اين مراحلند، منتها آنچه علاوه بر سرمايه‌هاى فوق لازم است آن است كه محقق، آرام، پر حوصله و دقيق باشد، امور متشابه را مورد دقت نظر [و تفكيك ]قرار دهد و نهايتاً با برقرارى مقارنه و مقايسه ميان امور متضاد، واقعيت را كشف كند.

اميرلمؤنان على عليه‌السلام در اين معنا در وصيتى طولانى به امام حسن عليه‌السلاممى‌فرمايند: «...الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ وَ خَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ⁽¹⁾و خرد[مندى] به خاطر سپردن تجربه‌هاست، و بهترين چيزى كه مى‌آموزى آن است كه پند تو در آن باشد».

هم ايشان در نامه‌اى خطاب به ابوموسى اشعرى مى‌نويسند: «...فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَةِ...⁽²⁾همانا شقى كسى است كه از سود خرد و تجربتى كه او را داده‌اند محروم ماند».

نيز در ابتداى يكى از كلمات قصار ايشان آمده است كه: «الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ...⁽³⁾انديشه آينه‌اى است صاف و روشن».

مسأله دهم: عوامل مؤر بر فرد و محرك‌هاى فردى

اشاره

براى شناخت جامعه ابتدا بايد دانست كه چگونه يك جامعه متولد مى‌شود، به حيات خود ادامه مى‌دهد، در فراز و نشيب مى‌افتد و در نهايت از نظر كمّى و كيفى دچار قوت و ضعف مى‌شود. لذا مى‌گوييم: جامعه با تجمع افراد انسانى تشكيل مى‌يابد و از اين‌رو، جامعه آينه افراد خود بوده و حالات [و اوضاع] آنان را در خود منعكس مى‌كند، به همين خاطر نقطه عزيمت ما در شناخت جامعه آن است كه عوامل تأثيرگزار بر افراد جامعه را شماره و بررسى كنيم. اين عوامل غالبا، ده موردند:

به همين ترتيب اگر هر يك از جانورانى كه نام برديم، شكل و ظاهرى ديگر داشت، به دنبال آن حياتى ديگر غير از نحوه حيات فعلى‌اش مى‌يافت. اگر مورچگان به بزرگى كبوترها مى‌بودند، آيا بازهم در روزنه ديوارهاى خانه‌ها مسكن مى‌گزيدند و براى سير كردن شكم خود به جمع‌آورى ذرات ريز غذا مى‌پرداختند و به آن اكتفا مى‌كردند؟ اگر فيل بالدار مى‌بود، آيا باز هم با روش زندگى فعلى خويش مى‌زيست؟!

نطفه هر يك از حيوانات و بذر گياهان هرگونه كه باشند الزاماً واجد چهارگونه دستگاه

درونى نيرومندند كه آنها را از بدو وجود تا روز مرگ راه مى‌برد. اين چهار قوه در درون هرنطفه انسان و بذر ميوه نيز وجود دارد كه به توضيحى اندك درباره هر يك مى‌پردازيم.

الف. نظامى كه از رشد و بزرگى بيش از حد جسم جانداران و نيز كوچك ماندن غير طبيعى آن جلوگيرى مى‌كند. مثلاً اين نيرو باعث مى‌شود كه يك گنجشك نه در حد و اندازه ملخ بماند و نه به بزرگى كبوتر بشود. بر عالم نباتات نيز چنين وضعى حاكم است.

مثلاً وجود همين نيرو در ميوه سيب سبب مى‌شود كه ابعاد آن نه به كوچكى گردو بماند و نه به بزرگى يك هندوانه گردد، و در آدمى سبب مى‌شود كه آدمى نه در اندازه يك خرگوش باقى بماند و نه به بزرگى يك كرگدن بشود. آيا جز اين است كه اين همه، به بركت نظامى درونى و ناپيداست كه جسم جاندار را به حالت خود وا مى‌گذارد تا رشد طبيعى خويش را ادامه دهد و به اندازه استاندارد خود برسد و آن‌گاه كه رشد بخواهد در مسير غير طبيعى قرار گيرد، آن را مهار مى‌كند؟!

ب. نظامى كه سبب رشد هماهنگ اعضاى جسم جاندار مى‌شود و از بزرگى يا كوچكى بيش از حد و ناهماهنگ، با ساير اعضا جلوگيرى مى‌كند، مثلاً هيچگاه دست انسان معمولى نه به بلندى يك متر مى‌رسد و نه به كوتاهى ده سانتيمتر باقى مى‌ماند، و چشم او نه تا ابرو را فرا مى‌گيرد و نه در حد نخود باقى مى‌ماند.

ج. نظامى كه به كيفيت مى‌پردازد. مثلاً به بركت وجود اين نيرو است كه نه جسم انسان سفيدپوست به سياهى مى‌گرايد و نه جسم سياه‌پوست به سفيدى ميل مى‌كند، گو اين‌كه آن سفيدپوست در سراسر عمرش از خوردنيهاى سياه‌رنگ و اين سياه‌پوست از خوردنيهاى سفيدرنگ تغذيه كند البته مشروط به آن‌كه همه مواد مورد نياز بدن در آن گونه غذاها وجود داشته باشد و همچنين با فعاليت اين نظام درونى، چهره زيباى يك انسان زيبا، به زشتى نمى‌گرايد و چهره زشت زيبا نمى‌گردد، و سرخى لبها، سياهى مردمك چشم و سفيدى اطراف قرنيه و امثال آن تغيير نمى‌كند، جز به خاطر بيمارى كه حالاتى فوق العاده و غير طبيعى است و موضوع سخن ما نيز نيست .

د. نظامى كه حتى الامكان، تعداد گونه مذكر و مؤث را در هر نوع جاندار، حفظ و

ميانشان توازن برقرار مى‌كند، مثلاً اگر در اثر نبود يا وجود خللى در اين نيرو، تا پنجاه سال هيچ زنى، نوزاد مذكر يا مثلاً نوزاد مؤث نزايد بلا فاصله نسل بشر منقرض مى‌گردد. درحيوانات نيز همين‌گونه است. راستى حفظ اين توازن به منظور بقاى نوع آدمى مولود نظامى ويژه در درون بدن والدين نيست روشن باشد كه اين نظام، چيزى را كنترل مى‌كند كه به طور نسبى از عهده انسان - خواسته يا ناخواسته - خارج است.

قرآن كريم مى‌فرمايد:

«رَبُّنَا الَّذِى أَعْطى كُلَّ شَى‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى»⁽¹⁾«پروردگار ما كسى است كه هر موجودى را خلقتى كه در خور اوست داده آن‌گاه [او را] هدايت نموده است».

آيا اين‌گونه نيست كه صفاتى مانند: بخشندگى، شجاعت و رأفت از درون آدمى سرچشمه مى‌گيرند؟

آرى همان‌گونه كه جسم به رنگهاى گوناگون در مى‌آيد - و چنان‌كه برشمرده‌اند به 25 ميليون مى‌رسد - نفس آدمى نيز به رنگهاى گوناگونى در مى‌آيد، در اين زمينه امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايند: «إنّ الله خلق العقل... ثم جعل للعقل... جندا...⁽³⁾همانا خدا عقل را آفريد و برايش سپاهى قرار داد [و براى جهل نيز سپاهى قرار داد]».

آيا تعبير «جندا» حاكى از آن حقيقت نيست؟! اگر نيست پس صفات فوق و امثال آن از كجا منشأ مى‌گيرند؟ حيوانات نيز از غرايز گوناگونى برخوردارند، منتها تفاوتى كه ميان انسان و حيوان وجود دارد آن است كه تنها آدمى قابليت و توان ايجاد تغيير در غرايز خويش را داراست. اين شايد بدان بر مى‌گردد كه غرايز آدميان تفاوت اصولى با غرايز حيوانات دارند كه بر اساس آن غرايز آدميان تغييرپذير مى‌گردند، و غرايز حيوانات

تغييرناپذيرند. البته شايد حيوانات نيز غرايزى قابل تغيير داشته باشند، ليكن محتاج زمانى طولانى و وسايلى پيچيده‌تر است؛ موانعى كه براى آدمى وجود ندارد.

در متون اسلامى نقل شده است كه امام باقر عليه‌السلام فرمودند: «أوّل ما خلق اللّه العقل... ثم قال له... بك أثيب و بك أعاقب⁽¹⁾اولين چيزى كه خدا آفريد، همانا عقل بود، سپس [آن‌گاه كه او را آفريد ]به او فرمود: تنها بر اساس تو پاداش مى‌دهم و تنها بر اساس تو مجازات مى‌كنم».

يك سارق در درون خود دو گونه فرمان دريافت مى‌كند، دستورى كه مى‌گويد: «سرقت كن» و دستورى كه مى‌گويد: «دست به سرقت مزن». نيز كسى كه به فكر ساختن يك مسجد افتاده است، در كشاكش دو فرمان قرار مى‌گيرد، امر بدان كار و نهى از آن.

اميرمؤنان على عليه‌السلام درباره عوامل سه‌گانه فوق تعابير بلند و زيبايى دارند كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم: «أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً وَ ابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً بِلاَ رَوِيَّةٍ أَجَالَهَا وَ لاَ تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا وَ لاَ حَرَكَةٍ أَحْدَثَهَا وَ لاَ هَمَامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِيهَا أَحَالَ الْأَشْيَاءَ لِأَوْقَاتِهَا وَ لَأَمَ بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا...⁽²⁾آفرينش را آغاز كرد و آفريدگان را به يكبار پديد آورد، بى‌آن‌كه انديشه‌اى به كار برد، يا از آزمايش سودى بردارد، يا جنبش پديد آرد و كسى به خدمت گمارَد. از هر چيز بهنگام بپرداخت، و اجزاى مخالف را باهم سزاوار ساخت، و هر طبيعت را اثرى بداد، و آن اثر را در ذات آن نهاد. پيش از آن‌كه بيافريند، به آفريدگان دانا بود».

«...فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَةً ذَاتَ أَحْنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعْضَاءٍ وَ فُصُولٍ... فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ يُجِيلُهَا وَ فِكَرٍ يَتَصَرَّفُ بِهَا وَ جَوَارِحَ يَخْتَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ يُقَلِّبُهَا وَ مَعْرِفَةٍ يَفْرُقُ بِهَا بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ الْأَذْوَاقِ

وَ الْمَشَامِّ وَ الْأَلْوَانِ وَ الْأَجْنَاسِ مَعْجُوناً بِطِينَةِ الْأَلْوَانِ الْمُخْتَلِفَةِ وَ الْأَشْبَاهِ الْمُؤتَلِفَةِ وَ الْأَضْدَادِ الْمُتَعَادِيَةِ وَ الْأَخْلاَطِ الْمُتَبَايِنَةِ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْبَلَّةِ وَ الْجُمُودِ...⁽¹⁾پس صورتى از آن پديد آورد با اندامهاى بايسته، و عضوهاى جدا و به يكديگر پيوسته،... تا به صورت انسانى گرديد،

داراى ذهنها، كه آن ذهنها را به كار گيرد، و انديشه‌اى كه تصرف را بپذيرد. با دست و پايىدر خدمت او واعضايى در اختيار و قدرت او، با دانشى كه بدان حق را از باطل جدا كردن داند، و مزه‌ها و بويها و رنگها و ديگر چيزها را شناختن تواند، آميخته با طبيعتهاى متضاد و سركش و آميزه‌هاى باهم ناخوش، گرم با سرد در آميخته و ترى بر خشكى ريخته».

نيز از امام على عليه‌السلام نقل شده كه فرمودند: «العرق دسّاس⁽²⁾ريشه‌هاى نسبى تأثيرگذارند».

اميرمؤمنان على عليه‌السلام خطاب به فرزندشان محمد بن حنفيه آن‌گاه كه در جنگ جمل تعلل كرد، فرمودند: «أدركك عرق من أمّك⁽³⁾ريشه نسبى مادرت تو را تحت تأثير قرار داد».

گروهى از دانشمندان بر تأثيرگذارى اين عامل تأكيد كرده‌اند و برخى از آنان نيز پا را فراتر گذاشته، معتقدند كه آدمى بخش عظيمى از صفات خويش را با وراثت دريافت مى‌كند، هرچند ممكن است بسيارى از آن صفات موروثى تحت تأثير جريان نيرومند عوامل تأثيرگذار ديگر و غلبه آنها بر عامل وراثت، به فعليت نرسند و بروز نكنند.

واقعيتى مى‌دانند كه تاريخ گذشته و زمان معاصر پر از نمونه‌هاى آن است. مثلاً، بنى‌هاشم، بخشنده، بردبار و شجاع بودند، حال آن‌كه بنى‌اميه خسيس، فرومايه و نيرنگ‌باز بودند.

البته روشن است كه تأثير قوم و قوميت، آداب، رسوم و عاداتى است كه محصول تربيتند و نه ريشه‌هاى نسبى، زيرا تربيت به عنوان يك عامل تأثيرگذار خارجى پيوسته مطرح بوده و هست، چندان كه اگر انسانى از قوميت [و نژاد يا فرهنگ‌هاى ]ديگرى در ميان قوم و قبيله‌اى زندگى كند، از آداب و رسوم آنان برخوردار شده، اما از صفات[ظاهرى و وراثتى] آنان بى‌بهره است.

در اين نظريه گروه‌هاى انسانى نيز در حكم قوميتها هستند، مانند سياه‌پوستان، سفيدپوستان و زردپوستان. برخى از دانشمندان علوم انسانى، انسانها را در اين سه گروه رده‌بندى كرده‌اند و برخى ديگر تعداد آنها را بيشتر مى‌دانند. به هر روى آنچه كه در بحث ما اهميت دارد آن است كه قائلين به اين نظريه معتقدند كه اين چارچوب‌ها همان‌گونه كه در كيفيات ظاهرى و بدن آدمى اثر دارند، در چگونگى باطن آنها نيز تأثير مى‌گذارند. گروهى باز هم پا را فراتر از اين گذاشته‌اند و گفته‌اند: ضريب هوشى نيز در گونه‌هاى فوق تفاوت مى‌كند، اما دليلى قطعى بر اين ادعا اقامه نشده است.

اما از نظر تركيب و تناسب چهره، طبيعى است كه هر گروهى خويش را زيباتر از ديگران مى‌داند، سياه‌پوست زيبايى را در سياه بودن مى‌بيند در حالى كه سفيدپوست سياهى را مصداق نازيبايى مى‌شمارد. حال آيا زشتى مانند زيبائى امرى حقيقى است، يا فى‌الجمله اعتبارى و يا واقعى؟ و آيا اين عادت است كه ذوق آدمى را مشخص مى‌كند؟ هر دو احتمال قابل بررسى و طرح است.

خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ...»⁽¹⁾«و شما را صورتگرى كرد، و صورتتان را نيكو آفريد».

نیز می فرماید: «فَتَبارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ»⁽²⁾«بزرگ است خدايى كه بهترين آفرينندگان است».

از اين آيات استفاده اطلاق نمى‌شود، بلكه بر سبيل «قضيه طبيعى» است و يا در مقام مقايسه آدمى با ساير موجودات. همچنين برخى فلاسفه معتقدند كه تك تك مخلوقات عالم در نهايت، زيبا آفريده شده‌اند و مجموعه جهان نيز به عنوان يك واحد، تحت تأثير اجزايش زيبا گرديده است. اينان مى‌گويند: حتى موجوداتى نظير رتيل و عقرب كه در نظر انسان از چندش‌آورترين و ترسناكترين و زشت‌ترين موجوداتند زيبايند، و قضاوت منفى ما انسانها درباره اين‌گونه موجودات بخاطر نگاه منفى ما به آنان است، در حالى كه قرآن كريم مى‌فرمايد: «...ما تَرى فِى خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ...»⁽¹⁾«در آفرينش [خداى] بخشايشگر هيچ‌گونه اختلاف [و تفاوتى ]نمى‌بينى».

همچنين بايد توجه داشت كه ميان دينى مانند اسلام كه ارتباطى تنگاتنگ با زندگى داشته و در همه زمينه‌ها راه وروش وتوصيه‌اى مشخص ارائه مى‌دهد، با دينى مانند مسيحيت كه چنين نيست تفاوت است.

مثلاً در صورتى كه در يك جامعه اسلامى مبتنى بر اصول، به روشها و مكاتب غير دينى عمل شود، دو حالت ممكن است رخ دهد: يكى اين‌كه اين دين از سطح جامعه برچيده

شود، تا آن مسلك ديگر بتواند فضايى براى تنفس پيدا كرده و در جامعه نفوذ كند و يا آن‌كه

در اثر تضاد ايجاد شده ميان اصول دينى و فرايند اجراى روشهاى پيشنهادى مسلك ديگر، دير يا زود آن مسلك شكست مى‌خورد و اگر بنا باشد كه پيش‌بينى كنيم، مى‌گوييم: به دليل آن‌كه اصول دين با ريشه‌هاى انسانى افراد متدين گره خورده و از سوى ديگر ميلياردها صفحه كتاب و نوشته، پيام اين دين را به همراه دارند، پس اين فرهنگ دينى در معرض سقوط و زوال نخواهد بود، و آنچه كه بايد منتظر سقوط باشد آن آيين ديگر است، و اتفاقاً سرّ برخورد توده‌هاى مسلمان با حاكمان خود و به انزوا كشانيدن و در نهايت سقوط آنها و شادى زايدالوصف مردم به‌خاطر سقوط آنهايى كه طاغوتشان مى‌نامند، همين مسأله باشد.

حضرت على عليه‌السلام درباره اسلام و والايى آن مى‌فرمايند: «...إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّكُمْ بِالاْءِسْلاَمِ وَ اسْتَخْلَصَكُمْ لَهُ وَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ اسْمُ سَلاَمَةٍ وَ جِمَاعُ كَرَامَةٍ اصْطَفَى اللَّهُ تَعَالَى مَنْهَجَهُ وَ بَيَّنَ حُجَجَهُ مِنْظَاهِرِ عِلْمٍ وَ بَاطِنِ حُكْمٍ لاَ تَفْنَى غَرَائِبُهُ وَ لاَ تَنْقَضِي عَجَائِبُهُ فِيهِ مَرَابِيعُ النِّعَمِ وَ مَصَابِيحُ الظُّلَمِ لاَ تُفْتَحُ الْخَيْرَاتُ إِلاَّ بِمَفَاتِيحِهِ وَ لاَ تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِمَصَابِيحِهِ قَدْ أَحْمَى حِمَاهُ وَ أَرْعَى مَرْعَاهُ فِيهِ شِفَاءُ الْمُسْتَشْفِي وَ كِفَايَةُ الْمُكْتَفِي⁽¹⁾همانا خداى تعالى شما را به اسلام مخصوص گردانيد، و براى اسلام برگزيد، چرا كه اسلام نامى از سلامت است، و فراهم دارنده هر كرامت است. راه روشن آن را خدا برگزيد، و حجتهاى آن را روشن گردانيد، از علمى كه هويداست، و حكمتهايى كه نهان و ناپيداست. غرايب آن نابود نشود، عجايب آن سپرى نگردد، كشتزار نعمت و چراغ‌هاى تاريكيها در آن است. درهاى خير جز به كليدهاى آن گشوده نگردد، و تاريكيها جز به چراغهاى آن زدوده نگردد، هركس بدو پناه برد حمايتش كرده و در رعايت خويش بگيرد، هر كه را شفا خواهد، درمان بخشد و خواهنده نيازمند را بى‌نياز گرداند.

«... فَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلاَمِ دَيْناً تَتَحَقَّقْ شِقْوَتُهُ وَ تَنْفَصِمْ عُرْوَتُهُ وَ تَعْظُمْ كَبْوَتُهُ وَ يَكُنْ مَآبُهُ إِلَى الْحُزْنِ الطَّوِيلِ وَ الْعَذَابِ الْوَبِيلِ⁽²⁾پس هركس كه جز اسلام دينى را پيروى كند به يقين

شقاوت‌زده است، و پيوند او با خدا بريده، و به سر در افتادن او سخت، پايان كارش اندوهى است دراز و عذابى دشوار و جانگداز».

«لاَ يَتْرُكُ النَّاسُ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ لاِسْتِصْلاَحِ دُنْيَاهُمْ إِلاَّ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ⁽¹⁾«مردم چيزى از كار دين را براى بهبود دنياى خود وا نگذارند جز آن‌كه خدا چيزى را كه زيانش از آن بيشتر است پيشاپيش آنان آرد».

منظور اين است كه علم دو بخش عملى و نظرى دارد و فرزند عالم آن بخش عملى را از پدر عالمش فرا مى‌گيرد و شايد شنيده باشيد كه مى‌گويند: «لا أدري نصف العلم؛ اعتراف به ندانستن خود نيمى از دانش است». منظور از اين ضرب‌المثل آن است كه دانش دو روى دارد. يك رويش آن است كه بدانى دانسته‌هايى دارى و روى ديگرش آن است كه بدانى به بسيارى از علوم نيز آگاهى ندارى. بخش اخير را در مقابل جهل مركب (آن كس كه نداند و نداند كه نداند)، جهل بسيط مى‌نامند، در روايتى آمده است كه رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «إنّ لقمان... كان كثير التفكر⁽²⁾لقمان بسيار مى‌انديشيد».

همان‌گونه كه در شأن ابوذر نيز از زبان مبارك امام صادق عليه‌السلامروايت شده است كه فرمودند: «كان أكثر عبادة أبى‌ذرّ رحمه‌الله التفكّر⁽³⁾بيشترين عبادت او تفكّر بود».

آشنايى با جهان اسباب و مسبّبات و نيز كشف ارتباط پديده‌ها با يكديگر، و راه‌هاى پيروزى و شكست به بركت فكر حاصل مى‌شوند. رابطه فكر و جوارح، مانند رابطۀ

فرمانده و فرمانبردار است و به همين دليل است كه فكر بر عمل فضيلت دارد، امام صادق عليه‌السلام در اين باب فرموده‌اند: «تفكر ساعة خير من عبادة سنة⁽¹⁾يك لحظه انديشه از يك سال عبادت برتر است».

و نيز پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «إنّما الأعمال بالنيّات⁽²⁾اعمال منحصراً در گرو نيّتهاست».

رمز سعادت سعادتمندان عمل صالحى بوده كه به دنبال تفكر صحيح انجام شده، و در مقابل، تفكر فاسدى كه عمل فاسد به دنبال آورده، اسباب شقاوت شقاوتمندان شده است. قرآن مكرر تأكيد مى‌كند كه عمل صالح به دنبال ايمان مى‌آيد، آن جا كه مى‌فرمايد: «إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ»⁽³⁾«مگر كسانى كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند».

بنابراين فكر، نيّت و عزم همان ايمان است كه عمل صالح را به دنبال خود دارد.

«قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِى إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ»⁽⁵⁾«قطعا براى شما سرمشق خوبى در [زندگى] ابراهيم و كسانى كه با او بودند وجود دارد».

حضرت على عليه‌السلام نيز در ضمن يكى از سخنان خود مى‌فرمايند: «فتأسّى متأسٍ بنبيّه... وإلا فلا يأمن الهلكة⁽⁶⁾[هر كه خواهان اسوه حسنه‌اى است ]به پيامبرش تأسى جويد و گرنه

از نابودى مصون نماند».

و شايد از اين رهگذر است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمى‌فرمايند: «من سنّ سنّةً حسنةً كان له أجرها و أجر من عمل بها و من سن سنةً سيئةً كان له وزرها و وزر من عمل بها⁽¹⁾هركس سنت نيكى پايه‌گذارى كند، اجر خويش را مى‌برد و] همچنين [اجر هر كسى كه بدان عمل كند، و هركس سنت ناپسندى پايه‌گذارى كند، گناه خويش را متحمل مى‌شود و] همچنين] گناه هركسى كه بدان عمل كند».

نمونه ديگرى از تأثير محيط طبيعى اين است كه در مناطق استوايى مزاجها گرم و در مناطق قطبى مردم سرد مزاجند. بيماريهاى مناطقى كه از محيط طبيعى متفاوتى برخوردارهستند نيز متفاوتند. تمدنها بيشتر در مناطق معتدل شكوفا شده‌اند و نه در مناطق استوايى يا قطبى، زيرا طبيعى است كه تنها شرايط مناسب مناطق معتدل فرصت تمدن‌آفرينى و پرداختن به تكميل و آرايش آن را به بشر مى‌دهد، نه شرايط نامناسب يخبندان و يا سوزان. ديگر اين‌كه درصد فراوانى از انبياء نيز در خاورميانه كه منطقه‌اى معتدل است مبعوث شده‌اند. برخى مفسران در تفسير اين سخن خداى متعال كه مى‌فرمايد: «بارَكْنا حَوْلَهُ...»⁽²⁾«گرداگردش را پر بركت ساخته‌ايم». گفته‌اند كه منظور از بركت وجود انبياست، زيرا در حديثى آمده است: «حجّ موسى ابن عمران و معه سبعون نبيّاً⁽³⁾هنگام حج، هفتاد پيامبر با موسى همراه بودند».

همچنين فعاليت و تحركى كه در بهار و پاييز مشاهده مى‌شود در تابستان و زمستان وجود ندارد. در روايتى از اميرمؤمنان على عليه‌السلامآمده است: «تَوَقَّوُا الْبَرْدَ فِي أَوَّلِهِ وَ تَلَقَّوْهُ فِي آخِرِهِ فَإِنَّهُ يَفْعَلُ فِي الْأَبْدَانِ كَفِعْلِهِ فِي الْأَشْجَارِ أَوَّلُهُ يُحْرِقُ وَ آخِرُهُ يُورِقُ⁽¹⁾در آغاز سرما خود را از آن محافظت كنيد، و در پايانش بدان روى نماييد كه سرما با تن‌ها همان مى‌كند كه با درختان، آغازش مى‌سوزاند و پايانش برگ مى‌روياند».

ديگر اين‌كه ساكنان سرزمينهاى قطبى خانه‌هاى خود را از قطعات بزرگ يخ و ساكنان نواحى جنگلى از چوب مى‌سازند، و بيابان‌نشينان در چادرهاى ساخته‌شده از پوست، پشم يا مو زندگى مى‌كنند. مردم با زندگى ابتدايى ساكن در كوه‌ها و جنگلها در غارها و روى درختان زندگى مى‌كنند و سكنه كرانه آبها خانه‌هايى از خشت، آجر و گل مى‌سازند كه تماماً تحت تأثير محيط طبيعى است.

از نظر خوراك، سكنه كناره دريا از ماهى و سكنه واحه‌ها و دشتها از گوشت گوسفندان و سكنه مناطق جنگلى و جنگل‌نشينان از گوشت شكار و ميوه‌هاى جنگلى تغذيه مى‌كردند و همين‌طور امروز نيز اهالى هر سرزمين خوراك غالب و مخصوص به خود را دارند.

از نظر ابزارسازى سكنه هر سرزمينى از مواد اوليه پيرامون و در دسترس خود براى ابزارسازى استفاده مى‌كنند، جنگل‌نشينان از چوب، كوه‌نشينان از سنگ و مردم متمدن ازمعادن و كانى‌ها. مركب سوارى مردم هر ناحيه نيز از برخى حيوانات همان ناحيه تأمين مى‌شود، مانند: بزهاى كوهى، الاغ، شتر، اسب و غيره. مقوله لباس نيز از اين قاعده مستثنى نيست و بر اساس مواد موجود در هر سرزمين از پوست حيوان، پنبه، پشم، برگ بزرگ و ضخيم درختان و غيره ساخته مى‌شده است.

در هر سرزمينى نيز داروهاى گياهى متفاوت از نقاط ديگر مى‌رويد كه تنها براى درمان بيماريهاى همان سرزمين مفيد است، و داروهاى سرزمينهاى ديگر نيز براى مردم آن سرزمين معمولاً كارآمد نيست.

دو غريزه عشق به زندگى و تحول‌طلبى موجب آن شده كه آدمى همواره به دنبال اسباب بقا و هر چيزى باشد كه برايش پيشرفت به ارمغان مى‌آورد. بدين منظور او تا توان دارد از موانع و خطرات دورى مى‌گزيند و به هر وسيله‌اى نيز چنگ مى‌زند تا او را در تحصيل غرضش يارى كند.

انباشت موانع و خطرات و نيز وسائل پيشرفت و تحول در جامعه، خود عاملى براى حركت انسان در دو جبهه شده است: كناره‌گيرى از تصادم با انبوه موانع و پيشروى به سوى رشد و ترقى، واين يعنى تأثيرگذارى و تأثيرپذيرى. چنين انسانى مانند كسى است كه در بيشه زندگى مى‌كند و براى بقا و برخوردارى بيشتر از حيات، هم از درندگان مى‌گريزد و هم براى زنده ماندن به جمع‌آورى ميوه‌هاى جنگلى روى مى‌آورد. روشن است كه اگر در جنگل، شير و ميوه‌اى نبود، نه فرارى در كار بود و نه تلاشى براى جمع‌آورى ثروت و امكان ادامه حيات. به همين ترتيب اگر در جامعه‌ها انبوه موانع و خطرات و وسائل پيشرفت در كار نبود، نه پرهيزى معنا داشت و نه حركتى براى پيشرفت.در پايان به دو نكته اشاره مى‌كنيم:

الف. نفى خودبينى و تعصب

خودبينى و تعصب‌هاى قومى و جغرافيايى تنها انسانهاى رشد نايافته را در خود اسير مى‌كنند. اين دو، عامل عقب‌ماندگى بشرند، خودپرستى فردى و تعصبهاى قومى و جغرافيايى ميان آدمى و مصالحش حائل مى‌شوند. فرض كنيد پزشكى بيمار شده و از تشخيص بيمارى خود عاجز است. او چه بايد بكند؟ آيا بايد به پزشك ديگرى مراجعه

كند، هرچند از مليّت و قوم ديگرى باشد؟ و يا آن كه تعصب ورزد و خود به درمان خويش بپردازد؟! روشن است كه بايد به پزشك كارآمد مراجعه كند. در ديگر موارد علمى و صنعتى نيز همين قاعده جارى است.

به عنوان نمونه قاضى نيز در قضاوت درباره متهمى كه از بستگان، مليت يا محل زندگى اوست چه قبل از آگاهى و وقوف بر واقعيت و چه بعد از اثبات عدم حقانيّت آن متهم با چنين دو راهى مواجه مى‌شود. دو راهى تعصب و عقل. در نحوه برخورد با علوم وارداتى و يا افراد خارجى كه در اصطلاح غير اسلامى به آنها «بيگانه» مى‌گويند نيز اين دو راه وجود دارد. در اين موارد اگر درهاى يك كشور بر روى آنها بسته شود، اين به خاطر پيروزى ديدگاه تعصب‌گراست. آرى، اگر خوف ضررى نيز در ميان باشد از درون خود آن انسانهاست نه از بيرون.

نمونه ديگر از اين نوع، فردپرستى و تماميت‌خواهى احزاب، سازمانها و گروه‌هاست، آنجا كه افراد غيرخودى را هرچند شايسته طرد مى‌كنند و تنها خويش را هرچند ناشايست مى‌ستايند.

به هر روى آيين اسلام در نفى ديدگاه خودبينى و تعصب‌گرايى، يعنى ديدگاهى كه در نهايت به زيان فرد و جامعه تمام مى‌شود، نصوص بسيارى دارد كه به گوشه‌اى از آنها در قرآن كريم و روايات اشاره مى‌كنيم. خداى سبحان مى‌فرمايد: «...و َلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ...»⁽¹⁾«و از اموال مردم چيزى نكاهيد».

«...وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّوَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ»⁽²⁾«و خصومت با جمعيتى كه شما را از [آمدن به] مسجدالحرام بازداشتند، نبايد شما را وادار به تعدى و تجاوز كند. و[همواره ]در راه نيكى و پرهيزگارى باهم يارى و مساعدت كنيد و] هرگز] در راه گناه و تعدى همكارى ننماييد».

نيز از زبان حضرت شعيب خطاب به قوم خويش مى‌فرمايد: «و يا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ

شِقاقِى أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ»⁽¹⁾«و اِى قوم من! دشمنى و مخالفت با من، سبب نشود كه شما به همان سرنوشتى كه قوم نوح يا قوم هود يا قوم صالح گرفتار شدند گرفتار شويد. و قوم لوط از شما چندان دور نيست».

و مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ للهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»⁽²⁾«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! همواره براى خدا قيام كنيد، [و] از روى عدالت گواهى دهيد، دشمنى با جمعيّتى، شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند. عدالت كنيد، كه به پرهيزگارى نزديكتر است و از [معصيت] خدا بپرهيزيد، كه خدا به آنچه انجام مى‌دهيد، آگاه است».

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ للهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً»⁽³⁾«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! قيام به عدالت كنيد، براى خدا شهادت دهيد، اگرچه [ اين گواهى] به زيان خود شما، يا پدر و مادر و نزديكان [شما] باشد، [چرا كه] اگر آنها غنى يا فقير باشند، خدا سزاوارتر است كه از آنها حمايت كند، بنابراين از هوا و هوس پيروى نكنيد، كه [از حق] منحرف خواهيد شد، و اگر حق را تحريف كنيد و يا [از اظهار آن] اعراض نماييد، قطعا خدا به آنچه انجام مى‌دهيد آگاه است».

«...إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقاكُمْ»⁽⁴⁾«ما شما را از مردى و زنى آفريديم و شما را تيره‌ها و قبيله‌ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، گرامى‌ترين شما نزد خدا با تقواترين شماست».«وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤدَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤلاً»⁽⁵⁾«از آنچه به آن آگاهى ندارى، پيروى مكن، چرا كه گوش و چشم و دل، همه در مورد آن پيروى [به باطل] مسؤلند».

اميرمؤمنان على عليه‌السلام خطاب به مالك و در سفارش به مداراى با مردم مى‌فرمايند:

«... فإنّهم صنفان، إمّا أخ لك في الدين، أو نظير لك في الخلق...⁽¹⁾زيرا رعيّت دو دسته‌اند: دسته‌اى برادر دينى تو اند، و دسته ديگر در آفرينش با تو همانندند».

و امام صادق از قول رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمى‌فرمايند: «ثلاث من حقائق الايمان: ... و إنصاف الناس من نفسك⁽²⁾نشانه حقيقت ايمان سه چيز است:... و به مردم درباره خود بر اساس انصاف حق دادن».

در شعرى منسوب به حضرت على عليه‌السلام آمده است:

فإن يكن لهم من أصلهم شرف *** يفاخرون به، فالطين و الماء⁽³⁾

«اگر در اصل‌و نسب آنها شرافتى هست/ كه بدان افتخار مى‌كنند، چيزى جز گل‌و آب نيست».

ب. زهدورزى در دنيا

زندگى آدمى در دنيا بايد زاهدانه باشد، البته نه به روش راهبان دنياگريز، بلكه به شيوه آنانى كه دنيا را فى نفسه فاقد ارزش مى‌دانند، چه رسد در مقام مقايسه آن با آخرت. ثمره چنين نگاهى آن است كه انسان هيچ‌گاه آبادى دنيايش را به قيمت فساد و تخريب آخرت خويش نمى‌خواهد، بلكه از دنيا پلى مى‌سازد براى نيل به آخرت. قرآن كريم و روايات اسلامى تعابير زيبا و دلنشينى در اين‌باره دارند كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

خداى متعال مى‌فرمايد: «وَ ابْتَغِ فِيما آتاكَ اللهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللهُ إِلَيْكَ...»⁽⁴⁾«و با آنچه خدا به تو داده، سراى آخرت را بطلب، و بهره‌ات را از دنيا فراموش مكن، و همان‌گونه كه خدا به تو نيكى كرده نيكى كن».

«...وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ * أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا...»⁽⁵⁾«و بعضى‌شان مى‌گويند: پروردگارا، به ما در دنيا نيكى عطا كن، و در

آخرت [نيز] نيكى مرحمت فرما، و ما را از عذاب آتش نگاه دار. آنها از كار [و دعاى] خود، نصيب و بهره‌اى دارند».

امام حسن عليه‌السلام مى‌فرمايند: «إعمل لدنياك كأنك تعيش أبدا، و اعمل لآخرتك كأنك تموت غدا⁽¹⁾چنان براى دنياى خويش كار كن كه گويى براى هميشه زنده خواهى بود و براى آخرتت آن‌سان بكوش كه گويى روز ديگر خواهى مرد».

حضرت على عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند: «... و لبئس المتجر أن ترى الدنيا لنفسك ثمناً، و ممّا لك عند اللّه عوضاً...⁽²⁾چه بد سودايى است كه دنيا را بهاى خود و عوض پاداشى كه نزد خدا دارى انگارى».

و مى‌فرمايند: «إقبالها خديعة، و إدبارها فجيعة⁽³⁾روى آوردنش (دنيا) نيرنگ است و پشت كردنش مصيبت‌بار».

همچنين فرمودند: «فلتكن الدنيا في أعينكم أصغر من حثالة القرظ، و قراظة الجلم⁽⁴⁾بايد كه دنيا در نظرتان از ريزه‌هاى قرظ (گونه‌اى درخت كه برگ آن در دباغى به كار مى‌رود) و آن خُرد و ريزها كه از دمِ قيچى مى‌ريزد بى‌مقدارتر باشد».

نيز مى‌فرمايند: «...دنياكم هذه أزهد عندي من عفطة عنز...⁽⁵⁾اين دنياى شما از رطوبتى كه از عطسه بز حاصل مى‌شود براى من بى‌ارزش‌تر است».

و فرمودند: «واللّه لدنياكم هذه أهون في عينى من عُراق خنزير في يد مجذوم⁽⁶⁾به خدا سوگند كه دنياى شما در چشم من بى‌ارج‌تر از پاره استخوان خوكى است كه در دست شخصى جذامى باشد».

مسأله يازدهم: تأثير متقابل محيط اجتماعى و محيط طبيعى

اشاره

محيط طبيعى و اجتماعى تأثيرى متقابل دارند. اين تأثير گاه اندك و گاه فراوان است و گاه يكى پس از ديگرى آغاز به تأثير گذارى مى‌كند، و گاه تأثير يكى بر ديگرى افزونى مى‌گيرد. هر زمان كه محيط اجتماعى از متغيرهاى فكرى، ابزارى و صنعتى بيشترى برخوردار باشد قدرت تأثير گذارى افزونترى بر محيط طبيعى دارد و در شرايط معكوس اين طبيعت است كه تأثير بيشترى مى‌گذارد.

آدمى، درختان جنگلها را مى‌برد. باتلاقها را مى‌خشكاند. مسير حركت رودها را تغيير مى‌دهد. كوه‌ها را از جاى مى‌كند. آنها را شكافته و در آنها جاده مى‌سازد. با زدن تونلها در دل كوه‌ها براى حركت اتومبيل‌ها و قطارها راه باز مى‌كند. دل زمين را مى‌كند تا در آن شهرها و اماكن مورد نيازش را برپا كند و يا معادنش را استخراج نمايد.

دماى هوا را در داخل فضاهايى كه مى‌سازد از گرمى به سردى و برعكس تغيير مى‌دهد. به باران زايى ابرها مى‌پردازد. با ابزارهاى سمعى، بصرى و ارتباطات، دور را نزديك مى‌كند. تيرگى شبهاى معمول و شبهاى قطبى را از بين مى‌برد و فضا را روشن مى‌كند. نيروى آبها و بادها را به منظور توليد الكتريسيته و چرخش كارگاه‌ها به خدمت مى‌گيرد. در زمينهاى دوردست، ناهموار و صعب‌العبور راه مى‌سازد. در عمق زمين نفوذ مى‌كند تا به لايه‌هاى مذاب برسد و از حرارت موجود در آن به منظور توليد الكتريسيته و نيرو و حركت استفاده كند، و حاصل سخن آن‌كه او اسباب آسايش و پيشرفت خود را از محيط طبيعى فراهم مى‌كند.

اينها جلوه‌هايى از تأثير محيط اجتماعى بر محيط طبيعى است.

از ديگر سو محيط طبيعى نيز در آدمى و اجتماعش تأثير مى‌گذارد، بدين‌گونه كه رنگ پوستش را تغيير مى‌دهد. احياناً باعث مجعد شدن مويش يا انقباض پوستش يا كوچكى سوراخهاى بينيش مى‌گردد. مورد اخير در مورد كسانى صادق است كه در مناطقى با سرمايى گزنده زندگى مى‌كنند. ساكنان اين‌گونه سرزمينها داراى بينى‌هايى با سوراخهاى كوچك مى‌شوند تا انتقال سريع هواى سرد از راه بينى به ريه كه باعث انواع بيماريها مى‌گردد مهار شود. بعضاً باعث تيزهوشى آدمى در سرزمينهاى گرم يا فراوانى كودنى در سرزمينهاى سردسير مى‌گردد. باعث تعادل مزاج او و يا خروجش از حالت تعادل مى‌شود.

گرمى زياد آب و هوا باعث تسريع روند رشد و بلوغ زودرس مى‌گردد و يا به خاطر قرار گرفتن آدمى در محيطهاى معتدل، بلوغش به تأخير مى‌افتد. مناطق حاره‌اى پيرى زودرس در پى دارد و در مناطق سردسير پيرى به تأخير مى‌افتد. غذاها و آبهاى گوناگون مناطق مختلف گاه براى انسان سلامت و گاه براى وى بيمارى به ارمغان مى‌آورند. طبيعت گاه رام مى‌گردد و مجال تمدن‌سازى به انسان مى‌دهد، و گاه سرسختى كرده و تمدن‌سازى را برايش دشوار مى‌كند. هرچند ميان سهل يا سخت‌گيرى طبيعت از سويى و اقدام به تمدن‌سازى يا ترك آن از سوى ديگر تلازمى برقرار نيست، همان‌گونه كه برخوردارى اقوام گوناگون از يك محيط طبيعى الزاماً خصوصياتى يكسان براى همگى آنها به بار نمى‌آورد.

مثلاً در محيط طبيعى كشور نروژ دو قوم زندگى مى‌كنند كه مردم يكى از آن دو قوم قدى بلند دارند و ديگرى از رنگى روشن‌تر برخوردارند. بنى‌هاشم و بنى‌اميه نيز هر دو در محيط طبيعى مكه مكرمه مى‌زيستند لكن اين تنها بنى‌هاشم بود كه خصوصيات اخلاقى نيكى مانند عدالت خواهى، كَرَم، رك‌گويى، صفا و روحيه خدمت‌گذارى داشت و بنى‌اميه در تمامى نقاط مذكور داراى خلقيّاتى معكوس بود.

در جنوب غربى امريكا دو گروه سرخ‌پوست به نام «هوبى» و «ناواهو» زندگى مى‌كنند كه با وجود يكسانى آب‌و هوا، شرايط اقليمى، محيط‌زيست و مزاج، زندگى متفاوت دارند. قوم هوبى كشاورزى مى‌كنند و در ساختمان‌سازى، سازه‌هايى با

چند طبقه مى‌سازند، لكن قوم ناواهو گله‌دارى كرده و در ساختمان‌سازى تنها سازه‌هاى يك طبقه مى‌سازند.

آرى، غالباً يكسانى شرايط آب و هوايى سبب مى‌شود كه ساكنان آن در غالب امور بهيكديگر شبيه شوند و به طور يكسان از مواهب آن محيط طبيعى واحد بهره‌مند شوند.

زندگى متفاوت فرزندان و والدين

تلازمى بين كيفيت و شيوه زندگى والدين و فرزندان وجود ندارد، هرچند فضا و شرايط آب و هوايى حياتشان يكسان باشد. در موارد بسيارى با تغيير فرهنگ يا الگوهاى جامعه، كيفيت زندگى دو نسل با يكديگر متفاوت مى‌شود و يا حتى بخشهايى از يك نسل بر اثر اين تغييرات دگرگونه مى‌شوند.

به استناد تاريخ، اعراب در دوره جاهليت در شرايط فلاكت‌بارى به سر مى‌برده‌اند. آب آلوده مى‌خوردند، و از خوردن پوست قطعه قطعه شده حيوانات و نيز برگ درختان صرف نظر نمى‌كردند.

جهل، صبغه عمومى آنها بود و زنده به گور كردن دختران نزدشان افتخار، و جنگ و غارت اموال ديگران و شكستن حريم و ريختن آبروى يكديگر عادت هميشگى آنها بود. چوب و سنگ مى‌پرستيدند و بدان فخر مى‌نمودند و شرب خمر مدام، زنا و انحرافات جنسى ميان آنها رايج بود. ليكن به ناگاه همين قوم به بركت اسلام از تمامى زشتيهاى فوق جدا و به تمامى نيكيهاى مقابل آنها آراسته شد، تا آنجا كه قرآن در وصف آنها مى‌فرمايد: «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ...»⁽¹⁾«شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم بپا خواسته‌ايد».

«...جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ...»⁽²⁾«شما را امتى ميانه[رو ]قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد».

اينان از زياده‌روى يا كوتاهى در شؤن حيات دورى گزيدند و پرچمدار دانش، هدايت، فضيلت و تقوا براى شرق و غرب عالم شدند.

اميرمؤمنان عليه‌السلام چه زيبا حيات عرب را قبل و بعد از ظهور اسلام بيان مى‌كنند: «إِنَّ اللهَ بَعَثَ مُحَمَّداً نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ، وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ، وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ العَرَبِ عَلَى شَرِّ دِين، وَ فِي شَرِّ دَار، مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجارَة خُشْن، وَ حَيَّات صُمٍّ، تشْرَبُونَ الكَدِرَ، وَ تَأْكُلُونَ الجَشِبَ، وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ، وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ، الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ، وَالْأثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ⁽¹⁾«همانا خدا محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رابرانگيخت، تا مردم را هشدار دهد و فرمان خدا را با امانتدارى چنان كه بايد رساند، آن هنگام كه شما اى مردم عرب، بدترين آيين را برگزيده و در بدترين سراى خزيده بوديد، منزلگاهتان سنگستانهاى نا هموار، همنشينتان مارهاى زهردار، آبتان تيره و ناگوار، خوراكتان گلوآزار، خون يكديگر را مى‌ريختيد و از خويشاوند بريده و گريزان بوديد. بتها در بينتان برپا بود و پاى تا سر آلوده به خطا و گناه بوديد».

«إنَّ اللهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً، وَ لاَ يَدَّعِي نُبُوَّةً، فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ، وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ، فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ، وَ اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ⁽²⁾خدا محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را زمانى برانگيخت كه از عرب كسى خواندن نمى‌دانست، و كسى از آنان دعوى پيامبرى نكرده بود. محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مردم را به راهى كه بايست گسيل داشت، و در جايگاهى كه بايد جاى‌شان داد، و به رستگارى رساند، تا آنكه كارشان استوار و جمعيتشان پايدار گرديد».

«وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، ابْتَعَثَهُ وَ النَّاسُ يَضْرِبُونَ فِي غَمْرَةٍ، وَ يَمُوجُونُ فِي حَيْرَةٍ، قَدْ قَادَتْهُمْ أَزِمَّةُ الْحَيْنِ، وَ اسْتَغْلَقَتْ عَلَى أَفْئِدَتِهِمْ أَقْفَالُ الرَّيْنِ⁽³⁾و گواهى مى‌دهم كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبنده او و فرستاده اوست. او را برانگيخت در حالى كه مردم در گرداب نادانى شناور و در لجِّه سرگردانى گاه زير و گاه زبر بودند. هلاكت، آنان را مهار كرده و بر دلهاشان قفل گمراهى نهاده شده بود».

«... فَالْأَحْوَالُ مُضْطَرِبَةٌ وَ الْأَيْدِي مُخْتَلِفَةٌ وَ الْكَثْرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ، فِي بَلاَءِ أَزْلٍ و أَطْبَاقِ جَهْلٍ! مِنْ بَنَاتٍ مَوْءُودَةٍ وَ أَصْنَامٍ مَعْبُودَةٍ وَ أَرْحَامٍ مَقْطُوعَةٍ وَ غَارَاتٍ مَشْنُونَةٍ⁽⁴⁾حالتها ناپايدار، دستها به خلاف هم در كار، جمعيت پراكنده، در بلاى سخت و تيه نادانى دست و پا زننده، از زنده به گور كردن دختران و پرستيدن بتان و بريدن پيوند خويشان ابايى نداشتند و بر يكديگر

شبيخون مى‌زدند».

«أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلاَدُ بَعْدَ الضَّلاَلَةِ الْمُظْلِمَةِ، وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ، وَ الْجَفْوَةِ الْجَافِيَةِ، وَ النَّاسُ يَسْتَحِلُّونَ الْحَرِيمَ، وَ يَسْتَذِلُّونَ الْحَكِيمَ، يَحْيَوْنَ عَلَى فَتْرَةٍ، وَ يَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةٍِ!⁽¹⁾سرزمين‌ها به نور هدايت او روشن گشت، از آن پس كه در گمراهى تيره بود و نادانى بر همه جا چيره، و درشتخويىو ستمكارى را همگان پذيرفته بودند، مردم حلال را حرام مى‌شمردند و خردمند را خوار مى‌گرفتند. مى‌زيستند بى‌داشتن پيامبر، مى‌مردند خدا ناشناس و بى‌ايمان».

«فَانْظُرُوا إِلَى مَواقع نِعَمِ اللهِ عَلَيْهِمْ حِينَ بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولا، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طَاعَتَهُمْ، وَ جَمَعَ عَلَى دَعْوَتِهِ أُلْفَتَهُمْ، كَيْفَ نَشَرَتِ النِّعْمَةُ عَلَيْهِمْ جَنَاحَ كَرَامَتِهَا، وَ أَسَالَتْ لَهُمْ جَدَاوِلَ نَعِيمِهَا، وَ الْتَفَّتِ الْمِلَّةُ بِهِمْ فِي عَوَائِدِ بَرَكَتِهَا، فَأَصْبَحُوا فِي نِعْمَتِهَا غَرِقِينَ، وَ فِي خُضْرَةِ عَيْشِهَا فَاكِهِينَ، قَدْ تَرَبَّعَتِ الْأُمُورُ بِهِمْ، فِي ظِلِّ سُلْطَانٍ قَاهِرٍ، وَ آوَتْهُمُ الْحَالُ إِلَى كَنَفِ عِزٍّ غَالِبٍ، وَ تَعَطَّفَتِ الْأُمُورُ عَلَيْهِمْ فِي ذُرَى مُلْكٍ ثَابِتٍ، فَهُمْ حُكَّامٌ عَلَى الْعَالَمِينَ، وَ مُلُوكٌ فِي أَطْرَافِ الْأَرَضِينَ، يَمْلِكُونَ الْأُمُورَ عَلَى مَنْ كَانَ يَمْلِكُهَا عَلَيْهِمْ، وَ يُمْضُونَ الاَْحْكَامَ فِيمَنْ كَانَ يُمْضِيهَا فِيهِمْ! لاَ تُغْمَزُ لَهُمْ قَنَاةٌ، وَ لاَ تُقْرَعُ لَهُمْ صَفَاةٌ⁽²⁾پس بنگريد كه نعمتهاى خدا چگونه بر آنها فروريخت، وقتى پيامبرى به سوى‌شان برانگيخت. آنها را به اطاعت خدا در آورد و با خواندنشان به سوى او با يكديگر سزاوارشان كرد، و چسان نعمت، شهپرش را بر سرشان گسترد و جويبارهايى از آسايش و رفاه برايشان روان كرد، و اسلام، با بركتهاى خود آنان را فراهم فرمود، پس در نعمت شريعت غرقه شدند، و لذت زندگى خرّم و فراخ آن را چشيدند. زندگى‌شان به سامان، در سايه دولت قويشان، و نيكويى حال آنان را به عزّتى رساند ارجمند، و كارهاشان استوار و دولتشان نيرومند گرديد چنانكه حاكم شدند بر جهانيان، و پادشاهان زمين در اين كرانه و آن كران، كار كسانى را به دست گرفتند كه پيش‌تر بر آنان حكومت نمودند، و بر كسانى فرمان راندند كه پيش از اين فرمانبر آنها بودند. نه كسى را توان بود تيرشان زند و نه سنگ به سوى‌شان افكند».

نيروى جامعه آدمى را از آسيبهاى طبيعى دور مى‌كند

جامعه هرچه توانمندتر شود افراد آن از آفات طبيعى نظير سرما و گرما، آفتاب سوزنده، تاريكى ركودزا، موانع طبيعى و صدمات حيوانات موذى و مضر امنيت بيشترى مى‌يابند و هرچه جامعه به سوى ضعف رود عكس اين مسأله روى خواهد داد. از اين مهمتر اين‌كه آدمى در سايه تمدن اجتماعى از عمرى بيشتر، فرزندانى افزونتر، بدنى سالمتر و زيباتر و روحى آرام‌تر برخوردار مى‌شود، و علاوه بر آن درگيرى‌ها و جنگها و هرج و مرج و ناآرامى نيز از ساحت زندگى او دورتر مى‌شوند، و البته در شرايط معكوس، عكس حالاتفوق روى مى‌دهند، قرآن كريم مى‌فرمايد: «سَلامٌ هِى حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ»⁽¹⁾«شبى است سرشار از سلامت [و بركت و رحمت] تا طلوع سپيده».

بر اساس اين آيه همه مقدراتى كه خداى سبحان در شب قدر نازل مى‌كند براى يك سال انسانها و از نوع سلامت، بركت و رحمت است و تغيير ماهيت آن از سلامت و بركت و رحمت در اثر زشت‌كارى‌هاى آدمى است. طغيان آب دريا، قحطى ناشى از كم‌بارانى، بيمارى، مرگ زودرس، ناقص‌الخلقه شدن نوزادان، زلزله‌ها و صاعقه‌هاى نابودگر را مى‌توان از جمله پيامدهاى زشت‌كاريهاى آدمى دانست، چرا آدميان با همكارى هم سدسازى نمى‌كنند؟ چرا اقدام به حفر چاه‌هاى عميق و قناتها نمى‌كنند تا رزق خود را تنها محدود به آب باران نبينند؟ چرا آدميان از سلامت فردى خود مراقبت نمى‌كنند؟ چرا از محيط‌زيست خود محافظت نمى‌كنند تا آلوده نشود و تحت تأثير آن دچار بيمارى نشوند؟ غالب مرگ و ميرها در اثر سوء فعل خود بشر است لذا در روايتى مى‌خوانيم: «أكثر أهل المقابر من التخمة؛ غالب اهل قبور كشتگان پرخورى‌اند».

چرا بشر مراقبت نمى‌كند تا نوزادان ناقص‌الخلقه متولد نشوند؟ چرا براى پيش‌بينى قبلى زلزله‌ها به منظور كاستن از تلفات و خسارات دست به ابتكار و اختراع دستگاه‌هاى لازمه نمى‌زند؟ چرا دستگاه‌هايى اختراع نمى‌كند تا با انتقال نيروى الكتريسيته به زمين، زيانهاى حاصل از صاعقه‌ها از آن دفع شوند؟ بنابراين آدمى مى‌تواند جسم و جانش را در

برابر خطرات تجهيز و تقويت كند و از اين راه از تأثير عوامل طبيعى جلوگيرى كند، همان‌گونه كه مى‌تواند با زدن لگام علم بر دهان طبيعت از طغيان‌گرى و سركشى آن جلوگيرى كند، چرا كه خداى متعال جهان را مسخر آدمى قرار داده نه بالعكس، خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ»⁽¹⁾«و اگر اهل شهرها و آباديها، ايمان مى‌آوردند و تقوا پيشه مى‌كردند، بركات آسمان و زمين را بر آنها مى‌گشوديم، ولى [ آنها حق را] تكذيب كردند، ما هم آنان را به كيفر اعمالشان مجازات كرديم».

افزون بر اينها، اسباب غيبى است كه وراى ماده است و در روند حوادث تأثيرگذارند.

مسأله دوازدهم: بنيانهاى پيشرفت جوامع

اشاره

خداى متعال انسان را از ابتدا انسان آفريده است و اين موضوع مورد اعتراف اديان گوناگون است. خداى متعال آدمى را به پنج امر مجهز كرده است كه عبارتند از:

اما نظريه‌پردازى مفصل ماديون مبنى بر اين‌كه نياى اوليه انسان، حيوان بوده، در برابر دلايل پيش‌گفته اعتبار خود را از دست داده است.

آدمى در سايه قواى فوق امكان مى‌يابد تا نردبان ترقى را به تدريج بپيمايد.

سه امتياز نخست، دانش انبوه و فرهنگى گسترده و عميق را در ارتباط با خود و پيرامونش براى انسان به ارمغان مى‌آورد، زيرا:

برخوردار هستند. اين همه يك سوى قضيه است.

حاج ملا هادى سبزوارى در اين‌باره مى‌گويد:

كون المراتب في الاشتداد *** أنواعاً استنار للمراد

«مراتب در اشتداد گوناگون است كه مراد را روشن مى‌كند».

اگر اين‌گونه تعبير كرديم كه گل به چهار پديده فوق تبديل مى‌شود اين بدان علت است كه اين چهار پديده مؤفه‌هاى پيدايش اشياء هستند. پس هر چيزى در تجزيه خود، به آنها - كه حالات سابقه محسوب مى‌شوند - باز مى‌گردد. از اين رهگذر است كه فلاسفه، جهان ماده را عالم كون و فساد مى‌نامند، زيرا مثلاً بذر يك گل دستگاهى است كه در آن نيرويى وجود دارد كه مى‌تواند از هر يك از عناصر فوق به مقدار خاص مورد نياز به درون خود جذب كند و سپس آنها را درهم آميخته و از نظر رنگ، حجم، عطر، چگونگى و غير آن، تركيب و صورت مورد نياز آن گل را به وجود بياورد. آن‌گاه پس از پايان يافتن نيروى آن دستگاه، آن مجموعه رو به تحليل مى‌رود و در نهايت به همان چيزهايى تبديل مى‌شود كه از آنها تركيب يافته است. يعنى خاك، آب، انرژى و هوا.

البته نه تنها حيوان، گياه و انسان چنين روندى را طى مى‌كنند، بلكه طبق يافته‌هاى دانش هسته‌اى، اجسام بى‌جان نيز دائماً در حركتند، امام صادق عليه‌السلام در اين‌باره به يكى از اصحاب خويش فرموده‌اند: «إنّ الآجرة التي يراها الرائي جامدة ساكنة هي في حركة دائمة⁽¹⁾به يقين آجرى كه بيننده آن را ساكن و بى‌حركت مى‌بيند در حال حركتى دائمى است».

اين چنين نيز مى‌توان گفت كه در جهان ميلياردها عنصر وجود دارد كه تمامى آنها در آن پراكنده‌اند. دستگاه‌هاى ريزى كه در آن ذرّات جهان قرار دارند، مايحتاج مناسب

خود را از ميان آن ميلياردها عنصر جذب و رشد مى‌كنند. مثلاً: بذر گل دستگاه يا دستگاه‌هايى است كه مايحتاج خود را به ميزان لازم از ميان اجزاى طبيعت براى بو، رنگ، طعم و غيره، مناسب خويش يعنى مطابق با آن تركيبى كه حق تعالى براى آن دستگاه قرار داده استجذب مى‌كند تا آن گل موجود شود و بعد به بلوغ نهايى خود برسد، آن‌گاه آن دستگاه از حركت باز مى‌ايستد و در اين زمان است كه آن گل رو به تجزيه مى‌رود و تمام عناصرش به محيط طبيعى باز مى‌گردد تا براى جذب توسط دستگاه ديگرى در يك فرصت مناسب ديگر و تشكيل يك گل جديد آماده گردد و داستان به همين‌گونه تكرار مى‌شود.

علم و فرهنگ در جوامعى انسانى با تصور و تصديق او نسبت به مجموعه‌هاى چهارگانه حقايق فوق حاصل مى‌شود. بسيار اتفاق افتاده كه ميليونها سال گذشته تا قانونى از قوانين موجود در جهان براى انسان مكشوف شده است، و اين تأخير طولانى به قانون بودن آن و تأثيرش در عالم آسيبى نزده و نخواهد زد. آدمى آن‌گاه كه با واقعيتى برخورد و اصطكاك پيدا مى‌كند و راه خلاصى از آن نمى‌يابد، اوست كه دچار خسارت مى‌شود و اين خسارت آن‌گاه دامانش را رها مى‌كند كه او با گذشت زمان و رشد فكرى و عملى، قانون حاكم بر آن واقعيت را كشف كند، آن را به استخدام خود در آورد و از جبر آن

رها شود.

مثلاً در مقوله قدرت، قانونى وجود دارد كه مى‌گويد: هر نظم سياسى و حاكميتى كه با استفاده از اهرم زور حاصل شده باشد دوام نخواهد يافت و در مقابل، با اعمال مديريت مبتنى بر منطق و انصاف، نظم اجتماعى و سياسى استمرار و بقا مى‌يابد. هيچ يك از حكومتهاى ديكتاتورى بدين قانون واقف نشده‌اند و لذا سر در گم شده و به بيراهه رفته ودر تعامل با مردم خويش در تناقضى قرار مى‌گيرند كه به مبارزه و سركوب ملتها و در نهايت سرنگونى رژيمها منجر مى‌شود.

در مقوله اجراى برنامه‌هاى اجتماعى نيز قانونى وجود دارد بدين مضمون كه مى‌گويد: اگر برنامه‌هاى اجتماعى با اعتقادات مردم جامعه همخوان نباشد ميانشان درگيرى و اصطكاك ايجاد مى‌شود و سرانجام به پيروزى آن اعتقادات و سنتها و توقف اجراى آن برنامه‌ها خواهد كشيد. اين قانون پس از تجارب فراوان و شكست بسيارى از قوانينى به دست آمده كه در تقابل با اعتقادات مردم جامعه وضع شده بوده‌اند.

در مقوله اقتصاد نيز قانونى وجود دارد كه حل مشكلات و جرائم اقتصادى از طريق مجازات مجرمان را بى‌فايده مى‌داند و يا قانونى كه مى‌گويد: نظام اقتصادى با ثبات محتاج سياستى متمركز و در گرو آن است، و قانون سوم مى‌گويد: چون برنامه اقتصادى در تقابل با قانون قرار مى‌گيرد، در نهايت يكى از آن دو باقى خواهد ماند، و ديگرى شكست خواهد خورد. اين قوانين و امثال اينها در متن هستى وجود دارد، ولى دستيابى بدانها جز با رنجها و كسب تجارب و شكستها و تعديلها حاصل نشده است.

قانون نخست اقتصادى كه بيان شد مى‌گويد: اگر بازرگانى ورشكسته شد، براى حل اين مشكل كافى است كه او از صحنه فعاليت اقتصادى كنار برود. لكن برخى نظامها تلاش مى‌كنند تا چنين مشكلى را با اعمال مجازاتها حل كنند. در حالى‌كه اصولاً چنين كارى هيچ لزومى ندارد، چه اين‌كه خروج از ميادين فعاليتهاى اقتصادى راه حل عادلانه‌اى است. پس چه نيازى به يك اقدام زايد مانند مجازات وجود دارد؟!

در توضيح قانون دوم بايد گفت: ثروت براى تحرك، رشد و افزايش خود نيازمند حمايت است و چنين حمايتى تنها با وجود يك سياست متمركز فراهم مى‌شود، در غير

اين صورت ثروت در معرض غارت قرار مى‌گيرد و يا با موانع بزرگى در مقابل حركت خود مواجه مى‌شود، و بر اساس خوشبينانه‌ترين ارزيابى‌ها به سكون و ركود خواهد رسيد چون اصولاً ثروت ترسو است.

قانون سوم مى‌گويد: گاه برنامه‌هاى اقتصادى، آزاديهاى برآمده از قانون اساسى يك كشور را كه براى مردم به رسميت شناخته شده است، از آنها سلب مى‌كند. در صورتى كهچنين اتفاقى بيفتد به ناچار يكى ديگرى را شكست داده، از ميدان به در خواهد كرد.

قوانين پنج‌گانه‌اى كه از باب مثال ذكر شد در كنار ميليونها قانون ديگر و به اضافه مجموعه حقايقى كه از آنها نام برديم، مجموعه دانش بشر را تشكيل مى‌دهند. البته همه اينها در چارچوب شناخت محدود و اجمالى ما است، وچه بسا حقايقى كه ما حتى آگاهى اجمالى نيز بدانها نداريم و حتى نمى‌توانيم به اختصار نيز بدان‌ها اشاره كنيم.

جامعه، دانش و فرهنگى را كه يا از نياكانش بصورت گفتار و نوشتار به ارث برده و يا خود پديد آورده، به عنوان ثروتى عظيم و انباشته دارد. اين دارايى، يعنى اين فرهنگ كلى، به ضميمه امكاناتى كه محيط طبيعى در اختيار آن جامعه قرار مى‌دهد و عوامل ده‌گانه تأثير گذار بر جامعه كه به آنها اشاره شد بزرگترين نقش و اثر را براى به حركت درآوردن جامعه به سوى ترقى و پيشرفت ايفا مى‌كنند.

جامعه، مفهومى كلى و متمايز از آحاد خويش دارد

جامعه هرچند از حيث كمّى متشكل از افراد انسانى است، لكن خود پديده مستقلى از اجتماع افراد نيز هست.

با تولد يا مرگ يك فرد انسانى، جامعه از حيث كمّى افزايش يا كاهش مى‌يابد، ولى از حيث كيفى دچار افت و خيزى نمى‌شود. لذا جامعه به عنوان يك مفهوم كلى، مستقل و متمايز از افراد خويش مطرح است. پس درباره جامعه مى‌توان گفت:

ماهوى ندارد.

از اين‌روست كه برخى فلاسفه، جامعه را داراى روحى مستقل دانسته‌اند و در اين ميان افلاطون دست به تعريف فرد و جامعه در هفت بند زده كه بدين شرح است:

الف. انسان موجودى داراى جسم و روح است و براى بقاى او بايد ملزومات زندگى مانند خوراك، آب، پوشاك، مسكن و ساير موارد مورد نياز را در اختيارش گذاشت.ب. جامعه نيز مانند آدمى از جسم و روح برخوردار است و براى استمرار حيات آن بايد ما يحتاج آسايشش را فراهم كرد تا در سايه آن بقا يابد.

ج. جامعه و انسان موجوداتى زنده‌اند و لذا به دنبال بقا و دوامند، ليكن بقاى هر كدام نحوه خاصى دارد.

د. افراد انسانى با شاكله اجتماعى‌شان، قابليت بقا مى‌يابند، و تقسيم كار، سبب بقا و تكامل او مى‌شود.

ه . آدمى بالذات اجتماعى است و به مدد فرهنگ مشترك با سايرين ارتباط برقرار كرده و شروع به همكارى مى‌كند و فرهنگ نيز تعبيرى ديگر از «تفكر اجتماعى» است.

و. آدمى در سايه نظام اجتماعى زيست مى‌كند و به ناچار بايد نظم و انتظامى مشخص بر چارچوب حيات اجتماعيش حاكم باشد.

ز. نظم اجتماعى به معنى وجود روابطى است كه جامعه را استحكام مى‌بخشد و در عين حال از خصلت قابل فهم بودن برخوردار است».

اين سخن افلاطون كه هرچند بخشى از بندهايش بى‌نقص است، ليكن بندهاى آخر آن متضمن مسائلى است كه جاى نقد و بحث دارد، چرا كه جوامع بشرى روح خاص خود را دارد و مقتضاى آن در حقيقت چيزى است كه مجموعه جامعه، خواهان آن است، زيرا

جامعه موجب پديد آمدن روابط تازه‌اى مى‌گردد.

مثلاً: از انسان به تنهايى دروغ، ضرب و شتم، مددخواهى، نفاق، ازدواج، اندوه ناشى از فقدان دوستان و امثال اينها سر نمى‌زند، بلكه به مجرد آن‌كه دو انسان در يك محل اجتماع مى‌كنند امكان حدوث تمام مفاهيم فوق ميانشان مصداق مى‌يابد. آيا اين مى‌تواند بدان معنى باشد كه با اجتماع دو شخص علاوه بر روح فردى هر يك از آن دو، روحى بنام روح جمعى نيز بوجود مى‌آيد؟

وانگهى طولانى‌تر بودن عمر جامعه نسبت به عمر افراد آن و نيز فشار و تأثيرگذارى آن بر افراد، بدين معنا است كه قبل از تك تك افراد وجود داشته و نيز پس از تك تك افراد، افرادى ديگر عيناً يا جايگزين آنان وجود خواهند داشت.

همچنين اگر جامعه از فرد تقاضايى داشته باشد، او مجبور به انجام و امتثال آن است،چرا كه او مى‌خواهد در آن اجتماع و در كنار ساير افراد زندگى كند و مى‌داند كه در اثر عدم تمكين، و هماهنگ نشدن با آنان تحقير خواهد شد. مضافاً بر اين‌كه در چنين وضعيتى خواسته‌هايش برآورده نخواهد شد، و در نتيجه زندگى بر او تنگ خواهد گرديد. اين يعنى مراعات قاعده اهم و مهم كه در نهاد هر انسانى وجود دارد و بر مبناى آن از مهم دست مى‌كشد و به اهم مى‌پردازد. از اين‌رو، اكثريت قريب به اتفاق حكماى پس از افلاطون در عين حالى‌كه برخى از بندهاى نظريه او را پذيرفته و به صحتش اعتراف كرده‌اند، اما نظر او را پيرامون روح جمعى نپذيرفته‌اند.

در اين ميان، برخى دانشمندان بند ديگرى نيز به هفت بند سابق افزوده‌اند كه در آن آمده است:

جامعه، بر ضد ظلم و ظالم دعوت و فراخوان دارد و هم از اين‌روست كه عده‌اى در برابر حاكم ستمگر ايستادگى مى‌كنند، هرچند ايستادگى‌شان به قيمت جان، مال، موقعيت اجتماعى و ديگر امتيازاتشان تمام شود.

در پايان اين مسأله را لازم به ذكر مى‌دانم كه براى شناخت جامعه بايد خود آن را فارغ

از تأثير مزاجهاى فردى، محيط طبيعى و محيطهاى قراردادى و جغرافيايى سياسى مورد ملاحظه و بررسى قرار دهيم تا قوانينش را دريابيم، البته منكر تأثيرگذارى مثبت آنها در شناخت اجتماعات انسانى نيستيم، لكن بايد توجه داشت كه جوامع انسانى علاوه بر آنها قوانين خاص به خود را داشته و شناختشان جز با شناخت موارد فوق به اضافه قوانين خاص حاكم بر جامعه ميسر نمى‌شود، و مجموع آنچه بيان شد، منجر به شناخت آن قوانين مى‌شوند.

مسأله سيزدهم: فرهنگ

اشاره

در جوامع انسانى دو گونه فرهنگ به شكل متداخل وجود دارد: عمومى و اجتماعى.

فرهنگ عمومى به جامعه رنگى خاص مى‌بخشد و آن جامعه را - خواه افقى، خواه عمودى - از ديگر جوامع متمايز مى‌كند. اگرچه دين يا تفكرى خاص و واحد بر همگى آن جوامع حاكم باشد. مثلاً جامعه عربى معاصر در مقايسه با جامعه فارسى‌زبان و هندى هم‌كيش خويش چهره‌اى متفاوت دارد. همچنين با جامعه عربى يك سده پيش نيز تفاوت مى‌كند. هر جامعه به معناى عام در درون خود متضمن گروه‌هايى طبيعى، مانند قبايل و گروه‌هاى ساخته ذهن و انديشه فرد، مانند احزاب است. هر يك از اين گروه‌ها فرهنگى بخصوص را در محدوده خود بوجود مى‌آورند، اما ميان اين خرده‌فرهنگها تفاوتى پردامنه همانند آنچه ميان فرهنگهاى عمومى وجود دارد، نيست. از مجموع اين خرده‌فرهنگها، فرهنگ عمومى جامعه پديد مى‌آيد. بعيد نيست كه آيه ذيل اشاره به اين مقوله داشته باشد كه مى‌فرمايد: «صِبْغَةَ اللهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً...»⁽¹⁾«رنگ خدايى و چه رنگى از رنگ خدايى بهتر است».

فرهنگ اجتماعى تلفيقى از دين، دانش، اخلاق، آداب، عادات، رسوم و امثال

اينهاست مثلاً تمامى رسومى كه در هنگام ازدواج، طلاق، تولد، مرگ، معاملات، ارث، مجازاتها، جنگ، صلح، پيمانها و مانند آن مراعات مى‌شود در تعيين رنگ و شكل عمومى يك جامعه دخيل است و بدان «فرهنگ اجتماعى» اطلاق مى‌گردد.

آيين اسلام و ساير آيينها براى همه آحاد پيروان خويش دستورالعمل‌هايى دارند. لكن بسيارى از دستورات جنبه وجوب يا حرمت نداشته و ملتها و اقوام گوناگون براى انتخاب آنچه بايد بكنند يا آنچه كه بايد ترك گويند، مجاز شده‌اند و بدين خاطر است كه آداب، رسوم و عادات ايرانيان و عرب‌ها و تركان و هنديان و ساير اقوام مسلمان با يكديگر متفاوت است. در عين اين‌كه چارچوبهاى اسلامى بر همگى آنها حكم مى‌راند. علل برآمده از فضا و شرايط هر جامعه نيز وجود دارند كه در تعيين چگونگى فرهنگى آن جامعه دخالت دارند.

مثلاً افزايش دما در اوج تابستان، موجب تعطيل شدن شهرى خاص مى‌شود يا انجام كارهاى تبليغى در زمانى معين و يا زيارت عتبات مقدسه در فلان موسم و امثال آن صورت مى‌گيرد، در حالى كه در سرزمينى ديگر چنين صبغه‌اى ديده نمى‌شود. در همين ارتباط گفته‌اند كه آيين اسلام از دو نقطه قوت و فضيلت برخوردار است كه يكى از آن دو به موضوع مورد بحث ما مربوط مى‌شود، و آن عبارت از اين است كه آيين اسلام مى‌تواند با ملل گوناگون در طول زمان و گستره مكان سازگارى حاصل كند و با آن همبسته و منسجم شود و سرّ آن نيز در سهولت اين آيين، نهفته است. خداى متعال مى‌فرمايد: «يُرِيدُ اللّه بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»⁽¹⁾«خدا راحتى شما را مى‌خواهد نه زحمت شما را» .

«هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ...»⁽²⁾«او شما را برگزيد، و در دين [ اسلام] كار سنگين و سختى بر شما قرار نداد».

«...وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ...»⁽³⁾«و بارهاى سنگين و زنجيرهايى

را كه بر آنها بود، بر مى‌دارد».

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز در اين معنا فرموده‌اند: «رفع عن اُمتي تسعة: الخطأ، و النسيان، و ما اُكرهوا عليه، و ما لا يعلمون، و ما لا يطيقون، و ما اضطرّوا إليه، و الحسد و الطيرة، و التفكر في الوسوسة في الخلق ما لم ينطق بشفة⁽¹⁾بازخواست در نُه مورد از امت من برداشته شده است: خطا، فراموشى، موارد اجبار، بى‌اطلاعى، موارد ناچارى، حسد، فال بد زدن، تفكر همراه با وسوسه درباره آفرينش [ البته] مادام كه بر زبان نياورده باشند».

احاديثى از اين قبيل در كتب روايى، فراوان به چشم مى‌خورد. علاوه بر اينها سازگارى قوانين اسلامى با عقل است كه اين موضوع را تقويت مى‌كند. از اين‌روست كه هر گروهى به آسانى مى‌تواند آن را به عنوان دين، عقيده و نظام زندگى خويش بپذيرد، بدون آن‌كه هيچ‌گونه تنش و اصطكاكى ميان قوانين اسلام و آن دسته از آداب، عادات و رسوم كه با پذيرش اسلام در تعارض نيستند احساس شود.

دومين امتياز، مربوط به پيامبر اسلام است و منظور، آن قانون اسلامى است كه در اثر اجراى آن توسط رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهپيشرفت اسلام شتاب گرفت، و آن قانون عبارت است از آن‌كه هر انسانى، مسلمان يا غير مسلمان، هرچند از سرسخت‌ترين دشمنان اسلام باشد، مى‌تواند تحت حمايت اسلام در صلح و امنيت زندگى كند. پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهدر روز فتح مكه آن‌گاه كه بر كافران ظفر يافتند و به اسارتشان درآورند بديشان فرمودند: «اذهبوا فأنتم الطلقاء⁽²⁾برويد كه شما آزاد شده‌ايد».

اين در حالى بود كه آنها در شمار جانيان و مجرمان شمرده مى‌شدند و حتى اسلام نيز نياورده بودند كه بگوييم مشمول آن قانون اسلام مى‌شدند كه مى‌گويد: «الإسلام يجبّ ما قبله⁽³⁾اسلام [گناهان] گذشته [فرد] را از بين مى‌برد».

به هر روى فرهنگ اجتماعى آميزه‌اى است از عقايد و اعمال فردى به ضميمه روابط

اجتماعى ميان افراد يا گروه‌هاى اجتماعى.

پيشرفت يك فرهنگ دو نتيجه را به بار مى‌آورد:

1. تكامل فرهنگ

تكامل به صورت يك توان و استعداد بالقوه در درون جامعه نهفته است، مانند هر قوه‌اى كه درون فعليتى قرار دارد.

مثلاً خداى متعال مخلوقاتى بالقوه دارد و مخلوقاتى بالفعل نه به صورت «تز» و «آنتى‌تز» و «سنتز» [كه در تفكر ديالكتيك سوسياليستى مطرح است]. آرى، مرغ درون جوجه و جوجه درون تخم و تخم درون شكم مرغ، و نيز درخت درون جوانه و جوانه درون دانه، بالقوه وجود دارند. پس هر آنچه در حال تحقق است فعليت دارد، و هر آنچه در آينده تحقق خواهد يافت بالقوه محسوب مى‌شود.

وضعيت فوق حاكى از آن است كه نيرويى در بطن هر فعليتى وجود دارد كه آن را به سوى آينده ممكن پيش مى‌برد. فرهنگ نيز استعداد و قوه‌اى نهفته در درون جامعه است كه به تدريج به سوى فعليت پيش مى‌رود. مثلاً فروع فقهى بررسى شده در كتاب جواهر الكلام كه بالغ بر دويست وپنجاه هزار فرع است به شكل بالقوه در بطن كتابى ديگر به نام شرائع الاسلام قرار داشته است، و فروع كتاب اخير نيز به نوبه خود بالقوه نهفته در كتب اربعه حديثى شيعه بوده است. و هكذا هرچه جامعه در بعد فرهنگ پيش برود درجه‌اى بالاتر از تكامل را براى خود تحقق خواهد بخشيد.

در اين ميان عقل آدمى رسالت و نقش عظيمى دارد. اوست كه به مثابه پيامبرى از درون و حجت باطنى از سوى پروردگار جهان دست به حذف و جذب مى‌زند. حذف امر زايد و جذب عناصر مفيد و لبّ مطالب. سپس همو است كه آن لب و مغز را به ميزان نياز فردى و اجتماعى جامعه، پرورش و رشد مى‌دهد، و اين حالت يعنى طى درجات تكاملى.

2. پيچيدگى فرهنگ

نيازمنديهاى فيزيولوژيك و روانى آدمى بسيارند و هرگاه او بداند كه امكان دستيابى بدانها برايش فراهم است در پى كسب آنها بر مى‌آيد. محصول اين حركت انبوهى از

روابط انسانى درهم تنيده و بروز شبكه گسترده‌اى از ارتباطات انسانى خواهد بود كه بهپيچيدگى تمدن مى‌انجامد. مثلاً اگر فردى يك صد رفيق داشته باشد و تك تك آنها در امر ازدواج، تولد، سفر، بيمارى و مرگ تابع رسومى خاص و متفاوت باشند، آن فرد مجبور به مراعات پانصد گونه از آداب و رسوم در مقاطع مختلف زندگى اجتماعى خود خواهد بود و آنان نيز مجبورند نسبت به او آداب و رسومش را رعايت كنند. اكنون بينديشيد كه با تحول هر يك از رسوم فوق از شكل ساده تك لايه‌اى به سوى اشكال چند لايه و پيچيده تمدنى، چه حجمى از تكاليف اجتماعى بر شانه آن فرد سنگينى خواهد كرد. مثلاً اگر آيين مربوط به مرگ بدين صورت تحول يابد كه او مجبور باشد در هنگام احتضار دوست و نيز تشييع جنازه، نماز ميت، دفن، مجلسهاى ختم در شب اول، سوم، هفته، چهلم و سال او حاضر شود و براى رسيدن به محل انجام تك تك اين آداب و سپس باز گشت به محل خود مكررا از اتومبيل استفاده كند يا در انتظار رسيدن اتومبيل بنشيند و ساير اعمالى از اين دست، چه حجمى از امور بر روابط فرد غالب خواهد شد.

تمايز انسان از حيوان در دو جهت فوق به علاوه جهت‌هاى ديگر روشن مى‌شود:

بر اساس آخرين يافته‌هاى علمى، تكاملِ به مفهوم مورد نظر در جوامع انسانى، براى حيوان ميسر نيست، هرچند طبق اظهار نظر برخى جانور شناسان امكان اين نيز هست كه روزى در اثر پرورش، حيوانات نيز دگرگون شده و راه تكامل در پيش گيرند. به هر حال ابن‌سينا پيرامون امورى كه از تحققشان آگاه نيستيم و يا حتى قطع به عدم وجودشان داريم، لكن در عين حال وجودشان محال نيست مى‌گويد: «فذره في بقعة الإمكان؛ آن را در

جايگاه امكان بگذار (آن را ممكن بشمار)».

بر اساس برخى تحقيقات احتمال چنين تحول و تكاملى ضعيف است. مثلاً برخى از جانورشناسان عقيده دارند كه نشانه‌ها و كندوكاوها حاكى از آن است كه زندگى حيوانى نظير مورچه از پنجاه ميليون سال پيش تا كنون هيچ‌گونه تحولى را شاهد نبوده است.

تشابه جوامع

فطرت يكسانى كه خداى منان در مخلوق برگزيده خود، يعنى انسان قرار داده، اسباب تشابه آحاد بشر در قواعد اوليه زيست اجتماعى و فردى شده است. سرِّ پيوستگى افراد و جامعه‌ها و حلقه ارتباطى ميان آنها نيز همين است، خواه آن جامعه يك اجتماع بدوى مانند اسكيموها باشد، خواه جامعه‌اى در اوج تمدن كنونى.

عوامل تشابه عبارتند از: اعتقاد به موجودى مانند خداى يگانه، خدايان متعدد محسوس يا نامحسوس يا طبيعت و نيز ابزار سازى، مبادلات، و عبادت كه به معنى نهايت خضوع در مقابل يك موجود است گرچه اين موجود بت، انسان يا سنگ باشد. همچنين تعاون و همكارى، تربيت فرزندان، برقرارى ارتباطات قلبى، حزبى و شبيه به آن،

كشاورزى، بازرگانى، آشپزى، دوخت لباس، تهيه مسكن، رفاه طلبى، بازى، آموزش حيوانات، جنگ، صلح، مجازات مجرمان، حق‌جويى، ستايش نيكويى و نكوهش زشتى،مراسم مربوط به ازدواج، تولد و مرگ، آگاهى، دوستى و غيره...از عوامل تشابه هستند.

فرهنگ هر جامعه از برخى مسائل سابق‌الذكر مشروب مى‌شود و البته اين فرهنگ خود در اعتقادات، اهداف، اعمال و سيره هر جامعه منعكس مى‌گردد. مثلاً يك فرهنگ ايجاب مى‌كند مردگان را بسوزانند و فرهنگ ديگرى مى‌گويد: بدن مردگان بايد طعمه پرندگان شوند و فرهنگ سوم مى‌گويد: مردگان بايد طى مراسمى دفن گردند.

از سوى ديگر اين‌گونه نيست كه آدمى مانند حيوانات اسير طبيعتى خاص باشد و در مسير غريزى و بى‌بازگشت و لايتخلّف قرار گرفته باشد، همان‌گونه كه تمامى اعمال آدمى را نيز نمى‌توان مستند به محيط طبيعى او كرده و بر آمده از آن دانست، بلكه كنش‌ها و واكنش‌هاى فكرى، معنوى و فيزيكى انسان دستخوش متغيرى به نام فرهنگ است، و آدمى همواره و از ديرباز فرهنگش را به سوى بهتر شدن پيش مى‌برد، همان‌گونه كه هماره به ابعاد اجتماعى توجه بيشترى نشان داده و فكر و عمل خود را براى برقرارى ارتباط با افراد بيشترى به كار انداخته است، همچنان كه در راه مهار كردن و تسلط بر طبيعت نه فقط براى ايمنى از آفات آن بلكه به منظور استفاده مطلوب از آن نيز تلاش مى‌كند.

تاريخ بشر

تاريخ بشر در پرده‌اى از ابهام قرار دارد. معلوم نيست كه حضرت آدم ابوالبشر در چه زمانى مى‌زيسته‌اند. آنچه كه در برخى از كتب تاريخ آمده است نيز نه علم قطعى و نه سخن انسانى معصوم است كه بر اساس علم غيب، سخن گفته باشد. آرى در اين‌باره برخى ماترياليستها معتقد شده‌اند كه آدمى از نسل ميمون است. طبق اين فرضيه، آدمى محصول چهار مرحله از تكامل ميمون در طول پانصد هزار سال بوده است. نام اين چهار مرحله به ترتيب عبارتند از: انسان ميمون‌نما، انسان نئاندرتال، انسان كرومانيون و انسان هموساپين (فعلى). البته مستندى استحسانى براى اين مدعا اقامه نشده است، چنان‌كه بر كاوندگان ادله آنان پوشيده نيست.

فرضيه ديگرى نيز مى‌گويد: انسانهاى اوليه وضعيتى مانند قبايل اسكيموى نواحى قطبى در زمان كنونى داشته‌اند.

به هر روى علم منطق مى‌گويد: امور جزئيه نه مى‌توانند مطلوب يك انديشمند باشند ونه پايدار براى اثبات مطلوب و ادله دو نظريه فوق مصداق امور جزئيه‌اند، خداى متعال نيز درباره اين‌گونه ادله مى‌فرمايد: «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ...»⁽¹⁾«از آنچه به آن آگاهى ندارى پيروى مكن».

نیز می فرماید: «...إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً...»⁽²⁾«گمان، هرگز [ انسان را] از حق بى نياز نمى‌سازد [و به حق نمى‌رساند]».

سخن صحيح آن است كه مانند گذشته بگوييم: انسان اوليه نيز درست موجودى مانند انسان فعلى بوده است، با همان غرايز، همان خواسته‌ها و همان ترسها و واهمه‌ها و غيره.

كندوكاو در آثار تاريخى

شناخت فرهنگهاى تمام جوامع مانند: قوم عاد، ثمود، فرعون، لوط، اصحاب ايكه و غيره كه در دامنه تاريخ طومارشان پيچيده شده و نيز جوامع قبلى و بعدى آنها و فرهنگهايى كه از آثار و بقاياى آنها پديد آمده‌اند، اقدامى بجا و لازم است و لذا انديشمندان به كاوش آثار باستانى، كشف و حفظ آنها علاقه نشان مى‌دهند. در احاديث اسلامى نيز توجه به حفظ و نگاه‌دارى آثار گذشتگان به چشم مى‌خورد. مثلاً در روايتى از امام صادق عليه‌السلاممى‌خوانيم كه: «و إنّ عندنا لمصحف فاطمة⁽³⁾همانا مصحف فاطمه عليهاالسلام نزد ماست».

اهل بيت عليهم‌السلام عصاى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مصحف اميرمؤمنان على عليه‌السلام، لباسى كه در آن ضربت خوردند و نيز آثار ديگرى را حفظ مى‌فرمودند. و رواياتى ديگر حاكى از آن است كه امام عصر (عجّل الله فرجه) به هنگام ظهور، مواريث باقى مانده از انبياء، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و فاطمه زهرا عليهاالسلام را به همراه دارند.

جامعه‌شناسان و باستان‌شناسان همواره در تلاش بوده و هستند تا با بكارگيرى وسائل

و ابزارهاى علمى كه بشر امروز بدان دست‌يافته بتوانند ادوار تاريخ را مشخص كنند و آنها را بشناسند. آنان در كنار موزه‌هاى علمى، موزه‌هايى حاوى آثار باستانى نيز ايجاد كرده‌اند و قصد دارند تا نسب خود را تا قرنهاى طولانى گذشته ره‌گيرى و مشخص كنند، و از اينراه بر غناى فرهنگ و تمدن خويش بيافزايند، و چنان‌كه گفتيم، هر نسل پسين، ميراث‌دار نسلهاى پيشين است.

كاوش در آثار باستانى به منظور كشف آنها، جداى از آن‌كه ما را از گذشته آگاه مى‌كند، و نفس آگاهى به طور طبيعى مطلوب آدمى است، به او آگاهى‌هايى مى‌دهد كه براى تشخيص مسير صحيح زندگى وى بسيار مفيد است.

مثلاً با تفحص و تحقيق در زندگى امام موسى بن جعفر عليه‌السلامو هارون عباسى درمى‌يابيم كه شخصيت نخست مبارزى مخالف با ستم و ستمكارى و فساد و خوش‌گذرانى بوده و فرد دوم غرق در تمامى رذايل اخلاقى بوده است. محصول اين دريافت آن است كه ما مى‌فهميم خصلت نخست اسباب ماندگارى و نام نيك آدمى در دامنه تاريخ و خصلت دوم سبب فناى او مى‌گردد، و او را در زمره لعنت‌شدگان تاريخ قرار مى‌دهد. تأثير عملى اين معرفت آن است كه با اين آگاهى، ظلم را منفور مى‌داريم و عدالت محبوبمان مى‌شود.

اين بخش و ساير موارد اين تاريخ است كه به مثابه يك معلم پير و دنياديده ما را پند مى‌دهد.

فرهنگى كه از دل تاريخ بيرون كشيده و آثارش كشف مى‌شود و مورد استفاده قرار مى‌گيرد ممكن است فرهنگى مادى و كاربردى باشد. مانند ادوات و ابزار كشاورزى و صنايع و سازوبرگ زندگى صاحبان آن فرهنگ، و ممكن است فرهنگى معنوى باشد مانند: دانش، عقايد، فنون، آداب و رسوم آنها در تولد، ازدواج، مرگ، معاملات، نزاعها و امثال آنها و حتى سخن مكتوب و ظرفى سنگى نيز بر گوشه و زاويه‌اى از زواياى تمدن يك قوم دلالت مى‌كند.

مثلاً اگر در حفاريهاى انجام شده در تل‌آويو كوزه‌اى مربوط به بيش از ده هزار سال پيش كشف شود كه بر روى آن واژه «ماء» (آب) حك شده باشد اين پديده بر آن دلالت دارد كه آن منطقه عرب‌نشين بوده و زبان عربى در آنجا وجود داشته است و همچنين اگر

در حفاريها به قطعه‌سنگى سفيد برخورد كنيم كه بر روى آن صحنه جنگى ميان دو گروه با لباسهايى كاملاً متفاوت حك شده باشد مى‌فهميم كه اين جنگ ميان دو حكومت در گرفته و هر كدام لباس متحدالشكل نظامى خاص به خود داشته‌اند.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام در باب مطالعه گذشته و اهميت آن مى‌فرمايند: «وَ سِرْ فِي دِيَارِهِمْوَ آثَارِهِمْ، فَانْظُرْ فيما مَا فَعَلُوا⁽¹⁾و در خانه‌ها و بازمانده‌هاى آنان بگرد و بنگر كه چه كردند». و نيز آن‌گاه كه حضرت على عليه‌السلام از كنار طاق كسرى در مدائن مى‌گذشتند يكى از افرادى كه در ركاب ايشان بود چنين سرود:

جرت الرياح على محل ديارهم *** فكأنّهم كانوا على ميعاد

«باد [فنا] بر ديارشان وزيدن گرفت/ گويا بر سر قرارى حضور به هم رسانده بودند».

امام به او فرمودند: شايسته است كه اين آيه را بخوانى: «كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ * وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ * وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ»⁽²⁾«چه بسيار باغها و چشمه‌ها كه از خود به جاى گذاشتند. و زراعتها و قصرهاى زيبا و گران قيمت. و نعمتهاى فراوان ديگر كه در آن [غرق] بودند!»⁽³⁾.

قرآن كريم در آيات ديگرى نيز بدين موضوع پرداخته، مى‌فرمايد: «...فَسِيرُوا فِى الأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ»⁽⁴⁾«پس در روى زمين، گردش كنيد و ببينيد سرانجام تكذيب‌كنندگان [آيات خدا] چگونه بود؟!».

و می فرماید: «وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ»⁽⁵⁾«و [ويرانه‌هاى] آن [سرزمين]، بر سر راه هميشگى [كاروانها ]است».

بايد دانست كه خطوط كلى فرهنگى كه جامعه در آينده به سوى آن حركت مى‌كند و بدان واصل مى‌شود آن‌گاه استنباط و كشف مى‌شود كه محتواى فرهنگ گذشته جامعه را در كنار محتواى فرهنگ كنونى آن قرار دهيم و با تحقيق بر روى آثار يافت شده از فرهنگ گذشته و مطالعه فرهنگ حال، خط سير واحد آن جامعه را در گذشته و حال تشخيص

دهيم و نيز از نحوه حركت تمدن آن جامعه آگاه شويم. مثلاً اگر اتومبيلى در ساعت اول حركت خود پنج فرسخ از راه و در ساعت دوم شش فرسخ و در ساعت سوم هشت فرسخ را طى كرده باشد، با اطلاع از اين روند با انجام محاسباتى بر مجموعه راه طى شده و مقدار راه باقى‌مانده و روند تصاعدى سرعت اتومبيل در هر ساعت مى‌توانيم به طور دقيق اعلام كنيم كه در چه ساعتى به شهر مقصد خواهد رسيد.محتواى دو كتاب پر ارزش صدمة المستقبل [= شوك آينده] و التحدي العالمي [= چالش جهانى] ناظر به اين مطلب مى‌باشد.

اسكلت فرهنگ

تكثر فرهنگى درون يك جامعه و تنوع آن مانع از آن نمى‌شود كه يك فرهنگ وحدت‌بخش به مثابه يك اسكلت واحد، براى فرهنگ عمومى آن جامعه پديد آيد. همانند اسكلت يك حيوان كه در عين برخوردارى از اجزاى كاملاً متفاوت، مجموعه واحدى را تشكيل مى‌دهد و سپس گوشت، نسج، عروق، خون، پوست و غيره اطراف آن را مى‌پوشاند، فرهنگ عمومى نيز به مثابه اسكلت فرهنگى جامعه، چنين نيازى دارد. اعتقادات، فرهنگ مربوط به آداب و رسوم، معاملات، عبادات، احوال شخصى و امثال آن عناصر تشكيل‌دهنده اسكلت فرهنگ عمومى هستند و پس از آن خصوصيات و ويژگيهاى تك تك خرده‌فرهنگ‌هاى درون جامعه، محيط آن را پر مى‌كند و روى اين اسكلت را مى‌پوشاند.

لازم به ذكر است همان‌گونه كه اسكلت استخوانى آدمى با غزال، ماهى و پرنده و... متفاوت است اسكلت هر يك از فرهنگهاى عمومى در جوامع گوناگون باهم تفاوت و تمايز داشته و اصولاً تفاوت جوامع نيز از اين تفاوت سرچشمه مى‌گيرد.

در اين زمينه حتى اديان پيامبران الهى از آنجا كه در محيطها و زمانهاى متفاوت مبعوث شده‌اند، هر يك از استخوان‌بندى فرهنگى خاص و متفاوت از ديگران برخوردار است، هرچند تمامى اين اديان و پيامبران در امور فرا فرهنگى وحدت‌نظر داشته‌اند. مانند اسكلت انسان و ساير گونه‌هاى حيوانى كه در نحوه تركيب متفاوت بوده، لكن در ايفاى نقش استخوان‌بندى، مشتركند.

قرآن كريم در آيات ذيل به اين اختلاف و نيز همگونى در اديان اشاره مى‌كند. برخى آيات به جنبه وحدت و همسانى اشاره دارند، مثلاً: «قُولُوا آمَنَّا بِاللهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الأَسْباطِ وَ ما أُوتِى مُوسى وَ عِيسى وَ ما أُوتِى النَّبِيُّونَمِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ»⁽¹⁾«بگوييد: ما به خدا ايمان آورده‌ايم، و به آنچه بر ما نازل شده، و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و پيامبران از فرزندان او نازل گرديد، و [همچنين] آنچه به موسى و عيسى و پيامبران [ديگر] از طرف پروردگارشان داده شده است، ميان هيچ يك از آنها جدايى قائل نمى‌شويم و در برابر فرمان خدا تسليم هستيم، [و تعصبات نژادى و اغراض شخصى، سبب نمى‌شود كه بعضى را بپذيريم و بعضى را رها كنيم]».

گروه دوم به نقاط تفاوت آنها اشاره مى‌كند، مثلاً: «ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها...»⁽²⁾«هر حكمى را نسخ كنيم، و يا [نسخ ]آن را به تأخير اندازيم، بهتر از آن يا همانند آن را مى‌آوريم».

نيز مى‌فرمايد: «...وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ...»⁽³⁾«و هركس جز اسلام [و تسليم در برابر فرمان حق ]آيينى [براى خود] انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد».

و فرموده است: «...لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِى ما آتاكُمْ...»⁽⁴⁾«ما براى هر كدام از شما، آيين و طريقه روشنى قرار داديم، و اگر خدا مى‌خواست، همه شما را امت واحدى قرار مى‌داد، ولى [مى‌خواهد] تا شما را در آنچه به شما بخشيده بيازمايد، [و استعدادهاى مختلف شما را پرورش دهد]».

سوانحى نظير زلزله‌ها، سيل‌ها و امثال آنها در صورتى كه مانند عذاب‌هاى الهى يك جامعه انسانى را كاملاً متلاشى نكنند مى‌توان گفت: اسكلت فرهنگى آن قوم را نيز منهدم نكرده‌اند، هرچند در اثر آنها احياناً برخى اعضا، بافت‌ها و پوسته و... نابود شود.

مسأله چهاردهم: عوامل شكل گيرى گروه‌ها

اشاره

در بحث‌هاى پيشين به اختصار به جامعه پرداخته شد و اينك به بحثى مبسوط درباره گروه‌ها و اشكال و عناوين آنها مى‌پردازيم. گروه‌ها به يكى از دلايل ذيل تشكيل مى‌شوند:

وفاق يا نزاع ميان گروه‌ها

گروه‌هاى شكل‌يافته اجتماعى از سويى به خاطر تفاوتهاى فرهنگى و از سوى ديگر به خاطر گوناگونى محيطهاى طبيعى و اجتماعى زيست آنها، به دو گروه تقسيم مى‌شوند:

گاهى فرهنگ زيرساخت گروه، مسالمت‌آميز مى‌باشد و گاهى برعكس است، چنان‌كه جامعه، گاهى صلح‌دوست بوده و زمانى ستيزه‌جويى و چالش را بر مى‌گزيند و آن را مى‌پسندد.

بر اين اساس، گروه‌ها نيز به يكى از دو گرايش فوق ميل مى‌كنند. علاوه بر متغير فرهنگ، گفتيم كه محيط طبيعى نيز در ميل گروه‌ها به يكى از دو قطب فوق تأثير دارد. بر اين اساس، محيطها و نواحى حاره‌اى كه در آنها از آبهاى سنگين و داراى ذرات معلق استفاده مى‌شود، پرورش گروه‌هاى خشن را آسانتر مى‌كنند و محيطهاى سردسير گروه‌هايى صلح‌دوست مى‌پروراند.

با اين حال مى‌توان اين واقعيت را تغيير داد و آن را درمان كرد. يعنى هم شرايط فرهنگى خشن را مى‌توان به شرايطى تغيير داد كه فرهنگهاى صلح‌خواه پديد آيد و هم مى‌توان دست به تعديل محيط طبيعى و آب و هوايى آن زد.

مثلاً براى تعديل محيط طبيعى خشن مى‌توان با ايجاد قناتها و چاه‌هاى عميق، دست به ايجاد جويهاى روان زد، اين كار به تعديل آب و هوا كمك مى‌كند، و از آنجا كه سطح تماس آب جارى با هوا بيشتر است، آب تصفيه شده و سبك مى‌گردد در حالى كه آبهاى راكد بدليل فقدان اين امتياز، سنگين و داراى ذرات معلق مى‌مانند؛ پس از اين كار بايد آب شرب را تصفيه كرد تا ذرات معلق از آن گرفته و بازهم آب سبكتر شود و نتواند سبب سوء هاضمه، بيمارى و در نهايت بدخوئى و بد خلقى گردد.

در كنار اينها با درختكارى فراوان و تكثير حوضچه‌هاى پر آب و آب‌نماها و آب

فشانها و ميادين عمومى برخوردار از آب و درختان مصفا نيز مى‌توان هواى منطقه را تغيير داد و تعديل نمود؛ مثلاً در يكى از كشورها، دولت عده‌اى از متخصصان را به منظور انديشيدن تدبيرى براى كاهش دماى طاقت‌فرساى تابستان كه به 55 درجه سانتيگراد مى‌رسيد و نيز مهار رطوبت و غبار موجود در هوا كه به غير قابل تحمل شدن هوا كمككرده بود، فرا خواند. آنان پس از انجام تحقيقات لازم به اين نتيجه رسيدند و به دولت اعلام كردند كه اگر اقدام به كاشت 110 ميليون اصله درخت كند مى‌توان به ميزان 10 درجه از دماى هوا كاست.

مضافاً بر تأثير آب و هوا بر روحيات انسان، مسأله غذا كه يكى از اوليه‌ترين نيازهاى انسانى است نيز تأثير فراوانى در دو پديده جنگ و صلح دارد، چه اين‌كه غذاى داراى طبع سرد، فرد را از طبيعت سرد كه صلح‌طلب است برخوردار مى‌كند و غذاى داراى طبع گرم نتيجه عكس داشته، فرد را درشت‌خو مى‌كند. در كنار تمامى اينها يك برنامه حساب‌شده براى زندگى نيز تأثير خود را به جا مى‌گذارد. همچنين اگر مقررات اجتماعى و زمانبندى‌ها در قول و قرارها رعايت شود و مشكلات جامعه با استفاده از آسان‌ترين راه‌ها حل شود اين وضعيت مطلوب موجب مى‌گردد كه روحيات افراد جامعه و اعضاى گروه‌ها به صلح و آشتى و همزيستى ميل كند، در غير اين صورت بايد منتظر نتايجى معكوس بود.

در اينجا مناسب است كه به برخى روايات مؤد اشاره‌اى داشته باشيم:

حبيب خثعمى از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرمودند: «أفاضِلُكُمْ، أحسنكم أخلاقاً، الموطئون أكنافاً، الذين يألفون و يؤفون و توطأ رحالهم⁽¹⁾برترين شما آنانى هستند كه خوش اخلاق‌ترند، آنانى كه متواضعند، هم خود [با ديگران ]مأنوس مى‌شوند و هم ديگران با آنان انس مى‌گيرند و مهمانپذير هستند».

قداح از امام صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه فرمودند: «المؤن مألوف، و لا خير فيمن لا يألف

و لا يؤف⁽²⁾انسان مؤن هم [با ديگران ]الفت مى‌گيرد و هم [ديگران] با او الفت مى‌گيرند؛ كسى كه نه الفت گيرد و نه به او الفت گيرند در او خيرى نيست».

حضرت على عليه‌السلام در نهج البلاغه مى‌فرمايند: «قلوب الرجالِ وحشيةٌ، فمن تألَّفها أقبلت عليه⁽¹⁾دلهاى مردمان رمنده است، هر كه آنها را به خود خو دهد، روى بدو نهند».

ابن‌سنان روايت كرده كه امام صادق عليه‌السلام فرمودند: «ألا أخبركم بمن تحرم عليه النار غداً؟ قالوا: بلى يابن رسول اللّه، قال: الهيّن القريب، الليّن السهل⁽²⁾آيا به شما نگويم كه فرداى[قيامت] آتش [جهنم] بر چه كسى حرام مى‌گردد؟ گفتند: آرى اى فرزند رسول خدا!

حضرت فرمودند: آسان‌گير انس‌گيرنده، نرم‌خوى راحت».

على بن دعبل از امام رضا عليه‌السلام و ايشان از پدرانشان از اميرمؤمنان على عليه‌السلامنقل مى‌كنند كه فرمودند: «المؤن هيّن ليّن سمح، له خلق حسن، و الكافر فظّ غليظ له خلق سيّء و فيه جبريّة⁽³⁾مؤن آسان‌گير و نرم‌خوى و با گذشت است و خلقى خوش دارد و كافر خشن و سنگ‌دل است و خلقى بد دارد و تحميل گراست».

در رساله ذهبيه از امام رضا عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: «إن قوى النفس تابعة لمزاجات الأبدان، و مزاجات الأبدان لتصرف الهواء. فإذا برد مرة و سخن أخرى تغيّرت بسببه الأبدان

و الصور، فإذا استوى الهواء و اعتدل صار الجسم معتدلاً لأن اللّه عزوجل بنى الأجسام على أربع طبائع: على الدم، و البلغم، و الصفراء، و السوداء، فإثنان حاران، و إثنان باردان، و خولف بينهما، فجعل حار يابس و حار ليّن، و بارد يابس و بارد ليّن، ثم فرق ذلك على أربعة أجزاء من الجسد: على الرأس، و الصدر، و الشراسيف، و أسفل البطن...⁽⁴⁾همانا قواى نفس تابع مزاجهاى بدنها هستند و مزاجهاى بدن متأثر از هوايند، لذا با سرد و گرم شدن هوا، بدنها نيز تغيير مى‌كنند و به دنبال آن چهره‌ها و ظواهر؛ و آن‌گاه كه هوا معتدل مى‌شود جسم نيز اعتدال مى‌يابد، زيرا خداى عزوجل جسمها را بر چهار طبيعت استوار ساخته: بر خون، بلغم، صفرا، سودا. دوتاى اينها گرمند و دوتاى ديگر سرد، گرم خشك و گرم مرطوب، سرد خشك و سرد مرطوب در آمده‌اند و سپس خدا آنها را ميان چهار قسمت بدن تقسيم كرده است يعنى سر، سينه، دنده‌ها و استخوان پهلو و زير شكم».

رشد فكرى از درگيريها مى‌كاهد

هرچه گروه‌هاى درون يك جامعه به مراحل بالاترى از درك و فهم واصل شوند تمايل بيشترى به همزيستى صلح‌آميز پيدا مى‌كنند و در اين‌باره تفاوتى نمى‌كند كه در چارچوبى كلى گرد هم آمده باشند، يا نه. ما مشاهده مى‌كنيم كه دولتهاى اروپايى پس از روزگارىدراز جنگيدن، سرانجام با يكديگر صلح نمودند اگرچه هنوز نتوانسته‌اند با جهان سوم به همزيستى مسالمت‌آميز دست يابند زيرا خوى استعمارگرى در كشورهايى نظير انگليس و فرانسه هنوز به چشم مى‌خورد.

از سوى ديگر، و در نقطه مقابل، متأسفانه كشورهاى اسلامى بدليل دور افتادن از قرآن و سنت و به منظور وصول به اغراض خيالى و اوهام باطل به شيوه‌هاى گوناگون در جنگ با يكديگر بسر مى‌برند.

آرى اگر جهان عقلانيت و عدالت را رويه خود سازد، جنگها فروكش مى‌كند، چون دو چيز آتش جنگ و درگيرى را شعله ور مى‌سازد يكى تصميم به اقدام براى وصول به اهداف خيالى و وهمى و بدست آوردن آنچه كه حق او نيست. و ديگرى ثروت، يعنى مطلوبى كه براى بدست آوردنش انسانهايى از ديگران بهره‌كشى بناحق مى‌نمايند و استثمار مى‌كنند.

اتحاد جماهير شوروى و ايالات متحده امريكا هر دو در جنگ با ملتها هستند، شوروى به خاطر سلطه و امريكا به خاطر ثروت. انگليس نيز به خاطر آن‌كه نمى‌خواهد بپذيرد كه بايد به جايگاه شايسته خود كه مقتضاى حجم و ابعاد واقعيش است بازگردد، به ستيزه ادامه مى‌دهد.

ممكن است گفته شود: اسلام نيز به مسلمانان جنگ را توصيه و بدان تشويق مى‌كند، پاسخ اين است كه: آرى اسلام به جنگ تشويق و تحريك مى‌كند، لكن به منظورهاى ذيل:

برهاند و يا مستضعفان را از چنگال فرصت‌طلبان و مستكبران نجات بدهد، و لذا به منظور به زير كشيدن منحرفان، تنها با آنان مى‌جنگد و جنگ نيز گزينه‌اى است كه به حداقل آن اكتفا مى‌گردد و تنها در هنگام ضرورت و نبودن هيچ چاره ديگرى صورت مى‌گيرد.

البته هيچ كدام از موارد سه گانه فوق ناقض سخن ما نيست مبنى بر اين‌كه: عقل مدارىو عدالت محورى در جهان، شعله جنگ‌ها را خاموش مى‌كند [و يا به حداقل مى‌رساند]. لذا آگاهى، از اوليات نيازهاى زندگى هر گروهى است كه بخواهد با ديگر گروه‌ها در صلح و آشتى زندگى كند؛ زيرا مثلاً درك اين معنا كه «عدم انسجام گروهى، اسباب سقوط آن را فراهم كند» خود زمينه ساز انسجام مى‌گردد. [البته آگاهى با حيله‌گرى متفاوت است] و لذا در حديثى از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است كه در جواب سؤلى درباره چيستى و چگونگى حيله فرمودند: «ترك الحيلة⁽¹⁾[چاره انديشى] در ترك حيله‌بستن است».

انواع وفاق و صلح و همزيستى

صلح و همكارى نبايد به انگيزه برآوردن نيازها باشد، چرا كه در اين صورت نه فضيلتى بر آن مترتب است و نه دوام مى‌يابد. اين دو بايد بر مبناى محبت و انسان‌دوستى باشد.

امام حسين عليه‌السلام به كوفيان فرمودند: «إن لم يكن لكم دين و كنتم لا تخافون المعاد، فكونوا أحراراً في دنياكم⁽²⁾اگر دينى نداريد و از قيامت نيز نمى هراسيد، پس لااقل در زندگى دنياى خويش آزاده باشيد».

بنابراين همزيستى صلح‌آميز بر سه گونه است:

نوع سوم علاوه بر آن‌كه از منزلت بالايى برخوردار است بادوام‌تر، كامل‌تر و زيباتر نيز هست. برخى جامعه‌شناسان نوع دوم را «وحدت مكانيكى» ونوع سوم را «وحدت زيستى» ناميده‌اند.

اكنون اگر نگاه خود را به افراد درون يك گروه معطوف كنيم و بخواهيم همزيستى را ميان آن افراد مطالعه كنيم مشاهده مى‌كنيم كه چون آن وفاق نمى تواند از نوع اول باشد بالطبع بر اساس يكى از دو نظريه دوم و سوم خواهد بود و در صورتى كه مبتنى بر نظريه دوم يعنى نياز باشد ممكن است آن نياز مادى باشد، مانند تشكيل گروه‌ها به منظور تأمينخوراك و يا مسكن، و يا معنوى باشد مانند تشكيل گروه‌ها به منظور وصول به اهداف علمى، هنرى، فرهنگى و غيره.

بايد دانست هر زمان كه ميزان انسجام ميان اعضاى گروه بيشتر باشد يعنى افراد پرورش يكسانى داشته باشند، در نتيجه همبستگى موجود بيشتر، پيشرفت سريعتر و نتايج به ارمغان آمده بزرگتر خواهند بود و در مقابل، نبود تربيت همسان، و كاستى انسجام ميان اعضا و دورى و جدايى روحى آنان از يكديگر پيامدهاى معكوس و ناخوشايندى به دنبال خواهد داشت، بويژه اگر در ميان گروه، عضو يا اعضايى با پرورش و تربيت نابهنجار حضور داشته باشند.

راه‌هاى وصول به انسجام

انسجام و همبستگى غالباً در گرو چند عامل است:

روشن است كه كسب رأى سه تن آسانتر از كسب رأى چهار تن است؛ به ديگر سخن، گروهى كه محتاج دو عضو است در صورت جذب سه عضو، تعداد روابط ميان اعضا از يك به سه افزايش مى‌يابد و پر واضح است كه سه رابطه از يك رابطه سنگين‌تر است. و بالطبع اين افزايش، مشكلات را نيز افزايش مى‌دهد.

گفتگوى آزاد مؤبانه و دورى از جدال و پرخاشگرى ميان اعضا، از دامنه اختلاف نظرها مى‌كاهد و به طور كلى آن را از بين مى‌برد يا به حداقل مى‌رساند، و موجب استوارى و نيرومندى روابط مى‌گردد. در حالى كه اتخاذ موضع مستبدانه از سوى اعضا به دليل پراكندگى و تفرقه‌اى كه ايجاد مى‌كند نتيجه معكوس مى‌دهد.

دشمنانشان مورد هجوم واقع شده‌اند و يا در معرض بلاياى طبيعى قرار گرفته‌اند و يا به هر دليلى ضربه و صدمه خورده‌اند بر خلاف گروه‌هاى ثبات‌يافته به سرعت به سوى زوال و نابودى مى‌روند.

اعضا، گروه و گروه‌هاى ديگر و روابط متقابل بين آنها

يك مطلب مى‌ماند و آن اين است كه گروه بايد نسبت به محورهاى ذيل دقت كند:

الف. موضع بى طرفانه و بى‌اعتنا: چنين موضعى فقدان تأثير و تأثر را به دنبال دارد.

ب. موضع خصمانه: سبب مى‌شود كه گروه‌هاى متخاصم در مقابل يكديگر صف‌آرايى كنند و براى تصاحب دستاوردها، موقعيتها و امكانات، درگير رقابت گردند.

ج. دوستى: دوستى اگر هدفمند باشد كه غالب اوقات نيز چنين است، موجب همكارى بوجود آورنده پيشرفت خواهد شد و در غير اين صورت چنين موضعى نه پيامد مثبت خواهد داشت و نه منفى.

در توضيح محور دوم لازم به ذكر است كه به تناسب مخالفت برخى از اعضا، گروه با ركود مواجه مى‌شود. پس انسجام كامل نشان وفاق تمامى اعضا با گروه است. و منظور از اين قسم آن است كه اكثريت قاطع اعضاى گروه در يك جبهه، و اقليتِ باقى مانده در جبهه مخالف باشند. مهم آن است كه بدانيم مخالفت يا موافقت اعضا در قبال گروه غالباً پيامد سوء يا حسن مديريت است و لذا گروه‌ها بايد در ترميم شكاف اختلاف و يا پيشگيرى از وقوع آن اهتمام ورزند.

محور سوم نيز حاكى از وجود يكى از سه موضع زير است:

الف. رقابت: چنين موضعى متضمن پيشرفت خواهد بود، چه اين كه رقابت آزاد، تحريك افراد را براى عقب نماندن از ديگران به دنبال دارد؛ مديريت دور انديش وجود

رقابت ميان اعضا را مى‌پذيرد و به رسميت مى‌شناسد و در عين حال از شدت يافتن و تبديلش به دشمنى و كينه‌جويى جلوگيرى مى‌كند.

ب. دشمنى: گروه در اين شرايط در معرض عقب‌ماندگى و تجزيه و انشعاب قرار مى‌گيرد و در نهايت، خرده‌گروه‌هاى جديد از بقاياى گروه شكست‌خورده شكل مى‌گيرند.

ج. دوستى: پيامد دوستى ميان اعضا مانند پيامد دوستى ميان گروه‌هاست و در ميان اعضاى دو گروه دشمن يا دوست، اشخاصى يافت مى‌شوند كه با موضع گروه خود در قبال گروه ديگر مخالفت مى‌ورزند، يعنى در حال دشمنى دو گروه، ميان برخى افراد آن دو دوستى وجود دارد و در حال دوستى دو گروه، ميان برخى افرادشان دشمنى.

مسأله پانزدهم: فرد و گروه

اشاره

گروه‌ها، چه بزرگ مانند جوامع انسانى و چه كوچك مانند گروه‌هاى اقتصادى و فرهنگى، هر يك مانند رودى جارى داراى يك هويت واحدند، هرچند برخى اعضا جايگزين شوند. بنابراين افراد گروه‌ها در محورهاى ذيل تجديد مى‌شوند:

گروه‌ها دائماً اعضاى خويش را به سوى محورهاى ذيل جهت مى‌دهند:

خط دهى و راهبرى

خط دهى و رهنمود اعضا در دو سطح انجام مى‌شود:

تا هم عضويت در گروه را بپذيرند و هم در مسير دلخواه آن حركت كنند.

اصولاً اعضاى گروه‌ها به دو گونه تقسيم مى‌شوند:

با مقايسه اعضاى گروه‌ها و مطالعه بر روى آنها نتايج ذيل به دست مى‌آيد:

گروه‌ها دو گونه تأثير در فرد مى‌گذارند:

بسته، باز، خود باخته

گروه‌هاى اجتماعى و نيز جوامع انسانى در سه رده طبقه بندى مى‌شوند:

الف. جوامع و گروه‌هاى بسته: نشانه‌هاى چنين جامعه‌اى عبارت است از مقدس دانستن خويش و تماميت‌خواهى. چنين مجموعه‌هايى، ديگران را فاقد كمالات، محاسن و نقاط قوت مى‌بينند و خود را فاقد نواقص، بديها و نقاط ضعف. اين گروه‌ها سرشار از خودپرستى، نادانى و ركودند و دير يا زود مخاطبان خود را در ميان مردم از دست مى‌دهند و حتى گاه خود نيز دچار خسران مى‌گردند.

ب. جوامع و گروه‌هاى باز: چنين مجموعه‌هايى هم از معايب خويش آگاهند و هم از محاسن ديگران و نيز هم از محاسن خويش باخبرند و هم از معايب ديگران. اينان همواره سير صعودى مى‌پيمايند و مردم پيرامونشان حلقه خواهند زد. چنين گروه‌هايى، واقع‌بين، با فرهنگ، متواضع و نيكوكارند.

ج. گروه‌ها و جوامع خودباخته: چنين مجموعه‌هايى تمام عيوب و نواقص را در خود، و تمامى كمالات و محاسن را در ديگران مى‌بينند، درست بر خلاف حالت اول. اين مجموعه‌ها نهايتاً شكست خورده و ناپايدارند و در نادانى مى‌زيند؟ و دير يا زود شكافها در آنها عميق شده و رخ خواهد نمود و آنان به سرعت مضمحل و نابود مى‌شوند.

بدليل آن‌كه افراد، گروه‌ها و تشكلها، همواره در معرض تبديل شدن به مجموعه‌هاى نوع اولند، اسلام نسبت به زيان‌بار بودن آن هشدار و به دورى از آن فرمان مى‌دهد.

حضرت على عليه‌السلام در وصيت به امام حسن عليه‌السلام مى‌فرمايند: «اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ و بَيْنَ غَيْرِكَ فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ و اكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا و لا تَظْلِمْ كَمَا لا تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ و أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ و اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَيْرِكَ و ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ و لا تَقُلْ مَا لا تَعْلَمُ و إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ و لا تَقُلْ مَا لا تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ⁽¹⁾خويشتن خود را ميان خود و ديگرى ميزان بشمار، پس آنچه براى خود دوست مى‌دارى براى ديگرى نيز دوست بدار. و آنچه تو را خوش نمى آيد براى ديگرى نيز ناخوش بشمار. و

ستم مكن چنانكه دوست ندارى بر تو ستم رود. و نيكى كن چنانكه دوست مى‌دارى به تو نيكى كنند. و آنچه از ديگرى زشت مى‌دانى براى خود نيز زشت بدان، و از مردم براى خود آن بپسند كه از خود در حق آنان مى‌پسندى؛ و مگوى - به ديگران آنچه خوش ندارى شنيدن آن را- و مگو آنچه را نمى دانى، هرچند اندك باشد آنچه مى‌دانى، و مگو آنچه را كه دوست نمى‌دارى به تو آنرا بگويند».

نيز مى‌فرمايند: «...و كَفَى أَدَباً لِنَفْسِكَ تَجَنُّبُكَ مَا كَرِهْتَهُ لِغَيْرِكَ⁽¹⁾و تو را در تربيت كردن خود كافى است كه دورى كنى از آنچه كه آن را از ديگران نمى‌پسندى».

و مى‌فرمايند: «كَفَاكَ أَدَباً لِنَفْسِكَ اجْتِنَابُ مَا تَكْرَهُهُ مِنْ غَيْرِكَ⁽²⁾در تربيت نفست همين بس كه واگذارى، آنچه را از ديگران ناپسند مى‌شمارى».

و فرموده‌اند: «... و مَنْ نَظَرَ فِى عُيُوبِ النَّاسِ فَأَنْكَرَهَا ثُمَّ رَضِيَهَا لِنَفْسِهِ فَذَلِكَ الأَحْمَقُ بِعَيْنِهِ...⁽³⁾كسى كه به زشتيهاى مردم بنگرد و آن را ناپسند انگارد سپس همان زشتى را براى خود روا دارد، نادانى است كه چون و چرائى در نادانى او نيست».

همچنين مى‌فرمايند: «أَكْبَرُ الْعَيْبِ أَنْ تَعِيبَ مَا فِيكَ مِثْلُهُ⁽⁴⁾بزرگترين عيب آن است كه چيزى را زشت انگارى كه خود به آن گرفتارى».

نقش فرهنگ در حركت جامعه

فرهنگ اجتماعى پديده‌اى تأثيرگذار و آدمى موجودى تأثيرپذير است. قلمرو و حدود تأثير آن كنش و واكنش گاه در عمق است و گاه در سطح و نيز اين تعامل عميق گاه به سرعت اتفاق مى‌افتد و گاه به كندى كه در ذيل به تفصيل موارد آن مى‌پردازيم:

على عليه‌السلام مى‌فرمايند: «العلم في الصغر كالنقش في الحجر⁽¹⁾علم دوره خردسالى به نقشى مى‌ماند كه بر سنگ حك شده باشد - پايدار و ماندگار مى‌ماند - ».

اگر مشاهده مى‌شود كه گاه استعمارگران با وجود بيش از يك قرن حضور در كشورهاى اسلامى در كشورى مانند الجزاير و حتى سيصد سال حضور در كشورهايى مانند هند واندونزى هنوز نتوانسته‌اند در آن ملتها نفوذ فرهنگى كنند، سرّش همين است

كه گفتيم.

آرى فرهنگ مهاجم استعمارى، به مثابه غل و زنجير بوده و هست و كيست كه بخواهد بر دستان و پاهاى خويش غل و زنجير زند؟ اگر فرهنگهاى اشغالگر برخوردارى بيشتر از خصلت سازگارى با فطرت داشته باشند، به سرعت نفوذ كرده و ملتها به اين نفوذ خوش آمد مى‌گويند. فرهنگ اسلامى به هنگام ظهور پيامدى معكوس داشت، چرا كه با استقبال تمام، مواجه شد و مردم به دليل آن كه حقيقت و نيز آزادى خويش را در آيينه صاف اسلام ديدند، بدان خوش‌آمد گفتند، خداوند درباره دعوت به حق انبيا مى‌فرمايد: «إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً...»⁽¹⁾«ما تو را بحق، براى بشارت و بيم دادن [مردم جهان ]فرستاديم».

نيز مى‌فرمايد: «وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتِى كانَتْ عَلَيْهِمْ»⁽²⁾«پاكيزه‌ها را براى آنها حلال مى‌شمارد، و ناپاكيها را تحريم مى‌كند، و بارهاى سنگين، و زنجيرهايى را كه بر آنها بود [از آنها] بر مى‌دارد».

و سرّ اين پذيرش و مقبوليت عمومى اسلام مضمون آيه ذيل است كه مى‌فرمايد: «...لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ...»⁽³⁾«تا آن را بر همه آئينها غالب گرداند».

طبيعى است كه مخترع ماشين و كاشف الكتريسيته، خطاب به مردم روزگار خود - كه براى سوارى از چهارپايان و براى روشنايى از چراغهاى پيه‌سوز استفاده مى‌كردند - بگويند: بزودى استفاده از چارپا براى سوارى و چراغ پيه‌سوز براى روشنايى منسوخ مى‌شود و جاى آنها را اتومبيل و لامپ الكتريكى خواهند گرفت چون طبيعت تكامل‌جويى انسان آن را اقتضا مى‌كند.

وانگهى براى يك فرد پرورده دو فرهنگ تنها دو حالت تصور مى‌شود:

حالت اول، مثلاً زمانى است كه فرد، داراى دو وطن باشد، بالطبع او با دو فرهنگ مواجه خواهد شد و با آن دو رشد خواهد كرد. چنين افرادى غالباٌ از هر دو فرهنگ برخوردار مى‌شوند و از هر كدام، برخى از عناصر فرهنگى را مى‌گيرند، هرچند از يكىتأثيرى عميق‌تر بپذيرند و با اين حال هنگام حضور در محيط فرهنگ ديگر هيچ نشانى از فرهنگ عمق يافته خويش را بروز ندهند.

در حالت دوم آنچه پنهان مى‌ماند فرهنگ عمق يافته فرد است و آنچه آشكار مى‌گردد فرهنگ سطحى اوست مانند اتفاقى كه براى اقليتهاى مذهبى يا احزاب سرى مى‌افتد، اينان در ظاهر فرهنگ سطحى خويش را بروز مى‌دهند و فرهنگى را كه در نهادشان جاى گرفته و عمق يافته پنهان مى‌دارند، زيرا نيازمند مماشات و مدارا با ديگرانند.

عمق يافتن فرهنگ پنهان، در شخصيت فرد دو عامل دارد:

«المرء على دين خليله و قرينه⁽¹⁾همانا آدمى بر آيين دوست و همنشين خويش است».

گروهى كه اعضايش براى وصول به يك هدف، همبستگى يافته‌اند داراى دو خصيصه‌اند:

مادام كه وجوه اشتراك بر وجوه افتراق ميان افراد گروه بچربد و بر گروه حاكم باشد، آن مجموعه در مسير خير و سعادت گام برمى دارد و به هر ميزان كه وجوه مشترك آنان افزايش و گسترش يابد، همبستگى بيشتر و پيشرفت سريعتر خواهد شد. لكن در شرايط معكوس، سرانجام گروه به پراكندگى و از هم پاشيدگى منتهى مى‌شود. آن‌گاه هر عضوى كه از آن گروه مى‌بُرد، اگر از انگيزه‌اى نيرومند براى پيگيرى اهداف آن گروه برخوردار باشد يا خود گروه تشكيل مى‌دهد و يا جذب گروهى مى‌شود كه هدف يا اهدافى مشابه و نزديك به آنچه مورد نظر اوست دارد و اگر انگيزه‌اش ضعيف باشد به هيچ گروهى نخواهد پيوست و از آن به بعد به زندگى فردى و عادى خويش مى‌پردازد.

پيوستن به گروه‌ها

عضويت در يك گروه، خلق و خوى ويژه‌اى مى‌طلبد. گروه‌ها نه سرگرمى فكرى‌اند و نه بازى بلكه براى پيوستن به گروه‌ها كه از درون انسان نشأت مى‌گيرد، بايد هم بر تعامل توانمند و هم در مقابل سختيها، اتهامات و مشكلات و غيره صبور باشيم. حتماً افرادى را ديده‌ايد كه اندكى پس از پيوستن به يك گروه، با مطرح كردن عذر و بهانه‌هايى از آن كناره مى‌گيرند، در حالى كه عذر واقعى پنهان مانده، و آن نداشتن روحيه و خلق و خويى است كه مقتضاى عضويت در گروه‌ها است.

گاه اتفاق مى‌افتد كه فردى، عضو گروهى مى‌شود كه زبان متفاوتى از آن دارد، و اين يا به خاطر مهاجر بودن فرد است و يا به خاطر آن كه گروه، زبان ويژه‌اى را براى خود

برگزيده است. در اين صورت او به ناچار بايد زبان گروه را فرا بگيرد اما آموختن زبان تنها پرداختن به يك مشكل نخواهد بود بلكه او بايد رنج حل مشكلاتى مانند فراگيرى آداب، رسوم و دانشهاى مرتبط با آن زبان را نيز بر خود هموار كند.

در زمينه فراگيرى زبان گروه نبايد ساده‌انديشى كرد؛ اين‌گونه نيست كه تمامى لغات يك زبان به سادگى و وضوح واژه‌اى مانند «ماء = آب» باشند كه بتوان فورا معادل آن را يافت. مثلاً واژه (صلاة) در دين اسلام از جمله شعائر مخصوصى است كه معادلش درفرهنگ مسيحى به هيچ وجه حامل مفهوم آن نيست، بلكه آن معادل مفيد شعائر ديگرى مناسب فرهنگ مسيحى است. بالطبع اگر ضرورت اقتضا كند كه آدمى عضويت در چنين گروه‌هايى را بپذيرد بايد مفاهيم مأنوس موازى در فرهنگ ديگر را به كنار نهد و مفاهيم را در زبان و فرهنگ آن گروه بفهمد؛ خلاصه سخن آن كه:

در تاريخ آمده است: آن زمانى كه مهاجران از اصحاب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد شهر مدينه شدند بيمار شدند و اين وضعيت ادامه داشت تا آن‌كه بدان شهر عادت كردند و آموختند كه چگونه بايد در آن زندگى كنند.

موضع گروه در قبال اعضا

تا كنون سخن از ميهمان و تكاليف او بود و اكنون روى سخن با ميزبان است. از اين منظر گروه در حكم ميزبان است. وظيفه ميزبان آن است كه عضو جديد را بپذيرد كه آن را «پذيرش اجتماعى» مى‌گويند و اين كار از طريق استقبال از او، هماهنگى با او و سپردن وظيفه‌اى خاص به او و مهيا كردن و در اختيار نهادن ملزوماتى است كه براى بقاى مادى و معنوى عضو ضرورت دارد.

معروف است كه مى‌گويند: «هر جامعه يا گروه اجتماعى كه آدمى براى عضويت و اقامت، در آن وارد مى‌شود، آن جامعه يا گروه، وى را مسموممى‌كند»، منظور از اين تعبير نمادين آن است كه به دليل زمان بردن تحقق انسجام كامل، و فقدان انسجام ابتدايى ميان اعضاى شهر يا گروه با عضو جديد، آنان عليه او عكس‌العمل منفى نشان داده و برمى‌آشوبند و او را از نظر مادى و معنوى دچار مشكل مى‌كنند. گاه در اثر چنين واكنشى كه به سم تشبيه شده، عضو جديد از آن مجموعه طرد مى‌شود.

به همين دليل عادت مردم مسلمان در كشورهاى اسلامى چنين بوده كه در آغاز زندگى مشترك يك زوج جوان، زوج به خانه خانواده زوجه و يا بالعكس نقل مكان و مدتى را با آنان زندگى مى‌كرده‌اند و اين بدان جهت بوده كه اگر از ابتداى زندگى مشترك، منزل جدايى را براى خود قرار مى‌دادند، به دليل فقدان انسجام قبلى ممكن بوده است ميانشان درگيرى روى دهد، زيرا احتمال آن مى‌رفت كه در صورت بالاگرفتن ناسازگارى كار به جدايى و طلاق بيانجامد، لكن با قرار گرفتن موقت يكى از آنها در محيط زيست ديگرى، زمينه تقارب تدريجى فرهنگى ميانشان فراهم شده و به انسجام كامل مى‌رسيد كه اين، همان نخستين سنگ بناى زندگى خانوادگى محسوب مى‌شود.

از بهترين راه‌هايى كه مى‌توان كسانى را كه از يك فرهنگ به فرهنگ جديد وارد مى‌شوند با فرهنگ ميزبان سازگار كرد اين است كه، آنان مدتى با آن فرهنگ آميخته شوند، نه براى كسب اطلاع از فرهنگشان - كه اين هدف از راه مطالعه نيز حاصل مى‌شود - و نه براى فراگيرى زبانشان - كه اين مقصود نيز از طريق دانش زبان حاصل مى‌شود - بلكه به

منظور مشاهده مستقيم زندگى آنان و نيز به اين منظور كه چنان با مردم و فرهنگ جديد آميخته شوند كه همرنگ آنان گردند و هنگام بازگشت به فرهنگ خويش حامل فرهنگ، دانش، زبان و رفتار فرهنگ جديد شده باشند.

دين مبين اسلام نسبت به اين امر توجه داشته و بدان يادآورى كرده، آن جا كه در قرآن كريم آمده است: «وَ ما كانَ الْمُؤمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِى

الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»⁽¹⁾شايسته نيست مؤنان همگى كوچ كنند؛ چرا از هر گروهى از آنان، طايفه‌اى كوچ نمى‌كند تا در دين آگاهى يابند و به هنگامبازگشت به سوى قوم خود، آنها را بيم دهند؟ شايد بترسند، و خوددارى كنند».

خداى متعال در زيارت خانه خويش و نيز حرم رسولش صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهو ائمه اطهار عليهم‌السلام نيز چنين خواسته‌اى دارد و اراده فرموده كه مسلمانان با يكديگر هم‌نشين و هم‌سخن شوند و از اين‌رو در قرآن كريم آمده است: «... وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِى جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ...»⁽²⁾«مسجدالحرام، كه آن را براى همه مردم، برابر قرار داديم، چه كسانى كه در آنجا زندگى مى‌كنند، چه آنان كه از نقاط دور وارد مى‌شوند».

اگر مى‌بينيم كه از اختلاط مسلمانان در ايام حج جلوگيرى مى‌شود و براى هر گروه، قوم يا كشور جايگاه و محل ويژه‌اى تعيين مى‌كنند، بدانيد اقدامى استعمارى است كه از سوى استعمارگران براى جلوگيرى از اتحاد مسلمانان تدارك ديده شده است.

تصميم و دستاورد حوزه‌هاى علميه نجف، قم، كربلا و خراسان و... اين بود كه مدارس، درسها و اجتماعات طلابِ از ملل گوناگون را از هم جدا نكنند، بلكه فارس‌زبان در كنار عرب زبان و هر دو در كنار هندى و ترك و... به تحصيل بپردازند.

جالب اينجاست كه استعمارگران اين شيوه را از مسلمانان اخذ كرده و آن را در دستور كار خود قرار داده‌اند. مثلاً آنان در كليساها، كالجها و ساير مجامع خويش به صورت مختلط حضور پيدا مى‌كنند و نيز هر ساله گروه‌هايى از كشورهاى ديگر را به كشور

خويش دعوت و از آنها ميزبانى و پذيرايى مى‌كنند و در مدت ميزبانى، با آنان هم‌نشينى مى‌كنند تا آنان را همرنگ خود سازند، بالطبع آنها پس از پايان دعوت و ميهمانى و بازگشت به كشور متبوع خويش سعى مى‌كنند تا كشورشان را نيز از نظر حركت، روش و آيين، تفكر و حتى منطق به رنگ سرزمينهاى استعمارى در آورند و از آنجا كه در كشور ميزبان، اغواگريها و فريبايى‌هاى بسيار گوناگون و رنگارنگى ديده‌اند كه در سرزمين خود نظيرى براى آن نيافته‌اند، سعى مى‌كنند مانند آن را در كشور خويش پديد آورند تا همرنگ ميزبان شوند و لذا بر كشورهاى اسلامى واجب است كه:

از جمله علل پيشرفت سريع اسلام در بدو ظهورش آن بود كه سرزمينهاى تحت سيطره آن از كشورهاى ديگر برتر و پيشرفته‌تر شدند به گونه‌اى كه وقتى ميهمانان جهان اسلام از آنها ديدار مى‌كردند، عدالت، امنيت، آزادى، رفاه، دانش، بهداشت، اخلاق نيك و صفات عاليه‌اى را در آنجاها مشاهده مى‌كردند كه در سرزمينهاى خود اثرى از آن نمى‌ديدند، لذا جذب اسلام شده، مسلمان مى‌شدند و بالاتر از اينها در كسوَت مناديان اسلام در آمده، به سرزمين و نزد مردم خويش مى‌رفتند و بدانجا آب و رنگ و شكل اسلامى مى‌دادند.

اسلام و آزادى فرهنگى

اسلام با فراهم كردن آزاديهاى مطلوب و جذب مردم از طيفهاى گوناگون، زمينه اختلاط فرهنگها و در نتيجه آن، پيشرفت جهان اسلام را فراهم كرد. فرهنگ عرب با فرهنگهاى: مصر، ايران، عراق و ساير سرزمينها آميخته شد و طبيعى است كه از ميان مظاهر فرهنگى آميخته، جامعه، بهترين مظاهر را انتخاب مى‌كند، درست مانند خريدارى كه بازارى انباشته از كالاهاى گوناگون را مى‌كاود تا بهترين اجناس و امتعه را بيابد و خريدارى كند.

در روزگار خود نيز مشاهده مى‌كنيم كه همين امر سبب نيرومندى كشورهايى نظير: امريكا، انگليس و فرانسه شده است، كشور امريكا مجموعه‌اى از فرهنگهاى گوناگون است. در بريتانيا انبوهى از فرهنگهاى كشورهاى مشترك‌المنافع در قالب چهل و پنج كشور گرد آمده‌اند. فرانسه نيز رنگين كمانى از صاحبان فرهنگهاى كشورهاى مستعمره‌اىاست كه به زبان فرانسوى سخن مى‌گويند. و همگى اينان بر اساس برخى آمارها 450 ميليون تن يعنى يك‌دهم جمعيت جهانند در حالى كه جهان اسلام ما جمعيتى معادل يك ميليارد نفر به سرزمين بزرگ اما قطعه قطعه شده‌اى تبديل شده كه ميان هر قطعه با قطعه ديگر را انبوهى از قهرها، روى‌گردانيها و جنگها پر كرده است.

البته برخى از كشورهاى اسلامى معاصر آموخته‌اند كه فرهنگهاى گوناگون داخلى را تحت فشار قرار ندهند و بر اساس اطلاعات تاريخى به دست آمده اين استراتژى از جمله ابداعات بى‌نظير اسلام است و قبل از آن در جهان سابقه نداشته است.

اسلام در بعد عقيده مقرر نموده است كه: «لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ...»⁽¹⁾«در قبول دين، اكراهى نيست. [زيرا] راه درست از راه انحراف روشن شده است».

و البته هشدار داده است كه هر كه راه صحيحِ برخاسته از خردورزى و تدبّر را نپذيرد، در زندگىِ دينوى‌اش دچار تنگى و در حيات اخروى‌اش گرفتار خسرانِ دردناكى مى‌شود؛ و در اين‌باره فرموده است: «وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ

الْخاسِرِينَ»⁽¹⁾«و هركس جز اسلام [و تسليم در برابر فرمان حق] آيينى براى خود انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد، و او در آخرت، از زيانكاران است».

نيز مى‌فرمايد: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى»⁽²⁾«و هركس از ياد من رويگردان شود، زندگى خفت بار و تنگى خواهد داشت؛ و روز قيامت او را نابينا محشور خواهيم كرد».

همچنين اسلام در زمينه‌هاى عملى نيز اصول و مقرراتى را وضع كرده، از جمله اين‌كه رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «فإنّ لكلّ قوم نكاحاً...⁽³⁾همانا هر قومى را شيوه ازدواجى است».

و امام موسى كاظم عليه‌السلام فرموده‌اند: «ألزموهم بما ألزموا به أنفسهم⁽⁴⁾آنان را به امورى ملزم كنيد كه خود بدان ملتزم شده‌اند».

حضرت على عليه‌السلام مى‌فرمايند: «... لحكمت بين أهل التوراة بتوراتهم و بين أهل الإنجيلبإنجيلهم و بين أهل الزبور بزبورهم⁽⁵⁾سوگند كه ميان توراتيان طبق توراتشان و با انجيليان طبق انجيلشان و با زبوريان طبق زبورشان قضاوت خواهم كرد».

قرآن كريم در زمينه عقيده عملى به كافران مى‌گويد: «لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ»⁽⁶⁾«آيين شما براى خودتان و آيين من براى خودم».

نيز مى‌فرمايد: «كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ * فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ»⁽⁷⁾«چنين نيست [كه آنها مى‌گويند] آن [قرآن] يك تذكر و يادآورى است. هركس بخواهد از آن پند مى‌گيرد».

در كتاب‌هاى الفقه: الجهاد، الفقه: القضاء و الفقه: الشهادات در اين‌باره مطالبى را آورده‌ايم.

آرى آدمى آن‌گاه كه حق را شناخت و فشارى بر گرده خويش احساس نكرد بايد حق

را اجابت كند خواه از دور [دستان] باشد يا از نزديكان؛ قرآن كريم در اين‌باره مى‌فرمايد: «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ...»⁽¹⁾«و اگر يكى از مشركان از تو پناه بخواهد، به او پناه ده تا سخن خدا را بشنود [و در آن بينديشد ]سپس او را به محل امنش برسان».

پس از رسول خدا، مسلمانان [با فرمانبرى از اين آموزه الهى] از آن پيروى كردند و جز در موارد نادر، تاريخ به ياد ندارد كه مسلمانان، كافرى را به چشم‌پوشى بر عقيده‌اش - هرچند مشرك - مجبور كرده باشند. و لذا شخص رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اسيران بدر، كافران مكه، يهوديان خيبر و كفار طائف را به خاطر عقايد و اعمال‌شان تحت فشار قرار ندادند.

در مقابل، استعمارگرانى بوده‌اند كه با توسل به زور قصد تحميل فرهنگ خويش بر ديگران را داشته‌اند، و چون راه، پيشاپيششان بسته شد عملاً ارمغانى جز رنج و نفرت نبردند و ميوه‌اى جز آن نچيدند و ملتها در اولين فرصتى كه يافتند دست رد بر سينه آنها زدند؛ آشكارترين گواه تاريخى اين پديده، دوران قرون وسطى در اروپاست؛ دوره ستم وحشتناك ارباب كليسا، دادگاه‌هاى تفتيش عقايد و فجايع ديگرى كه در تاريخ به صورت جزء به جزء ثبت شده است.

مسأله شانزدهم: تعديل اجتماعى

اشاره

جوامع انسانى به تدريج دست به وضع قوانينى مى‌زنند كه آن را هماهنگ با زيست روانى و مادى خود مى‌بينند، خواه اين قوانين دستوراتى برگرفته از جايى باشند، مانند جوامعى كه ملتزم به دينى خاصند و يا آن قوانين، مى‌توانند اختراع و ساخته خود آن جامعه باشند، مانند جوامعى كه خود قانون وضع مى‌كنند، لذا به دليل آن‌كه جامعه، اين قوانين را بعنوان نهادهايى براى زيست خود برگزيده بايد در عمل به آنها ملتزم باشد تا نه قانون نابود گردد و نه جامعه برخوردار از امنيت به دليل از بين رفتن قانون منهدم شود، زيرا آن‌گاه كه قانون از بين برود، يكى از دو پيامد زير را به دنبال خواهد داشت:

به منظور سالم ماندن قوانين جامعه از آفتها و آسيبها، جامعه بر دو قانون اصلى تكيه، و بر آنها تأكيد مى‌كند:

همكارى، امنيت و مانند آن را به فرد ارزانى مى‌كند؟ اگر چنين است پس لازم است كه فرد خود را در مقابل قوانين اجتماعى جامعه ملتزم ببيند و الا جامعه با واكنش از طرق گوناگون مانند تنها گذاشتن، تقبيح كردن، تبعيد نمودن، رويگردانى، دريغ از احترام نسبت به او، عدم همكارى با او و احياناً با برخورد شديد و خشن مجازاتش مى‌كند.

اين دو بند را ما قوانين تعديل اجتماعى مى‌ناميم.

گونه‌هاى تعديل اجتماعى

تعديل اجتماعى دو روش دارد:

بر همين مبنا در نظام‌هايى كه از ساز وكار مشورتى برخوردارند و دمكراتيك هستند هيچ گاه فردى كه با اقدام بر خلاف قوانين فردى نامناسب شناخته شده باشد، به حكومت انتخاب نمى شود و در صورتى كه جامعه به خاطر ناآگاهى از وجود چنين نقصى وى را انتخاب كند، به مجرد ظهور انحرافش گليم حكومت را از زير پايش مى‌كشد و او را سرنگون مى‌كند، و مجددا او را انتخاب نمى كند. و اما در صورتى كه يك حاكم ديكتاتور با

توسل به اسلحه و در پناه آن خود را بر جامعه تحميل كند از آنجا كه نه اصلاح پذير است ونه مى‌توان از طرق صلح آميز او را كنار زد، جامعه در قالبى ديگر با او برخورد مى‌كند.

الف. پاك‌سازى جامعه از لوث وجود او.

ب. بازداشتن ديگر كسانى كه ممكن است انجام چنين خلافى را نيك و بجا به حساب آورده، مرتكبش شوند.

از مطالب گذشته روشن مى‌شود كه براى تعديل و جامعه‌پذيرى دو گونه فشار اجتماعى وجود دارد:

قرآن كريم در سوره توبه به داستانى تصريح دارد كه همين معنا را تداعى مى‌كند، آن جا كه مى‌فرمايد: «وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»⁽¹⁾

سوره توبه، آيه 118.

كنند؛ خدا بسيار توبه پذير و مهربان است».

شأن نزول اين آيه آن است كه سه تن، از فرمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى شركت در جنگ تبوك سرپيچى كردند. پس از بازگشت از جنگ، ايشان فرمان دادند مسلمانان از همكارى و دوستى با آنان اجتناب كنند و از اين راه آنها در فشار قرار گرفتند تا آن‌گاه كه توبه نمودند و سر به اطاعت از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نهادند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن حصار اجتماعى را برداشتند⁽¹⁾.

راهكارهاى موفقيت تعديل اجتماعى

فرد متخلفى كه به دليل عدم تمكين به قوانين اجتماعى تحت فشار جامعه قرار مى‌گيرد، يكى از دو واكنش را از خود نشان مى‌دهد:

از اين‌رو بر جامعه فرض است كه در چگونگى اعمال فشار اهم و مهم را مراعات كند تا خود اين فشار، وضعيتى بغرنج‌تر و بدتر به بار نياورد و مصداق كسى نشود كه از گرماى شديد به آتش پناه مى‌برد.

مثلاً حضرت على عليه‌السلام قاضى عادل و مبرا از نقص خود، يعنى أبو الأسود دوئلى را از منصب قضاوت بر كنار فرمودند. أبو الأسود به اميرمؤمنان عليه‌السلام عرضه داشت؛ نه خيانتى كرده بودم و نه جنايتى پس چرا مرا عزل فرمودى؟ امام فرمودند: «إني رأيت كلامك يعلو كلام خصمك⁽²⁾ديدم كه صداى تو از صداى طرف مقابل تو بالاتر مى‌رود».

در حادثه ديگرى، پس از پيروزى سپاه اسلام در جنگ با يهوديان خيبر، زنان يهود اسير شدند.

بلال حبشى دو زن اسير را از كنار كشتگانشان عبور داد تا نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورد حضرت به او فرمودند: «أنزعت منك الرحمة يا بلال حيث تمرّ بامرأتين على قتلى رجالهما⁽¹⁾اىبلال، مگر مهر و رحمت از دلت رفته است كه اين زنان را از كنار كشته‌شدگان آنها مى‌گذرانى؟»

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مثله كردن كشتگان كفار منع مى‌فرمودند و حضرت على عليه‌السلامنيز در ضمن وصيت خويش فرموده‌اند: «...و لا تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقُولُ إِيَّاكُمْ و الْمُثْلَةَ و لَوْ بِالْكَلْبِ الْعَقُورِ⁽²⁾و دست و پا و ديگر اندام او را مبريد كه از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه فرمود: بپرهيزيد از بريدن اندام مرده هرچند سگى گزنده و هار باشد».

از اين سنخ دستورات اسلامى در لابلاى متون، فراوان ديده مى‌شود. بنابراين بايد كه:

اميرمؤمنان على عليه‌السلام نيز از سركشى اهل بصره گذشتند و آنها را بخشودند و در اين‌باره فرمودند: «فأني مننت على أهل البصرة كما منّ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على أهل مكة⁽⁴⁾بر مردم بصره منت نهادم، چنان‌كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر مردم مكه [به هنگام فتح آن] منت نهاد».

حضرت همچنين بازماندگان از خوارج را و نيز كسانى از اهل‌صفين كه بر آنها چيره شد بخشيدند. نيز در روايت است كه مردى نزد اميرمؤمنان عليه‌السلام به دزدى اقرار كرد. حضرت بدو

فرمودند: چيزى از كتاب خدا (قرآن) از بردارى؟ گفت: آرى، سوره بقره را. امام فرمودند: «قد وهبت يدك لسورة البقرة؛ پس دستت را به پاس سوره بقره به تو بخشيدم».

اشعث كه حاضر بود گفت: حدى از حدود خدا را تعطيل مى‌كنى؟ امام فرمودند: تو از اين حكم چه مى‌دانى؟ [بدان] هرگاه اقامه بينه شد، امام نمى‌تواند عفو كند و اگر شخص،بر خود اقرار كند، امام مى‌تواند عفو كند و مى‌تواند حد [سرقت ]جارى كند.⁽¹⁾

آنچه براى جامعه اهميت دارد آن است كه كوتاهى كنندگان را به حد مقبول برساند و زياده‌روان را بازگرداند، نه آن‌كه تنها در پى آن باشد كه همواره مجازاتها را مو به مو اجرا كند، چه رسد به آن‌كه مجازاتهاى زياده از حد روا دارد، اين همان چيزى است كه نامش را «روح قانون» مى‌گذارند و چنين كارى بر عهده ولىِّ امر (حاكم) جامعه اسلامى است؛ خداى متعال در اين معنا مى‌فرمايد: «هذا عَطاؤنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ»⁽²⁾«[و به او گفتيم] اين عطاى ماست؛ به هركس مى‌خواهى ببخش، و از هركس كه مى‌خواهى امساك كن، و حسابى بر تو نيست».

و مى‌فرمايد: «سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ...»⁽³⁾«به سخنان دروغ بسيار گوش فرا مى‌دهند؛ و مال حرام فراوان مى‌خورند، پس اگر نزد تو آمدند، در ميان آنان داورى كن، يا [اگر صلاح دانستى] آنها را به حال خود واگذار».

آيات و رواياتى كه در صدد بيان اين‌كه ولىِّ امر آن شخص ذى‌صلاحى است كه روح قانون را از شكل صامت و جامد آن تشخيص مى‌دهد، بسيارند.

قانون‌شكنان در محيط طبيعى و اجتماعى

موضع جامعه در برخورد با فرد متخلف و كج‌رو همانند موضع محيط طبيعى با متخلف از قانون طبيعت است، با اين تفاوت كه جامعه بر اساس قوانين عقلى اقدام مى‌كند و از اين‌رو مى‌تواند فشار و مقاومت متخلفان را برتابد و تحمل كند در حالى كه طبيعت بر اساس قوانين خاص خود و بدون انعطاف‌پذيرى، بى‌درنگ متخلف را مجازات مى‌كند. مثلاً

آدمى اگر گرسنه يا تشنه بماند يا در آتش بسوزد يا در معرض سرماى گزنده و شديد و امثال آن قرار بگيرد و اين فشارها به حدى برسد كه مقاومت و تحمل را از او بگيرد، خواهد مرد.

ممكن است بگوئيد كسانى كه در اثر تمرين و رياضت توان مقاومتشان افزايش مى‌يابد، از مجازات طبيعت مى‌رهند. بخش اول اين سخن درست است لكن اين به معناى عقب‌نشينى طبيعت در جدال با آن افراد نيست بلكه بدين معناست كه اين افراددر اثر تمرين، ممارست و رياضت، از حيطه يك قانون طبيعى خارج و در حيطه قانون طبيعى ديگرى وارد شده‌اند.

جامعه آن‌گاه كه در مقابل تخلف عضو يا اعضايى از خود به اعمال فشار متوسل مى‌شود قصد آن دارد كه كندروندگان و تندروندگان را به سلوك طبيعى و متعادل مطلوب خويش بازگرداند، لذا در بسيارى از اوقات كه يكى از اين دو گروه، مستحق تحمل مجازات جامعه است با لحاظ قانون اهم و مهم يا اصلا از مجازات صرف نظر مى‌كند و يا در آن تخفيف قائل مى‌شود چون انسان همانند درختى خشكيده نيست بلكه همچون شاخه‌اى تازه و باطراوت است. لذا كسانى كه مى‌انگارند در مقوله تعليم و تربيت و جامعه پذيرى انسان به اوامر تن مى‌دهد در اشتباهند.

باغبان براى اصلاح درختان وارد باغ مى‌شود و سپس هر درخت يا شاخه را كه بخواهد قطع مى‌كند، از شاخ و برگ اضافى آنها مى‌كاهد، درخت مى‌كارد و كارهايى امثال

آن انجام مى‌دهد و در مقابل، درختان تسليم بوده و به همه اين خواسته‌ها پاسخ مثبت مى‌دهند ولى آيا آدمى نيز موجودى اين‌گونه است؟ قطعاً خير، تربيت و اطاعت‌پذير كردن انسانها به بركت حركت در مسير قوانين حاكم بر اين پديده پيچيده، پديد مى‌آيد.

آدمى آميزه‌اى از عواطف، افكار، نيازها و صفاتى است كه بايد به آنها توجه كرد. براى جلوگيرى از كج‌روى كج‌روان و بازگرداندن آنان به راه مستقيم و يا مجازاتشان نيز قاعده همين است، حتى اگر آن مجازات، اعدام يك جانى باشد و بخواهند از اين طريق هم جامعه را از لوث وجود او تطهير كنند و هم ديگران را از اين‌گونه قانون‌شكنى برحذر دارند و بترسانند. ما در كتابهاى الفقه: الحدود و الفقه: القصاص و جز آن آورده‌ايم:

مجرمانى كه از نظر شرع مقدس اسلام محكوم به اعدام مى‌گردند بسيار اندك‌اند، مانند: مرتدى كه از ارتداد باز نگردد و ارتدادش نه از سر شبهه كه قطعى باشد، زناكارى كه با اكراه كسى را به اين عمل واداشته و يا با محارم خويش زنا كرده باشد. در ساير جرمهايى كه مجرمان مستوجب اعدام هستند مجازات قتل قابل جايگزينى با مجازاتى ديگر است؛ مانند جرم كسانى كه محارب خدا و رسولش شناخته شده‌اند و يا كسانى كه مرتكب قتل نفس شده‌اند و مواردى از اين قبيل حتى در دو مورد نخستين نيز حاكم اسلامى مى‌تواند مجرم را عفو كند همان‌گونه كه حضرت على عليه‌السلام لواط‌كننده محكوم به اعدام را بخشودند.

آرى اگر حاكم اسلامى هرچند از باب قاعده اهم و مهم عفو را لازم بداند، اين حق را دارد، چنان‌كه تفصيل آن در كتب ياد شده آمده است.

مبانى تعديل اجتماعى

مسلمانان به اتفاق، قوانين مستفاد از ادله اربعه يعنى كتاب، سنت، عقل و اجماع را مبناى تعديل اجتماعى مى‌دانند، در حالى كه غير مسلمانان به چنين مبنايى معتقد نيستند، چرا كه براى تأسيس قوانين، آراء را حاكم مى‌دانند و بالطبع هر گروه، به قانونى متفاوت از قانون معتبر نزد ديگرى تن مى‌دهد و آن را حاكم مى‌گردانند و بر اساس همين قوانين متخلفان را تحت فشار قرار مى‌دهند. از نظر آنان قانون وضعى به قانون طبيعى نمى‌ماند، چرا كه قانون طبيعى تغيير و تبديل‌پذير نيست.

نظريه رايج، ميزان را رأى اكثريت مى‌داند و البته پيوسته مشاهده مى‌شود كه با تغيير رأى اكثريت، قوانين يكى پس از ديگرى، بى اعتبار و ساقط مى‌شوند.

جداى از اين در هر جامعه، اكثريت ممكن است نظرى متفاوت با نظر اكثريت ساير جوامع داشته باشند. آيا زنا، لواط، خود ارضائى جنسى، ازدواج با محارم و... مجاز است؟

آيا كشتن انسانهاى ناتوان، مبتلايان به بيمارى غيرقابل علاج و از كارافتادگان مجاز است؟

آيا زن مى‌تواند در همه امور سياسى، اجتماعى، اقتصادى و... يا در برخى از آنها

مشاركت كند و يا اصلا چنين حقى ندارد؟

آيا اقتصاد سرمايه‌دارى ايده‌آل است يا اقتصاد سوسياليستى و يا كمونيستى و يا سهميه‌بندى؟

آيا حكومت بايد از نوع ديكتاتورى پرولتاريا باشد يا از نوع دموكراسى سرمايه‌دارى يا دموكراسى سوسياليستى؟

آيا مجازات اعدام صحيح است؟

و بسيارى سؤلهاى ديگر.

در موارد فوق هيچ ملاك ثابتى نزد غير مسلمانان وجود ندارد و لذا در ميان چنين جوامعى مشاهده مى‌كنيم كه در هر برهه، به ايده‌اى متفاوت از گذشته خود ملتزم شده‌اند، گاه چيزى را مجاز اعلام مى‌كنند و همان را در برهه‌اى ديگر غير مجاز مى‌شمارند. و نيز جوامعى را مى‌بينيم كه در يك مسأله، نظرهاى متضادى را پذيرفته‌اند؛ چيزى در اين جامعه مجاز است و در آن جامعه غير مجاز چه بسا عملى كه در يك منطقه مجاز است درنقطه‌اى ديگر بر غير مجاز بودن آن تأكيدى بالغ داشته و مجازاتى شديد برايش در نظر گرفته باشند، مانند استعمال مواد مخدر كه در برخى ايالتهاى امريكا مجاز و در برخى ديگر به شدت با آن مبارزه و غير قانونى اعلام شده است با اين‌كه اين ايالتها همه تحت يك نظام سياسى واحد بنام ايالات متحده امريكا قرار گرفته‌اند. و از اين دست مثالها فراوانند.

جامعه‌اى كه فرد را مجرم شناخته، او را به پرداخت جريمه و يا مجازات محكوم مى‌كند، گاه از اجراى مجازات منصرف مى‌شود و كلاً از آن چشم مى‌پوشد و يا در مجازاتش تخفيف مى‌دهد و اين زمانى اتفاق مى‌افتد كه جامعه بر اساس مراعات قانون اهم و مهم تشخيص بدهد كه اصل اجراى مجازات يا عدم تخفيف در آن مفسده‌اى بدتر به دنبال خواهد داشت و باعث از دست‌رفتن مصلحت اقوى مى‌گردد. اينجاست كه قانون، براى حفظ مصلحت اهم از اجراى مجازات مقرر صرف نظر مى‌كند. چنين فرايندى گاه «مداراى اجتماعى» ناميده مى‌شود و چنين مدارايى غالباً به خاطر موارد زير

انجام مى‌شود:

الف. گاه تخفيف يا صرف نظر از مجازات به منظور تملق و چاپلوسى صورت مى‌گيرد كه امرى ناپسند است و اسباب سقوط امت را فراهم مى‌آورد، اگر جرم بزرگان بخشوده شود اين عادت ناپسند به طبقات و اقشار ديگر نيز سرايت مى‌كند و حاصل آن نابودى قانون و انهدام جامعه است. به همين دليل بود كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهيكبار بر تنبيه زنى كه در ميان قوم و قبيله خود داراى مقامى رفيع بود اصرار ورزيد.

ب. بخشودگى بزرگان گاه محصول رعايت قاعده اهم و مهم است. مثلاً اگر نيكوكارى مشهور، جرمى مرتكب گردد، در صورتى كه مجازات او سبب قطع نيكوكارى وى گردد، عقل چون بقاى احسان را در گرو بخشودگى مجازات او مى‌بيند مجازاتش تخفيف مى‌يابد و يا بخشوده مى‌شود. مثال ديگر آن است كه اگر رئيس ارتش مرتكب خيانتى گردد و مجازاتش سبب آن شود كه توجهى به ارتش نكند و در نهايت ارتش در مقابل دشمن شكست بخورد، عقل براى مراعات امر اهم يعنى حفظ صلابت و نيرومندى ارتش، از مهم كه همان مجازات فرمانده خاطى است صرف نظر مى‌كند. در حادثه‌اى فردى به نام حاطببا نوشتن نامه‌اى به مشركان مكه به پيامبر خيانت كرد، لكن چون رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبقاى او را اهم از مجازاتش تشخيص دادند او را بخشيدند، البته مخفى نماند كه ميان كرم و اسراف مرز باريكى است مانند مرز باريك ميان تهور و شجاعت و چنين مرز باريكى را ميان مفاد دو بند الف و ب نيز مشاهده مى‌كنيم، لذا بايد موارد بخشودگى به دقت ملاحظه شود تا اگر مشمول مورد «الف» است تحت عنوان «ب» قرار نگيرد، و بالعكس.

در صورتى كه عرف جامعه درباره ماهيت يك بخشودگى اختلاف نظر پيدا كردند در اينجا راه حل اصولى و پايان بخش اختلاف، تنفيذ و اجراى قانون است مگر آن‌كه خلاف

آن ثابت گردد. اين حالت درست شبيه آن است كه در اصول فقه مى‌گوييم: هنگام شك به اصول عمليه رجوع مى‌كنيم.

گاه اتفاق مى‌افتد كه جايگاه عالى اجتماعى فرد مجرم نتيجه‌اى معكوس مى‌دهد، به اين بيان كه اگر مجرم فردى معمولى باشد، چشم پوشى از خطاى او ممكن است.

اين در شرايطى است كه قانون مربوطه بدان درجه از اهميت نباشد كه پى‌گيرى تخلفهاى جزئى همه متخلفان ضرورى باشد، مانند اين‌كه فردى فقير از دادن بليط اتوبوس بين شهرى متعلق به دولت فرار كند و دليل تخلفش هم آن باشد كه پول به همراه نداشته و از سوى ديگر سفرش ضرورى بوده است.

آرى گاه از جرمى اين‌گونه مى‌توان گذشت لكن همين تخلف اگر از يكى از خواص و نخبگان جامعه سربزند، بايد مجازات و توبيخ گردد، چرا كه چنين كسى موظف است با رعايت دقيق قوانين، هرچند جزئى باشد، شأن و جايگاه اجتماعى ويژه خود را حفظ كند، مانند آن‌كه اگر فرد متخلف يك دانشمند، واعظ و نظير آن باشد. جمله معروفى است كه مى‌گويد: «زلة العالِم زلة العالَم؛ با لغزش عالِم، عالَمى مى‌لغزد».

اميرمؤمنان عليه‌السلام مى‌فرمايند: «قصم ظهري [ إثنان:] عالم متهتك و جاهل متنسك⁽¹⁾دوكس كمرم را شكستند: عالم بى‌بند و بار و جاهل زهدپيشه».

همچنين در حديث آمده است: «إن اللّه يغفر للجاهلين سبعين ذنبا قبل أن يغفر للعالم ذنباواحدا⁽²⁾به يقين خداى سبحان پيش از آن‌كه گناه و لغزشى از عالم ببخشايد، هفتاد گناه و لغزش جاهلان را مى‌آمرزد».

مثلاً در ايام قحطى، جامعه نسبت به مجرمى كه براى سد جوع دست به سرقت غذايى زده است به چشم اغماض مى‌نگرد، در حالى كه همان جامعه در دوران رفاه، از جرم او در نمى گذرد.

لذا در شريعت اسلامى آمده است: «دست سارق در روزگار قحطى و گرسنگى قطع نمى‌شود»، و بالعكس، جامعه در حال جنگ، فردى را كه با دشمن ارتباط برقرار كند به شدت مجازات مى‌كند در حالى كه در ايام صلح، با او برخوردى در آن حد و اندازه نمى‌كنند. مثالهايى از اين قبيل فراوانند.

مثلاً جامعه، به كارگيرى حيله‌هاى سياسى از سوى عضو يك حزب را تحمل نمى‌كند و او را به شدت مجازات مى‌كند. در حالى كه استفاده از آن‌گونه حيله‌ها توسط عضو يك بنگاه اقتصادى تشديد در مجازات را بدنبال نمى‌آورد. و لذا در اسلام براى جرائمى مانند زناى با محارم، تجاوز به عنف و امثال اينها، قوانين و مجازاتهايى فوق‌العاده با اهميت مقرر داشته، در حالى كه قوانين ظهار و لعان در اين سطح از اهميت قرار ندارند.

بايد دانست كه به دليل آن‌كه اسلام دين انسانيت و آزادى‌هاست، از ميزان قوانينى كه بازدارنده فعاليت‌ها و تحرك آدمى است كاسته، لذا در قوانين اسلامى، براى بسيارى ازتصرفات و آزادى‌ها بازدارنده‌اى وجود ندارد. در حالى كه قوانين مصوّب جهان امروز به دليل آن‌كه در آن ماديات به جاى انسان كامل محور قرار گرفته، گرفتار كثرت و فراوانى شده و اين فراوانى منجر به فزونى قوانين بازدارنده تحرك آدمى گرديده است.

مقوله انحراف اخلاقىِ مربى دينى نيز سخت مشكل‌آفرين است، اما اگر همين انحراف از انسانى عادى، به ويژه اگر از مراكز دينى و خواستگاه‌هاى فضايل دور باشد، سر بزند،

چونان مورد اول مفسده‌انگيز و مشكل‌آفرين نخواهد بود.

روايات فراوانى در تأكيد بر مدارا - حتى در غير موارد ضرورت - وارد شده است، زيرا اين كار موجب بهبودى و پيشرفت آن مى‌گردد و ما به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

عبداللّه بن سنان از امام جعفر صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «أمرني ربي بمداراة الناس، كما أمرني بالفرائض⁽¹⁾پروردگارم همان‌گونه كه مرا به انجام واجبات دستور داده، به مدارا با مردم نيز فرمانم داد».

حسين بن حسن نيز مى‌گويد از ابو جعفر، امام باقر عليه‌السلام شنيدم كه فرمودند: «جاء جبرئيل

إلى النبي فقال: يا محمد! ربك يقرئك السلام و يقول لك: دار خلقي⁽²⁾جبرئيل نزد پيامبر آمد و گفت: اى محمد! پروردگارت سلام مى‌رساند و به تو مى‌گويد: با آفريدگانم مدارا كن».

سكونى نيز از ايشان نقل كرده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرمودند: «ثلاث من لم يكن فيه لم يتم له عمل: ورع يحجزه عن معاصي اللّه، و خلق يداري به الناس، و حلم يرد به جهل الجاهلين⁽³⁾سه چيز است كه اگر در كسى نباشد هيچ كارش كمال نمى‌يابد: تقوايى كه او را از معصيتهاى الهى باز دارد و اخلاقى كه به كمك آن با مردم مدارا كند و حلمى كه با آن پاسخ جهالت جاهلان را بدهد».

مسعدة بن صدقه نيز از ايشان نقل مى‌كند كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «مداراة

الناس نصف الايمان، و الرفق بهم نصف العيش⁽¹⁾نيمى از ايمان مداراىِ با مردم و نيمى از زندگىِ خوش، نرمى با آنان است».

حذيفة بن منصور نيز از ايشان روايت مى‌كند كه فرمودند: «إن قوماً قلَّت مداراتهم للناس فألقوا من قريش، و أيم اللّه ما كان بأحسابهم بأس، و إن قوماً من غير قريش حسنت مداراتهم فألحقوا بالبيت الرفيع⁽²⁾قومى بودند با مردم مدارايى اندك داشتند لذا در عين آن‌كه از حيث شرافت و آبرومندى چيزى كم نداشتند از قريش عقب افتادند و به خدا قسم قوم ديگرى غير قريش وجود داشتند كه به نيكى با مردم مدارا مى‌كردند و لذا در زمره خاندانهاى ارجمند قرار گرفتند».

سپس امام فرمودند: «من كفّ يده عن الناس، فإنّما يكفّ عنهم يد واحد، و يكفّون عنه أيدي كثيرة⁽³⁾آن كسى كه دست خود را از ظلم به مردم باز مى‌دارد در عمل از يك دست اندازى به آنها اجتناب كرده، در مقابل، ديگران از دست اندازى‌هاى فراوان به او پرهيز مى‌كنند».

مسأله هفدهم: جمع و گروه

اشاره

خدا آدمى را - هم در ابعاد جسمانى و هم در ابعاد روحى مانند دانش، عاطفه، به فعليت درآوردن توانمندى‌ها و... - نيازمند هم‌نوعان خودش آفريده است، لذا بعنوان موجودى فعال و اجتماعى در اجتماعات كوچك و سپس بزرگ وارد مى‌شود و در كنار ديگران قرار مى‌گيرد و با آنان رابطه‌اى ارگانيك برقرار مى‌كند. جامعه‌اى كه آدمى در سايه آن زندگى مى‌كند غالباً نمى‌تواند همه نيازمنديها و خواستهاى او را برآورده سازد، از اين‌روى انسان تلاش مى‌كند تا در كنار ديگران و در واحدهاى اجتماعى كوچكتر قرار گيرد. اين واحدها «گروه» خوانده مى‌شود.

مفهوم گروه از اين جهت با مفهوم جمع تفاوت مى‌كند كه اولى داراى انسجام و دوام نسبى است و دومى فاقد آن است. به طور كلى «جمع» حاوى مختصات زير است:

مثلاً زلزله‌اى رخ مى‌دهد و در اثر آن مردم جمع مى‌شوند و در اين ميان يكى از آنان با حسن استفاده از موقعيت پيش آمده با جلب مشاركت عده‌اى از آنان گروهى را تشكيل مى‌دهد تا بطور سازمان‌يافته به تعمير و بازسازى نقاط زلزله‌زده بپردازند و يا گروهى

اقتصادى تأسيس مى‌كند كه بطور دائمى امور اقتصادى منطقه مصيبت‌زده را سامان دهد.

چنين پديده‌اى را «غوغاييان» نيز مى‌نامند؛ پديده‌اى كه جز ضرر و تخريب چيزى به بار نمى آورد و پراكنده شدن براى اعضاى آن مفيدتر است، چرا كه حداقل افراد پس از پراكنده شدن هر يك به كار خود مى‌پردازند.

حضرت على عليه‌السلام در توصيف غوغاگران مى‌فرمايند: «...هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا ضَرُّوا و إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا⁽¹⁾همان‌هايى كه چون فراهم آيند زيان رسانند و چون پراكنده شوند سود دهند».

5 . جمع غالباً تحت تأثير احساسات شديد قرار مى‌گيرد، بدون آن‌كه در عواقب آنانديشه‌اى به كار برده شود و به همين خاطر، سلطه عاطفه‌هاى سركش و يك‌سونگرى در فكر و عمل، فرد را در جمع ذوب و هضم مى‌كند. بيشتر ديكتاتورها به منظور سوق دادن مردم به سوى اهداف ناصواب خويش از اين مسأله سوء استفاده كرده و مى‌كنند. پيامد چنين كارى تقديس ديكتاتور و قرار گرفتن او در حاشيه امن حركتهاى ناآگاهانه و غوغا سالارانه‌اى است كه فرد ديكتاتور آنها را دامن زده است.

به هر روى اين نيز بايد مد نظر قرار بگيرد كه چنين آفتى - چه به جان گروه‌ها بيافتد و چه جمعها - عكس العملهايى به دنبال دارد كه به شرح زيرند:

الف. پيروزى نهايى عقل بر عاطفه. در پى اين عكس العمل، آن دسته از اقدامات احساسى كه در مقاطع اوليه، معمول، معقول و بجا تلقى مى‌شود در زمره زشت‌ترين و نكوهيده‌ترين پديده‌هاى غير انسانى قرار مى‌گيرد و در امتداد تاريخ چيزى جز رو سياهى و نكوهش براى عاملان آن باقى نمى‌گذارد.

ب. سقوط هولناك ديكتاتورى كه سلسله جنبان آن فتنه‌گريها و شورشهاى كور بوده است و بدين ترتيب زشتيها، فريبكاريها و خدعه‌هاى او بر جمع يا گروه هويدا مى‌شود.

ج. سلطه يافتن دشمنان بر آن گروه مسلط و اين بدان دليل است كه آن دشمنان همواره سلوكى عاقلانه و حسابگرانه داشته و اين گروه با تكيه بر ناآگاهى و سلوك احساسى مردم به حكومت خود ادامه مى‌داده‌اند. و از آنجا كه احساسات، توان سازندگى ندارد، دچار افت و سقوط مى‌شوند در حالى كه عقل با تكيه بر قوه سازنده خويش، در نهايت پيروزمند چنين ميدانى خواهد بود.

بنى‌اميه مثال گروه‌هايى هستند كه در گذشته تاريخ سوار بر احساسات و عواطف توده مردم، حركت مى‌كردند، اينان با فرصت‌طلبى و سوء استفاده، عواطف و احساسات مردم ساده‌لوح را به اهرمى براى ضديت با اهل‌بيت عليهم‌السلام تبديل كردند و لذا بر اين انسانهاى پاك مسلط شده و آنان را در هم كوبيدند، اما خود نيز به لعن‌شدگان هميشگى تاريخ تبديل شدند.

در عصر حاضر نيز كسانى نظير هيتلر، استالين، موسيلينى و مائو مثالهاى بارز چنين

ديكتاتورهايى هستند و البته تمامى اينان به سقوطى سريع دچار شدند، نفر نخست دست به خودكشى زد و در پى آن آلمان به دو پاره تجزيه شد. نفر دوم را پس از مرگش به آتشكشيدند و نفر سوم به سقوطى خفت‌بار دچار شد و كشورش به جولانگاه مافيا و فراماسونرى و خشونت و تندروى تبديل گرديد. مائو نيز رسواى تاريخ گرديد و در نهايت دشمنانش جانشين او شدند.

در كشورهاى اسلامى نيز به ديكتاتورهايى از اين‌گونه برخورد مى‌كنيم آتاتورك‌ها، پهلوى‌ها، ياسين الهاشمى‌ها و... نمونه‌هاى آنند.

اسلام به تعقل فرا مى‌خواند

متابعت از عقل براى آدمى امرى ضرورى است حتى اگر سختى‌هايى زودهنگام و حرمانى موقت به همراه داشته باشد و نيز اجتناب از كشيده شدن به سوى عواطف و احساسات نيز بر او لازم است حتى اگر حاصل آن شيرينى و غرورى زودرس باشد. اسلام هشدار مى‌دهد كه مبادا مسلمانان دست از تعقل كشيده و به احساسات تن دهند، بلكه بر تعقل و هرآنچه مقتضاى موازين عقلى است دعوت مى‌كند.

اميرمؤمنان عليه‌السلام در اين‌باره مى‌فرمايند: «و الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ و خَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ...⁽¹⁾خرد، به خاطر سپردن تجربه‌هاست، و بهترين چيزى كه آزمودى آن است كه پند تو در آن باشد».

«فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ و التَّجْرِبَةِ...⁽²⁾همانا شقاوت

پيشه كسى است كه از سود خرد و تجربتى كه او را داده‌اند محروم ماند».

«أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ و أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ⁽¹⁾برترين ثروت، عقل است و بدترين فقر، بى‌خردى».

«لا غِنَى كَالْعَقْلِ و لا فَقْرَ كَالْجَهْلِ⁽²⁾هيچ ثروتى چون خرد، و هيچ فقرى چون نادانى نيست».«لا تَرَى الْجَاهِلَ إِلا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً⁽³⁾نادان را نبينى جز اين‌كه كارى را از اندازه فراتر كشاند [و افراط نمايد] و يا بدانجا كه بايد نرساند [و تفريط كند]».

«إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلامُ⁽⁴⁾چون خرد كمال يابد، گفتار نقصان پذيرد».

«لا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ و لا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ و لا عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ...⁽⁵⁾هيچ مالى از خرد سودمندتر، و هيچ تنهايى از خودپسندى ترسناكتر، و هيچ خردى چون به تدبير انديشيدن نيست».

«التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ⁽⁶⁾دوستى ورزيدن نيمى از خرد است».

«أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِيمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَى الْجَاهِلِ⁽⁷⁾نخستين پاداش بردبار از بردبارى خود آن است كه مردم در برابر نادان يار او خواهند بود».

«مَا اسْتَوْدَعَ اللهُ امْرَأً عَقْلاً إِلاّ اسْتَنْقَذَهُ بِهِ يَوْماً مَا⁽⁸⁾خدا خرد را نزد كسى به وديعت ننهاد، جز كه روزى او را بدان نجات داد».

«كَفَاكَ مِنْ عَقْلِكَ مَا أَوْضَحَ لَكَ سُبُلَ غَيِّكَ مِنْ رُشْدِكَ⁽⁹⁾از عقلت تو را همين

بس كه بى‌راهه گمراهى‌ات را از شاهراه راه يافتگى‌ات به تو بازشناساند».

«الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ و الْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِكَ بِحِلْمِكَ و قَاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِكَ⁽¹⁾بردبارى پرده‌اى است پوشاننده، و خرد شمشيرى است بران، پس نقصهاىِ خلقت خود را با بردبارى بپوشان، و با خرد خويش، با هواى نفست بستيز».

«... لا يَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ⁽²⁾خرد كسى را كه از آن نصيحت خواهد خيانت نكند».

از حضرت درخواست شد كه صفات خردمند را باز شمارد. ايشان فرمودند: «هُوَ الَّذِي يَضَعُ الشَّيْءَ مَوَاضِعَهُ⁽³⁾خردمند آن است كه هر چيزى را در جاى مناسبش نهد». به ايشانگفتند: نادان را براى ما تعريف كن فرمودند: وصف كردم.

انسجام اعضاى گروه

همان‌گونه كه گفته شد يك گروه از افرادى تشكيل مى‌شود كه به دنبال هدف ويژه‌اى هستند و علاوه بر اين، دوام، انديشه و شيوه خاص اقدام نيز از مختصات ديگر گروه است.

مبادله انديشه و مشورت، انسجام گروه را تقويت مى‌كند همان‌گونه كه نفس حركت به سوى هدف نيز بر ميزان ارتباط و انسجام ميان آنها مى‌افزايد. سنخيت ميان افراد گروه آن‌گاه پر رنگتر مى‌شود و كارايى گروه آن‌گاه افزايش مى‌يابد كه در مقابل آن، گروهى رقيب وجود داشته باشد چون رقابت از نيرومندترين عوامل پيشرفت آدمى است، زيرا سرشت انسان به گونه‌اى سامان يافته كه تفوق ديگرى را برخود برنمى‌تابد و احياناً اگر از وجود چنين تفوقى آگاه شود و يا احتمال وجود آن را بدهد، بر كارايى خويش مى‌افزايد و در راه ابتكار بر خويشتن سخت مى‌گيرد تا كسى بر او پيشى نگيرد.

چنين روحيه‌اى در تك تك افراد انسانى وجود دارد و بالطبع با پيوستن افراد به يكديگر و تشكيل جبهه‌اى انسانى، رقابت پر رنگتر و شديدتر مى‌شود و افراد يك گروه روح فعاليت را در يكديگر مى‌دمند و به صورت عامل مشوق يكديگر عمل مى‌كنند. البته عضو اثر پذير نيز به نوبه خود بر اعضاى اثرگذار و ديگران تأثير مى‌گذارد و هكذا... لذا گروه‌ها محتاج دو امر هستند:

اين هر دو، ضامن بقاى گروهند و با از دست دادن يكى از اين دو، گروه رو به تفرق و نابودى مى‌نهد.

هر چه فلسفه زيست اجتماعى گروه براى اعضا دلچسب‌تر باشد، ايمانشان بدان سخت‌تر مى‌گردد و هرآنچه فعاليت عاطفى در درون آنها بيشتر باشد، رشته پيوند گروه نيرومندتر مى‌گردد و شتاب پيشروى آن افزونتر مى‌شود و البته در شرايط معكوس پيامدى معكوس رخ مى‌نمايد. همچنان كه اگر گروه معتقد و ملتزم به قانون جذب باشد يعنى مانند شركتهاى سهامى اقتصادى بر جذب مردم مبتنى باشد، آن‌گاه دو امر پيش‌گفته تأثيرى دوچندان در جذب افراد به سوى گروه خواهد داشت خواه اين افراد اعضاى آن باشند، خواه ياران و خواه هواداران.

تأثير گروه بر اعضا

گروه‌ها غالباً به پنج صورت در اعضاى خود مؤر افتاده، تغييرشان مى‌دهند:

مجهز است و نيز قادر به برآوردن نيازهايش مى‌باشد؛ پيوستگان به آن احساس امنيت مى‌كنند، و هرچه گروه نيرومندتر باشد اين احساس امنيت عميق‌تر و گسترده‌تر مى‌شود.

5 . احساس انبساط و گستردگى وجودى است كه فرد خود را مانند قطره آبى مى‌بيند كه در يك ظرف پر از آب مى‌افتد و گستردگى مى‌يابد، با اين تفاوت كه گسترش وجودىقطره گستره‌اى مادى و گستردگى وجودى فرد شكلى معنوى دارد.

در كنار تمامى موارد فوق چيزى كه از فرط ظهور، نيازى به يادآورى ندارد آن است كه فرد با عضويت در يك تشكل تجارب عملى فراوانى از گروه مى‌آموزد، كه آموختنشان براى افراد به تنهايى ميسر نيست، تمدن پيش از آن‌كه پديده‌اى علمى و نظرى باشد ماهيتى عملى دارد و اين، اجتماع و زندگى اجتماعى است كه تمدن را پديد مى‌آورد و لذا جامعه را جز آن كسى كه در بخشى از آن بوده، نمى فهمد؛ علماى اخلاق گفته‌اند: انسانى را كه به تنهايى زندگى مى‌كند نه مى‌توان عادل ناميد و نه صادق و نه امين و نه با وفا و نه...، زيرا اينها صفاتى عملى‌اند نه صرفاً ذهنى يعنى تنها در اثر زندگى در متن جامعه است كه آدمى صادق، كاذب، امين يا خائن نام مى‌گيرد.

عوامل نيرومندى گروه

نيرومندى جامعه و قوّت رشته پيوند آن حاصل امور ذيل است:

الف. نيرومندى، فلسفه‌اى كه گروه موجوديت خود را مبتنى بر آن مى‌داند: قدرت اين فلسفه، ريشه‌هاى گروه را تا اعماق جان اعضاى خود نفوذ و رشد مى‌دهد، هرچه گروه بتواند قلوب فراوانترى را به جانب خود جذب كند، نيرومندتر و با دوامتر مى‌گردد. عالمان سياست معتقدند حكومتهاى دينى - دنيوى پر توانتر و بادوام‌تر از رژيمهايى هستند كه تنها به مديريت امور دنيوى مردم مى‌پردازند، چون، حكومت نوع اول، قلبها و بدنها را تسخير

مى‌كند و حكومت نوع دوم تنها بر جسم مردم حاكميت دارد.

ب. هدفى كه گروه در سر مى‌پروراند: هرچه هدف يك گروه متعالى‌تر باشد، اعضايش بدان ملتزم‌تر مى‌شوند و اين امر پيوستگى اعضا را به گروه محكمتر و عمر گروه را ديرپاتر مى‌كند. بسيار تفاوت است ميان گروهى كه هدفش را نجات مسلمين قرار مى‌دهد و گروه ديگرى كه بهسازى و زيباسازى شهرى را دنبال كند. تفاوت ميان فلسفه يك گروه و هدف آن مانند تفاوت ميان استحكام و قوت موضوع كتابى است و هدفى كه از آن كتاب انتظار مى‌رود.

ج. سرپرستى گروه: هرگاه رهبرى به بزرگان گروه واگذار شود كه از نظر شخصيتى و فكرى داراى قدرت و توانمندى بيشترى هستند، استمرار و دوام گروه افزايش مى‌يابد. و عكس اين قاعده نيز صدق مى‌كند، گرچه قوت و ضعف رهبرى گروه در بسيارى ازاوقات تابع شخصيت و توانمندى متوليان و به عهده گيرندگان آن است، لكن آنچه در ايجاد قوت و ضعف نقش عمده‌ترى دارد تركيب گروه است. گاه نظام درونى گروه به گونه‌اى است كه زمينه را براى رهبرىِ شايستگان فراهم مى‌كند و گاه چنين نيست. مثلاً در برخى حكومتها گاه قانون چنان دقيق تنظيم مى‌شود كه هركس برتر و تواناتر است به حاكميت مى‌رسد و گاه نيز خلاف اين رخ مى‌دهد.

د. اطاعت از رهبرى گروه: هرچه اعضاى گروه از اطاعت پذيرى بيشترى در قبال رهبر برخوردار باشند، گروه، بيشتر و بهتر به حركت خويش ادامه مى‌دهد. از اينجاست كه يكى از شرايط اسلام، شنيدن و اطاعت كردن است. البته منظور از اين تعبير، تقليد كوركورانه نيست، بلكه منظور آن است كه هرگاه درستى و راستى راهى معلوم شد و آگاهانه درك گرديد از آن پس بايد در اين مسير مطيع بود.

اميرمؤنان عليه‌السلام در اين‌باره مى‌فرمايند: «... وَ ثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ...⁽¹⁾به پيشواى خود اعتماد كردند و در پى او رفتند».

ه . توسعه كمى و كيفى منابع انسانى در گروه: گروه‌هايى كه در پى توسعه نيروى انسانى

خود - اعم از اعضا، هواداران و مدافعان خود - هستند، نيرومندتر از ساير گروه‌ها خواهند بود، چه اين‌كه توسعه بروز شايستگيها و قابليتها و دوام حركت را در پى‌خواهد داشت. از اين‌رو تشكلها همواره به رشد كمى نيروى انسانى خود مى‌انديشند، هرچند همان‌طور كه در مسائل پيشين گفته شد، محدوديت و عدم گستردگى اعضاى گروه از نظر كمى نيز ويژگى خود را دارد، لكن آنچه ما در صدد تحصيل آن هستيم در گرو فراوانى نيروى انسانى نيز هست، حديث شريفى كه از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهروايت شده نيز گويا و شاهد بر همين نكته است و كثرت افراد را در نظر دارد؛ روايتى كه مى‌فرمايند: «يد اللّه مع الجماعة⁽¹⁾دست خدا همراه جماعت است».

و. نظم دقيق و صحيح: هرگاه گروه داراى نظمى دقيق‌تر و اعضاى سالمتر بيشترى باشد توانمندى و دوام آن افزونتر خواهد بود، زيرا نظم هرچه را در جاى مناسبش قرار مى‌دهد،شرح وظايف را به گونه‌اى مشخص مى‌كند و از هم تفكيك مى‌نمايد كه بر دوش گرفتن آن آسانتر مى‌شود و در نتيجه حيات گروه دوام بيشترى مى‌يابد و البته عكس اين حالت نيز صحيح است. فقدان سوابق درخشان گروه نيز موجب ضعف مى‌گردد. داشتن سوابق درخشان عامل اعتماد به نفس براى اعضا و موجب استقامت آنها در شرايط گوناگون است و لذا رهبرى گروه بايد بينديشد كه گروه چه به دست مى‌آورد و در زمينه‌سازى و فعاليت براى كسب سوابق درخشان و افتخارآميز نيز اهتمام ورزد و تلاش كند تا اعضاى گروه را از اين طريق نيز به پيش سوق دهد.

ز. نظارت دائمى و دقيق: نظارت دائمى و دقيق بر همه شئون مربوط به عملكرد رهبرى گروه و اعضا به منظور كاستن از دامنه خطاها از جمله اقدامات ضرورى است. زيرا اين شيوه به اعضاى گروه دلگرمى مى‌بخشد و اين دلگرمى اعضا را براى فعاليت بيشتر و شتابگير تشويق مى‌كند. در مقابل، خطاهاى فراوان موجب دلسردى و پراكندگى آنان مى‌شود و اين پيامد به ضميمه هرج و مرج كلى يا جزئى، ضريب عملكرد گروه را از همان ميزان عادى نيز به سرعت پائين مى‌آورد.

ح. رازدارى: اين متغير مربوط به گروه‌هايى مى‌شود كه ماهيتى سرى دارند؛ تعهد و پايبندى بيشتر در رازدارى، سلامت و توانمندى گروه را به دنبال دارد.

ط. سوابق درخشان: اينك نوبت به آن رسيده كه به نقش گذشته و سوابق گروه اشاره كنيم؛ هرچه دستاوردها در گذشته بيشتر و گذشته، درخشان‌تر باشد رابطه و علاقمندى اعضا به گروه به گونه‌اى شتابگير افزون‌تر مى‌گردد كه در نهايت به بقا و دوام آن استحكام و استمرار بيشترى مى‌بخشد و اتفاقاً يكى از اسرار لزوم عصمت انبيا و امامان همين است كه نبايد در گذشته، حال و آينده آنان، هيچ شائبه ناكارآمدى، گناه و خطايى مشاهده شود بلكه بايد داراى گذشته‌اى پاك و طاهر و درخشان باشند تا اعتماد، دلگرمى و اطاعت‌پذيرى مردم از آنان سلب نشود.

ى. رايزنى و مشورت: اين ويژگى هرچه در يك گروه نيرومندتر گردد، بر استوارى آن مى‌افزايد، در حالى كه ديكتاتورى و خودمحورى و خودكامگى باعث پراكندگى دلها و يأس و نااميدى شده و نابودى گروه را به دنبال خواهد داشت.

مسأله هجدهم: خاستگاه‌هاى گروه‌ها

اشاره

جهان پس از تجربه‌اى طولانى از انواع حكومتها، در نهايت به اين نتيجه رسيده كه اسلام از همان آغاز بر آن تأكيد كرده است. كه همانا حكومت شورايى و مبتنى بر رايزنى و همفكرى، يعنى با دوام‌ترين و زيباترين نوع حكومت، است. حكومتى كه زمينه بروز قابليتها و صلاحيتها، آرامش اجتماعى، همكارى و تعاون و كاهش چالشهاى ميان زمامداران و مردم را فراهم مى‌گرداند.

از اين‌روى بر رژيمها و نيز گروه‌هاى تحقيق و پژوهش - كه هدفى ويژه را پيگيرى مى‌كنند - فرض است كه از خاستگاه‌هاى كنشى، اعتقادى، اوصاف و ديگر ويژگى‌هاى مردم آگاهى حاصل كنند، چرا كه دولتها و گروههاى فوق باكشف آن خاستگاه مى‌توانند بدون ايجاد اصطكاك با عقايد و نيازهاى مردم، خواسته‌هايشان را تأمين و مشكلاتشان را حل و قوانين را تعديل كنند. از رهگذر اين كشف هم مى‌توان از رخ دادن مشكلات پيشگيرى كرد و هم مى‌توان در راه علاج، از نتيجه آن تحقيقات و نتايج حاصله استفاده نمود؛ زيرا مشكلات ملتها همانند بيمارى‌هاى افراد انسانى است و همان‌گونه كه يك پزشك تيزبين هم در كشف راه‌هاى پيشگيرى تلاش مى‌كند تا بيمارى ايجاد نشود و هم پس از ابتلاى بيمار تلاش مى‌كند تا ريشه‌هاى آن مرض را با يك درمان مناسب و سازگار بخشكاند، درست به همين ترتيب اگر يك حكومت نبض جامعه تحت اراده و اداره خود را در دست داشته باشد مى‌تواند از مشكلات پنهان آن آگاه شده و سپس براى جلوگيرى از بحرانى شدن آن مشكلات اقدام كند، و يا در صورت بروز مشكل به علاج كامل آن بپردازد تا ريشه‌هاى آن بخشكد تا مشكل هرگز به مرحله بحران نرسد.

انواع گروه‌ها

جامعه‌شناسان گروه‌ها را به چند دسته تقسيم مى‌كنند كه عبارتند از:

5 . گروه‌هاى خرابكار كه يا با اراده خود و يا با تحريك خارجى هدفى را دنبال كرده و براى رسيدن به آن دست به عمليات تروريستى و خرابكارانه مى‌زنند.

گاه نوع خواست عمومى روشن و واضح است لكن براى شناختن ميزان شدت و ضعف آن بايد دست به مطالعه و نظرسنجى زد.

مثلاً رژيم يك كشور مى‌داند كه بينندگان تلويزيون از برنامه‌هايش ناراضيند اما از ميزان اين نارضايتى بى‌خبر است لذا دست به نظرسنجى مى‌زند تا بتواند توازنى ميان اهم

و مهم برقرار كند. مثلاً بودجه تخصيصى براى رسانه‌ها، در راديو، تلويزيون و روزنامه‌ها به سهبخش تقسيم و سپس هزينه مى‌شود. حال اگر بنا باشد براى اصلاح برنامه‌هاى تلويزيونى نيمى از كل بودجه براى تلويزيون صرف شود، به همان ميزان از بودجه اختصاصى هر يك كاسته خواهد شد، لذا بايد مطالعه شود كه آيا اين اقدام انجام شود و يا عدم‌تغيير و حفظ بودجه آنها ضرورى‌تر است. در اينجا اگر نتيجه مطالعات و نظرسنجى‌ها اين باشد كه نارضايتى حاصله بر اثر كاهش بودجه بيش از نارضايتى از برنامه‌هاى كنونى است، بالطبع عدم تغيير در دستور كار قرار مى‌گيرد. وانگهى آنچه را كه براى جامعه مطلوب است اصطلاحاً «ارزش اجتماعى» مى‌نامند. و هرچه رابطه ميان جامعه و آن ارزش مستحكمتر و عميق‌تر باشد ارزش اجتماعى آن بالاتر مى‌رود و در شرايط معكوس نتيجه معكوس خواهد داد. شناخت ارزشهاى اجتماعى از جمله مهمترين امور مورد توجه سياستمداران است، چه اين‌كه آنها موجوديت و بقاى خود را در گرو چنين آگاهى‌اى مى‌بينند.

آگاهى‌بخشى به توده‌هاى مردم

جامعه معصوم نيست تا ارزش امور ارزشمند و بى‌مقدارى امور بى‌ارزش را دريابد؛ بويژه اگر حكومت با سياستِ ناآگاه نگاه داشتن و به گمراهى بردن توده‌ها با آنان برخورد كرده باشد، بنابراين لازم است كه متفكران، به جبران و اصلاح كژروى‌هاى فكرى جامعه بپردازند تا جامعه بتواند اولاً ميان امور ارزشمند و بى‌ارزش تفكيك كند و ثانيا از درجه ارزشمندى امور ارزشمند آگاه شود. زيرا در دو حالت بدين كار نياز مى‌افتد:

لم يفعل فعليه لعنة اللّه‌⁽¹⁾آن‌گاه كهبدعتها در امتم هويدا شوند بر عالم فرض است كه دانش خويش را [براى مقابله با آنها] آشكار سازد و اگر چنين نكند لعنت خدا بر او باد». حضرت على عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند: «لولا... ما أخذ اللّه على العلماء أن لا يقارّوا على كظّة ظالم و لا سغب مظلوم، لألقيت حبلها على غاربها، و لسقيت آخرها بكأس أوّلها...⁽²⁾اگر خداى سبحان علما را نفرموده بود تا ستم‌كار شكمباره را بر نتابند، و به يارى گرسنگان ستمديده بشتابند، رشته اين كار را از دست مى‌گذاشتم، و پايانش را چون آغازش مى‌انگاشتم».

پس بايد متفكران به آگاهى بخشى مردم بپردازند؛ حجاب ظلمات جهل را بدرند، امت را به آزادى خويش برسانند و ارزشها را بدانها بشناسانند.

نيز در روايت آمده است كه در روز قيامت از آدمى پيرامون ثروتش و مصارف آن مى‌پرسند كه چگونه به دست آورده و در چه راهى هزينه كرده است. ما در كتاب الفقه: الاقتصاد گفته‌ايم كه چگونه سرمايه بر جامعه مسلط مى‌شود و زمينه خرابى سياست و قانون و مانند اين دو را فرا مى‌آورد. براى رفع اين مشكل نيز محتاج آگاهى‌بخشى به توده‌ها هستيم تا از رهگذر آن قربانى جهلِ مورد نظر استبداد نشوند.

چگونگى آشكارسازى عقايد اجتماعى

افكار عمومى آنچنان روشن و هويدا نيست كه با آمارهاى رسمى بتوان به آن دست يافت، بلكه نياز به ژرفكاوى بيشتر و دقتى گسترده‌تر دارد، زيرا اين‌گونه نيست كه هركس حاضر

شود با پرسشهاى مطبوعاتى و امثال آن در شئون گوناگون، پرده از افكار خود بردارد.بنابراين، اكتفاى به آمارهاى رسمى نمى‌گذارد فرد يا تشكيلات متولى نظرسنجى، از آنچه مى‌خواهد، پرده بردارد و آثار آن را مطالعه كند.

او ممكن است با پذيرفتن غيرمنطقى نظرسنجى صرف، در مورد امر خلاف واقعى با واقعيتى مستور دچار اشتباه شود و آن را واقعيت جامعه بپندارد و به منظور اقدام مناسب آن را بكار گيرد، غافل از آن‌كه واقعيت اصلى بر او مخفى مانده و هنوز به تأثيرگذارى خود ادامه مى‌دهد.

روشن است كه اين نظرسنجى نيز تأثيرى در كشف واقعيت مغفول نخواهد داشت. چنين وضعى مانند اين است كه بيمارى پزشك را از بيمارى خود آگاه نكند و لذا داروى طبيب در درمان بيمارى مؤر نخواهد افتاد. در اين حالت آن بيمارى به پيشرفت خود ادامه مى‌دهد و به هيچ روى تحت تأثير علاج طبيب واقع نمى‌گردد، لذا توجه دانشمندان آمار، روانشناسى و جامعه‌شناسى به اين بحث جلب شده است كه جز چارچوب آمارهاى رسمى چه راه‌هاى مطلوب ديگرى براى كشف عقايد و نظريات و افكار عمومى وجود دارد؟ مثلا آيا توسل به رؤاى احزاب، سازمانها و گروه‌ها، لحاظ داشتن شمار خوانندگان مجلات، تماشاگران نمايش و فيلمهاى سينمايى، توجه به تيراژ كتب با سمت و سوى خاص، آمار خريد و فروش و تبادل آنها و غيره، مى‌تواند راه‌هاى مناسبى براى كشف عقايد و آراى عمومى باشد؟

تعصب اجتماعى

جامعه و فرد، هر دو در معرض ابتلا به بيماريهاى پيچيده‌اى هستند كه كار درمان را بر طبيب دشوار مى‌كند. مانند ايامى كه طاعون بصورت يك اپيدمى در مى‌آيد. همچنين جامعه و فرد ممكن است به بيماريهاى روانى دچار شوند كه يكى از آن بيمارى‌ها «تعصب» است، چه اين‌كه تعصب، يعنى انحراف عاطفى به اضافه فقدان منطق. لذا گفته‌اند تعصب استعفاى از عقل است، زيرا متعصب - چه فرد وچه جامعه - بر آنچه مورد نظر خود اوست - هرچند بى دليل - اصرار مى‌ورزد و سخن غير خود - هرچند مستدل - را نمى‌پذيرد. احزاب و گروه‌ها نيز ممكن است به چنين بيمارى دچار شوند.

بنابراين هرگاه تعصب آنچنان شدت گيرد كه فرد يا جامعه متعصب نسبت بدانچه به آن تعصب مى‌ورزند حساسيت شديد پيدا كند، چنين حالتى را «عقده» مى‌نامند، گويى در اين مرحله موجوديت آدمى - بدون توجه به اعتدال و محوريت حق - با آن امر گره مى‌خورد.دين اسلام در آيات و روايات - كه برخى را برشمرديم - بر اجتناب از اين امور تأكيد دارد.

گروه‌هاى فشار

رويكرد عمومى و رويكرد خاص مردم جامعه درباره امورى ويژه - مانند جهت‌گيرى عمومى ملت در جنگ و صلح و يا جهت‌گيرى اقتصاددانان در افزايش يا كاهش قيمتها - از وزن و ارزشى خاص در سير حركتى جامعه در همه امور برخوردار است. لذا در عصر كنونى دو نوع گروه فشار در جوامع پديد آمده‌اند:

الف. رويكرد عمومى و خاص مردم را به سوى خويش منحرف كنند.

ب. نظر و ايده خويش را بر مردم تحميل كنند.

اهرمهاى فشار

گروه‌هاى فشارى كه در بالا از آنها نام برديم براى اِعمال فشار از اهرمهاى زير استفاده مى‌كنند:

كتاب، راديو، تلويزيون، مجلات، روزنامه‌ها، سينماها، سالنهاى نمايش و غيره را تحت سلطه خويش در آورد.

اطلاع‌رسانى سالم و دروغين

اطلاع‌رسانى گاه براى هدايت به سوى حق و ارشاد به درست‌كارى است كه «تبليغ» خوانده مى‌شود و گاه به منظور گمراه‌سازى و انحراف افكار است كه «تبليغات» (از نوع سياسى) نام دارد هرچند بر نوع اول نيز اطلاق مى‌شود. در دنياى امروز از آنجا كه از مسير خداى سبحان جدا شده و به كژراهه افتاده است و در محورهاى انديشه، عمل و احساس تنها دنيا را مبنا قرار داده است، بر خلاف اسلام كه دنيا و آخرت هر دو را مبنا مى‌داند، لذا بنگاه‌هايى كه به تبليغات سوء مشغولند گسترش يافته‌اند؛ آنها انديشه انسان‌محورى را كنار گذاشته و ماده را جايگزين آن كرده‌اند، به همين دليل است كه مصيبتهاى بشر در اين عصر از زمان‌هاى گذشته بيشتر شده و فزونى يافته است.

امروز باطل‌كاران، تبليغات را به عنوان ابزارى براى ترويج كالاى خود به كار گرفتند كه مى‌توان در شرق از الحاد كمونيستى و در مغرب زمين به تثليث (مثلث) سرمايه‌دارى و در جهان اسلام هر آنچه بر مدار اين دو مى‌چرخد، مانند صهيونيسم، قوميت‌گرايى، ملى‌گرايى و طائفه‌گرايى و بعث نام برد. بايد توجه داشت كه تبليغات سوء به باطل جلوه حق مى‌دهد،

حقايق را تحريف مى‌كند، از ناآگاهى مردم استفاده مى‌كند و امور باطل را در پوشش حق به خورد توده مردم مى‌دهد، خواه اين اباطيل مسائل اعتقادى باشد يا رويكردهاى عملى و يا كالاهاى تجارى. و آنچه كه اصحاب تبليغات باطل و دروغ پراكنان از آن بيش از هر چيزىمى‌ترسند نور و آگاهى است، چرا كه واقعيت را از فريب و حقيقت را از تحريف تفكيك مى‌كند، هرچند اين اسلوب روشى است كهن. قرآن كريم روايت مى‌كند كه فرعون نيز براى دور كردن مردم از موسى مى‌گفت: «وَ قالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى وَ لْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأَرْضِ الْفَسادَ»⁽¹⁾«و فرعون گفت: بگذاريد موسى را بكشم، و او پروردگارش را بخواند، زيرا من مى‌ترسم كه آيين شما را دگرگون سازد، و يا در اين سرزمين فساد به پا نمايد».

نيز قرآن كريم مى‌فرمايد: «قالَ لِلْمَلاَءِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ * يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ...»⁽²⁾«[فرعون] به گروه اشرافى كه گرد او بودند گفت: اين ساحر آگاه و ماهرى است! او مى‌خواهد با سحرش شما را از سرزمينتان بيرون كند».

تفاوتى كه ميان گذشته و حال وجود دارد اين است كه فراوانى ادله و پيشرفت ابزارها و اهرمها سبب تقويت اين جريان شده است، از اين روى بر اصحاب حق و فضيلت فرض است كه بستر بحثهاى آزاد را فراهم سازند و با استفاده از همين ابزارهاى پيشرفته براى رسوا نمودن باطل حق‌نما استفاده نمايند و پرده از مواضع و كمينگاه‌هاى رسانه‌هاى باطل و مخفيگاه‌هاى تبليغات فريبكارانه بردارند و از اين رهگذر به نجات قربانيان بپردازند كه راهى جز اين نيست. در بحث‌هاى بعدى به اين مطلب خواهيم پرداخت.

شيوه‌هاى فريبكارى رسانه‌اى

تبليغات فريبنده، چهره‌هايى گوناگون دارد و در اين زمينه كتابهايى نوشته‌اند كه در آن‌ها شيوه‌هاى اجتماعى، روانى و تربيتى و... بازگو شده است. در اينجا ما به برخى شيوه‌هايى كه اصحاب تبليغات باطل از آنها بهره مى‌گيرند اشاره مى‌كنيم:

است كه گفته‌اند: گاه يك تصوير پر نفوذتر از هزار كتاب است.

مثلاً فريبكاران سوء استفاده‌گر، گاه سخن و مضمونى را خود مى‌سازند و آن را شبيه آيات قرآن يا احاديث نبوى يا اهل بيت مى‌پردازند تا مخاطب ناآگاه به گمان آن‌كه گفته او آيه‌اى از قرآن است آن را بپذيرد و مقاومت نكند، مثلاً سخن اين‌گونه ساخته مى‌شود: «حشر مع الناس عيد؛ محشور بودن با مردم بركات و مزايايى دارد».

و يا مى‌گويند: «لا يوضع أحد في قبر آخر؛ هيچ كس را در قبر ديگرى نمى گذارند».

هدف از اختراع جمله نخست آن است كه پردازنده آن مى‌خواهد حشر و نشر با افراد ناشايست را توجيه كند و هدف از عبارت دوم آن است كه سازنده آن مى‌خواهد با ترويج اين مضمون از اعتراض به عمل زشت و منكر جلوگيرى كند و آن را نابجا جلوه دهد.

أما ترى الحبل بتكراره *** في الصخرة الصمّاء قد أثَّرا

«آيا نديدى كه رفت و برگشت ريسمان/ چه تأثيرى بر تخته‌سنگ سخت گذارده است»؟

يكى از رهبران جريانى الحادى گفته است: «آن قدر دروغ بگو و دروغ بگو و دروغ بگو تا مردم سخنت را باور و تصديق كنند».

مفهوم دگرگون شود و عملاً حق تحريف گردد. مثل آن كه هنگام ضبط سخنى بر روى نوار كاست از مجموع كلمه لا اله إلاّ اللّه، تنها بخش لا إله ضبط شود تا شنونده گمان كند كه گوينده كفر مى‌گويد.

مثلاً، يك حديث شريف نبوى مى‌فرمايد: «أنا مدينة العلم و علي بابها⁽²⁾من شهر علمم وعلى دروازه آن است». برخى فريب‌كاران اين حديث شريف را در شأن حضرت على عليه‌السلام ندانسته و گفته‌اند: منظور از كلمه «على» عالى و رفيع است.

و نيز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نفرين بر معاوية بن ابى‌سفيان فرموده‌اند: «لا أشبع اللّه بطنه⁽³⁾خداى شكمش را سير نكند».

باز هم برخى حيله‌گران اين تعبير را نفرين ندانسته و در تفسير آن گفته‌اند: منظور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن بوده كه هيچ‌گاه به حدى نخورد كه سير گردد.

چگونگى رويارويى با گروه‌هاى فشار كج‌رو

در رويارويى با گروه‌هاى فشار كج‌رو بايد به امور زير پرداخت:

الف. افشاى ماهيت اين گروه‌ها براى توده مردم به منظور رسوا شدن آنان تا هيچگونه مجالى براى كتمان منويات و فسادشان به نام اصلاح‌گرى نيابند. خداى سبحان درباره اين افراد مى‌فرمايد: «وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِى الأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ * أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ»⁽¹⁾«وقتى كه به آنها گفته مى‌شود در زمين فساد نكنيد مى‌گويندكه ما مصلح هستيم. نه بدانيد كه آنها مفسد هستند و ليكن خود نمى دانند».

افشاگرى عليه اين جريانات البته كماً و كيفاً بايد در چارچوب ارزشهاى اسلامى و انسانى صورت گيرد و از اين اصول در اين روند تخطى صورت نگيرد.

ب. فرهنگ صحيح بايد به مردم آموزش داده شود تا خود حق را از باطل باز شناسند چون مجموعه‌ها و گروههاى فشار خود را پيوسته پشت پرده حق پنهان مى‌كنند تا بتوانند متاع باطل خود را ترويج كنند و اگر مردم حقيقت را دريابند ديگر مجالى براى تباهى پنهان اين گروه‌ها باقى نمى‌ماند.

ج. ايجاد انگيزه و روحيه تحقيق و نقد در بين مردم تا چيزى را بدون دليل و دقت نظر نپذيرند. اسلام بر مبناى عقل و تحقيق و عدم گرايش به تقليد و احساس و حتى ظن و گمان بنا شده است. خداى متعال در اين‌باره مى‌فرمايد: «إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِى مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً...»⁽²⁾«گمان، هرگز [انسان را] از حق بى‌نياز نمى‌سازد [و به حق نمى رساند]».

و می فرماید: «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤدَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤلاً»⁽³⁾«از آنچه به آن آگاهى ندارى، پيروى مكن؛ چرا كه گوش و چشم و دل، همه

مسئولند».

اصول دين نيز بنابر نظر مشهور بايد بر اساس دليل پذيرفته شود و صحيح نيست كه مسلمان بى‌دليل، وحدانيت و عدالت خداى متعال و نيز رسالت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بپذيرد و اصولاً علم كلام اسلامى در همين جهت تأسيس شده و بوجود آمده است.

بنابراين اگر گفته شد كه فلان شخص بايد مادام العمر رياست را به عهده داشته باشد و يا او از سايرين افضل است و يا مثلاً اقتصاد اسلامى چنين و چنان است و يا بر دولت واجب است كه قانونى اساسى تدوين كند بايد بلافاصله دليل اين سخن سؤل شود. در عين حال فايده‌اى ندارد در زمانى كه مردم از فرهنگ مقبول و خوبى برخوردار نيستند به حاكم گفته شود: چرا چنين و چنان مى‌كنى. زيرا در واقع اين همان مردم بوده‌اند كه امكان عمل را به او داده و مى‌دهند، لذا آنچه مهم است رشد و ارتقاى فرهنگى مردم به گونه‌اى است كه حاكم نتواند بر اساس خواست خويش عمل كند.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايند: «...و لا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ و قَدْ جَعَلَكَ اللهُ حُرّاً...⁽¹⁾و بنده ديگرى مباش در حالى كه خدايت تو را آزاد آفريده است».

حضرت على عليه‌السلام رأس هرم اجتماعى و رهبران را مخاطب قرار نمى‌دهند بلكه قاعده آن يعنى توده‌ها را مخاطب خويش قرار مى‌دهند، زيرا سران جامعه كه از امتيازات بزرگى برخوردارند جز به حفظ آن امتيازات نمى‌انديشند و به چيزى ديگر بها نمى‌دهند.

در اينجا متذكر شويم كه: مشكل جامعه بيش از يك ميلياردى مسلمانان تنها اين نيست كه حاكمانشان افرادى ديكتاتورى و گماشتگان استعمارند، بلكه مشكل اصلى در خود جامعه است. اين جامعه بر اساس بخشى از اسلام پرورده شده است، يعنى نماز، روزه، مسجد، حسينيه، مواليد، وفيات و عزاداريها و... در حالى كه بخش ديگر اسلام بكلى فراموش شده و متروك مانده كه عبارت است از:

قرار نمى گيرد».

در روايت ديگرى حضرت على عليه‌السلام درباره صفات عاقل مى‌فرمايند: «... لابد للعاقل من أن ينظر في شأنه، فليحفظ لسانه و ليعرف أهل زمانه⁽¹⁾عاقل بايد در كار خويش بنگرد، پس زبانش را نگاه بدارد و اهل زمان خويش را بشناسد».

در توصيف ابعاد شخصيتى اميرمؤمنان عليه‌السلام نيز از يكى از اصحابشان به نام ضرار روايت شده كه گفته بود: «... كان واللّه بعيد المدى، شديد القوى...⁽²⁾به خدا سوگند كه [شخصيت] او دست نايافتنى بود و قدرتى عظيم داشت».

روسياهى دنيا و آخرت است» پى ببريم، خواهيم دانست كه چرا مسلمانان در دنياى كنونى داراى هويت و موجوديتى نيستند.

د. ايجاد گروه‌هاى ضد فشار در مقابل گروه‌هاى فشار با اين هدف كه محورهاى

حركت آنان را كشف و نقشه‌ها و توطئه‌هاى آنان را باطل كنند و تير مكرشان را به گلويشان باز گردانند؛ ضرب‌المثلى مى‌گويد: «[تيزى] آهن جز به آهن كند نمى‌شود».

بايد توجه شود كه گروه‌هاى ضد فشار نيز مشمول قاعده امر به معروف و نهى از منكرند. البته مفاد بندهاى الف، ب و ج نيز هر يك مشمول ساير قوانين حقوقى اسلامى مربوط به خودند، اما از آن جا كه امر به معروف و نهى از منكر در برابر اين گروه جز به اين صورت تحقق و صورت خارجى نمى‌يابد، لذا وجوب آن بر آنان مورد تأكيد بيشترى قرار دارد.

بايد توجه داشت كه اسلام نسبت به امر به معروف و نهى از منكر با رساترين شيوه‌ها تشويق كرده است، قرآن كريم در اين‌باره مى‌فرمايد: «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»⁽¹⁾«بايد از ميان شما، جمعى دعوت به نيكى، و امر به معروف ونهى از منكر كنند و آنان همان رستگارانند».

حضرت على عليه‌السلام در اين‌باره مى‌فرمايند: «... أَيُّهَا الْمُؤمِنُونَ، إِنَّهُ مَنْ رَأَى عُدْوَاناً يُعْمَلُ بِهِ و مُنْكَراً يُدْعَى إِلَيْهِ، فَأَنْكَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ و بَرِئَ، و مَنْ أَنْكَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ و هُوَ أَفْضَلُ مِنْصَاحِبِهِ، و مَنْ أَنْكَرَهُ بِالسَّيْفِ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللهِ هِيَ الْعُلْيَا و كَلِمَةُ الظَّالِمِينَ هِيَ السُّفْلَى، فَذَلِكَ الَّذِي أَصَابَ سَبِيلَ الْهُدَى، و قَامَ عَلَى الطَّرِيقِ، و نَوَّرَ فِي قَلْبِهِ الْيَقِينُ⁽²⁾اى مؤنان! آن كه ببيند ستمى صورت مى‌گيرد يا مردم را به منكرى مى‌خوانند و با قلب خود آن را نكوهش كند، به يقين سالم مانده و گناه نورزيده، و آن كس كه آن را به زبان انكار كند در نزد خدا مأجور خواهد بود و از آن كه به دل انكار كرده برتر است، و آن كس كه با شمشير به انكار برخيزد تا كلام خدا بلندى گيرد و گفتار ستمگران پست گردد، او كسى است كه راه رستگارى را يافته و بر آن ايستاده، و نور يقين در دلش روشن گشته است».

نيز مى‌فرمايند: «... فَمِنْهُمُ الْمُنْكِرُ لِلْمُنْكَرِ بِيَدِهِ و لِسَانِهِ و قَلْبِهِ فَذَلِكَ الْمُسْتَكْمِلُ لِخِصَالِ الْخَيْرِ، و مِنْهُمُ الْمُنْكِرُ بِلِسَانِهِ و قَلْبِهِ و التَّارِكُ بِيَدِهِ فَذَلِكَ مُتَمَسِّكٌ بِخَصْلَتَيْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ و مُضَيِّعٌ خَصْلَةً، و مِنْهُمُ الْمُنْكِرُ بِقَلْبِهِ و التَّارِكُ بِيَدِهِ و لِسَانِهِ فَذَلِكَ الَّذِي ضَيَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَيْنِ مِنَ الثَّلاثِ و تَمَسَّكَ

بِوَاحِدَةٍ، و مِنْهُمْ تَارِكٌ لإِنْكَارِ الْمُنْكَرِ بِلِسَانِهِ و قَلْبِهِ و يَدِهِ فَذَلِكَ مَيِّتُ الأَحْيَاءِ. و مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا و الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللهِ عِنْدَ الأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ و النَّهْيِ عَنْ الْمُنْكَرِ إِلا كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ، و إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ و النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لا يُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ و لا يَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ، و أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ⁽¹⁾از اين مردم كسى است كه كار زشت را نكوهيده دارد و به دست و زبان و دل خود از آن اعراض كند، چنين كسى خصلتهاى نيك را به كمال رسانيده؛ و كسى است كه به زبان و دل انكارش مى‌كند نه به دست، چنين كسى به دو خصلت از خصال نيكو چنگ زده و خصلتى را تباه ساخته؛ و كسى كه فقط به دل انكار كند نه به دست و زبان چنين كسى دو خصلت شريفتر را تباه كرده و يك خصلت پرداخته؛ و كسى كه به دست و دل و زبان زشتى را انكار نمى‌كند، چنين كسى مرده‌اى است ميان زندگان. همه كارهاى نيك و جهاد در راه خدا در مقايسه با امر به معروف و نهى از منكر، چون رطوبت نَفَس است در مقابل درياى پر موج پهناور، و همانا امر به معروف و نهى از منكر نه مرگ كسى را را نزديك مى‌كند و نه از روزى كسى مى‌كاهد و از همه اينها برتر گفتن سخن از عدل گفتن است رو در روى حاكم ستمكار».

نيز از آن حضرت است كه فرمودند: «... أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَيْدِيكُمْ ثُمَّ بِأَلْسِنَتِكُمْ ثُمَّ بِقُلُوبِكُمْ، فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً و لَمْ يُنْكِرْ مُنْكَراً قُلِبَ، فَجُعِلَ أَعْلاهُ أَسْفَلَهُ و أَسْفَلُهُ أَعْلاهُ⁽²⁾نخست درجه از جهاد كه از آن باز مى‌مانيد، جهاد با دستهايتان است، سپس جهاد با زبان و سپس جهاد با دلهايتان، و آن كه به دل كار نيكى را نستايد و اعمال زشت او را ناخوش نيايد، طبيعتش دگرگون خواهد شد آنچنان كه فرازش فرود و فرودش فراز (زشتيهايش آشكار و نيكوييهايش ناپايدار) شود».

البته آيات و رواياتى كه به اين موضوع پرداخته‌اند بسيار فراوانند.

مسأله نوزدهم: نقشهاى اجتماعى

اشاره

طبقه، پايگاه و نقش اجتماعى مقولاتى هستند مربوط به زندگى اجتماعى كه به اجمال پيرامون آنها سخن مى‌گوييم.

الف. نقشى كه جامعه به افراد واگذار مى‌كند.

ب. نقشى كه فرد بيرون از چارچوب وظايف محوله از سوى جامعه ايفا مى‌كند.

5 . بالاخره نوبت به نقش امور پيش‌گفته در تأثيرگذارى بر زندگى فردى و اجتماعى مى‌رسد؛ بدين ترتيب كه خواه گروه خاص، چنانچه فرد در آن عضو باشد و خواه جامعه

بزرگ بطور عام باشد مانند جامعه‌اى كه فرد در آن زندگى مى‌كند.

قبل از اين‌كه به شرح و توضيح پيرامون اين‌گونه عوامل بپردازيم به جاست بخشى از سخن اميرمؤنان على عليه‌السلامپيرامون مراتب اجتماعى درون جامعه را ذكر كنم: «...و اعْلَمْ أَنَّ الرَّعِيَّةَ طَبَقَاتٌ لا يَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلا بِبَعْضٍ، و لا غِنَى بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ، فَمِنْهَا جُنُودُ اللهِ، و مِنْهَا كُتَّابُ الْعَامَّةِ و الْخَاصَّةِ، و مِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ، و مِنْهَا عُمَّالُ الإِنْصَافِ و الرِّفْقِ، و مِنْهَا أَهْلُ الْجِزْيَةِ و الْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ ومُسْلِمَةِ النَّاسِ ومِنْهَا التُّجَّارُ وأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ، ومنها الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ ذَوِي الْحَاجَةِ و الْمَسْكَنَةِ و كُلٌّ قَدْ سَمَّى اللهُ لَهُ سَهْمَهُ، و وَضَعَ عَلَى حَدِّهِ فَرِيضَةً فِي كِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهعَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً⁽¹⁾و بدان كه مردم به گروه‌ها و طبقاتى تقسيم مى‌شوند كه كار برخى جز به برخى ديگر راست نيايد، و برخى را از برخى ديگر بى‌نيازى نشايد. از جمله آنان سپاهيان خدايند و دبيران كه در نوشتن نامه‌هاى عمومى و يا محرمانه انجام وظيفه مى‌نمايند. و از جمله آنها داورانند كه كار به عدالت دارند و عاملانند كه كار خود به انصاف و مدارا رانند، و از آنان اهل جزيه و خراج‌اند، از ذميان و مسلمانان. و بازرگانانند و صنعتگران و طبقه

حاجتمندان و درويشان. و خدا نصيب هر دسته را معين داشته و ميزان واجب آن را در كتاب خود يا سنت پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگاشته، كه پيامى از جانب خداست و نگهدارى شده نزد ماست».

در توضيح فقره پايانى كلام امام عليه‌السلام بايد گفت كه شايد منظور از سهم، همان بهره و حق هر يك، و نيز منظور از فريضه، وظيفه‌اى است كه بايد به انجامش رساند، چه اين‌كه برخوردارى از حق، در مقابل انجام وظيفه است.

اكنون نوبت به شرح بندهايى مى‌رسد كه در طليعه اين مسأله بدانها اشاره كرديم.

1. معيار تمايز طبقات اجتماعى

طبقه دانشمندان، طبقه معلمان، طبقه خطيبان، طبقه بازرگانان، طبقه لشكريان، طبقه كارگران، طبقه كشاورزان و مانند اينها مثالهايى براى طبقات اجتماعيند و گروه‌ها به خاطر برخوردارى از خصلتهاى ويژه از يكديگر متمايزند و به طبقه‌اى منتسبند. در اين ميان

سؤالى مهم طرح مى‌شود و آن اين‌كه اين خصلتهاى فارق ميان طبقات، كدامند؟

براى پاسخ به اين پرسش، جوابهاى گوناگونى از سوى جامعه‌شناسان ابراز شده كه بهبرخى از آنها مى‌پردازيم:

الف. جامعه‌شناسان كمونيست بر اين اعتقادند كه معيار تفكيك طبقات عبارت است از مالكيت ابزار توليد و قدرت برخاسته از آن، بنابراين جامعه به دو طبقه بنيادين تقسيم مى‌شود؛ طبقه مالكان ابزار توليد و طبقه غير مالكان، سپس طبقه مالكان ابزار توليد خود نيز به دو گروه مالكان عمده و خرده‌مالكان تقسيم مى‌شود.

اشكال نظريه فوق آن است كه اگر قصد از اين تقسيم‌بندى صرفاً بيان اصطلاح باشد در آن نزاعى نيست. اين كار همانند آن است كه مردم را بر اساس جنسيت به مردان، زنان و خنثايان تقسيم كنيم. ولى اگر بواقع، معتقدند كه چنين است بايد گفت: بطلان اين نظريه كه اقتصاد زير بناى جامعه است به اثبات رسيده و روزگارش سپرى شده، و حتى بر فرض كه چنين اعتقادى درست باشد چگونه مى‌تواند مبناى تقسيم جامعه به طبقات گردد؟!

ب. گروه ديگرى گفته‌اند: طبقات گوناگون محصول پندار افراد آن طبقه از خويشتن و وجوه مميزه خود است؛ توضيح آن‌كه: گاه گروهى از افراد جامعه به دركى ويژه از خود مى‌رسند و خصلتى انحصارى را در خود كشف مى‌كنند يا متوهمانه اين‌چنين مى‌پندارند. در چنين فضائى، طبقات پديد مى‌آيند. مثلاً كسى كه خويش را جزء اشراف بپندارد در زمره آنان قرار خواهد گرفت و هركس كه خويش را جزء دانشمندان بپندارد در گروه آنان قرار خواهد گرفت، حتى اگر پندار چنين شخصى خطا باشد.

اشكال اين عقيده آن است كه سخن از طبقات، سخن از امورى واقعى است و نه وهمى و پندارى. مثلاً چگونه معقول است كه بگوئيم: اگر نادانى خويش را عالم پنداشت جزء عالمان است و يا اگر عالمى خود را نظامى پنداشت در زمره آنان قرار مى‌گيرد؟!!

ج. گروه سومى از جامعه‌شناسان شغل را مبناى شكل‌گيرى طبقات دانسته‌اند. اين ايده كه فى‌الجمله صحيح مى‌باشد اما مى‌توان در باب ناكافى بودن آن گفت كه: شغل، مبناى ايجاد اصناف است نه طبقات. مثلاً بازرگانان مجموعاً يك طبقه‌اند هرچند اصناف

گوناگونى دارند. مثلاً برخى به تجارت زمين اشتغال دارند و برخى در بازار بورس به خريد و فروش سهام و اوراق بها دار مشغولند و برخى ديگر در كار تجارت مصالح ساختمانى هستند و همچنين است سخن ما درباره اصناف ساير طبقات اجتماعى.

د. نظريه چهارمى وجود دارد كه ميزان و منبع درآمد، محل سكونت و مانند آن را مبناى تفكيك طبقات اجتماعى مى‌داند، اما بطلان اين نظريه روشن است، زيرا گرچه اهالى يك محل به خاطر وحدت محل سكونت، در بسيارى از امور همسانند و نيز اگرچه صحيح است كه بگوئيم افرادى كه درآمدى يكسان دارند تابع قواعدى يك نواخت در زندگى هستند، لكن اين‌گونه پيامدهاى كلى موجب آن نمى‌شود كه افراد تابع اين كليات را در يك طبقه خاص قرار دهيم، و همان‌گونه كه در ابتدا بيان شد، طبقه اجتماعى، يك واقعيت اجتماعى است از اين‌روى هيچ‌گاه در مقام معرفى يك طبقه گفته نمى‌شود: طبقه‌اى كه در فلان محل ساكنند و يا طبقه‌اى كه افرادش هر يك، صد هزار... پول دارند و جز آن.

مظاهر اختلاف طبقاتى

يكى از نمودهاى اختلاف طبقاتى جامعه در عرصه فرهنگى است؛ در اين‌باره بايد گفت: پوشش فرهنگى ويژه و يكسانى در هر جامعه وجود دارد كه كليت آن جامعه را در بر مى‌گيرد و آن را از ساير جوامع متمايز مى‌كند. مثلاً صبغه فرهنگ اسلامى حاكم بر برخى از كشورها، آنها را از كشورهاى داراى فرهنگ مسيحى جدا مى‌كند و هر دوى اين كشورها از كشورى با فرهنگ يهودى تفكيك مى‌شوند. ليكن در درون هر جامعه نوع فرهنگ طبقه معلمان از طبقه روحانيان متفاوت است و هر دو، فرهنگى متفاوت از فرهنگ خاص بازرگانان دارند و همين طور نسبت به ساير طبقات.

خاستگاه اين فرهنگهاى ويژه آن است كه هر طبقه اجتماعى به حكم خاستگاهش رنگ فرهنگى ويژه‌اى را كه با نوع حركت و سرانجامش سازگار باشد از فرهنگ عمومى حاكم بر جامعه خود مى‌گيرد. به بيان ديگر يك طبقه اجتماعى از ميان خرده فرهنگ‌هاى پراكنده در جامعه، آنهايى را جذب مى‌كند كه با نقشى كه بايد در جامعه ايفا كند سازگارى داشته باشد. مثلاً ارتشيان آن طيف از فرهنگ جامعه را مى‌گيرند كه در ايفاى وظيفه‌شان، يعنى حفظ سرزمين و شهرها و نيز چيره شدن بر دشمنان در ميدان جنگ ياريشان كند، و

اين در حالى است كه بازرگانان به رنگ آن قسمت از طيف فرهنگى جامعه در مى‌آيند كه براى جلب كالا، توليد، نگهدارى، بازاريابى و توزيع آن ياريشان مى‌كند، و همين قاعده در ساير طبقات اجتماعى نيز جارى است.

مناقشه نظريه برابرى

به دنبال پديد آمدن طيف متنوعى از خرده‌فرهنگها، خط‌مشى‌ها و سرنوشتهاى ويژه، فرد عضو يك طبقه به رنگ فرهنگى و شيوه زندگى و رفتار ساير افراد طبقه خويش در مى‌آيد و از اين رهگذر لباس ويژه‌اى مانند لباس عالمان، ارتشيان و... برخواهد گزيد و نيز خوراك و مسكن ويژه‌اى انتخاب خواهد كرد، به لحن خاصى از گفتار سخن خواهد گفت و جز آن، هرچند وابستگى‌ها و گرايش‌هاى فوق به معناى جدايى و تفكيك كامل نبوده، بلكه مجموعه خصوصيات متفرقه و مزاياى پراكنده [و كم‌بها] مورد نظر مى‌باشد.

در اين ميان برخى، خواهان برابرى اجتماعى در تمام ابعاد شده‌اند، پهلوى اول، آتاتورك، ياسين الهاشمى، مائو و امثال آن‌ها اقدام به يكسان‌سازى لباسها و بعضى حتى خوراك و... نمودند. برخى ديگر گمان كردند كه جامعه اسلامى جامعه غير طبقاتى است.

آنان در توجيه پندارشان مى‌گفتند: «نفى تكثر طبقاتى مقتضاى اعتقاد به توحيد است و مادامى كه به خداى يگانه معتقديم، مردمان نيز مانند دندانه‌هاى يك شانه برابرند، پس بايد به برابرى طبقاتى نيز معتقد و ملتزم بود». اين نظريه اشكالاتى دارد كه عبارتند از:

الف. خدا زندگى را با ميليونها رنگ آفريده است و به كدامين دليل آدمى بايد از اين گوناگونى، نابرخوردار و مستثنى بماند؟

ب. آدميان اوصافى گوناگون دارند، لذا بهتر آن است كه مسلمانان در چارچوب اسلام و غير مسلمانان در چارچوب زندگى انسانى، بر اساس خواسته‌هاى مختلف خود عمل كنند.

پس همان‌گونه كه نمى‌توان معتقد به برابرى انسان تيزهوش با انسان كم‌هوش بود و يا معتقد بود كه همه مخلوقات بايد يكى باشند و همه ميوه‌ها يك ميوه مانند انار و همه انسانها بايد مذكر باشند و يا مؤث، به همين ترتيب نفى اختلاف در جامعه نيز معقول و طبيعى نيست و براى آن نمى‌توان دليلى محكم اقامه نمود، بلكه دليل، برخلاف آن است

و آن اين‌كه چرا تساوى؟ و ديگر اين‌كه آيا تنوع و اشياى متنوع زيبا نيست؟ و آيا بهتر نيست كه مقتضيات گوناگون و امور متنوع را به رسميت بشناسيم؟

همچنين كسى كه خواهان تساوى در پوشاك يا ساير امور زندگى و يا حتى تساوى در اموال مى‌گردد بر خلاف عدالت حكم مى‌كند. مثلاً ما درباره ثروت در كتاب الفقه: الإقتصادگفته‌ايم كه كسب مال در ازاى 1. تلاش بدنى 2. تلاش فكرى 3. مواد اوليه 4. شرايط زمانى و مكانى 5 . روابط اجتماعى، مشروع و مجاز است.

مخفى نماند كه معناى اين سخن مشروعيت دادن به فاصله و شكاف طبقاتى نيست بلكه بدين معناست كه:

الف. غير مسلمانان در چارچوب زندگى انسانى و هر مسلمانى در چارچوب مقررات اسلام براى انجام هرآنچه بخواهد آزاد است.

ب. طبيعى است كه هر طبقه‌اى به حكم كاركرد و فرهنگ خاص خود، ويژگيهايى دارد و دليلى ندارد كه به نابود كردن آن ويژگيها اقدام شود، بلكه چه بسا نابودى آنها مشكلات و خللى نامطلوب در حيات اجتماعى ايجاد كند.

مثلاً پليس راهنمايى و رانندگى به ناچار بايد داراى نشانى ويژه باشد، زيرا در غير اين صورت مردم از او اطاعت نخواهند كرد و پيامد اين نافرمانى، نابسامانى در عبور و مرور خواهد شد. يا ورزش‌كار ناچار است تا از لباسى خاص استفاده كند كه به او اجازه انجام حركات ورزشى را مى‌دهد و يا خوراك كشاورزان و كارگران كه همواره فعاليت بدنى دارند بايد پر انرژى‌تر از خوراك پزشك و مهندس باشد كه فعاليت بدنى چندانى ندارند.

ج. اما در مواردى جز اينها، مانند اين‌كه هر طبقه در محلى خاص سكونت كند و يا آن كه افراد يك طبقه با افراد خارج از طبقه خويش ازدواج نكنند، يا از نظر آموزش و پرورش در مدارسى ويژه طبقه خويش درس بخوانند و يا از هتلها، غذا، اتومبيلها و موارد ديگر خاص آن طبقه استفاده كنند، صحيح نيست.

بنابراين بايد زندگى در چارچوب آزادى و شايستگى‌ها طبقه‌بندى شود و اين همان چيزى است كه اسلام در تأييد گرايش فطرى بشر مقرر كرده، چه اين‌كه قوانين شريعت از سوى خدا و خالق هستى صادر و وضع شده‌اند.

خداوند سبحان مى‌فرمايد: «... وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتِى كانَتْ عَلَيْهِمْ»⁽¹⁾«و بارهاى سنگين و زنجيرهايى را كه بر ايشان است بر مى‌دارد».

و نیز مى‌فرمايد: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقاكُمْ»⁽²⁾«گرامى‌ترين شما نزد خدا با تقواترين شماست».

روشن است كه عبارت تقوا در آيه فوق بيان ديگرى از شايستگى است.

ويژگيهاى طبقه اجتماعى

ويژگيهاى طبقه اجتماعى عبارتند از: گستردگى، ماندگارى و تضاد.

مثلاً طبقه چاروادار تحول يافته و به طبقه رانندگان و خلبانان تبديل شده است و اين در حالى است كه طبقه دريانوردان با اين‌كه كشتى‌هاى بخار، جاى كشتيهاى بادبانى را گرفته است، اما وضعيت سابق خويش را حفظ كرده و دگرگون نشده است.

به همين ترتيب شيوه كار طبقه كارگران دگرگون شده و كارِ دستى به كار در كارخانه‌ها تبديل گرديده ولى اصل اين طبقه همچنان باقى مانده است. مثلاً در اتحاد جماهير شوروى

[سابق] طبقه عالمان كه مشتمل بر عالمان دينى و عالمان علوم طبيعى بود تحول يافته و به طبقه عالمان دنيايى تبديل شد، زيرا اعضاى حزب كمونيسم در واقع مبشر عقايد مادى ماركس بودند، در حالى كه عالمان روحانى مسلمانان در جمهوريهاى شش‌گانه آسياى ميانه كه تحت اشغال كمونيست‌ها قرار داشتند، طبقه خويش را حفظ كرده و عالمان دينى نيز به بقاى خود در كنار دانشمندان علوم طبيعى ادامه دادند.

مخفى نماند كه تعارض ميان افراد يك طبقه به دليل اصطكاك منافع به گونه‌اى روشنتر روى مى‌دهد تا بروز آن ميان افراد پراكنده‌اى كه هيچگونه منافع مشتركى بينشان وجود ندارد. اين پديده ميان طبقات نيز - در صورت درگيرى و تضاد منافع - روى مى‌دهد.

در باب درمان اين پديده مى‌توان گفت كه هرچه يك طبقه از ايمان يا عقل‌گرائى افزونترى برخوردار باشد از ابعاد تضاد نيز كاسته مى‌شود و در نهايت به حدى كوچك مى‌گردد كه توجهى را به خود جلب نمى‌كند.

2. جايگاه اجتماعى

افراد يك طبقه در عين وحدت طبقاتى از جايگاه اجتماعى ويژه‌اى نيز برخوردارند زيرا آنها از نظر رتبه‌هاى درون يك طبقه يكسان نيستند، مثلاً در طبقه عالمان دين، افراد بر اساس جايگاه‌هاى متنوع درون آن به خطيب، مدرس، مرجع تقليد و طلبه تقسيم مى‌گردند و البته هر يك از اين جايگاه‌ها فقط در قبال جايگاه‌هاى ديگر اين طبقه و تنها در ميان خود آنها معنا مى‌يابد. در قبال ديگر طبقات جامعه، همه روحانى محسوب مى‌گردند. همانگونه

كه تمامى جايگاه‌هاى طبقاتى ديگر مثلاً طبقه بازرگانان يا سربازان در درون آن طبقات معنا مى‌يابند و در عين حال حائزين همگى آن جايگاه‌ها در قبال طبقات ديگر تنها عنوان بازرگان يا سرباز دارند.

دليل تنوع جايگاه‌هاى يك طبقه، تنوع درجات آنها است، زيرا با مقايسه آنها با يكديگر، جايگاه هر يك معلوم مى‌گردد، هرچند همگى در چارچوب يك طبقه قرار دارند. مثلاً در تقسيم افراد طبقه تاجران به تاجران طراز اول و درجه دوم و سوم، نوع

فعاليت هر يك را با مقوله تجارت مى‌سنجند و فعاليت ويژه همينان در مقايسه با طبقه معلمان يا كشاورزان، آنها را حائز درجه يا جايگاهى نمى‌گرداند. البته مى‌توان طبقات را درداخل چارچوبهاى كلى با يكديگر سنجيد.

ارزش اجتماعى

ارزش اجتماعى افراد بر اساس جايگاه اجتماعى آنها پديد مى‌آيد. همان‌گونه كه ارزش مواد بر اساس امور پنجگانه (كار فكرى، كار بدنى و...) معين مى‌شود. ارزشمندى اجتماعى نيز داراى معيارى است به نام «فايده»، خواه اين فايده مادى باشد، مانند توليدات مادى، و خواه معنوى باشد، مانند داده‌هاى اخلاقى استاد اخلاق و والايى‌ها به منظور ارتقاى سطح اخلاقى و فضائل اعضاى جامعه.

از آن جايى كه ارزشمندى اجتماعى با لحاظ داشتن ملاك سودمندى ميان طبقات و جايگاه‌هاى درون هر يك، با درصدهاى گوناگون توزيع مى‌شود، لذا مثلاً كشاورزان به دليل سودمندى بيشتر، از نظر اجتماعى بيشتر از طبقه زغال‌فروشان ارزشمندند، پس كشاورز از زغال‌فروش ارزش اجتماعى بيشترى پيدا مى‌كند.

گاه ممكن است يك فرد به خاطر داشتن چند تخصص يا شغل در چند طبقه اجتماعى جاى داشته باشد، مثلاً هم مهندس و هم پزشك باشد و در اين حالت احتمال دارد كه يكى از دو يا چند جايگاهى كه در اختيار دارد، نسبت به ساير جايگاه‌هاى او از ارزش اجتماعى بيشترى برخوردار باشد، چه اين‌كه در طبقه پزشكان جزء پزشكان طراز اول و در طبقه مهندسان در آخر جدول مهندسان قرار گيرد.

جايگاه اجتماعى همواره با دو امتياز همراه است:

ميزان وجاهت اجتماعى فرد، محصول حرمتى است كه او در شرايط احترام آفرين يا احترام زداى حاكم بر جايگاهش از سوى جامعه نسبت به خود مى‌بيند، زيرا گاه فرد از جايگاه بلندى برخوردار است، لكن به دليل بى مبالاتى در حفظ آن شرائط، وجاهت درخور موقعيت خود را به دست نمى‌آورد. عكس اين وضع نيز ممكن است، بدين معنا كه وجاهت اجتماعى فرد، افزون بر جايگاه اجتماعى او است.

به ديگر بيان، جايگاه اجتماعى به منزله ريشه و وجاهت اجتماعى به منزله شاخه‌هاى آن است [كه هر دو لازمه وجود درخت است].

نفوذ اجتماعى، قلمرو تأثيرگذارى و اعمال قدرت فرد در جامعه است. كه در مرحلهبعد از وجاهت اجتماعى و در پى جايگاه اجتماعى پديد مى‌آيد كه البته نيازمند شرايطى است. ممكن است فرد در عين برخوردارى از وجاهت اجتماعى به خاطر بى‌اعتنايى در كسب شرائط آن، از قدرت نفوذ درخور، محروم گردد و عكس اين پديده نيز ممكن است.

جايگاه طبيعى و جايگاه اكتسابى

آدمى با قرار گرفتن در يك طبقه اجتماعى، از جايگاه ويژه‌اى برخوردار مى‌گردد. در اين حالت برخى انسانها به همين مقدار قناعت كرده و آن را ترك نمى‌گويند و بدون كم يا زياد ملازم آن مى‌گردند و برخى ديگر پا را از اين حد فراتر گذارده، علاوه بر آن، جايگاه ديگرى را در اختيار مى‌گيرند. مثلاً اگر خطيبى اقدام به برآوردن نياز فقرا كند و يا پزشكى به امداد فقرا بپردازد و آنها را رايگان معاينه كند، در اين صورت اين دو در جايگاه ديگرى قدم مى‌گذارند و از جايگاه طبيعى خود فراتر مى‌روند.

جامعه‌شناسان، جايگاه اجتماعى از گونه اول را طبيعى و گونه دوم را اكتسابى مى‌نامند.

جايگاه اجتماعى افراد، در ميان تمامى ملل ثابت نيست، بلكه به نسبت فرهنگ‌هاى گوناگون متغير است، مثلاً: رمالان و فالگيران جايگاهى را در ميان مردمان جاهل به دست مى‌آورند كه در جوامع داراى فرهنگ مترقى به چنين جايگاهى دست نمى‌يابند.

آرى ارزشهاى بنيادى، امورى حقيقى و داراى مرتبتى ثابت در ميان امتها هستند، مانند

حسن و قبح عقلى كه به دليل اعتبارى نبودن، با تغيير اعتبار ارزشهاى گوناگون تغيير نمى‌يابند. و از فائده واقعى تشكيل مى‌شوند، نه به اعتبار امور وهمى و ضعيف.

3. نقش اجتماعى

نقش اجتماعى عبارت از عملى است كه فرد در يك جامعه گسترده يا در گروهى كه عضو آن است به عهده مى‌گيرد و انجام مى‌دهد و غالباً فرد نقشهاى متعددى را همزمان ايفا مى‌كند، خواه در يك يا چند گروه عضو باشد و يا آن‌كه عضو هيچ گروهى نبوده، تنها عضوى از جامعه خويش باشد. اين بدان خاطر است كه هر فرد با تعدادى از فرمها و اشكال اجتماعى مرتبط است كه در هر يك از آنها نقشى به عهده دارد. مثلاً فردى به شهر، منطقه، حزب، خانواده و صنف خويش و... تعلق دارد و هر يك از آنها از او ايفاى نقشىخاص را مى‌طلبد. حتى گاه به خاطر پذيرش وكالت يا وصايت فردى ديگر نقش او را نيز به عهده مى‌گيرد و اين موارد گوناگون در يك نگاه «نقش» نام دارند.

از آنجا كه آدمى غالباً خواهان پيشرفت بوده و به دنبال سود مادى يا معنوى افزونترى است، تنها به انجام نقشى كه به او واگذارده‌اند اكتفا نمى‌كند، بلكه به انجام نقشهايى مازاد بر نقش اصلى خويش مى‌پردازد. لذا آدمى دو گونه نقش ايفا مى‌كند. يكى نقش واگذار شده به او و ديگرى نقشى كه خود با تلاش افزون بر وظيفه انجام مى‌دهد.

جوامع ابتدايى از گوناگونى اندكى در نقشهاى اجتماعى برخوردار هستند، در حالى كه هرچه جامعه پيشرفت مى‌كند و بر پيچيدگى آن افزوده مى‌شود، نقشهاى اجتماعى تنوع و گوناگونى بيشترى مى‌يابند و در اثر فراوانى نقشهاى اجتماعى يك فرد نقشهاى متعددى خواهد داشت. جامعه فاقد احزاب و انجمن‌ها فرد را از ايفاى نقش در اين‌گونه نهادها محروم مى‌كند، در حالى كه جوامع هرچه از احزاب و جمعيتهاى بيشترى برخوردار باشند امكان ايفاى نقشهاى بيشترى را پيشاروى فرد مى‌نهند.

مثلاً در چنين جوامعى فرد در عين حالى كه در يك انجمن خيريه عضويت دارد، اگر پزشك باشد مى‌تواند در انجمن پزشكان نيز نقش آفرينى كند و در همان حال در انجمن فرهنگى وابسته به يك حزب يا مجمع تجارى و... نيز عضو باشد. گاه ميان دو نقشى كه فرد به عهده گرفته تعارض ايجاد مى‌گردد، لذا از ميان آن دو مهم‌تر را بر مى‌گزيند. مثلاً

فردى كه اشتغالات مربوط به عضويتش در يك حزب فزونى مى‌گيرد، نقشش در اداره خانواده كم رنگ مى‌گردد، و نيز كسى كه علاقه ويژه‌اش به مديريت يك انجمن خيريه افزونى مى‌يابد از نقش خويش در انجمن فرهنگى كه عضو آن است، مى‌كاهد.

انتخاب نقش برتر

همچنين نقشِ برترى كه ممكن است يك فرد در جامعه به عهده بگيرد، و نيز شناختنِ اين مطلب كه كدام يك از نقش‌هايى كه از حيث اجتماعى به او واگذار شده برتر است، نيازمند حُسن انتخاب و هوشمندى است، و البته حسن انتخاب كار سهلى نيست، چه اين‌كه فرد در عين نيازمندى به توانمندى‌هاى ذاتى و رشدگرايانه براى انتخاب برتر، به دقت نظر و تفكر فراوان نيز نيازمند است. از سوى ديگر در صورت فقدان موانع طبيعى و اجتماعى،غالباً اين انسان است كه شايستگى‌هاى خود را رشد مى‌دهد. مثلاً يك شهروند هندى يك چهارم شهروند امريكايى به امكانات تحصيل و كسب دانش دست رسى دارد. بنابراين از هر چهارتن امريكايى همگى و از هر چهارتن هندى تنها يك تن از امكانات تحصيلى برخوردار است. اگر فرض كنيم كسى نه كندذهن و نه بيمار، بلكه از هر جهت سالم و برخوردار از قابليت‌هاى ذاتى و اجتماعى باشد، آن‌گاه زمان يك انتخاب خوب فرا مى‌رسد. بايد توجه داشت كه غالباً انتخاب بد است كه انسان عقب‌افتاده را عقب نگاه داشته. گاه دو دانشجوى علوم دينى، يكى به درجه مرجعيت مى‌رسد و آن ديگرى در همان رده‌هاى پايين درجا مى‌زند. يا دو تن كاسب را مشاهده مى‌كنيم كه يكى به مراتب بالايى از كسب و تجارت مى‌رسد تا جايى كه در صف اول بازرگانان قرار مى‌گيرد، در حالى كه ديگرى هنوز همان بقالى كوچك را اداره مى‌كند. اين مثال، در مورد ساير افراد و ديگر نقشهاى اجتماعى نيز صادق است.

ملاك واگذارى نقشهاى اجتماعى

قابليتها و توانمندى‌هاى فردى تنها ملاك ايفاى نقشهاى اجتماعى نيست، بلكه ملاكهاى اجتماعى ديگرى نيز در پذيرش نامزدى فرد براى به عهده گرفتن اين‌گونه نقشها و واگذارى آنها از سوى جامعه موضوعيت دارد.

مثلاً در غالب جوامع به كسانى كه نابالغ محسوب مى‌شوند اجازه شركت در انتخابات داده نمى‌شود. روشن است كه بلوغ نزد اديان و امتهاى گوناگون معيارهاى مختلفى دارد. بر اين اساس، نقش ميانسالان از پيران، و نقشهاى اينان از نقش جوانان، و نقشهاى آنها از نقش كودكان، و نيز نقش زنان از مردان و نقش عالمان از جاهلان و نقش رؤاى قبايل و احزاب از سايرين و به همين ترتيب نقش ساير اقشار از يكديگر متفاوت است.

در حديثى آمده است كه امام هادى عليه‌السلام فرمودند: «... فاصمدا في دينكما على كل مسن في حبنا، و كل كثير القدم في أمرنا...⁽¹⁾در دينتان به كسانى تكيه كنيد كه با محبت ما عمرى دراز بسر برده و در راه جامه عمل پوشاندن به ايده‌هاى ما تلاش فراوان كرده باشند».

خوددارى جامعه از اعطاى يك نقش اجتماعى خاص به برخى از مردم، يا به خاطر در نظر گرفتن ملاكهاى عقلى است و يا ملاكهاى عرفى. مثلاً: واگذارى نقش اصلاح‌گرى به پيرمردان، خبرگان و كارآزمودگان، مطابق با ملاكهاى عقلى است و اگر ديده مى‌شود كه در برخى جوامع يك نقش اجتماعى را تنها به خاطر ثروت يك ثروتمند به عهده او مى‌گذارند چنين كارى تنها بر اساس عرف و عادت آن جامعه است و الا از نظر عقلى، برخوردارى از ثروت، براى پذيرش نقشهاى اجتماعى، ايجاد شايستگى نمى‌كند و ربطى بدان ندارد.

گروه‌ها و نقشها

گروه‌ها درست مانند افراد يك جامعه گاه خويش را براى ايفاى نقشهاى بسيار مهمى آماده مى‌كنند و گاه در وضعيت و رتبه معمول خويش باقى مى‌مانند، آن سان كه جامعه آن گروه را براى ايفاى نقشى كه تصميم بر انجام آن گرفته شايسته نمى‌بيند. مثلاً: گاه در يك حزب توانمندى‌ها و شايستگى‌هاى لازم براى زمامدارى جامعه وجود دارد و گاه نه، در صورت اول اگر حزب تصميم به تصدى حكومت بگيرد جامعه اجازه چنين كارى را به او مى‌دهد و در صورت دوم اين ديگرانند كه بدان نقطه خواهند رسيد و آن حزب كما كان در انتهاى قافله باقى خواهد ماند.

اگر به عنوان اشكال بر قاعده فوق ادعا شود كه احزابى وجود دارند كه در عين داشتن سوابق درخشان، اعضاى برجسته، فرهنگى عالى و شايستگى زمامدارى، نه تنها از در دست گرفتن حكومت يك كشور محروم مانده‌اند، بلكه حتى اميدى نيز بدان ندارند، در حالى كه حزبى ديگر توانسته حاكم شود. البته منظور آن نيست كه از طريق كودتاى نظامى بدين پايه رسيده باشد، گرچه حتى اين‌گونه موفقيتها نيز در گرو توانمندى‌هايى است كه بيگانگانِ سكان‌دار، از آن برخوردارند، مضافاً بر آن‌كه اصولاً ارتقاى رتبه براى وصول به حكومت از چنين طريقى نامشروع و غير قانونى خواهد بود و اكنون ما در چارچوب اقدامات قانونى و مشروع براى كسب حكومت سخن مى‌گوئيم.

در جواب چنين اشكالى مى‌گوئيم: اگر درباره ناكامى آن حزب درخشان و شايسته، تفحص و بررسى شود روشن خواهد شد كه اين ناكامى معلول خود اوست. و علت، كوتاهى آن حزب در مردم‌دارى، و به دنبال آن حاضر نشدن مردم براى قرار گرفتن در زيرچتر چنين حزبى است.

در صورت كند و كاو و جستجوى علل عدم نيل حزب ياد شده با آن سوابق درخشان، بى‌ترديد مشكل را در خود حزب خواهيم يافت، چه اين‌كه با جامعه و مردم خوش‌رفتارى و تعامل درخور و مناسب نداشته است و لذا افراد جامعه حاضر نيستند چنين حزبى را بر خود حاكم كنند. آرى جامعه براى واگذارى نقشهاى بسيار مهم، شروط دشوارى را قرار مى‌دهد و احراز چنين شروطى جز براى كسانى كه مهياى عمل به آنها شده‌اند ناممكن است. حتى اگر فرضاً فرد يا حزب فاقد توانمندى‌هاى بايسته در چنين مسندهايى قرار بگيرد، جامعه با استفاده از راه‌ها و اهرمهاى گوناگون، دير يا زود آن جريان را از حاكميت به زير خواهد كشيد.

4. حركت عمودى و افقى

حركت و جابجايى فرد در طبقه يا جامعه گاه به صورت عمودى رخ مى‌دهد و گاه به صورت افقى. حركت عمودى به اين معناست كه فرد به درجه پايين‌تر تنزل و يا به درجه بالاتر صعود كند، مانند اين‌كه كسى تا ديروز كارمند يك اداره بوده و امروز رئيس آن بشود، يا برعكس. حركت افقى به اين معناست كه فرد كار خويش را به عنوان عضو يك حزب،

با كار ديگرى در همان سطح عوض كند و يا اين‌كه از انجمنى به انجمن هم رتبه آن منتقل شود اسلام مسلمانان را همواره براى حركت عمودى و صعودى، تشويق و ترغيب كرده است. در روايتى از امام صادق عليه‌السلام در تشويق به اين امر و مذمت ركود و سكون مى‌خوانيم: «من استوى يوماه فهو مغبون...⁽¹⁾هر كه دو روزش يكسان باشد زيان كرده است».

ضرورت تنوع طبقاتى

هر جامعه‌اى به ضرورت از لايه‌ها و طبقات مختلف تشكيل مى‌شود، زيرا متغيرهاى طبيعى زير، عامل پيدايش اين گوناگونى هستند:

و بر مبناى اين نياز برخى افراد اداره جامعه را به عهده مى‌گيرند. اين افراد طبقه فرمانروايان را تشكيل مى‌دهند و در مقابل آنان، طبقه فرمانبران شكل مى‌گيرد.

طبقات فوق در هر جامعه‌اى خواه ابتدائى و خواه پيشرفته و صنعتى حضور دارند. البته جوامع ابتدائى از باب «سالبه بانتفاء موضوع» از برخى طبقات اجتماعى برخوردار نيستند، مانند مخترعان يا احزاب، اما در مورد اين پندار كه در جوامع ابتدائى به دليل فقدان عامل تفاوت‌زاى مالكيت فردى، تفاوتى ميان مراتب اجتماعى وجود نداشته، نه تنها مبتنى بر واقعيت نيست، بلكه واقعيت خلاف اين را يعنى هم وجود تفاوت ميان طبقات و هم وجود مالكيت فردى را تأييد مى‌كند، چه اين‌كه نتايج تحقيق در ميان اقوام و قبائلى كه در زمان ما هنوز بشكل بدوى زندگى مى‌كنند نشان مى‌دهد كه اين جوامع از هر دو ويژگى (مالكيت فردى و تفاوت طبقاتى) برخوردارند.

جامعه ماركسيستى كه دولت و ساخت اجتماعى آن بر اساس آراى ماركس شكل گرفته است نيز بر اين حقيقت واقف شده كه آن آراء فاقد استحكام و واقع بينى لازم‌اند و لذا به تدريج همه حقايق انسانى، مانند: تفاوت طبقاتى، مالكيت فردى و اختصاصى بودن زنان بدان بازگشته است. در واقع تنها كارى كه [حاكمان] اين جوامع در انجام آن از خودتوان نشان دادند عبارت بود از سلب آزادى انسان، دين زدايى و اخلاق ستيزى. البته اين توانايى نيز محدود به امكانات [و اختيار] آنان بود و لذا قشر عظيمى از شهروندان اين جوامع ديندار ماندند و البته تحت فضاى خفقان‌آلود و ترور كه بر آن جوامع مسلط بود، روزگار مى‌گذراندند.

متغيرهاى پديد آورنده طبقات

عوامل پديد آورنده طبقات اجتماعى غالباً به قرار زيرند:

خاص خود هستند. در اين‌جا مناسب است باز هم به اين نكته اشاره كنيم كه مالكيت حاصله از استفاده مشروع از مقدمات پنج‌گانه (فعاليت بدنى، فعاليت فكرى، در اختيار داشتن مواد اوليه، در اختيار داشتن شرائط زمانى و مكانى مناسب و استفاده بهينه از آنها، و در آخر برخوردارى از روابط انسانى مطلوب) مالكيتى مشروع و ساير مالكيتها نامشروع هستند.

الف. برخوردارى از ويژگيهاى اسلامى اعلام شده.

ب. انتخاب مردم. اين شرط هرچند به برخى ويژگيهاى اسلامى بند الف نيز مربوط مى‌شود، لكن از باب اهميت، آن را جداگانه ذكر كرديم.

سه اصل مذكور عوامل و متغيرهاى پديدآورنده طبقاتند، اگرچه هر يك از اين سه خود به زير مجموعه‌هايى تقسيم مى‌شوند و متغيرهاى ديگرى نيز براى شكل‌گيرى طبقات در جامعه وجود دارد.

تفاوت طبقاتى مشروع و نامشروع

تفاوت طبقاتى اگر بر مبناى ملاك‌هاى عقلانى استوار شود صحيح خواهد بود، مانند: فرهنگ و مالكيت ناشى از استحقاقها و نيز حاكميت منتخب برآمده از شايستگى‌ها، اما اگر تفاوت و اختلاف طبقاتى برخواسته از مبانى نادرست باشد بايد آن را از بين برد، مانند رژيمهاى ديكتاتورى موجود در نظام‌هاى كمونيستى كه با ترور و ايجاد خفقان به حكومت رسيده و حاكميت خود را ادامه مى‌دهند و نيز مانند مالكيت سرمايه‌دارى غربى كه برآمده از غصب و غارت دسترنج توده‌هاى مردم است. وانگهى نظام طبقاتى فاسد اقدام به افساد نيز مى‌كند، همان‌گونه كه حكومتهاى كمونيستى پديده ثروت را به فساد كشانده‌اند. آنها ثروت را از دست صاحبان اصلى آن گرفته و در اختيار حكومت قرار داده‌اند. يا مانند حكومتهاى سرمايه‌دارى غربى كه مسأله حكومت و قدرت و سياست را به فساد كشانده‌اند، زيرا در چنين نظامهايى نيز در انتخابات، سرمايه سيطره خويش را

نشان مى‌دهد. اين مهم را در كتاب الفقه: الاقتصاد توضيح داده‌ايم.

البته اين نيز روشن است كه انحراف، نهايتاً موجود منحرف را به سقوط، انحطاط و نابودى مى‌كشاند و اين سنتى الهى است. از اين‌رو برخى آگاهان از سقوط شرق ديكتاتور و سرمايه‌دارى غرب خبر داده‌اند.

آرى بر اساس همين قانون امپراتورى روم سقوط كرد. حكومتى كه مردم خويش را به طبقه اشراف، توده مردم و بردگان تقسيم كرده بود.

سقوط حكومتهاى مسيحى در قرون وسطى كه مردم را به طبقات زمين‌داران، بردگان و توده مردم تقسيم كرده بودند و سقوط حكومتهاى ايرانى نيز از همين‌رو بود.

اين مسأله را در اين‌جا متذكر مى‌شوم كه نوع رويكرد اسلام با مسأله برده و بطور كلى با برده‌دارى در حكومتهاى فوق متفاوت بوده است. ما در كتاب الفقه: الاقتصاد به تفصيل در اين‌باره سخن گفته‌ايم... .

علت سقوط حكومتهاى منحرف در اين است كه آدمى، پاك سرشت تولد مى‌يابد و بر اين اساس راه مستقيم را از كژراهه باز مى‌شناسد. هرچند انحراف به وسيله ثروت، زور و تبليغات فزونى گيرد. پس از آن‌كه مردم انحراف را بازشناختند با آن مبارزه مى‌كنند تا آنجا كه به زيرش كشند و در اين روند اگر عمر برخى رژيم‌هاى منحرف كوتاه و عمر برخى ديگر درازتر است، بايد آن را معلول دو عامل دانست:

البته در هر صورت دير يا زود باطل سرنگون مى‌شود. قرآن كريم درباره ناكارآمدى نهايى عامل نخست مى‌فرمايد: «لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِى الْبِلادِ * مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ»⁽¹⁾«رفت و آمد [پيروزمندانه] كافران در شهرها، تو را نفريبد!. اين متاع ناچيزى است، و سپس جايگاهشان دوزخ است، و چه بد جايگاهى است».

در روايتى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است: «تضايقي تنفرجي⁽²⁾[ اى روزگار،] چون [چند

صباحى] تنگ گيرى، [در نهايت] به گشايش مى‌انجامى».

و نيز آمده است: «... للحق دولة و للباطل جولة...⁽¹⁾«براى حق پايدارى و دوام است و باطل [روزگارى كوتاه ]جولان دارد».

آيات، روايت، سخنان حكما و تجارب بشر همگى بر چنين مضمونى دلالت دارند، از اين‌روى شايسته‌تر آن است كه آدمى تنها در مسير حق و درستى گام زند كه اين تنها چاره است، در اين‌باره از رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سؤل شد: «ما الحيلة؛ چگونه چاره بينديشم؟» ايشان فرمودند: «ترك الحيلة⁽²⁾با ترك چاره‌جويى».

نخستين سبب سقوط رژيمهاى منحرف، آگاهى مردم است، لذا چنين رژيمهايى همواره به دنبال آنند كه سياست فريب و در جهل نگه داشتن مردم را به كار بندند و آگاهان و راهنمايان جامعه را با مجازات‌هاى سخت مهار كنند. مثلاً رژيمهاى كمونيستى دانشى را كه آگاهى‌بخش باشد ممنوع مى‌سازند، همان‌گونه كه آزاديهاى منتهى به چنين دانشى را نيز ممنوع مى‌كنند و به مردم مى‌باورانند كه در پس كمونيسم چيز ديگرى نيست.

همچنين سرمايه‌داران در يك كشور غربى اين پندار را به مردم خويش القا مى‌كنند كه در بهشت موعود به سر مى‌برند و در شرايط و محيطى، جز محيطى كه در آن قرار دارند، از پيشرفت، رفاه و آزادى خبرى نيست. چنين نظام‌هاى طبقاتى منحرفى مردم را به شدتاسير اوهام خود مى‌كنند، البته چگونگى آن در هر يك از آنها متفاوت است و به همين دليل مشاهده مى‌كنيم كه در هر دو نظام، فرزندان غالباً حرفه پدران خود را در پيش مى‌گيرند و توان انتخابى غير از آنچه از پيش برايشان تعيين شده ندارند و اين بدان خاطر است كه آن جوامع به ميزان لازم باز نيستند تا هر انسانى خود سرنوشت خود را رقم زند.

نمونه ديگر از تمايز طبقاتى در جوامع سوسياليستى و سرمايه‌دارى اين است كه ازدواج ميان طبقات فرادست و فرودست در اين كشورها عملاً وجود ندارد. اينها محصول انحراف فرهنگى است، انحرافى كه تنگناهاى روحى پديد آورده. بنابراين، راه

رهايى مردم از اين نظام‌ها تنها در گرو آگاهى و آزادى است.

5. تأثير منزلت اجتماعى بر انسان

منزلت اجتماعى در زندگى افراد تأثير مى‌گذارد. اين منزلت بر دوگونه است:

الف. منزلت برخاسته از شايستگى ناشى از توانمندى‌هايى نظير: دانش، ثروت مشروع و حاكميت برآمده از انتخابات است.

شايان توجه است كه چنين تفاوت طبقاتى فساد و خرابى به بار نمى‌آورد، بلكه فقدان آن فرد ذى‌حق را از حقش محروم مى‌كند.

ب. طبقه برخاسته از عواملى غير از شايستگى‌ها، مانند طبقات موجود در نظام سرمايه‌دارى و كمونيستى. چنين نظام طبقاتى باعث برخوردارى طبقاتى خاص و محروميت نابحق طبقاتى ديگر مى‌شود. در اين‌باره سخنى از اميرمؤمنان عليه‌السلام آمده است كه مى‌فرمايند: «ما رأيت نعمة موفورة إلا و إلى جانبها حق مضيَّع⁽¹⁾هيچ نعمتى را انباشته نديدم جز آن‌كه در كنارش حقى ضايع شده است».

پر واضح است كه اختلافات طبقاتى فاسد و منحرف، افراد طبقات پايين جامعه را از بسيارى از مواهب زندگى محروم مى‌كند، در حالى كه اگر تفاوت بين طبقات بر اساس شايستگى و حق باشد انسان‌ها از امكانات و زندگى يكسانى برخوردار خواهند شد.

مسأله بيستم: تأثير نظام طبقاتى منحرف بر زندگى

اشاره

مسئوليت تأمين نيازمندى‌هاى زندگى هر انسان به منظور ريشه‌كنى پديده فقر به طور مساوى بر دوش دولت‌ها و آحاد جامعه نهاده شده است. اسلام فقر را نكوهش كرده و به بالا بردن سطح زندگى فقرا و رسانيدن آنها به مرز توانگرى توصيه مى‌كند. علاوه بر آن برنامه‌اى نيز به منظور ريشه‌كنى فقر تنظيم نموده است كه در كتاب الفقه: الاقتصاد به تفصيل به آن پرداخته‌ايم. در اين زمينه روايات فراوانى وجود دارد كه برخى از آنها را از زبان اميرمؤمنان على عليه‌السلام نقل مى‌كنيم:

«... و الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ، و الْمُقِلُّ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ⁽¹⁾و فقر زبان زيرك را از اقامه برهانش خاموش و ناتوان مى‌كند، و تنگدست در ديار خود غريب و بى‌كس است».

«الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، و الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ⁽²⁾توانگرى در غربت همچون در وطن بودن است و فقر در وطن همچون در غربت به سر بردن است».

«الفقر الموت الأكبر⁽³⁾فقر مرگ بزرگتر است».

«يَنَامُ الرَّجُلُ عَلَى الثُّكْلِ و لا يَنَامُ عَلَى الْحَرَبِ⁽⁴⁾فرزندمرده تواند خفت، و مال‌ربوده ديده بر نتواند نهفت».

«إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ الأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ، فَمَا جَاعَ فَقِيرٌ إِلا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِيٌّ، واللَّهُ

تَعَالَى سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ⁽¹⁾خداى سبحان روزى فقيران را در مالهاى توانگران واجب داشته. پس فقيرى گرسنه نماند جز آن‌كه توانگرى از حق او خود را به نوايى رسانده و پروردگار، توانگران را بازخواست مى‌كند از اين كار».

در كشورهايى مانند شوروى و امريكا كه نظام طبقاتى فاسد وجود دارد، دولت و سرمايه در خدمت يكديگر در آمده‌اند تا امتيازات و برخوردارى‌ها را به يك طبقه محدود كنند، تا جايى كه طبقه‌اى از برخوردارى بيش از حد، بيمار شود و طبقات ديگر محتاج ابتدايى‌ترين نيازمندى‌هاى روزمره خود باشند.

فقر و زندگى

به طور كلى نظام طبقاتى فاسد، طبقه‌اى را از امكانات بسيارى برخوردار و ديگر طبقات اجتماعى را محروم مى‌كند. اين امكانات عبارتند از:

الف. امكانات اوليه براى زيستن: فقيران غالباً موفق به ازدواج نمى‌شوند و اين يا به خاطر هزينه‌هاى آن است و يا به خاطر آن‌كه مى‌ترسند در صورت تشكيل خانواده، فرزندان احتمالى آنها از چشم گشودن بر روى زندگى محروم شوند و در صورت ازدواج كردن، به خاطر ترس از فقر با استفاده از روشهاى گوناگون مانند سقط‌جنين يا پيشگيرى از باردارى از تولد فرزندان جلوگيرى مى‌كنند، درست مانند وضعيت دوران جاهليت. خداى سبحان در رد اين عمل زشت فرموده است: «... وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ...»⁽²⁾«و فرزندانتان را از ترس فقر نكشيد».

نیز می فرماید: «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ...»⁽³⁾«و فرزندانتان را از ترس فقر نكشيد، ما آنها و شما را روزى مى‌دهيم».

و در جای دیگر [پرسش گونه] می فرماید: «وَ إِذَا الْمَوْؤدَةُ سُئِلَتْ * بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ»⁽⁴⁾«و در آن هنگام كه از دختران زنده به گور شده سؤل شود. به كدامين گناه كشته شدند؟!!»

چنين اعمالى البته در بين طبقات مرفه و متوسط جامعه هرگز [يا جز در موارد بسيار

نادر] اتفاق نمى‌افتد و تنها طبقات فقير هستند كه دست به چنين اعمالى مى‌زنند. سخن خداى متعال كه در ادامه آيه دوم فرمود: «ما آنها و شما را روزى مى‌دهيم» و نيز سخن ديگرش كه فرمود: «وَ أَنْكِحُوا الأَيامى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ»⁽¹⁾«مردان و زنان بى‌همسر خود را و نيز خدمتكاران زن و مرد صالح خود را همسر دهيد، اگر فقير و تنگدست باشند، خدا از فضل خود آنان را بى‌نياز مى‌كند».

اين دو آيه ناظر به رسيدن روزى در جامعه‌اى است كه برخوردار از شيوه صحيح در زيست اجتماعى - اقتصادى باشد. آرى در چنين شرايطى فقيرى باقى نمى‌ماند، لكن در غير اين صورت علت فقر و محروميت كمبود رزق خداى تبارك و تعالى براى مردم نيست، بلكه اين محروميت ناشى از آن است كه دولت‌ها و سرمايه‌داران اموال عمومى را غارت كرده‌اند و از اين‌رو اميرمؤمنان على عليه‌السلام فرمودند: «... فما جاع فقير إلاّ بما مُتِّع به غني⁽²⁾هيچ تهى‌دستى گرسنه نماند جز اينكه توانگرى از حق او خود را به نوايى رساند».

ب. امكان ادامه حيات براى طبقه فقير. اين مبحث به ترتيب زير بيان مى‌شود:

بپردازند و خود را از جنگ[هاى ناخواسته] رهايى بخشند.

فقر و فضائل اخلاقى

ج. امكان كسب اخلاق فاضله: مبتلا شدن به رذائل اخلاقى غالباً متأثر از بيمارى و فقر است. بيمارى نيز غالباً منشأ فقر دارد و هرچند ثروتمندان نيز گاه به زشتى‌هاى اخلاقى مانند كبر و... دچار مى‌شوند، لكن غالباً آشفتگى روانى، كم‌طاقتى و مانند آن است كه منشأ بدخويى مى‌گردد و از همين‌روست كه درگيريها و رذايل اخلاقى و ازدياد طلاقهاى ناشى از آنها، در خانواده‌هاى فقير بيش از ساير طبقات است. البته مشخص نمودن نسبت واقعى اين امور در ميان فقرا و طبقات متوسط و مرفه جامعه مستلزم آمارگيرى‌هاى دقيق است.

فقر و سلامتى و بهداشت

د. امكان حفظ سلامتى و تندرستى: بر اساس آمارها طبقات فقير به دليل اينكه از سويى در تهيه دارو ناتوانند و از سوى ديگر به خاطر نداشتن وسائل بهداشتى از حفظ سلامتى خود نيز عاجزند و به تعبير ديگر به دليل آن‌كه نه توان بر پيشگيرى دارند و نه بر درمان قادرند، لذا دفعات بيماريشان و نيز مدت زمان ماندگارى هر بيمارى در آنها طولانى‌تر از افراد ثروتمند و متوسط جامعه است.

علاوه بر اين براساس آمارهاى ارائه‌شده آسايشگاه‌ها و بيمارستانهاى اعصاب و روان، طبقه فقير بيش از ساير طبقات دچار بيماريهاى روانى مى‌شود، زيرا فقر، بيكارى، درگيريها و... كه ثروتمندان از آنها مصونند علل عمده اين بيماريهاست و اين علل به وفور در طبقات فقير مشاهده مى‌شود. ثروتمندان گرچه به بيماريهايى نظير فشار خون، تصلب شرايين، بيمارى‌هاى جهاز هاضمه، ديابت و مانند آنها مبتلا مى‌شوند، لكن اين امراض به فراوانى، خطرناكى و دوام بيماريهاى طبقه فقير نيستند.

فقر و صلح

ه. امكان زيستن در امنيت و صلح: ثروتمندان براى حل مشكلات خود با هزينه كردن اموال، خويش را از شركت در جنگ حفظ مى‌كنند، لكن فقرا به دليل فقر براى رفع معضلات خويش به جنگ متوسل مى‌شوند، زيرا گره‌گشايى از مشكلات يا از راه‌هاى ديپلماتيك و يا از راه جنگ صورت مى‌گيرد و در جايى كه امكان اول وجود نداشته باشد به ناچار راه دوم مطرح مى‌شود.

مضافاً بر اينكه مستكبران براى سيطره بر مستضعفان جنگ‌هاى دائمى به راه مى‌اندازند تا از اين طريق هم آنان را برده خويش كنند و هم ثروتهايشان را در اختيار گيرند، تازه در چنين جنگهاى نابرابرى نيز مستكبران، مستضعفانى ديگر را اجير مى‌كنند تا به جاى آنان با خصم بجنگند. اينها همگى دال بر آنند كه امكانات برقرارى صلح و حل مشكلات از راه‌هاى صلح‌آميز، در ميان طبقه فقير كمتر از ديگر طبقات است.

فقر و دانش

و. امكانات براى تحصيل علم: كسب علم به دلايل ذيل محتاج ثروت است:

فقرا بيشتر خواهد بود.

فقر و آبادانى

ز. امكان براى عمران و آبادانى: آبادانى پديده‌اى است كه در ميان ثروتمندان و در آن طبقه مطرح مى‌شود نه براى طبقه فقير، زيرا فقرا نهايت تلاششان بر آن است كه خانه‌اى براى خود بپا دارند و نه بيشتر، ولى ثروتمندان به تنهايى و آسانى، هم بر فراهم كردن خانه خويش توانمندند و هم بر آبادانى بيشتر، مانند ايجاد باغها و جز آن.

فقر و زندگى پاك

ح. امكان داشتن زندگى سالم: فقر و محروميت و فشارهاى اجتماعى وارده بر طبقه فقير جامعه باعث كج‌روى و سقوط آنها در رذائل اخلاقى و اجتماعى مى‌گردد و لذا زندانيان، روسپى‌ها، مبتلايان به انحرافات جنسى و مانند اينها غالبا از اقشار فقيرند. از همين‌روست كه در ذهن توده و عرف مردم، ميان دزد، كودن و كودكان خيابانى و مانند اينها و اين انديشه كه اين افراد از طبقه فقير بوده‌اند و لذا نتوانسته‌اند خود را از حضيض رذائل اخلاقى برهانند، ملازمت وجود دارد.در مباحث گذشته نيز اين نكته ذكر شد كه ثروتمندان فاسد، با توان مالى و اعتبار خود از مجازات مى‌رهند و گرفتار زندان و ديگر مجازات‌ها نمى‌شوند.

فقر و قدرت

ط. امكان كسب قدرت و رسيدن به درجات و پستهاى بالاى اجتماعى: اين امكان تنها براى طبقه مرفه و طبقات نزديك به آن، يعنى طبقات متوسط جامعه، بيشتر از طبقه فقير جامعه فراهم است، زيرا ثروت امكاناتى را در اختيار آدمى قرار مى‌دهد كه از عهده عوامل ديگر بر نمى‌آيد و لذا تهى‌دستان را به آن حيطه‌ها راهى نيست. مقامات عالى اجتماعى از اينگونه‌اند كه طبعاً اغنيا بيش از فقرا از اين مزيت برخوردارند.

ممكن است در رد اين اصل كسانى بگويند: بخش بزرگى از فقهاى شيعه كه به پايه‌هاى بلند اجتماعى رسيده‌اند از طبقه فقير بوده‌اند، پس چگونه مى‌گوئيد: بخش عظيمى از بلندمرتبگان را اقشار غير فقير تشكيل مى‌دهند؟

در پاسخ مى‌گوييم: برخوردارى از وجوهات شرعى آنها را در زمره اغنيا قرار مى‌دهد،

هرچند بخشى از زندگى خود، يعنى ابتداى زندگى تا دوران تحصيل را فقيرانه گذراندهباشند، لذا وصول و باقى ماندن آنان در آن مراتب عاليه نيز در گرو اموالى است كه برايشان فراهم شده، تا با كسب درجات عالى علمى، احراز مناصب بلند اجتماعى برايشان ممكن گردد. از آن‌رو در مورد امكان اين‌كه تنها ثروتمند بتواند با دارايى خود، مستمندان، بيماران، منحرفان و جز آنان را از وضعيت‌شان رهايى بخشد، سخن به ميان نياورديم كه امرى است شخصى و سخن در اين مبحث درباره جايگاه طبقه ثروتمند در برابر طبقه فقير است.

اختلافات فكرى ميان دو طبقه فقير و غنى

در پايان اين نكته را يادآور مى‌شويم كه نگاه هر يك از طبقات فقير و غنى نسبت به امور گوناگون زندگى، متفاوت است و هر يك را دل مشغولى متفاوتى به خود مشغول مى‌دارد و هر يك به سبك خاص خود با زندگى تعامل دارند كه در ذيل به بخشى از آنها اشاره مى‌كنيم:

5 . ثروتمند به تجارت آزاد به عنوان يك حق طبيعى مى‌نگرد و آن را طلب مى‌كند، در حالى كه حكم به چنين امرى براى فقير سالبه به انتفاء موضوع است.

به دنبال جلب منفعت خود است و در همه جا حساب سود و زيان مادى خود را لحاظ مى‌دارد و بر اساس آن اقدام مى‌كند يا واپس مى‌نشيند، لذا معنويات براى او رنگ مى‌بازد وحضورى ضعيف در زندگى او پيدا مى‌كند، چرا كه نيروى عقلانى او تنها با مال و تجارت اُنس و پيوند يافته است، در حالى كه طبقه فقير، چنين نگرش منحطى ندارد.

تفسير طبقه فقير و غنى در بسيارى ديگر از امور مربوط به زندگى نيز، به خاطر زاويه ديد متفاوتى كه دارند گوناگون است.

موضع‌گيرى اسلام در قبال طبقه فقير

اسلام براى ايجاد تحول مثبت در طبقه فقير دو گزينه ارائه نموده كه عبارتند از:

الف. غنى‌سازى آنان: توضيح آن‌كه اسلام هم روش سرمايه‌دارى و هم كمونيستى را حرام مى‌داند، چه اين‌كه هر دو نظام، ثروت توده مردم را غارت مى‌كنند. در نظام اول سرمايه‌داران و در نظام دوم دولت فاقد مشروعيتى كه قدرت و ثروت را يكجا در اختيار خود گرفته مردم را غارت مى‌كنند. از نگاه اسلام هركس بايد مالك و مسلط بر مالى باشد كه از طرق مشروع پنج‌گانه سابق‌الذكر به دست آورده است.

ب. مددكارى ناتوانان: توضيح آن‌كه در جامعه همواره فقيرانى وجود دارند كه به دليل يتيم بودن، بيمارى و مانند آن توان توليد ثروت را نداشته و نمى‌توان از راه نخست به غنى‌سازى آنان پرداخت. اسلام بر دولت اسلامى لازم و فرض نموده است كه تمام نيازمنديهاى اين افراد را برآورده كند و اين را وظيفه دولت و حق آن فقرا مى‌داند نه آن‌كه اين اقدام از باب صدقه و يا بذل و بخشش و احسان باشد.

حضرت على عليه‌السلام درباره رسيدگى به طبقه فقير جامعه در عهدنامه‌اى به مالك اشتر مى‌نويسند: «... ثُمَّ اللهَ اللهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى مِنَ الَّذِينَ لا حِيلَةَ لَهُمْ مِنَ الْمَسَاكِينِ و الْمُحْتَاجِينَ و أَهْلِ الْبُؤسَى و الزَّمْنَى، فَإِنَّ فِي هَذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً و مُعْتَرّاً، و احْفَظِ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَكَ مِنْ حَقِّهِ فِيهِمْ، و اجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَيْتِ مَالِكِ و قِسْماً مِنْ غَلاتِ صَوَافِي الإِسْلامِ فِي كُلِّ بَلَدٍ، فَإِنَّ لِلأَقْصَى مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِي لِلأَدْنَى، و كُلٌّ قَدِ اسْتُرْعِيتَ حَقَّهُ، و لا يَشْغَلَنَّكَ عَنْهُمْ بَطَرٌ، فَإِنَّكَ لا تُعْذَرُ بِتَضْيِيعِكَ التَّافِهَ لإحْكَامِكَ الْكَثِيرَ الْمُهِمَّ فَلا تُشْخِصْ هَمَّكَ عَنْهُمْ، و لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لَهُمْ، و تَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لا يَصِلُ إِلَيْكَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُيُونُ و تَحْقِرُهُ الرِّجَالُ، فَفَرِّغْ لِأُولَئِكَ ثِقَتَكَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ و التَّوَاضُعِ، فَلْيَرْفَعْ

إِلَيْكَ أُمُورَهُمْ ثُمَّ اعْمَلْ فِيهِمْ بِالإِعْذَارِ إِلَى اللهِ يَوْمَ تَلْقَاهُ، فَإِنَّ هَؤلاءِ مِنْ بَيْنِ الرَّعِيَّةِ أَحْوَجُ إِلَى الإِنْصَافِ مِنْ غَيْرِهِمْ، و كُلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَى اللهِ فِي تَأْدِيَةِ حَقِّهِ إِلَيْهِ، و تَعَهَّدْ أَهْلَ الْيُتْمِ و ذَوِي الرِّقَّةِ فِيالسِّنِّ مِمَّنْ لا حِيلَةَ لَهُ و لا يَنْصِبُ لِلْمَسْأَلَةِ نَفْسَهُ، و ذَلِكَ عَلَى الْوُلاةِ ثَقِيلٌ و الْحَقُّ كُلُّهُ ثَقِيلٌ، وقَدْ يُخَفِّفُهُ اللهُ عَلَى أَقْوَامٍ طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنْفُسَهُمْ، و وَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللهِ لَهُمْ⁽¹⁾خدا را! خدا را! درباره طبقه فرودستان از مردم [در نظر گير]؛ آنان كه راه چاره‌اى ندانند و از درويشان و نيازمندان و بينوايان و از بيمارى برجاى ماندگانند، كه در اين طبقه مستمندى است خواهنده، و مستحق عطايى است به روى خود نياورده. حقى كه خدا از خود به آنان اختصاص داده، و نگهبانى آن را به عهده‌ات نهاده، پاس دار، و بخشى از بيت المالت و بخشى از غله‌هاى زمين‌هاى خالصه را براى آنان قرار ده، كه دور دست‌ترين آنان را همان بايد كه براى نزديكان است، و آنچه بر عهده تو نهاده‌اند، رعايت حق ايشان است. پس مبادا فرو رفتن در نعمت، از پرداختن به آنان بازت دارد كه ضايع كردن كارى كوچك را به خاطر استوار كردن كارى بزرگ و مهم، عذرى پذيرفتنى نيست. پس، از رسيدگى به كارشان دريغ مدار و روى ترش بدانان ميار، و به كارهاى كسى كه به تو دسترسى ندارد بنگر - آنان كه در ديده‌ها خوارند و مردم خردشان مى‌شمارند - و كسى را كه بدو اعتماد دارى براى تفقد حال آنان بگذار كه از خداترسان باشد و از فروتنان، تا درخواستهاى آنان را به تو رساند. و با آنان چنان رفتار كن كه چون خدا را ديدى جاى عذرت بماند، كه اين گروه از ميان مردم به انصاف نيازمندترند از ديگران؛ و حق همگان را آنچنان بگذار كه عذرت در پيشگاه خدا پذيرفته آيد. يتيمان و كهنسالانى را كه چاره‌اى ندارند و دست سؤل پيش نمى‌آرند، عهده‌دار باش، و اين كار بر واليان گرانبار است و گذاردن حق، همه

جا دشوار، ليكن خدا آن را بر مردمى كه به دنبال آخرتند، شكيبايى مى‌ورزند، و به وعده راست خدا درباره خويش اطمينان دارند، سبك مى‌گرداند».

انباشت ثروت، محصول تجارت است اعم از آن‌كه در زمينه كشاورزى باشد يا صنعت و يا كسب و كار، و اين همان چيزى است كه سامان گرفتن امور در گرو سامان يافتن آن است و نظام طبقاتى منحرف نيز در گرو نابسامانى آن است. بايد ميان آزادى‌هاى مطلوب و

محدوديتهاى معقول تعادل ايجاد كرد؛ چيزى كه اميرمؤمنان على عليه‌السلامدر عهدنامه خويشاز آن سخن به ميان آورده و فرموده‌اند: «ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ و ذَوِي الصِّنَاعَاتِ، و أَوْصِ بِهِمْ خَيْراً الْمُقِيمِ مِنْهُمْ و الْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ و الْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ، فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ و أَسْبَابُ الْمَرَافِقِ وجُلابُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ و الْمَطَارِحِ فِي بَرِّكَ و بَحْرِكَ و سَهْلِكَ و جَبَلِكَ، و حَيْثُ لا يَلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا و لا يَجْتَرِءُونَ عَلَيْهَا فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لا تُخَافُ بَائِقَتُهُ، و صُلْحٌ لا تُخْشَى غَائِلَتُهُ، و تَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِكَ و فِي حَوَاشِي بِلادِكَ و اعْلَمْ مَعَ ذَلِكَ أَنَّ فِي كَثِيرٍ مِنْهُمْ ضِيقاً فَاحِشاً و شُحّاً قَبِيحاً و احْتِكَاراً لِلْمَنَافِعِ و تَحَكُّماً فِي الْبِيَاعَاتِ، و ذَلِكَ بَابُ مَضَرَّةٍ لِلْعَامَّةِ و عَيْبٌ عَلَى الْوُلاةِ، فَامْنَعْ مِنَ الاحْتِكَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمَنَعَ مِنْهُ، و لْيَكُنِ الْبَيْعُ بَيْعاً سَمْحاً بِمَوَازِينِ عَدْلٍ و أَسْعَارٍ لا تُجْحِفُ بِالْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْبَائِعِ و الْمُبْتَاعِ، فَمَنْ قَارَفَ حُكْرَةً بَعْدَ نَهْيِكَ إِيَّاهُ فَنَكِّلْ بِهِ و عَاقِبْهُ فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ⁽¹⁾ديگر اين‌كه نيكى به بازرگانان وصنعتگران را برخود بپذير، و سفارش كردن به نيكويى درباره آنان را به عهده گير، چه آنان كه كسب و كارشان در محلى ثابت است و چه آنان كه با مال خود از اين‌سو به آن‌سو مى‌روند، و با دسترنج خود كسب مى‌كنند، كه آنان مايه‌هاى منفعتند و پديدآورندگان وسيله‌هاى آسايش و راحت مردم و آورنده آن از جاهاى دوردست و دشوار، در بيابان و دريا و دشت و كوهسار، جايى كه مردمان در آنجا گرد نيايند و در رفتن بدانجا دليرى ننمايند. اين بازرگانان مردمى آرامند و نمى‌ستيزند، و آشتى جويند و فتنه‌اى نمى‌انگيزند. به كار آنان بنگر، چه در محلى باشند كه خود تو به سر مى‌برى و يا در شهرهاى ديگر، و با اين همه بدان كه ميان بازرگانان بسيار كسانند كه معاملتى بد دارند، بخيلند و در پى احتكار. سود خود را مى‌كوشند و كالا را به هر بها كه خواهند مى‌فروشند. و اين سودجويى و گرانفروشى زيانى است براى همگان، و عيب است بر واليان.

پس بايد از احتكار منع كنى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آن منع مى‌فرمودند. و بايد خريد و فروش آسان صورت پذيرد و با ميزان عدل انجام گيرد. با نرخهاى - رايج بازار - نه به زيان فروشنده و نه خريدار. و آن كسى كه پس از منع تو دست به احتكار زند او را كيفر ده و عبرت ديگران گردان، و در كيفر او اسراف مكن».

مسأله بيست و يكم: عوامل شكل‌گيرى شخصيت

اشاره

شناخت شخصيت: از نظر جامعه‌شناختى اين جامعه است كه با فراهم آوردن شرائط و فضاى مناسب، بستر لازم براى شكل‌گيرى شخصيت را فراهم مى‌آورد و از ميزان انحراف و يا ابعاد انحراف شخصيت افراد مى‌كاهد، به هر روى شخصيت از چند مؤفه تشكيل مى‌شود كه عبارتند از:

فطرت

1- خداى متعال درباره فطرت مى‌فرمايد: «... فِطْرَتَ اللهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللهِ»⁽¹⁾«فطرتى است كه خدا، انسانها را بر آن آفريده؛ دگرگونى در آفرينش الهى نيست».

آدمى با فطرتى ويژه تولد مى‌يابد؛ سرشتى كه تا حدود معينى قابل انعطاف و تغيير است

و اين در حالى است كه حيوانات و گياهان قابليت بسيار اندكى براى تغيير دارند. توضيح آن‌كه حيوان از امكان محدودى براى دگرگونى برخوردار است و اين تنها غرايزند كه بر سرنوشت او سيطره داشته و مسير حركت و زيست او را از ابتداى عمر تا انتهاى آن، تعيين مى‌كنند، و آن حيوان را به پيش مى‌برند و ميان نسلهاى متوالى گونه‌هاى جانورى هيچ تفاوت بنيادين و چشمگيرى در هيچ بعدى ديده نمى‌شود، هرچند برخى انديشمنداناحتمال تحول را در عالم حيوانات مردود نمى‌دانند.

گياهان از كمترين ميزان تحول‌پذيرى برخوردارند. مثلاً يك درخت سيب در برخى كيفيات و ويژگيها و مختصات ميوه‌اى كه توليد مى‌كند متفاوت از درخت مادر است و علاوه بر آن مى‌توان كيفيات گوناگون آن را بهبود بخشيد و يا آن را به حال خود رها كرد تا در وضعيتى به مراتب بدتر قرار گيرد.

اين تنها آدمى است كه زمينه‌اى بسيار گسترده براى تحول دارد. آغاز چنين تحولى حركت بر روى دو پا بود و نهايت آن تسخير و رفت و آمد در فضاى لايتناهى جهان است. بالطبع چنين توان گسترده‌اى نشان از وجود زمينه‌اى مناسب در درون او دارد كه هرچند كرانه‌هايش بر ما مخفى است، لكن به اجمال مى‌دانيم آن چنان وسعت دارد كه براى تحول در دنيا و آخرت قابليت يافته است.

خداى سبحان درباره زمينه فراوان تحول در آدمى مى‌فرمايد: «لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ»⁽¹⁾«كه همه شما پيوسته از حالى به حال ديگر منتقل مى‌شويد [تا به كمال برسيد]».

يكى از حكما نيز درباره طى مدارج و مراتب انسانى گفته است: «ثم أصعد عن الملائكة و أصل إلى ما لا يناله الوهم؛ سپس از [مقام] فرشتگان بالاتر رفته، به مرتبه‌اى مى‌رسم كه و هم (خيال) توان درك آن را نداشته باشد».

و در حديثى قدسى پيرامون مراتب و درجات اخروى كه محصول تحول و تكامل بشرند، چنين وارد شده است: «أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت، و لا أذن سمعت و لا خطر على قلب بشر⁽²⁾براى بندگان صالحم چيزى فراهم كرده‌ام كه نه چشمى ديده و نه

گوشى شنيده و بر قلب احدى خطور نكرده است».

جداى از فطرت عمومى كه همگان را در بر مى‌گيرد، آحاد بشر داراى تمايلات فطرى ديگرى نيز هستند كه در عين سازگارى با آن فطرت عمومى، در افراد مختلف گوناگون است و هركسى را فطرتى خاص خود اوست. امام صادق عليه‌السلام در اين‌باره مى‌فرمايند: «الناس معادن كمعادن الذهب و الفضة⁽¹⁾مردمان معادنى هستند مانند معادن طلا و نقره».

وراثت و شخصيت

همان‌گونه كه گفته شد پس از فطرت نوبت به نقش وراثت در شخصيت مى‌رسد، در روايتى آمده است: «الولد سر أبيه⁽²⁾فرزند بخشى مكنون و ناپيدا از پدر خويش [و آينه درون او ]است».

در دانش ژنتيك نيز اين اصل به ثبوت رسيده و گفته شده كه فرزندان حامل برخى ويژگيهاى پدر و برخى ويژگيهاى مادر خويشند. خواه اين ويژگيها جسمى باشند و يا روانى و روحى. فطريات روحى بر اساس ويژگيهاى روانى وراثتى فرد چارچوب بندى مى‌شود.

اين دو عامل (فطرت و وراثت) كه از ابتدا تا انتهاى عمر آدمى همراه او خواهند بود، موجب ايجاد جبر نمى‌گردند، بلكه صرفا مقتضياتى را ايجاد مى‌كنند، درست مانند داروه كه صرفاً مقتضاى بهبودى هستند نه آن‌كه آثار خود را به طور قطع بروز دهند.

نقش محيط طبيعى در شكل‌دهى به شخصيت انسان

پس از دو مرحله پيش‌گفته، نوبت به كنش محيط طبيعى در روند تكوين شخصيت آدمى مى‌رسد. اقليمهاى جغرافيايى و طبيعى گوناگون كه هر يك آب و هوايى خاص و درصد خاصى از گرمى و سردى و رطوبت و خشكى دارند، تأثير غير قابل انكارى بر آدمى مى‌گذارند. به همين دليل است كه ساكنان سرزمينهاى معتدل نسبت به ساكنان مناطق حاره و يا سردسير در تمامى ابعاد از اعتدال بيشترى برخوردارند، چه ساكنان مناطق گرم و خشك تحت تأثير مقاومت ناپذيرى خشكى و ساكنان سرزمينهاى سردسير متأثر از عامل

نيرومند رطوبتند و اين هر دو در جسم و جان تأثير خويش را مى‌گذارند.

علاوه بر اين سرزمينهاى كوهستانى، كوهپايه‌ها، سواحل درياها، مناطق سرسبز جنگلى و پر رود، صفات و ويژگيهاى گوناگونى را در آدمى ايجاد مى‌كنند و به همين دليل از قديم الأيام مرسوم بوده كه مردم هر يك از سرزمينهاى گوناگون را به صفتى خاص توصيف مى‌كرده‌اند؛ صفاتى كه روان‌شناسان، جامعه‌شناسان و عالمان ژنتيك آنها را ازجمله تأثيرات آن سرزمينها در تكوين شخصيت مردم آن سامان مى‌دانند.

نظريه ارسطو مبنى بر تقسيم مزاجها به دموى، بلغمى، صفراوى و سوداوى نيز از چنين خاستگاهى بوده است.

البته اين مسأله قابل ذكر است كه عامل محيط طبيعى تأثيرى فى الجمله دارد و آدمى يك‌پارچه متأثر از سرزمين و محيط طبيعى نيست، بلكه سخن اين است كه اگر انواع خوراكيها در خلق و خوى آدمى تأثير - حداقل گذرا - مى‌گذارند، محيط طبيعى پيرامون او نيز اندك يا زياد تأثير خود را دارد.

تأثير محيط اجتماعى بر تكوين شخصيت

محيط اجتماعى: آنچه آدمى از جامعه خود دريافت مى‌كند نيز تأثيرى آشكار بر شكل‌گيرى شخصيت او دارد. آدمى در نهايت ناتوانى متولد مى‌شود و تا زمان مرگ ناتوان باقى مى‌ماند. منتها همان‌گونه كه برخى ناتوانى‌هاى خود را با كمك محيط طبيعى جبران مى‌كند ، برخى ديگر از ناتوانى‌هاى خود را نيز با كمك محيط اجتماعى جبران مى‌نمايد و نيز در خلال تأمين و دريافت نيازمنديهاى خود از محيط اجتماعى، اوصاف و خلق و خوى ويژه‌اى نيز از آن كسب مى‌كند و خود را در چارچوبهاى ايجاد شده توسط آن جامعه محدود مى‌كند. او مى‌انديشد كه چگونه مى‌تواند در متن جريانات جامعه زندگى كند و نيازهاى روحى - جسمى خود را برآورد؟ او براى پاسخ به دقت كنشها و واكنشهاى جارى و مربوط به زندگى اجتماعى را ملاحظه مى‌كند و سعى مى‌كند خود نيز به بخشى از تار و پود شبكه درهم تنيده حاكم بر اطراف خويش تبديل گردد.

تأثير اين عامل به قدرى فزاينده است كه عوامل فطرت، وراثت و محيط طبيعى را تحت تأثير قرار داده و تا حد ممكن آن‌ها را به عقب مى‌راند. از اين‌رو مشاهده مى‌كنيم

كه حتى بيماران و مانند آنان نيز هنگامى كه تحت فشارهاى اجتماعى قرار مى‌گيرند، آن‌گونه حركت مى‌كنند كه جامعه در حد امكان از آنها خواسته است.

فرهنگ، عنصر انسان‌ساز

در نهايت، نوبت نقش‌آفرينى فرهنگ مى‌رسد. انسان فرهنگ خود را با روشهاى گوناگون مثلاً از راه نگاشتن آن ذخيره مى‌كند. هر نسلى از آيندگان نه تنها تجارب گذشتگان را فرا مى‌گيرد و آن را دستمايه زندگى انسانى خود قرار مى‌دهد، بلكه به كتب حاوى فرهنگذخيره شده نيز دست يافته و آن را مى‌آموزد. اين روند در توالى نسلها ادامه مى‌يابد تا آنجا كه نوبت به نسلى مانند نسل كنونى بشر مى‌رسد. كه ميلياردها گزاره علمى و انبوه تجارب نسلهاى گذشته را در مقابل خود دارد.

اين فرهنگ كه جامعه را از چندرنگى و چندگانگى برخوردار مى‌كند، آدمى را احاطه كرده و بر او تأثير مى‌گذارد و او را در چارچوب خود محدود مى‌كند. حتى فراريان از جامعه و كسانى كه به غارها و صومعه‌ها پناه مى‌برند نيز رنگ خاص اجتماع خود را با خود بدانجا مى‌برند، همان‌گونه كه زبان و خاطرات جامعه خويش را با خود داشته، توان انفكاك از آن را ندارند. آرى تنها كودكى كه ميان حيوانات جنگلى پرورش يافته باشد رنگ هيچ جامعه‌اى را به خود نمى‌گيرد.

بى‌ترديد جامعه كه اينچنين انسان را از تمامى جهات فرا گرفته، به او چهره‌اى اجتماعى مى‌بخشد و آدمى در شبكه‌هاى تو در توى آن زندگى مى‌كند و با تغييرات و افت‌و خيزهاى آن هماهنگ مى‌شود. جامعه، انسان را از همان اولين روز زندگى در آغوش مى‌گيرد و با او مأنوس مى‌شود و از اين رهگذر مى‌بينيم كه كودك از همان دوران كودكى با جامعه هماهنگ مى‌شود، آن را مى‌شناسد و از آن فرا مى‌گيرد، با او مأنوس مى‌شود و از طريق آن نيازهايش را برآورده مى‌سازد. از همين‌رو رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «أطلبوا العلم من المهد إلى اللّحد⁽¹⁾زگهواره تا گور دانش بجوييد».

از نظر علمى ثابت شده كه مغز انسان مانند ضبط‌صوت به هرچه برخورد كند آن را

ضبط مى‌كند، سپس آن را در بخشهاى خودآگاه و ناخودآگاه ذهن خود ذخيره و حفظ مى‌كند و سپس آن داده‌ها و اطلاعات به تدريج در افكار و رفتارش بروز مى‌نمايد، و - چنان‌كه در شرع آمده است - حتى مرده نيز در درون قبر مى‌فهمد و درك مى‌كند و لذا دستور به تلقين ميت داده شده است.

فراگيرى آدمى از اجتماع محدود به يادگيرى، برآوردن نيازهاى اوليه و روش برقرار كردن ارتباطات اجتماعى نيست، بلكه راه تأمين نيازهاى ثانويه خود را نيز از جامعه فرامى‌گيرد، يعنى درون مايه روابط اجتماعى نظير: آداب، رسوم، عرف و عادات اجتماعى را نيز فرا مى‌گيرد. فراگيرى اين امور نيازهايى ثانوى اجتماعى است و نه اوليه، چه اين نيازهاى اوليه فراگيرى شيوه تأمين خوراك، پوشاك، مسكن و غيره است.

جامعه‌پذيرى و كنترل اجتماعى از نهاد خانواده آغاز مى‌شود و در نهاد مدرسه ادامه مى‌يابد و پس از آن در جامعه بزرگتر - با وسائل ارتباط جمعى نظير راديو و تلويزيون،

مطبوعات، كتابها و ايجاد امكانات سفر و غيره - به كمال خود مى‌رسد. لذا در مثل گفته‌اند: «من لم يؤدّبه الأبوان أدبه الزمان؛ هركس والدينش او را ادب نكنند زمان او را تأديب خواهد كرد»، زيرا آن‌گاه كه انسان با تحولات جامعه هماهنگ نشود و اهرم‌هاى تربيتى خانواده نيز در او بى‌تأثير يا كم‌اثر باشد در برخورد با موازين و مقررات اجتماعى دچار تضاد شده (به اصطلاح سرش به سنگ خورده)، به ناچار هشيار و تسليم و در نهايت تربيت مى‌گردد.

فرهنگ در كنار عوامل چهارگانه سابق‌الذكر به افراد و گروه‌هاى انسانى «شخصيت» مى‌بخشد، لذا از «شخصيت» فلان فرد يا فلان گروه يا جامعه سخن به ميان مى‌آيد.

فرهنگ و آزادى

فرهنگ مهمترين نقشها را در زندگى انسان بازى مى‌كند. اين مسأله تا بدانجا براى برخى جامعه‌شناسان اهميت يافته كه مدعى شده‌اند شخصيت آدمى تنها تحت تأثير فرهنگ شكل مى‌گيرد و نه چهار عامل اساسى ذكر شده. فرهنگ سالم و صحيح، زمينه و فضاى گسترده‌اى براى آزادى‌هاى گوناگون فراهم مى‌آورد كه در گسترش هرچه بيشتر فرهنگ و

توسعه همه ابعاد انسانى تأثير مى‌گذارند. در اين‌باره هيچ شاهدى گوياتر و رساتر از فرهنگ اسلام نيست، زيرا هزاران سال دروازه پيشرفت و تكامل به روى دنيا مسدود شده بود تا آن‌كه اسلام ظهور كرد و با اعطاى آزاديها و تشويق به علم‌ورزى، امواجى عظيم از جريانهاى فرهنگى را پديد آورد و از اين مجرا دو ثمره بزرگ به بار نشست:

در پرتو اين دو خصلت، مسلمانان جهان را از نور معرفت آكنده ساختند و ناگهان چنان پيشرفتى براى بشر ايجاد شد كه تمدن صنعتى معاصر تنها يكى از ثمرات بى‌شمار آن است توصيه به كسب و استفاده از تجارب و نيز توجه بى‌نظير به مقوله عقل در كلام بزرگان دينموج مى‌زند و ما تنها به چند مورد از آنها كه منسوب به اميرمؤمنان على عليه‌السلاماشاره مى‌كنيم:

«في التجارب علم مستأنف⁽¹⁾دانشهاى نو در تجربه‌ها نهفته است».

«العقل عقلان: عقل الطبع، و عقل التجربة⁽²⁾عقل دوگونه است: عقل ذاتى و عقل اكتسابى».

«رأي الرجل على قدر تجربته⁽³⁾[اعتبار و ارزشمندى] نظر آدمى به ميزان تجربه اوست».

«الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، و الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ، و الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الأَسْرَارِ⁽⁴⁾پيروزى به دور انديشى است و دورانديشى در به كار انداختن انديشه و به كار انداختن انديشه در نگاه‌داشتن اسرار».

«الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ...⁽⁵⁾خردورزى، به خاطر سپردن تجربه‌هاست».

«فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ و التَّجْرِبَةِ...⁽⁶⁾همانا بدبخت كسى است كه از سود خرد و تجربه[اى كه او را داده‌اند] محروم ماند».

مسلمانان و نبوغ علمى

در ميان مسلمانان چندان عالمانى چهره نمودند كه شمار كردن نامشان نيازمند تأليف كتابهاست. مثلاً يكى از دانشمندان معاصر طى يك سرشمارى، تعداد دانشمندان و اهل فضل خراسان را از ابتداى ظهور اسلام تا كنون، بيست و چهار هزار تن برشمرده است. ما نيز در اينجا به اشاره، نام شمارى از انديشمندان در علوم گوناگون بدون در نظر گرفتن گرايشهاى خاص مذهبى آنها مى‌آوريم:

المتألهين، ميرداماد، سهروردى، فيض، فياض، مولى عبداللّه، و ديگران پديد آمدند.

اهوازى، خزاز، حسن بن نوح، هروى، مقدسى، ابوالقاسم موصلى، مصرى، عراقى و سايرين.

در اين ميان نام بى‌شمار دانشمندانى را نبرديم كه كتب تراجم و فهارس و تمام كتبى كهاز آنان سخن به ميان آورده به ثبت و ذخيره نام آنان پرداخته‌اند. از نظر تأليف كتب و تأسيس كتابخانه‌ها نيز اتفاقات بزرگى در قلمرو جهان اسلام افتاد. مثلاً در كتابخانه يكى از قضات صاحب بن عباد يك ميليون و پانصد هزار جلد كتاب و نيز در كتابخانه عزيز فاطمى در مصر يك ميليون و ششصد هزار جلد كتاب وجود داشت كه از اين ميان شش هزار و پانصد جلد در علم رياضيات، و هجده‌هزار جلد در فلسفه بود و البته كتابخانه‌هايى از اين قبيل - چه كتابخانه‌هاى متعلق به حكومتها و چه كتابخانه‌هاى شخصى - در گستره جهان اسلام فراوان بودند.

دانش در خدمت انسان

نگاهى به قرآن كريم و سخنان گهربار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه معصومين كافى است تا آدمى را بر اين نكته مهم واقف كند كه تكيه‌گاه و نقطه عزيمت در حركت اسلامى توجه به دو

مقوله علم و فرهنگ است. از اين‌رو مى‌بينيم كه عالمان مسلمان در اوائل و اواخر تأليفات خود از لطف خدا سخن گفته‌اند؛ لطفى كه توانسته‌اند در سايه آن در فضاى علم و انديشه رفت و آمد كنند و آفاق معرفت را در نوردند و درست همين توجه به خدا سبب مى‌شد تا مسلمانان دانشها را نه در راستاى اضرار به ديگران، بلكه به منظور سود رسانيدن به انسانها به چنگ آورند و لذا به استعمار ساير كشورها، و از بين بردن آزادى‌ها و اختراع ابزار آلات مخرب و ساير اقدامات منفى كه علم، قدرت انجامش را بدانها داده بود، نپرداختند و پيوسته در نقطه مقابل رژيمهاى ستمگر قرار گرفتند و بسيارى از آنان به خاطر ناسازگارى با آن حكومتها در بند كشيده شدند. اين دانشمندان نه فقط از فقيهان و محدثان كه از بزرگان ساير علوم نيز بودند.

مثلاً مى‌توان از جابر بن حيان نام برد كه از ستم حاكم زمان خود پنهان شد و در نهايت در مخفيگاه خود وفات يافت يا خواجه نصيرالدين طوسى كه سالها به زندان افتاد. در مقابل اين تمدن، تمدن جديد غربى قرار دارد كه به خاطر تهى شدن از اعتقاد به خداى سبحان، دانش به دست آمده را در خدمت ستم و استعمار قرار داده است.

ظلم و استعمارى كه از تيره‌بخت كردن صدها ميليون مردم گرسنه آغاز مى‌شود و با ده‌ها ميليون كودكى كه از فرط گرسنگى و بيمارى مى‌ميرند و خيانت در حق كشورهاىاستعمارشده، و ميليونها انسان كه تحت حاكميت خفقان به سر مى‌برند و ساخت ابزارهاى هولناك كشتار جمعى و ابزار شكنجه‌هاى وحشيانه و... ادامه مى‌يابد، و در يك جمله دانش به خاطر تهى‌شدن از احساس پاسخگويى در مقابل خدا در خدمت ستم و ستمكار در آمده و به ابزارى براى نابودى و كشتار انسانها تبديل شده است. حال اين پرسش مطرح است كه چگونه مى‌توان دانش را از اين كژراهه نجات داد؟

پاسخ روشن است: نجات را بايد در همراه كردن علم با ترس از خداى سبحان جست. بى‌ترديد تنها همين امر مى‌تواند آدمى را از سيطره سرمايه و ديكتاتورى نجات دهد. بالطبع با نجات انسان از اين دو ورطه، دانش زمام امور را در دست خواهد گرفت و ابزار دنباله‌روى از هواهاى نفسانى و شهوات نخواهد بود. از اين‌رو رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «أوّل العلم

معرفة الجبّار، و آخر العلم تفويض الأمر إليه⁽¹⁾دانش با خداشناسى آغاز و با واگذارى امور به ذات او پايان مى‌گيرد».

در روايتى ديگر آمده است كه فرمودند: «ليس العلم بكثرة التعلّم، إنّما هو نور يقذفه اللّه في قلب من يريد أن يهديه⁽²⁾دانش با آموختن فراوان به دست نمى‌آيد، بلكه آن نورى است كه خدا بر قلب هر آن كه بخواهد هدايتش كند مى‌تاباند».

البته خداى سبحان پيش‌تر فرموده است: «إِنَّما يَخْشَى اللهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»⁽³⁾«به يقين از ميان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او مى‌ترسند».

دانشمندان خداترس محال است دانشى را به منظور ضرر رسانيدن به مردم كسب كنند. در مقابل، دانشى كه قرين خداشناسى نباشد و بدين معرفت منتهى نشود كه بايد همه امور را به او واگذار كرد، به اين معنا كه باور كند بازگشت همه امور به سوى اوست، حقيقتاً علم نيست؛ باورى كه خداى سبحان درباره‌اش مى‌فرمايد: «...أَلا إِلَى اللهِ تَصِيرُ الأُمُورُ⁽⁴⁾«آگاه باشيد كه همه كارها تنها به سوى خدا باز مى‌گردد».

بنابراين چنين دانشى نور نخواهد بود، چرا كه نور بايد روشنايى بخشد و نه ظلمت، و بايد نجات دهد نه آن‌كه ويران كند.

مسأله بيست و دوم: چگونگى شكل‌گيرى شخصيت

اشاره

شخصيت هر انسان همان چيزى است كه با واژه «من» از آن تعبير مى‌شود. سؤل اينجاست كه آيا شخصيت آن‌گونه كه برخى جامعه‌شناسان مى‌گويند، پس از تولد پديد مى‌آيد و شكل مى‌گيرد و يا آن‌كه بر اساس نظر گروهى ديگر از آنان، شخصيت با آدمى متولد مى‌شود، و پس از تولد تنها رشد مى‌كند؟

سؤال ديگر آن است كه آيا هركس شخصيت واحدى دارد يا اين‌كه از دو يا چند شخصيت برخوردار است؟

چنان كه برخى از دانشمندان نظرات متفاوتى درباره آن ابراز كرده‌اند، احتمالات متعددى وجود دارد. در حديثى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است كه: «من عرف نفسه فقد عرف ربه...⁽¹⁾هر آن كس كه خود را شناخت خداى خويش را شناخته است».

درباره اين حديث گروهى معتقدند كه اين بيان، تعبيرى كنايى است و حاكى از آن است كه همان‌گونه كه محال است انسانى به كُنه ذات بارى‌تعالى پى‌ببرد، نيز محال است كه از كُنه ذات خويش آگاه شود.

گروهى ديگر نيز گفته‌اند كه مراد روايت آن است كه اگر آدمى به خويش توجه كند و به نادانى، ناتوانى و ساير نواقص خويش پى ببرد، خواهد دانست كه براى او خالقى دانا و توانا و... وجود دارد.

كسانى كه معتقدند «من» انسانى با آدمى تولد نمى‌يابد، بلكه پس از تولد و به تدريج شكل مى‌گيرد، مى‌گويند: «من» عبارت است از مجموعه كنشها و واكنشهايى كه آدمى درمدتى طولانى يعنى از هفته‌هاى اول زندگى تا آخر عمر خود به عنوان عمل يا عكس‌العمل انجام مى‌دهد. پس «من» يعنى «شخصيت» آدمى، با او زاده نمى‌شود، بلكه كودك پس از تولد و به تدريج مى‌فهمد كه كسى است جداى از انسانهاى ديگر، سپس با ملاحظه دو عامل ذيل شخصيت او تكوين مى‌يابد:

نخستين برداشتهايى كه او از خود و ديگران دارد در غايت ابهام است. پس از آن به تدريج رو به وضوح مى‌گذارد و آن‌قدر وضوح مى‌يابد كه به درجه كمال مى‌رسد، لكن كُنه ذات به هر حال مجهول مى‌ماند. از اين‌روى يكى از دانشمندان گفته است: «شناخت كُنه ذات اشياء از مشكل‌ترين معضلات است».

يكى ديگر از دانشمندان شناخت كُنه ذات را محال دانسته، گفته است: «پس از آن‌كه به همه شعب علوم آگاهى و وقوف يافتيم تازه مى‌فهميم كه هيچ نمى‌دانيم».

البته اين نظريه مستند به دليل نيست، چون تابعى از واقعيت است و همان‌گونه كه در بحث حركت جوهرى آمده است: «وجود و ظهور حركت، خود دليلى بر واقعيت داشتن حركت در جوهر اشيا است».

معتقدان نظريه «در آدمى دو "من" يعنى دو "شخصيت" وجود دارد» به اين مطلب استناد كرده‌اند كه هر شخصى در درون خود دو وجه درگير مى‌بيند كه يك وجه او را به خير گرايش مى‌دهد و از بدى نهى مى‌كند و وجه ديگر عكس اين مطلب عمل مى‌كند.

به تعبير ديگر او در درون خود دو گونه معلول مى‌بيند و از آنجا كه اگر «من» انسانى او كه در مقام علت است يكى مى‌بود نمى‌بايست دو گونه معلول ايجاد كند، لذا اين حاكى از تعدد علل، يعنى «من» انسانى اوست، زيرا قاعده فلسفى مى‌گويد: از يك علت فقط يك معلول پديد مى‌آيد.

در اينجا كسانى كه معتقد به سه شخصيت «من» در انسان هستند، اين‌گونه استدلال

مى‌كنند كه در درگيرى ميان دو «من» هر فرد انسانى، طرف سومى وجود دارد كه ميان آنها داورى مى‌كند و تصميم نهايى را مى‌گيرد. البته دليل هيچ كدام از نظريات قائل به وجود دو شخصيت يا سه شخصيت در انسان قانع‌كننده نيست، چه اين‌كه قرآن كريم آدمى را داراىيك شخصيت دانسته، مى‌فرمايد: «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»⁽¹⁾«و قسم به جان آدمى و كسى كه آن را [آفريده و] منظم ساخته. سپس فجور و تقوا (شر و خيرش) را به او الهام كرده است».

در روايتى آمده است كه اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايند: «...لمّتان، لمةٌ من الشيطان و لمةٌ من الملك⁽²⁾[در قلب انسان] دو گرايش (گروه) وجود دارد، گرايشى از جانب فرشته و گرايشى ديگر از سوى شيطان».

در روايت ديگرى نيز به تفصيل درباره جنود عقل و جنود جهل سخن به ميان آمده است. به هر روى آنچه اهميت دارد سخن درباره «شخصيت» است كه هر انسانى از آن برخوردار است و از مسائل مهم جامعه‌شناسى به شمار مى‌رود.

شكل‌گيرى شخصيت كودك

كودك به كمك حواس پنجگانه خود اشياء و اتفاقات پيرامون خود را درك مى‌كند و مى‌كاود. اين اتفاقات شامل كنشها يا واكنشهاى طبيعى و يا رفتار حيوانات و يا انسانهاى ديگر در مقابل آن كودك است.

و... نيز او بسيارى از اشيا را بر مى‌دارد تا خوب آنها را ببيند و نيز آنها را در دهان مى‌گذارد تا مزه آنها را دريابد و همين‌طور در مورد ساير كارها.

كودك پس از شناخت اشياء محسوس، وارد فضاى تفكر مى‌گردد، يعنى به ماوراى محسوسات سفر مى‌كند. مثلاً اوچوب كبريت را مى‌بيند، پس از آن درك مى‌كند كه با كشيدن آن بر روى قوطى‌كبريت، شعله‌ور مى‌گردد، نيز پول را مى‌بيند و سپس درك مى‌كند كه شى‌ء ارزشمندى است و همچنين است در ديگر موارد... و در اين فرايند شخصيتش رشد مى‌كند.

به همين دليل شخصيت آدمى در گرو كنشها و واكنشهايى است كه او را احاطه كرده‌اند. مثلاً اگر آدمى در دوره كودكى پيوسته تحقير شود، به انسانى حقير و داراى عقده حقارت تبديل مى‌گردد و در صورتى كه مورد تعظيم و تكريم بجا قرار گيرد به انسانى بزرگ‌منش و داراى شرح‌صدر تبديل مى‌شود.

روزى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حسن بن على عليهماالسلام را ديدند و فرمودند: «إنه سيد ابن سيد⁽¹⁾اين [كودك] آقا و پسر آقاست».

در كسب ساير صفات شخصيتى، مانند: بخشندگى و بخل، شجاعت و ترس، لطافت و خشونت، پاكيزگى و كثيفى، ادب و بى‌ادبى و غيره نيز جريان بر همين منوال است. مسلّم اين‌كه ملكات نفسانى ابتدا به صورت بذرى در جان آدمى كاشته مى‌شود و بر اثر توجه و مراقبت، بر اساس ويژگيهاى آن بذر، رشد مى‌كند و خلاصه سخن آن‌كه تار و پود در هم تنيده و عظيم جامعه در قالب عملها و عكس‌العملها به تدريج بر كودك احاطه مى‌يابد و در ميان اين تار و پودها ملكات نفسانى او رشد مى‌كند.

رابطه شخصيت درونى انسان با جامعه

از آنجا كه آدمى در درون خود توان قضاوتى دارد كه مى‌تواند حسن و قبح افعال را از يكديگر بازشناسد و نيز به دليل آن‌كه جامعه در اثر فشارها و نتايج حاصله از آنها و در چارچوب اهم و مهم، و گذشته و حال و آينده شكل مى‌گيرد، لذا در آدمى دو گونه

شخصيت شكل مى‌گيرد:

مثلاً چون ميراث گذشته جامعه رنگ قداست و عادت به خود گرفته و مصالح اجتماعى حال و آمادگى براى آينده نيز سلوك خاصى را ايجاب مى‌كند و در همه اين موارد، «مهم» جاى خود را به «اهم» مى‌دهد، كما اين‌كه اهم مربوط به زمان گذشته در تزاحم با امر مهم در زمان حال قرار مى‌گيرد و اهم مربوط به آينده نيز با مهم حال يا گذشتهدر تزاحم واقع مى‌شود و در واكنش به اين تحولات شخصيت انسان شكل مى‌گيرد.

اگر آدمى با خويش يا گروه اجتماعى و هم‌مسلك خود - كه همگى ساختار شخصيتى مشابهى دارند - خلوت كند، شخصيت درونى خود را آشكار مى‌كند و با آزادى تمام و مطابق مقتضيات آن سخن مى‌گويد و اقدام مى‌كند، حال آن‌كه همين فرد اگر در ميان جامعه قرار گيرد، براى حفظ منافع يا دفع ضرر احتمالى، خود را با شبكه روابط و خواسته‌هاى اجتماعى تطبيق مى‌دهد كه چنين حالتى را نبايد نفاق ناميد، چرا كه اين كار اقدامى معقول، از باب ترجيح اهم بر مهم و مقتضاى قاعده عقلى است و تفاوت ميان نفاق و مدارا در همين‌جاست، زيرا مورد اول بر مبناى سودجويى، فرصت‌طلبى و سوءاستفاده شكل گرفته و مورد دوم براساس قاعده عقلى اهم و مهم و مراعات مصلحت و حفظ احترام ديگران.

خداى سبحان در مذمت خصلت نخست فرموده است: «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ»⁽¹⁾«آنها دوست دارند نرمش نشان دهى تا آنها [هم ]نرمش نشان دهند؛ نرمش و سازشى توأم با انحراف از مسير حق».

در ستايش از خصلت دوم در آياتى متعدد از جمله در آيه زير فرموده است: «يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا...»⁽²⁾«اى مردم! ما شما را از يك مرد و زن آفريديم وشما را تيره‌ها و قبيله‌ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد».

به دليل شخصيت فردى انسان و شخصيت جامعه‌اى كه در آن زندگى مى‌كند به اضافه

گرايش‌ها و شهوات درونى و فشارهاى گاه و بيگاه خارجى، اشخاص در افكار و اعمال خويش دستخوش نوسان مى‌شوند. در نتيجه افراد گاه مؤنند و گاه منافق، و گاه كافر، گاه فكر و عمل انسان صحيح بوده و گاه منحرف. به همين دليل شخصيت آدمى در نوسان خويش غالباً متأثر از عوامل چهارگانه ذيل است:

از آنچه گذشت روشن مى‌شود كه نمى‌توان شخصيت را صرفاً انعكاسى از محيط اجتماعى دانست، بلكه بايد آن را آميزه‌اى از مؤفه‌هاى ذاتى و انعكاسات محيطى به ضميمه عناصر ديگر به حساب آورد؛ عناصرى كه همگى در تكوين شخصيت مدخليت دارند و لذا كسانى كه گمان مى‌كنند تغيير محيط اجتماعى عامل مطلق در تغيير شخصيت است متأسفانه دلايل عقلايى و علمى ندارند، بلكه خلاف آن به اثبات مى‌رسد، زيرا در صورت صحت چنين ادعايى، دوگانگى و تأثير متقابل شخصيت درونى و محيط خارجى و نيز تغيير تدريجى جامعه و ساير مواردى از اين دست فاقد توجيه است.

مراحل تكامل تدريجى كودك

كودك در روند پيشرفت و تكامل شخصيتى خويش، چهار مرحله بدوى را طى مى‌كند:

مثلاً خود را به شكل مادر در مى‌آورد و با خود يا عروسكش با مهربانى مادرانه رفتار مى‌كند و يا خود را به شكل پدر در مى‌آورد و به اصطلاح بيرون مى‌رود و ميوه مى‌خرد و به خانه مى‌آورد و يا ساير حركات پدر را تقليد مى‌كند.

تصور انسان از خود

همزمان با فراتر رفتن آدمى از مرحله كودكى و قدم گذاشتن به دوره بزرگسالى و تكوين هدف در او، وى به ارزيابى خويش مى‌پردازد و در اين دوره كه تا پايان عمر ادامه مى‌يابد،

پاسخ به چند پرسش جدى براى او مطرح مى‌شود كه عبارتند از:

از آن‌جا كه گروه‌هاى خاص موجود در جامعه گاه حالتى سرى و زيرزمينى و گاه حضورى علنى و آشكار دارند، در هنگام بروز تصادم ميان عرف خاص و عرف عام، رژيم‌هاى عاقل و دورانديش به اقدامات زير مى‌پردازند:

الف. فضا را براى فعاليت اعضاى آن عرف خاص و ظهورشان در جامعه و آميختن آنان با جامعه آماده مى‌كنند تا اعضاى آن عرف در دام تحركات سرى و زيرزمينى گرفتار نشوند، چرا كه آن افراد پس از آن دچار درونگرايى و سپس به خشونت متوسل مى‌شوند و حاصل چنين فرايندى زيان ديدن كل جامعه و حكومت از خشونت است. اين زيان بيشتر از زيان ايجاد فضا براى فعاليت و ظهور اعضاى آن عرف خاص خواهد بود.

ب. خالى كردن زير پاى عرف خاص با لطايف‌الحيل: اين اقدام در صورتى است كه آن عرف خاص طبيعت و ماهيتى مخرب داشته باشد، ولى اگر مخرب نباشد حكومت‌هاى عاقل و دورانديش تلاش خواهند كرد تا با تأمين مطالبات آن گروه و افراد آن و حل مشكلات فيمابين به بهترين وجه، و كم‌رنگ كردن احساسات آن عرف خاص بپردازند.

در مقابل چنين دولت‌هايى، رژيم‌هاى خودكامه قرار دارند كه به دليل عدم برخوردارى از دورانديشى و عقل، خود و مردم سرزمين تحت حاكميت خويش را با مشكلات فراوان مواجه مى‌كنند و چون در برخورد با عرف‌هاى خاص جامعه، تعاملى عاقلانه ندارند و پيوسته در پى آن هستند كه با داغ و درفش آن‌ها را وادار به تمكين كنند، با آن‌ها وارد درگيرى و نزاع و جنگ مى‌شوند. اين درگيرى‌ها در قالب تظاهرات، زد و خوردهاى خيابانى و در نهايت آشوب‌هاى اجتماعى، هرج و مرج و انقلاب ظهور مى‌يابد.

الف. تصور آن‌ها را از خويش درست مى‌پندارد.

ب. چنين مى‌پندارد كه تلقى موجود نسبت به او ناسپاسى است و او فراتر از تصور آنان است. البته غالب قضاوت‌ها اين چنين هستند، زيرا آدمى از آن جهت كه حب ذات دارد، خطاهاى خويش را - كه مردم مى‌بينند - نمى‌بيند و لذا خود را بى‌نقص پنداشته و داراى مرتبتى والا مى‌داند و اين در حالى است كه اين شخص نزد مردم به دليل خطاهايى كه از او ديده‌اند جايگاهى پست، يا حداقل رتبه‌اى پايين‌تر از آنچه درباره خود تصور مى‌كند دارد. از اين‌روى در روايتى از امام صادق عليه‌السلام آمده است: «أحب إخواني إليَّ من أهدى إليَّ عيوبي⁽¹⁾دوست داشتنى‌ترين برادرانم نزد من كسى است كه عيب‌هاى مرا به من هديه كند».

درباره صداقت در تذكر معايب و محاسن افراد وارد شده است كه: «صديقك من

صدقك لا من صدّقك⁽¹⁾دوست تو آنى است كه با تو صادق باشد نه آن كه [گفته ]تو را تصديق كند».

نيز از امام باقر عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: «... إتبع من يبكيك و هو لك ناصح، و لا تتبع من يضحكك و هو لك غاش⁽²⁾از كسى پيروى كن كه خيرخواهانه تو را بگرياند، نه آن‌كه فريبكارانه تو را بخنداند».

نيز از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت شده است كه فرمودند: «المؤن مرآة لأخيه المؤن⁽³⁾مؤن آينه برادر مؤن خويش است».

ج. تصور اين‌كه ديگران فرد را در رتبه‌اى فراتر از آنچه هست قرار داده‌اند. چنين قضاوتى به ندرت روى مى‌دهد و چنين اتفاقى ناشى از ديكتاتورى يا برآمده از ثروت، ترفند و نيرنگ اوست. در اين حالات با وجود آن كه آدمى به حقيقت حال خويش آگاه است، لكن با تأثيرگذارى يكى از اين سه عامل پيش‌گفته، مردم درباره او، پندار فوق تصورى كه از خويش دارد پيدا كرده، يا چنين وانمود مى‌كنند.

از اين‌رو مى‌بينيم كسانى كه به واقع از شخصيتى بزرگ برخوردارند هم از خودستايى وهم از ستايش مردم پرهيز مى‌كنند. در اين‌باره نقل شده كه گروهى در پيشگاه اميرمؤمنان على عليه‌السلام از ايشان ستايش نمودند حضرت در مقابل چنين فرمودند: «... اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَعْلَمُ بِي مِنْ نَفْسِى، و أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْهُمْ. اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَيْراً مِمَّا يَظُنُّونَ، و اغْفِرْ لَنَا مَا لا يَعْلَمُونَ⁽⁴⁾بار خدايا تو مرا از خودم بهتر مى‌شناسى و من خود را از آنان بيشتر مى‌شناسم. خدايا، ما را بهتر از آن كن كه مى‌پندارند و درگذر از ما آنچه را كه نمى‌دانند».

نيز هنگامى كه دهقانان انبار، حضرت على عليه‌السلام را در سفرش به شام ديدند، براى وى پياده شدند و پيشاپيشش دويدند. ايشان بدانان فرمودند: اين چه كارى بود كه كرديد؟ گفتند: عادتى است كه بدان اميران خود را بزرگ مى‌شماريم. امام فرمودند: «... واللهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤكُمْ، و إِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِي دُنْيَاكُمْ، و تَشْقَوْنَ بِهِ فِي آخِرَتِكُمْ، و مَا أَخْسَرَ

الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ، و أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الأَمَانُ مِنَ النَّارِ⁽¹⁾به خدا كه اميران شما از اين كار سودى نبردند، و شما در دنيايتان خود را بدين كار به رنج مى‌افكنيد و در آخرتتان بدبخت مى‌گرديد. و چه زيانبار است رنجى كه كيفر در پى داشته باشد، و چه سودمند است آسايشى كه ايمنى از آتش به همراه داشته باشد».

نيز از آن حضرت روايت است كه فرمودند: «... و إِنَّ مِنْ أَسْخَفِ حَالاتِ الْوُلاةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ أَنْ يُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ، و يُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْكِبْرِ، و قَدْ كَرِهْتُ أَنْ يَكُونَ جَالَ فِي ظَنِّكُمْ أَنِّي أُحِبُّ الإِطْرَاءَ و اسْتِمَاعَ الثَّنَاءِ، و لَسْتُ - بِحَمْدِ اللهِ - كَذَلِكَ، و لَوْ كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ لَتَرَكْتُهُ انْحِطَاطاً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ والْكِبْرِيَاءِ، و رُبَّمَا اسْتَحْلَى النَّاسُ الثَّنَاءَ بَعْدَ الْبَلاءِ، فَلا تُثْنُوا عَلَيَّ بِجَمِيلِ ثَنَاءٍ لإخْرَاجِي نَفْسِي إِلَى اللهِ سُبْحَانَهُ و إِلَيْكُمْ مِنَ التَّقِيَّةِ فِي حُقُوقٍ لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا، و فَرَائِضَ لا بُدَّ مِنْ إِمْضَائِهَا. فَلا تُكَلِّمُونِي بِمَا تُكَلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَةُ، و لا تَتَحَفَّظُوا مِنِّي بِمَا يُتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَادِرَةِ، و لا تُخَالِطُونِي بِالْمُصَانَعَةِ، و لا تَظُنُّوا بِي اسْتِثْقَالاً فِي حَقٍّ قِيلَ لِي و لا الْتِمَاسَ إِعْظَامٍ لِنَفْسِي، فَإِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ أَنْ يُقَالَ لَهُ أَوِ الْعَدْلَ أَنْ يُعْرَضَ عَلَيْهِ كَانَ الْعَمَلُ بِهِمَا أَثْقَلَ عَلَيْهِ، فَلا تَكُفُّوا عَنْ مَقَالَةٍ بِحَقٍّ أَوْ مَشُورَةٍ بِعَدْلٍ...⁽²⁾و در ديده مردم پارسا، زشت‌ترين خوى واليان، اين است كه از مردم بخواهند آنان را بزرگ شمارند و كارهايشان بر اساس كبر وخودخواهى باشد. اى مردم، من خوش ندارم كه در خاطر شما بگذرد كه من دوستدار ستودنم، و خواهان ستايش شنودن. سپاس خدا را كه اين‌گونه نيستم و اگر ستايشْ دوست بودم آن را وا مى‌نهادم، به خاطر فروتنى در پيشگاه خداى سبحان و بزرگوارى كه تنها او سزاوار است بدان. و بسا مردم كه ستايش را دوست دارند، از آن پس كه در كارى كوششى آرند. ليكن مرا به نيكى مستاييد تا از عهده حقوقى كه مانده است برآيم و واجب‌ها كه بر گردنم باقى است ادا نمايم. پس با من چنان‌كه با سركشان سخن گويند، سخن مگوييد و چونان كه با تيزخويان كنند از من كناره مجوييد، و با ظاهرآرايى آميزش مداريد و شنيدن حق را بر من سنگين مپنداريد، و نخواهم مرا بزرگ انگاريد، چه آن كس كه شنيدن سخن

حق بر او گران افتد و تحمل عدالت بر وى دشوار بُوَد، كار به حق و عدالت كردن بر او دشوارتر است. پس، از گفتن حق، يا سفارش به عدالت باز مايستيد».

شخصيت فرد و شخصيت جامعه

اصطلاح شخصيت در دو قلمرو به كار مى‌رود:

شخصيت، مادى است، يا معنوى

شخصيت فرد و شخصيت جامعه به مادى و معنوى تقسيم مى‌شود.

شخصيت معنوى به سه شخصيتِ اعتبارى، انتزاعى و حقيقى منقسم مى‌گردد:

شخصيت مادى در ارتباط با اولياتى است كه با حواس پنج‌گانه درك مى‌شوند، مانند محفوظات ذهنى آدمى و نيز كنش‌ها و واكنش‌هايى كه انسان به هنگام ديدن، شنيدن،چشيدن، بوييدن و لمس كردن از خود بروز مى‌دهد و حس لامسه شامل درك استحكام و نرمى؛ رطوبت و خشكى؛ حرارت و برودت؛ حجم‌ها؛ بلندى و پستى، امور جنسى و جز آن است.

بنابراين فرد انسانى و يا جامعه هنگام مواجهه با امور محسوس و ملموس در يك شبكه به هم پيوسته قرار مى‌گيرد كه همگى شخصيت مادى فرد و جامعه را تشكيل مى‌دهد.

تغيير شخصيت مادى

تغيير در امكانات و معرفت و دانش تغيير در شخصيت مادى را در پى دارد. مثلاً، كسى كه به نظافت، كرامت، آموزش فرزندان و يا ازدواج زودهنگام فرزندانش معتقد بوده، در صورت فقدان آب يا ثروت، به تدريج به شخصيتى ناپاكيزه، مهمان‌گريز، بى‌توجه به آموزش فرزندان و يا بى‌توجه به ازدواج فرزندانش تبديل مى‌گردد. تمام آفت‌هاى فوق آن‌گاه دامن‌گير مى‌شود كه امكانات فراهم نباشد، هرچند از دانش برخوردار باشد و اين وضعيت، شخصيتى ويژه به فرد مى‌دهد، اما در صورت فراهم بودن آب و ثروت، شخصيت چنين انسانى با ماهيتى مغاير با ماهيت شخصيت منفى اول شكل مى‌گيرد. جامعه برخوردار و محروم نيز تحت تأثير چنين عواملى قرار دارد و تغيير شخصيتى در اثر تغيير امور معنوى نيز رخ مى‌دهد.

مثلاً، فردى مى‌تواند از نظر مالى برخوردار باشد، لكن به ازدواج فرزندان يا حفاظت از ناموس و شرافت خويش يا مهمان‌نوازى معتقد نباشد. چنين فردى شخصيت ويژه‌اى مى‌يابد كه به امور مادى مستند نمى‌شود، بلكه به نوعى شناخت ويژه باز مى‌گردد كه در صورت تغيير آن معرفت به ضدش، شخصيت حاصله از آن شناخت نيز به ضد آن تبديل مى‌شود.

از اين‌رو مى‌بينيم اعراب، ايرانيان، و مردم روم و جز آنان كه در دوران جاهليت روزگار مى‌گذراندند از شخصيتى ويژه برخوردار بودند كه بر اساس آن، حاكمان خود را سجده و از عالمان خود در مسير باطل اطاعت مى‌كردند، آموزش را ممنوع كرده بودند، محارم خود را به همسرى مى‌گرفتند و در جزيره‌العرب براى زدودن ننگ از دامان خود يا رهايى از فقر مادى و گرسنگى، پسران و دختران خويش را مى‌كشتند. با يكديگر مى‌جنگيدند و تجاوز به عنف و گسستن پيوند خويشاوندى بين آنان رواج يافته بود و زنان و مردان به انحرافات جنسى كشيده شده بودند، ولى آن‌گاه كه تحت لواى اسلام بينش آنان تغيير يافت ازشخصيتى مخالف شخصيت سابق خود برخوردار شدند و چون آب برايشان فراهم و پاكيزگى برايشان فرض گرديد، به انسان‌هايى پاكيزه مبدل شدند. در حالى‌كه تا پيش از آن از كثيف‌ترين مردمان بودند. در همين دوران غرب

همچنان در كثافت دست وپا مى‌زد و اين وضع تا آن‌جا پيش رفت كه وقتى در فرانسه برخى خواستند خيابان‌ها را سنگفرش كنند و حمام بسازند، عالمان مذهبى آنان بر ضد اين كار فتوا دادند و گفتند: اينان به كافران (مسلمانان) شبيه شده‌اند، آن‌گاه حمام‌ها را بسته و خيابان‌ها را به همان وضع سابق بازگرداندند.

جالب است بدانيد كه يكى از شكايت‌هاى مسلمانان در جنگ‌هاى صليبى از صليبيون، بوى تعفن شديد بدن صليبى‌ها بود، اما همين افراد با ورود تمدن مادى به سرزمين‌شان شخصيت متفاوتى يافتند.

تبعيض رنگ و نژاد در ايجاد شخصيت منحط فردى و اجتماعى تأثير بسيارى دارد و تا زمانى كه جدايى و تبعيض حاكم باشد نه ازدواج رخ خواهد داد و نه معاشرت. در هند طائفه‌اى به نام «نجس‌ها» وجود دارد و وقتى رئيس كارخانه يا صاحب مزرعه مى‌خواهد مزد آنان را بدهد، از ترس نجس شدن در فاصله و جهتى مى‌ايستد تا سايه‌شان بر او نيفتد، و پول را نيز با وسيله‌اى بدان‌ها مى‌دهد تا دستشان به دست وى نخورد. در امريكا سفيدپوستان با سياه‌پوستان معاشرت نمى‌كنند. ناسيوناليست‌هاى افراطى با ديگرانى كه از ساير مليت‌ها هستند ازدواج نمى‌كنند و از آنها نيز ارث نمى‌برند؛ چيزى كه در آغاز پيدايش جريان ملى‌گرايى در برخى كشورهاى عربى مشاهده كرديم.

در دوران جاهليت عرب نمونه‌هاى فراوانى از چنين رفتارهايى مشاهده مى‌شد، اما آن هنگام كه اسلام آمد بلال حبشى، صهيب رومى، ابوذر عرب و سلمان فارسى در يك رده قرار گرفتند و اسلام ذره‌اى تفاوت را به خاطر گوناگونى رنگ پوست‌ها، زبان‌ها، مليت‌ها و موقعيت‌هاى ويژه جغرافيايى، در عبادات، معاملات، ازدواج‌ها، مجازات‌ها، كسب دانش و غيره به رسميت نشناخت و ايمان و عمل صالح را تنها ملاك برترى خواند. البته اين امر، موجب برترى و تمايز در امر ازدواج‌ها، متفاوت شدن مجازات‌ها و قوانين و... نشد، بلكه ملاكى بود براى برخوردارى از احترام و اجر اخروى.

انواع شخصيت معنوى

شخصيتى ويژه و متكى به امور اعتبارى مى‌گردند و مادامى كه اعتبار آن امور پابرجاست آن شخصيت ماندگار خواهد بود و هنگامى كه آن اعتبار از بين برود آن شخصيت نيز زايل مى‌شود، مانند پول اسكناس كه بر اساس قرارداد، ارزشى خاص و اعتبارى برابر با ميزان معينى از كالا مى‌يابد و با زوال توافق و قرارداد ارزشمندى و اعتبار اسكناس نيز زايل مى‌گردد.

امور اعتبارى در معاملات، حقوق، حدود، احوال شخصى و مانند آن جارى است و از همين‌رو اگر تحولى در هر يك از آن امور اعتبارى رخ دهد موضوع نيز متحول مى‌شود.

اين امور نيز فرد و جامعه را احاطه مى‌كند و بدان‌ها شخصيتى ويژه مى‌دهد. مثلاً گروهى كه ساكن مناطق كوهستانى هستند نسبت به اقوام ساكن كوهپايه‌ها شخصيت متفاوتى دارند.

ناگفته نگذريم كه هر يك از اعتبارات و انتزاعات آثار ويژه خود را دارا هستند، و تنها اختلاف لفظى ندارند. مثلاً اعتبارى كه ازدواج با چهار زن را مجاز مى‌شمارد (با شروطى ويژه) تمامى زنان را از امكان شوهر داشتن برخوردار مى‌كند. در حالى كه اعتبارى كه بر اساس آن تنها ازدواج با يك زن مجاز شمرده مى‌شود، برخى از زنان را بى‌شوهر باقى مى‌گذارد. يا مثلاً ساكنان كوهستان در هنگام جنگ نفوذ ناپذيرتر از ساكنان دامنه كوه‌هايند و... .

از آنچه گفته شد روشن مى‌شود كه اعتبارْ محصول «وضع» و «جعل» است و بر اساس مصالح وضع‌كنندگان پديد مى‌آيد، در صورتى كه انتزاعْ متصل و مرتبط با حقيقت است؛لذا تحقق آن در گرو اعتبار يا اتفاق نظر كسانى نيست. از سوى ديگر فارق بين امر انتزاعى

و حقيقى آن است كه انتزاعيات مستند و راجع به حقايق اصيل‌اند ولى حقايق مذكور مستند به امور انتزاعى نيستند. مثل جوهر و عرض (و در مَثَل مناقشه نيست). شكل، عرضى است از اعراض مستند به جوهر، در حالى كه جوهر مستند به آن نيست و البته اين منافاتى ندارد با اين اصل كه به طور قطع هيچ جوهرى تهى از شكل نيست.

منظور ما اين نيست كه شخصيت هر فرد و امتى در چارچوب اين حقايق منحصر است و با آن حقايق تطبيق مى‌كند، بلكه مراد اين است كه اين حقايق شبكه شخصيتى معينى ارائه مى‌كنند. خواه جامعه به آن واصل شده و بدان تن دهد و كنش‌هاى خويش را بر اساس آنها شكل دهد يا بدان واصل نشود و بدان تن ندهد و به جاى آن دروغ و فريب را جايگزين كرده و به جاى عمل مطابق حقايق هستى، انحطاط را مبناى عمل قرار دهد.

شخصيت مطابق با واقعيات متفاوت از آنى است كه مطابق جعل و فريب شكل گرفته باشد. اين دو تنها در اسم اشتراك دارند و الا امور حقيقى آثارى متفاوت از امور جعلى به وجود مى‌آورند. همان‌گونه كه سراب، سيرابى به بار نمى‌آورد، هرچند فريب‌خورده‌اى آن را آب بپندارد. به همين ترتيب جعليات و دروغ، آثار حاصله از حقايق را ندارند، هرچند فريب‌خورده‌اى آثار امورى جعلى را آثار حقايق اصيل بشمارد.

وضعيت اعتباريات و انتزاعيات نيز چنين است. امر اعتبارى يا انتزاعى كه مطابق واقع نباشد آثار امر اعتبارى يا انتزاعى واقعى را ندارد. مثلاً كسى كه اتومبيل خود را داراى چهار چرخ مى‌پندارد، در حالى كه تنها داراى سه چرخ است، بالطبع آن اتومبيل حركت نخواهد كرد. زيرا اتومبيل با چهار چرخ مى‌تواند به حركت در آيد نه با سه چرخ. مثلاً اگر كسى بپندارد يك اسكناس جعلى يك اسكناس واقعى است، اين پندار سودى به حال او نخواهد داشت، زيرا عملاً مردم آن ميزان كالايى را كه در قبال يك اسكناس واقعى

مى‌دهند هرگز در مقابل آن كاغذ بى‌اعتبار نمى‌دهند، هرچند ممكن است آن اسكناس جعلى فروشنده را گول بزند، همان‌گونه كه سراب تشنه را مطمئن مى‌سازد كه سيراب خواهد شد، ولى اين فقط يك احساس است و مادامى ادامه مى‌يابد كه حقيقت بر فروشنده و يا تشنه مكشوف نشده است.

مطالبى كه گذشت روشن مى‌سازد كه هم فرهنگ مادى و هم فرهنگ معنوى كه در ارتباط با حقايقى غيرمادى نظير واقعيات اصيل، واقعيات انتزاعى و واقعيات اعتبارى هستند، هر دو شخصيت ويژه‌اى را براى تك‌تك افراد و نيز گروه‌هاى درون يك جامعه تعريف مى‌كنند. با توجه به اين‌كه فارق ميان اين دو فرهنگ، محسوس بودن فرهنگ مادى با حواس پنج‌گانه و نامحسوس بودن و فكرى بودن فرهنگ معنوى است.

اما سخن آخر اين است كه كدام يك، از اين دو از تأثيرگذارى بيشترى برخوردار خواهد بود؟ جامعه‌شناسان در پاسخ به اين سؤل اختلاف نظر دارند. برخى تأثير فرهنگ مادى را بيشتر مى‌دانند و برخى، تأثير فرهنگ معنوى را بيشتر مى‌دانند، و برخى قائل به تأثير متشابه براى هر دوى آنها هستند، و گروهى ديگر به تفصيل روى آورده‌اند و در نظريه اخير گفته‌اند كه برخى از افراد و جوامع بيشتر متأثر از فرهنگ مادى مى‌شوند و برخى متأثر از فرهنگ معنوى.

مسأله بيست و سوم: بسترهاى رشد شخصيت

اشاره

چگونه مى‌توان شخصيت اجتماعى را به گونه‌اى رشد داد كه جامعه به شخصيت مطلوب و شايسته خود دست يابد؟ به طور خلاصه پاسخش آن است كه چنين مقصودى در سايه رشد شخصيت فردى تك‌تك افراد جامعه تأمين مى‌شود؛ زيرا شخصيت اجتماعى يك جامعه در واقع همان مجموعه شخصيت‌هاى فردى آحاد آن جامعه است. گو اين‌كه بى‌شك جامعه، شخصيتى جداى از شخصيتِ فردىِ تك تك افراد جامعه دارد. همان‌گونه كه نيروى دريا با نيروى تك تك قطراتِ آن متفاوت است. در نگاهى عام مى‌توان گفت كه موجوديت و كيان اجتماعى هر مجموعه‌اى در گرو موجوديت افراد آن است؛ خواه در شخصيت باشد، خواه در قطرات آب دريا، يا سربازان يك لشكر يا آجرهاى يك ساختمان يا مجموعه‌اى از اعداد.

بنابراين بايستى به دقت نحوه رشد شخصيت فردى آحاد جامعه را تحت نظر بگيريم و در مرحله بعد اگر جامعه نيز براى رشد خويش مستقلاً شروط و آداب خاصى دارد، بدان نيز توجه كنيم. از طريق استقرا و بررسى معلوم مى‌شود كه شخصيت فردى در پرتو وجود حكومت، دانش و داشته‌هايى رشد مى‌يابد، كه متعلق به همه مردم است. يعنى مردم بر سرنوشت خود حاكم هستند و همان‌گونه كه هر يك به آسانى به آب و هوا دسترسى دارند، بايد بتوانند به دانش هم دسترسى داشته باشند، و هر يك دستاورد تلاش فكرى و بدنى خود را، به علاوه ارزش مواد اوليه‌اى كه در اختيار دارند و موقعيت‌ها و روابط اجتماعى‌اى كه از آنها برخوردار هستند، دريافت كنند. در چنين بسترى كه هر يك از افراد

جامعه، بهميزان استحقاق، در قدرت دانش و ثروت شريك باشد، شخصيتهاى فردى به رشد ممكن خويش دست مى‌يابند. پيش از ظهور اسلام اين سه عامل، هر سه در انحصار طبقه حاكم بود و حتى دانش نيز در ايران در انحصار موبدان زرتشتى و در روم در اختيار كليسا بود. رسالت اسلام اين بود كه حقوق همه انسان‌ها داده شود. لكن تا به امروز جهان توان تحقق اين آرمان را به دست نياورده است. هنوز طبقات فقير از دانش زمان خود محرومند، چنان كه در مسأله پيش گذشت.

حكومت در مغرب‌زمين در سلطه ثروت و در مشرق‌زمين زير سيطره ديكتاتورهاست در غرب ثروت در جهت تأمين منافع سرمايه‌داران است و در شرق در جهت تأمين منافع طبقه حاكم. مراد ما از همگانى بودن حكومت و حاكميت مردم برسرنوشت خود چيزى جز مدل حكومتى مبتنى بر نظام شورايى سالم نيست. حكومتى كه واجد شروط حكومت اسلامى نيز باشد. خارج نمودن حكومت، ثروت و دانش از سلطه انحصارات فردى و توزيع عادلانه آنها ميان تمامى مردم، جز با توزيع قدرت، امكان‌پذير نيست. در تأييد اين مضمونْ حضرت على عليه‌السلام مى‌فرمايند: «مَنْ مَلَكَ اسْتَأْثَرَ⁽¹⁾هركس بر قدرت عنان‌گسيخته دست يافت تنها خود را ديد و از ديگران رو برتافت».

از سوى ديگر توزيع قدرت نيز جز در سايه آگاهى توده مردم صورت نمى‌پذيرد، و آگاهى عمومى بدين معناست كه هر انسانى نسبت به حق خود براى برخوردارى از دانش، ثروت و حق حاكميت آگاه گردد. با آگاهى توده مردم، استثمارگران و استعمارگران توان استثمار علمى، مالى، حكومتى و سياسى ديگران را از دست خواهند داد. جهان معاصر ما خود شاهد چنين تحولى است و كشورها به تناسب ميزان آگاهى توده‌هايشان اندك اندك، از استثمار و بردگىِ دوران جديد نجات مى‌يابند.

پس از آنكه توده‌ها آگاه شدند، سازمانهاى مترقى حافظ حقوق اصناف، و توسعه‌دهنده آنها پديد مى‌آيند. يك سازمان و تشكّل واحد گونه ديگرى از ديكتاتورى است.

چنان‌كه آن را در كشورهاىِ با سازمان يا حزب واحد آشكارا مى‌بينيم در چنين نظامهايى آدمىبيش از هر چيز ديكتاتورى و خودمحورى را ملاحظه مى‌كند.

سرشت نظام ديكتاتورى

سرشت حكومتهاى استبدادى حاصل مؤّفه‌هاى زير است.

در اين زمينه تفاوتى ميان نظامهايى كه به صراحت ديكتاتورند، با نظام‌هايى كه به ظاهر برخوردار از مجلس ملى و شوراى رهبرى و مانند آن هستند، ولى باطنى استبدادى دارند، وجود ندارد. جهان نمونه‌هاى روشنى از چنين پديده‌اى را به خود ديده و بارها تجربه كرده است؛ حكومتهايى كه در رأس آنها ديكتاتورهايى مانند استالين، هيتلر، موسولينى،

مائو فرمانروايى مى‌كردند. و ديكتاتورهايى كه با همان ويژگيها، اما در محدوده‌هايىكوچكتر فرمان مى‌راندند.

از آنچه كه گفته شد مشخص مى‌گردد كه اگر جامعه به شكل صحيحى سازماندهى شود، به گونه‌اى كه حق حاكميت، ثروت و دانش در دسترس همه شايستگان باشد، در چنين موقعيتى، شخصيت اجتماعى رشدى سالم و منطقى مى‌يابد و در موقعيتهاى معكوس، يعنى جامعه‌اى كه بر پايه هرج و مرج استوار شده باشد هركسى به تنهايى تلاش مى‌كند، تا موجوديت خود را در حد توانِ خود حفظ كند. در چنين موقعيتى ديگر جايى براى رشد و توسعه اجتماعى نمى‌ماند. همچنين در جامعه‌اى كه مناسبات آن بر مبناى استبداد و ديكتاتورى بنا شده باشد ديگر رشدى وجود نخواهد داشت، زيرا سرشت ديكتاتورى به عنوان اصلى‌ترين مانع رشد و توسعه عمل مى‌كند.

تفاوت روحيه‌ها

ديده‌ايد كه بذرهاى گوناگون، آن هنگام كه در شرايط مناسب قرار مى‌گيرند، هر يك بر اساس طبيعت ويژه خود و در جهت فعليت‌بخشيدن به قابليتهاى خود، از نظر شكل، رنگ و مزه و مانند آن، شروع به رشد مى‌كنند، افراد جامعه نيز در صورت به وجود آمدن شروط و موقعيتهاى مناسب، بر اساس و در جهت فعليت بخشيدن به استعدادهاى خاص خود، رشد مى‌كنند.

برخى جامعه‌شناسان انسانها را در چهار گروه متفاوت رده‌بندى كرده‌اند:

در خورِ گفت است كه صفات پيش‌گفته يكديگر را تكميل و نواقص را جبران مى‌كنند. از اين رهگذر است كه مى‌بينيم در انجمنهايى كه مركب از افراد دو گروه نخست‌اند. نرمخويان اعضاى پرشور را از افراط برحذر مى‌دارند، و اعضاى هيجان‌طلب و پرشور، گروه نرمخويان را از ركود باز مى‌دارند، و بر اثر اين تأثير و تأثر، نهايتاً، آن انجمن به اقداماتى عاقلانه دست مى‌زند. همچنين انجمنهايى كه برخى اعضايشان سازگار و برخىناسازگارند، و يا از ساير تركيبهاى احتمالى ميان آن چهار گروه و تيپ برخوردارند، هر گروه با روحيه ويژه خود نواقص گروه‌هاى مقابل را جبران مى‌كند.

در خانواده نيز گاه دو يا چند گروه متفاوت از افراد مشاهده مى‌شوند كه با هم زندگى مى‌كنند. در اينجا نيز خانواده از تنوع گروه‌ها و پيامدهاى مثبت آن بهره‌مند مى‌شود؛ لذا برخى از امتها چنان تربيت مى‌شوند كه عامل تعقل و تفكر را به عنوان روش برترِ حل مسائل انتخاب مى‌كنند، و برخى ديگر انسانهايى پرورش مى‌دهند كه همواره در پى اقدام فورى، جهش و حركتند. بنابراين مردم هر سرزمينى به صفتى خاص مشهورند لذا عراقيها به چنين صفتى شده‌اند و ايرانيها به چنان ويژگى‌اى. آسياييها اوصافى متفاوت از آفريقائيان دارند، و همچنين امريكائيان نشانه‌هاى تربيتى متفاوتى از اروپائيان دارند.

البته نمى‌توان خصلتهاى پيش‌گفته را بر اساس معيارهاى دقيق خط‌كشى و مرزبندى كرد تا تفكيكى كامل و دقيق حاصل شود. و لذا در جامعه‌اى با شخصيت ويژه افرادى ديده مى‌شوند كه از شخصيت نسبتاً هماهنگِ با جامعه و يا مخالفِ آن برخوردارند. البته اين موارد قاعده فوق را نقض نمى‌كنند، چون در اينجا مطالعه پيرامون خصلتهاى عمومى كه در موقعيتهاى يكسان رشد مى‌كنند مدنظر و وجه همت جامعه‌شناس است.

توجه به تربيت و فرهنگ سازى

به دليل آن‌كه غالباً شخصيت فرد و جامعه مشروط به شيوه‌هاى تربيتى و فرهنگ‌سازى است، لذا بر اصلاح‌گران اجتماعى فرض است كه نسبت به اين بُعد توجه كافى بورزند؛ زيرا بروز و بلوغ يك شخصيت تحت پرورش، هرچند با كندى حاصل مى‌شود، به بذرى

مى‌ماند كه بالاخره دير يا زود به ثمر مى‌نشيند، و در اين باب تفاوتى نمى‌كند كه آدمى به تربيت خويش مشغول باشد، يا مربى فرزندان، بستگان و ساير افرادى باشد كه تحت سرپرستى او هستند. در اين‌باره به سخنان گهربارى از اميرمؤنان عليه‌السلام اشاره مى‌كنيم:

«عدم الأدب سبب كل شر⁽¹⁾بى‌ادبى عامل تمامى بديهاست».

«أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ مَا أَكْرَهْتَ نَفْسَكَ عَلَيْهِ⁽²⁾بهترين كارها آن است كه خود را بدان وادارى».«...لاَ مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ...⁽³⁾هيچ ميراثى چون ادب و تربيت نيست».

«أَيُّهَا النَّاسُ تَوَلَّوْا مِنْ أَنْفُسِكُمْ تَأْدِيبَهَا وَ اعْدِلُوا بِهَا عَنْ ضَرَاوَةِ عَادَاتِهَا⁽⁴⁾اى مردم، كار تربيت خود را خودتان به دست گيريد و نفس خود را از عادتهاى وحشيگرانه‌اش باز گردانيد».

«غاية الأدب أن يستحي الانسان من نفسه⁽⁵⁾كمال ادب آن است كه آدم از خود شرم كند».

«لا تقسروا أولادكم على آدابكم فانهم مخلوقون لزمان غير زمانكم⁽⁶⁾فرزندانتان را بر انجام دادن آدابِ زمان خود مجبور نكنيد، زيرا براى زمانى غير از زمان شما آفريده شده‌اند».

اقدام به تربيت فرزندان، آن هم اين‌گونه نشان دورانديشى است؛ زيرا آدمى بايد فرزند خود را اجتماعى بار آورد تا پابه‌پا و همگام با جامعه و در حيطه احكام اسلامى گام بردارد. امام در روایتی دیگر می فرمایند: «المرآة التي ينظر الانسان فيها الى أخلاقه هي الناس، لأنه يرى محاسنه من أوليائه منهم، و مساوئه من أعدائه فيهم⁽⁷⁾مردمان همان آينه‌اى هستند كه آدمى براى مشاهده اخلاق خود بدان مى‌نگرد، زيرا او خوبيهاى خود را از دوستانش و بديهايش را از دشمنانش مى‌بيند».

روشن است كه هرچه جامعه گسترده‌تر باشد به مرز استوارى و اعتدال نزديكتر خواهد بود، زيرا اكثر عناصرى كه از فرهنگهاى گوناگون درآنند، سبب مى‌شوند جامعه به رنگى خالصتر درآيد؛ زيرا سرشت آدمى چنين اقتضا مى‌كند كه همواره به بالا نگريسته،

آن

را الگوى خود سازد؛ و نيز مايل است كه مانند اكثر همنوعانش چنان تلاش كند كه از قافله جامعه عقب نماند. لذا مى‌توان در توصيف خصلتهاى جوامع بزرگ به سه خصلت اشاره كرد:

بنابراين هرچند معضلات بزرگى نيز در آنها رخ مى‌نمايد، اما كلاً خوبيها و هنجارهاى آن جوامع از زشتيهاشان افزونتر است. از اين‌رو اميرمؤنان عليه السلام زندگى در شهرهاى بزرگ را توصيه فرموده‌اند. جامعه بزرگ از جمله بهترين عواملى است كه مى‌تواند به آدمى،شخصيت فردى، گروهى و اجتماعى بهنجار و معتدلى ببخشد.

عوامل سازنده شخصيت فردى

اشاره

شخصيت فردى كه در نهايت، در شخصيت جامعه تأثير مى‌گذارد و به آن شكل، محتوى و جهت مى‌بخشد، مولود عوامل زير است:

1. ويژگيهاى روانى

مراد از اين عامل، اوصاف روحى و روانى فطرى است كه در جان آدمى از قبل از ولادت به وديعت نهاده شده. لذا بسيار مى‌بينيم كه دو كودك از نظر سلامت جسمى و ويژگيهاى محيطى كاملاً در موقعيتهاى يكسانى رشد كرده‌اند، اما يكى پرجرأت‌تر، بزرگوارتر، هوشمندتر از ديگرى است. چنين حالتى محصول عامل فوق است كه در طرفين از ابتدا متفاوت بوده است.

از نظر علمى نيز ثابت شده است كه نه تنها صفات ژنتيكى والدين بلكه ويژگيهاى بستگانى چون: عمو، دايى و مانند آنها نيز به كودك منتقل مى‌شود. همچنين وضعيت پدر و مادر در هنگام انعقاد نطفه و نيز خصوصيات غذايى مصرفى مادر در دوره باردارى و ساير عوامل ديگر، در تكوين و بازسازى شخصيت نوزاد قبل از ولادت اثر مى‌گذارد. ما در كتاب الفقه: النكاح در فصل «الاولاد» رواياتى را در اين مضمون آورده‌ايم.

2. ويژگيهاى جسمى

بلندقامتى و كوتاه‌قدى، زشتى و زيبايى ظاهرى، بيمارى و سلامتى، نقص عضو و ساير ويژگيهاى خاص جسمى، در شكل‌گيرى شخصيت فرد سهم فراوانى دارند. مثلاً كوتاهى يا بلندى نامتعارف قامت فرد، او را در معرض تحقير قرار مى‌دهد و تحقير نيز در درون آدمى عقده روانى ايجاد مى‌كند و عقده‌ها شخصيتى بغرنج مى‌سازند و بازتاب اين عوامل در شخصيت و عمل فرد جلوه‌گر مى‌شود. در موقعيت معكوس، يعنى اگر فرد داراى قامتى معتدل و چهره‌اى زيبا باشد، از احترام مردم برخوردار مى‌شود. در اين حالت او به انزوا و درون‌گرايى روى نخواهد آورد و براى آن‌كه گمان مردمان را درباره خويش تأييد و تأكيد كند، با جامعه به تعاملى نيك خواهد پرداخت. در اين‌باره اميرمؤمنان عليه‌السلام مى‌فرمايند: «انّ اللّه جميلٌ يحبّ الجمال...⁽¹⁾قطعاً خدا زيباست و زيبايى را دوست دارد».در روايتى ديگر از امام باقر عليه‌السلام توصيه شده است كه براى فرزندان خود دايگان زيبا انتخاب كنيد نه زشت، زيرا شير موجب سرايت صفات شيردهنده است⁽²⁾.

حضرت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز مى‌فرمايند: «أفضل نساء أمتي أصبحهن وجهاً و أقلّهن مهرا⁽³⁾برترينِ زنانِ امتِ من آنانى هستند كه زيباترين چهره‌ها و كمترين مهريه‌ها را دارا باشند».

سخن، در تبعات منفى زشتى، نقص عضو و بيمارى نيز مانند سخن درباره كوتاهى يا بلندقامتى نامتعارف است، مضافاً بر آن‌كه فرد بيمار يا داراى نقص عضو نمى‌تواند مانند همه انسانهاى سالم به انجام دادن اعمالِ متعارف بپردازد. اين افراد بالطبع از انجام دادن كارهايى كه در گروِ سلامتى يا نبودِ نقص عضو است، عاجز خواهند بود و همه موارد پيش‌گفته شخصيتى متناسب با خود را به فرد اعطا مى‌كنند.

3. محيط طبيعى

اين‌كه فردْ روستايى باشد يا شهرى، در منطقه ساحلى زندگى كند يا در جنگل و كوه و غيره ،

بى‌ترديد در شخصيت فردى وى تأثير مى‌گذارد، زيرا هر محيط‌زيستى شخصيتى متناسب با آن محيط را در آدمى به وجود مى‌آورد. به اين موضوع در مسائل پيش اشاره شده است. مثلاً فرد روستايى صريح‌اللهجه‌تر از شهرى، و جنگل‌نشين شجاع‌تر از ديگران است. تحت تأثير همين منطق بود كه قريشيانِ پيش از ظهور اسلام بر اين عادت بودند كه نوزادان شيرخوار خود را به دايگان شيرده باديه‌نشين بسپارند تا نترس، فصيح و صريح‌اللهجه پرورش يابند و از جسمى سالم برخوردار شوند. در تأييد اين مضمون از حضرت اميرمؤمنان على عليه‌السلامنيز روايت شده است كه فرمودند: «ألا و انّ الشجرة البرّيّه أصلب عوداً و الرواتع الخضرة أرقّ جلوداً و النابتات العذية أقوى وقوداً و أبطأ خُمُوداً...⁽¹⁾بدانيد درختى كه در بيابان خشك رويد شاخه‌اش سخت‌تر است، و سبزه‌هاى خوشنما پوست‌شان نازكتر. آتشِ رستنيهاى صحرايى افروخته‌تر، و خاموشى آن نيز ديرتر است».

4. موقعيت معيشتى

منظور از عامل فوق تعلق فرد به يكى از طبقات اجتماعىِ فقير، متوسط و غنى جامعه است كه اينك به توضيح آن مى‌پردازيم:

الف. زنان طبقه فقير، فرزندان خود را بيشتر شير مى‌دهند و فرزندان اين طبقه، به صورتِ خشن رشد و پرورش مى‌يابند، و از آنجا كه فردِ فقير از ارتباطات اندكى با ديگران برخوردار است، شخصيتى جسور، صريح‌اللهجه و ساده پيدا مى‌كند. در حالت معكوس، در خانواده‌اى از طبقه ثروتمند، فرزندان، شخصيتى پيچيده و رازآميز مى‌يابند و فاقد صراحتند و جسارتشان نيز كم است، و در خانواده‌هاى طبقه متوسط جامعه، شخصيت فرزندان، داراى ويژگيهاى ميانه و معمولى مى‌شوند.

ب. مردمان طبقه فقير جامعه براى كسب معاش و درآمد، همواره در حال فعاليت و كارند. از اين‌رو اشتغالات فراوان والدين و مشاركت فرزندان در رفع مشكلات معيشتى خانواده، مانع آن مى‌شود كه درگير مسائلى چون روابط عاشقانه يا مسائل نامشروع، كه محصول فراغت فراوان و ثروت انبوه است، شوند. در حالى كه فرزندان

طبقه ثروتمند با برخوردارى از عوامل فوق، به آسانى در مسير مسائلى از اين دست قرار مى‌گيرند.

ج. زندگى در طبقه فقير برخلاف طبقات ثروتمند، بسيار ساده است. كمى امكانات مادى و تلاش مداوم براى كسب معاش، زمان و ذهنى براى مردمان فقير باقى نمى‌گذارد تا خود را اسير غل و زنجيرهاى زندگى كنند. غل و زنجيرهايى مانند آداب و رسوم و تشريفات دست‌وپاگير و پرهزينه مربوط به ازدواج، تولد، مرگ و موارد ديگر غالباً از جمله ويژگيهاى زندگى مرفه و بى‌دغدغه محسوب مى‌شوند. سخن درباره مسكن، پوشاك، وسيله نقليه، سفرها، بيماريها و غيره نيز، همين‌گونه است.

د. اقدام مستقيم و افراطگرى در عمل غالباً خصلت طبقه فقير است. در حالى كه طبقه ثروتمند غالباً داراى عكس اين خصلتند . علتش آن است كه شبكه روابطى كه خانواده‌هاى فقير را احاطه كرده، كمتر از خانواده‌هاى ثروتمند است. فقيران از ثروت، شهرت و اعتبارى برخوردار نيستند تا در زندگى خويش بر اساس، و با توجه و استفاده از آنها حركت كنند، و اين درست وجه معكوس طبقه ثروتمند است. بنابراين افراد طبقه ثروتمندشخصيتى ويژه دارند كه با طبقه فقير متفاوت است و شخصيت افراد طبقه متوسط جامعه، كه ميان اين دو زندگى مى‌كند نيز شخصيتى است ميانه.

5. رفتار اجتماعى

مشاغل مختلف نيز در پيدايش شخصيتهاى گوناگون نقش ايفا مى‌كنند. مرجع دينى، خطيب، قاضى و آموزگار هر يك شخصيت فردى متفاوتى دارند كه با شخصيت سرباز، بازرگان، كارمند و مانند اينها متفاوت است و اين تفاوت به نوع اشتغال خاص هر يك از آنها، و نيز تيپهاى اجتماعى خاص افراد باز مى‌گردد. اين دو عامل كيفيت خاصّى را ايجاب مى‌كنند كه هر شخصيت خود را مطابق آن شكل‌داده و در چارچوب آن قرار مى‌دهد. در غير اين صورت نبايد اميدى براى وصول به موفقيت داشته باشد. لذا تفاوت شخصيتهاى متفاوت در هر جامعه، مانند: مرجع تقليد، خطيب و حتى معلم دوره ابتدايى، راهنمايى، دبيرستان و استادان دانشگاهها، هرچند همگى در يك چارچوب عام اجتماعى قرار مى‌گيرند و با آن تطبيق مى‌يابند، اما هر يك، از سرچشمه‌هاى خاصى پديد مى‌آيند.

6. آموزش

آموزش در مراحل و محيطهاى گوناگونى درباره فرد انجام مى‌پذيرد كه عبارتند از:

الف. آموزش در خانه؛ ب. آموزش در محدوده‌هاى اجتماعى كوچك؛ ج. آموزش در قلمروهاى بزرگ و وسيع اجتماعى.

خانواده در واقع اولين آموزشگاه كودكان است؛ محيط خانه مدرسه‌اى براى آموختن بسيارى از آداب و رسوم است. پس از آن دبستان و مدرسه عهده‌دار تعليم‌وتربيت مى‌شود و آن‌گاه كه آدمى به گروههاى ملّى، دينى، سازمانها، احزاب و مانند آنها مى‌پيوندد، آگاهيهايى را فرا مى‌گيرد كه از سنخ آموخته‌هاى گذشته زندگى او نيست. پس از آن، دوره آموزشهايى فرا مى‌رسد كه آدمى در كلاس بزرگ جامعه گسترده مى‌آموزد. اين مراحل به همراه آموزشهاى خاص متعلق به هر يك، جنبه خاصى از شخصيت فرد را پديد مى‌آورد. البته واضح است كه برخى عوامل فوق در ارائه شخصيت فردى به آحاد جامعه تأثير بيشتر دارند و برخى تأثير كمتر. مثلاً نفوذ خانواده و مدرسه بيش از نفوذ حزب و اجتماع است.

راز اين پديده آن است كه ذهن كودك به لوحى سفيد مى‌ماند كه به رنگ هر آنچه رنگ‌آميزى شود در مى‌آيد و آن رنگ به خوبى در آن نفوذ مى‌كند. در مراحل بعد اين صفحه رنگين‌شده به رنگهاى ديگرى كه در تضاد با رنگ اوّلند آميخته مى‌شود، اما رنگ كهنه‌تر از بين نمى رود، و رنگ جديد نمى‌تواند مانند رنگ كهنه در آن لوح نفوذ كند، و در نهايت، رنگ جديد به حالت كمرنگ در مى‌آيد و رنگ كهنه نيز پابرجا مى‌ماند. مضافا اين‌كه، اصولاً دردوره كودكى يادگيرى بيشتر و سريع‌تر صورت مى‌گيرد و در ساير دوره‌ها يادگيرى كمتر و كندتر است، و از آنجا كه آموزش كودك در خانواده و مدرسه، مقارن با دوره كودكى او، و آموزش در ساير نهادها مى‌شود، رنگ شخصيّتى اعطا شده از سوى خانواده و مدرسه، در جان او و بالطبع در سلوك و روش زيست او تا زمان مرگ باقى مى‌ماند، در حالى كه رنگى كه گروه‌ها و اجتماع بزرگ ايجاد مى‌كند تا بدين پايه مانا نيست.

گوناگونى واكنش‌ها نسبت به محرّكها

پاسخ انسانها، كوچك و بزرگ، نسبت به رنگهاى شخصيتى كه مى‌خواهند خود را بر رفتار و جان آدمى بپوشاند و آن را شكل دهند، و نهايتاً شخصيت فرد را بسازند، گوناگون و متنوعند؛ زيرا انسانها بالفطره متفاوتند؛ درست همان‌گونه كه شخصيّت‌هاى منعقدشده نيز نسبت به رنگهاى شخصيتى نو و نيز نسبت به مدت زمانى كه بايد صرف شود تا آنها آماده پذيرش آن رنگ شخصيتى شوند، متفاوتند. مثلاً اگر سه تن آب گرمى را لمس كنند هر يك از آن دركى متفاوت پيدا مى‌كنند. مثلاً اگر فرد نخست قبل از آن با آبى سرد، و فرد دوم با آبى داغ و فرد سوم با آبى ولرم تماس پيدا كرده باشند، آن‌گاه در چنين حالتى واكنش اين سه تن نسبت به آن آب گرمِ مشخص و واحد، سه گونه خواهد بود. نفر نخست آن را داغ و نفر دوم آن را سرد و نفر سوم آن را ولرم مى‌پندارد. سه گانگى در واكنشها مربوط به آن آب مشخص و واحد نيست؛ بلكه ناشى از تفاوت واكنشها نسبت به اين محركِ واحد است.

جمعى از جامعه‌شناسان پيرامون نحوه تكوين و شكل‌گيرى شخصيت به پژوهشى دست زده‌اند و به اين نتيجه رسيده‌اند كه در جامعه مورد پژوهش در هر صد خانواده، كودكان 55 خانواده به قالب اخلاقى دوستان و كودكان، نُه خانواده، به قالب اخلاقى راهنمايان كودكان و سه خانواده به قالب اخلاقى آموزگارانشان در مى‌آيند؛ گرچه ايننسبتها از قطعيت برخوردار نيستند، اما آنچه هيچ جاى ترديدى ندارد تأثير فراوان خانواده و سپس دوستان است. امام صادق عليه‌السلام فرموده‌اند: «المرء على دين خليله⁽¹⁾آدمى بر كيش و آيين دوست صميمى خويش است».

البته به اين نكته نيز بايد واقف بود كه نسبتهاى فوق در صورت صحت، ويژه موقعيتهاى عادى است. يعنى در صورتى كه هرج و مرج و اختلال خانوادگى فردى را فراگرفته باشد و در همان حال، او همراه دوستان خود گروهى بسته و سازنده تشكيل داده باشد، نسبت موجود در پژوهشِ ميدانى و آمارگيرى مزبور معكوس مى‌گردد. يعنى غالب فرزندان به قالب شخصيتى دوستان خود درمى‌آيند نه خانواده.

برنامه‌ريزى براى رشد شخصيت

سيل عظيم و پرقدرت جامعه مى‌تواند بالاترين استفاده را از جوهره شخصيت افراد جامعه كسب كند و به همان ترتيب مى‌تواند شخصيت شايسته را در كنج عزلت و انزوا نگاه دارد و ميخكوب كند. از اين‌رو اين وظيفه برنامه‌ريزان و مهندسان اجتماعى است كه به گونه‌اى جامعه را سازماندهى و بازسازى كنند كه در نهايت، شخصيتهايى والا پديد آيند و نيز جامعه بتواند با بالاترين ميزانِ بهره‌ورى ممكن، ازمؤفه‌هاى شخصيتى افراد استفاده كند. البته همان‌گونه كه در اول اين مسأله گفته شد، وصول به اين آرزو جز در سايه آزادى و تقسيم عادلانه دانش، ثروت و حق حاكميت، امكان‌پذير نيست.

از مجموع آنچه گفته شد روشن گرديد كه جامعه براساس مسير حركت خود دست به تربيت عمومى افراد جامعه مى‌زند و در نهايت افرادى ستيزه‌جو يا صلح‌طلب، و فعال يا بى‌ثمر، سخاوتمند يا بخيل، ترسو يا شجاع مى‌پرورد.

جهت‌بخشى به خصلتهاى اجتماعى

از برخى خصلتها مى‌توان استفاده‌هاى دوگانه كرد، استفاده در راه درست و استفاده در راه باطل. بنابراين اصلاحگر توانا كسى است كه بتواند صفات را در مسير صحيح و هنجار بهكارببرد. مثلاً اگر مردم به افراط در مراسم تولد، ازدواج و فوت اعضاى خانواده، نزديكان و دوستانشان هزينه مى‌كنند، مى‌توان به اين خصلت جهت داد و با آن پروژه‌هاى عام‌المنفعه و خيريه‌اى مثل ساختن مدرسه، مساجد، درمانگاه‌ها و غيره را اجرا يا تكميل كرد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز از اين قاعده استفاده مى‌فرمودند. مگر نه اين بود كه قبائل جاهل عربِ همروزگار ظهور اسلام از شجاعت عظيمى برخوردار بودند، لكن اين انرژى عظيم مصروف جنگها و درگيريهاى ميان خودشان مى‌شد، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهاين نيروى سرشار را در جنگ با دشمنان بيرون جهان اسلام به كار گرفتند تا محصول آن اعتلاى پيام خدا و نجات مستضعفان باشد. مگرنه اين بود كه آنان در انفاق اموال خويش، كه آن را كرم مى‌ناميدند اسراف مى‌كردند و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين صفت را در جهت پرداخت حقوق شرعى و مصارف جهاد در راه خدا سوق دادند. مگرنه اين‌كه آنها از قريحه ادبى و شعرى بى‌نظيرى

برخوردار بودند و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن قريحه را هم در راه ارشاد و تبليغ دين به كار بردند. مثلاً مرد عرب قريحه شعرى خود را ورزيده و در امور عادى به كار مى‌برد و چنين شعرى مى‌سرود.

قفا نبك من ذكرى حبيب و منزل *** بسقط اللوى بين الدخول فحومل

«درنگ كن تا بگرييم بر آن محبوب و منزلى كه در منطقه سقط اللوى است، سرزمينى ميان منطقه دخول و حومل».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن قريحه را به سوى مضامين جديد هدايت كردند و دستاوردش چنين سروده‌هايى شد:

يناديهم يوم الغدير نبيّهم *** بخم و اسمع بالرسول مناديا

«در روز غديرخم پيامبرشان آنها را مخاطب قرار داد، و بشنو كه عجب پيامبر گوينده‌اى است!».

و بسيارى مثالهاى ديگر. البته اين تغيير در صفات ديگرى نيز رخ داد و دستاوردش آن شد كه همان عربى كه در جنگ بسوس به خاطر يك شتر، همنوع خويش را مى‌كشت، به جايى رسيد كه براى حق و حقيقت و نه خرافه، به جنگ با روم و ايران پرداخت. دانش را از حصار تنگ اشرافيت نجات داد و آن را منتشر نمود. در صورتى كه مصلح اجتماعى با جامعه‌اى روبه‌رو شود كه فاقد صفات نيكو باشد، بايستى آن جامعه را به فطرت پاكشان، كه بر آن سرشته شده است، راهنمايى كند. همچنين بر مصلح اجتماعى فرض است كه آندسته صفاتى را كه براى رفع نيازهاى اوليه بشر به وى اعطا شده‌اند، لكن به دليلى در مسير انحراف افتاده‌اند، به صراط مستقيم بازگرداند. مثلاً مردمى كه غريزه جنسى خود را در روابط نامشروع و انحرافات آميزشى و جنسى صرف مى‌كنند بايد ارشاد شوند تا بتوانند از اين غريزه طبيعى در مسير طبيعىِ آن استفاده كنند، همان‌گونه كه حضرت لوط عليه‌السلام به مردان قوم منحرف خود فرمود: «أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَ--لَمِينَ * وَ تَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُم مِّنْ أَزْوَ جِكُم»⁽¹⁾«آيا در ميان جهانيان، شما به سراغ جنس ذكور مى‌رويد. و همسرانى را كه

پروردگارتان براى شما آفريده است رها مى‌كنيد؟!».

بنابراين فرد مثل جامعه به زمين حاصلخيز و پذيرنده‌اى مى‌ماند كه مى‌توان انواع گياهان را در آن كاشت. در اينجا اگر لم‌يزرع باشد، بايستى گياهانى خوب و مفيد كاشت، و اگر در آن گياهانى كم‌بها و بد كاشته شده است، نخست بايستى آن زمين را پاك كرد و آن گياهان را از ريشه كَنْد و سپس گياهان خوب را در آن كاشت. از اين‌روى خداى سبحان تزكيه را بر تعليم مقدم فرموده است: «هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ ءَايَ-تِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَ-بَ وَ الْحِكْمَةَ...»⁽¹⁾«او كسى است كه در ميان جمعيّتِ درس نخوانده رسولى از خودشان برانگيخت تا آيات خود را بر آنها بخواند و آنها را تزكيه كند و به آنان كتاب (قرآن) و حكمت بياموزد».

پس آدمى همان آدمى است، نه چيز ديگر و نه به چيز ديگرى تبديل مى‌شود، بلكه تفاوتهاى موجود، بر اثر بروز صفات و امور نهفته اويند. مثلاً زن در هر زمان و سرزمينى همان زن است و زن مى‌ماند، هرچند مردمانى او را مايه سرشكستگى، قومى او را بزرگ و مربى جامعه به شمار آورند و مردمى ديگر وى را اسباب و ابزار شهوترانى تلقى نمايند و مواردى جز آن.

مسأله بيست و چهارم: انحراف شخصيت

اشاره

هر چيز واقعيتى دارد و آن واقعيت گاه مصاديق متعددى دارد. پس آن امر كلى، واقع را تشكيل مى‌دهد و جزئياتش كه با آن امر كلى نسبتى يكسان دارند، مصاديق آنند. مثلاً يكى از واقعيتها آن است كه هر امّتى ثروت خويش را در راه ترقى و پيشرفت خود صرف مى‌كند؛ لكن اين پيشرفت مى‌تواند در كشاورزى باشد و يا پيشرفت صنعتى. البته اين در صورتى است كه هر دو از اهميتى يكسان برخوردار باشند. اين واقعيت محدود به امّتى خاص نمى‌شود و در ملتهاى گوناگون اختلاف نمى‌يابد، و اگر اختلافى وجود دارد، غالباً از دو عامل زير برخاسته است:

حال اگر يكى از افراد جامعه بخواهد به خلاف مسير جامعه حركت كند، با يكى از دو واكنش متفاوت زير، از سوى جامعه، روبه‌رو مى‌شود.

انحراف تقدير الهى نيست

مسيحيان در قرون وسطى و نيز گروهى از مسلمانان كه تاريخ، آنها را جزو اطرافيان خلفا به شمار آورده است، انحراف را امرى مقدّر و حتمى، و قضا و قدرى ناگزير مى‌دانستند و معتقد بودند كه در هر آنچه مشمول قضا و قدر باشد تغييرى رخ نخواهد داد . اينان براى دفاع از عقيده خود به برخى آيات و روايات استناد مى‌كردند. اين دفاع آن گاه جدّى‌تر مى‌شد كه مخالف منحرف به طبقه حاكم منسوب مى‌بود. از جمله عوامل پديدآمدن چنين ايده‌اى قفل شدن اذهان گروهى از عالمان اهل سنت بر تفسيرى غلط از اين حقيقتِ مسلّم بود كه آينده، تنها و تنها، در دست خداست و تغيير دادن آن از آنچه مكتوب، مقرّر و مقدّر شده، ناممكن است. شاعرى از اين جماعت در اين‌باره چنين سروده است:

جرى قلم القضاء بما يكون *** فسيّان التحرك و السكون

«قلم قضا و قدر درباره آنچه در آتيه پديد مى‌آيد رقم خورد/ پس تلاش كردن و تلاش نكردنِ ما يكسان است».

ديگرى پا را فراتر گذاشته و چنين سروده است: «به يقين شراب مى‌نوشم و هر كه در اهليّت علمى من باشد؛ شراب‌خوارى مرا كارى سهل مى‌پندارد.

دليلش آن است كه خدا به شراب‌خوارى من علم دارد؛ لذا اگر من شراب ننوشم علم خدا به جهل تبديل مى‌شود».

آرى، براساس اين عقيده نه تنها آينده، كه بر همه اعمال، چنين تقديرى حكم مى‌راند و از آن گريز و گزيرى نيست. متأسفانه بسيارى ازعقب‌افتادگيهاى مسلمانان به چنين تفكرى مستند است. انديشه‌اى كه دست مسلمانان را از برنامه‌ريزىِ براى آينده بسته است و آنان نيز با كمال ميل بدان تن داده‌اند. اسلام راستين در نقطه مقابل اين تفكر، به دورانديشى و تجهيز و تلاش بى‌پايانْ براى فراهم كردن زادو توشه، فرمان داده و بدان تشويق كرده است. خداى متعال در آيه‌اى چنين فرموده است: «وَ أَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ...»⁽¹⁾«و هرچه در توان داريد براى مقابله با آن‌ها [=دشمنان] آماده سازيد».

محض نمونه، يكى از ياران اميرمؤمنان على عليه‌السلام در توصيف ايشان گفته بود: «كان واللّه بعيد المدى⁽¹⁾به خدا سوگند او دورانديش بود».

يكى از عالمان نيز در جواب آن شعر چنين سرود: «هيچ انديشمندى سخن اين چنين نمى‌گويد؛ زيرا پاسخ دادن به اين سخن بسيار آسان است.

چه، علت دانستنِ علمِ خدا براى صدورِ معصيت؛ نزد عاقلان ناشى از نهايت نادانى است».

خرافات و انحرافات فراوانى وجود دارد كه برخى اقوام بدان آلوده شده‌اند؛ مثلاً برخى مردم بيمارى «صرع» را علامت بزرگى و عظمت مى‌دانستند. از اين‌رو برخى سودجويان براى رسيدن به جاه، در پيش آن مردمان خود را مصروع نشان مى‌دادند.

انحراف حاكمان

چيزى نمى‌تواند مانع انحراف حاكمان مستبد شود، زيرا آنان مشروعيت حاكميت خود را از يكى از دو منبع زير مى‌دانند:

نمونه اين‌گونه حكومتها حاكمانى هستند كه يك سلسله حاكمان موروثى از آنها پديد آمده‌اند. روشن است كه اگر مبناى مشروعيت، وراثت يا اسلحه گردد آن‌گاه نتيجه‌اش آن مى‌شود كه حكومت به دست منحرفان افتاده و سپس آن افراد هرچه مى‌خواهند مى‌كنند و تا بدانجا پيش مى‌روند كه از جانب نوكران خود اين‌گونه مورد خطاب قرار مى‌گيرند:

ماشئت لا ما شائت الأقدار *** فأحكم فأنت الواحد القهّار

«آنچه تو بخواهى نه آنچه تقدير اقتضا كند/ حكم كن كه تنها تو يگانه قهارى».

و يا آنكه درباره ديگرى بگويند: «والآن صرت إلى أمية و الأمور لها مصاير؛ [اى خلافت] و اكنون رو به سوى اميه نمودى/ زيرا هر يك از امور را سرانجامى است».

اما منبع ديگرى براى مشروعيت وجود دارد؛ يعنى همان چيزى كه اسلام آن را گفته وعقل نيز به سوى آن اشاره دارد، و آن همان حاكميت انتخابى افراد صاحبِ صلاحيت است. در چنين حكومتى حاكم به محض اين‌كه يكى و يا بخشى از شايستگى‌هاى لازم را از دست دهد، عزل مى‌گردد. از جمله‌ى اين شايستگى‌ها شوراست. خداى سبحان در اين‌باره مى‌فرمايد: «وَ أَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ»⁽¹⁾«و كارشان [در ميانشان] با مشورت است».

و اميرمؤمنان على عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند: «ان يختاروا⁽²⁾اين‌كه خود برگزينند».

ما نيز در كتاب‌هاى الفقه: السياسة و الحكم في الاسلام به تفصيل در اين مسأله سخن گفته‌ايم.

تكروى حاكمان؛ هرگز

پس از فراهم شدن كفايتها و صلاحيتها در يك فرد و انتخاب او به عنوان رئيس حكومت، نمى‌تواند به تنهايى و يا به كمك برخى اطرافيان خود اقدام به صدور فرامين و گرفتنِ تصميمات كند، بلكه، فرامين حكومتى پس از تعديل توسط مراكز قدرتْ درون جامعه تنفيذ مى‌گردند و مراكز قدرت در جامعه عبارتند از بهترين افراد از ميان مردم كه حاكم را برگزيده‌اند. آرى، دولت عروسكى كر و كور نيست كه در خلأ حركت كند و بر اساس هواها، شهوتها و منافعِ شخصىِ خويش عمل نمايد، بلكه موجودى است حى و زنده كه با تك تك آحاد جامعه در ارتباط است. اين مراكز قدرت يا در اولويت دادن به برخى مصالح و منافع اشتراك نظر دارند و يا نسبت به برخى مسائل، اختلاف نظر و تضادّ آرا، كه در صورت اخير آن نظرى مقدم مى‌شود كه صاحبانش از شايستگى‌هاى افزونترى برخوردار باشند. از همين‌رو گفته مى‌شود: در سياستْ هرگز دوستى و دشمنىِ پايدارى وجود ندارد، بلكه آنچه همواره صلاح است مورد توجه قرار مى‌گيرد. اين ويژگى

در فقه موسوم به قاعده «أهم و مهم» است. آرى حكومت صالح قلّه‌اى است رفيع و راه وصول به آن به غايت تنگ و پرتيغ و مانع است كه دامچالهاى فراوانى در اين راه وجود دارد كه جز نيرومندترين انسانها به فتح آن نائل نمى‌شوند؛ و بلافاصله پس از فتح آن نيروهاى موافق و مخالفْ ضد آن به حركت در مى‌آيند. نيروهاى موافق براى به انحراف بردن حكومت و حداكثر سوءاستفاده از آن، و نيروهاى مخالف براى سرنگونى آن. هرگونه خطايى كه در طرفدارى، تبعيض و هوادارىاز گروه موافقان و يا ستيز نابجا و ناعادلانه با گروه مخالفان صورت گيرد، سرنگونىِ فضاحت‌بار حكومت را به دنبال خواهد داشت. از اين‌رو هم وصول و دستيابى به حكومتْ و هم باقى ماندن در آن، هر دو، نيازمند نيرو، قابليت و دورانديشىِ فراوان است.

از اين‌روى بقاى حاكميت تنها با ايجاد تعادل ميان مراكز قدرت، امكان مى‌يابد. لذا كجراهه رفتن پس از كسب قدرت، مساوى با سقوط خواهد بود؛ همان‌گونه كه به حكومت رسيدن افراد منحرف و كجرو نيز موجب استحاله و تغيير ماهيتِ آن مى‌گردد. زيرا در چنين موقعيتهايى موانع زير به وجود مى‌آيند و بقاى حكومت را نيز در معرض نابودى قرار مى‌دهند:

سرانجامْ سرنگونىِ رژيم حاكم مى‌گردد. ولى در حكومتهاى انتخابى به دليل بسته بودن راههاى انحراف، چنين اتفاقى اسباب تغيير حاكم نمى‌گردد، بلكه او تنها پس از انقضاى مدت حكومت خويش بركنار مى‌شود و اعتبار او در دوره حكومت و پس از حكومتش يكسان باقى مى‌ماند، مگر آن‌كه به انحراف برود كه در اين صورت، مثل همان كودتاگران حاكم موروثى فاسد، با فضاحت سرنگون خواهد شد.

واكنش جامعه به انحراف

به هر روى انحراف يك شخصيت، به هر دليل كه روى دهد، از دو حال خارج نيست:

الف. يا انحرافى است سازگار با جامعه. يعنى جامعه به انحراف آن معتقد است، ولى چاره اى جز تن دادن به آن نمى‌بيند و نهايت كارى كه مى‌كند قانونمند كردنِ آن است؛ زيرا مى‌داند كه تعيين چارچوب براى كارهاى انحرافى و محدود كردن زمانى و مكانى آنها بهتر از به حال خويش رها كردن آنهاست. مانند انحرافهايى از قبيل اعتياد به شرب خمر، استعمال مواد مخدّر و يا تجويز انحرافات جنسى و همجنس‌بازى و... كه البته اين‌گونه واكنش، در اسلام، خود خطا و جرمى بزرگ به حساب مى‌آيد و از نظر اسلام ممنوعيت آنها برتر از منافعى است كه متوهّمانه به دنبال آن هستند. مثلاً قرآن درباره شرب خمر مى‌فرمايد: «يَسْ-ٔلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَ-فِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا...»⁽¹⁾«درباره شراب و قمار از تو سؤل مى‌كنند، بگو: در آنها گناه بزرگى است و [از نظر مادى] منافعى براى مردم در بردارد؛ ولى گناه آنها از نفعشان بيشتر است».

با اين همه، برخى از جوامع به ضرورت ترك آن پى نبرده و يا پى برده، ولى راه درمانى براى آن نمى‌شناسند، زيرا دينى كه قلبها را تسخير كرده باشد و از درون به طور ناخودآگاه آنها را بازدارد، بر آنها حاكم نيست و از اين‌روست كه اين‌گونه انحرافات را تجويز مى‌كنند.

ب. گاه انحرافِ به وجود آمده با جامعه ناسازگار مى‌شود. در اين حال جامعه در مقابل كجرويها مى‌ايستد و از بروز آن مانع مى‌شود، و يا در صورت بروز به اصلاح آن

مى‌پردازد، خواه اين انحراف از نظر فرد منحرف نيز انحراف به حساب آيد و يا فرد منحرف معتقد به انحرافْ آن نباشد؛ مانند اعمال افرادى كه عقْده حقارت دارند؛ از ميان اينان بعضى به بدى اين عُقْده واقفند، لكن توان زدودن آن را ندارند، و برخى ديگر اصولاً در آن هيچ‌گونه بدى نمى‌بينند. در اين‌باره خداوند مى‌فرمايد: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَآ أَنفُسُهُمْ ظُ-لْمًا وَ عُلُوًّا...»⁽¹⁾«و با آن‌كه دلهايشان بدان يقين داشت، از سرِ ظلم و تكبّر آن را انكار كردند».

عوامل انحراف

انحراف دو ريشه دارد:

انحراف ارثى اگر در يك جامعه منحرف باشد نيرومندتر مى‌شود، و در غير اين صورت ثابت باقى مى‌ماند، و اگر جامعه صالح باشد از ابعاد آن كاسته خواهد شد و گاه به كلى از بين خواهد رفت. مثلاً مرد تندخو اگر همسرى خوش‌خلق داشته باشد، درصدى از تكبر و تندخويى او كاهش مى‌يابد، لكن اگر همسرش نيز بدخلق باشد، تندخويى او به حال خود باقى مى‌ماند، اگر بدتر نشود. ميان معلم و مدير يا كارمند و رئيس اداره و يا فرزندان و والدينِ آنها نيز چنين حالتى برقرار است.

الف. گاه انحراف عارضى، بر اثر رنجى است كه منحرفْ در دوران كودكى متحمل شده است؛ مثلا، در كودكى در خانه يا مدرسه يا به هنگام بازى مورد تحقير قرار گرفته يا بيش از حدّ معمول لوس و نازپرورده بارآمده يا از جامعه، دور نگاه داشته شده يا در جامعه‌اى بد

قرار داشته است؛ اين امور به خاطر عقده حقارت يا سستى و تنبلى يا نشاط‌هاى انحرافى كه به بار مى‌آورند، فرزندان را در معرض انحراف قرار مى‌دهند. روح نيز مانند جسم است. همان‌گونه كه اگر كودكى از غذاهاى گوناگون و مفيد و موقعيتهاى طبيعىِ پرورش محروم باشد، سلامت جسمى‌اش رو به كاستى مى‌گذارد، روح نيز اگر در جو و فضايى نامناسب رشد كند، سلامتى‌اش را از دست مى‌دهد و رو به انحراف مى‌گذارد.

ب. گاه انحرافِ عارضى به سبب ناسازگارى موقعيتهاى زندگى است. موقعيتهايى همچون فقر، محروميت، هرج و مرج، جنگ، دشمنى‌ها، درگيرى با رقبا، ناكامى و شكست در زندگى، زندان، به ويژه تحمل زندان در سلولهاى انفرادى، سركوب و خفقان، و سايربلاها. به خصوص اگر كسى براى رهايى از خفقان بخواهد بگريد، سفر برود، گردش كند، ورزش نمايد و يا كارى انجام دهد كه روح را از احساسات و عواطف و خاطرات سياه پاك كند، اما منع شود، در چنين صورتى اين مسأله تشديد مى‌شود. شايد يكى از دلايلى كه در اسلام روزهاى جمعه و اعياد براى گزاردن نمازْ زندانى آزاد مى‌شود و نيز از ملاقات خانواده زندانى با او جلوگيرى نمى‌شود و حتى از باقى ماندن خانواده در كنارش نيز منع نمى گردد و دليلى بر منع نيز نرسيده است، آن باشد كه از فراهم شدن موقعيتهاى بد در پيرامون وى و در نهايت انحرافش، جلوگيرى شود. تجويز گريه بر ميت و مانند آن كه در احاديث امامان اهل‌بيت عليهم‌السلام، وجود دارد نيز جنبه پيشگيرى و درمان دارد. اگر در انسان زمينه وراثتى يا زمينه‌اى از دوران كودكى براى اختلال روانى وجود داشته باشد، به محض

آن‌كه موقعيتهاى بيرونى هماهنگ با آن به وجود آيد بروز آن اختلال شتاب مى‌گيرد.

نقش جامعه در اعتدال يا انحراف افراد

هرچه جامعه بسته‌تر باشد براى رشد انحرافات از موقعيت مناسب‌ترى برخوردار است، و از ديگر سو هرچه آزادتر باشد، براى رشد درستى و درستكارى زمينه مناسب‌ترى فراهم مى‌كند. از سوى ديگر هرچه جامعه، بيشتر بر مبناى رفع نيازمندى‌ها و فراهم‌آورى ساز و برگ زندگى آحاد خود، شكل بگيرد، در برابر تكوين انحرافات مصونيت بيشترى مى‌يابد و در شرايط معكوس اجتماعى، عكس اين نتيجه به دست مى‌آيد. از اين‌روى اسلام بر ارضاى نيازمنديهاى جسمى به فراوانى تأكيد مى‌كند و هرگز مايل به سركوب

آنها نيست. در حديثى رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «إنّ لبدنك عليك حقاً⁽¹⁾بدنت بر تو حقى دارد».

در اين زمينه روايات فراوان ديگرى نيز نقل شده؛ مثلاً روزى پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمسلمانى را ديدند كه از افراط عبادت فرسوده شده، به او فرمودند: «إنّ هذا الدين رفيق فأوغل فيه برفق، فإنّ المنبت لا أرضاً قطع و لا ظهراً أبقى⁽²⁾اين دين امرى است دقيق و لطيف، پس با ملاحظه و مدارا در آن وارد شو، چرا كه فرد سخت‌گير خود را خسته مى‌كند و راه به جايى نمى‌برد».

جامعه در دو حالت عادى و غيرعادى، سبب انحرافات گوناگونى مى‌شود. مثلاً روستابخشى از بيماريهاى روحى را براى سكنه خويش مى‌آورد و شهرهاى پرجمعيت نيز در برخى شهرنشينان خود، افسردگى، اضطراب و درنده‌خويى را پديد مى‌آورد و برخى ديگر را گوشه‌گير و منزوى مى‌پروراند. موقعيت غيرعادى جامعه مانند جنگ، در مردم و به خصوص كسانى مانند سربازان، كه مستقيماً در جنگ حضور دارند، انحرافاتى از گونه ديگر پديد مى‌آورد كه به قرار زيرند:

روانى و كجروى اجتماعى را به بار مى‌آورد، كه اين، يكى از پيامدهاى سركوب و بسته بودن فضاست. از اين‌روى، برخى نظامهاى حكومتى تنفس و استراحت و حتى اظهار عواطف را در سيستم نظامى خويش پذيرفته و وارد كرده‌اند، تا از اين رهگذر از بيماريهاى روانى و انحرافهاىِ برآمده از نظام دشوار سربازى و نظامى جلوگيرى كنند.

لذا مردم عادت كرده‌اند كه اگر كسى عزيزش را از دست دهد يا ضرر مالى بزرگى ببيند و يا در يك عمل جراحى و در اثر بيمارى دستش را قطع و يا چشمش را از كاسه درآورند، به او توصيه مى‌كنند كه بگريد، اندوهش را اظهار كند، قيد و بندها و نظم معمول زندگى را گذاشته به سفر برود و يا منزلش را به منظور يادآورى نشدنِ خاطراتِ عزيز از دست رفته تغيير دهد تا قلبش از بار غم رها شود و عوامل يادآورنده مصيبت را فراموش كند و در كنار همه اين توصيه‌ها، او را به صبر سفارش مى‌كنند. نقل شده كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرمودند: «منعزّى مصاباً كان له مثل أجره...⁽¹⁾هر كه مصيبت‌زده‌اى را تعزيت دهد اجرى همانند او دارد».

و نيز فرمودند: «من عزى ثكلى كسي بردا في الجنة⁽²⁾هر كه فرزندْمرده‌اى را تعزيت دهد، در بهشت، لباسى از برد بر او پوشانيده مى‌شود».

برخى جامعه‌شناسان عوامل انحراف در شخصيت افراد را سه عامل اساسى مى‌دانند: 1. انحراف و ناراستى خانواده 2. محروميّت [اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى ]3. تناقضات اجتماعى.

در ذيل به توضيحى اندك و گذرا پيرامون هر يك از اين متغيرها مى‌پردازيم:

1. خانواده و انحراف شخصيت

انحراف و ناراستى در خانواده به معناىِ نبودِ سلامت و امنيت براى تربيت فرزندان است. فقدان سلامت و امنيت در خانواده يا به سبب خفقان و سركوب در محيط خانه است و يا محصول درگيريهاى خانوادگى و يا ابراز عواطف افراطى والدين نسبت به فرزندان. همگى اين مواردْ ناراستىْ و انحرافاتِ روانى در پى دارند. مثلاً جامعه‌شناسان

گفته‌اند: علت فراوانى انحرافات روانى ميان ايرلنديها و ايتالياييها به تربيت و سختگيرى مادران و پدران در تربيت فرزندانِ خود مرتبط است، و در ميان يهوديان بر اثر مهرورزى بيش از حدى است كه مادران در حق فرزندانشان روا مى‌دارند و در ميان امريكاييان به خاطر درگيريهاى فراوان ميان خواهران و برادران.

در بسيارى از كشورهاى غربى فرزندان در اوان بلوغ با خواسته‌هاى متناقضى از سوى خانواده مواجه مى‌شوند. مثلاً پدران از فرزندان بالغ خود مى‌خواهند كه زندگى اقتصادى و غيراقتصادى و حتى جنسىِ مستقلى را آغاز كنند، و از سوى ديگر مى‌خواهند كه ارتباط فرزندان بالغ خود را با خانه حفظ كنند و در پى آنند كه از والدين و بزرگانِ خانه اطاعت نمايند. طبيعى است كه ميان استقلال و عدم استقلال تناقض ايجاد مى‌شود. چنين وضعيتى را نيز ميان فرزندانى مى‌بينيم كه پدرانشان از سويى از آنها اطاعت‌پذيرى مى‌خواهند و از سوى ديگر حاضر نيستند نيازهاى فرزندان، حتى ازدواج آنها را تأمين كنند. در چنين موقعيتهايى طبيعى است كه در خانوادهْ گسيختگى و عقده روانى پديد آيد.پس بايستى يا نيازمنديهاى فرزندان تأمين شود - و حداقل كاستيها برطرف شود - تا در مقابل، اطاعت‌پذيرى فرزندان به دست آيد، ويا آن‌كه پدرانْ فرزندانِ خود را رها كنند تا خود نيازهاى خويش را برآورند، و در اين صورت انتظار اطاعت‌پذيرى آنها را نداشته باشند. در برخى جوامع و ملتها تضاد خانوادگى به شكلهاى ديگرى نمود مى‌يابد: پدرى مى‌خواهد فرزند خطاكار خود را تنبيه كند، ولى مادر جلوگيرى مى‌كند، و يا پدر خانواده مى‌خواهد فرزندانش دست از تحصيل بكشند تا در كار و مزرعه به او كمك كنند، ولى مادر مخالفت مى‌كند، يا مادر مى‌خواهد دخترش را عروس كند، ولى پدر ممانعت مى‌كند، چون مى‌خواهد كه او در خانه بماند و كارهاى منزل را انجام دهد؛ در اين ميان كودك، نوجوان، و جوان ميان آراى متناقضِ والدين در مى‌ماند و در ضمير ناخودآگاه او نقش مى‌بندد و دچار تضاد مى‌گردد.

يكى ديگر از مظاهر تضاد خانوادگى آن است كه والدين فرزندان خود را در خانه به حال خود رها مى‌كنند ولى آن‌گاه كه مسافر و يا مهمانى وارد خانه آنها مى‌شود، از آنها انضباطى مى‌خواهند كه هيچ‌گاه فرزندان، در زندگى عادى با آن خو نكرده‌اند.

نتيجه آن‌كه: هرگاه در محيط خانه دوگانگى رخ دهد در پى آن گسيختگى و تضاد شخصيتى نيز پديد مى‌آيد، و اين پيامد، نهايتاً موجب بيماريها، سرخوردگيها و عقده‌ها روانى مى‌شود، و چون جسم و جان بيمارى را ميان خود تبادل مى‌كنند و نيز به دليل آن‌كه بحق گفته‌اند «عقل سالم در بدن سالم است» هرگاه روان آدمى دچار بحران و بيمارى شود، علاوه بر آن‌كه خط سير زندگى بيمار و وابستگان او را به كژراهه مى‌برد، به بدن هم سرايت كرده و بيماريهاى جسمى نيز ظهور مى‌كند. از اين‌رو روانپزشكان و روانشناسان عادت دارند كه هنگام مواجهه با بيمار، نخست به ريشه‌يابى آن در زواياى روان بيمار بپردازند و در صورتى كه برايش علل روانى نيافتند به معاينه اندام و سيستم‌هاى بدن بيمار مى‌پردازند تا خواستگاه آن اختلال را در آنجا بيابند.

2. نقش محروميت در ايجاد انحراف

محروميت نقش بزرگى در تكوين انحرافها دارد و اين تأثير در دو بعد صورت مى‌گيرد:

الف. كاستى و نقص در سيستم‌هاى حياتى بدن، خواه اين كاستى بر اثر سوءتغذيه باشد، خواه پيامد محافظت نشدن در برابر عوامل محيطى و سرما و گرما و يا نكات بهداشتى و تغييراتِ آب و هوايى و يا عدم درمانِ درست و بهنگام و... .

ب. ايجاد اختلال در بُعد روحى و روانى انسان كه از اختلال جسمى نشأت مى‌گيرد. لذا مى‌بينيم كه در كشورهاى گرفتار اختلافات طبقاتى، طبقه فقير به بيماريهاى روانى و ناهنجاريهاى رفتارى گرفتار مى‌شوند كه نمونه آن را در طبقه ثروتمندِ جامعه نمى‌يابيم يا كمتر مى‌يابيم. اين امر در محلات مسكونىِ ثروتمندان و فقيران به عيان ديده مى‌شود. در محله‌هاى فقيرنشين هم بيماريهاى جسمى و هم بيماريهاى روانى و انحرافات رفتارى به فراوانى ديده مى‌شود، حال آن‌كه در محله‌هاى ثروتمندنشين چنين چيزى ديده نمى‌شود. اگر كسى به بيمارستانها و آسايشگاه‌هاى معلولان ذهنى و تيمارستانها سر بزند درمى‌يابد كه درصد فقرايى كه در اين مراكز بسترى‌اند بسيار بيش از درصد ثروتمندان است. به همين ترتيب مى‌بينيم كه درصد بسيار بالايى از مبتلايانِ انحرافات روحى را زنان بى‌شوهر يا شوهرمرده، ايتام، و يا مردانى كه زنان

خویش را طلاق داده‌اند، تشكيل مى‌دهند. به خلاف اين، مردان و زنان متأهل و كسانى كه از هر دو جنس به سن ازدواج نرسيده‌اند و فرزندانى كه به مصيبتِ از دست‌دادن يكى از والدين مبتلا نشده‌اند، كمتر دچار چنين اختلالاتى هستند.

3. نقش تناقضات اجتماعى در ايجاد انحرافات

تناقضات اجتماعى عامل ديگر ايجاد انحراف است؛ زيرا آن‌گاه كه فردْ در ميان دو جريان متضاد قرار مى‌گيرد، دچار گسستِ شخصيت مى‌شود كه اين گسستْ او را به وادى ناهنجارى مى‌كشاند؛ مانند زمانى كه جامعه در چنگالهاى تضادِ دو فرهنگ سنتى و مدرن واقع شود، و يا فرد دچار تضاد فرهنگى گردد. در اين‌گونه موارد فرهنگ اجتماعى غالبْ مقتضايى دارد و خرده‌فرهنگ حزبى و يا مشابه آن مقتضايى ديگر مى‌طلبد. مانند اين‌كه دين فرد به كارى دستور دهد و جامعه او را به كارى ديگر و متضادِ آن.

لذا مى‌بينيم كه پس از هجوم فرهنگهاى بيگانه به كشورهاى اسلامى اين كشورها دچار ناهنجاريهاى فراوانى شده‌اند. كسانى را مى‌بينيم كه به گونه‌اى به دام اعتيادِ به الكل گرفتار شده‌اند كه همسانهاى آنها در كشورهاى غربى آن‌گونه به الكل اعتياد نمى‌يابند؛ و برعكس نيز كسانى پيدا شده‌اند كه در طهارت و نجاست به حد وسواس رسيده‌اند و تا حدى افراطمى‌كنند كه اسلام بدان رضايت نمى‌دهد و همين‌طور ساير موارد.

برخى از اخلاقيون مغرب زمين خبر از انهدام و مرگ جامعه غربى داده‌اند و آن را ناشى از وجود تناقضاتى مى‌دانند كه در بستر جامعه رايج و چيره شده است. اين جوامع از سويى فرد را به انساندوستى، خدمت به انسان و توجه به حقوق بشر فرا مى‌خوانند و از سوى ديگر شهوت‌پرستى و سودپرستى را تبليغ مى‌كنند و در سودجويى، پيوسته نداى هل من مزيد سر مى‌دهند. همچنين درعين حال كه او را به آينده‌نگرى، آگاهى و رشد فكرى فرامى‌خوانند، از سوى ديگر او را به امور غير واقعى و خلاف عقلى دعوت مى‌كنند كه اين امور، به كمك تبليغات پيچيده رسانه‌هايشان به شبه حقيقتِ مقبول تبديل شده‌اند. با تبليغ محصولات و دستاوردهاى زيبا و پر زرق و برق زندگىِ مادى، سطح توقعات او را بالا مى‌برند، و از ديگر سو، وسائل و امكانات مكفى را براى تأمين اين نيازهاى مصنوعى فراهم نمى‌كنند. سخن درباره جنگ و صلح، استعمار و آزاديخواهى نيز

همين‌گونه است؛ يعنى محتواى تبليغات ظاهرى آنان و ادعايشان آزاديخواهى است اما پيوسته و به صورت شبانه‌روز به جنگ‌افروزى و استعمارگرى مشغولند و اين روند همواره رو به فزونى است.

آنجا كه چاقوى استعمار دسته خويش را مى‌برد

اكنون وقت آن رسيده است كه با صداى بلند اين حقيقت را اعلام كنيم كه آدمى نمى‌تواند دوگونه شخصيت داشته باشد، جز آن‌كه چنين فردى را بيمارى داراى گسيخت شخصيت به حساب آوريم. خداى سبحان مى‌فرمايد: «مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَيْنِ فِى جَوْفِهِ...»⁽¹⁾«خدا براى هيچ مردى در درونش دو دل ننهاده است»

شاكله و ساختار شخصيتى واحد جز اعمال همگون و مطابق آن را پديد نمى‌آورد. خداى متعال در اين‌باره مى‌فرمايد: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ...»⁽²⁾«بگو: هر كسى طبق روش [و خلق و خوى] خود عمل مى‌كند».

از اين‌روى، تيرهاى زيانبارى كه استعمار به سوى كشورهاى ديگر پرتاب مى‌كند، در نهايت به خود او باز مى‌گردد، و آتش جنگ افروزيهاى او دامن خود وى را خواهد گرفت،و مانند كشورهاى استعمارزده استعمارگر نيز درگير جنگ مى‌گردد. خصلت استعمارگرى كشورهاى قدرتمند موجب بروز پيامدهاى زير است:

در روايت ديگرى فرمودند: «كما تدين تدان⁽⁴⁾همان‌گونه كه جزا مى‌دهيد جزا مى‌بينيد».

خصلت ستمگرى آن‌گاه كه در آدمى پديد آمد ديگر برايش اهميت ندارد كه به دوست خويش ستم كند يا به دشمن خويش. در مثالى از تاريخ اسلام مى‌توان گفت، همان‌گونه كه هارون‌الرشيد دست به قتل امام موسى بن جعفر عليه‌السلام زد برامكه را نيز به قتل رساند؛ يعنى همان كسانى كه در ظلم و ستم ياورش بوده‌اند.

آرى، جنگهايى كه استعمارگران براى استعمار برخى كشورهاى ضعيف به‌راه انداختند علاوه بر آن‌كه تنفر و بيزارى ملتهاى درگير جنگ را متوجه آنان ساخت، جنگ سرد را نيز ميانشان به بار آورد. آتش دو جنگ جهانى نيز در دامنِ خود آنان افروخته شد؛ جنگهايى كه هريك اگر نگوئيم تلفاتشان بيشتر، اما قطعاً به اندازه تمامى جنگهايى بوده كه با ملتهاى ضعيف تا كنون به راه انداخته‌اند و اكنون نيز جنگهاى آنان با ملل ضعيف پس از جنگ جهانى دوم در حال تبديل شدن به بشكه باروتى است كه نهايتا با انفجار خود جنگ سوم جهانى را عليه استعمارگران به راه خواهد انداخت.

مسأله بيست و پنجم: شروط مجازاتِ مجرمان و منحرفان

اشاره

مجرمان، پس از توجه به چهار شرط اساسى زير مجازات مى‌شوند:

مثلاً اگر زنايى روى دهد، بايد توجه شود كه آيا نوع جرم انجام شده زناى محصنه است يا زناى غيرمحصنه؟ آيا مجرم نابالغ است و بايد تأديب شود و يا فرد بالغى است كه بايد بر او حد جارى شود، و آيا اصولا اين جامعه جامعه صالحى بوده كه مجرم با انجام دادن جرم خويش مصلحت عمومى را ناديده گرفته باشد، يا نه؟ خداى سبحان در اين‌باره مى‌فرمايد: «وَ لاَ تُفْسِدُوا فِى الأَْرْضِ بَعْدَ إِصْلَ-حِهَا...»⁽¹⁾«و در زمين پس از اصلاح آن فساد [و بدى] نكنيد».

اگر جامعه‌اى خودْ صالح نباشد، در آن صورت مجرم و بزهكار با انجام دادن جرم خود نه قانون را ناديده گرفته و نه مصلحت عمومى را نقض كرده است. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايند: «ساحر المسلمين يقتل و ساحر الكفار لا يقتل... لأنّ الكفر أعظم من السحر⁽²⁾جادوگر و ساحر مسلمانان [به جرم جادوگرى] بايد كشته شود و جادوگر كافران كشته نمى‌شود، زيرا در [فضايى] بدتر از افسونگرى و سحر قرار دارد».

مجازات سارقى كه در روزگار قحطى دست به سرقت زده باشد قطعِ يَدْ نيست.

پس از موارد فوق اينك نوبت به ضرورت رعايت كردن قاعده اهم و مهم مى‌رسد. در

اينجا اين سؤال مطرح مى‌شود كه آيا مصلحت در مجازات است يا ترك مجازات؟ يا حتى انجام دادن بخشى از مجازات؟ خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِّهِ وَ لاَ تَحْنَثْ...»⁽¹⁾«[و به ايوب گفتيم:] بسته‌اى تركه به دستت برگير و با آن [همسرت را بزن ]و سوگند [خود را] مشكن».

اسلام صلح را سرور و سرآمد احكام الهى قرارداده و فرموده است: «وَالصُّلْحُ خَيْرٌ...»⁽²⁾«و صلح بهتر است».