اثبات نبوت حضرت ابوطالب علیه السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه:رجبیان، قاسم، 1364 -

عنوان و نام پديدآور:اثبات نبوت حضرت ابوطالب علیه‌السلام [کتاب]/ به قلم قاسم رجبیان.

مشخصات نشر:قم : عصر رهایی، 1396.

مشخصات ظاهری:504 ص.

شابک:250000 ریال:978-600-7664-65-0

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:ابوطالب بن عبدالمطلب، ، 91؟ -3قبل از هجرت.

رده بندی کنگره:BP25/6/ر3الف2 1396

رده بندی دیویی:297/931

شماره کتابشناسی ملی:4770489

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

اثبات نبوت حضرت ابوطالب علیه‌السلام

به قلم قاسم رجبیان

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرحیم

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ العالمین وَ صَلِّ اللَّهِ علی سیدنا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ اجمعین سیما الامام المبین الْحُجَّةِ الْقَائِمِ المهدی عَجَّلَ اللَّهُ تعالی فَرْجَهُ الشریف وَ لَعْنَةَ اللَّهِ علی أَعْدَائِهِمْ اجمعین

اين اثر را تقديم مى‌كنم به مظلوم، پدر مظلوم، مردى كه آخرين نبى قبل از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند يعنى حضرت ابوطالب عليه‌السلام و سعادت و شفاعت را از اين پيامبر الهى و بزرگ مرد جهان اسلام براى دنيا و آخرتم مسألت دارم.

پيشگفتار

وقتى به تاريخ بنگريم متوجه خواهيم شد همواره پيامبران الهى در دنيا مظلوم و مورد اجحاف واقع شده‌اند، خداى تعالى با لطفى كه داشته آن‌ها را براى هدايت بشريت ارسال فرموده، اما نفسانيت و خودخواهى بعضى مانع از اطاعت و محبت آن بزرگواران شده، حتى گاهى اذيت و آزارهاى مردم زمان خود را متحمل شدند و حتى توسط بدترين خلايق زمان خويش، به شهادت مى‌رسيدند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام نيز پيامبر مظلومى بودند كه در زمان حيات مبارك خود به گونه‌اى و بعد از فوت به گونه‌اى ديگر مورد ظلم خبيث‌ها واقع شدند.

در زمان حيات توسط مشركين و كفار به جرم حمايت جامع و كامل از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و بعد از فوت نيز توسط دشمنان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام مورد ظلم واقع شدند، دشمنان اهل بيت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى ديدند آباء و اجداد خويش همه مشرك و كافر و شراب خوار و خبيث هستند اما آباء و اجداد حضرت على عليه‌السلام همگى از بهترين و پاك‌ترين و از انبياء الهى بوده‌اند درصدد شدند تا به گونه‌اى اين ننگ خودرا سرپوش گذارند و همچنين وقتى ديدند حضرت على عليه‌السلام از كودكى در منزل پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بزرگ شده و تربيت شده ايشان هستند و لحظه‌اى العياذبالله شرك و كفر در وجودشان نبوده و همچنين بر حسب ظاهر اولين كسى است كه به پيامبر مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورده و اين مسأله در كتب خودشان هم موجود است، ولى خودشان گذشته‌اى ننگين داشته و انسان‌هاى شراب خوار و حرام خوار و مشرك و كافرى بودند به اين نتيجه رسيدند كه با توجه به مسائل ذكر شده مستقيم با خود حضرت على عليه‌السلام

نمى‌شود در افتاد، لذا به اين دو دليل به شخصيت حضرت ابوطالب عليه‌السلام حمله ور شده و با استناد به مطالبى كه حتى از ديد خودشان هيچ سندى ندارد العياذبالله حضرت ابوطالب عليه‌السلام را مشرك و كافر خوانده‌اند، تا هم شرك و كفر آباء و اجداد خويش را سرپوش گذارند و هم اين كه شخصيت حضرت على عليه‌السلام را خراب كنند، علماء و دانشمندان بزرگ شيعه در طول تاريخ جواب اين اراجيف را استدلالا به منابع خودشان داده و ثابت فرموده‌اند كه اين مطالب غير از تهمت و دروغ و جعل، چيز ديگرى نبوده و حضرت ابوطالب عليه‌السلام داراى ايمان بوده‌اند.

حقير با مطالعه و تحقيق در آيات و روايات اسلامى و همچنين تاريخ به اين نتيجه رسيدم كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام علاوه بر اين مطالب جزء انبياء الهى بوده‌اند كه الحمد اللّه با استدلال به منابع روايى و آيات قرآن و عقل اين مطلب را در اين كتاب به اثبات رسانده‌ام.

اين كتاب شامل هشت فصل مى‌باشد، فصل اول: ترفند شيطان، فصل دوم: مراتب نبوّت، فصل سوم: زندگى نامه و شرح احوالات حضرت ابوطالب عليه‌السلام فصل چهارم:پاسخ به اتهامات، فصل پنجم: صحابه، فصل ششم: حضرت ابوطالب عليه‌السلام از منظر بزرگان، فصل هفتم: خصوصيات اوصياء الهى، فصل هشتم: اثبات نبوّت حضرت ابوطالب عليه‌السلام.

اميدوارم اين اثر كه در حد بضاعت كم حقير هست باعث شادى قلب اهل بيت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گردد و شفاعت حضرت ابوطالب عليه‌السلام و فرزند قسيم النار و الجنة ايشان را در دنيا و آخرت برايم در بر داشته باشد.

قاسم رجبيان

26 رجب 1438

كربلاء معلى

فصل اول : ترفند شيطان

اشاره

حربه شيطان عليه شخصيت حضرت ابوطالب عليه‌السلام

بى‌ترديد شيطان و شيطان سيرتان هميشه از اولياء خدا و بزرگان دين ترسيده و مى‌ترسند و اين مسأله كاملا طبيعى بوده چرا كه خداى تعالى در قرآن در جواب به بزرگ آن‌ها فرموده: قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنىِ إِلىَ يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ إِلىَ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ.⁽¹⁾و اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام يوم الوقت المعلوم را به زمان ظهور امام عصر ارواحنافداه تفسير فرموده‌اند.

طبيعى است كه بزرگان دين و اولياء خدا وجودشان براى راه خدا و تعجيل در ظهور امام زمان ارواحنافداه بسيار پر منفعت مى‌باشد تا آنجا كه در روايت مى‌فرمايد: إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِى الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَة؛ يعنى: زمانى كه يك عالم دينى از دنيا برود ضربه جبران ناپذيرى به دين اسلام وارد مى‌شود و مردم ضرر زيادى مى‌كنند كه هيچ چيزى آن ضربه و ضرر را جبران نخواهد كرد تا زمانى كه روز قيامت فرا رسد.

البته عمده علت اين ضربه و زيان مخصوصا در زمان ما شايد بتوان گفت به خاطر عدم حضور مستقيم امام معصوم عليه‌السلام در ميان ما باشد، لذا به نظر من، يكى از معانى يوم القيامه در اين روايت قيامت صغرى است، چون طبق روايت اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام ما دو قيامت داريم يكى قيامت صغرى كه منظور روز ظهور امام زمان

ارواحنافداه مى‌باشد و دوم قيامت كبرى كه همان روز قيامتى است كه بعد از اين عالم برپا مى‌شود.

شيخ حر عاملى رحمه‌الله در كتاب الايقاظ مى‌نويسد:

عَن أبِى عَبدِ اَللّه عليه‌السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اِذَا كَانَ يَومُ القِيامَةِ نَصَبَ اَللّهُ لِفَاطِمَة قُبّة مِن نُور فَيَقبَلُ الحُسَين عليه‌السلام و رَأسُه عَلى يَدِه، فَتَصرخُ صَرخَة اِلَى أن قَالَ: فَيَمثّله اَللّهُ لَها فِى أحسَن صُورَة و هُو تَخَاصَمَ قَتَلَتَه، فَيَجمَعُ اَللّهُ قَتَلتَه و المُجَهّزين عَليه و مَن شَرَكَ فِى دَمِه، فَيَقتُلُهُم حَتّى أَتَى عَلَى آخِرِهِم ثُمّ يُحشَرُون فَيَقتُلُهم الحَسَن، ثُمّ يُنشَرُونَ فَيَقتُلُهُم الحُسَين ثُمّ يُنشَرون فَلا يَبقَى أحَدٌ مِن ذُرِيَتِنَا اِلّا قَتَلَهُم قَتَله، فَعِندَ ذَلِكَ يَكشِفُ اللّه الغَيظَ و يَنسِى الحُزنَ و رَوَاه السِيّد رَضِى الدِين عَلِى بنِ طَاوُس فِى كِتَابِ المَلهُوف عَلى قَتَلى الطُفُوف.

اقول: الظاهر ان المراد من القيامة هنا الرجعة لانها مأخوذة من القيام الخاص اى الحياة بعد الموت و قد اطلق على الرجعة فى كلام بعض المتقدمين اسم القيامة الصغرى و القرينة على إرادة ذلك هنا ما يأتى التصريح به من وقوع هذا بعينه فى الرجعه و ما هو معلوم من عدم ورود الاخبار بوقوع القتل و الحياة بعد الموت مرارا كثيرة جدا فى القيامة الكبرى اصلا.⁽¹⁾

از حضرت صادق عليه‌السلام نقل شده كه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: روز قيامت خداوند قبّه‌اى از نور براى حضرت زهرا عليهاالسلام نصب مى‌كند، حسين عليه‌السلام در حالى كه سر روى دست دارد مى‌آيد فاطمه زهرا عليهاالسلام ناله‌اى مى‌زند... خداوند حسين عليه‌السلام را به بهترين صورت در مى‌آورد تا با قاتلانش مخاصمه كند، آن گاه هر كه را كه در خون او شركت داشته و در كشتنش كمك كرده جمع مى‌فرمايد و همه را مى‌كشد سپس زنده شوند و امام

حسن عليه‌السلام همه را بكشد، باز زنده شوند و امام حسين عليه‌السلام آن‌ها را بكشد و همين طور هر يك از فرزندان ما جدا جدا آن‌ها را مى‌كشند، آن گاه خداوند خشم و غصه ما را برطرف كند، و اندوه را فراموش گرداند. اين حديث را سيد رضى هم در كتاب «ملهوف» روايت مى‌كند.

مؤف گويد: ظاهرا مراد از «قيامت» رجعت است، چون قيامت مشتق از قيام است يعنى: قيام مخصوصى كه عبارت از زنده شدن بعد از مرگ است، چنان كه در كلمات بعضى از متقدمين هم از رجعت به قيامت صغرى تعبير شده، و شاهد مطلب هم رواياتى است كه عين جريان مزبور را راجع به رجعت مى‌فرمايد، چنان كه بيايد و شاهد ديگر اين كه هيچ چيزى وارد نشده كه در قيامت كسى را چند بار بكشند و باز زنده كنند.

با توجه به اين كه رجعت در زمان ظهور امام عصر ارواحنافداه رخ مى‌دهد لذا قيامت صغرى بر ظهور امام زمان ارواحنافداه اطلاق مى‌گردد.

لذا در طول تاريخ كه توجه و تفحص مى‌كنيم به وضوح مى‌بينيم يكى از مهم‌ترين و اساسى‌ترين حربه‌هايى كه شياطين جنى و انسى هميشه و دائما عليه انبياء و رسولان الهى، ائمه معصومين و اولياء خدا و علماء و بزرگان دين عليهم‌السلام به كار مى‌برده‌اند تهمت زدن به آن بزرگواران و با آبروى آن‌ها بازى كردن و آن‌ها را در چشم مردم پست و بد نشان دادن بوده است، و هر كس براى دين خدا مفيدتر بوده در طول تاريخ از اين حربه شيطانى بيشتر ضربه خورده است.

امام صادق عليه‌السلام در تأييد مدعاى ما مى‌فرمايند: شما چگونه مى‌خواهيد از دست و زبان مردم راحت باشيد و حال آن كه انبياء و فرستادگان و حجّت‌هاى الهى عليهم‌السلام از آن‌ها سالم به در نرفته‌اند.

آيا يوسف صدّيق عليه‌السلام را به اين كه مى‌خواسته زنا كند، نسبت ندادند؟!

آيا نگفتند: حضرت ايّوب عليه‌السلام به خاطر آن كه گناه كرده، به آن بلاها مبتلاء شده است؟

آيا به حضرت داوود عليه‌السلام تهمت نزدند كه او دنبال پرنده‌اى به بام رفته تا به زن اوريبا نگاه كند و عشق به او پيدا كرده و شوهرش را به خطّ مقدّم جبهه فرستاده تا كشته شود و زن او را براى خودش بگيرد!

آيا حضرت موسى عليه‌السلام را متّهم به آن كه او عنّين است، نكردند؟ و به اين سبب او را اذيّت نمودند، تا آن كه خدا او را از آن تهمت نجات داد، زيرا او نزد خدا آبرومند بود!

آيا پيامبران ديگر را به اين كه آن‌ها دروغگو و ساحر هستند و براى دنيا ادّعاى نبوّت كرده‌اند، متّهم ننمودند؟

آيا حضرت مريم عليهاالسلام را به اين كه او با شخصى به نام يوسف نجّار زنا كرده و عيسى عليه‌السلام را متولّد نموده، متّهم نكردند؟

آيا پيامبر اسلام حضرت محمّد بن عبداللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به اين كه او شاعر ديوانه‌اى است، نسبت ندادند؟

آيا او را متّهم به اين كه عاشق زن زيد بن حارثه شده و كارهائى انجام داده كه زيد بن حارثه او را طلاق دهد و خودش او را بگيرد، ننمودند؟

آيا در جنگ بدر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را متّهم نكردند به اين كه از غنائم قطيفه حمراء براى خود برداشته تا آن كه پروردگار متعال اين آيه را نازل كرد: «وَ ما كانَ لِنَبِىٍّ اَنْ يَّغُلَّوَ مَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ».

يعنى: پيامبر نمى‌تواند كه هم فرستاده الهى باشد و هم خيانتكار باشد و كسى كه خيانت كند، او را با آن چه خيانت كرده روز قيامت مى‌آورند.

آيا به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت ندادند كه او در خصوص خلافت پسر عمويش

حضرت على بن ابى طالب

عليهماالسلام روى هواى نفس حرف مى‌زند تا آن كه خدا آن‌ها را تكذيب كرد و فرمود: «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى* اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى»؛ يعنى: سخنى روى هواى نفس نمى‌گويد، جز آن كه هر چه مى‌گويد، وحى است كه خدا بر او نازل فرموده است.

آيا به آن حضرت نسبت دروغ ندادند و نگفتند كه فرستاده الهى نيست؟! تا آن كه خداى تعالى فرمود: قبل از تو هم پيامبران را تكذيب كرده‌اند، آن‌ها در مقابل اين تكذيب صبر نمودند و اذيّت شدند تا آن كه كمك‌هائى به آن‌ها رسيد! و يك روز هم كه فرمود: من به آسمان رفته‌ام، به معراج رفته‌ام، كسى گفت: به خدا قسم ديشب تا صبح از رختخوابش جدا نشده است!

و امّا آن چه درباره اوصياء پيامبران تهمت زده‌اند، بيشتر از اين‌ها است!

آيا به سيّد اوصياء حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام نگفتند كه او طالب دنيا و سلطنت است و او فتنه را بر آرامش ترجيح مى‌دهد، او خون مسلمانان را مى‌ريزد و اگر در وجود آن حضرت خيرى مى‌بود به خالد بن وليد دستور داده نمى‌شد كه گردنش را بزند!

آيا آن حضرت را متّهم نكردند بر اين كه مى‌خواهد دختر ابوجهل را با بودن حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام بگيرد و گفتند: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آن حضرت در منبر شكايت كرده و فرموده كه حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام مى‌خواهد دختر دشمن خدا را روى دختر پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بگيرد، همه بدانند كه فاطمه عليهاالسلام پاره تن من است، كسى كه او را اذيّت كند، مرا اذيّت كرده و كسى كه او را مسرور كند، مرا مسرور كرده وكسى كه او را به غيظ اندازد، مرا به غيظ انداخته است.⁽¹⁾

نه تنها ائمه اطهار و انبياء و اوصياء عليهم‌السلام بلكه علماء و بزرگان دين نيز از اين حربه بى‌بهره نبوده‌اند؛ به عنوان مثال فرد بى‌ارزشى كه به پدر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پدر على بن ابى طالب عليهماالسلام جسارت و توهين كرده و نستجير بالله آن پيامبران الهى را مشرك خوانده همان فرد به علامه مجلسى رحمه‌الله كه وجودش آن قدر براى دين خدا پر منفعت بوده و فقط بحارالانوار اين عالم بزرگوار مشتى از خروار است، حمله برده و توهين كرده است. خلاصه گاها شيطان و شيطان سيرتان علماء و بزرگان و مراجع ما را مورد اتهام و بدگويى قرار مى‌دهند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام نيز از اين حربه شيطانى بى‌نصيب نمانده و بلكه بيشتر از هر شخص ديگرى گرفتار اين حربه شيطان و اعوانش شده است.

شيطان و شيطان صفتان وقتى خود را در مقابل علماى اعلام و بزرگان دين ضعيف و حقير ديده و خود را در مقابل آن بزرگواران شكست خورده مى‌بينند به ناچار براى جبران اين ضعف و نقص خود، از ضعف و نقص افكار و عقايد مردم سوء استفاده كرده و گاهى با توهين و تهمت، گاهى با ارعاب و ايجاد وحشت و تهديد، حتى المقدور مردم را از بزرگان دين دور نگه مى‌دارند همان طور كه با همين ترفند زشت مردم را از وجود مبارك پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دور نگه مى‌داشتند.

البته اين مسأله خود يك امتحانى مى‌باشد كه هر كس امتحان خويش را بدهد، تا معلوم شود ما انسان‌ها چقدر از فكر و عقل خويش استفاده مى‌كنيم، چقدر تابع اوامر پروردگار، و چقدر تابع هواى نفس خويش و يا ديگران هستيم وگرنه در طول تاريخ اديان و انبياء و مخصوصا اسلام اگر توجه شود در آخر نتيجه به نفع انبياء و اولياء الهى بوده و خداى تعالى نيز كثرت جمعيت را نشانه حقانيت ندانسته و در چند جاى قرآن همان اكثريتى كه فاقد عقل و علم و تقوا هستند را محكوم نموده در آنجا كه مى‌فرمايد:

«أَكْثَرُهُمْ لا يُؤمِنُونَ؛⁽¹⁾مِنْهُمُ الْمُؤمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُون؛⁽²⁾وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُون؛⁽³⁾وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ؛⁽⁴⁾وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ؛⁽⁵⁾وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرين؛⁽⁶⁾وَ إِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقين؛⁽⁷⁾وَ ما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا؛⁽⁸⁾وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُون؛⁽⁹⁾وَ ما يُؤمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُمْ مُشْرِكُون؛⁽¹⁰⁾وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُون؛⁽¹¹⁾بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ؛⁽¹²⁾وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ؛⁽¹³⁾َ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤمِنينَ؛⁽¹⁴⁾وَ أَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ».⁽¹⁵⁾

اما همان تعداد معدود و محدودى كه فريب شيطان و شيطان صفتان نمى‌خورند و هميشه تابع اوامر پروردگار خويش هستند و به وسوسه‌ها و توهين و تهمت‌هاىشياطين جنى و انسى اعتنا نمى‌كنند هميشه مورد توجه و تمجيد و تاييد خداى تعالى بوده و قرآن در وصفشان فرموده: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذينَ يُقاتِلُونَ فى سَبيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ

بُنْيانٌ مَرْصُوص»؛⁽¹⁾و يا در جاى ديگر در وصف و شأن چنين افرادى مى‌فرمايد: «إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُون»؛⁽²⁾و يا در جاى ديگر با مثال بزرگ آن‌ها حضرت ابراهيم

عليه‌السلام فرموده كه هر كدام از چنين افرادى به اندازه يك امت ارزش و قدرت دارند: «إِنَّ إِبْراهيمَ كانَ أُمَّةً»؛⁽³⁾

لذا گرچه شيطان و شيطان سيرتان موفق بشوند عده زيادى را فريفته و از اولياء خدا و بزرگان دين دور نگه دارند اما خداى تعالى در آيات فوق الذكر آن عده زياد را مذمت و فقط آن عده كمى كه با علم و تقوا جلو رفته‌اند را ستوده است؛ «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ».⁽⁴⁾

فصل دوم : مراتب نبوّت

اشاره

مراتب انبياء و پيامبران الهى

پيامبران الهى از جهت موقعيت و مقام به چند دسته تقسيم مى‌شوند كه براى شما دوستان عزيز قبل از شروع كتاب توضيح اين مسأله را خواهم داد.

پيامبران الهى به پنج دسته: نبى، وصى، رسول، اولوالعزم و خاتم تقسيم مى‌شوند، در بين دانشمندان بزرگ اسلامى درباره توضيح و فرق مقام نبى و رسول اختلاف نظرهاى زيادى وجود دارد و وقتى من در اين باره در كلمات دانشمندان خارج از خط اهل بيت عليهم‌السلام و فلاسفه دقت كردم با كمال تعجب ديدم كه هر كدام از آن‌ها قائل به مطالبى شده كه هيچ كدام نيز نتوانسته‌اند حق مطلب را ادا كنند.

بعضى از آن‌ها هيچ فرقى بين رسول و نبى نگذاشته‌اند، بعضى فرق‌هايى گذاشته‌اند كه آن قدر بى‌اساس است كه لازم به ذكر آن‌ها نيست، بعضى قائل شده‌اند رسول كسى است كه كتاب بر او نازل شده و نبى كسى است كه كتاب بر او نازل نشده، بعضى قائل شده‌اند كه نبى فقط در خواب به او وحى مى‌شود، اما رسول در بيدارى به او وحى مى‌شود و خلاصه در توضيح و فرق اين دو عنوان حرف و حديث بسيار است، اما آن چه از نظر حقير تحقيق شده و صحيح است همان مطالب اخذ شده از آيات قرآن و روايات اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام است كه نبى به پيامبرى گفته مى‌شود كه به او از طرف خداى تعالى هم در خواب و هم در بيدارى وحى نازل مى‌شود و آن چه از معارف و اعتقادات و اخلاقيات كه لازم باشد خداى تعالى به او وحى مى‌كند، اما

پيامبرى كه نبى باشد وظيفه پخش و ارسال آن مطالب را به ديگرى ندارد و خداى تعالى براى خود آن پيامبر به او وحى مى‌كند.

البته به تمام انبياء وحى مى‌شده، اما وحى تنها مخصوص پيامبران الهى نيست و در طول تاريخ به غير از انبياء، مانند: مادر حضرت موسى عليه‌السلام و حتى گاهى به حيوانات از طرف خداى تعالى وحى شده است.

نبى از ريشه‌ى "نبأ" به معنى خبر گرفته شده و به معناى كسى است كه داراى خبر بوده و خبر به وى داده مى‌شود؛ همچنين از ريشه ى "نَبْوَة" به معناى بلندى و ارتفاع گرفته شده و نبى به معناى شخصى است كه از شأنى عظيم و مقام بالايى نزد خداى تعالى برخوردار است.

وصى به افضل انبياء هر زمان يعنى: آن دسته از پيامبرانى كه علاوه بر مقام نبوّت مفتخر به جانشينى پيامبر پيش از خود كه يا رسول بوده يا وصى با واسطه يا بى‌واسطه رسولان قبل از خود بوده گفته مى‌شود، وصى بى‌واسطه مثل وصايت حضرت ابوطالب عليه‌السلام از حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام و وصايت با واسطه مانند وصايت ايشان از حضرت ابراهيم عليه‌السلام.

بنابراين مقام وصايت برتر از مقام نبوّت است، چرا كه در زمان واحد چندين پيامبر وجود داشته‌اند و از ميان آن‌ها فقط يك نفر به وصايت مفتخر مى‌شد كه اين مسأله به معناى افضليت او بر ساير انبياء زمان خويش است كه تمام اين مباحث در فصول مختلف كتاب استدلالاً ثابت خواهد شد.

رسول به آن دسته از پيامبرانى گفته مى‌شود كه علاوه بر اين كه نبى بوده‌اند و از طرف خداى تعالى به آن‌ها در خواب و بيدارى وحى مى‌شده، مضافا از طرف خداى تعالى رسالت پخش و انتشار علوم و هدايت ديگران را نيز بر عهده داشته‌اند، رسولان الهى خود صاحب كتاب و شريعت مستقل نبوده‌اند، بلكه يا صحف آسمانى

بر آن‌هانازل مى‌شد و يا موظف بودند طبق كتاب و شريعت پيامبر اولوالعزم قبل از خود تبليغ كنند و معمولا فاصله زمانى مابين دو پيامبر الوالعزم گاهى نزديك به هزار سال به طول مى‌انجاميد و در اين بين رسولان متعددى در جاى جاى كره زمين مبعوث و طبق شريعت و كتاب پيامبر الوالعزم قبلى مشغول انجام رسالت خويش مى‌شدند.

اولوالعزم نيز به پيامبرى گفته مى‌شود كه اولا؛ نبى، ثانيا؛ رسول، و ثالثا؛ داراى عزم قوى و راسخى در انجام وظايف خويش بوده و صاحب كتاب و شريعت است، لذا خداى تعالى او را به عنوان اولوالعزم انتخاب كرده، به عنوان مثال: چون حضرت آدم عليه‌السلام عزم راسخى نداشت خداى تعالى مى‌فرمايد: ما در او عزمى نديديم؛ «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً»،⁽¹⁾و جزء پيامبران اولوالعزم انتخاب نشد.

خاتم به پيامبرى گفته مى‌شود كه نبى و رسول و الوالعزم بوده و مضافا خاتم الانبياء؛ يعنى: پايان دهنده به امر نبوّت و رسالت مى‌باشد، به اين دليل كه آن چه خداى تعالى مى‌خواسته براى بشريت توسط رسولان و پيامبرانش نازل كند و آن چه بشيريت نياز داشته به طور كامل و جامع توسط انبياء و رسولانش نازل فرموده و همچنين همه آن علوم و معارف را يك جا در وجود شريف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گذاشته است،⁽²⁾كه شاعر در اين باره مى‌گويد: آن چه خوبان همه دارند تو يك جا دارى، لذا بعد از اين كه خداى تعالى آن چه لازم بوده بر بشريت نازل فرمود، ديگر نيازى به انزال كتب و ارسال رسل نيست و پيامبر خاتم ختم دهنده اين امر بوده است، اما اوصياء پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه شيعه و سنى با ذكر نام و نشانى آن بزرگواران را به ما معرفى كرده و فرموده‌اند: كُلُّهُم مِن قُرَيش أَوَّلُهُمْ عَلِى بْنُ أَبِى طَالِبٍ عليهماالسلام ثُمَّ الْحَسَنُ عليه‌السلام ثُمَّ الْحُسَينُ عليه‌السلام، تا مى‌رسد به نام

مقدس امام زمان ما حضرت حجة بن الحسن العسكرى عليهم‌السلام اين بزرگواران به عنوان امام معصوم، و خلفاء رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا آخرين لحظه دنيا در بين مردم خواهند بود و مردم را از همه جهات مادى و معنوى و غيره و ذالك راهنمايى خواهند نمود، و البته اين بزرگواران به عنوان خليفه و وصى هستند.

حقير پيرو مطالعات و تحقيقات دقيق و فراوانى كه در اين باب داشته و كتب و منابع معتبر فرقه‌ها و مذاهب مختلف اسلامى را مورد فحص و بررسى قرار داده‌ام به اين نتيجه رسيدم كه پدر گرامى حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليهماالسلام اگر نتوان ثابت كرد كه رسولى از رسولان الهى بوده، اما به وضوح و محكم و متقن مى‌توان ثابت كرد و به اين نتيجه رسيد كه اين بزرگوار نبى‌اى از انبياء الهى بوده كه مفتخر به مقام وصايت شده‌اند.

و شاهد ما بر اين امر آيات قرآن، روايات صحيحه نبوى، عقل و اجماع علماء اعلام شيعه و همچنين اقرارهايى كه بزرگان و دانشمندان ديگر مذاهب اسلامى درباره اين بزرگوار داشته‌اند، همه و همه حاكى از اين امر بوده و همان گونه كه عرض شد: اگر رسالتش را نتوان به اثبات رساند، اما محكم و متقن نبوّتش ثابت است.

ما در فصل بعدى زندگى نامه و شرح احوالات اين پيامبر الهى را خواهيم آورد و البته هر كجا كه در شرح احوالات و زندگى نامه ايشان حاكى از اين امر بوده و دليلى بر اثبات نبوّت ايشان باشد، توضيحى اجمالى در همان جا خواهيم داد، اما ان شاء اللّه در فصل اثبات نبوّت به طور مفصل؛ مستدل و مستند به آيات و روايات نبوى و عقل و اجماع به اثبات اين امر خواهيم پرداخت.

اميد است مورد قبول فرزندان مظلومش مخصوصا حضرت على عليه‌السلام و بالاخص امام زمان حضرت حجة بن الحسن العسكرى ارواحنافداه واقع گردد و اين تحقيق و حق گويى را كه در حد وسع كم علمى من بوده، از حقير قبول بفرمايند.

فصل سوم : زندگى نامه و شرح احوالات حضرت ابوطالب عليه‌السلام

اشاره

ولادت و خصوصيات حضرت ابوطالب عليه‌السلام

75 سال قبل از بعثت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يعنى 35 سال قبل از ولادت ايشان، مقارن با سال 535 ميلادى،⁽¹⁾در مكه مكرمه در خاندان بزرگ قريش، از پدرى كه خودش و تمام پدرانش از انبياء و رسولان الهى بودند، نبى ديگرى از انبياء الهى و وصى ديگرى از اوصياء پيامبران الهى به نام عبدمناف، مُكنّى به ابوطالب ديده به جهان گشود.

عبدمناف به معنى عبدالعالى، يعنى بنده خداى بزرگ مى‌باشد، مناف از نوف مى‌آيد و اين واژه حسب گفته صحاح اللّغة و لغويين بر علو و فضيلت دلالت داشته و به معناى ارتفاع و بلندى، عظمت و بزرگى و شرافت است.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام از نظر جسمى سفيد روى، بسيار زيبا و قد بلند و از نظر معنوى بسيار نورانى بودند،⁽²⁾ايشان به فرزانگى، پاكى و ورع، دلاورى و شجاعت معروف بود و از همه دارايى‌ها و توانايى هايش در راه خدمت‌گزارى و پشتيبانى پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله استفاده كردند.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام

او شكوه و ابهّت پادشاهان و وقار و طمأنينه حكماء را داشت، قريشيان او را "شيخ"؛ يعنى شخص بزرگ و با عظمت خطاب كرده و همواره از هيبت و عظمت وى مى‌هراسيدند، اهل شهر نيز او را "بيضة البلد" يعنى ريش سفيد و بزرگ شهر مى‌خواندند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام آن قدر زيرك و كيس و زرنگ و دانا بودند كه اشخاصى مانند اكثم بن صيفى علم و بزرگى و موفقيت خويش را مديون حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌داند و از ايشان به عنوان سرور عجم و عرب ياد مى‌كند.

اكثم بن صيفى بن رياح بن حارث از حكماء و دانشمندان معروف عرب بود و نزد ملوك و سلاطين وقت، مقام ارجمند و احترام زيادى داشت. او سيصد و سى سال در دنيا عمر كرد و تا آخر عمر نيز نشاط روحى و فكر و خرد و دانش خود را از دست نداد.

ايشان در دوران جاهليت، از كسانى بود كه به دليل شرافت، صداقت و ديگر صفات خوب و حميده‌اى كه داشت، آن قدر مورد اعتماد مردم واقع شده بود كه او را به كار قضا گمارده بودند.⁽¹⁾وى به دليل علم و دانايى و همچنين سخنورى و نطق شيوايى كه داشت، نقش اجتماعى و تربيتى برجسته‌اى در عصر خود داشت،⁽²⁾به طورى كه برخى از بزرگان و فرمانروايان عرب با وى ارتباط و مكاتبه داشته، و از رايزنى با او بهره مند مى‌شدند.

اكثم از چنان اعتبارى برخوردار بود كه نعمان بن منذر، او را با گروهى از نخبگان

عرب همراه نامه‌اى نزد پادشاه ايران به مدائن فرستاد و در اين ديدار وى با پادشاه سخن گفت و شاه از سخنان نيكو و حكيمانه اكثم در شگفت شد و گفت: اگر عرب فقط تو را داشت، كفايت مى‌كرد.⁽¹⁾

در منابع تاريخى، روايى و ادبى سخنان حكمت آميز و بليغ بسيار از اكثم آورده‌اند، و از چنان منزلتى برخوردار است كه در شمار سخنان حكيمان بزرگ قرار گرفته است، دانشمندان و مورخان اسلام او را حكيم‌ترين و عالم‌ترين فرد زمان خويش دانسته‌اند.

اكثم وقتى شنيد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه، مردم را به دين اسلام دعوت مى‌كند، به دليل كهولت سن خودش نمى‌توانست، لذا فرزندش را فرستاد تا تحقيقى در اين امر كند و چگونگى ماجرا را به او اطلاع دهد. فرزندش آمد و با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ملاقات كردو نزد پدر برگشت و ديده‌ها و شنيده هايش را به پدر گزارش داد. وقتى اكثم حالات و مشخصات و سخنان پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از زبان فرزندش شنيد به نبوّت و رسالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شهادت داد و مشتاق زيارت آن حضرت گرديد و جهت قبول كردن دين مقدس اسلام با عده‌اى از قوم خود "بنى تميم" به قصد مدينه منوره و ديدار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به راه افتادند، اما متاسفانه در بين راه درگذشت و موفق به زيارت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشد ولى همراهانش كه با تبليغ و تحريك‌هاى ايشان به مدينه آمده بودند پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را زيارت كرده و اسلام آوردند.

فرزندان وى در كوفه زندگى مى‌كردند، يحيى بن اكثم وزير مأمون، از نوادگان او بود. وى در سال 9 هجرى قمرى وفات كرد.

پدر و مادر حضرت ابوطالب عليه‌السلام

پدر او عبدالمطلب، مادرش فاطمه بنت عمرو بن عائذ بن عمران مخزوم مى‌باشد و به وى فاطمه مخزوميه مى‌گفتند، ايشان را مُنجبِات من النساء خوانده‌اند، و علت دادن اين لقب به وى اين بود كه سه پسر شريف و بزرگوار داشت.

ازدواج حضرت ابوطالب عليه‌السلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فقط يك همسر اختيار كردند، فاطمه بنت اسد دختر عموى حضرت ابوطالب عليه‌السلام بودند، اين ازدواج، اولين ازدواجى بود كه هر دو طرف از نوادگان هاشم و در واقع بنى هاشمى بودند و بنابراين فرزندان‌شان از دو طرف هاشمى نسب هستند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام هنگام تزويج حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام خودشان خطبه عقد را خواندند، خطبه عقدى كه ايشان خواندند به شرح زير بود:

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْمَقَامِ الْكَرِيمِ وَ الْمَشْعَرِ وَ الْحَطِيمِ

الَّذِى اصْطَفَانَا أَعْلَاماً وَ سَدَنَةً وَ عُرَفَاءَ خُلَصَاءَ وَ حَجَبَةً بَهَالِيلَ أَطْهَاراً مِنَ الْخَنَى وَ الرَّيْبِ وَ الْأَذَى وَ الْعَيْبِ وَ أَقَامَ لَنَا الْمَشَاعِرَ وَ فَضَّلَنَا عَلَى الْعَشَائِرِ نُخبُّ آلَ إِبْرَاهِيمَ وَ صَفْوَتَهُ وَ زَرْعَ إِسْمَاعِيلَ فِى كَلَامٍ لَهُ ثُمَّ قَالَ وَ قَدْ تَزَوَّجْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ وَ سُقْتُ الْمَهْرَ وَ نَفَّذْتُ الْأَمْرَ فَاسْأَلُوهُ وَ اشْهَدُوا فَقَالَ أَسَدٌ زَوَّجْنَاكَ وَ رَضِينَا بِك.⁽¹⁾

يعنى: ستايش خاصّ خدا، پروردگار جهانيان است، پروردگار عرش بزرگ و مقام گرامى و مشعر و حطيم و آن خدايى كه ما را به بزرگى و خدمتكارى خانه كعبه برگزيد و

سرشناسان با اخلاص و پرده‌دارانى بزرگ گردانيد و از زشتى و شك و ترديد و آزار و عيب پاك كرده و مناسك حج را براى ما بر پا داشت و بر قبائل ديگر برترى بخشيد و برگزيده خاندان ابراهيم و نخبه ايشان و از فرزندان اسماعيل قرار داد. سپس فرمود: من فاطمه بنت اسد را به ازدواج خويش در مى‌آورم و مهريه را هم به نزدش آورده و كارهاى لازم را در اين باره انجام دادم، اينك از خود او (اسد) بپرسيد و گواهى بخواهيد اسد هم گفت: ما هم او را به ازدواج تو در آورده و بدان راضى شديم.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام پس از عقد حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام هفت روز پياپى به ميمنت اين ازدواج شترهاى زيادى را نحر كرده و وليمه‌هاى مفصلى دادند.

فرزندان حضرت ابوطالب عليه‌السلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در طول مدت زندگى مشترك خود صاحب پنج پسر و دو دختر به ترتيب زير شدند:

1- طالب 2- عقيل 3- جعفر 4- على عليه‌السلام 5- طليق كه مادرش كنيز ابوطالب عليه‌السلام بود 6- امّ هانى 7- جمانه.

هيبرة بن ابى وهب بن عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم همسر امّ هانى و ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطلب همسر جمانه، دامادهاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام بودند.⁽¹⁾

بشارت كاهن درباره ولادت على بن ابى طالب عليهماالسلام

روزى حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام با عده‌اى از زنان قريش نشسته بود كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر آن‌ها وارد شدند در حالى كه يك كاهن پشت سر آن حضرت مى‌آمد و آن

حضرت را زير نظر داشت و به دقت او را نگاه مى‌كرد.

وقتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزد آن زنان رسيدند كاهن از آنان درباره حضرت سوالاتى كرد. آنان گفتند: اين محمد است، صاحب شرف عظيم و فضيلت شامخ، كاهن آن چه از منزلت حضرت مى‌دانست به آنان گفت، و درباره آينده آن حضرت و نبوّت و رسالت و مقام بلندى كه به آن دست خواهد يافت به آنان بشارت داد سپس اضافه كرد:

در بين شما بانويى است كه اين پيامبر را در كودكى پرستارى كرده است، به زودى همين پيامبر فرزند اين زن را پرستارى مى‌كند، و هر دو از يك ريشه‌اند. او را به اسرار خود محرم دانسته و به همنشينى خود مخصوص مى‌گرداند و يگانگى و برادرى خود را با او قرار مى‌دهد.

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام به كاهن گفت: منم آن كه از او نگهدارى كرده ام، من همسر عموى او هستم كه به آينده او اميد دارد و منتظر است، كاهن گفت: اگر راست مى‌گويى به زودى پسرى عالِم، و مطيع پروردگار و عالى مقام به دنيا مى‌آورى كه نام او سه حرفى است.

او در همه امورش پيرو اين پيامبر است و در همه امور كوچك و بزرگ او را يارى مى‌كند و پريشانى‌ها را از او مى‌زدايد... او يعنى پسر تو كه جانشين او است پيامبر را بعد از فوتش در حجره‌اش دفن مى‌كند.⁽¹⁾

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام مى‌گويد: آن روز درباره سخن آن كاهن فكر مى‌كردم و شب در خواب ديدم: كوه‌هاى شام به حركت درآمده و پيش مى‌آمدند در حالى كه پوششى از آهن بر روى آن‌ها بود، و از داخل آن‌ها صداى وحشتناكى بر مى‌خاست. كوه‌هاى مكه نيز به حركت در آمده و به استقبال آن‌ها رفتند و با همان صداى وحشتناك

جوابشان را دادند. منظره وحشت آورى بود و آن كوه‌ها مانند شتر رم كرده و در هيجان بودند. كوه ابوقبيس مانند اسب به حركت درآمده بود و قطعات آن از راست و چپش مى‌افتاد و مردم آن‌ها را جمع مى‌كردند.

من نيز همراه مردم به جمع كردن پرداختم و چهار شمشير و يك كلاه خود آهنين طلاكوب شده برداشتم همين كه وارد مكه شدم يكى از آن شمشيرها در آب افتاد و به قعر آن رسيد و سپس به آسمان بالا رفت دومى آن هم مستقيم به آسمان رفت و سومى به زمين افتاد و شكست و چهارمى از غلاف بيرون كشيده و در دست من ماند.

من آن را به دست گرفته و مى‌چرخاندم كه ناگاه آن شمشير به بچه شيرى تبديل شد و سپس به شير مهيبى مبدل گرديد و از دست من خارج شد و به سوى كوه‌ها به راه افتاد و همچنان پستى و بلندى‌هاى آن را در مى‌نورديد. در آن حال مردم از او مى‌ترسيدند و از او حذر مى‌كردند، كه ناگهان محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و دست در گردن او انداخت و مانند آهوى مهربان با او همراه شد.

آن گاه من از خواب بيدار شدم در حالى كه مرا لرزه گرفته بود و به وحشت افتاده بودم در پى تعبير خواب خود رفتم تا آن كه يكى از معبّرين خواب مرا، به من خبر داد، او در تعبير چنين گفت:

تو چهار فرزند پسر و بعد از آن‌ها دخترى به دنيا مى‌آورى يكى از پسران تو غرق مى‌شود و ديگرى در جنگ كشته مى‌شود و آن ديگر مى‌ميرد و نسل او باقى مى‌ماند ولى چهارمى آن‌ها امام مردم مى‌شود او صاحب شمشير و حقيقت است او صاحب فضيلت و مقام والا است او پيامبر مبعوث شده را به بهترين وجه اطاعت مى‌كند.⁽¹⁾

بسته شدن نطفه على بن ابى طالب عليهماالسلام از ميوه بهشتى

روزى حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديد در حالى كه خرمايى ميل مى‌كرد كه بوى خوش آن از تمام عطرهاى مشك و عنبر بالاتر بود و آن خرما از نخلى بود كه شاخه‌اى نداشت.

ايشان نيز از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خرما در خواست كرد و آن حضرت خرمائى به او داد تا او ميل كند، حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام پس از اين كه آن خرما را خورد، خرماى ديگرى براى شوهرش حضرت ابوطالب عليه‌السلام از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله طلب كرد، آن حضرت براى او هم خرما داد.

شب كه شد وقتى حضرت ابوطالب عليه‌السلام به منزل آمدند، بوى خوشى را استشمام كردند كه هرگز مانند آن را نديده بود. حضرت فاطمه بنت اسد عليه‌السلام كه متوجه تحير حضرت ابوطالب عليه‌السلام شد خرما را به او نشان داد و او هم ميل كرد. و اين واقعه درست در شبى بود كه آن‌ها براى تولد اميرالمؤمنين على عليه‌السلام همبستر شدند و بدن مطهر آن حضرت از تناول آن خرماى بهشتى به وجود آمد.⁽¹⁾

خواب فاطمه بنت اسد عليهاالسلام هنگام ولادت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام مى‌گويد: خداوند سه پسر به من عطا كرد: عقيل و طالب و جعفر، سپس به على عليه‌السلام حامله شدم.

زمانى كه على عليه‌السلام را به دنيا آوردم در خواب ديدم عمودى از آهن از وسط سر من جدا شد و در هوا به حركت درآمد تا به آسمان رسيد و سپس به سوى من بازگشت. در

خواب پرسيدم: اين چيست؟ به من گفته شد:

اين قاتل اهل كفر و صاحب پيمان پيروزى است. حمله او شديد است و از ترس او به وحشت در مى‌آيند، او كمك پروردگار براى پيامبرش و تأييد او عليه دشمنش مى‌باشد.⁽¹⁾

عظمت و وفات فاطمه بنت اسد عليهاالسلام

اين بانوى با عظمت جزء نخستين زنانى بود كه به رسالت پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شهادت داد و از كسانى بود كه سختى و مشقات و خطرات هجرت را به جان و دل خريد و همراه با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هجرت نمود، همچنين در جنگ بدر نيز حضور داشت، ايشان براى پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به منزله مادر بود و حتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از فرزندان خودش بيشتر اكرام و احترام مى‌كرد، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ايشان را بسيار دوست داشتند به طورى كه ايشان را مادر خطاب مى‌فرمودند،⁽²⁾و درباره وى فرمودند: پس از ابوطالب عليه‌السلام ايشان بيشترين نيكى و محبت را به من روا داشتند.

وقتى كه فاطمه بنت اسد عليهاالسلام از دنيا رفتند اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليهماالسلام بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد شدند در حالى كه گريان بودند، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله علت ناراحتى و گريه على بن ابى طالب عليهماالسلام را جويا شد، آن حضرت گفت: مادرم فاطمه وفات كردند، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از شنيدن اين خبر بسيار ناراحت گشته و به گريه افتادند و فرمودند: به خدا مادر من هم بود، آن گاه به زن‌ها دستور داد تا ايشان را غسل دهند، و به اسامة بن زيد و ابو ايوب انصارى و عمرو و غلام سياه امر فرمودند براى ايشان قبرى حفر كنند، و وقتى به قسمت لحد رسيدند خودشان شخصا با دلى محزون و چشمى اشك بار شروع

به ادامه حفر قبر كرده و با دستان مبارك خويش قبر را حفر كرده و با دستان مبارك خويش خاك‌ها را بيرون مى‌ريخت، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در هنگام تشييع جنازه پاى خويش را برهنه كرده و بسيار آهسته و با احتياط قدم بر مى‌داشتند و در نماز بر جنازه وى هفتاد تكبير گفتند، بعد ابتدا خود در لحد ايشان خوابيدند،⁽¹⁾و ايشان را با دست مبارك خويش در آن گذاشتند، سپس سر مبارك خويش را كنار گوش ايشان برده و مدتى با او صحبت مى‌كردند و در آخر كار فرمودند: پسرت، پسرت، پسرت.

بعد از آن از قبر بيرون آمده و با خاك قبر را پر كردند، مجددا پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با گريه و ناله خود را روى قبر ايشان انداخته و مى‌گريستند و مى‌فرمودند: لا اله الا اللّه بار خدايا من او را به تو مى‌سپارم.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايشان را با پيراهن خود كفن كرد و هنگام دفن وى اين چنين در حقش دعا فرمودند: اللَّهُ الَّذِى يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَيٌّ لَا يَمُوتُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِأُمِّي فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ وَ لَقِّنْهَا حُجَّتَهَا وَ وَسِّعْ عَلَيْهَا مُدْخَلَهَا بِحَقِّ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ وَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِي فَإِنَّكَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِين.⁽²⁾

يعنى: خداوند كسى است كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند و او زنده‌اى است كه نمى‌ميرد. خدايا! مادر من فاطمه بنت اسد را بيامرز و حجت وى را به او تلقين نما و محل ورود وى را به حق پيامبرت محمد و پيامبران قبل از من گشايش بخش، زيرا تو مهربان‌ترين مهربان‌ها هستى.

بعدها وقتى از آن حضرت درباره حكمت آن اعمال در تشييع جنازه فاطمه بنت اسد عليهاالسلام سؤال شد، فرمودند:

با پيراهنم او را كفن كردم، تا روز قيامت كه همه عريان محشور مى‌شوند، ايشان

عريان نباشد. اين كه قدم هايم را با احتياط و آهسته بر مى‌داشتم به دليل ازدحام ملائكه در مراسم تشييع جنازه ايشان بود. و علت هفتاد مرتبه تكبير گفتنم اين بود كه ملائكه شركت كننده در مراسم تشييع جنازه در هفتاد صف براى نماز بر جنازه ايشان ايستاده بودند و وقتى كه از او سوال مى‌پرسيدند تلقينش مى‌دادم، وقتى از پروردگارش از او سوال كردند جواب داد و وقتى از پيغمبرش پرسيدند نيز جواب داد، اما چون از ولى و امامش پرسيدند زبانش به لكنت افتاد، لذا من گفتم: پسرت، پسرت، پسرت.⁽¹⁾

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام اولين شخصى بود كه پس از نازل شدن وجوب نماز ميت بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رفت و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اولين نماز ميتى كه خواندند، نماز بر جنازه ايشان بود،⁽²⁾سال وفات ايشان، سال پنجم هجرى بود.⁽³⁾

خدمت و محبت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و فاطمه زهرا عليهاالسلام

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام هميشه در تمام عمر شريفش خودش را به معناى دقيق كلمه محبّ و خدمت‌گزار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌دانست و هميشه در دوران كودكى پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از همه جهات ايشان را بر فرزندان خويش ترجيح مى‌دادند تا جايى كه گاها فرزندان اين بانوى باعظمت ژوليده بودند ولى هيچ گاه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ژوليده نبود و هميشه مرتب و منظم و معطر و موهاى سر مبارك شان شانه كشيده و روغن زده بود، گاهى ممكن بود فرزندان اين بانوى عظيم الشأن گرسنه باشند اما هيچ

گاه نگذاشت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرسنه بماند.⁽¹⁾

همچنين پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از رحلت حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام را به حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام سپردند و ايشان براى آن حضرت مادرى مى‌كرد و در دامان مبارك خود، آن بانوى با عظمت عالم بشريت را تا آخر عمر با جان و دل و محبت تمام سرپرستى مى‌كرد.

عبدالمطلب عليه‌السلام و نقش فرزندانش در يارى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

عبدالمطلب عليه‌السلام پدر بزرگوار حضرت ابوطالب عليه‌السلام زن‌هاى متعددى به همسرى برگزيد، همسران وى 1- فاطمه دختر عمرو بن عائذ مخزومى 2- هاله دختر وهيب بن عبد مناف 3- نتيله دختر جناب بن كليب 4- سمراء دختر جندب بن حجير 5- لبنى دختر هاجر بن عبدمناف بن ضاطر بوده و از آن‌ها صاحب ده پسر و شش دختر به نام‌هاى زير شد:

عبداللّه، حمزه، عبّاس، عبدمناف (ابوطالب)، زبير، حارث، حجل، مقوم، ضرار، ابولهب.

و دخترانش به نام: صفيه، بره، ام حكيم، عاتكه، أميمه، أروى بودند.

مادر عبداللّه، ابوطالب، زبير و دختران غير از صفيه، فاطمه دختر عمرو بن عائذ مخزومى بود.

مادر حمزه و مقوم و حجل و صفيه، هاله دختر وهيب بن عبد مناف بود.

مادر عبّاس و ضرار، نتيله دختر جناب بن كليب بود.

مادر حارث بن عبدالمطلب، سمراء دختر جندب بن حجير بود.

مادر ابولهب، لبنى دختر هاجر بن عبد مناف بن ضاطر بود.

در بين فرزندان حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام كه عموها و عمه‌هاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، حضرت عبداللّه عليه‌السلام پدر گرامى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حضرت ابوطالب عليه‌السلام كفالت و حضانت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را عهده دار شد و بعد از بعثت نيز در مقابل توطئه‌ها و خصومت‌هاى قريش با تمام توان ايستاد و از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دفاع محكمى نمود.

حمزه در ركاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شهيد شد.

عبّاس و فرزندانش كه قدر مسلم آن‌ها عبداللّه و عبيداللّه و فضل هستند در تمام عمر شريف و بابركت خويش محبّ و خدمتگزار و حامى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همچنين اهل بيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، ولى در نسل‌هاى بعدى فرزندان عبّاس كه همان بنى العبّاس باشند به علت داشتن نفسى آلوده به رذائل اخلاقى و براى تصاحب قدرت و خلافت انواع و اقسام توطئه‌ها و دشمنى‌ها نسبت به اهل بيت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روا داشته و

خصومت ورزيده تا آنجا كه اغلب ائمه اطهار عليهم‌السلام به دست آن ها، و يا با توطئه آن‌ها مسموم و شهيد شدند.

ابولهب از مخالفان سرسخت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، به گونه‌اى كه خود و همسر و فرزندانش در آزار و اذيت وجود نازنين پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در وحله بعد، ديگر مسلمانان از هيچ تلاش و كوششى دريغ نكردند تا جائى كه خداى تعالى در مذمت ابولهب و همسرش سوره مسد را نازل فرمود.

اسامى و القاب حضرت ابوطالب عليه‌السلام

نام حضرت ابوطالب عليه‌السلام عبدمناف است،⁽¹⁾و ابوطالب كنيه آن بزرگوار مى‌باشد اما به علت اين كه شهرت اين كنيه از نام شريف وى غلبه پيدا كرده است، بعضى از

دانشمندان و مورخان شيعه و سنى معتقد بوده‌اند كه نام ايشان ابوطالب بوده است،⁽¹⁾در عين حال هم در تاريخ و هم در بعضى روايات اسلامى نام‌هاى متعددى براى اين پيامبر خدا نقل شده كه ما به آن‌ها اشاره‌اى خواهيم نمود.

1- عبدمناف.

2- ابوطالب.

3- عمرو.

4- شيبه.

5- عمران.⁽²⁾

القاب حضرت ابوطالب عليه‌السلام

1- شيخ الابطح 2- سيدالبطحاء 3- والد الائمة الاطهار عليهم‌السلام 4- شيخ الامة 5- سيدالقريش 6- رئيس المكه 7- كفيل الرسول 8- عم الرسول

و كنيه مبارك آن حضرت ابوطالب عليه‌السلام.

وفات حضرت آمنه و حضرت عبدالمطلب عليهم‌السلام

حضرت آمنه شش سال بعد از تولّد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خدمت حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام رسيد و عرض كرد: دائى‌جان! اگر اجازه بدهيد مى‌خواهم به مدينه كه اقوام و خويشاوندانم در آنجا هستند بروم و پسرم را هم با خود ببرم تا اقوامم او را زيارت كنند.

حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام كه پيرمرد صد و بيست ساله‌اى بود و كفالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به عهده داشت به آمنه عليه‌السلام اجازه داد و او پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را برداشت و با امّ ايمن كه دايه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود به سوى مدينه روانه شد و در محلّه دارالنابغه كه حضرت عبداللّه عليه‌السلام در آنجا دفن شده بود يك ماه سكونت نمود و اقوام و خويشان خود را ديد و در برگشتن به مكّه در توقّفگاه اَبْوا كه بين راه مكّه و مدينه است، حضرت آمنه عليهاالسلام مريض شد و وفات كرد و امّ ايمن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به مكّه نزد حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام برگرداند.

وقتى چشم حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله افتاد كه در سنّ شش سالگى علاوه بر پدر، مادر مهربانش را نيز از دست داده به او بيشتر از قبل محبّت نمودو لحظه‌اى او را تنها نمى‌گذاشت و از او با كمال مهربانى پذيرائى مى‌كرد.

متأسّفانه پس از دو سال حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام در مكّه وفات كرد و حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه عموى آن حضرت بود با كمال محبّت و ايمان متكفّل پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه هشت ساله بود گرديد.

ابوطالب عليه‌السلام كفيل پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هشت سال و هشت ماه و هشت روز از عمر بابركتشان در دنيا گذشت، حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام در حالى كه صد و بيست سال از عمر شريفش در دنيا گذشته بود، دار فانى را وداع گفت،⁽¹⁾وى هنگامى كه در حال احتضار قرار داشت فرزندان خود را فرا خواند، و قبل از هر چيزى در مورد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن‌ها سفارش و وصيت نمود.

بعد در مورد اين كه كدام يك از آن‌ها حاضر مى‌شوند بعد از مرگ او، كفالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به عهده بگيرند سخن به ميان آورد، در اين هنگام تمامى فرزندان اعلام آمادگى خويش را جهت اين افتخار بزرگ اعلام كردند، ابولهب گفت: من اين كار را خواهم كرد.

حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام فرمود: تو شرّ به او نرسان، اميدى به خيرت نيست.

بعد از ابولهب، عباس عرض كرد: اگر اجازه بفرماييد من حاضرم چنين كارى انجام دهم.

حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام فرمود: نه، تو چهره‌اى خشمناك دارى مى‌ترسم محمد اذيت شود، زبير و ابوطالب عليه‌السلام نيز مانند ديگران آمادگى خويش را اعلام كرده بودند و هر دوى آنان به حسب ظاهر مورد تاييد جناب عبدالمطلب عليه‌السلام واقع شده بودند، البته نظر حضرت عبدالمطلب

عليه‌السلام روى جناب ابوطالب عليه‌السلام بود، اما چون مى‌خواست به حسب ظاهر همه چيز عادى پيش برود و همچنين مى‌دانست خواست خداى تعالى هم بر اين است كه اين كفالت با حضرت ابوطالب عليه‌السلام باشد، لذا امر را به قرعه بين آن دو بزرگوار محوّل فرمود، و سرانجام قرعه به نام حضرت ابوطالب عليه‌السلام افتاد.⁽¹⁾

علت محبت حضرت ابوطالب عليه‌السلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در اين جا بعضى از مورخين و دانشمندان علت علاقه حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام براى انتخاب شدن حضرت ابوطالب عليه‌السلام به عنوان جانشين پدر براى كفالت پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همچنين علت علاقه و محبت حضرت ابوطالب عليه‌السلام به وجود شريف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از يك پدر و مادر و برادر تنى بودن ايشان با جناب عبداللّه عليه‌السلام پدر

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دانسته‌اند، اما حقيقت امر مطلب ديگرى است و اين علت شايد يا اصلا مطرح نبوده يا به عنوان يك علت بسيار كوچك مطرح بوده است.

علت اصلى اين است كه حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام از پيامبران الهى بودند، همچنين حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز پيامبر، بلكه خاتم پيامبران الهى بودند و نيز جناب ابوطالب عليه‌السلام هم از پيامبران الهى بودند و هر چند كه جناب زبير بن عبدالمطلب انسان شريف و بزرگوارى بود، اما پيامبر خدا اولى و مقدم بر هر شخص ديگرى است كه حضانت و كفالت پيامبر ديگرى را عهده دار شود، هر چند طرف ديگر از شريف‌ترين و بزرگ‌ترين انسان‌ها باشد، و همچنين چون پيامبران الهى از عوالم قبل منتخب خداى تعالى بوده‌اند، حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام به امر نبوّت فرزندش ابوطالب عليه‌السلام واقف بود، لذا طبق منابع معتبر تاريخى و روايى حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام از همان اول،نظرش بر كفيل قرار دادن حضرت ابوطالب عليه‌السلام بود اما چون پيامبران الهى از طرف خداى تعالى مأمور به ظاهر هستند و بايد نظم دنيا كه جلسه امتحان است به هم نخورد و همچنين براى مصالح ديگرى كه در نظر دارند لذا هميشه كارها را بسيار طبيعى و بدون هيچ اعجاز و خارق العاده‌اى پيش مى‌برند مگر در مواقعى كه مصالحى در كار باشد كه بسيار به ندرت اتفاق افتاده است.

وصيت عبد المطلب به ابوطالب عليهماالسلام

بعد از اين كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام براى كفالت و سرپرستى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تعيين گشت حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام خطاب به وى فرمود:

وَصّيتُ مَن كُنيَتُه بطَالِب

عَبد مَنَاف وَ هُو ذُو تَجَارِب

يَا ابنَ الحَبِيِب أكرَمُ الأقَارِب

بِابنِ الَذَى قَد غَابَ غَير آئِب⁽¹⁾

يعنى: به كسى كه كنيه او را ابوطالب نهادم و اسمش عبد مناف است، و مردى كار آزموده و با تجربه است، وصيت مى‌كنم، اى پسر عزيزترين و گرامى‌ترين خويشاوندان، در مورد فرزند كسى كه رفته و باز نمى‌گردد سفارش مى‌كنم.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در پاسخ وى اظهار داشت:

لَا تُوصِنى بِلَازم وَ وَاجِب

اَنّى سَمِعتُ أعَجُب العَجَائِب

مِن كُل حِبر عَالِم و كَاتِب

بَانَ بِمُحمَد اللّه قَولُ الرَاهِب⁽¹⁾

يعنى: اين امر بر من لازم و واجب است، و نيازى به وصيت ندارد، و من مطالب عجيبى شنيده ام، از هر عالم و دانشمند و نويسنده اى، و سپاس خداى را كه گفته راهب روشن شد.

حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام فرمودند:

اى ابوطالب، تو بايد در نگهدارى و نگهبانى اين فرزند تنها، كه بوى پدر را استشمام نكرده و شفقت و مهربانى مادر نچشيده است بكوشى، او را چون جگر گوشه خود بدان، من در ميان تمام فرزندانم تو را به سرپرستى او برگزيدم، براى آن كه تو برادرتنى پدر او هستى.

اگر توانستى از او پيروى كن و به زبان و دست و مال خود او را يارى نما، زيرا به خدا سوگند به زودى بر همه شما سرورى و آقائى خواهد يافت، و مالك چيزى خواهد شد كه هيچ يك از پدران من مالك آن نبوده‌اند، آيا سفارش و وصيت مرا قبول كردى؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام عرض كرد: آرى، پذيرفتم و خدا را بر اين امر شاهد مى‌گيرم.

در اين هنگام حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام فرمود: دستت را دراز كن، و دست

ابوطالب عليه‌السلام را گرفت و از وى براى اين امر تعهد گرفت، سپس فرمودند: اكنون مرگ بر من آسان گرديد.⁽¹⁾

حضرت ابوطالب عليه‌السلام از اين مقام و سعادتى كه با سرپرستى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شامل حالش شده، شاد و مسرور بود و نهايت سعى و تلاشش را در رسيدگى به امور پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انجام مى‌داد، و از بذل مال و آبروى خويش در اين راه دريغ نمى‌كرد.

وقتى حضرت ابوطالب عليه‌السلام كفالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را عهده دار شد، با خوشحالى فراوان به سمت خانه شتافت و به همسرش چنين مژده داد: اين پسر برادرم هست و عزيزتر از همه فرزندان و اموالم خواهد بود، مواظب باش كسى كوچك‌ترين تعرضى به او نداشته باشد، او نور چشم و پاره تنم است، امر او امر من، و نهى او نهى من خواهد بود،⁽²⁾فاطمه بنت اسد عليهاالسلام همسر حضرت ابوطالب عليه‌السلام نيز در اين زمينه هيچ گونه كوتاهى مرتكب نشد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام ولى‌اى از اولياء بزرگ خدا

همان طور كه از بعضى آيات و روايات و همچنين نقل تواريخ به دست مى‌آيد و ان شاء اللّه ما در اين كتاب مفصلا به يك يك آن‌ها اشاره خواهيم نمود، حضرت ابوطالب عليه‌السلام نبى‌اى از انبياء الهى بوده‌اند، اما حتى اگر بخواهيم خيلى سطحى نگرانه به اين جريان نگاه كنيم حتى به حسب ظاهر طبق آيات و روايات و نقل تواريخ شيعه و سنى به اين نتيجه خواهيم رسيد كه ايشان ولى‌اى از اولياء بسيار بزرگ خداى تعالى بوده‌اند.

چون مصلحت خداى تعالى بر تقيه كردن حضرت ابوطالب عليه‌السلام در عصر خويش بود و بعد از آن نيز دشمنان و منافقان نه تنها نگذاشتند شخصيت بزرگ اين پيامبر خدا به طور صحيح و مطابق با واقع معرفى گردد، بلكه چون قدرت در دست داشتند اين بزرگوار را مطابق با غرائض و كينه‌هايى كه از فرزندان عزيزش مخصوصا اميرالمؤمنين على عليه‌السلام داشتند معرفى كردند، لذا به همين جهت است كه عرض مى‌كنم به حسب ظاهر، وگرنه براى صاحبان مغز و كسانى كه حقد و كينه و تعصب نداشته باشند حتى اگر به تاريخ زندگى ايشان رجوع كنند، اعمال ايشان، گفتار ايشان، سكوت ايشان، قيام ايشان، محبت ايشان، غضب كردن ايشان و خلاصه لحظه به لحظه زندگى ايشان بيانگر اين مطلب است كه غير پيامبر خدا هيچ كس ديگر نمى‌تواند اين چنين بوده باشد.

بشارت مثرم راهب به ولادت على بن ابى طالب عليهم‌السلام

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به صحابى جليل القدر جابر بن عبداللّه انصارى فرمودند:

قبل از آن كه على بن ابى طالب عليهماالسلام در رحم مادرش قرار بگيرد، راهب زاهد و پاكى به نام مثرم بن دعيت بن شيقنام زندگى مى‌كرد.

اين راهب زاهد در عبادت معروف بود و صد و نود سال خداى تعالى را عبادت كرده بود و هرگز در طول عمر خويش حاجتى از خداوند نخواسته بود.

تا اين كه روزى از خداى تعالى حاجتى خواست، و به درگاه خداى تعالى عرض كرد: خداوندا! يكى از اولياء خود را به من نشان بده؛ (تا از وجود مباركش بهره مند شوم) خداى تعالى اجابتش فرمود و به حضرت ابوطالب وحى نمود تا نزد او برود.

زمانى كه مثرم آن حضرت را ديد از جا برخاست و سر او را بوسيد و او را با احترامات ويژه‌اى در مقابل خود نشانيد و گفت: خدا تو را رحمت كند، تو كيستى؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: مردى از منطقه تهامه.

راهب پرسيد از كدام تهامه؟

ابوطالب عليه‌السلام فرمود: از تهامه مكه.

راهب پرسيد: از كدام طايفه تهامه مكه هستيد؟

ابوطالب عليه‌السلام فرمود: از طايفه عبدمناف.

راهب پرسيد: از كدام طايفه عبدمناف؟

ابوطالب عليه‌السلام فرمود: از بنى هاشم.

وقتى راهب اين مطالب را از آن حضرت شنيد بار ديگر برخاست و سر حضرت ابوطالب عليه‌السلام را بوسيد و عرض كرد: خدا را شكر كه خواسته و حاجت مرا برآورده نموده و مرا زنده نگه داشت تا ولى خود را به من نشان داد.

سپس خدمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام عرض كرد: تو را بشارت باد! خداوند به من الهامى نموده كه آن الهام مژده‌اى براى شما است. حضرت ابوطالب عليه‌السلام پرسيد: آن بشارت چيست؟

گفت: فرزندى از صلب تو به دنيا مى‌آيد كه ولى اللّه است، او ولى خدا و امام متقين و وصى رسول رب العالمين خواهد بود.

هر گاه آن فرزند را ملاقات كردى سلام من را به ايشان برسان و از طرف من به او بگو: مثرم به تو سلام مى‌گويد و شهادت مى‌دهد كه خدايى جز اللّه نيست، يگانه است و شريكى ندارد و محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنده و فرستاده خدا است و تو جانشين بر حق او هستى، نبوّت با محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وصايت با تو كامل مى‌شود.

در اين جا حضرت ابوطالب عليه‌السلام گريه كرد و فرمود: نام اين فرزند چيست؟

راهب عرض كرد: نامش على است.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام براى يقين مردم خطاب به راهب فرمود: من حقيقت مطلبى كه مى‌گوييد فقط با دليل و برهان مى‌پذيرم.

راهب عرض كرد: براى تاييديه سخنانم هر چه بخواهى همين الان برايت از خداى تعالى درخواست مى‌كنم كه به شما عطا بفرمايد تا اين كار دليل و برهانى باشد براى شما.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: من از تو مى‌خواهم همين الان طعامى از بهشت برايم آماده شود.

راهب دست به دعا برداشت و هنوز در حال دعا كردن بود كه ملائكه الهى طَبَقى از ميوه‌هاى بهشتى كه حاوى رطب، انگور و انار بود براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام آوردند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام مقدارى از آن ميوه‌هاى بهشتى تناول فرمودند و يك انار نيز از آن طبق ميوه كه برايش نازل شده بود برداشت و بسيار خوشحال و مسرور و با نشاط به منزل خويش برگشت.

وقتى به منزل رسيد آن ميوه بهشتى را با همسرش فاطمه بنت اسد عليهاالسلام تناول فرمودند، همچنين حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام نيز خرماى بهشتى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشان عطا فرموده بودند را خورده و براى همسرش آورده بود و به ايشان داد و بعد از خوردن آن ميوه‌هاى بهشتى كه توسط پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مثرم به آن‌ها داده شده بود زمانى كه آن ميوه‌ها در صُلب ابوطالب عليه‌السلام اثر گذاشت با حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام همبستر شد و نطفه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام منعقد گشت.

شفاعت حضرت ابوطالب عليه‌السلام نزد خداى تعالى براى قريش

وقتى حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام به مولاى متقيان على عليه‌السلام حامله گشت، تا چندين روز پياپى زمين لرزه‌هاى بسيار شديدى به وقوع مى‌پيوست، و آن قدر اين

زمين لرزه‌ها در مردم هول و وحشت ايجاد كرده بود كه قريش تعدادى از بت‌هاى خويش برداشته و به كوه ابوقبيس رفته و دست به دامان آن‌ها شده و از بت‌ها خواستند تا اين اوضاع درست شود و آرامش به سرزمين شان برگردد.

اما مجددا زمين آن چنان لرزش تند و شديدى پيدا كرد و كوه ابوقبيس هم آن چنان به لرزه در آمد كه هر چه بت با خود برده بودند در هم شكست به طورى كه هيچ اثرى از بت‌ها باقى نماند.

قريشيان با وحشت و تحير، مأيوسانه به يكديگر مى‌گفتند: ما توانائى ايستادگى در مقابل اين حادثه را نداريم.

در اين هنگام حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه اول آن‌ها را به حال خود واگذاشته بود تا به ناتوانى خويش و بت هايشان واقف شوند، با قدرت و صلابت خاصى به طرف آن‌ها بالاى كوه ابوقبيس رفت و آن‌ها را مورد خطاب قرار داده و فرمود:

اى مردم! خداى تعالى در شب گذشته امرى بزرگ ايجاد نموده و خلقتى عظيم نموده كه اگر اطاعت آن مخلوق نكنيد و اقرار به ولايت و شهادت به امامتش نداشته باشيد، هيچ گاه اين زمين لرزه تمامى نخواهد داشت به طورى كه خانه و مسكنى براى هيچ كدامتان در تهامه باقى نخواهد گذاشت.

قريشيان گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام ! ما سخنان شما را قبول داريم، و هر چه امر بفرمايى خواهيم گفت.

در اين هنگام حضرت ابوطالب عليه‌السلام گريه كرد و دستان مبارك خويش را به طرف آسمان بلند نمود و خطاب به خداى تعالى عرض كرد: بار خدايا! تو را به محمديه محموده، كه منظورش حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، و به علويه عاليه، كه منظورش حضرت على عليه‌السلام بود، و به فاطميه بيضاء، كه منظورش حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام بود، سوگندمى‌دهم كه بر تهامه رأفت و رحمتت را نازل بفرمايى.

بلافاصله بعد از دعاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام اوضاع آرام شد و به اين ترتيب قريش پيشاپيش با نام اين بزرگواران آشنا شده و از آن تاريخ به بعد در موارد مهم و در وقت مشكلات، اين اسامى را نوشته و با توسل به آن‌ها دعا مى‌كردند.⁽¹⁾

شكافتن كعبه و ولادت على بن ابى طالب عليهم‌السلام

بالاخره روز جمعه سيزدهم ماه رجب سال سى عام الفيل مطابق با سال 584 ميلادى زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سى سال داشتند، على بن ابى طالب عليهماالسلام در خانه كعبه از مادرش فاطمه بنت اسد عليهاالسلام متولّد شد.

وقتى فاطمه بنت اسد عليهاالسلام درد زايمانش گرفته بود در منزل بود. حضرت ابوطالب عليه‌السلام به او فرمود: چه شده؟

عرض كرد: من دردى احساس كردم و دعا خواندم فعلاً آرام شده‌ام.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: اجازه بده بروم زن‌هاى آشنا را خبر كنم تا تو را كمك نمايند.

فاطمه بنت اسد عليهاالسلام عرض كرد: هر طور شما صلاح مى‌دانيد، انجام دهيد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌گويد:

من وقتى برخاستم از خانه بيرون بروم هاتفى از گوشه خانه‌ام مرا صدا زد و گفت: اى ابوطالب عليه‌السلام صبر كن، نبايد دست ناپاك و نجس به بدن ولىّ خدا برسد.

سپس فاطمه بنت اسد عليهاالسلام براى التجاء به خداى تعالى به سوى خانه كعبه حركت مى‌كند و وقتى كنار خانه كعبه قرار مى‌گيرد ديوار شكافته مى‌شود و او وارد خانه كعبه مى‌گردد.

جمعى از اهل مكّه كه من جمله آن‌ها عبّاس بن عبدالمطلب و يزيد بن قعنب بودند مى‌گويند: ما كنار خانه كعبه نشسته بوديم، ديديم فاطمه بنت اسد عليهاالسلام با كمال عفّت و هيبت و عظمت آرام آرام به طرف كعبه مى‌آيد. آن روز ايشان نُه ماهه به اميرالمؤمنين عليه‌السلام حامله بود. او پرده خانه كعبه را گرفت و با خداى تعالى مناجات مى‌كرد، حال خوشى داشت، من جمله عرض كرد:

پروردگارا! من به تو ايمان دارم و به هر چه تو به عنوان رسول و كتاب فرستاده‌اى معتقدم و من كلام جدّم حضرت ابراهيم خليل عليه‌السلام كه اين بناى قديمى را پايه‌گذارى كرده درباره توحيد راست مى‌دانم، پس به حقّ آن كسى كه اين خانه را بنا كرده و به حقّ اين طفلى كه در رحم دارم تولّد فرزندم را بر من آسان فرما.

ناگهان حاضرين در مسجد الحرام ديدند كه ديوار پشت آن سمتى كه در كعبه است شكافته شد و فاطمه بنت اسد عليه‌السلام داخل شد، هرچه كردند قفل در را باز كنند ممكن نشد، لذا اين معجزه باهره را مشاهده كردند همگى دانستند كه حكمت خداوند در كار است و به زودى مسأله‌اى از جانب خداى تعالى اتّفاق مى‌افتد.⁽¹⁾

فاطمه بنت اسد عليه‌السلام مى‌گويد: وقتى وارد كعبه شدم ديدم چهار زن مجلّله ايستاده و مرا استقبال مى‌كنند، آن‌ها لباس‌هاى حرير سفيدى پوشيده و خوشبوتر از مشك بودند. همه دست جمعى به من سلام كردند و گفتند: السّلام عليك يا ولية اللّه من به آن‌ها جواب دادم، سپس نشستم آن‌ها هم در مقابل من نشستند و با كمال محبّت در زايمان به من كمك كردند، ناگهان ديدم فرزندم كه صورتش مانند خورشيد مى‌درخشيد متولّد شد. او در همان لحظه اوّل سر به سجده گذاشت و گفت: اَشهَدُ اَن لَا اِلهَ اِلاّ اَللّه وَ اَنّ مُحَمّدا رَسُولُ اَللّه وَ اَشهَدُ اَنّ عَلِيّا وَصِىُّ مُحَمّد رَسُولُ اللّه.

سپس معلوم شد كه اين زن‌ها حضرت حوّا و حضرت مريم و سوّمى آسيه زن فرعون و چهارمى مادر حضرت موسى عليه‌السلام هستند.

خروج فاطمه بنت اسد عليهاالسلام از كعبه

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام سه روز در خانه كعبه از جانب خداى تعالى به وسيله اين چهار زن و ملائكه مقرّب با ميوه‌هاى بهشتى پذيرائى مى‌شد و روز چهارم اراده فرمود كه از خانه كعبه بيرون بيايد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه چهار روز بود به انتظار همسر و فرزند عزيزش لحظه شمارى مى‌كرد در اين مدت در كوچه و بازار صدا مى‌زد: بشارت باد شما را كه ولى خدا ظاهر شده است، همان كسى كه وصايت به او تمام و كامل مى‌شود،⁽¹⁾ناگهان ديد

دوباره ديوار كعبه شكافته شد و فاطمه‌ى بنت اسد عليهاالسلام در حالى كه فرزندش اميرالمؤمنين عليه‌السلام در آغوشش مانند خورشيد مى‌درخشد از خانه كعبه بيرون آمد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام بى‌اختيار پريد و فرزندش را در آغوش كشيد و دست فاطمه بنت اسد عليهاالسلام را گرفت و در سرزمين ابطح كنار خانه كعبه ايستاد و در حال مناجات با خداى تعالى عرض كرد:

يَا رَبِّ يَا ذَا الغَسق الدَجِىّ

وَالقَمَر المُبتَلج المُضىّ

بَيّن لَنَا مِن حُكمِكَ المُقضِىّ

مَاذَا تَرَى فِى اِسمِ ذَا الصَبىّ

كه خلاصه معنى اين است: خدايا! براى ما بيان كن كه اسم اين طفل چه باشد.

ناگهان لوحى ديده شد كه اين اشعار رويش نوشته شده بود:

خَصَصّتُما بِالوَلَد الزَكِىّ

وَالطَّاهِر المُنتَجَب الرَضِىّ

فَاسمُه مِن شَامِخ عَلىّ

عَلىّ اِشتَقّ مِن العَلِىّ

كه خلاصه معنى اين است: نام او از نام على اعلى گرفته شده و اسم او بايد على باشد (و اين لوح به خانه كعبه آويزان بود تا زمانى كه هشام بن عبدالملك آن را از خانه كعبه برداشت و از بين برد).

ظاهرا آن خانم‌ها همچنان با فاطمه بنت اسد عليهاالسلام بوده‌اند و آن حضرت را بدرقه مى‌كرده‌اند تا به خانه حضرت ابوطالب عليه‌السلام رسيدند.

ابوطالب عليه‌السلام مى‌گويد: من سخنان آن‌ها را كه درباره على عليه‌السلام مى‌گفتند كه او طاهر است و اگر ما بخواهيم او را شستشو كنيم به او جسارت كرده‌ايم، مى‌شنيدم.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌گويد: محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برادرزاده‌ام كه هنوز به رسالت مبعوث نشده و حدود سى سال بيشتر از عمرشان نگذشته بود او را از دست خانم‌ها گرفتند و دست او را در دستشان فشردند و با او حرف زدند و از همه چيز از او سؤل كردند و از اسرار زيادى كه معلوم بود بين آن‌ها از قبل وجود داشته گفتگو نمودند، در اين موقع آن خانم‌ها كه آمده بودند غائب شدند و من ديگر آن‌ها را نديدم.

ولى پسرم على عليه‌السلام همان گونه كه در آغوش رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود رو به من كرد و گفت: السّلامُ عَليك يَا اَبَه (يعنى سلام بر تو اى پدر) سپس اين آيات را از قرآن قرائت كرد:

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤمِنُونَ اَلَّذينَ هُمْ فى صَلوتِهِمْ خاشِعُونَ

وَالَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ».

كه در اين جا رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با شور و اشتياق عجيبى فرمود: به وسيله‌ى تو رستگار مى‌شوند، به خدا قسم تو فرمانده آن‌ها هستى، تو آن‌ها را از علمت بهره‌مند مى‌كنى وآن‌ها هم بهره‌مند مى‌شوند، به خدا قسم تو راهنماى آن‌ها هستى، به خدا قسم به وسيله تو آن‌ها هدايت مى‌شوند.

سپس پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با كمال محبّت زبانشان را در دهان على عليه‌السلام گذاشتند كه ابواب علوم به قلب او باز شد.⁽¹⁾

بشارت ولادت على بن ابى طالب عليهماالسلام به مثرم راهب بعد از آن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در گوش راست على بن ابى طالب عليهماالسلام اذان و در گوش چپ او اقامه گفت، سپس اميرالمؤمنين عليه‌السلام مولود كعبه رو به پدر خود كرد و فرمود: اكنون نزد مثرم راهب برو و به او بشارت بده و آن چه را كه ديدى براى او بازگو كن، او اكنون در فلان غار است.⁽²⁾

حضرت ابوطالب عليه‌السلام جهت انجام اين امر، از مكه راهى سرزمين شام شد تا در كوه لكام،⁽³⁾در غارى كه مثرم ساكن بود برود و مثرم را از ولادت حضرت على عليه‌السلام مطلع كند.

به همين جهت حضرت ابوطالب عليه‌السلام به مدت چهل روز از چشم مردم غايب و راهى شام شد.

اما متاسفانه هنگامى كه به كوه لكام رسيد و وارد غار شد مشاهده كرد كه مثرم از دنيا رفته و جسد او در روانداز روزانه‌اش پيچيده شده و به سوى قبله قرار داده شده است. هم چنين دو مار سياه و سفيد را ديد كه كنار بدن او از آن مواظبت مى‌كنند، مارها همين كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام را ديدند، در غار پنهان شدند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام مقابل جنازه مثرم قرار گرفت و فرمود: سلام بر تو اى ولى خدا.

ناگهان خداوند مثرم را زنده كرد، او به پا خاست در حالى كه دست بر صورت خود

مى‌كشيد و مى‌گفت: اَشهَدُ اَن لَا اِلهَ اِلّا اَلله وَحدَهُ لَاشَرِيكَ لَه و اَنّ مُحَمَدا عَبدُه و رَسُولُه و اَنّ عَلِيا وَلِيُ اَلله وَ الِامَام بَعدَ نَبِي اَلله.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام به مثرم گفت: بشارت ده كه على عليه‌السلام در زمين ظاهر گشته است!

مثرم پرسيد: علامت آن شبى كه به دنيا آمد چه بود؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام تمام ماجراهاى پيش آمده را براى مثرم بازگو كرد، تا آنجا كه گفت: على عليه‌السلام به سخن آمد و به من گفت: نزد تو بيايم و تو را بشارت دهم و آن چه ديده‌ام برايت بازگو كنم.

مثرم گريه كرد و سپس سجده شكر بجا آورد و بعد از آن دراز كشيد و خوابيد و گفت: روانداز را روى من قرار بده؛ ابوطالب عليه‌السلام روانداز او را انداخت و متوجه شد او از دنيا رفته است، ابوطالب عليه‌السلام سه روز در آنجا ماند و هر چه با مثرم سخن گفت: پاسخى نشنيد، بسيار ناراحت و وحشت زده از غار خارج شد، اين جا بود كه بار ديگر دو مار بيرون آمدند و به او گفتند: سلام بر تو اى ابوطالب عليه‌السلام حضرت هم جواب آن‌ها را داد سپس به او گفتند: نزد ولى خدا باز گرد كه تو از ديگران سزاوارتر به حفظ و نگهدارى او هستى.

حضرت به آن دو مار فرمود: شما كيستيد؟

آن‌ها گفتند: ما عمل صالح او هستيم كه خداوند ما را از نيكى‌هاى اعمالش خلق كرده و تا روز قيامت در اين جا از او محافظت مى‌كنيم و روز قيامت يكى از ما پيش روى او و ديگرى از پشت سرش او را به بهشت هدايت مى‌كنيم.

پس از اين ماجرا حضرت ابوطالب عليه‌السلام از شام به مكه بازگشت و اين سفر چهل روز به طول انجاميد.⁽¹⁾

بارش باران به دعاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام

در زمانى كه كفالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با جناب عبدالمطلب عليه‌السلام بود، شهر مكه به مدت دو سال خشكسالى شد و باران نيامد، به طورى كه مردم بسيار در مضيقه و فشار واقع شده و تجمع كرده و در صدد چاره بر آمدند، يكى از آن‌ها گفت: نزد لات و عزّى برويم، ديگرى گفت: به مناة متوسل شويد، در اين ميان پيرمرد سالمند و خوش صورتى به مردم گفت: چرا به بيراهه مى‌رويد؟ با اين كه يادگار ابراهيم خليل عليه‌السلام و نژاد حضرت اسماعيل عليه‌السلام در ميان شما است!

به او گفتند: منظور شما ابوطالب بن عبدالمطلب عليهماالسلام است؟

گفت: آرى، منظورم او است!

در اين هنگام مردم همگى برخاسته و در خانه حضرت ابوطالب عليه‌السلام اجتماع كرده و در زدند، همين كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام از خانه بيرون آمد مردم به سوى او هجوم برده و او را در ميان گرفتند و به او گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام تو به خوبى از قحطى و خشكى بيابان و گرسنگى و تشنگى مردم با خبرى! اينك ما به محضرت آمده و از شما تمنّا داريم تا بيرون آيى و براى مردم از درگاه خدايت طلب باران كنى!

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين هنگام به داخل منزل برگشت و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه نوزاد شيرخوارى بود را قنداق كرد و روى دست گرفت و از منزل بيرون آمد تا جهت دعا براى طلب باران به خانه كعبه مشرف شود.

همه مردم مشاهده كردند كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام از منزل بيرون شد در حالى كه فرزندى نورانى مانند قرص خورشيد و معطر از مُشك بر روى دست دارد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام كنار خانه كعبه رفت و مردم هم پشت سر ايشان مى‌رفتند،

زمانى كه جنب خانه كعبه رسيد به آن خانه تكيه داد و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه نوزاد شيرخوارى بود را روى دست بلند كرد و آن حضرت را واسطه بين خويش و خداى تعالى قرار داد و عرض كرد: خدايا به حق اين كودك، خدايا! به حق اين كودك، خدايا به حق اين كودك بارانى پيوسته و دانه درشت بر ما نازل بفرما.

در اين هنگام با اين كه هيچ تيكه ابرى در آسمان مكه نبود و حتى دو سال بود كه باران نيامده بود اما با دعاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام و توسل به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فورا از شرق و غرب آسمان توده‌هاى ابر پديدار گرديد و صداى رعد و برق در زمين و آسمان پيچيد و چنان باران تند و دانه درشتى شروع به باريدن گرفت كه مردم از خراب شدن خانه‌ها مخصوصا خانه خدا به وحشت افتادند.

توضيحى اجمالى بر نبوّت حضرت ابوطالب عليه‌السلام

عقل سليم و بدون تعصب مخصوصا اگر صاحب آن عقل تحصيل كرده باشد متوجه خواهد بود كه از اين داستان نبوّت حضرت ابوطالب عليه‌السلام به وضوح به دست مى‌آيد، چرا كه اولا؛ همان گونه كه در بالا نقل شد و همه مورخين شيعه و سنى به آن اذعان داشته و نقل نموده‌اند، مردم براى طلب باران به وجود شريف حضرت ابوطالب عليه‌السلام پناه مى‌برند، حتى مردم مشرك و بت پرست به بت‌هاى خود متوسل نمى‌شوند چون بارها متوسل شده و جواب نگرفته بودند، لذا تا اين جا به دست مى‌آيد كه حضرت ابوطالب

عليه‌السلام در جامعه آن روز به عنوان يك شخص معمولى مطرح نبوده بلكه حداقل در بين مردم به عنوان يك ولى خدا معروف بوده كه براى طلب باران به وى متوسل مى‌شوند وگرنه چرا به ديگرى متوسل نشدند؟!

ثانيا؛ همان گونه كه نقل تاريخ معتبر شيعه و سنى شاهد مدعاى ما است، حضرت ابوطالب عليه‌السلام وقتى كه مى‌خواهد براى دعا جهت نزول باران برود، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كه

در آن زمان طفل شيرخوارى بود همراه خود مى‌برد و بعد او را واسطه قرار مى‌دهد و خدا را به حق ايشان قسم مى‌دهد، و اين در حالى است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن روز به حسب ظاهر يك طفل شيرخوار بيش نبودند، پس فقط يك پيامبر خدا مى‌تواند در آن زمان پيامبر ديگر را تشخيص دهد و بشناسد، چون همان طور كه عرض شد پيامبران الهى در عوالم قبل از طرف خداى تعالى به اين مقام منصوب و انتخاب شده‌اند و لذا همگى آن ها، يكديگر را از جهت روح و مقامات معنوى مى‌شناسند، بنابراين تنها يك پيامبر خدا مانند حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌تواند در آن زمان كه پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تنها طفل شيرخوارى است تشخيص دهد و بشناسد كه اين طفل؛ رسول خداى تعالى مى‌باشد، و همين گونه هم بود؛ به طورى كه به گواه تاريخ شيعه و سنى حضرت ابوطالب عليه‌السلام براى دعا ايشان را با خود مى‌برد و در زمان دعا به وى توسل كرده و خداى تعالى را به حق او قسم مى‌دهد.

و همچنين قضايا و جرياناتى كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام از همان دوران طفوليت پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله علم و آگاهى و معرفت به نبوّت و رسالت ايشان داشتند مورخين نقل كرده‌اند. به عنوان مثال مورخين آورده‌اند: در همان روزهاى اول پس از وفات حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام كه كفالت و حضانت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عهده حضرت ابوطالب و حضرت فاطمه بنت اسد عليهماالسلام افتاد و به او خدمت مى‌كردند، در خانه حضرت ابوطالب عليه‌السلام نخل‌هايى بود كه هر روز حضرت فاطمه بنت اسد عليه‌السلام مقدارى از خرماهايى كه از آن درختان بر زمين مى‌ريخت براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جمع آورى مى‌كرد و به ايشان مى‌دادند.

يك روز فراموش كرد كه براى ايشان خرما جمع آورى كند و كودكان و فرزندان همسايه و آشنايان همه خرماها را از زير درختان جمع كرده و خوردند در حالى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن ايام كودك خردسالى بود خواب بودند، وقتى ايشان بيدار شد به

طرف درختان نخل رفته و اشاره‌اى به يكى از آن درختان كرد و فرمود: اى نخل! من گرسنه ام.

ناگهان درخت شاخه‌هايى را كه خرما داشت خم كرد و مقابل آن حضرت آورد، ايشان هر اندازه كه مى‌خواست ميل كرد و سپس شاخه‌ها به جاى خود بازگشتند.

هنگامى كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام به منزل آمد حضرت فاطمه بنت اسد عليه‌السلام اين ماجرا را به ايشان خبر داد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: تعجب نكن، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبر خدا است و تو براى او وزير و جانشينى به دنيا خواهى آورد.⁽¹⁾

آيا به راستى كدام عقل سالم و بدون تعصب مى‌تواند منكر شود كه فقط پيامبر خدا مى‌تواند در آن هنگام كه حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله طفل خردسالى است و هنوز به حسب ظاهر هيچ گونه آثارى از علم و ديگر نشانه‌ها از او صادر نگرديده؛ از نبوّت و رسالت او و همچنين از وصايت وصى او كه هنوز به دنيا نيامده خبر داده و پيش گويى كند؟!! همچنين در روز تولد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام نزد حضرت آمنه

بنت وهب عليهاالسلام مشرف گشته و حضرت آمنه عليهاالسلام معجزات و كراماتى كه هنگام تولد فرزندش ديده براى وى نقل فرمود.

حضرت فاطمه بنت اسد عليهاالسلام با حسرت و خوشحالى خدمت همسرش ابوطالب عليه‌السلام رسيد و ضمن تبريك تولد پسر برادرش كراماتى را كه از حضرت آمنه عليهاالسلام شنيده بود براى همسرش نقل كرد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام به ايشان فرمودند: از اين امر تعجب نكن، اگر سى سال ديگر صبر كنى من تو را بشارت مى‌دهم به تولد فرزندى كه غير از مقام نبوّت با ايشان

يكى خواهد بود.

اين پيشگويى نيز در حالى انجام مى‌شود كه نه تنها على بن ابى طالب عليهماالسلام به دنيا نيامده بود بلكه حضرت ابوطالب و فاطمه بنت اسد عليهماالسلام تا چندين سال بعد از ازدواج به حسب ظاهر عقيم بوده و صاحب فرزند نمى‌شدند، روايات صحيحه‌اى كه مؤد اين كلام حضرت ابوطالب

عليه‌السلام هست؛ يعنى برابرى على بن ابى طالب عليهماالسلام در همه جهات غير از نبوّت با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجود دارد كه علماء و دانشمندان شيعه و اهل سنت آن روايات را در كتاب خويش آورده‌اند و ذيلاً به چند مورد آن‌ها اشاره خواهيم نمود:

علماء و دانشمندان شيعه عبارتند از: علامه طبرسى نورى در كفاية الموحّدين، جلد: 2، صفحه: 285، علامه مجلسى رحمه‌الله در بحار الانوار، جلد: 38، صفحه: 154، علامه شيخ حر عاملى رحمه‌الله در اثبات الهداة، جلد: 2، صفحه: 246، علامه حلّى رحمه‌الله در كشف اليقين، صفحه: 262 و نهج الحق، صفحه: 214، علامه امينى رحمه‌الله در الغدير، جلد: 7، صفحه: 177 و 239، علامه ابن بطريق رحمه‌الله در العمدة، صفحه: 234، علامه مظفر

رحمه‌الله در دلائل الصدق، جلد: 2، صفحه: 377، علامه اربلى در كشف الغمّه، جلد: 1، صفحه: 153، علامه مقدس اردبيلى رحمه‌الله در حديقة الشيعه، صفحه: 131، علامه حضرت آيت اللّه حاج سيد محمد هادى ميلانى رحمه‌الله در قادتنا كيف نعرفهم، جلد: 1، صفحات: 389 و 434 و 464، علامه حضرت آيت اللّه نجفى مرعشى رحمه‌الله در ملحقات احقاق الحق، جلد: 6، صفحه: 46، حضرت آيت اللّه احسان بخش در آثار الصادقين، جلد: 14، صفحه: 371، علامه حضرت آيت اللّه فيروزآبادى در فضائل الخمسه، جلد: 2، صفحه: 34.

و علماء و دانشمندان عامّه عبارتند از: محبّ الدين طبرى در ذخائر العقبى، صفحه: 64، خوارزمى در المناقب الامام على بن ابى طالب عليهماالسلام، صفحه: 85، جزرى در اسنى المطالب، صفحه: 14، شيخ سليمان حنفى بلخى در ينابيع المودّه، جلد: 1، صفحه: 335، شافعى همدانى در السبعين، صفحه: 510، امرتسرى در ارجح المطالب، صفحه:

454، عينى در مناقب سيدنا على عليه‌السلام، صفحه: 47، على بن حسام الدين متقى در كنز العمال، جلد: 5، صفحه: 32، عبدالرئوف مناوى در كنوز الحقايق، جلد: 2، صفحه 121، گنجى شافعى در كفاية الطالب، صفحه: 260، ابن عساكر دمشقى در ترجمه الامام على بن ابى طالب عليهماالسلام، جلد: 3، صفحه: 5، ابونعيم اصفهانى در حلية الاولياء، جلد: 1، صفحه: 63، ابن حجر عسقلانى در لسان الميزان، جلد: 1، صفحه: 221.

همه دانشمندان فوق الذكر در كتاب‌هاى خويش كه در بالا آدرس داده شد از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت نقل كرده‌اند: مَا مِن نَبِى اِلّا وَ لَهُ نَظِيرٌ فِى اُمَّتِهِ وَ عَلِى نَظِيرى؛ يعنى: هيچ پيامبرى نبوده مگر اين كه در ميان امتش نظيرى براى او بوده و على عليه‌السلام نظير من است.

ملاقات پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با بحيرا در سفر شام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام ايشان را از فرزند خود بيشتر دوست مى‌داشت و براى او احترام خاصّى قائل بود. وقتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دوازده ساله شد و حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌خواست به سفر شام براى تجارت برود، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله زمام شتر حضرت ابوطالب عليه‌السلام را گرفت و از عمويش سؤل كرد: پس مرا به كه مى‌سپاريد؟ من نه پدر دارم و نه مادر.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام گريه كرده و عرض كرد: عزيزم تو را با خود مى‌برم.

بعضى از اقوام حضرت ابوطالب عليه‌السلام به او گفتند: او هنوز كوچك است و نمى‌تواند زحمت سفر را تحمّل كند. حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: به هيچ وجه من نمى‌توانم از او جدا شوم چون او را بسيار دوست مى‌دارم.

لذا وسائل مسافرت را تهيّه كرد و شتر آن حضرت را هميشه مقابل چشمان خود

قرار مى‌داد كه مبادا آسيبى به آن حضرت برسد و در بيابان هائى كه آفتاب بود ابرى پيدا مى‌شد و بر سر آن حضرت سايه مى‌افكند.

وقتى اهل قافله به شهر بصرا كه اوّل شهر از شهرهاى شام بود رسيدند، ديدند شخصى به نام جرجيس كه لقبش بُحيرا بود از صومعه خود بيرون آمد و به آن حضرت نگاه كرد و گفت: اگر كسى كه من او را مى‌طلبم وجود داشته باشد تو هستى.

بحيرا مردى بود كه فوق العاده اهميّت اجتماعى داشت. انوشيروان، شاه ابرقدرت ايران به او نامه مى‌نوشت و براى او احترام خاصّى قائل بود، بحيرا بزرگ‌ترين عالم نصرانى بود و تمام راهبان وقت همگى به محضر بحيرا ارادت عجيبى داشته و براى كسب فيض به محضرش مى‌شتافتند.

بحيرا در كتب انبياء گذشته اوصاف پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديده بود و مى‌دانست كه روزى پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از صومعه او عبور خواهد كرد و با او ديدار خواهد نمود. او مكرّر به بام صومعه مى‌رفت و به راه مكّه نگاه مى‌كرد و آرزو و انتظار موكب همايونى آن حضرت را مى‌كشيد.

در آن روز كاروانى را ديده بود كه مى‌آيند و ابر سفيدى بر سر آن‌ها سايه انداخته است. بحيرا از اين علامت متوجّه شده بود كه محبوب و مقصود او بايد در اين كاروان باشد. اين جا بود كه بحيرا از صومعه بيرون آمد و در ميان قافله رفت و با كسى حرف نزد مگر اين كه از رئيس كاروان سوال مى‌گرفت.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام را به عنوان رئيس كاروان به او معرفى كردند، با عجله به سمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام آمد و با التماس از او خواهش كرد كه به سوالات او پاسخ دهد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه از ظاهر ژوليده و حيرت زده بحيرا و اين گونه خواهش كردنش متعجب شده بود با مهربانى و عطوفت به وى فرمود: هر چه مى‌خواهى بپرس.

بحيرا با عجله سوال كرد: آن كودك كه زير درخت نشسته فرزند كيست؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام با تعجب بيشتر چون پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از فرزندان خودش هم بيشتر دوست داشت فرمود: فرزند من است چه كار دارى؟

بحيراى راهب با دقت بيشترى در صورت حضرت ابوطالب عليه‌السلام نگاه كرد و گفت: تا آنجا كه من مى‌دانم نبايد پدر او الان زنده باشد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام از آگاهى راهب بيشتر تعجب كرد و فرمود: درست است اين فرزند برادر من است كه خيلى پيش از دنيا رفته و من عمو و جاى پدر او هستم.

در اين لحظه كه چشمان بحيرا از شادى و خوشحالى برق مى‌زد پرسيد: شما كدام عموى او هستيد؟

همراهان و كاروانيان گرد بحيرا و حضرت ابوطالب عليه‌السلام جمع شده و با تعجب به ماجرا مى‌نگريستند، حضرت ابوطالب عليه‌السلام جواب داد: من آن عمويش هستم كه با پدرش از يك مادر هستيم، شما به چه جهت اين سوالات را مى‌پرسى؟

بحيرا فريادى از شادى كشيد و گفت: آه به خدا قسم خود او است، ايشان همان است كه من اين همه وقت منتظر او بوده ام، قسم مى‌خورم كه اگر او نباشد من بحيرا نيستم و دائما بى‌اختيار مى‌گفت: او است، خود او است و با شوق و اشتياق به طرف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دويد.

وقتى به محضر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد و متوجّه شد كه ابر بر سر او سايه انداخته و درخت خشك خرما به بركت وجود آن حضرت سبز شده و ميوه آورده است. به صومعه برگشت و طعامى براى آن حضرت آورد و به حضرت ابوطالب عليه‌السلام گفت: اجازه مى‌دهيد كه اين غذا را براى او ببرم؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام اجازه داد و به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: پسرم اين مرد

دوست دارد كه تو را اكرام كند از طعام او دورى نكن.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به بحيرا فرمود: همه اهل كاروان مى‌توانند از اين غذا استفاده كنند يا تنها آن را براى من آورده‌اى؟

بحيرا عرض كرد: خير، فقط شما مى‌توانيد از آن استفاده كنيد چون آن قدر زياد نيست كه همه بتوانند از آن بخورند.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من بدون اين جمعيّت غذائى را نمى‌خورم.

بحيرا عرض كرد: من چه كنم بيشتر از اين غذا ندارم و نمى‌توانم تهيّه كنم.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: تو اجازه بده كه اين طعام را من با آن‌ها تقسيم كنم.

بحيرا عرض كرد: شما مجازيد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همه اهل كاروان را كه صد و هفتاد نفر بودند دعوت كرد و همه را از آن غذاى كم خورانيد و همه سير شدند و بحيرا به آن منظره با تعجّب نگاه مى‌كرد، سپس بحيرا جلو رفت و سر و صورت آن حضرت را بوسيد و گفت: به خداى مسيح قسم تو همانى كه من انتظارش را مى‌كشيدم، ولى مردم نمى‌فهمند.

يكى از اهل كاروان به بحيرا گفت: ما از كنار اين صومعه زياد عبور كرده و توقّف نموده‌ايم، تو تا به حال ما را اين گونه اكرام نكرده بودى، اين دفعه چه شده كه اين چنين اكراممان مى‌كنى؟!

بحيرا گفت: آن چه را كه من مى‌دانم و مى‌بينم شما نمى‌دانيد و نمى‌بينيد، زير اين درخت پسرى نشسته كه اگر آن چه را من از او مى‌دانم شما مى‌دانستيد او را بر دوش خود سوار مى‌كرديد و مى‌برديد و من اين دفعه شما را بخاطر او اكرام و احترام كرده‌ام. من نورى در مقابل او بين زمين و آسمان مى‌بينم. اين ابر سفيد كه به هيچ وجه سايه‌اش را از سر او بر نمى‌دارد علامتى براى صحّت گفتار من است. و اين درخت كه به بركت

او سبز شده و برگ كرده و ميوه داده از علائم پيغمبرى است كه از مكّه خروج مى‌كند و او از اولاد اسماعيل عليه‌السلام است.

سپس رو به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كرد و گفت: از تو سه سؤل مى‌كنم به حقّ لات و عزّى به من جواب بده.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آوردن اين دو اسم ناراحت شده و فرمودند: با اين اسم‌ها از من سؤلى مكن زيرا من كسى را مانند آن‌ها دشمن نمى‌دارم.

بحيرا او را به خداى تعالى قسم داد، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين لحظه فرمود: قسم بزرگى خوردى، حالا هر چه مى‌خواهى بپرس.

و مطالبى بين آن‌ها از قبيل آن چه مربوط به رسالت آن حضرت بود از خواب و بيدارى و مطالبى كه در كتب سابقين نوشته شده بود ردّ و بدل شد و سؤلاتش را مطرح كرد و پاسخ شنيد و با آن چه مى‌دانست آن‌ها را تطبيق كرد همه را صحيح و درست ديد. لذا به پاى آن حضرت بوسه زد و گفت: تو همانى كه عرب و عجم خواهى نخواهى از تو پيروى مى‌كنند و بت‌هاى لات و عزّى را مى‌شكنى و مكّه را مالك مى‌شوى و سلاطين در مقابلت خاضع خواهند شد و من اگر زنده باشم و بعثت تو را درك كنم مثل يك سرباز در مقابلت شمشير مى‌زنم، و روزى كه تو متولّد شدى زمين از خوشحالى خنديد و تا قيامت خندان خواهد بود و شياطين و اصنام بگريستند و تا روز قيامت گريان خواهند بود. سپس رو به حضرت ابوطالب عليه‌السلام كرد و گفت: بايد در حفظ و حراست او كوشش كنى. زيرا او دشمنان زيادى خواهد داشت. يهود و نصارى با او دشمن‌اند، اگر او را بشناسند به او صدمه خواهند زد.⁽¹⁾

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد: هنگامى كه بحيرا پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را

ترك مى‌نمود مى‌گريست و خطاب به ايشان مى‌گفت: گويا تو را مى‌بينم كه همه عرب، با كمانشان به سوى تو تير مى‌اندازند و خويشان با تو قطع رابطه كرده‌اند و اگر مى‌دانستند كه تو چه كسى هستى و چه مقام و منزلتى دارى تو را به منزله فرزند خود مى‌شمردند. حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌فرمايد: در اين هنگام بحيرا متوجه من شد و گفت: و اما تو اى عمو؛ خويشاوندى را در حق وى همواره مراعات كن و وصيت پدر بزرگوارت درباره او حفظ كن، زيرا قريش به زودى تو را به خاطر او ترك مى‌كنند، و من مى‌دانم كه تو به صورت علنى به او اظهار ايمان نخواهى كرد و وظيفه‌ات اين است كه ايمانت را مخفى نگهدارى، به زودى فرزندى خواهى داشت كه به او علنا ايمان مى‌آورد و او را با عزت يارى مى‌كند و نامش در آسمان‌ها "البطل الهاصر" و در زمين "الشجاع الانزع "مى‌باشد و او دو فرزند شهيد خواهد داشت و سيد عرب و ذوالقرنين آن‌ها است، آن فرزند تو در كتب و صحف آسمانى معروف‌تر از اصحاب حضرت عيسى عليه‌السلام است.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌فرمايد: به خدا سوگند هر آن چه بحيرا گفته بود بلكه بيشتر از آن را با چشم خود مشاهده كردم.⁽¹⁾

ملاقات نسطوراى راهب با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سفر شام

بالاخره حضرت ابوطالب عليه‌السلام با كاروان به سوى شام حركت كرد، مردم شام كه كم‌كم وصف پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شنيده بودند به ديدن او مى‌آمدند، راهبى به نام نسطورا سه روز متوالى به محضر آن حضرت مى‌آمد و با كسى حرف نمى‌زد، فقط به آن حضرت نگاه مى‌كرد، روز سوّم حضرت ابوطالب عليه‌السلام از او پرسيد: تو اين جا چه

مى‌خواهى؟

راهب گفت: مى‌خواهم بدانم اسم اين جوان چيست؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام گفت: اسم او محمّد بن عبداللّه است.

وقتى راهب اين نام مقدّس را شنيد از كثرت محبّت رنگ از صورتش پريد و اشك از ديدگانش ريخت و درخواست كرد كه پشت نازنين آن حضرت را ببيند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام وقتى لباس را از پشت آن حضرت كنار زد و آن راهب مُهر نبوّت را بر دوش آن حضرت ديد بوسه‌اى بر كتف آن حضرت زد و گفت: اى ابوطالب عليه‌السلام او را هر چه زودتر به وطن برسان كه او دشمنان زيادى دارد و تا آن حضرت در شام بود نسطورا طعامى براى آن حضرت مى‌آورد و روز حركت پيراهنى هديه براى آن بزرگوار آورد كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام آن را براى آن حضرت نپذيرفت ولى بخاطر آن كه آن راهب بدش نيايد خودش پوشيد و از شام به سوى مكّه حركت نمودند.

بالاخره حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين سفر با اين كه به قصد تجارت آمده بود اما تجارتى نكرد و خيلى زود جهت حفظ جان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مكه بازگشت،⁽¹⁾چرا كه در اين سفر آوازه پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در همه جا پخش شد و حفظ جان ايشان از شرّ علماء و بزرگان يهود و نصارا از طرفى و از شرّ كفار و مشركين از طرف ديگر يكى از مهم‌ترين وظايف حضرت ابوطالب عليه‌السلام بود.

مردم مكّه و تمامى قريش به استقبال آن‌ها آمدند كه من جمله ابوجهل بود كه در حال مستى به استقبال آمده بود.

عظمت حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

حضرت خديجه عليهاالسلام در خانواده‌اى كه از نظر شرافت خانوادگى و نسبت‌هاى خويشاوندى، جزء بزرگ‌ترين قبيله‌هاى عرب بود چشم به جهان گشود. اين خاندان در تمام سرزمين حجاز محبوبيت و نفوذ داشتند. آثار بزرگى و نجابت و شرافت از همان دوران كودكى از كردار و گفتار حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام پديدار بود.

حضرت خديجه عليهاالسلام از بنى هاشم بود و پدر و اقوامش از ثروتمندان قريش بودند. پدرش خويلد بن اسد بن عبدالعزى بن قصى القريشيه الاسديه،⁽¹⁾و مادرش فاطمه دختر زائد بن اصم بود.

حضرت خديجه عليهاالسلام در بين اقوام خود يگانه و ممتاز و كم نظير بود. ايشان از همان سن كم به فضيلت اخلاقى و پذيرايى‌هاى شايان بسيار معروف بود و به همين جهت زنان مكه اغلب به وى حسد مى‌ورزيدند.

اولين زنى كه اسلام آورد و اولين زنى كه نماز خواند حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام بود، ايشان از كتب آسمانى آگاهى داشت و به خاطر علم و تقوا و پاكى روحى و زيبايى ويژه‌اى كه داشت او را ملكه بطحاء مى‌خواندند. حتى قبل از اسلام نيز به خاطر پاك دامنى و نجابتش وى را طاهره، مباركه و سيدة النساء مى‌خواندند⁽²⁾، ايشان مضافا بر علم و تقوا و پاكى، اموال و املاك بسيارى داشت و جزء ثروتمندترين افراد زمان خويش بود، به طورى كه مورخين تعداد شترهايى كه مال التجاره ايشان را حمل مى‌كردند هشتاد هزار نفر نوشته‌اند، ايشان آن قدر كريم و بخشنده بود كه مردم او را "ام الصعاليك" و "ام الايتام" مى‌خواندند.

وصيت حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اين بانوى بزرگ و با عظمت سه سال قبل از هجرت بيمار شد. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عيادت وى رفت و فرمود: اى خديجه، اَمَا عَلِمتِ اَنّ اَللهَ قَد زَوّجَنِى مَعَكَ فِى الجَنّه؛ يعنى: آيا مى‌دانى كه خداوند تو را نيز در بهشت همسرم قرار داده است؟!

آن گاه از حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام دل جويى و تفقد نمود؛ و به او وعده بهشت داد و درجات عالى بهشت را به شكرانه خدمات او توصيف فرمود.

زمانى كه بيمارى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام شدت يافت، عرض كرد: يا رسول اللّه! چند وصيت دارم: من در حق تو كوتاهى كردم، مرا عفو كن.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هرگز از تو تقصيرى نديدم و نهايت تلاش خود را به كار بردى. در خانه‌ام بسيار خسته شدى و تمام اموال و دارائيت را در راه خدا مصرف كردى.

عرض كرد: يا رسول اللّه! وصيت دوم من اين است كه مواظب اين دختر باشيد و به حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام اشاره كرد و عرض نمود او بعد از من يتيم و غريب خواهد شد، پس مبادا كسى از زنان قريش به او آزار برساند، مبادا كسى به صورتش سيلى بزند، مبادا كسى بر او فرياد بكشد، مبادا كسى با او برخورد غير ملايم و زننده‌اى داشته باشد.

اما وصيت سوم را شرم مى‌كنم بگويم، آن را به فاطمه عليهاالسلام عرض مى‌كنم تا او برايت بازگو كند. سپس حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام را فراخواند و به وى عرض كرد: اى نور چشمم! به پدرت رسول اللّه بگو: مادرم مى‌گويد: من از قبر در هراسم؛ از تو مى‌خواهم مرا در لباسى كه هنگام نزول وحى به تن داشتى، كفن كنى.

حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام از اتاق بيرون آمد و مطلب را به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض

كرد. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن پيراهن را براى حضرت خديجه

عليهاالسلام فرستاد و او بسيار خوشحال شد.

وفات حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

عاقبت آن بانوى بزرگ در سن 50 سالگى در سال 10 بعثت وفات نمود، هنگام وفات حضرت خديجه عليهاالسلام پيامبراكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله غسل و كفن وى را به عهده گرفت. ناگهان جبرئيل در حالى كه كفنى از بهشت همراه داشت، نازل شد و عرض كرد: يا رسول اللّه، خداوند به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: ايشان اموالش را در راه ما صرف كرد و ما سزاوارتريم كه كفنش را به عهده بگيريم.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شخصاً ايشان را غسل داده و حنوط كردند و با همان پارچه‌اى كه جبرئيل از طرف خداى تعالى براى حضرت خديجه عليهاالسلام آورده بود، كفن كرد. پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شخصا درون قبر رفتند و حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام را در خاك نهاده و سنگ لحد را روى آن گذاشت. رحلت اين بانوى بزرگ اسلام بر پيامبر عظيم الشأن

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار سخت و گران آمد، ايشان بر حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام اشك مى‌ريخت، دعا مى‌كرد و برايش آمرزش مى‌طلبيد. آرامگاه حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام در قبرستان معلاة در دامنه كوه حجون در مكه مكرمه قرار دارد.⁽¹⁾

مقبره شريف اين بانوى بزرگ جهان اسلام داراى حرم و بارگاه با شكوه و همواره محل عبادت و زيارتگاه مردم مسلمانى بوده كه از اقصى نقاط دنيا جهت انجام حج و عمره به آن سرزمين مقدس مشرف مى‌شدند، اما متاسفانه اين بارگاه ملكوتى توسط وهابّيت كه تمام آثار و اماكن تاريخى و مذهبى را به خاطر انحراف و جمود فكرى و

عقيدتى از بين برده و مى‌برند، بعد از روى كار آمدن حكومت ضالّه آل سعود تخريب شده و امروز اثرى از حرم و بارگاه ملكوتى اين بانوى با عظمت كه آبروى جهان اسلام بوده و مسلمان بودن امروز ما مديون رشادت‌ها و انفاق‌ها و اموال اين بزرگ زن هستيم، وجود ندارد، به اميد روزى كه مردم مسلمان به احترام پيامبر خويش و به پاس تشكر و قدر دانى از زحمات پيامبرشان و همچنين جهت تعظيم شعائر الهى اين حرم با شكوه را همراه با حرم و بارگاهى مجلل براى ائمه مظلوم بقيع عليهم‌السلام مجددا احياء كرده و جهت تقرّب به خداى تعالى به اين عتبات مقدسه متوسل شوند.

جايگاه حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام نزد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خداى تعالى

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اين كه بعد از رحلت حضرت خديجه عليهاالسلام ازدواج‌هاى متعددى انجام داد؛ ولى هرگز حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام و خدمات ارزنده آن بانوى بزرگ و محبت‌هاى زياد ايشان را از ياد نمى‌برد، عايشه مى‌گويد: هر وقت پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ياد خديجه مى‌افتاد، ملول و گرفته مى‌شد و براى او آمرزش مى‌طلبيد. روزى من رشك ورزيدم و گفتم: يا رسول اللّه، خداوند به جاى آن پيرزن، زنى جوان و زيبا به تو داد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ناگهان بر آشفت و خشمگين شد و دست بر دست من زد و فرمود: خدا شاهد است خديجه زنى بود كه چون همه از من رو برگردانيدند، او به من روى آورد؛ و چون همه از من مى‌گريختند، به من محبت و مهربانى مى‌كرد؛ و چون همه دعوت مرا تكذيب مى‌كردند، به من ايمان مى‌آورد و مرا تصديق مى‌كرد و در مشكلات زندگى مرا يارى مى‌داد و با مال خود كمك مى‌كرد و غم از دلم مى‌زدود.

حضرت امام صادق عليه‌السلام فرمود: وقتى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام از دنيا رفت، حضرت فاطمه زهراء عليهاالسلام كودكى خردسال بود، نزد پدر آمد و عرض كرد: يَا رَسُولَ اللّه أينَ اُمِّى؛ مادرم كجا است؟

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سكوت كرد. جبرئيل نازل شد و گفت: خدايت سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: به زهراء بگو، مادرت در بهشت و در كاخ طلايى كه ستونش از ياقوت سرخ است و اطرافش آسيه و مريم هستند، جاى دارد.

آشنايى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

روزى حضرت خديجه عليهاالسلام كه دوشيزه‌اى بسيار ثروتمند و با شخصيّت بود با جمعى از زنان در محلّى نشسته بود و به مناظر اطراف نگاه مى‌كرد، ضمنا يكى از علماء و پيشوايان روحانى يهود در خدمت او بود.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آن اطراف مى‌گذشت، آن عالم يهودى وقتى چشمش به آن حضرت افتاد به حضرت خديجه عليهاالسلام گفت: اگر ممكن است اين جوان را دعوت كن تا او به اين جا بيايد و من چند جمله با او حرف بزنم. حضرت خديجه عليهاالسلام دستور داد كه از آن حضرت درخواست كنند تا به محلّ آن‌ها تشريف ببرد.

آن حضرت هم اجابت كرد و به مجلس آن‌ها تشريف برد و نشست عالم يهودى از پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تقاضا كرد كتف خود را به او نشان دهد. آن حضرت كتف خود را به او نشان داد.

عالم يهود وقتى چشمش به مُهر نبوّت افتاد كه بر شانه راست آن حضرت بود گفت: قسم به خدا كه اين مُهر پيامبرى است.

بعد از اين كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آنجا رفت. حضرت خديجه عليهاالسلام به آن عالم يهودى فرمود: اگر عمويش حاضر بود نمى‌گذاشت كه تو به بدن او نگاه كنى، زيرا عمو هايش او را از يهودى‌ها مى‌ترسانند و دور نگه مى‌دارند.

عالم يهودى گفت: كسى نمى‌تواند به او آسيبى برساند به خدا قسم او پيامبر

آخرالزّمان است.

اين جا بود كه حضرت خديجه عليهاالسلام محبّت شديدى نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهپيدا كرد، سپس به عالم يهودى گفت: تو از كجا دانستى كه او پيغمبر است؟

او در جواب عرض كرد: من اين مطلب را از تورات بدست آورده‌ام و در آنجا هست كه او پايان‌دهنده پيامبران و خاتم انبياء است و در آن كتاب آمده كه در كودكى پدر و مادر را از دست مى‌دهد و جدّ و عمويش او را تكفّل مى‌كنند، در آنجا آمده: او زنى از قريش به نكاح خود در مى‌آورد كه او بزرگ قبيله خود مى‌باشد و در وقت خداحافظى به حضرت خديجه عليهاالسلام گفت: مبادا حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از دست بدهى كه بودن با او سعادت دو جهان را براى تو مهيّا مى‌كند.

بالاخره روز به روز حضرت خديجه عليهاالسلام محبّتش به پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله زيادتر مى‌شد تا آن كه يك روز به نزد ورقة بن نوفل كه پسر عمويش و از بزرگان و كشيشان نصارى بود، رفت و اظهار كرد: مايلم شوهر كنم ولى نمى‌دانم با چه كسى ازدواج نمايم، ورقه به او دستور و برنامه دعا و غسلى داده و گفت: اگر اين اعمال را انجام دهى خداى تعالى تو را راهنمائى خواهد كرد.

حضرت خديجه عليهاالسلام آن اعمال را انجام داد. در خواب ديد مردى كه قدّ ميانه و چشمان سياه و ابروهاى باريك و لب‌هاى سرخ و گونه‌هاى گلگون كه ملاحت و زيبائى خاصّى دارد و قطعه ابرى بر سر او سايه انداخته و بر اسبى از نور سوار است از خانه حضرت ابوطالب عليه‌السلام بيرون آمد و حضرت خديجه عليهاالسلام چون او را ديد او را بغل كرد و اظهار محبّت نمود، وقتى حضرت خديجه عليهاالسلام از خواب بيدار شد نزد ورقه رفت و خواب خود را نقل كرد، ورقه گفت: رستگار شدى و آن كسى را كه در خواب ديده‌اى صاحب كرامت و شفيع روز قيامت و آقاى عرب و عجم حضرت محمّد بن عبداللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

حضرت خديجه عليهاالسلام وقتى اين تعبير خواب را شنيد عشق و محبّتش به آن حضرت چندين برابر شد و به خلوت رفت و در اظهار محبّت به آن حضرت اشك زيادى ريخت و با خود اشعارى درباره پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌سرود و گريه مى‌كرد كه ناگاه درب خانه را زدند و اين كوبنده درب حضرت ابوطالب عليه‌السلام بود.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرده بود: اى پسر برادرم، من مردى هستم كه پير شده و اموالى ندارم، زمان بر ما سخت گرفته و سال‌هاى دشوارى را مى‌گذرانيم، خديجه دختر خويلد كسانى را از قوم تو به شام مى‌فرستد كه برايش تجارت كنند و منافعى را نيز براى خود به دست آورند، اگر تو نيز به او پيشنهاد همكارى دهى به سرعت از تو قبول مى‌كند و تو را بر ديگران مقدم مى‌دارد، زيرا او از پاكى و امانت دارى تو خبر دارد، من نيز كراهت دارم كه تو به شام بروى، زيرا از فتنه يهود نسبت به تو هراسانم، لكن چاره‌اى جز اين نيست، اگر اجازه بفرمائيد سرمايه‌اى از حضرت خديجه عليهاالسلام برايت بگيريم تا تجارت كنى و آن حضرت اجازه فرموده بودند، لذا حضرت ابوطالب عليه‌السلام و عبّاس و عموهاى آن حضرت به خانه خديجه عليهاالسلام رفتند. وقتى درب را كوبيدند حضرت خديجه عليهاالسلام كنيز خود را فرستاد تا درب را باز كند و خودش همچنان مشغول خواندن و انشاد اشعار در مدح و دورى از وجود مقدّس پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود كه كنيزش برگشت و گفت: بزرگان عرب و فرزندان عبدالمطلب عليه‌السلام پشت درب خانه‌اند و آن‌ها بودند كه در مى‌زدند، حضرت خديجه عليهاالسلام خوشحال شد و فرمود: در را باز كنيد و از آن‌ها احترام نمائيد و خودش شخصا برخاست و به استقبال شان رفت و از آن‌ها پذيرائى كرد.

بالاخره حضرت خديجه عليهاالسلام پشت پرده‌اى نشست و گفت: اى بزرگان مكّه و حرم خوش آمديد، هر چه بفرمائيد انجام مى‌دهم. حضرت ابوطالب

عليه‌السلام فرمود: ما با شما كارى داريم كه البته سودش براى شما هم هست، براى پسر برادرمان محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

خدمت رسيده‌ايم.

حضرت خديجه عليهاالسلام نام آن حضرت را كه شنيد فوق‌العاده مسرور شد و خود را كامياب ديد و فرمود: پس او كجا است؟ چون دوست دارم حاجتش را از دو لب خودش بشنوم. عبّاس عموى آن حضرت فورا به جستجوى او رفت و ايشان را در خوابگاه حضرت ابراهيم عليه‌السلام پيدا كرده و به او گفت: بيا با هم به خانه خديجه عليهاالسلام برويم تا با تو قرارداد تجارت ببندد.

آن حضرت با عبّاس عموى خود به خانه حضرت خديجه عليهاالسلام رفت، عموهاى آن حضرت كه منتظر او بودند براى استقبالش از خانه حضرت خديجه عليهاالسلام بيرون آمدند و او را وارد خانه خديجه عليهاالسلام كردند.

حضرت خديجه عليهاالسلام از آن حضرت پذيرائى كرد و به آن حضرت خير مقدم گفت و عرض كرد: اى آقاى من، خانه مرا منوّر كردى، آيا مى‌خواهى امين من باشى و هر كجا كه انتخاب كنى بروى و براى من (به نحو مضاربه) تجارت كنى؟

آن حضرت قبول فرمود و به سوى شام رفت و استفاده بسيارى نمود و مردم در اين سفر از آن حضرت معجزات و كارهاى مهمّى ديدند.

اولين سفر تجارى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و كرامات ايشان در اين سفر

در اين سفر حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام به غلام خود ميسره دستور داد تا همراه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده و همه جا مطيع ايشان باشد، هنگامى كه كاروان به نزديكى شام رسيد، از كنار صومعه‌اى عبور كرد و همان نزديكى اطراق نمود، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در زير درختى كه در آن نزديكى بود فرود آمده و نشستند.

راهب اين صومعه نسطورا نام داشت، و با ميسره به خاطر اين كه در سفرهاى قبل

از آنجا عبور مى‌كرد آشنا بود.

نسطورا از بالاى صومعه قطعه ابرى را مشاهده كرد كه بالاى سر كاروانيان سايه افكنده و همچنان آن ابر در حركت بود تا بالاى سر آن درختى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله زير آن نشست، ايستاد.

ميسره كه به دستور بانوى خود همه جا همراه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و از آن حضرت جدا نمى‌شد ناگهان صداى نسطورا را شنيد كه او را به نام صدا مى‌زند!

ميسره برگشت و پاسخ داد: بله!

نسطورا گفت: اين مردى كه پاى درخت فرود آمده كيست؟

ميسره گفت: مردى از قريش و از اهل مكه است!

نسطورا گفت: به خدا سوگند زير اين درخت جز پيغمبر خدا ننشسته و سپس سفارش آن حضرت را به ميسره و كاروانيان كرد و از نبوّت و رسالت آن حضرت در آينده خبرهايى داد.

بالاخره كار خريد و فروش و مبادله اجناس كاروانيان در شام به پايان رسيد و آماده مراجعت به مكه شدند، ميسره در راه كه به سوى مكه مى‌آمدند حساب كرد و ديد سود بسيارى در اين سفر عايد حضرت خديجه عليهاالسلام شده است، از اين رو نزد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده و عرض كرد: ما سال‌ها است براى خديجه عليهاالسلام تجارت مى‌كنيم و در هيچ سفرى اين اندازه سود نبرده‌ايم، لذا بسيار خوشحال بود و انتظار مى‌كشيد هر چه زودتر به مكه برسند و خود را به حضرت خديجه عليهاالسلام رسانده و اين مژده را به او بدهد.

وقتى به نزديكى‌هاى مكه يعنى وادى مرالظهران رسيدند، نزد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده و گفت: خوب است شما جلوتر از كاروان به مكه برويد و جريان مسافرت و سود بسيار اين تجارت را به اطلاع خديجه عليهاالسلام برسانيد.

نزديك ظهر بود و حضرت خديجه عليهاالسلام در آن ساعت در غرفه‌اى كه مشرف بر كوچه‌هاى مكه بود نشسته بود، ناگاه سوارى را ديد كه از دور به سمت خانه او مى‌آيد و تيكه ابرى بالاى سر اوست و چنان است كه پيوسته به دنبال او حركت مى‌كند و او را سايبانى مى‌كند.

سوار نزديك شد و چون به در خانه حضرت خديجه عليهاالسلام رسيد و پياده شد، ديد حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه از سفر تجارت باز گشته است.

حضرت خديجه عليهاالسلام مشتاقانه او را به خانه برد و آن حضرت با بيان شيرين و سخنان دلنشين خود جريان مسافرت و سود بسيارى را كه عايد حضرت خديجه عليهاالسلام شده بود شرح مى‌داد، حضرت خديجه عليهاالسلام محو گفتار آن حضرت شده بود و پيوسته در فكر آن تيكه ابر بود و چون سخنان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تمام شد پرسيد: پس ميسره كجا است؟

آن حضرت فرمود:به زودى او هم خواهد آمد.

حضرت خديجه عليهاالسلام كه مى‌خواست ببيند آيا آن ابر براى سايبانى او دوباره مى‌آيد يا نه عرض كرد: خوب است نزد او بروى و با هم بازگرديد!

و چون آن حضرت از خانه بيرون رفت حضرت خديجه عليهاالسلام مجددا به همان غرفه رفت و به تماشا ايستاد و با كمال تعجب مشاهده كرد كه همان ابر آمد و بالاى سر آن حضرت سايه افكنده و به دنبال آن حضرت حركت مى‌كرد تا آن حضرت از نظر پنهان گرديد.

بالاخره ميسره هم از راه رسيد و جريان مسافرت و آن چه را ديده و از نسطوراى راهب شنيده بود براى حضرت خديجه عليهاالسلام شرح داد.

خواستگارى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

وقتى آن حضرت مجددا به خانه حضرت خديجه عليهاالسلام وارد شد و سود و فائده تجارتش را به حضرت خديجه عليهاالسلام داد، حضرت خديجه عليهاالسلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: اى آقاى من! هر حاجتى دارى از من بخواه تا من برآورده كنم.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از كثرت اظهار محبّت حضرت خديجه عليهاالسلام سر به زير انداخت و صورتش سرخ شد. حضرت خديجه عليهاالسلام عرض كرد: با اين پولى كه نزد من از كاركرد خود دارى چه كار مى‌كنى؟

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: عمويم ابوطالب عليه‌السلام مى‌خواهد براى من از فاميل خودمان همسرى انتخاب كند.

حضرت خديجه عليهاالسلام عرض كرد: آيا مايل نيستى كه من براى تو همسرى انتخاب كنم؟

آن حضرت فرمود: چرا راضى نباشم، شما انتخاب كنيد.

حضرت خديجه عليهاالسلام عرض كرد: زنى را براى شما مى‌شناسم كه در جود و سخاوت و در خوش فهمى و نجابت و كمالات روحى و وجاهت از همه زنان مكّه بهتر است و در نسب با تو نزديك باشد و در كارها كمكت خواهد بود و از شما به كمى از خوراك و وسائل زندگى قانع است.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله متوجّه شد كه او چه مى‌گويد و منظورش خود او است، لذا از كثرت حيا پيشانيش عرق كرد و چيزى نفرمود.

حضرت خديجه عليهاالسلام دوباره همان كلمات را تكرار كرد و گفت: اى آقاى من! چرا جواب نمى‌دهى، به خدا قسم كه تو محبوب منى و من در هيچ كار مخالفتى با تو

نخواهم كرد و مطيع تو هستم.

آن حضرت فرمود: دختر عمو، تو ثروت زيادى دارى و من چيزى ندارم و من بايد زنى بگيرم كه مثل خودم باشد.

حضرت خديجه عليهاالسلام عرض كرد: اگر تو ثروتى ندارى من ثروت زيادى دارم، من كه جانم را حاضرم تقديم كنم چگونه حاضر نباشم مالم را تقديم نمايم، من و آن چه در اختيار دارم متعلق به شما است، تو را به خداى كعبه قسمت مى‌دهم كه مرا رد مكن و خواهش مرا بپذير.

حضرت خديجه عليهاالسلام وقتى اين كلمات را عرض مى‌كرد اشكش مى‌ريخت و زير لب اشعارى مى‌سرود، آن حضرت وقتى كه متوجه رضايت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شد گفت: همين الآن از جا برخيز و به اقوام خود بگو نزد عمويم بروند و مرا براى تو خواستگارى كنند و اگر او از تو مهر و يا مخارج زيادى براى ازدواج با من خواست اهميّت ندارد، من به تو مى‌دهم تو به آن‌ها هر چه خواستند بده، مشكلى ندارد.

سن حضرت خديجه عليهاالسلام و باكره بودن ايشان هنگام ازدواج با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

نكته مهمى كه تذكرش لازم است؛ همان گونه كه مورخان شيعه و سنى در كتاب‌هاى خود آورده‌اند: حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام هنگام ازدواج باكره بوده و 25 سال بيشتر از عمر شريفشان نگذشته بود، بيهقى در اين باره مى‌گويد: ازدواج رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با خديجه عليهاالسلام 15 سال قبل از بعثت بوده و در جاى ديگر مى‌گويد:

بعضى مى‌گويند: سن حضرت خديجه عليهاالسلام (در زمان وفات) 65 سال بوده و برخى ديگر گفته‌اند: 50 ساله بوده و قول صحيح همين است.⁽¹⁾

بنابراين طبق قول اين مورخ وقتى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام در سال 10 بعثت در سن 50 سالگى رحلت كرده‌اند و همچنين 15 سال قبل از بعثت با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ازدواج نموده‌اند، سن شريفشان هنگام ازدواج 25 سال بيشتر نبوده، قول ديگر كه در مورد سن ازدواج ايشان مطرح است 28 سالگى است؛ العكبرى از بزرگان اهل سنت در شذرات الذهب فى اخبار من ذهب و حاكم نيشابورى در مستدرك على الصحيحين قائل به 28 سالگى سن ازدواج حضرت خديجه عليهاالسلام شده‌اند، همچنين ابن عساكر و ذهبى و اربلى به نقل از ابن عباس سن 28 سالگى را براى ازدواج آن حضرت قائل شده‌اند.

دشمنان دين مقدس اسلام در اثر جهل و انحراف چون باكره بودن را يك كمال براى زن حساب كرده‌اند كوشيده‌اند تا حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام را غير باكره و بعضى ديگر كه باكره نبوده‌اند را باكره، بلكه تنها همسر باكره پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معرفى كنند.

به عقيده ما باكره بودن يا نبودن صرفا كمالى محسوب نمى‌شود، بلكه كمال و فضائل هر شخص، مربوط به ميزان عقايد و روحيات و معنويات او است، اما آن چه از تاريخ شيعه و سنى به دست مى‌آيد حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام در سن 25 سالگى در حالى كه باكره بوده‌اند با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ازدواج نمودند.

ابوالقاسم اسماعيل بن محمد اصبهانى از دانشمندان اهل سنت به اين مسئله اذعان كرده و در كتابش چنين مى‌نويسد: و كانت خديجة امراة باكرة ذات شرف و مال كثير و تجارة تبعث بها الى شام فتكون عيرها كعامة عير قريش.

يعنى: حضرت خديجه عليهاالسلام زنى باكره، داراى اعتبار و مال بسيارى بود و كاروانتجاريش را به سوى شام مى‌فرستاد و كاروان او به اندازه كاروان قريش بود.

ابوالقاسم كوفى از علماء و دانشمندان شيعه در كتاب الاستغاثه مى‌نويسد:

مورخان و محدثان شيعه و سنى بر اين مطلب اتفاق دارند كه كسى از بزرگان، اشراف، روسا و جوانمردان قريش باقى نماند مگر اين كه از حضرت خديجه عليهاالسلام خواستگارى كرد و ازدواج با ايشان را آرزو مى‌نمود، اما خديجه كبرى عليهاالسلام دست رد بر سينه همه آن‌ها زد، ولى وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با او ازدواج كرد تمام زنان قريش از او فاصله گرفته و رفت و آمد با وى را ترك كردند و گفتند: تو پيشنهاد سران قريش را رد كردى و تن به همسرى كسى دادى كه فقير است و مال و ثروتى ندارد؟!

با اين حال چگونه اهل فهم مى‌توانند بپذيرند كه حضرت خديجه عليهاالسلام خواستگارى بزرگان قريش را نپذيرفته باشد، اما با يك اعرابى (شوهرهاى قبلى كه براى حضرت خديجه عليهاالسلام نام برده اند) از قبيله بنى تميم ازدواج كرده باشد؟

آيا صاحبان فكر و انديشه نمى‌دانند كه اين مطلب از آشكارترين محالات و ناپسندترين گفتارها است؟! وقتى براى اهل تحقيق اين مطلب مسلم گردد ثابت مى‌شود كه حضرت خديجه عليهاالسلام با كسى غير از پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ازدواج نكرده است.⁽¹⁾

با توجه به كلام ابوالقاسم كوفى واقعا اين سوال پيش مى‌آيد كه اگر حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام قبل از ازدواج با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با دو نفر اعرابى ازدواج كرده بود آيا جايى براى اين همه سرزنش‌هايى كه از طرف ديگران بعد از ازدواج با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حضرت خديجه عليهاالسلام شد و تمام مورخين شيعه و سنى آن را ذكر نموده‌اند، وجود دارد؟ همچنين آيا ازدواج زنى بيوه كه قبل از آن با دو نفر اعرابى ازدواج نموده مى‌تواند آن قدر براى مردم مكه مهم و سنگين باشد كه تمام اشراف قريش طبق نقل تاريخ به همين دليل با او قطع رابطه كرده باشند؟ زمانى كه ازدواج حضرت خديجه عليهاالسلام با شخص امين، معتبر و مشهور آن زمان، يعنى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صرفا به خاطر نداشتن مال

و ثروت، شايسته اين همه ملامت و سرزنش بود پس چرا قبل از آن، هنگام ازدواج با افرادى كه طبق ادعاى آن‌ها هر دو اعرابى و يكى از آن‌ها شغلش گوركنى و ديگرى خاركنى بود، هيچ گونه ملامت و سرزنشى نقل نشده است؟

بنابراين مشخص است كه جريان ازدواج‌هاى قبل از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كاملا ساختگى و براى اين بوده كه به شخصيت حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام لطمه وارد كنند،ضمن اين كه در تاريخ كه مى‌نگريم حتى نام دقيقى براى شوهران قبلى حضرت خديجه عليهاالسلام وجود ندارد و نام‌هاى مختلفى براى آن‌ها ذكر شده.

شبهه فرزندان حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

مطلب بعد، توضيح فرزندانى است كه به حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام نسبت داده شده است؛ هيچ كدام از آن فرزندان فرزند حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام نبوده‌اند، بلكه طبق نقل تاريخ حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام خواهرى به نام هاله داشتند كه با مرد مخزومى ازدواج كرده بود و از وى فرزندى هم نام مادرش يعنى هاله داشت، بعد از آن با مرد تميمى به نام ابوهند ازدواج كرد و از او نيز صاحب فرزندى به نام هند شد، اين مرد تميمى همسر ديگرى نيز داشت و از آن همسر دو دختر به نام‌هاى رقيه و زينب داشت كه خيلى زود مادر خويش را از دست دادند و بعد از مدّتى پدرشان نيز از دنيا رفت، هاله با اين دو دختر كه از همسر ديگر شوهرش بودند به خانه حضرت خديجه عليهاالسلام آمدند و ايشان سرپرستى آن‌ها را به عهده گرفت، حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام بعد از ازدواج با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين دو دختر را نيز تحت تربيت داشت، لذا اين دو دختر دختران حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام نبودند.

على كل حال بحث پيرامون ام الائمه و ام المؤنين حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام بسيار است كه ان شاء اللّه اگر خداى تعالى توفيق دهد در كتابى ديگر تحقيقات مستقلى

درباره وجود شريف ايشان كرده و از مظلوميت ايشان نيز دفاع خواهم كرد، در اين كتاب بيش از اين مجال براى مطرح كردن اين مباحث نيست چون موضوع كتاب حول وجود شريف حضرت ابوطالب عليه‌السلام است و بحث از مدار خود خارج مى‌شود، قدر متيقن آن مباحثى كه ضرورى بود در اين جا عرض كنم همين مطالب بود كه بنا به نقل صحيح مورخان و دانشمندان شيعه و سنى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام در زمان ازدواج باكره و سن شريفشان 25 سال بوده و نهايت بعضى 28 سال ذكر كرده‌اند، به اصل بحث بر مى‌گرديم.

خواستگارى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جا برخاست و به منزل حضرت ابوطالب عليه‌السلام رفت، اتّفاقا بقيه عموها هم به مناسبتى در آنجا جمع بودند. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن‌ها فرمود: همين الآن برخيزيد و به خانه جناب عَمرو بن اسد، عموى خديجه عليهاالسلام برويد و خديجه عليهاالسلام را براى من از او خواستگارى كنيد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام گفت: برادرزاده عزيز! حضرت خديجه عليهاالسلام حاضر نيست با آن ثروت و وجاهتى كه دارد با پادشاهان دنيا ازدواج كند و همه را رد كرده، چطور ممكن است با تو كه ثروتى ندارى ازدواج كند؟!

ابولهب گفت: اى پسر برادر، خود را در ميان مردم سبك مكن، او به تو جواب رد خواهد داد.

حضرت عبّاس از جا برخاست و با تندى به ابولهب گفت: جمال پسر برادرم حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از همه بالاتر است و اگر خديجه عليهاالسلام از او مالى بخواهد من براى او تهيّه مى‌كنم.

بالاخره پس از گفتگوهاى زياد بنا را بر اين گذاشتند كه صفيّه؛ عمّه آن حضرت به خانه حضرت خديجه عليهاالسلام برود و ببيند كه حضرت خديجه عليهاالسلام نظرش چيست؟!

صفيّه اين كار را كرد و حضرت خديجه عليهاالسلام از او استقبال گرمى نمود و به صفيّه گفت: من شخصيّت حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مى‌دانم و ازدواج با او را بسيار مغتنم مى‌شمارم.

صفيّه از اين گفتار خشنود شد و حضرت خديجه عليهاالسلام به او لباسى هديه داد و او فورا نزد برادران خود رفت و جريان را به آن‌ها گفت، آن‌ها خوشحال شدند و حضرت ابوطالب عليه‌السلام به عنوان رئيس جمعيّت با پسران عبدالمطلب در حالى كه لباس فاخر پوشيده و بر اسب گران قيمتى سوار شده و چون خويلد بن اسد پدر حضرت خديجه عليهاالسلام در يكى از جنگ‌ها كه بعضى جنگ فِجار نام برده‌اند از دنيا رفته بود به خانه عَمرو بن اسد عموى حضرت خديجه عليهاالسلام كه يكى از بزرگان و كشيشان مسيحى بود رفتند و حضرت خديجه عليهاالسلام را از ايشان خواستگارى كردند.⁽¹⁾

وقتى عمرو بن اسد متوجّه آمدن آن‌ها شد با گرمى از آن‌ها استقبال نموده و به آن‌ها خيرمقدم گفت، وقتى همه دور اتاق نشستند حضرت ابوطالب عليه‌السلام گفت: ما همه از يك نژاد و از يك نسبيم، مى‌خواهيم بين زن و مردى قرار ازدواج بگذاريم.

عموى حضرت خديجه عليهاالسلام گفت: آن زن و مرد كيست؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: آن مرد سيّد ما و آقاى ما حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و آن زن دختر برادر تو حضرت خديجه عليهاالسلام است.

عمرو بن اسد وقتى اين جمله را شنيد گفت: شما بزرگان عرب هستيد و خديجه خودش از هر كسى داناتر و عاقل‌تر است، ولى شخصيّت‌ها و سلاطين از او

خواستگارى كرده‌اند و او جواب مثبت نداده است، چگونه ممكن است به محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه جوانى دست تنگ و نادار است جواب مثبت بدهد؟! نه، اين كار ممكن نيست،. حضرت حمزه عليه‌السلام از جا برخاست و با ناراحتى به طرفدارى از پسر برادر گفت: امروز را نمى‌توان با ديروز قياس كرد، پسر برادر ما مانند خورشيدى است كه به هيچ چيز تشبيه نمى‌شود، تو عقلت را از دست داده‌اى، بدان كه اگر محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تمام دنيا را بخواهد خدا در اختيار او قرار مى‌دهد. سپس همه برادران از جا برخاستند و به خانه‌هاى خود رفتند.

وقتى اين خبر به حضرت خديجه عليهاالسلام رسيد ناراحت شد و فورا از ورقة بن نوفل پسر عموى خود درخواست كرد كه به منزل او بيايد، ورقه مردى دانشمند و از كشيشان و بزرگان مسيحيت بود، به حضرت خديجه عليهاالسلام گفت: چرا غمگينى؟

حضرت خديجه عليهاالسلام فرمود: چرا محزون نباشم و حال آن كه مونسى ندارم.

ورقه گفت: فكر مى‌كنم مايلى ازدواج كنى و خود را از اين تنهائى بيرون بياورى، سپس گفت: شنيده‌ام حضرت محمّد بن عبداللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از تو خواستگارى كرده.

حضرت خديجه عليهاالسلام فرمود: اى پسر عمو، اگر از او عيبى مى‌دانى بگو.

ورقه كلّى مدح او را كرد و گفت: من كيستم كه بتوانم فضائل او را بگويم و اين شعر را در مدح آن حضرت فى البداهه انشاد كرد:

لَقَد عَلِمتَ كُل القَبَائِل والمَلأ

بَاَنّ حَبيِبَ اَللّه اَطهَرهُم قَلبَا

واَصدَقُ مَن فِى‌اَلارضِ قَولاً و مَوعِدَا

و اَفضَلُ خَلقِ اَللّه كُلهُم قربا

يعنى: همه قبائل و جمعيّت‌ها مى‌دانند كه حبيب خدا قلبش از همه پاك‌تر است و همه مى‌دانند كه او از همه مردم زمين راستگوتر و به عهدش وفا كننده‌تر و قربش به خدا از همه بيشتر است.

حضرت خديجه عليهاالسلام گفت: من هم او را همين گونه ديده و جلالت و عظمتش را پسنديده‌ام.

ورقه گفت: پس يك خبر خوشحال كننده‌اى به تو بدهم، او به زودى به درجه رسالت خواهد رسيد و دينش بر مشرق و مغرب عالم گسترش پيدا خواهد كرد. حالا بگو به من چه مى‌دهى اگر همين امشب ازدواج تو را با او درست كنم؟

حضرت خديجه عليهاالسلام فرمود: هر چه بخواهى به تو خواهم داد.

ورقه گفت: از مال دنيا چيزى نمى‌خواهم، ولى مى‌خواهم كه حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز قيامت مرا شفاعت كند. زيرا سعادت آن جهان تنها به شفاعت او بستگى دارد. حضرت خديجه عليهاالسلام فرمود: من ضامن مى‌شوم كه او تو را شفاعت كند.

ورقه فورا از جا برخاست و به منزل عموى خويش عمرو بن اسد رفت و او را سرزنش كرد و گفت: چرا خود را به بدبختى و هلاكت انداختى و بالاخره او را از خشم بزرگان بنى‌هاشم و خداى تعالى ترساند و او را حاضر كرد كه به خانه حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام برود و از آن‌ها عذرخواهى كند، پس به اتفاق هم به منزل حضرت ابوطالب عليه‌السلام رفتند، اتّفاقا همه فرزندان عبدالمطلب عليه‌السلام در آنجا جمع بودند.

هر دو به آن جمع سلام گفتند و كلماتى در احترام به يكديگر بين آن‌ها ردّ و بدل شد، سپس عمرو بن اسد گفت: چون من از خواسته خديجه عليهاالسلام اطّلاع نداشتم آن حرف را گفتم، ولى بعد متوجّه شدم كه خودش آن را مايل است، لذا از شما عذر مى‌خواهم. آن‌ها عذر او را پذيرفتند و زمانى كه اين خبر به حضرت خديجه عليهاالسلام رسيد خوشحال شد و خلعتى كه پانصد دينار طلا قيمتش بود به ورقه داد.

ازدواج پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

بالاخره سران قريش و فرزندان ابوطالب عليه‌السلام در خانه حضرت خديجه عليهاالسلام جمع شدند و حضرت ابوطالب عليه‌السلام عقد حضرت خديجه عليهاالسلام را براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مهريه چهارصد دينار طلا خواند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام قبل از خواندن صيغه عقد خطبه‌اى خواند و فرمود:

الْحَمْدُ لِرَبِّ هَذَا الْبَيْتِ الَّذِى جَعَلَنَا مِنْ زَرْعِ إِبْرَاهِيمَ وَ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ وَ أَنْزَلَنَا حَرَماً آمِناً وَ جَعَلَنَا الْحُكَّامَ عَلَى النَّاسِ وَ بَارَكَ لَنَا فِى بَلَدِنَا الَّذِى نَحْنُ فِيهِ ثُمَّ إِنَّ ابْنَ أَخِى هَذَا يَعْنِى رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِمَّنْ لَا يُوزَنُ بِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا رَجَحَ بِهِ وَ لَا يُقَاسُ بِهِ رَجُلٌ إِلَّا عَظُمَ عَنْهُ وَ لَا عِدْلَ لَهُ فِى الْخَلْقِ وَ إِنْ كَانَ مُقِلًّا فِى الْمَالِ فَإِنَّ الْمَالَ رِفْدٌ جَارٍ وَ ظِلٌّ زَائِلٌ وَ لَهُ فِى خَدِيجَةَ رَغْبَةٌ وَ لَهَا فِيهِ رَغْبَةٌ وَ قَدْ جِئْنَاكَ لِنَخْطُبَهَا إِلَيْكَ بِرِضَاهَا وَ أَمْرِهَا وَ الْمَهْرُ عَلَيَّ فِي مَالِيَ الَّذِي سَأَلْتُمُوهُ عَاجِلُهُ وَ آجِلُهُ وَ لَهُ وَ رَبِّ هَذَا الْبَيْتِ حَظٌّ عَظِيمٌ وَ دِينٌ شَائِعٌ وَ رَأْىٌ كَامِل.⁽¹⁾

يعنى: حمد و سپاس براى پروردگار اين خانه، كه ما را از نسل ابراهيم و ذريه اسماعيل عليهم‌السلام قرار داد. او كه براى ما حرم امنى به وجود آورد و ما را بر مردم حاكم نمود و براى ما در سرزمينى كه زندگى مى‌كنيم بركت قرار داد. همانا پسر برادرم (رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با هر مردى از قريش مقايسه شود بر او برترى و فضيلت دارد. اگر چه ثروت و مالى ندارد، لكن ثروت سايه‌اى است رفتنى و اصل و نسب چيزى است ماندنى. براى او رغبت و ميل نسبت به خديجه عليهاالسلام پيدا شده و خواستگار او است و همچنين خديجه عليهاالسلام رغبت و ميل به ايشان دارد و ما آمده‌ايم كه او را با رضايت و امر خويش به

عقد محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آوريم. مهريه او را هم من متقبل مى‌شوم كه هر زمان طلب كنيد زود يا دور؛ از مال خودم بپردازم، به پروردگار اين خانه قسم براى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سعادتى بزرگ و بهره عظيم و دين شايع و رأى و نظر كامل است.

وقتى كلمات حضرت ابوطالب عليه‌السلام به اين جا رسيد سكوت فرمودند، در اين جا عموى حضرت خديجه عليهاالسلام عمرو بن اسد كه يكى از كشيش‌هاى بزرگ مسيحيان بود اراده سخن كرده و شروع به سخن نمود، ولى زبانش بند آمد و هر چه كرد نتوانست صبحت بكند، حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام فرمود: اى عمو؛ اگر چه در بين مردم شما از من اولى هستى، ولى در واقع من به خود اولى هستم.

سپس به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رو نمود و عرض كرد: اى محمد

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خود را همسر تو نمودم و آن مهريه‌اى كه مشخص شد بر ذمّه من است، و من آن را از مال خود به تو مى‌بخشم. عموى تو وليمه‌اى بدهد و تو در منزل عروس قدم بگذار، حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: شاهد باشيد كه خديجه عليهاالسلام قبول تزويج نمود و ضامن مهريه خويش گرديد.

بعضى از افراد حاضر تعجب كرده و گفتند: آيا مهريه را زنان به مردان مى‌دهند؟!!

حضرت ابوطالب عليه‌السلام از شنيدن اين سخن بسيار ناراحت و غضبناك شد و از جاى خويش برخاست و با تندى خطاب به آن‌ها فرمود: اگر داماد شخصيتى مانند برادر زاده من باشيد، جا دارد گران‌ترين و زيادترين مهريه را زنان بدهند و اگر شما و مانند شما باشد، بايد گران‌ترين و زيادترين مهريه‌ها را بدهيد و تا مال زياد در ميان نياوريد به شما زن ندهند، سپس حضرت ابوطالب عليه‌السلام وليمه‌اى داد و مراسم عروسى برپا نمودند.

بعد از آن شب حضرت خديجه عليهاالسلام تعدادى هديه از قبيل لباس و عباى قيمتى و چهار صد دينار طلا خدمت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرستاد و پيغام داد كه چهارصد دينار طلا را براى عمويم عمرو بن اسد به عنوان مهر من بفرست تا بدهى‌ات را داده باشى.

جريان خطبه خواندن حضرت ابوطالب عليه‌السلام را عدّه‌اى از علماء و دانشمندان اهل سنت در كتب خويش نقل كرده‌اند من جمله: ابى الحسن على بن محمد شافعى مشهور به ابن مغازلى، ابن اثير در كتاب الكامل فى التاريخ، ابن جوزى در كتاب تذكرة الخواص، سهيلى در كتاب شرح سيره ابن هشام، خرگوشى در كتاب شرف النبى، زمخشرى در كتاب ربيع الابرار و تفسير كشّاف، ابن بطة در كتاب الابانه، جوينى در كتاب السّير، و حلبى در كتاب سيره حلبى و همچنين احمد بن ابى يعقوب در تاريخ يعقوبى.

اين زوج پر محبّت آن چنان به يكديگر ابراز علاقه مى‌كردند كه حضرت خديجه عليهاالسلام تمام ثروتش را در راه پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داد. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز تا حضرت خديجه عليهاالسلام در قيد حيات بود همسر ديگرى انتخاب نكرد.

فرزندان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

حضرت خديجه عليهاالسلام از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داراى دو پسر و چهار دختر شد كه نام آن‌ها از اين قرار است: حضرت قاسم و حضرت عبداللّه و حضرت رقيّه و حضرت زينب و حضرت امّ كلثوم و حضرت فاطمه زهراء عليهم‌السلام.

حمايت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در بعثت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

روزى كه پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به رسالت مبعوث گرديد، سر كوه حرا در سرزمين ابطح خوابيده بود و على بن ابى طالب عليهماالسلام طرف راست و جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام طرف چپ او و حمزة بن عبدالمطلب عليهماالسلام پائين پاى او خوابيده بودند.

حمزه و جعفر عليهماالسلام نمى‌دانستند چه حادثه‌اى در خصوص پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اتّفاق

مى‌افتد، حضرت جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل از جانب پروردگار نازل شدند، به دليل معرفت بالاى حضرت جبرئيل به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على بن ابى طالب عليهماالسلام، مقام و عظمت بيشترى نسبت به آن دو ملك داشت، لذا او جلو رفت و بازوى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را گرفت و گفت: بخوان.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: چه بخوانم؟ از كجا شروع كنم؟

جبرئيل آغوش محبّت را باز كرد و آن حضرت را در بغل گرفت و سه مرتبه فشار داد و عرض كرد: بخوان، به نام پروردگارت بخوان، به نام آن خدائى كه خلق كرد، خلق كرد انسان را از خون بسته، بخوان و بدان كه خدايت اكرام كننده و كرم كننده است. آن خدائى كه به وسيله قلم تعليم داده و به انسان آن چه را كه نمى‌دانسته ياد داده است.

«اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ«» خَلَقَ الاْنْسانَ مِنْ عَلَقٍ «» اِقْرَأْ وَ رَبُّكَ الاْكْرَمُ «» اَلَّذى عَلَّمَ بِالْقَلَمِ «» عَلَّمَ الاْنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ«»».

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان گونه كه خداى تعالى مى‌خواست با كمال آرامش و بدون اضطراب اين آيات را خواند و از همين جا بعثت خاتم انبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آغاز شد، او به عنوان پيامبر رحمت، پيامبر خاتم، پيامبر جنّ و انس، به جهان هستى معرّفى شد.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سر به سجده گذاشت و شكر خداى تعالى را كرد، سپس آن حضرت از كوه حَرا پائين آمد. در و ديوار و درخت و گياه به زبان فصيح به او مى‌گفتند: السّلام عليك يا رسول اللّه و آن چنان عظمت و هيبتى پيدا كرده بود كه كسى نمى‌توانست به او خيره شود.

كلماتى از قرآن آورده بود كه اگر جنّ و انس پشت به پشت هم مى‌دادند نمى‌توانستند مثل و مانند آن را بياورند.⁽¹⁾

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از اين كه مبعوث به رسالت گرديدند با عمويش عباس بن عبدالمطلب نزد حضرت ابوطالب عليه‌السلام رفتند، جريان از اين قرار بود كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عمويش عباس فرمود: خداى تعالى زين پس من را به آشكار كردن امر رسالتم فرمان داده و موظف ساخته، نظر شما چيست؟

عباس گفت: اى پسر برادرم، خوب مى‌دانى كه قريش بيشترين حسادت را نسبت به خاندان تو دارد، و اگر چنين شود كه مى‌گويى، سخت‌ترين بلا و مصائب به ما روى مى‌آورد و تمامى ما را با يك كمان هدف خواهند گرفت و ما را ريشه كن خواهند كرد، لذا براى پيشبرد كار به اين بزرگى بايد به عمويت ابوطالب عليه‌السلام رجوع كنى، او بزرگ‌ترين عموى تو است و حداقل اين است كه اگر كمكت نكند خوار و ذليلت نخواهد كرد و تو را تسليم قريش نمى‌كند.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين نظريه پخته را پسنديد و هر دو به اتفاق هم نزد حضرت ابوطالب عليه‌السلام رفتند، وقتى حضرت ابوطالب عليه‌السلام چشمش به آن دو افتاد عرض كرد: حتما خبرى شده!؟ چه مسأله‌اى شما را در اين وقت به اين جا كشانده؟!

عباس جريان را براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام تعريف كرد، در اين هنگام حضرت ابوطالب عليه‌السلام نگاهى به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انداخت و فرمود: برخيز اى فرزند برادرم، به راستى كه تو داراى مقامى بس رفيع و حزب و گروهى نيرومند و داراى نسبى عالى هستى. به خدا قسم هيچ زبانى از تو بدگويى نكند مگر اين كه زبان‌هاى برّان بسيارى پاسخ او را بدهند، شمشيرهاى تيز و برّان بر آن فرود آيد. به خدا قسم كه مشركين عرب در برابر تو خوار و ذليل خواهند شد، مانند رام شدن حيوان نزد صاحبش.

به راستى كه پدرم عبدالمطلب عليه‌السلام پيوسته كتاب مى‌خواند و مى‌گفت: همانا از نسل من پيامبرى خواهد بود و بسيار دوست مى‌داشتم كه در زمان او زنده مى‌بودم و به

او ايمان مى‌آوردم؛ پس هر يك از فرزندانم زمان او را درك نمود به او ايمان بياورد.⁽¹⁾

سپس اشعارى خواند و حمايت خويش را نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابراز نمود:

وَ اللَّهِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بِجَمْعِهِمْ

حَتَّى أُوَسَّدَ فِى التُّرَابِ دَفِيناً

فَاصْدَعْ بِأَمْرِكَ مَا عَلَيْكَ غَضَاضَةٌ

وَ انْشُرْ بِذَاكَ وَ قَرَّ مِنْكَ عُيُوناً

وَ دَعَوْتَنِى وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ نَاصِحٌ

فَلَقَدْ صَدَقْتَ وَ كُنْتَ قَبْلُ أَمِيناً

وَ عَرَضْتَ دِيناً قَدْ عَرَفْتُ بِأَنَّهُ

مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِيناً

لَوْ لَا الْمَخَافَةُ أَنْ يَكُونَ مَعَرَّةٌ

لَوَجَدْتَنِى سَمِحاً بِذَاكَ مُبِينا⁽²⁾

يعنى: به خدا قسم تا من زنده‌ام تمام جمعيت كفار قريش دسترسى و تسلط به تو پيدا نخواهند كرد، مگر هنگامى كه من در قبر سر بر خاك مى‌گذارم.

پس تو بدون ترس و هراس به وظيفه خود عمل نما، بشارت باد بر تو كه موفق خواهى شد و چشمانت روشن باد.

از آنجا كه تو خير خواه من هستى من را به پذيرفتن دين مقدس اسلام دعوت كردى، و به يقين راست گفتى و قبل از اين نيز امين بودى.

تو دين و آئينى را عرضه نمودى كه من يقين دارم بهترين اديان است.

اگر به خاطر ملامت و پرهيز از دشنام نبود، مرا مى‌يافتى كه چگونه به آسانى گرايش به اسلام را اعلام مى‌كردم.

كتمان ايمان ابوطالب عليه‌السلام در بين مردم

وقتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين امر را با على بن ابى طالب عليهماالسلام در ميان گذاشت آن حضرت فورا ايمان خود را اظهار كرد، پس از آن ابتداء به خانه حضرت خديجه

كبرى عليهاالسلام آمد. حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام وقتى چشمش به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله افتاد و متوجه نور معنوى از چهره مبارك آن حضرت شد عرض كرد: اين چه نورى است كه در تو مشاهده مى‌كنم؟

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اين نور نبوّت است، بگو: لااله‌الاّ اللّه و محمّد رسول اللّه.

حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام شهادتين را گفت و عرض كرد: من سال‌ها بود انتظار اين لحظه را مى‌كشيدم و چون پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از نظر بدنى نياز به استراحت داشت لذا فرمود: مرا به ردائى بپوشانيد تا من قدرى استراحت كنم. حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام او را پوشانيد و ايشان استراحت كرد.

ولى چيزى نگذشت كه خداى تعالى به او فرمود: «يا اَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ «» قُمْ فَاَنْذِرْ «»

وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ»؛ يعنى: اى ردا به خود پيچيده برخيز و مردم را از نتائج اعمال بدشان بترسان. و پروردگارت را بزرگ معرّفى كن و تكبير بگو.

آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از جا برخاست و انگشتان خود را به گوش گذاشت و با صداى هر چه بلندتر فرياد زد: اللّه اكبر؛ اللّه اكبر، به طورى كه صداى آن حضرت به گوش همه رسيد.

وقتى مردم جمع شدند فرمود: اى گروه قريش و اى جمعيت عرب؛ شما را دعوت مى‌كنم به اين كه خداى تعالى را عبادت و بندگى كنيد و شرك و بت پرستى را كنار بگذاريد، شما را دعوت مى‌كنم به شهادت دادن به اين كه هيچ خدايى جز خداى تعالى وجود ندارد و من هم فرستاده آن خدا هستم، دعوت مرا لبيك گوييد و اجابت كنيد تا بر عرب و عجم مسلط شده و عزت و عظمت پيدا كنيد، و در آخرت بهشت جايگاهتان باشد.

مشركان قريش پس از شنيدن اين سخنان، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مسخره كرده و عدّه‌اى با خنده تمسخر آميز گفتند: محمد بن عبداللّه جن زده شده و عده ديگر زبان به ناسزا و

بدگويى گشودند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه خود از انبياء الهى بود، همچنين از موقعيت و مقبوليت و محبوبيت خاصى نزد مردم برخوردار بود و چون از طرفى در دنيا مشيت خداى تعالى بر اين بوده كه همه كارها طبيعى پيش برود و از طرف ديگر انبياء الهى و ائمه اطهار عليهم‌السلام طبق ادعيه و زيارات و روايات اسلامى سياست مدارترين انسان‌ها بوده‌اند، لذا حضرت ابوطالب عليه‌السلام اولا؛ بنا به دستور خداى تعالى، (چون ايشان همان گونه كه بعدا ثابت خواهد شد جزء انبياء الهى بوده‌اند و انبياء الهى تمام اعمال شان و قدر متيقن اعمالى كه مربوط به دين و معنويات مى‌باشد طبق اوامر و نواهى خداى تعالى مى‌باشد) و ثانيا؛ سياستش چنين ايجاب مى‌كرد كه علنا اعلام ايمان نكند هر چند در كلمات و برخوردها و حمايت‌هاى ايشان آن قدر ايمان واضح است كه اظهر من الشمس مى‌باشد، اما به دلايل فوق الذكر علنا اعلام ايمان به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌كردند تا بتوانند از محبوبيت و مقبوليت و موقعيت اجتماعى كه دارند جهت يارى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يارى دين خدا كمال استفاده را بنمايند، قطعا اگر ايشان در آن روز علنا اعلام ايمان به پيامبر

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌كرد طبيعتا با آن همه مخالف و دشمن كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دين نوظهور اسلام داشت، يقينا موقعيت و محبوبيت و مقبوليت وى هم خدشه دار گشته و از بين مى‌رفت و نمى‌توانست آن قدرى كه با تقيه و سياست به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كمك كرد، كمك كند.

لذا هميشه خودش را به حسب ظاهر به گونه‌اى نشان نمى‌داد كه در نگاه اول كسى متوجه ايمان و محبت وى به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شود و طورى وانمود مى‌كرد كه تعصب خاصى روى ايشان ندارد و هر گاه ايشان كلام منطقى و درستى بگويد قبول مى‌كند، تا در نتيجه ديگران، مخصوصا كسانى كه عقل درست و حسابى نداشتند تحريك نشوند و در نتيجه از موقعيتش در لفافه كمال استفاده را جهت يارى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنمايد.

لذا حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين هنگام فرمود: اى پسر برادرم؛ اين سخنان چيست كه مى‌گويى؟

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى عمو جان، اين دينى است كه خداى تعالى آن را براى ملائكه و پيامبرانش پسنديده و دين ابراهيم عليه‌السلام و تمامى پيامبران بعد از او است و خداى تعالى من را براى مردم به رسالت رسانده است.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام عرض كرد: اى پسر برادرم؛ مردم اين مسائل را از تو قبول نخواهند كرد، آن‌ها را رها كن و از آنان دست بردار.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: دست بر نخواهم داشت، زيرا خداى تعالى در اين باره به من امر فرموده است.⁽¹⁾

حضرت ابوطالب عليه‌السلام بيشتر از اين در آن روز با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بحثى نكرد، اما هيچ وقت دست از يارى او بر نمى‌داشت.

حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام اولين زن مسلمان

حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام وقتى اين مناظر حيرت انگيز را مشاهده كرد از شوهرش اجازه گرفت و فورا نزد پسر عمويش ورقة بن نوفل رفت و جريان را به او گفت.

ورقه گفت: اگر راست بگوئى ناموس اكبر بر او نازل شده؛ آن چنان كه بر حضرت موسى و عيسى عليهماالسلام نازل شد و او پيامبر اين مردم است، ورقة وقتى در مسجدالحرام پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديد به آن حضرت عرض كرد: به خدا قسم تو پيامبر اين امّتى، اى كاش من زنده باشم و تو را يارى كنم، ولى او پس از چند روز از دنيا رفت، پيامبر

اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از مرگ او فرمود: من او را در بهشت مى‌بينم كه لباس سبزى پوشيده است، او به من ايمان آورد و مرا تصديق كرد.

فرداى آن روز در غار حراء جبرئيل باز به آن حضرت نازل شد و دستور نماز را براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورده بود. آن حضرت نماز ظهر را با حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام خواند و سپس به خانه رفت و نماز عصر را با حضرت خديجه و حضرت على بن ابى طالب عليهم‌السلام به جماعت خواندند، حضرت ابوطالب عليه‌السلام و حضرت جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام نيز از آن‌ها متابعت نمودند.

در ميان مردان حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام و در ميان زنان حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام اوّل كسانى بودند كه به صورت ظاهر به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آوردند.⁽¹⁾

اعلام رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به قريش و خويشاوندان

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به كوه صفا رفت و قبائل قريش را يك يك نام برده و فرياد زد: يا صباحاه!

مردم مكّه وقتى صداى آن حضرت را شنيدند فكر كردند فاجعه‌اى رخ داده، لذا همه جمع شدند و گفتند: چه شده؟

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: اگر من به شما بگويم پشت اين كوه لشكرى جمع شده و مى‌خواهند به شما شبيخون بزنند و اموال شما را غارت كنند از من قبول مى‌كنيد يا مرا دروغگو مى‌دانيد؟

همه گفتند: ما از تو جز راستى چيزى نشنيده‌ايم، چرا تو را دروغگو بدانيم.

آن حضرت فرمود: من شما را از عذاب الهى كه در انتظارتان هست مى‌ترسانم.

مردم هر كدام چيزى گفتند، ابولهب گفت: نابود شوى، تو ما را به خاطر اين مسأله بى‌اهميّت با آن داد و فرياد جمع كردى؟! سپس رو به مردم كرده و با عذرخواهى گفت: برادرزاده من ديوانه شده، به خانه و سر كارهايتان برگرديد، و مردم پراكنده شدند. ابولهب سنگى برداشت كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را با سنگ بزند، خداى تعالى آيه: «تَبَّتْ يَدا اَبى‌لَهَبٍ وَتَبَّ» را نازل فرمود.

خداى تعالى در همان اولين لحظات بعثت پيامبرش آيه: «وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَقْرَبينَ». يعنى: اى پيامبر، خويشاوندان نزديك خود را از عذاب الهى بترسان، بر او نازل فرمود. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حضرت ابوطالب عليه‌السلام اجازه گرفت و قرار شد تمام بنى عبدالمطلب را در منزل حضرت ابوطالب عليه‌السلام دعوت كرده و رسالتش را به آن‌ها اعلام كند و ايشان را به دين مقدس اسلام دعوت نمايد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام نيز با كمال ميل اين درخواست پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اجابت نمود و منزلش را در اختيار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جهت تبليغ رسالتش گذاشت، بعد از اين كه حضرت ابوطالب

عليه‌السلام با درخواست پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله موافقت نمود ايشان به على بن ابى طالب عليهماالسلام فرمود: گوشت و نانى تهيه نما تا آبگوشتى درست كنيم و قدح شيرى حاضر كن و بنى عبدالمطلب را به نهار دعوت نما تا با آن‌ها حرف بزنم.

فرداى آن روز چهل نفر از فرزندان عبدالمطلب در خانه ابوطالب عليه‌السلام جمع شدند. على بن ابى طالب عليهماالسلام سفره انداخت و غذا را در سفره گذاشت. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست به طرف غذا دراز كرد و فرمود: بسم اللّه الرّحمن الرّحيم؛ با آن كه غذا كم بود ولى همه از آن غذا خوردند و سير شدند و باز هم غذا عينا در جاى خود باقى بود، غذاى آن شب عبارت بود از يك پاى گوسفند و يك قدح شير.

ابولهب بعد از صرف غذا شروع به سخن كرد و گفت: سحر كردى كه با غذاى كم جمع زيادى را سير نمودى، اين‌ها عموها و عموزادگان تو هستند، سخن بگو و خروج از دين پدران و به آئين تازه گرويدن را كنار بگذار و بهتر اين است كه بنى‌هاشم تو را حبس كنند و نگذارند از خانه بيرون بيائى تا اقوام عرب به جان يكديگر نيافتند و ما را در مقابل مردم قرار ندهى، زيرا ما طاقت اين همه مخالفت را نداريم و هيچ كس با اقوام خود اين گونه كه تو عمل مى‌كنى و توقّع دارى عمل نمى‌كند.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن ميهمانى موفق نشد صحبتى بكند و آن جمع متفرّق شده و رفتند، لذا روز بعد مجددا به على بن ابى طالب عليهماالسلام فرمود: ديروز ابولهب نگذاشت ما حرف بزنيم و مرا تكذيب كرد، ولى باز بايد آن‌ها را دعوت كنيم تا بتوانم رسالت خود را به آن‌ها ابلاغ نمايم.

حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام براى دوّمين بار آن‌ها را دعوت كرد و به آن‌ها به همان ترتيب غذا داد؛ وقتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خواست شروع به صحبت كند مجددا ابولهب به ايشان اعتراض كرده و مى‌خواست مانند جلسه قبل مانع سخنرانى كردن پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بشود، و سخنانى مانند سخنان مجلس قبل گفت و خطاب به جمعيت گفت: برخيزيد تا برويم؛ در اين هنگام حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه سخت از اين

كار زشت ابولهب ناراحت شده بود خطاب به ابولهب با تندى و غضب فرمود: ساكت باش اى اعور؛ (اعور يعنى شخصى كه يك چشمش كور است) تو را چه به اين كارها؟ سپس خطاب به جمعيت بنى عبدالمطلب فرمود: كسى برنخيزد، همه جمع به احترام حضرت ابوطالب عليه‌السلام مجددا نشستند.

ابولهب با ناراحتى گفت: اين شرم آور است، و اشاره به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كرد و گفت: او كارش ايجاد فتنه و آشوب است، او را از اين كارها باز داريد قبل از آن كه ديگران او را بازدارند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام با تندى و غضب به او جواب داد: به خدا تا هستيم از او حمايت مى‌كنيم.⁽¹⁾

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين هنگام خطاب به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: سرور من! به پا خيز و آن چه مى‌خواهى بگو و رسالت پروردگارت را ابلاغ كن.⁽²⁾

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: حمد و سپاس مخصوص خداى تعالى است، او را مى‌ستايم و از او يارى مى‌طلبم، و به او پناه مى‌برم و به او توكل مى‌كنم، و شهادت مى‌دهم كه خدايى جز او نيست؛ اى فرزندان عبدالمطلب گمان نمى‌كنم كسى براى اقوام خود بهتر از آن چه من براى شما آورده‌ام آورده باشد؛ و مى‌دانيد من هيچ گاه دروغ نگفته و نمى‌گويم، من براى شما سعادت دنيا و آخرت را آورده‌ام، من رسول و فرستاده خدا هستم كه از طرف او به رسالت رسيده‌ام؛ براى شما به طور خصوصى و براى همه مردم دنيا به طور عمومى، خداى تعالى مرا به عنوان پيامبر براى تمام مردم دنيا مبعوث كرده و به من امر فرموده كه در مرحله اوّل اقوام و خويشاوندان خود را راهنمائى كنم، به خدا سوگند همان طور كه به خواب مى‌رويد همان طور هم مى‌ميريد و پس از مرگ نيز همان گونه كه از خواب بر مى‌خيزيد بر انگيخته خواهيد شد و در قبال هر آن چه انجام داده و مى‌دهيد مورد سؤل واقع خواهيد شد، بهشت و جهنم هميشگى و جاودان خواهد بود، شما كه معجزه مرا در بركت يافتن اين غذا ديديد و از آن غذا خورديد، مانند بنى‌اسرائيل كه آن‌ها مائده آسمانى را خوردند و ايمان نياوردند، هر كه از شما بعد از خوردن اين غذا ايمان نياورد خداى تعالى به عذاب سختى او را مبتلا خواهد فرمود و اين را هم بدانيد خداى تعالى براى هر پيامبرى از اقوام و نزديكانش وصى و وارثى قرار داده چنان كه هارون را براى حضرت موسى عليه‌السلام قرار داد. و هر كس زودتر و بهتر

به من ايمان بياورد برادر من و خليفه من خواهد بود. حالا از ميان شما چه كسى زودتر اين كار را مى‌كند؟

حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام از جا برخاست و گفت: من با شما بيعت مى‌كنم. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دوباره و سه باره مطالب خود را تكرار كرد، كسى جز على بن ابى طالب عليهماالسلام جواب آن حضرت را نداد، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على بن ابى طالب عليهماالسلام را جلو خواست و با او بيعت كرده و به او فرمود: تو برادر و خليفه و وارث و وصىّ منى.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام خطاب به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: كمك كردن و يارى رساندن به تو براى ما بسيار لذت بخش و دوست داشتنى است، به خيرخواه بودن شما اعتقاد داريم و تمامى سخنانت را تصديق مى‌كنيم، اين جمعيت كه مى‌بينى همگى خويشاوندان تو هستند كه گرد هم آمده‌اند و من نيز يكى از آن‌ها هستم، با اين تفاوت كه من سريع‌تر از مابقى آن چه مى‌طلبى اجابت خواهم نمود، شما مأموريت و رسالتت را به نحو احسن انجام بده، به خدا سوگند دائما محافظ و كمك كننده تو خواهم بود، اما از آئين عبدالمطلب عليه‌السلام دست بر نخواهم داشت.⁽¹⁾

در آن شب بعضى از حضّار مجلس به خاطر اين كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از همان شب اول خلافت بلافصل و امامت و امارت على بن ابى طالب عليهماالسلام را اعلام فرمود رو به حضرت ابوطالب عليه‌السلام كرده و با تمسخر گفتند: پس از اين تو بايد فرمان بردار پسر خودت باشى و مجلس را ترك كردند.

اولين نماز پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با فرزندان حضرت ابوطالب عليه‌السلام در مسجدالحرام

سپس پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مسجدالحرام رفت و در حجر اسماعيل ايستاد و با صداى بلند فرياد زد: اى مردم، من شما را به وحدانيّت خدا و رسالت خودم دعوت مى‌كنم و به

شما دستور مى‌دهم كه مرا اجابت كرده و پرستيدن بت‌ها را ترك كنيد تا بر عرب و عجم حكم فرما شويد و در بهشت سلطنت كنيد

زمانى كه دستور خواندن نماز از ناحيه خداى تعالى بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد به مسجد الحرام آمد تا نماز بخواند، در اين هنگام حضرت على بن ابى ابى طالب عليهماالسلام كه در آن زمان كودكى 9 ساله بودند وارد مسجدالحرام شد، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشان فرمود: اى على نزد من بيا، على بن ابى طالب عليهماالسلام نزد آن حضرت رفتند،

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشان فرمودند: من فرستاده خدا هستم، پس بيا طرف راست من بايست تا نماز بخوانيم.

على بن ابى طالب عليهماالسلام عرض كرد: اى رسول خدا، اجازه دهيد تا بروم از پدرم اجازه بگيرم و بيايم.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: برو؛ او به تو اجازه خواهد داد.

على بن ابى طالب عليهماالسلام نزد پدر بزرگوار شان آمده و به حسب ظاهر كسب تكليف نمودند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام به ايشان عرض كرد: اى پسرم؛ خوب مى‌دانى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هميشه امين و راستگو بوده، و جز به خير و خوبى دعوت نمى‌كند، پس به سوى او بشتاب و از او پيروى كن تا به فلاح و رستگارى برسى.⁽¹⁾

حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام نزد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شتافت و با آن حضرت به نماز ايستادند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام با فرزندش جعفر عليه‌السلام به مسجدالحرام آمده و پيامبر

اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام را ديد كه مشغول عبادت خدا هستند، لذا پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را خطاب قرار داده و عرض كرد: اى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چه كار مى‌كنيد؟!

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خداى آسمان‌ها و زمين را عبادت مى‌كنم و برادرم على عليه‌السلام نيز به همراهم است و آن چه من مى‌پرستم و عبادت مى‌كنم او نيز مى‌پرستد و عبادت مى‌كند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين جا شعرى سرودند و به فرزندش جعفر عليه‌السلام كه همراهش بود دستور داده و فرمودند: تو نيز به پسر عمو و برادرت بپيوند.

جعفر عليه‌السلام نيز سمت چپ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفت و با آن‌ها نماز خواند.⁽¹⁾

در اين هنگام حضرت ابوطالب

عليه‌السلام شعر زير را سرود:

إِنَّ عَلِيّاً وَ جَعْفَراً ثِقَتِى

عِنْدَ مُلِمِّ الزَّمَانِ وَ الْكَرْبِ

وَ اللَّهِ لَا أَخْذُلُ النَّبِيَّ وَ لَا

يَخْذُلُهُ مِنْ بَنِيَّ ذُو حَسَبٍ

لَا تَخْذُلَا وَ انْصُرَا ابْنَ عَمِّكُمَا

أَخِى لِأُمِّى مِنْ بَيْنِهِمْ وَ أَبِى⁽²⁾

يعنى: على و جعفر عليهماالسلام هر دو مورد اعتماد من هستند، هنگام سختى و مصيبت‌هاى روزگار.

به خدا قسم محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبر خدا است و او را تنها نمى‌گذارم، و هيچ كدام از فرزندانم نيز كه صاحب شرافت باشد او را تنها نخواهند گذاشت.

عموزاده تان را تنها نگذاريد و او را يارى كنيد، كه در ميان برادرانم پدر او برادر پدرى و مادرى من بود.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام يگانه حامى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسالتش را شروع نمود و مردم خفته را از خواب غفلت بيدار مى‌كرد، اما بعضى از بزرگان مشركين كه با بيدار شدن مردم از خواب غفلت و گرويدن آن‌ها به دين مقدس اسلام براى موقعيت مالى و مقامى خويش احساس خطر كردند از اين كار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار ناراحت بودند و اگر از ترس و ابهت حضرت ابوطالب عليه‌السلام نبود يك لحظه ايشان را زنده نمى‌گذاشتند.

بالاخره يك روز كه كاسه صبرشان لبريز گشت عدّه‌اى از بزرگان مشركين و بت پرست وقت گرفتند و خدمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام مشرف گرديده و از دست پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشان شكوه و شكايت كردند و از ايشان خواستند تا جلوى فعاليت‌هاى پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بگيرد.

آن‌ها به حضرت ابوطالب عليه‌السلام گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام برادرزاده‌ات خدايان ما را دشنام داده و دين ما را به تمسخر گرفته و ما را سفيه و نادان پنداشته و آباء و پدران مان را گمراه مى‌داند، يا او را از اين اعمال و كردار بازدار و يا به ما اجازه بده تا او را بكشيم، بالاخره شما هم با ما هستى، پس با از بين بردن او خود شما هم از شرّ او راحت خواهيد

شد.

در اين جلسه حضرت ابوطالب عليه‌السلام با سياستى خاص با آن‌ها صحبت نمود و آن‌ها را آرام كرده و برگرداند، در حالى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيش از پيش به دعوت خويش ادامه مى‌داد.

مدّتى به همين منوال گذشت، بزرگان قريش وقتى ديدند از شكايتى كه نزد حضرت ابوطالب عليه‌السلام بردند نتيجه‌اى نگرفتند بلكه پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيشتر از گذشته به فعاليت هايش ادامه مى‌دهد، مجددا عدّه‌اى كه در رأس آن‌ها ابوسفيان بن حرب كه

نامش صخر بود و ابوالبخترى كه نامش عاص بن هشام بود و اسود بن مطلب و ابوجهل كه نامش عمرو بود و وليد بن مغيره و نبيه و منبه كه هر دو فرزندان حجاج بن عامر بودند و عاص بن وائل، جمع شده و خدمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام مشرف شدند و

گفتند: اى ابوطالب

عليه‌السلام شما نزد ما و مردم شخصيت شريف و صاحب منزلت و بزرگوارى هستيد، خاطر شما براى ما عزيز بوده و اصلا دوست نداريم كارى خلاف ميل شما انجام دهيم اما ما قبلا از شما خواستيم كه جلوى اعمال و رفتار و گفتار برادر زاده‌ات را بگيرى و او را از درگير شدن با ما بازدارى؛ ولى تو اين كار را نكردى، ما ديگر بر ناسزاگويى‌هاى او به خود و پدرانمان و احمق دانستن بزرگانمان و تمسخر كردن خدايانمان صبر نمى‌كنيم؛ امروز آمده‌ايم تا يا ايشان را از اين اعمال مانع شويد يا او را خواهيم كشت.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام آن‌ها را كمى سرد كرد و بعد فرزندش عقيل را به دنبال پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرستاد، وقتى آن حضرت تشريف آوردند با سياستى خاص و به حسب ظاهر جلوى بزرگان قريش به او عرض كرد: اين جمعيت فكر مى‌كنند تو موجب اذيت و آزارشان هستى، از آزار ايشان دست بردار و بر من و خودت رحم كن و مرا به چيزى كه توانايى‌اش را ندارم مجبور نساز.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى متوجه مظلوميت حضرت ابوطالب عليه‌السلام شد كه او با همه شرافت و عظمتى كه دارد براى پيشبرد دين مقدس اسلام تا چه اندازه مجبور است تقيه كند و عظمت و بزرگى خويش را در اين راه زير پا بگذارد اشك در چشمانش حدقه زد و به حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: اى عمو جان! اگر خورشيد را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند، هرگز دست از تبليغ رسالتم بر نخواهم داشت تا وقتى كه خداى تعالى دينش را آشكار سازد و يا من در اين راه كشته شوم، بعد فرمود: البته من با يك شرط مى‌توانم با آن‌ها مدارا كنم كه يك جمله را بگويند تا به وسيله گفتن آن جمله

عزّت پيدا كنند و بر عجم و عرب مالك و حكم فرما شوند.

ابوجهل گفت: چه بهتر از اين، آن جمله چيست تا ما به جاى يك جمله ده‌ها جمله بگوييم.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: آن جمله؛ لَا اِلهَ اِلّا اَلله وَ مَحُمَد رَسُولُ اَلله مى‌باشد.

آن جماعت با شنيدن اين جمله بسيار ناراحت و خشمگين شده و شروع به بدگويى كردند.

در اين لحظه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن جمع را ترك كرد، حضرت ابوطالب عليه‌السلام با محبت تمام و احترام خاص او را خطاب كرد: اى برادرزاده‌ام برگرد.

وقتى بزرگان قريش رفتند، حضرت ابوطالب عليه‌السلام پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در آغوش كشيد و به ايشان عرض كرد: برو اى برادر زاده‌ام آن چه را كه صلاح مى‌دانى انجام بده، به خدا قسم از حمايت تو دست بر نمى‌دارم و در مقابل هيچ چيز تو را تسليم نخواهم كرد.⁽¹⁾

سپس اين اشعار را سرود:

وَ اللَّهِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بِجَمْعِهِمْ

حَتَّى أُوَسَّدَ فِى التُّرَابِ دَفِيناً

فَاصْدَعْ بِأَمْرِكَ مَا عَلَيْكَ غَضَاضَةٌ

وَ أَبْشِرْ بِذَاكَ وَ قَرَّ مِنْكَ عُيُوناً

وَ دَعَوْتَنِى وَ زَعَمْتُ أَنَّكَ نَاصِحٌ

فَلَقَدْ صَدَقْتَ وَ كُنْتَ قُدْماً أَمِيناً

وَ عَرَضْتَ دِيناً قَدْ عَرَفْتُ بِأَنَّهُ

مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِيناً

لَوْ لَا الْمَخَافَةُ أَنْ يَكُونَ مَعَرَّةً

لَوَجَدْتَنِى سَمِحاً بِذَاكَ مُبِينا⁽²⁾

يعنى: به خدا قسم تا من زنده‌ام تمام جمعيت كفار قريش دسترسى و تسلط به تو پيدا نخواهند كرد، مگر هنگامى كه من در قبر سر بر خاك مى‌گذارم.

پس تو بدون ترس و هراس به وظيفه خود عمل نما، بشارت باد بر تو كه موفق خواهى شد و چشمانت روشن باد.

از آنجا كه تو خير خواه من هستى من را به پذيرفتن دين مقدس اسلام دعوت كردى، و به يقين راست گفتى و قبل از اين نيز امين بودى.

تو دين و آئينى را عرضه نمودى كه من يقين دارم بهترين اديان است.

اگر به خاطر ملامت و پرهيز از دشنام نبود، مرا مى‌يافتى كه چگونه به آسانى گرايش به اسلام را اعلام مى‌كردم.

بزرگان قريش از طرفى از عظمت و ابهت حضرت ابوطالب عليه‌السلام واهمه داشتند و از طرفى نيز؛ على رغم اين كه دو مرتبه از حضرت ابوطالب عليه‌السلام خواسته بودند كه جلوى تبليغات و فعاليت‌هاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بگيرد، اما پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به تبليغ رسالت خويش لحظه به لحظه بيشتر مى‌پرداخت، لذا آن‌ها با هم نقشه كشيدند و مجددا نزد حضرت ابوطالب عليه‌السلام رفته و گفتند: اين جوان كه همراه خود آورده‌ايم خوش سيماترين و قوى‌ترين جوان اين عصر، عماة بن وليد مخزونى است، او را آورده‌ايم تا شما او را به فرزندى قبول كنيد و در عوض آن، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تسليم ما كنى، زيرا او شخصى است كه اجتماع و اتحاد قوم تو را به هم زده و آن‌ها را بى‌خرد مى‌داند، ما او را مى‌كشيم و مردى را در عوض مردى داده ايم؛ منظورشان عمارة بن وليد بود كه به جاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ابوطالب عليه‌السلام بخشيده بودند.

آن‌ها با فكر كوتاه خود گمان كرده بودند حضرت ابوطالب عليه‌السلام شيفته زيبايى وجوانى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شده است، حضرت ابوطالب

عليه‌السلام از شنيدن اين اراجيف بسيار ناراحت و خشمگين شد و فرمود: به خدا قسم بد معامله‌اى با من انجام مى‌دهيد،

فرزندتان را مى‌دهيد كه غذايش دهم و در مقابل فرزندم را مى‌گيريد كه بكشيد!؟ به خدا هرگز چنين كارى را نمى‌كنم.⁽¹⁾

در اين هنگام مطعم بن عدى بن عبد مناف كه عموزاده حضرت ابوطالب عليه‌السلام و تا آن لحظه از طرفداران ايشان بود گفت: اى ابوطالب عليه‌السلام قوم تو با انصاف با تو عمل كرده و تلاش كردند تا عملى كه موجب ناراحتى تو است انجام ندهند، اما تو نمى‌خواهى با آنان همكارى كنى.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: به خدا قسم با من به انصاف عمل نكردند و لكن تو مى‌خواهى از يارى كردن من سرپيچى كنى و اين قوم را عليه من بشورانى، پس هر كارى از دستت بر مى‌آيد بكن.

بزرگان قريش بعد از سخنان حضرت ابوطالب عليه‌السلام بسيار خشمگين شده و مجلس را ترك كردند و در حين ترك مجلس بلند بلند مى‌گفتند: ديگر كار ما از صحبت گذشته، بهترين كار اين است كه او را بى‌خبر بكشيم.

دقّت و نظارت حضرت ابوطالب عليه‌السلام بر سلامتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

بعد از به وقوع پيوستن اين تنش‌ها و جريانات، حضرت ابوطالب عليه‌السلام بيش از پيش نگران پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شده و دقت و نظارتش بر اين وجود مبارك بيشتر از قبل شد، حضرت ابوطالب عليه‌السلام دائما نگران سلامتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از شرّ كفّار و مشركين بود.

در همان ايام روزى غروب شد و كسى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نديد، حضرت

ابوطالب عليه‌السلام از اين واقعه بسيار نگران و ناراحت شده و همه جا را به دنبال آن حضرت گشتند، اما هيچ كجا ايشان را نيافتند.

عدّه زيادى از اقوام و آشنايان را جمع نموده و به آن‌ها فرمود: امروز تا الان از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبرى ندارم، همه شهر را به دنبالش گشته‌ام اما او را نيافته ام، فقط يك جاى ديگر مانده كه گمان نمى‌كنم آنجا نيز باشد، من بيم آن دارم كه خداى نكرده قريش بلايى به سر ايشان آورده باشند.

لذا آن‌ها را مسلح به دشنه و چاقو كرد و فرمود: سلاح هايتان را مخفى نگه داريد و به مسجد الحرام وارد شويد و هر كدام از شما در نزديكى يكى از بزرگان قريش بنيشنيد، من به آن مكانى كه احتمال مى‌دهم محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنجا باشد مى‌روم، اگر او را يافتم با هم به مسجد الحرام مى‌آييم و در آن صورت شما اقدامى نكنيد، اما اگر من تنها و بدون محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگشتم هر كدام از شما يكى از بزرگان قريش را بكشيد.

آن‌ها مخفيانه خود را مسلح به چاقو و دشنه و شمشير كرده و وارد مسجد الحرام شده و هر كدام در نزديكى يكى از بزرگان قريش نشستند، حضرت ابوطالب عليه‌السلام نيز به جستجوى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رفتند و در راه با خود مى‌گفتند: به راستى چه غوغايى به پا كنم اگر محمد

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نيابم، خوشبختانه ايشان را در آن مكان مشغول عبادت ديدند و بسيار خوشحال و مسرور گشته و ايشان را به آغوش كشيده و با هم به مسجد الحرام برگشتند.

وقتى به مسجد الحرام آمدند قريشيان متوجه تغيير حالت حضرت ابوطالب عليه‌السلام شدند، چون ايشان به قدرى نگران و ناراحت شده بود كه به راحتى در چهره مبارك شان مى‌شد فهميد، لذا به حضرت ابوطالب عليه‌السلام گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام چرا اين قدر رنگ و رويت پريده! اتفاقى افتاده؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام به آن جمعيت مسلح فرمود: آن چه با خود داريد بيرون

بياوريد تا همگان ببينند.

آن‌ها نيز دشنه و شمشيرهاى خود را بيرون آوردند.

قريشيان با ديدن اين صحنه تعجب كرده و كمى ترسيدند و گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام جريان چيست؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: امروز تا چند لحظه پيش از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبرى نداشتم و هر كجا به دنبالش گشتم او را نيافتم، گمان كردم توسط شما بلايى به سرش آمده باشد، لذا به اين افراد دستور دادم مسلح شوند و در كنار شما بنشينند تا اگر مطمئن شدم كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله توسط شما بلايى به سرش آمده باشد دستور دهم و آن‌ها شما را بكشند، به خدا قسم اگر او را كشته بوديد يك نفر از شما را زنده نمى‌گذاشتم.

آن‌ها با ترس و تعجب گفتند: واقعا چنين كارى مى‌كرديد؟!

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: به خداى كعبه قسم، مى‌كردم.

شخص بى‌ادبى در ميان جمعيت گفت: اگر اين كار را مى‌كردى بستگان خودت را از بين مى‌بردى.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: اين كار را مى‌كردم گر چه اين كار موجب از بين رفتن تمام بستگانم مى‌شد.⁽¹⁾

تعرض مشركين به عثمان بن مظعون و عكس العمل حضرت ابوطالب عليه‌السلام

در همان اوايل بعثت، عثمان بن مظعون كه شخص فعّالى جهت تبليغ دين مقدس اسلام و رسالت پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، كنار خانه كعبه مى‌آمد و به موعظه و دعوت ديگران به راه حق مى‌پرداخت و مردم را از بت پرستى منع مى‌نمود.

يكى از روزها عدّه‌اى از مشركين به او حمله كردند و يكى از آن‌ها چنان ضربه محكمى به صورت او زد كه ايشان از ناحيه يك چشم مجروح و كور شد.

وقتى اين خبر ناگوار به گوش حضرت ابوطالب عليه‌السلام رسيد بسيار ناراحت شد و تصميم به قصاص گرفت، سريع به مسجدالحرام آمد و شخص مجرم را گرفتند و جهت قصاص به خدمتش آوردند، بزرگان قريش هر چه حضرت ابوطالب عليه‌السلام را قسم دادند و التماسش كردند كه از او بگذرد حضرت ابوطالب عليه‌السلام قبول نكرد، بالاخره بزرگان قريش گفتند: ديه مى‌دهيم، هر مقدار پول لازم باشد مى‌دهيم ولى از او بگذر، حضرت ابوطالب

عليه‌السلام قسم ياد كرد كه تا چشمش را از جا نكند راضى نمى‌شود، تا درس عبرتى بشود براى تمام مشركين كه زين پس هيچ وقت جرأت نكنند عليه محمد

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يا اصحاب و دوستانش كوچك‌ترين اقدامى بكنند و همين كار را هم انجام داد.⁽¹⁾

روزى ديگر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى عبادت به مسجد الحرام رفت و مشغول عبادت خداى تعالى گرديد.

ابوجهل كه تا آن روز ملقب به ابوالحَكَم بود، اما متاسفانه به قدرى رذالت و جهالت از خود نشان داد كه مردم مسلمان از آن به بعد او را ابوجهل لقب دادند، هميشه در صدد

اذيت و آزار رساندن به وجود شريف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، آن روز به اطرافيان خود اعلام كرد: كدام يك از شما حاضر است به طرف محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برود و او را اذيت كند و نمازش را برهم زند؟

يكى از آن‌ها به نام ابن الزبعرى اعلام آمادگى كرده و مقدارى شكمبه شتر آورد و وقتى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سجده بود روى ايشان ريخت و تمسخر كرد و همگى

خنديدند.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين عمل زشت بسيار ناراحت گشته و بعد از اتمام نماز به منزل رفته و خدمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام عرض شكايت كرد.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام بسيار خشمگين و غضبناك شده و چهل تن از جوانان و اطرافيانش را با خود همراه كرد و به اتفاق حمزه سيدالشهداء عليه‌السلام به طرف مسجد الحرام رفتند.

قريشيان زمانى كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام را با آن همه خشم و غضب ديدند بلند شدند كه فرار كنند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام شمشير كشيده و با غضب فرياد زد: به خداى كعبه قسم، اگر كسى از جايش تكان بخورد با شمشير او را خواهم كشت، در اين زمان آن‌ها هر كدام سر جاى خويش ميخكوب شدند، حضرت ابوطالب عليه‌السلام ضربه محكمى به بينى ابن الزبعرى زد و به حضرت حمزه عليه‌السلام دستور دادند شكمبه شتر بردارد و به صورت تمام آن‌ها بمالد.

حضرت حمزه عليه‌السلام نيز چنين كرد و حضرت ابوطالب عليه‌السلام همه آن جمع را بدگويى نمود و سخنان درشتى به آن‌ها گفت، مشركين از ترس حضرت ابوطالب عليه‌السلام جرأت انجام هيچ اقدام يا گفتن كلامى نداشتند.⁽¹⁾

سپس حضرت ابوطالب عليه‌السلام خطاب به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اشعار زير را سرود:

أنتَ النبيُّ محمدُ

قرْمٌ أغرُّ مُسَوَّدُ

لمسوَّدين أكارمٍ

طابوا و طابَ المَوْلدُ

نعمَ الأرومة ُ أصلُها

عَمْرُو الخِضمُّ الأَوحَدُ

هشَمَ الرِّبيكَة فى الجفانِ

و عيشُ مكَّة َ أنكَدُ

فَجَرتْ بذلك سُنَّةً

فيها الخبيزة ُ تُثْردُ

و لنا السقاية للحَجيجِ

بها يُماثُ العُنجُدُ

و المأزمانِ و ما حَوتْ

عَرفاتُها و المسجدُ

أنَّى تُضامُ و لم أمُتْ

و أنا الشجاعُ العِرْبِدُ

و بطاحُ مكة لا يُرى

فيها نَجيعٌ أسْوَدُ

و بنو أبيكَ كأنَّهُمْ

أُسْدُ العرينِ تَوقَّدُ

و لقد عَهدتُك صادقاً

فى القَوْلِ لا تَتَزَيَّدُ

ما زلتَ تنطقُ بالصَّوابِ

و أنتَ طفلٌ أمْرَدُ⁽¹⁾

يعنى: تو محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبر خدا هستى، تو بزرگوار و بزرگ قوم و سرور هستى بر آقايان بزرگوارى كه نيكو گرديده‌اند و پاك نهاد هستند.

خاندانى كه بهترين تبار دارند و اصل و بزرگ آن عمرو (هاشم جد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در آن سالى كه خشكسالى بى‌نظيرى بود.

حلواى آغشته به روغن و لذيذ را در ظرف‌هاى بزرگ تيكه تيكه كرده بود در حالى كه در مكه خشكسالى و قحطى بود (كنايه از اطعام كردن مردم توسط ايشان).

و اين عمل او براى هميشه يك سنت شد كه نان را تيكه تيكه مى‌كردند.

آب دادن به حاجيان كه به آن كشمش اضافه شده بود افتخارش براى خاندان ما بوده.

دو تنگه ميان مكه و منى و عرفات و مسجد براى ما بوده است.

چطور اجازه دهم كسى به تو ظلمى كند در حالى كه هنوز نمرده‌ام و شجاع و دلير هستم.

ريگ‌هاى شهر مكه دلير سياه رويى را در خود نمى‌بيند.

پسران پدران تو مانند بيشه شير شجاعى هستند كه مى‌درخشند.

و من تو را راستگو شناختم كه گزافه نمى‌گويد.

و تو از آن زمان كه طفل نورسى بودى راست گو و حقيقت گو بوده اى.

دانشمندان بزرگ اهل سنت اعتراف كرده‌اند كه شعر بالا يكى از مشهورترين اشعار حضرت ابوطالب عليه‌السلام است.

حضرت حمزه عليه‌السلام حامى دين و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

حضرت حمزه عليه‌السلام نيز تا مدتى اسلام خود را پنهان نگه داشته بود، ايشان در دعوتى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از نازل شدن آيه شريفه: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِيِن به اقوام و خويشان خويش دادند حضور داشتند،⁽¹⁾و در همان شب به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورده و به نبوّت و رسالت شان معتقد شدند، همچنين در مراسم خواستگارى كه براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام انجام شد حضور داشتند.

ايشان با وجود اين كه به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان و به نبوّتش معتقد بود ولى بنا به مصالحى تا مدت‌ها ايمان و اسلام خويش را مخفى نگه داشته بود اما مانند حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه علنا اعلام ايمان به پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نكرده بود ولى تا آخرين قدرت از ايشان حمايت و همه جا ايشان را كمك مى‌كردند، حضرت حمزه عليه‌السلام نيز در كنار

حضرت ابوطالب عليه‌السلام همه جا يار و ياور آن حضرت بود، و آن چنان كه مورخان و بزرگان شيعه و سنى نوشته و تأييد كرده‌اند حضرت حمزه عليه‌السلام دائما از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مواظبت مى‌كرد و اگر كسى توهين و يا جسارتى به پيامبر عظيم الشأن اسلام مى‌نمود، تلافى كرده و آن‌ها را به سزاى اعمال زشتشان مى‌رساند.⁽¹⁾

علت علنى شدن ايمان حضرت حمزه عليه‌السلام

ايشان بالاخره در اواخر سال ششم بعثت، در ماه ذى الحجه، اسلام و ايمان خويش را علنى كرد.

علت و انگيزه ى اين كار آن بود كه روزى در كنار كوه صفا ابوجهل گذرش به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله افتاد و مانند هميشه آن حضرت را آزار و اذيت رسانيد، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهساكت ماندند و سخنى با او نگفتند.

ابوجهل پاره‌سنگى برداشت و به سر مبارك آن حضرت زد، طورى كه فرق آن حضرت را شكافت و خون فوّاره زد، سپس نزد قريشيان كه كنار كعبه تجمع كرده بودند رفت و كنار آنان نشست. يكى از كنيزان عبداللّه بن جدعان كه بر دامنه‌ى صفا منزل داشت، اين صحنه را ديد.

آن كنيز صحنه‌اى را كه ديده بود براى حضرت حمزه عليه‌السلام توصيف كرد، حضرت حمزه عليه‌السلام از شنيدن اين حادثه اسفناك بسيار ناراحت و خشمگين شدند. حضرت حمزه عليه‌السلام فردى بسيار غيرتمند و حساس‌ترين و با محبت‌ترين جوانان قريش نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود.

بسيار ناراحت به راه افتاد و خود را آماده كرده بود كه به محض برخورد با ابوجهل

او را تنبيه كند!

وقتى وارد مسجدالحرام شد و ابوجهل را ديد، بالاى سر او رفته و با غضب به او گفت: يا مُصَفِّرَ اِسْتَه (اين يك نسبت تندى بود به معناى كسى كه اختيار باد معده خود را ندارد و زياد باد از معده بيرون مى‌كند) پسر برادر مرا دشنام مى‌دهى در حالى كه من بر دين او هستم و هر چه او مى‌گويد من نيز مى‌گويم؟! اگر قدرت دارى و مردى آن چه به او گفته‌اى الان به من هم بگو.

آن گاه با همان كمان كه در دست داشت آن چنان محكم بر سر او كوبيد كه زخم بزرگى بر سر او پديد آمد. عدّه‌اى از خويشاوندان ابوجهل از قبيله بنى مخزوم برآشفتند.

بنى‌هاشم نيز كه خويشاوندان حضرت حمزه عليه‌السلام بودند حالت آماده باش جهت يارى و كمك به حضرت حمزه عليه‌السلام به خود گرفتند.

ابوجهل گفت: او را واگذاريد! من پسر برادرش را به گونه‌اى زشت ناسزا گفته‌ام!

لذا درگيرى خاصّى صورت نگرفت و حضرت حمزه عليه‌السلام از نزد آن‌ها خارج شد و بدين صورت بود كه اسلام و ايمان آن حضرت علنى گشت و همه از آن تاريخ به بعد متوجه اسلام و ايمان حضرت حمزه عليه‌السلام شدند، وقتى كه اسلام وى علنى گشت مشركين از ترس ايشان خيلى كمتر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اذيت و آزار مى‌كردند، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حضرت حمزه عليه‌السلام را بسيار دوست مى‌داشت و بعد از شهادتش بسيار محزون و غمگين شده و لقب سيدالشهداء را به آن بزرگوار دادند.

شعر حضرت ابوطالب عليه‌السلام براى حضرت حمزه عليه‌السلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام بعد از علنى شدن ايمان و اسلام حضرت حمزه عليه‌السلام بسيار خوشحال شد و شعر زير را سرود:

فَصَبْراً أَبَايَعْلَى عَلَى دِينِ أَحْمَدَ

وَ كُنْ مُظْهِراً لِلدِّينِ وُفِّقْتَ صَابِراً

وَ حُطْ مَنْ أَتَى بِالدِّينِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ

بِصِدْقٍ وَ حَقٍّ لَا تَكُنْ حَمْزُ كَافِراً

فَقَدْ سَرَّنِى إِذْ قُلْتَ إِنَّكَ مُؤمِنٌ

فَكُنْ لِرَسُولِ اللَّهِ فِى اللَّهِ نَاصِراً

وَ نَادِ قُرَيْشاً بِالَّذِى قَدْ أَتَيْتَهُ

جِهَاراً وَ قُلْ مَا كَانَ أَحْمَدُ سَاحِراً

يعنى؛ اى ابويعلى! (حمزه) بر دين احمد پايدار و آشكار كننده آن باش و موفقيت تو در استقامت و شكيبايى تو است.

و از كسى كه از جانب پروردگارش دينى را به راستى و استوارى آورده حمايت كن و از اين امر كوتاهى نكن.

چقدر مسرور و خوشحال شدم كه گفته‌اى ايمان دارى، پس همواره يارى كننده راه خدا و راه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باش.

پس آشكارا صداى خود را به آن چه كه ظاهر كرده‌اى (يعنى ايمانت) بلند كن و به گوش قريشيان برسان كه احمد ساحر و جادوگر نيست.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام شعر ديگرى نيز سرودند كه در آن به چهار نفر از بهترين‌ها سفارش حمايت كردن از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌كند و شعر به شرح ذيل است:

أُوصِى بِنَصْرِ النَّبِيِّ الْخَيْرِ مَشْهَدَهُ

عَلِيّاً ابْنِى وَ شَيْخَ الْقَوْمِ عَبَّاسَا

وَ حَمْزَةَ الْأَسَدَ الْحَامِيَ حَقِيقَتَهُ

وَ جَعْفَراً أَنْ يَذُودُوا دُونَهُ النَّاسَا

كُونُوا فِدَاءً لَكُمْ أُمِّى وَ مَا وَلَدَتْ

فِى نَصْرِ أَحْمَدَ دُونَ النَّاسِ أَتْرَاسَا

يعنى؛ چهار نفر را به يارى كردن و حمايت از پيامبر خدا (حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) سفارش مى‌كنم؛ فرزندم على عليه‌السلام و بزرگ قوم عبّاس را.

و حمزه عليه‌السلام آن شيرى كه پاسدار حقيقت است و همچنين جعفر عليه‌السلام را تا به وسيله حمايت خود شرّ و گزند مردم را از او دور بدارند.

اى به فداى شما باد مادرم و همه فرزندانش، در راه يارى احمد همچون سپرها باشيد.

شهادت حضرت حمزه عليه‌السلام

حضرت حمزه سيدالشهداء عليه‌السلام سرانجام بعد از عمرى فداكارى و فعاليت جهت پيشبرد دين مقدس اسلام در جنگ احد به شهادت رسيد و شهادت او باعث ناراحتى شديد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرديد.

مردم مسلمان روى مقبره حضرت حمزه سيدالشهداء عليه‌السلام عموى بزرگوار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بارگاه و مسجد ساختند و همواره در طول تاريخ به آن مكان مقدس مى‌رفته و تبرك جسته و به آن وجود مقدس توسل مى‌كردند و خلاصه در آن مكان خداى تعالى را عبادت مى‌نمودند، مورخان تاريخ ساخت آن مسجد و بارگاه را قرن دوم گفته‌اند،⁽¹⁾در زمان خلافت ابوالعباس احمد بن مستضى‌ء ملقب به الناصر دين‌اللّه، خليفه عباسى، كه مورخان وى را فردى بسيار متعصب بر مذهب خود ياد كرده‌اند به دستور مادر اين خليفه، مسجد و بارگاه حضرت حمزه عليه‌السلام را توسعه دادند و قبه‌اى بلند و زيبا و محكم با درى از آهن براى آن بارگاه ساختند و ضريحى منقش از چوب ساج بر قبر مطهرش نهادند،⁽²⁾و حتى در عصر عثمانى‌ها دو مرتبه اين بارگاه تعمير و بازسازى شد،⁽³⁾اما متأسفانه بعد از روى كار آمدن فرقه تازه تأسيس وهّابيت، و به قدرت رسيدن آل سعود در سعوديه بارگاه و مسجدى كه مردم مسلمان براى مقبره مطهر اين عموى بزرگوار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه عمرى براى پيشبرد دين مقدس اسلام زحمت كشيد و در راه خدمت به راه خدا و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جان فشانى‌ها كرد و همان گونه كه مورخين و علماء و

بزرگان سنى و شيعه در كتاب‌هاى خود نوشته و تاييد كرده‌اند بعد از علنى كردن ايمان و اسلام حضرت حمزه عليه‌السلام كمتر موردى پيدا شد كه كسى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اذيت كند؛ چرا كه تمام مشركين از ابهت و عظمت حضرت حمزه عليه‌السلام در هراس بودند و همچنين خود حضرت حمزه عليه‌السلام علنى به تبليغ دين مقدس اسلام و تبليغ رسالت حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌پرداخت، در اكثر جنگ‌ها حضور داشت و خلاصه آن قدر نقش بزرگ حضرت حمزه عليه‌السلام در پيشرفت دين مقدس اسلام مشهود است كه حتى مغرضين هم نتوانسته‌اند چشم پوشى و حاشا كنند و خدمات ارزنده آن وجود شريف را در كتاب‌هاى خود ذكر كرده‌اند، و من متاسفانه چون موضوع كتاب مربوط به حضرت حمزه عليه‌السلام نيست بيشتر از اين نمى‌توانم مطلب بنويسم، اما آن قدر بزرگان شيعه و سنى از خدمات و محبت‌ها و جان فشانى‌ها و اثرات مثبت حضرت حمزه عليه‌السلام براى دين مقدس اسلام و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نوشته و تاييد كرده‌اند كه يقينا اگر بخواهم كتابى در شرح احوالات اين عموى بزرگوار پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنويسم كتابى قطور و شايد از يك جلد نيز بيشتر شود، حضرت حمزه‌اى كه آن قدر براى عالم اسلام عزيز و داراى احترام بود كه بعد از شهادت وى بسيارى از صحابه نام فرزندان خود را حمزه مى‌گذاشتند،⁽¹⁾حضرت حمزه‌اى كه مورخان و بزرگان شيعه و سنى در كتاب‌هاى خود اذعان كرده‌اند كه اگر ايشان و جعفر بن ابى طالب عليهم‌السلام در زمان شهادت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در قيد حيات بودند هيچ كس جرأت اين كه خلافت حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام را غصب كند نداشت،⁽²⁾اما متاسفانه فرقه‌اى تازه تاسيس كه مؤس اصلى آن صهيونيسم‌هاى يهود بوده كه از تشكيل اين فرقه هدفى جز از بين بردن و نابود كردن دين مقدس اسلام و آثار

ارزنده آن نداشته‌اند و متاسفانه تا حدودى در اين امر موفق بوده‌اند، به جاى قدردانى از زحمات اين بزرگ مرد جهان اسلام و يا لااقل به پاس احترام و محبتى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اين وجود شريف داشت علاوه بر اين كه اين مسائل را ناديده گرفتند، بارگاه مطهر و مسجدى كه روى قبر شريفش بود را خراب كردند.

به اميد روزى كه مردم مسلمان از خواب غفلت بيدار شوند و به پاس خدمات ارزنده اين ابرمرد جهان اسلام كه امروز تمامى مردم مسلمان، اسلام و ايمان خويش را تا حد زيادى مديون جان فشانى‌ها و خدمات ارزنده اين مرد شريف به عالم اسلام هستند، و به پاس احترام گذاشتن به پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه محبت شديدى به حضرت حمزه عليه‌السلام داشت، رگ غيرتشان به جوش آيد و بيشتر از اين نگذارند فرقه‌اى كه مؤس آن يهود بوده آثار دين مقدسشان را از بين ببرند و بارگاه با شكوهى براى اين عموى بزرگوار پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همچنين بارگاه مفصلى براى ائمه مظلوم بقيع عليهم‌السلام كه كم‌ترين عنوان آن بزرگواران ذرارى و نوادگان پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است بسازند تا مردم مسلمان مجددا مانند قبل به اين امكنه مقدسه بروند و به ياد خداى تعالى بيافتند و خداى تعالى را عبادت كنند و اولياء خدا را واسطه بين خود و خداى مهربان بگيرند.

توصيه حضرت ابوطالب عليه‌السلام به بنى هاشم در حمايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

بالاخره سران مشركين قريش تصميم گرفتند هر كدام از آن‌ها نسبت به آن دسته از اقوام و خويشانى كه به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرويده‌اند سخت گرفته و حتى المقدور آن‌ها را آزار و اذيت كنند، با شنيدن اين خبر حضرت ابوطالب عليه‌السلام اقوام و خويشان و نزديكان خويش را فرا خواند و در جمع آن‌ها فرمود: هيچ كس حق ندارد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پيروان او را بيازارد و از قريش پيروى كند، همه آن جمعيت غير از ابولهب به حضرت ابوطالب عليه‌السلام لبيك گفتند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام وقتى حمايت بنى هاشم را ديد مسرور گشت و اشعار زير را سرود:

إذا اجْتَمَعتْ يوماً قُريشُ لِمفْخرٍ

فعبدُ مَنافٍ سِرُّها و صَمِيمُها

فإنْ حُصِّلَتْ أشرافُ عبدِ مَنافِها

فَفى هاشمٍ أَشْرافُها و قَديمُها

فإنْ فَخرتْ يوماً، فإنَّ محمَّداً

هوَ المُصْطفى مَن سِرُّها و كريُها

تَداعَتْ قُريشٌ: غَثُّها و سَمينُها

عَلَيْنا فلم تَظْفَرْ و طاشَتْ حُلومُها

و كنّا قديماً لا نُقِرُّ ظُلامَةً

إذا ما ثَنَوْا صُعْرَ الخُدودِ نُقيمُها

ونَحْمى حِماها كلَّ يومِ كَريهةٍ

و نَضْربُ عَن أحجارِها مَن يَرومُها

همُ السَّادة ُ الأعلَوْنَ فى كلِّ حالةٍ

لهمُ صِرمَة ٌ لا يُسْتطاعُ قرومُها

يَدينُ لهُمْ كلُّ البريَّةِ طاعَةً

و يُكرِمُهم مِلأرضِ عندِى أَديمُها⁽¹⁾

يعنى: قريش اگر روزى براى اظهار سرافرازى تجمع كنند، خاندان عبدمناف هسته مركزى و نژاد اصيل و پاك آن‌ها است.

و اگر بخواهند افراد شرافتمند خاندان عبدمناف را بشناسند، پس اشراف و مردان تاريخ ساز آنان در خاندان بنى هاشم هستند.

و اگر بنى هاشم بخواهند به خود ببالند، بايد به شخص محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بنازند كه او برگزيده از هسته مركزى و گرامى‌ترين مرد آنان است.

قريش كوچك و بزرگ خود را عليه ما بسيج كرد، ولى موفق نشد و آرزو هايش بر باد رفت.

ما از قديم الايام تن به ستم نداده و زير بار ظلم نرفته‌ايم، و هر وقت مى‌ديديم گره

بر كار كسى افتاده گرفتارى‌اش را بر طرف مى‌كرديم.

در زمان‌هاى سخت ما بوديم كه از قريشيان و مكه دفاع مى‌كرديم، و كسانى را كه نسبت به خانه كعبه قصد بدى داشتند از اطراف آن دور مى‌كرديم.

به وسيله ما بود كه گياه پژمرده جان گرفت، و در پناه ما و با حمايت ما بود كه ريشه آن نمناك شد و رشد كرد.

هجرت مسلمانان به حبشه

بالاخره مردم مسلمان به خاطر آزار و اذيت‌هاى مشركين و بزرگان قريش از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درخواست كردند كه اجازه بدهد آن‌ها به مكانى كه از شرّ كفّار در امان باشند بروند تا زمانى كه خداى تعالى اجازه دهد با كفّار جنگ كنند. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اجازه فرمود كه آن‌ها به حبشه بروند و فرمود: مردم حبشه مسيحى و اهل كتاب هستند، و آن‌ها از ظلم و ستم دورى مى‌كنند و نجاشى سلطان آن‌ها كه اسمش اَضحَمَه است مرد عدالت گسترى است، لذا اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه تعدادشان يازده مرد و چهار خانم بود به سرپرستى عثمان بن مظعون در ماه رجب پنهانى از مكه گريختند و به سوى حبشه حركت كردند و تا اراضى جدّه پياده راه را پيمودند و از آنجا با دو كشتى بازرگانى با نيم دينار كرايه به حبشه رفتند و در آن مكان با كمال راحتى به عبادت و زندگى عادى خود ادامه دادند و از هرگونه خوف و شكنجه‌اى در امان بودند.

بعد از تمام شدن ماه مبارك رمضان همان سال شنيدند كه قريشيان نيز اسلام آورده و ديگر آزار و اذيتى به مسلمانان وارد نمى‌كنند، لذا در ماه شوال به طرف مكه حركت كردند، وقتى به مكه رسيدند متوجه شدند كه خبر اسلام آوردن اهل مكه دروغ بوده، لذا به صورت پنهانى وارد شهر شدند، با اين وجود طولى نكشيد كه مجددا به آزار و اذيت مشركين قريش گرفتار شدند.

جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام نماينده حضرت ابوطالب عليه‌السلام در حبشه

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى مرتبه دوم نيز به آن‌ها اجازه فرمود كه مجددا به حبشه مهاجرت كنند، اين مرتبه تعداد هشتاد و سه نفر به سرپرستى جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام رهسپار حبشه شدند، البته علت مهاجرت جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام اذيت و آزار مشركين نبود، چون ايشان علاوه بر ابهت و عظمتى كه خود داشتند، عظمت و ابهت حضرت ابوطالب

عليه‌السلام نيز باعث شده بود هيچ كس جرأت اين كه كوچك‌ترين اذيتى به وى وارد كند نداشته باشد.

جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام به عنوان نماينده پدر خويش و براى دل گرمى و حمايت از اصحاب و مسلمانانى كه مهاجرت مى‌كردند با آن‌ها همراه شد، حضرت ابوطالب عليه‌السلام علاوه بر اين كه مى‌خواست در مكه كنار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بماند و از ايشان حمايت كند و از عظمت و شرافت و بزرگى‌اش در راه دفاع از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله استفاده كند، مضافا مى‌خواست از مردم مسلمانى كه به حبشه مهاجرت مى‌كنند نيز دفاع و حمايت كند، لذا چون به دليل فوق الذكر خودش شخصا نمى‌توانست به حبشه برود، فرزندش جعفر عليه‌السلام را به نمايندگى از خود همراه مردم مسلمان به حبشه فرستاد.

كفّار قريش وقتى متوجه اين جريان شدند جلسه‌اى گرفته و دو نفر را از ميان خود انتخاب كردند تا به حبشه برود و از پادشاه حبشه بخواهد تا اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به آن‌ها تحويل دهد و آن دو نفر يكى عمرو عاص و ديگرى عبداللّه بن ابى ربيعه بود، آن دو با هداياى زيادى براى نجاشى به سوى حبشه حركت كردند و به تمام افراد و شخصيّت‌هاى حكومتى از آن هدايا داده و كاملاً جلب توجّه آن‌ها را نمودند سپس خدمت نجاشى رسيده و هداياى مناسب او را هم به او اهداء كرده و گفتند: جمعى از نادانان و ديوانه‌هائى از قبيله ما كه اكثرا جوانان كم تجربه‌اى نيز هستند. از مذهب و دين

آباء و اجدادى خود دست كشيده و به دين شما هم در نيامده و براى خود دين جديدى اختراع كرده كه نه شما آن دين را قبول داريد و نه ما، و آن‌ها به مملكت شما آمده‌اند.

پدرانشان از ما خواسته‌اند از شما بخواهيم آن‌ها را به ما برگردانيد، اطرافيان نجاشى به تأييد از كفّار گفتند: آرى بهتر همين است كه آن‌ها را به وطن خودشان برگردانيد. زيرا بزرگان قريش بهتر مى‌توانند درباره جوانان خود تصميم بگيرند.

نجاشى به خشم آمد و گفت: به خدا قسم من هرگز اين كار را نمى‌كنم! زيرا جمعى كه از ميان تمام ممالك و پادشاهان جهان ما را انتخاب كرده‌اند و به ما پناه آورده‌اند، من تسليم دشمنانشان نمى‌كنم، مگر آن كه آن‌ها را حاضر كنيد و آن‌ها حرف هايشان را بزنند تا ببينيم چه مى‌گويند.

بالاخره نجاشى شخصى را نزد مسلمانان فرستاد و آن‌ها را دعوت به حضور كرد. مسلمانان با يكديگر شور كردند كه در محضر نجاشى چه بگويند، جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام فرمود: هيچ كارى بهتر از درستى و راستى نيست، ما واقعيّتى را كه بوده خواهيم گفت. مسلمانان او را به عنوان سخنگوى خود انتخاب كرده و نزد نجاشى رفتند.

آن‌ها براى نجاشى به خاك نيافتادند و احترامات معموله را انجام ندادند، يكى از بزرگان آن‌ها گفت: چرا عظمت پادشاه را نگاه نداشتيد و در مقابل او سجده نكرديد؟

جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام گفت: ما جز در مقابل خداى تعالى سجده نمى‌كنيم، پيغمبرمان به ما اجازه نفرموده در مقابل ديگرى سجده كنيم.

نجاشى با شنيدن اين سخن رعبى از آن‌ها در دلش افتاد و گفت: شنيده‌ام شما از دين خود دست كشيده و دين نصارى را هم قبول نداريد و براى خود دينى انتخاب كرده‌ايد، اين دين جديد چيست كه شما داريد؟

جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام فرمود: اى پادشاه! ما مردم نادان و جاهلى بوديم، بت‌ها را عبادت مى‌كرديم، گوشت مرده مى‌خورديم، قطع رحم مى‌كرديم، از زنا پرهيز نمى‌كرديم، به مردم و ضعفاء ظلم مى‌كرديم و كارهاى زشت و دور از اخلاق انجام مى‌داديم، در اين موقع كه لب گودى آتش بوديم خداى تعالى پيامبرى از جانب خود به سوى ما فرستاد كه ما او را مى‌شناسيم، اصل و نسب او را مى‌دانيم، او را به راست گوئى و امانتدارى و درستى و كمالات روحى تجربه كرديم.

او ما را به راستگوئى و امانتدارى و صله رحم و حُسن برخورد با مردم به خصوص با همسايگان امر فرمود، ما اطاعت كرديم. او ما را از حرام و زنا و ريختن خون يكديگر و فحشاء و خوردن مال يتيم نهى فرمود، ما قبول نموديم، و درستى كلام خود را با معجزاتى كه از او ظاهر مى‌شد براى ما اثبات نمود. لذا ما به او ايمان آورديم ولى قريش با ما دشمنى كرده و ما را در وطنمان اذيّت و آزار زيادى نمودند، ما به پيامبرمان شكايت آن‌ها را كرديم، او به ما دستور داد به اين مملكت هجرت كنيم و در ميان ممالك و پادشاهان دنيا شما را انتخاب كرد، شايد شما ما را يارى كرده و از آزار دشمنانمان حفظ نمائيد.

نجاشى گفت: شما از كلمات قرآن چيزى مى‌دانيد كه براى من بخوانيد؟

جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام فرمود: بلى، و از اوّل سوره كهيعص براى نجاشى خواند. نجاشى كم‌كم آن چنان تحت تأثير آيات قرآن قرار گرفت كه اشكش جارى شد و از محاسنش قطرات اشك مى‌ريخت.

اسقف‌ها و علماء نصارى كه آنجا بودند همه گريه كرده و از فصاحت و بلاغت و عمق كلمات قرآن در بهت فرو رفته بودند.

نجاشى گفت: به خدا قسم اين كلمات با آن چه حضرت موسى و عيسى عليهماالسلام آورده‌اند از يك نور است. سپس رو به عمروعاص كرده و گفت: به خدا قسم به هيچ

وجه آن‌ها را تسليم شما نخواهم كرد و به مسلمانان گفت: شما برويد و در حبشه راحت زندگى كنيد.

فرداى آن روز عمروعاص به عبداللّه بن ابى‌ربيعه گفت: نجاشى حضرت عيسى عليه‌السلام را خدا و مسلمان‌ها او را بنده خدا مى‌دانند، من فردا نزد نجاشى رفته و او را از اعتقاد آن‌ها آگاه مى‌سازم. لذا روز بعد نزد نجاشى رفت و گفت: مسلمان‌ها درباره حضرت عيسى عليه‌السلام اعتقاد باطلى دارند اگر مايل باشيد از آن‌ها سؤل كنيد.

نجاشى مسلمان‌ها را دوباره به دربارش احضار كرده و گفت: شما درباره حضرت عيسى عليه‌السلام نظرتان چيست؟

جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام فرمود: ما همان را كه خدا درباره عيسى عليه‌السلام به پيغمبرمان فرموده مى‌گوئيم. او مى‌فرمود: هُو عَبُداللّه وَ رَسُولُه و رُوحُه وَ كَلِمَتُه اَلقَاهَا اِلَى مَريَم العَذرَاءِ البَتُول؛ يعنى: او بنده‌ى خدا است. او فرستاده‌ى خدا است. او روح و كلمه خدا است كه به مريم پاك و باكره و شوهر نديده القا فرموده است.

نجاشى چوبى برداشته و گفت: آن چه اين‌ها درباره حضرت عيسى عليه‌السلام مى‌گويند و آن چه واقعيّت دارد به اندازه اين چوب فاصله ندارد، سپس رو به مسلمان‌ها كرده و گفت: مرحبا به شما و به آن كسى كه شما را به اين جا فرستاده است، بدانيد كه او رسول خدا است و اين پيغمبر شما همان كسى است كه حضرت عيسى عليه‌السلام از آمدنش خبر داده، شما برويد و در آسايش كامل در اين مملكت زندگى كنيد و اگر من گرفتار مملكت‌دارى نبودم به مكّه رفته و كفش دارى او را مى‌كردم! سپس دستور داد هداياى قريش را به آن‌ها برگردانده و آن‌ها را قبول نكنند.

نامه‌هاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام به نجاشى و دعوت او به اسلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در اين اثناء نامه‌اى به نجاشى نوشت و اشعارى در آن خطاب به او سرود و در لفافه او را تحريك به حمايت از اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمود و آن اشعار اين بود:

ألا ليتَ شِعرى كيفَ فى النَّأْيِ جَعفرٌ

و عَمروٌ و أعداءُ النبيِّ الأقاربُ

فهل نالَ أفعالَ النَّجاشيِّ جعفرا

و أصحابَهُ أو عاقَ ذلك شاعِبُ

تَعلَمُ خِيارُ النَاسِ إنكَ مَاجِد

كَرِيم فَلا يَشقِى لَدَيكَ المَجانِب

تَعلَمُ بَأنّ اَللهَ زَادَكَ بَسطَة

وَ أسبَابَ خَيرِ كُلها لَكَ لَازِب

يعنى: اى كاش مى‌دانستم كه جعفر

عليه‌السلام در ميان مردم چگونه است و عمرو و دشمنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه خويشاوندند چگونه؟

و اى كاش مى‌دانستم كه آيا احسان نجاشى به جعفر عليه‌السلام و ياران او رسيده يا كه افراد آشوب‌گر و فتنه‌گر مانع از آن شده‌اند.

تو كه ناسزا را رد مى‌كنى، بدان كه تو بزرگ بخشنده‌اى هستى كه همسايه در كنار تو سختى و رنج نمى‌بيند.

و بدان كه خداى تعالى تو را بركت داده و تمام اسباب خير به تو ماندگار هستند.

نجاشى وقتى نامه حضرت ابوطالب عليه‌السلام به دستش رسيد و ابراز محبت‌ها و تشكرهاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام را ديد بسيار خوشحال و مسرور گشت و در حمايت از مردم مسلمان كوتاهى نكرد.

وقتى خبر الطاف و محبت‌هاى نجاشى به گوش حضرت ابوطالب عليه‌السلام رسيد مجددا نامه‌اى براى او نوشت و او را به دين مقدس اسلام دعوت نموده و اشعارى در

اين جهت برايش سرود:

تَعَلَّمْ مَلِيكَ الْحَبْشِ أَنَّ مُحَمَّداً

نَبِيٌّ كَمُوسَى وَ الْمَسِيحِ ابْنِ مَرْيَمَ

أَتَى بِالْهُدَى مِثْلَ الَّذِى أَتَيَا بِهِ

وَ كُلٌّ بِأَمْرِ اللَّهِ يَهْدِى وَ يَعْصِمُ

وَ أَنَّكُمْ تَتْلُونَهُ فِى كِتَابِكُمْ

بِصِدْقِ حَدِيثٍ لَا حَدِيثٍ مُرَجَّمٍ

فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ نِدّاً وَ أَسْلِمُوا

فَإِنَّ طَرِيقَ الْحَقِّ لَيْسَ بِمُظْلَم

يعنى: اى پادشاه حبشه، آيا مى‌دانى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همچون موسى و مسيح عليهماالسلام پسر مريم عليه‌السلام پيامبر خدا است؟

و مانند آن دو پيامبر براى بشريت هدايت و رستگارى آورده، و همه آن‌ها به فرمان خداى تعالى هدايت و حفظ شده‌اند.

و شما در كتاب‌هاى آسمانى خويش نام او را مى‌خوانيد، آن هم با گفتارى صادقانه نه با سخنان دور از حقيقت.

پس براى خدا شريكى نخوانيد و اسلام بياوريد، و بدانيد كه به درستى راه حق تاريك و مجهول نيست.

و بالاخره آن قدر حضرت ابوطالب عليه‌السلام توسط نامه و پيام، و فرزندش به نمايندگى از پدر نسبت به نجاشى محبت نموده و او را به دين مقدس اسلام دعوت كردند كه نجاشى مسلمان شد،⁽¹⁾ولى بنا به مصالحى كه در كار بود ايمان و اسلام خود را تا آخر عمر اظهار نكرد، با اين حال عدّه‌اى از مردم و اطرافيان نجاشى متوجه تغيير مذهب او شده و گاهى نسبت به وى به همين جهت اعتراض مى‌كردند.⁽²⁾

نزديكى و قرابت جعفر بن ابى طالب عليهماالسلام با نجاشى آن قدر زياد شده بود كه اسماء

بنت عميس همسر جعفر عليه‌السلام كه همان ايام در حبشه صاحب فرزندى شده بود به فرزند تازه متولد شده نجاشى شير مى‌داد و همين مسأله نيز باعث پيوند و صميميت بيشتر ميان آن دو خانواده شده بود.⁽¹⁾

عليه‌السلام، جلد: 1، صفحه: 94.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همواره به نجاشى محبت داشت و روزى كه نجاشى از دنيا رفت به اصحاب خويش فرمود: امروز مرد صالحى از دنيا رفت، برخيزيم برايش دعا بخوانيم و به بيابان رفته و براى آن مرحوم دعا و استغفار كردند.⁽²⁾

حمايت‌هاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام و فرزندانش در شعب ابى طالب از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

وقتى كه عمروعاص و عبداللّه بن ابى ربيعه با نااميدى از كشور حبشه برگشته و شرح ماوقع را براى ديگر مشركين تعريف كردند، مشركين قريش بسيار ناراحت شده و تصميم به قتل پيامبر معظم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرفتند.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام وقتى متوجه اين دسيسه شوم شد با ناراحتى زياد شعرى انشاد نموده و فرمود:

وَ اللَّهِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بِجَمْعِهِمْ

حَتَّى أُوَسَّدَ فِى التُّرَابِ دَفِيناً

فَاصْدَعْ بِأَمْرِكَ مَا عَلَيْكَ غَضَاضَةٌ

وَ انْشُرْ بِذَاكَ وَ قَرَّ مِنْكَ عُيُوناً

وَ دَعَوْتَنِى وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ نَاصِحٌ

فَلَقَدْ صَدَقْتَ وَ كُنْتَ قَبْلُ أَمِيناً

وَ عَرَضْتَ دِيناً قَدْ عَرَفْتُ بِأَنَّهُ

مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِيناً

لَوْ لَا الْمَخَافَةُ أَنْ يَكُونَ مَعَرَّةٌ

لَوَجَدْتَنِى سَمِحاً بِذَاكَ مُبِينا

يعنى: به خدا قسم تا من زنده‌ام تمام جمعيت كفار قريش دسترسى و تسلط به تو پيدا نخواهند كرد، مگر هنگامى كه من در قبر سر بر خاك مى‌گذارم.

پس تو بدون ترس و هراس به وظيفه خود عمل نما، بشارت باد بر تو كه موفق خواهى شد و چشمانت روشن باد.

از آنجا كه تو خير خواه من هستى من را به پذيرفتن دين مقدس اسلام دعوت كردى، و به يقين راست گفتى و قبل از اين نيز امين بودى.

تو دين و آئينى را عرضه نمودى كه من يقين دارم بهترين اديان است.

اگر به خاطر ملامت و پرهيز از دشنام نبود، مرا مى‌يافتى كه چگونه به آسانى گرايش به اسلام را اعلام مى‌كردم.

وقتى مشركين متوجه حمايت‌هاى بى‌دريغ حضرت ابوطالب عليه‌السلام نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شدند، يقين كردند كه با اين وضع موفق به قتل آن حضرت نخواهند شد، لذا تصميم به تحريم اقتصادى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اصحاب و پيروانش گرفتند.

آن‌ها در دارالندوه جمع شده و با يكديگر پيمان بستند كه با مسلمانان به رفق و مدارا عمل نكنند و هرگز زن به آن‌ها ندهند و زن از آن‌ها نگيرند و به آن‌ها چيزى نفروشند و از آن‌ها چيزى نخرند و به طور كلّى آن‌ها را تحريم اقتصادى نمايند و اين تعهّد را نشكنند و با آن‌ها صلح نكنند مگر اين كه حضرت محمد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به آن‌ها تسليم كنند تا آن‌ها او را بكشند،⁽¹⁾و اين تحريم اقتصادى توسط هشتاد نفر از بزرگان قبائل مختلف مشركين امضاء شد.

كاتب اين قطعنامه منصور بن عكرمه بود،⁽²⁾كه بعد از آن به خواست خداى تعالى

دستش فلج شد، اين قطع نامه را در ميان صندوقچه‌اى گذاشته و آن را پلمپ كرده و در خانه كعبه نگهدارى كردند.

مفاد اصلى قطعنامه عبارت بود از:

1- هرگونه خريد و فروش با هوادارن محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تحريم مى‌شود.

2- ارتباط و معاشرت با آنان اكيداً ممنوع مى‌گردد.

3- هر گونه ارتباط زناشويى و... با مسلمانان ممنوع است.

4- در تمامى پيش آمدها بايد از مخالفان محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حمايت كرد.

همچنين هر كس وارد شهر مكه مى‌شد حق نداشت با آن‌ها معامله كند و اگر كسى چنين كارى انجام مى‌داد تمام اموالش را مصادره مى‌كردند.⁽¹⁾

اين مسأله در شب اول محرم سال هفتم بعثت واقع شد و بنى هاشم و بنى عبدالمطلب غير از ابولهب و همچنين ديگر اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همه جمع شده و به حضرت ابوطالب عليه‌السلام جهت همراهى و يارى كردن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لبيك گفته و همه به اتفاق حضرت ابوطالب عليه‌السلام وارد شعب ابى طالب كه درّه‌اى در نزديكى مسجد الحرام پشت كوه صفا و مروه و مابين كوه ابوقُبيس و كوه خندمه بود گرديدند،⁽²⁾اين شعب ملك شخصى حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام بود و در قسمت شرق خانه با عظمت كعبه، در كنار شعب بنى عامر و پس از مَسعيه قرار داشت و به دليل نزديكى‌اش به كعبه بهترين نقطه مكه بود.

در شعب ابوطالب مردم مسلمان زندگى بسيار سخت و با فشار زياد داشتند، آن‌ها به غير از ايام حج و در ماه رجب جهت عمره رجبيه نمى‌توانستند از شعب ابوطالب

بيرون بيايند.

ابوجهل عدّه‌اى را بر نگهبانى اين شعب گمارده بود تا هيچ كس تحت هيچ شرايطى نتواند آب و غذا به مردم مسلمان برساند، و كودكان از فرط تشنگى و گرسنگى دائما گريان بودند،⁽¹⁾و بزرگ ترها گاهى مجبور بودند با علف و برگ درختان شكم خود را سير نگه دارند.⁽²⁾

در طول مدّتى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اصحاب و ياران شان در شعب ابى طالب محاصره اقتصادى بودند حضرت ابوطالب عليه‌السلام بسيار مراقب پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و حتى شب‌ها دائما محل خواب وى را با محل خواب فرزندان خود عوض مى‌كرد تا خداى نكرده اگر دشمن قصد سوئى در مورد ايشان كرده باشد فرزندان خود را فداى آن حضرت كند و آن پيامبر خدا جان سالم در ببرد، و بيشتر از همه حضرت على

عليه‌السلام جاى خود را به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌داد و خود در جاى ايشان مى‌خوابيدند،⁽³⁾چون هر لحظه ممكن بود مشركان مكان خواب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شناسايى كرده و از بالاى كوه سنگ بزرگ به طرف آن مكان رها كنند و يا اين كه از تاريكى شب استفاده كرده و مسلحانه به مكان خواب آن پيامبر حمله كنند و ايشان را به شهادت برسانند، لذا معمولا در هر شب چند مرتبه جاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را با فرزندان خود عوض مى‌نمود، همچنين هر كجا كه آن پيامبر عظيم الشأن صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مى‌خوابانيد خودش در يك طرف و يكى ديگر از فرزندانش در طرف ديگر او مى‌خوابيدند و بدين شكل از ايشان محافظت مى‌كردند.

يك شب وقتى حضرت ابوطالب عليه‌السلام به پسرش على عليه‌السلام امر كرد تا در جاى پيامبر

اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بخوابد، اميرالمؤمنين عليه‌السلام خطاب به پدر فرمودند: پدرجان با اين كار ممكن است من كشته شوم.

در اين هنگام حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرزندش را به صبر و يارى رساندن به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دعوت و نصيحت فرمود و اشعار زير را سرود:

اصْبِرَنْ يَا بُنَيُّ فَالصَّبْرُ أَحْجَى

كُلُّ حَيٍّ مَصِيرُهُ لِشُعُوبٍ

قَدْ بَذَلْنَاكَ وَ الْبَلَاءُ شَدِيدٌ

لِفِدَاءِ النَّجِيبِ وَ ابْنِ النَّجِيبِ

لِفِدَاءِ الْأَغَرِّ ذِى الْحَسَبِ الثَّاقِبِ

وَ الْبَاعِ وَ الْفِنَاءِ الرَّحِيبِ

إِنْ يُصِبْكَ الْمَنُونُ فَالنَّبْلُ يُبْرِى

فَمُصِيبٌ مِنْهَا وَ غَيْرُ مُصِيبٍ

كُلُّ حَيٍّ وَ إِنْ تَمَلَّى بِعَيْشٍ

آخِذٌ مِنْ سِهَامِهَا بِنَصِيب⁽¹⁾

يعنى: اى پسرم، صبر پيشه كن كه صبر سزاوارتر است و عاقبت هر زنده‌اى مرگ خواهد بود.

ما تو را بخشيده‌ايم تا براى محبوبى پسر محبوبى فدا شوى و البته اين يك امتحان بزرگ و سختى است.

و براى آقايى فدا شوى كه اصل و نسب برتر و نجيب دارد.

اگر وقت مرگ تو برسد پيكان تيرها رها خواهند شد كه برخى به هدف مى‌خورند و برخى نمى‌خورند.

اما بدان هر زنده‌اى ولو عمرى طولانى بكند اما روزى آن تير را خواهد چشيد.

على بن ابى طالب عليهماالسلام با تبسمى شيرين و معنا دار پدر بزرگوار خويش را مورد خطاب قرار داده و فرمود:

أَ تَأْمُرُنِى بِالصَّبْرِ فِى نَصْرِ أَحْمَدَ

وَ وَ اللَّهِ مَا قُلْتُ الَّذِى قُلْتُ جَازِعاً

وَ لَكِنَّنِى أَحْبَبْتُ إِظْهَارَ نُصْرَتِى

وَ تَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَزَلْ لَكَ طَائِعاً

وَ سَعْيِى لِوَجْهِ اللَّهِ فِى نَصْرِ أَحْمَدَ

نَبِيِّ الْهُدَى الْمَحْمُودِ طِفْلًا وَ يَافِعا⁽¹⁾

يعنى: آيا در يارى به احمد مرا به صبر امر مى‌كنيد! به خدا قسم آن چه گفتم از روى بى‌تابى و اعتراض نبود.

لكن من دوست داشتم يارى و محبتم را به محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ببينيد و بدانيد كه من هميشه از شما اطاعت خواهم نمود.

من براى رضاى خدا در يارى رساندن به احمد خواهم كوشيد، آن پيامبر هدايتى كه در كودكى و جوانى ستوده بوده است.

پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در موسم حج و عمره از شعب بيرون مى‌آمد و خود را در اختيار مردم قرار مى‌داد و آن‌ها را به طرف نور و هدايت و رشد دعوت مى‌نمود، ابولهب شخصا و نيز عدّه‌اى را اجير كرده بود كه در آن ايام در بين مردم حاضر شده و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را فردى كذّاب و دروغگو و ساحر معرفى كنند و مردم را از او ترسانده و پيامبر رحمت را در اذهان عمومى فردى خطرناك جلوه دهند.

يارى كفار و مشركين به مسلمانان شعب ابوطالب

در اين مدّت بعضى از غير مسلمان‌ها كه هنوز انسانيت و فطرتشان نمرده بود مواد غذايى از قبيل گندم و خرما و غيره و ذالك بر شتران و چهارپايان بار كرده و در نزديكى‌هاى شعب رها مى‌نمودند تا شايد اين حيوانات خود را به مردم مسلمان برساند، گاهى اوقات اين چهارپايان اسير دست مأموران ابوجهل شده و اين مواد

غذايى به دست مردم مسلمان نمى‌رسيد و گاهى اوقات هم اين چهارپايان دور از چشم ماموران ابوجهل خود را به مردم مسلمان رسانده و مردم مسلمان بدين صورت به مواد غذايى دست پيدا مى‌كردند.

حكيم بن حزام بن خويلد، پسر برادر حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام كه تاجر بود معمولا شترانى كه بارشان گندم بود و از شام برايش مى‌آمد همراه با ديگر مواد خوراكى به طرف شعب ابوطالب مى‌برد و آن‌ها را دور از چشم مأموران ابوجهل به دست بنى هاشم و مردم مسلمان مى‌رساند.

روزى ابوجهل او را ديد كه شترانى با بار گندم وارد شعب مى‌كند، او را گرفت و با او درگير شده و مانع بردن مواد خوراكى براى مسلمانان شد و گفت: با اين كار قبيحت تو را در مكه رسوا خواهم كرد.

در اين هنگام ابوالبخترى بن هاشم بن حارث بن اسد كه يكى از زعماى مشركين بود ولى هيچ گاه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اذيت نمى‌كرد، از راه رسيد و از ابوجهل پرسيد: چه شده؟

ابوجهل جريان را برايش توضيح داد.

ابوالبخترى كه وضعيت را آن طور ديد براى كمك كردن به حكيم بن حزام به ابوجهل گفت: مقدارى گندم كه متعلق به عمّه‌اش خديجه بنت خويلد هست نزد او امانت بوده كه دارد امانت را به صاحبش مى‌رساند، او را رها كن تا امانتش را به صاحبش برساند.

ابوجهل نپذيرفت و همچنان مانع رفتن حكيم بن حزام به داخل شعب بود، ابوالبخترى وقتى ديد ابوجهل دست بردار نيست با او درگير شد و بالاخره با استخوان شترى كه در همان نزديكى‌ها افتاده بود بر سر ابوجهل كوبيد به طورى كه سر ابوجهل شكافت و بعد او را به زمين انداخت و به شدت با لگد او را زد و به حكيم بن حزام

گفت: گندم‌ها را به آن‌ها برسان و حكيم نيز چنين كرد.

قريشيان در طول مدتى كه مردم مسلمان در شعب ابى طالب به سر مى‌بردند چند بار براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام پيام فرستادند كه حضرت محمد

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تسليم آن‌ها كند و دست از يارى وى بردارد تا در مقابل او را پادشاه و امير خود كنند و هر بار حضرت ابوطالب عليه‌السلام محكم‌تر از گذشته به آن‌ها جواب مى‌داد و مى‌فرمود: همه ما تا پاى جان و آخرين قطره خون خويش در دفاع و حمايت از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايستاده‌ايم.

نزول رحمت الهى و خروج از شعب ابى طالب

بالاخره نيمه رجب سال دهم بعثت بعد از سه سال تحمل سختى‌ها و مشقات جبرئيل بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده و عرض كرد: به اذن خداى تعالى موريانه همه قطعنامه تحريم اقتصادى شما غير از نام خدا را خورده و از بين برده است.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عموى بزرگوارشان حضرت ابوطالب عليه‌السلام را از اين امر آگاه ساختند و مطلب را با ايشان در ميان گذاشتند، حضرت ابوطالب عليه‌السلام بعد از شنيدن اين خبر خطاب به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: اَشهَدُ اَنّكَ لَا تَقُولُ اِلّا حَقَاً؛⁽¹⁾يعنى: شهادت مى‌دهم كه تو صحبتى نمى‌كنى مگر اين كه حق و حقيقت است، و شعب را به قصد خانه كعبه ترك گفته و به خانه كعبه رفت و در كنار آن خانه با عظمت نشست.

عدّه‌اى از قريشيان نزد ايشان آمده و گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام فكر مى‌كنيم وقت آن شده كه به ياد خويشاوندى‌ات با ما بيافتى و از حمايت برادرزاده‌ات دست بكشى.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: برويد قطعنامه‌اى كه عليه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دوستانش نوشته‌ايد بياوريد شايد باعث رها كردن بى مهرى هاى شما باشد و بدين وسيله به ياد

خويشاوندى خويش بيافتيم.

با هم به طرف صندوق پلمپ شده‌اى كه در خانه كعبه نگهدارى مى‌شد و قطعنامه در آن بود رفتند، وقتى به آن رسيدند حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: آيا اين همان صندوقچه نگهدارى از قطعنامه نيست؟

گفتند: بله، همين است.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: آيا تا كنون كسى درب آن را باز كرده و دستى به آن زده؟

گفتند: خير؛ هرگز كسى به آن دستى نزده است.

فرمود: محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از طرف خداى تعالى فرموده كه موريانه به جز نام خدا تمام آن قطعنامه را خورده است. اگر سخن محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حقيقت داشت چه كار مى‌كنيد؟

گفتند: دست از او برداشته و همچنين قطعنامه را لغو مى‌كنيم.

حضرت ابوطالب عليه‌السلام فرمود: من نيز اگر سخنش دروغ باشد او را تسليم شما مى‌كنم تا با او هر چه بخواهيد بكنيد.

مشركين از اين كلام حضرت ابوطالب عليه‌السلام بسيار خوشحال شده و گفتند: اين حرف حساب است و انصاف دادى، چه خوب سخنى گفتى.

همه با هم پلمپ صندوقچه‌اى كه عهدنامه در آن بود را شكستند و با كمال تعجب مشاهده كردند موريانه همه آن نوشته‌ها را جويده و فقط كلمه بِاسمِكَ اَللّهُمّ كه در آن زمان رسم بود بر سر نامه‌ها مى‌نوشتند باقى گذاشته است.

ولى متأسفانه آن مشركان به قول خود وفا نكرده و گفتند: اين كار نتيجه سحر و جادوى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، حضرت ابوطالب عليه‌السلام با شنيدن اين سخنان و ديدن اين برخورد آنان سخت ناراحت شده و فرمود: زين پس چه دليلى دارد كه محاصره و

تحريم را ادامه دهيد و حال آن كه حقيقت براى شما روشن شد، به درستى كه شما سزاوار قطع رابطه هستيد، سپس دست به دعا برداشت و عرض كرد: خداوندا، ما را بر كسانى كه به ما ستم روا داشته‌اند و به وسيله نسبت‌هاى دروغ و ناشايستى كه به ما دادند پيوند خويشاونديمان را قطع كرده‌اند، پيروز فرما و با همراهانش مجددا به شعب برگشتند.

عدّه‌اى از آن مشركين كه انصاف بيشترى داشتند عذاب وجدان گرفته و با ديدن منظره از بين رفتن قطعنامه از ادامه تحريم‌ها عليه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و طرفدارانش پشيمان شدند.

هشام بن عمرو بن مخزوم كه بزرگ قبيله بنى عامر بن لؤ بود نزد زهير بن امية بن عبداللّه بن عمر بن مخزوم رفت و او را متقاعد كرد تا اين قطعنامه اقتصادى را لغو كنند، وقتى توانست نظر او را جلب كند با هم نزد مُطعم بن عدى رفته و او را نيز با خود موافق و همراه ساخته و بعد سه نفرى نزد ابوالبُختَرى عاص بن هاشم بن حارث بن اسد رفتند، او نيز با آن‌ها موافق بود، لذا چهار نفرى نزد زَمَعَة بن اَسوَد بن مُطَلِّب بن اسد رفته و موافقت او را هم جلب كردند و اين جمع در آن شب در خطم الجحون جمع شده و قرار گذاشتند فردا صبح به نقض اين قطعنامه علنا اقدام كنند، و قرار شان بر اين شد كه

ابتدا زهير بن امية سخن را شروع نمايد.

صبح فردا همگى كنار خانه كعبه آمدند و زهير پس از انجام طواف رو به جمعيت و بزرگان قريش كرد و با صدايى رسا مردم را از ادامه اين تحريم و بى‌محبتى نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دوستانش بر حذر داشت و ادامه داد: اى اهل مكّه! شما چگونه غذا مى‌خوريد و لباس خوب مى‌پوشيد و زندگى راحتى داريد و حال آن كه بنى‌هاشم و نزديكان شما از گرسنگى ناراحتند، و فرياد اطفالشان بلند است. به خدا قسم كه ما هرگز از پاى ننشينيم تا وقتى كه اين قطعنامه را لغو كنيم.

ابوجهل كه بسيار متعجب شده بود و انتظار چنين اقدام و سخنانى نداشت خواست جواب او را بدهد كه متوجه شد چهار نفر از بزرگان قبائل نيز با او هم عقيده هستند و او را تاييد مى‌كنند.

ابوجهل با ناراحتى فرياد زد: دروغ مى‌گويى، به هيچ وجه اين قطعنامه لغو نخواهد شد.

زمعة بن اسود به ابوجهل گفت: تو دروغگوتر هستى، و قسم ياد كرد و گفت: وقتى اين قطعنامه نوشته مى‌شد ما راضى نبوديم.

ابوالبخترى گفت: آرى زمعة راست مى‌گويد، ما به آن قطعنامه راضى نبوده و نيستيم و آن چه در آن نوشته شده را قبول نداريم.

مطعم بن عدى گفت: آرى، اين‌ها راست مى‌گويند، ما از اين عهدنامه و هر چه در آن نوشته شده بيزاريم.

هشام بن عمر نيز سخن آن‌ها را تاييد كرد.

ابوجهل با خشم و غضب و ناراحتى تمام گفت: اين تصميمى است كه شبانه گرفته شده و اعتبارى ندارد، ابوجهل خيلى سعى كرد جلوى اين اقدام را بگيرد، اما موفق نشد و بالاخره عدّه‌اى كه در رأس آن‌ها مطعم بن عدى و عدى بن قيس و زمعة بن اسود و ابوالبخترى و زهير بن امية بودند مسلح شده و مسلحانه به طرف شعب ابى طالب رفتند و به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حضرت ابوطالب عليه‌السلام و ديگر مسلمانان اعلام كردند كه قطعنامه باطل شده و شما مى‌توانيد از شعب بيرون و به خانه‌هاى خويش بازگرديد.

وفات حضرت ابوطالب عليه‌السلام و حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام بالاخره بعد از يك عمر يارى و نصرت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ده روز پس از اتمام تحريم اقتصادى در سال دهم بعثت مطابق با سال 620 ميلادى در سن

هشتاد و شش سالگى در روز بيست و ششم رجب از دار دنيا رفت، و سه روز بعد از رحلت ايشان حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام همسر باوفاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه در مدّت تحريم‌ها كنار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود از دنيا رفت.⁽¹⁾

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با به وقوع پيوستن اين دو واقعه اسف بار بسيار ناراحت و محزون گشته و فرمودند: اِجتَمَعَت عَلَى هَذه الأُمَة فِى هِذه الأيَامِ مُصِيبَتَان لَا أَدرِى بَأَيّهِمَا أَنا أَشَدّ جَزعَاً،⁽²⁾يعنى: در اين روزها بر اين امت دو مصيبت وارد گشته كه نمى‌دانم به كدام يك از آن دو بى‌تاب ترم و مقصودش مصيبت فقدان حضرت ابوطالب عليه‌السلام و حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام بود.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با از دست دادن حضرت ابوطالب عليه‌السلام و همچنين همسر با وفايش حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام آن قدر محزون و ناراحت گشت كه اين ناراحتى تا يك سال مشهود بود، لذا مردم مسلمان نام آن سال را عام الحزن گذاشتند.

وصيت حضرت ابوطالب عليه‌السلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در واپسين لحظات عمرش بنى عبدالمطلب را جمع كرد و آن‌ها را نصيحت و وصيت فرمود:

«اى گروه قريش شما انتخاب شدگان خداى تعالى و قلب عرب هستيد، بدانيد براى عرب‌ها هيچ بهره‌اى از ارجمندى و سرافرازى بر جاى ننهاديد مگر خود آن را احراز كرديد و آن را يافته‌ايد.

شما را سفارش مى‌كنم به بزرگداشت اين خانه (يعنى كعبه معظمه) كه در اين كار

هم خشنودى خداى تعالى است و هم براى معاش و زندگى خودتان مفيد است و هم باعث صبر و استقامت است، با اقوام و خويشان خود صله رحم كنيد و از ايشان قطع ارتباط نكنيد چرا كه صله رحم باعث طول عمر و زيادى رزق و روزى مى‌شود.

من شما را در مورد محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سفارش مى‌كنم كه نسبت به او نيكى كنيد، او امين قريش و راستگوى عرب و داراى همه صفاتى است كه هم اكنون به شما سفارش نمودم، آن چه او آورده دل مى‌پذيرد ولى زبان از روى دشمنى آن را انكار مى‌كند.

قسم به خداى تعالى افراد ضعيف و از طبقه پايين اجتماع را در اطراف مى‌بينم كه دعوت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را پذيرفته و سخنان او را تصديق مى‌كنند و اوامرش را بزرگ مى‌شمارند و در راه پيشبرد اهدافش تا مرز كشته شدن پيش خواهند رفت، در نتيجه همان افراد طبقه پايين بزرگ و از رؤاى قريش خواهند شد، اما بزرگان قريش عقب خواهند ماند و دنباله رو آن جماعت خواهند گشت و خانه هايشان ويران خواهد شد.

ناگهان متوجه خواهيد شد كه ناتوانان آن‌ها زمامدار شما شده‌اند، آن كه بزرگ‌تر بوده محتاج‌تر شود و آن كه دورتر بوده در حضور محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بهره مندتر گردد.

در آن زمان همه عرب‌ها دوستدار او خواهند شد و زمام اختيار خود را به او خواهند سپرد و شهرهاى خود را به او مى‌سپارند.

پس اى گروه قريش! به او بپيونديد كه او در واقع پدر شما است، دوستدارش باشيد و پشتيبانى از حزب و گروهش بكنيد.

به خدا قسم، هر كس به راه او رود سعادت مند و رستگار مى‌شود و هر كس از تعليمات او بهره مند شود خوشبخت مى‌گردد. اگر اجل من به تأخير مى‌افتاد در همه حوادث و اتفاقات از او حمايت مى‌كردم».⁽¹⁾

سپس بنى عبدالمطلب را فرا خواند و به آن‌ها فرمود: مادامى كه به سخنان محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گوش فرا دهيد و او را لبيك گوييد خير و خوبى را از دست نخواهيد داد پس اگر طالب رشد و هدايت هستيد او را يارى دهيد.

آشكار شدن ايمان حضرت ابوطالب عليه‌السلام قبل از مرگ

در آخرين لحظات عمر شريف حضرت ابوطالب عليه‌السلام در حالى كه عدّه اى از كفار و مشركين قريش از جمله ابوجهل و عبداللّه بن اميه نزد ابوطالب عليه‌السلام بودند پيامبراكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر حضرت ابوطالب عليه‌السلام وارد گشت و چون عدّه‌اى مشرك آنجا بودند به جاى سلام كردن به آن‌ها فرمود: السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى، سپس نزد عموى بزرگوارشان نشستند و ايشان را بنا به دستورى كه اموات را تلقين دهيد، تلقين داده و فرمودند: اى عمو، بگو: لا اله الا اللّه.

زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين جملات را به حضرت ابوطالب عليه‌السلام مى‌فرمود ابوجهل و عبداللّه بن اميه در صحبت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دويده و مدام به حضرت ابوطالب عليه‌السلام با اعتراض مى‌گفتند: آيا مى‌خواهى از آيين عبدالمطلب عليه‌السلام برگردى و به اين جوان ايمان بياورى؟

حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه وظيفه‌اش در دنيا تقيه بود به آن‌ها فرمود: بدانيد من بر آيين عبدالمطلب عليه‌السلام مى‌باشم.

توضيح اين كه حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام طبق روايات اسلامى و گواه تاريخ خود از انبياء الهى بودند و اين كه كسى بر آيين او است؛ يعنى يكتا پرست مى‌باشد، حضرت

ابوطالب عليه‌السلام با اين جمله از برخورد بد مشركين در هنگام مرگ خويش با سياستى خاص جلو گيرى كرد و سپس شهادتين را فرموده و از دنيا رفت.

عباس عموى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه كنار حضرت ابوطالب عليه‌السلام بود مى‌گويد: شنيدم كه ابوطالب آهسته آهسته شهادتين را مى‌گويد و به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: به خدا قسم برادرم (ابوطالب عليه‌السلام) جملاتى را كه به او فرمان دادى بر زبان جارى كرد.

ابوبكر بن ابى قحافه مى‌گويد: ابوطالب عليه‌السلام از دنيا نرفت تا آن كه گفت: خدايى نيست جز خداى يگانه و محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسول خدا است.⁽¹⁾

عكرمه مى‌گويد: ابن عباس به من خبر داد و گفت: پدرم به من خبر داد كه همانا ابوطالب عليه‌السلام هنگام مرگ شهادتين را گفت و فرمود: لَا اِله اِلّا اَلله و اَنّ مُحَمَد رَسُولُ اَلله.⁽²⁾

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در آخرين لحظات عمر با بركت خويش پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و فرزند برومندش على عليه‌السلام را به سينه خود چسبانيد و با ناراحتى عرض كرد: جدايى از شما برايم بسيار سخت و دشوار است و خيلى نگرانم كه بعد از من با شما چه خواهند كرد، سپس رو به طالب و عقيل عليهماالسلام و ساير بستگان كرده و فرمود: همه شما را به خدا مى‌سپارم و در اين هنگام چشم از جهان فرو بست.

مصيبت فقدان حضرت ابوطالب عليه‌السلام

درگذشت حضرت ابوطالب عليه‌السلام براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مردم مسلمان بسيار گران تمام شد، طورى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از وفات ايشان سه سال بيشتر نتوانست در مكه بماند و آن قدر خود و اصحابش مورد اذيت و آزار مشركين قريش واقع شدند،⁽³⁾كه

بالاخره از طرف خداى تعالى امر به هجرت نازل شد.

عباس بن عبدالمطلب عليه‌السلام بعد از وفات حضرت ابوطالب عليه‌السلام تا آنجايى كه توانست براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دل سوزى كرده و مواظب ايشان بود، اما همه آن محبت‌ها در مقابل خدمات حضرت ابوطالب عليه‌السلام به هيچ وجه قابل قياس نبود و هيچ كسى نمى‌توانست جاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام را براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مابقى مسلمان‌ها پر كند.

آن قدر مصيبت فقدان حضرت ابوطالب عليه‌السلام بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سنگين بود كه با وجود انواع و اقسام اذيت‌ها و شكنجه‌هايى كه از مشركين ديد فرمود: سنگينى اذيت و آزارى كه از قريش ديدم در برابر مصيبت درگذشت ابوطالب عليه‌السلام ناچيز بود، تا روزى كه ابوطالب

عليه‌السلام وفات يافت دست قريش از آزار من كوتاه بود.

وداع با حضرت ابوطالب عليه‌السلام

زمانى كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام فوت كردند پيامبر معظم اسلام

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار ناراحت و غمگين شده و با اشك و گريه به على بن ابى طالب عليهماالسلام فرمودند: ايشان را غسل بده و كفن نما، بعد مرا خبر كن.

على بن ابى طالب عليهماالسلام نيز چنين كردند، زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر جنازه حضرت ابوطالب عليه‌السلام حاضر شدند بسيار مى‌گريستند، نشستند و قسمت راست صورت ايشان را چهار مرتبه و قسمت چپ را سه مرتبه با دست مبارك شان نوازش كرده و با گريه فراوان فرمودند: اى عموى عزيزم، صله رحم را رعايت كردى هنگامى كه يتيم شدم، كفالتم را بر عهده گرفتى و مرا در دوران كودكى تربيت كردى و در بزرگى يارى‌ام نمودى، خداى تعالى تو را از جانب من پاداش نيك دهد.

سپس جنازه ايشان را تشييع كردند و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شخصا زير تابوت حضرت ابوطالب عليه‌السلام را گرفت و با پاى برهنه جنازه ايشان را تشييع نمود و در هنگام تشييع با گريه‌هاى بلند و جان سوز بريده بريده به طورى كه گريه امانش نمى‌داد فرمود: چه عموى خوبى بودى برايم، من بعد از تو كجا روم؟!

ابوالحسن بكرى در كتاب مولد على عليه‌السلام جريان دفن حضرت ابوطالب عليه‌السلام را به شرح زير آورده است:

پس از اين كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام فوت شد على عليه‌السلام آب مى‌آورد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدن ابوطالب عليه‌السلام را غسل مى‌داد و پس از غسل جنازه او را كفن كردند.

پس از آن كه سدر و كافور بهشتى براى جنازه ابوطالب عليه‌السلام استعمال كردند رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و فرزندان عبدالمطلب و بنى هاشم و بنى عبدمناف و همه اهل مكه محزون شدند و زن‌ها از اين مصيبت يقه پاره كرده و موهاى سرشان را پريشان نمودند و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام مى‌گريستند.

وقتى جنازه كنار قبر رسيد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را در ميان لحد گذاشته و تلقين داد و در حالى كه گريه مى‌كرد فرمود: وَا اَبَتَاه، وَا اَبَاطَالِبَاه، وَاحُزنَاه، يا عَمّاه، آه آه بَعدَكَ يا عَمّاه. يعنى: اى پدرم اى ابوطالب، وامصيبتاه، اى عمو، واى بر من بعد از تو اى عمو، مرا در كودكى بزرگ كردى و در بزرگى يارى‌ام نموده و دوستم داشتى و نزد تو مانند حدقه براى چشمانت و يا روح براى بدنت بودم.

و بعد از كلى گريه و ناله قبر را با خاك پوشاندند و على بن ابى طالب عليهماالسلام در مرثيه پدر بزرگوارش اشعارى خواند.⁽¹⁾

علّت نخواندن نماز ميت بر جنازه حضرت ابوطالب عليه‌السلام

در زمان وفات حضرت ابوطالب عليه‌السلام بنا به تأييد مورخين سنى و شيعه نماز ميت هنوز تشريع نشده بود، به همين جهت بر جنازه ايشان نماز ميت خوانده نشد.

ابوالفرج اصفهانى در اين باره نوشته: محمد بن حميد به نقل از پدرش نقل مى‌كند: ابوالجهم بن حذيفه پرسيد: آيا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر جنازه ابوطالب عليه‌السلام نماز گذارد؟

گفتم: در آن زمان نماز ميت كجا بود؟ (يعنى هنوز از طرف خداى تعالى تشريع نشده بود) نماز ميت بعدها تشريع شد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از شنيدن خبر مرگ ابوطالب عليه‌السلام اندوهگين شد و على عليه‌السلام را امر به تدفين او نمود و خود نيز در تشييع جنازه‌اش حضور يافت و عباس و ابوبكر به ايمان ابوطالب عليه‌السلام گواهى و شهادت داده‌اند و من نيز به درستى به گواهى آن دو شاهدم؛ چرا كه ابوطالب عليه‌السلام همواره ايمانش را كتمان مى‌كرد و اگر تا زمان ظهور و غلبه اسلام زنده مى‌ماند يقينا ايمان خويش را آشكار مى‌ساخت.

سيد فخار بن معد موسوى نيز در كتاب خويش آورده: شريف نسابه ابوعلى علوى عمرى معروف به موضّح به اسنادش روايت مى‌كند: وقتى ابوطالب عليه‌السلام از دنيا رفت هنوز دستور نماز ميت بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل نشده بود به همين جهت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ابوطالب عليه‌السلام و خديجه عليهاالسلام نماز ميت نخواند.

نقش نگين انگشترى حضرت ابوطالب عليه‌السلام

حضرت ابوطالب عليه‌السلام در طول مدّت عمر شريف خويش انگشترى به دست داشتند كه نقش نگين آن جمله: رَضِيتُ بِاللهِ رَبَّا وَ بِاِبنِ اَخِى مُحَمّد نَبِياً وَ بِابنِى عَلِى لَهُ وَصِيا؛ بود.

يعنى: راضى هستم كه خداى تعالى رب من و پسر برادرم محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبر خدا و پسرم على عليه‌السلام وصى و جانشين او است.

در آن زمان رسم بر اين بود كه مردان بزرگ انگشترى به دست كرده و روى نگين آن انگشتر جمله كوتاه و مختصرى كه حاكى از اعتقاد و ايمان درونى شان بود حك مى‌كردند، مطلب فوق و نقش انگشترى حضرت ابوطالب عليه‌السلام را شيخ ابولفتح در تفسير ابولفتح،⁽¹⁾و سيد على خان مدنى شيرازى در كتاب الدرجات الرفيعه و اشكورى در كتاب محبوب القلوب آورده و تاييد كرده‌اند.

در طول تاريخ تا قبل از روى كار آمدن فرقه تازه تاسيس وهابيت مقبره شريف حضرت ابوطالب عليه‌السلام داراى بارگاه بود، اما متاسفانه وهابيت همانند ديگر آثار اسلام اين بارگاه ملكوتى را نيز از بين برده‌اند.

فصل چهارم : پاسخ به اتهامات

اشاره

نام حضرت ابوطالب عليه‌السلام

علامه ميرزا نجم الدين شريف عسكرى رحمه‌الله مى‌گويد: شهرت ابوطالب عليه‌السلام كنيه‌اش بوده و اسمش عبد مناف بود.⁽¹⁾

علامه مجلسى رحمه‌الله مى‌گويد:

و الصحيح أن إسمه عبدمناف و بذلك نطقت وصية أبيه عبدالمطلب عليه‌السلام حين أوصى إليه برسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هو قوله:

اوصيك يا عبد مناف بعدى

بواحد بعد أبيه فرد.

يعنى: صحيح اين است كه اسم حضرت ابوطالب عليه‌السلام عبدمناف بوده و پدرش عبدالمطلب عليه‌السلام وقتى وصيت مى‌كرد، او را به اين نام خواند، آنجا كه مى‌گويد: وصيت مى‌كنم به عبدمناف بعد از خودم... .⁽²⁾

شيخ على نمازى در مستدرك سفينه البحار مى‌نويسد: فيه أن نوره يوم القيامة، يطفئ أنوار الخلائق، إلا خمسة أنوار. فى أنه كان مثله مثل أصحاب الكهف، و أنه كان مستودعا للوصايا، فدفعها إلى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، كما فى عدة روايات مذكورة فى البحار فى أنه أسلم بحساب الجمل.

أبو طالب: اسمه عبد مناف، و قيل: اسمه عمران، و يؤد الأول ما يأتى من وصية

عبد المطلب عليه‌السلام له بقوله: أوصيك يا عبد مناف بعدى.

و الثانى ما عن بعض النسخ فى زيارة النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله من بعيد: السلام على عمك عمران أبى طالب عليه‌السلام و قيل: اسمه كنيته لما رئى خط أميرالمؤنين عليه‌السلام .⁽¹⁾

يعنى: نور ابوطالب عليه‌السلام در روز قيامت نور همه خلايق غير از پنج نور را خاموش مى‌كند. اين كه مثل او مثل اصحاب كهف است و اين كه وصاياى انبياء عليهم‌السلام نزد او به وديعه بود تا به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رساند، همچنان كه در برخى از روايات بحار آمده، و اين كه به حساب ابجد اسلام آورد و شهادتين گفت.

ابوطالب عليه‌السلام نامش عبدمناف بود و گفته شده عمران نام داشت و آن چه در وصيت عبدالمطلب عليه‌السلام آمده نظر اول را تاييد كرده كه مى‌گويد: وصيت مى‌كنم به عبدمناف بعد از خودم، و نظر دوم را آن چه كه از بعضى نسخه‌ها در مورد زيارت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از راه دور وارد شده تاييد مى‌كند كه مى‌گويد: سلام بر عموى تو عمران ابى طالب عليه‌السلام و گفته شده نام او كنيه او است؛ به خاطر چيزى كه از نوشته‌هاى اميرالمؤمنين عليه‌السلام ديده شده.

رد ادعاى كفر حضرت ابوطالب عليه‌السلام

ابن تيميه در كتاب منهاج السنة النبويه،⁽²⁾مى‌گويد:

فهم يقدحون فى العباس عم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله الذى تواتر إيمانه و يمدحون أباطالب عليه‌السلام الذى مات كافرا باتفاق أهل العلم، كما دلت عليه الأحاديث الصحيحة... .

يعنى: شيعيان به عباس، عموى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايراد گرفته و طعنه مى‌زنند، با اين كه

ايمانش به تواتر ثابت شده است؛ ولى ابوطالب عليه‌السلام را مدح و ثناء مى‌گويند، با اين كه به اتفاق و اجماع اهل علم، كافر از دنيا رفته است، همان طور كه احاديث صحيح دلالت بر كفر او دارد.

البته مطلبى كه ايشان در مورد عباس، عموى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفته تهمتى بيش به شيعيان مظلوم على بن ابى طالب عليهماالسلام نيست و من در كتاب اباالفضل العباس عليه‌السلام در مورد عباس مفصل نوشته و ثابت نموده‌ام كه ايشان از محبين پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است.

متأسفانه مجددا در جلد: 7، صفحه: 304 مى‌نويسد: عموهاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چهار نفر بودند: عباس، حمزه عليه‌السلام، ابوطالب عليه‌السلام و ابولهب. عباس و حمزه عليه‌السلام ايمان آوردند؛ ولى دو نفر ديگر كافر ماندند. يكى از آن دو، ابوطالب عليه‌السلام بود كه از پيامبر

اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دفاع و حمايت كرد، اما با كفر از دنيا رفت و ديگرى ابولهب بود كه دشمن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و با اين كلام به اصطلاح خودش حضرت ابوطالب عليه‌السلام را با ابولهب، مساوى قرار داده است.

و در اين باره توضيح مى‌دهد: ابو طالب عليه‌السلام الذى اعان النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لأجل نسبه و قرابته لا لأجل اللّه و لا تقربا له.

يعنى: اين كه ابوطالب عليه‌السلام از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دفاع كرد، به خاطر نسب و قرابتى بود كه با او داشت و برادرزاده‌اش بود، و دفاع او از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خاطر خدا و تقرب به او نبود.

و براى اين تعصبات و تهمت هايش هيچ گونه روايت يا سند تاريخى هر چند ضعيف ارائه نداده است.

در جاى ديگر مى‌نويسد:

و توفى ابوطالب عليه‌السلام كافرا لم يؤن خشية العار، رغم إلحاح الرسول

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على ذلك.⁽¹⁾

يعنى: با اين كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خيلى اصرار كرد تا ابوطالب عليه‌السلام مسلمان شود، اما كافر از دنيا رفت، چون ايمان آوردن را مايه عار و ننگ براى خود مى‌دانست.

بطلان حديث ضحضاح

در سند روايتى كه مسلم آورده، سفيان بن ثورى است.

شمس الدين محمد بن احمد ذهبى مورخ و محدّث و از علماء بزرگ اهل سنت در ميزان الاعتدال، جلد: 2، صفحه: 169 درباره سفيان بن ثورى مى‌گويد:

ايشان مدلّس بوده است.

"مدلّس" اسم مفعول "تدليس" است كه از "دلس" به معناى تاريكى و ابهام گرفته شده، در اصطلاح به حديثى گفته مى‌شود كه عيب در سند آن مخفى نگاه داشته شده باشد.

تدليس انواعى دارد از جمله:

1- تدليس در إسناد: به اين صورت كه راوى از معاصر خود، چيزى را نقل كند كه در واقع از او نشنيده، اما به گونه‌اى نقل مى‌كند كه تصور مى‌شود از او شنيده است. يا اين كه از ميان سند، افراد ضعيف يا كم سن و سال را مى‌اندازد تا حديث را معتبر جلوه دهد.

2- تدليس در مشايخ: به اين معنا كه راوى از شيخ خود حديثى را شنيده، اما براى اين كه او به هر دليل شناخته نشود، به گونه‌اى از او ياد مى‌كند كه شناخته نشود، مثلا؛ او

را با نام يا كنيه يا لقب غير معروف قيد مى‌كند.

به طور كلى مدلس يا تدليس به كسى مى‌گويند كه در روايت ديگران دست برده و تغيير داده و كم يا زياد مى‌كند و مطابق ميل و عقيده خود، سخنى از فرمايش پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ساخته و تحويل مردم مى‌دهد.

بزرگان اهل سنت تدليس و دست بردن در روايت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از گناهان بزرگ شمرده‌اند. احمد بن على بن ثابت، مشهور به خطيب بغدادى، از شعبى كه از علماى بزرگ اهل سنت است نقل مى‌كند:

التدليس فى الحديث اشد من الزنا.

يعنى: تدليس در حديث، گناهش از زنا بالاتر است.

در جاى ديگر مى‌گويد:

لإن أزنى أحب إلى من أن أدلس، خرّب اللّه بيوت المدلسين. ما هم عندى إلا كذابون.⁽¹⁾

يعنى: اگر زنا كنم، براى من گواراتر است از اين كه تدليس نمايم، خداوند خانه مدلسين را خراب كند، اين‌ها نزد من جز كذاب، چيز ديگرى نيستند.

ابن مبارك درباره سفيان ثورى مى‌گويد: سفيان در حال ساختن حديث بود كه من بر او وارد شدم، چون من را ديد حيا كرد و گفت: اين حديث را از تو نقل مى‌كنيم.⁽²⁾

ابن معين درباره‌اش مى‌گويد: احاديث مرسل سفيان همانند باد هستند.⁽³⁾

در تذكرة الحُفاظ از شمس الدين محمد بن احمد ذهبى نقل شده: فريانى گفته

خودم از سفيان شنيدم كه گفت: اگر من مى‌خواستم احاديث را آن چنان كه شنيده‌ام براى شما نقل كنم يك حديث هم براى شما نقل نمى‌كردم.⁽¹⁾

بنابراين وقتى در سند روايت، چنين فردى وجود داشته باشد، چنين روايتى از نظر علماء و بزرگان سنى و شيعه مردود و قطعا از درجه اعتبار مى‌افتد.

راوى دومى كه در اين روايت هست، عبد الملك بن عمير است كه احمد بن حنبل درباره‌اش مى‌گويد:

ضعيف جدا.⁽²⁾

يعنى: ايشان جدا ضعيف است.

ابوحاتم درباره‌اش مى‌گويد:

او حافظ نبود و قوّه حفظش تغيير كرده بود.

راوى ديگر، عبد العزيز بن محمد دراوردى است كه ذهبى از احمد بن حنبل نقل مى‌كند:

او وقتى حديث مى‌گفت:

جاء ببواطيل.

يعنى: يك سرى مطالب باطل مى‌گفت.

ابو حاتم در مورد او مى‌گويد:

لا يحتج به.⁽³⁾

يعنى: روايات او قابل احتجاج نيست.

در سند ديگر صحيح مسلم، وكيع است كه ذهبى درباره‌اش مى‌گويد:

ايشان مدلس بوده و در پانصد روايت خطا كرده است.⁽¹⁾

ذهبى از احمد بن حنبل نقل مى‌كند:

سؤل كردم كه آيا وكيع آدم خوبى است يا عبد الرحمن؟

گفت: عبد الرحمن بهتر از وكيع است، چون عبد الرحمن به صحابه فحش نمى‌دهد و از خوردن شراب هم اجتناب مى‌كند.⁽²⁾

ثانيا؛ در صحيح بخارى و صحيح مسلم از قول پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل شده:

در حق ابوطالب عليه‌السلام من شفاعت كرده و رفتم داخل جهنم و ديدم او گرفتار است و او را از جهنم بيرون آوردم و در بخشى كه در يك آب كم عمقى است و حرارت دارد، قرار دادم و از آن حرارت، مغز ابوطالب عليه‌السلام به جوش مى‌آيد.

قرآن صراحت دارد بر اين كه:

«وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ

عَذَابِهَا»؛⁽³⁾

يعنى: اگر كسى وارد آتش جهنم شد، هيچ گونه تخفيفى در عذاب او داده نمى‌شود.

قرآن مى‌فرمايد: خدا در عذاب تخفيف نمى‌دهد، ولى صحيح بخارى و صحيح مسلم مى‌گويند: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حضرت ابوطالب عليه‌السلام تخفيف مى‌دهد.

همچنين در سوره بقره، آيه: 162 مى‌فرمايد:

«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَ مَاتُواْ وَ هُمْ كُفَّارٌ أُوْلَئكَ عَلَيهْمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَئكَةِ وَ النَّاسِ

أَجْمَعِين * خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَ لَا هُمْ يُنْظَرُونَ».

يعنى: كسانى كه كافر شده‌اند و با همان كفر مرده‌اند، لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر آنها خواهد بود. و هميشه در آن لعنت باقى مى‌مانند و در عذاب آنها تخفيف داده نخواهد شد و به آنها مهلت داده نمى‌شود.

اما در صحيح بخارى و صحيح مسلم، حضرت ابوطالب عليه‌السلام مورد رأفت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار مى‌گيرد؟!!

نكته ديگرى كه در صحيح بخارى و صحيح مسلم، خلاف قرآن بيان شده، اين است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: شفاعت من در حق ابوطالب عليه‌السلام او را فائده مى‌دهد و او را در آب كم عمق آتشين و جوشان قرار مى‌دهم.

حال آن كه قرآن در حق كفار مى‌گويد:

«فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ».⁽¹⁾

يعنى: هيچ شفاعتى در حق آن‌ها فايده‌اى ندارد.

خداى تعالى در سوره غافر، آيه 18 مى‌فرمايد:

«وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَ لَا شَفِيعٍ يُطَاعُ».

يعنى: كسانى كه در حق خودشان ظلم كرده و استحقاق آتش جهنم دارند، هيچ شفاعتى در حق آن‌ها پذيرفته نيست.

همچنين در سوره مريم، آيه 86 تا 87 مى‌فرمايد:

«وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا * لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا».

يعنى: شفاعتى در حق اهل جهنم پذيرفته نيست، مگر كسى كه نزد خداوند عهد و پيمان داشته باشد.

و مفسرين اهل سنت همگى متفقا گفته‌اند: مراد از اين آيه و عهد و پيمان، همان ايمان به خداوند است.⁽¹⁾

پس شفاعت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حديث ضحضاح، خلاف قرآن است.

همچنين خارج شدن حضرت ابوطالب عليه‌السلام از مكانى به مكان ديگر براى تخفيف عذاب نيز خلاف قرآن است.

اما از جهت مخالفت با سنت:

علماء و دانشمندان اهل سنت با سندهاى صحيح آورده‌اند:

فَاخَرَت مَسألتِى إلَى يَومِ القِيَامَةِ فَهى لَكُم وَ لِمَن شَهِدَ أن لَا إلَه إلّا اللّه.⁽²⁾

يعنى: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: شفاعت من مخصوص كسانى است كه با ايمان از دنيا رفته و شهادت به وحدانيت خداوند داده باشند.

ابن كثير دمشقى درباره اين حديث مى‌گويد: سندش خوب و قوى است.

ابن ابى شيبه، استاد بخارى و احمد بن حنبل از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل مى‌كنند:

إنّى أخبَأتُ شَفَاعَتِى ثُمّ جَعَلَتهَا لِمَن مَاتَ مِن أمَتِى لَم يُشرِك بِالله شَيئا.⁽³⁾

يعنى: من شفاعتم را ذخيره كرده و براى كسى قرار داده‌ام كه به حال شرك از دنيا

نرفته باشد.

ابن كثير درباره اين حديث نيز مى‌گويد:

و هذا أيضا إسناد صحيح.

احمد بن حنبل از ابوهريره نقل مى‌كند:

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: شَفَاعَتِيْ لِمَنْ شَهِدَ اَنْ لاَّ اِلهَ اِلاَّ اللهُ مُخْلِصًا يَصْدُقُ قَلْبُه لِسَانَه وَ لِسَانُه قَلْبَه.⁽¹⁾

يعنى: شفاعت من براى كسى است كه مخلصانه لا إله إلا اللّه بگويد و به رسالت من شهادت بدهد، به طورى كه زبان او، قلبش را تأييد كند و قلبش زبان او را.

حاكم نيشابورى مى‌گويد:

هذا حديث صحيح الاسناد.

يعنى: اين صحيح السند است.

وَ بُعِثتُ إلَى كُلِ أحمَرٍ وَ أسوَدٍ وَ أعطَيتُ الشَفَاعَة و هِى نَائلَةٌ مِن أمّتِى مَن لَا يشرِكُ بِاللهِ شَيئا.⁽²⁾

يعنى: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من مبعوث شده‌ام هم براى سياه پوستان و هم براى سفيد پوستان و هم سرخ پوستان و خداوند براى من حق شفاعت لحاظ كرده است، شفاعت من به كسى از امت من خواهد رسيد كه به خداوند شرك نورزيده باشد.

اين روايات، رواياتى است كه از نظر خود اهل سنت معتبر و صحيحه مى‌باشد.

رد ارتباط آيه 26 سوره انعام با كفر حضرت ابوطالب عليه‌السلام

ديگر استدلال كسانى كه مى‌خواهند نستجير بالله كفر حضرت ابوطالب عليه‌السلام را ثابت كنند، تمسك جستن به برخى آيات قرآن است و از جمله آن آيات، آيه 26 سوره انعام مى‌باشد:

«وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ مَا يَشْعُرُونَ».

يعنى: اين‌ها مردم را نهى مى‌كنند و باز مى‌دارند از رفتن به طرف پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خودشان هم دورى مى‌گزينند. جز خودشان كسى را به هلاكت نمى‌رسانند و به خودشان ضرر مى‌زنند و نمى‌فهمند.

محمد بن جرير طبرى در تفسير خود از حبيب بن ابى ثابت عمّن سمع ابن عباس نقل مى‌كند:

نزلت فى أبى طالب عليه‌السلام كان ينهى عن محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أن يؤى و ينأى عما جاء به أن يؤن به.⁽¹⁾

يعنى: اين آيه در مورد ابوطالب

عليه‌السلام نازل شده كه مردم را نهى مى‌كند از اين كه پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اذيت كنند و خودش هم از ايمان آوردن به او دورى مى‌گزيند.

همان گونه كه علماء علم رجال واقف هستند در اين جا يك مشكل سندى وجود دارد و آن اين كه اين سند ارسال و قطع دارد، چون مى‌گويد:

حبيب بن ابى ثابت عمّن سمع ابن عباس،

حبيب بن ابى ثابت نقل مى‌كند از كسى كه از ابن عباس روايت را شنيده است.

و علماء و بزرگان رجالى وقتى راوى مجهول باشد، هيچ ارزشى براى روايت قائل نمى‌شوند.

مضافا؛ در عبارتى كه طبرانى آورده، قيس بن ربيع وجود دارد كه ابن معين و غيره او را تضعيف كرده‌اند.

ثانيا: علماء و دانشمندان اهل سنت آورده‌اند كه مراد از:

«وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ»؛ يعنى قرآن مى‌فرمايد: آن‌ها نهى كرده و آن‌ها دورى مى‌كنند (چون ضمير جمع است)، در حالى كه ابوطالب عليه‌السلام يك نفر است و بايد مى‌گفت: و هو ينهى و ينأى عنه؛ و او مردم را از توجه به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نهى كرده و خودش هم دورى مى‌گزيند.

محمد بن جرير طبرى مى‌گويد:

بأن المراد منهم المشركين المكذبون بآيات اللّه. ينهون الناس عن اتباع محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و القبول منه و ينأون عنه: يتباعدون عنه.⁽¹⁾

يعنى: مراد از اين آيه، مشركينى هستند كه آيات خدا را تكذيب نموده، مردم را نهى و جلوگيرى مى‌كردند از اين كه از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تبعيت و پيروى كنند و سخن او را قبول نمايند و خودشان هم از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دورى مى‌كردند.

نكته مهم بعد، مفهوم آيه با عملكرد حضرت ابوطالب عليه‌السلام همخوانى ندارد؛ چون مى‌گويد:

«وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ»

اين‌ها مردم را نهى مى‌كردند از نزديك شدن مردم به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و تبعيت از او، و حال آن كه عمل حضرت ابوطالب عليه‌السلام بر خلاف اين بود و ايشان براى نزديكى به پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از كسى جلوگيرى نمى‌كردند، بلكه تمام وجود و هستى خود و فرزندانش را براى دفاع از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فدا نمود.

حتى ابن كثير دمشقى وقتى به اين قضيه مى‌رسد، مى‌گويد:

بعضى‌ها كه گفته‌اند مراد از اين آيه ابوطالب عليه‌السلام است، اشكال دارد.

و أبو طالب لم يكن بهذه المثابة، بل كان يصد الناس عن أذية رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله .⁽¹⁾

يعنى: ابوطالب عليه‌السلام اين صفت را نداشت كه مردم را از نزديكى به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نهى كند؛ بلكه مردم را از اذيت كردن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله منع مى‌كرد.

ثالثا: اين حديث كه منظور اين آيه نستجيربالله حضرت ابوطالب عليه‌السلام است را فقط حبيب بن ابى ثابت نقل كرده و اين در حالى است كه ابن حبّان؛ محدث و فقيه و مورخ و از صاحب نظران علم حديث و رجال شافعى مذهب در موردش آورده: او مدلِّس بوده، و عقيلى آورده: ابن عون او را طعن زده و عيب جويى كرده و مى‌گويد: او از عطا احاديثى نقل مى‌كند كه نمى‌توان بر آن‌ها اعتماد كرد.

آجرى از ابوداوود نقل مى‌كند: حبيب بن ثابت از عاصم بن ضمره مطلبى كه صحت داشته باشد نقل نمى‌كند.⁽²⁾

ابن حِبّان و ابن خزيمه اذعان كرده‌اند كه حبيب بن ثابت جاعل حديث بوده.

رابعا: آن چه از طرق ديگر كه همراه با سند است از ابن عباس در مورد اين آيه نقل شده با اين حرف منافات زيادى دارد. به عنوان مثال: محمد بن جرير طبرى و ابوبكر

محمد ابراهيم نيشابورى مشهور به ابن منذر و امام ابن ابى الحاتم و ابوبكر احمد بن موسى مشهور به ابن مَردويه از طريق على بن ابى طلحه و عوفى از ايشان نقل كرده‌اند كه اين آيه درباره مشركانى است كه مردم را از قرابت و ايمان آوردن به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نهى كرده و خود نيز از ايشان فاصله مى‌گرفتند.⁽¹⁾

قرطبى نيز از ابن عباس و حسن نقل كرده كه آن دو گفته‌اند: معناى آيه عام است و شامل همه كفار مى‌شود.

خامسا: خداى تعالى در اين آيه، همان طورى كه از سياق آيه به دست مى‌آيد افرادى كه در قيد حيات هستند را منظور فرموده، اين در حالى است كه به تأييد بزرگان اهل سنت اين آيه بعد از وفات حضرت ابوطالب عليه‌السلام نازل گشته است.

خلاصه جعل اين حديث و گفتن اين سخن به قدرى سخيف و غير قابل قبول است كه مفسران و بزرگان اهل سنت وقتى به آن مى‌رسند بعضى با عبارت "قيل" كه به معناى قول ضعيف هست و بعضى اذعان كرده‌اند كه خلاف اين قول اشبه هست؛ يعنى خلاف اين به واقعيت شبيه‌تر است، آورده‌اند.

به عنوان مثال: امام فخر رازى در تفسير الكبير وقتى به اين آيه رسيده ابتدا دو نظر را نوشته است: اول؛ نزول آن درباره مشركانى كه مردم را از پيروى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اقرار به رسالت او نهى مى‌كردند. دوم؛ نزول آن درباره حضرت ابوطالب عليه‌السلام سپس مى‌نويسد "و القول الاول اشبه لوجهين" يعنى: به دو دليل قول اول به واقعيت شبيه‌تر و نزديك‌تر است.

اول: اين كه همه آيه‌هاى قبل از اين آيه روش مشركان در برخورد با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را سرزنش و نكوهش مى‌كند، لذا اين آيه نيز بايد بر امر مذمومى حمل شود، زيرا اگر

حمل بر كار ابوطالب عليه‌السلام بكنيم كه او مردم را از اذيت كردن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نهى مى‌كرد، نظم سياق آيات به هم خواهد خورد.

دوم: بعد از اين آيه خداى تعالى فرموده: آنان جز خود را به هلاكت نمى‌اندازند، مقصود اين است كه آن چه در آيات قبل آمده باعث هلاكت و نابودى آن‌ها مى‌شود، بنابراين اگر معناى آيه نهى ابوطالب عليه‌السلام از اذيت رساندن ديگران به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد، با هلاك شدن سازگارى ندارد، زيرا نهى ابوطالب عليه‌السلام كار خوب و نيكى بوده و موجب هلاكت نمى‌شود.

همچنين زمخشرى در تفسير الكشاف و شوكانى در تفسير فتح القدير نظريه اول را ذكر كرده و نظر دوم را با "قيل"، يعنى: قول ضعيف، مطرح كرده‌اند.

نسفى در تفسيرش در حاشيه تفسير خازن، جلد: 2، صفحه: 10، قول نخست را نقل كرده و مى‌گويد: گفته‌اند منظور اين آيه ابوطالب عليه‌السلام است، در حالى كه احتمال اول يعنى: ارتباط آيه با مشركين، منطقى‌تر است.

ابن كثير نيز در تفسير خود از قول ابن حنفيه، قتاده، مجاهد، ضحاك و عدّه ديگر قول اين كه آيه در مورد مشركان نازل شده نقل كرده و مى‌نويسد: اين نظريه ظاهرتر است.⁽¹⁾

شهاب الدين آلوسى در مورد اين كه آيه در شأن مشركان نازل شده شرح و توضيح مى‌دهد و بعد درباره اين كه در شأن حضرت ابوطالب عليه‌السلام نازل شده باشد مى‌گويد: امام فخر رازى در تفسيرش اين نظريه را رد كرده است و خلاصه‌اى از سخنان فخر رازى را نقل مى‌كند.

رد ارتباط آيه 113 سوره توبه با كفر حضرت ابوطالب عليه‌السلام

از ديگر آيات قرآن كه نستجير بالله جهت اثبات كفر حضرت ابوطالب عليه‌السلام استدلال مى‌كنند، آيه 113 سوره توبه مى‌باشد:

«مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آَمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ».

در صحيح بخارى، جلد: 6، صفحه: 17، حديث 4772 و همچنين در صحيح مسلم، جلد: 1، صفحه: 40 آمده كه اين آيه شريفه در حق حضرت ابوطالب عليه‌السلام نازل شده است.

در مورد اين مطلب نيز بايد عرض شود همه مردم مسلمان مى‌دانند كه سوره توبه در مدينه و بعد از فتح مكه نازل شده؛ بلكه بعضى مى‌گويند: آخرين سوره‌اى است كه بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است. اما حضرت ابوطالب عليه‌السلام سال دهم بعثت از دنيا رفتند. و طبق استدلال خود اهل سنت، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام استغفار مى‌فرموده، از سال 10 بعثت تا سال 10 هجرت، بين رحلت حضرت ابوطالب عليه‌السلام و نزول اين آيه، نزديك 13 سال فاصله بوده، اين چه معنايى مى‌دهد؟ يعنى: خداى تعالى با نزول اين آيه مى‌خواهد بفرمايد: اى پيامبر! شما كه 13 سال براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام استغفار كرده اى، كار اشتباهى انجام داده‌اى؟!!

نكته بعد اين كه خود استغفار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه كافر و مشرك از دنيا رفته است، مخالفت با قرآن دارد؛ خداى تعالى در آيه 22 سوره مجادله مى‌فرمايد:

«لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآَخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كَانُوا

آَبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ».

يعنى: مؤنين حق ندارند با كسانى كه با خدا و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مخالف بودند،محبت كنند؛ حتى اگر پدرانشان يا پسرانشان يا برادرانشان يا خويشانشان باشند.

و شكى نيست كه طلب استغفار براى ديگران، نوعى اظهار محبت است و اين آيه شريفه در سال دوم هجرت نازل شده است. اما پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نستجيربالله اطاعت نكرده تا اين كه بالاخره خداى تعالى در سال آخر هجرت، او را نهى مى‌كند؟!!

نكته بعدى اين كه از طرفى مى‌گويند: اين آيه در حق حضرت ابوطالب عليه‌السلام نازل شده، چون پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حق حضرت ابوطالب عليه‌السلام استغفار مى‌كرده است و از طرفى هم در قرآن آمده:

«سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ».⁽¹⁾

يعنى: فرقى نمى‌كند براى آن ها، چه براى آن‌ها استغفار كنى يا استغفار نكنى، هرگز خدا آن‌ها را نخواهد بخشيد.

اين آيه قبل از آيه 113 سوره توبه نازل شده است؛ يعنى: حدود سه يا چهار سال فاصله.

يعنى: به نظر اين‌ها پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نستجيربالله اطاعت امر خداى تعالى نكرد و براى حضرت ابوطالب عليه‌السلام طلب استغفار مى‌فرمود تا اين كه بعد از فتح مكه، خداوند دستور مى‌دهد:

«مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آَمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى».⁽²⁾

يعنى: پيامبر و آن‌هايى كه ايمان آورده‌اند، حق ندارند براى مشركين بعد از آن كه

براى آن‌ها روشن شد كه آن‌ها اهل جهنم‌اند از خدا طلب آمرزش كنند، هر چند از خويشان نزديك آن‌ها باشند.

ضمن اين كه در منابع اهل سنت در اين باره اختلاف نظر وجود دارد و بعضى معتقدند: اين آيه در زمانى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نستجير بالله براى مادر گرامى شان طلب استغفار كردند نازل شده.

مسلم در صحيح خود و احمد در مسند، ابوداوود در سنن و نسائى و ابن ماجه از ابوهريره نقل كرده‌اند كه اين آيه زمانى كه نستجيربالله پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى مادر خود طلب استغفار فرمود نازل شده است. زمخشرى نيز در تفسير الكشاف مى‌نويسد: اين مطلب صحيح‌تر است، زيرا وفات ابوطالب عليه‌السلام قبل از هجرت بود و اين سوره آخرين سوره‌اى است كه در مدينه نازل شد.⁽¹⁾قسطلانى در ارشاد السارى مى‌نويسد: اين روايت ثابت شده كه چون پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عُمره انجام داد، بر سر قبر مادرش آمد و از پروردگار خود خواست به او اجازه دهد كه براى مادرش استغفار كند، در اين زمان اين آيه نازل گشت، اين روايت را حاكم و ابن ابى الحاتم از ابن مسعود و طبرانى از ابن عباس نقل كرده‌اند و اين روايت دلالت مى‌كند بر اين كه نزول اين آيه پس از وفات ابوطالب عليه‌السلام بوده و اصل اين است كه نزول آيه تكرار نشده است.

در تفاسير اهل سنت آمده:

لَمَّا قَدِمَ رَسُول اللَّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مَكَّة وَقَفَ عَلَى قَبْر أُمّه حَتَّى سَخِنَتْ عَلَيْهِ الشَّمْس رَجَاء أَنْ يُؤذَن لَهُ فَيَسْتَغْفِر لَهَا حَتَّى نَزَلَتْ :مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَاَلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى إِلَى قَوْله: تَبَرَّأَ مِنْهُ.⁽²⁾

يعنى: وقتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مكه برمى گشت، بر سر قبر مادرش حضرت آمنه عليهاالسلام ايستاد و شروع به طلب استغفار كرد، در همين زمان، حضرت جبرئيل آمد و اين آيه را نازل كرد:

«مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آَمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى».

يعنى: پيامبر حق ندارد براى مشركين طلب مغفرت كند، ولو اين كه او از خويشانش باشد.

قسطلانى در ارشاد السارى، جلد: 10، صفحه: 560 آورده است:

قد ثبت أن النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أتى قبر أمه لما اعتمر فاستأذن ربه أن يستغفر لها فنزلت هذه الآية.

يعنى: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر قبر مادرش آمد و از خداوند خواست كه به او اجازه دهد براى مادرش طلب استغفار كند و خداوند هم اين آيه را نازل كرد:

«مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آَمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى».

لذا ابن حجر عسقلانى مى‌گويد:

اين رواياتى كه ثابت مى‌كند اين آيه، يعنى: 113 توبه، درباره ابوطالب عليه‌السلام نازل شده، با روايات صحيحى كه ثابت مى‌كند در حق مادر رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده، هم خوانى ندارد.

همچنين قرطبى مفسر و فقيه مالكى مذهب مى‌گويد:

اين سوره، آخرين سوره‌اى است كه بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده، حال آن كه ابوطالب عليه‌السلام در آغاز اسلام از دنيا رفته است.⁽¹⁾

عدّه‌اى ديگر از مفسرين و بزرگان اهل سنت گفته‌اند: اين آيه، در حق مردى از

صحابه نازل شد كه براى پدر و مادرش كه مشرك بودند طلب استغفار مى‌كرد، وقتى اين جريان را به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفتند، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعتراض كرده و اين آيه نازل شد.⁽¹⁾

محمد بن جرير طبرى در اين باره مى‌گويد:

يك نفر نبود، بلكه چند نفر از مؤنين بودند كه پرسيدند:

ألا نستغفر لآبائنا و قد استغفر إبراهيم لأبيه كافرا. فأنزل اللّه: وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهيمَ لِأَبيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْه.⁽²⁾

يعنى: آيا نمى‌توانيم براى پدرانمان كه مشرك بودند و از دنيا رفته‌اند طلب مغفرت كنيم، در حالى كه حضرت ابراهيم عليه‌السلام براى پدرش كه كافر بود، استغفار كرده است؟ خداوند اين آيه را نازل كرد: اگر حضرت ابراهيم عليه‌السلام براى پدرش استغفار مى‌كرد، به خاطر وعده‌اى بود كه داده بود و وقتى فهميد كه او مشرك بوده، از او بيزارى جست.

لذا اين اختلافات در شأن نزول و اختلاف در روايات، همان گونه كه علماء علم اصول واقف هستند باعث تساقط آن‌ها مى‌شود، چرا كه گفته‌اند: الدليلان اذا تعارضا تساقطا. ضمن اين كه اين احاديث از جهت سند ضعيف هستند.

رواياتى كه در اين باب جعل كرده‌اند عبارتند از:

1- اسحاق بن ابراهيم مى‌گويد عبدالرزاق گفته معمر به ما خبر داده كه زهرى از سعيد بن مسيب نقل كرده كه پدر سعيد بن مسيب گفته: آن گاه كه ابوطالب

عليه‌السلام در حال مرگ بود، در حالى كه ابوجهل و عبداللّه بن ابى اميه در كنارش بودند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ابوطالب عليه‌السلام وارد شد و فرمود: اى عمو، بگو: لا اله الا اللّه تا نزد خدا به نفع تو شهادت

دهم.

در اين هنگام ابوجهل و عبداللّه بن ابى اميه رو به ابوطالب عليه‌السلام كرده و گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام آيا از دين عبدالمطلب عليه‌السلام رو بر مى‌گردانى؟! و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من براى تو مادامى كه نهى نشده‌ام طلب آمرزش و مغفرت خواهم كرد و اين لحظه آيه: مَا كانَ لِلنَّبِيِ وَ الَّذينَ آمَنُوا... نازل گشت.⁽¹⁾

2- ابواليمان مى‌گويد شعيب از زهرى به ما خبر داده كه او گفته سعيد بن مسيب از پدرش نقل كرده: وقتى ابوطالب عليه‌السلام در حال مرگ بود رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ابوطالب عليه‌السلام وارد شد و ديد كه ابوجهل و عبداللّه بن ابى اميه بن مغيره هم هستند، در اين جا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى عمو، بگو: لا اله الا اللّه تا نزد خدا به نفع تو مناظره كنم. ابوجهل و عبداللّه بن ابى اميه گفتند: اى ابوطالب عليه‌السلام از دين و ملت عبدالمطلب

عليه‌السلام رو برمى گردانى؟ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همچنان كلمه لا اله الا اللّه را بر ابوطالب عليه‌السلام عرضه مى‌كرد و آن دو نفر نيز همچنان سخن خودشان را به ابوطالب عليه‌السلام مى‌گفتند تا اين كه ابوطالب عليه‌السلام در آخرين سخن خود گفت: بر آيين عبدالمطلب عليه‌السلام هستم و از گفتن كلمه لا اله الا اللّه خوددارى كرد، در اين هنگام پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: به خدا قسم مادامى كه نهى نشوم براى تو از خدا طلب آمرزش مى‌كنم و در اين هنگام آيه: «مَا كانَ لِلنَّبِيِ وَ الَّذينَ آمَنُوا...» نازل گشت.⁽²⁾

3- حرملة بن يحيى التحيبى مى‌گويد عبداللّه بن وهب به ما خبر داده كه يونس از ابن شهاب نقل كرده كه سعيد بن مسيب از پدرش نقل كرده: زمانى كه ابوطالب عليه‌السلام در شرف مرگ بود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر او وارد شد، الى آخر جريان كه در روايات قبل

آورديم.⁽¹⁾

4- محمد بن عبّاد و ابن ابوعمر گفته‌اند كه مروان از يزيد كه همان ابن كيسان باشد نقل كرده كه او از ابن حازم و از ابوهريره نقل كرده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنگام مرگ عمويش الى آخر.⁽²⁾

5- محمد بن حاتم بن ميمون مى‌گويد كه يحيى بن سعيد از يزيد بن كيسان نقل كرده كه او از ابو حازم اشجعى نقل كرده كه ابوهريره گفته: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عمويش گفت بگو: لا اله الا اللّه، الى آخر.⁽³⁾

در يكى از اين روايات شخص مجهولى به نام اسحاق بن ابراهيم وجود دارد كه او را از سلسله سند ساقط مى‌كنند و مورد اعتماد رجاليون نيست، دارالقنطى او را ضعيف مى‌داند و ذهبى اصلا او را نمى‌شناسد، ابن عدى و ازدى او را به خاطر جعل حديث تكذيب كرده‌اند و حاكم گفته: پيش من قوى نيست، و در جاى ديگر مى‌گويد: ضعيف است، نسائى او را مورد اعتماد ندانسته، محدث حمص محمد بن عوف طائى او را دروغگو دانسته و تكذيبش مى‌كند.

شخص بعد در سلسله سند اين روايات عبدالرزاق است، عبدالرزاق بن عمر ثقفى كسى است كه درباره او گفته شده: ضعيف و غير قابل اعتماد است. دارالقطنى در اين باره مى‌گويد: به اين دليل كتابش از بين رفته كه ضعيف هست. ابومُسهِر درباره‌اش مى‌گويد: كتاب عبدالرزاق كه از زهرى نقل مى‌كرده، از ميان رفت و از آن به بعد دنبالزهرى مى‌رفت و غير از آن چه در آن كتاب بود از زهرى مى‌گرفت.⁽⁴⁾

شخص بعدى در سلسه سند اين روايات معمر است و گويا همان معمر بن راشد باشد كه ذهبى درباره او مى‌گويد: وى داراى اوهام و تخيلات است كه ممكن است از خودش باشد. ابوحاتم مى‌گويد: هر چه حديث در بصره گفته داراى اشتباهات است.

در سلسله سند يك روايت ديگر تعدادى افراد با نام‌هاى ناقص وجود دارد، مثلا: ابواليمان كه ايشان اصلا وجود خارجى ندارد، يا شعيب و كسى با اين نام به جز كسى كه دروغگو و بد دهان و جاعل حديث بوده وجود ندارد.

در سلسله سند روايت ديگر حرملة بن يحيى التحيبى وجود دارد، ابوحاتم درباره اش مى‌گويد: با سخن او نمى‌توان احتجاج و استدلال كرد، عبداللّه بن محمد فرهاذان او را در روايت‌هايى كه از ابن عدى نقل مى‌كند ضعيف دانسته است. همچنين يونس و ابن شهاب نيز وجود دارد كه ناشناس بوده و يا نام‌هايى از اين قبيل به عنوان دروغگو و يا بسيار دروغگو وجود دارد.⁽¹⁾

سعيد بن مسيب وجود دارد كه ابن ابى الحديد او را جزء دشمنان على بن ابى طالب عليهماالسلام مى‌داند.⁽²⁾

محمد بن حاتم بن ميمون القطيعى معروف به سمين وجود دارد كه ابن معين و ابن مدينى در موردش گفته‌اند: او بسيار دروغگو است، فلّاس مى‌گويد: او اصلا چيزى نيست.⁽³⁾

يحيى بن سعيد وجود دارد كه بخارى و ابوحاتم درباره‌اش مى‌گويند: او حديث‌هاى ناپسند روايت مى‌كند.

نسائى مى‌گويد: يحيى بن سعيد از زهرى احاديث ساختگى نقل مى‌كند.

ابن عدى و ديگران گفته‌اند: او از راويان مورد اعتماد، حديث‌هاى باطل نقل مى‌كند.

ابن حبان مى‌گويد: او بسيار خطا كار و اشتباه زياد مى‌كند.

از مروان نام برده شده كه تعداد بسيار زيادى مروان وجود دارد كه اكثر آن‌ها از نظر رجاليون يا دروغگو و يا ناشناخته‌اند.

ابوهريره وجود دارد كه شخصيتش بر هيچ كس پوشيده نيست، او شخصى است كه عمر بن خطاب او را به علت كثرت روايت از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از نقل حديث بر حذر داشت.⁽¹⁾همچنين حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام و برخى ديگر از اصحاب نيز در همين مورد زبان به اعتراض گشودند.⁽²⁾

ابراهيم نظّام از معتزله، ابوهريره را به كذب و وضع حديث متهم ساخته،⁽³⁾ابوجعفر اسكافى نيز در نقض خود بر العثمانيه جاحظ، حكاياتى در انتقاد از ابوهريره نقل مى‌كند.⁽⁴⁾

خود ابوهريره مى‌گويد: اگر من اين روايات را كه براى شما گفتم در زمان زندگانى عمر مى‌گفتم، يقين داشتم كه شلاق به پشتم مى‌خورد.⁽⁵⁾

ذهبى، در مورد ابوهريره مى‌نويسد:

عن السائب بن يزيد: سمع عمر يقول لأبى هريرة لتتركن الحديث عن رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أو

لألحقنك بأرض دوس!⁽¹⁾

يعنى: از سائب بن يزيد از عمر شنيده شده كه به ابوهريره مى‌گويد: بايد نقل حديث از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ترك كنى يا اين كه تو را به سرزمين دوس تبعيد مى‌كنم.

يكى از مسائلى كه تمامى علماى رجال اهل سنت بر آن اتفاق نظر دارند، اين است كه ابوهريره مدلس بوده و سخنى را كه از ديگران شنيده بوده، به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت مى‌داده است.

ذهبى در مورد ابوهريره مى‌نويسد:

قال يزيد بن هارون: سمعت شعبة يقول كان أبو هريرة يدلس.⁽²⁾

يعنى: يزيد بن هارون گفت از شعبه شنيدم كه مى‌گفت: ابوهريره تدليس مى‌كند.

ابن كثير دمشقى بعد از نقل اين سخن در نوع تدليس أبوهريره مى‌نويسد:

أى يروى ما سمعه من كعب و ما سمعه من رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و لا يميز هذا من هذا ذكره ابن عساكر. و كان شعبة يشير بهذا إلى حديثه من أصبح جنبا فلا صيام له فإنه لما حوقق عليه قال: أخبرنيه مخبر و لم أسمعه من رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.⁽³⁾

يعنى: او آن چه را كه از كعب شنيده و آن چه را از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده بود نقل كرده و بين آن دو فرقى نمى‌گذاشت؛ اين را ابن عساكر گفته است. و ظاهرا شعبه به اينروايت اشاره مى‌كند كه هر كس صبح جنب از خواب بيدار شود نمى‌تواند روزه بگيرد؛ پس به درستى كه وقتى از او در مورد اين روايت بازجويى شد گفت: اين مطلب را

كسى به من خبر داده بود و از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشنيده بودم.

و روى أبو يوسف، قال: قلت لأبى حنيفة: الخبر يجئ عن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يخالف قياسنا ما تصنع به؟ قال: إذا جاءت به الرواة الثقات عملنا به و تركنا الرأى، فقلت: ما تقول فى رواية أبى بكر و عمر؟ فقال: ناهيك بهما! فقلت: على عليه‌السلام و عثمان، قال: كذلك، فلما رآنى أعد الصحابة قال: و الصحابة كلهم عدول ما عدا رجالا، ثم عد منهم أباهريرة و أنس بن مالك.⁽¹⁾

يعنى: ابو يوسف شاگر ابوحنيفه مى‌گويد به ابوحنيفه گفتم: براى ما رواياتى از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌آيد كه با قياس ما مخالف است، آن‌ها را چه كنيم؟ گفت: اگر روايت از افراد مورد اطمينان باشد به آن عمل كرده و نظر خويش را كنار مى‌گذاريم؛ گفتم: نظر شما در مورد روايات ابوبكر و عمر چيست؟

گفت: تو را از كنار گذاشتن آن‌ها نهى مى‌كنم.

گفتم: على عليه‌السلام و عثمان؟

پاسخ داد: آن دو نيز همچنين.

و وقتى كه ديد يك يك صحابه را مى‌شمارم گفت: همه صحابه عادل هستند غير از چند نفر كه نامشان را برد و از ايشان ابوهريره و مالك بن انس بود.

نهايتا بايد عرض كنم تا زمانى كه اين تعارضات و اشكالات سندى براى اين قبيل روايات نبود، متن و مضمون روايات مطلب بدى ثابت نمى‌كند، چون به اتفاق نظر علماء و بزرگان حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام از انبياء الهى بوده و حتى عدّه‌اى از بزرگان و دانشمندان اهل سنت من جمله جلال الدين سيوطى اذعان كرده‌اند كه حضرت

عبدالمطلب عليه‌السلام يكتا پرست بوده و اين كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام بر آيين حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام باشد كم‌ترين مطلبى كه ثابت مى‌كند يكتاپرستى ايشان است، به طور كلى همان گونه كه بعضى از علماء و بزرگان اذعان كرده‌اند: افسانه عدم ايمان ابوطالب عليه‌السلام ريشه در خلافت بنى العباس دارد، زيرا خلفاى عباسى براى آن كه خود را به خلافت لايق‌تر از علويان نشان دهند در بين مردم تبليغ مى‌كردند كه جد ما عباس به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورد ولى ابوطالب عليه‌السلام جد علوى‌ها مشرك از دنيا رفت. آن‌ها با اين استدلال ادعا داشتند پس ما اولى و شايسته‌تر به خلافت هستيم.⁽¹⁾

مضافا زمخشرى مى‌گويد: مرگ ابوطالب عليه‌السلام قبل از هجرت رخ داده و اين آيه در مدينه نازل گشته است.

فصل پنجم : صحابه

اشاره

حضرت ابوطالب عليه‌السلام بهترين صحابى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

حضرت ابوطالب عليه‌السلام علاوه بر عناوينى مانند: وصايت و نبوّت، صاحب عنوان صحابه نيز مى‌باشند، لذا ذيلا تحقيقى اجمالى در مورد اين واژه و صاحبانش ارائه مى‌گردد تا بگوئيم: كسانى كه معتقدند عنوان صحابه روى هر شخصى بود صرف نظر از روحيات و اعتقادات و اعمالش محترم است و افراد منافق و خبيث را كه خباثت و نفاقشان از آيات قرآن به دست مى‌آيد، صرفا به جهت اين كه عنوان صحابه دارند محترم مى‌شمارند، اما چطور به حضرت ابوطالب عليه‌السلام توهين كرده و حمله ور شده و بى‌مهرى مى‌كنند؟! بر فرض محال حضرت ابوطالب عليه‌السلام از انبياء الهى يا جزو اوصياء پيامبران الهى نبود، اما مخالف و موافق متفقند و جز اين نيست كه از بهترين و فعال‌ترين صحابى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، بنابراين مشخص است بى‌مهرى‌ها و حملات به ساحت مقدس حضرت ابوطالب عليه‌السلام طراحى شده و هدفمند بوده كه از عمده دلايل آن نشانه گرفتن شخصيت حضرت على عليه‌السلام و همچنين سرپوش گذاشتن و عادى جلوه دادن شرك و نفاق و خباثت آباء و اجداد و بزرگان خويش بوده و هست.

صحابه از ماده "صحب" و به كسانى اطلاق مى‌شود كه همراه و ملازم و معاشر كسى يا چيزى باشند، همچنين به معناى مصاحبت و همراهى طولانى مدّت نيز استعمال شده است.⁽¹⁾

معنا و مصداق صحابه از منظر شيعه و اهل سنت

دانشمندان و علماء شيعه و سنى برداشت‌ها و تعاريف متفاوت و مختلفى از واژه صحابه داشته و دارند.

عدّه‌اى از بزرگان اهل سنت من جمله ابن عبدالبر، ابن منده و يحى بن عثمان بن صالح مصرى قائل هستند: به كسانى كه زمان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را درك كرده باشند، چنان چه مسلمان شده، حتى اگر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در طول عمر خويش نديده باشند صحابه اطلاق مى‌گردد.⁽¹⁾

ابن حجر عسقلانى معتقد است: صحابه به كسى مى‌گويند كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديده و اسلام آورده و مسلمان نيز از دنيا رفته باشد.⁽²⁾

محمد بن اسماعيل بخارى قائل است: هر كسى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديده و همراه و ملازم آن حضرت بوده، صحابه محسوب مى‌شود.⁽³⁾

ابن اثير در مقدمه اسد الغابه آورده كه دانشمندان علم حديث درباره هر كسى كه حديث يا سخنى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كند، اصطلاح صحابه را به كار مى‌برند و اين معنا را به اندازه‌اى گسترش داده‌اند كه هر كسى يك مرتبه آن حضرت را ديده باشد شامل مى‌شود، البته اين مطلب به جهت شرافت و جايگاه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، از اين رو، هر كسى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديده باشد اصطلاح صحابى درباره او به كار مى‌رود.⁽⁴⁾

سعيد بن مسيب معتقد است: به جهت شرافت همراهى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، رسيدن به اين مقام همراهى طولانى مى‌طلبد، در نتيجه صحابى كسى است كه حداقل يك يا دو سال همنشين پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده و نيز در يك يا دو غزوه حضرت را همراهى كرده باشد.⁽¹⁾

ابوالمظفر سمعانى قائل شده: صحابه به كسى اطلاق مى‌شود كه همنشينى‌اش با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مدّت طولانى بوده و علت همنشينى‌اش پيروى از آن حضرت بوده، همچنين روايت و سخنى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده باشد.⁽²⁾

جماعتى از علماء و بزرگان اهل سنت نيز معتقدند: همنشينى طولانى مدّت و روايت كردن از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شرافت صحابى بودن را نصيب افراد مى‌كند.⁽³⁾

حق مطلب آن است كه لفظ صحابه اصطلاح شرعى كه از طرف خداى تعالى و شارع مقدس وضع شده باشد نيست، بلكه يك واژه و اصطلاح لغوى بوده و در زمان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به معناى لغوى آن استعمال مى‌شده است، مثلا: به افرادى كه در مسجد النبى ساكن بودند "اصحاب صفّه" گفته مى‌شد.

اين واژه به مرور زمان علم شد براى افرادى كه همنشين و ياور پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند و بعضا علماء و بزرگان شيعه نيز معناى اصطلاحى اين واژه را توضيح فرمودند، مثلا شهيد ثانى در شرح و توضيح اين واژه مى‌فرمايد: صحابه به كسى گفته مى‌شود كه در حال ايمان و مسلمان بودن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديده و مسلمان نيز از دنيا رفته است،

اگر چه در زمان زندگانى مرتد شده باشد.⁽¹⁾

سيد حسن صدر معتقد است: صحابى به كسى گفته مى‌شود كه در حال اسلام با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همنشين و با اسلام از دنيا رفته باشد.⁽²⁾

لذا به تمام كسانى كه از نظر فكرى و اعتقادى حتى بدون اين كه حضور فيزيكى در كنار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشته باشند، صحابه اطلاق مى‌شود، بنابراين صحابه و صاحب شامل تمام افراد مؤن، عادل، فاسق و منافق نيز مى‌شود. شاهد و مؤد اين مدّعا آيات و رواياتى است كه كلمه صحابه درباره اين افراد به كار برده شده است.

به عنوان مثال در منابع و صحاح خود اهل سنت روايتى نقل كرده‌اند: قَالَ عُمَر دَعنِى اَضرِبُ عُنُقَ هَذَا المُنَافِق فَقَالَ دَعهُ لَايَتَحَدّثُ النَاس اَنّ مُحَمّداً يَقتُلُ اَصحَابَه؛ يعنى: روزى عمر از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درخواست نمود تا عبداللّه بن أبى، منافق مشهور را به قتل رساند، پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: اى عمر! با سخن مردم چه خواهى كرد كه بگويند: محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اصحاب خود را مى‌كشد.⁽³⁾

در حديث ديگر جبير بن مطعمه مى‌گويد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: اِنّ فِى اَصحَابِى مُنَافِقُون.⁽⁴⁾يعنى: در ميان اصحاب من منافقانى هستند، يا اين كه نظير اين روايات در صحيح مسلم چنين آمده است: اِنّ فِى اَصحَابِى اِثنَى عَشَرَ مُنَافِقَا مِنهُم ثَمَانِىْ لَا يَدخُلُونَ الجَنْةَ، حَتّى يَلِجُ الجَمَلَ فِى سَمّ الخِيَاط.⁽⁵⁾

يعنى: در ميان اصحاب من دوازده تن منافق هستند كه هشت نفر آنان محال است وارد بهشت شوند مگر اين كه شتر از سوراخ سوزن بگذرد.

در حديث ديگر از قول پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده: أنَا فَرَطكُم عَلَى الحَوضِ وَ لَيُرفَعُنَّ رِجَالٌ مِنكُم ثُمّ لَيُختَلَجُنَّ دُونِى، فَأقُولُ يَارَبّ أصحَابِى فَيُقَالُ اِنّكَ لَا تَدرِى مَا احدَثُوا بَعدَك.⁽¹⁾

يعنى: من وارد بر حوض مى‌شوم در حالى كه گروهى از مردان شما را بيرون برده و از كنار من دور مى‌كنند. آن گاه مى‌گويم: خدايا! اين‌ها اصحاب من هستند، گفته مى‌شود: تو نمى‌دانى كه اين‌ها پس از تو چه كار كردند؟!

به طور كلى اهل سنت همه اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را صالح و عارى از خطا و اشتباه مى‌دانند و اجازه نمى‌دهند كسى نقد و انتقادى از آن‌ها داشته باشد، لذا قائل به عدالت تمام صحابه هستند و سخنان صحابه را يكى از منابع شريعت اسلام دانسته و پيروى از آن‌ها را موجب فلاح و رستگارى دنيا و آخرت مى‌دانند.

اما شيعيان فقط جمعى از صحابه را ستايش كرده و به آن‌ها ارادت دارند، يعنى: فقط از برخى اصحاب كه در راه خدا و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فداكار و در صراط مستقيم بوده‌اند تجليل كرده و احترام مى‌گذارند و براى اصحاب معمولى از خداى تعالى نيز طلب مغفرت مى‌كنند و اصحابى كه نفاق يا عناد يا فسق شان از آيات قرآن و روايات پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اثبات شود به نيكى ياد نمى‌كنند، بلكه آن‌ها را تبعا للقرآن لعن و نفرين مى‌كنند، به عبارت اخرى شيعيان صرف اين كه كسى صحابه و در كنار پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد اعتنايى نكرده و براى صحابه بودن مستقلا هيچ ارزش و اعتبارى قائل نيستند،

مخصوصا كه از آيات قرآن و روايات پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه مورد قبول طرفين مى‌باشد استفاده مى‌شود كه بعضى از صحابه منحرف و منافق بوده و مستحق لعن و نفرين هستند، بلكه شيعيان براى آن عدّه از افرادى كه در كنار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده و همچنين و مهم‌تر از اين در صراط مستقيم و در چهار چوب اعتقادى، اخلاقى كه پيامبر اكرم براى بشريت به ارمغان آوردند بوده و خود را به مقام اولياء اللهى رسانده باشند ارزش و احترام قائل هستند، كه اين ارزش و احترام براى تقواى آن‌ها است، براى در صراط مستقيم بودن آن‌ها است، براى اين است كه خودشان را با تلاش و كوشش و جهاد با نفس به مقام ولى خدايى رسانده‌اند كه خداى تعالى در تأييد اين عمل شيعيان در قرآن مى‌فرمايد: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبير»؛⁽¹⁾البته همنشينان و صحابه پيامبر اكرم

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله موقعيت و زمينه بهتر و بيشترى نسبت به ديگر افرادى كه اين امتياز را نداشته‌اند دارا بوده‌اند، اما فقط صرف همنشنين و صحابى بودن هيچ ارزشى ندارند، چه بسا افرادى در كنار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجود داشتند و به تاييد خود اهل سنت آن قدر بد و منحرف بودند كه مستحق اجراى حد بودند، كما اين كه خليفه دوم، بعضى از صحابه را منافق،⁽²⁾و يا بعضى ديگر را دشمن خدا مى‌دانست و بر آن‌ها حد جارى كرده است.⁽³⁾

به طور كلى نه تنها شيعيان، بلكه بعضى از علماء و دانشمندان اهل سنت نيز مانند شيعه صرف صحابى بودن براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ارزشى براى كسى قائل نيستند و معتقدند كه احاديث و رواياتى كه براى صحابه ارزشى قائل شده در زمان بنى اميه و اكثرا به دستور معاويه جعل شده و علت اين كار نيز اين بوده كه مى‌خواسته‌اند فضيلتى

دروغين براى خود درست كنند تا بتوانند با بنى هاشم به اصطلاح خودشان در يك حد قرار بگيرند، به عنوان مثال: ابن عرفه مشهور به "نَفطَويه" كه از بزرگان اهل سنّت است همين مطلب را تأييد كرده و مى‌گويد: بيشتر احاديث مربوط به فضايل صحابه در دوران بنى‌اميه به منظور نزديكى به بنى‌اميه و براى ضربه زدن به بنى‌هاشم گفته شده است.⁽¹⁾

احمد امين ديدگاه زيديه و معتزله درباره عدالت صحابه را چنين بيان مى‌كند:

انّا رأينا الصحابه أنفسهم ينقد بعضهم بعضاً، بل يلعن بعضهم بعضاً و لو كانت الصحابه عند نفسها بالمنزله التى لا يصح فيها نقد و لا لعن لعلمت ذلك من حال نفسها، لأنهم أعرف بمحلهم عن عوام أهل دهرنا و هذا طلحه و الزبير و عائشه و من كان معهم و فى جانبهم، لم يروا أن يمسكوا عن علىّ، و هذا معاويه و عمرو بن العاص لم يقصروا دون ضربه و ضرب أصحابه بالسيف، و كالذى روى عن عمر من انّه طعن فى روايه أبى هريره و شتم خالد بن الوليد و حكم بفسقه، و خوّن عمرو بن العاص نسبهما و معاويه و نسبهما الى سرقه مال الفئ و اقتطاعه، و قل أن يكون فى الصحابه من سلم من لسانه او يده، الى كثير من أمثال ذلك ممّا رواه التاريخ و كان التابعون يسلكون بالصحابه هذا المسلك و يقولون فى العصاه منهم هذا القول، و انّما اتخذهم العامه أرباباً بعد ذلك، و الصحابه قوم من الناس، لهم ما للناس و عليهم ما عليهم من أسأ منهم ذممناه، و من أحسن منهم حمدناه، و ليس لهم على غيرهم كبير فضل الاّض بمشاهده الرسول و معاصرته لاغير، بل ربّما كانت ذنوبهم أفحش من ذنوب غيرهم، لأنهم شاهدوا الأعلام و المعجزات، فمعاصينا أخف لأنّنا أعذر.⁽²⁾

يعنى: بررسى سيره و رفتار صحابه نشان مى‌دهد كه آنان يكديگر را مورد نقد و

انتقاد قرار داده، بلكه يكديگر را لعن و نفرين مى‌كردند، و چنانچه صحابه نزد خودشان از مقامى برخوردار بودند كه انتقاد و لعن در مورد آنان صحيح نبود به طور حتم آن را بيان مى‌كردند، چرا كه آنان نسبت به خود از عوام روزگار ما آشناتر بودند. طلحه، زبير، عايشه و كسانى كه همراه آنان بودند در برابر على عليه‌السلام ايستادند، همچنان كه معاويه و عمر و عاص نيز چنين بودند و نمونه‌هاى فراوان ديگر كه در تاريخ روايت شده است.

از نگاه اين ها، صحابه گروهى از مردم بودند كه مانند ساير مردم هر كارى كه انجام دهند، خواه درست يا نادرست، به حساب خودشان مى‌باشد، هر كسى از صحابه كار بدى انجام دهد نكوهش، و هر كسى كار نيكى انجام دهد او را ستايش مى‌كنيم و آنان جز امتياز مشاهده پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از امتياز ديگرى برخوردار نبودند، چه بسا گناهان آنان فاحش‌تر از گناهان ديگران بود، چون آنان شاهد معجزات و نشانه‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، بنابراين گناهان ما سبك‌تر از آنان خواهد بود، چون عذر ما پذيرفته‌تر مى‌باشد.

سعدالدين تفتازانى كه از علماء بزرگ كلامى اشاعره است مى‌نويسد: و ان ما وقع بين الصحابه من المحاربات و المشاجرات على الوجه المسطور فى كتب التاريخ و المذكور على السنه الثقاة يدل بظاهره على ان بعضهم قد حاد عن طريق الحق و بلغ حدالظلم و الفسق و كان الباعث له الحقد و العناد و الحسد و اللداد و طلب الملك و الرياسة و الميل الى الشهوات.⁽¹⁾

يعنى: حوادث، جنگ‌ها و جرياناتى كه بين صحابه به وجود آمد، چنان كه در كتاب‌هاى تاريخى آمده است و افراد موثق و مورد اطمينان ياد نموده‌اند، حاكى از اين واقعيت است كه برخى از صحابه از راه حق منحرف گشته تا جايى كه مرتكب ظلم و فسق گرديدند و ريشه اين انحراف و ظلم آنان كينه و دشمنى، حسادت و خصومت،

حكومت‌خواهى، رياست‌طلبى، تمايل به لذت‌ها و شهوت‌ها بوده است.

جلال الدين سيوطى در ذيل بحث عدالت صحابه مى‌نويسد:

گفته شده كه در عدالت صحابه جستجو و تحقيق لازم است. برخى ديگر گفته‌اند: عدالت صحابه پس از پديد آمدن فتنه‌ها بايد مورد بررسى و پرسش واقع شود و گروه معتزله مى‌گويند: اصحاب، عادل هستند جز كسانى كه با على عليه‌السلام جنگيدند.

نظر عدّه‌اى از علماء اهل سنت در مورد صحابه:

ابن تيميه قائل است:

و من اصول اهل السنه و الجماعه سلامة قلوبهم و السنتهم لاصحاب رسول اللّه

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كما وصفهم اللّه فى قوله تعالى «وَ الَّذينَ جاؤ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالْإيمانِ وَ لا تَجْعَلْ فى قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّكَ رَؤفٌ رَحيم» و طاعة للنبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فى قوله و لا تسبوا اصحابى فوالذى نفسى بيده لو ان احدكم انفق مثل احد ذهبا ما بلغ مد احدهم و لا نصفه.⁽¹⁾

يعنى: از اصول اعتقادى اهل سنت و جماعت، آن است كه دل‌ها و زبان هايشان از بغض و بدگويى درباره اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پاك و سالم است، همان طور كه خداى تعالى درباره آن‌ها چنين فرموده: و كسانى كه بعد از آن‌ها آمده‌اند مى‌گويند: پروردگار ما، ما را و برادران ما را كه بر ما در ايمان پيشى گرفته‌اند بيامرز و در دل‌هاى ما كينه‌اى براى كسانى كه ايمان آورده‌اند قرار نده. پروردگار ما قطعا تو رئوف و مهربان هستى و همچنين تبعا به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه فرموده‌اند: به اصحاب من ناسزا نگوييد، سوگند به خدايى كه جانم در دست او است اگر يكى از شما به اندازه كوه اُحُد طلا انفاق كند، به پاداش يك نصف مُد از اعمال آن‌ها نخواهد رسيد.

ابوالمعالى عبدالملك جوينى قائل است:

و الذى يجب على المعتقد ان يلتزمه ان يعلم ان جلة الصحابه كانوا من رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بالمحل المغبوط و المكان المحوط و ما منهم الا و هو منه ملحوظ محفوظ و قد شهدت نصوص الكتاب على عدالتهم و الرضا عن جملتهم بالبيعة، بيعة الرضوان و نص القرآن على حسن الثناء على المهاجرين و الانصار.⁽¹⁾

يعنى: بر هر مسلمان معتقد واجب است بداند كه همه اصحاب از ديد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مقام قابل غبطه و خاصى قرار داشتند و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به يك يك آن‌ها توجه ويژه و خاصّى داشته، نصوص قرآنى از عدالت صحابه و خشنودى خداوند از آنان در بيعت رضوان خبر مى‌دهند و قرائن نيز نشان مى‌دهند كه مهاجرين و انصار ستايش ويژه‌اى شده‌اند.

مسعود بن عمر تفتازانى قائل است: اتفق اهل الحق على وجوب تعظيم الصحابه و الكف عن الطعن فيهم، سيما المهاجرين و الانصار لما ورد فى الكتاب و السنة من الثناء عليهم و التحذير عن الاخلال باجلالهم: اللّه اللّه فى اصحابى، لا تتخذوهم غرضا من بعدى؛ لا تسبوا اصحابى؛ خير القرون قرنى و لو كانوا فسدوا بعده لما قال ذلك بل نبّه و كثير مما حكى عنهم افتراءات و ما صح فله محامل و تأويلات.⁽²⁾

اهل حق درباره بزرگداشت صحابه و پرهيز از بدگويى درباره آنان اتفاق نظر دارند، به ويژه درباره مهاجران و انصار كه در قرآن و سنت مناقب آنان ياد شده و در حديث درباره تعرض به جايگاه والاى آنان هشدار داده شده است، مثلا درباره اصحاب من از خدا بترسيد و آنان را بعد از من هدف نسبت‌هاى ناروا قرار ندهيد؛ يا اين كه به اصحاب من ناسزا نگوييد؛ يا اين كه بهترين و برترين روزگارها روزگار من است؛ لذا اگر

اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از مرگ ايشان دچار انحراف مى‌شدند حتما ايشان اين موضوع را يادآور مى‌شدند و اما بسيارى از مطالبى كه درباره صحابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل شده در واقع يا صحت ندارد و اگر هم صحيح باشند قابل توجيه و تاويل هستند.

ابو عمر يوسف بن عبد البر قرطبى قائل است:

فهم خير القرون و خير امة اخرجت للناس تثبتت عدالة جميعهم بثناء اللّه عزوجل عليهم و ثناء رسوله صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و لا اعدل ممن ارتضاه اللّه لصحبة نبيه و نصرته و لا تزكية افضل من ذلك و لا تعديل اكمل منه.⁽¹⁾

يعنى: آن‌ها افراد بهترين قرن‌ها و بهترين گروهى هستند كه براى دعوت و ارشاد به سمت خدا و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرستاده شده‌اند، عدالت همگى آنان با حمد و ستايش خداى تعالى و پيامبرش از آنان به اثبات رسيده است، چه كسى عادل‌تر از آنانى است كه خداوند ايشان را براى همنشينى و يارى پيامبرش برگزيده است؟ چه شهادت و تزكيه‌اى بهتر از اين امر وجود دارد؟ و چه گواهى كامل‌تر و بهتر از اين براى عدالتشان مى‌توان در نظر گرفت؟

ابو عمرو عثمان بن الصلاح شهرزورى قائل است:

للصحابة بأسرهم خصيصة و هى انه لا يسأل عن عدالة احد منهم بل ذلك امر مفروغ منه لكونهم على الاطلاق معدّلين بنصوص الكتاب و السنة و اجماع من يعتدّ به فى الاجماع من الامة ثم ان الامة مجمعة على تعديل جميع الصحابه و من لابس الفتن منهم فكذلك باجماع العلماء الذين يعتد بهم فى الاجماع احسانا للظن بهم و نظرا الى ما تمهّد لهم من المآثر و كأن اللّه سبحانه و تعالى اتاح الاجماع على ذلك لكونهم نقلة الشريعة.⁽²⁾

يعنى: همه اصحاب از امتياز خاصى برخوردار هستند و آن اين كه از عدالت هيچ يك از آنان سوال نمى‌شود، بلكه اين مسأله‌اى قطعى تلقى مى‌شود، زيرا همه آنان مطلقا از ديدگاه نصوص قرآن، احاديث و اجماع كسانى كه اجماع آنان قابل قبول و معتبر است، عادل هستند، اگر چه صحابه از كسانى باشند كه در درگيرى‌ها ميان اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شركت داشته‌اند، همچنين اين ديدگاه، ديدگاه علمايى است كه اجماع آنان معتبر است. اين اعتقاد به خاطر حسن ظن و با توجه به فضائل و مناقب آنان است و گويا تاييد الهى بوده تا درباره عدالت آنان اجماع باشد، زيرا آنان ناقلان و حافظان شريعت اسلامى بوده‌اند.

در نتيجه اين بحث بسيار مفصل است كه علماء و دانشمندان اهل سنت اكثرا قائل به عدالت و عصمت صحابه هستند و شيعيان چنين اعتقادى ندارند و بحث‌هاى زيادى مابين آن‌ها رد و بدل شده كه چون اولا: توضيح بيشتر از اين مقدار كه جهت تقريب اذهان عرض شد براى موضوع اين كتاب ضرورى نيست، ثانيا: علماء و دانشمندان شيعه و سنى كتب مختلف و مفصلى در اثبات ادعاى خود و رد نظر مقابل نوشته‌اند كه يك مسلمان اعم از شيعه يا سنى بايد طبق دستور خداى تعالى اولوالالباب باشد،⁽¹⁾و گفته‌ها و نوشته‌هاى هر دو طرف را بشنود و مطالعه كند، بعد هر كدامش كه با آيات شريفه قرآن و روايات نبوى و عقل منطبق بود اخذ كرده و ديگرى را به ديوار بكوبد.

فصل ششم : حضرت ابوطالب عليه‌السلام از منظر روايات و بزرگان

اشاره

حضرت ابوطالب عليه‌السلام از منظر روايات

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

قال رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أَتَانِى جَبْرَئِيلُ عليه‌السلام فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ حَرَّمَ النَّارَ عَلَى ظَهْرٍ أَنْزَلَكَ وَ بَطْنٍ حَمَلَكَ وَ ثَدْيٍ أَرْضَعَكَ وَ حَجْرٍ كَفَلَكَ.⁽¹⁾

يعنى: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: جبرئيل نزد من آمد و گفت: به راستى خداى تعالى آتش جهنم را حرام كرده بر صلبى كه تو در آن بودى و بطنى كه تو را پرورانيد و كسى كه تو را شير داد و كسى كه تو را سرپرستى كرد.

ابن عباس از قول پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده:

قَالَ لِعَلِى عليه‌السلام : لَو كُنتَ مُستَخلَفَا اَحَدَا لَم يكُن اَحَدٌ اَحَقُّ مِنكَ لِقِدمَتِكَ فِى الاسلَامِ وَ قِرَابَتِكَ مِن رَسُولِ اللهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ صَهركَ و عِندَك فَاطِمَة عليهاالسلام سِيدَةِ نِسَاءِ المُومِنِين وَ قَبلَ ذَلِكَ مَا كَان مِن بَلاء ابِى طَالِب عليه‌السلام اِياى حِينَ نَزَلَ القُرآن و اِنّا حَرِيصٌ اِنّ ارعى ذَلِكَ فِى وُلدِهِ بَعدَه.⁽²⁾

يعنى: ابن عباس مى‌گويد: پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روزى به على بن ابى طالب عليهماالسلام فرمودند: اگر بخواهم كسى را جانشين خودم نمايم هيچ كس را شايسته‌تر از تو نمى‌بينم، به جهت اين كه تو داراى سوابق درخشانى در اسلام هستى و با من پيوند

دارى و دارا بودن همسرى چون فاطمه عليه‌السلام كه سرور زنان اهل ايمان است و مهم‌تر از اين‌ها آن همه تحمل و تلاش‌هايى كه پدرت ابوطالب عليه‌السلام در راه اسلام نمود، او هنگام نزول قرآن به من ايمان آورد و به حمايت از من برخاست، من دوست دارم اين منصب را بعد از او در فرزندش مشاهده كنم.

عَنْ الْعَبَّاسِ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَقَالَ مَا تَرْجُو لِأَبِى طَالِبٍ

عليه‌السلام فَقَالَ كُلَّ خَيْرٍ أَرْجُو مِنْ رَبِّى عَزَّ وَ جَل.⁽¹⁾

يعنى: عباس بن عبدالمطلب از پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سؤل كرد: چه اميدى درباره ابوطالب عليه‌السلام دارى؟ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: تمام آن چه از خير و خوبى هست از ناحيه خداى تعالى برايش اميد دارم كه به او عنايت شود.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام

عَنْ أَمِيرِالْمُؤمِنِينَ عَلِيٍّ عليه‌السلام أَنَّهُ كَانَ جَالِساً فِي الرَّحْبَةِ وَ النَّاسُ حَوْلَهُ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ يَا أَمِيرَالْمُؤمِنِينَ عليه‌السلام إِنَّكَ بِالْمَكَانِ الَّذِي أَنْزَلَكَ اللَّهُ وَ أَبُوكَ مُعَذَّبٌ فِي النَّارِ فَقَالَ لَهُ مَهْ فَضَّ اللَّهُ فَاكَ وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَوْ شَفَعَ أَبِي فِي كُلِّ مُذْنِبٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ لَشَفَّعَهُ اللَّهُ، أَ أَبِي مُعَذَّبٌ فِي النَّارِ وَ ابْنُهُ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ إِنَّ نُورَ أَبِي طَالِبٍ عليه‌السلام يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيُطْفِئُ أَنْوَارَ الْخَلَائِقِ إِلَّا خَمْسَةَ أَنْوَارٍ نُورَ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ نُوري وَ نُورَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ نُورَ وُلْدِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ عليهم‌السلام أَلَا إِنَّ نُورَهُ مِنْ نُورِنَا خَلَقَهُ اللَّهُ مِنْ قَبْلِ خَلْقِ آدَمَ عليه‌السلام بِأَلْفَيْ عَام.

يعنى: روزى على بن ابى طالب عليهماالسلام در حياط جلو مسجد كوفه نشسته بود و مردم اطرافش جمع بودند، شخصى بلند شد و خطاب به آن حضرت عرض كرد: به درستى

كه شما جايگاه بزرگى داريد كه خداى تعالى به شما عنايت كرده، اما پدرت در آتش معذب است.

آن حضرت ناراحت شده و فرمودند: ساكت شو، خدا دهانت را بشكند، به كسى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به حق و راستى به نبوّت مبعوث نمود قسم، اگر پدر من براى تمام گناهكاران روى زمين شفاعت كند خداى تعالى شفاعتش را قبول خواهد نمود. آيا پدر من در آتش معذب است در حالى كه تقسيم كننده بهشت و جهنم فرزند او است؟!! به خدايى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به نبوّت مبعوث كرد قسم، كه نور ابوطالب عليه‌السلام در روز قيامت آن قدر زياد است كه نور همه خلايق را مى‌پوشاند مگر نور پنج نفر؛ نور پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهو نور من و نور حسن و حسين و نور ائمه از ولد حسين

عليهم‌السلام آگاه باشيد كه نور پدرم از جنس نور ما است، و نور ما را خداى تعالى دو هزار سال قبل از خلقت حضرت آدم عليه‌السلام خلق فرمود.

رُوِى أَمِيرَالمُؤِنين عليه‌السلام قِيلَ لَه: مَن كَانَ آخِرُ الأوصِياءِ قَبَلَ النَبيّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله؟ فَقَالَ: أَبِي.

خدمت اميرالمؤمنين عليه‌السلام سؤل كردند: آخرين وصى پيامبران قبل از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چه كسى بوده است؟ حضرت فرمودند: پدرم آخرين وصى قبل از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند.

عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيّاً عليه‌السلام يَقُول وَ اللَّهِ مَا عَبَدَ أَبِى وَ لَا جَدِّى عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَ لَا هَاشِمٌ وَ لَا عَبْدُ مَنَافٍ صَنَماً قَطُّ قِيلَ وَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالَ كَانُوا يُصَلُّونَ إِلَى الْبَيْتِ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ عليه‌السلام مُتَمَسِّكِينَ بِه.

يعنى: به خدا قسم، پدرم و جدم و هاشم و عبدمناف، هيچ گاه هيچ بتى را نپرستيدند. از آن حضرت سؤل شد: پس چه چيزى را مى‌پرستيدند؟ فرمود: آن‌ها به سوى خانه كعبه نماز مى‌خواندند و بر دين و آيين حضرت ابراهيم عليه‌السلام بودند.

عَنْ أَمِيرِالْمُؤمِنِينَ عَلِيٍّ عليه‌السلام قَال: كَانَ وَ اللَّهِ أَبُو طَالِبٍ عَبْدُ مَنَافِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ

مُؤمِناً مُسْلِماً يَكْتُمُ إِيمَانَهُ مَخَافَةً عَلَى بَنِي هَاشِمٍ أَنْ تُنَابِذَهَا قُرَيْش.⁽¹⁾

يعنى: به خدا قسم ابوطالب عليه‌السلام عبدمناف بن عبدالمطلب مؤن و مسلمان بود كه ايمانش را به خاطر خوف از دشمنى قريش با بنى هاشم پنهان مى‌داشت.

رُوِى عَن عَلِى عليه‌السلام أنّه قَالَ: قَالَ لِى أبِى يَا بُنّيَ اَلزِم اِبنَ عَمّكَ فَإنّكَ تَسلِمُ بِه مِن كُلِ بَأسٍ عَاجِل وَ آجِل ثُمّ قَالَ لِي:

إنّ الوَثِيقَةَ فِى لُزوُم مُحَمّد

فَاشدُد بِصُحبَتِه عَلَى أيدِيَكَا

يعنى: از على بن ابى طالب عليهماالسلام روايت شده كه فرمودند پدرم به من فرمود: اى پسرم! هميشه ملازم پسر عمويت باش، زيرا تو به وسيله او از هر گرفتارى نزديك و دور در امان خواهى ماند و سالم خواهى بود. سپس فرمود: فرزندم، استوارى و آسودگى در پيوستگى و همراهى با محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد، پس دست‌هاى قدرتمندت را در مصاحبت با او محكم بدار.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام زين العابدين عليه‌السلام

عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه‌السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ أَبِي طَالِبٍ

عليه‌السلام أَ كَانَ مُؤمِناً؟ فَقَالَ عليه‌السلام نَعَمْ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ هَاهُنَا قَوْماً يَزْعُمُونَ أَنَّهُ كَافِرٌ فَقَالَ عليه‌السلام وَا عَجَباً كُلَّ الْعَجَبِ أَ يَطْعَنُونَ عَلَى أَبِي طَالِبٍ

عليهماالسلام أَوْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ قَدْ نَهَاهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُقِرَّ مُؤمِنَةً مَعَ كَافِرٍ فِي غَيْرِ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَ لَا يَشُكُّ أَحَدٌ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ عليهاالسلام مِنَ الْمُؤمِنَاتِ السَّابِقَاتِ فَإِنَّهَا لَمْ تَزَلْ تَحْتَ أَبِي طَالِبٍ عليه‌السلام حَتَّى مَاتَ أَبُو طَالِبٍ عليه‌السلام.

يعنى: شخصى از امام زين العابدين عليه‌السلام پرسيد: آيا ابوطالب عليه‌السلام مؤن بود؟

آن حضرت فرمودند: آرى.

كسى گفت: در اين جا گروهى هستند كه گمان مى‌كنند ابوطالب عليه‌السلام كافر بوده.

آن حضرت فرمودند: عجيب است، خيلى عجيب است، آيا آن‌ها با اين كلام مى‌خواهند به ابى‌طالب عليه‌السلام طعنه بزنند يا به رسول خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله؟!! در آيات متعدد قرآن، خداوند از همسرى زن با ايمان با مرد كافر نهى فرموده است و هيچ كس ترديد و شك ندارد كه فاطمه بنت اسد عليهاالسلام از زنان مؤن و پيش قدم در پذيرش اسلام بوده است و تا مرگ ابوطالب عليه‌السلام همسر آن حضرت بود.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام امام باقر عليه‌السلام

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عليه‌السلام أَنَّهُ قَالَ: مَاتَ أَبُو طَالِبِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عليهماالسلام مُسْلِماً مُؤمِناً وَ شِعْرُهُ فِي دِيوَانِهِ يَدُلُّ عَلَى إِيمَانِهِ ثُمَّ مَحَبَّتُهُ وَ تَرْبِيَتُهُ وَ نُصْرَتُهُ وَ مُعَادَاةُ أَعْدَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ مُوَالاةُ أَوْلِيَائِهِ وَ تَصْدِيقُهُ إِيَّاهُ فِيمَا جَاءَ بِهِ مِنْ رَبِّهِ وَ أَمْرُهُ لِوَلَدَيْهِ عَلِيٍّ وَ جَعْفَرٍ عليهماالسلام بِأَنْ يُسْلِمَا وَ يَؤمِنَا بِمَا يَدْعُو إِلَيْه.

يعنى: ابوطالب پسر عبدالمطلب عليهماالسلام مسلمان و مؤن از دنيا رفت و اشعارش كه در ديوانش آمده دلالت بر ايمان او دارد، همچنين محبت و تربيت و يارى نمودن پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز دلالت بر ايمان او دارد، همچنين دشمنى او با دشمنان رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دوستى او با دوستان آن حضرت و امرى كه به فرزندان خود؛ على و جعفر عليهماالسلام داد كه اسلام و ايمان بياورند، همه نشانه و دلالت بر اسلام و ايمان ايشان دارد.

عَنْ أَبِى بَصِيرٍ لَيْثٍ الْمُرَادِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه‌السلام سَيِّدِي إِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ إِنَّ أَبَا طَالِبٍ عليه‌السلام فِي ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ يَغْلِي مِنْهُ دِمَاغُهُ فَقَالَ عليه‌السلام كَذَبُوا وَ اللَّهِ إِنَّ إِيمَانَ أَبِي طَالِبٍ عليه‌السلام لَوْ وُضِعَ فِي كِفَّةِ مِيزَانٍ وَ إِيمَانَ هَذَا الْخَلْقِ فِي كِفَّةِ مِيزَانٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ أَبِي طَالِبٍ عليه‌السلام عَلَى إِيمَانِهِمْ.

يعنى: ابوبصير مى‌گويد خدمت امام باقر عليه‌السلام سؤل پرسيدم: آقاى من، همانا مردم مى‌گويند كه ابوطالب عليه‌السلام در روز قيامت در آب گرمى از جهنم است كه از حرارت آن مغزش مى‌جوشد؟!!

امام عليه‌السلام فرمودند: به خدا قسم دروغ مى‌گويند، به درستى كه اگر ايمان جناب ابوطالب عليه‌السلام در يك كفه ترازو قرار بگيرد و ايمان اين مردم در كفه ديگر، ايمان ابوطالب عليه‌السلام بر ايمان همه مردم رجحان و برترى دارد.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام امام صادق عليه‌السلام

عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عليه‌السلام أَنَّهُ قَالَ يَا يُونُسُ مَا يَقُولُ النَّاسُ فِى إِيمَانِ أَبِى طَالِبٍ عليه‌السلام؟ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ يَقُولُونَ هُوَ فِى ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ يَغْلِى مِنْهَا أُمُّ رَأْسِهِ فَقَالَ: كَذَبَ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِنَّ أَبَا طَالِبٍ عليه‌السلام مِنْ رُفَقَاءِ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقا.

يعنى: يونس بن نباته از حضرت صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمودند: اى يونس، مردم (عامه) درباره ابوطالب عليه‌السلام چه مى‌گويند؟ عرض كردم: فدايتان شوم مى‌گويند: او تا مچ پا در ميان آتش جهنم است كه مغز سرش از آتش مى‌جوشد.

امام عليه‌السلام فرمودند: آن‌ها دشمنان خدا هستند و دروغ مى‌گويند، به درستى كه ابوطالب عليه‌السلام از رفيقان پيامبران، صديقين، شهدا و صالحين است و آنان رفقاى خوبى هستند.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام امام رضا عليه‌السلام

أَبَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى الْإِمَامِ الرِّضَا عَلِيِّ بْنِ مُوسَى عليهماالسلام جُعِلْتُ فِدَاكَ قَدْ شَكَكْتُ فِي إِيمَانِ أَبِي طَالِبٍ عليه‌السلام قَالَ: فَكَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَمَّا بَعْدُ فَمَنْ يَتَّبِعْ

غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى إِنَّكَ إِنْ لَمْ تُقِرَّ بِإِيمَانِ أَبِي طَالِبِ عليه‌السلام كَانَ مَصِيرُكَ إِلَى النَّار.

يعنى: ابان بن محمد مى‌گويد: خدمت امام رضا عليه‌السلام نوشتم فدايت شوم، من نسبت به ايمان ابوطالب عليه‌السلام به شك افتاده ام، آن حضرت در جواب نوشتند: بسم اللّه الرحمن الرحيم، اما بعد، كسى كه غير از راه مؤنين انتخاب كند او را به همان راهى كه مى‌رود مى‌بريم و روانه جهنم مى‌كنيم. قطعا اگر اقرار به ايمان ابوطالب عليه‌السلام نداشته باشى جايگاهت جهنم خواهد بود.

قَالَ رَوَى الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَابَوَيْهِ بِإِسْنَادِهِ لَهُ أَنَّ عَبْدَ الْعَظِيمِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِيَّ الْحَسَنِيَّ الْمَدْفُونَ بِالرَّيِّ كَانَ مَرِيضا يَكْتُبُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه‌السلام عَرِّفْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عَنِ الْخَبَرِ الْمَرْوِيِّ أَنَّ أَبَا طَالِبٍ عليه‌السلام فِي ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ يَغْلِي مِنْهُ دِمَاغُهُ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الرِّضَا عليه‌السلام بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ إِنْ شَكَكْتَ فِي إِيمَانِ أَبِي طَالِبِ عليه‌السلام كَانَ مَصِيرُكَ إِلَى النَّارِ.

يعنى: در احوالات حضرت عبدالعظيم بن عبداللّه نقل شده، ايشان مريض بود و خدمت امام رضا عليه‌السلام نامه نوشت: اى فرزند رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مرا از اين خبر كه روايت شده ابوطالب عليه‌السلام تا مچ پا در آتش است و مغز سرش مى‌جوشد آگاه گردان.

امام رضا عليه‌السلام نوشتند: بسم اللّه الرحمن الرحيم، اما بعد، اگر در ايمان ابوطالب عليه‌السلام شك بياورى جايگاه تو جهنم خواهد بود.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام علماء و بزرگان شيعه

امام سيد شمس الدين ابوعلى فِخار بن مَعد موسوى رحمه‌الله

امام شمس الدين ابوعلى فِخار بن مَعد موسوى از فقهاء و محدثين قرن ششم مى‌فرمايد:

ما هو الايمان؟

إعلم أن الايمان فى اللغة: التصديق... فأما فى عرف المتكلمين من أهل الاسلام: فهو اعتقاد بالقلب و تصديق باللسان.

و لا طريق لنا إلى معرفة إيمان واحد من المكلفين إلا من وجهين:

أحدهما أن ترى المكلف مصدقا لله تعالى و رسله عليهم‌السلام مقرا بجملة المعارف، عاملا بأحكام الاسلام... و الوجه الاخر أن يخبرنا من قامت الأدلة الصحيحة على عصمته بايمان واحد من المكلفين... مع أبى طالب عليه‌السلام... قطعت له بالايمان الصحيح، و الاسلام الصريح، للوجهين اللذين ذكرناهما، و السببين اللذين بيناهما و هما: إخبار النبى و الأئمة الصادقين من أهل بيته صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بصحة إسلامه، و حقيقة إيمانه على ما تواترت به عنهم الروايات، و أسنده إليهم الثقات، و إقراره بتوحيد اللّه تعالى، و صدق رسوله صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على ما تراه فى أشعاره... .⁽¹⁾

يعنى: ايمان چيست؟

ايمان در لغت به معناى تصديق و در عرف متكلمين اسلامى اعتقاد به قلب و تصديق به زبان و عمل به اركان است. ما براى شناختن ايمان هر شخصى راهى

نداريم مگر از دو وجه، يكى اين كه ببينيم شخص مكلف، خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تصديق كرده و به معارف دينى اقرار دارد و به احكام آن عمل مى‌نمايد؟ ديگر اين كه از كس ديگرى كه اطمينان به عصمت او داريم درباره وى خبرى بشنويم. حال درباره حضرت ابوطالب عليه‌السلام ما مى‌توانيم از هر دو راه به ايمان و اسلام وى اطلاع پيدا كنيم؛ زيرا از اشعارش كه باقى مانده كاملا آشكار است كه او اقرار و اعتراف به نبوّت و رسالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشته و او را تصديق نموده و كمال حمايت و مواظبت را از وى به عمل آورده است.

ايشان در ادامه مى‌نويسد: براى ما در مورد استدلال بر ايمان ابوطالب عليه‌السلام همين مقدار كافى است كه اهل بيت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و علماء شيعه اجماع و اتفاق نظر دارند كه ابوطالب عليه‌السلام مسلمان و مؤن بود، اگر نبود كردار و گفتار ابوطالب عليه‌السلام كه آن كردار و گفتار را جز فرد با ايمان و مسلمان انجام نمى‌دهد و نمى‌گويد، آن‌ها گواهى به صحت اسلام و ايمان او نمى‌دادند، بنابراين اجماع آن‌ها از روى واقعيت و حجت و مورد اعتماد است.⁽¹⁾

علامه محمد باقر مجلسى رحمه‌الله

علامه محمد باقر مجلسى رحمه‌الله مى‌گويد: قد أجمعت الشيعة على إسلامه، و أنه قد آمن بالنبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فى أول الأمر و لم يعبد صنما قط، بل كان من أوصياء إبراهيم عليه‌السلام و اشتهر إسلامه من مذهب الشيعة حتى أن المخالفين كلهم نسبوا ذلك إليهم و تواترت الأخبار من طرق الخاصة و العامة فى ذلك، و صنف كثير من علمائنا و محدثينا كتابا مفردا فى ذلك كما لا يخفى على من تتبع كتب الرجال.

يعنى: قطعا شيعه بر اسلام حضرت ابوطالب عليه‌السلام اجماع دارد، به درستى كه او به پيامير اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در همان اول رسالت ايمان آورد و هرگز بتى را نپرستيده است، بالاتر از اين، ايشان از اوصياء حضرت ابراهيم عليه‌السلام بودند، پس بنابر مذهب شيعه، اسلام آن بزرگوار ثابت و يقينى است، حتى مخالفين هم مى‌دانند و اين نسبت را به شيعه مى‌دهند و اخبار متواترى بر اسلام ايشان وجود دارد كه شيعه و سنى آن را نقل كرده‌اند و عدّه زيادى از دانشمندان و محدثين ما به طور جداگانه درباره اين موضوع كتاب نوشته‌اند، و اگر كسى در علم رجال تتبع كند اين موضوع بر او پوشيده نمى‌باشد.

حسين بن روح رحمه‌الله

شخصى از حسين بن روح؛ سومين نايب خاص امام زمان ارواحنافداه سوال كرد: معنى سخن عباس بن عبدالمطلب كه به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: عمويت ابوطالب عليه‌السلام به حساب جمل (ابجد) به عدد 63 اسلام آورد چيست؟ ايشان فرمود: منظور از 63 اين جمله است: اِلَهٌ اَحَدٌ جَوَاد، يعنى: خداى يكتا و بخشنده.⁽¹⁾

سلطان الواعظين شيرازى رحمه‌الله

مرحوم سلطان الواعظين شيرازى رحمه‌الله مى‌گويد: جناب ابوطالب عليه‌السلام اگر ايمان خود را ظاهر مى‌كرد امر يكسره مى‌شد؛ يعنى در اول دعوت كه هنوز رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ياورى نداشت تمام قريش و جامعه عربيت بر ضد بنى هاشم متحدا قيام مى‌نمودند و اساس نبوّت را بر هم مى‌زدند، لذا جناب ابوطالب عليه‌السلام ايمان خود را از

روى سياست ابراز ننمود تا بتواند به عنوان هم كيشى با قريش جلوى آن‌ها و ساير اعادى را بگيرد تا آن‌ها هم محض احترام جناب ابوطالب عليه‌السلام تصميمات قبيح ترى اتخاذ نكنند و آن حضرت فرصتى كامل داشته باشد تا بتواند مقصد خود را آشكار كند، چنان چه همين قسم هم شد، تا آن جناب زنده بود رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با قوت قلب تمام مشغول انجام وظيفه بود، همين كه جناب ابوطالب عليه‌السلام در آخر سال دهم بعثت وفات نمود جبرئيل نازل شد و عرض كرد: از مكه خارج شو كه بعد از ابوطالب عليه‌السلام ياورى در آنجا ندارى.⁽¹⁾

سيد بن طاووس رحمه‌الله

ايشان در اين باره مى‌نويسند: إنى رأيت المخالفين تظاهروا بالشهادة على أبى طالب عليه‌السلام عمّ نبيهم و كفيله بأنه مات كافرا و كذبوا الأخبار الصحيحة المتضمنة لإيمانه و ردوا شهادة عترة نبيهم صلوات اللّه عليهم الذين رووا أنهم لا يفارقون كتاب ربهم و إننى وجدت علماء هذه العترة مجمعين على إيمان أبى طالب عليه‌السلام .⁽²⁾

يعنى: همانا من مخالفين را ديده‌ام كه تظاهر كرده و شهادت مى‌دهند بر اين كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه عموى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و كفيل او بوده است كافر مرده! و تكذيب مى‌كنند اخبار صحيحى را كه دربرگيرنده ايمان آن حضرت است و رد مى‌كنند گواهى خاندان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را، همان كسانى كه روايت شده از قرآن جدا نمى‌شوند و به درستى كه من يافته‌ام دانشمندان اين عترت را كه اجماع دارند بر اين كه ابوطالب عليه‌السلام مؤمن بوده است.

و همچنين مى‌گويد: مى‌بينيم كه مخالفان مجدّانه اظهار مى‌دارند كه

ابوطالب عليه‌السلامعمو و سرپرست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حال كفر از دنيا رفت، و آن همه اخبار صحيحى كه حاكى از ايمان ابوطالب عليه‌السلام است، ناديده گرفته و گواهى اهل بيت پيامبر عليهم‌السلام نيز كه طبق نظر و روايات خودشان آن روايات از كتاب خدا جدا نيستند را رد مى‌كنند.

با اين كه ائمه اطهار عليهم‌السلام و علماء عترت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اتفاق قائل هستند ابوطالب عليه‌السلام ايمان داشت، و با اين كه علائم و قرائن و روايات بسيارى حكايت از ايمان ابوطالب عليه‌السلام مى‌كنند و گواه آن هستند، مجددا مى‌بينيم كه پيروان مذاهب چهار گانه اهل سنت اين مطلب را انكار كرده و هيچ مطلبى را همانند آن مورد انكار قرار نمى‌دهند.

هم اكنون به پاره اى از روايات كه خود آنان در مورد ايمان ابوطالب عليه‌السلام نقل كرده‌اند كه از نظر لفظ يا معنى با صراحت يا با اشاره دلالت بر ايمان ابوطالب عليه‌السلام مى‌كند مى‌پردازيم تا روشن و مشخص شود كه نسبت نارواى آن‌ها در مورد عدم ايمان ابوطالب عليه‌السلام چقدر بى‌اساس بوده و عامل اين نسبت غير از دشمنى با فرزندش على عليه‌السلام و بنى هاشم نبوده است.

از جمله آن روايات، روايتى است كه ابى عمر و محمد بن عبدالواحد طبرى لغوى نقل مى‌كند؛ تغلب از ابن اعرابى نقل مى‌كند كه گفت: كلمه "عور" به معنى پست و ناپسند از هر چيزى است و كلمه "وعر" به معنى محل ترس آور و وحشتناك است، سپس ابن اعرابى مى‌گويد: از همين كلمه "عور" است قول ابن عباس كه گفت: وقتى آيه: «وَ أَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الْأَقْرَبين» نازل شد، پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام كه او را كاملا تحت توجه و تربيت خود بزرگ نموده بود فرمود: از ناحيه خدا امر شده‌ام كه بستگان نزديك خود را دعوت به اسلام كرده و انذار كنم، غذايى برايم آماده كن و مقدارى گوشت بپز، على عليه‌السلام مى‌گويد: بنى هاشم و بستگان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شمردم

چهل نفر بودند، غذايى درست كردم كه براى دو يا نهايت سه نفر كافى بود، وقت غذا كه شد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من فرمود: غذا را بياور.

غذا را به حضورش بردم كمى از آن غذا را به دهان گذاشتند، سپس قدحى شير آوردم و طبق امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رفتم و آن‌ها را بر سر سفره خواندم، آن‌ها همگى آمده و از آن غذا و شير خوردند و همگى سير شدند، ولى هنوز نصف غذا اضاف آمده بود و اين در حالى بود كه يك نفر آن‌ها كافى بود تا تمامى آن غذا و شيرها را بخورد.

بعد از صرف غذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخاست و اراده سخن گفتن داشت، ابولهب اعتراض كرد و گفت: آيا براى اين ما را به اين جا دعوت كرده اى؟ سپس سخنان درشت و زشتى گفت و در نتيجه مجلس به هم خورد و همه بلند شده و رفتند.

فرداى آن روز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من فرمود: همانند روز قبل غذا تهيه كن، من نيز اطاعت كرده و طبق دستور آن حضرت همه آن‌ها را مجددا دعوت كردم، پس از صرف غذا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخاست تا سخن بگويد، مجددا ابولهب اعتراض كرد، در اين هنگام ابوطالب عليه‌السلام به ابولهب فرمود: اُسكُت يا اَعوَر مَا اَنتَ وَ هَذَا؟ يعنى: ساكت باش اى يك چشم تو را چه به اين سخنان؟ به دستور ابوطالب عليه‌السلام هيچ كس از مجلس بلند نشد، ابوطالب عليه‌السلام به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رو كرده و عرض نمود: اى آقاى من آن چه را دوست دارى بگو، قطعا تو راستگو و درست كار هستى.

سيد بن طاووس رحمه‌الله جريان خطبه خواندن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى آن‌ها و اين كه همگى گوش دادند و سپس از مجلس بيرون رفته و اكثر آن‌ها دعوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اجابت نكردند مى‌آورد و در ادامه مى‌فرمايند: به راستى اگر در شأن حضرت ابوطالب عليه‌السلام جز حديث فوق نبود، همين حديث براى اثبات ايمان و جلالت قدر او كافى بود، چرا كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام در آن شرايط دشوار و حساس باعث شد كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسالت خود را ابلاغ كند، از طرفى صريحا به آن حضرت عرض

كرد: رسالت پروردگار خود را ابلاغ كن، تو راستگو و تصديق شده هستى، با ذكر اين حديث ديگر نيازى نيست كه به ذكر احاديث ديگر بپردازيم و اگر احاديث ديگرى را در اين جا مى‌آوريم به خاطر تائيد و تقويت دليل و حجت است.

از جمله آن احاديث حديث حميدى در كتاب الجمع بين الصحيحين است، وى به نقل از مسند عبداللّه بن عمر در حديث يازدهم كتاب بخارى مى‌گويد: عمر بن حمزه از سالم و او از پدرش نقل مى‌كند به ياد قول شاعرى افتادم كه گفت:

و أبيضَ يسْتَسْقى الغَمامُ بوجهِهِ

ربيع اليتامى عِصْمَة ٌ للأرامِلِ

يعنى: وه چه چهره تابانى كه از ابرها به خاطر آن چهره طلب باران مى‌شود چهره پيامبرى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه نوازنده يتيمان و سرپرست بيوه زنان است.

اين شعر از اشعار ابوطالب عليه‌السلام است، عبدالرحمن بن عبداللّه بن دينار مى‌گويد پدرم نقل كرد: از فرزند عمر شنيدم اين شعر را ابوطالب عليه‌السلام مى‌خواند، و اين شعر از قصيده‌اى است كه بين راويان شهرت دارد كه اين قصيده از ابوطالب عليه‌السلام است و از اشعار آن اين شعر است:

لَعَمْرِى لَقَدْ كُلِّفْتُ وَجْداً بِأَحْمَدَ

وَ أَحْبَبْتُهُ حُبَّ الْحَبِيبِ الْمُوَاصِلِ

يعنى: به جانم سوگند با كمال ميل از احمد سرپرستى كردم و او را بسان دوست حقيقى دوست دارم.

سيد بن طاووس رحمه‌الله در جاى ديگر مى‌فرمايد: چگونه مسلمانى كه علم به اين همه روايات و معانى اشعار ابوطالب عليه‌السلام دارد به خود اجازه مى‌دهد تا ايمان ابوطالب عليه‌السلامرا منكر شود!!؟ با اين كه از سفارشات مؤد ابوطالب عليه‌السلام به فرزندش على عليه‌السلام اين است كه هموراه ملازم محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد، و از سخنان او است كه مى‌فرمود: محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جز به خير و سعادت كسى را دعوت نمى‌كند و پيامبر

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به

او فرمود: اى عمو؛ خدا به تو پاداش خير دهد، و نيز فرمود: اگر ابوطالب عليه‌السلام زنده بود ديدگانش با ديدن عظمت اسلام روشن مى‌شد.

به راستى اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌دانست كه ابوطالب عليه‌السلام در حال ايمان از دنيا مى‌رود اين همه دعا در حق او نمى‌كرد و چشمش به ديدن شكوه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روشن نمى‌شد.

اگر جز گواهى عترت و اهل بيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايمان ابوطالب عليه‌السلام نبود همين مقدار براى تصديق كافى بود، چنان چه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گواهى داده كه عترتش سنديت دارد و شكى نيست كه عترت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آشناتر و آگاه‌تر از بيگانگان به باطن ابوطالب عليه‌السلام هستند، همه شيعيان اهل بيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اتفاق نظر قائل به صحت ايمان ابوطالب عليه‌السلام هستند و در اين باره كتاب‌ها نوشته‌اند.

هيچ مسلمانى را نشنيده و نديده‌ايم كه همانند مسأله ايمان ابوطالب عليه‌السلام اين چنين سلب ايمان از كسى كنند كه از ابوطالب عليه‌السلام كردند، با اين كه همان‌ها ايمان كافرى را با كوچك‌ترين سبب يا خبر واحد ثابت مى‌نمايند.

راستى چقدر دشمنى با بنى هاشم كردند، تا جايى كه ايمان ابوطالب عليه‌السلام را منكر شده، با اين كه ادله و براهين محكم و مستدل بر ايمان ابوطالب عليه‌السلام گواهى مى‌دهند، اين هم از عجايب روزگار است.⁽¹⁾

امين الاسلام ابوعلى فضل بن حسن طبرسى معروف به علامه طبرسى رحمه‌الله

ايشان در اين باره مى‌فرمايند: به اجماع اهل بيت عليهم‌السلام ابو طالب عليه‌السلام داراى ايمان بوده و اجماع و اتفاق ايشان براى ما حجت است، زيرا آن‌ها يكى از دو ثقل

هستند كه پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امر به تمسك به آن‌ها كرده و گفته است: اگر به آن‌ها تمسك جوييد، هرگز گمراه نمى‌شويد.⁽¹⁾

شيخ مفيد رحمه‌الله

شيخ مفيد رحمه‌الله مى‌گويد: به اتفاق شيعه، پدران پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آدم تا حضرت عبداللّه عليهم‌السلام همگى مؤمن به خدا و يكتا پرست بودند... به اجماع شيعه، ابوطالب عليه‌السلام در حالى كه مؤن بود از دنيا رفت.

قطب الدين ابوالحسين سعيد بن عبداللّه بن حسين بن هبة اللّه راوندى كاشانى معروف به قطب راوندى

ايشان در اين باره مى‌فرمايند: ابوطالب و پدرش عبدالمطلب عليهماالسلام از همه بيشتر آگاه و آشنا به حال پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، آنان ايمان خود را از نادان‌ها و كفار زمان خويش پنهان مى‌داشتند.⁽²⁾

سيد محمد على صدرالدين شرف الدين رحمه‌الله

ايشان مى‌گويد: شيعه اماميه و اكثر زيديه قائل به اسلام ابوطالب عليه‌السلام مى‌باشند و اظهار مى‌دارند كه ابوطالب عليه‌السلام اسلام خود را به جهت مصلحت اسلام از قريش پنهان مى‌كرد.

شيخ ابوجعفر دانشمند بزرگ شيعه معروف به شيخ صدوق رحمه‌الله

قال الشيخ أبو جعفر اعتقادنا فى آباء النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أنهم مسلمون من آدم إلى أبيه عبد اللّه عليهم‌السلام و أن أبا طالب عليه‌السلام كان مسلما و آمنة بنت وهب بن عبد مناف عليهاالسلام أم رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كانت مسلمة.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خَرَجْتُ مِنْ نِكَاحٍ وَ لَمْ أَخْرُجْ مِنْ سِفَاحٍ مِنْ لَدُنْ آدَمَ عليه‌السلام وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ عليه‌السلام كَانَ حُجَّةً وَ أَبُو طَالِبٍ عليه‌السلام كَانَ وَصِيَّهُ.⁽¹⁾

يعنى: اعتقاد ما درباره اجداد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن است كه آنان از حضرت آدم تا حضرت عبداللّه عليهم‌السلام همگى مسلمان بودند و به درستى كه ابوطالب عليه‌السلام نيز مسلمان بود و آمنه دختر وهب بن عبدمناف عليه‌السلام مادر پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مسلمان بوده و پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرموده است: تمام پدران من از آدم تا عبداللّه عليهماالسلام همه از طريق نكاح و ازدواج متولد شده‌اند و هيچ يك از زنا متولد نشدند، و قطعا روايت شده كه حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام حجت الهى (پيامبر) بر مردم و جناب ابوطالب عليه‌السلام وصى ايشان بود.

علامه مجلسى در بيان اين نظر فرموده است:

اتفقت الإمامية رضوان اللّه عليهم على أن والدى الرسول و كل أجداده إلى آدم عليه‌السلام كانوا مسلمين بل كانوا من الصديقين إما أنبياء مرسلين أو أوصياء معصومين و لعل بعضهم لم يظهر الإسلام لتقية أو لمصلحة دينية؛

يعنى: شيعيان اتفاق نظر دارند كه آباء و اجداد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همگى مسلمان بلكه از صديقين بودند و بعضى از آن‌ها نبى مرسل و بعضى ديگر از اوصياء و نبى بوده و همه معصوم بودند و اين كه بعضى از آن‌ها ايمان خود را اظهار نمى‌كردند به جهت تقيه يا رعايت مصالح ديگر بوده است.

شيخ طوسى رحمه‌الله

شيخ طوسى رحمه‌الله مى‌فرمايند: عقيده ما در مورد پدران پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين است كه آن‌ها از حضرت آدم تا عبداللّه عليهم‌السلام پدر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همه يكتاپرست بوده‌اند و

ابوطالب عليه‌السلام نيز يكتاپرست و مسلمان بود، آمنه مادر حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز با ايمان بود، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: من از زمان آدم عليه‌السلام تا حال از ازدواج‌هاى مشروع و پاك به دنيا آمدم، نه از ازدواج‌هاى ناپاك.

ابوالفتح محمد بن على بن عثمان بن على كراجكى

وى پس از ذكر اشعار ابوطالب عليه‌السلام مى‌گويد: اشعار ابى طالب عليه‌السلام الدال على ايمانه و بالرسول الكريم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هذا كله دليل واضح على ايمانه عليه‌السلام بالله تعالى و برسوله.⁽¹⁾

يعنى: شعرهاى حضرت ابوطالب عليه‌السلام دلالت بر ايمان او به خدا و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد و اين‌ها دلايل روشنى است بر ايمان ابوطالب عليه‌السلام نسبت به خداى تعالى و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

ابن فتال نيشابورى

وى مى‌گويد: اعلم ان طائفة المحقه قد اجتمعت على ان اباطالب و عبداللّه بن عبدالمطلب و آمنه بنت وهب عليهم‌السلام كانوا مؤنين و اجماعهم حجة.⁽²⁾

يعنى: بدان به درستى كه طائفه محقه (شيعيان) همگى اجماع دارند بر اين كه حضرت ابوطالب و عبداللّه بن عبدالمطلب و آمنه بنت وهب عليهم‌السلام همگى مؤن بوده‌اند و اجماع آنان حجت است.

علامه سيد عبداللّه شبّر

او مى‌گويد: يجب الايمان بايمان ابوى النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابى طالب عليه‌السلام لاجماع الشيعه

على ذلك و رووا الروايات فى ذلك من طرق العامه و الخاصه و لقوله تعالى «و الَّذينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤمِنُونَ حَقًّا» و قد اتفق المخالف و المؤلف ان اول من آوى النبى و نصره ابوطالب عليه‌السلام.⁽¹⁾

يعنى: واجب است ايمان داشتن به ايمان پدران پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابوطالب عليه‌السلام به خاطر اجماع شيعه بر آن و به خاطر آن رواياتى كه از طريق سنى و شيعه نقل شده است و بنا به قول خداى تعالى كه مى‌فرمايد: «وَ الَّذينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤمِنُونَ حَقًّا». يعنى: همانا كسانى كه پناه دادند و يارى نمودند، آنان مؤنين حقيقى هستند. و مخالف و موافق اتفاق نظر دارند كه نخستين شخصى كه به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پناه داد و او را يارى نمود حضرت ابوطالب عليه‌السلام بوده است.

سيد محسن بن سيد عبدالكريم امين عاملى معروف به سيد محسن امين

ايشان در اين باره مى‌فرمايند: هنگامى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مبعوث گشت، ابوطالب عليه‌السلام به او ايمان آورد و سخنانش را تصديق نمود، اما ايمان خود را به طور كامل آشكار نمى‌ساخت بلكه كتمان مى‌كرد تا بتواند با كتمان ايمان خويش به يارى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخيزد. و اگر چنين نبود او نيز مانند ديگر مسلمانان به شمار مى‌آمد و نمى‌توانست حمايتى بايسته و شايسته از پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دين نوپاى اسلام به عمل آورد. ولى او توانست با تظاهر به دين قريش اين مهم را بر آورد... اگر ابوطالب

عليه‌السلامايمان خويش را آشكار مى‌كرد نفرت قريش از او بيشتر مى‌شد، زيرا قريشيان او را تنها به سبب دفاع از برادر زاده‌اش محكوم مى‌كردند و اگر به رغم قريش آيين برادرزاده‌اش را نيز اظهار مى‌كرد بغض و كينه قريش را بر مى‌انگيخت و باعث مى‌شد كه پرده احترامى كه ميان

قريشيان و او بود دريده شود و چه بسا كه كفار قريش او و برادر زاده‌اش را از دم تيغ مى‌گذراندند و طومار اسلام در هم پيچيده مى‌شد. ولى از آن رو كه او را به ظاهر به كيش نياكان خود مى‌يافتند از تسليم برادرزاده‌اش به آنان مايوس نمى‌شدند و به انتظار روزى بودند كه او پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تسليم كند و چون حمايت او از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيشتر به جهت قرابت خانوادگى و مهربانى عمو به برادرزاده پنداشته بودند، او را تا حدى معذور مى‌دانستند.⁽¹⁾

ابوالحسين يحيى بن حسن بن حسين بن على بن محمد بن بطريق حلى اسدى معروف به ابن بطريق حلى رحمه‌الله از بزرگان شيعه در قرن ششم هجرى قمرى

ايشان در كتاب عمدة عيون الصحاح الاخبار فصلى را به نام ما جاء فى ابى طالب عليه‌السلام قرار داده و در آن اقرار بزرگان اهل سنت را در مورد ايمان حضرت ابوطالب عليه‌السلام را جمع آورى نموده.

ايشان به نقل از مسند ابن حنبل مى‌نويسد:

مِنْ مُسْنَدِ ابْنِ حَنْبَلٍ فِى ذِكْرِ وَفَاتِهِ وَ بِالْإِسْنَادِ الْمُقَدَّمِ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ الْبَكَّاءُ قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ لَمَّا مَرِضَ أَبُو طَالِبٍ عليه‌السلام مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَرْسَلَنِي إِلَى النَّبِيِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ قَالَ قُلْ لَهُ ادْعُ رَبَّكَ أَنْ يَشْفِيَنِي فَإِنَّ رَبَّكَ يُطِيعُكَ وَ ابْعَثْ إِلَيَّ بِقِطَافٍ مِنْ قِطَافِ الْجَنَّةِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ أَنْتَ يَا عَمِّ إِنْ أَطَعْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَطَاعَك.

يعنى: انس مى‌گويد: وقتى ابوطالب عليه‌السلام در بستر بيمارى كه در آن وفات كرد

افتاد مرا نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرستاد و گفت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بگو: براى شفاى من دعا كن و از خدا بخواه كه قطعا خداوند خواسته تو را عطا مى‌نمايد و براى من ميوه‌اى از ميوه‌هاى بهشت بفرست، پس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرستاد و فرمود: اى عمو! اگر خدا را اطاعت نمايى خدا دعايت را برآورده مى‌نمايد.

در ادامه مى‌نويسد:

فهذه أيضا من أدل دليل على ايمانه لأنه اعترف بان النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله له دعاء مقبول، و ان له ربا يقبل دعائه، و اعترف بربه أيضا، و انه يطيع نبيه، و هذا تصديق أيضا بما أخبر به النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ان اللّه تعالى يقبل دعائه، و تصديق بالجنة و ما وعد فيها من النعيم من المأكل من حيث طلب قطافا من قطاف الجنة و ان اللّه تعالى هو الفاعل لذلك و قول النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فى جوابه: ان "أطعت اللّه عز وجل أطاعك" ليس هو نهيا له عما هو عليه و لا تركا لإجابة دعائه، بل هو أمر له بطاعة اللّه تعالى، و اقرار له على ما هو عليه، يدل عليه قوله تعالى: "وَ اِن تُطِيعُوه تَهتَدُوا".

يعنى: اين نيز از محكم‌ترين ادله بر ايمان حضرت ابوطالب عليه‌السلام است زيرا در آن اعتراف به استجابت دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خداى او و اين كه به پيامبرش همه چيز عطا مى‌كند و ايضا تصديق سخن پيامبر كه دعايش مستجاب مى‌باشد است و نيز تصديق بهشت و نعمت هايش است، چرا كه ايشان از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ميوه‌اى بهشتى در خواست مى‌نمايد و شكى نيست كه همه اين‌ها را خداوند انجام مى‌دهد و سخن پيامبر

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پاسخ او (ان أطعت اللّه عزوجل أطاعك) به معنى نهى حضرت ابوطالب عليه‌السلام از دينى كه داشته يا ترك اجابت خواسته او نمى‌باشد؛ بلكه دستورى براى او به اطاعت الهى است و اقرارى بر دين حق او است، كه آيه قرآن بر آن دلالت مى‌كند: «وَ اِن تُطِيعُوه تَهتَدُوا».

در ادامه مى‌نويسد:

و قد اتفق على هذه الأبيات مقاتل و الثعلبى و ابن عباس و القاسم بن محيضرة و عطاء بن دينار، و فى ذلك شهادة له بتصديقه بدليل شهادة ألفاظها الناطقة، و لو ذكرت مقالة غير أصحاب هذه الكتب، لكان أوضح فى الدليل و أعظم فى التبجيل، و إنما شرطت فى صدر الكتاب ان لا أذكر فيه من غير هذه الطرق شيئا، لكونها قاطعة الحجاج، مزيلة اللجاج، إذ هى من الصحاح الستة و مسند أحمد و تفسير الثعلبى، فهذه عمدة كتب الاسلام.

يعنى: بر اين سخنان (حضرت ابوطالب عليه‌السلام) مقاتل و ثعلبى و ابن عباس و قاسم بن محيضرة و عطاء بن دينار، اتفاق نظر دارند كه نشان دهنده ايمان ابوطالب عليه‌السلام به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است؛ زيرا ايشان با سخنان خود شهادت به اين مطلب داده است و حتى اگر سخنان غير از اين افراد را ذكر مى‌كردم ادله و سخنانشان هم واضح‌تر و هم عظيم‌تر در بزرگداشت حضرت ابوطالب عليه‌السلام بود و در ابتداى اين كتاب شرط نمودم كه چيزى را از غير اين طرق نقل نكنم، چون ادله آن‌ها مقبول و از بين برنده عذر افرادلجوج است چرا كه آن‌ها از صحاح سته و مسند احمد و تفسير ثعلبى كه مهم‌ترين كتب اسلامى است، مى‌باشد.

محقق راوندى

او مى‌گويد: و كان ابوطالب عليه‌السلام و ابوه عبدالمطلب عليه‌السلام من اعرف العلماء و اعلم بشأن النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و كانا يكتمان الايمان عن الجهل و اهل الكفر و الضلال.⁽¹⁾

يعنى: حضرت ابوطالب عليه‌السلام و پدر او حضرت عبدالمطلب عليه‌السلام از عارف‌ترين علماء و داناترين انسان‌ها به شأن و منزلت رسول خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند و هر دوى آن‌ها

ايمان خود را از جاهلان و اهل كفر و گمراهان كتمان مى‌كردند.

سيد مرتضى رحمه‌الله

او مى‌گويد: مما يدل على ايمان ابى طالب عليه‌السلام اخلاصه فى الود لرسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نصره له بقلبه و يده و لسانه و امره و لديه عليا و جعفرا عليهماالسلام باتباعه و قول رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فيه عند وفاته وصلتك رحم و جزيت خيرا يا عم فدعا له و ليس يجوز ان يدعو رسول اللّه

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد الموت الكافر و لا ان يسال اللّه خيرا.⁽¹⁾

يعنى: از آن چه دلالت مى‌كند بر ايمان حضرت ابوطالب عليه‌السلام دوستى خالصانه و يارى قلبى و عملى و زبانى او نسبت به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و اين كه دو فرزندش على و جعفر عليهماالسلام را به پيروى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امر كرد و رسول خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنگام مرگ او فرمود: اى عمو، صله رحم كردى به پاداش خير رسيده‌اى و دعاهاى خير در حق ايشان نمود. در حالى كه جايز نيست پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى كافرى پس از مرگش دعا كند و از خدا برايش طلب خير نمايد.

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام علماء و بزرگان اهل سنت

برزنجى

او مى‌گويد: تواترت الاخبار أنّ أباطالب عليه‌السلام كان يحب النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يحوطه و ينصره و يعينه على تبليغ دينه و يصدقه فيما يقوله و يأمر أولاده كجعفر و على عليهماالسلام باتباعه و

نصرته... هذا ألاخبار كلها صريحه فى أنّ قلبه طافح و ممتلى بالايمان بالنبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله .⁽¹⁾

يعنى: اخبار به حد تواتر وجود دارد كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام نسبت به پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله علاقه زيادى داشت و نگهبانى و يارى او بر ابلاغ رسالتش و تصديق آن چه كه او مى‌گويد و دستور دادن به فرزندش مثل جعفر و على عليهماالسلام به پيروى و يارى پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و... تمام اين‌ها دلالت صريحى دارد كه قلب ابوطالب عليه‌السلام از ايمان به پيامبر خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مالامال و لبريز بوده است.

همچنين مى‌گويد: ابوطالب عليه‌السلام قبل از صدور وحى، زبان بر طَبَق وحى گشود (منظور اشعار ايشان است) كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از آن كه وحى به او مى‌شد خبر به قول ابوطالب عليه‌السلام مى‌داد (يعنى اشاره به اشعار ابوطالب عليه‌السلام در گذشته مى‌كرد)، حديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مانند قرآن وحى است و از اين اخبار و اشعار استفاده مى‌شود كه نبوّت پيامبر

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تصديق كرد و همين مقدار در نجات او كافى است.

شيخ ابراهيم حنبلى

او مى‌گويد: سمعت أباطالب عليه‌السلام يقول حدثنى إبن أخى الصادق الامين و كان واللّه صدقا أن ربه أرسله بصله أرحام و أقام الصلاه و إيتاء الزكاة و كان يقول اشكر ترزق و لا تكفر تعذب.

يعنى: شنيدم ابوطالب عليه‌السلام مى‌فرمود: پسر برادرم كه صادق و امين و به خدا سوگند بسيار راستگو است برايم مى‌گفت: خدايش او را فرستاده است به صله رحمو اقامه نماز و دادن زكات و مى‌گفت: شكر نما تا روزى خورى و كفر نعمت نكن تا عذاب نبينى.

سيد احمد زينى دحلان امام الحرمين و مفتى بزرگ مكه

وى در كتاب اسنى المطالب مى‌گويد: از طريق صحيح نقل نشده كه ابوطالب عليه‌السلام بتى را به عنوان خدا اخذ كرده باشد و يا سنگى را پرستيده باشد و يا اين كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از عبادت خداى تعالى نهى كرده باشد، نهايت امر اين است كه به زبان اظهار اسلام نمى‌كرد و يا اين كه بعضى از واجبات را در ملأ عام انجام نمى‌داد ولى قلبش مملوّ از ايمان و تصديق پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، چنين فردى در آخرت به مقتضاى دين ما نجات يافته است.

ابن اثير

وى در كتاب جامع الاصول مى‌نويسد: طبق روايات اهل بيت عليهم‌السلام از عموهاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله غير از حمزه و عباس و ابوطالب عليهم‌السلام كسى ايمان نياورد.

اسماعيل بن على ابوالفداء مورخ شهير

اسماعيل بن على ابوالفداء مورخ شهير كه جغرافى دانى بزرگ نيز بوده مى‌نويسد: از اشعار ابوطالب عليه‌السلام استفاده مى‌شود كه او رسالت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تصديق كرده است، آنجا كه مى‌گويد:

و دعوتنى و علمت أنك صادق

و لقد صدقت و كنت ثمّ أمينا

و لقد علمت بان دين محمد

من خير أديان البرية دينا

يعنى: دعوتم كردى و من دانستم كه يقينا تو خير خواه من هستى و تو قبل از اين راستگو و امين بودى و دينى را به مردم عرضه داشتى كه آن بهترين اديان است.

ابوجعفر محمد بن عبداللّه اسكافى

وى در كتاب نقض العثمانية آورده است: ابوطالب عليه‌السلام در حقيقت پدر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سرپرست، ياور و حمايت كننده او بوده و كسى است كه اگر نبود امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اجرا نمى‌شد.⁽¹⁾

همچنين در جاى ديگر كتابش آورده است: به خاطر ابوطالب عليه‌السلام بود كه بنى هاشم در مكه در برابر فشار بنى مخزوم و بنى سهم و بنى جمح بر يارى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شكيبايى كردند. به خاطر ابوطالب عليه‌السلام بود كه دشوارى‌ها و سختى‌هاى محاصره شعب را بنى هاشم تحمل مى‌كردند و به خاطر دعا و روى آوردن ابوطالب عليه‌السلام به محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبود كه همسرش فاطمه بنت اسد عليهاالسلام مسلمان شد، پس ابوطالب عليه‌السلام در همراهى و كمك با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در ايمان از ميان بزرگان بهتر از ابوبكر و ديگران است، و تا زمانى كه ثابت شود او مسلمان نبوده، تنها تقيه مانع اين كار بوده، وگرنه او مسلمان بوده است.⁽²⁾

محمد بن خاوند شاه بن سيد برهان الدين معروف به مير خواند از مورخان بزرگ قرن نهم هجرى قمرى

ايشان در كتاب روضة الصفا فى سيرة الانبياء و الملوك و الخلفاء مى‌نويسد: ابوطالب عليه‌السلام شالوده اسلام را استوار ساخت، همواره از پيامبر

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حمايت مى‌كرد و بى‌آن كه در اين مورد غفلت يا سهل انگارى كند از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دفاع نمود، هنگامى

كه خورشيد غروب مى‌كرد شمشير خود را حمايل نموده و براى حفظ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دورادور او مى‌گشت و گاهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شبانه از خوابگاهش به خوابگاه ديگر منتقل مى‌نمود تا از گزند دشمن محفوظ بماند، به فرزندان و نوادگان خود امر مى‌كرد كه از او نگهبانى كنند و سه سال در شعب ابى طالب نگهدارى نمود، با اين همه تلاش و همت باز بعضى از مردم مى‌گويند: ابوطالب عليه‌السلام در حال كفر از دنيا رفت؟! زهى سخن باطل.⁽¹⁾

ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ بصرى

در كتاب العثمانيه مى‌گويد: آيا نمى‌دانى كه قريش به طور ويژه و عموم اهل مكه نيز، تا وقتى كه ابوطالب عليه‌السلام زنده بود قدرت بر اذيت و آزار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نداشتند؟!⁽²⁾

سبط ابن جوزى

او در كتاب تذكرة الخواص مى‌نويسد: بودن ابوطالب عليه‌السلام جزء بهشتيان، سخنى است كه هرگز جاى تأمل و بررسى ندارد و شواهد و ودلايل آن بيشتر از آن است كه بيان شود، مثلا: اهميت دادن ايشان به سرپرستى پيامبر اسلام

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يارى دادن ايشان، اهميت دادن به زدودن و دور كردن آزار و اذيت بدكاران و كافران از پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بى‌تابى و ناراحتى پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنگام مرگ ابوطالب عليه‌السلام و نامگذارى آن سال به سال حزن و اندوه به خاطر مرگ ابوطالب عليه‌السلام و خديجه عليهاالسلام و طلب آمرزش

پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى ابوطالب عليه‌السلام به ويژه در مدت زمانى طولانى، و شكى نيست كه دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مخصوصا اگر با اصرار باشد، مستجاب است.⁽¹⁾

وى در ادامه مى‌نويسد: در تاريخ نيامده كه دشمنانش، به فرزندش بگويند: پدرت كافر بوده، تا با اين جمله دل فرزندش را بسوزانند. معاويه كه دشمن‌ترين دشمنان و ستيزه جوترين ستيزه جويان على بن ابى طالب عليهماالسلام بود و يا عمروعاص و يا عبداللّه بن زبير و يا مروان و ديگران، با همه عيب جويى آنان در مورد على عليه‌السلامو نسبت دادن چيزهايى كه در آن حضرت وجود نداشت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام هرگز على بن ابى طالب

عليهماالسلام را به كافر بودن پدرش عيب جويى و ملامت نكردند، در حالى كه على بن ابى طالب عليهماالسلام كفر پدر و مادر آن‌ها و پستى نسبشان را دائما بر مى‌شمرد، ولى مى‌بينيم كه آن‌ها مقابله به مثل نكرده‌اند. اين قوى‌ترين گواه بر اسلام ابوطالب عليه‌السلام و قوى‌ترين شاهد بر باطل بودن شدت تعصب گروهى عامّه است كه ابوطالب عليه‌السلام را كافر مى‌دانند، پس اى انصاف دهنده بنگر به زشتى درون خفاش صفتان در دشمنى آنان با خورشيد و نور اسلام.

عبدالواحد سفاقى معروف به ابن التين

او در كتاب خود پس از ذكر اشعارى از قصيده لاميه ابوطالب عليه‌السلام مى‌گويد: اين اشعار ابوطالب عليه‌السلام دليل آن است كه او به نبوّت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آگاه بود قبل از آن كه آن حضرت مبعوث به نبوّت شود، ابوطالب عليه‌السلام اسلام آورده و از ديدن حالات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهاين معنى را درك كرده بود كه از آن حالات اين كه؛ هر وقت باران نمى‌آمد با اين كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از نظر سن كوچك بود به خاطر توسل به او باران مى‌آمد و

مى‌گويد: معرفت ابوطالب عليه‌السلام نسبت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از بسيارى از روايات استفاده مى‌شود.

ابن ابى الحديد

ايشان هر كجا نامى از ابوطالب عليه‌السلام مى‌برد بر ايشان درود مى‌فرستند و بعد از آن كه حضرت ابوطالب عليه‌السلام را از هر گونه گناه و زشتى مبرّاء دانسته مى‌نويسد: من چه بگويم در مورد ابوطالب عليه‌السلام سرور مكه، بزرگ قريش و رئيس مكه.

ابوطالب عليه‌السلام كسى است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در كودكى سرپرستى كرد و در بزرگسالى حمايت و محافظت نمود و او را از مشركين قريش دور ساخت و به خاطر او در رنج و گرفتارى بزرگى افتاد و دشوارى سختى را چشيد، و بر يارى و اقدام به امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شكيبا بود و در روايتى آمده وقتى ابوطالب عليه‌السلام از دنيا رفت خداى تعالى به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وحى كرد كه از مكه خارج شو زيرا ياور تو از دنيا رفته است.⁽¹⁾

وى در ادامه مى‌گويد: كسى كه به تاريخ و سيره علم داشته و مسلط باشد مى‌داند كه اگر ابوطالب عليه‌السلام نبود از اسلام چيزى باقى نمى‌ماند،⁽²⁾البته بعد از اين مطالب مطلبى نوشته و نامه‌اى را ذكر كرده كه اولا؛ از جهت سند و روايت ضعيف هست و ثانيا؛ متنى كه ابن ابى الحديد از آن نامه ذكر كرده با متنى كه ديگر مورخين در كتاب هايشان آورده‌اند تفاوت دارد و خلاصه باطل بودن آن مطلب بسيار واضح است، البته مؤفين و محققين در طول تاريخ به اين جا كه رسيده‌اند هر كدام‌شان مطالبى نوشته‌اند، اما آن چه من مى‌فهمم با توجه به مطالبى كه قبلا ايشان در مورد ابوطالب عليه‌السلام

نوشته و حتى هر كجا از ايشان ياد مى‌كند با احترام ياد مى‌كند و درود و سلام بر او مى‌فرستند و همچنين شعرى كه بعدا در مورد حضرت ابوطالب عليه‌السلامسروده، به نظر من مى‌رسد اين نوشته او كه با استناد به يك نامه‌اى كه هم سندا و هم مضموناً داراى ضعف و تناقض و سستى هست يا از جهت تقيه بوده و يا اين كه اصلا ابن ابى الحديد آن مطالب را ننوشته و دستان خبيث دشمنان آل اللّه بعدا اضافه كرده باشند.

ابن ابى الحديد نامه‌اى را ذكر كرده و نوشته با توجه به متن اين نامه من امر برايم مشتبه شده است.

ايشان در وصف حضرت ابوطالب

عليه‌السلام چنين سروده است:

فَلَو لَا أبُو طَالبٍ و ابنُهُ

لَما مَثُلَ الدّينُ شَخْصَاً فَقاما

فَهذا بِمَكّة آوى وَ حامى

و هذا بِيَثربَ شامَ الحُساما

تَكَفَّل عَبدُ مُنافٍ بأَمْ

و أودى وَ كانَ عَلىٌّ تَماما

فَقُلْ فِى سَبيلِ ثوى بَعْدَ ما

قَضَى ما قَضاهُ و أبْقى شُماما

فَللَّه ذا فاتِحاً لِلْعُلى

وَ لله ذا لِلْمَعالى خِتاما

وَ ما ضَرَّ مَجدَ أبى طالِبٍ

جَهُولٌ لَغا أو بَصيرٌ تَعاما

كَما لا يَضرُّ إيابَ الصَّبا

مَنْ ظَنَّ ضَوءَ النَّهار ظَلاما

يعنى: اگر ابوطالب عليه‌السلام و پسرش نبودند دين راست نمى‌شد تا بايستد.

ابوطالب عليه‌السلام در مكه پناه داد و حمايت كرد و على عليه‌السلام در مدينه مرگ را به دشمنان مى‌چشانيد.

عبدمناف (ابوطالب عليه‌السلام) امرى را سرپرستى كرد و پناه داد كه على عليه‌السلام آن كار را تمام كرد.

پس درباره كسى كه مرده بعد از آن كه كارهايى را انجام داد و عطر خوشى را به

جا گذاشت بگو.

به خدا قسم كه او گشاينده هدايت بود و به خدا قسم كه او براى بزرگى‌ها پايان بود.

مجد و شرف ابوطالب عليه‌السلام زيانى نمى‌بيند اگر درباره او نادانى يا بينايى كه خود را به كورى مى‌زند سخن لغوى بگويد.

همان طور كه به نشانه‌هاى صبح زيانى نمى‌رساند آن كه گمان مى‌برد روشنايى روز تاريك است.

دكتر طه حسين

دكتر طه حسين؛ اديب، نويسنده، سخنور بزرگ مصرى و ناقد معاصر عرب از پيشگامان جنبش نوگرايى در مصر مى‌گويد: رو آوردن و مهربانى ابوطالب عليه‌السلام به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله موضوعى شناخته شده است و حمايت او از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دين اسلام در برابر قريش امرى است كه از شهرت لبريز است.⁽¹⁾

عبدالعزيز، سيد الاهل

او در كتابى كه درباره حضرت ابوطالب عليه‌السلام نوشته مى‌گويد: براى مردم شايسته نيست خبرهاى مردى كه بيش از چهل سال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را سرپرستى و حمايت كرد، بريده بريده شود آن چنان كه بريده بريده شد! يا آن را پراكنده و زير و رو كنند آن چنان كه متاسفانه اين طور شد! و يا اين كه راويان سخنانش را كم و زياد كنند و يا در مورد آن‌ها شك و ترديد داشته باشند، همچنان كه راويان اخبارش را كم كردند و

آن‌ها را خدشه دار نمودند.

شايسته نيست برترى و فضيلتش را به فراموشى بسپارند و در لحظه مرگش تاريخ در مورد او موضعى سست و عجيب بگيرد و از مردى كه نبوّت را حمايت كرد و با قدرت و فداكارى و ايمان از آن دفاع نمود، با زبانى كه از هواى نفس نشأت گرفته سخن بگويند و او را مردى نفوذى يا تازه واردى غريب نشان دهند.

تمام زندگى او در يارى پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گذشت و خاندان خود را به پيروى از او ملزم مى‌ساخت، كوشش و دوستى و مالش را در راه پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انفاق كرد و با دشمنانش جنگيد و بر آن‌ها پيروز شد و از خودش براى كم كردن غصه و ناراحتى كسانى كه در دشوارى‌ها و سختى‌ها به او پناه مى‌بردند استقامتى عجيب و اراده‌اى راستين داشت، همچنان كه ابن خلدون در نظريه‌اش گفته: وجود ابوطالب عليه‌السلام براى يارى پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ضرورتى از ضروريات اصل وجود و آفرينش است و پشتيبانى حتمى براى ظهور بعثت و گسترش دعوت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد.

اين خواست خداوند است، هيچ كس و هيچ آغاز كننده كارى و هيچ دينى، تا زمانى كه به امرى تكيه نكند تا توانش را تقويت و او را از عصبيت‌هاى وحشتناك حفظ كند، همان طور كه پيروان و يارانش او را تقويت مى‌كنند، پيروز نخواهد شد. اين امرى است ضرورى كه به ناچار بايد باشد و اگر نباشد پيرو و يارى نخواهد بود.

ابوطالب عليه‌السلام شناخت وظيفه‌اى كه به او محول شده بود را از دست نداد و در اجراى وظيفه‌اى كه بر گردنش نهاده شده بود احساس سنگينى نكرد، پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را يارى داد و او را تقويت كرد و با همه مردم به دشمنى برخاست و عزت را با گناه نخريد، در حالى كه ديگر بزرگان وقت در مكه عزّت را با گناه معاوضه كردند و ابوطالب عليه‌السلام بدون ترديد سرور همه قريش است.

پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اعلام خبر مرگ عمويش گريست و چه كسى از روى

دلسوزى و مهربانى و وفادارى گريه كند اگر محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه خدا او را به نيكويى تربيت كرده بود در مرگ عمويش گريه نكند؟

عمويى كه او را سرپرستى و تربيت كرده و او را سال‌ها يارى داده است و نهايت تحمل و صبر و استقامت را در برابر مشكلات داشت. آن گاه كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پدر نداشت ابوطالب عليه‌السلام براى او پدر بود، و آن گاه كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به كمك و يارى نياز داشت، ابوطالب عليه‌السلام براى او بازوانى نيرومند بود و آن گاه كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيازمند افراد نيرومند و شايسته بود تا باطل را خوار و ذليل كند و سركشى را نابود سازد ابوطالب عليه‌السلام براى او يار بود.⁽¹⁾

بدر الدين قرافى عالم بزرگ و قاضى مصرى

او در كتاب شرح تنقيح، اين شعر را در وصف حضرت ابوطالب عليه‌السلام آورده:

وَ قَدْ عَلِمُوا أَنَّ ابْنَنَا لَا مُكَذَّبٌ

لَدَيْنَا وَ لَا يُعْبَأُ بِقَوْلِ [بِقِيلِ] الْأَبَاطِل

يعنى: همه مى‌دانند كه فرزند ما (پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در ميان قريش دروغگو نبوده و نبايد به حرف‌هاى باطلى كه در مورد او گفته مى‌شود اهميت داد.

سپس مى‌نويسد: اين شعر حاكى از صراحت زبان و عقيده قلبى ابوطالب عليه‌السلام است، ابوطالب عليه‌السلام از كسانى است كه در ظاهر و باطن ايمان آورد، نهايت اظهار كفر كرده و در ظاهر وانمود مى‌كرد كه عقيده به اسلام ندارم، زينى دحلان در توضيح اين كلام مى‌نويسد: همان گونه كه قبلا خاطر نشان گرديد منظور اين است كه ابوطالب عليه‌السلام در ظاهر به خاطر اين كه كفار قريش مانع حمايت او از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشوند اظهار عدم اعتقاد به اسلام مى‌كرد.

شيخ محمد ابوزهره از علماى بزرگ مصر

او در كتاب خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فصل مستقلى درباره حضرت ابوطالب عليه‌السلام آورده و مى‌نويسد: آن چه گفتگو ناپذير است و هيچ مؤنى در آن شك نمى‌كند آن است كه ابوطالب عليه‌السلام در دعوت به اسلام موضع كسى را داشت كه از حق پشتيبانى مى‌كرده و آن را پاس مى‌داشت و در راه آن رنج‌ها و شكنجه‌ها را تحمل كرده است و همراه با بنى هاشم و بنى عبدالمطلب زندگى‌اى كه محروم از همه لذات بود را انتخاب كرد و بسيار خوشحال هم بودند و در اين هنگام بود كه قوم او همراه با بنى هاشم و كسانى كه به ايشان پيوسته بودند با تحريم اقتصادى روبرو شده و در اين ميان مؤن و كافر ايشان يكسان بودند و پيشاپيش همه اين‌ها ابوطالب عليه‌السلام بود كه آن‌ها را در اين راه بر مى‌انگيخت.

ثابت شده كه ابوطالب عليه‌السلام در واپسين لحظات زندگى، دعوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تأييد كرد و پس از دعوت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هرگز ديده نشده كه بت‌ها را تأييد كند، وى همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آزارها را به جان خريد، بگذريم كه افزون بر اين، مهر و محبت آشكارى به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ورزيد.

در روايتى كه عباس بن عبدالمطلب نقل كرده عباس گفته است: ابوطالب عليه‌السلام شعار؛ لَا اِلَهَ اِلّا اَلله مُحَمّد رَسُولُ اَلله را بر زبان جارى ساخت.

اينك پس از تتبع و فحص مى‌گوييم: ابوطالب عليه‌السلام هرگز مشرك نبوده است، زيرا مشرك كسى است كه بت‌ها را بپرستد و آن‌ها را شريك خداى تعالى بداند، در حالى كه رفتار، گفتار و مواضع ابوطالب عليه‌السلام گواه آن است كه او بت پرستى را باطل مى‌دانسته و با اين حال مايلم اگر اهل انديشه باشم برايش آمرزش بخواهم، چرا كه وى هرگز كافر نبوده و خداوند به دل‌ها آگاه است.

دكتر احمد راسم النفيس دانشمند بزرگ جهان اسلام

ايشان بعد از تحقيق و جستجو به مذهب حَقّه شيعه گرويد، در كتاب النبوة فى نهج البلاغه با دليل ثابت كرده كه ابوطالب عليه‌السلام با ايمان ديده از جهان فرو بست و اذعان مى‌كند: روايات رسيده درباره مرگ كافرانه ابوطالب عليه‌السلام خلل و اضطراب دارد و به قسمتى از مواضع استوار حضرت ابوطالب عليه‌السلام كه نشان از ايمان قلبى وى دارد اشاره مى‌كند، من جمله جريان خواستگارى حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام را مى‌آورد.

و در جاى ديگر مى‌نويسد: آيا مى‌شود ابوطالب عليه‌السلام در دوزخ باشد و ابوسفيان و خانواده او در بهشت؟

امام احمد بن حسين موصلى حنفى مشهور به ابن وحشى

زينى دحلان در كتاب اسنى المطالب فى نجاة ابى طالب عليه‌السلام آورده: امام احمد بن حسين موصلى حنفى مشهور به ابن وحشى در شرح خود بر كتاب شهاب الاخبار محمد بن سلامه مى‌نويسد: به درستى كه دشمنى كردن با ابوطالب عليه‌السلام باعث كافر شدن مى‌شود.

تلسمانی

ايشان نوشته‌اند: ابوطالب عليه‌السلام شخصى است كه با عمل و گفتار از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حمايت و يارى كرد، كسى كه ابوطالب عليه‌السلام را به بدى ياد كند موجب اذيت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شده و اذيت كننده پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كافر است و كافر هم خونش بى‌احترام بوده و بايد به قتل برسد.

امام ابوطاهر

ايشان اذعان داشته‌اند: كسى كه با ابوطالب عليه‌السلام دشمنى كند كافر است.

عماد الدين ابوالفداء اسماعيل بن عمر بن كثير معروف به ابن كثير

وى از علماء متعصب اهل سنت و شافعى مذهب مى‌باشد؛ ايشان ابوطالب

عليه‌السلام را مؤن به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌داند و از زبان ابوطالب

عليه‌السلام خطاب به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل مى‌كند: تو مرا دعوت كردى و مى‌دانم كه خير خواه من هستى، آرى تو كه مرا به اسلام دعوت مى‌كنى قبلا هم امين بودى.

هم اكنون به يقين مى‌دانم كه دين محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ميان تمام اديان مردم روى زمين بهتر است.⁽¹⁾

شيخ سحيمى

ايشان در شرحى كه بر كتاب جوهرة التوحيد نوشته نقل مى‌كند: صحت حديث عباس (كه ابوطالب عليه‌السلام در آخر عمر شهادتين را به زبان جارى كرد) نزد بعضى از اهل كشف ثابت شده و به نظر اين علماء، اسلام ابوطالب

عليه‌السلام بى‌ايراد مى‌باشد. خداوند متعال در ظاهر شريعت حال ابوطالب

عليه‌السلام را مبهم و نامعلوم گذاشته به خاطر اين كه دل‌هاى اصحاب را كه اسلام آورده ولى پدران شان كافر بودند آرام بخشد، توضيح اين كه اگر خداوند توسط پيامبرش آشكارا ابوطالب عليه‌السلام را نجات يافته اعلام مى‌كرد و پدران صحابه را كه كافر بودند در ميان عذاب معرفى مى‌نمود

(با توجه به اين كه صحابه از نظر ظاهر در رديف على عليه‌السلام بودند، وقتى پدر على عليه‌السلام را نجات يافته و پدر خودشان را معذب به آتش دوزخ مى‌يافتند) دل هايشان مضطرب و پريشان مى‌گشت، به همين دليل ايمان ابوطالب عليه‌السلام پنهانى بود.

بعضى مى‌گويند: اگر ابوطالب عليه‌السلام اسلام خود را اظهار مى‌نمود كفار با او دشمنى كرده و او را با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به قتل مى‌رساندند و نمى‌توانست از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دفاع كند، لذا خداى تعالى حال او را مانند حال پدرانش (كه ايمان شان مخفى بود) قرار داد، ولى در واقع او را نجات داد؛ زيرا او بسيار از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يارى و حمايت مى‌كرد.⁽¹⁾

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام علماء و بزرگان مسيحى

عبدالمسيح انطاكى

عبدالمسيح انطاكى نويسنده و مورخ بزرگ مى‌گويد: تارخ نويسان در اين كه ابوطالب عليه‌السلام مسلمان شده يا همچنان بر شرك باقى مانده اختلاف نظر دارند، هر گروهى دلايلى دارند كه به آن اعتماد كرده و رواياتى از رسول خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌آورند كه به آن استشهاد مى‌كنند و براى شخصى چون من سزاوار نيست كه در مثل اين امر مهم ريشه يابى كند، ولى وقتى از واقعيت امر تحقيق شود سخن كسانى كه به ايمان ابوطالب عليه‌السلام اعتقاد دارند ترجيح دارد؛ زيرا انسان هر مقدار هم كه در صله رحم و دوستى فرزند يا برادر زاده‌اش يا خويشاوندانش حساس باشد، اما هرگاه آن فرزند يا خويشاوند بر دين انسان تعدى و تجاوز كند نمى‌تواند از او چشم پوشى نمايد،

نمى‌تواند ببيند كه آن فرزند يا برادر زاده اركان دينش را مى‌شكند و به جاى آن دين، دين ديگرى را مى‌گذارد، ولو آن انسان مؤن به دين جديد هم نباشد، زيرا گرايش مردم به دين پدرانشان و كوشش آن‌ها در پاك نگه داشتن و برترى دينشان، بنا به هر دليلى وجود دارد و گاه ممكن است آن شخص، هرگاه ببيند فرزند يا پدرش دينش را تحقير كرده و معبود او را مسخره مى‌كند، وى را به قتل برساند.

هر گاه اين مطلب به طور عموم صحيح باشد، پس به طريق اولى در مورد ابوطالب عليه‌السلام به ويژه و مخصوصا بايد صدق كند، ابوطالب عليه‌السلام جايگاه ويژه و بالايى در ميان قريش داشت، لذا لازم بود هم به جهت خودش و هم به جهت مقامش از دينى كه او و قومش بر آن هستند دفاع كند تا جايگاه و منزلت خود را در چشمان قريش از دست نداده و خود را در معرض خشم خدايانش قرار ندهد تا در آخرتش زيان ببيند.

بر اساس همين مطلب ناچار بايد بپذيريم كه ابوطالب عليه‌السلام به رسالت برادر زاده اش در قلب ايمان آورده بوده است، اما ايمانش را به دلايلى كه حكمت و سياستش اقتضاء و ايجاب مى‌كرد علنى و ظاهر نكرد. چرا كه اگر ابوطالب عليه‌السلام در آغاز بعثت ايمان خود را آشكار مى‌كرد همه قريش عليه او مى‌شوريدند و او را از جايگاه بلند و رفيعش پايين كشيده و حرمت و احترامش را نيز از بين مى‌بردند و اگر اين اتفاقات مى‌افتاد او ديگر نمى‌توانست آزار و اذيت‌هاى قريش بر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را دور كند و پيامبر نيز ضعيف واقع مى‌شد، و اين مسأله علت مهم پنهان كردن ايمان درونى مى‌باشد.

ظاهر كارها، اشعار و سخنان ابوطالب عليه‌السلام، ايمان او را به وضوح بيان مى‌كند، زيرا مى‌بينيم كه ابوطالب عليه‌السلام با نفوذ و آبروى خود از پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دفاع مى‌كند و او را در اشعار و سخنانش حتى تا آخرين لحظه زندگيش همچنان كه از وصيت

نامه‌معلوم است ستايش مى‌كند، بنابراين بدون بحث و جدل، ابوطالب عليه‌السلام از بهترين صحابه و ياران پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود.

و چه خوب مى‌شد اگر خداوند متعال در اين روزگار كسانى را موفق مى‌كرد تا آبروى اسلام را حفظ و حراست كنند و نام او را آشكارا بالا برند.

همچنان كه ابوطالب عليه‌السلام در آغاز بعثت چنين كارى كرد، در اين صورت اسلام در بهترين وضع مى‌بود.

آرى، اين ابوطالب عليه‌السلام است، سرپرست مصطفى و عمو و دوست و ياور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پدر سرورمان اميرالمؤمنين عليه‌السلام پادشاه دين، شير غرنده و پيروز خدا، على عليه‌السلام.

ابوطالب عليه‌السلام آن مرد بزرگى است كه اين دو نور تابنده را پرورش داد و آن دو آسمان دنيا و دين را نورانى كردند.⁽¹⁾

جرج جرداق

او مى‌نويسد: هنگامى كه جد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عبدالمطلب عليه‌السلام از دنيا رفت، عمويش ابوطالب عليه‌السلام پدر على عليه‌السلام سرپرستى او را به عهده گرفت، و محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فضاى مهربانى، آسودگى و تربيت نيكو كه پدرش براى فرزندش به جا گذاشته بود به زندگى خود ادامه داد.⁽²⁾

وى در جاى ديگر مى‌گويد: ابوطالب عليه‌السلام سرپرستى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تنها به اين خاطر قبول كرد كه بتواند با آن چه كه از امر محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌شناسد و درك مى‌كند

انس بگيرد، زيرا بيشتر فرزندان عبدالمطلب عليه‌السلام از مهربانى و دلسوزى بهره‌اى داشتند، ولى دل‌هاى آنان در نيرو و عمق مهربانى به پاى دل ابوطالب عليه‌السلام نمى‌رسيد و تأثير مهربانى و دلسوزى در بهتر شدن سرپرستى، از تاثير ثروت در آن بيشتر است.

به خاطر همه اين‌ها عبدالمطلب عليه‌السلام ابوطالب عليه‌السلام را براى سرپرستى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگزيد، علاوه بر اين در دل ابوطالب عليه‌السلام از مهربانى نسبت به برادر زاده‌اش امرى بود كه اگر پدرش هم به او تكليف نمى‌كرد، باز هم سرپرست محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌شد، تا چه

رسد به وقتى كه آن عطوفت قلبى و اين تكليف پدرى با هم جمع شوند، و در اين مطلب كه ابوطالب عليه‌السلام شخصيتى نيكو و دوست داشتنى است اختلافى نيست.

شخصيتى نيكو و زيبا كه ما را به حكيم و فرزانه بودن آن پير پاك و امين و با تجربه رهنمون مى‌سازد، كسى كه هر آن چه از پاكى و امانت دارى و تجربه داشت در هر حالى عمل مى‌كرد و آن را به انجام مى‌رسانيد.

حتى مثل اين كه آن گاه كه خداوند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از خاندان عبدالمطلب عليه‌السلام برگزيد، اين عموى بخشنده‌اش را نيز براى سرپرستى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگزيد و مثل اين كه نيروى گسترده‌اى وجود ابوطالب عليه‌السلام را آماده كرد تا از امر برادر زاده‌اش چيزى را بداند كه غير او آن را نمى‌داند.

آن چه از نعمت‌هاى ذاتى در ابوطالب عليه‌السلام وجود داشت، در پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز وجود داشت، گويا محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جزئى از ذات ابوطالب عليه‌السلام بود، وجود يافت و تحت سرپرستى عموى دوست داشتنى‌اش پرورش يافت.

ابوطالب عليه‌السلام اولين كسى بود كه در اسلام اشعارى سرود كه لبريز از محبت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و در آن اشعار ديگران را به يارى او فرا مى‌خواند، و كارها و گفته‌هايى كه با آن برادر زاده‌اش را اذيت مى‌كردند بر او سنگين مى‌آمد.

ابوطالب عليه‌السلام اين مطلب را كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ادامه امتيازى در آفرينش است كه

خداوند متعال از روى احسان خود، او و برادرش عبداللّه و پدرش عبدالمطلب عليهم‌السلام را به آن امتياز ممتاز ساخته است، براى لحظه‌اى فراموش نكرد و آن گاه كه ابوطالب عليه‌السلام از دنيا رفت، پيامبر دانست كه بزرگ‌ترين پناه و تكيه گاهى كه به او تكيه مى‌زد و اذيت‌هاى قريش به واسطه او كنار زده مى‌شد را از دست داده است.

آگاهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اين امر دلالت مى‌كند كه ميان محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و عمويش، كسى كه در خانه او رشد كرد و اخلاقش والا شد، اسباب خيرخواهى رد و بدل مى‌شده است.

اگر از علّت‌هاى آگاهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يكى اين باشد كه وى ياور خود را از دست داده، كسى كه خونش را فداى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌كرد و اذيت‌هاى قريش را از او دفع نموده و پناه گاه محكمى ضد قريش و لجبازان سركشش بود تا جايى كه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده: تا عمويم ابوطالب عليه‌السلام زنده بود از قوم خودم گزندى به من نرسيد، پس علت اين اندوه ژرف كه قلب محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با مرگ عمويش دچار آن شد، ديگر چه مى‌تواند باشد؟

در حالى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار صبر كننده و با تدبير بود و هر قدر هم كه دشمن زياد باشد و ياور كم، و هر كارى هم كه خوبان و بدان انجام دهند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به پيروزى رسالتش مطمئن است، پس چرا اين همه افسرده و دلتنگ بود؟ اگر علت اين اندوهگينى فاجعه غم انگيزى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن دچار شده است و آن از دست دادن عزيزترين شخصى كه به او مهربانى كرده و حمايتش مى‌نمود نباشد، چه چيز ديگرى است؟!

اگر اين اشك‌هاى فراوان گواهى بر اين نباشد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همچون مردى است كه چيزى از گذشته و حال وجود خود را از دست داده، گواه بر چه مى‌تواند باشد.

ارتباط و دوستى و برادرى ميان محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام براى پيروزى رسالت

ادامه داشت، كار نيك ميان آن دو پى در پى انجام مى‌گرفت، انجام اين نيكى كه به عمق آن چنگ زده بودند از وقتى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابوطالب عليه‌السلام را شناخت و از وقتى كه على عليه‌السلام محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شناخت و از وقتى كه اين سه نفر در يك خانه جمع شده بودند وجود داشت و بر جرأت و بى‌باكى استوار بود.

ويژگى خانه ابوطالب عليه‌السلام اين بود كه او و على عليهماالسلام در دانستن خلاقيت و امتياز، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در آفرينش نسبت به ديگران جلوتر مى‌دانستند، دانستنى كه در ابوطالب عليه‌السلام آگاهى و فداكارى را به نمايش گذاشت و در على عليه‌السلام فكرى بلند و آگاهى ژرف و گسترده و فداكارى كه به معجزه شبيه‌تر است را نمايان ساخت.⁽¹⁾

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در كلام صحابه و خلفاء

ابوبكر بن ابى قحافه

او مى‌گويد: ابوطالب عليه‌السلام قبل از مرگ گفت: اَشهَدُ اَنّ لَا اِلهَ اَلله، مُحَمّد رَسُولُ اللّه.

روزى ابوبكر، پدرش ابوقحافه كه پير و فرتوت و نابينا شده بود را نزد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورد، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: چرا پيرمرد را آوردى، ما خودمان پيش او مى‌رفتيم؟

ابوبكر گفت: يا رسول اللّه خواستم خداوند پاداشم دهد، قسم به خدايى كه تو را به حق به پيامبرى بر انگيخت، اسلام آوردن عمويت ابوطالب عليه‌السلام نزد من بهتر و

خوشحال كننده‌تر از اسلام آوردن پدرم هست و من خواستم تا ديدگان شما را به اين خبر روشن كنم.⁽¹⁾

عكرمه

او مى‌گويد عباس بن عبدالمطلب به من گفت: ابوطالب عليه‌السلام هنگام مرگ گفت: لَا اِلَهَ اِلّا اَلله، مُحَمّد رَسُولُ اللّه.⁽²⁾

عبداللّه بن عباس

مردى از عبداللّه بن عباس پرسيد: اى پسر عموى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من از ابوطالب عليه‌السلام بگو، آيا او مسلمان درگذشت؟

عبداللّه بن عباس پاسخ داد: چگونه مسلمان نبود در حالى كه چنين سروده:

وَ قَدْ عَلِمُوا أَنَّ ابْنَنَا لَا مُكَذَّبٌ

لَدَيْنَا وَ لَا يُعْبَأُ بِقَوْلِ ]بِقِيلِ [الْأَبَاطِل

يعنى: دانستند كه فرزند ما (محمد) نزد ما مورد تكذيب نيست و به گفته باطل اعتناء ندارد.

بعد عبداللّه بن عباس فرمود: مَثَل ابوطالب عليه‌السلام مَثَل اصحاب كهف است كه از دل مؤن بودند ولى به ظاهر مردم فكر مى‌كردند مشرك هستند و خدا دو ثواب به آن‌ها داد.

ابوذر غفارى

در تفسير الوكيع چنين آمده كه ابوذر غفارى فرمود: به خدايى كه هيچ خدايى غير از او نيست قسم، ابوطالب عليه‌السلام به زبان حبشى اسلام خويش را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اعلام نمود، ابوطالب عليه‌السلام به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: آيا زبان حبشى را مى‌فهمى؟ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: اى عمو جانم خداى تعالى همه زبان‌ها را به من آموخته است، سپس ابوطالب عليه‌السلام عرض كرد: يَا مُحَمَّدُ اَسدَنُ لمَصَافَا قَاطَالَاهَا؛ يعنى: خالصانه شهادت مى‌دهم: لَا اِلَهَ اِلّا اَلله.⁽¹⁾

مأمون عباسى

از عبداللّه مأمون نقل شده: به خدا سوگند ابوطالب عليه‌السلام با اين سروده‌ها اسلام آورد:

نصرت الرَّسولَ رسولَ المليكِ

ببيضٍ تلالا كلمع البروقْ

أذبُّ و أحمى رسولَ الالهِ

حماية حامٍ عليه شفيقْ

و ما إنْ أدُبُّ لأعدائهِ

دَبيبَ البِكارِ حِذارَ الفَنيقِ

و لكنْ أزيرُ لهُمْ ساميا

كما زار ليثٌ بِغيلٍ مَضيقِ⁽²⁾

يعنى: من رسول خداى جهانيان را با شمشيرهايى يارى رساندم كه چون برق مى‌درخشيدند و همانند برادر به دفاع و پشتيبانى از فرستاده خدا برخاستم. من چون دوشيزگان و كنيزكان به جنبش در برابر دشمنان او برنخاستم و با ابهت در برابر آنان غريدم، چنان چه شير در بيشه اى تنگ مى‌غرّد.

حسان بن ثابت

ايشان از شعراى بنام عرب قبل از اسلام و از صحابه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده‌اند، درعظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام چنين سروده:

فَإِذَا نَدَبْتُمْ هَالِكاً

فَابْكُوا الْوَفِيَّ أَخَا الْوَفِي

يعنى: هر گاه بر مرده‌اى گريه مى‌كنيد پس بر وفادارى، وفادار و برادر وفادار گريه كنيد.

نوه ابن جوزى قائل است: منظورش از وفادار حمزه و برادر وفادار ابوطالب عليهماالسلام است.⁽¹⁾

عظمت حضرت ابوطالب عليه‌السلام در سخنان ادباء و شعراء صدر اسلام

ثابت بن جابر الفهمى معروف به تأبط شرّا

به ايشان گفتند: سيد عرب كيست؟ پاسخ داد: سيدالعرب ابوطالب بن عبدالمطلب عليهماالسلام است.⁽¹⁾

ابو بحر صخر بن قيس بن معاويه بن حصين معروف به احنف بن قيس

ايشان شخص حليمى بوده و وقتى از وى سؤل مى‌كنند: اين حلم و بردبارى را از كجا به دست آورده‌اى مى‌گويد: از حكيم عصر و حليم دهر قيس بن عاصم منقرى، ايشان شخص جوانمرد و بردبارى بود كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را درك كرد و مشرف به دين مقدس اسلام شد. به قيس گفتند: اين حلم و حكمت را از كه آموخته اى؟ ايشان گفت: از اكثم بن صيفى، وقتى از اكثم سؤل پرسيدند گفت: از هم پيمان حلم و ادب، سيد عجم و عرب، ابوطالب بن عبدالمطلب عليهماالسلام.⁽²⁾

وقتى به اكثم گفتند: تو داناترين و بردبارترين فرد عصر هستى گفت: من كه عمرى را با ابوطالب و عبدالمطلب و هاشم و عبدمناف و قصى عليهم‌السلام گذرانده‌ام، چرا چنين نباشم؟! همه اين‌ها بزرگانى بودند بزرگ زاده، لذا خود را به كردار نيك ايشان آراستم و حلم و سيادتشان را فرا گرفته و از آنان پيروى كردم.⁽³⁾

فصل هفتم : خصوصيات اوصياء الهى

اشاره

وصى كيست؟

كلمه وصيت در فقه به اين معنا است كه شخصى براى انجام كارى بعد از مرگ خود از ديگرى عهد بگيرد كه آن كار را طبق خواست او انجام دهد، در اين صورت به شخص وصيت كننده "موصى" و به شخصى كه تعهد مى‌دهد آن كار را انجام دهد وصى گفته مى‌شود، كه قرآن كريم در چند مورد به اين معنا اشاره كرده؛ من جمله: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُم».⁽¹⁾

يعنى: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، در موقعى كه مرگ يكى از شما مى‌رسد و موقع وصيت مى‌شود، دو نفر را كه عادل باشند از خودتان براى وصيتتان شاهد بگيريد.

صاحب كتاب معالم المدرستين در تعريف وصى مى‌گويد:

الوصيّ في الكتاب و السنّة: هو الإنسان الذي أوصى إليه غيره أن يقوم بعد وفاته بأمر يهمّه سواء في ذلك أن يقول الموصي لوصيّه: أوصيك أن تفعل كذا و كذا من بعدي، أو يقول: أعهد إليك أن تفعل كذا و كذا من بعدي،... و وصيّ النبيّ: هو الإنسان الذي يعهد إليه النبيّ بأمر شريعته و أمته من بعده.⁽²⁾

يعنى: وصى در كتاب و سيره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انسانى است كه ديگرى نزد او وصيت مى‌كند كه بعد از وفاتش كارى كه براى او مهم هست را انجام دهد و فرقى نمى‌كند كه موصى به او بگويد: به تو وصيت مى‌كنم كه فلان كار را بعد از من انجام دهى، يا بگويد:

از تو عهد مى‌گيرم كه بعد از من فلان كار را انجام دهى... و وصى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انسانى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به او عهد مى‌كند كه امور شريعت امتش را بعد از او اداره كند.

در علم كلام و عقايد و در مورد انبياء الهى وصى به كسى كه از طرف انبياء الهى مأمور به اداره امور دين و شريعت آن‌ها و زمامدارى امت ايشان بعد از خودشان باشد گفته مى‌شود.⁽¹⁾

آيت اللّه سيد مرتضى عسكرى در اين باره مى‌نويسد:

وصىّ پيامبر كسى است كه خداوند او را از ميان مردم برگزيده تا شريعت پيامبر زمان خود را در جامعه نگهدارى، و مردم را به وسيله آن هدايت كند. مانند حضرت يوشع بن نون و داوود و سليمان عليهم‌السلام كه وصىّ پيامبر صاحب شريعت زمان خود، يعنى حضرت موسى عليه‌السلام بوده‌اند، و مانند حضرت على بن ابى طالب و يازده فرزند آن حضرت عليهم‌السلام كه اوصياء و جانشينان پيامبر خاتم، حضرت محمّد بن عبد اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشند.⁽²⁾

اهميت وصيت در قرآن و سنت

وصيت كردن از امورى است كه در قرآن كريم و متون روايى شيعه و سنى به آن تأكيد شده و خداوند مسلمين را تشويق به وصيت كردن در امور مربوط به خودشان

نموده است.

در آيه 180 سوره بقره مى‌فرمايد:

«كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ

بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ»⁽¹⁾

يعنى: براى شما نوشته شده است كه وقتى براى يكى از شما زمان مرگ مى‌رسد، اگر چيز خوبى از خود باقى گذاشته است، آن را براى پدر و مادر و نزديكان به طور نيكويى وصيت كند. اين حقى است كه بر عهده متقين است.

در اين آيه شريفه خداوند وصيت را از جمله حقوق متقين دانسته و به انجام آن توصيه نموده، آنجا كه مى‌فرمايد: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ».

شافعى از ائمه چهارگانه اهل سنت در تفسير اين آيه مى‌گويد:

قال اللّه تبارك و تعالى: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ* فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه» الآية (قال الشافعى (و كان فرضا فى كتاب اللّه تعالى على من ترك خيرا و الخير المال أن يوصى لوالديه و أقربين.⁽²⁾

يعنى: خداوند تبارك و تعالى فرموده: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ* فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه»شافعى در اين باره گفته: در كتاب خدا بر هر كسى كه از خود (خير) باقى گذاشته، واجب است كه وصيت كند و (خير) اموال است كه بايد براى پدر و مادر و نزديكانش وصيت كند.

النووى از ديگر علماى اهل سنت در اين باره مى‌گويد:

قال تعالى: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ *فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه» قال مجاهد: الخير فى القران كله المال... فدل ذلك على وجوب الوصية للوالدين و الأقربين حقا واجبا و فرضا لازما.⁽¹⁾

يعنى: خداى متعال فرموده: (كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ* فَمَن بَدّلَه بَعدَمَا سَمِعَه) مجاهد گفته: (الخير) در قرآن كلا به اموال گفته مى‌شود... پس اين آيه دلالت مى‌كند بر وجوب وصيت براى پدر و مادر و نزديكان به عنوان حقى واجب و امرى لازم.

در كتاب الفقه المنسوب الى الامام الرضا عليه‌السلام آمده:

وَ اعْلَمْ أَنَّ الْوَصِيَّةَ حَقٌ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يُوصِيَ الرَّجُلُ لِقَرَابَتِهِ مِمَّنْ لَا يَرِثُ شَيْئاً مِنْ مَالِهِ قَلَّ أَمْ كَثُرَ وَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِالْمَعْصِيَةِ.⁽²⁾

يعنى: بدان كه وصيت كردن حق واجبى است بر هر مسلمان و مستحب است كه انسان براى نزديكانى كه از او ارث نمى‌برند چيزى از مالش را كم يا زياد وصيت كند كه اگر اين كار را انجام ندهد اعمالش با معصيت خاتمه پيدا نموده است.

در كتب روايى شيعه نيز به اين مطلب اشارات زيادى شده؛

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه‌السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنِّي خَرَجْتُ إِلَى مَكَّةَ فَصَحِبَنِي رَجُلٌ وَ كَانَ زَمِيلِي فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ مَرِضَ وَ ثَقُلَ ثِقْلًا شَدِيداً فَكُنْتُ أَقُومُ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ حَتَّى لَمْ يَكُنْ عِنْدِي بِهِ بَأْسٌ فَلَمَّا

أَنْ كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَفَاقَ فَمَاتَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه‌السلام مَا مِنْ مَيِّتٍ تَحْضُرُهُ الْوَفَاةُ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ مِنْ سَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ وَ عَقْلِهِ لِلْوَصِيَّةِ أَخَذَ الْوَصِيَّةَ أَوْ تَرَكَ وَ هِيَ الرَّاحَةُ الَّتِي يُقَالُ لَهَا رَاحَةُ الْمَوْتِ فَهِيَ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِم.⁽¹⁾

يعنى: يك نفر به امام صادق عليه‌السلام عرض كرد: من با مردى به مكه رفتم او در نيمه راه سفر بيمار شد و بيماريش شدت گرفت. من به پرستارى او قيام كرده و تيمارش مى‌نمودم، چيزى نگذشت كه از بيهوشى بيرون آمد، تا آنجا كه گفتم: خطر مرتفع شده است؛ ولى بعد از هوش و نشاط، ناگهان مرد. سرّ اين موضوع چيست؟ ابو عبد اللّه عليه‌السلام فرمود: هيچ كس به حال مرگ نمى‌افتد مگر آن كه خداى عزوجل چشم و گوش و خرد او را به او باز مى‌گرداند تا وصيت كند، خواه از فرصت الهى استفاده كند و يا استفاده نكند. اين همان نشاطى است كه نام آن را نشاط قبل از مرگ نهاده‌اند. بر عهده هر مسلمانى حق است كه قبل از مرگ وصيت كند.

عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليهماالسلام أَنَّهُ قَالَ: الْوَصِيَّةُ حَقٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِم.⁽²⁾

يعنى: امام جواد عليه‌السلام فرمود: وصيت كردن حقى است بر هر مسلمان.

وَ رَوَى الْعَلَاءُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ :قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه‌السلام الْوَصِيَّةُ حَقٌ وَ قَدْ أَوْصَى رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَيَنْبَغِى لِلْمُسْلِمِ أَنْ يُوصِى.⁽³⁾

يعنى: از امام باقر عليه‌السلام روايت شده كه وصيت كردن حقى است و به تحقيق كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وصيت نمود، پس براى هر مسلمانى شايسته است كه وصيت كند.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مَنْ مَاتَ بِغَيْرِ وَصِيَّةٍ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة.⁽⁴⁾

يعنى: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هر كس بميرد در حالى كه وصيت ننموده، به مرگ جاهليت مرده است.

عَن السكُونِى عَن جَعفَر بن مُحَمّد عَن أبِيهِ عَن عَلِى عليهم‌السلام قَالَ: مَنْ لَمْ يُوصِ عِنْدَ مَوْتِهِ لِذَوِى قَرَابَتِهِ فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِمَعْصِيَةٍ.⁽¹⁾

يعنى: امام صادق به نقل از امام باقر و ايشان به نقل از امام على عليهم‌السلام مى‌فرمايند:

كسى كه در حين وفاتش براى اقوام و نزديكانش وصيت نكند قطعا اعمالش با معصيت به پايان رسيده.

تناقض در كلمات علماء عامه در مورد وصيت

اهل سنت كه قائل به عدم وصيت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مورد جانشين خود بوده و بناى مذهب آن‌ها بر اين است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وصيتى ننمود و لذا در سقيفه نشستند و خود جانشين انتخاب كرده و حتى فاطمه زهرا عليه‌السلام را از ارث محروم كردند، با كمال تعجب مى‌بينيم در بسيارى از روايات خود، تصريح به لزوم وصيت كردن يك مسلمان نموده‌اند.

نظرات اهل سنت در مورد جانشين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

عبدالملك جوينى نيشابورى معروف به امام الحرمين؛ فقيه اصولى، اديب و مفسر شافعى مذهب مى‌گويد:

و ما نص النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على إمامة أحد بعده و توليته إذا لو نص على ذلك لظهر و انتشر كما اشتهرت تولية رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سائر ولاته و كما اشتهر كل أمر خطير و إذا ثبت

أن الإمامة لم تثبت نصا لأحد دل آن‌ها ثبت اختيارا ثم المسلمون أجمعوا على إمامة أبى بكر و انقادوا بأجمعهم له من غير مخالفة و كذلك جرى الأمر فى زمن عمر و عثمان و على عليه‌السلام و معاوية.⁽¹⁾

يعنى: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر امامت و اعطاى ولايت خود به هيچ كس بعد از خود تصريح نكرد، چرا كه اگر تصريح به آن مى‌نمود آشكار مى‌گشت و خبرش منتشر مى‌شد، همچنانى كه اعطاى ولايت او در ساير موارد تولويتش مشهور مى‌باشد و همچنانى كه هر امر مهمى اين گونه است، و وقتى ثابت شد كه به امامت كسى بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تصريح نشده، دلالت مى‌كند كه امامت امرى اختيارى است، سپس مسلمين بر امامت ابى بكر اجماع كردند و همه بدون هيچ مخالفى فرمان بردار او شدند و همين طور كار در زمان عمر و عثمان و على عليه‌السلام و معاويه پيش رفت.

اهل سنت در كتب خود به نقل از صحابه احاديثى در مورد عدم وصيت پيامبر

صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهنقل نموده‌اند:

حَدَّثَنَا خَلّاد بن يَحْيى حَدَّثَنا مَالك حَدَّثَنا طَلْحَة بن مصرِّفٍ قَالَ: سَأَلت عَبدَ اللهِ بنَ أَبِى أَوْفَى: هَلْ كَانَ النَّبِى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أَوْصَى؛ فقَال: لَا، فَقلت: كَيْفَ كتِبَ عَلَى النَّاس الوَصِيَّة أَوْ أمِروا بالوَصيَّةِ؛ قالَ: أَوْصَى بِكتَابِ اللهِ.⁽²⁾

يعنى: طلحه بن مصرف گفت از عبداللّه بن ابى اوفى پرسيدم: آيا رسول خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهوصيت كرد؟ پس پاسخ داد: نه، گفتم: پس چگونه وصيت كردن را بر مردم تكليف كرده و امر به وصيت نمود؟ او گفت: به كتاب خدا وصيت نمود.

حَدَّثَنَارعَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ الْأَسْوَدِ، قَالَ: ذَكَرُوا عِنْدَ عَائِشَةَ أَنَّ عَلِيًّا كَانَ وَصِيًّا، فَقَالَتْ مَتَى أَوْصَى إِلَيْهِ وَ قَدْ كُنْتُ مُسْنِدَتَهُ إِلَى

صَدْرِى، أَوْ قَالَتْ: حَجْرِى، فَدَعَا بِالطَّسْتِ، فَلَقَدِ انْخَنَثَ فِى حَجْرِى فَمَا شَعَرْتُ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ، فَمَتَى أَوْصَى إِلَيْهِ.⁽¹⁾

يعنى: اسود مى‌گويد: نزد عائشه گفته شد كه على عليه‌السلام وصى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، عائشه گفت: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كى چنين وصيتى كرد در حالى كه وقتى از دار دنيا رفت سرش بر سينه من بود، و يا گفت: در آغوشم بود و طشتى طلب كرد و بعد بدنش ضعيف و بى‌حال شد و ديگر من متوجه چيزى نشدم تا از دنيا رفت، پس كى به على عليه‌السلام وصيت كرد؟

روايات اهل سنت در مورد لزوم وصيت كردن

اهل سنت با وجود سخنانى كه در بالا ذكر شد باز هم در كتب روايى خود به لزوم وصيت كردن اشاره نموده‌اند:

اِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قَالَ: مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، لَهُ شَيْءٌ يُوصَى فِيهِ، يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَ وَصِيَّتُهُ عِنْدَهُ مَكْتُوبَةٌ.⁽²⁾

يعنى: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هيچ مرد مسلمانى كه داراى اموالى است كه مى‌تواند در آن وصيت كند حق ندارد دو شب را سپرى كند بدون اين كه وصيتش را نوشته و نزد خود گذاشته باشد.

وَ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ بِنَحْوِهِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ يَبِيتُ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَا مَرَّتْ عَلَيَّ لَيْلَةٌ مُنْذُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قَالَ ذَلِكَ إِلَّا وَ عِنْدِي وَصِيَّتِي.⁽³⁾

يعنى: مسلم از حديث زهرى اخراج كرده كه سالم به نقل از پدرش مثل حديث بالا را بيان كرده مگر اين كه گفته: سه شب سپرى كند، پس ابن عمر گفت: از زمانى كه من اين را از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم، شبى بر من نگذشت مگر اين كه وصيتم نزدم بود.

حدثنى يعقوب بن إبراهيم، قال ثنا هشيم، عن جويبر، عن الضحاك أنه كان يقول: من مات و لم يوص لذوى قرابته فقد ختم عمله بمعصية.⁽¹⁾

يعنى: از ضحاك حديث شده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمود: هر كس بميرد و براى نزديكانش وصيت نكند، عملش با معصيت به خاتمه رسيده است.

انتخاب وصى از ناحيه خلفاء

جالب اين كه خلفاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى خود وصى و جانشين قرار مى‌دادند، اما خود رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين مهم العياذ بالله غفلت نموده است.

منصور بن يونس بهوتى از فقهاء حنبلى مذهب مى‌نويسد:

و أوصى أبوبكر بالخلافة لعمر و وصى بها عمر إلى أهل الشورى.⁽²⁾

يعنى: ابوبكر براى خلافت به عمر وصيت كرد و عمر هم در مورد خلافت به اهل شورى وصيت نمود.

احمد بن حجر هيتمى از علماء اهل سنت مى‌نويسد:

دَخَلَ عَلَيهِ بَعضُ الصَحَابِة فَقَالَ لَه قَائِلٌ مِنهُم مَا أنتَ قَائِلٌ لِرَبّكَ إذَا سَألَكَ عَن تُولِيَةِ

عُمَر عَلَينَا و قَد تَرَىَ غِلظَتَه فَقَالَ أبُوبَكر أ بِاللهِ تُخَوّفنِى أقُولُ: اللهُم استَخلَفتُ عَلَيهِم خَيرَ أهلِكَ أبلِغ عَنّى مَا قُلتُ مِن وَرَائك ثُمّ دَعَا عُثمَان فَقَالَ اُكتُب بِسمِ اللهِ الرَحمَنَ الرَحِيم هَذا مَا عَهَدَ أبُوبَكرِ بنِ أبِى قَحَافِة فِى آخِرِ عَهدِه بِالدُنيا.⁽¹⁾

يعنى: بعضى از صحابه نزد ابوبكر رفتند و يكى از آن‌ها به او گفت: به خداوند چه پاسخى مى‌دهى وقتى در مورد ولى قرار دادن عمر بر ما از تو سؤل پرسيد و حال اين كه غلظت او را مى‌بينى؟

ابوبكر گفت: آيا مرا از خدا مى‌ترسانى؟! مى‌گويم: خداوندا بهترين خلقت را بر آن‌ها خليفه قرار دادم و آن چه گفتم به كسانى كه پشت سرت هستند برسان، سپس عثمان را خواند و گفت: بنويس بسم اللّه الرحمن الرحيم اين عهدى است كه ابوبكر بن ابى قحافه در آخر عمرش در دنيا مى‌كند.

ابن عساكر نيز در اين باره مى‌نويسد:

قال أبوبكر: اجمعوا لى الناس أخبركم من اخترت لكم فخرجوا فجمعوا الناس إلى المسجد فأمر من يحمله إليهم حتى وضعه على المنبر فقام فيهم باختيار عمر لهم ثم دخل فاستأذنوا عليه فأذن لهم فقالوا ماذا تقول لربك و قد استخلفت علينا عمر فقال: أقول استخلفت عليهم خير أهلك.⁽²⁾

يعنى: ابوبكر گفت: مردم را برايم جمع كنيد تا خبرتان كنم از آن چه برايتان اختيار كرده ام، پس اطرافيانش خارج شدند و مردم را در مسجد جمع كردند، ابوبكر كسى كه حملش مى‌كرد را امر كرد كه او را بر منبر قرار دهد. پس ابوبكر در بين آن‌ها ايستاد و عمر را به عنوان خليفه براى مردم اختيار كرد، سپس اصحاب بر ابوبكر داخل شدند و اذن ورود خواستند او هم اجازه داد، گفتند: چه پاسخى به خداوند

مى‌دهى در مورد اين كه عمر را خليفه ما قرار دادى؟ ابوبكر گفت: مى‌گويم: بهترين خلقت را بر آن‌ها خليفه كردم.

عمر؛ خليفه دوم براى تعيين جانشين خود شوراى شش نفره‌اى متشكل از امام على عليه‌السلام عثمان بن عفان، طلحه و زبير، سعد ابى وقاص و عبدالرحمن بن عوف را به وجود آورد كه داستان مفصلى دارد و آن قدر مشهور است كه احتياج به استناد ندارد.

عايشه كه كاملا منكر است پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى خود وصى انتخاب نموده باشد و معتقد است: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امتش را بدون تعيين جانشين رها كرد، در اواخر عمر عمر بن خطاب به ابن عمر اين گونه سفارش مى‌كند:

يا بنى أبلغ عمر سلامى، و قل له: لا تدع أمة محمد بلا راع، استخلف عليهم، و لاتدعهم بعدك هملا، فإنى أخشى عليهم الفتنة.⁽¹⁾

يعنى: پسرم سلام مرا به عمر برسان، و به او بگو: امت محمد را بدون سرپرست رها نكن، خليفه‌اى بر آن‌ها قرار بده، با آن‌ها وداع نكن در حالى كه در مورد آن‌ها اهمال كرده باشى، به درستى كه من از فتنه‌اى كه بر آن‌ها خواهد شد مى‌ترسم.

حتى معاويه كه معلوم الحال است اين درك و فهم را دارد كه نبايد امت را بى‌امام رها كرد، اما نستجير بالله پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين مهم غفلت نمود؟!

معاويه به استناد به همين دليل عقلى تمام صحابه و تابعين را جز اندكى راضى به خلافت يزيد لعنت اللّه عليه كرد.

قال: إنى أرهب أن أدع أمة محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعدى كالضان لا راعى لها.⁽²⁾

يعنى: معاويه گفت: من مى‌ترسم امت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را رها كنم در حالى كه بعد از

من همچون گله بى‌چوپان باشد.

حاشا كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مشمول مضمون اين آيه شريفه باشد.

«أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ»⁽¹⁾

يعنى: آيا شما مردم را به خوبى امر مى‌كنيد ولى خودتان را فراموش نموده‌ايد و حال آن كه شما كتاب را تلاوت مى‌كنيد، پس چرا عقلتان را به كار نمى‌اندازيد.

چرا كه ايشان در مواقع مختلف رسالت خود از ابتدا كه نزديكان خويش را به اسلام دعوت نمودند تا انتها كه به ماجراى غدير و كاغذ و قلم منتهى شد، وصى خود اميرالمؤمنين حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام را تعيين كرده و سفارشات لازم را به ايشان نمودند و اين همان سنت الهى است كه انبياء گذشته عليهم‌السلام اجرا نمودند و هيچ پيامبرى از آن تخلف ننمود، حتى ماجراى انتخاب وصى انبياء گذشته عليهم‌السلام در تورات و انجيل هم ذكر شده.

وصيت انبياء عليهم‌السلام در كتب آسمانى

در تورات، كتاب اول پادشاهان، باب دوم، در مورد وصيت داوود نبى عليه‌السلام به فرزندش سليمان نبى عليه‌السلام آمده:

و چون ايام وفات داوود نزديك شد، پسر خود سليمان را وصيت فرموده، گفت: من به راه تمامى اهل زمين مى‌روم، پس تو قوى و دلير باش. وصاياى يهوه، خداى خود را نگاه داشته، به طريق‌هاى وى سلوك نما، و فرايض و اوامر و احكام و شهادات وى را به نوعى كه در تورات موسى مكتوب است، محافظت نما تا در هر

كارى كه كنى و به هر جايى كه توجه نمايى، برخوردار باشى.⁽¹⁾

كتاب عهدين در مورد يوشع بن نون در عهد عتيق سفر اعداد فصل 27 مى‌گويد:

و موسى عليه‌السلام به خداوند گفت: ملتمس اين كه يهوه خداى ارواح تمامى بشر، كسى را بر اين جماعت بگمارد كه پيش روى ايشان بيرون رود، و پيش روى ايشان داخل شود، و ايشان را بيرون برد و ايشان را درآورد، تا جماعت خداوند مثل گوسفندان بى‌شبان نباشند، و خداوند به موسى گفت: يوشع بن نون را كه مردى صاحب روح است گرفته، دست خود را بر او بگذار و او را به حضور العازار كاهن و به حضور تمامى جماعت برپاداشته، در نظر ايشان به وى وصيت نما و از عزت خود بر او بگذار تا تمامى جماعت بنى اسرائيل او را اطاعت نمايند. ⁽²⁾

در مورد شمعون صفا در انجيل نيز مطالبى پيرامون وصايتش نقل شده:

دعا تلاميذه الاثنى عشر و أعطاهم سلطانا على أرواح نجسة حتى يخرجوها و يشفوا كل مرض و كل ضعف و أما أسماء الاثنى عشر رسولا فهى هذه الأول سمعان الذى يقال له بطرس.⁽³⁾

يعنى: مسيح دوازده شاگردش را فرا خواند و آن‌ها را بر ارواح خبيث تسلط عطا كرد تا آن‌ها را خارج كنند و شفا دهند هر مرض و ضعفى را، و اما اسامى دوازده رسول اين است: اول؛ سمعان كه به او بطرس گفته مى‌شود.قال له أيضا ثانية يا سمعان بن يونا أتحبنى. قال له نعم يا رب أنت تعلم أنى أحبك.قال له ارع غنمى ⁽⁴⁾.

يعنى: خداوند براى دومين بار به او گفت: اى سمعان بن يوحنا! آيا مرا دوست دارى؟ گفت: بله‌اى خداى من، تو مى‌دانى كه من تو را دوست دارم، خداوند گفت: گوسفندان مرا مواظبت كن.

فذهب كثير من الناس إلى أنه بطرس و هذا اسمه بالرومية، و اسمه بالعربية سمعان، و بالسريانية شمعون و هو شمعون الصفاء.⁽¹⁾

يعنى: بيشتر مردم بر اين باورند كه او بطرس بوده و اين اسم رومى او است و نام او به عربى سمعان و به سريانى شمعون است و او شمعون صفا است.

با كمى تأمل به خوبى مى‌توان به اين مهم پى برد كه قرار دادن وصى براى انبياء الهى عليهم‌السلام از سنت‌هاى الهى بوده كه تمام اديان آسمانى به آن عقيده دارند.

روايات اهل سنت در مورد وصى انتخاب كردن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اهل سنت در مورد تعيين وصى براى تمام انبياء الهى عليهم‌السلام من جمله پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رواياتى بسيار نقل نموده‌اند كه در مقام بيان آن‌ها نيستيم، اما براى نمونه يكى را در اين جا ذكر مى‌كنيم.

ابن مغازلى از علماى شافعى مذهب اين حديث را در كتاب مناقب خود آورده است:

أَخبَرَنَا أبُو نَصر اِبنِ الطَحّان إجَازة عَن أبِى الفَرَج الخِيوطِيّ حَدّثَنا عَبدُ الحَمِيد بنِ مُوسَى حَدّثَنَا مُحَمّد بنِ أحمَد بنِ سَعيِد حَدّثَنَا مُحَمّد بن حَمِيد الرّازِيّ حَدّثَنَا سَلمَة بنِالفَضل عَن ابن اِسحَاق عَن شَريكِ بنِ عَبد اَللّهِ بنِ أبِي رَبِيعِة الأيَادِيّ، عَن عَبدُ اللّهِ بن بَريِدة قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لِكُلّ نَبِيّ وَصِيّ وَ وَارِثٌ وَ إنّ وَصِيّي وَ وَارِثي عَلِيّ بن أبِي

طَالِب عليهماالسلام.⁽¹⁾

يعنى: عبداللّه بن بريده گفت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: براى هر نبى‌اى وصى و وارثى هست و قطعا وصى و وارث من على بن ابى طالب عليهماالسلام است.

فضل اللّه امين از علماى سنى مذهب در كتاب ابطال نهج الباطل در صدد بر آمده تا در حديث فوق خدشه وارد كند به اين صورت كه مى‌گويد:

أقول: قد ذكرنا معنى الوصاية و أنّه غير الخلافة فقد يقال: هذا وصيّ فلان على الصبىّ، و يراد به انّه القائم بعده بأمر الصبىّ و هو قريب من الوارث و لهذا قرنه في هذا الحديث بالوارث، و ليس هذا بنصّ في الخلافة إن صحّت الرّواية.⁽²⁾

يعنى: وصى به معناى جانشين نيست و همان طور كه مى‌گويند: اين وصى فلان كودك است و از آن شخصى را منظور مى‌كنند كه سرپرستى امور او را به عهده گرفته در اين جا هم به همان معنا است و در واقع مى‌گويند: وصى به همان معناى وارث است و به همين دليل هم در اين حديث شريف وصى و وارث در كنار هم آمده و لذا اين حديث صراحت در جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ندارد، آن هم بر فرض اين كه حديث صحيح باشد.

در پاسخ گفته مى‌شود:

وصى در لغت به معناى وصل كردن و عهد گرفتن آمده است،⁽³⁾و در اصطلاح و عرف به كسى مى‌گويند كه بعد از مرگ عهده دار امور موصى مى‌شود. اين كه ايشان قائل شده وصى طفل به كسى گفته مى‌شود كه اداره امور متعلق به طفل را به عهده گرفته، مؤد نظريه شيعه است، چرا كه وقتى وصى به طفل نسبت داده شود و

اين معنا را برساند پس هرگاه وصى به انبياء الهى عليهم‌السلام نسبت داده شود هيچ معنايى غير از جانشينى بعد از ايشان و اداره امور مربوط به دين و دنيا مردم به ذهن خطور نمى‌كند و تبادرى كه در اين موارد وجود دارد بزرگ‌ترين دليل بر اين مدعا مى‌باشد.

اين كه قائل شده وصى همان وارث است؛ اگر منظورش تطابق لغوى هست كه ادعايى بى‌دليل است، اما اگر منظورش اين است كه اصطلاحا و عرفا يكى است، باز هم مى‌گوييم كه اين نيز مؤد نظريه شيعه است، چرا كه وصى هر پيامبر در واقع وارث علم و عصمت و شريعت و همه چيز پيامبر پيش از خود است و لذا در حديث فوق قرين هم ذكر شده‌اند، كما اين كه حديث زير نيز اشاره به اين مطلب دارد كه ميراث انبياء عليهم‌السلامهمان علم و خصوصيات خاص ايشان است و كسى كه وارث آن‌ها شود در واقع داراى علوم و خصوصيات ايشان است.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: العِلمُ مِيرَاثِى وَ مِيرَاثُ الأنبِياءِ مِن قَبلِى.⁽¹⁾

يعنى: علم ميراث من و ميراث انبياء پيش از من است.

و اگر منظور شما از وارث پيامبر، ارث بردن در ماديات و اموال ايشان است كه باز هم مى‌گوييم: اين سخن با مذهب شما ناسازگار است، چرا كه ابوبكر ارث نهادن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را انكار نموده.

فَقَالَ اَبُوبَكر: اِنّ رَسُولَ اَللهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قَالَ لَانُورّثُ مَا تَرَكنَاه صَدَقَة.⁽²⁾

يعنى: ابوبكر گفت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده: ما انبياء ارث به جا نمى‌گذاريم و كل ما ترك ما صدقه است.

البته خود خلفاء هم عملا اين روايت ابوبكر را قبول نداشته و به مضمون آن

عمل نكردند.⁽¹⁾

يعنى: عايشه و حفصه زمانى كه عثمان سهم مادران مؤنين كنايه از همسران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از بيت المال كم كرد به پيش عثمان رفته و از او چيزى را خواستند كه عمر برايشان قرار داده بود، عثمان گفت: به خدا سوگند! چيزى براى شما نزد من نيست، آن دو گفتند: پس ميراث ما را از باغ‌هاى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ما بده و عثمان در اين حال تكيه زده بود كه ناگهان نشست و در آن موقع على بن ابى طالب عليه‌السلام نزد او نشسته بود و گفت: فاطمه عليهاالسلام امروز خواهد دانست كه من چه پسرعمويى براى او خواهم بود. سپس رو به آن دو كرده، گفت: آيا شما دو نفر نبوديد كه نزد ابوبكر شهادت داديد و آن اعرابى كه با بولش خود را تطهير مى‌كرد مالك بن حويرث بن حدثان با شما موافقت كرد و با هم شهادت داديد كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرموده: پيامبران ارث نمى‌گذارند و هر چه باقى مى‌گذارند صدقه است. اگر شهادتتان به حق بوده پس قطعا عليه شما است و اگر شهادت به باطل بوده لعنت خدا و ملائكه و مردم همه با هم بر كسانى كه به باطل شهادت مى‌دهند. آن دو گفتند: اى نعثل، به خدا قسم رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تو را به نعثل يهودى تشبيه كرد، پس عثمان به آن دو گفت: "خداوند براى كافران همسر نوح و همسر لوط را مثل مى‌زند" پس آن دو از پيش عثمان رفتند.

البته اين سخنان عثمان به واسطه دفاع از حقوق فاطمه زهرا عليه‌السلام نبوده، چرا كه به گواهى تاريخ در زمان خلافت او فدك به اهل بيت عليهم‌السلام برگشت داده نشد و علت اين سخنان اختلافاتى بود كه در آن زمان ميان عثمان و عايشه بود كه در تاريخ فراوان ذكر شده است.

از حيث سند هم بايد عرض شود كه حديث فوق (لِكُلِ نَبّى وَصّى وَ وَارِث...) از طرق مختلف در كتب اهل سنت نقل شده و جايى براى اشكال باقى نگذاشته است.

قندوزى در جلد اول ينابيع الموده همين حديث را ذكر كرده و حديث ديگرى را نيز با همين مضمون آورده است. ⁽¹⁾

خوارزمى از علماء حنفى مذهب نيز اين حديث را در مناقب خود با سند كامل بيان نموده.⁽²⁾

صدر الدين ابراهيم بن محمد حمويى جوينى از علماء شافعى نيز همين مطلب را در ضمن حديثى طولانى ذكر نموده است.⁽³⁾

در كتاب دلائل الصدق لنهج الحق نيز آمده كه سيوطى (از علماى بزرگ عامه) همين حديث را از دو طريق متفاوت در كتاب اللآئى نقل نموده است.⁽⁴⁾

در ضمن متن حديث با بسيارى از روايات ديگر كه متضمن همين معنا (وصايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام از پيامبراكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است تقويت مى‌شود و خدشه وارد كردن به آن را غير ممكن مى‌سازد.

در معجم الكبير طبرانى نيز حديثى با همين مضمون ذكر شده:

حَدّثَنَا مُحَمّد بن عَبدُ اَلله الحِضرَمِى ثَنَا إبرَاهِيمِ بنِ الحَسَن الثَعلَبِى ثَنَا يَحيَى بن يَعلِى عَن نَاصِح بن عَبدُ اللّه عَن سَمَاك بن حَربِ عَنْ أَبِى سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لِكُلِ نَبِيٍ وَصِيٌ فَمَنْ وَصِيُّكَ فَسَكَتَ عَنِّي فَلَمَّا كَانَ بَعْدُ رَآنِي فَقَالَ يَا سَلْمَانُ فَأَسْرَعْتُ إِلَيْهِ قُلْتُ: لَبَّيْكَ قَالَ: تَعْلَمُ مَنْ وَصِيُّ مُوسَى عليه‌السلام قُلْتُ: نَعَمْ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ قَالَ: لِمَ قُلْتُ لِأَنَّهُ كَانَ أَعْلَمَهُمْ يَوْمَئِذٍ قَالَ: فَإِنَّ وَصِيِّي وَ مَوْضِعَ سِرِّي وَ خَيْرَ مَنْ أَتْرُكُهُ

بَعْدِي يُنْجِزُ عِدَتِي وَ يَقْضِي دَيْنِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِب عليهماالسلام.⁽¹⁾

يعنى: سلمان مى‌گويد به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفتم: براى هر پيامبرى وصى‌اى هست، پس وصى شما چه كسى است؟ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سكوت كرد و چيزى نفرمود، بعدا كه مرا ديد فرمود: اى سلمان! با سرعت نزد من بيا، پس من با عجله خود را به او رساندم و گفتم: بله يا رسول اللّه، فرمود: مى‌دانى وصى موسى عليه‌السلام چه كسى بود؟ گفتم: بله، يوشع بن نون است، فرمود: به چه دليل؟ گفتم: چون اعلم از بقيه بنى اسرائيل بود، فرمود: پس قطعا وصى و صاحب سرّ من و بهترين كسى كه بعد از من خواهد بود و وعده‌هاى مرا عملى و ديون مرا اقامه خواهد نمود على بن ابى طالب عليهماالسلام است.

از طرف ديگر هر ايرادى به سند اين حديث (لِكُلِ نَبّى وَصّى...) مردود است، چرا كه راويان اين حديث اكثرا از راويان صحيح مسلم و بخارى هستند كه نزد جماعت مخالف كاملا مورد تأييد و توثيق مى‌باشند.

علاوه بر اين حديث، طبرى از مورخان برجسته اهل سنت نيز در جلد اول تاريخ خود، صفحه: 102، به سلسله طولانى اوصياء الهى از زمان شيث عليه‌السلام كه اول وصى الهى است به همراه برخى از جزئيات اشاره نموده كه خود اين مطلب گواهى است بر اين كه تمام انبياء عليهم‌السلام داراى وصى بوده‌اند.

خلاصه ترجمه مطالبى كه در تاريخ طبرى ذكر شده است: حوّا براى آدم عليه‌السلام" هبة اللّه" را كه نام عبرى‌اش" شيث" مى‌شود به دنيا آورد، و آدم

عليه‌السلام او را وصىّ خودقرار داد، براى شيث نيز فرزندى به نام" انوش" زاده شد كه هنگام بيمارى او را وصى خود قرار داد و از دنيا رفت. سپس فرزندان انوش،" قينان" و ديگران به دنيا آمدند كه

وصىّ پدر "قينان" شد، از قينان هم مهلائيل و يارد و گروه ديگرى به دنيا آمدند، كه وصيّت بر عهده"يارد" قرار گرفت. از يارد نيز "اخنوخ" كه همان "ادريس" باشد با ديگر فرزندان به دنيا آمدند و ادريس وصىّ پدر شد، از ادريس نيز "متوشلخ" و تعداد ديگرى به دنيا آمدند، كه وصيّت بر عهده او قرار گرفت.

در كتب روايى شيعه نيز الى ماشاءاللّه از احاديث مربوط به اوصياء انبياء عليهم‌السلام نقل شده.

در كتاب بصائرالدرجات حديثى نقل شده در مورد يكى از شياطين اجنه به نام "هام" كه توبه نموده و خدمت پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌رسد و ميان او و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنانى در مورد اوصياء پيامبران بيان شد كه در اين جا قسمتى از آن را ذكر مى‌كنيم.

فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَا هَامُ مَنْ وَجَدْتُمْ فِى الْكِتَابِ وَصِيَ آدَمَ عليه‌السلام قَالَ: شَيْثُ بْنُ آدَمَ عليه‌السلام قَالَ: فَمَنْ وَجَدْتُمْ وَصِيَّ نُوحٍ عليه‌السلام قَالَ: سَامُ بْنُ نُوحٍ عليه‌السلام قَالَ: فَمَنْ كَانَ وَصِيَّ هُودٍ عليه‌السلام قَالَ: يُوحَنَّا بْنُ حَنَّانَ ابْنُ عَمِّ هُودٍ عليه‌السلام قَالَ: فَمَنْ كَانَ وَصِيَّ إِبْرَاهِيمَ عليه‌السلام قَالَ: إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عليه‌السلام قَالَ: فَمَنْ كَانَ وَصِيُّ مُوسَى عليه‌السلام قَالَ: يُوشَعُ بْنُ نُونٍ قَالَ: فَمَنْ كَانَ وَصِيُّ عِيسَى عليه‌السلام قَالَ: شَمْعُونُ بْنُ حَمُّونَ الصَّفَا ابْنُ عَمِّ مَرْيَمَ قَالَ: فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي الْكِتَابِ وَصِيَّ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قَالَ: هُوَ فِي التَّوْرَاةِ إِلْيَا قَالَ: رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هَذَا إِلْيَا هُوَ عَلِيٌّ عليه‌السلام وَصِيِّي.⁽¹⁾

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى هام! در كتاب، وصى «آدم عليه‌السلام» را چه كسى يافتيد؟ گفت: «شيث عليه‌السلام» فرمود: جانشين «نوح عليه‌السلام» كه بود؟ گفت: «سام عليه‌السلام» فرمود:

جانشين «هود عليه‌السلام» كه بود؟ گفت: «يوحنا بن حنان» پسر عموى هود

عليه‌السلام فرمود: وصىّ

و جانشين «ابراهيم عليه‌السلام» كه بود؟ گفت: «اسحاق پسر ابراهيم عليه‌السلام» فرمود: جانشين «موسى عليه‌السلام» كه بود؟ گفت: «يوشع بن نون» فرمود: جانشين «عيسى عليه‌السلام» كه بود؟ گفت: «شمعون بن حمون صفا» پسر عموى مريم عليهاالسلام فرمود: در كتاب، جانشين «محمّد

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» را چه كسى يافته‌ايد؟ گفت: در تورات، نامش «إليا» است، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اشاره به حضرت على بن ابى طالب عليهماالسلام كرد و فرمود: اين «إليا» است او على عليه‌السلام جانشين و برادر من است.

وَ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ عليه‌السلام كَانَ وَصِيُ آدَمَ عليه‌السلام شَيْثَ بْنَ آدَمَ هِبَةَ اللَّهِ وَ كَانَ وَصِيُّ نُوحٍ عليه‌السلام سَامَ وَ كَانَ وَصِيُّ إِبْرَاهِيمَ عليه‌السلامإِسْمَاعِيلَ عليه‌السلاموَ كَانَ وَصِيُّ مُوسَى عليه‌السلام يُوشَعَ بْنَ نُونٍ وَ كَانَ وَصِيُّ دَاووُدَ عليه‌السلامسُلَيْمَانَ عليه‌السلام وَ كَانَ وَصِيُّ عِيسَى عليه‌السلام شَمْعُونَ وَ كَانَ وَصِيُّ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهماالسلام وَ هُوَ خَيْرُ الْأَوْصِيَاء.⁽¹⁾

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: وصى آدم عليه‌السلام شيث بن آدم هبة اللّه بود، و وصى نوح عليه‌السلام سام، و وصى ابراهيم عليه‌السلام اسماعيل عليه‌السلام و وصى موسى عليه‌السلام يوشع بن نون عليه‌السلام و وصى داوود عليه‌السلام سليمان عليه‌السلام و وصى عيسى عليه‌السلام شمعون عليه‌السلام بود، و وصىمحمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على بن ابى طالب عليهماالسلام است و او بهترين اوصياء است.

تا اين جاى بحث به خوبى مشخص شد كه تمام اديان الهى و مسلمانان اعم از شيعه و سنى اعتقاد كامل به سلسله اوصياء الهى عليهم‌السلام دارند و عملا و در محاورات خود از وصى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هيچ معنايى جز جانشين او اراده نمى‌كنند، هر چند اهل سنت با بى‌انصافى تمام در مورد پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به كج راهه رفتند، اما كليت مطلب را همه قبول دارند.

معناى متبادر از وصى

لازم به ذكر است كه هرگاه كلمه وصى به صورت مطلق به كار برده شود به معناى جانشين پيامبر مى‌باشد و مهم‌ترين دليل بر اين مدعا تبادرى است كه در اين مسأله وجود دارد، اما اگر قرار باشد از كلمه وصى معناى اول (وصى ميت) استفاده شود بايد قيدى حاليه و يا مقاليه آورده شود، مثل وصى ميت يا وصى طفل يا مثل آن چه در سوره مائده خداوند متعال فرموده: «إذَا حَضَرَ أحَدَكُمُ المَوت» و يا هر قرينه ديگرى كه معنا را به مخاطب بدون ابهام برساند.

كما اين كه وقتى در لسان روايات بررسى مى‌كنيم مى‌بينيم كه هرگاه نام وصى به صورت مطلق آورده مى‌شود منظور جانشينى از انبياء الهى عليهم‌السلام است، مثلا: عَنِ النَبِى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أنّه قَالَ لِفَاطِمَة عليهاالسلام: نَبِيُّنَا خَيْرُ الْأَنْبِيَاءِ وَ هُوَ أَبُوكِ، وَ وَصِيُّنَا خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ وَ هُوَ بَعْلُك. ⁽¹⁾

يعنى: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به فاطمه زهرا عليهاالسلام فرمود: پيامبر ما بهترين پيامبران است و او پدر تو است، و وصى ما بهترين اوصياء است و او شوهر تو است.

در منابع اهل سنت نيز اين مطلب كه وصى، عندالاطلاق به جانشين پيامبر گفته مى‌شود به وضوح مشخص شده و واژه وصى هرگاه مطلق و بدون هيچ قيدى باشد حمل بر اوصياء انبياء عليهم‌السلام مى‌شود.

عَن عَلِيّ بِن الهِلالِي عَن أبِيهِ قَالَ: دَخَلتُ عَلَى رَسُولُ اللّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فِي الحَالَةِ الَتِي قُبِضَ فِيهَا فَإذَا فَاطِمَةُ عليهاالسلام عِندَ رَأسِه فَبَكَت حَتّى اِرتَفَعَ صَوتَها فَرَفَع صلى‌الله‌عليه‌و‌آله طَرفَه إِلَيهَا فَقَالَ: حَبِيبتِي فَاطِمَة عليهاالسلام مَا اَلذِي يَبكِيك؟ فَقَالَت: أخشَى الضَيعَة مِن بَعدِك فَقَالَ: يَا حَبِيبَتي

أمَا عَلِمتِ أَنّ اَللّهَ اِطَّلَع عَلَى أهلِ الأرضِ اِطلَاعَة فَاختَارَ مِنهَا أَبَاكِ فَبَعَثَه بِرِسَالَتِه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ثَمّ اِطّلعَ اِطِلَاعَة فَاختَار مِنهَا بَعلُكِ و أَوحَى إلىّ أنّ أنكِحَكِ إيّاه، يَا فَاطِمَة عليهاالسلام و نَحنُ أهلُ بَيت فَقَد أعَطانَا اَللّهُ سَبعَ خِصِال لَم تُعطَ أحَدَا قَبلَنَا و لَا تُعطَ أحَدا بَعدَنَا، و أنَا خَاتَم النَبِيّين وَ أكرَمُهم عَلَى اَللّهِ عَزّوجل و أحَبّ المَخلُوقِين إلَى اللّه عَزّ وَ جَلّ و أنَا أبُوكَ و وَصِيّى خَيرُ الأوصِيَاء و أحَبَّهُم إلَى اَللّه عَزّوَجلّ و هُو بَعلُك و... .⁽¹⁾

يعنى: على بن هلالى به نقل از پدرش مى‌گويد: خدمت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حال احتضار ايشان رسيدم كه فاطمه عليهاالسلام بر بالينش بود و طورى مى‌گريست كه صدايش بلند شده بود، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رو به فاطمه عليهاالسلام نمود و فرمود: حبيبه من! چرا گريه مى‌كنى؟ فاطمه عليهاالسلام فرمود: بابت چيزهايى كه بعد از شما از بين مى‌رود مى‌ترسم، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى حبيبه من! مگر نمى‌دانى كه خداوند بر اهل زمين نظر كرد و پدرت را انتخاب نمود و او را مبعوث به رسالت كرد، سپس نظر دوباره اى نمود و اين بار شوهرت را برگزيد و بر من وحى فرستاد كه تو را به نكاح او در آورم، اى فاطمه عليهاالسلام ما اهل بيتى هستيم كه خداوند هفت خصلت به ما عطا نموده كه به هيچ كس قبل و بعد از ما عطا ننموده است، و من خاتم انبياء عليهم‌السلام و اكرم ايشان و دوست داشتنى‌ترين مخلوق نزد خداوندم و من پدر تو هستم، و وصى من بهترين اوصياء است و دوست داشتنى‌ترين آن‌ها نزد خداست و او شوهر تو است... .

اين روايات صريحا بيان كننده اين مطلب است كه هرگاه كلمه وصى به صورت مطلق بيان شود، على الخصوص در مورد يكى از انبياء الهى عليهم‌السلام به كار رود اولين معنايى كه به ذهن خطور مى‌كند همان شخصى است كه ادامه دهنده راه پيامبر قبل مى‌باشد و در واقع جانشين او است.

شيخ على بحرانى در كتاب منارالهدى درباره وصايت مى‌نويسد: و من معنى الوصية اقامة الموصى الوصى مقامه فى جميع ما له التصرف فيه و الولاية عليه و لا معنى للوصى و الوصية عند العلماء غير هذا و المعروف من معنى وصى النبى هو القائم مقامه فى الأمر و النهى بعهد من النبى إليه.⁽¹⁾

يعنى: وصيت به معناى اين كه وصى، قائم مقام موصى است در تمام آن چيزهايى كه حق تصرف در آن را داشته و بر آن‌ها ولايت داشته است، مى‌باشد و معناى ديگرى غير از اين براى وصى و وصيت نزد علماء وجود ندارد و آن چه معروف است از معناى "وصى نبى"، اين است كه وصى جانشين نبى در امر و نهى كردن به واسطه فرمانى كه از ناحيه پيامبر براى او صادر شده است، مى‌باشد.

وجود نازنين رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خود در تعريف و توضيح شخصيت اوصياء الهى كه جانشينان پيامبران هستند مى‌فرمايند: أَوْصِيَاءُ الْأَنْبِيَاءِ عليهم‌السلام الَّذِينَ يَقُومُونَ بَعْدَهُمْ بِقَضَاءِ دُيُونِهِمْ وَ إِنْجَازِ عِدَاتِهِمْ وَ يُقَاتِلُونَ عَلَى سُنَّتِهِم.⁽²⁾

يعنى: اوصياء انبياء عليهم‌السلام كسانى هستند كه بعد از انبياء الهى عليهم‌السلام اعمال و گفتار بيان نشده ايشان را انجام مى‌دهند و وعده‌هاى دنيوى و اخروى ايشان را عملى مى‌كنند و بر اساس سيره و روش آن‌ها با دشمنان مى‌جنگند.

كلمه "ديون" كه در حديث فوق ذكر شده داراى معناى مهمى است كه معمولا به آن توجه نمى‌شود و در مقابل معناى متداول "دين" يعنى: بدهى را در معنا لحاظ مى‌كنند كه واقعيت شخصيت اوصياء الهى را بيان نمى‌كند.

ديون جمع دَين است به معناى هر آن چه حاضر نيست، كتاب العين از كتب لغت معتبر عرب مى‌نويسد: جمع الدَّيْنِ دُيُون، و كل شى‌ء لم يكن حاضرا فهو

دَيْن.⁽¹⁾

در حديث بالا از واژه دُيون استفاده شده كه جمع دَين است و به همين معنايى است كه در بالا عرض شد و آن چه كه در مورد انبياء عليهم‌السلام حاضر نيست و اوصياء قيام به بر آوردن آن مى‌نمايند چيزى جز توضيح و بيان سخنان ناگفته و مجمل ايشان و كارهايى كه فرصت انجام يا اتمام آن را پيدا ننمودند نيست.

اساس انتخاب اوصياء الهى

مسأله‌اى كه همواره حول مبحث وصايت و امامت و خلافت مطرح بوده اين است كه انتخاب اوصياء الهى بر چه اساسى است؟ آيا بشر حق دخل و تصرف در اين مقوله را دارا است يا اين كه اصلا در اين وادى حق دخالت ندارد و اگر دارد اين دخالت در چه حدى و به چه گونه‌اى مى‌باشد؟

تفتازانى از دانشمندان سنى مذهب در كتاب شرح المقاصد در اين باره مى‌نويسد:

الفصل الرابع فى الإمامة.

و هى رئاسة عامة فى أمر الدين و الدنيا خلافة عن النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و أحكامه فى الفروع.⁽²⁾

يعنى: فصل چهارم در امامت

امامت، رياست بر مردم در امور دين و دنياى آن‌ها است كه جانشين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و از جمله فروع دين مى‌باشد.

و در ادامه مى‌نويسد:

و لا خفاء فى أن ذلك من الأحكام العملية دون الاعتقادية، و قد ذكر فى كتبنا الفقهية أنه لا بد للأمة من إمام يحيى الدين، و يقيم السنة، و ينتصف للمظلومين، و يستوفى الحقوق و يضعها مواضعها، و يشترط أن يكون مكلفا، مسلما، عدلا، حرا، ذكرا، مجتهدا، شجاعا، ذا رأى و كفاية، سميعا، بصيرا، ناطقا، قريشيا، فإن لم يوجد من قريش من يستجمع الصفات المعتبرة، ولى كنانى، فإن لم يوجد، فرجل من ولد إسماعيل عليه‌السلام فإن لم يوجد فرجل من العجم، و لا يشترط أن يكون هاشميا و لا معصوما و لا أفضل من يولى عليهم و تنعقد الإمامة بطرق.⁽¹⁾

يعنى: و مشخص است كه امامت از احكام عملى اسلام است و اعتقادى نمى‌باشد و در كتاب‌هاى فقهى ما آمده كه امت بايد ناچارا امامى داشته باشد كه دين را زنده و سنت را اقامه و انصاف را در مورد مظلومين اجرا و حقوق افراد را استيفا كند و حق را به حق دار بدهد و از شرايطش اين است كه مكلف، مسلمان، عادل، آزاد، مرد، مجتهد، شجاع، صاحب نظر بودن و كفايت داشتن، شنوا، بينا، ناطق، قريشى، كه اگر در قريش يافت نشد، كسى كه جامع صفات بوده و از كنانه باشد، اگر آن هم يافت نشد از فرزندان اسماعيل عليه‌السلام و اگر نبود، مردى از عجم و شرط نيست كه هاشمى و معصوم و افضل از ديگران باشد و امام به چند روش تعيين مى‌شود.

سپس به راه‌هاى انتخاب وصى و امام و خليفه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اشاره مى‌كند:

أحدها: بيعة أهل الحل و العقد من العلماء و الرؤاء... .

الثانى: استخلاف الإمام و عهده، و جعله الأمر شورى، بمنزلة الاستخلاف، إلا ان

المستخلف غير متعين، فيتشاورون و يتفقون على أحدهم و إذا خلع الإمام نفسه، كان كموته، فينتقل الأمر إلى ولى العهد.

الثالث: القهر و الاستيلاء، فإذا مات الإمام و تصدى للإمامة من يستجمع شرائطها من غير بيعة و استخلاف، و قهر الناس بشوكته، انعقدت الخلافة له، و كذا إذا كان فاسقا أو جاهلا على الأظهر.⁽¹⁾

يعنى: اول: بيعت علماء و روساى قبايل كه از اهل حل و عقد باشند...، دوم: از طريق اين كه امام خود جانشينش را تعيين كند و يا از كسى به اين عنوان عهد بگيرد و يا امامت را به حكم شورا واگذار كند كه به منزله تعيين جانشين است، مگر در صورتى كه فرد جانشين معلوم نباشد كه در اين صورت اهل شورى به مشاوره نشسته و بر يك نفر اتفاق مى‌كنند و هرگاه امام خود را خلع كند، مثل آن است كه مرده، پس امامت به ولى عهد او انتقال پيدا مى‌كند.

سوم: به وسيله زور و تسلط پيدا كردن، و هرگاه امام مرد، هر كس كه جامع شرايط بود بدون بيعت، و يا جانشين شدن توسط امام قبل، متصدى امامت شود و كسى كه با قدرت و شوكت خود، مردم را مقهور خود سازد، خلافت براى او منعقد مى‌گردد و همچنين اگر فاسق يا جاهل باشد نيز خلافت براى او ثابت مى‌شود.

اين‌ها كلماتى است كه با ناباورى بايد پذيرفت كه متعلق به يك دانشمند و متفكر اسلامى است.

نويسنده بدون در نظر گرفتن حساسيت مسأله‌اى كه دارد در مورد آن قلم مى‌زند كاملا بى‌پروا، بدون ارائه هر گونه دليل عقلى يا شرعى شروع به پردازش يك سرى از علايق و نظرات شخصى خود در اين موضوع مهم مى‌كند.

نوشته‌هاى تفتازانى پرده از واقعيت تلخى بر مى‌دارد كه پيامدهاى أسف بارى در تاريخ اسلام گذاشت و تا امروز دنباله اين وقايع در اين زمان ادامه دارد، باقلانى از ديگر علماء اهل سنت نيز اين چنين كلماتى را در در كتاب خود ذكر كرده.

باب الكلام فى إبطال النص و تصحيح الاختيار

إن سأل سائل فقال: ما الدليل على ما تذهبون إليه من الاختيار للأمة و إبطال النص على إمام بعينه قيل له: الدليل على هذا أنه إذا فسد النص صح الاختيار لأن الأمة متفقة على أنه ليس طريق إثبات الإمامة إلا هذين الطريقين و متى فسد أحدهما صح الآخر.⁽¹⁾

يعنى: اگر كسى بپرسد كه چه دليلى براى اعتقاد به اين كه انتخاب امام به عهده مردم است و هيچ نصى براى تعيين شخص معينى نيامده داريد؟

پاسخ داده مى‌شود: دليل اين كه وقتى نصى در اين رابطه وجود ندارد اختيار مردم در انتخاب امام صحيح مى‌باشد، چون امت متفقند كه هيچ راهى براى انتخاب امام غير از اين دو وجه وجود ندارد، و وقتى يكى فاسد شد ديگرى ثابت مى‌شود.

عامه بر اين اعتقادند كه اولا: بحث خلافت جزء اصول دين نيست، بلكه جزء فروع است و ثانيا: انتخاب امام و وصى توسط خود مردم صورت مى‌گيرد، آن هم بدون وجود ضابطه خاصى، و خداوند در اين مسأله حكمى صادر ننموده است.

ثمره اين عقيده اين شد كه افرادى همچون يزيد بن معاويه به اسم خليفه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شراب مى‌نوشيد و قمار مى‌كرد و عامل بوجود آمدن حوادث جانگداز سال 61 هجرى قمرى در كربلا شد و در واقعه حره خيل كثير صحابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رادر مدينه به قتل رساند و لشكر او در مدينه به تجاوز و غارت نواميس مسلمين

پرداخت و سال بعد از آن كعبه را به آتش كشيد.

ثمره اين عقيده اين شد كه شخصى همچون حجاج بن يوسف ثقفى امير مشروع مسلمين مى‌شود كه عمر بن عبدالعزيز درباره او مى‌گويد: اگر تمام امّت‌ها افراد فرومايه و فاسق خود را در قيامت بيرون آورند و ما هم حجاج بن يوسف را مقابل آن‌ها قرار دهيم، در رذالت و پستى بر همه آن‌ها برترى خواهيم يافت.⁽¹⁾

آمار كسانى كه به دست حجاج در غير از جنگ هايش قتل و عام شده‌اند به 120 هزار نفر مى‌رسد.⁽²⁾

در تاريخ آمده فقط وقتى به درك واصل شد پنجاه هزار مرد و سى هزار زن در زندان‌هاى مختلط او يافت شد كه شانزده هزار نفر آن‌ها برهنه و عريان بودند،⁽³⁾و جناياتى كه حتى تصور آن هم براى انسان ملال آور است.

و يا شخصيتى همچون عبدالملك مروان به عنوان اولين نفر كه در تاريخ اسلام به عنوان خليفة اللّه خود را معرفى كرده و به خلافت مى‌رسد كه تاريخ هيچ گاه جنايات او را فراموش نمى‌كند.

يحيى غَسَّانى گويد: عادت عبد الملك آن بود كه بسيارى از اوقات نزد امِّ دَرْدَاء مى‌نشست. روزى وى به عبد الملك گفت:

بَلَغَنِى يَا أمِيرَالْمُؤِنينَ أنَّكَ شَرِبْتَ الطِّلاءَ بَعْدَ النُّسْكِ وَ الْعِبَادَةِ؟! قَالَ: إى وَ اللهِ! وَ الدِّمَاءَ قَدْ شَرِبْتُهَا!

يعنى: اى أميرمؤنان! به من اين طور گزارش داده شده است كه تو پس از آن عبادت‌ها و پرهيزگارى‌ها اينك شراب مى‌نوشى! گفت: آرى، سوگند به خدا!

خون‌هاى مردم را همچنين مى‌نوشم!⁽¹⁾

وَ قَالَ أَبُوبَكر بنِ أبِى الدُنيَا: ثَنَا الحُسينَ بنِ عَبدُ الرَحمَن، قَالَ: قِيلَ لِسَعِيدِ بنِ المسيب: إن عبد الملك بن مروان قال :قد صرت لا أفرح بالحسنة أعملها، و لا أحزن على السيئة أرتكبها.⁽²⁾

يعنى: سعيد بن مسيب مى‌گويد كه شنيدم عبدالملك مروان گفت: به گونه‌اى گرديدم كه به واسطه انجام هيچ كار خوبى خوشحال نمى‌گشتم و به واسطه ارتكاب هيچ كار بدى ناراحت نمى‌شدم.

اين در حالى است كه عبدالملك قبل از خلافت از فقها و زهاد مدينه، و معروف به زهد و تقوى بود.

ابن سعد راجع به عبد الملك گويد: وى مردى عابد و زاهد و در مدينه پيش از دوران خلافت اهل نُسْك و عبادت به شمار مى‌رفت.

نافع گويد: من در تمام مدينه گردش كرده‌ام، هيچ جوانى را مجاهدتر در عبادت، فقيه‌تر، پرهيزگارتر، كتاب خدا را بهتر و استوار قرائت كننده‌تر از عبد الملك بن مروان نديده‌ام.

أبو الزّناد گويد: فقهاى مدينه عبارتند از: سعيد بن مُسَيِّب، عبد الملك بن مَرْوان، عُروة بن زُبَيْر و قبيصة بن ذويب.⁽³⁾

در مورد حجاج بن يوسف هم در تواريخ نوشته شده:

حجّاج از جهت فصاحت و بلاغت و ايراد خطبه‌هاى صحيحه و بدون لَحْن از

نوادر روزگار بود، وى حافظ قرآن نيز بوده است.⁽¹⁾

اعتقاد شيعه در مورد انتخاب وصى

علماى شيعه با دلايل قطعى و متقن عقلى و نقلى اولا: وصايت و امامت را از اصول دين مى‌دانند و ثانيا: معتقدند كه بشر هيچ گونه حق و اختيارى در اين مسأله ندارد و انتخاب وصى و امام بايد مستقيما از ناحيه پروردگار صورت پذيرد.

دلايل عقلى در انتخاب وصى

اول

وصى پيامبر بايد داراى عصمت باشد.

با توجه به اين مسأله كه وصى الزاما بايد داراى عصمت باشد و از آنجا كه عصمت از امور باطنى انسان‌ها مى‌باشد و هيچ كس جز وجود بارى تعالى، عالم به باطن انسان‌ها نمى‌باشد، به سادگى مى‌توان نتيجه گرفت كه جز خداوند كسى قدرت تعيين وصى و امام را ندارد، همچنانى كه به همين دليل هيچ كس جز خداوند نمى‌تواند انبياء الهى عليهم‌السلام را انتخاب نمايد و هر قدر هم بگوييم كه افراد انتخاب كننده ماهر و خبره و عالم و زاهد و عابد و وارسته هستند، باز هم صلاحيت لازم را براى چنين انتخابى ندارند، زيرا وقتى موسى

عليه‌السلام كه از انبياء اولوالعزم الهى و داراى مقام عصمت و كليم اللّه است، بعد از سال‌ها تبليغ دين در ميان بنى اسرائيل و شناخت از آن ها، هفتاد نفر از بهترين‌ها را براى ميقات انتخاب مى‌كند،⁽²⁾و در انتخابش به بيراهه

مى‌رود، تكليف ساير انسان‌ها معلوم است.

تأييد ديگرى كه بر اين مسأله؛ يعنى انحصار انتخاب وصى در وجود خداوند هست، ماجراى بلعم باعورا مى‌باشد كه در قرآن مى‌فرمايد:

«وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذى آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ

الْغاوين»⁽¹⁾

يعنى: و براى آن‌ها تلاوت كن خبر كسى را كه آيات و نشانه‌هاى خود را به او ارائه داديم ولى او خود را از آن آيات دور كرد و شيطان در پى او افتاد و از گمراهانگرديد.

بلعم باعورا فردى بسيار صالح بود به طورى كه به مقامات والايى رسيده بود، اما از فريب خوردگان شد، چه بسا انسان‌هايى كه از باطن افراد آگاه نيستند و چنين شخصى را بر اثر ظاهر بينى انتخاب كرده و سرانجام به انحراف روند، پس چون فقط خداوند از باطن انسان‌ها آگاه است فقط او است كه مى‌تواند امام و پيشواى آن‌ها را انتخاب كند.

دوم

دليل ديگرى كه براى انحصارى بودن تعيين اوصياء از ناحيه خداوند مى‌توان اقامه نمود قاعده لطف است. قاعده لطف از اين قرار است كه خداوند متعال منشاء تمام كمالات و جامع تمام محاسن است و مهربانى و جود و سخاوت و كرمش دائما جارى و سارى است و هر كجا كه شرايط اظهار لطف به بندگان وجود داشته باشد وهيچ گونه مانعى در كار نباشد اعمال لطف و مهربانى حق تعالى به مقتضاى كمال

بى‌نهايتش و عدم نقص در وجودش، يقينا صورت مى‌پذيرد كه در علم كلام از طريق همين قاعده مسائل زيادى را اثبات مى‌كنند، من جمله ضرورت بعثت انبياء عليهم‌السلام، و دلايل متعددى بر حجيت آن اقامه شده، من جمله از طريق برهان خلف مى‌توان آن را اثبات نمود، به اين ترتيب كه فرض ما بر اين است كه خداوند جامع تمام كمالات و خوبى‌ها است، حال در موردى قرار گرفته‌ايم كه تمام شرايط براى ابراز لطف و مهربانى خداوند وجود دارد و از طرف ديگر هيچ گونه مانعى براى ابراز لطف وجود ندارد، اگر در چنين شرايطى از ناحيه خداوند لطف صورت نگيرد خلاف فرض پيش مى‌آيد، چرا كه نستجير بالله در ساحت مقدس او بخل و يا هيچ نقص ديگرى وجود ندارد كه بخواهد مانع عدم ابراز لطف شود، پس الزاما در اين گونه موارد به مقتضاى كمال بى‌نهايت، از ناحيه خداوند لطف صورت مى‌پذيرد، البته ادله ديگرى نيز بر حجيت اين قاعده وجود دارد كه مفصلا در كتب كلامى مطرح شده است.

بر اساس مقتضاى قاعده لطف و با توجه به كليدى بودن مسأله زعامت و رهبرى مردم كه اهميتش بر هيچ كس پوشيده نيست و چه بسا اگر خداوند امامى را براى مردم معلوم نكند بشر تا انتهاى رذالت و گمراهى پيش رود و از همه مهم تر، در اين موضوع تمام شرايط ابراز لطف؛ يعنى تعيين انسانى كامل و برى از هر عيب و نقص فراهم است و در طرف ديگر هم هيچ مانعى براى اين ابراز لطف نيست، پس بى‌شك و قطع و يقيين خدواند متعال بر بندگان منت مى‌نهد و ولى‌اى الهى را براى زعامت ايشان تعيين مى‌كند و هر گاه خداوند درباره مسأله‌اى حكم كند ديگر حكم و نظر و كلام هيچ شخص ديگرى قابل اعتنا نيست، پس مشخص مى‌گردد كه تعيين وصى منحصرا در اختيار پروردگار است.

دلايل نقلى و شرعى در انتخاب وصى

با رجوع به قرآن كريم به آيات متعددى برخورد مى‌كنيم كه در آن‌ها خداوند متعال تعيين خليفه خود و رهبر و پيشواى مردم را به خود نسبت داده است:

وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّى جاعِلٌ فِى الْأَرْضِ خَليفَة.⁽¹⁾

يعنى: و هنگامى كه خداوند به ملائكه فرمود: من مى‌خواهم در روى زمين خليفه‌اى قرار دهم.

در آيه فوق به خوبى مى‌بينيد كه خداوند قرار دادن جانشين خود را در روى زمين به خود نسبت داده و مى‌فرمايد: من خليفه بر روى زمين قرار مى‌دهم.

يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى.⁽²⁾

يعنى: اى داوود، ما تو را در روى زمين خليفه قرار داديم، پس بين مردم به حق حكم كن و از هواى نفس تبعيت نكن.

در اين آيه مباركه نيز خداوند قرار دادن و تعيين كردن خليفه خود و حاكم مردم، يعنى حضرت داوود عليه‌السلام را به خود نسبت داده است.

«وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّى جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماما.»⁽³⁾

يعنى: و زمانى كه ابراهيم را پروردگارش با مسائل مختلف و كلماتى آزمايش كرد و او آن كلمات را به پايان رساند خدا به او فرمود: من تو را براى مردم امام قرار دادم.

اين آيه شريفه به صراحت تمام بيان مى‌كند كه انتخاب پيشوا و امام مردم توسط خداوند صورت مى‌پذيرد.

«إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِى الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ يُؤتِى مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ».⁽¹⁾

يعنى: قطعا خدا او را براى حكومت و سلطنت بر شما انتخاب كرده و به او علم زياد و بدن قدرتمندى داده خدا به هر كس بخواهد، سلطنتش را عنايت مى‌كند.

آيه فوق اشاره به جريان انتخاب طالوت دارد كه بنى اسرائيل از اين انتخاب ناراضى بودند كه پيامبرشان در پاسخ آن‌ها اين چنين فرمود كه خداوند او را انتخاب نموده و خداوند به هر كه بخواهد فرمانروايى‌اش را عطا مى‌كند و اين آيه از قرآن شريف نيز اين مطلب را تاييد مى‌كند: «وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَ الْحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ»⁽²⁾يعنى: و داوود جالوت را كشت و خداوند به او پادشاهى داد و به او حكمت آموخت و هر چه را كه مى‌خواست، خدا به او تعليم داد.

«وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزيرا».⁽³⁾

يعنى: و قطعا ما به موسى كتاب داديم و با او برادرش هارون را به عنوان وزير قرار داديم.

در ماجراى حضرت موسى عليه‌السلام و برادر بزرگوارشان هارون عليه‌السلام نيز آن چه كه از آيات قرآن به دست مى‌آيد اين است كه خداوند ايشان را به عنوان وصى و وزير حضرت موسى عليه‌السلام قرار داده، هر چند در ابتدا حضرت موسى عليه‌السلام اين مسأله را از خداوند تقاضا نمود كه در آيات 29 و 30 سوره طه ذكر شده و اين خود به وضوح تأييد كننده اين است كه هيچ كس حتى خود پيامبر هم حق تعيين وزير و جانشين

الهى براى خود را ندارد لذا احتياج به انتخاب خداى تعالى دارد، به همين خاطر حضرت موسى عليه‌السلام براى تعيين وصى خود شخصا اقدام نمى‌كند بلكه از خداى تعالى چنين درخواستى مى‌كند كه خداوند در آيه فوق با تأكيد،⁽¹⁾مى‌فرمايد: ما هارون عليه‌السلام را وزير موسى عليه‌السلام قرار داديم.

از آيات ديگرى كه دلالت بر عدم صلاحيت امت در انتخاب امام دارد، اين آيه است:

«أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمينَ كَالْمُجْرِمين ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ* أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ* إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ* أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيامَة إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُون».⁽²⁾

يعنى: آيا ما مسلمين را مانند مجرمين قرار مى‌دهيم؟ شما را چه شده؟ چگونه حكم مى‌كنيد؟ آيا براى شما كتابى در اين باره هست كه درس بخوانيد؟ كه در آن براى شما هر چه اختيار مى‌كنيد، باشد يا براى شما تا روز قيامت قسم‌هاى بليغى كه به عهده ما باشد بوده كه قطعا شما هر چه مى‌خواهيد حكم كنيد؟

آيه فوق در بر دارنده يكى از صنعت‌هاى ادبى و بلاغى است كه قرآن كريم در موارد متعددى از آن استفاده نموده است.

كاملا مشخص است كه اين آيه در بر دارنده يك استفهام است، به اين معنا كه آيا شما كتابى داريد كه آن را مى‌خوانيد و هر چه را كه براى خود انتخاب و اختيار مى‌كنيد در آن ثبت شده؟

استفهامى كه در اين جا به كار برده شده استفهام انكارى است و اين چيزى

است كه مدعاى ما را اثبات مى‌كند.

استفهام انكارى از انواع استفهام مجازى است، در اين نوع استفهام مقصود سؤل كننده نفى چيزى است كه پس از ادات استفهام قرار مى‌گيرد.⁽¹⁾

مثل اين آيه شريفه از قرآن كه مى‌فرمايد: «أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إنَاثاً».⁽²⁾يعنى: آيا پروردگار شما به داشتن پسران شما را برگزيده و خودش از ملائكه دخترانى را اتخاذ كرده است؟

كه در اين جا غرض از اين استفهام معناى حقيقى كه طلب فهم باشد نيست، بلكه بواسطه اين استفهام، هم انكار ما بعد ادات استفهام مى‌شود و هم مخاطب را تحريك كرده تا باورهاى خود را مورد بازنگرى قرار داده و آن‌ها را مورد ترديد و سرزنش قرار دهد.

در ما نحن فيه نيز عينا اين واقعه رخ مى‌دهد، به اين صورت كه خداوند وقتى مى‌پرسد: آيا شما كتابى داريد كه در آن...، در واقع استفهام حقيقى نمى‌باشد، بلكه انكارى است، به اين معنا كه اين چنين كتابى وجود ندارد و هر چه هم شما تشخيص دهيد واقع نمى‌شود و اين مدعايى است كه طبق ادله، آيات و روايات بشر صلاحيت تشخيص مسائل مربوط به دين و معنويات من جمله حق انتخاب امام را ندارد.

از آيات ديگرى كه دلالت بر انحصار انتخاب امام و وصى در خداوند دارد اين آيه شريفه مى‌باشد:

«أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ

بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها.»⁽¹⁾

يعنى: آيا كسى كه آسمان‌ها و زمين را خلق كرده و از آسمان براى شما آب نازل فرموده، و به وسيله آن باغ‌هايى را كه درختانش سر به هم آورده و داراى خرمى و سبزى است براى شما رويانده‌ايم و شما نمى‌توانستيد درختانش را برويانيد.

در روايات اهل بيت عليهم‌السلام و تفاسير شيعه در مورد اين آيه نوشته شده:

امام صادق عليه‌السلام ضمن حديثى طولانى مى‌فرمايد: امَا تَرَى اللَّهَ يَقُولُ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها يَقُولُ لَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَنْصِبُوا إِمَاماً مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِكُمْ تُسَمُّونَهُ مُحِقّاً بِهَوَى أَنْفُسِكُمْ وَ إِرَادَتِكُم.⁽²⁾

يعنى: آيا نمى‌بينى خداوند مى‌فرمايد: (ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها) يعنى: براى شما جايز نيست كه امامى را از پيش خود قرار دهيد و بر اساس هواى نفس و خواست خودتان او را بر حق بدانيد؟!

علامه مجلسى رحمه‌الله در اين مورد مى‌نويسد:

إن الإمامة لا تكون باختيار الأمة صرح بذلك بتأويل قوله تعالى «ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها» بأن المراد بالشجر الإمام كما ورد فى قوله تعالى و مثل شجرة طَيِّبَةً إن المراد بها شجرة النبوّة و الإمامة و بإنباتها نصبه إماما بهوى أنفسهم و كأنه إشارة إلى أنه إذا لم يكن لهم القدرة و الاختيار فى إنبات شجرة خلقها اللّه لمصلحة دينه من الأمور الدنيوية كيف يفوض إليهم و يمكنهم من نصب الإمام الذى هو مناط نظام العالم و علة خلقه و بقائه و به تناط مصالح الدين و الدنيا؟!⁽³⁾

يعنى: امامت به انتخاب مردم نمى‌باشد و تأويل سخن خداوند به آن تصريح

نموده آنجا كه مى‌فرمايد: «ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها» كه از درخت "امام" را اراده نموده و همچنان كه در قرآن آمده: «مثل شجرة طَيِّبَةً» كه از آن درخت "نبوّت و امامت" اراده شده و مراد از روياندنش، قرار دادن امامى بر اساس هواى نفسشان است و همچنان كه خداوند اشاره مى‌كند به اين كه براى مردم هيچ قدرت و اختيارى براى روياندن درختى كه خدا آن را براى مصلحت دينش به وسيله امورات دنيايى خلق نموده نيست، چگونه مسأله انتخاب امام را كه محور نظام عالم و سبب خلقت و بقا و منشاء مصالح دين و دنيا است را به انسان‌ها واگذار مى‌نمايد؟!

مراتب امامت

اشاره

در يك تقسيم بندى امام به سه دسته تقسيم مى‌شود.

اول: امام عام

با توجه به اين كه كلمه امام به معناى پيشوا و رهبر و كسى كه جلوى جمعى قرار مى‌گيرد مى‌باشد، امام عام به هركسى كه در كارى پيشوا و مقتدا است اطلاق مى‌شود.⁽¹⁾

مثلا: استاد نجّار، امام در ساخت يك كمد است، يا معمار كه امام كارگران ساختمان است و امثال اين موارد، و چه بسا شخصى سركرده جمعى از منحرفين هست و امام باشد، كما اين كه قرآن مى‌فرمايد: «فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْر»،⁽²⁾يعنى: پس با رهبران كفر بجنگيد و آن‌ها را بكشيد.

يا در جاى ديگر مى‌فرمايد: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّار»،⁽³⁾يعنى: ما

فرعونيان را پيشوايانى قرار داده‌ايم كه مردم را به طرف آتش رهبرى مى‌كنند و روز قيامت يارى نمى‌شوند.

دوم: امام خاص

كسى كه از طرف خداوند براى رهبرى و اداره امور دين و دنياى مردم قرار داده مى‌شود كه تمام انبياء و اوصياء الهى عليهم‌السلام از اين دسته هستند، كه قرآن در مورد آن‌ها مى‌فرمايد: «إِنِّى جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماما».⁽¹⁾

سوم: امام خاص الخاص

اين عنوان فقط مخصوص 14 معصوم عليهم‌السلام است؛ به اين معنا كه ايشان امام و پيشوا و رهبر تمام ما سوى اللّه از طرف خداى تعالى هستند و علم همه چيز نزد ايشان است كه قرآن مى‌فرمايد: «كُلَّ شَىْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ فى إِمامٍ مُبين»،⁽²⁾يعنى: علم هر چيزى را در امام مبين احصاء كرده‌ايم.

در ميان اين سه دسته، امام عام احتياج به انتخاب الهى ندارد، اما امام خاص و خاص الخاص را خداوند انتخاب مى‌نمايد.

مهمترين دليل انتخاب وصى

آيه ديگرى كه بر انحصار انتخاب وصى و امام توسط خداوند دلالت دارد آيه زير است:

«وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَة».⁽³⁾

يعنى: پروردگار تو هر چه را بخواهد، خلق مى‌كند و انتخاب مى‌كند. براى آن‌ها حق انتخاب و اختيارى نيست.

اين آيه از صريح‌ترين آياتى است كه بيان كننده مطلوب ما است كه در تفاسير شيعه در توضيح اين آيه نوشته شده:

و قوله: وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ قال يختار اللّه الإمام و ليس لهم أن يختاروا.⁽¹⁾

يعنى: سخن خداوند كه مى‌فرمايد: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»، امام معصوم عليه‌السلام فرمود: خداوند امام را انتخاب مى‌كند و براى انسان‌ها اختيارى در انتخاب او نيست.

تفسير نورالثقلين نيز در جلد چهارم خود، صفحه 136، همين مطلب را در تفسير اين آيه شريف آورده.

تفسير البرهان اين حديث شريف را در توضيح اين آيه ذكر كرده:

ابن شهر آشوب: عن على بن الجعد، عن شعبة، عن حماد بن سلمة، عن أنس، قال النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إن اللّه خلق آدم من طين كيف شاء، ثم قال: وَ يَخْتارُ. إن اللّه تعالى اختارنى و أهل بيتى على جميع الخلق فانتجبنا، فجعلنى الرسول، و جعل على بن أبى طالب عليهماالسلام الوصى، ثم قال: ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ، يعنى ما جعلت للعباد أن يختاروا، و لكنى أختار من أشاء. فأنا و أهل بيتى صفوة اللّه، و خيرته من خلقه، ثم قال: سُبْحانَ اللَّهِ، يعنى تنزيها لله عَمَّا يُشْرِكُونَ به كفار مكة.⁽²⁾

يعنى: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: قطعا خدا آدم عليه‌السلام را از خاك به صورتى كه خواست

خلق نمود، سپس فرمود: «وَ يَخْتارُ»، يعنى: خداوند متعال مرا و اهل بيت مرا بر همه خلايق انتخاب نمود و ما را برگزيد، پس من را رسول و على بن ابى طالب عليهماالسلام را وصى قرار داد، سپس فرمود: «مَا كَانَ لَهُمُ الخِيرَه»، يعنى: براى بندگان حق انتخاب آن‌ها را قرار ندادم، و لكن خودم هر كه را بخواهم انتخاب مى‌كنم، پس من و اهل بيتم انتخاب شده خدا و بهترين خلق او هستيم، سپس فرمود: سبحان اللّه؛ يعنى: منزه است خداوند از آن چه كفار مكه با او شريك مى‌گردانند.

اكثر تفاسير شيعه در تفسير اين آيه شريفه اين حديث را به نقل از كافى ذكر نموده‌اند كه بيان گر تمام جزئيات اين مسأله است.

عبد العزيز بن مسلم گفت: در مرو همراه امام رضا عليه‌السلام بوديم و در مسجد جامع آن شهر گرد آمديم و بحث بر سر امر امامت ميان مردم در گرفت و اختلاف نظرهاى بسيار در آن جا صورت گرفت. من خدمت سرور و آقايم امام رضا عليه‌السلام آمدم و گفتگوهاى مردم را به عرضش رساندم. امام عليه‌السلام لبخندى زده و فرمود: اى عبد العزيز، آن گروه ندانستند و در دين خود فريب خوردند، به راستى خداوند عزّوجلّ جان پاك پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را باز نگرفت مگر پس از آن كه دين خود را بر او كامل فرمود و قرآن را كه روشن گر همه چيز است و حلال و حرام و احكام و تمام نيازمندى‌هاى مردم به كمال و تمام در آن بيان گشته فروفرستاد، و فرمود: «ما فَرَّطْنا فِى الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ» ما در قرآن چيزى را فرو گذار نكرديم، و در حجة الوداع كه پايان عمر آن حضرت بود بر او نازل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً» امروز دين شما را به حدّ كمال رسانيدم و بر شما نعمت خود را تمام كرده و دين اسلام را بر شما پسنديدم، و امر امامت از كمال دين است و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نگذشت مگر آن كه همه نشانه‌هاى دينش را براى امّتش روشن ساخت و راه هايشان را براى ايشان توضيح داد و ايشان را به راه حق سپرد، و

على عليه‌السلام را پرچم و پيشوايى براى آنان قرار داد، و هيچ چيز از نيازمندى‌هاى مردم را رها نكرد مگر آن كه آن را بيان كرده باشد. پس هر كه ادّعا كند كه خداوند دينش را كامل نفرموده در واقع كتاب خدا را رد كرده، و هر كه كتاب خدا را رد كند به راستى كافر شده است. آيا قدر امامت و پايگاه آن را در ميان امّت مى‌فهمند تا انتخاب ايشان در آن روا باشد؟ به راستى، امامت و پيشوايى مقامى است كه خداوند، پس از نبوّت و خليل بودن در مرتبه سوّم، به ابراهيم عليه‌السلام اختصاص داد و فضيلتى است كه بدان شرفش افزود و نامش را بلند آوازه كرد، پس خداى عزّوجلّ فرمود: «وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّى جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً» و چون ابراهيم

عليه‌السلام را پروردگارش به شعائرى چند آزمود و آموزش داد و او آن‌ها را به انجام رساند، فرمود: من تو را پيشواى مردم مى‌گمارم حضرت خليل

عليه‌السلام شادمانه گفت: «وَ مِنْ ذُرِّيَّتِى»، قالَ: «لا يَنالُ عَهْدِى الظَّالِمِينَ» و از زاد و رود من چه كسى را قرار مى‌دهى؟ فرمود: عهد من به ستمكاران (مشركان) نرسد. پس اين آيه امامت و پيشوايى هر ستمكارى را تا روز قيامت باطل كرد و آن را فقط در برگزيدگان نهاد. سپس خداوند امامت را گرامى داشت و آن را در نژاد شايستگان برگزيده و پاكش قرار داد و فرمود: «وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ نافِلَةً وَ كُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ» و اسحاق و يعقوب را به عنوان عطيه‌اى به او بخشيديم و همه‌شان را از شايستگان قرار داديم و آن‌ها را پيشوايانى كه به فرمان ما هدايت مى‌نمودند، گردانديم، و به آنان نيكوكارى و برپاداشتن نماز و پرداختن زكات را وحى كرديم، و عبادت كنندگان ما بودند، و فرزندان او قرنى پس از قرنى آن را از يك ديگر به ارث بردند تا ميراثش به پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهرسيد و خداوند فرمود: «إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا» نزديك‌ترين مردم به ابراهيم عليه‌السلام همان كسانى هستند كه از او پيروى

كرده‌اند و اين پيامبر و مؤنان، پس آن امامت و پيشوايى ويژه ايشان بود و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را به على عليه‌السلام سپرد و در فرزندان برگزيده‌اش كه خداوند به ايشان علم و ايمان داد قرار گرفت و اين گفته او است: «وَ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِى كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَ لكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» و كسانى كه از دانش و ايمان برخوردار شده‌اند گويند كه قطعا شما در دستور نوشته خدا تا روز قيامت مانده‌ايد، و اين روز رستاخيز است، ولى شما به هيچ وجه نمى‌دانستيد، به همان ترتيبى كه خدا آن را جارى كرد و در فرزندانش تا روز قيامت واجب ساخت. از آنجا كه پس از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبرى نيست اين نادانان از كجا امامت را با نظر و آراء ناقص خود برمى‌گزينند؟ و به نصب امام از پيش خود از طريق شوراى كذايى مى‌پردازند؟ به راستى امامت مقام پيامبران و ميراث اوصياء و سفارش شدگان به نصّ است، به درستى امامت خلافت خدا و جانشينى پيامبر او صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مقام امير مؤنان عليه‌السلام و جانشينى حسن و حسين عليهماالسلام است، به راستى امام، زمام دين و نظام مسلمين و صلاح جهان و عزّت مؤنان است، امام پايه و ريشه اسلام فزاينده و شاخسار روينده و برآينده آن است، به وجود امام است كه نماز و زكات و روزه و حجّ و جهاد درست آيد و فوايد عامّه و صدقات و اجراى حدود و احكام عملى شود و مرزها و نواحى سرزمين اسلام پاسدارى گردد، امام است كه حلال خدا را حلال، و حرام خدا را حرام مى‌كند، و حدود الهى را جارى نموده و از دين خدا دفاع مى‌نمايد، و با حكمت و پند نيكو و دليل قاطع به راه خدا دعوت مى‌كند، امام همچون خورشيد درخشانى است كه نورش جهان را فرا مى‌گيرد، و جايگاهش در افق به گونه‌اى است كه نه دست‌ها بدان رسد و نه ديدگان تواندش ديد، امام ماه شب چهارده تابان است و چراغ درخشان و نور طالع و ستاره راهنما در شب‌هاى تاريك و بيابان‌هاى بى‌آب و علف و درياهاى پرگرداب است، امام گمشدگان را

چون آتشى بر بلندى و گرمابخش سرمازدگان است و در حوادث هولناك راهنما است، و هر كه از او جدا شود نابود و هلاك گردد، امام ابرى است پر باران، و بارانى است پر بركت، و آسمانى سايه افكننده، و زمينى است گسترده، و چشمه‌اى است جوشان، و بركه و گلستان است، امام، امانتدارى است همراه و رفيق، و پدرى است خير خواه، و برادرى است مهربان و پناهگاهى است براى بندگان، امام، امين خدا در زمين، و حجّت او بر بندگان، و خليفه‌اش در سرزمين‌هاى او، و دعوت كننده به سوى خدا و نگهدارنده و مدافع حريم او است، امام از گناهان پاك است و از هر عيبى بركنار، و به دانش مخصوص است، و به حلم و بردبارى معروف، اساس و نظام دين و موجب عزّت أهل اسلام و مايه خشم منافقان و هلاكت كافران است، امام يگانه عصر خويش است، نه كسى به پايه‌اش برسد و نه دانشمندى هم طراز او باشد و نه جايگزينى دارد، امام عارى از هر مانندى است و تمام فضائل بى‌هيچ سعى و درخواستى مخصوص او است، بلكه اين ويژگى و امتياز از جانب خداوند با فضل و بخشنده به او عنايت شده است. پس ديگر با اين اوصاف چه كسى به معرفت امام رسد يا كنه وصفش را دريابد؟! هرگز هرگز!! عقل و علم در او گم و خردها حيران، و چشم‌ها بى‌فروغ و بزرگان كوچك و حكيمان متحيّر و خطيبان الكن و خردمندان قاصر و دانايان جاهل و شاعران درمانده و اديبان ناتوان و بليغان عاجز هستند كه شأنى از شئون و فضيلتى از فضائل امام را وصف كنند و به ناتوانى و تقصير خود معترف هستند چه رسد به آن كه كنه او وصف شود و يا چيزى از اسرار او فهميده شود يا كسى قائم مقام و نايب او شود! نه، از كجا و چطور چنين چيزى ممكن است در حالى كه او مانند ستاره؛ از دسترسى دست اندازان و شرح واصفان دور و برتر است، اين مقام تا چه اندازه از اختيار و خرد مردم فاصله دارد و كجا چنين مقامى يافت مى‌شود؟! آيا پنداشته‌اند كه اين مقام جز در آل پيامبر عليهم‌السلام يافت شود؟

به خدا سوگند خودشان خود را دروغ گو شمردند، و آرزوهاى باطل؛ سست و ضعيفشان ساخته، زيرا به پرتگاهى بلند و سخت و به منزلى لغزنده پا نهاده‌اند كه سرانجام قدم هايشان لرزيده و به گودال درافتند، و به عقول سرگردان و ناقص و آراى گمراه كننده خود امامى را برگزينند كه جز دورى و گمراهى بر آنان نيفزايد، خدا ايشان را بكشد، تا كى نسبت ناروا مى‌دهند؟ حال آن كه سختى را طلب كردند و سخن دروغ بر زبان راندند و به ضلالت و گمراهى عميقى درافتادند و در سرگردانى و حيرتى واقع شدند، زيرا كه از روى بصيرت؛ امام را ترك كردند و شيطان اعمالشان را آراست و آنان را از سبيل الهى بازداشت در حالى كه مستبصر بودند، از اختيار خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روى برگرداندند و به سوى اختيار خود روى آوردند در حالى كه قرآن اين گونه ندايشان مى‌كند: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ»، و مى‌فرمايد: «وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ» يعنى: و هيچ زن و مرد مؤنى را نرسد كه چون خداى و پيامبر او كارى را فرمايند آنان را در آن كارشان اختيارى باشد، «ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ* أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ* إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ* أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيامَة إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُون» شما را چه شده؟ چگونه داورى مى‌كنيد؟ يا مگر شما را كتابى است كه در آن مى‌خوانيد، كه براى شما در آن هر چه انتخاب كنيد است؟ يا مگر شما را بر ما پيمان‌هايى است محكم و پيوسته تا روز قيامت، كه هر چه حكم كنيد براى شما باشد؟ از آنان بپرس كه كدامشان ضامن اين دعوى‌اند؛ يا مگر ايشان را بت‌ها و معبودانى جز خدا كه پشتيبان آنان باشند، است؟! پس اگر راستگو هستند خدايان و شركاء خويش را بياورند، و "آيا در قرآن نمى‌انديشند يا بر دل هايشان قفل‌هايى است؟ يا خدا بر دل‌هاى آنان مهر نهاده است، از اين رو در نمى‌يابند"، يا (مانند كسانى نباشيد كه) گفتند: شنيديم و حال آن

كه نمى‌شنوند، همانا بدترين جنبندگان نزد خداوند، كران و گنگان هستند كه خرد را به كار نمى‌بندند و اگر خدا در آنان خيرى مى‌شناخت شنواشان مى‌ساخت، و اگر در حالى كه دل هايشان شنوايى ندارد شنوايشان مى‌ساخت هر آينه روى گردان شده، بر مى‌گشتند و گفتند: شنيديم و نافرمانى كرديم. آرى مقام امامت از فضل خداوند است و آن را به هر كس كه خواهد عطا فرمايد و خداوند را فضلى عظيم است. آنان را چه به انتخاب امام؟! حال اين كه امام دانايى است عارى از جهل، و سرپرستى است كه طفره نمى‌رود، امام معدن قدس و طهارت و طريقت و زهد و علم و عبادت است، و مخصوص به دعوت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهو تعيين او است، و از نسل مطهّر بتول عليه‌السلام است و در نژاد او سياهى نيست و رجس و پليدى راه ندارد و برايش منزلتى است كه هيچ داراى حسبى بدان دست نيابد، از خاندان قريش و نسب عالى هاشم و عترت آل رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مورد رضايت خدا است، شرف اشراف و شاخه‌اى از درخت عبد مناف است، برخوردار از علمى نامى و حلمى كامل است، امام آفريده شده براى امامت است و عالم به سياست و واجب الاطاعة است، او قائم به امر خدا، و ناصح بندگان خدا، و حافظ دين او است. بى‌ترديد علم پيامبران و ائمّه عليهم‌السلام كه خداوند موفّق و ياريشان فرمايد و از خزانه علم و حكمتش آن را كه به ديگران نداده به ايشان عطا فرمايد، آن‌ها ما فوق علم مردم روزگار خود هستند، چنان كه خداى تعالى مى‌فرمايد: آيا كسى كه به حقّ و درستى راه مى‌نمايد سزاوارتر و شايسته‌تر است كه پيروى شود يا آن كس كه خود راه نيابد مگر آن كه او را راه نمايند؟ پس شما را چه شده؟! چگونه حكم مى‌كنيد؟ و باز مى‌فرمايد: آن كه حكمت داده شده خير بسيارى نصيب او گرديده، و نيز درباره طالوت فرموده: خدا او را بر شما برگزيده است در دانش، و تن قدرتمندى به او داده است و خداوند پادشاهى خود را به هر كه بخواهد مى‌دهد و خدا فرمانروايى بخش و دانا است و به

پيامبرش فرموده: و فضل خدا بر تو بزرگ است، و درباره امامان از خاندان و عترت و نسل او فرموده: بلكه به مردم براى آن چه خدا به ايشان از فزونى و عطاى خويش ارزانى داشته رشك و حسد مى‌برند. همانا ما به خاندان ابراهيم عليه‌السلام كتاب و حكمت داديم و ايشان را فرمانروايى بزرگ بخشيديم پس از آنان كسانى به او گرويدند و از آنان كسانى از او روى گرداندند و اينان را آتش بر افروخته دوزخ بس است، و بى‌ترديد هر بنده‌اى كه خداوند وى را براى امور بندگانش انتخاب فرمايد به جهت اين امر مهمّ سينه‌اش را وسعت بخشد و به او شرح صدر دهد، و چشمه حكمت را بر دلش روان ساخته و دانش را به او الهام فرمايد، ديگر پس از آن در پاسخ هيچ پرسشى در نماند، و در راه صوابى حيران نماند، پس او همواره معصوم، مؤّد، موفّق، مسدّد است، از هر خطا و لغزشى در امان است، و اين خصوصيّت را خداوند به او ارزانى داشته تا وى حجّت بر خلق و گواه بر بندگانش باشد، و ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ، پس آيا بشر بر چنين چيزى قادر است تا او را انتخاب كرده يا برگزيند؟ و آيا فرد منتخب ايشان چنين اوصافى را دارد تا او را مقدّم بدارند؟! به بيت اللّه سوگند كه با حقّ دشمنى نمودند و كتاب خدا را به پشت انداختند، گويا نمى‌دانند، و در كتاب خدا هدايت و شفاء است، آن را به كنارى انداختند و از هوى و هوس تبعيّت نمودند و خدا ايشان را سرزنش كرد و دشمن داشت و بدبخت كرد. خداوند متعال فرموده: و كيست گمراه‌تر از آن كس كه بى‌رهنمودى از سوى خدا كام و هوس خويش را پيروى كند؟ همانا خدا گروه ستمكاران را راه ننمايد، و نيز فرموده: پس بدبختى و هلاكت باد بر آنان و خدا كارهاشان را تباه و ناچيز ساخت و اين نزد خدا و نزد كسانى كه ايمان آورده‌اند دشمنى بزرگ است، و اين گونه خداى بر دل هر گردن كش خودكامه‌اى مهر مى‌نهد⁽¹⁾.

كلام امام رضا عليه‌السلام بيان كننده تمام مطالب مورد نياز در اين مسأله مى‌باشد و اگر با دقت به سخنان ايشان توجه شود بر هيچ كس واقعيت مطلب پوشيده نخواهد ماند.

امام صادق عليه‌السلام نيز در ضمن حديثى طولانى اشاره به مسأله تعيين امام عليه‌السلام از سوى خدا نموده است.

... ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ عليه‌السلام ثَلَاثَةٌ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ مَنْ أَنْبَتَ شَجَرَةً لَمْ يُنْبِتْهُ اللَّهُ يَعْنِى مَنْ نَصَبَ إِمَاماً لَمْ يَنْصِبْهُ اللَّهُ أَوْ جَحَدَ مَنْ نَصَبَهُ اللَّهُ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِهَذَيْنِ سَهْماً فِى الْإِسْلَامِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ⁽¹⁾.

يعنى:... سپس امام صادق عليه‌السلام فرمود: سه نفر هستند كه خداوند روز قيامت با آن‌ها سخن نمى‌گويد و به ايشان نگاه نمى‌كند و آن‌ها را تزكيه نفس نمى‌كند و براى آن‌ها عذاب دردناكى هست؛ كسى كه درختى را بكارد كه خداوند نرويانده، يعنى: كسى كه امامى را نصب كند كه خدا قرار نداده، و كسى كه به امامى كه خدا انتخاب نمود ظلم كند، (حق او را غصب كند) و كسى كه گمان كند براى چنين شخصى سهمى در اسلام هست، و قطعا خدا فرمود: پروردگار تو هر چه را بخواهد، خلق و انتخاب مى‌كند، براى آن‌ها حق انتخاب و اختيارى نيست.

حضرت زين العابدين عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد:

الْإِمَامُ مِنَّا لَا يَكُونُ إِلَّا مَعْصُوماً وَ لَيْسَتِ الْعِصْمَةُ فِى ظَاهِرِ الْخِلْقَةِ فَيُعْرَفَ بِهَا وَ لِذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَنْصُوصاً فَقِيلَ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَمَا مَعْنَى الْمَعْصُومِ فَقَالَ: هُوَالْمُعْتَصِمُ بِحَبْلِ اللَّهِ وَ حَبْلُ اللَّهِ هُوَ الْقُرْآنُ لَا يَفْتَرِقَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ الْإِمَامُ يَهْدِى إِلَى

الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ يَهْدِى إِلَى الْإِمَامِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِى لِلَّتِى هِيَ أَقْوَم.⁽¹⁾

يعنى: امام سجاد عليه‌السلام مى‌فرمايد: امام از خاندان ما غير از معصوم نمى‌باشد و عصمت در ظاهر افراد نيست كه بتوان آن را شناخت و به همين دليل امام قطعا بايد از جانب خداى تعالى انتخاب شود. شخصى پرسيد: يابن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معناى معصوم چيست؟ امام فرمود: كسى است كه به ريسمان الهى چنگ زده و ريسمان الهى قرآن است كه اين دو، تا قيامت از هم جدا نمى‌شوند و امام به قرآن هدايت مى‌كند و قرآن به امام هدايت مى‌كند و آن سخن خداوند عزوجل است كه مى‌فرمايد: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِى لِلَّتِى هِيَ أَقْوَم» يعنى: قطعا اين قرآن به چيزى هدايت مى‌كند كه قوام بيشترى دارد.

حضرت ولى عصر ارواحنافداه در پاسخ سعد بن عبداللّه قمى مى‌فرمايند:

سَعدِ بنِ عَبدُ اللّهِ القُمّى قَالَ: سَأَلتُ القَائم عليه‌السلام فِى حِجرِ أبِيهِ عليه‌السلام فَقُلْتُ أَخْبِرْنِى يَا مَوْلَايَ عَنِ الْعِلَّةِ الَّتِي تَمْنَعُ الْقَوْمَ مِنِ اخْتِيَارِ الْإِمَامِ لِأَنْفُسِهِمْ قَالَ مُصْلِحٌ أَوْ مُفْسِدٌ؟ فَقُلْتُ مُصْلِحٌ قَالَ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَقَعَ خِيَرَتُهُمْ عَلَى الْمُفْسِدِ بَعْدَ أَنْ لَا يَعْلَمَ أَحَدٌ مَا يَخْطُرُ بِبَالِ غَيْرِهِ مِنْ صَلَاحٍ أَوْ فَسَادٍ؟ قُلْتُ بَلَى قَالَ فَهِيَ الْعِلَّةُ أَيَّدْتُهَا لَكَ بِبُرْهَانٍ يَقْبَلُ ذَلِكَ عَقْلُكَ؟ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَخْبِرْنِي عَنِ الرُّسُلِ الَّذِينَ اصْطَفَاهُمُ اللَّهُ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْكُتُبَ وَ أَيَّدَهُمْ بِالْوَحْيِ وَ الْعِصْمَةِ إِذْ هُمْ أَعْلَامُ الْأُمَمِ فَأَهْدَى إِلَى ثَبْتِ الِاخْتِيَارِ وَ مِنْهُمْ مُوسَى وَ عِيسَى عليهماالسلام هَلْ يَجُوزُ مَعَ وُفُورِ عَقْلِهِمَا وَ كَمَالِ عِلْمِهِمَا إِذْ هُمَا عَلَى الْمُنَافِقِ بِالاخْتِيَارِ أَنْ يَقَعَ خِيَرَتُهُمَا وَ هُمَا يَظُنَّانِ أَنَّهُ مُؤمِنٌ؟ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَذَا مُوسَى كَلِيمُ اللَّهِ عليه‌السلام مَعَ وُفُورِ عَقْلِهِ وَ كَمَالِ عِلْمِهِ وَ نُزُولِ الْوَحْيِ عَلَيْهِ اخْتَارَ مِنْ أَعْيَانِ قَوْمِهِ وَ وُجُوهِ عَسْكَرِهِ لِمِيقَاتِ رَبِّهِ سَبْعِينَ رَجُلًا مِمَّنْ لَمْ

يَشُكَّ فِى إِيمَانِهِمْ وَ إِخْلَاصِهِمْ فَوَقَعَ خِيَرَتُهُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا الْآيَةَ،⁽¹⁾فَلَمَّا وَجَدْنَا اخْتِيَارَ مَنْ قَدِ اصْطَفَاهُ اللَّهُ لِلنُّبُوَّةِ وَاقِعاً عَلَى الْأَفْسَدِ دُونَ الْأَصْلَحِ وَ هُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ الْأَصْلَحُ دُونَ الْأَفْسَدِ عَلِمْنَا أَنْ لَا اخْتِيَارَ لِمَنْ لَا يَعْلَمُ مَا تُخْفِى الصُّدُورُ وَ مَا تُكِنُّ الضَّمَائِرُ وَ يَنْصَرِفُ عَنْهُ السَّرَائِرُ وَ أَنْ لَا خَطَرَ لِاخْتِيَارِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ بَعْدَ وُقُوعِ خِيَرَةِ الْأَنْبِيَاءِ عليهم‌السلام عَلَى ذَوِى الْفَسَادِ لَمَّا أَرَادُوا أَهْلَ الصَّلَاح.⁽²⁾

يعنى: سعد بن عبداللّه قمى گفت از حضرت قائم ارواحنافداه در خانه پدرش عليه‌السلام پرسيدم: مولاى من! بفرماييد چه چيزى مردم را از انتخاب امام براى خود ممنوع ساخته؟ فرمود: گزينش امام مصلح يا فاسد؟ گفتم: امامى مصلح.

فرمود: آيا امكان دارد منتخب ايشان بر شخص مفسد قرار گيرد؛ زيرا هيچ كس از درون ديگرى مطّلع نيست كه صالح است يا فاسد؟ گفتم: آرى ممكن است.

فرمود: علّت همين مى‌باشد، آيا برايت علّت ديگرى بياورم تا عقلت آن را بپذيرد؟ گفتم: آرى.

فرمود: بگو ببينم، پيامبران الهى عليهم‌السلام كه خداوند ايشان را برگزيده و بر آنان كتاب نازل ساخته و با وحى و عصمت تأييدشان فرموده تا پيشوايان امّت‌ها باشند چگونه افرادى هستند؟ آيا افرادى همچون موسى و عيسى

عليهماالسلام كه خود پيشوايان امّتند با وفور عقل و كمال علمى كه دارند آيا ممكن است منافق را به جاى مؤن انتخاب كنند؟ گفتم: نه ممكن نيست، فرمود: اين موسى كليم اللَّه عليه‌السلام است با تمام عقل و علم و نزول وحى بر او، از اعيان قوم خود و بزرگان سپاهش براى ميقات پروردگارش هفتاد مرد را برگزيد و هيچ ترديدى در ايمان و اخلاص اينان نداشت،

امّا منافقان را برگزيد، خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا» يعنى: و موسى از قوم خود هفتاد مرد براى وعده‌گاه ما برگزيد و چون مشاهده كرديم كه منتخب پيامبر برگزيده خداوند فاسد بوده و نه صالح، حال اين كه مى‌پنداشته آنان صالح هستند، از همين جا پى مى‌بريم كه انتخاب تنها از داناى به درون سينه‌ها و ضمائر و سرائر مردم ساخته است، و انتخاب و گزينش مهاجران و انصار ارزشى ندارد در جايى كه برگزيده پيامبران عليهم‌السلام به جاى افراد صالح افراد فاسد باشند.

در كتاب غاية المرام به نقل از تفاسير اهل سنت در مورد اين آيه شريفه دو حديث نقل شده:

مِن طَريِق العَامِة و فِيه حَديِثَان الحَدِيِث الأَوَل: عَلى بنِ الجَعدِ عَن شُعبة عَن حُماد بنِ سَلَمة عَن أنسِ قَالَ النَبِى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله إنّ اَللّهَ خَلَقَ آدَمَ مِن طِين كَيفَ يَشَاء ثُمّ قَالَ وَ يَخْتارُ أن اختَارَنِى وَ أَهل بَيتِى عليهم‌السلام عَلَى جَميعِ الخَلقِ فَانتَجَبنَا فجَعَلَنِى الرَسُولُ و جَعَلَ عَلى بنِ أبى طَالِب عليهماالسلام الوَصِى ثُمّ قَالَ: مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ يعنى مَا جَعَلتُ لِلعِبَادِ أن يَختَارُوا وَ لَكِنّى اَختَارُ مَن اَشاء فَأنا وَ أهلُ بَيتِى عليهم‌السلام صِفوَةُ اللّهِ وَ خِيَرَتِه مِن خَلقِه ثُمّ قَالَ: سُبْحانَ اللَّهِ يَعنِى تَنزيها لِلّهِ عَمّا يُشرِكُونَ بِه كُفارَ مَكّة.

الحَدِيثُ الثَانِى: الحَافِظُ مُحمّد بنِ مُؤِن الشِيرازِى فِى كِتَابِه المُستَخرَج مِن تَفاسِير الاثنَى عَشَر و هُو مِن مَشَايِخ أهلِ السُنَّة فِى تَفسِيرِ قُولِه تَعَالَى: وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ يَرفَعَه إلى أنَس بنِ مَالك قَالَ: سَألتُ رَسُولَ اللّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عَن هَذه الآيةِ فَقَالَ: إنّ اَللّهَ خَلَقَ آدمَ مِن الطِينِ كَيفَ يَشَاءُ وَ يَختَار وَ إنّ اَللّهَ تَعَالَى اختَارَنى و أهَلَ بيَتى عليهم‌السلام عَلَى جَمِيعِ الخَلقِ فَانتَجَبنَا فَجَعَلنِى الرَسُولَ و جَعَلَ عَلى بن أبى طَالِب عليهماالسلام الوَصَى، ثُمّ قَالَ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ يَعنِى مَا جَعلتُ لِلعِبَادِ أن يَختَارُوا وَ لَكِنّى اَختَارَ مَن اشَاءَ فَأنا و أهلُ بَيتِى صَفوَته و خَيرَته مِن خَلقِه ثُمّ قَالَ سُبحَان اللّهِ يعنى تَنزُها لِلّه عَمّا

يُشرَكُون بِه كُفّار مَكة ثُمّ قَالَ: وَ رَبُّكَ يعنى يا محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لَيَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ مِن بُغض المُنَافِقِين لَكَ و لِأهلِ بَيتِكَ عليهم‌السلام و مَا يُعلِنُونَ بِألسِنَتَهُم مِن الحُب لَك وَ لِأهلِ بَيتِك.⁽¹⁾

يعنى: از طرف اهل سنت در مورد اين آيه دو حديث نقل شده حديث اول: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: قطعا خدا آدم را از خاك به صورتى كه خواست خلق نمود سپس فرمود: و انتخاب كرد، يعنى خداوند متعال مرا و اهل بيت مرا بر همه خلايق انتخاب نمود و ما را برگزيد پس من را رسول و على بن ابى طالب عليهماالسلام را وصى قرار داد، سپس فرمود: (مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ) يعنى: براى بندگان حق انتخاب آن‌ها را قرار ندادم ولكن خودم هر كه را بخواهم انتخاب مى‌كنم پس من و اهل بيتم عليهم‌السلام انتخاب شده خدا و بهترين خلق او هستيم، سپس فرمود: سبحان اللّه، يعنى: منزه است خداوند از آن چه كفار مكه با او شريك مى‌گردانند.

حديث دوم: حافظ محمد بن مؤن شيرازى در كتاب المستخرج من تفاسير اثناعشر كه او از بزرگان اهل سنت است در تفسير سخن خداوند متعال مى‌نويسد: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» رفع داده به انس بن مالك كه گفت: از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مورد اين آيه پرسيدم، ايشان فرمود: قطعا خدا آدم عليه‌السلام را از خاك به صورتى كه خواست خلق نمود و انتخاب كرد، خداوند متعال مرا و اهل بيت مرا عليهم‌السلام بر همه خلايق انتخاب نمود و ما را برگزيد، پس من را رسول قرار داد و على بن ابى طالب عليهماالسلام را وصى قرار داد، سپس فرمود: «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»، يعنى: براى بندگان حق انتخاب آن‌ها را قرار ندادم ولكن خودم هر كه را بخواهم انتخاب مى‌كنم، پس من و اهل بيتم عليهم‌السلام انتخاب شده خدا و بهترين خلق او هستيم، سپس فرمود: سبحان اللّه، يعنى: منزه است خداوند از آن چه كفار مكه با او شريك

مى‌گردانند، سپس فرمود: و پروردگارت، يعنى: اى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ! پروردگارت آن چه را كه در دل هايشان مخفى مى‌كنند از بغضى كه منافقين نسبت به تو و اهل بيت تو دارند و آن چه آشكارا بر زبان از دوستى تو و اهل بيتت عليهم‌السلام ابراز مى‌كنند را مى‌داند.

ثعلبى از مفسران اهل سنت در كتاب الكشف و البيان فى تفسير القرآن در ذيل آيه: «لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ»، حديثى را ذكر نموده كه با مبحث ما بسيار مناسب است.

رَوَى مُحَمّد بنِ مَروَان عَن الكَلبِى عَن أبِى صَالِح عَن ابِن عَبّاس قَالَ: زِيد بنِ رَبِيعة هُو وَ عَامِر بن الطُفِيل يُرِيدَان رَسُولَ اللهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ هُو جَالِس فِى نَفَر مِن أصحَابِه، فَدَخَلا المَسجدَ فَاستَشرَفَ النَّاسَ لِجَمالِ عَامِر و كَانَ أعوَر، و كَانَ مِن أجمَلِ النّاس.

و قَالَ رَجَل مِن أصحَابِ رَسُولِ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَا رَسُولَ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هَذَا عَامِرِ بن الطُفيل وَ هُو مُشرِك.

فَقَالَ: دَعهُ فَإن يَرد اللّه بِه خَيرَاً بِهَذِه، فَأقبَلَ حَتّى قَامَ عَلَيه، فَقَالَ: يَا مُحَمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مَا لِى إن أسلَمتُ؟ قَالَ: لَكَ مَا للمُسلِمينَ و عَلَيكَ مَا عَلَى المُسلِمينَ، قَالَ: تَجعَلُ لِى الأمرُ بَعدَكَ. قَالَ: لَيسَ ذَلكَ إليَّ إنّمَا ذَاكَ إلَى اللهِ يَجعَلَه حَيثُ يَشَاء.⁽¹⁾

يعنى: ابن عباس گفت: زيد بن ربيعه و عامر بن طفيل قصد ملاقات رسول خدا

صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهرا نمودند و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جمعى از اصحابش نشسته بود، پس داخل مسجد شدند و مردم مشرف به جمال عامر شدند و او كور و از زيباترين مردم بود.

مردى از اصحاب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: يا رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين عامر بن طفيل است كه مشرك مى‌باشد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: رهايش كنيد تا خدا بهتر از اين را برايش اراده كند، پس آمد تا

در مقابل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفت و گفت: اى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اگر مسلمان شوم چه چيزى نصيبم مى‌شود؟ فرمود: هر چه براى مسلمين است براى تو نيز هست و هر چه عليه آن‌ها است عليه تو نيز هست، گفت: جانشينى خود را بعد از خود به من مى‌دهى؟ فرمود: اين مسأله بر عهده من نيست و تنها خدا عهده دار اين مسأله است و آن را در هر جا بخواهد قرار مى‌دهد.

اين حديث به صراحت مى‌گويد كه انتخاب جانشين پيامبر فقط توسط خداوند بايد صورت پذيرد.

ابن هشام از مورخان و اديبان شهير اهل سنت نيز حديثى با همين مضمون را در سيره خود نقل نموده است:

قَالَ ابنِ إسحَاق وَ حَدّثَنى الزُهرِى أنّه قَالَ: أَتَى بَنِى عَامِر بن صَعصَعِة، فَدَعَاهُم إلَى اللهِ عَزّوَجل، و عَرضَ عَلَيهِم نَفسَه، فَقَالَ لَه رَجَل مِنهُم يُقَالُ لَه: بيحرة بنِ فُراس قَالَ ابن هِشَام: فُراس ابنِ عَبدِ اللهِ بنِ سَلَمة الخير بنِ قُشَير بنِ كَعبِ بنِ رَبِيعَة بنِ عَامِر بنِ صَعصَعَة: وَ اللهِ، لَو أنّى أخذَتُ هَذَا الفَتَى مِن قُرَيش لَأكَلت بِه العَرب، ثُمّ قَالَ لَه: أرأيتَ إنّ نَحنُ بَايَعنَاكَ عَلَى أمرِكَ، ثُمّ أظهَرَكَ اللهُ عَلَى مَن خَالَفَكَ، أيكُونَ لَنَا الاَمرُ مِن بَعدِك؟ قَالَ: الاَمرُ إلَى اللهِ يَضَعَه حَيثُ يَشَاء.⁽¹⁾

يعنى: زهرى حديث مى‌كند كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزد بنى عامر بن صعصعه آمد و آن‌ها را به خداوند عزوجل دعوت كرد، و خود را به عنوان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن‌ها عرضه كرد، پس مردى از آن‌ها (بحيره بن فراس) گفت: به خدا قسم اگر اين جوان قريشى را اجابت كنم عرب به اين خاطر ما را خواهد خورد، سپس به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: اگر ما با تو در اين امر بيعت كنيم سپس خدا تو را بر مخالفينت غالب نمود آيا

جانشينى بعد از خود را به ما مى‌سپارى؟ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اين امر به عهده خدا است و آن را هر كجا بخواهد قرار مى‌دهد.

اكثر مفسرين سنى مذهب در تفسير اين آيه به اين مقوله پرداخته‌اند كه آيه شريفه در مورد انحصار تعيين انبياء توسط خداوند است و كسى هيچ حقى در اين مسأله ندارد.

در تفسير سمعانى اين چنين نوشته شده:

«وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ) أى: يخلق ما يشاء من الخلق، و يختار من يشاء للنبوة.⁽¹⁾

يعنى: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» يعنى: هر چه از خلايق بخواهد خلق و هر كه را بخواهد براى نبوّت انتخاب مى‌كند.

نيشابورى در تفسير خود در مورد اين آيه مى‌نويسد:

«مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» ليس لهم أن يختاروا على اللّه تعالى و ليس لهم الاختيار و المعنى لا يرسل الرسل إليهم على اختيارهم و الباقى ظاهر إلى قوله.⁽²⁾

يعنى: «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى؛ براى مردم اختيار انتخاب چيزى براى خدا وجود ندارد و معناى اين كه اختيار انتخاب ندارند اين است كه خدا رسولانش را نزد مردم به اختيار آن‌ها نمى‌فرستد و ما بقى آيه ظاهر و مشخص است.

ابن زمنين در تفسيرش مى‌نويسد:

«وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» من خلقه للنبوة. «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى: أن

يختاروا هو "الأنبياء فيتبعونهم".⁽¹⁾

يعنى: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» يعنى: خدا انتخاب مى‌كند از خلقش هر كه را بخواهد براى نبوّت «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى: خدا انبياء عليهم‌السلام را انتخاب مى‌كند و مردم از آن‌ها تبعيت مى‌كنند.

در تفسير سمرقندى در مورد شأن نزول اين آيه نوشته شده:

«وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» و ذلك أن الوليد بن المغيرة كان يقول: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظيم» يعنى: به نفسه و عروة بن مسعود الثقفى من الطائف فقال تعالى: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» للرسالة من يشاء «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى: ليس الخيار إليهم و يقال هو ربك يخلق ما يشاء و يختار لهم ما يشاء «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» أى ما كان لهم طلب الخيار و الأفضل و يقال ما كان لبعضهم على بعض فضل و اللّه تعالى هو الذى يختار و قال: الزجاج الوقف على قوله «يَخْتارُ» و المعنى و ربك يخلق ما يشاء و يختار ثم قال «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» أى لم يكن لهم أبدا أن يختاروا على اللّه و يكون ما للنفى قال و وجه آخر أن تكون بمعنى الذى يعنى و ربك يخلق ما يشاء و يختار الذى لهم الخيرة أن يدعوهم إليه من عبادته ما لهم فيه الخيرة و يقال مَا

كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ يعنى: ليس لهم أن يختاروا على اللّه عزوجل و ليس إليهم الاختيار و المعنى لا نرسل الرسل إليهم على اختيارهم.⁽²⁾

يعنى: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» اين آيه در مورد وليد بن مغيره است كهمى‌گفت: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظيم»،⁽³⁾يعنى: اگر اين قرآن بر مردى از دو قريه نازل مى‌شد با عظمت بود، يعنى بر خودش و عروه بن مسعود

ثقفى از طائف نازل مى‌شد، پس خداوند متعال فرمود: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ

يَخْتارُ» يعنى: براى رسالت هر كه را بخواهد انتخاب مى‌كند، «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»

يعنى: اختيار به دست آن‌ها نيست و گفته مى‌شود او است پروردگار تو كه خلق مى‌كند هر چه را بخواهد و انتخاب مى‌كند هر كه را بخواهد، «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»

يعنى: براى شما طلب انتخاب و افضليت نمى‌باشد و فرموده: براى بعضى بر بعض ديگر فضلى نيست و خداوند متعال است كه انتخاب مى‌كند... و اين كه فرموده: «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى: براى مردم هيچ اختيارى در انتخاب چيزى بر خدا وجود ندارد و اختيار به دست آن‌ها نيست و معنايش اين كه انبياء عليهم‌السلام را به اختيار و انتخاب آن‌ها نمى‌فرستد.

بر فرض كه واقعا آن چه كه مفسرين سنى مذهب درباره اين آيه مى‌گويند صحيح باشد، خود دليلى بر صحت ادعاى شيعه است، چرا كه مؤدى قوى است بر اين كه امورى كه در مورد زعامت و امامت و رهبرى امت مى‌باشد، مثل: مقام نبوّت يا هر چه كه در مورد اديان الهى باشد، از جمله اختيارات خداوند است كه براى هيچ كس در آن حقى نمى‌باشد و جانشين پيامبر از آنجا كه قائم مقام پيامبر است و همان كارهايى را كه خدا از پيامبر خواسته او نيز بايد انجام دهد و حافظ دين خدا و ادامه دهنده راه انبياء عليهم‌السلام باشد پس انتخاب او نيز به دست پروردگار عالم است و با توجه به اين كه در مذهب ايشان قياس از مهم‌ترين منابع استنباط احكام است قبول اين مطلب برايشان بسيار ساده مى‌باشد، ضمن اين كه برخى از مفسرين عامه هم به اين مطلب اشاراتى نموده‌اند.

در تفسير وسيط نوشته شده:

المعنى: إن اللَّه تعالى هو المتفرّد بخلق ما يشاء، و اختيار ما يريد، ما كان لأحد غير اللَّه القدرة على الاختيار، يختار قوما لأداء الرسالة، و يصطفى من الملائكة و الناس

رسلا لأداء المهمة، تنزه اللَّه و تقدّس عن إشراك المشركين، و عن منافسة الأصنام و غيرها فى خلقه و اختياره. سبب نزول هذه الآية الرّد على تطلَّعات قريش و ترقّبهم إنزال القرآن على غير محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هو أحد رجلين: إما الوليد بن المغيرة من مكّة، أو عروة بن مسعود الثّقفى من الطَّائف. فردّ اللَّه تعالى عليهم أنه سبحانه يختار لرسالته من يريد، و يجعل فيه المصلحة، و ليس الاختيار للناس فى هذا و نحوه، كما أنه تعالى هو الذى يختار الأديان و الشرائع، و ليس لأحد الميل إلى الأصنام و نحوها فى العبادة.⁽¹⁾

يعنى: خداوند متعال به تنهايى هر چه را بخواهد خلق مى‌كند و هر چه را اراده كند انتخاب مى‌كند و براى هيچ كس غير از خدا قدرت بر انتخاب وجود ندارد، عدّه‌اى را براى رسالت انتخاب مى‌كند و از مردم و ملائكه عدّه‌اى را براى انجام امور مهم انتخاب مى‌نمايد و خداوند از آن چيزى كه مشركان براى او شريك قرار مى‌دهند و از رقابت كردن با بت‌ها و غير آن‌ها در خلقتش و اختيار كردنش منزه و مقدس است. سبب نزول اين آيه: رد كردن نگاه‌ها و تفكرات قريش و اين كه منتظر بودند قرآن بر غير از حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل گردد، و او يكى از اين دو مرد بود: يا وليد بن مغيره از مكه يا عروه بن مسعود ثقفى از طائف، پس خداوند تعالى تفكرات آن‌ها را مردود كرد و هر كه را خود اراده كرد براى رسالت انتخاب نمود و در آن مصلحت قرار داد و در اين امر و امثال آن اختيارى براى مردم نيست همچنان كه خداى تعالى كسى است كه اديان و شرايع را انتخاب مى‌كند و براى هيچ كس به سوى بت‌ها و امثالشان ميلى در عبادت نيست.

وهبة مصطفى الزحيلى صاحب اين تفسير در آنجا كه مى‌گويد: خدا عدّه‌اى را براى پيامبرى انتخاب مى‌كند و از ملائكه و انسان‌ها عدّه‌اى را براى اجراى امور مهم انتخاب مى‌كند، اشاره كاملى به اين كه تعيين مناصب مهم فقط در دست خدا است

دارد و ضمنا در آنجا كه مى‌گويد: (ليس الاختيار للناس فى هذا و نحوه) باز هم به وضوح مى‌گويد كه انتخاب نبى و انتخاباتى شبيه به آن فقط در دست خداوند است و چه امرى شبيه‌تر از انتخاب جانشين پيامبر به مسأله انتخاب نبى وجود دارد؟

وقتى به متون عامه مراجعه مى‌كنيم مى‌بينيم كه بسيارى از مفسرين و دانشمندان آن‌ها از طرفى معتقدند انتخاب جانشين پيامبر بايد توسط خود امت صورت پذيرد، اما از طرف ديگر قائل هستند كه خلايق كلا هيچ اختيارى ندارند و بايد كل اختيار را در دست خداوند قرار داد و قائل به جبر شده‌اند، و به عنوان نمونه اين تضاد اعتقادى در متنى كه بالا از يكى از مفسران آن‌ها نقل شد مشهود است: (ما كان لأحد غير اللَّه القدرة على الاختيار) و اين از بزرگ‌ترين تناقضات در كلام آن‌ها است.

بيضاوى از مفسران بزرگ عامه مى‌گويد:

«مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» أى التخير كالطيرة بمعنى التطير و ظاهره نفى الاختيار عنهم رأسا و الأمر كذلك عند التحقيق فإن اختيار العباد مخلوق باختيار اللّه منوط بدواع لا اختيار لهم فيها.⁽¹⁾

يعنى: «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى؛ برگزيدن، مثل طيره به معنى پريدن، و ظاهر آيه اين است كه اختيار را به صورت كلى از انسان‌ها نفى مى‌كند و تحقيقا هم مسأله همين گونه است، در واقع اختيار بندگان مخلوق اختيار خدا است كه مر بوط به خواسته‌هاى الهى است و براى مردم در آن هيچ اختيارى نيست.

ابن عربى از بزرگان متصوفه ناصبى مذهب در اين باب معتقد است:

«مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» فى ذلك «سُبحَانَ اَلله» نزهه عن أن يكون لغيره اختيار مع

اختياره فيكون شريكه.⁽¹⁾

يعنى: «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» در آن آيه «سُبحَانَ اَلله» يعنى: منزه است خداوند از اين كه كسى همراه او داراى اختيار باشد كه در اين صورت شريك او مى‌شود.

در تفسير مدارك التنزيل و حقائق التاويل نوشته شده:

«مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» أى ليس له من يختاروا على اللّه شيئا ما و له الخيرة عليهم و لم يدخل العاطف فى مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ لأنه بيان لقوله و يختار إذ المعنى أن الخيرة لله و هو أعلم بوجود الحكمة فى أفعاله فليس لأحد من خلقه أن يختار عليه.⁽²⁾

يعنى: «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» به اين معنا است كه كسى نيست كه بتواند بر خداوند كوچك‌ترين چيزى را اختيار و انتخاب كند و براى خداوند بر همه اختيار است و حرف عطف بر «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» وارد نشده، بخاطر اين كه بيان از قول خداوند است كه مى‌فرمايد: «يختار» يعنى: اين كه اختيار براى خداوند است و او آگاه‌تر به وجود حكمت در افعالش است و لذا براى هيچ كس از مخلوقات اختيار بر خدا نيست.

يكى ديگر از مفسران عامه در اين باره مى‌نويسد:

قوله تعالى: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ».

سمعت أبابكر الرازى يقول سمعت الجريرى يقول سئل الجنيد عن قوله: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» و قال: كيف يكون للعبد اختيار و اللّه المختار له يقول: «و يختار مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»،⁽³⁾

يعنى: سخن خداى متعال: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ» از ابابكر رازى

شنيدم كه مى‌گفت شنيدم جريرى مى‌گفت از جنيد در مورد اين آيه سوال شد: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ»، گفت: چگونه براى بنده اختيار باشد و حال اين كه خداوند داراى اختيار است كه مى‌فرمايد: «و يختار مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» انتخاب مى‌كند و براى كسى در اين باره اختيارى نيست.

صاحب تفسير تيسير الكريم الرحمن فى كلام المنان در مورد اختيار مى‌نويسد:

هذه الآيات، فيها عموم خلفه لسائر المخلوقات، و نفوذ مشيئته بجميع البريات، و انفراده باختيار من يختاره و يختصه، من الأشخاص، و الأوامر و الأزمان، و الأماكن. و أن أحدا ليس له من الأمر و الاختيار شى‌ء.⁽¹⁾

يعنى: در اين آيات حكم كلى است براى همه مخلوقات با تمام اختلافاتشان و نفوذ خواست خداوند در تمام موجودات و يگانگى‌اش در انتخاب كسى كه اختيار نموده و اختصاص داده از اشخاص و فرامين و زمان‌ها و مكان‌ها و براى هيچ كس چيزى از اختيار وجود ندارد.

ابن ابى حاتم رازى مى‌نويسد:

و المقصود أن يعلم أن الخلق و الاختيار و الاعزاز و الإذلال مفوض إليه ليس لأحد فيه شركة و منازعة ثم أكد ذلك بأنه يعلم ما تكن صدورهم من عداوة رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهو ما يعلنون من مطاعنهم فيه و قولهم.⁽²⁾

يعنى: مقصود خدا اين است كه دانسته شود كه خلق و اختيار و عزت دادن و ذليل كردن به دست خدا است و در آن هيچ شريك و منازعى ندارد، سپس تأكيد

مى‌كند كه خدا آن چه در سينه هايشان از دشمنى با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پنهان مى‌دارند و آن چه از طعنه هايشان در سخن و عملشان آشكار مى‌كنند را مى‌داند.

ملا على قارى از علماى حنفى مذهب در باب اختيار مى‌نويسد:

حديث: خيرة اللّه للعبد خير من خيرته لنفسه لم يعرف له أصل فى مبناه و إن صح معناه كما يستفاد من قوله تعالى: «عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون» و من هنا ورد الأمر بالاستخارة صلاة و دعاء و قد ورد ما خاب من استخار و ما ندم من استشار و ثبت فى الدعاء اللهم خر لى و اختر لى و لا تكلنى إلى اختيارى و هذا أصل ما اشتهر على ألسنة العامة الخير فيما اختاره اللّه بل التحقيق عند المشايخ الأخيار أن ليس للعبد حقيقة الاختيار لقوله تعالى «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» و عن السيد أبى الحسن الشاذلى لا نختار فإن كان لا بد أن تختار فاختر أن لا تختار فإن ربك يخلق ما يشاء و يختار.⁽¹⁾

يعنى: اصلى كه مى‌گويد: (آن چه خدا انتخاب مى‌كند براى بنده بهتر از آن است كه خودش براى خود اختيار مى‌كند) در مبنايش، ريشه‌اى يافت نشده هر چند معنايش صحيح مى‌باشد، همچنان كه از سخن خداوند استفاده مى‌شود كه مى‌فرمايد: «عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون»، يعنى: چه بسا چيزى كه از آن اكراه داريد و آن براى شما بهتر است و چه بسيار چيزهايى كه آن را دوست داريد و حال اين كه شر براى شما است و خداوند مى‌داند و شما نمى‌دانيد.

و از همين جا امر به نماز و دعاى استخاره شده و لذا وارد شده كه بيچاره نمى‌شود كسى كه استخاره كند و پشيمان نمى‌شود كسى كه مشاوره كند و در دعا

آمده كه خداوندا! خوبى و نيكى به من عطا كن و طلب خوبى براى من بفرما و مرا به اختيار خود رهايم نكن و اين همان اصلى است كه بر زبان عوام مشهور است، در واقع خير در آن چيزى است كه خداوند اختيار نموده است و بلكه نتيجه تحقيق بهترين اساتيد اين است كه براى بنده حقيقتا هيچ اختيارى نيست، به خاطر كلام خداوند: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» يعنى: پروردگارت خلق مى‌كند هر چه را مى‌خواهد و انتخاب و اختيار مى‌كند و براى شما در آن هيچ اختيارى نيست، و از سيد ابى الحسن شاذلى نقل شده كه ما نبايد هيچ چيز را اختيار و انتخاب كنيم و اگر ناچار به اختيار در چيزى شدى پس اختيار كن كه چيزى انتخاب نكنى، قطعا خداوند هر چه بخواهد خلق و انتخاب و اختيار مى‌كند.

غزالى از بزرگان عرفاء عامه نيز در اين باره مى‌نويسد:

فعليك بتفويض الامر كله الى اللّه سبحانه و تعالى و ذلك لامرين.

يعنى: بر تو باد كه همه امورت را به خداوند تفويض (واگذار) كنى و اين به دو دليل است:

احدهما: لطمانينة القلب فى الحال، فان الامور اذا كانت خطيرة مبهمة لايدرى صلاحها من فسادها، فتكون مضطرب القلب هائم النفس، لا تدرى تقع فى صلاح او فساد فاذا فوضت الامر كله الى اللّه تعالى علمت انك لاتقع الا فى صلاح و خير.

يعنى: اول از آن دو: به خاطر طمأنينه و آرامش قلبى در حال حاضر است، قطعا كارها هنگامى كه مهم و مبهم باشد كسى صلاحش را از فسادش نمى‌داند، پس قلبش مضطرب و روحش پريشان مى‌شود، نمى‌دانى در مصلحت واقع شد يا مفسده، پس وقتى تمام كارها را به خداوند واگذار نمايى مى‌دانى كه در غير از خير و مصلحت واقع نمى‌شوى.

الثانى من الامرين: حصول الصلاح و الخير فى الاستقبال و ذلك ان الامور

بالعواقب مبهمة فكم من شر فى صورة خير و كم من ضر فى حلية تقع و كم من سم فى هيئة شهد و انت الجاهل بالعواقب و الاسرار.⁽¹⁾

يعنى: دوم از دو امر: حاصل شدن خير و صلاح در آينده است و آن اين كه عواقب كارها نامعلوم است، چه بسيار شرورى كه در ظاهر خير هستند و چه بسيار ضررهايى كه در زيورها واقع مى‌شود و چه بسيار سمومى كه در صورت شهد است و تو جاهل به عاقبت امور و اسرار آن‌ها هستى.

با دقت در كلمات اين جماعت متوجه مى‌شويم كه مسأله از اين هم ريشه دارتر است.

تحقيق در اين مورد نشان مى‌دهد كه متفكرين اهل سنت در واقع عقايد شيعيان را به زبان مى‌آورند اما در علت حكم با شيعيان اختلاف نظر دارند.

بسيارى از علماى عامه و برخى از خلفاى ايشان قائل به جبر هستند و بر اين باور هستند كليه اتفاقاتى كه رخ مى‌دهد همه خواست خدا و فعل خداوند است و حتى تاريخ نشان مى‌دهد كه خلفاى ايشان چگونه با همين تفكر سال‌ها بر گرده مردم مسلمان نشستند و خون‌ها ريختند.

اين جماعت از آنجا كه معتقدند: كليه امور و افعال از ناحيه خدا و مخلوق او است و فقط صورتى از آن توسط انسان‌ها تحقق پيدا مى‌كند، قاعدتا بايد بر اين باور هم باشند كه انتخاب خلفا نيز از ناحيه خداوند صورت مى‌گيرد و اين همان كلام اماميه است، با اين تفاوت كه اماميه قائل است كه خداوند مستقيما و منصوصا انتخاب وصى را انجام مى‌دهد اما مخالفان در كلمات خود اين عقيده را ترويج مى‌كنند كه كليه افعالى كه رخ مى‌دهد فعل خدا است و همه انسان‌ها مجبور هستند

و همه وقايع در علم خداوند مضبوط است و به همان شكل كه او خواسته صورت مى‌پذيرد و انسان‌ها عملا هيچ اختيارى ندارند.

اول كسى كه بناى تفكر جبر را رسما و به صورت يك ابزار حكومتى گذاشت؛ معاويه بن ابى سفيان بود.

معاويه خطاب به ابن عمر (در مورد مسأله خلافت يزيد) گفت:

و إن أمر يزيد قد كان قضاء من القضاء، و ليس للعباد خيرة من أمرهم.⁽¹⁾

يعنى: و قطعا حكومت يزيد قضايى از قضاهاى الهى است و براى بندگان در امر حكومت بر آن‌ها اختيارى نيست.

معاويه در مسائل و جاهاى ديگر نيز از اين ابزار استفاده نمود.

او لم يزنى ربى أنى أهلا لهذا الأمر، ما تركنى و إياه. و لو كره اللّه ما نحن فيه لغيره. و مرة ثانية لا يجد حجة لسلبه الخلافة من بنى هاشم، فيضيف الأمر إلى اللّه تعالى و إرادته أنا خازن من خزان اللّه تعالى، أعطى من أعطاه اللّه، و أمنع من منعه اللّه تعالى، و لو كره اللّه أمرا لغيره... .⁽²⁾

يعنى: آيا پروردگار من، مرا با اهليت خلافت مزين ننمود؟ و مرا بر اين امر رها نكرد و اگر خداوند از اين كه من در اين مقام قرار گرفته‌ام اكراه داشت، هر آينه آن را تغيير مى‌داد. در مرتبه دوم چون معاويه هيچ دليلى براى سلب خلافت از بنى هاشم پيدا نكرد كار را به خداى متعال و اراده او منتسب نمود و گفت: من ذخيره‌اى از ذخائر الهى هستم، عطا مى‌كنم هر كه را خدا عطا كند و منع مى‌كنم هر كه را خدا منع مى‌كند و اگر خدا اكراه از كارى داشت هر آينه آن را تغيير مى‌داد....

و اين تفكر در ميان خلفاى اموى و واليانشان در تمام ممالك اسلامى پخش شد.

يزيد عليه العنه جانشين معاويه نيز بر همين باور بود:

لما دخلت الرؤس و النساء على يزيد دعا أشراف الشام فأجلسهم حوله، ثم دعا بعلى بن الحسين عليهماالسلام و صبيان الحسين و نسائه، فأدخلن عليه و الناس ينظرون، فقال لعلى بن الحسين عليهماالسلام: يا على أبوك قطع رحمى و جهل حقى و نازعنى سلطانى، فصنع اللّه به ما قد رأيت.⁽¹⁾

يعنى: وقتى كه سرهاى شهداى كربلا و زنان اهل بيت عليهم‌السلام بر يزيد داخل شدند، يزيد اشراف شام را دعوت نمود و آن‌ها را در اطراف خود نشاند، سپس على بن حسين عليهماالسلام و كودكان و زنان را فرا خواند و آن‌ها وارد شدند در حالى كه مردم نظاره گر بودند، پس به على بن الحسين عليهماالسلام گفت: اى على، پدرت با من قطع رحم كرد و جاهل به حق من شد و با سلطنت من منازعه نمود، پس خداوند با او همان كرد كه ديدى.

عبيداللّه بن زياد كه در زمان امويان حاكم عراق عرب و عجم بود نيز به خوبى براى حكومت بر مردم از اين تفكر استفاده مى‌كرد.

لما دخل برأس حسين عليه‌السلام و صبيانه و أخواته و نسائه على عبيد اللّه بن زياد لبست زينب ابنة فاطمة عليهاالسلام أرذل ثيابها و تنكرت و حف بها إماؤا فلما دخلت جلست فقال عبيد اللّه ابن زياد من هذه الجالسة فلم تكلمه فقال: ذلك ثلاثا كل ذلك لا تكلمه فقال: بعض إمائها هذه زينب ابنة فاطمة عليهاالسلام فقال لها عبيد اللّه الحمد لله الذى فضحكم و قتلكم و أكذب أحدوثتكم فقالت الحمد لله الذى أكرمنا بمحمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و طهرنا تطهيرا لا كما تقول أنت إنما يفتضح الفاسق و يكذب الفاجر قال فكيف رأيت صنع اللّه بأهل