سید الساجدین سیری در زندگانی و فضائل حضرت امام زین العابدین علیه السلام

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : سجادی، سیدمجتبی، 1357-

عنوان و نام پديدآور : سیدالساجدین: سیری در زندگانی و فضائل حضرت امام زین‌العابدین (ع)/ سیدمجتبی سجادی.

مشخصات نشر : قم: دارالنشر اسلام، 1401.

مشخصات ظاهری : 548ص.

شابک : 978-964-475-348-0

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه : ص. 545 - 548 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : سیری در زندگانی و فضائل حضرت امام زین‌العابدین (ع).

موضوع : علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، 38 - 94ق.

موضوع : Ali ibn Hosayn‪, Imam IV

موضوع : علی بن حسین (ع)، امام چهارم، 38 - 94ق. -- شعر

موضوع : Ali ibn Hosayn, Imam IV -- Poetry

موضوع : شعر فارسی -- قرن 15

Persian poetry -- 21st century

رده بندی کنگره : BP43

رده بندی دیویی : 297/954

شماره کتابشناسی ملی : 8931525

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

مقدمه: 11

خانواده امام زین العابدین علیه السلام ..... 12

مادر امام زین العابدین علیه السلام ..... 13

خواب شهربانو سلام الله علیها دربارهٔ امام حسین علیه السلام قبل از ازدواج. 14

ازدواج حضرت امام حسین علیه السلام با شهر بانو سلام الله علیها .... 16

تجلیل امام زین العابدین علیه السلام از دایه خود. 20

ولادت امام زین العابدین علیه السلام ..... 21

اسم و کنیه‌های امام زین العابدین علیه السلام .... 24

القاب امام زین العابدین علیه السلام .... 24

چرا به امام زین العابدین علیه السلام ، سجّاد می‌گفتند. 25

معنی لقب ذو الثفنات.. 27

راز لقب زین العابدین بر حضرت.. 28

طمأنینه امام سجّاد علیه السلام و خوف حضرت موسی علیه السلام .... 30

نقش نگین امام زین العابدین علیه السلام .... 31

فرزندان امام زین العابدین علیه السلام .... 32

مکارم اخلاق امام زین العابدین علیه السلام .... 33

کظم غیظ نمودن امام زین العابدین علیه السلام .... 34

کظم غیظ امام زین العابدین علیه السلام در هنگام مرگ فرزند. 36

اطمینان غلام امام زین العابدین علیه السلام از کظم غیظ حضرت.. 39

کظم غیظ امام زین العابدین علیه السلام نسبت به یکی از کنیزان. 40

هم سفره شده امام زین العابدین علیه السلام با جذامی‌ها 41

به بطالت گذراندن ایّام در کلام امام سجّاد علیه السلام .... 45

عبادت امام زین العابدین علیه السلام در ماه رمضان. 47

تلاوت قرآن امام زین العابدین علیه السلام .... 47

آثار قرائت قرآن امام زین العابدین علیه السلام .... 48

تواضع امام زین العابدین علیه السلام .... 52

عبادت‌های امام زین العابدین علیه السلام .... 54

امام زین العابدین علیه السلام هنگام وضو. 54

امام زین العابدین علیه السلام هنگام اقامه نماز. 56

امام زین العابدین علیه السلام در ایّام حجّ. 62

دعای گشایش.. 64

تسبیح گفتن اشجار و گیاهان با امام زین العابدین علیه السلام .... 65

اعجازی شبانه برای گم کرده راهی در بیابان. 66

بخشش‌های امام زین العابدین علیه السلام .... 71

غلام مستجاب الدعوه امام زین العابدین علیه السلام .... 73

معجزات امام زین العابدین علیه السلام .... 77

دعای امام زین العابدین علیه السلام در حقّ فرزدق. 78

فضیلت شعرای اهل بیت عصمت و طهارت: 85

استحباب اشعار مصائب و فضائل حتّی در شب جمعه. 87

معجزهٔ سنگ ممهور به مهر امام زین العابدین علیه السلام .... 89

نقش بستن نام امام روی سنگ.. 91

فرزند اُم غانم محضر امام حسن عسکری علیه السلام .... 95

جوان شدن حبابه والبیه و ممهور شدن سنگش.. 95

ممهور شدن سنگ اُمّ أسْلَم به وسیله پیامبر صلی الله علیه واله وسلم ...... 100

تبدیل کردن ریگ‌ها به یاقوت قرمز.103

برگشتن خورشید به اعجاز امام زین العابدین علیه السلام .... 105

برگشتن خورشید برای یکی از مادحین حضرت.. 108

غل و زنجیر مطیع امام زین العابدین علیه السلام .... 116

دریده شدن کسی که متعرض امام زین العابدین علیه السلام شد. 119

قرار دادن حجر الأسود در مکان خود. 122

فرشته بودن حجر الأسود. 123

تبرک جستن از حجرالأسود بی‌فایده نیست.. 126

شهادت حجر الأسود به امامت امام زین العابدین علیه السلام .... 128

جدا کردن دست دو نفر از حجر الأسود. 132

زنده شدن مرده به اعجاز امام زین العابدین علیه السلام .... 133

فرقه کیسانیه و جناب محمّد بن حنفیه. 135

زنده شدن اموات به دست انبیاء به شفاعت ائمه اطهار: 136

زنده شدن بَره‌ای به اعجاز خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم ...... 140

حیات اهل بیت:بعد از شهادت.. 144

ملاقات امام سجّاد با سیّد الشهداء بعد از شهادت.. 148

رؤیت امیرالمؤمنین علیه السلام به اعجاز امام مجتبی علیه السلام .... 151

ظهور امام معصوم بعد از شهادت در عالم مُلک.. 152

تبدیل شدن آب به جواهرات قیمتی. 156

پر شدن عبای امام زین العابدین علیه السلام از دُر. 163

دو مروارید در شکم ماهی به برکت امام زین العابدین علیه السلام .... 166

نکاتی چند در توضیح حدیث شریف.. 172

آگاهی امام زین العابدین علیه السلام از غیب.. 173

آگاهی امام زین العابدین علیه السلام از به حکومت رسیدن بنی عبّاس.. 176

آگاهی امام زین العابدین علیه السلام از آینده عمر بن عبد العزیز. 179

جلوگیری از سب مولا، مهمترین عملکرد عمر بن عبد العزیز. 181

دیدار منجّم با امام زین العابدین علیه السلام .... 182

حضور امیرالمؤمنین علیه السلام در چهل مهمانی. 185

صبرِ امام علیه السلام جلوه‌ای از صبر خداوند متعال است.. 187

آگاهی امام زین العابدین علیه السلام از گذشتهٔ ابو خالد کابلی. 189

خبر دادن امام زین العابدین علیه السلام از ورود جمعی به مدینه 192

خبر دادن امام سجّاد از أسماء ائمه:و اعمال جعفر کذاب.. 197

آگاهی امام زین العابدین علیه السلام از عاقبت جناب زید. 201

آگاهی امام زین العابدین علیه السلام از زبان حیوانات.. 202

فرق علم امام زین العابدین علیه السلام با علم حضرت سلیمان علیه السلام .... 206

ورود به بهشت به اعجاز امام زین العابدین علیه السلام .... 211

خبر دادن امام زین العابدین علیه السلام از نام أبو خالد کابلی. 212

صعود امام زین العابدین علیه السلام به آسمان. 214

حرکت امام زین العابدین علیه السلام با باد در آسمان به همراه پرندگان. 217

باد به فرمان امام معصوم علیه السلام .... 219

شکایت جابر از جور زمان و اهانت به امیرالمؤمنین علیه السلام .... 221

اتحاد نوری اهل بیت نبوت:..... 232

نکاتی چند در توضیح حدیث شریف.. 245

خواب امام معصوم در بیان امام زین العابدین علیه السلام .... 255

نکاتی چند در توضیح حدیث شریف..256

عرض ارادت جنیان محضر امام زین العابدین علیه السلام .... 257

اعتراض عبداللّه بن عمر به امام زین العابدین علیه السلام .... 259

نکاتی چند در توضیح حدیث شریف.. 263

لحظات پایانی زندگانی عمر بن خطاب.. 263

عرضه ولایت اهل بیت:به آن‌چه از زمین می‌روید.268

ولایت اهل بیت:شرط قبول ایمان. 270

باریدن باران به برکت دعای امام زین العابدین علیه السلام .... 272

نکاتی چند در توضیح حدیث شریف.. 275

نشان دادن حقیقت مخالفین به یکی از شیعیان. 280

افضلیت زیارت و نشر معارف اهل بیت:از شهادت.. 283

اعجاز امام زین العابدین علیه السلام بعد از تخریب کعبه. 286

حضرت خضر علیه السلام در محضر امام زین العابدین علیه السلام .... 289

نکاتی چند در توضیح حدیث شریف.. 293

عظمت امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم ...... 294

ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام ملاک ایمان و کفر. 296

اظهار اشتیاق ملائکه به دیدار امیر المؤمنین علیه السلام .... 297

تسبیح و تقدیس ملائکه به واسطه تسبیح و تقدیس اهل بیت:.... 298

معرفت و شناخت ملائکه از اهل بیت:.... 298

در همهٔ عوالم نام اهل بیت:مکتوب گشته. 299

مَلکی چونان امیر المؤمنین علیه السلام در آسمان هفتم. 300

امام زین العابدین علیه السلام در واقعه عاشورا 306

بیمار شدن امام زین العابدین علیه السلام در کربلا.. 310

وداع امام حسین علیه السلام با امام زین العابدین علیه السلام .... 315

حفظ جان امام سجّاد علیه السلام توسط حضرت زینب سلام الله علیها .... 322

شروع امامت حضرت امام زین العابدین علیه السلام .... 326

بر طرف شدن علائم قیامت به برکت امام زین العابدین علیه السلام .... 326

حفظ جان امام توسط حضرت زینب سلام الله علیها هنگام عبور از قتلگاه 329

جراحت شانه و گردن امام زین العابدین علیه السلام .... 332

دفن شهدای کربلا به وسیله امام زین العابدین علیه السلام .... 335

ورود اهل بیت عصمت و طهارت:به کوفه. 344

خطبه حضرت زینب سلام الله علیها در کوفه. 347

خطبه حضرت امام زین العابدین علیه السلام در کوفه. 351

ورود أهل بیت:به مجلس ابن زیاد. 356

حرکت اهل بیت:از کوفه به طرف شام. 365

ورود اهل بیت:به شهر شام. 371

هفت مصیبت جانسوز شام از زبان امام سجّاد علیه السلام .... 373

سهل ساعدی در شهر شام. 383

منهال بن عمرو در شهر شام. 390

ورود اهل بیت:به مجلس یزید. 397

خطبه امام زین العابدین علیه السلام در مجلس یزید. 400

سخن عالم یهودی با یزید نابکار. 411

کلام امام زین العابدین علیه السلام با یزید ملعون. 413

فرمایش امام صادق علیه السلام در رابطه با مجلس یزید. 415

شهادت حضرت رقیه سلام الله علیها در شام. 417

کلام حضرت رقیه سلام الله علیها در دل شب با سر امام حسین علیه السلام .... 419

دلیلی بر وجود حضرت رقیّه سلام الله علیها .... 435

دل‌جوئی یزید از امام زین العابدین علیه السلام .... 437

حرکت اهل بیت:به سمت مدینه. 441

بشیر و خبر شهادت حضرت امام حسین علیه السلام .... 443

خطبه امام زین العابدین علیه السلام نزدیک مدینه 449

ملاقات محمّد حنفیه با امام سجّاد علیه السلام بعد عاشورا 453

ورود اهل بیت:به شهر مدینه. 455

عزاداری امام زین العابدین علیه السلام بعد از واقعه عاشورا 4461

واقعه حرّه در زمان امام زین العابدین علیه السلام .... 465

علل در امان بودن امام زین العابدین علیه السلام در واقعه حرّه 466

پناه دادن امام زین العابدین علیه السلام به جمعی در واقعه حرّه 469

ایستادن امام زین العابدین علیه السلام بر ابر.472

مرگ یزید بن معاویه. 476

قیام مختار در زمان امام زین العابدین علیه السلام .... 482

دیدگاه علماء بزرگ دربارهٔ مختار. 510

شهادت امام زین العابدین علیه السلام .... 514

کلمات قصار امام زین العابدین علیه السلام .... 519

رسالهٔ حقوق امام زین العابدین علیه السلام .... 529

مآخذ کتاب.. 543

مقدمه:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمدللّه ربّ العالمین، الصلاة و السلام علی سیّدنا و نبیّنا أبی القاسم المصطفی محمّد و علی آله و اهل بیته، الطیبین الطاهرین المعصومین، و لاسیما مولانا و مقتدانا علیاً امیرالمؤمنین علیهم السلام، و لعنة اللّه علی منکری فضائلهم و مناقبهم من الآن الی قیام یوم الدّین.

دوران امامت امام زین العابدین علیه السلام یکی از سخت‌ترین روزگارهای عالم تشیع است، و خفقان به نحوی بوده که در پاره‌ای از أیّام، بسیاری از فرمایشات حضرت امام سجّاد علیه السلام از زبان عمه بزرگوارشان عقیله بنی‌هاشم حضرت زینب کبری سلام الله علیها به اندک شیعیانی که باقی مانده بودند ابلاغ می شد.

و با توجه به این‌که در واقعهٔ عاشورا اکثر بنی‌الزهراء و شیعیان خُلص:به شهادت رسیدند به یک‌باره چونان عصر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از شهادت حضرت خاتم الأنبیاء صلی الله علیه واله وسلم ، تعداد انگشت شماری که حتّی کم‌تر از انگشتان یک دست بودند، شیعه واقعی وجود داشت و این قضیه بیش از پیش موجب می‌شد که حکّام بنی‌امیه امام را در تنگنا قرار دهند و آزار و اذیت‌ها نسبت به ایشان بیشتر گردد.

به گونه‌ای که تصور دوران امامت حضرت امام سجّاد علیه السلام هر صاحب مروتی را از خود بی‌خود می‌کند، چرا که علاوه بر آزار و اذیت‌های حکّام بنی‌امیه، از یک طرف خود حضرت داغ‌دار هستند، و در عزای پدر و برادران و عموها و عمو زاده‌ها و اصحاب و یاران، خون از چشمان مبارک جاری می‌کنند، و از طرف دیگر در دودمان حضرت علیّ مرتضی علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها دیگر مردی باقی نمانده، و تقریباً تمام مردها در واقعهٔ عاشورا به شهادت رسیده بودند، و تسلا دادن و آرام نمودن زنانِ داغ‌دار بنی‌هاشم که همه قلبی پر خون دارند امری بس جگرسوز بوده است.

از کجا نالد امام ساجدین *** از زمین کربلایِ دل حزین

پاره پاره پیکر حقّ مبین *** در میان دشمنان اصل دین

از تن گلگون اکبر بر زمین *** یا گلوی اصغر و آن تیرِ کین

از تن سقا و آن حصن حصین *** از برای کودکان بی‌معین

از پریشانی آن روح الأمین *** زینب گردیده با آن غم عجین

از رباب دیده داغی این چنین *** یا از آن شام و از آن شمر لعین

از زنان با ضجه و صحرا نشین *** یا ز بی‌تابی آن اُمّ البنین

«مؤلف»

به هر صورت به شکرانهٔ الطاف کریمانه و شاهانهٔ وجود نازنین حضرت امام سیّد الساجدین و زین العابدین، علیّ بن الحسین بن علیّ بن ابی‌طالب علیه السلام مصمم شدم به قدر وسع بسیار اندک و ناچیز خویش، مختصری از زندگی نامه و برخی از معجزات آن امام بزرگوار را به رشته تحریر در آورده و سپس به زبان شعر بیان نمایم، و ما توفیقی إلا باللّه العلی العظیم و نبیّه المصطفی الأمین الکریم و علیّ المرتضی الرؤف الرحیم.

امید است این خدمت بسیار ناچیز مورد قبول آن امام بزرگوار و خلف صالحشان حضرت حجّة بن الحسن المهدی العسکری علیهما السلام قرار گرفته و با تفقدی این دیدگان هجران کشیده را روشن نمایند. و این ارادتمند کمترین را در کتابت این مختصر یاری کرده و از لغزش‌ها محافظت نمایند.

بی‌شک این نوشتار خالی از نقصان نخواهد بود، از این رو خوانندگان بزرگوار اشتباهات سهوی این مختصر را بر برادر کوچکشان ببخشایند و جهت اصلاح آن با انتقادهای خود این ارادتمند را یاری نمایند.

سیّد مجتبی سجّادی

ایّام شهادت صدیقه طاهره سلام الله علیها

چهاردهم، جمادی الاوّل، 1442هجری.

خانواده امام زین العابدین علیه السلام

پدر ایشان وجود نازنین سبط حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم ، و فرزند امیرالمؤمنین علیه السلام و فاطمه زهراء سلام الله علیها ، حضرت سیّد الشهداء، امام حسین علیه السلام می‌باشند، که گفتگو دربارهٔ شأن و مقام آن امام بزرگوار نوشتار و کتاب مستقلی را طلب می‌کند.

مادر امام زین العابدین علیه السلام

مادر حضرت امام سجّاد علیه السلام ، حضرت شهربانو سلام الله علیها می‌باشند، چنانچه اربلی در کتاب «کشف الغمة» نیز نقل کرده است:

«أمه خوله بنت یزدجرد ملک فارس و هی التی سماها أمیرالمؤمنین «شاه‌زنان» ... یقال کان اسمها «شهربانو» بنت یزدجرد.»⁽¹⁾

(مادر ایشان خوله دختر یزدگرد، پادشاه ایران بوده است، که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ایشان را «شاه‌زنان» نامیدند،... و برخی گفته‌اند اسم ایشان «شهربانو»، دختر یزدگرد می‌باشد.)

از دو جانب شاهزاده باشد آن نور خدا

یک طرف سبط نبیّ و مالک روز جزا

بی‌قرینی که بُوَد زادهٔ هم بدر و حُنین

1

آن‌که نامیده خدایش از ازل او را حسین

آن طرف «شاه زنان» و سرور مُلک عجم

بانوی مشکل‌گشائی که بُوَد بحر کرم

1

محقق بزرگوار شیخ باقر شریف‌قرشی رحمة الله نگاشته است: این مخدّره به شاه‌زنان معروف بودند، البته این لفظ اسم آن بزرگوار نبود بلکه لقبی برای آن حضرت بوده است که در زبان عربی به معنای ملکه یا بانوی زنان است. اما اسم‌های متفاوتی را برای آن بزرگوار نقل کرده‌اند.⁽²⁾

به هر تقدیر بعضی اقوال مورّخان در این زمینه از این قرار است:

«سلامه، سلافه، غزاله، سلمه، سادره و شهربانویه.»⁽³⁾

آری نسب پرفروغ آن بانوی بزرگوار به کسری، پادشاه دادگستر بازمی‌گردد که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم نیز، در مقام افتخار درباره او می‌فرمایند:

«من در زمان پادشاه دادگستر، به دنیا آمدم.»⁽¹⁾

خواب شهربانو سلام الله علیها دربارهٔ امام حسین علیه السلام قبل از ازدواج

البته قبل از آن‌که لشکر مسلمانان، حضرت شهربانو سلام الله علیها را اسیر نمایند، ایشان در خواب دیدند حضرت رسول اللّه صلی الله علیه واله وسلم با امام حسین علیه السلام داخل خانه آن‌ها شده‌اند و ایشان را برای آن حضرت خواستگاری نموده و برای امام حسین علیه السلام عقد کرده‌اند. حضرت شهربانو سلام الله علیها فرمودند: وقتی صبح شد محبّت آن حضرت در دل من جا نمود، و همیشه در فکر آن حضرت بودم، تا آن که در شب دیگری در خواب دیدم حضرت فاطمه سلام الله علیها نزد من آمدند و اسلام را به من عرضه نمودند، و من در خواب به دست آن بانوی بزرگوار مسلمان شدم، و به من فرمودند: لشکر مسلمانان به زودی بر پدر تو غالب می‌شوند و تو را اسیر خواهند کرد و به زودی به فرزندم حسین علیه السلام خواهی رسید، و خداوند متعال اجازه نخواهد داد تا زمانی‌که به فرزندم برسی کسی به تو دست بزند. از این رو همان‌گونه که ایشان فرموده بودند، حقّ تعالی مرا حفظ کرد و هیچ کس به من دست هم نزد تا آن‌که مرا به مدینه آوردند. چون حضرت امام حسین علیه السلام را دیدم، متوجه شدم ایشان همان بزرگواری هستند، که در خواب با حضرت رسول اللّه صلی الله علیه واله وسلم نزد من آمده بودند، و رسول اللّه صلی الله علیه واله وسلم مرا به عقد ایشان درآورده بودند، به همین سبب ایشان را انتخاب کردم. ⁽²⁾

بگفت «شهربانو» به خلق جهان

زمانی‌که بودم به ایران چنان

شبی خواب دیدم رسول خدا

به همراه سبطش، حسین از وفا

نمود خواستگاری ز من با صفا

به لطف تمامی که نادیده هر دلربا

بخواند عقد ما را سپس آن ولیّ

در آن خواب و رؤیا به صوت جلیّ

چو بیدار گشتم از آن خواب ناز

شدم بی‌قرارِ حسین در حجاز

بُدم زآن زمان دائماً بی‌قرار

ز دوری آن سرورم اشک‌بار

که شامی دگر که بُدم دل‌حزین

بدیدم به خوابم مه بی‌قرین

همان سرور و روح و جانِ نبیّ

همان فاطمه کفو شاه و وصیّ

به دست جنابش مسلمان شدم

به لطفش دگر اهل ایمان شدم

بفرمود به من تا به چندی دگر

که مغلوب گردد به جنگی پدر

شوم من اسیر و به لطف إله

رسم به وصال جنابش به جاه

نرسد در این راه پر اضطراب

گزندی و هر درد و هر التهاب

چو بیدار گشتم در آن نیمه شب

همیشه بُدم در غم و تاب و تب

که جنگی به پا شد در آن روزگار

به زودی همان‌گونه که آشکار

بفرموده بود بنت ختمی مآب

به من در زمانی‌که بودم بخواب

چو گشتم اسیرِ ید مسلمین

همان‌گونه که فخر خلق زمین

به من گفته بود که نبینی گزند

نرسد به تو دست ناپاک و بد

نمود ذات ربّ و خدای جلیل

حفاظت ز من تا به روزی جمیل

رسیدم مدینه در آن حال و حین

در آن ازدحام و در آن سرزمین

چو دیدم در آن ازدحام زیاد

حسین را همی با دلی گرم و شاد

شناختم به یک‌باره در آن میان

به یک‌باره آن نور حقّ را عیان

چنان وقت رؤیا کنار نبیّ

در آن خواب غافل ز آن اجنبی

همان خواب که با عزّت و افتخار

بخواند عقد من را شهِ کردگار

برای حسینش در آن حال خواب

به دور از همه مردمان در حجاب

از این رو در آن لحظه و ازدحام

شدم محو مولای خود شادکام

نمودم ز جان انتخاب آن ولیّ

حسینی که باشد به مولا وصیّ

همان که نگارد به عشقی فزون

چو «سجّاد» و جمعی تمام قرون

همی وصف او را به اشکی روان

به شوق وصالش تماماً دوان

ازدواج حضرت امام حسین علیه السلام با شهر بانو سلام الله علیها

در مورد زمان ازدواج ایشان سه دسته روایت وجود دارد: الف: برخی از روایات دلالت می‌کند که ازدواج آن دو بزرگوار در زمان خلافت عمر بن خطاب بوده است. چنانچه مرحوم قطب الدین راوندی قدس سره از امام محمّدباقر علیه السلام روایت کرده است:

هنگامی‌که دختر یزدگرد بن شهریار آخرین پادشاه ساسانی را نزد عمر بن خطاب آوردند و وارد مدینه نمودند، همه دختران شهر مدینه به تماشای جمال ایشان آمدند، و مسجد مدینه از شعاع نور صورت ایشان روشن شد. به همین خاطر عمر قصد نمود که صورت ایشان را ببیند، ولی ایشان اجازه ندادند، و فرمودند: سیاه باد روزگار هرمز که تو دست به دختر او دراز می‌کنی، عمر بن خطاب گفت: این گبرزاده به من ناسزا می‌گوید. و همین که خواست ایشان را اذیت نماید، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به او فرمودند:

تو که زبان او را نمی‌دانی چگونه متوجه شدی به تو ناسزا می‌گوید؟ پس عمر گفت مردم را آگاه کنید تا آن‌ها را بفروشیم، حضرت فرمودند: فروش دختر پادشاهان اگر چه کافر باشند، جایز نیست. اما به او اجازه بده که یکی از مسلمانان را خودش انتخاب کند، و با او ازدواج نماید و مهریه‌اش را از عطای بیت المال او حساب کن. عمر بن خطاب قبول نمود و به ایشان عرض کرد: یکی از اهل مجلس را انتخاب‌نما، ایشان نیز در بین آن جمعیت، دست بر شانه مبارک امام حسین علیه السلام گذاشتند.

پس امیرالمؤمنین علیه السلام به زبان فارسی سؤال کردند: چه نام داری ای کنیزک؟ عرض کردند: «جهان‌شاه»، حضرت فرمودند: شما را «شهربانویه» نام نهادم، ایشان به حضرت عرض کردند: این نام خواهر من است، حضرت به فارسی به او فرمودند: راست گفتی [ولی مع الوصف امیرالمؤمنین علیه السلام ایشان را سزاوار این نام دانستند و نام دیگری را برای ایشان انتخاب نکردند]، سپس به حضرت امام حسین علیه السلام فرمودند: از ایشان خوب محافظت‌کن، و به ایشان احسان‌نما که به زودی فرزندی از شما به دنیا می‌آورد که بهترین اهل زمین، بعد از شما می‌باشد. ایشان مادر اوصیاء و ذریهٔ طیبه من است، پس بعد از مدّتی حضرت امام زین العابدین علیه السلام از حضرت

شهربانو متولد شدند.⁽¹⁾و به این سبب امام زین العابدین علیه السلام را «ابن خیرتین» می‌گفتند، چرا که هم از جانب پدر برگزیدهٔ خداود متعال در میان بنی‌هاشم بودند و هم از جانب مادر برگزیدهٔ عجم فارس بودند.⁽²⁾

ب: برخی از روایات دلالت می‌کند که ازدواج آن دو بزرگوار در زمان خلافت عثمان بوده است. چنانچه مرحوم شیخ صدوق1در کتاب «عیون اخبار الرضا علیه السلام » نقل نموده است:

«... إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ کَرِیزٍ لَمَّا افْتَتَحَ خُرَاسَانَ أَصَابَ ابْنَتَیْنِ لِیَزْدَجَرْدَ بْنِ شَهْرِیَارَ مَلِکِ الْأَعَاجِمِ فَبَعَثَ بِهِمَا إِلَی عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَوَهَبَ إِحْدَاهُمَا لِلْحَسَنِ علیه السلام وَ الْأُخْرَی لِلْحُسَیْنِ علیه السلام فَمَاتَتَا عِنْدَهُمَا نُفَسَاوَیْنِ...»⁽³⁾

(...وقتی عبد الله بن عامر ابن کریز، خراسان را فتح نمود، دو دخترِ یزدگرد، پادشاه عجمان را اسیر کرد، و آن دو را برای عثمان بن عفان فرستاد. عثمان یکی را به امام حسن علیه السلام و دیگری را به امام حسین علیه السلام بخشید. و هر دو در هنگام زایمان از دنیا رفتند...)

ج: برخی از روایات دلالت می‌کنند که ازدواج آن دو بزرگوار در زمان خلافت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است. چنانچه مرحوم شیخ مفید1نقل کرده است:

«هنگامی‌که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام حریث بن جابر را به عنوان حاکم در یکی از بلاد مشرق منسوب نمود او دو دختر یزدگرد را نزد حضرت علیّ علیه السلام به مدینه فرستاد، حضرت یکی از آن‌ها را که «شاه‌زنان» نام داشت، به عقد حضرت امام حسین علیه السلام در آوردند، و امام سجّاد علیه السلام از ایشان متولد گردید، و دیگری را به عقد محمّد بن ابی‌بکر در آوردند، و قاسم جدّ مادری حضرت امام صادق علیه السلام از ایشان به دنیا آمد، پس قاسم با امام زین العابدین علیه السلام خاله‌زاده بودند.»⁽⁴⁾

چو گشت حاکم حریث آن پور جابر

به امر مرتضی در مُلکِ دائر

فرستاد بهر آن مولا ز مشرق

دو دختری که بودند هر دو عاشق

به ذات کردگار و ربّ و خالق

همی بی‌زار از هر خَلقِ فاسق

نسب بگرفته از یزدگرد حاکم

که شد از جایگاهش عزل دائم

چو آوردند حضور شاه عالم

نمود از بهر سبط و نور خاتم

یکی را عقد اندر مُلک داور

که نامش بود به کلّ ارض و خاور

همی «شاه‌زنان» با جاه و شوکت

که از او سرور و ذاتِ مروّت

علیّ بن حسین مولای خاور

به دنیا آمده به لطف داور

نمود آن دیگری را نیز مَحْرم

برای زادهٔ بوبکر در دم

محمّد آن‌که بود با عشق بی‌حد

فدائی امیر و نورِ سرمد

که از او آمد اندر مُلک فانی

همان قاسم به امر ذات باری

همان قاسم که از جانب مادر

بُوَد جدّ ولیّ و شاه و سرور

امام صادق آن زادهٔ حیدر

رئیس مذهب و بر جمله رهبر

امام شیعیان از جانب ربّ

که دارد نام او «سجّاد» بر لب

حال در مقام ترجیحِ هر یک از این روایات محقق بزرگوار شیخ باقر شریف‌قرشی رحمة الله نگاشته است: روایت اوّل که دلالت دارد ازدواج در زمان خلافت عمر بن خطاب بوده است، دور از صحت می‌باشد. چرا که اوّلاً: یزدگرد در تمام مدّت خلافت عمر زنده بود و پس از مرگ عمر از دنیا رفت و در سال سی هجری در مرو کشته شد. و این تاریخ مصادف با ششمین سال خلافت عثمان است. و به احتمال قوی «شاه‌زنان» با خواهرش پس از قتل پدرشان تا زمان خلافت امام امیرالمؤمنین علیه السلام در خفا می‌زیستند و چون حریث بن جابر، حکمران آن ناحیه شد بر ایشان دست یافت و آن‌ها را نزد امام علیه السلام فرستاد.⁽¹⁾

ثانیاً: از دلایلی که نادرستی روایت اوّل را تأیید می‌کند، چیزی است که ابو حنیفه نقل می‌کند؛ وقتی‌که دختر یزدگرد را نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آوردند، حضرت فرمودند:

«هر که را از مسلمانان مایلی به همسری خود انتخاب کن.»

دختر یزدگرد با دوراندیشی و بزرگ منشی پاسخ داد:

«من سَری را طالبم که همتا نداشته باشد.»

این سخن دلیل بر دوراندیشی آن بانو بود، امام علیه السلام با لطف و مهربانی در جواب او فرمودند:

«علیّ خود پیرمرد است ...»

معنای این سخن آن بود که امام علیه السلام رغبتی به زنان نداشت به دلیل آن که پیر و سال‌خورده شده است، به علاوه گرفتاری امور مردم، که ایشان را به خود مشغول کرده بود. سپس آن بانو به دنبال اظهار عقیده خود، بر درخواست خویش پافشاری می‌کنند و می‌گویند:

«من سربسته سخنم را گفتم...»

[در آن هنگام] یکی از کشاورزان ایران به خدمت حضرت آمد و از امام تقاضا کرد تا ایشان را به ازدواج وی در آورد، امام علیه السلام در ردّ پیشنهاد او فرمودند:

«ایشان خود می‌دانند، اگر نخواستند نمی‌پذیرند و اگر خواستند می‌پذیرند.»

به احتمال قوی این بانو، همان «شاه‌زنان» باشد و زمان ازدواج وی در دوران حکومت امام امیرالمؤمنین علیه السلام ، صورت گرفته است.⁽¹⁾

ثالثاً: روایت سوّم از دو روایت اوّل مشهورتر است و شهرت - بطوری‌که اکثر فقهاء نیز گفته‌اند - یکی از مرجّحات عمل به روایت است و محقق ارجمند آقای مقرم;نیز این روایت را پذیرفته است⁽²⁾.

تجلیل امام زین العابدین علیه السلام از دایه خود

مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره در کتاب «المناقب» از ابی‌عبداللّه نیشابوری نقل کرده است:

«قِیلَ لَهُ: إِنَّکَ أَبَرُّ اَلنَّاسِ وَ لاَ تَأْکُلُ مَعَ أُمِّکَ فِی قَصْعَةٍ وَ هِیَ تُرِیدُ ذَلِکَ؟ فَقَالَ: أَکْرَهُ أَنْ تَسْبِقَ یَدِی إِلَی مَا سَبَقَتْ إِلَیْهِ عَیْنُهَا فَأَکُونَ عَاقّاً لَهَا.»⁽¹⁾

(شخصی به امام زین العابدین علیه السلام عرض کرد: شما نیکوکارترین مردم هستید اما با مادر خودتان در یک ظرف غذا نمی‌خورید در حالی‌که مادر شما این کار را دوست دارند، حضرت فرمودند: کراهت دارم که دستم به لقمه‌ای دراز شود که چشم مادرم، قبل از من، به آن افتاده است. [و شاید دوست داشته باشند آن لقمه را میل کنند] و با این کار [ایشان آزرده شده و] عاق مادرم شوم.)

منظور از مادر در این روایت، بانوئی است که سرپرستی و پرستاری از آن حضرت را در کودکی بر عهده داشته است، و حضرت امام زین العابدین علیه السلام او را مادر می‌نامیدند، و هنگامی‌که حضرت بزرگ شدند این بانو را به عقد یکی از غلامان خود در آوردند، و مادر حقیقی آن حضرت، «شاه‌زنان» بودند که اندکی بعد از ولادت حضرت امام سجّاد علیه السلام از دنیا رفتند.⁽²⁾

روایت شده که کسی کرد سؤال

ز زین العباد دولتش بی‌زوال

که گر چه شما در تمام جهان

سرآمد به خلقید و عین کمال

ولی تا کنون هر زمان و مکان

به همراه مادرِ خود بی‌ملال

به ظرفی نگردی همی هم غذا

اگر چه جنابش به هر وقت و حال

بُوَد عاشق آن‌که هر وقت و گاه

به همراه شما به ظرفی حلال

تناول کند صبح و ظهر و به شام

غذای خودش را به وقت وصال

بفرمود حضرت که ترسم ز آن

که چون لقمه‌ای را که در یک مجال

نظر کرده بر آن به شوقی نهان

تناول نمایم به وقتی ز سال

و آن گه که رنجید بی هر کلام

شوم عاق مادرِ نیکو خصال

از این رو نباید کسی بی‌گمان

به ظرفی تناول کند بی‌خیال

به همراه مادر، غذا و طعام

چو سرورِ «سجّاد» در یک مقال

ولادت امام زین العابدین علیه السلام

در مورد تاریخ ولادت حضرت امام زین العابدین علیه السلام ، مرحوم شیخ مفید1می‌فرماید:

«كَانَ مَوْلِدُ عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ علیهما السلام بِالْمَدِينَةِ سَنَةَ ثَمَانٍ وَ ثَلاَثِينَ مِنَ اَلْهِجْرَةِ فَبَقِيَ مَعَ جَدِّهِ أَمِيرِاَلْمُؤْمِنِينَ علیه السلام سَنَتَيْنِ وَ مَعَ عَمِّهِ اَلْحَسَنِ علیه السلام عَشْرَ سِنِينَ وَ مَعَ أَبِيهِ اَلْحُسَيْنِ علیه السلام إِحْدَى عَشْرَةَ سَنَةً وَ بَعْدَ أَبِيهِ أَرْبَعاً وَ ثَلاَثِينَ سَنَةً وَ تُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ سَنَةَ خَمْسٍ وَ تِسْعِينَ لِلْهِجْرَةِ وَ لَهُ يَوْمَئِذٍ سَبْعٌ وَ خَمْسُونَ سَنَةً.»⁽¹⁾

(ولادت امام زین العابدین علیه السلام در سال سی و هشت هجری و در مدینه بوده است، بنابراین دو سال در زمان جدّ بزرگوار خود امیرالمؤمنین علیه السلام زندگی نمودند، و ده سال در زمان امامت عموی خویش امام حسن علیه السلام بوده‌اند، و یازده سال ایّام امامت پدرشان امام حسین علیه السلام را درک کرده‌اند، و بعد از ایشان سی و چهار سال در قید حیات بوده‌اند، و در سال نود و پنج هجری در حالی‌که پنجاه و هفت سال داشتند، در مدینه به شهادت رسیدند.)

مرحوم اربلی قدس سره در کتاب «کشف الغمة» از حضرت امام صادق علیه السلام نقل کرده است:

«ولد علیّ بن الحسین علیهما السلام فی سنة ثمان و ثلاثین من الهجرة قبل وفاة علیّ بن أبی‌طالب علیهما السلام بسنتین و أقام مع أمیرالمؤمنین علیه السلام سنتین و مع أبی‌محمّد الحسن علیه السلام عشر سنین و أقام مع أبی‌عبد اللّه الحسین علیه السلام عشر سنین و کان عمره سبعاً و خمسین سنة.

و فی روایة أخری أنه ولد سنة سبع و ثلاثین و قبض و هو ابن سبع و خمسین سنة فی سنة أربع و تسعین و کان بقاؤه بعد أبی‌عبد اللّه علیه السلام ثلاثاً و ثلاثین سنة و یقال فی سنة خمس و تسعین.»⁽¹⁾

(ولادت امام زین العابدین علیه السلام در سال سی و هشت هجری و دو سال قبل از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است، بنابراین دو سال در ایّام امامت امیرالمؤمنین علیه السلام زندگی نموده‌اند، و ده سال در ایّام امامت امام حسن علیه السلام و ده سال نیز در زمان امام حسین علیه السلام بوده‌اند، و عمر شریف حضرت پنجاه و هفت سال بوده است.

و در روایت دیگری آمده است که ایشان در سال سی و هفت هجری متولد شده‌اند، و در حالی‌که پنجاه و هفت سال عمر داشتند، در سال نود و چهار هجری به شهادت رسیدند. و بعد از امام حسین علیه السلام سی و سه سال زندگی نموده‌اند. البته بعضی گفته‌اند ایشان در سال نود و پنج هجری به شهادت رسیدند.)

شیخ أقدم ثقة الإسلام کلینی قدس سره و صاحب کتاب «الدّر النظیم» هم ولادت امام زین العابدین علیه السلام را در سال سی و هشت هجری ذکر کرده‌اند.⁽²⁾و صاحب کتاب «العدد القویة» نقل کرده است:

«فی کتاب المصباح مولده فی النصف من جمادی الأوّلی سنة ست و ثلاثین و قیل ولد یوم الخمیس ثامن شعبان و قیل سابعه سنة ثمان و ثلاثین بالمدینه فی خلافة جدّه أمیرالمؤمنین علیه السلام . فی کتاب التذکرة ولد علیّ بن الحسین زین العابدین علیه السلام سنة ثمان وثلاثین.»⁽³⁾

(کفعمی در کتاب مصباح گفته امام زین العابدین علیه السلام در پانزدهم جمادی الاوّل سال سی و شش هجری متولد شده‌اند، و گفته شده ایشان در هشتم شعبان به دنیا آمده‌اند، و برخی گفته‌اند در هفتم شعبان سال سی و هشت در مدینه و در زمان خلافت جدّشان أمیرالمؤمنین علیه السلام ، متولد

شده‌اند. و در کتاب تذکره ولادت علیّ بن الحسین زین العابدین علیه السلام را در سال سی و هشتم هجری دانسته است.)

مرحوم طبرسی رحمة الله در کتاب «اعلام الوری» نقل کرده است:

«ولد بالمدینة یوم الجمعة و یقال یوم الخمیس فی النصف من جمادی الآخرة و قیل لتسع خلون من شعبان سنة ثمان و ثلاثون من الهجرة و قیل سنة ست و ثلاثین و قیل سنة سبع و ثلاثین.»⁽¹⁾

(ولادت آن حضرت در مدینه، و در روز جمعه بوده است، و به قولی روز پنج شنبه پانزدهم ماه جمادی الثانی متولد شده‌اند، و بعضی گفته‌اند ایشان در نهم ماه شعبان سال سی و هشت هجری به دنیا آمده‌اند، و بعضی سال سی و شش گفته‌اند، چنانچه عده‌ای نیز سال سی و هفت را ذکر کرده‌اند.)

متولد شده محبوب داور

امام چارمین و نورِ خاور

به سال سی و هشت و روز جمعه

به لطفی که شده عالم خجسته

چنانچه گفته‌اند برخی ز اعلام

خلاف جمله‌ای از اهل اکرام

متولد شده با حمد بی‌حد

امام عارفین و نور سرمد

همی پنجشنبه‌ای بهتر ز هر عید

به سال سی و هفت با بانگ توحید

کما این‌که شده نقل و روایت

ز جمعی عالمان با درایت

به دنیا آمده ماه جمادی

به ثانیش به حکم لا یزالی

به روز نیمه‌اش آن نور یزدان

نموده عالمی را شاد و منان

چنانچه گفته‌اند در ماه شعبان

به روز نهمش آن نور ایمان

قدم بنهاده در این مُلک خاکی

همان سرور که باشد ذات پاکی

از این رو آن امام و نور خاتم

دو سالی بوده با جدّش به عالم

نموده درک عمش سبط اکبر

به ده سالی که بود آن شاه و سرور

امام این جهان در حال غربت

میان جاهلانِ کافر و بی هر مروّت

بُده با پدرش ده سالِ کامل

به هر جا و مکانی شاه عادل

ز بعد آن نموده شه امامت

خودش بر مردمان با دیانت

سی و پنج سال امام جمله عُباد

هدایت کرده مردم را ز بنیاد

شده مسموم امام خلقِ گیتی

چو شد پنجاه و هفت سالش بهَستی

که از آن زهر پر کین تا قیامت

بسوزد عالمی هر وقت و ساعت

چنان «سجّاد» با اشک روانش

به همراه تمام شیعیانش

اسم و کنیه‌های امام زین العابدین علیه السلام

اسم ایشان علیّ و کنیه حضرت أبو محمّد و أبو الحسن⁽¹⁾و أبو القاسم و الخالص می‌باشد.⁽²⁾

کنیه‌های چهارم نور هستی

ولیّ مؤمنین در کلّ گیتی

بُوَد أبو الحسن به مثل مولا

امیرالمؤمنین آن ذات یکتا

أبو القاسم و هم أبو محمّد

چنان خالص به امر ذات سرمد

بُوَد کنیه‌های دیگر شاه

امام عارفین با آن چنان جاه

القاب امام زین العابدین علیه السلام

در کتب مختلف القاب بسیاری برای حضرت امام سجّاد علیه السلام ذکر کرده‌اند، و مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره نیز القابی را یاد آور شده که برخی از آن‌ها عبارتند: زین العابدین، و سیّد العابدین، و الزکی، و الأمین، و ذو الثفنات. و زین الصالحین، و وارث علم النبیّین، و وصیّ الوصیّین، و

خازن وصایا المرسلین، و إمام المؤمنین، و منار القانتین، و الخاشعین، و المتهجّد، و الزاهد، و العابد، و العدل، و البکّاء، و السجّاد، و إمام الامّة، و أبو الأئمّة و منه تناسل ولد الحسین علیه السلام .⁽¹⁾

صاحب کتاب «الفصول المهمّة» می‌گوید: القاب حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام زیاد است، ولی مشهورترین آن‌ها زین العابدین، و سیّد الساجدین، و الزکیّ، و الأمین، و ذو الثفنات است.⁽²⁾

و در کتاب «العدد القویّة» نگاشته، القاب ایشان عبارتند: ذو الثفنات، و الخالص، و الزاهد، و الخاشع و البکّاء، و المتهجّد، و الرهبانی، و زین العابدین، و سیّد العابدین، و السجّاد.⁽³⁾

القاب سرورِ دو جهان نور کبریا

باشد، ذو الثفنات و هادی و ره نما

أبو الأئمه و عابد، زینِ صالحین

زاهد بُوَد، خاشع و زین العابدین

منار القانتین و زکی و هم او امین

سجّاد و متهجد، نور و ز خاشعین

وارثِ علمِ النبیّن و امامِ مؤمنین

همو که بُوَد خازنِ وصایای مرسلین

رهبانی و امامِ اُمة و بَکاءِ عالمین

سرور به جملهٔ خلق و سیّد به عابدین

وصیّ الوصیین و سیّد الساجدین

چو او ندیده به جهان چشم سالکین

شافع به روز محشر و آن نورِ چارمین

همو که بُوَد جدِّ «سجّادِ» غم‌نشین

چرا به امام زین العابدین علیه السلام ، سجّاد می‌گفتند

مرحوم خاتم المحدثین شیخ عبّاس قمی قدس سره از مرحوم ابن بابویه قدس سره از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت کرده است: پدرم علیّ بن الحسین علیهما السلام هرگز نعمتی از خداوند را یاد نکردند، مگر آن‌که برای شکر آن نعمت، سجده نمودند. و نخواندند آیه‌ای از قرآن را که در آن سجده باشد، مگر آن‌که سجده می‌کردند. و هرگاه حقّ تعالی از ایشان چیزی که از او در بیم بودند را دفع می‌کرد یا مکرِ مکر کننده‌ای را از ایشان دور می‌نمود، سجده شکر انجام می‌دادند. و هرگاه از نماز واجب

فارغ می‌شدند، سجده می‌نمودند. و هر زمان توفیق پیدا می‌کردند که میان دو نفر را صلح برقرار کنند، برای شکر آن نعمت، سجده می‌کردند. و آثار سجده در تمام مواضع سجود آن حضرت نمایان بود، و به همین جهت آن حضرت را «سجّاد» می‌گفتند.⁽¹⁾

امام باقر آن محبوب باری

بفرمود پدرم هر روزگاری

که نعمتی ز ربِّ لا یزالی

برایش می‌رسید در هر مجالی

به شکرانهٔ آن نعمت عالی

همیشه هر زمان با شور و حالی

به سجده می‌نمود شکر الهی

به هر جائی همی با عزّ و جاهی

چو می‌خواند آیه‌ای در جایگاهی

به سجده می‌نمود شکرش به آهی

چو می‌شد دفع از او یک بلائی

و یا مکری به هر حالی و جائي

به سجده می‌نمود شکرش به آنی

همیشه هر زمانی و مکانی

چو فارغ می‌شد از صوم و صلاتی

از این توفیق با یک التفاتی

به سجده می‌نمود حمد خدائی

که نَبْوَد مثل او در هر کجائی

چو آن مولا و شاه کبریائی

میان دو نفر با رَه نمائی

به صلحی می‌نمود رفع جدالی

همان ساعت به سجده با جلالی

به شکرش می‌نمود حقّ را ثنائي

که از آن سجده‌ها وقت دعائي

هویدا گشته بود آثارِ باقی

به روی پیکرش بی هر نفاقی

لذا آن سرور و آقا و مولای

ملقب گشته هر وقتی و هر جای

به سجّاد تا بگوید با نوائی

همی «سجّاد» وصفش با صدائي

معنی لقب ذو الثفنات

از آن جائي که حضرت امام سجّاد علیه السلام دائم و به مناسبت‌های مختلف در حالت سجده بودند، بر پیشانی و سجده‌گاه حضرت، پنه‌هائی به وجود آمده بود که به آن‌ها ثفنات می‌گفتند. حضرت امام محمّد باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«در مواضع سجده پدرم برآمدگی‌هائی بود که در هر سال دو مرتبه آن‌ها را می‌بریدند. به این سبب آن حضرت را «ذو الثفنات» می‌خواندند.»⁽¹⁾

خاتم المحدثین مرحوم شیخ عبّاس قمی قدس سره نگاشته است، اهل لغت گفته‌اند:

«ثفنه» مفردِ «ثفِناتُ الْبعیر» است، یعنی در هنگامی‌که روی زمین می‌نشیند و می‌خوابد آن قسمت‌هائی از بدن شتر که بر زمین می‌رسد، بعد از مدّتی محکم می‌شود و پینه می‌بندد، و از این تعبیر و لقب «ذو الثفنات» که به حضرت اطلاق شده است، معلوم می‌شود که پیشانی و دو کف دست و زانوهای مبارک آن حضرت در اثر کثرت سجده کردن، پینه می‌بسته و مثل ثفنه شتر نمایان می‌گشته است، و در هر سال دو بار آن‌ها را قطع می‌کردند، و بعد از مدّتی دوباره به وجود می‌آمد.⁽²⁾

ز بس بنمود شاه ما عبادت

خداوند جهان را با صلابت

به حال سجده با شوق و درایت

همیشه هر زمان و وقت و ساعت

ببسته پینه‌هائی زآن حکایت

به روی صورتِ شاهِ قیامت

کف دستان آن اصل سیادت

به مثل زانوهایش با سعادت

ببسته پینه بعد هر جراحت

به روی پیکر آن باب حاجت

چنانچه گفته فرزندِ امامت

امام باقر آن اصل هدایت

به هر سالی دو باری روی عادت

ببُریم پینه‌ها را با لطافت

از این رو گشته آن روح نجابت

ملقب در جهان با یک فطانت

به صاحب ثَفِنات با یک کیاست

به یمن آن همه شکر و قداست

کز آن مبهوت گشته در جلالت

چو «سجّاد» با همه عجز و جهالت

راز لقب زین العابدین بر حضرت

خاتم المحدثین مرحوم شیخ عبّاس قمی قدس سره از کتاب «کشف الغمّة» نقل کرده است: علّت ملقّب شدن آن حضرت، به لقب زین العابدین آن است، که شبی آن حضرت در محراب عبادت به تهجّد ایستاده بودند، که شیطان به صورت مار عظیمی ظاهر شد، تا آن حضرت را از عبادت به خود مشغول گرداند، اما حضرت به او التفاتی نکردند، پس آمد و حضرت را متألم نمود، ولی باز حضرت به او توجه ننمودند، هنگامی‌که حضرت از نماز فارغ شدند متوجه شدند که شیطان است، از این رو او را سبّ کرده و لطمه زدند و فرمودند: دور شو ای ملعون! و دوباره مشغول عبادت خود شدند، در آن حالت بودند که به ناگاه هاتفی سه مرتبه ایشان را صدا زد و ندا داد:

«انْت زیْنُ الْعابِدین؛»

(تویی زینت عبادت کنندگان.)

پس این لقب در میان مردم ظاهر شد و حضرت به آن مشهور گشتند.⁽¹⁾

روایت کرده‌اند آن شاه و مولا

امام ساجدین آن ذات یکتا

چو بود مشغول و در حال عبادت

به یک‌باره به وقت آن اطاعت

نمود شیطان بد سیرت جسارت

به شکل اژدهائی با صلابت

به هنگامی‌که بود آن نور باری

همی مشغول حمد لا یزالی

بیامد نزد آن مولای افلاک

زمان و لحظه‌ای زیبا و کولاک

که با ترساندن آن ذات یکتا

کند غافل جنابش را در آنجا

ز ذکر و یاد ربّ با آه افغان

چو دیگر مردمان و خلقِ یزدان

از این رو با همان مکر فراوان

که مثلش را ندیده کس به دوران

چو آمد نزد آن مولای والا

به شکل مار و همچون یک هیولا

نکرد سرور و آن مولای گیتی

همی یک التفاتی یا که سستی

به آن ملعون دور از رحمت حقّ

به هنگام نمازش با چه رونق

لذا بی‌وقفه و هم بی‌مهابا

گزید انگشت پای نور طاها

ولی آن سرور یکتا پرستان

بدون التفاتی طول دوران

چو قبلش با همه حال و حواسش

نمود حمد خدا را در سپاسش

از این رو هاتفی زآن عرش اعلا

ندا کرد و بگفت به شاه والا

توئی حقّاً چنان شمس فروزان

تو زین العابدینی جان جانان

لذا از آن زمان با شور و غوغا

چنین نامیده شد آن ذات دانا

که وصفش را کند «سجّاد» شیدا

به شعر خود به هر جائی چه شیوا

مرحوم محمّد بن جریر طبری امامی قدس سره نیز نقل کرده است: ابلیس به خداوند عرض نمود من همهٔ عابدین را از ابتدای خلقت جهان تا زمان علیّ بن الحسین علیهما السلام دیده‌ام و هیچ یک از آن‌ها مثل ایشان نبوده‌اند. به من اذن بده تا علیّ بن الحسین علیهما السلام را امتحان نمایم تا ببینم صبر ایشان چه اندازه می‌باشد. خداوند ابلیس را از این امر منع نمود ولی توجه نکرد و زمانی‌که حضرت به نماز ایستاده بودند، ابلیس به صورت یک افعی [مار بزرگ] از داخل زمین، نزدیک سجده‌گاه آن حضرت شد، و نزد آن حضرت ظاهر گردید. در حالی‌که ده سر داشت و دندان‌های نیش او تیز و برّان، و چشم‌هایش وارونه و قرمز رنگ بود، ولی حضرت بدون ترس و وحشتی، نگاهی به او نکردند، و بدون کمترین توجهی به او به عبادت خود ادامه دادند. تا آن‌که خود را به روی زمین کشید و نزدیک امام گردید و همهٔ انگشتان پای حضرت را به دهان گرفت و با دندان‌های نیش خود انگشتان پای حضرت را فشار داد، و از آتش درون خود بر انگشتان پای حضرت دمید. اما با این وجود امام زین العابدین علیه السلام ، اصلاً به او توجّهی نکردند و حتّی پاهای خویش را از جای خود نیز حرکتی ندادند، و هیچ‌گونه شکّی یا وهمی در ایشان به وجود نیامد. و شیطان همچنان

به کار خود ادامه می‌داد تا این‌که شهاب سنگ سوزنده‌ای از آسمان بر او فرود آمد، و همین که از گرمای آن سوخت، فریادی کشید و به شکل اوّلیه خود کنار امام علیه السلام ایستاد و گفت :

«يَا عَلِيُّ! أَنْتَ سَيِّدُ الْعَابِدِينَ كَمَا سُمِّيتَ، وَ أَنَا إِبْلِيسُ، وَ اللَّهِ لَقَدْ شَاهَدْتُ مِنْ عِبَادَةِ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَى زَمَنِكَ، فَمَا رَأَيْتُ مِثْلَ عِبَادَتِكَ، وَ لَوَدِدْتُ أَنَّكَ اِسْتَغْفَرْتَ لِي، فَإِنَّ اَللَّهَ كَانَ يَغْفِرُ لِي.»

(ای علیّ! به درستی‌که تو پیشوای عبادت کنندگان هستی، همان‌گونه که به این لقب نامیده شده‌ای، و من ابلیس می‌باشم. به خدا سوگند عبادت پیامبران و رسولان خداوند متعال را از زمان حضرت آدم تا زمان تو دیده‌ام. ولی مثل عبادت تو را از هیچ یک از آن‌ها مشاهده نکرده‌ام. دوست دارم برای من استغفار و طلب ببخشش نمائی، چرا که اگر تو برای من از خداوند طلب مغفرت کنی، خداوند مرا می‌بخشد.)

سپس شیطان آن مکان را ترک نمود و رفت.⁽¹⁾

طمأنینه امام سجّاد علیه السلام و خوف حضرت موسی علیه السلام

هنگامی‌که خداوند متعال آن معجزهٔ بزرگ را به حضرت موسی علیه السلام مرحمت نمود، و امر کرد عصایت را به زمین بیفکن تا لطف خداوند متعال را ببینی، همین‌که برای اوّلین بار حضرت موسی علیه السلام عصای خود را به زمین افکند و دید عصا چونان اژدهائی [مار بزرگ] گشت، ترس و وحشت سر تا پای حضرت موسی علیه السلام را فرا گرفت. از این رو از جانب ذات مقدّس ربوبی جلّ جلاله ندا آمد، نه ترس و آرام‌گیر که ما آن را مطیع تو قرار داده‌ایم. از این رو جا دارد، مقایسه کنید، حال و خوف حضرت موسی علیه السلام را که با دیدن اژدهائی که با انداختن عصایش به وجود آمده بود، با آرامش و طمأنینهٔ وجود نازنین حضرت امام زین العابدین علیه السلام که در هنگام اقامهٔ نماز، شیطان به شکل اژدهائی بر ایشان وارد شد. و حضرت بدون هیچ توجه و التفاتی، نماز خود را رها نکردند و بدون هیچ ترسی عبادت خود را ادامه دادند. بلکه لحظه‌ای از یاد الهی غافل نشدند و مشغول راز و نیاز و مناجات با حضرت ربّ و الاربات جلّ جلاله بودند. و حقّاً به نحوی محو ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی گشته بودند، که حتّی اراده دیدن چیز دیگری را هم نکردند. و اینجاست که

آدمی هرگاه به یاد عظمت و مقام و قرب معنوی حضرات معصومین:به ذات احدیت می‌افتد، حیران می‌گردد.

نقش نگین امام زین العابدین علیه السلام

نقش نگین انگشتری حضرت امام زین العابدین علیه السلام به روایت حضرت امام جعفر صادق علیه السلام : «الحمدللّه العلی؛ همهٔ حمدها برای خداوند بلند مرتبه می‌باشد»، بوده است. و از امام محمّد باقر علیه السلام نقل شده است، نقش نگین ایشان: «العزّة للّه» بوده است، و بنابر روایتی که از حضرت رضا علیه السلام نقل شده نقش نگین حضرت: «خزی و شقی قاتل الحسین بن علیّ علیهما السلام؛ قاتل حسین بن علیّ علیهما السلام خوار و بدبخت است»، بوده است.⁽¹⁾

البته حضرت امام زین العابدین علیه السلام مدّتی نیز انگشتر پدر بزرگوارشان حضرت سیّد الشهداء علیه السلام را به دست می‌کردند. چنانچه مرحوم علامه مجلسی قدس سره در کتاب از کتاب «أمالی صدوق» و «عیون اخبار الرضا علیه السلام » از حضرت امام رضا علیه السلام نقل کرده است:

«کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ الْحُسَیْنِ علیه السلام ، "إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ"، وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَتَخَتَّمُ بِخَاتَمِ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ علیه السلام .»⁽²⁾

(نقش نگین انگشتری حضرت امام حسین علیه السلام ، "خداوند فرمانش را به انجام رساننده است"، بود. و حضرت امام زین العابدین علیه السلام انگشتری پدر خود را به دست می‌کردند.)

نقش نگین چهارم امامِ همام

«العزة للّه» بوده به عالم مدام

«الحمد للّهِ العلی» واضح و منجلیّ

بر خاتم دیگر آن امام و ولیّ

شده نقش به دستور شاه و وصیّ

همان سرور و سبطِ پاکِ نبیّ

بر سوّمین خاتم آن امامِ مبین

نوشته شده این چنین دل‌نشین

بُوَد خوار و شقی همان بی‌حیا

که بنموده با قِسوت و از جفا

جدا آن سرِ سرورِ خطیهٔ کربلا

به پیش دو چشم امام و ولیّ خدا

که «سجّاد» از این غُصه و این جفا

به غم گشته جانش چنان اولیا

فرزندان امام زین العابدین علیه السلام

فرزندان حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام پانزده نفر بوده‌اند: امام محمَدباقر علیه السلام که مادرشان امّ عبداللّه دختر حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام بوده است، و عبداللّه و حسن و حسین که مادرشان امّ ولد بودند، و زید و عمر که مادرشان امّ ولد دیگری است، و حسین اصغر⁽¹⁾و عبدالرحمن و سلیمان از امّ ولد دیگری متولد شده‌اند، و علیّ که کوچک‌ترین فرزند حضرت علیّ بن الحسین علیهما السلام بوده است، و خدیجه که مادر این دو تن نیز امّ ولد بوده است، و محمّد اصغر هم مادرش امّ ولد می‌باشد، و فاطمه و علیّه و امّ کلثوم هم مادرشان امّ ولد بوده است.⁽²⁾

البته برخی از علمای علم أنساب، حضرت امام محمّد باقر علیه السلام و عبداللّه و حسین اصغر را از یک مادر دانسته‌اند. چنانچه آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی رحمة الله در مقدمهٔ کتاب «احقاق الحقّ» در ضمن بیان شأن و منزلت امامزاده حسین اصغر علیه السلام می‌نویسد:

«أنّ الحسین أمّه أمّ ولد رومیة هکذا قیل و الصحیح أنّ أمّه أمّ أخیه عبداللّه الباهر و هی فاطمة بنت الإمام الحسن السبط علیهم السلام.»⁽¹⁾

(به درستی‌که حسین[اصغر] مادرش امّ ولدی رومی می‌باشد، آنچنان که گفته شده است. ولی قول صحیح آن است که مادر ایشان، مادر برادرش عبداللّه باهر، فاطمه دختر امام حسن، سبط اکبر:می‌باشد.)

بُوَد نام فرزندان حضرت

امام باقر آن صاحب مروت

که با عَبدُ لَه و حسینِ اصغر

شدند زاده از آن یکتای مادر

ز نسل سبط اکبر نورِ سرمد

امام مجتبی سبط پیمبر

همان فاطمهٔ محبوب داور

به امر ایزدی پاک و مطهّر

ز بعد آن حسن آمد به دنیا

به همراه حسین زآن مام دانا

بُوَد زید و عمر از مام دیگر

چنان محمّد اصغر به خاور

سلیمان مادرش امّ ولد بود

چنان خدیجه و علیّ ز معبود

ز امّ ولدی دیگر به عالم

شده فاطمه و کلثوم خاتم

به قبلش علیّه آمد به گیتی

از آن امّ ولد در ملک و هستی

در این بین عبدالرحمن با مروّت

ز مام دیگری با عشق و شوکت

متولد شده «سجّادِ» عاشق

در این مُلک خدا با ذات صادق

مکارم اخلاق امام زین العابدین علیه السلام

اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام مستجمع همه کمالات عالم امکان و صفات حسنه و پسندیده می‌باشند. و یکی از ویژگی‌های امام معصوم علیه السلام آن است که باید در تمام صفات نیکو و حسنه چونان کرم، مهربانی و دیگر صفات نیکو، سرآمد مردم روزگار خود و همهٔ اعصار باشد. فی المثل امام علیه السلام باید به همهٔ علوم عالم، نه تنها آگاه، بلکه سرآمد از همگان باشد. و در همه اعصار کسی نباید برتر از امام علیه السلام باشد.

حال در این نوشتار با استمداد از روایاتی که از حضرات معصومین علیهم السلام به دست ما رسیده است، به نحو اختصار به برخی از آن کمالات و صفات حسنه که متعلق به وجود اقدس و نازنین حضرت امام زین العابدین علیهم السلام می‌باشد، اشاره می‌شود.

کظم غیظ نمودن امام زین العابدین علیه السلام

یکی از صفات شاخص حضرت امام زین العابدین علیه السلام «کظم غیظ» می‌باشد. مرحوم شیخ مفید قدس سره در کتاب ارزشمند «إرشاد» از محمّد بن جعفر و دیگران نقل کرده است: مردى از خويشاوندان امام زین العابدین علیه السلام خدمت امام آمد و شروع به ناسزا گفتن به حضرت نمود، ولی امام به او جوابى ندادند. وقتى آن مرد از محضر امام خارج شد، امام سجّاد علیه السلام به حاضران فرمودند: گفته‌هاى اين مرد را شنيديد؟ من مى‌خواهم با من بيائيد تا ببينيد با او چه خواهم كرد. اصحاب عرض كردند: البته همراه شما مى‌آييم و دوست داريم گفتگوى شما را با او بشنويم. از این رو امام برخاستند و به طرف خانه او به راه افتادند در حالی‌که در بین راه اين آيه را مى‌خواندند:

(وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ)⁽¹⁾

«آن‌ها كه خشم خود را فرو مى‌نشانند و از كرده مردم درمي‌گذرند و خدا مردم نيكوكار را دوست دارد.»

راوی می‌گوید: هنگامی‌که حضرت این آیه را تلاوت نمودند من از تلاوت اين آيه متوجه شدم كه حضرت به او سخنی نخواهد گفت. از این رو همین‌که با حضرت به درب خانۀ آن مرد رسيديم او را خبردار كرديم و امام فرمودند بگوئيد الآن علىّ بن الحسين درب خانۀ تو آمده است. آن مرد به مجردي كه نام حضرت را شنيد، خود را براى هرگونه ناراحتى آماده كرد، اما هنگامی‌كه با امام روبرو شد، حضرت به او فرمودند:

«یَا أَخِی! إِنَّکَ کُنْتَ قَدْ وَقَفْتَ عَلَیَّ آنِفاً فَقُلْتَ وَ قُلْتَ، فَإِنْ کُنْتَ قُلْتَ مَا فِیَّ فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْهُ وَ إِنْ کُنْتَ قُلْتَ مَا لَیْسَ فِیَّ فَغَفَرَ اللَّهُ لَکَ. قَالَ: فَقَبَّلَ الرَّجُلُ ما بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ قَالَ: بَلْ قُلْتُ فِیکَ مَا لَیْسَ فِیکَ وَ أَنَا أَحَقُّ بِهِ.»

(اى برادر! اندكى پيش از اين، تو نزد من آمدی و چنين و چنان گفتى، اگر نسبت‌هائى كه به من داده‌اى در من وجود دارد، از خداوند مى‌خواهم از من درگذرد و اگر آن‌چه را به من نسبت داده‌اى در من نیست، خدا از گناه تو درگذرد. راوی می‌گوید: [آن مرد شرمنده شد و] ميان دو چشم حضرت را بوسيد و عرض كرد: آرى آن‌چه به شما نسبت دادم در شما وجود ندارد و من خود سزاوارتر به آن هستم.)⁽¹⁾

بیامد روزگاری یک جوانی

به نزد صاحب این مُلک فانی

امامِ ساجدین آن شاه مظلوم

به یاد کربلا هر گاه مغموم

نمود با یک عتاب و بد زبانی

شماتت حضرتش را وقت و آنی

ولی آن مظهر ذات الهی

بدون صحبتی با لطفِ شاهی

جوابش را نگفت حتّی کلامی

در آن محفل به نزد خاص و عامی

چو او رفت از میان جمعِ حاضر

بفرمود حضرتش با خلق ناظر

شنیدید آن‌چه او با حالت غم

میان مردمان در لحظه و دم

به من گفت با زبانِ شتم بسیار

بدون اُلفتی با حال غم‌بار

کنون آئید با هم که تمامی

به نزد او رویم بی هر کلامی

چرا که او دگر گردیده آرام

ز بعد آن همه فریاد و دشنام

چو رفتند جمله با فرزند خاتم

به نزد آن جوانِ خام و بی‌رحم

همی می‌خواند مولای دلیران

به زیر لب یکی آیهٔ قرآن

که کظم غیظ بنمودن همیشه

بُوَد از محسنینِ بی‌قرینه

بُوَد بخشیدنِ فرد خطاکار

ز مردان خدا و آلِ اطهار

رسیدند چون همه نزدیک خانه

صدا زد حضرتش او را شهانه

چو او بشنید صوت دلبرانه

مهیا شد به جنگی ناشیّانه

گمان کرد که امام و شاه نامی

مهیا گشته بهر انتقامی

ولی با دیدن حضرت مولا

همی شرمنده زآن اقوال بیجا

بدید که حضرتش بی‌هیچ غوغا

بگفت با او بدون خشم و دعوا

اگر آن‌چه بگفتی ای برادر

برای من به پیش خلقِ خاور

بُوَد صدق و به دور از هر زیادت

نمایم نزد حقّ در وقت و ساعت

طلبِ ببخششی از حیّ داور

تمام عمر ای والا دلاور

ولی گر که نباشد آن‌چه گفتی

ز اوصاف من اندر مُلک و هستی

نمایم از برای تو ز باری

طلب بخششی با غم‌گساری

چو بشنید این سخن از شاه و آقا

بناگه از گذشت نور طاها

بشد حیران به نزد خلق دنیا

همی شرمندهٔ آن شاه بُرنا

از این رو با کمال شرم‌ساری

بزد بوسه به دست آن نگاری

که نَبْوَد مثل او والا تباری

سپس گفت با کمال غم‌گساری

به مولای جهان با اشک و زاری

میان مردمان اندر کناری

نباشد در شما هر عیب و نقصی

توئی برتر ز هر جمعی و شخصی

هر آن‌چه بین مردم من بگفتم

سزاوارم به آن خود هر چه سفتم

شده جمله صفات خوب و نیکو

همی مقرون ذاتت شاه خوش‌رو

همان‌گونه که گوید با همه شور

به وصفت سیّد «سجّاد» مسرور

کظم غیظ امام زین العابدین علیه السلام در هنگام مرگ فرزند

یکی از سخت‌ترین لحظات برای هر پدر و مادری، لحظهٔ از دست دادن فرزند می‌باشد، و تحمل داغ و شکیبائی نمودن در آن لحظه، امر بسیار سخت و دشواری می‌باشد. و حتّی ممکن است آدمی در آن هنگام، دست به عمل ناشایستی بزند. ولی در هنگام از دست دادن فرزند، که هر کسی در این عالم، با بدترین شکل ممکن برخورد می‌کند. وجود نازنین حضرت امام سجّاد علیه السلام حتّی در مثل این موقعیت نیز کریمانه برخورد می‌نمودند. مرحوم علامه مجلسی قدس سره نقل کرده است:

«أَنَّ قَوْماً کَانُوا عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْن علیهما السلام فَاسْتَعْجَلَ خَادِمٌ بِشِوَاءٍ فِی التَّنُّورِ فَأَقْبَلَ بِهِ مُسْرِعاً فَسَقَطَ السَّفُّودُ مِنْ یَدِهِ عَلَی ابْنٍ لَهُ علیه السلام فَأَصَابَ رَأْسَهُ فَقَتَلَهُ فَوَثَبَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَلَمَّا رَأَی ابْنَهُ مَیِّتاً قَالَ لِلْغُلَامِ: أَنْتَ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ أَمَا إِنَّکَ لَمْ تَتَعَمَّدْهُ وَ أَخَذَ فِی جَهَازِ ابْنِهِ.»⁽¹⁾

(عده‌ای محضر امام سجّاد علیه السلام آمده بودند. در آن هنگام خادم حضرت که با عجله مشغول پذیرایی از مهمانان بود. وقتی‌که خواست با عجله در تنور کباب درست نماید و با عجله مشغول به کار بود، سیخ از دستش رها شد و روی پسر امام علیه السلام افتاد، و به سر او برخورد نمود، و آن کودک را کشت. امام سجّاد علیه السلام هنگامی‌که دیدند فرزندشان از دنیا رفته، به آن غلام فرمودند: تو در راه خدا آزادی؛ چرا که تو او را به عمد نکشتی. و مشغول تجهیز فرزندشان شدند.)

روایت گشته در وصف امامم

امامِ ساجدین آرام جانم

ز اوصافی که در این ارض خاکی

کند حیران همی هر جان پاکی

شنیدم یک روایت از عجائب

ز کظم غیظ حضرت در مصائب

شنیدم در زمانی شاه و آن یار

رسید بهرش همی مهمان بسیار

در آن شور و شلوغی و هیاهو

یکی از خادمان اندر تکاپو

به وقت پختن کباب تازه

به ناگه از بلندی زآن میانه

یکی سیخ کباب، ناباورانه

ز دستش گشت رها بس جاهلانه

در آن جمعیت و جمع فراوان

بیفتاد سیخ زآن بالا به یک آن

به فرق کودکیِ از شاه عالم

که پَرپَر شد در آن لحظه به یک دم

همگان منتظر بودند که حضرت

کند توبیخ خادم را به قدرت

از این رو با تمامِ وحشت و ترس

به لرزه شد تنِ خادم از آن پس

ز ترس آن خادم اندر چرخ‌گردون

به آغوشش گرفت آن طفل در خون

تماماً منتظر بودند که مولا

چو دیگر مردمان کلّ دنیا

کند توبیخ غلامش را هویدا

به ضرب و شتم و با فریاد و آوا

ولی مولای ما با حال رأفت

بفرمود به غلامش با چه اُلفت

چرا ترسیده‌ای در مُلک ذو المن

تو که عمدی نکشتی کودک من

توئی آزاد زین پس با چه شوکت

رها گشتی هم از بند و ز وحشت

و حال آن‌که دل مولای خوبان

ز داغش گشته بود آتش سوزان

ولی حتّی بدون حرف و فریاد

ببخشید خادمش را همچو «سجّاد»

آری، همین‌که حضرت دیدند آن غلام وحشت نموده و ترس سر تا پای او را گرفته است، و عذاب وجدان او را پریشان نموده است. با عباراتی آن غلام را آرام کردند و او را آزاد نمودند. چرا که حتّی طاقت دیدن ناراحتی و ترس غلامی که فرزندشان را کشته بود را نداشتند. حال شما تصور کنید حضرت چه حالی داشتند در روز عاشورا هنگامی‌که زن و فرزندان امام حسین علیهم السلام را در آن حالت ترس و اضطراب مشاهده می‌کردند. اطفال داغ دیده‌ای که با دیدن سیاهی لشکر عمر سعد، بدن مبارکشان شروع به لرزیدن کرده بود. و با دیدن آن ضرب و شتم و آتشی که به خیمه‌ها افکنده بودند، با پای برهنه، سر به بیابان نهاده بودند. و خارهای مغیلان پاهای کودکان و فرزندان امام حسین علیهم السلام را مجروح نموده بود.

بمیرم عمه جان گردیده خسته

سکینه دختر شاه خجسته

بمیرم عمه جان پاهای اطفال

شده پر آبله با دست بسته

بمیرم عمه جان گردیده نیلی

رخ اطفال با قلب شکسته

بمیرم عمه جان با حال افغان

کنند فریاد با هم دسته دسته

بمیرم عمه جان در آتش و دود

بسوزد آن تن در تب نشسته

بمیرم عمه جان با تازیانه

زند بر پیکر از هم گسسته

بمیرد بهر تو «سجّاد» گریان

بدون تو بُوَد او ورشکسته

اطمینان غلام امام زین العابدین علیه السلام از کظم غیظ حضرت

مرحوم ابن شهرآشوب1در کتاب «مناقب» نقل کرده است:

«إِنَّ عَلِیَّ بْنَ اَلْحُسَیْنِ علیهما السلام دَعَا مَمْلُوکَهُ مَرَّتَیْنِ فَلَمْ یُجِبْهُ ثُمَّ أَجَابَهُ فِی اَلثَّالِثَةِ فَقَالَ لَهُ: یَا بُنَیَّ! أَمَا سَمِعْتَ صَوْتِی؟

قَالَ: بَلَی، قَالَ: فَمَا بَالُکَ لَمْ تُجِبْنِی؟

قَالَ: أَمِنْتُکَ، قَالَ: اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی جَعَلَ مَمْلُوکِی آمِناً مِنّی.»⁽¹⁾

(به درستی‌که حضرت علیّ بن الحسین علیهما السلام غلام خود را دو مرتبه صدا زدند، ولی او جواب حضرت را نداد، در مرتبه سوّم که جواب داد، حضرت فرمودند: ای فرزندم! مگر صدای مرا نمی‌شنیدی؟ عرض کرد: شنیدم. حضرت فرمودند: پس چرا جوابم را نمی‌دادی؟ عرض کرد: چون از جانب شما ایمن بودم و نمی‌ترسیدم. حضرت فرمودند: الحمد للّه که غلام‌هایم از جانب من آسوده هستند و خوفی ندارند.)

شده نقل که امام کبریائی

ولیّ نعمت به خلق با صفائی

غلامش را صدا زد بهر کاری

ولی بعد دو بار اندر کناری

جوابی نرسید از او به آنی

به شاه و سرور این مُلک فانی

از این رو حضرتش در بار سوّم

صدا زد آن غلام کرده این جرم

چو آمد نزد حضرت بعد سستی

بفرمود حضرتش بی‌خشم و سختی

چرا بنموده‌ای این قدر تأخیر

جوابم را بدادی این چنین دیر

نشنیدی صدایم را پسر جان

چو می‌خواندم تو را در لحظه و آن؟

بگفت به سرور و مولای گیتی

چرا بشنیدم ای مولای هستی

صدایت را در آن لحظه و ساعت

ولی چون که بُدم ایمن ز جاهت

نمودم بس تعلل در جوابت

بدون وحشتی وقتِ اجابت

لذا فرمود حضرت با صلابت

خدا را شاکرم از این حکایت

که ایمن گشته مملوکم همیشه

ز دست من بدون خشم و کینه

بگفته سیّد «سجّاد» زین‌رو

نوشتم فضل آن محبوب خوش‌رو

کظم غیظ امام زین العابدین علیه السلام نسبت به یکی از کنیزان

شیخ اقدم مرحوم شیخ صدوق قدس سره در کتاب «أمالی» از عبد الرزاق نقل کرده است:

«جَعَلَتْ جَارِیَةٌ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام تَسْکُبُ الْمَاءَ عَلَیْهِ وَ هُوَ یَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ ⁽¹⁾

فَسَقَطَ الْإِبْرِیقُ مِنْ یَدِ الْجَارِیَةِ عَلَی وَجْهِهِ فَشَجَّهُ، فَرَفَعَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام رَأْسَهُ إِلَیْهَا. فَقَالَتِ الْجَارِیَةُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ (وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ)، فَقَالَ لَهَا: قَدْ کَظَمْتُ غَیْظِی، قَالَتْ: (وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ)، قَالَ: قَدْ عَفَی اللَّهُ عَنْکِ، قَالَتْ: (وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ)⁽²⁾قَالَ: اذْهَبِی فَأَنْتِ حُرَّةٌ.»⁽³⁾

(حضرت امام زین العابدین علیه السلام کنیزی داشتند که روزی برای وضو، بر روی دست حضرت آب می‌ریخت و آقا مشغول گرفتن وضو برای نماز بودند. ولی بناگاه ظرف آب از دست او رها شد و به صورت منوّر و مطهّر امام برخورد کرد و صورت حضرت را مجروح و زخمی نمود. حضرت سرشان را به سوی او بلند کردند. کنیز عرض کرد: خداوند متعال می‌فرماید: (و [نیکوکاران] خشم خود را فرو می‌برند.) حضرت فرمودند: خشم خود را فرو بردم. باز کنیز گفت: (و از مردم در می‌گذرند.) حضرت فرمودند: خدا از تو گذشت. بار دیگر عرض کرد: (و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.) حضرت فرمودند: برو، تو آزادی.)

شده نقل یک کنیزی روزگاری

چو می‌خواست که بریزد در کناری

همی آب بر دو دست نور عالم

امامِ ساجدین، زادهٔ خاتم

به هنگام وضوء اندر زمانی

به ناگه با شتاب و سخت و آنی

بزد او ظرف آبی را به غفلت

به صورت ولیّ خود به شدّت

از آن ضربت بشد مجروح مولا

پر از خون شد همایون روی آقا

نگاهی کرد حضرت بر کنیزک

بدون صحبتی حتّی به اندک

نمود عرض آن کنیزِ با ذکاوت

به مولائی که باشد با درایت

بفرموده به عالم ذات باری

به قرآن بهر خلق بی‌شماری

نمایند محسنین بس بردباری

چو جُرمی کرد شخصی در گذاری

بفرمود حضرتش زین روی با او

نمودم کظم غیظی زین هیاهو

بگفت بار دگر با خوش زبانی

خدا فرموده هر جا و مکانی

ز بعد کظم، با الطاف بسیار

ببخشایند آن‌ها را دگر بار

بفرمود حضرت مولا و آن شاه

تو را بخشیده باری در همان‌گاه

از این رو گفت کنیزک که خداوند

بفرموده به قرآن، نورِ سرمد

منم محب آن کس که به گیتی

بُوَد از محسنین در کلّ هستی

چو گفت این جمله از آیات قرآن

کنیزک به ولیِّ انس و هر جان

بفرمود حضرتش از روی احسان

رهائی زین پس ای نادیده زندان

شده حیران همه عالم چو «سجّاد»

از این لطف امام بر خلق و آحاد

هم سفره شده امام زین العابدین علیه السلام با جذامی‌ها

مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس سره در کتاب «اصول کافی» از هشام بن سالم از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است:

«مَرَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا عَلَی الْمَجْذُومِینَ وَ هُوَ رَاکِبٌ حِمَارَهُ وَ هُمْ یَتَغَدَّوْنَ فَدَعَوْهُ إِلَی الْغَدَاءِ، فَقَالَ: أَمَا إِنِّی لَوْ لَا أَنِّی صَائِمٌ لَفَعَلْتُ فَلَمَّا صَارَ إِلَی

مَنْزِلِهِ أَمَرَ بِطَعَامٍ، فَصُنِعَ وَ أَمَرَ أَنْ یَتَنَوَّقُوا فِیهِ، ثُمَّ دَعَاهُمْ فَتَغَدَّوْا عِنْدَهُ وَ تَغَدَّی مَعَهُمْ.»⁽¹⁾

(حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام در حالی‌که سوار بر دراز گوش خود بودند از کنار چند نفر جذامی می‌گذشتند. آنان در حال خوردن چاشت (صبحانه) بودند و امام را به خوردن غذا دعوت کردند، حضرت فرمودند: اگر روزه نبودم، با شما غذا می‌خوردم. پس هنگامی‌که به خانه خود رسیدند، دستور دادند [اهل خانه] غذائی درست کنند. و در تهیه غذا هر چه می‌توانند [از خرج مضایقه نکنند] و غذای با کیفیتی طبخ نمایند. سپس آن‌ها را [به خانه خود] دعوت کردند. پس آنان نزد حضرت غذا خوردند و حضرت هم با ایشان غذا خوردند.)

بفرمود صادقِ آل محمّد

که روزی آن ولیّ و نور سرمد

علیّ بن الحسین اندر زمانی

گذر می‌کرد ز جمعی در مکانی

که بودند جملگی بیمار در دَم

گرفتار جذام و درد و ماتم

همه بودند مشغول تناول

از این رو جملگی با یک تعامل

نمودند دعوت از مولای عالم

در آن لحظه به عشق ذاتِ خاتم

که تا گردد جنابش در مجالی

همی همسفره با آنان به حالی

ولی فرمود آن نور الهی

به آن‌ها با تمامِ عزّ و جاهی

اگر که این زمان و وقت و ساعت

نبودم روزه قطعاً با اجابت

کنون می‌گشتم اینجا با محبّت

همی همسفره با صد شور و رغبت

به همراه شما در مُلک داور

به شوقی که ندیده کلّ خاور

از این رو حضرتش از بهر افطار

بفرمود به عیالش وقت دیدار

ز بهر جملهٔ آنان به اکرام

غذائی طبخ بنمایند به اتمام

سپس دعوت گرفت از جمله آن‌ها

به عشقی آن ولیّ و شاه و مولا

بشد همسفره با جمعی پریشان

به شوقی که کند هر دیده گریان

بُوَد «سجّاد» دوران درازی

همی محتاج که بهر دل‌نوازی

جنابش از کرم با یک نگاهی

زُداید غم از او در جایگاهی

از این روایت شریف به خوبی می‌توان استفاده کرد که حضرات معصومین علیهم السلام چونان حضرات انبیاء عظام علیهم السلام به بیماری‌های مسری، از قبیل جذام مبتلا نمی‌گردند. چرا که ابتلاء امام معصوم علیه السلام ، به بیماری‌های مسری، منافات با وظایف امامت دارد. و در صورتی‌که امام یا پیامبری به بیماری مسری مبتلا گردد، دیگر کسی از ترس، به آن بزرگواران نزدیک نخواهد شد. چنانچه مرحوم سیّد مرتضی قدس سره نیز به این مطلب تصریح می‌کند و در کتاب «تنزیه الانبیاء» می‌نویسند:

«العلل المستقذره التی تنفر من رآها و توحشه کالبرص و الجذام فلا یجوز شیء منها علی الانبیاء علیهم السلام.»⁽¹⁾

(انبیاء:از ابتلا به بیماری‌های ناپاکی که موجب کناره‌گیری و وحشت بینندگان از آن‌ها می‌شود مثل برص و جذام، مصون‌اند.)

از این رو مرحوم علامه مجلسی قدس سره از کتاب «خصال» شیخ أقدم، مرحوم شیخ صدوق قدس سره از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام از پدرشان حضرت امام محمّد باقر علیه السلام نقل کرده است:

«إِنَّ أَیُّوبَ ابْتُلِیَ سَبْعَ سِنِینَ مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ وَ إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَا یُذْنِبُونَ لِأَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مُطَهَّرُونَ لَا یُذْنِبُونَ وَ لَا یَزِیغُونَ وَ لَا یَرْتَکِبُونَ ذَنْباً صَغِیراً وَ لَا کَبِیراً وَ قَالَ علیه السلام : إِنَّ أَیُّوبَ مِنْ جَمِیعِ مَا ابْتُلِیَ بِهِ لَمْ تُنْتِنْ لَهُ رَائِحَةٌ وَ لَا قَبُحَتْ لَهُ صُورَةٌ وَ لَا خَرَجَتْ مِنْهُ مِدَّةٌ مِنْ دَمٍ وَ لَا قَیْحٌ وَ لَا اسْتَقْذَرَهُ أَحَدٌ رَآهُ وَ لَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ أَحَدٌ شَاهَدَهُ وَ لَا تَدَوَّدَ شَیْءٌ مِنْ جَسَدِهِ.»

(حضرت ایوب علیه السلام هفت سال، بدون هیچ گناهی مبتلا [به بیماری] شد. چرا که انبیاء، مرتکب گناه نمی‌شوند؛ زیرا آن‌ها معصوم و پاک هستند و گناه نمی‌کنند و [حتّی] شک [نیز] نمی‌کنند و مرتکب هیچ گناه صغیره یا کبیره‌ای نمی‌شوند. حضرت فرمودند: به درستی که ایوب علیه السلام با

آن‌که به همه آن بیماری‌ها مبتلا شده بود، اما هیچ بوی بدی پیدا نکرد، و صورتش زشت نشد، و چرک و خون از بدنش خارج نشد، و هیچ کسی وقتی به او نگاه می‌کرد او را آلوده نمی‌دانست، و [اگر] کسی به او نگاه می‌کرد از او وحشت پیدا نمی‌کرد و در هیچ یک از اعضای بدنش کرم نیفتاد.)

«وَ هَکَذَا یَصْنَعُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِجَمِیعِ مَنْ یَبْتَلِیهِ مِنْ أَنْبِیَائِهِ وَ أَوْلِیَائِهِ الْمُکَرَّمِینَ عَلَیْهِ وَ إِنَّمَا اجْتَنَبَهُ النَّاسُ لِفَقْرِهِ وَ ضَعْفِهِ فِی ظَاهِرِ أَمْرِهِ لِجَهْلِهِمْ بِمَا لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ مِنَ التَّأْیِیدِ وَ الْفَرَجِ وَ قَدْ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه واله وسلم : أَعْظَمُ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِیَاءُ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ وَ إِنَّمَا ابْتَلَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبَلَاءِ الْعَظِیمِ الَّذِی یَهُونُ مَعَهُ عَلَی جَمِیعِ النَّاسِ لِئَلَّا یَدَّعُوا لَهُ الرُّبُوبِیَّهَ إِذَا شَاهَدُوا مَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُوصِلَهُ إِلَیْهِ مِنْ عَظَائِمِ نِعَمِهِ تَعَالَی مَتَی شَاهَدُوهُ.»

(و خداوند عزّ و جلّ با تمام انبیاء و اولیاء گرامی خود که آنان را مبتلا [به بیماری] می‌کند این‌گونه رفتار می‌کند. و مردم فقط به خاطر فقر و ضعف ظاهری أیوب علیه السلام ، از او دوری کردند؛ چرا که آنان جاهل به آن مقامی که أیوب علیه السلام ، در پیشگاه پروردگارش داشت، بودند. و [نمی‌دانستند] چه كمك و گشايشى از طرف خداوند متعال دريافت خواهد كرد. پیامبر صلی الله علیه واله وسلم فرمودند: بیشترین بلا را در بین مردم، پیامبران می‌بینند. سپس کسی که شبیه‌تر و شبیه‌تر به آنان باشد [یعنی پس از آنان به ترتیب، افرادی که بهتر هستند و مقام بالاتری دارند دچار بزرگترین بلاها می‌شوند]. و همانا خداوند عزّ و جلّ ایوب علیه السلام را به بلای بزرگی مبتلا کرد كه در چشم همه مردم خوار شد، برای آن‌كه مبادا چون نعمت‌هاى بيكران خداوند را در دست او مشاهده می‌کنند قائل به ربوبیّت او گردند [و او را خدای خود بدانند].)

«وَ لِیَسْتَدِلُّوا بِذَلِکَ عَلَی أَنَّ الثَّوَابَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ عَلَی ضَرْبَیْنِ اسْتِحْقَاقٍ وَ اخْتِصَاصٍ وَ لِئَلَّا یَحْتَقِرُوا ضَعِیفاً لِضَعْفِهِ وَ لَا فَقِیراً لِفَقْرِهِ وَ لَا مَرِیضاً لِمَرَضِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّهُ یُسْقِمُ مَنْ یَشَاءُ وَ یَشْفِی مَنْ یَشَاءُ مَتَی شَاءَ کَیْفَ شَاءَ بِأَیِّ سَبَبٍ شَاءَ وَ یَجْعَلُ ذَلِکَ عِبْرَةً لِمَنْ شَاءَ وَ شَقَاوَةً لِمَنْ شَاءَ وَ سَعَادَةً لِمَنْ شَاءَ وَ هُوَ عَزَّ وَ جَلَّ

فِی جَمِیعِ ذَلِکَ عَدْلٌ فِی قَضَائِهِ وَ حَکِیمٌ فِی أَفْعَالِهِ لَا یَفْعَلُ بِعِبَادِهِ إِلَّا الْأَصْلَحَ لَهُمْ وَ لَا قُوَّةَ لَهُمْ إِلَّا بِهِ.»⁽¹⁾

(برای این‌که بدین وسیله خداوند متعال برای آن‌ها استدلال کند [و آن‌ها بدانند که] ثواب و پاداش از جانب خدا بر دو قسم است يكى بطور استحقاق [و مزد تلاش و عبادت] و يكى بطور اختصاص [و تفضل] تا هيچ ضعيفی را به خاطر ضعفش و هیچ فقری را به جهت فقرش و هیچ بیماری را به سبب بیماریش خوار ندانند و تا بدانند كه خدا هر كس را بخواهد بيمار می‌كند و هر كس را هر زمانی‌که بخواهد به هر نحو و وسيله‌اى شفا می‌دهد. و اين‌ها را براى هر کسی که بخواهد عبرت قرار می‌دهد و براى هر کسی که بخواهد شقاوت و بدبختى قرار می‌دهد و براى هر کسى که بخواهد سعادت و خوشبختى قرار می‌دهد. و خداوند عزّ و جلّ در تمامی این موارد در قضاوتش عادل و در افعالش حکیم است و آن‌چه با بندگانش رفتار كند اصلح به حال آن‌ها است. و هيچ توانائى براى آن‌ها نيست مگر از جانب خداوند متعال.)

به بطالت گذراندن ایّام در کلام امام سجّاد علیه السلام

مرحوم علامه مجلسی قدس سره از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت نموده است: در شهر مدینه مرد شوخ طبع و سبکی بود که با حرف‌هائی که می‌زد همهٔ مردم را می‌خنداند. روزی گفت: این شخص [یعنی حضرت سجّاد علیه السلام ] مرا خسته کرده است. چرا که هر چه می‌کنم نمی‌توانم ایشان را به خنده بیاورم، اما باید حیله‌ای به کار برم که ایشان را بخندانم.

از این رو روزی که حضرت به همراه دو نفر از غلامانشان در حال عبور بودند. آن مرد آمد و عبای حضرت را از شانهٔ مبارک ایشان برداشت و رفت. آن دو غلام او را دنبال کردند و عبا را از او پس گرفته و نزد حضرت برگشتند و دوباره عبا را بر شانه حضرت قرار دادند. حضرت امام سجّاد علیه السلام در حالی‌که خود را با عبا می‌پوشاندند و به زمین نگاه می‌کردند. به آن دو غلام فرمودند: این کیست؟ عرض کردند: مرد بطال و یاوه گویی می‌باشد که مردم مدینه را می‌خنداند و با این کار غذا و طعامی از آن‌ها می‌گیرد. حضرت به آن دو نفر فرمودند به او بگوئید:

«یَا وَیْحَکَ! إِنَّ لِلَّهِ یَوْماً یَخْسَرُ فِیهِ الْبَطَّالُونَ.»⁽¹⁾

(وای بر تو! به درستی‌که برای خداوند روزی [قیامت] است، که در آن روز کسانی که کارهای بیهوده می‌کنند، خسران خواهند نمود.)

شده نقل در مدینه بذله‌گوئی

همیشه مردمان را بین کوئی

به اعمال و سخن‌های کذائی

به خنده می‌نمود مشغول آنی

ولی روزی بگفت با خود به جائی

علیّ بن الحسین آن نورِ باری

مرا خسته نموده هر زمانی

چرا که هر چه کردم هر کجائی

ننمود خنده‌ای اندر گزاری

از این رو ناگهان با بی‌قراری

چو دید اندر زمانی بین راهی

جنابش را همی در جایگاهی

عبا از شانه حضرت به لحظه

گرفت و بُرد با شوخی و خنده

گرفتند دو نفر در آن میانه

ز یاران امام و از صحابه

عبا را بعد لختی بین کوچه

ز او بار دگر بی‌هیچ شکوه

ز بعد آن نهادند آن عبا را

به روی شانهٔ آن شاه والا

که ناگه حضرتش فرمود در آن

که بود اندر میان راه الآن

بگفتند به جنابِ شاه ابرار

بُوَد او یاوه‌گوئی که به تکرار

برای لقمهٔ نانی در این راه

بخنداند همه را در بزنگاه

بفرمود حضرتش با استواری

همی گوئید به او اندر کناری

بُوَد بهر خدا روزی به عالم

که در آن کار بیهوده به هر دم

شود موجب خسران و ندامت

بدون ارزشی بی هر درایت

که اندر آن زمان «سجّاد» غافل

بُوَد چشمش به دستِ شاهِ کامل

عبادت امام زین العابدین علیه السلام در ماه رمضان

مرحوم علامه مجلسی قدس سره از کتاب «اصول کافی» از وجود نازنین امام به حقّ ناطق، حضرت جعفر بن محمّد الصادق علیهما السلام نقل کرده است:

«کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِذَا کَانَ شَهْرُ رَمَضَانَ لَمْ یَتَکَلَّمْ إِلَّا بِالدُّعَاءِ وَ التَّسْبِیحِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ التَّکْبِیرِ فَإِذَا أَفْطَرَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَفْعَلَ فَعَلْتَ.»⁽¹⁾

(حضرت امام زین العابدین علیه السلام هر وقت ماه رمضان می‌شد، سخنی جز به دعا و تسبیح و استغفار و تکبیر نمی‌گفتند. پس بعد از این‌که افطار می‌کردند، محضر ذات مقدس ربوبی عرض می‌کردند: خداوندا! اگر بخواهی کاری بکنی، می‌کنی [و مانعی برای لطف و احسان تو نیست].)

بفرمود امام و ولیّ جهان

ولیّ نعمت جملهٔ إنس و جان

همان حضرت صادق از بهر ما

که زین العباد با دلی از صفا

چو می‌شد همی شهر و ماه خدا

نمی‌کرد سخن غیر ذکر و دعا

به تکبیر و تهلیل و تسبیح یار

چو استغفارِ از محضر کردگار

بُد اندر تمام زمان صیام

به لیل و نهارش به یک اهتمام

همیشه چو می‌شد در آن روزگار

همی وقت افطار و اطعام یار

به ذات خدا با همه عزّ و جاه

همی عرض می‌کرد که ای پادشاه

اگر خواهی اندر جهان و کران

که واقع شود کار و فعلی عیان

به یک دَم شود حاصل اندر زمان

بدون تخلّف همی بی‌أمان

به أمرت شود قلب «سجّاد» زار

چو خورشید تابان به یک اقتدار

تلاوت قرآن امام زین العابدین علیه السلام

حضرت امام زین العابدین علیه السلام صوت و صدای زیبائی داشتند به نحوی که هرگاه حضرت مشغول تلاوت قرآن می‌شدند، هر کس صدای ایشان را می‌شنید، تحت تأثیر قرار می‌گرفت.

چنانچه مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس سره نیز در کتاب شریف «اصول کافی» از وجود نازنین امام به حقّ ناطق، حضرت جعفر بن محمّد الصادق علیهما السلام نقل کرده است:

«کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا أَحْسَنَ النَّاسِ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ وَ کَانَ السَّقَّاءُونَ یَمُرُّونَ فَیَقِفُونَ بِبَابِهِ یَسْتَمِعُونَ قِرَاءَتَهُ وَ کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَحْسَنَ النَّاسِ صَوْتاً.» ⁽¹⁾

(حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام از تمام مردم در تلاوت قرآن خوش صداتر بودند. [به نحوی‌که] وقتی سقاها از در خانه حضرت عبور می‌کردند، بر در خانه حضرت می‌ایستادند و به تلاوت نمودن [و قرآن خواندن] امام گوش می‌دادند. و حضرت امام محمّد باقر علیه السلام [نیز] خوش صداترین مردم بودند.)

امام صادق آن محبوب باری

بفرمود در زمان و روزگاری

علیّ بن الحسین مولای عالم

ز بین مردمان چون ذاتِ خاتم

چنان با صوت زیبا با درایت

همی می‌کرد قرآن را تلاوت

که جمله مردمان با عشق بسیار

به مثل ساقیانِ کوی و بازار

همین که صوت آن مولا به ساعت

ز راه دور آن هم با جلالت

به گوش خود به آنی می‌شنیدند

به هر جائی که بودند می‌خمیدند

ز جان با صوت او غم می‌زُدودند

به شوقی که دگر مثلش ندیدند

بُده «سجّاد» بعد این همه سال

همی مشتاق آن لحظه و آن حال

که گردد زنده با قلب و دلی پاک

به یک نغمهٔ آن مولای افلاک

آثار قرائت قرآن امام زین العابدین علیه السلام

آری صدای حضرت امام زین العابدین علیه السلام به گونه‌ای بود که هر کس صدای ایشان را می‌شنید، ناخواسته دیگر نمی‌توانست از جائی خود حرکت نماید، و چنان مجذوب تلاوت قرآن

ایشان می‌گشت که به نحوی اختیار از کف می‌داد. حتّی بسیاری با شنیدن صدای دل‌نشین حضرت، مدهوش می‌شدند. چنانچه در روایت دیگری مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس سره در کتاب «اصول کافی» نقل کرده‌اند: روایت شده که حضرت امام موسی بن جعفر علیهما السلام خوش صدا بودند، و خوب [قرآن را] تلاوت می‌نمودند، و حضرت روزی از روزها فرمودند:

«إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام کَانَ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَرُبَّمَا مَرَّ بِهِ الْمَارُّ فَصَعِقَ مِنْ حُسْنِ صَوْتِهِ وَ إِنَّ الْإِمَامَ لَوْ أَظْهَرَ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً لَمَا احْتَمَلَهُ النَّاسُ مِنْ حُسْنِهِ.»

(به درستی‌که حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام [آن چنان با صوت زیبائی] قرآن را تلاوت می‌نمودند، که چه بسیار رهگذرانی که وقتی [از نزدیک حضرت] عبور می‌کردند با شنیدن صدای زیبای حضرت غش می‌کردند [و بیهوش می‌شدند]. و به درستی‌که امام علیه السلام اگر ظاهر کند چیزی از این امور را [یعنی اگر قدری از مقامات و کمالات خود را در این‌باره ظاهر کند]، مردم از زیبائیش نمی‌توانند تحمل کنند.)

به حضرت عرض کردند: مگر رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم با مردم نماز نمی‌خواندند و صدایشان را برای تلاوت قرآن بلند نمی‌نمودند، [پس چرا برای آن مردمان چنین اتفاقی نمی‌افتاد]؟ حضرت فرمودند:

«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله وسلم کَانَ یُحَمِّلُ مَنْ خَلْفَهُ مَا یُطِیقُونَ.»⁽¹⁾

(به درستی‌که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم به اندازه تحمل و طاقت کسانی که پشت سرشان بودند [قرآن را] می‌خواندند.)

روایت گشته که موسی بن جعفر

امام این جهان و شاه و سرور

بُده صاحب صوتِ خوب و عالی

به وقت خواندن قرآن به حالی

لذا فرمود روزی بین یاران

علیّ بن الحسین مولای دوران

زمانی‌که جنابش در مجالی

همی می‌خواند با شور و جلالی

به آنی لحظه‌ای قرآن به جائی

همهٔ مردمان با یک صفائی

همین که می‌شنیدند در کناری

صدای حضرتش را با قراری

همه از صوت زیبای جنابش

همی غش می‌نمودند در رکابش

چرا که حضرتش حین تلاوت

هویدا می‌نمود آن جاه و شوکت

که از جانب حقّ و ذات اللّه

عنایت گشته بود به او به صد جاه

و حال آن که در این عالم ناسوت

میان مردمانِ گشته مبهوت

کسی قدرت ندارد در زمانی

تحمل کردنش را گر چه آنی

ز بس زیبا بُوَد صوتش در آن حال

نباشد قابل وصفی به اقوال

از این رو گفت شخصی زین حکایت

مگر ذات نبیّ با آن جلالت

نمی‌خواند هر زمان و صبح و هر شام

نماز و آیه‌ای گر چه ز احکام

برای مردمان و خَلقِ هشیار

به هر جائی در این عالم به دیدار

چرا پس مردمان عهد حضرت

به هنگام تلاوت در همان وقت

چنین مدهوش نمی‌گشتند در دم

ز صوت حضرت خاتم دمادم

بفرمود حضرتش آن سرور و یار

رسول این جهان در کلّ ادوار

به قدر طاقت مردم به هر جا

تکلّم می‌نمود با خَلقِ دنیا

از این رو در تمام و کلّ عالم

ز صوت آن ولیّ و نفس خاتم

نمی‌شد بی‌قرار و زار و مدهوش

کسی در لحظه‌ای زآن بانگ چاووش

بُوَد «سجّاد» عُمر و سالیانی

همی چشم انتظارش در نهانی

که با آن صوت زیبا و الهی

کند درمان همه دردش به جاهی

از این روایت شریف دانسته می‌شود که فارغ از محتوای کلام اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، حتّی صوت و لحنِ گفتاری آن بزرگواران نیز جلوه‌های مختلفی دارد، یعنی صرف نظر از مضمون و محتوای فرمایشات ائمه اطهار علیهم السلام، حتّی صدا و لحن آن بزرگواران نیز جلوه‌های متفاوتی دارد. و گاهی جلوه‌ای از صدای آن بزرگواران، به نحوی آدمیان را از خود بی‌خود می‌کند، که حتّی انسان‌ها مدهوش می‌شوند. کما این‌که گاهی اگر کسی جلوه‌ای از سیمای نازنین حضرات معصومین علیهم السلام را ببیند، مدهوش خواهد شد. همان‌گونه که وقتی در لحظه خروج

حضرت رضا علیه السلام از نیشابور مردم جمال بی‌مثال حضرت را دیدند هر کدام حالی پیدا نمودند و طاقت از کف دادند. چنانچه نقل شده است:

«کَانُوا بَیْنَ صَارِخٍ وَ بَاکٍ وَ مُمَزِّقٍ ثَوْبَهُ وَ مُتَمَرِّغٍ فِی اَلتُّرَابِ وَ مُقْبِلٍ حِزَامَ بَغْلَتِهِ وَ مُطَوِّلٍ عُنُقَهُ إِلَی مِظَلَّهِ اَلْمَهْدِ إِلَی أَنِ اِنْتَصَفَ اَلنَّهَارُ وَ جَرَتِ اَلدُّمُوعُ کَالْأَنْهَارِ.»⁽¹⁾

(مردم فریاد می‌کشیدند و می‌گریستند و لباس‌هایی خود را پاره می‌کردند و بر خاک غلت می‌زدند و [آن‌ها که نزدیک حضرت بودند] تنگ (رکاب) استر آن حضرت را می‌بوسیدند و به طرف سایبان محمل گردن گشیده بودند تا این‌که روز به نیمه رسید [و ظهر شد] و آنقدر گریستند که اگر اشک‌ها جمع می‌گشت مثل رودخانه‌ای جاری می‌شد.)

و گاهی دیدن جلوه‌ای از نورِ شیعیان آن بزرگواران عالمی را دگرگون می‌کند. که اگر آن بیننده، شخصیتی چونان حضرت موسی علیه السلام باشد، ندای (و خر موسی صعقایش)⁽²⁾، برای سه روز در عالم فراگیر می‌گردد. چرا که حامل اسرار بوده و به مقام کلیم اللّهی رسیده است. و إلا جا دارد چونان اصحاب حضرت موسی علیه السلام همگی قالب تهی کنند.

حال ببینید که چه بسیار فرق است، بین امام معصوم علیه السلام و بین حضرت یوسف علیه السلام ، که زنان مصری با دیدن جمال جنابش، فقط دست خود را بریدند. ولی اصحاب و یاران حضرت موسی علیه السلام ، با دیدن جلوه‌ای از نور شیعیان مولای عالم، بلا فاصله قالب تهی کردند. حال اصحاب حضرت موسی علیه السلام کجا، و زنان مصری کجا، که به حتم و یقین با هم قابل مقایسه نیستند. چرا که اصحاب حضرت موسی علیه السلام همگی صاحب سر بودند، ولی مع ذلک با دیدن جلوه‌ای از نور شیعیان مولای عالم، همگی قالب تهی کردند، حال بطریق اولی دیگر مردمان و زنان مصری، طاقت دیدن آن را نخواهند داشت، و همگی قالب تهی خواهند کرد. از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است:«إِنَّ اَلْکَرُوبِیِّینَ قَوْمٌ مِنْ شِیعَتِنَا مِنَ اَلْخَلْقِ اَلْأَوَّلِ، جَعَلَهُمُ اَللَّهُ خَلْفَ اَلْعَرْشِ، لَوْ قُسِمَ نُورُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَی أَهْلِ اَلْأَرْضِ لَکَفَاهُمْ. ثُمَّ قَالَ: إِنَّ مُوسَی علیه السلام لَمَّا سَأَلَ رَبَّهُ مَا سَأَلَ، أَمَرَ وَاحِداً مِنَ اَلْکَرُوبِیِّینَ فَتَجَلَّی لِلْجَبَلِ فَجَعَلَهُ دَکًّا.»⁽³⁾

(كرّوبيان گروهى از شيعيان ما از پيشينيان هستند كه خداوند آن‌ها را در پشت عرش جاى داده است. اگر نور يكى از آن‌ها بر اهل زمین تقسيم شود همه آن‌ها را كفايت مى‌كند .سپس حضرت فرمودند: هنگامى‌كه موسى علیه السلام از پروردگارش درخواست رؤيت نمود ، خداوند به يكى از اين كرّوبيان دستور داد كه جلوه‌اى بر آن كوه كند، و چون جلوه كرد آن را با زمين هموار نمود و کوه متلاشی شد.)

تواضع امام زین العابدین علیه السلام

شیخ اقدم مرحوم شیخ صدوق قدس سره در کتاب «عیون اخبار الرضا علیه السلام » از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است: حضرت علیّ بن الحسین علیهما السلام همیشه با کسانی مسافرت می‌کردند که ایشان را نمی‌شناختند و شرط می‌نمودند در کارهایی که احتیاج داشتند، خدمتکار آن‌ها باشند. یک مرتبه با گروهی مسافرت کردند، شخصی به آن‌ها برخورد نمود و امام را شناخت؛ از این رو به آن‌ها گفت: می‌دانید این شخص کیست؟ گفتند: نه. گفت: ایشان علیّ بن الحسین علیهما السلام هستند!!

«فَوَثَبُوا فَقَبَّلُوا یَدَهُ وَ رِجْلَهُ وَ قَالُوا: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَرَدْتَ أَنْ تُصْلِیَنَا نَارَ جَهَنَّمَ لَوْ بَدَرَتْ مِنَّا إِلَیْکَ یَدٌ أَوْ لِسَانٌ أَمَا کُنَّا قَدْ هَلَکْنَا إِلَی آخِرِ الدَّهْرِ فَمَا الَّذِی یَحْمِلُکَ عَلَی هَذَا، فَقَالَ: إِنِّی کُنْتُ قد سَافَرْتُ مَرَّةً مَعَ قَوْمٍ یَعْرِفُونَنِی فَأَعْطَوْنِی بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله وسلم مَا لَا أَسْتَحِقُّ به فَإِنِّی أَخَافُ أَنْ تُعْطُونِی مِثْلَ ذَلِکَ فَصَارَ کِتْمَانُ أَمْرِی أَحَبَّ إِلَیَ.»⁽¹⁾

(پس آن‌ها از جای خود حرکت نموده، و دست و پای حضرت را بوسیدند و گفتند: یا ابن رسول اللّه! می‌خواستید ما را به آتش جهنم بسوزانید؟ اگر اسائه ادبی می‌کردیم یا دست و یا زبانی به سمت شما دراز می‌کردیم، آیا برای همیشه هلاک نمی‌شدیم؟ شما را چه واداشت که چنین کنید؟ حضرت فرمودند: زمانی با گروهی مسافرت کردیم که مرا می‌شناختند و به خاطر رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم به من آنقدر لطف می‌کردند که استحقاق آن را نداشتم. من می‌ترسیدم شما هم چنین کنید، به همین جهت ناشناس بودن برایم بهتر بود.)

شده نقل از امامِ حقّ و ناطق

ولیّ این جهان جعفرِ صادق

امامِ ساجدین و نور بر حقّ

ولییّ که بُوَد هادی مطلق

برای رفتن حجّ و زیارت

و یا اندر مجالی یک سیاحت

همی همراه می‌شد با کسانی

که اندر آن طریق هر چند آنی

نشناسند جنابش را تمامی

چو دیگر مردمان بی هر کلامی

از این رو آن امام و نور یزدان

همی شرط می‌نمود با هم قطاران

که اندر هر زمانی و مجالی

به مثل دیگران با شور و حالی

مدد بنماید اندر هر گذاری

به دیگر همرهان با پایداری

که ناگه یک زمانی بین یک راه

کسی بشناخت مولا را به ناگاه

بگفت با دیگران با حال غم‌بار

مگر جمله شما در کوی و بازار

ولیّ این عوالم را به یک‌بار

ندیده‌اید در این طول اعصار

که این چنین برای هر کدامی

نماید خدمت آن مولای نامی

بگفتند جملگی با حال حیران

که باشد این جوان و نور تابان؟

بگفت باشد همی سبط پیمبر

علیّ بن الحسین امام و سرور

همین که جملگی با اشک‌ریزان

شناختند حضرتش را دل پریشان

بیفتادند به روی پای مولا

زدند بوسه قدوم نور طاها

بگفتند به امام با چشم گریان

چرا کتمان نمودی شاه دوران

نسبت را ز ما در طول این راه

اگر که یک زمان و گاه و بی‌گاه

خطائی می‌نمودیم همچو اغیار

همگی می‌شدیم مدخول در نار

بفرمود حضرت مولا به آنان

هر از گاهی که با جمعی ز یاران

سفر می‌رفتم اندر ملک داور

به خاطرِ رسولِ کلّ خاور

همگان می‌نمودند با کرامت

همی خدمت به من با چه عنایت

از این رو به شما در طول ایّام

نگفتم هر زمانِ صبح و هر شام

که باشید جملگی آسوده خاطر

بدون زحمت و سختی و هر فکر

شده زین منزلت سیّد «سجّاد»

همی مبهوتِ آن علّتِ ایجاد

عبادت‌های امام زین العابدین علیه السلام

عنایت و توجه حضرت امام زین العابدین علیه السلام به عبادت خداوند متعال به نحوی بود که هر کسی را از شدّت تهجد و جهد خود حیران می‌نمودند. و چرا این گونه نباشد وقتی حضرت سر منشأ عبودیت بوده‌اند. و اگر خداوند متعال به وسیله ملائک و انس و جن عبادت می‌شود، به برکت وجود نازنین حضرت می‌باشد. چنانچه مرحوم ثقة الإسلام کلینی قدس سره از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت نموده است:

«بِنَا عُبِدَ اَللَّهُ وَ بِنَا عُرِفَ اَللَّهُ وَ بِنَا وُحِّدَ اَللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ مُحَمَّدٌ حِجَابُ اَللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى.»⁽¹⁾

(خداوند به وسیله ما اهل بیت پرستش شد و به وسیله ما شناخته شد و به واسطه ما خداوند تبارک و تعالی را یگانه شناختند و محمّد، پرده‌دار خداوند تبارک و تعالی است.)

به هر تقدیر هرگاه حضرت وضو می‌گرفتند یا مشغول نماز می‌شدند، یا به زیارت خانهٔ خدا می‌رفتند، یا هر عمل عبادی دیگر را انجام می‌دادند آن چنان متغیر می‌گشتند، که دیگران تحت تأثیر قرار می‌گرفتند. از این رو برخی از روایاتی که دربارهٔ عبادت‌های حضرت نقل شده، در این نوشتار آورده می‌شود.

امام زین العابدین علیه السلام هنگام وضو

مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره در کتاب «مناقب» نقل نموده است:

«کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِذَا فَرَغَ مِنْ وُضُوءِ الصَّلَاةِ وَ صَارَ بَیْنَ وُضُوئِهِ وَ صَلَاتِهِ أَخَذَتْهُ رِعْدَةٌ وَ نُفَضَةٌ، فَقِیلَ لَهُ: فِی ذَلِکَ، فَقَالَ: وَیْحَکُمْ أَ تَدْرُونَ إِلَی مَنْ أَقُومُ؟

وَ مَنْ أُرِیدُ أُنَاجِی؟ وَ فِی کُتُبِنَا أَنَّهُ کَانَ إِذَا تَوَضَّأَ اصْفَرَّ لَوْنُهُ، فَقِیلَ لَهُ: فِی ذَلِکَ، فَقَالَ: أَ تَدْرُونَ مَنْ أَتَأَهَّبُ لِلْقِیَامِ بَیْنَ یَدَیْهِ؟»⁽¹⁾

(هرگاه علیّ بن الحسین علیهما السلام از وضوی نماز فارغ می‌شدند، رعشه عجیبی ایشان را فرا می‌گرفت. از این رو عرض می‌کردند: آقا، شما را چه می‌شود؟ می‌فرمودند: وای بر شما! آیا می‌دانید که در پیشگاه چه کسی می‌خواهم بایستم؟! و با چه کسی مناجات کنم؟! هنگامی‌که حضرت وضو می‌گرفتند، رنگشان زرد می‌شد؛ از علّت آن که سؤال می‌کردند، حضرت می‌فرمودند: آیا می‌دانید مهیا می‌شوم در محضر چه کسی بایستم؟)

به هنگام وضو آن شاه عالم

امامِ ساجدین زادهٔ خاتم

و یا از بعد آن اندر فواصل

ولیّ مؤمنین و ذاتِ کامل

چنان رنگ جنابش در همه دم

متغییر همی می‌شد دمادم

که مردم می‌شدند حیران بناگاه

ز زردی رخ مولا و آن شاه

به هنگام وضو اندر کمالی

همی یک رعشه‌ای با یک جلالی

بسی عارض بُد اندر جان مولا

بر آن قامت رعنایش هویدا

چو از علّت آن حال جگر‌سوز

سؤالی می‌نمودند زآن دل‌افروز

به جمله حضرتش می‌گفت دائم

مگر آگه نباشید زین علائم

1

رسیده وقت آن که نزد حاکم

شوم با این تن غم دیده قائم

همی می‌گفت آن مولای افلاک

رسیده وقت آن که با دلی پاککنم صحبت همی با ذات اللّه

به شوقی که نباشند جمله آگاه

رسیده وقت آن‌که همچو «سجّاد»

شوید حیران همه زین حال اوتاد

امام زین العابدین علیه السلام هنگام اقامه نماز

هرگاه حضرت امام سجّاد علیه السلام مشغول نماز می‌شدند، آنچنان از خود بی‌خود می‌گشتند که حتّی صدای اطرافیان خود را هم نمی‌شنیدند. و سر تا پا محو ذات مقدس ربوبی جلّ جلاله بودند. چنانچه مرحوم علامه مجلسی قدس سره نقل نموده است:

«أَنَّهُ کَانَ إِذَا قَامَ إِلَی الصَّلَاةِ تَغَیَّرَ لَوْنُهُ وَ أَصَابَتْهُ رِعْدَةٌ وَ حَالَ أَمْرُهُ فَرُبَّمَا سَأَلَهُ عَنْ حَالِهِ مَنْ لَا یَعْرِفُ أَمْرَهُ فِی ذَلِکَ فَیَقُولُ: إِنِّی أُرِیدُ الْوُقُوفَ بَیْنَ یَدَیْ مَلِکٍ عَظِیمٍ، وَ کَانَ إِذَا وَقَفَ فِی الصَّلَاةِ لَمْ یَشْتَغِلْ بِغَیْرِهَا وَ لَمْ یَسْمَعْ شَیْئاً لِشُغْلِهِ بِالصَّلَاةِ. وَ سَقَطَ بَعْضُ وُلْدِهِ بَعْضَ اللَّیَالِی فَانْکَسَرَتْ یَدُهُ فَصَاحَ أَهْلُ الدَّارِ وَ أَتَاهُمُ الْجِیرَانُ وَ جِیءَ بِالْمُجَبِّرِ فَجَبَّرَ الصَّبِیَّ وَ هُوَ یَصِیحُ مِنَ الْأَلَمِ وَ کُلُّ ذَلِکَ لَا یَسْمَعُهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ رَأَی الصَّبِیَّ یَدَهُ مَرْبُوطَةً إِلَی عُنُقِهِ، فَقَالَ: مَا هَذَا فَأَخْبَرُوهُ. وَ وَقَعَ حَرِیقٌ فِی بَیْتٍ هُوَ فِیهِ سَاجِدٌ فَجَعَلُوا یَقُولُونَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! النَّارَ النَّارَ فَمَا رَفَعَ رَأْسَهُ حَتَّی أُطْفِئَتْ، فَقِیلَ لَهُ: بَعْدَ قُعُودِهِ مَا الَّذِی أَلْهَاکَ عَنْهَا، قَالَ: أَلْهَتْنِی عَنْهَا النَّارُ الْکُبْرَی.»⁽¹⁾

(هرگاه حضرت به نماز می‌ایستادند، رنگشان تغییر می‌کرد و می‌لرزیدند و دگرگون می‌شدند. کسی که حال ایشان را هنگام نماز درک نمی‌کرد، از ایشان علّت را جویا می‌شد، حضرت می‌فرمودند: من می‌خواهم در مقابل پادشاهی با عظمت بایستم. هنگامی به نماز می‌ایستادند، هیچ چیز جز نماز ایشان را به خود مشغول نمی‌کرد و از شدّت توجهی که به نماز داشتند، صدایی را نمی‌شنیدند. یکی از فرزندان حضرت از بلندی پرت شد و دستش شکست؛ فریاد اهل خانه بلند شد. همسایه‌ها آمدند و شکسته‌بند آوردند. بچه از دردفریاد می‌زد. و حضرت امام زین العابدین علیه السلام هیچ کدام از این‌ها را نشنیدند! فردا صبح دیدند دست بچه به گردنش بسته است. پرسیدند: چه شده؟ وقوع آن حادثه را خدمتشان عرض کردند. در همان خانه‌ای که امام در سجده بود، آتش‌سوزی اتفاق افتاد. همه فریاد می‌زدند: یا ابن رسول الله! آتش، آتش. سر از سجده بر نداشتند تا بالاخره آتش را خاموش کردند. بعد از فرونشستن آتش، عرض

کردند: آقا، چرا توجهی به آتش افروخته نداشتید؟ فرمودند: بزرگ‌ترین آتش (قیامت) مرا از یاد آن غافل نمود.)

شده نقل چون ولیّ آسمانی

امامِ ساجدین اندر زمانی

مهیا می‌شد اندر لحظاتی

برای خواندن حقّ در صلاتی

به هنگام قیام آن سرور و شاه

چنان عبدی به نزد ربّ به هرگاه

متغییر همی می‌گشت و لرزان

که نادیده کسی مثلش به دوران

به هنگام نماز مثل کسی بود

که در حال وداع است نزد معبود

در آن لحظه چنان محو خدا بود

که فارغ از تمام ما سوا بود

چنانچه در زمانی و به روزی

همی فرزند مولا چون به سوزی

بیفتاد و شکست دستش به آنی

به پا شد آن زمان و ناگهانی

همی شوری و غوغای عیانی

که از آن مردمان با یک فغانی

شدند جمع جملگی با التهابی

بیاوردند طبیبِ گشته نابی

که تا درمان نماید با درایت

همی کودک غم دیده به ساعت

ولی حضرت به شوقی آنچنانی

به حال خود بماند بی هر بیانی

همی محو خدا زین مُلک فانی

که نادیده کسی مثلش زمانی

چو روز دیگری که بین خانه

همی افتاده آتش یک زمانه

گرفت آتش همه جا را به فوری

چو بود حضرت به سجده با سروری

از این رو جمله با حال پریشان

چو می‌خواندند حضرت را به افغان

که آتش گشته بر خانه هویدا

گرفته آتشی یک‌باره هر جاولی در بین آن آتش بسیار

چو می‌خواندند حضرت را به هر بار

همی آن سرور و زاده اخیار

به سجده بود دائم محو دادار

چو آتش را همه خاموش کردند

تمام شعله‌ها در هم شکستند

بگفتند به جنابش که چگونه

نکردید التفاتی هیچ گونه

به آن آتش بسیار و فروزان

در آن لحظه به هیچ آنی شتابان

بفرمود حضرتش آتش اکبر

که باشد در قیامت شعله وَر تر

نمود من را چنین محو خداوند

همی بی‌اعتنا به خلق و هر عبد

چنان محو خدا گردیده مولا

که «سجّاد» گشته مبهوتش به دنیا

مرحوم علامه مجلسی قدس سره از حضرت امام باقر علیه السلام نقل نموده است:

«کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یُصَلِّی فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ وَ کَانَتِ الرِّیحُ تُمِیلُهُ بِمَنْزِلَةِ السُّنْبُلَةِ وَ کَانَتْ لَهُ خَمْسُمِائَةِ نَخْلَةٍ فَکَانَ یُصَلِّی عِنْدَ کُلِّ نَخْلَةٍ رَکْعَتَیْنِ وَ کَانَ إِذَا قَامَ فِی صَلَاتِهِ غَشِیَ لَوْنَهُ لَوْنٌ آخَرُ وَ کَانَ قِیَامُهُ فِی صَلَاتِهِ قِیَامَ الْعَبْدِ الذَّلِیلِ بَیْنَ یَدَیِ الْمَلِکِ الْجَلِیلِ کَانَ أَعْضَاؤُهُ تَرْتَعِدُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ کَانَ یُصَلِّی صَلَاةَ مُوَدِّعٍ یَرَی أَنَّهُ لَا یُصَلِّی بَعْدَهَا أَبَداً.»⁽¹⁾

(علیّ بن الحسین علیهما السلام در هر شبانه‌روز هزار رکعت نماز می‌خواندند. و در هنگام نماز، باد چون خوشه گندم ایشان را به این طرف و آن طرف مایل می‌کرد. حضرت پانصد درخت خرما داشتند که کنار هر کدام دو رکعت نماز می‌خواندند. وقتی به نماز می‌ایستادند رنگ مبارک حضرت، چون بنده ذلیلی در مقابل فرمان‌روایی بزرگ، تغییر می‌کرد و اعضای ایشان از خشیت خداوند به لرزه می‌افتاد. و مانند شخص وداع کننده‌ای که می‌داند دیگر بعد از این هرگز نماز نخواهد خواند، نماز می‌خواندند.)

شده نقل از امامِ کلّ خاور

امام باقر آن محبوب داورکه در هر روز آن مولای گیتی

علیّ بن الحسین آن نور هستی

همی می‌خواند با عشق و محبّت

هزار رکعت نماز با شوق و همّت

که در آن لحظه‌ها با بی‌قراری

چنان خوشه گندم در بهاری

ز خوف حضرت حقّ و ز باری

همی لرزان بُد اندر یک کناری

در این عالم ز بهر آن شه و یار

درختانی بُدند جمله پر از بار

که نزد تک به تک عالی جنابش

برای ذات حقّ و از صوابش

به هر روزی دو رکعت در نصابش

همی می‌خواند ذات مستطابش

نماز با صفائی در کمالش

که نادیده کسی جائی مثالش

چو «سجّاد» فدای خاک پایش

که دارد جان و تن اندر لقایش

و در روایت دیگری مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره در کتاب «مناقب» از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت نموده:

«کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام شَدِیدَ الِاجْتِهَادِ فِی الْعِبَادَةِ نَهَارَهُ صَائِمٌ وَ لَیْلَهُ قَائِمٌ فَأَضَرَّ ذَلِکَ بِجِسْمِهِ، فَقُلْتُ لَهُ: یَا أَبَتِ! کَمْ هَذَا الدُّءُوبُ، فَقَالَ: أَتَحَبَّبُ إِلَی رَبِّی لَعَلَّهُ یُزْلِفُنِی.»⁽¹⁾

(امام زین العابدین علیه السلام خیلی عبادت می‌نمودند، روزها را روزه می‌گرفتند و شب‌ها را در حال قیام و تهجد به سر می‌بردند، به نحوی‌که این کار به جسم ایشان زیان رساند، از این رو عرض کردم: ای پدر! چقدر این روش را ادامه می‌دهید؟ حضرت فرمودند: اظهار محبّت به پروردگارم می‌نمایم، امیدوارم مرا از مقربان درگاهش قرار دهد.)

امام صادق آن مظهر باری

بفرموده که اندر هر گذاری

امامِ ساجدین مولی الموالی

همیشه بود با شوری و حالی

همی مشغول حمد لایزالی

چه بسیار و همیشه با جلالی

چنان بنموده بود شاه ولایت

به هر لحظه و هر آنی و ساعت

عبادت ربّ خود را با درایت

که آن مظهر باری با صلابت

بدن نازنیش زین همه سوز

نحیف گردیده با حال جان‌سوز

چنانچه گشته بود بیمار مولا

در آن ایّام والا بس هویدا

از این رو به جنابش در زمانی

نمودم عرض اندر یک بیانی

بُوَد تا چه زمانی ای پدر جان

چنین حال شما در طول دوران

بفرمود حضرتش با خوش زبانی

نمایم با چنین شورِ عیانی

چنان اظهار عشق و بس محبّت

به محضر خدا با جمله همّت

که بنماید مرا هر دم ضیافت

نماید این دعاها را اجابت

بگفته سیّد «سجّاد» با خود

از آنجا که همه ما پیل و هر خرد

همه منسوب هستیم طول ایّام

به زین العابدین آن روح اسلام

لذا آن سرور یکتا پرستان

به خود نسبت دهد احوالِ یاران

و صد البته این گریه‌ها و استغفارهای حضرت از باب این نیست که العیاذ باللّه امام علیه السلام مرتکب خطا یا گناهی شده‌اند. چنانچه مرحوم علامه مجلسی قدس سره نیز نگاشته‌اند:

دانستی‌که علمای امامیه قدس سرهم اتفاق کرده‌اند بر عصمت ائمه اطهار علیهم السلام از جمیع گناهان، و اگر در بسیاری از دعاها و ادعیهٔ صحیفهٔ کامله [سجّادیه] اعتراف به گناه از ائمه علیهم السلام واقع شده، و در بعضی از احادیث نیز امری چند که موهم صدور معصیت باشد، از آن بزرگواران وارد شده است. آن‌ها را به چند وجه باید تأویل و توجیه کرد:

اوّل: آن‌که ترک مستحب و فعل مکروه را گاه هست که گناه و معصیت می‌نامند بلکه ارتکاب بعضی از مباحات نظر به جلالت و رفعت شأن آن‌ها تعبیر از آن به گناه می‌کنند به اعتبار پستی این مرتبه نسبت به سایر احوال ایشان،چنانچه صاحب «کشف الغمة» گفته است: اکثر اوقات ایشان به یاد خدا و مراقبت الهی مصروف است و خاطر ایشان به ملأ اعلی متعلق است، پس گاهی که از آن مرتبه نزول کنند و مشغول شوند به خوردن و آشامیدن و جماع کردن

و سایر مباحات این‌ها را گناه می‌نامند و از آن استغفار می‌کنند، نمی‌بینی که اگر غلامان بعضی از ارباب دنیا در حضور آقای خود متوجه این امور گردند، محل ملامت است و از آن عذر خواهند طلبید.

دوّم: آن‌که هرگاه مرتکب بعضی امور گردند از معاشرت خلق و تکمیل و هدایت ایشان که از جانب حقّ تعالی مأمور به آن‌ها شده‌اند پس عود کنند به مقام قرب و وصال و مناجات حضرت ذو الجلال، چون این مرتبه عظیم‌تر از آن مرتبه است خود را مقصّر می‌یابند و استغفار و تضرع می‌نمایند هر چند آن حالت نیز به امر پروردگار باشد، همچنان که بلا تشبیه اگر یکی از پادشاهان بعضی از مقربان را که پیوسته در مجلس حضور بوده باشد به خدمتی از خدمات مأمور گرداند و به سبب آن از مجلس حضور مهجور گردد بعد از وصول به مقام وصال، خود را به جرم و تقصیر نسبت می‌دهد به اعتبار حرمان از مجلس انس و محلّ قرب.

سوّم: آن‌که چون علوم و فضائل و عصمت ایشان از لطف و فضل جناب اقدس الهی است، و اگر این نبود ممکن بود که انواع معاصی از ایشان صدور یابد، پس چون نظر به حالت خود می‌نمایند اقرار به فضل پروردگار و عجز و نقص خود به این عبارات می فرمایند. و حاصلش بر آن می‌گردد که اگر عصمت تو نبود گناه خواهم کرد و اگر توفیق تو نبود خطای بسیار از من صادر می‌شد.

چهارم: آن‌که چون مراتب معرفت غیر متناهی است و انبیاء و اوصیاء و اولیاء پیوسته در ترقی هستند در حصول کمالات و صعود بر معارج ترقّیات، در هرساعتی از ساعات بلکه در هر آنی از آنات در درجه‌ای از مدارج عرفان و در مرتبه‌ای از مراتب ایقان بر می‌آیند که مرتبهٔ سابقه را نسبت به این مرتبه قاصر می‌شمارند، و عباداتی که با آن حالت واقع شده خود را در آن عبادات مقصّر

می‌دانند و از آن‌ها استغفار می‌نمایند، و شاید اشاره به این معنی باشد این‌که حضرت رسول صلی الله علیه واله وسلم می‌فرمود که: من در هر روز هفتاد مرتبه استغفار می‌کنم.

پنجم: آن‌که چون ایشان معرفت معبود را در مرتبهٔ کمال دارند و نعمت‌های الهی را نسبت به خود تمام می‌یابند، چندان که سعی در طاعات و عبادات می‌نمایند لایق آن جناب نمی‌دانند و طاعات خود را از این جهت معصیت می‌شمارند و از آن‌ها استغفار می‌نمایند.⁽¹⁾

امام زین العابدین علیه السلام در ایّام حجّ

چون أیّام حجّ فرا می‌رسید، حضرت مشتاقانه به زیارت خانه خداوند متعال می‌رفتند. مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره در کتاب «مناقب» در این باره نقل کرده است:

«وَ حَجَّ علیه السلام مَاشِیاً فَسَارَ فِی عِشْرِینَ یَوْماً مِنَ الْمَدِینَةِ إِلَی مَکَّةَ.»⁽²⁾

(امام زین العابدین علیه السلام یک سفر حجّ را پیاده، در مدّت بیست روز از مدینه به مکه رفتند.)

شده نقل در زمانی و به سالی

امامُ العابدین با یک جلالی

ز مکه تا مدینه بیست روزه

پیاده رفت با شوری و حالی

و در روایت دیگری مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره از زرارة بن اعین روایت نموده است:

«لَقَدْ حَجَّ عَلَی نَاقَةٍ عِشْرِینَ حَجَّةً فَمَا قَرَعَهَا بِسَوْطٍ.»⁽³⁾

(امام زین العابدین علیه السلام بر روی یک شتر، بیست مرتبه به مکه رفتند و یک بار هم او را شلاق نزدند.)

نموده‌اند نقل و بس روایت

امام العارفین از بهر طاعت

به عمر بی‌مثالش بیست سالی

به روی اُشتری با یک جلالی

به مکه رفت با جملهٔ آداب

بدون آن‌که آن مولا و ارباب

زند یک تازیانه در همه سال

به آن حیوان خسته در همه حال

کسی که این همه سال گهربار

به حیوانی کند این‌گونه رفتار

کجا فردا گذارد بین اغیار

در آن سختی عظمی محضر یار

محبینش چنان «سجّادِ» شیدا

گرفتار بلا گردند و رسوا

صاحب کتاب «عوالی اللئالی» از سُفیان بن عُیَیْنَه نقل کرده است: حضرت امام زین العابدین علیه السلام در حجّ هنگامی‌که مُحرم شدند و بر مرکب قرار گرفتند. رنگ مبارکشان زرد شد و لرزه بر اندام حضرت افتاد و توان لبیک گفتن را از کف دادند. از این رو یک نفر به حضرت عرض کرد:

«أَ لاَ تُلَبِّی؟ فَقَالَ: أَخْشَی أَنْ یَقُولَ لِی: لاَ لَبَّیْکَ وَ لاَ سَعْدَیْکَ فَلَمَّا لَبَّی خَرَّ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ وَ سَقَطَ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَلَمْ یَزَلْ یَعْتَرِیهِ ذَلِکَ حَتَّی قَضَی حَجَّهُ.»⁽¹⁾

(آیا تلبیه نمی‌گوئید؟ حضرت فرمودند: می‌ترسم به من بگویند: «لا لبّیک و لا سعدیک» پس چون [بعد از گذشت ساعاتی که] حضرت لبیک گفتند، از هوش رفتند و از مرکب به زمین افتادند و پیوسته همین حال را داشتند تا اعمال حجّ به پایان رسید.)

شده نقل چون که اندر موسم حجّ

امامُ العارفین با آن همه مدح

بیامد سوی میقات الهی

که تا مُحرم شود مولی الموالی

به ناگه حضرتش با صوت اعلی

چو محرم گشت زآن باری تعالی

ز روی مرکب آن مولای عالم

بشد اندر تغیرُ بس دمادم

به لرزه شد همی آن قامت شاه

دگرگون رنگ صورت همچنان ماه

ز خوف حضرت حقّ ذات پاکش

به شوقی شد جنابِ سینه چاکش

که در آن لحظه از بهر وصالش

به مرکب غش نمود اندر مجالش

ز شوق ربّ چو غش کرد آن جنابش

ز مرکب بر زمین شد جان نابش

همیشه بود دائم در چنین حال

که فارغ شد ز حجّش در همان سال

بُوَد «سجّاد» محو آن امامی

که دارد این چنین حجّ به نامی

دعای گشایش

مرحوم شیخ مفید قدس سره در کتاب «ارشاد» از طاووس یمانی نقل نموده است: در شبی وارد حجر اسماعیل شدم، و دیدم حضرت امام سجّاد علیه السلام داخل حجر مشغول نماز خواندن هستند، و به اندازه‌ای که خدا می‌داند نماز خواندند. سپس حضرت سر به سجده گذاشتند؛ من با خود گفتم: ایشان مرد صالحی از اهل بیت نیکی‌ها هستند، خوب است حتماً دعای ایشان را بشنوم. از این رو گوش دادم شنیدم که در سجده می‌فرمایند:

«عُبَیْدُکَ بِفِنَائِکَ، مِسْکِینُکَ بِفِنَائِکَ، فَقِیرُکَ بِفِنَائِکَ، سَائِلُکَ بِفِنَائِکَ.»

(بنده حقیر تو در پیشگاه توست، بیچاره به درگاه توست، ناتوانی در بارگاه توست، گدائی به در خانه تو آمده.)

راوی این روایت، طاووس یمانی می‌گوید:

«فَمَا دَعَوْتُ بِهِنَّ فِی کَرْبٍ إِلَّا فُرِّجَ عَنِّی.»⁽¹⁾

(این دعا را در هیچ سختی نگفتم مگر این‌که برایم گشایش حاصل شد.)

شده نقل نیمه شب با عشق بسیار

برفت شخصی به بیت ربِّ دادار

بدید در حجر اسماعیل با شور

امامِ عابدین را شاد و مسرور

که گوید با دلی لبریز احساس

همی در سجده‌اش دور از همه ناس

الهی عبد تو بادا فدایت

منم مسکین و جانم به لقایت

فقیر درگهت باشم إلها

نگاهی کن به من ای پادشاها

بگفته راوی این متن زیبا

چو می‌گشتم زمانی بین اعدا

گرفتار بلا و درد و ماتم

و یا اندر غمی مانند عالم

به سجده این دعا را با صفائی

چو می‌گفتم زمانی هر کجائی

به لطف حضرت سجّاد در آن

رها می‌گشتم از آن رنج دوران

بگفته سیّد «سجّاد» هر دَم

بُوَد جانم فدای شه دمادم

تسبیح گفتن اشجار و گیاهان با امام زین العابدین علیه السلام

مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره از سعید بن مسیب نقل کرده است: [در ایّام حجّ] تا زمانی‌که حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام از شهر مکه خارج نمی‌شدند، مردم نیز خارج نمی‌شدند. یک سال من در خدمت ایشان از مکه بیرون آمدم.

«فَنَزَلَ فِی بَعْضِ اَلْمَنَازِلِ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ سَبَّحَ فِی سُجُودِهِ فَلَمْ یَبْقَ شَجَرٌ وَ لاَ مَدَرٌ إِلاَّ سَبَّحُوا مَعَهُ فَفَزِعْتُ مِنْهُ فَرَفَعَ رَأْسَهُ، فَقَالَ: یَا سَعِیدُ أَ فَزِعْتَ، قُلْتُ: نَعَمْ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ! قَالَ: هَذَا اَلتَّسْبِیحُ اَلْأَعْظَمُ.»⁽¹⁾

(پس حضرت در منزلی فرود آمدند و دو رکعت نماز خواندند و در سجده تسبیح پروردگار را نمودند و هر چه در آن اطراف از درخت و گیاه وجود داشت، با ایشان به تسبیح پرداختند. من از شنیدن صدای تسبیح آن‌ها ترسیدم، حضرت از سجده سر برداشتند وفرمودند: سعید! ترسیدی؟ عرض کردم: آری یا ابن رسول الله! فرمودند: این تسبیح اعظم است.)

روایت گشته در ایّام مولا

علیّ بن الحسین زادهٔ زهرا

ز بعد حجّ و ایّامِ زیارت

به احترام آن اصل هدایت

کسی از شهر مکه با درایت

به قبل حضرتش با یک ذکاوت

نمی‌شد خارج اندر هیچ‌گاهی

به شوقی که نباشد جایگاهی

لذا اندر زمانی و به سالی

چو همراه جنابش در مجالی

شدند خارج ز شهرِ آسمانی

به ناگه حضرت اندر مُلک فانی

فرود آمد ز مرکب با صفائی

برای آن‌که آن نور خدائی

به پا دارد نمازش در کناری

میان مردمان اندر گذاری

از این رو آن ولیّ کبریائی

به حال سجده با شور و ندائی

صدا زد ذات حقّ را با صفائی

به تسبیحی که اندر هر کجائی

به یک‌باره همه اجسام در بود

چنان هر ذره‌ای زآن خلق معبود

بهمراه جنابش با چه شوری

شدند پیوسته در ذکر و سروری

از این رو گفته راوی روایت

چو بشنیدم در آن لحظه و ساعت

صدای حمد و تسبیح الهی

ز هر جسمی در آنجا با چه جاهی

بترسیدم در آن لحظه به ناگاه

از این رو حضرتش در آن بزنگاه

چو سر برداشت از سجده فرمود

بترسیدی ز ذکر خلقِ موجود

بُوَد این ذکر آن تسبیح اعظم

که بشنیدی از این ذرات عالم

همه ذرات عالم خُرد و عالی

ز ما آموختند تسبیح باری

که از آن جان بگیرد کلّ خاور

چو «سجّاد» و همه مخلوقِ داور

اعجازی شبانه برای گم کرده راهی در بیابان

مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره از حماد بن حبیب کوفی نقل کرده است: من در منزل زباله [منزل‌گاهی برای کاروانیان که در راه مکه قرار داشته است.] هنگامی‌که به مکه می‌رفتم از قافله عقب ماندم، و دوستانم را گم نمودم. از این رو همین‌که تاریکی شب همه جا را فرا گرفت، به درختی بلند پناه بردم. اما در سیاهی شب به ناگاه جوانی را دیدم که لباس سفید در تن دارد و بوی مشک از او به مشام می‌رسد. لذا از ترس خود را مخفی نمودم، اما او آماده نماز شد، و چون ایستاد، شروع به این مناجات نمود:

«یَا مَنْ حَازَ کُلَّ شَیْءٍ مَلَکُوتاً وَ قَهَرَ کُلَّ شَیْءٍ جَبَرُوتاً أَلِجْ قَلْبِی فَرَحَ الْإِقْبَالِ عَلَیْکَ وَ أَلْحِقْنِی بِمَیْدَانِ الْمُطِیعِینَ لَکَ.»

(ای کسی که حاکمیت، بر هر چیزی را دارا هستی. و از نظر توانائی، بر همه اشیاء غلبه نموده‌ای. شادی رو نمودن، به سمت خودت را در دلم وارد کن و مرا در زمره اطاعت کنندگان از خودت قرار بده.)

سپس شروع به نماز خواندن کرد، وقتی دیدم اعضایش آرام و حرکاتش ساکت شد [و دیگر کار دیگری نمی‌کند و مشغول نماز شده است]، برخاستم و به سوی مکانی که در آن آماده نماز شده بود، حرکت کردم. دیدم چشمه‌ای در آنجا جاری می‌باشد که از آن وضو گرفته است. از این رو من نیز آماده نماز شدم و پشت سر ایشان ایستادم، ولی به ناگاه محرابی را دیدم که گویا در همان لحظه برای ایشان مهیا کرده بودند. در آن بین، هر وقت در نماز به آیه‌ای که نوید یا تهدیدی داشت می‌رسید، آن را با ناله و سوزی تکرار می‌نمود. همین‌که تاریکی برطرف شد، برخواست و خطاب به خداوند متعال عرضه داشت:

«یَا مَنْ قَصَدَهُ الضَّالُّونَ فَأَصَابُوهُ مُرْشِداً وَ أَمَّهُ الْخَائِفُونَ فَوَجَدُوهُ مَعْقِلاً وَ لَجَأَ إِلَیْهِ الْعَائِذُونَ فَوَجَدُوهُ مَوْئِلاً مَتَی رَاحَةُ مَنْ نَصَبَ لِغَیْرِکَ بَدَنَهُ وَ مَتَی فَرَحُ مَنْ قَصَدَ سِوَاکَ بِنِیَّتِهِ إِلَهِی قَدْ إنْقَشَعَ الظَّلَامُ وَ لَمْ أَقْضِ مِنْ حِیَاضِ مُنَاجَاتِکَ صَدْراً صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی أَوْلَی الْأَمْرَیْنِ بِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.»

(ای کسی که گمراهان قصدش نمودند، و او را راهنمای خود یافتند. [ای کسی که] مردم وحشت‌زده به سویش آمدند، و او را بخشنده یافتند. و عابدان به سوی او پناه بردند، و او را احسان کننده یافتند. چگونه آسایش پیدا می‌کند، کسی که در خدمت غیر تو بدنش را بکار بگیرد؟ و چه زمانی خوشحال می‌شود، کسی که در نیّت خود، غیر از تو را قصدنماید؟ خداوندا! شب، به پایان رسید، ولی هنوز سینه‌ام از مناجات تو لبریز نشده است. بر محمّد و آل محمّد درود فرست، و برای من آن‌چه سزاوار تو می‌باشد، انجام بده. ای مهربان‌ترین مهربانان.)

من ترسیدم که او را از دست داده و بعد از آن اثری از او نیابم، و نفهمم چه کسی بوده است. لذا دست به دامن او انداختم و عرض کردم: تو را به حقّ آن کسی که این سختی را بر تو گوارا نموده است، و لذّت شب زنده‌داری را به تو عنایت کرده است. مرا نیز از روی لطف در پناه خود

قرار بده که راهم را گم نموده‌ام. سپس فرمود: اگر در توکّلت صادق باشی هرگز گم نمی‌شوی؛ ولی با این وجود دنبال من بیا!

«فَلَمَّا أَنْ صَارَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ أَخَذَ بِیَدِی وَ تَخَیَّلَ لِی الْأَرْضَ تَمِیدُ مِنْ تَحْتِ قَدَمِی فَلَمَّا انْفَجَرَ عَمُودُ الصُّبْحِ قَالَ لِی: أَبْشِرْ فَهَذِةِ مَکَّةُ فَسَمِعْتُ الضَّجَّةَ وَ رَأَیْتُ الْحَجَّةَ فَقُلْتُ لَهُ بِالَّذِی تَرْجُوهُ یَوْمَ الْآزِفَةِ یَوْمَ الْفَاقَةِ مَنْ أَنْتَ قَالَ إِذَا أَقْسَمْتَ فَأَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ⁽¹⁾»

(پس همین‌که به زیر درخت رسید دست مرا گرفت، و من خیال می‌کردم زمین زیر پای من کشیده می‌شود. صبح که سپیده زد، به من فرمود: مژده باد تو را، این مکه است. پس به ناگاه صدای داد و فریاد حاجیان را شنیدم و رو به آن جوان کرده و عرض کردم: تو را به حقّ آن کسی که روز قیامت به او امیدوار هستی، تو چه کسی هستی؟ فرمود: اکنون که قسم دادی، من علیّ بن الحسین بن علیّ بن ابی‌طالب هستم.)

شده نقل ز حمّاد کوفی وطن

ز ایّام دور و ز عهد کهن

به سالی که رفتم به امر خدا

همی مکه با جمعِ نام آشنا

میان طریق ناگهان بی‌امان

به پا شد یکی باد اندر کران

که یاران خود را در آن ناحیه

نمودم گم اندر همان فاصله

شدم در بیابان بی‌انتها

چو حیران به ناگه به طول سرا

بدیدم در آنجا به ناگه همی

جوانی که حیران شود آدمی

ز بویش در آن وادی بس عظیم

در آن سختی و وادی پر ز بیم

به تن کرده بود آن جوان وزین

لباس سفیدی در آن حال و حین

مهیا شد آنجا برای نماز

به حالی‌که نادیده هر سرفراز

نماید چنان با خداوند خویش

دعا و مناجات با قلب ریش

که مثلش نباشد به کلّ جهان

در این عالم از هر جهت بی‌گمان

چو او با تمام و کمال خضوع

شد اندر نماز و سجود و رکوع

برفتم کنارش در آن وقت شام

به حال سکوت و بدون کلام

که ناگه بدیدم به برق نگاه

در آن ظلمت شب به صد عزّ و جاه

یکی گشته محراب از جنس نور

برایش مهیا همی با سرور

چو می‌خواند یکی آیه‌ای از عذاب

و یا آیه‌ای از بشارتِ یوم الحساب

چنان ناله می‌کرد و آه و فغان

به همراه تکرار بی‌حد ز جان

که چون او ندیدم به کلّ حیات

چنین محو ذات خدا با ثبات

بُد اندر همین حالِ راز و نیاز

ز آغاز شب تا سحر همچو راز

چو تاریکی شب بشد عاقبت

ز بعد نمازش به یک مرتبت

بشد در مناجاتِ با ربّ خویش

به صوت حزین و به قلبِ پریش

ز بعد مناجات خود با دعا

به هنگام رفتن به وقت صبا

بگفتم به حال تضرع به او

رهایم نکن ای شه خوب‌رو

به حقّ خدائی که این خستگی

گرفته ز تو با چه پیوستگی

به وقت عبادت به این شور و حال

به هر جا و وقت و زمان و مکان

نجاتم بده که در این کوره راه

رَهم را نمودم گم اندر پگاه

چرا که من عاشق به کار توأم

از این لحظه پیرو و یار توأم

فدائی گفتارِ ناب توأم

اسیر و غلامِ جناب توأم

چو گفتم چنین با دلی بی‌قرار

بفرمود به من با کمالِ وقار

اگر در توکل به هر وقت و آن

یقین کرده باشی به صدق و ز جان

نگردی دگر گم به جائی مدام

ولیکن کنون بی‌غم و با دوام

بیا همرَهم با دلی استوار

که چون او گرفت با همه اقتدار

همی دستم اندر دل شوره‌زار

به ناگه گمان کردمی در گذار

زمین زیر پایم به حالی عجیب

کشیده شود در فراز و نشیب

که هنگام صبح ناگهان آن جوان

بفرمود به من مژده که این مکان

بُوَد مکه آن قبلهٔ اهل دل

که چون من نگاهی نمودم خجل

بدیدم که باشم در آن ازدحام

میان همه حاجیان شادکام

از این رو بگفتم که ای با مرام

که هستی؟! تو ای سرور نیک‌نام

به حقّ کسی که به یوم الجزاء

امیدت با او هست ای مه لقاء

بگو با من اکنون که نام تو چیست؟

که هستی و اجدادِ پاک تو کیست؟

بفرمود که اکنون و در این

مقام

چو سوگند دادی مرا در کلام

بدان که منم زادهٔ مرتضی

همی سبطِ آن سرور و مصطفی

منم بر جهانی امیر و ولیّ

علیّ زادهٔ آن حسین و وصیّ

منم مقتدای همه انس و جان

به «سجّاد» داده به دستم عنان

اگر چه اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام قادر به انجام هر معجزه‌ای بوده‌اند، و ولایت تکوینی داشته‌اند، و از غیب خبر می‌داده‌اند. اما هیچ‌گاه از آن‌ها استفاده شخصی و خصوصی ننموده‌اند. مگر آن قدر به ندرت بوده، که در این صورت نیز در حکم معدوم می‌باشد. و هرگاه از آن بزرگواران معجزه‌ای به ظهور رسیده، برای هدایت و اطمینان قلبی مردمان از شریعة محمّدیة و ولایة علویة بوده است. تا با رفع مشکلات و قضاء حوائج مسلمانان به نحو اعجاز، همگان را از حقیقت مذهب امامیه آگاه نمایند. از این رو خود امام زین العابدین علیه السلام برای زیارت خانهٔ خدا با پای پیاده و یا مرکب اقدام می‌نمودند. ولی برای نجات یکی از موالیان خود که راه را گم کرده است، به نحو اعجاز و با طیّ الارض او را نجات می‌دهند.و استفاده شخصی نکردن آن بزرگواران از معجزات و کرامات خویش، شاید بدان جهت باشد که روز قیامت حجّت برای همهٔ بندگان خداوند تمام گردیده باشد و هیچ کس ادعا نکند که اگر من نیز دارای چنان معجزاتی بودم بهتر از این، عمل می‌کردم. و در عرصه قیامت بر همگان معلوم می‌گردد که با این‌که ائمه اطهار علیهم السلام ولایت تکوینی داشته‌اند و صاحب معجزات بی‌نهایتی بوده‌اند اما هیچ‌گاه از آن معجزات استفاده شخصی نکرده‌اند تا جائی که حتّی با پای پیاده سفر می‌نمودند،

و یا برای کسب روزی زحمت می‌کشیدند، و حتّی از علم غیب خویش برای حفظ جان خود هم استفاده نمی‌کردند، تا جائي‌که آن بزرگواران را با زهر به شهادت می‌رساندند.

بخشش‌های امام زین العابدین علیه السلام

حضرت امام سجّاد علیه السلام به فقراء و نیازمندان توجه ویژه‌ای داشتند و همیشه با بهترین حالت از نیازمندان و فقراء استقبال می‌فرمودند. به گونه‌ای که هرگاه فقیری به حضرت مراجعه می‌کرد، ایشان می‌فرمودند:

«مَرْحَباً بِمَنْ یَحْمِلُ لِی زَادِی إِلَی اَلْآخِرَةِ.»⁽¹⁾

(آفرین به کسی که توشه مرا به سوی آخرت حمل می‌کند.)

از این رو به تبع پدر و جدّ خویش، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ، سیره آن حضرت این بود که در تاریکی شب، انبانی که در آن دینار و درهم بود، به پشت خود می‌گرفتند، و گاهی خوراک یا هیزم نیز بر می‌داشتند، و به خانهٔ فقرا می‌بردند. و بدون آن‌که شناخته شوند، در خانه را می‌زدند و به کسی که در را می‌گشود، مرحمت می‌فرمودند. در حالی‌که چهره خود را پوشانده بودند. و هنگامی‌که آن حضرت به شهادت رسیدند، فقرا دیدند که دیگر آن شخص ناشناس، درب خانه آن‌ها را نمی‌کوبد، و از آن کمک‌ها و عنایت‌ها خبری نیست. به همین خاطر دریافتند که آن مرد، حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام بوده است .

«وَ لَمَّا وُضِعَ علیه السلام عَلَی الْمُغْتَسَلِ نَظَرُوا إِلَی ظَهْرِهِ وَ عَلَیْهِ مِثْلُ رُکَبِ الْإِبِلِ مِمَّا کَانَ یَحْمِلُ عَلَی ظَهْرِهِ إِلَی مَنَازِلِ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ.»⁽²⁾

(و زمانی‌که بدن حضرت را برای غسل دادن روی مغتسل گذاشتند، اثر آن چیزهائی را که بر دوش قرارا می‌داند تا به خانه تهی‌دستان و بیچارگان ببرند را بر پشت آن حضرت دیدند، که مانند زانوی شتر پینه بسته بود.)

علیّ بن الحسین در طول ایّام

به تاریکی و در آن ظلمت و شام

همیشه می‌نهاد انبانی از نان

به دوشش بی‌خبر از انس و هر جان

به همراه طلا و درهم ناب

همی هیزم و هم هر جنس نایاب

برای کودکان و جمله ایتام

برای هر فقیری کلّ ایّام

و حال آن‌که جنابش طول دوران

رُخش پوشانده بود از جمله آنان

ز بعد سالیان چون شاه مظلوم

ز زهر ظالمان گردید مسموم

چو دیدند مردمانِ گشته ناکام

نمی‌آید دگر آن شخصِ گمنام

بفهمیدند که آن‌که کرده پنهان

تمام سالیان خود را ز یاران

همی بوده بدون شک و تردید

علیّ بن الحسین آن‌که به تمجید

خدا وصفش نموده با چه تدبیر

همیشه با همه تفصیل و تاکید

چنان آن سرور یکتا‌پرستان

عنایت می‌نمود به خلقِ یزدان

که در هنگام غسل و وقت تجهیز

بدیدند جمله ناگه بهت‌انگیز

به روی شانهٔ آن شاه شب‌خیز

همی یک پینه‌ای اسرارآمیز

چو از علّت آن با حال گریه

تفحص می‌نمودند دل شکسته

به آن‌ها حضرت مولی الموالی

امام باقر آن حیدر ثانی

همی می‌گفت با چشمان گریان

بُوَد زآن که امام و نور ایمان

به شانه می‌نهاد در نیمه شب‌ها

ز بهر فقراء، پنهان و تنها

همی انبانِ نان و درهم و زر

همیشه سالیانی همچو گوهر

چنان اجداد خود بی‌هیچ منّت

به بهتر حالتی با حال عزّت

از این‌رو گفته «سجّاد» با دلی شاد

به اشعارش به لحنی با چه فریاد

نیابید در این عالم از هر کران

کریم و چنین یاور بی‌کسان

چنان مرتضی و همه آل او

همه عمر خود، هر کجا مو به مو

خاتم المحدثین مرحوم شیخ عبّاس قمی قدس سره از ابن عایشه نقل کرده است: هنگامی‌که حضرت امام سجّاد علیه السلام به شهادت رسیدند، مردم مدینه می‌گفتند:

«از وقتی‌که علیّ بن الحسین علیهما السلام از دنیا رفته، صدقه پنهانی از میان رفته است.»⁽¹⁾

ز بعد سرورِ یکتا پرستان

علیّ بن الحسین آن نورِ یزدان

شده از مردم شهر مدینه

همی منقول با بغضی به سینه

که از بعد امام گشته مسموم

علیّ بن الحسین آن شاه مظلوم

نباشد از صدقه و ز انفاق

دگر رَدی به شهر ما چو آفاق

ز انفاقی که بود در طول دوران

ز جمله مردمان مکتوم و پنهان

بگوید سیّد «سجّاد» با سوز

همی لعنت به خصم آتش‌افروز

غلام مستجاب الدعوه امام زین العابدین علیه السلام

اولیاء الهی همیشهٔ دوران، در میان مردمان روزگار خود پنهان بوده‌اند. و غالب آن‌ها کرامات خود را از مردمان پنهان می‌کرده‌اند. و حتّی برخی از آن‌ها اگر کسی از اسرارشان آگاه می‌گشت، آروزی وصال به محبوب خود را می‌نمودند. از این رو در بین اصحاب حضرت امام زین العابدین علیه السلام غلام سیاه چهره‌ای بود، که همین‌گونه زندگی می‌کرد. چنانچه مسعودی در کتاب «اثبات الوصیة» از سعید بن مسیب نقل کرده است:

هنگامی‌که در شهر قحطی آمده بود و همه مردم، از راست تا چپ، دچار خشک سالی شده بودند. پس [در آن دوران سخت] من چشم دوخته بودم و به اطرافم نگاه می‌کردم که ناگاه شخص سیاه چهره‌ای را دیدم، که بالای تپّه‌ای تنها ایستاده است. پس به طرف او رفتم [تا ببینم چه کاری انجام می‌دهد]، به ناگاه دیدم:

«یُحَرِّکُ شَفَتَیْهِ فَلَمْ یُتِمَّ دُعَاؤَهُ حَتَّی أَقْبَلَتْ غَمَامَةٌ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهَا حَمِدَ اَللَّهَ وَ اِنْصَرَفَ وَ أَدْرَکَنَا اَلْمَطَرُ حَتَّی ظَنَنَّاه اَلْغَرَقَ.»

([مشغول دعا شده و] لب‌هایش را تکان می‌دهد، هنوز دعایش تمام نشده بود که ابری ظاهر شد. چشمش که به ابر افتاد، شکر خدا را نمود و بازگشت. در آن هنگام چنان باران شدیدی ما را فرا گرفت که گمان کردم همه‌جا را آب خواهد برد.)

از این رو او را دنبال نمودم تا آن‌که داخل خانهٔ حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام شد. من هم پشت سر او داخل خانه شدم، و به امام علیه السلام عرض کردم: ای مولای من! در خانه شما، غلام سیاه چهره‌ای است. به من لطف کنید و او را به من بفروشید .حضرت فرمودند: ای سعید! چرا او را به تو نبخشم؟ سپس به سرپرست غلامان خود دستور دادند همه غلامان در خانه را برای من حاضر نماید. پس همه را جمع نمود ولی آن غلام را در میان آن‌ها ندیدم، از این رو عرض کردم: او را در بین آن‌ها نمی‌بینم. حضرت فرمودند: کسی به غیر از فلان مهتر [که از حیوانات مراقبت می‌کند باقی]، نمانده است. سپس دستور دادند او را نیز حاضر کنند. چون او را نگاه کردم، دیدم همان غلام است. عرض کردم: این همان غلام است. حضرت به او فرمودند: ای غلام! از این پس سعید بن مسیب مالک تو می‌باشد. پس همراه او برو. غلام سیاه چهره به من گفت:

«مَا حَمَلَکَ عَلَی أَنْ فَرَّقْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَ مَوْلاَیَ؟ فَقُلْتُ لَهُ: إِنِّی رَأَیْتُ مَا کَانَ مِنْکَ عَلَی اَلتَّلِّ. فَرَفَعَ یَدَهُ إِلَی اَلسَّمَاءِ مُبْتَهِلاً، ثُمَّ قَالَ: إِنْ کَانَتْ سَرِیرَةٌ بَیْنَکَ وَ بَیْنِی قَدْ أَذَعْتَهَا عَلَیَّ فَاقْبِضْنِی إِلَیْکَ. فَبَکَی عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ بَکَی مَنْ حَضَرَهُ وَ خَرَجْتُ بَاکِیاً. فَلَمَّا صِرْتُ إِلَی مَنْزِلِی وَافَانِی رَسُولُهُ علیه السلام فَقَالَ لِی: إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَحْضُرَ جَنَازَةَ صَاحِبِکَ فَافْعَلْ. فَرَجَعْتُ مَعَه وَ وَجَدْتُ اَلْعَبْدَ قَدْ مَاتَ بِحَضْرَتِهِ.»⁽¹⁾(چه چیزی باعث شد تا میان من و سرورم جدایی افکنی؟ به او گفتم: من دیدم که بر آن تپّه چه کردی. غلام ملتمسانه دست به سوی آسمان بلند نمود و سپس گفت: [خداوندا! میان من و تو رازی بود،] حال که راز میان خود و من را فاش نموده‌ای، مرا نزد خود ببر. [از این حال خضوع و اشکِ‌ریزان غلام] حضرت علیّ بن الحسین8و افرادی که حاضر بودند به گریه افتادند. و من نیز با چشمان گریان، [از خانه حضرت] خارج شدم. پس همین‌که به منزلم رسیدم، فرستاده امام علیه السلام نزدم آمد و گفت: اگر می‌خواهی در تشییع جنازه رفیقت حاضر شوی، بیا .پس با فرستاده امام علیه السلام برگشتم و دیدم آن غلام در برابر امام علیه السلام قرار گرفته و از دنیا رفته است.)

شده نقل که زمانی وقت قحطی

که جمله مبتلا بودند به سختی

سعید بن مسیب در زمانی

بدید در گوشه و اندر کناری

به روی تپه‌ای با عشق بسیار

غلامی با دلی لبریز اسرار

بخوانَد ذات حقّ را بهر باران

به دور از مردمان و خلقِ دوران

چنان می‌خواند خدا را با صداقت

که چون بنمود دعایی با درایت

هنوز راز و نیازش بهر حاجت

نگشته بود تمام در وقت و ساعت

که آمد ابرها بالای آن شهر

ببارید بر تمام خلق و مهتر

همین‌که آن غلامِ صاحب جاه

بدید اندر افق از بعد آن آه

نمایان گشته ابرِ رحمت حقّ

نمود شکر خدا را با چه رونق

سپس برگشت به سوی شهر آرام

لذا دنبال او رفتم به هر گام

که بینم کیست آن مرد الهی

که دارد نزد حقّ و ذات باری

چنین قدر و مقام و جایگاهی

در این عالمِ پر از هر گناهی

که با یک نغمه‌اش ذات خداوند

چنین نازل کند رحمتِ بی‌حد

چو رفتم در پی او تا به خانه

بدیدم رفت با شوقی شهانه

به نزد و خانهٔ سبط پیمبر

امام ساجدین بر جمله سرور

از این رو با دلی لبریز احساس

برفتم محضر آن سرورِ ناس

به گفتم به جنابش با کیاست

بُوَد نزدت غلامی با درایت

فروش او را به من شاهِ ولایت

به لطف بی‌مثالت با عنایت

بفرمود حضرتش با جود و احسان

ولیّ این جهان و نور یزدان

چرا او را نبخشم بهر سبحان

به تو در بین جمله راد مردان

سپس فرمود به مسئول غلامان

که آرد نزد من جملهٔ آنان

ولی دیدم که اندر جمع آن‌ها

نباشد آن غلام و عبدِ والا

لذا گفتم به آن مولا و آن شاه

نباشد آن غلام اکنون در این‌گاه

میان جملهٔ این جمع اکنون

ندارد حضرتش در چرخ‌گردون

دگر عبدی که در این جمع حاضر

نباشد در بر این خلقِ ناظر

بفرمود آن امام و شاه و مولا

نمانده جز غلامی که در اینجا

کند تیماری از بهرم ز احشام

تمام دورهٔ سال و به ایّام

سپس او را در آن وقت و زمانه

چو دیگر بندگان بی هر بهانه

نمود حاضر به جمعی عاشقانه

که چون او را بدیدم با اشاره

بگفتم که همین باشد مرادم

بُدم مشتاق این عبد از نهادم

بفرمود حضرت امام سجّاد

به او در جمع ناس و بین آحاد

برو همراه او با قلب خوشحال

که باشد او دگر از روی اقبال

همی مولای تو مسرور و دل‌شاد

در این عالم گشته پر ز بی‌داد

غلام گفت به سعید بن مسیب

چه چیزی گشته عامل و مسبب

که گردم من جدا از سرور خود

ولیّ نعمت به هر پیل و به هر خرد

بگفت دیدم تو را بالای تپه

فلان ساعت از این روز خجسته

لذا از آن زمان با بی‌قراری

شدم مشتاق تو با افتخاری

چو بشنید این سخن در بین یاران

غلام زنده‌دل با چشم‌گریان

بگفت اندر مناجاتی به یزدان

به حالِ زاری و خشوع و نالان

خداوندا در این عرصهٔ گیتی

بُد اندر بین ما در کلّ هستی

همی رازی که مردمِ زمانه

شدند آگاه زآن با یک نشانه

کنون که راز ما بین خلائق

شده فاش اندر این حال و دقائق

مرا نزدت ببر ای حیّ داور

به دور از مردمانِ ارض و خاور

همین‌که او بشد اندر تضرع

به اشکی با دلی پر از تواضع

همه گریان شدند و اشک‌ریزان

ز حال او همه با حال افغان

لذا بی‌تاب و با چشمان‌گریان

چو بیرون آمد اندر روز تابان

سعید بن مسیب با چه ناله

همین‌که او رسید با یک انابه

به بیت و خانه‌اش در آن بزنگاه

به یک‌باره به حالی سخت و جانکاه

رسید از بهر او از شاه پیغام

که اگر خواهی در این لحظه و هنگام

ببینی در زمان و آخرین بار

رفیق رفته دیگر محضر یار

کنی تشییع او را دل شکیبا

بیا که رفته از این دار دنیا

سعید بن مسیب چون به سرعت

برفت خانه حضرت با چه حیرت

بدید که آن غلام با‌مروّت

کنار حضرت مولا به عزّت

برفته از جهان و دار فانی

همی آسوده و بی هر فغانی

بُوَد «سجّاد» دائم آرزویش

چنین مرگی به وقت بس نکویش

معجزات امام زین العابدین علیه السلام

معجزات حضرت امام زین العابدین علیه السلام قابل احصاء نمی‌باشد. و آن‌چه در کتب اعاظم و بزرگان نقل شده است چونان قطره‌ای از دریای بی‌کران فضائل آن امام بزرگوار می‌باشد. و در این نوشتار نیز برخی از معجزاتی که اعاظم امامیه رحمة الله متعرض آن‌ها شده‌اند، آورده می‌شود. چرا که شنیدن و گفتن و نگاشتن و خواندن فضائل و معجزات حضرات معصومین علیهم السلام خاصه وجود نازنین حضرت امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب علیهما السلام، موجب نورانی شدن قلوب و از بین رفتنمعاصی می‌گردد. چنانچه مرحوم علامه مجلسی قدس سره از امام به حقّ ناطق، حضرت جعفر بن محمّد الصادق علیهما السلام از وجود نازنین رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم روایت کرده است:

«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَعَلَ لِأَخِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ علیهما السلام فَضَائِلَ لَا تُحْصَی کَثْرَةً فَمَنْ قَرَأَ فَضِیلَةً مِنْ فَضَائِلِهِ مُقِرّاً بِهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ مَنْ کَتَبَ فَضِیلَةً مِنْ فَضَائِلِهِ لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِکَهُ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مَا بَقِیَ لِتِلْکَ الْکِتَابَهِ رَسْمٌ وَ مَنِ اسْتَمَعَ إِلَی فَضِیلَةٍ مِنْ فَضَائِلِهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ الذُّنُوبَ الَّتِی اکْتَسَبَهَا بِالسَّمْعِ وَ مَنْ نَظَرَ إِلَی کِتَابَهٍ مِنْ فَضَائِلِهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ الذُّنُوبَ الَّتِی اکْتَسَبَهَا بِالنَّظَرِ ثُمَّ قَالَ النَّظَرُ إِلَی

عَلِیِّ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ علیهما السلام عِبَادَةٌ وَ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ إِیمَانَ عَبْدٍ إِلَّا بِوَلَایَتِهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِهِ.»⁽¹⁾

(خداوند تعالی برای برادرم علیّ بن ابی‌طالب علیهما السلام فضایلی را قرار داده که از کثرت و زیادی قابل شمردن نمی‌با‌شد. هر کس یکی از فضایل او را بخواند، با اقرار به آن، خداوند گناهان گذشته و آینده او را می‌بخشد. و هر کس یک فضیلت از فضایل او را بنویسد، تا وقتی‌که اثر آن نوشته باقی باشد، ملائکه برای او استغفار می‌کنند. و هر که گوش فرا دهد به یکی از فضایل او، خداوند گناهان او را که از راه گوش انجام داده می‌آمرزد. و هر که تماشا کند به نوشته یکی از فضایل او، خداوند گناهانی را که از راه چشم مرتکب شده می‌آمرزد. سپس حضرت فرمودند: نگاه به علیّ بن ابی‌طالب علیه السلام عبادت است. خداوند ایمان بنده‌ای را نمی‌پذیرد، مگر با ولایت او و بیزاری جستن از دشمنانش.)

دعای امام زین العابدین علیه السلام در حقّ فرزدق

بسیاری از علماء و محدثین نقل کرده‌اند: حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام در سالی که هشام بن عبد الملک خلیفه عبّاسی به حجّ رفته بود، به زیارت خانهٔ خدا رفتند. در آن ازدحام مردم خیلی به حضرت احترام می‌کردند و مرتب برای پرسیدن سؤالات خود، محضر حضرت می‌رسیدند. (و برای این‌که حضرت امام زین العابدین علیه السلام حجر الأسود را استلام نمایند، راه باز نمودند. کاری که هشام بن عبد الملک، هر آن چه نمود، به جهت ازدحام جمعیت موفق بهانجامش نشد، و مردم اجازه نزدیک شدن به حجر الأسود را به او ندادند.⁽²⁾) لذا عده‌ای که تا به آن روز حضرت را ندیده بودند و از این استقبال مردم نسبت به حضرت تعجب کرده بودند، به هشام گفتند: این مرد کیست؟ هشام به دروغ گفت: من او را نمی‌شناسم، مبادا رغبت مردم به حضرت زیاد شود. فرزدق که در آنجا حاضر بود، به آن‌ها گفت: من ایشان را می‌شناسم. و فی البداهه در شأن حضرت اشعاری را انشاء نمود که (متجاوز از چهل بیت است.⁽³⁾) و با این بیت آغاز می‌شود:

هَذَا الَّذِی تَعْرِفُ الْبَطْحَاءُ وَطْأَتَهُ

وَ اَلْبَیْتُ یَعْرِفُهُ وَ اَلْحِلُّ وَ اَلْحَرَمُ

این آقا کسی است که سرزمین مکه قدمگاه او را می‌شناسد، و خانه خدا و حلّ و حرم او را می‌شناسد.

بعد از این‌که فرزدق این اشعار را در وصف حضرت امام زین العابدین علیه السلام سرود، هشام بن عبد الملک، دنبال فرزدق فرستاد و (او را در عسقلان، مکانی بین مکه و مدینه حبس کرد.⁽¹⁾) و نام او را از دیوان [بیت المال] پاک کرد. (حضرت امام علیّ بن الحسین8برای او ده هزار درهم به عنوان صله فرستادند.⁽²⁾) ولی فرزدق آن را برگرداند و عرض کرد: من این قصیده را به جهت دیانت [و عرض ادب به محضر شما] سروده‌ام. ولی حضرت دوباره آن صله را برای او فرستادند و فرمودند:

«قَدْ شَکَرَ اللَّهُ لَکَ ذَلِکَ، فَلَمَّا طَالَ الْحَبْسُ عَلَیْهِ وَ کَانَ یُوعِدُهُ بِالْقَتْلِ شَکَا إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَدَعَا لَهُ فَخَلَّصَهُ اللَّهُ، فَجَاءَ إِلَیْهِ وَ قَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! إِنَّهُ مَحَا اسْمِی مِنَ الدِّیوَانِ، فَقَالَ: کَمْ کَانَ عَطَاؤُکَ؟ قَالَ: کَذَا، فَأَعْطَاهُ لِأَرْبَعِینَ سَنَةً وَ قَالَ علیه السلام : لَوْ عَلِمْتُ أَنَّکَ تَحْتَاجُ إِلَی أَکْثَرَ مِنْ هَذَا لَأَعْطَیْتُکَ. فَمَاتَ الْفَرَزْدَقُ بَعْدَ أَنْ مَضَی أَرْبَعُونَ سَنَةً.»⁽³⁾(خدا به جهت این قصیده‌ای که سرودی به تو پاداش دهد. امّا وقتی زندانی بودنِ فرزدق طولانی شد و او را تهدید به قتل نمودند، به حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام شکایت نمود. از این رو حضرت برای او دعا کردند و او [به برکت دعای حضرت] از زندان آزاد شد. بعد از آن‌که فرزدق [آزاد شد] محضر حضرت آمد و عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! هشام نام مرا از دیوان [بیت المال] پاک کرده است. حضرت فرمودند: چقدر به تو عطا می‌کرد؟ عرض کرد: فلان مقدار، پس حضرت [علاوه بر صله‌ای که به او عنایت کرده بودند،] خرج چهل سال را به او عنایت کردند و فرمودند: اگر می‌دانستم که به پولی بیش از این احتیاج پیدا می‌کنی، به تو می‌دادم! پس فرزدق بعد از گذشت چهل سال [از این واقعه] از دنیا رفت.)

به روزی که بود، بیتِ ربّ و خدا

شلوغ و پذیرای خلق از قضا

بیامد به بیت خدا با چه کین

هشام بن عبد الملک آن لعین

ز بعد طوافش به بیت الحرام

میان خلائق در آن ازدحام

چو آمد که گیرد حجر را به بَر

ببوسد حجر را همی بی‌هنر

شلوغی بشد پرده و صد حجاب

به جمع خلائق حبابی به آب

بیامد کناری و جائی نشست

در آن جمعیت سود و طرفی نبست

بشد ناگهان آسمان در خروش

نموده شعف کعبه با مِی فروش

نمودند مردم همه راه باز

به سجده همه در بَرِ بی‌نیاز

چه گشته خدایا کنون در حرم

که گشته پلیدی چنین در عدم

به تکبیر و تهلیلِ مردم عیان

بشد در حرم مالک این جهان

بیامد چو سجّاد والا مقام

درون حرم با همه احتشام

به سجده شدند جمله اندر بَرَش

به تعظیم او خلقِ فرمانبرش

نمودند جایش کنار حجر

که بوسد حجر را و گیرد به بَر

بگفتند جمعی به آن دون پست

به آن غافلِ کافرِ بت پرست

که این سَیّدِ صاحبِ جاه کیست

به جز او در اینجا کسی راه نیست

بگفت با تکلّف هشام لعین

خبیثی که نَبْوَد چو او در زمین

ندانم که او کیست یا از کجاست

به جمع خلائق چرا ره گشاست

ولیکن فرزدق به صوتی برین

بگفت من شناسم شه مُلک دین

فرزدق بگفت وصف زین العباد

به اشعار نابی که مثلش نباد

بگفت وصف مولا به جمعی عظیم

به پیش امامی که باشد کریم

به مکّه که بودند پیر و جوان

در آن جمع و در بین آن عاصیان

بگفت پیش چشم هشام ذلیل

ز اشعار نابش بسی بی‌بدیل

ز وصف جگر گوشهٔ مصطفی

علیّ زاده و نور خیرُ الوری

بگفت از مقامات حقِّ مبین

ز سجّاد و فضلش به روی زمین

از این رو برایش امام و ولیّ

صله‌ها فرستاد بس منجلی

ولی گفت با عشق و حال تمام

اگر گفتمی فضل تو ای امام

نه از بهر زر بوده و جاه و مال

ز جان گفتمی جاه تو با جلال

برای خدا این چنین گفته‌ام

به عشقت چنین جمله‌ها سُفته‌ام

نگیرم برایش یکی درهمی

تو شاهی و بر این جهان خُرّمی

بفرمود حضرت به او از صفا

هر آن‌چه که ما در سرای خدا

به خلق زمین و بدون ریا

به هر کس بدادیم به حکم قضا

دگر پس نگیریم بی هر کلام

در این عالم از بهر خلق گرام

قبولش نما بی‌کلامی ز جان

نکن رد دگر دست ما هر زمان

ولی زآن زمان حاکم دین فروش

بکرد در بلائی فرزدق ز جوش

بِبُردند به زندان همی ناکسان

به جرم وِلای علیّ بی‌گمان

در آن لحظه با ضرب و شتم تمام

همی آن فرزدقِ بس با مرام

بماند روزگاری به زندان اسیر

به زندان بکرد شکوه‌ها بر امیر

که چون گفتمی فضل تو بر همه

کنم در قفس این چنین زمزمه

چو پیش خودش شکوه بر شاه کرد

دعا حضرتش با دو صد آه کرد

چو حضرت نمود از برایش دعا

فرزدق بشد با دعایش رها

فرزدق چو آمد ز زندان بُرون

در آن روزگارِ ز سختی فزون

بگفت به امام و ولیّ جلیل

هشام لعینِ شده بس ذلیل

گرفته ز دیوان اسمم قلم

ولیّ نعمت و شاهِ جود و کرم

ز بیت المال ندارم دگر سهم من

بُوَد این لعین بدتر از اَهْرِمَن

بداد حضرتش خرج چِل سال او

پس از آن‌که کردند همی گفتگو

سپس گفت نور خدای وَدُود

که گر بیش از این احتیاج تو بود

کنون داده بودم همین جا به تو

که باشی تو آسوده و خنده‌رو

ز بعد چهل سال از این گفتگو

ز دنیا برفت با همان خُلق و خو

بگفت طول عُمرش ز وصف علیّ

که «سجّاد» گوید ز وصفش جلیّ

مرحوم علامه محمّدتقی مجلسی قدس سره اشعار جناب فرزدق رحمة الله را در کتاب «روضة المتقین» به این نحو نقل کرده است:

هذا الذی تعرف البطحاء وطأته

و البیت یعرفه و الحل و الحرم

هذا ابن خیر عباد اللّه کلهم

هذا التقی النقی الطاهر العلم

هذا علی رسول اللّه والده

أمست بنور هداه تهتدی الأمم

إذا رأته قریش قال قائلها

إلی مکارم هذا ینتهی الکرم

ینمی إلی ذروه العز الذی قصرت

عن نیلها عرب الإسلام و العجم

یکاد یمسکه عرفان راحته

رکن الحطیم إذا ما جاء یستلم

یغضی حیاء و یغضی من مهابته

فما⁽¹⁾یکلم إلا حین یبتسم

ینشق نور الهدی عن نور غرته

کالشمس تنجاب عن إشراقها الظلم

بکفه خیزران ریحها عبق

من کف أروع فی عرنینه شمم

مشتقه من رسول اللّه نبعته

طابت عناصره و الخیم و الشیم

حمال أثقال أقوام إذا قدحوا

حلو الشمائل تحلو عنده النعم

هذا ابن فاطمة إن کنت جاهله

بجدّه أنبیاء اللّه قد ختموا

اللّه فضله قدما و شرفه

جری بذاک له فی لوحه القلم

من جدّه دان فضل الأنبیاء له

و فضل أمته دانت له الأمم

أم البریه بالإحسان فانقشعت

عنها الغمامه و الإملاق و العدم

کلتا یدیه غیاث عم نفعهما

یستوکفان و لا یعروهما عدم

سهل الخلیقة لا تخشی بوادره

تزینه الخصلتان الخلق و الکرم

لا یخلف الوعد میمون نقیبته

رحب الفناء أریب حین یغترم

من معشر حبهم دین و بغضهم

کفر و قربهم منجی و معتصم

یستدفع السوء و البلوی بحبهم

و یسترب به الإحسان و النعم

مقدم بعد ذکر اللّه ذکرهم

فی کلّ حال و مختوم به الکلم

إن عد أهل التقی کانوا أئمتهم

أو قیل من خیر أهل الأرض؟ قیل هم

لا یستطیع جواد بعد غایتهم

و لا یدانیهم قوم و إن کرموا

هم الغیوث إذا ما أزمه أزمت

و الأسد أسد الشری و البأس مختذم

یأبی لهم أن یحل الذم ساحتهم

خیم کریم و أید بالندی خضم

لا ینقص العسر قسطا من أکفهم

سیان ذلک إن أثروا و إن عدموا

أی الخلائق لیست فی رقابهم

لأولیه هذا أوله نعم

من یعرف اللّه یعرف أولیه ذا

فالدین من بیت هذا ناله الأمم‌⁽¹⁾

عبد الرحمن جامی یکی از بزرگترین علماء عامه نیز، اشعار جناب فرزدق رحمة الله را به زبان فارسی، این چنین بیان نموده است:

گفت من مى‌شناسمش نيكو

زو چه پرسى به سوى من كن رو

آن كس است اين كه مكّه و بطحا

زمزم و بوقُبَيس و خيف و منا

حرم و حلّ و بيت و ركن و حطيم

ناودان و مقام ابراهيم

مروه مسعىٰ صفا حجر عرفات

طيبه و كوفه كربلا و فرات

هريك آمد به قدر او عارف

بر علوّ مقام او واقف

قرّة العين سيّد الشهداست

غنچۀ شاخ دَوحۀ زهراست

ميوۀ باغ احمد مختار

لالۀ راغ حيدر كرّار

چون كند جاى در ميان قريش

رود از فخر بر زبان قريش

كه بدين سرور ستوده شيم

به نهايت رسيد فضل و كرم

ذروۀ عزّت است منزل او

حامل دولت است محمل او

از چنين عزّ و دولت ظاهر

هم عرب هم عجم بود قاصر

جدّ او را به مسند تمكين

خاتم الانبياست نقش نگين

لايح از روى او فروغ هُدىٰ

فايح از خوى او شميم وفا

طلعتش آفتاب روز افروز

روشنايى فزاى و ظلمت‌سوز

جدّ او مصدر هدايت حقّ

از چنان مصدرى شده مشتق

از حيا نايدش پسنديده

كه گشايد به روى كس ديده

خلق ازو نيز ديده خوابانند

كز مهابت نگاه نتوانند

نيست بى‌سبقت تبسّم او

خلق را طاقت تكلّم او

در عرب در عجم بود مشهور

كو مدنش مغفّل مغرور

همه عالم گرفت پرتو خور

گر ضريرى نديد ازان چه ضرر

شد بلند آفتاب بر افلاك

بوم اگر زان نيافت بهره چه باك

بر نكو سيرتان و بدكاران

دست او ابر موهبت باران

فيض آن ابر بر همه عالم

گر بريزد نمى نگردد كم

هست ازان معشر بلند آيين

كه گذشتند ز اوج عِلّيّين

حبّ ايشان دليل صدق و وفاق

بعض ايشان نشان كفر و نفاق

قربشان پايۀ علوّ و جلال

بعدشان مايۀ عتوّ و ضلال

گر شمارند اهل تقوا را

طالبان رضاى مولا را

اندر آن قوم مقتدا باشند

و اندر آن خيل پيشوا باشند

گر بپرسد ز آسمان بالفرض

سائلى مَن خِيارُ اهل الأرض

بر زبان كواكب و انجم

هيچ لفظى نيايد الّا هُم

هُم غُيُوثُ النّدىٰ اذا وَهَبُوا

هُم لُيُوثُ الثَّرىٰ اذا نَهَبُوا

ذكرشان سابق است در افواه

بر همه خلق بعد ذكر اللّٰه

سر هر نامه را رواج فزاى

نام ايشانست بعد نام خداى

ختم هر نظم و نثر را الحقّ

باشد از يمن نامشان رونق⁽¹⁾

اسم کامل فرزدق، «همام بن غالب بن صعصعة بن ناجیة» است و از بزرگان بنی تمیم به حساب می‌آمده است. کنیهٔ او «أبو فراس» و لقبش «فرزدق» بوده است. فرزدق از شعرای بزرگ عصر اموی محسوب می‌شود.

روزی فرزدق به همراه پدرش محضر حضرت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام رسید، حضرت به غالب فرمودند: او کیست؟ عرضه داشت: فرزندم است و شعر می‌گوید. حضرت فرمودند: قرآن را به او آموزش بده که بهتر از شعر است. از این رو حسب الامر حضرت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام ، پاهایش را بست، تا زمانی‌که قرآن را حفظ کرد.⁽²⁾البتّه فرزدق برای خلفاء اموی نیز شعر سروده است که به نظر می‌رسد از باب تقیه بوده باشد. و بنابر نقل مشهور، فرزدق در سال صد و ده هجری قمری، در سن نود و یک سالگی در بصره وفات کرده است.⁽³⁾

فضیلت شعرای اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام

در بین ارادتمندان و خادمان حضرات معصومین علیهم السلام که هر کدام به نحوی مشغول انجام وظیفه، به پیشگاه مقدس و منور ائمهٔ اطهار علیهم السلام می‌باشند، شعراء از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند، و در طول تاریخ عنایات و توجهات خاص اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام شامل حال

آن‌ها می‌شده است. از این رو مرحوم شیخ حرّ عاملی قدس سره در کتاب «وسائل الشیعة» از حضرت امام علیّ بن موسی الرضا علیهما السلام نقل کرده‌اند:

«مَا قَالَ فِینَا مُؤْمِنٌ شِعْراً یَمْدَحُنَا بِهِ إِلَّا بَنَی اللَّهُ لَهُ مَدِینَةً فِی الْجَنَّةِ أَوْسَعَ مِنَ الدُّنْیَا سَبْعَ مَرَّاتٍ، یَزُورُهُ فِیهَا کُلُّ مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَ کُلُّ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ.»⁽¹⁾

(هیچ مؤمنی در مدح ما [اهل بیت] شعری نمی‌سراید مگر این‌که خداوند متعال در بهشت شهری برای او بنا می‌کند که هفت برابر از دنیا وسیع‌تر است، که همه ملائکه مقرب الهی و هر نبیّ مرسلی در آن، به دیدار و زیارت او می‌آیند.)

بفرمود ولیّ نعمت این جهان

علیّ بن موسی شهِ انس و جان

کسی که بگوید یکی بیت شعر

به مدح همه ما و خالی ز غیر

بسازد خدا بهر او بی‌گمان

بنائی به جنّت به بهتر مکان

که باشد به وسعت در آنجا ز جاه

برابر به سبع جهان در نگاه

بیاید به دیدار او هر نبیّ

که گردیده مرسل به اذن ولیّ

به هر روز آیند به دیدار او

ملائک به عشق و به هر خُلق و خو

بُوَد خادم و مادح اهل بیت

به «سجّاد»، مولا و آقا سرشت

و در روایت دیگری مرحوم شیخ حرّ عاملی قدس سره از کلام اللّه الناطق حضرت امام جعفر بن محمّد الصادق علیهما السلام نقل کرده اند:

«مَا قَالَ فِینَا قَائِلٌ بَیْتَ شِعْرٍ حَتَّی یُؤَیَّدَ بِرُوحِ الْقُدُسِ.»⁽²⁾

(هرگز کسی درباره ما [اهل بیت] بیت شعری نسروده است، مگر این‌که به وسیله روح القدس یاری شده است.)

شنیدم ز مولای افلاکیان

امیر همه، جملهٔ خاکیان

ز صادق ز قرآن ناطق عیان

نگوید کسی مدح ما بی‌گمان

مگر این‌که او با همه افتخار

مؤید شود هر زمانی چو یار

به روح القدس سرورِ قدسیان

به لطف ولیّ نعمتِ انس و جان

شود یاری از جانب کبریا

چو گوید مدیح ولیّ خدا

بُوَد جای او بی‌گمان در جَنان

به «سجّاد» مولا بُوَد در جهان

استحباب اشعار مصائب و فضائل حتّی در شب جمعه

در بعضی از ایّام مثل شب جمعه یا ماه رمضان که شعر سرودن یا شعر خواندن، حسب برخی از روایات مکروه می‌باشد، شعر سرودن دربارهٔ مصائب و فضائل اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام فضیلت دارد. چنانچه مرحوم شیخ حرّ عاملی قدس سره در کتاب «وسائل الشیعة» در باب استحباب سرودن شعر و لو در ماه رمضان یا در شب جمعه، از خلف بن حماد نقل کرده است، به حضرت امام علیّ بن موسی الرضا علیهما السلام عرض کردم:

«إِنَّ أَصْحَابَنَا یَرْوُونَ عَنْ آبَائِکَ علیهم السلام: أَنَّ الشِّعْرَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ فِی اللَّیْلِ مَکْرُوةٌ، وَ قَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَرْثِیَ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام وَ هَذَا شَهْرُرَمَضَانَ، فَقَالَ لِی: ارْثِ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ وَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ فِی اللَّیْلِ وَ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ، فَإِنَّ اللَّهَ یُکَافِئُکَ عَلَی ذَلِکَ.»⁽¹⁾

(اصحاب ما از پدران شما: نقل کرده‌اند: شعر خواندن در شب و روز جمعه و در همه ماه رمضان و در هر شبی مکروه می‌باشد. و من قصد کرده‌ام که مرثیه حضرت ابو الحسن [موسی بن جعفر علیهما السلام را بگویم] و حال آن‌که اکنون ماه رمضان است. حضرت امام رضا علیه السلام به من فرمودند: مرثیه حضرت ابو الحسن را [حتّی] در شب جمعه و در ماه رمضان و در بقیه ایّام بخوان، چرا که خداوند متعال تو را کفایت می‌کند و اجر تو را برای این عمل خواهد داد.)

یکی از شیعیان با اصالت

به عشق و شور و از روی درایت

بگفت روزی به مولایش به دقّت

امام هشتمین با وَجد و همّت

شده نقل از برای ما ز عترت

ز آباء گرامت با چه کثرت

به روز جمعه اندر کلّ دوران

به مثل هر شبی ای نور یزدان

بُوَد مکروه شعر و خواندن آن

چنان ماه صیام از بهر یاران

کنون من با همه عشق و بضاعت

نمودم قصد که با شوق و قداست

بخوانم مرثیه و شعر غُربت

برای پدرت این وقت و فرصت

و حال آن که کنون با جمله رفعت

رمضان باشد و ماه ضیافت

بفرمود حضرتش با لطف و رحمت

به هر وقتی بخوان با عشق و شوکت

همی اشعار نابی کز محبّت

سروده گشته در ایّام و هر وقت

برای حضرتش با حال رِقّت

به هر جا و زمانی با شفقّت

که ذات باری اندر کلّ حالت

دهد پاداش تو را با جلالت

چو «سجّاد» فدائی امامت

که وصف شاه گوید با کرامتآری در همهٔ ساعات و لحظات، و به هر نحوی، چه با زبان حال و چه با زبان قال، خواه با زبان نثر، و خواه با زبان نظم، باید دم از حضرت علیّ مرتضی و فرزندان بزرگوارشان علیهم السلام زد، و لحظه‌ای بلکه دمی و نفسی از یاد آن بزرگواران غافل نبود.

همیشه باید اندر هر دو عالم

به شور و عشق و با هر لحظهٔ دَم

به مثل اولیا و شخص آدم

به هر جا و زمانی همچو خاتم

به وقت جان سپردن شاد و بی‌غم

درون قبر از آن روزِ اقدم

به نظم و نثر و در هر مجلس و بزم

چُنان هر ذرهٔ عالم به یک عزم

بدون لحظه‌ای تردید و محکم

بگوئیم «یا علیّ» بی‌درد و ماتم

چرا که می‌کند آن اسم اعظم

همی زنده چو «سجّاد» و چو حاتم

معجزهٔ سنگ ممهور به مهر امام زین العابدین علیه السلام

مرحوم محمّد بن جریر طبری امامی قدس سره از علیّ بن یزید نقل کرده است: در هنگامی‌که حضرت امام زین العابدین علیه السلام بعد از شهادت حضرت امام حسین علیه السلام از شام به مدینه برمی‌گشتند، من همراه آن حضرت بودم، و به زنان ایشان و بقیه همراهان حضرت نیکی می‌نمودم و نیازهای آن‌ها را تأمین می‌کردم. و هنگامی‌که در جائی برای استراحت نزول اجلال می‌فرمودند، از آن‌ها فاصله می‌گرفتم و اگر در منزل‌گاهی رحل اقامت می‌افکندند از آن‌ها دور می‌شدم تا زنان آسوده باشند. از این رو هنگامی‌که به مدینه رسیدند، مقداری از زیورآلات خود را برای من فرستادند، اما من آن‌ها را نگرفتم، و عرض کردم:

«فعلت هذا للّه و لرسوله [ صلی الله علیه واله وسلم ] فأخذ علیّ بن الحسین [علیهما السلام] حجراً أسود صماً فطبعه بخاتمه و قال: خذه و اقض کلّ حاجة لک منه. فو اللّه ألذی بعثمحمداً بالحقّ لقد کنت أجعله فی البیت المظلم فیسرج لی و أضعه علی الأقفال فتفتح لی و آخذه بیدی و أقف بین أیدی الملوک فلا أری إلا ما أحب.»⁽¹⁾

(من برای خدا، و رسول اللّه صلی الله علیه واله وسلم آن کارها را انجام دادم، از این رو امام سجّاد علیه السلام سنگ سیاهی را از زمین برداشتند، و انگشتر خود را بر روی آن نهادند که نقش نگین حضرت بر آن نقش بست، و فرمودند: این سنگ را بگیر و هر حاجتی داری به وسیله آن بدست بیاور. [علیّ بن یزید می‌گوید:] قسم به خداوندی که [حضرت] محمّد صلی الله علیه واله وسلم را به حقّ مبعوث نمود، آن سنگ را هنگامی‌که در خانه بسیار تاریک قرار می‌دادم، اطراف را برای من روشن می نمود. و هرگاه آن را بر قفل های بسته می‌نهادم، آن‌ها را برای من باز می‌کرد. و اگر آن را به دستم می‌گرفتم و در برابر سلاطین می‌ایستادم، از ناحیه آن‌ها چیزی جز آن‌چه دوست داشتم نمی‌دیدم.)

شده نقل در میان آن کسانی

که مأمور گشته بودند که نهانی

برند آل محمّد را شبانگاه

ز شام سوی مدینه در همان‌گاه

امیری بود که او در کلّ آن راه

همیشه می‌نمود احسان به صد جاه

به جمع آن زنان رنج دیده

مصیبت‌ها در آن دوران کشیده

چو آن‌ها بین راه، در یک مقامی

برای استراحت یا طعامی

توقف می‌نمودند در بیابان

و یا در منزلی از بهر اسکان

همیشه او برای حفظ حرمت

ز جمع آن زنانِ با مروّت

توقف می‌نمود با جمع یاران

به دور از اهل بیت و جمله آنان

که آسوده بُوَند نسوان اطهار

به کلّ آن سفر بی هیچ آزار

نیفتد چشم نامحرم زمانی

به اهل بیت، هرگز یا به آنی

از این رو چون که از آن شام ویران

همه آل محمّد دل پریشان

رسیدند به مدینه جمله گریان

امامِ ساجدین از روی احسان

فرستادند برایش با تفقد

جواهرات خود را زآن تعبد

که جملهٔ زنانِ آل احمد

برایش جمع بنمودند با مجد

ولی او چون بدید آن زیور آلات

نمود عرض به امام و روحِ طاعات

هر آن‌چه در تمام راه از جان

نمودم بهر جمع و کلِّ نسوان

نبوده از برای مال دنیا

چه دینار و چه درهم شاهِ والا

هر آن‌چه کرده‌ام با عشق و ایمان

بُده بهر وجود ذات یزدان

بُده بهر رضایت رسولش

که گردم موردِ لطف و قبولش

از این رو سرور یکتا پرستان

ولیّ این جهان و شاهِ مردان

نمود ممهور سنگی را شتابان

به انگشتر خود در بین یاران

سپس فرمود با او هر کجائی

شدی محتاج و ماندی در بلائی

به این سنگ بی‌غم و بی هر فغانی

روا کن حاجت خود را به آنی

نموده نقل او به آن خدائی

که با لطف زیاد و با صفائی

همی مبعوث کرده به رسالت

محمّد را در این عالم ز طاعت

چو می‌رفتم به تاریکی و جائی

که در آنجا نبود نور و جلائی

ز نور سنگ اطرافم به اعجاز

همیشه بود روشن همچو یک راز

چو آن را می‌نهادم در گذاری

به قفل بسته‌ای اندر کناری

به لحظه باز می‌شد بی‌کلامی

به یمن نام آن سرورِ سامی

چو می رفتم برای عرض حاجت

به نزد حاکم و سلطان به ساعت

به عزّت زیادی حاکمِ دون

روا می‌کرد حاجاتم به گردن

به یمن سنگ سیاهی که حضرت

نموده بود نامش را به عزّت

به روی آن همی حک با چه رغبت

خداوند جهان به لطف و سرعت

روا می‌کرد حاجاتم به هر حال

به هر وقت و زمانی با چه اجلال

همه بودند مسحورم به هر جا

چو «سجّاد» و چو دیگر خلقِ دنیا

آری به سبب سنگی که نام مبارک حضرت امام زین العابدین علیه السلام بر روی آن نوشته شده بود، این چنین معجزاتی به ظهور رسیده است. و در همین نوشتار معجزه‌ای آورده شده است که نشان دهنده آن می‌باشد که حتّی حضرت سلیمان علیه السلام نیز تمام قدرتش به سبب نگین انگشتری بوده که نام حضرات «محمّد و علیّ» بر آن نوشته شده بود.⁽¹⁾

حال وقتی از نام اهل بیت عصمت و طهارت:چنین معجزاتی به وجود می‌آید و بروز و ظهور پیدا می‌کند. خود آن بزرگواران در نزد خداوند تعالی چه آبروئی دارند و چه کارهائی می‌توانند انجام دهند. اینجاست که همه عقول در برابر عظمت آل محمّد علیهم السلام و سر تعظیم فرود می‌آورند. البته این تنها موردی نیست که از اهل بیت علیهم السلام چنین معجزاتی دیده شده است. و همان گونه که در این نوشتار نیز به زودی خواهد آمد، در موارد متعددی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام نام خود را با اعجاز بر سنگ نقش نموده‌اند.

نقش بستن نام امام روی سنگ

در طول تاریخ برخی بوده‌اند که محضر اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام رسیده‌اند و بعد از این‌که درخواست معجزه کرده‌اند، حضرات معصومین علیهم السلام سنگی را برای آن‌ها با مهر خود تبرک نموده‌اند به نحوی که نام آن بزرگواران روی سنگ نقش بسته است. یکی از آن‌ها شخصی به نام

«غانم و مادرش» می‌باشد، چنانچه مرحوم ابن شهر آشوب1در کتاب «مناقب» روایت نموده است:

در یک خبر طولانی آمده که غانم بن ام غانم با مادرش وارد مدینه شد و پرسید: شخصی از بنی‌هاشم به نام «علیّ» را می‌شناسید؟ گفتند: آری. غانم می‌گوید: مرا به علیّ بن عبد الله بن عبّاس راهنمایی کردند. وقتی نزدش رفتم، به او گفتم:

«مَعِی حَصَاةٌ خُتِمَ عَلَیْهَا عَلِیٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام وَ سَمِعْتُ أَنَّهُ یُخْتَمُ عَلَیْهِ رَجُلٌ اسْمُهُ عَلِیٌّ.»

(من سنگی دارم که [اثر] مُهر حضرت علیّ و امام حسن و امام حسین علیهم السلام بر آن است. شنیده‌ام شخصی از این خانواده به نام «علیّ» آن را مهر خواهد نمود.)

علیّ بن عبد الله با خشم تمام به من گفت: به علیّ بن ابی‌طالب و حسن و حسین علیهم السلام دروغ می‌بندی؟ و عده‌ای از بنی‌هاشم شروع کردند به زدن من و می‌خواستند که از حرف خود دست بکشم. ولی بعد از آن که سنگ را از دستم گرفتند. در همان شب در خواب حضرت امام حسین علیهم السلام را دیدم که به من فرمودند:

«هَاکَ الْحَصَاةَ یَا غَانِمُ وَ امْضِ إِلَی عَلِیٍّ ابْنِی فَهُوَ صَاحِبُکَ، فَانْتَبَهْتُ وَ الْحَصَاةُ فِی یَدِی فَأَتَیْتُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَخَتَمَهَا وَ قَالَ لِی: إِنَّ فِی أَمْرِکَ لَعِبْرَةً فَلَا تُخْبِرْ بِهِ أَحَداً.»

(این سنگ، آن را بگیر و پیش پسرم علیّ برو؛ او آن را مهر می‌کند! پس از خواب بیدار شدم و سنگ در دستم بود. پس خدمت حضرت امام زین العابدین علیه السلام رسیدم. و ایشان آن را مهر کردند و فرمودند: کار تو عبرت‌آمیز است. هیچ‌کس را از آن آگاه نکن!)

غانم درباره این معجزه اشعاری سروده و می‌گوید:

أَتَیْتُ عَلِیّاً أَبْتَغِی الْحَقَّ عِنْدَهُ

وَ عِنْدَ عَلِیٍّ عِبْرَةٌ لَا أُحَاوِلُ

فَشَدَّ وَثَاقِی ثُمَّ قَالَ لِیَ اصْطَبِرْ

کَأَنِّی مَخْبُولٌ عَرَانِی خَابِلٌ

فَقُلْتُ لَحَاکَ اللَّهُ وَ اللَّهِ لَمْ أَکُنْ

لِأَکْذِبَ فِی قَوْلِی الَّذِی أَنَا قَائِلٌ

وَ خَلَّی سَبِیلِی بَعْدَ ضَنْکٍ فَأَصْبَحَتْ

مُخَلَّاتهُ نَفْسِی وَ سِرْبِی سَائِلٌ

فَأَقْبَلْتُ یَا خَیْرَ الْأَنَامِ مُؤَمَّماً

لَکَ الْیَوْمَ عِنْدَ الْعَالِمِینَ أُسَائِلُ

وَ قُلْتُ وَ خَیْرُ الْقَوْلِ مَا کَانَ صَادِقاً

وَ لَا یَسْتَوِی فِی الدِّینِ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ

وَ لَا یَسْتَوِی مَنْ کَانَ بِالْحَقِّ عَالِماً

کَآخَرَ یُمْسِی وَ هُوَ لِلْحَقِّ جَاهِلٌ

وَ أَنْتَ الْإِمَامُ الْحَقُّ یُعْرَفُ فَضْلُهُ

وَ إِنْ قَصُرَتْ عَنْهُ النُّهَی وَ الْفَضَائِلُ

وَ أَنْتَ وَصِیُّ الْأَوْصِیَاءِ مُحَمَّدٌ

أَبُوکَ وَ مَنْ نِیطَتْ إِلَیْهِ الْوَسَائِلُ⁽¹⁾من به نزد علیّ علیه السلام [یعنی حضرت امام سجّاد علیه السلام ] آمدم و از او حقّ را می‌طلبم، و نزد آن حضرت عبرت‌هایی است که من آن را با حیله طلب نمی‌کنم.

پس پیمانم را محکم کرد و به من فرمود: به شدّت صبر کن؛ و گویی من دیوانه‌ای هستم که جنون بر من عارض شده است.

پس گفتم: خدا لعنتت کند ای شیطان! به خدا قسم من کسی نیستم که در اعتقادم خدشه کنم و آن را دروغ بشمارم.

و راه مرا بعد از تنگی آن، باز کرد و نفس و راه رفتنم برای من باز و گشاده شد.

پس ای بهترین مردم! من آمدم در حالی‌که امروز به تو اقتدا کردم و نزد خلائق مورد سؤال واقع می‌شوم.

و معتقد شدم و بهترین اعتقاد، راست‌ترین آن است. و در دین، حقّ و باطل با هم مساوی نیست.

و کسی که عالم به حقّ باشد، با کسی که در جهل به حقّ، روز را شب می‌کند، مساوی نیستند.

پس تو امام حقّی هستی که فضل او معروف است، اگر چه عقل خردمندان و فضائل به او نرسند.

و تو وصیّ جانشینان پیامبر هستی و محمّد صلی الله علیه واله وسلم پدر توست و او کسی است که دست آویزها به او آویخته است.

شده نقل غانم بن اُمّ غانم

به روزی همره اُمش چو خادم

برای دیدن امامِ عادل

علیّ بن الحسین آن نور کامل

بیامد تا مدینه سخت و عاجل

که تا سرور و آن باب فضائل

چو جَدّ و باب و عمش در مواهب

کند ممهور سنگش را چو ثاقب

از این رو چون رسید آن یار عاشق

به شهر مصطفی اصل حقایق

سؤال کرد از کسی قاطع و جازم

کجا باشد علیّ از آل هاشم

از این رو مردمانِ جمله غافل

ببردند آن دو را عاجل و جاهل

به نزد آن علیِّ گشته ظالم

همان فرزندِ عبداللّه راحم

چو او را دید گفت مانند سائل

بُوَد سنگی به غایت خوب و قابل

همی نزدم که آن مولای فاضل

حسین بن علیّ آن اصلِ واصل

به مثل باب خود اصل خصائل

چنان برادرش در یک فواصل

همی آن را برایم با عنایت

به لطف خود به مثل یک کتابت

زده‌اند مُهر با اعجاز کائن

کنون بشنیده‌ام با یک قرائن

علیّ نامی ز آلش ماه پاره

کند ممهور سنگم را دوباره

چو بشنید این سخن را او به خانه

غضب کرد و بگفت بس مغرضانه

دروغ بندی به آن شاه یگانه

علیّ و آن دو فرزندش به یاوه

از این رو سنگ را بس ظالمانه

گرفتند از دو یارِ با اراده

به ضرب و شتم بسیار و زیاده

ولکن او به خوابش چون شبانه

بدید مولای خود را مشفقانه

حسین بن علیّ را چون ستاره

که گوید گیر سنگت را به ساعت

سپس رو صبح فردا خوب و راحت

به نزد زاده‌ام شاه ولایت

که سنگت را جنابش با صلابت

کند ممهور آن روح سیادت

امامِ عارفین اصل دیانت

بگفت غانم که چون با یک ملاحت

شدم بیدار دیدم زآن بشارت

بُوَد سنگم به دستم با سعادت

لذا فردا به عشق و با ارادت

چو رفتم محضر مولای عالم

نمود ممهور سنگم را به خاتم

همان‌گونه که آن روح عبادت

نموده قلب «سجّاد» با اشارت

همی ممهور با نامش به ساعت

به لطف و فضل و از روی سخاوت

فرزند اُم غانم محضر امام حسن عسکری علیه السلام

منقول است در زمان حضرت امام حسن عسکری علیه السلام یکی از احفاد «غانم» نیز، به نام «مهجع بن صلت بن عقبة بن سمعان بن غانم بن اُم غانم»، به همراه یکی از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام با طیّ الارض محضر حضرت رسید. و بعد از آن‌که مدت زمان اندکی در محضر امام علیه السلام بود، و برخی از اصحاب حضرت، مثل أبو هاشم جعفری را ملاقات نموده بود، چونان جدّ خویش از حضرت امام حسن عسکری علیه السلام درخواست نمود که همان سنگی که از اجدادش باقی مانده است و به وسیلهٔ امامان دیگر ممهور گشته را دوباره برایش مُهر نمایند. و بعد از این‌که حضرت سنگی که از اجداد او به جا مانده بود را چون آباء خود علیهم السلام ممهور نمود، او دوباره به شهر خود بازگشت.⁽¹⁾

جوان شدن حبابه والبیه و ممهور شدن سنگش

یکی دیگر از افرادی که محضر ائمه اطهار علیهم السلام رسیده است تا سنگش را مُهر نمایند، «حبابه والبیه» از زنان پاک‌دامن و بزرگوار می‌باشد. چنانچه مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره از حضرت امام باقر علیه السلام درباره او نقل کرده است:

«إِنَّ حَبَابَةَ اَلْوَالِبِیَّةَ دَعَا لَهَا عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ علیهما السلام فَرَدَّ اَللَّهُ عَلَیْهَا شَبَابَهَا وَ أَشَارَ إِلَیْهَا بِإِصْبَعِهِ فَحَاضَتْ لِوَقْتِهَا وَ لَهَا یَوْمَئِذٍ مِائَةُ سَنَةٍ وَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً.»⁽²⁾

(حبابه والبیه (پیرزنی مؤمن بود که) پدرم امام سجّاد علیه السلام برای او دعا فرموده و جوان گشت. حضرت با انگشت مبارکشان به سوی او اشاره کردند و در همان وقت حائض گشت. و این در حالی بود که آن هنگام او صد و سیزده سال داشت.)

درباره کیفیت ورود «حبابه والبیه» محضر حضرات معصومین علیهم السلام ، راوی معارف اهل البیت علیهم السلام مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس سره نقل کرده است:

...حبابه والبیه می‌گوید: به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کردم: ای امیرالمؤمنین! خداوند متعال رحمتش را بر شما نازل کند، نشانۀ امامت چیست؟ او گوید: حضرت به من فرمودند: آن سنگ کوچک را برایم بیاور و با دست مبارکشان به سنگ کوچکی که روی زمین بود، اشاره کردند. من آن را آوردم و ایشان با انگشتر خود آن را برایم مهر کردند، سپس فرمودند:

«یَا حَبَابَةُ! إِذَا ادَّعَی مُدَّعٍ الْإِمَامَةَ فَقَدَرَ أَنْ یَطْبَعَ کَمَا رَأَیْتِ فَاعْلَمِی أَنَّهُ إِمَامٌ مُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ وَ الْإِمَامُ لَا یَعْزُبُ عَنْهُ شَیْءٌ یُرِیدُهُ.»

(ای حبابه! هرگاه کسی ادّعای امامت کرد، و توانست چنان که دیدی [سنگت را] مهر کند، بدان که او امامی است که اطاعتش واجب می‌باشد. و [نیز] امام کسی است که هر آن‌چه را که اراده فرماید، از او پنهان نخواهد ماند.)حبابه می‌گوید: من از محضر امیرالمؤمنین علیه السلام رفتم تا این‌که ایشان درگذشتند. پس محضر امام حسن علیه السلام مشرف شدم. که در جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام نشسته بودند و مردم از ایشان سؤال می‌کردند. آن‌گاه حضرت فرمودند: ای حبابۀ والبیّه! من عرض کردم: بله مولای من. حضرت فرمودند: آن‌چه را به همراه داری بیاور. حبابه گوید: من آن سنگ را به ایشان دادم. پس همان‌گونه که امیرالمؤمنین علیه السلام بر آن مهر زده بودند، ایشان نیز آن را مهر کردند. حبابه می‌گوید: سپس نزد امام حسین علیه السلام رفتم. و ایشان در مسجد رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم بودند. پس مرا نزد خود خوانده، و خوش آمد گفتند. سپس به من فرمودند: همانا در آن نشانه امامت، آن‌چه را هم که تو می‌خواهی هست. آیا نشانۀ امامت را می‌خواهی؟ عرض کردم: بله مولای من! حضرت فرمودند: آن‌چه را با خود داری بیاور. من آن سنگ کوچک را به ایشان دادم و حضرت برایم آن را مهر کردند. حبابه می‌گوید:

«ثُمَّ أَتَیْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ قَدْ بَلَغَ بِیَ الْکِبَرُ إِلَی أَنْ أُرْعِشْتُ وَ أَنَا أَعُدُّ یَوْمَئِذٍ مِائَةً وَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً فَرَأَیْتُهُ رَاکِعاً وَ سَاجِداً وَ مَشْغُولًا بِالْعِبَادَهِ فَیَئِسْتُ مِنَ الدَّلَالَةِ فَأَوْمَأَ إِلَیَّ بِالسَّبَّابَهِ فَعَادَ إِلَیَّ شَبَابِی قَالَتْ: فَقُلْتُ: یَا سَیِّدِی! کَمْ مَضَی مِنَ الدُّنْیَا وَ

کَمْ بَقِیَ فَقَالَ: أَمَّا مَا مَضَی فَنَعَمْ وَ أَمَّا مَا بَقِیَ فَلَا قَالَتْ: ثُمَّ قَالَ: لِی هَاتِی مَا مَعَکِ فَأَعْطَیْتُهُ الْحَصَاةَ فَطَبَعَ لِی فِیهَا.»

(سپس به نزد حضرت علیّ بن حسین علیهما السلام رفتم. درحالی‌که پیری‌ام به جایی رسیده بود که رعشه گرفته بودم. و من آن روز صد و سیزده سال داشتم. آن حضرت را دیدم رکوع و سجده می‌کنند و به عبادت مشغول هستند. [و از آن جائی‌که وقوفم در آنجا طولانی شد] از آن نشانه ناامید شدم. [می‌خواستم بازگردم] که [ناگاه]حضرت با انگشت سبّابه خود به من اشاره کردند و [به اعجاز حضرت] جوانی‌ام بازگشت. عرض کردم: ای مولای من! چقدر از دنیا رفته و چقدر مانده است؟ حضرت فرمودند: امّا نسبت به گذشته بله [ذکر آن فایده‌ای ندارد]، امّا نسبت به باقیمانده نه [و نمی‌شود درباره آن حرفی زد]. سپس به من فرمودند: آن‌چه را با خودت داری بیاور، آن سنگ را به حضرت دادم و ایشان بر آن مهر زدند.)

سپس به نزد حضرت امام باقر علیه السلام رفتم و ایشان نیز آن را برایم مهر کردند. بعد از آن به نزد حضرت امام جعفر صادق علیه السلام رفتم و ایشان نیز آن را برایم مهر کردند. سپس محضر حضرت امامرضا علیه السلام رفتم و ایشان نیز آن را برایم مهر کردند. و حبابه پس از آن، بنابر آن‌چه محمّد هشام گفته است، نه ماه دیگر زندگی نمود.⁽¹⁾

بگفتا به امیرالمؤمنین روزی حبابه

امامت به دلیل باشد یگانه

نشان ده بر من اینجا یک دلیلی

که تا گردم مطیعت چون ذلیلی

بفرمود با حبابه شاه مردان

بده سنگی به من زود و شتابان

سپس با خاتمش بنهاد بر سنگ

نشست نقشش به روی سنگ بی‌رنگ

سپس فرمود با من آن دلاور

ز بعد من اگر در کلّ خاور

کسی کرد ادعائی از امامت

بخواند خلق خدا را با صلابت

اگر چون من نمود بهر تو اعجاز

طلب بنمود سنگت را به آواز

ز بعد من به کارم اقتدا کرد

به مُهرش سنگ را نقش و نما کرد

بُوَد صادق بلا شک و بلا ریب

امام خلق باشد از بَرِ ربّ

زمانی‌که علیّ فرقش جدا شد

ز دنیا رفت و عالم در عزا شد

نشست در مسندش نور الهی

امام مجتبی مولی الموالی

حبابه گفته رفتم نزد آن شاه

که بینم معجزی را گاه و بی‌گاه

چو رفتم نزد او فرمود با من

بده سنگت که تا مُهرش کنم زن

چو بابش مُهر بنمود نور سرمد

همی سنگ مرا با لطف بی‌حد

چو آمد روزگار شاه مظلوم

حسین بن علیّ عطشان و محروم

برفتم دیدن آن شاه و مولا

زمانی‌که به مسجد بود تنها

چو دید از دور من را او صدا زد

خبر از قلب من داد و ندا زد

بفرمود با من اندر جایگاهی

دلیلی بر امامت گر بخواهی

بده سنگت که در لحظه و ساعت

ز شک آسوده گردی با درایت

چُنان باب و برادر او بزد مُهر

بکرد ممهور سنگم را به یک فور

چو آمد روزگار زادهٔ او

ز بعد کربلا افغان ز هر رو

برفتم دیدن سجّادِ گریان

زمان پیری و لرزان و نالان

بُوَد عمرم صد و سیزده ساله

نمانده قوتی در جانِ واله

بدیدم حضرتش را در رکوعی

گهی در سجده و دائم خضوعی

چُنان طولانی شد آنجا وقوفم

که مأیوس گشتم از لطف رئوفم

که ناگه کرد با انگشت دستش

اشارت با من از لطف اَلستش

برفت پیری به ناگه بی‌بهانه

جوان گشتم دوباره در زمانه

سپس فرمود به من با مهربانی

بده سنگی که دارد آن نشانی

که تا مهرش کنم با بردباری

به اعجاز و به اذن ذات باری

چُنان جدّ و پدر مهرش به آن زد

به روی سنگ نامش را عیان زد

ز زهر چون کشته شد آن شاه مظلوم

بشد باقر امامِ حقّ و معلوم

درود حقّ بر آن حضرت دمادم

برایم مهر کرد آن سنگ در دم

ز بعد قتل آن مولای خوبان

بشد صادق امام و شاه دوران

زمان حضرت صادق دوباره

بشد سنگم به مُهرش ماه پاره

ز زهرِ کین چو شد مسموم و مغموم

امام صادق آن مولای مظلوم

رسید موسی بن جعفر به امامت

ز بعد حضرت صادق به ساعت

به سنگم کرد مهری با اشاره

نوشت نامش به روی سنگِ خاره

به زندان حضرتش در رنج و ماتم

چو شد مقتول آن محبوبِ عالم

برفتم دیدن آئینهٔ حقّ

امامِ هشتمین و نور مطلق

همی بنمود سنگم شاه ضامن

چو اسلافش به مُهر و نقشِ ثامن

مزین در زمانِ گشته پیری

دوباره عود چونان یک اسیری

به نه ماه بعد آن دیدارِ با شاه

حبابه با ولای نورِ اللّه

برفت از دار دنیا با چه عزّت

به مأوای همه خوبان به جنّت

کند اکنون نظر بر شعر «سجّاد»

از آن مأوای دور از رنج و بی‌داد

و در روایت دیگری مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره از «حبابة والبیة» نقل کرده است:

«دَخَلْتُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ کَانَ بِوَجْهِی وَضَحٌ، فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِ فَذَهَبَ، قَالَتْ: ثُمَّ قَالَ: یَا حَبَابَةُ! مَا عَلَی مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ غَیْرُنَا وَ غَیْرُ شِیعَتِنَا، وَ سَائِرُ النَّاسِ مِنْهَا بَرَاءٌ.»⁽¹⁾

(محضر حضرت امام زین العابدین علیه السلام رسیدم و در صورتم برصی بود. پس حضرت دست مبارک خود را روی آن گذاشتند، [کنایه از این‌که حضرت با دست اشاره‌ای نمودند و به برکت حضرت، بیماری] برص بلافاصله از بین رفت. حبابه می‌گوید سپس حضرت فرمودند: ای حبابه! کسی به غیر از ما [اهل بیت] و شیعیانمان بر ملّت [و مذهب] ابراهیم نیست و بقیه مردم از آن بیزار هستند.)

یکی از شیعیان نیک سیرت

حبابه نام و با صد شور و عزّت

نموده نقل که اندر روزگاری

به عشق و با کمال استواری

برفتم محضر مولای عالم

امامِ ساجدین اشرف ز آدم

و حال آنکه بُدم بیمار و خسته

به بِرصی مبتلا و دل‌شکسته

همین که محضر مولا رسیدم

به یکباره به اعجازی بدیدم

نمود بر صورتم مولا اشاره

در آنجا آن ولیِّ ماه پاره

به یکباره برفت بِرص از وجودم

سپس فرمود آن علّت بودم

نباشد در جهان با کلّ وسعت

چو ما و شیعیان ما در این هست

چرا که جملگی در کلّ خاور

بُوَند بر ملّت خلیلِ داور

بقیه جمله بیزارند از دَم

ز ابراهیم و اهلش تا به خاتم

همه دورند از رحمت باری

از این رو هر کجا و هر کناری

کند «سجّاد» هر یک را به آنی

همی لعن در جهان و مُلک فانی

ممهور شدن سنگ اُمّ أسْلَم به وسیله پیامبر صلی الله علیه واله وسلم

البته افراد دیگری هم بوده‌اند که به این منظور محضر مقدّس اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام رسیده، و از آن بزرگواران معجزاتی از این قبیل دیده بودند. چنانچه مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس سره روایت نموده است:

روزی اُمّ أسْلَم به قصد دیدن رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم به مدینه آمد. و ایشان در آن روز در خانۀ امّ سلمه [همسر خود] بودند. وقتی او سراغ رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم را گرفت، ام سلمه به او فرمود: رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم برای کاری بیرون رفته اند و الآن می‌آیند. پس به این منظور أمّ أسْلَم نزد جناب امّ سلمه منتظر رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم ماند، تا آن که حضرت آمدند. آن‌گاه امّ اسلم به رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم عرض کرد: پدر و مادرم فدای شما ای رسول خدا! من کتاب‌های آسمانی را خوانده و دانسته‌ام که هر پیامبری، وصیّ و جانشین دارد. چنانچه حضرت موسی علیه السلام در هنگامی‌که در قید حیات بود، خداوند برای ایشان وصیّی قرار داده بود، و پس از مرگش نیز وصیّی داشت. و همین طور حضرت

عیسی علیه السلام ، پس ای رسول خدا! وصیّ شما کیست؟ حضرت به او فرمودند: ای امّ اسلم! وصیّ من در زندگی و پس از مرگم یک نفر است.

«ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلی حَصَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ، فَفَرَّکَهَا بِإِصْبَعِهِ، فَجَعَلَهَا شِبْهَ الدَّقِیقِ، ثُمَّ عَجَنَهَا، ثُمَّ طَبَعَهَا بِخَاتَمِهِ، ثُمَّ قَالَ: مَنْ فَعَلَ فِعْلِی هذَا، فَهُوَ وَصِیِّی فِی حَیَاتِی وَ بَعْدَ مَمَاتِی.»

(سپس با دست خود به سنگ کوچکی از زمین زده، و آن را با انگشت مبارک خود مالیدند، تا این‌که آن را مانند آرد کردند. سپس آن را با دست خمیر کرده، و با انگشتر خود آن را مهر کردند و فرمودند: هر کس این کار مرا انجام داد، او وصیّ من در زندگی و پس از مرگ من است.)

بعد از دیدن این معجزه از نزد رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم بیرون آمدم، و خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السلام رسیدم و عرض کردم: پدر و مادرم به فدای شما! وصیّ رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم شما هستید؟ حضرت فرمودند: بله، ای امّ اسلم! سپس با دست مبارک خود به سنگ کوچکی از زمینزده، و آن را با انگشت مبارک خود مالیدند، تا این‌که آن را مانند آرد کردند. سپس آن را با دست خمیر کرده، و با انگشتر خود آن را مهر کردند. و به من فرمودند: ای امّ اسلم! هر کس این کار مرا انجام داد، او وصیّ من خواهد بود. آن‌گاه بلافاصله به نزد امام حسن علیه السلام که در آن زمان کودکی بودند، رفتم و عرض کردم: آقای من! شما وصیّ پدرتان هستید؟ فرمودند: بله، ای امّ اسلم! و با دست مبارک خود سنگ کوچکی را از زمین برداشتند و همان کارهائی که آن دو بزرگوار با آن سنگ‌ها کرده بودند را ایشان نیز انجام دادند. من از نزد ایشان بیرون آمدم، و در همان وقت خدمت امام حسین علیه السلام رفتم، در حالی‌که سنّ و سال ایشان را کوچک می‌شمردم. آن‌گاه به ایشان عرض کردم: پدر و مادرم به فدای شما، وصیّ برادرتان شما هستید؟ حضرت فرمودند: بله، ای امّ اسلم! سنگ کوچکی به من بده. سپس همان کارهائی را که آن بزرگواران کرده بودند را انجام دادند. امّ اسلم سال‌ها زنده بود تا این‌که پس از به شهادت رسیدن حضرت امام حسین علیه السلام ، در هنگام بازگشت حضرت امام سجّاد علیه السلام از کربلا، خدمت حضرت رسید. و از ایشان نیز سؤال نمود: آیا شما وصیّ پدر بزرگوارتان هستید؟ حضرت فرمودند: بله، و بعد از آن، ایشان نیز تمام کارهائی که آن بزرگواران کرده بودند را انجام دادند.⁽¹⁾

شده نقل که زمانی اُمّ أسْلَم

زنی والا مقام و خوب و اعظم

بیامد در زمان ذاتِ احمد

که تا بیند جنابش را به صد حمد

ولی چون که رسید با شوق بسیار

به درگاه ولیّ و جَدِّ اطهار

نبود در خانه‌اش نور الهی

لذا در گفتگو شد او به جاهی

همی با همسر ختم رسولان

جناب اُمّ سلمه چنان جان

ز بعد ساعتی چون شاه و حضرت

بیامد خانه‌اش با جاه و عزّت

بگفت با حضرتش آن زن به دیدار

که من اندر کتبِ جمله اخیار

بخواندم که همهٔ آن عزیزان

بدون هیچ شکی کلّ دوران

به مثل حضرت موسی و عیسی

همگی در حیات و هم به عقبی

وصیّ و جانشینی جمله آن‌ها

تماماً داشته‌اند بی‌هیچ پروا

کنون ای سرور و هادی این قوم

وصیّت که بُوَد در بین مردم

بفرمود حضرتش با شور و حالی

بدان ای اُمّ أسلم با جلالی

وصیّ من در این عالم و گیتی

چه در حال ممات و چه به هستی

بُوَد آن کس که با اعجاز در آن

چنان من در زمانی طول دوران

کند این سنگ‌ها را با دو انگشت

به یکباره چنان پودری به یک مُشت

سپس آن را نماید بی‌تکلّف

خمیر در لحظه‌ای با یک تصرّف

ز بعد آن بنماید به مهرش

همی ممهور آن را زود و فورش

بگفته اُمّ أسلم بعد آن که

برفتم از بَرِ آن نور دیده

رسول اللّه با آن جاه و رتبه

فدایش عالم و هر شاه و برده

برفتم محضر آن نور باری

امیرالمؤمنین مولی الموالی

بگفتم به جنابش در کلامی

وصیّ مصطفی آن شاه نامی

شما هستید اندر هر مکانی؟

بفرمود حضرتش با مهربانی

منم نفس و وصیّ نور سرمد

امین حضرت حقّ و محمّد

سپس بی آن‌که من اندر بیانی

ز اعجازی بگویم با زبانی

نهاد انگشت خود را بین گفتار

به ریگی چند در آن وقت پُربار

به دستش جمله را بی هر تأمل

چنان پودری نمود آن سرورِ کُل

ز بعد آن چو با اعجاز آن شاه

خمیری گشت در آن لحظه ناگاه

نمود در لحظه آن را با یکی مهر

به اعجازی دگر ممهور با فور

ز بعد آن برفتم در مجالی

به نزد مجتبی در خردسالی

بگفتم به جناب سبط اکبر

بُوَد جانم فدایت شاه و سرور

وصیّ مرتضی آن شاه مظلوم

شما هستید ای مولای معصوم؟

بفرمود حضرتش با من که آری

ز بعد آن به لطف و با قراری

چنان بابش نمود اعجاز در دم

نمود ممهور سنگی را به خاتم

سپس رفتم به نزد خون اللّه

حسین بن علیّ در یک بزنگاه

همی چون جدّ و باب و هم برادر

جنابش هم نمود اعجازِ برتر

ز بعد آن همی با قامت خم

چو گشتم پیر و لرزان بس دمادم

برفتم محضر زادهٔ زهرا

علیّ بن الحسین آن ذاتِ والا

به وقت بازگشتش دل پریشان

ز خاک کربلا غمگین و نالان

به مثل جملهٔ آن آل اطهار

به هنگام عزای باب و انصار

نمود از بهر من اعجاز در غم

نمود ممهور آن را روز ماتم

که از حزنش در آن ایّام پر درد

بُوَد «سجّاد» اندر غم مؤبد

تبدیل کردن ریگ‌ها به یاقوت قرمز

مرحوم ابن شهرآشوب قدس سره از اُمّ سُلَیْم نقل نموده است: روزی که خدمت حضرت امام سجّاد علیه السلام رفته بودم، به من فرمودند: سنگ کوچکی را برای من بیاور! من سنگی را از زمین برداشتم و خدمت حضرت بردم.

«فَأَخَذَهَا فَجَعَلَهَا کَهَیْئَةِ الدَّقِیقِ السَّحِیقِ ثُمَّ عَجَنَهَا فَجَعَلَهَا یَاقُوتَةً حَمْرَاءَ.»

(پس حضرت آن را گرفتند و مانند آرد نرم نمودند و سپس خمیر کرده و آن را تبدیل به یاقوت سرخ کردند.)

سپس اُمّ سُلَیْم بعد از گفتگوهائی گفت: بعد از آن حضرت مرا صدا زدند و فرمودند: ای اُمّ سُلَیْم! عرض کردم: لبیک! پس حضرت به من فرمودند:

«ارْجِعِی، فَرَجَعْتُ فَإِذَا هُوَ وَاقِفٌ فِی صَرْحَةِ دَارِهِ وَسَطاً، فَمَدَّ یَدَهُ الْیُمْنَی فَانْخَرَقَتِ الدُّورَ وَ الْحِیطَانَ وَ سِکَکَ الْمَدِینَةِ وَ غَابَتْ یَدُهُ عَنِّی ثُمَّ قَالَ: خُذِی یَا أُمَّ سُلَیْمٍ! فَنَاوَلَنِی وَ اللَّهِ کِیساً فِیهِ دَنَانِیرُ وَ قُرْطٌ مِنْ ذَهَبٍ وَ فُصُوصٌ کَانَتْ لِی مِنْ جَزْعٍ فِی حُقٍّ لِی فِی مَنْزِلِی فَإِذَا اَلْحُقُّ حُقِّی.»⁽¹⁾

(برگرد، وقتی بازگشتم، به ناگاه دیدم حضرت در حالی‌که در بلندی وسط حیاط خانه خود ایستاده‌اند، دست راستشان را دراز کردند، به نحوی که از تمام خانه‌ها و دیوارها و بازارهای شهر مدینه گذشت. و من دیگر دست حضرت را ندیدم. سپس [دو مرتبه دست حضرت ظاهر شد و] به من فرمودند: بگیر ای اُمّ سُلیم! دست دراز کردم و کیسه‌ای را گرفتم که به خدا قسم در آن چند دینار و گوشواره‌ای از طلا و چند نگین انگشتر از سنگ‌های قیمتی بود که داخل جعبه‌ای در منزلم بود. ناگاه متوجه شدم این همان جعبه من است [که در خانه‌ام گذاشته بودم].)

شده نقل که زمانی با درایت

بیامد اُمّ سُلیم بهر طاعت

به نزد سبط احمد با دلی شاد

که بیند معجزی از شخص سجّاد

از این رو حضرتش با لطف بسیار

به او فرمود سنگی را ز احجار

که باشد بر زمین و بین آن راه

دهد به حضرتش با حال دلخواه

لذا او از زمین سنگی به رغبت

به شوقی داد در لحظه به حضرت

از این رو آن ولیّ وادی طور

امام و علّت ایجاد با شور

گرفت آن سنگ را بی هر بیانی

درون دست خود اندر زمانی

به اعجازی بشد آن سنگ خارا

به شکل آرد اندر دست مولا

ز بعد آن همی با یک اشارت

خمیری گشت در آن وقت و ساعت

سپس با معجز بس آشکاری

خمیر در دست آن محبوب باری

بشد یاقوت قرمز با چنان رنگ

به زیبائی به مثل رنگ گلبرگ

سپس او را صدا زد بین خانه

کنار خود همی شاه یگانه

چو او رفت در بَرِ مولی الموالی

بدید در لحظه آن نور الهی

به اعجازی که حیران گردد عالم

دراز بنموده دستش را به یک دَم

به نحوی که بگفته او به حیرت

چنان بود دست آن صاحب مروّت

که از هر راه و هر دیوار و خانه

به مثل کوچه‌ها بی هر نشانه

گذشت تا آن‌که اندر لحظاتی

ندیدم دست آن شه در جهاتی

به یکباره پس از آن لحظه ناگاه

به من داد کیسه‌ای آن برتر از ماه

که اندر بین آن انگشتری ناب

به همراه دو گشوارهٔ نایاب

درون جعبه‌ای زیبا و عالی

نهاده بود شخصی در مجالی

ولی چون که نمودم خوب دقّت

بفهمیدم در آن لحظه به سرعت

که آن صندوق با جمله وسائل

ز من باشد که آن باب فضائل

ز خانه‌ام به نزدم با چه اعجاز

نموده حاضر آن‌ها را چنان راز

که تا عالم بداند جمله گیتی

بُوَد هر گوشه‌اش بی‌هیچ سستی

ز عرش و فرش اندر دست مولا

که «سجّاد» وصف آن بنموده والا

برگشتن خورشید به اعجاز امام زین العابدین علیه السلام

مرحوم محمّد بن جریر طبری امامی1در کتاب «دلائل الامامة» از سالم بن قبیصة نقل کرده است: در محضر حضرت امام زین العابدین علیه السلام بودم، در حالی‌که ایشان می‌فرمودند:

«أنا أوّل من خلق الله و آخر من یهلکها، فقلت: یا ابن رسول الله! و ما آیة ذلک؟ قال: آیة ذلک، أن أرد الشمس من مغربها إلی مشرقها و من مشرقها إلی مغربها، فقیل له: افعل ذلک، ففعل.»⁽¹⁾

(من اوّلین کسی هستم که خداوند متعال خلق نمود و آخرین کسی هستم که از این دنیا می‌روم، عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! نشانه این فرمایش شما چیست؟ فرمودند: نشانه آن این است که برمی‌گردانم خورشید را از طرف مغربش به طرف مشرق آن، و از جانب مشرقش به جانب مغرب آن، به ایشان عرض کردم: این عمل را انجام دهید. پس انجام دادند.)

شده نقل که زمانی شاه عالم

علیّ بن الحسین زادهٔ خاتم

بفرمود که منم آن اوّلین کس

که ذات کبریا و ذات اقدس

نموده خلقم اندر قبل هستی

به قبل از این جهان و کلّ گیتی

کما این‌که بُوَم در کلّ دنیا

همی آن آخرین کس که هویدا

شود خارج از این دنیای فانی

به هنگام قیامت در زمانی

به همراه پدر و همچو جدّم

چنان احمد و اولادم به اقدم

از این رو گفت شخصی با ملاحت

چه باشد آیهٔ صدق کلامت

بفرمود حضرتش با یک درایت

نشان صدق قولم با صلابت

بُوَد آن که اگر اکنون و لحظه

بخواهم از خدا که حال و لمحه

بگرداند کنون خورشید بر شرق

ز غربش با چنان شوکت و رونق

و یا این‌که رود در لحظه در غرب

ز شرق این جهانِ حضرت ربّ

نماید مستجاب ذات خداوند

دعایم را هم اکنون با چنان مجد

لذا بار دگر گفت به جنابش

نشانم ده کنون بی هر حجابش

از این رو حضرتش با یک اشارت

نمود رد شمس را در وقت و ساعت

که داند هر کسی در هر کجائی

بُوَد امر جهان به امر باری

به دست اهل بیت بی هر بیانی

همیشه هر زمان و هر مکانی

از این رو سیّد «سجّاد» با شور

بگوید وصف آن خوشحال و مسرور

نکته: اولاً: در این روایت شریف، عبارت: «أنا أوّل من خلق الله و آخر من یهلکها» ناظر به روایت: «أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ کُلُّنَا مُحَمَّدٌ»⁽¹⁾است. و دلالت بر آن دارد که خداوند قبل از خلقت همگان، نور اهل بیت:را خلق نموده است. از این رو به نظر می‌رسد که مقصود حضرت امام سجّاد علیه السلام این می‌باشد که در همهٔ این عالم، خداوند قبل از این‌که کسی را در این عالم ناسوت، خلق نماید. ما اهل بیت را در عالم انوار خلق نمود. کما این‌کهدر هنگام فرارسیدن قیامت، آخرین کسانی که وارد قیامت می‌شوند، اهل بیت عصمت و طهارت:خواهند بود. همان‌گونه که اهل بیت:اولین افرادی هستند که در روز قیامت برانگیخته می‌شوند.

ثانیاً: مسئله ردّ الشّمس برای اهل بیت:، امری مسبوق به سابقه می‌باشد، و این معجزه شگرف، قبل از حضرت امام سجّاد علیه السلام ، برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز ظهور و بروز پیدا کرده است، چنانچه برخی وقوع این اعجاز را برای حضرت سلیمان⁽²⁾و حضرت یوشع بن نون، وصیّ حضرت موسی:هم نقل نموده‌اند.⁽³⁾

در این بین فخررازی که یکی از بزرگترین علماء عامه می‌باشد، و در بین آن‌ها به عنوان یکی از متعصبین شناخته شده، به حساب می‌آید، دربارهٔ معجزهٔ ردّ الشّمس نوشته است:

«و أمّا سليمان فإنّ الله تعالي ردّ له الشمس مرّة، و فعل ذلك أيضاً للرسول حين نام و رأسه فى حجر علىّ، فانتبه و قد غربت الشمس، فردّها حتّي صلّي، و ردّها مرّة اخري لعلىّ فصلّي العصر فى وقته.»⁽⁴⁾

(اما حضرت سلیمان علیه السلام پس به درستی‌که خداوند متعال یک مرتبه خورشید را برای او برگردانده است. کما این‌که خداوند متعال این اعجاز را برای رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم نیز انجام داده است. در زمانی‌که سر مبارک حضرت در دامان حضرت علیّ علیه السلام بود و ایشان خواب بودند و خورشید غروب کرد. پس خداوند خورشید را برای ایشان برگرداند تا حضرت علیّ علیه السلام نماز عصر خود را در وقتش بخوانند.)

برگشتن خورشید برای یکی از مادحین حضرت

ابن حجر یکی دیگر از علماء عامه بعد از نقل روایت ردّ الشّمس و تصریح بر این‌که طحاوی و نیز قاضی در کتاب «شفاء» روایات ردّ الشّمس را صحیح دانسته‌اند و أبو زرعة روایات ردّ الشّمس را نیکو شمرده است، از سبط بن الجوزی نقل کرده است:«و فی الباب حکایة عجیبة حدّثنی بها جماعة من مشایخنا بالعراق أنهم شاهدوا أبا منصور المظفر بن أزدشیر القباوی الواعظ ذکر بعد العصر هذا الحدیث و نمقه بألفاظ، و ذکر فضائل أهل البیت فغطت سحابة الشمس حتّی ظن الناس قد غابت فقام علی المنبر و أومأ إلی الشمس و أنشدها:

لا تغربی یا شمس حتّی ینتهی

مدحی لآل المصطفی و لنجله

و اثنی عنانک إن أردت ثناءهم

أنسیت إذ کان الوقوف لأجله

إن کان للمولی وقوفک فلیکن

هذا الوقوف لخیله و لرجله

قالوا: فانجاب السحاب عن الشمس و طلعت.»⁽¹⁾

(درباره ردّ الشّمس حکایت‌های عجیبی نقل شده است که عده‌ای از استادان ما در عراق نیز آن را نقل کرده‌اند و گفته‌اند ما خود مشاهده کردیم که أبو منصور مظفّر بن اردشیر عبادی واعظ را که بعد از نماز عصر حدیث ردّ الشمس حضرت علیّ علیه السلام را با عبارات زیبا و الفاظ جالبی بیان می‌کرد و فضائل اهل بیت علیهم السلام را می‌گفت. پس در آن هنگام ابری پیدا شد و آفتاب

را پوشاند به طوری‌که مردم گمان کردند غروب شده است. پس أبو منصور روی منبر ایستاد و به خورشید اشاره کرد و این اشعار را خواند:

ای خورشید تا مدح من برای خاندان مصطفی و فرزندان پاکیزه او به تمام نشده غروب نکن.

عنان حرکت خود را در اختیار بگیر و اگر تو هم مانند من به مدح آنان می‌پردازی، فراموش نکن که باید به خاطر آن‌ها توقف کنی.

و اگر توقف کردن تو به خاطر مولا بوده است، باید به خاطر وابستگان او هم توقف کنی.

نقل کرده‌اند: ابر از خورشید برطرف شد و خورشید طلوع کرد.)

در این روایت که بسیاری از بزرگان عامه نیز آن را نقل کرده‌اند، تصریح شده است که ابری با اشاره یکی از مادحین و ذاکرین حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به شکل معجزه آسائی، از مقابل خورشید کنار می‌رود و همگان را تحت تأتیر قرار می‌دهد. حال ممکن است کسی گمان کند که عبور ابر از روی خورشید، امری متداول و طبیعی است. کما این‌که هر روز اتفاق می‌افتد، ولی بهنظر می‌رسد که این اتفاق به شکل معجزه آسائی رخ داده باشد و سیر طبیعی خود را طی نکرده است. و به نحوی سریع و با شتاب این اتفاق افتاده، و خارج از متعارف بوده، که حتّی بسیاری از علماء اهل سنت آن زمان نیز از دیدن آن تحت تأثیر واقع شده‌اند، و آن را نقل کرده‌اند.

البته این روایت به نحو دیگری هم نقل شده و به نظر می‌رسد که برخی از علماء عامه چونان همیشه در صدد پنهان کردن فضیلتی از فضائل اهل بیت علیهم السلام بوده‌اند. و آن این است که همان‌گونه که از فحوای اشعار نیز دانسته می‌شود، با اشاره آن واعظ، خورشید برای مدت زمانی در آسمان توقف کرده است تا مدح او درباره اهل بیت علیهم السلام به پایان برسد. همان‌گونه که شبلنجی یکی از بزرگ‌ترین علماء عامه نیز در کتاب «نور الأبصار» نگاشته است:

«و حکی أن بعض الوعاظ أطنب فی مدح آل البیت الشریف و ذکر فضائلهم حتی کادت الشمس أن تغرب فالتفت إلی الشمس و قال مخاطباً لها:»

لا تغربی یا شمس حتّی ینقضی

مدحی لآل محمّد و لنسله

و اثنی عنانک إن أردتی ثناءهم

أنسیت إذ کان الوقوف لأجله

إن کان للمولی وقوفک فلیکن

هذا الوقوف لفرعه و لنجله

«فطلعت الشمس و حصل فی ذلک المجلس اُنس کثیر و سرور عظیم انتهی من درر الأصداف.»⁽¹⁾

(و حکایت کرده‌اند که یکی از واعظان [بر فراز منبر] در مدح اهل بیت علیهم السلام و ذکر فضائل آن‌ها سخن را به درازا کشاند، تا آنجا که نزدیک بود، آفتاب غروب کند. از این رو آن واعظ خطاب به خورشید گفت: ⁽²⁾

در این هنگام ناگهان خورشید بازگشت و آن مجلس غرق شادی و سرور گردید. پایان آن‌چه از کتاب «درر الأصداف» به دست آمده.)

آری وقتی با یک اشارهٔ یکی از واعظین و مادحین اهل بیت:، آن هم به شهادت علمای عامه و خاصه، این چنین خورشید بازمی‌گردد و توقف می‌کند، دیگر جای هیچ شکی در وقوعردّ الشمس باقی نخواهد ماند. اگر چه در اکثر منابع روایی شیعی و اهل سنت هم معجزهٔ ردّ الشمس نقل شده است، به نحوی‌که مرحوم سیّد اسماعیل نوری طبرسی قدس سره در کتاب «کفایة الموحّدین» بعد از نقل برخی از روایاتی که دربارهٔ ردّ الشّمس روایت شده، نگاشته است:

«این مطلب [ردّ الشمس] از معجزات باهره و قضایای مشهوره آن افضل اتقیا و سرور اولیاست که مؤالف و مخالف آن را به کرات نقل نموده‌اند. و قریب به سی روایت در این باب علماء عامه ذکر کرده‌اند. و چهارده مرتبه رد شمس از برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شده است. و علماء عامه تعدد رد شمس را قبول نموده‌اند و بعضی از اکابر شانزده مرتبه رد شمس را برای آن حضرت نقل نموده‌اند.»⁽³⁾

البته مرحوم علامه حلی قدس سره در کتاب «منهاج الکرامة» نوشته‌اند، دو مرتبه خورشید برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بازگشته است: یکی در زمان رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم ، که سر حضرت به دامان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بود و ایشان نماز عصر را در همان حال با اشاره خواندند، و وقتی

رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم از خواب بیدار شدند، بعد از آن‌که خورشید بازگشت، دو مرتبه حضرت ایستاده نماز خود را به جا آوردند. و دوّمی پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم اتفاق افتاده است، که در آن زمان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام با جمعی از اصحاب خود از فرات عبور کرده بودند و وارد سرزمین بابل شده بودند.⁽¹⁾

به هر تقدیر معجزهٔ ردّ الشمس [بازگشت خورشید بعد از غروب کردن] در بسیاری از کتب خاصه و عامه نقل شده است. و هیچ شکی در وقوع این اعجاز شگفت‌انگیز وجود ندارد. از این رو مرحوم علامه مجلسی قدس سره نیز به نقل از «شرح شفاء» می‌نگارد:

«عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَیْسٍ مِنْ طَرِیقَیْنِ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه واله وسلم کَانَ یُوحَی إِلَیْهِ وَ رَأْسُهُ فِی حِجْرِ عَلِیٍّ فَلَمْ یُصَلِّ الْعَصْرَ حَتَّی غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله وسلم : أَ صَلَّیْتَ یَا عَلِیُّ؟ قَالَ: لَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله وسلم : اللَّهُمَّ إِنَّهُ کَانَ فِی طَاعَتِکَ وَ فِی طَاعَةِرَسُولِکَ فَارْدُدْ عَلَیْهِ الشَّمْسَ. قَالَ أَسْمَاءُ: فَرَأَیْتُهَا غَرَبَتْ ثُمَّ رَأَیْتُهَا طَلَعَتْ بَعْدَ مَا غَرَبَتْ وَ وَقَعَتْ عَلَی الْأَرْضِ وَ ذَلِکَ بِالصَّهْبَاءِ فِی خَیْبَرَ.»⁽²⁾

(از اسماء بنت عُمَیس به دو طریق [خاصه و عامه] روایت شده: در حالی‌که سر نبیّ خدا صلی الله علیه واله وسلم در دامان حضرت علیّ علیه السلام بود، وحی نازل شد. از این رو ایشان نماز عصر خود را به جا نیاورد تا این‌که خورشید غروب کرد. پس رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم فرمودند: آیا نماز خواندی یا علیّ؟! حضرت عرض کردند: نه. پس رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم فرمودند: خداوندا! او در اطاعت از تو و اطاعت از رسولت بوده است، خورشید را برایش بازگردان [تا نمازش را بخواند]. اسماء می‌گوید: من دیدم که خورشید غروب کرد سپس دیدم بعد از آن که غروب کرده بود، دوباره طلوع کرد، و بر زمین تابید. و این اتفاق در [منطقه] صهباء خیبر رخ داد.)

شنیدم ز اسماء کلامی عزیز

همانی که باشد به زهرا کنیز

که روزی به صهباء بدیدم نبیّ

همان سرور انس و جنّ و پریّ

نهاده به دامان حیدر سرش

که خوابد دمی در بَرِ دلبرش

ولیکن بیامد بَرش جبرئیل

که نازل کند وحی ربِّ جلیل

زمان شد تمام و غروب آفتاب

سر حضرتش بر دل دُر ناب

شده گوهر و دُر در اینجا یکی

علیّ گشته محو نبیّ زکی

چو برخاست از خواب نازش حبیب

بگفتا به مولا و شاه غریب

که ای دُر یکتای مُلک وجود

مطیعت بُوَد جمله چرخ‌کبود

نمازت بخواندی در این نیم‌روز

کنون که بُدی در برم در فُروز

بگفتا علیّ نفس و جان نبیّ

نخواندم نمازم به عشق ولیّ

سرت را چو بنهادی بر دامنم

عیان شد صفات خدا مأمنم

چگونه پریشان کنم مظهری

که از آن شود ذات حقّ منجلی

نخواندم نمازم مبادا شها

که بیدار گردد عزیز خدا

بگفتا نبیّ با خداوند خویش

علیّ بوده در طاعتت همچو پیش

مطیع رسولت بُده مرتضی

بگردان برایش تو شمس الضحی

ز بعد غروب و ظهور قمر

بکن ردّ تو شمست برایش دگر

چو خواندی نبیّ ذات ربّ جلیل

بشد روز تابان و عصری جمیل

بگفتا چو «سجّاد» این مثنوی

بدید سجده شمس به مولا علیّ

نکته: این حدیث شریف مشتمل بر دقائقی است و فقرات عجیبی دارد. از جمله عبارت: «إنّه کان فی طاعتک و طاعة رسولک» که مشعر به این مطلب است که اوّلاً: ملاک و مناط عبد بودنِ عبد، اطاعت از خداوند و وجود نازنین حضرات معصومین علیهم السلام است. و باید این کلام را آویزه گوش خود کنیم که «العبد و ما فی یده کان لمولاه؛ بنده و هر آن‌چه در دستش است، متعلق به مولایش می‌باشد.» از این رو باید مطیع مولا بود و دید مولا به چه چیزی امر می‌کند، حال گاه رضایت مولا در اقامه نماز اوّل وقت می‌باشد، و گاه ترک آن و مراقبت از شعائر حضرات معصومین علیهم السلام و آن چه متعلق به آن بزرگواران می‌باشد.

ثانیاً: خواست و رضایت مولا را باید بر همه چیز مقدّم کرد، چونان شاه مردان، ولیّ مطلق عالم امکان، ابا الحسن امیرالمؤمنین علیه السلام ، که وقتی در رکاب حضرت خاتم الأنبیاء صلی الله علیه واله وسلم بودند، به مقتضای «أنا عبد من عبید محمّد»، آرامش و خشنودی حضرت خاتم الأنبیاء صلی الله علیه واله وسلم را بر همه چیز، حتّی نماز، مقدّم می‌کردند؛ و با صدائی رسا و به مفاد «کونوا دعاة للنّاس بغیر ألسنتکم؛ با غیر زبانتان (با اعمال) مردم را (به خوبی‌ها) دعوت کنید»، می‌فرمایند: ملاکِ خشنودی ذات أحدیت جلّ جلاله، رضایت محمّد و آل محمّد علیهم السلام است، و حتّی برای نماز نیز – آن هم نماز امیرالمؤمنین علیهم السلام نه نماز چونان منی که هیچ ارزشی ندارد – حاضر نمی‌شوند لحظه‌ای حضرت حضرت خاتم الأنبیاء صلی الله علیه واله وسلم را از خواب بیدار کنند، مبادا جنابشان پریشان و مکدّر احوال شوند.

حال که کلام به اینجا رسید لازم به تذکر است که اگر بین نماز اوّل وقت و عزاداری اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، خاصه سرور و سالار شهیدان، حضرت أبا عبداللّه الحسین علیه السلام تقارن شد. بر اهل تحقیق واضح است که شعائر حسینیّه بر نماز اوّل وقت، مقدّم می‌باشد. چون بینواجب و مستحب تزاحم واقع نشده است. تا بخواهیم واجب را مقدّم کنیم، بلکه بین مستحبّ با مستحبّی دیگر تزاحم واقع شده است.

به بیان کامل‌تر، اصل تولّی – که شعائر حسینیّه از مصادیق اساسی و بارز آن است – واجب می‌باشد؛ همان‌گونه که اصل نماز – نه نماز اوّل وقت که مستحبّ می‌باشد – هم وجوبش مسلّم است. منتهی بعضی از نمازها مثل نماز اوّل وقت مستحبّ بوده و برخی دیگر مانند اصل نمازهای پنچ‌گانهٔ یومیّه واجب است؛ کما این‌که عزاداری نیز گاهی واجب می‌گردد، و آن مقدار و حداقلّی است که اگر انجام نشود، کلّ عزاداری ترک می‌شود؛ و مازاد از این مقدار و حداقلّ، مستحبّ بوده و اگر مکلّفین همه مصادیق عزاداری را ترک نمایند، همگی مرتکب حرام شده‌اند؛ چرا که بزرگان وجوب شعائر را در جای خودش ثابت نموده‌اند.

بنابراین اگر فی المثل در ظهر عاشورا تقارن زمانی واقع شد بین اقامهٔ عزاء حضرت أبا عبداللّه الحسین علیه السلام ، و نماز اوّل وقت، از دو حال بیرون نیست:

أخذ به أقوی الملاکین نمود، و آن‌چه در اینجا ملاک قوی‌تری دارد، عزاداری می‌باشد؛ چون اولاً: بازگشت نماز اوّل وقت به فروع دین است، در حالی‌که بازگشت عزاداری و شعائر حسینیّه به اصل اساسی ولایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می‌باشد؛ آن ولایتی که از اصول دین شمرده می‌شود، و اگر واجبات دیگر از قبیل: نماز، روزه، جهاد، حجّ، زکات، خمس و.... از مکلّف قبول می‌گردد، به واسطهٔ آن می‌باشد. چنانچه در زیارت جامعه کبیره نیز حضرت امام هادی علیه السلام می‌فرمایند:

«بموالاتکم تقبل الطاعة المفروضه.»

(به سبب ولایت شما اهل بیت اعمال واجب را خداوند قبول می‌کند.)

و درروایت دیگری وجود نازنین حضرت خاتم الأنبیاء صلی الله علیه واله وسلم می فرمایند:«وَ اَلَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیّاً لَوْ أَنَّ رَجُلاً لَقِیَ اَللَّهَ بِعَمَلِ سَبْعِینَ نَبِیّاً ثُمَّ لَمْ یَلْقَهُ بِوَلاَیَةِ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ مَا قَبِلَ اَللَّهُ مِنْهُ صَرْفاً وَ لاَ عَدْلاً.»⁽¹⁾

(قسم به آن کسی که مرا به پیامبری مبعوث نمود اگر شخصی با عمل هفتاد پیغمبر به ملاقات خداوند برود ولی به همراهش ولایت امام و اولو الامری از ما اهل بیت نباشد، خداوند از او هیچ عمل واجب و مستحبّی را [انفاق و عبادتی] نمی‌پذیرد.)

پس چون مناط و ملاک عزاداری، برگشتش به ولایت اهل بیت علیهم السلام می‌باشد، بر نماز اوّل وقت مقدّم می‌شود؛ حتّی مرحوم شیخ اعظم انصاری قدس سره در این‌باره می‌فرماید:

«لا مضايقة فى التزام زيادة ثواب الزيارة عن اكثر الواجبات و لكنه ليس من باب زيادة ثواب المستحب عن ثواب الواجب، لأن الزيارة عن مظاهر الولاية التى وجوبها فوق وجوب جميع الواجبات حتّى الصلاة.»⁽²⁾

(دریغ نمی‌کنیم از این‌که بگوئیم ثواب زیارت از بیشتر واجبات بیشتر است؛ امّا نه از باب این‌که ثواب [بعضی از] مستحبّات از ثواب [برخی از] واجبات بیشتر می‌باشد. [مثل ثواب رسیدگی به امور فقراء و ثواب کسی که ابتدا به سلام کرده، نسبت به کسی که جواب سلام را

می‌دهد.] بلکه از این جهت که زیارت جلوه و مظهر ولایت اهل بیت علیهم السلام است، آن ولایتی که وجوبش فوق و برتر از همه واجبات حتّی نماز می‌باشد.)

و همچنین مرحوم فاضل دربندی قدس سره در ضمن بحث مفصلی می‌فرماید:

«أن التدين بالولاية فوق الكل من العبادات و الأعمال الحسنة فكذا ما هو مظهر لهذة الجوهرة العزيزة، و محقق لوجود تلك الدرة النفيسة اليتيمة، و هذا هو زيارة قبورهم القديسة و ضرائحهم المنورة، و البكاء على مصائبهم.»⁽¹⁾

(به درستی‌که اعتقاد به ولایت برتر از همه عبادات و اعمال نیکو می‌باشد. و همچنین آن اعمالی که مظهر ولایتی که اصلی گرانمایه می‌باشد، و موجب تحقق آن دُرّ نفیسِ یتیم است، نیز فوق همه عبادات و اعمال نیکو می‌باشد. و آن اعمالی که موجب تحقق ولایتو برتر از همه عبادات و اعمال نیکو می‌باشد، عبارت است از زیارت قبور قدسی ائمه اطهار:و ضریح منور آن بزرگواران و گریه نمودن در مصائب ایشان.)

ثانیاً: در طول سال مصلحت نماز اوّل وقت درک می‌شود و فقط ایّام معدودی از سال ممکن است بین عزاداری و نماز اوّل وقت تزاحم واقع شود. و اگر در همین ایّام معدود نیز بخواهیم نماز اوّل وقت را مقدّم کنیم، ما مصلحت عزاذاری را به کلّی ترک کرده‌ایم.

ثالثاً: وجه تمایز مذهب حقّه امامیّه با سایر مذاهب در تعظیم شعائر اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می‌باشد.

رابعاً: آن روایاتی که برای فضیلت و ثواب شعائر حسینیّه وجود دارد، برای هیچ یک از مستحبّات و حتّی واجبات وجود ندارد، چنانچه از مرحوم شیخ اعظم انصاری قدس سره هم نقل شد. تا آنجا که مرحوم شیخ جعفر شوشتری قدس سره نیز در مقدّمهٔ کتاب «الخصائص الحسینیّه» در ضمن مطالب مفصلی که ما مضمون آن را عرض می‌کنیم، فرموده‌اند:

«در روز قیامت و در ساحت مقدس ربوبی جلّ جلاله چشم امیدها به هیچ یک از واجبات و مستحبات نبوده و همه به برکت شعائر حسینیّه، امید به شفاعت و الطاف کریمانهٔ حضرت سیّد الشهداء علیه السلام دارند و آن‌چه روز قیامت کارگشا و اکسیر اعظم است، شعائر حسینیّه می‌باشد.»

خامساً: عزاداری برای اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، خاصه حضرت اباعبداللّه الحسین علیه السلام موجب آرامش و تسلای قلب ائمه اطهار علیهم السلام می‌باشد در حالی‌که دیگر واجبات و مستحبات به این اندازه قلب اهل بیت علیهم السلام را آرام وخشنود نمی‌کند.

سادساً: عزاداری به نوعی مواسات با آل اللّه علیهم السلام می‌باشد. و هم دردی با آن بزرگواران از اساسی‌ترین و بارزترین مصادیق قرب به ذات مقدس ربوبی جلّ جلاله است.

به هر تقدیر اگر بین نماز اوّل وقتی‌که از مستحبّات می‌باشد، با عزاداری اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام تزاحمی واقع شود، باید طبق قواعد اصول فقه به عزاداری که ملاک قوی‌تری دارد، عمل کنیم. حال اگر کسی بگوید حضرت امام حسین علیه السلام در روز عاشوراء، در اوّل وقت مشغول نماز شدند. پس ما هم باید همین کار را انجام دهیم، در جواب می‌گوئیم، اولاً: در روز عاشورا درک فضیلت نماز اوّل وقت با عمل عبادی دیگری تزاحم نکرده بود، و آن‌چه از ظاهر روایات هم استفاده می‌شود این است که لشکر عمر سعد نیز مشغول نماز گردیده بودند. اگر چه در بین نماز تعدادی از آن‌ها خلف وعده کردند و به لشکر امام هجوم آوردند. ثانیاً: اگر بین نماز اوّل وقت با جهاد نیز تزاحمی واقع شود، همان‌گونه که در کتب فقهی هم آمده وظیفه در ترکنماز اوّل وقت است، تا نهایتاً نماز گذار در وقت مناسب مشغول نماز گردند. و اگر وقت برای نماز محدود گردد، مکلفین باید طبق آن‌چه در کتب مفصل آمده، با ایماء و اشاره یا اگر قصد اقامه نماز به جماعت را دارند، باید طبق آنچه در کتب مفصل فقهی آمده است، مشغول نماز شوند و هیچ فقیهی در چنین شرائطی فتوی به اقامه نماز به نحو معمول نمی‌دهد.

ثالثاً: از آن جائی که امام و اصحابشان می‌دانستند تا لحظاتی دیگر به شهادت خواهند رسید، وجوب نماز از واجب موسع، تبدیل به واجب مضیق شده بود. از این رو آن بزرگواران در همان وقت اندکی که برایشان باقی مانده بود، اقدام به اقامهٔ نماز فرمودند.

غل و زنجیر مطیع امام زین العابدین علیه السلام

مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی قدس سره در کتاب «مناقب» از ابن شِهاب زُهری نقل کرده است: هنگامی‌که عبد الملک مروان دستور داد، حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام را از مدینه به شام بیاورند، من در آنجا بودم و دیدم آن حضرت را با غل و زنجیر سنگینی بستند و عده‌ای را برای نگهبانی از حضرت قرار دادند. من از نگهبانان اجازه گرفتم که با حضرت امام سجّاد

علیه السلام ملاقات نموده، و با حضرت وداع کنم. وقتی آن‌ها اجازه دادند و خدمت حضرت رسیدم، دیدم پاها و دست‌های حضرت را با غل و زنجیر بسته‌اند، از این رو گریه‌ام گرفت. و عرض کردم: کاش من به جای شما بودم و شما از این رنج آسوده بودید. حضرت فرمودند:

«یَا زُهْرِیُّ! أَ وَ تَظُنُّ هَذَا بِمَا تَرَی عَلَیَّ وَ فِی عُنُقِی یُکَرِّبُنِی؟ أَمَا لَوْ شِئْتُ مَا کَانَ فَإِنَّهُ وَ إِنْ بَلَغَ بِکَ وَ مِنْ أَمْثَالِکَ لِیُذَکِّرَنِی عَذَابَ اَللَّهِ؛ ثُمَّ أَخْرَجَ یَدَیْهِ مِنَ اَلْغُلِّ وَ رِجْلَیْهِ مِنَ اَلْقَیْدِ.»

(ای زهری! آیا گمان می‌کنی این غل و زنجیری را که به گردنم آویخته‌اند، مرا آزار می‌دهد؟ مگر نمی‌دانی که اگر بخواهم، می‌توانم این بار سنگین را از دست و پای خود بگشایم. اگر چه تو و بقیه دوستداران ما از دیدن این منظره که مرا با چنین غل و زنجیری بسته اند ناراحت می‌شوید، اما این غل و زنجیر مرا به یاد عذاب خدا می‌اندازد. سپس دست خود را از غل و پاهای خود را از زنجیر خارج نمودند.)

سپس فرمودند: ای زهری! من بیشتر از دو منزل با این نگهبانان نخواهم بود. زهری گفت: چهار شب بعد نگهبانان به مدینه برگشتند و در جستجوی حضرت امام زین العابدین علیه السلام بودنداما از آن حضرت خبری نبود! من از یکی از نگهبانان سؤال کردم که آن آقا چه شد؟ به من گفت: ما گمان می‌کنیم عده‌ای از ایشان اطاعت می‌کردند. چرا که هر وقت برای استراحت پیاده می‌شدیم، و توقف می‌کردیم، همه ما اطراف ایشان را می‌گرفتیم و نمی‌خوابیدیم. ولی یک روز صبح در محملشان جز غل و زنجیر چیزی ندیدیم و نتوانستیم ایشان را پیدا کنیم. راوی می‌گوید: بعد از این‌که با نگهبانان گفتگو کردم، روزی نزد عبد الملک مروان رفتم و ایشان دربارهٔ حضرت امام سجّاد علیه السلام از من سؤال کرد. و من جریان را برای عبد الملک مروان نقل کردم. او گفت: در همان روزی که نگهبانان ایشان را گم کردند، حضرت امام سجّاد علیه السلام نزد من آمدند و به من فرمودند: مرا با تو چه کار؟ عرض کردم: نزد من بمانید! فرمودند: علاقه‌ای به این کار ندارم و از نزد من رفتند. به خدا قسم از دیدن ایشان ترس عجیبی مرا فرا گرفته بود. زهری گفت: به عبد الملک گفتم: علیّ بن الحسین علیهما السلام آن‌گونه که تو گمان کرده‌ای نیست و نمی‌خواهد خلافت را به دست آورد، ایشان به کارهای خویش مشغول هستند و دائم در حال عبادت می‌باشند. عبد الملک گفت: به به، به کارهائی که او به آن‌ها مشغول است! چه کار خوبی می‌باشد.»⁽¹⁾

شده نقل که چو اندر روزگاری

همی عبد الملک با بی‌قراری

نمود احضار با آن ظلم بی‌حد

علیّ بن الحسین را دست در بند

به زنجیر و غلی سنگین و محکم

ز شهر مصطفی تا شام در دَم

در آن شور و هیاهوها و غصه

بگفت شخصی ز یاران خجسته

به آن مولای عالم دل‌شکسته

که ای کاش این زمان با دست بسته

به جای حضرتت در حال و لحظه

بُدم من زیر این غل جمله هفته

از این رو حضرتش بی هر ملالت

بدون هر غمی با یک صلابت

بفرمود با من اندر وقت و ساعت

تو پنداری کنون اندر اسارت

ندارم قدرتی یا هر صلابت

که آسوده شوم از این مرارت

سپس فرمود آن نور هدایت

به من در لحظه‌ای بی هر شکایت

دو منزل من بوم با جمله آنان

جدا گردم سپس بی‌رنج دوران

از این لشکریان بی‌مروّت

که جمله غافلند از ربّ و طاعت

از این رو هر زمان با اشک بسیار

بدم چشم انتظار با حال غم‌بار

که دیدم در زمان و در گذاری

نگهبان جنابش را به زاری

که اندر کوچه‌ها ترسان و لرزان

به دنبال جنابش دل پریشان

همی گردند بدون هر توقف

به هر جائی و جمله با تکلّف

از این رو به یکی از جمله آنان

بگفتم که چه شد آن نور تابان

که با خود جملگی و بس شتابان

همه بردید جنابش را به افغان

از اینجا ناگهان با قلب بریان

به سوی حاکم آن شام ویران

بگفت با من بُوَد این جمله عالم

مطیع آن ولیّ و نفس خاتم

چرا که ما همه در بین این راه

چو اندر منزلی زیبا و دلخواه

برای استراحت گاه و بی‌گاه

توقف می‌نمودیم گر چه کوتاه

همه اطراف او بودیم و بیدار

ولی ناگه بدیدیم جمله هشیار

به غیر از آن غل و زنجیر سنگین

نباشد اثری زآن مظهر دین

چو بشنیدم از او در لحظه و حال

چنین اعجاز والائی به یک قال

شدم اندر تحیر، شاد و خوشحال

که رفتم در همان أیّام و آن سال

به نزد آن عدوی همچو دجال

که نَبْوَد مثل او در بین جهال

به لحظه کرد از من مرد نادان

ز مولایم سؤال با حال خسران

از این رو از برایش جمله جریان

بگفتم بی‌کم و بی‌هیچ نقصان

که ناگه گفت آن زادهٔ مروان

همان روزی که یارانم پریشان

نمودند حضرتش را در بیابان

همی گم ناگهان دیدم چو أعیان

جنابش را در اینجا شادکامان

که از دیدار او با حال ترسان

شدم اندر شگفتی با تعجب

از این رو گر که «سجّاد» با تعصب

بگوید وصف او بر مردم و خلق

سزاوار است بدون شک و هر دلقآری جهان و آن‌چه در این عالم وجود دارد، به ارادهٔ الهی، مطیع اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می‌باشد، غل و زنجیر که جای خود دارد. از این رو حضرت امام زین العابدین علیه السلام هر زمان اراده می‌نمودند، قادر بودند خود را از قید آن غل و زنجیر آزاد نمایند. چنانچه بعد از شهادت پدر بزرگوار خود، حضرت امام حسین علیه السلام نیز، حضرت امام سجّاد علیه السلام ، اگر چه به حسب ظاهر در کوفه اسیر، و در قید غل و زنجیر بودند. ولی از کوفه با اعجاز و با طیّ الارض به کربلا آمدند و پدر بزرگوارشان را، بعد از آن که سه روز بدن شریف و نازنینشان در آن گرمای شدید، بر زمین مانده بود، همراه با قبیلهٔ بنی اسد دفن کردند.

دریده شدن کسی که متعرض امام زین العابدین علیه السلام شد

شیخ الطایفه مرحوم شیخ طوسی قدس سره از یحیی بن العلاء از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام نقل کرده است: حضرت امام زین العابدین علیه السلام به قصد انجام حجّ به طرف مکه می‌رفتند، وقتی به بیابانی بین مکه و مدینه رسیدند، ناگاه به راهزنی برخورد کردند. راهزن به حضرت امام زین

العابدین علیه السلام عرض کرد: از مرکبت پایین بیا! حضرت فرمودند: قصد تو از این کار چیست؟ عرض کرد: می‌خواهم شما را بکشم و هر چه همراه داری را بگیرم، حضرت فرمودند: من هر چه به همراه دارم را با تو تقسیم می‌کنم و آن‌ها را برای تو حلال می‌نمایم. حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمودند: دزد عرض کرد: نه. حضرت فرمودند: پس از اموالم هر چند که اندک باشد، آنقدر به من بده تا با آن به مقصدم برسم، ولی دوباره راهزن امتناع کرد. از این رو حضرت به او فرمودند: پس خدای تو کجا است؟ راهزن جواب داد: خواب است! حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمودند:

«فَإِذَا أَسَدَانِ مُقْبِلَانِ بَیْنَ یَدَیْهِ، فَأَخَذَ هَذَا بِرَأْسِهِ، وَ هَذَا بِرِجْلَیْهِ. قَالَ: فَقَالَ: زَعَمْتَ أَنَّ رَبَّکَ عَنْکَ نَائِمٌ؟»⁽¹⁾

(پس ناگاه [به اعجاز امام زین العابدین علیه السلام دزد] دید دو شیر درنده مقابل او آمدند، یکی سر او را گرفت و یکی دو پایش را گرفت. امام باقر علیه السلام فرمودند: امام سجّاد علیه السلام در آن هنگام به او فرمودند: گمان کردی پروردگارت از تو غافل شده و خواب است؟)

شده نقل که در روزگار قدیم

چو آن سرور و مقتدای کریم

امامِ هدی، سیّدُ العابدین

بشد عازم بیتِ ربِّ زمین

ببست راه بر حضرتش نابگاه

میان طریق و به یک جایگاه

یکی دزد بدتر ز هر اهرمن

به لحن عجیبی به جور و مِهن

بگفت به امام و شه نیک‌نام

فرود آی ز مرکب خود بی‌کلام

لذا حضرتش با کلام و زبانی گرام

بفرمود به آن دزد دور از مرام

چه قصدی کنون کرده‌ای زین عمل

که سد کرده‌ای راه من زین محل

بگفت با غروری به صوت رسا

بُوَد قصد من قتل تو از جفا

پس از آن که با قلدری تمام

ببُردم همه مال تو در مقام

بفرمود به او شاهِ هر أنس و جان

هر آن‌چه بُوَد نزد من ای جوان

کنون جمله را با تو اندر مکان

کنم قسمت اندر همین جا به آن

به عشق و بدون دمی ناسزا

حلالت کنم با دلی از وفا

بگفت دزدِ دور از خدا با غرور

ستانم همه مال تو در عبور

ز بعدش بریزم به جور و جفا

همی خونت اندر زمان در خفا

دوباره بفرمود به او آن امام

ز لطف و ز رحمت و با اهتمام

اگر از برایم به راهِ وطن

به قدری گذاری که با هر مهن

خودم را رسانم به هر زحمتی

به بیت خدا گر چه با محنتی

حلالت کنم نزد ذاتِ إله

نبینی عقوبت ز بار گناه

ولی آن شرور ز حقّ بی‌خبر

نمود قصد جان شهِ خون جگر

از این رو بفرمود امام و ولیّ

به آن کرده گم ره به بانگ جلیّ

کنون پس کجا باشد اندر کیان

خدایت در این عالم پر نشان

بگفت دزد بیچاره با یک عناد

به مولا و آن مظهرِ عدل و داد

ز روی تمسخر در آن حین و حال

بُوَد خواب به مثل همه وقتِ سال

چو این جمله را گفت اندر مجال

به اعجاز آن شاهِ صاحب جلال

هویدا شد آنجا دو شیر ژیان

به ناگه به امرِ جنابش عیان

همه استخوانِ تنش هر چه بود

چنان گوشت و پوستش به چرخ‌کبود

به یکباره خوردند پس از صد درود

به مولای عالم ز بعد سجود

بَرِ حضرتش با خشوع و خلوص

به عشقی که بنوشته اندر نصوص

که عالم بداند ز «سجّاد» و شاه

بُوَد این جهان جمله در یک نگاه

به دست امامِ جهان بی‌گمان

ولیّ نعمت ما و نورِ جنان

قرار دادن حجر الأسود در مکان خود

یکی از ویژگی‌های حجر الأسود آن است که اگر از مکان خود به هر دلیلی جدا گردد فقط به وسیله امام معصوم علیه السلام در مکان خود نصب می‌گردد.⁽¹⁾از این رو مرحوم قطب الدین راوندی قدس سره در کتاب «الخرائج و الجرائج» روایت نموده است:

«أَنَّ اَلْحَجَّاجَ بْنَ یُوسُفَ لَمَّا خَرَّبَ اَلْکَعْبَةَ بِسَبَبِ مُقَاتَلَةِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلزُّبَیْرِ ثُمَّ عَمَرُوهَا فَلَمَّا أُعِیدَ اَلْبَیْتُ وَ أَرَادُوا أَنْ یَنْصِبُوا اَلْحَجَرَ اَلْأَسْوَدَ فَکُلَّمَا نَصَبَهُ عَالِمٌ مِنْ عُلَمَائِهِمْ أَوْ قَاضٍ مِنْ قُضَاتِهِمْ أَوْ زَاهِدٌ مِنْ زُهَّادِهِمْ یَتَزَلْزَلُ وَ یَقَعُ وَ یَضْطَرِبُ وَ لاَ یَسْتَقِرُّ اَلْحَجَرُ فِی مَکَانِهِ. فَجَاءَهُ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ8وَ أَخَذَهُ مِنْ أَیْدِیهِمْ وَ سَمَّی اَللَّهَ ثُمَّ نَصَبَهُ فَاسْتَقَرَّ فِی مَکَانِهِ وَ کَبَّرَ اَلنَّاسُ وَ لَقَدْ أُلْهِمَ اَلْفَرَزْدَقُ فِی قَوْلِهِ:»

یَکَاد یُمْسِکُهُ عِرْفَانَ رَاحَتِهِ

رُکْنُ اَلْحَطِیمِ إِذَا مَا جَاءَ یَسْتَلِمُ⁽²⁾

(زمانی‌که حجّاج بن یوسف به سبب جنگ با عبد اللّه بن زبیر، کعبه را خراب نمود، بعد از آن‌که مشغول بازسازی خانه کعبه شد. هر چه می‌خواست دو مرتبه حجر الأسود را در جای خود نصب نمایند، هر عالم یا قاضی و یا زاهدی که اقدام به نصب آن می‌نمود، متزلزل گشته و تکان می‌خورد و در جای خود قرار نمی‌گرفت. تا این‌که در آن اثناء حضرت امام زین العابدین علیه السلام آنجا حاضر شدند و حجر الأسود را از دست آن‌ها گرفتند و نام خداوند متعال را بردند سپس آن را در جایش نصب نمودند پس به برکت حضرت در مکان خودش قرار گرفت و مردم تکبیر گفتند. و این گونه بود که به فرزدق الهام شد که در اشعارش بگوید:)

هنگامی‌که برای دست کشیدن و بوسیدن حجر الأسود می‌آید، نزدیک است رکن حطیم به سبب آشنایی با ایشان دستش را نگاه دارد.

چو حجّاجِ یوسفِ کافر منش

به هنگام جنگی به حقّ پر تنش

نمود کعبه را با همه عزّ و جاه

خراب در زمانی به حقّ پر گناه

به روی سر آن خبیثِ زمان

همان عبد لَهِ بد طینتِ پر زیان

بدون هراسی ز ذات خدا و إله

در آن شور و غوغا به برق نگاه

ز بعدش شدند جمع پیر و جوان

که بر پا کنند کعبه را در کران

ولی هر چه کردند آن مردمان

همگی در آن لحظه اندر مکان

ز قاضی و زاهد و عالمِ دین

که گردد حجرِ به حقّ دل‌نشین

همی استوار در مقامش به آن

میسر نشد لحظه‌ای بس عیان

هر آن‌چه نمودند به یک التزام

به هر کوششی و به هر اهتمام

شدند جمله مضطر که اندر پگاه

رسید اندر آنجا به ناگه ز راه

امام هدی، سیّدُ العابدین

همان سرورِ خلق روی زمین

از این رو گرفت در همان ازدحام

حجر را ز آن‌ها به یک احتشام

سپس بین مردم بدون کلام

نهاد جای خود آن ولیّ و امام

حجر را در آن لحظه با اقتدار

به نام خداوند یکتا و پروردگار

چو در جای خود شد همی استوار

همه مردمان با هم و بی‌قرار

ز روی تعجب از این معجزِ شاهکار

بگفتند جمله تکبیر اندر گذار

که وصفش فرزدق به صوتی رسا

به اشعار خود گفته با یک صفا

چو «سجّاد» عاشق به آن مه لقا

که گوید همی وصف آن دلربا

فرشته بودن حجر الأسود

مرحوم شیخ علیّ اکبر نهاوندی قدس سره نقل کرده است: حجر الأسود در واقع فرشته‌ای از ملائکه مقرب خداوند متعال بوده است که در عالم ذر هنگامی‌که خداوند تبارک و تعالی برای یگانگی خودش و نبوّت حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم و ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام از همهٔ بندگانش عهد و میثاق گرفت، آن عهد و میثاق را به آن مَلک سپرد و سپس آن فرشته را به حجر الأسود

تبدیل نمود. و به همین خاطر مستحب است که حاجیان حجر الأسود را استلام نموده و ببوسند، و عهدی را که در عالم ذر برای توحید و نبوّت و امامت بسته‌اند، تجدید نمایند.⁽¹⁾

از این رو شیخ حر عاملی قدس سره نیز از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است:

«إِنَّ اللَّهَ لَمَّا أَخَذَ مَوَاثِیقَ الْعِبَادِ أَمَرَ الْحَجَرَ فَالْتَقَمَهَا فَلِذَلِکَ یُقَالُ أَمَانَتِی أَدَّیْتُهَا وَ مِیثَاقِی تَعَاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِی بِالْمُوَافَاهِ.»⁽²⁾

(به راستی خداوند تبارک و تعالی آن‌گاه که از بندگانش پیمان گرفت. به حجر الأسود فرمان داد تا پیمان‌های آن‌ها را در خود نگه دارد. از این رو در کنار حجر الاسود گفته می‌شود: امانت خود را ادا کردم و پیمان خود را تجدید نمودم که برای من [در روز قیامت] به وفای به پیمان، گواهی دهی.)

صاحب کتاب «مختصر البصائر» نیز در ضمن روایتی از بکیر بن اعین از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است:

«وَ اللّهِ مَا یُؤَدِّی ذَلِکَ أَحَدٌ غَیْرُ شِیعَتِنَا، وَ لَا حَفِظَ ذَلِکَ الْعَهْدَ وَ الْمِیثَاقَ أَحَدٌ غَیْرُ شِیعَتِنَا، وَ إِنَّهُمْ لَیَأْتُونَهُ فَیَعْرِفُهُمْ وَ یُصَدِّقُهُمْ، وَ یَأْتِیهِ غَیْرُهُمْ فَیَنْکُرُهُمْ وَ یُکَذِّبُهُمْ،وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَحْفَظْ ذَلِکَ غَیْرُکُمْ فَلَکُمْ وَ اللّهِ یَشْهَدُ، وَ عَلَیْهِمْ وَ اللّهِ یَشْهَدُ بِالْخَفْرِ وَ الْجُحُودِ وَ الْکُفْرِ. وَ هُوَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ مِنَ اللّهِ عَلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ، یَجِیءُ وَ لَهُ لِسَانٌ نَاطِقٌ وَ عَیْنَانِ فِی صُورَتِهِ الْأُولَی، یَعْرِفُهُ الْخَلْقُ وَ لَا یُنْکِرُونَهُ، یَشْهَدُ لِمَنْ وَافَاةُ وَ جَدَّدَ الْعَهْدَ وَ الْمِیثَاقَ عِنْدَهُ بِحِفْظِ الْعَهْدِ وَ الْمِیثَاقِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ، وَ یَشْهَدُ عَلَی کُلِّ مَنْ أَنْکَرَهُ وَ جَحَدَ وَ نَسِیَ الْمِیثَاقَ بِالْکُفْرِ وَ الْإِنْکَارِ.»

(به خدا سوگند احدی غیر از شیعیان ما، آن عهد و میثاق را ادا نمی‌کند. و احدی غیر از شیعیان ما، آن عهد و پیمان را حفظ نمی‌کند. و به راستی هنگامی‌که شیعیان کنار حجر الأسود می‌آیند، آن‌ها را می‌شناسد و تصدیقشان می‌کند. و غیر شیعیان که به کنار حجر الأسود می‌آیند، آن‌ها را نمی‌شناسد و [در آن‌چه می‌گویند] تکذیبشان می‌نماید. به خاطر آن‌که غیر از شما شیعیان کسی آن [امانت و عهد] را حفظ و نگهداری نکرده است. پس به خدا سوگند به نفع شما و

بر علیه دیگران به نقض عهد و انکار و کفرشان شهادت می‌دهد. و [شهادت] حجر الأسود روز قیامت حجّت رسا از طرف خداوند بر علیه آنان است. حجر الأسود [روز قیامت] به همان صورت نخستش می‌آید. [یعنی] در حالی‌که زبانی گویا و دو چشم دارد، بندگان او را می‌شناسند و انکارش نمی‌کنند. او برای کسی که [در دنیا به عهدش] وفا نموده و برای کسی که نزد او تجدید عهد و پیمان نموده، به حفظ و نگهداری عهد و پیمانش، و ادای امانتش شهادت می‌دهد. و بر هر که آن را انکار و تکذیب کرده، و میثاق را فراموش نموده، به کفر و انکارش شهادت می‌دهد.)

سپس حضرت امام جعفر صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«کَانَ مَلَکاً عَظِیماً مِنْ عُظَمَاءِ الْمَلَائِکَةِ عِنْدَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، فَلَمَّا أَخَذَ اللّهُ الْمِیثَاقَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ، کَانَ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ أَقَرَّ ذَلِکَ الْمَلَکُ، فَاتَّخَذَهُ اللّهُ أَمِیناً عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ فَأَلْقَمَهُ الْمِیثَاقَ وَ أَوْدَعَهُ عِنْدَهُ، وَ اسْتَعْبَدَ الْخَلْقَ أَنْ یُجَدِّدُوا عِنْدَهُ فِی کُلِّ سَنَةٍ الْإِقْرَارَ بِالْمِیثَاقِ وَ الْعَهْدِ الَّذِی أَخَذَ اللّهُ عَلَیْهِمْ، ثُمَّ جَعَلَهُ اللّهُ تَعَالَی مَعَ آدَمَ علیه السلام فِی الْجَنَّةِ، یُذَکِّرُهُ الْمِیثَاقَ وَ یُجَدِّدُ عِنْدَهُ الْإِقْرَارَ فِی کُلِّ سَنَةٍ، فَلَمَّا عَصَیآدَمُ علیه السلام وَ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ أَنْسَاهُ اللّهُ الْعَهْدَ وَ الْمِیثَاقَ الَّذِی أَخَذَهُ اللّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَی وُلْدِهِ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله وسلم وَ وَصِیِّهِ علیه السلام وَ جَعَلَهُ بَاهِتاً حَیْرَاناً.»⁽¹⁾

(حجر الأسود فرشته‌ای بزرگ از ملائکه عظیم الشأن، نزد خداوند بود. و هنگامی‌که خداوند از ملائکه پیمان [بر ربوبیّت خویش و نبوّت محمّد صلی الله علیه واله وسلم و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام ] گرفت، او نخستین فرشته‌ای بود که ایمان آورد و اقرار نمود. لذا خداوند او را بر همه آفریدگانش امین قرار داد و پیمان را به او خورانْد و نزد وی به امانت سپرد. و بندگان را به عبادت فرا خواند که نزد او در هر سال عهد و پیمانی که خداوند از آن‌ها گرفته است را تجدید و [بدان] اقرار نمایند. آنگاه خداوند او را با حضرت آدم علیه السلام در بهشت قرار داد که میثاق را به او متذکّر شود. و هر سال حضرت آدم علیه السلام با اقرار کردن نزد او تجدید پیمان می‌نمود. و هنگامی‌که حضرت آدم علیه السلام ترک اولی کرد و از بهشت بیرون شد، خداوند عهد و پیمانی که از حضرت آدم علیه السلام و فرزندانش [در عالم ذر] برای حضرت محمّد صلی الله علیه واله وسلم و وصیش [حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ] گرفته بود را از یاد آدم برد و او را [در زمین] سرگردان و حیران قرار داد.)

تبرک جستن از حجرالأسود بی‌فایده نیست

در کتاب «مختصر البصائر» در ضمن روایت دیگری از عبداللّه بن سنان نقل شده است: ما در حال طواف بودیم، مردی از آل عمر از نزدیک ما گذشت، در حالی‌که دستش را مرد دیگری گرفته بود. پس او بر حجر الأسود دست کشید، آن مرد عمری بر سرش فریاد زد و با او درشتی نمود و به او گفت:

«بَطَلَ حَجُّکَ، إِنَّ الَّذِی تَسْتَلِمُهُ حَجَرٌ لَا یَضُرُّ وَ لَا یَنْفَعُ.»

(حجّ تو باطل است، به راستی این چیزی را که تو دست کشیدی سنگ است و هیچ سود و زیانی به حال تو ندارد.)

عبد اللَّه بن سنان گوید بعد از این واقعه به حضرت امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم، آیا کلام مرد عمری را به آن کسی که به حجر الأسود دست کشید را شنیدید. و به او چه رساند آن‌چه را که رساند؟ حضرت فرمودند: چه چیزی به او گفت؟ عرض کردم: به او گفت، ایبندۀ خدا! حجّ تو باطل شد. و این فقط یک سنگ است و سود و زیانی به حال تو ندارد. امام صادق علیه السلام سه مرتبه فرمودند:

«کَذَبَ ثُمَّ کَذَبَ ثُمَّ کَذَبَ، إِنَّ لِلْحَجَرِ لِسَاناً ذَلْقاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ، یَشْهَدُ لِمَنْ وَافَاهُ بِالْمُوَافَاةِ...»⁽¹⁾

(دروغ می‌گوید، دروغ می‌گوید، دروغ می‌گوید، به راستی که حجر الأسود در روز قیامت، زبانی تیز و گویا دارد. و برای هر کسی که به عهد و پیمانش وفا کند، شهادت و گواهی به وفا می‌دهد...)

عبداللّه بن سنان گفته به روزی

که بودم در طواف با دل فروزی

بدیدم یک نفر در حال احرام

کشید دستی ز روی عشق و اکرام

به حجری که باشد مأمنِ ناس

ز بهر حاجتی با عشق و احساس

که ناگه یک نفر با داد و فریاد

بدون لطف و اندر شکل شیّاد

بگفت با او که با این کار بی‌جا

نمودی حجّ خود را بی‌محابا

به یکباره همی باطل هویدا

چرا که مثل این سنگی به هر جا

ندارد سود و خسرانی به دنیا

برای مثل تو حتّی به عقبا

چو عبداللّه شنید این جملهٔ او

برفت ناگه به نزد شاه خوش‌رو

امام صادق آن مولی الموالی

ولیّ و سرورِ نیکو خصالی

نمود عرض به جنابش با متانت

شنیدم از کسی با جور و محنت

بگوید بوسه بر این سنگ عالی

به مثل دست کشیدن ماه و سالی

ندارد فایده بهرت به آنی

برای جملهٔ عالی و دانی

چو بشنید این سخن آن نور عالم

سه بار فرمود در آن لحظه و دم

دروغ گفته و کرده بس اهانت

حجر الأسود اندر وقتِ ساعت

بُوَد بهرش زبانی تیز و گویا

که اندر سختی و آن روز عظما

شهادت می‌دهد با صوت اعلا

برای هر کسی از خلق شیدا

که اندر این جهان از بهر باری

وفا کرده به عهدش با قراری

هر آن کس که در این دنیای فانی

بُوَد پیرو آن مولی الموالی

شهادت می‌دهد مانند «سجّاد»

برایش در قیامت با دلی شاد

آری همان‌گونه که نمی‌توان گفت، حجر الأسود سنگی بیش نیست، و هیچ فایده‌ای برای هیچ کس ندارد. به طریق اولی نسبت به ضریح مطهّر و آستانهٔ شریف حضرات معصومین علیهما السلام، خاصه تربت مقدّس حضرت سیّد الشهداء علیه السلام نیز نمی‌توان این چنین گفت. چرا که اگر حجر الأسود ملکی بوده که شهادت به ولایت اهل بیت علیهم السلام داده است، تربت مقدّس امام حسین علیه السلام جلوه‌ای از شعاع انوار حسینی علیه السلام می‌باشد، و همان‌گونه که در روایات وارده شده سرزمین کربلا در واقع از زمین‌های بهشتی است. که برتر از اکسیر اعظیم بوده، و شفای هر درد بی‌درمانی می‌باشد. و اگر حجر الأسود با شهادت به ولایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام در معرض شعاع انوار اهل بیت علیهم السلام قرار گرفت و این گونه ارزش پیدا نمود، ضریح و آن چه در حرم مقدّس اهل بیت علیهم السلام می‌باشد، لحظه به لحظه در معرض شعاع انوار مقدّس حضرات معصومین علیهم السلام

قرار دارد. و قطعاً جزء جزء آن‌چه در حرم ائمه اطهار علیهم السلام به کار رفته است به حسب خود، شهادت به ولایت ائمه اطهار علیهم السلام داده‌اند.

شهادت حجر الأسود به امامت امام زین العابدین علیه السلام

به هر تقدیر این مَلک که الان صورت حجریت سوداء به خود گرفته همهٔ مردم را می‌شناسد و الا گفتن عهد به او و آن را شاهد گرفتن؛ لتشهد لی بالموافاة، لغو و بی‌فایده خواهد بود. و به همین خاطر است که وقتی حضرت محمّد بن حنفیه علیه السلام می‌خواست، امر بر فرقه کیسانیه واضح شود و مردم بدانند که امام بعد از حضرت امام حسین علیه السلام ، حضرت امام سجّاد علیه السلام می‌باشند. از حضرت درخواست نمود که هر دو کنار حجر الأسود بیایند و از آن بخواهند که شهادت دهد چه کسی امام است.⁽¹⁾چنانچه مرحوم علامه مجلسی قدس سره از کتاب «الخرائج و الجرائح» مرحوم قطب الدین راوندی قدس سره از ابو خالد کابلی نقل کرده است:محمّد بن حنفیه پس از شهادت حضرت امام حسین علیه السلام و بازگشت حضرت امام زین العابدین علیه السلام از کربلا به مدینه، مرا فراخواند. و ما در آن روز در مکه بودیم. و به من گفت: نزد حضرت امام زین العابدین علیه السلام برو و از طرف من به ایشان بگو: من بزرگ‌ترین فرزند حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از برادرانم، امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام هستم. و به مقام امامت شایسته‌تر هستم. سزاوار است امر امامت را به من واگذار نمائید. و اگر مایل هستید، یک نفر را حاکم قرار بدهید تا در این مورد حکم نماید. پس من نزد حضرت امام زین العابدین علیه السلام رفتم و پیغام محمّد بن حنفیه را به ایشان عرض کردم. پس حضرت فرمودند: نزد عمویم برگرد و به او بگو: از خدا بترس و ادعای مقامی که خداوند برای تو قرار نداده است را نکن! و اگر بر این امر اصرار می‌کنی، حاکم بین من و تو حجر الأسود خواهد بود. جواب هر یک از ما را که داد، همان امام است. من جواب حضرت امام زین العابدین علیه السلام را برای محمّد بن حنفیه بردم، او نیز قبول کرد. ابو خالد کابلی می‌گوید: من هم در محضر آن‌ها بودم که وارد خانه خدا شدند. و هنگامی‌که با هم کنار حجر الأسود رفتیم، حضرت امام زین العابدین علیه السلام فرمودند: عمو! پیش برو، تو از من بزرگ‌تر هستی و از حجر الأسود بخواه تا به نفع تو شهادت بدهد. پس محمّد بن حنفیه نزد حجر الأسود رفت و دو رکعت نماز خواند سپس از حجر الأسود خواست که اگر امام می‌باشد، به نفعش

گواهی دهد، اما حجر الأسود جوابی نداد. سپس حضرت امام علیّ بن الحسین علیهما السلام برخاستند و در کنار حجر الأسود دو رکعت نماز خواندند و بعد از نماز خطاب به حجر الأسود فرمودند:

«أَیُّهَا الْحَجَرُ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ شَاهِداً لِمَنْ یُوَافِی بَیْتَهُ الْحَرَامَ مِنْ وُفُودِ عِبَادِهِ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّی صَاحِبُ الْأَمْرِ وَ أَنِّی الْإِمَامُ الْمُفْتَرَضُ الطَّاعَةُ عَلَی جَمِیعِ عِبَادِ اللَّهِ فَاشْهَد لِیَعْلَمَ عَمِّی أَنَّهُ لَا حَقَّ لَهُ فِی الْإِمَامَةِ فَأَنْطَقَ اللَّهُ الْحَجَرَ بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ، فَقَالَ: یَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ! سَلِّمِ الْأَمْرَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فَإِنَّهُ الْإِمَامُ الْمُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ عَلَیْکَ وَ عَلَی جَمِیعِ عِبَادِ اللَّهِ دُونَکَ وَ دُونَ الْخَلْقِ أَجْمَعِینَ. فَقَبَّلَ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِیَّهِ رِجْلَهُ وَ قَالَ: الْأَمْرُ لَکَ.»⁽¹⁾

(ای سنگی که خداوند تو را برای کسانی که به زیارت خانه‌اش بیایند گواه قرار داده است. اگر می‌دانی من صاحب مقام امامت هستم و من امامی می‌باشم که خداوند اطاعت از او رابرای همه بندگانش واجب نموده است، شهادت بده، تا عمویم بفهمد که در امامت حقّی ندارد. پس در آن هنگام خداوند حجر الأسود را به زبان عربی فصیح به سخن در آورد و گفت: یا محمّد بن علیّ! امر امامت را به علیّ بن الحسین علیهما السلام تسلیم‌نما به درستی‌که ایشان همان امامی می‌باشند که خداوند اطاعت از او را بر تو و همه بندگانش واجب نموده است. پس در آن لحظه محمّد بن حنفیه برخاست و پاهای امام زین العابدین علیه السلام را بوسیده و گفت: امر امامت متعلق به شما است.)

و در روایت دیگری آمده است: خداوند حجر الأسود را به زبان آورد و گفت:

«یَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ! إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَیْکَ وَ عَلَی جَمِیعِ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ مَنْ فِی السَّمَاءِ مُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ فَاسْمَعْ لَهُ وَ أَطِعْ، فَقَالَ: مُحَمَّدٌ، سَمْعاً وَ طَاعَةً یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ سَمَائِهِ.»⁽²⁾

(یا محمّد بن علیّ! به درستی‌که علیّ بن الحسین حجّت خدا بر تو و همه کسانی که در زمین و آسمان وجود دارند، می‌باشد. و اطاعت کردن از ایشان بر تو واجب است. پس به فرمایشات

ایشان گوش فرا ده و از ایشان اطاعت کن. محمّد نیز گفت: شنیدم و اطاعت کردم ای حجّت خدا در زمین و آسمانش.)

گفته شده که جناب محمّد بن حنفیه این کار را برای این انجام داد تا مردم از شک خارج شوند. [و قائل به امامت امام زین العابدین علیه السلام گردند. چرا که در آن ایّام بسیاری از مردم قائل به امامت ایشان شده بودند].

ابو خالد کابلی راوی متقی

بگفته چو شد آن امام و وصیّ

شهید در زمانی به حقّ پر جفا

بدون مُعِینی به مُلک بقا

فراخواند مرا لحظه‌ای از صبا

محمَد بن حنفیه آن زادهٔ مقتدا

بگفتا برو نزد زین العباد

بگو به جنابش که در این بلاد

ز بعد حسن و حسین در کران

بُوَد سن من بین نام‌آوران

فزون‌تر ز هر کس بدون کلام

لذا من به این منسب و این مقام

سزاوارم از هر کسی در جهان

امامت بُوَد حقّ من بی‌گمان

به من واگذار این مقام را ز جان

و الا مُعَیّن‌نما هر کجا و زمان

یکی حاکمی که به مُلک و سرا

کند بین ما حکم بدون خطا

ابو خالد کابلی عاشق بی‌ریا

چو بُرد این پیام بهر آن دلربا

بفرمود ولیّ نعمت و مقتدا

بگو به عمویم بترس از خدا

نکن ادعائی به حقّ ناروا

که باری تعالی و آن کبریا

برای تو آن را نکرده زمانی روا

به من وانِه این امر چون کیمیا

و الا بُوَد شاهد و حاکم بین ما

حجر الأسود آن آیتِ جان‌فزا

چو بشنید جوابِ امام هدی

محمّد همان زادهٔ مرتضی

پذیرفت که آید یکی صبح‌گاه

به بیت خدا تا که اندر پگاه

شهادت دهد بهر او استوار

حجری که دارد چنین افتخار

از این رو چو آن‌ها همه با وقار

شدند وارد بیتِ پروردگار

بفرمود امام با همه احترام

به عمش همی نزد بیت الحرام

از آنجا که در بین آل علیّ

نباشد بزرگ‌تر ز تو منجلی

بخوان قبل من تا که گردد گواه

حجر از برایت در اینجا ز جاه

لذا او بخواند بعد ذکر و نماز

حجر را که گردد گواه از نیاز

ولیکن نیامد جوابی عیان

از آن حجر الأسودِ جاودان

لذا بعد او با خشوع تمام

ز بعد نماز و قعود و قیام

چو فرمود امامِ همه انس و جان

به آن حجر کرده ذاتش نهان

تو ای سنگ والا مقام و عزیز

که اندر قیامت شوی ناگریز

گواه همه زائران سر به سر

که از دور و نزدیک و هر رهگذر

زیارت نمایند به شوق و به عشق

همی خانهٔ ربِّ خود با چه صدق

اگر که بدانی در این وقت و حال

تو جاه و مقامم بده با جلال

شهادت هم اکنون که خلقِ خدا

بدانند مقامم که بی هر ریا

شوند پیرو من بدون جدال

به امر خداوند صاحب جمال

گواهی بده تا بداند همی

عمویم مقامم نه بیش و کمی

به امر جنابش حجر زآن میان

به اذن خداوندِ جمله کیان

بگفت با زبان فصیح و بلیغ

به محمّد همی در زمان بی‌دریغ

امامت به امر خدا با ثبات

بُوَد حقّ سجّاد به طول حیات

نداری تو حقّی در آن بی‌بیان

اطاعت نما حضرتش را ز جان

چو دیگر خلائق به امری عیان

ز سوی خدا با همه امتنان

چو بشنید محمّد چنین از حجر

بیفکند به آنی خودش را ز سر

به روی قدوم امام و ولیّ

بزد بوسه بر پایّ آن شه بسی

بگفت از سویدای قلبش به شاه

مطیع توأم هر دم از سال و ماه

محمّد چنین گفته بین عوام

که جمله بدانند به یک التزام

ندارد جهان با چنین انتظام

به غیر از جنابش به آنی امام

بُوَد دست حضرت تمام امور

چو آن لحظه که جملگی از قبور

دوباره بَر آرند سر از خاک گور

در آن شور و غوغا و وقت عبور

شفاعت کند از همه شیعیان

چو «سجّاد» داده به دستش عنان

مؤید این‌که حجر الأسود مطیع امر امام معصوم علیه السلام می‌باشد و حتّی قادر به انجام اموری می‌باشد روایتی است که دلالت می کند دست زن و مردی به حجر الأسود چسبید.

جدا کردن دست دو نفر از حجر الأسود

مرحوم قطب الدین راوندی1در کتاب «الخرائج و الجرائح» نقل کرده است:«إِنَّ یَدَیْ رَجُلٍ وَ اِمْرَأَةٍ اِلْتَزَقَتَا عَلَی اَلْحَجَرِ وَ هُمَا فِی اَلطَّوَافِ وَ جَهَدَ کُلُّ وَاحِدٍ أَنْ یَنْتَزِعَهَا فَلَمْ یَقْدِرْ فَقَالَ اَلنَّاسُ اِقْطَعُوهُمَا فَبَیْنَا هُمْ کَذَلِکَ إِذْ دَخَلَ زَیْنُ اَلْعَابِدِینَ علیه السلام وَ قَدِ اِزْدَحَمَ اَلنَّاسُ فَأَفْرَجُوا لَهُ فَتَقَدَّمَ فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِمَا فَانْحَلَّتَا وَ تَفَرَّقُوا.»⁽¹⁾

(دست مرد و زنی با هم، در حالی‌که در طواف بودند، به حجر الأسود چسبید. و هر یک از آن‌ها هر چه کوشش کردند تا دست خود را جدا کنند، نتوانستند. پس مردم گفتند: دستشان را قطع کنید. ولی در زمانی‌که آن‌ها در آن حال بودند حضرت امام زین العابدین علیه السلام وارد [مسجد الحرام] شدند. در حالی‌که مردم در آنجا ازدحام کرده بودند. پس مردم برای حضرت راه باز کردند و امام جلو آمدند، و دست مبارک خود را بر آن‌ها گذاشتند. [به اعجاز امام] دست آن دو از حجر الأسود جدا شد و [بعد از آن] همه متفرق شدند.)

شده نقل در طوافِ بیت و کعبه

در آن شلوغی و غوغا و جذبه

به ناگه یک زن و مردی به لحظه

بچسبید دستشان بی هیچ حربه

به حجرالأسود آن ذات خجسته

لذا هر چه که با دستان بسته

نمودند تا شوند زین غصه رسته

نشد آنی جدا با حال خسته

از این رو مردمانِ در گذاره

بگفتند جملگی چون نیست چاره

کنید قطع دست‌ها را با شراره

که ناگه شد عیان چون ماه پاره

ز درب مسجد آن شاه یگانه

علیّ بن الحسین آن شاهزاده

ز بین مردمان در آن بزنگاه

به بهتر حالت و با رتبه و جاه

چو بنهاد دست خود را آن شهنشاه

به آن‌ها ناگهان بی‌غصه و آه

جدا شد از حجر در آن و لمحه

همی دستان آن‌ها با چه نفحه

بگوید سیّد «سجّاد» هرگاه

چو مردم وصف این اعجازِ آن شاه

زنده شدن مرده به اعجاز امام زین العابدین علیه السلام

یکی از معجزاتی که از وجود نازنین حضرات معصومین علیهم السلام به منسه ظهور رسیده است، احیاء اموات می‌باشد. همان‌گونه که صاحب کتاب «الثاقب فی المناقب» نقل کرده است: [بعد از شهادت حضرت سیّد الشهداء علیه السلام روزی] محمّد بن حنفیه به امام زین العابدین علیه السلام عرض کرد: شما کسی هستید که ادعای امامت کرده است؟ پس حضرت امام زین العابدین علیه السلام به او فرمودند: از خدا بترس و ادعائی که در شأن تو نیست را نکن. محمّد بن حنفیه عرض کرد: به خدا سوگند امامت متعلق به من می‌باشد. [چرا که بعد از شهادت برادرانم حضرت امام حسن علیه السلام و حضرت امام حسین علیه السلام ، من بزرگ‌ترین فرزند حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام هستم، از این رو خلافت شایسته من می‌باشد.] پس حضرت امام زین العابدین علیه السلام به او فرمودند: برخیز و با ما به قبرستان بیا تا امر برای من و تو معلوم گردد.

از این رو هر دو به قبرستان رفتند تا این‌که به قبر تازه‌ای رسیدند. در آنجا حضرت به او فرمودند: این قبر مرده‌ای است که به تازگی از دنیا رفته است، پس او را بخوان و از او بخواه که در مورد ادعایت شهادت بدهد، چرا که اگر امام باشی دعوت تو را اجابت خواهد کرد. و در غیر این صورت من او را می‌خوانم تا در مورد صحّت ادعایم به من خبر دهد. محمّد بن حنفیه به

حضرت عرض کرد: من قادر به انجام چنین کاری نیستم. پس حضرت امام زین العابدین علیه السلام شروع به دعا کردن نمودند و بعد از آن صاحب قبر را صدا زدند و او را خواندند. پس به ناگاه قبر شکافته شده و در حالی‌که صاحب قبر خاک‌ها را از سرش می‌ریخت خطاب به محمّد بن حنفیه، گفت: حقّ با علیّ بن الحسین است، نه با تو [و تو در خلافت هیچ حقّی نداری]. چون او این معجزه را دید:

«فأقبل محمّد بن الحنفیه و انکبّ علی رجل علیّ بن الحسین یقبلها، و یلوذ به، و یقول: استغفر لی.»⁽¹⁾

(محمّد بن حنفیه جلو آمد و خود را بر قدم‌های امام زین العابدین علیه السلام انداخت و در حالی‌که به حضرت پناه برده بود، عرض نمود: برای من استغفار کن.)محمّد بن حنفیه زمانی

بگفت به حضرت سجّاد آنی

چرا در هر زمان بی هر اصالت

کنی بس ادعا بهر امامت

بفرمود حضرتش با بردباری

به قبرستان بیا اندر کناری

که واضح گردد این امر الهی

برای جملگان با عزّ و جاهی

از این رو جملگی با استواری

به قبرستان برفتند در گذاری

بفرمود حضرتش در این حوالی

بُوَد قبری که تازه در مجالی

کسی در آن ز بعد زندگانی

شده دفن در زمانْ اندر خزانی

اگر باشی امامِ آسمانی

شهادت می‌دهد اندر بیانی

برایت بین مردم با زبانی

بدون غصه و آه و فغانی

بگفت به حضرتش با انقیادی

ندارم این چنین قدرِ زیادی

از این رو حضرت امام سجّاد

میان مردمان بی‌هیچ فریاد

صدا زد با اشاره و شجاعت

همی آن مرده را با یک صلابت

به امر حضرتش ناگه از آن قبر

درآمد آدمی با حالت جبر

که خاک قبر خود را با هیاهو

همی می‌ریخت از سر با تکاپو

و حال آن که همی دائم و بسیار

صدا می‌زد که ای مردم اعصار

بُوَد حقّ با امام و نورِ باری

علیّ بن الحسین مولی الموالی

از این رو با خضوع و با تواضع

دگر بی‌هیچ حرفی یا تنازع

محمّد با فغان و بس به زاری

خودش را زآن میان با اضطراری

بیفکند بر قدوم شاه عالم

علیّ بن الحسین زادهٔ خاتم

و حال آن‌که همی می‌گفت گریان

ببخشایم ولیّ و شاه دوران

نما از بهر من از محضر ربّ

دمی مغفرتی در روز یا شب

همان‌گونه که در روز قیامت

ز «سجّاد» می‌کنی در دم شفاعت

برای آن‌که در هر روز و هر شام

نموده گریه‌هائی نابهنگام

برای مادرت زهرای اطهر

ز درد سیلی و آن ضربهٔ در

اگر چه او ندارد هیچ طاعت

به عمر خود همیشه با خجالت

فرقه کیسانیه و جناب محمّد بن حنفیه

بعد از شهادت حضرت امام حسین علیه السلام در بین شیعیان فرقه‌ای به نام کیسانیه به وجود آمد که قائل به امامت جناب محمّد بن حنفیه، یکی از فرزندان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بودند. از این رو برای این‌که امر بر شیعیان مشتبه نشود، به نظر می‌رسد، جناب محمّد بن حنفیه به عمد خود مجالسی در بین مردم، به انحاء مختلف بر پا می‌نموده است. تا مردم پی به اشتباه خود ببرند و قائل به امامت حضرت امام زین العابدین علیه السلام شوند. و نقشه‌های افرادی که با نام ایشان برخی از شیعیان را فریب داده بودند را بر ملا نمایند.

و الا پر واضح است که آدمی به امور خود بینا و بصیر می‌باشد. و هنگامی‌که می‌داند قادر به انجام معجزه‌ای نیست، هیچ‌گاه با کسی وارد مناظره، آن هم در موارد متعدد نمی‌گردد. و این اقدم جناب محمّد بن حنفیه به مناظره با حضرت امام زین العابدین علیه السلام آن هم در موارد متعدد و مختلف، با توجه به این‌که در همهٔ آن موارد، ایشان خود اقدام به این کار می‌نمودند، و مردم را هم خبردار می‌کردند، خود نشان دهندهٔ سلامت نفس جناب محمّد بن حنفیه می‌باشد.

تا به شیعیان بفهماند، آن کسانی که در گوشه و کنار به دروغ ادعا می‌کنند، چون ایشان بزرگ‌ترین فرزند حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام هستند، لاجرم امام نیز می‌باشد، برای مطامع خود دست به چنین کاری زده‌اند. و الا خود ایشان چنین ادعائی ندارد. و شیعیان در این مناظره‌ها، هنگامی‌که می‌دیدند بعد از شکست، چگونه جناب محمّد بن حنفیه بر قدوم حضرت امام سجّاد علیه السلام افتاده‌اند. آگاه می‌شدند. لذا این فرقه دوام چندانی نیز پیدا نکرد.

زنده شدن اموات به دست انبیاء به شفاعت ائمه اطهار علیهم السلام

به هر تقدیر زنده گشتن مردگان به دست برخی از پیامبران علیهم السلام امری متداول بوده است. که بزرگان در باب معجزات حضرت عیسی علیه السلام به آن پرداخته‌اند. و یا در ذیل آیهٔ صد و چهل و سوّمِ سورهٔ اعراف متذکر شده‌اند که چگونه حضرت موسی علیه السلام هفتاد نفر از کسانی را که همراه ایشان به کوه طور آمده بودند را زنده نمود. و یا در قرآن مجید در ضمن آیهٔ دویست و شصت سورهٔ بقره بیان شده است، که چگونه حضرت ابراهیم علیه السلام به اذان خداوند متعال آن چهار پرنده را زنده نموده است.

حال اگر کسی به روایات مراجعه نماید خواهد دید، هنگامی‌که پیامبران قصد انجام معجزه‌ای را داشتند، خداوند متعال را به حقّ حضرات معصومین علیهم السلام قسم می‌داده‌اند. بنابراین زنده شدن مردگان، در این دنیای فانی، به دست برخی از حضرات انبیاء عظام علیهم السلام اوّلاً: امری بدیهی بوده است. و در اعصار مختلف اتفاق افتاده است. و امکان چنین معجزه‌ای طبق آیات قرآن و روایات بلکه طبق همهٔ کتب آسمانی امری بدیهی می‌باشد. از این رو احیاء اموات به دست حضرت امام زین العابدین علیه السلام امری مسبوق به سابقه بوده است و این معجزه به دست پیامبران الهی قبلاً مکرراً واقع شده است. و در امکان وقع آن هیچ شک و تردیدی وجود ندارد.

ثانیاً: همان‌گونه که در این نوشتار هم آمده پیامبران هرگاه می‌خواستند معجزه‌ای انجام دهند، ائمه اطهار علیهم السلام را برای استجابت دعای خود در پیشگاه ذات مقدّس ربوبی جلّ جلاله، به حسب آیهٔ شریفه قرآن که می‌فرماید:

(وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَه⁽¹⁾)

«و وسیله‌ای برای تقرب به خداوند پیدا نمائید.»

شفیع و وسیله قرار می‌دادند، و خداوند متعال را به حقّ اهل بیت علیهم السلام قسم می‌داده‌اند. که این امر با توجه به این‌که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در برخی از روایات تصرح می‌کنند که بر انبیائی چونان حضرت ابراهیم و نوح و موسی و عیسی علیهم السلام برتری دارند و افضل از همهٔ آن‌ها هستند،⁽²⁾نشان دهندهٔ آن است که خود حضرات معصومین علیهم السلام به طریق اولی قادر به احیاء اموات بوده‌اند. از این رو مرحوم ابن شاذان قدس سره نقل کرده است:«عده‌ای از اصحاب نزد رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم آمدند [که قطب الدین راوندی رحمة الله نقل کرده است آن‌ها فلانی و فلانی و عبد الرحمن بن عوف بودند که این کار را برای آزار رساندن به حضرت انجام دادند.⁽³⁾] و عرض کردند: خداوند متعال حضرت ابراهیم [ علیه السلام ] را خلیل و دوست خود قرار داد و با موسی [ علیه السلام ] صحبت نمود و عیسی [ علیه السلام ] نیز مردگان را زنده می‌کرد، خداوند با شما چه کار کرد؟! حضرت به آن‌ها فرمودند: اگر خداوند متعال ابراهیم [ علیه السلام ] را خلیل خود قرار داد، مرا حبیب خود نمود. و اگر خداوند متعال [فقط] با موسی [ علیه السلام ] از پشت پرده سخن می‌گفت، من [در شب معراج] جلال پروردگارم را دیدم و خداوند متعال با من مشافهة (یعنی بدون واسطه) صحبت نمود. و اگر عیسی [ علیه السلام ] مردگان را به اذن خداوند متعال زنده می‌کرد، من نیز می‌توانم اگر بخواهید مردگان شما به اذن خداوند متعال زنده کنم.

وقتی حضرت این چنین فرمودند، آن‌ها عرض کردند: ما نیز می‌خواهیم که مردگانم را زنده کنید. از این رو رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم ، آن‌ها را با حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ، بعد از آن که ردای خود را که «مستجاب» نام داشت، بر شانه حضرت انداختند، راهی کردند. سپس به آن‌ها امر نمودند با حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به قبرستان بروند. وقتی به قبرستان رسیدند، امیرالمؤمنین علیه السلام به اهل قبور سلام و درود فرستادند و مشغول دعا با ربّ الارباب شدند، و سخنانی را بر زبان مبارک جاری نمودند که آن‌ها متوجه آن سخنان حضرت نمی‌شدند. در همین حین به ناگاه زمین شروع به لرزیدن نمود و دگرگون شد و مردگان [به امر حضرت از قبور خود] برخاستند. و بعد همگی

بر رسول خدا و امیرالمؤمنین علیه السلام ، سلام گفتند. پس با دیدن این اعجازِ حضرت، قلب‌های آن‌ها را وحشت فراگرفت و عرض کردند: یا علی! کافی است خداوند شما را ببخشد، ما از ادعای خود دست برداشیم از گناه و تقصیرهای ما بگذرید، و دیگر از ادامه کلام و دعا نمودن به این منظور خوداری فرمائید. سپس محضر رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم برگشتند. و عرض کردند: یا رسول اللّه! خداوند از شما بگذرد، شما نیز از گناه و تقصیرهای ما بگذرید، ولی حضرت به آن‌ها فرمودند: امر شما را به خداوند واگذار نمودم، ولی خداوند از گناه‌های شما در روز قیامت نخواهد گذشت.»⁽¹⁾شده نقل عده‌ای با یک تکبر

بگفتند به رسول حقّ به یک جور

خداوند جهان از روی رحمت

تکلّم کرده با موسی به عزّت

به ابراهیم داده آن مقامی

که باشد او خلیلش بی‌کلامی

همی می‌کرد عیسی با دعائی

بسی او مردگانی هر کجائی

به اذن حضرت پروردگاری

به یک دم زنده اندر روزگاری

کنون ذات إله و ذات باری

چه داده به شما با استواری

بفرمود حضرتش با بردباری

به آن جمع خبیث و جمله ناری

اگر نامیده ذات حقّ تعالی

چو ابراهیم را با صوت اعلی

خلیلش از میان جملهٔ ناس

مرا بنهاده با صد شور و احساس

حبیب خود چُنان شمسی به آفاق

میان انجمان بی‌هیچ اغراق

اگر گفته سخن ذاتِ الهی

همی با حضرت موسی به جاهی

بدیدم در شب معراج با چشم

جلالِ بی‌مثال خالی از جسم

در آن جائی که نَبْود جای موسی

تکلّم کردمی در قرب ادنی

همی با ذات او بی هر حجابی

بدون واسطه یا اضطرابی

اگر بنموده زنده شخص عیسی

به اذن حضرت حقّ جمع موتی

نمایم هر که را خواهم به دنیا

همی زنده بدون هیچ غوغا

ز اقوام شما هر وقت و ساعت

بدون زحمتی یا هر ملالت

چو فرمود حضرتش این‌گونه با جمع

بگفتند جملگی با غیض از طبع

نما از بهر ما زنده کسانی

که بودند بین ما وقت و زمانی

از این رو حضرتش فرمود در آن

به مولای جهان و شاه مردان

علیّ جان بَر همه اینان هم‌اکنون

به قبرستان تمامی را به مکنون

که تا بینند لطف کبریائی

به ما اندر زمانی با ندائی

از این رو جملگی با حضرت شاه

برفتند سوی قبرستان به یک‌گاه

بدیدند جملگی مولی الموالی

ز بعد یک دعا با یک جلالی

اشارت کرد با دست الهی

که زآن افتاد لرزش با چه جاهی

به آن ارض شده مدفن به گاهی

دگرگون گشت زآن هر جایگاهی

سپس اهل قبور با یک سلامی

همه برخاستند از جا به نامی

به امر حضرتش با انقیادی

به مثل ساعت و روز معادی

از این رو جملگی با التهابی

چو دیدند این چنین اعجاز نابی

تمام مردگان را بی‌حجابی

بگفتند به جنابش با شتابی

گذر از ما علیّ جان بی‌کلامی

دگر بس کن به حقّ ذات سامی

که گشته عالمی حیران و مجنون

چو «سجّاد» فدائیت به گردون

البته معجزهٔ زنده شدن مردگان به دست حضرت رسول اللّه، محمّد بن عبداللّه صلی الله علیه واله وسلم نیز واقع شده است.

زنده شدن بَره‌ای به اعجاز خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم

مرحوم قطب الدین راوندی قدس سره در کتاب ارزشمند «الخرائج و الجرائح» از ابو حمزه ثمالی از حضرت امام علیّ بن الحسین زین العابدین علیه السلام نقل کرده است:

از شما دربارهٔ مطلبی سؤال دارم تا آن‌چه که مرا [از نظر روانی] مریض و بیمار کرده زایل شود. حضرت امام سجّاد علیه السلام فرمودند: سؤال کن. عرض کردم: سؤال من دربارهٔ اوّلی و دوّمی می‌باشد. حضرت امام زین العابدین علیه السلام به من فرمودند:

«عَلَیْهِمَا لَعَائِنُ اللَّهِ کِلَاهُمَا مَضَیَا وَ اللَّهِ کَافِرَیْنِ مُشْرِکَیْنِ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ.»

(لعنت خداوند بر آن دو باد، به خداوند متعال قسم، آن دو از دنیا رفتند در حالی‌که به خداوند بزرگ کافر بودند و به او، شرک می‌ورزیدند.)

سپس به حضرت امام زین العابدین علیه السلام عرض کردم:«فَالْأَئِمَّةُ مِنْکُمْ یُحْیُونَ الْمَوْتَی وَ یُبْرِءُونَ الْأَکْمَةَ وَ الْأَبْرَصَ وَ یَمْشُونَ عَلَی الْمَاءِ؟ فَقَالَ: مَا أَعْطَی اللَّهُ نَبِیّاً شَیْئاً إِلَّا وَ قَدْ أَعْطَی مُحَمَّداً صلی الله علیه واله وسلم وَ أَعْطَاهُ مَا لَمْ یُعْطِهِمْ وَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ فَکُلُّ مَا کَانَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله وسلم فَقَدْ أَعْطَاهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ الْحَسَنَ ثُمَّ الْحُسَیْنَ علیهم السلام:ثُمَّ إِمَاماً بَعْدَ إِمَامٍ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مَعَ الزِّیَادَةِ الَّتِی تحدث فِی کُلِّ سَنَةٍ وَ فِی کُلِّ شَهْرٍ وَ فِی کُلِّ یَوْمٍ.»

(پس آیا ائمه و پیشوایانی که از شما هستند، مرده را زنده می‌نمایند. و جذام و پیسی را خوب می‌کنند. و روی آب، راه می‌روند؟ پس حضرت به او فرمودند: خداوند متعال هیچ چیزی را به پیامبران خود عطا نکرده است، مگر این‌که به حضرت محمّد صلی الله علیه واله وسلم هم عنایت کرده است. و حال آن‌که به حضرت محمّد صلی الله علیه واله وسلم فضائلی مرحمت کرده که به دیگر پیامبران عنایت نکرده است، و نزد دیگر پیامبران نبوده است. و آن‌چه رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم داشتند را به تحقیق به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام مرحمت نموده است. و بعد از امیرالمؤمنین علیه السلام همه آن‌ها را به امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام عنایت شده است. و [بعد از این دو بزرگوار تمامی آن فضائل را به تمام امامان، از] امامی به امام دیگر تا روز قیامت عنایت نموده است، با زیاده‌ای که در هر سال و هر ماه و هر روز [برای هر امامی] حاصل می‌شود.)

لذا رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم نشسته بودند و در آن هنگام سخن از گوشت به میان آوردند، مردی از انصار وقتی صحبت‌های حضرت را شنید، نزد همسرش که بره‌ای داشت، رفت و به او گفت: آیا می‌خواهی بهره و غنیمتی نصیب تو گردد؟ آن زن گفت: آن بهره چیست؟ گفت: رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم هوس گوشت کرده‌اند، پس اجازه بده که آن برّه‌ای که داریم را برای ایشان ذبح کنیم. آن زن گفت: این تو و این برّه، هر کاری می‌خواهی انجام بده. و حال آن‌که آن‌ها غیر از آن برّه هیچ چیز دیگری نداشتند، و رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم نیز آن دو نفر را می‌شناختند [و از فقر آن‌ها آگاه بودند].

به هر صورت برّه را ذبح کردند و پوست آن را کندند و آن را پختند. و مرد آن را نزد رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم آورد و در مقابل ایشان قرار داد تا حضرت تناول نمایند. سپس رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم اهل بیت خود و هر آن کسی را که دوست داشتند و از اصحابشان بود را جمع کردند. و به آن‌ها فرمودند: بخورید ولی استخوان‌هایش را نشکنید. آن مرد انصاری نیز به همراه آنان مشغول خوردن شد.پس از آنکه سیر شدند و همه متفرق شدند، آن مرد انصاری به خانه خود برگشت و دید آن بره جلوی درب خانه بازی می‌کند.⁽¹⁾

أبو حمزه به روزی در زمانی

نمود عرض به ولیّ آسمانی

علیّ بن الحسین مولی الموالی

فدایش این جهان از خُرد و عالی

سؤالی مانده نزدم سالیانی

که از آن رفته هر تاب و توانی

که گر پاسخ دهی آن را به آنی

رود بیماری از جسمم نهانی

بفرمود حضرتش گو آن سؤالت

مشوش گشته گویا زآن خیالت

از این رو کرد او اندر بیانی

سؤال از جبت و طاغوتِ کذائی

ز آن اوّل و دوّم بین تابوت

که بودند در زمان خود چو جالوت

به قعر دوزخ اندر آتش و دود

به دور از رحمت آن حقّ و معبود

بفرمود حضرتش بر هر دو لعنت

که بودند کافرانِ ربّ و سنّت

همی مشرک به ذاتِ حقّ و باری

به دور از رحمتِ ذاتِ الهی

سپس گفتا به آن محبوب داور

تمامی شما در کلّ خاور

مداوا می‌کنید بیمارِ بد حال

ز برص و هم جذامِ گشته بد فال؟

کنید زنده همی موتی به عالم؟

روید بر آب چونان در دلِ یم؟

بفرمود حضرتش آن‌چه خداوند

عنایت کرده با آن لطف بی‌حد

به جمع انبیاء از اوّل خَلق

تمامی را بداده حقّ مطلق

به محبوب خودش حضرت احمد

که دارد حضرتش بی‌شک به صد حمد

مقامی که همه خوبان مُسلم

ندارند مثل آن را جمله یک دَم

همه پیغمبران مانند موسی

چه آدم یا که إلیاس و چه عیسی

بُوَد هر آن‌چه نزد نفس خاتم

همان‌ها نزد مولای دو عالم

امیرالمؤمنین آن شاهِ صفدر

به جمله انبیاء مولا و سرور

ز بعد آن بُوَد جمله فضائل

به نزد حسن و حسینِ قابل

به نزد جمعِ ما هر وقت و ساعت

که تا آید همی روز قیامت

به همراه زیاده‌ای که هر سال

چنان هر لحظه‌ای با جاه و اجلال

شود افزوده به لطف الهی

به مقام همه ما با چه جاهی

از این رو در زمان با صفائی

رسول اللّه آن علّت غائی

نمود از لحم یادی بین یاران

که ناگه یک نفر از بین آنان

برفت نزد عیال و اهل بیتش

بگفت به همسر والا سرشتش

هوس بنموده آن محبوب سرمد

رسول اللّه آن محمودِ أمجد

هم اکنون به غذائی بس گوارا

ز گوشت تازه‌ای بس آشکارا

لذا همسر او با شوق بسیار

بگفت این بره را از بهر آن یار

نما ذبح در همین لحظه به سرعت

برای حضرتش با شوق و رغبت

و حال آن‌که به غیر از آن به خانه

نبود از بهر آن دو قاطعانه

همی سرمایه و مالی به جائی

از این رو چون‌که او با بی‌نوائی

نمود طبخ بره را از بهر حضرت

بفرمود حضرتش بی‌هیچ منّت

چو خوردید گوشتهایش را در اینجا

گذارید استخوان‌هایش هویدا

کناری بی‌شکستن جمله با هم

که بینید لطف حقّ را بس دمادم

لذا از بعد آن‌که جمع اصحاب

برفتند جملگی هر یک به یک باب

بیامد صاحبِ بره به منزل

ولی در لحظه دید اندر مقابل

کند بازی همان بره به اعجاز

میان خانه‌اش افزون ز یک راز

که تا عالم بداند همچو «سجّاد»

بُوَد امر جهان آن هم ز بنیاد

به دست اهل بیت بی‌هیچ تردید

به امر حضرت باری به تمجید

و در روایت دیگری مرحوم قطب الدین راوندی قدس سره نقل کرده است:«رُوِیَ أَنَّهُ صلی الله علیه واله وسلم دَعَا غَزَالًا فَأَتَاهُ فَأَمَرَ بِذَبْحِهِ فَفَعَلُوا وَ شَوَوْهُ وَ أَکَلُوا لَحْمَهُ وَ لَمْ یَکْسِرُوا لَهُ عَظْماً ثُمَّ أَمَرَ أَنْ یُوضَعَ جِلْدُهُ وَ یُطْرَحَ عِظَامُهُ وَسْطَ الْجِلْدِ فَقَامَ الْغَزَالُ حَیّاً یَرْعَی.»⁽¹⁾

(روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم آهوئی را صدا زدند، پس وقتی آهو آمد، حضرت دستور دادند تا آن را ذبح کنند. از این رو آن را ذبح نموده و پختند و گوشت آن را خوردند. ولی استخوان هایش را نشکستند. سپس حضرت فرمودند: پوستش را بیاورند و استخوان هایش را در وسط پوستش قرار دهند، پس آهو [به اعجاز حضرت] برخاست و مشغول چریدن شد.)

روایت گشته که روزی پیمبر

صدا زد آهوئی را بین معبر

که بنمایند برای جمع اصحاب

همی ذبحش میان جمع احباب

ز بعد پختن و خوردن آهو

بفرمود حضرتش در آن تکاپو

کنید جمع استخوان‌هایش به دقّت

گذارید جملگی را در همین وقت

میان پوست آن در این میانه

که بینید لطف حقّ را در زمانه

ز بعد آن بدیدند جمله در دم

به اعجاز وجود ذاتِ خاتم

بشد آهو همی زنده دوباره

به امر حضرتش با یک اشاره

نمودند جمله شکر حضرت ربّ

چو «سجّاد» هر زمان از روز یا شب

حیات اهل بیت علیهم السلام بعد از شهادت

مرحوم مستنبط قدس سره در کتاب «القطرة» و مرحوم سیّد هاشم بحرانی قدس سره در کتاب «مدینة المعاجز» در ذیل عنوان «أنّه علیه السلام حیّ بعد الموت؛ به درستی که امام علیه السلام بعد از مرگ زنده است.» هر دو از کتاب «بصائر الدرجات» نقل کرده‌اند: یکی از اصحاب از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده که حضرتش فرمودند :هنگامی‌که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم رحلت فرمودند، جبرئیل به همراه فرشتگان و روح فرود آمدند. حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید: در این هنگام چشمان امیرالمؤمنین علیه السلام گشوده شد، پس همهٔ آن ملائکه را دیدند که در بالاترین ناحیه آسمان تا زمین به همراه حضرت علیّ علیه السلام ، پیامبر صلی الله علیه واله وسلم را غسل می‌دهند، و با ایشان بر آن حضرت نماز می‌خوانند، و برای حضرت قبر حفر می‌کنند .و سوگند به خدا! جز آن‌ها برای آن حضرت کسی قبر حفر نکرد، وقتی می‌خواستند آن حضرت را در قبر بگذارند، آن‌ها به همراه کسی که فرود آمد، وارد قبر شدند، و آن حضرت را در قبر نهادند.

در این هنگام پیامبر صلی الله علیه واله وسلم [اگر چه به ظاهر از دنیا رفته بودند، ولی با ملائکه] سخن گفتند، در حالی‌که گوش امیرالمؤمنین علیه السلام باز شده بود. پس حضرت شنیدند که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم ، فرشتگان را نسبت به [یاری نمودن و اطاعت کردن از] حضرت علیّ علیه السلام سفارش می‌کنند. از این رو حضرت علیّ علیه السلام گریستند و شنیدند که فرشتگان در جواب پیامبر صلی الله علیه واله وسلم گفتند: برای یاری حضرت علیّ علیه السلام از هیچ کوششی فروگذار نخواهیم کرد، همانا ایشان بعد از شما صاحب ما هستند، جز این‌که ایشان پس از این، ما را با چشم [برای ابلاغ وحی] نخواهند دید .

وقتی حضرت علیّ علیه السلام به شهادت رسیدند، امام حسن و امام حسین علیهما السلام همین جریان را مشاهده کردند، و پیامبر صلی الله علیه واله وسلم را نیز دیدند که به فرشتگان، در همان کارهایی که آنان نسبت به پیامبر صلی الله علیه واله وسلم انجام داده بودند، کمک می‌کردند. وقتی امام حسن علیه السلام به شهادت رسیدند، امام حسین علیه السلام نیز شاهد همان جریان‌ها بودند، و رسول اللّه صلی الله علیه واله وسلم و حضرت علیّ علیه السلام را دیدند که فرشتگان را، در همان کارهایی که آنان نسبت به پیامبر صلی الله علیه واله وسلم و امیرالمؤمنین علیه السلام انجام داده بودند، یاری می‌نمایند. وقتی امام حسین علیه السلام به شهادت رسیدند، امام سجّاد علیه السلام شاهد همهٔ این جریان‌ها بوده و پیامبر و امیرالمؤمنین و امام حسن علیهم السلام را دیدند که فرشتگان را یاری می‌نمایند.

وقتی امام سجّاد علیه السلام به شهادت رسیدند، امام باقر علیه السلام شاهد همین جریان ها بوده و پیامبر، حضرت علیّ، امام حسن و امام حسین علیهم السلام را دیدند که فرشتگان را یاری می‌نمایند .وقتی امام

باقر علیه السلام به شهادت رسیدند، امام صادق علیه السلام همین جریان‌ها را دیدند و مشاهده کردند که پیامبر، حضرت علیّ، امام حسن و امام حسین و امام سجّاد علیهم السلام فرشتگان را یاری می‌نمایند .وقتی امام صادق علیه السلام به شهادت رسیدند، امام کاظم علیه السلام همین جریان‌ها را مشاهده فرمودند و این واقعه‌ها تا آخرین نفر از ما خاندان جاری است.»⁽¹⁾

نموده نقل از امامِ صادق

یکی از شیعیانِ حقِّ ناطق

که چون با زهر کین ختم نبوّت

ز دنیا رفت با آن جور و محنت

ملائک همره جبریل با روح

رسیدند محضر مولای ممدوح

امیرالمؤمنین مولی الموالی

برای آن‌که اندر یک مجالی

نمایند دفن با آن شاه نامی

رسول کبریا را در مقامی

که در لحظه بدید آن نور باری

تمامی را به هر جا و کناری

از این رو همره مولای عالم

شدند مشغول غسلِ ذات خاتم

نمودند بعد آن با اشک‌ریزان

جنابش را کفن با شاه مردان

نمازی جمله خواندند دل پریشان

به همراه علیّ بر نورِ یزدان

نمودند حفر قبر آن جنابش

همه ماتم زده اندر رکابش

به ذات کبریا و ذات سرمد

همی سوگند که جز آنان به یک حمد

نکردند از برایش حفر قبری

کسی یا صاحبِ هر جاه و قدری

ز بعد آن به همراه کسی که

فرود آمد به آن ارض خجسته

نهادند پیکر آن شاه یکتا

درون قبر با افغان و غوغا

که ناگه گفت آن ختم رسولان

سخن با آن ملائک بس خوش الحان

به وصف حضرت حیدر کرار

برای یاریش هر جا چنان یار

و حال آن‌که امیر انس و هر جان

همه را می‌شنید با چشم گریان

سپس بشنید جمله با چه تکریم

بگفتند که همه هستیم تسلیم

برای یاری روح عبادت

امیرالمؤمنین آن اصل طاعت

همانا او بُوَد بعدِ تو ای شاه

امیر و صاحب ما با همه جاه

ز بعد آن چو شد حضرت مولا

شهید از ضربت و از جور اعدا

بدیدند آن دو سبطِ ماه پاره

تمام آن‌چه آن شاه یگانه

بدیده بود اندر آن زمانه

به وقت دفن احمد بس شهانه

ز بعد مرتضی چون سبط اکبر

ز زهر کین بشد در لحظه پرپر

بدید مولای ما هنگام تکفین

به وقت غسل و هم هنگام تدفین

تمام آن قضایا را دوباره

در آن لحظه همی اندر نظاره

که حیدر چون پیمبر بس هویدا

کنند یاری ملائک را در آنجا

ز بعد مجتبی چون شاه مظلوم

حسین بن علیّ با حال مغموم

چو شد بی‌یاور و جوعان و عطشان

شهیدِ کربلا از جور عدوان

بدید در لحظهٔ دفنش به میدان

علیّ بن الحسین با قلب سوزان

تمام آن قضایا خوب و گویا

بدون هیچ فرقی بین صحرا

نمایند بهر دفن شاه عریان

همی یاری ملائک را چه نالان

پیمبر و علیّ با سبط والا

همه خونین جگر زآن غم عظما

ز بعد آن چو شد اندر مدینه

امامِ ساجدین مسموم ز کینه

بدید امام باقر وقت دفنش

تمام آن قضایا همچو عدنش

بدید که مرتضی و هم محمّد

حسین چونان حسن با آن چنان مجد

نمایند جملگی یاری ملائک

برای دفن آن یگانه سالک

ز بعد آن‌که شد امامِ باقر

شهید به دست آن ملعون کافر

بدید صادق دوباره ماجرا را

چو کردند دفن آن محبوب ما را

همین‌گونه شود واقع و جاری

به عهد هر امامی با قراری

که داند این جهان از خُرد و عالی

ندارد مرده و زنده به حالی

امام و حجّت ذات خداوند

بدون هیچ شکی یا که مانند

چنانچه گفته در شعرش به خوبی

همی سیّد «سجّاد» در غروبی

همان‌گونه که در این روایت ملاحظه می‌فرمائید هر کدام از ائمه اطهار علیهم السلام که به شهادت می‌رسیدند و امام بعد مشغول تجهیز پدر خود می‌شدند. و در آن لحظه امامان قبل از خود را در هنگام تجهیز به همان نحوی‌که ملائکه را می‌دیده‌اند، ملاحظه می‌کرده‌اند. و همان‌طور که ملائکه در قید حیات هستند ولی ما قادر به دیدن آن‌ها نیستیم، ائمه اطهار علیهم السلام نیز در آن هنگام زنده بوده‌اند، به نحوی‌که حتّی با ملائکه گفتگو می‌نموده‌اند، و به ملائکه در مورد یاری امام بعدی سفارش می‌کرده‌اند. ولی به غیر از امام معصوم علیه السلام کسی قادر به مشاهده آن بزرگواران نبوده است.

و در روایت دیگری مرحوم سیّد هاشم بحرانی قدس سره در کتاب «مدینة المعاجز» در ذیل همان عنوان «أنّه علیه السلام حیّ بعد الموت؛ به درستی‌که امام علیه السلام بعد از مرگ زنده است.» از کتاب «اصول کافی» مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس سره از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است:

«کُنْتُ عِنْدَ أَبِی فِی اَلْیَوْمِ اَلَّذِی قُبِضَ فِیهِ، فَأَوْصَانِی بِأَشْیَاءَ فِی غُسْلِهِ وَ کَفَنِهِ وَ فِی دُخُولِهِ قَبْرَهُ، فَقُلْتُ: یَا أَبَاهْ! وَ اَللَّهِ مَا رَأَیْتُکَ مُنذ اِشْتَکَیْتَ أَحْسَنَ مِنْکَ اَلْیَوْمَ، مَا أَرَیتُ عَلَیْکَ أَثَرَ اَلْمَوْتِ، فَقَالَ: یَا بُنَیَّ! أَ مَا سَمِعْتَ عَلِیَّ بْنَ اَلْحُسَیْن علیهما السلام یُنَادِی مِنْ وَرَاءِ اَلْجِدَارِ: یَا مُحَمَّدُ! تَعَالَ، عَجِّلْ؟»⁽¹⁾

(در روزی که پدرم قبض روح شدند، نزد ایشان بودم. پس مرا به کارهایی در غسل و کفن و گذاشتن در قبر سفارش کردند. من عرض کردم: ای پدر! از وقتی بیمار شده‌اید شما را بهتر از امروز ندیده‌ام. من اثری از مرگ در شما نمی‌بینم. پس فرمودند: ای پسرم! آیا نمی‌شنوی حضرت علیّ بن حسین علیهما السلام از پشت دیوار صدا می‌زنند: ای محمّد! بیا، شتاب کن؟)

بفرموده امامِ حیِّ ناطق

ولیّ مؤمنین، حضرت صادق

به روزی که ولیّ هر دو عالم

امامِ ساجدین زادهٔ خاتم

به اوجِ سختی و در عین غربت

وداع بنمود دنیا را به عزّت

به زهر کین آن ملعون کافر

بفرمود حضرتش با من به خاور

اموری را برای کفن و دفنش

ز غسل و وقت آن بی‌هیچ ظنش

نمودم عرض که ای زادهٔ زهرا

ز وقتی‌که ز جورِ جمله اعدا

شما بیمار گشتید و پریشان

نبوده روزگاری طول دوران

که باشد بهتر از امروز آنی

همی حال شما اندر زمانی

نباشد اثری از ضعف و مردن

کنون اندر شما در وقت خفتن

بفرمود آن ولیّ و نورِ یزدان

امام باقر آن معنای قرآن

مگر اکنون پسر از پشت دیوار

صدای پدرم را خوب و هشیار

نفهمیدی که با قلبی شکسته

به اشک بی‌مثالی حال و لحظه

بگوید آن امام و شاه مردان

علیّ بن الحسین با چشم گریان

بیا نزدم کنون، زود و به سرعت

محمّد جان پس از این جور و محنت

که از آن گشته «سجّاد» با چه حالی

پریشان هر کجا و هر مجالی

ملاقات امام سجّاد با سیّد الشهداء علیهما السلام بعد از شهادت

همان‌گونه که در دو روایت قبل نیز گذشت امام معصوم علیه السلام مرده و زنده ندارد. از این رو روایات بسیاری وجود دارد که نشان دهنده آن است که حضرات معصومین علیهم السلام بعد از شهادت در این دار فانی و دنیا دیده شده‌اند. و از عالم برزخ به عالم ناسوت آمده‌اند. و ارتباط آن بزرگواران بعد از شهادت با این عالم ناسوت قطع نشده است. چنانچه در روایتی آمده است بعد از شهادت حضرت سیّد الشهداء علیه السلام ، امام زین العابدین علیه السلام پدر خود را در این عالم خاکی زیارت نمودند.

صاحب کتاب المحتضر در ذیل عنوان «مما یدل ایضاً علی أن الأئمة علیهم السلام یرون بأجسامهم علی الحقیقة و یحضرون أین أرادوا من الدنیا.» از مرحوم محمّد بن حسن صفار قدس سره صاحب کتاب ارزشمند «بصائر الدرجات» از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام نقل کرده است:

«خَرَجْتُ مَعَ أَبِی علیه السلام إِلَی بَعْضِ أَمْوَالِهِ فَلَمَّا صِرْنَا فِی اَلصَّحْرَاءِ اِسْتَقْبَلَهُ شَیْخٌ، فَنَزَلَ إِلَیْهِ أَبِی وَ سَلَّمَ عَلَیْهِ، فَجَعَلْتُ أَسْمَعُهُ وَ هُوَ یَقُولُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ، ثُمَّ تَسَاءَلاَ طَوِیلاًثُمَّ وَدَّعَهُ وَ قَامَ اَلشَّیْخُ وَ اِنْصَرَفَ وَ أَبِی یَنْظُرُ خَلْفَهُ حَتَّی غَابَ شَخْصُهُ عَنْهُ. فَقُلْتُ لِأَبِی: مَنْ هَذَا اَلشَّیْخُ اَلَّذِی سَمِعْتُکَ تُعَظِّمُهُ فِی مُسَاءَلَتِکَ؟ قَالَ: یَا بُنَیَّ! هَذَا جَدُّکَ اَلْحُسَیْنُ علیه السلام .»⁽¹⁾

(با پدرم امام سجّاد علیه السلام برای سرکشی به بعضی از املاک ایشان از خانه خارج شدیم. همین‌که به صحرا رسیدیم، پیرمردی با پدرم رو به رو شد، و نزد ایشان فرود آمد، و به ایشان سلام کرد. پس در آن هنگام می‌شنیدم که پدرم می‌گفتند: جانم فدای شما، سپس مدّتی با هم صحبت کردند و بعد از آن پدرم با او وداع نمود، و پیرمرد برخاست و به راه افتاد، و پدرم آن قدر از پشت سر به او نگاه کرد تا این‌که از نزد ایشان ناپدید گردید .به پدرم عرض کردم: این پیرمردی که می‌شنیدم در ضمن گفتگو خیلی او را بزرگ می‌داشتید و به او احترام می‌کردید چه کسی بود؟ فرمودند: فرزندم، ایشان جدّ بزرگوارت حضرت امام حسین علیه السلام بودند.)

بفرمود حضرت امامِ باقر

زمانی با پدرم چو مسافر

برای سرکشی رفتیم صحرا

به باغی از پدر آن ذات والا

که اندر بین راه پیری به ناگاه

بیامد با دلی لبریز از آه

به استقبال بابم با چه غوغا

به لطف و مهربانی و چه زیبا

پدر هم با دلی گردیده شیدا

به عشقی که شدم حیران هویدا

نمود به حضرتش از جان سلامی

به شوق بی‌مثالی در کلامی

به احترام او از جان به سرعت

ز مرکبش همی در لحظه و وقت

فرود آمد به ناگه با چنان جهد

به شوقی که بُوَد افزون ز هر حد

همی می‌گفت با او با چه رغبت

فدایت جان من، آن هم به لذّت

سپس از بعد ساعاتی خوش احوال

که بودند با تمام عشق و اقبال

همی گرم تکلّم با چه مهری

به شوری و بدون هیچ غیری

به هنگام جدائی بس دل‌افروز

پدرم با کمالِ میل و با سوز

نمود بدرقه آن پیر الهی

به شوق بی‌مثالی با چه جاهی

سپس ایستاد در راهش به حدی

که غائب شد ز نزدش با چه مجدی

و حال آن‌که تمام وقت و آن حال

ز پشت سر همی با عشق و اجلال

به او با حسرت و شوق فراوان

نظر می‌کرد با شور و به احسان

ز بعد رفتن او با صلابت

ز نزد ما همی با یک اجازت

بگفتم با پدر امروز و اکنون

بدیدم از شما حالی به گردون

کنون بشنیدم اندر یک مقالی

کلماتی که هرگز در مجالی

برای هیچ‌کس با هر مقامی

نشنیده بُدم چون این کلامی

ز حضرت شما در هیچ جائی

برای هیچ‌کس با هر صفائی

بفرمود آن امام و نور تابان

علیّ بن الحسین آن نورِ یزدان

پسرم آن کسی را که بدیدی

پدرم بود با موی سفیدی

که «سجّاد» سالیانی بس پریشان

به روز و شب همی با چشم گریان

بُوَد در حسرت دیدار آن شاه

تمام عمر خود با حال جان‌کاه

نظیر این قصّه از حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام نیز نقل شده است که فرمودند: با پدرم حضرت امام صادق علیه السلام از خانه خارج شدیم، در بین راه پیرمردی با آن حضرت برخورد کرد و وقتی از ایشان سئوال کردم که این پیرمرد چه کسی بود؟ حضرت فرمودند: ایشان پدرم حضرت امام باقر علیه السلام بودند.⁽¹⁾

رؤیت امیرالمؤمنین علیه السلام به اعجاز امام مجتبی علیه السلام

به هر تقدیر روایات فراوانی در این باره نقل شده است. کما این‌که مرحوم قطب الدین راوندی قدس سره در کتاب «الخرائج و الجرائح» از وجود نازنین حضرت امام محمّد باقر علیه السلام نقل نموده است: جمعی نزد امام حسن مجتبی علیه السلام آمدند و عرض کردند: از آن معجزات و عجایبی که پدر بزرگوارتان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به ما نشان می‌داد شما نیز نشانمان بدهید! حضرت فرمودند: آیا به آن ایمان می‌آورید؟ عرض نمودند: به خدا سوگند! به آن ایمان می‌آوریم. حضرت فرمودند: آیا حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را می‌شناسید؟ عرض کردند: آری، ایشان را می‌شناسیم. حضرت امام محمّد باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«فَرَفَعَ لَهُمْ جَانِبَ اَلسِّتْرِ وَ قَالَ: أَ تَعْرِفُونَ هَذَا اَلْجَالِسَ، قَالُوا بِأَجْمَعِهِمْ: هَذَا وَ اَللَّهِ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ نَشْهَدُ أَنَّکَ اِبْنُهُ وَ أَنَّهُ کَانَ یُرِینَا مِثْلَ ذَلِکَ کَثِیراً.»⁽¹⁾

(در آن هنگام حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام یک گوشه پرده را بالا بردند و فرمودند: این کسی را که نشسته است می‌شناسید؟ همگی گفتند: به خدا سوگند! ایشان امیرالمؤمنین علیه السلام هستند و گواهی می‌دهیم که شما فرزند ایشان می‌باشید و حضرت نیز مانند این معجزات را بسیار به ما نشان می‌دادند.)

زمانی عده‌ای با شوق بسیار

رسیدند محضر مولای ابرار

امام مجتبی سبط پیمبر

امامِ جملگان و شاه و سرور

نمودند عرض ای زادهٔ مولا

به مثل مرتضی بابت هویدا

نما از بهر ما اعجاز نابی

به لطف بی‌مثالت بی‌حجابی

از این رو حضرتش اندر تکلّم

بفرمود گر که بینید بی‌تعلّم

علیّ مرتضی را جمله اینجا

همگی بی‌کلام و حرف و غوغا

شناسید حضرتش را برق آسا

بدون وقفه‌ای در حد اعلا

چو گفتند جملگی با حالت شوق

بله، ای سرور و مولای خوش خُلق

به یک باره بزد آن سبط اکبر

حجابی را کنار از نزد سرور

ز اعجاز جنابش با سروری