إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان

مشخصات کتاب

سرشناسه : علامه حلی، حسن‌بن یوسف، 648 - 726ق.

عنوان قراردادی : ارشاد‌الاذهان الی احکام‌الایمان .فارسی

عنوان و نام پديدآور : إرشاد الأذهان إلى أحكام الإيمان/ تالیف حسن‌بن یوسف‌بن علی‌بن مطهر علامه‌حلی؛ ترجمه مهدی نجفی‌اصفهانی؛ تصحیح و تحقیق مهدی باقری‌سیانی، محمود نعمتی.

مشخصات نشر : تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1390.

مشخصات ظاهری : پنجاه و هشت، 713ص. : نمونه.

فروست : سلسله انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی؛ 550.

شابک : 12000 ریال‌978-964-528-199-9 :

يادداشت : ص. ع. لاتینی شده : Hasan ibn yusuf ibn ali ibn Mutahhar (Allameh Helli). Irshad- al-Azhan Ila Ahkam-e al-Iman...

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : فقه جعفری -- قرن 8ق.

شناسه افزوده : نجفی‌اصفهانی، مهدی، 1260 - 1357.

شناسه افزوده : باقری سیانی، مهدی، 1351 - ، مصحح

شناسه افزوده : نعمتی، محمود، 1346 -، مصحح

شناسه افزوده : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی

رده بندی کنگره : BP182/3/ع8الف4041 1390

رده بندی دیویی : 297/342

شماره کتابشناسی ملی : 2‌1‌3‌4‌5‌3‌3

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه مصحّحان 29

معرفى نسخه و ويژگى‌هاى آن 32

شيوه تصحيح و تحقيق 33

تقدير و تشكّر 34

شرح حال آيةاللَّه حاج شيخ محمّدعلى نجفى 36

شرح حال مترجم به قلمش 42

[خطبه كتاب] 53

كتاب طهارت

[مقام] اوّل: در اقسام طهارت است 55

مقام دوم: در اسباب وضو و كيفيت آن است 57

و امّا مستحبّات تخلّى 57

[واجبات وضو] 58

امّا حكم صاحب جبيره 60

مستحبات وضو 60

مكروهات وضو 61

و امّا مكروهات وضو 61

حكم شك، در وضو 61

مقام سوم: در اسباب غسل است 62

مقصد اوّل: در جنابت است 62

(فصل) 63

(فصل: در كيفيت غسل) 63

مقصد دوم: [در] حيض است 64

<فائده> 65

مقصد سوم: در استحاضه و نفاس است 68

و امّا نفاس: خون ولادت است؛ 68

مقصد چهارم: در غسل ميّت است 69

مستحبات و مكروهات غسل ميّت 70

<فائده> 71

و امّا شهيد، پس [خواندن] نماز بر او واجب است دون از غسل و كفن؛ 72

مقام چهارم: در موجبات تيمّم و كيفيّت آن است 72

(مسئله) 73

<فائده> 73

(مسئله) 75

مقام پنجم در آن چيزهايى كه طهارت با آنها حاصل مى‌شود 75

اوّل: آب مضاف مثل آبى كه از جسم مى‌گيرند 75

دوّم: آب جارى به شرط اطلاق 75

(قسم) سوّم: آب ايستاده است مثل [آب] حوض[ها] و ظروف 76

(قسم) چهارم: آب چاه؛ 76

تتمّه 77

<فائده> 78

مقام ششم: در لواحق طهارت است 78

امّا حكم نجاسات 79

و امّا نجاسات معفوّه 79

<فائده> 80

خاتمه 81

كتاب صلات

مقام اوّل: در مقدّمات نماز است 82

(مقصد) اوّل: در اقسام نماز است 82

مقصد دوّم: در اوقات نماز يوميه است 83

(مسئله) 85

مقصد سوم: در قبله است 85

و امّا علامت قبله 86

مقصد چهارم: در آنچه نماز خوانده مى‌شود در آن 87

(مطلب) اوّل: در لباس نمازگزارنده 87

مطلب دوم: در مكان مصلّى است 89

<فائده> 89

تتمّه 91

مقصد پنجم: در اذان و اقامه است 92

و امّا كيفيت اذان 93

مقام دوم: در [بيان] ماهيت نماز است 94

(مقصد) اوّل: در [بيان] كيفيت نماز شبانه روزى [است] 95

و واجبات نماز 95

اوّل: ايستادن 95

دوم: نيّت است 95

سوم: تكبيرة الاحرام است 96

چهارم: قرائت است 96

(فصل) 97

پنجم: ركوع است 98

ششم: سجود است 99

هفتم: تشهّد است 100

(تنبيه) 100

مقصد دوم: در [بيان] نماز جمعه است 102

مقصد سوم: در [بيان] نماز عيدَيْن است 105

مقصد چهارم: در [بيان] نماز كسوف است 106

مقصد پنجم: در [بيان] نماز بر ميّت است 107

خاتمه 110

مقصد ششم: در منذورات 111

مقصد هفتم: در [بيان] نوافل است 112

[نماز باران] 112

[نافله‌هاى ماه رمضان] 113

[نماز حاجت، استخاره و شكر] 113

[نماز اميرالمؤمنين عليه السلام] 114

[نماز حضرت زهرا سلام اللَّه عليها] 114

[نماز جعفر طيّار] 114

[{نماز حضرت رسول صلى الله عليه وآله] 114

[نماز امام مجتبى عليه السلام] 115

[نماز امام حسين عليه السلام] 115

[نماز امام سجاد عليه السلام] 115

[نماز امام محمّدباقرعليه السلام] 115

[نماز امام صادق عليه السلام] 116

[نماز امام كاظم عليه السلام] 116

[نماز امام رضا عليه السلام] 116

[نماز امام جواد عليه السلام] 116

[نماز امام هادى عليه السلام] 116

[نماز امام عسكرى عليه السلام] 116

[نماز امام زمان عليه السلام] 116

[نماز دهه اوّل ذى‌حجه] 117

نماز دهه اول ذى‌الحجّ 117

[نماز روز دحوالأرض] 117

[نماز شب اوّل محرم] 117

[نماز شب عاشورا] 118

[نماز اوّل ماه] 118

[نماز عيد نوروز] 118

[نماز هديه معصومين:] 118

[نماز شب اوّل قبر] 118

[نمازهاى مستحب در شبانه‌روز] 119

[نماز روز مباهله] 119

[نمازهاى ايّام هفته] 119

نماز حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام 121

نماز حضرت صدّيقه صلوات اللَّه عليها 122

مقام سوم: در [بيان] لواحق نماز است 123

مقصد اوّل: در خلل نماز است 123

مطلب اوّل: در [بيان] مبطلات نماز است 123

(فصل) 124

<تتمّه> 125

مطلب دوم: در [بيان] سهو و شكّ است 125

(مسئله) 127

خاتمه 127

<خاتمه> 128

مقصد دوم: در نماز جماعت است 129

<(مسئله)> 130

(مسئله) 132

مقصد سوم: [نماز خوف] 133

مقصد چهارم: در نماز سفر است 134

<خاتمه> 136

كتاب زكات

امر اوّل: در زكات مال است 137

(مقصد) اوّل: در شرايط وجوب زكات است و وقت زكات است 137

(مسئله) 139

مقصد دوم: در آن چيزهايى [است] كه زكات به آنها متعلّق مى‌شود 140

(مطلب) اوّل 140

خاتمه 142

مطلب دوم: در زكات پول 143

مطلب سوم: در زكات غلّات و اجناس است 145

خاتمه 146

(مسئله) 147

مطلب چهارم: در مواردى است كه زكات در آنها مستحبّ است 147

مقصد سوم: در بيان آنهايى كه زكات به آنها مى‌رسد 149

(اِفهام) 150

مقصد چهارم: در كيفيت دادن زكات است 152

<مسائل> 152

مقام دوم: در زكات فطره است 155

(مسئله) 157

مقام سوم: در خمس است 157

(مسئله) 159

(تنبيه): در بيان كيفيت تقسيم خمس) 159

(تتميم) 160

كتاب صوم

(مقام) اوّل: (در [بيان] ماهيت روزه است) 161

[مفطرات روزه] 161

[موارد وجوب قضاى روزه] 162

<مسائل> 163

[موارد وجوب كفّاره] 164

[كفّاره ماه مبارك رمضان] 164

مسائل 165

خاتمه 166

(مسئله) 167

مقام دوم: در اقسام روزه است 167

(مطلب) اوّل: 167

[روزه‌هاى واجب] 167

[روزه‌هاى مستحبّ] 167

[روزه‌هاى مكروه] 168

[روزه‌هاى حرام] 168

(مسئله) 168

(قاعده) 169

مطلب دوم: در شرايط وجوب روزه 169

(مسئله) 169

مطلب سوم: در ماه رمضان است 171

(مسئله) 171

مقام سوم: در لواحق صوم است 172

(مطلب) اوّل: در احكام متفرّقه روزه است 172

<فائده> 173

<تتمّه> 173

مطلب دوم: در اعتكاف است 174

<مسائل> 175

كتاب حجّ

(مقام) اوّل در انواع حج است 177

مقام دوم: در شرايط حجّ است 179

<مسئله> 181

<فائده> 182

(قاعده) 182

(ضابطه) 182

(مسئله) 182

(تبيين) 182

<مسائل> 183

مقام سوم: در افعال حجّ است 185

(مقصد) اوّل: در احرام است 186

مطلب دوم: در كيفيت احرام است 187

<مسائل> 187

مطلب سوم: در تروك احرام است 189

<فائده> 191

<قاعده> 191

مطلب چهارم: در كفّارات است 192

(مقام) اوّل: در كفّاره صيد [است] 192

<فائده> 194

<فائده> 194

(قاعده) 195

مقام دوم: در باقى چيزهايى است كه ممنوع [شده] است مُحرم از آنها 197

مسائل 197

مقصد دوم: در طواف است 200

<مسائل> 200

مقصد سوم: در [بيان] سعى ميانه صفا و مروه است 203

مسائل 204

مقصد چهارم: در احرام حجّ و وقوف در عرفه است 205

<خاتمه> 206

تتمّه 207

مقصد پنجم: (در اعمال و) مناسك مِنى است 208

(مطلب) اوّل: رمى‌جمره است 208

مطلب دوم: در ذبح است 208

(مسئله) 209

(مسئله) 211

مطلب سوم: در حلق رأس است 212

[مطلب چهارم]: در باقى مناسك است 213

[قاعده] 215

[فائده] 215

مقام چهارم: در لواحق حجّ است 215

(مطلب) اوّل: در عمره مفرده است 215

مطلب دوم: در حصر و صدّ است 216

(مسئله) 217

<خاتمه> 218

مطلب سوم: در [بيان] نكات متفرّقه است 218

كتاب جهاد

(مقصد) اوّل: در بيان كسى كه بر او جهاد، واجب است 219

مسائل 220

[شرائط واجب شدن جهاد] 221

مسائل 221

مقصد دوم: در كيفيت جهاد است 222

(مسئله) 223

<فائده> 223

مقصد سوم: در غنيمت است 225

(مطلب) اوّل: 225

مقام سوم: در حكم اُسرا است. 226

[فائده] 227

مطلب سوم: در احكام اقسام زمين‌ها است 227

[مسئله] 228

(مسائل) 229

خاتمه 231

مقصد چهارم: در احكام اهل ذمّه و خوارج است 232

(مطلب) اوّل 232

مسائل 233

مطلب دوم: در احكام خوارج است 233

مقصد پنجم: در [بيان] امر به معروف و نهى از منكر است 234

كتاب تجارات

(مقصد) اوّل: در مقدّمات تجارت است 236

(مطلب) اوّل: در اقسام تجارت است 236

<خاتمه> 239

مطلب دوم: در آداب تجارت است 239

[مكروهات تجارت] 239

مقصد دوم: در اركان تجارت است 240

(ركن) اوّل: عقد است 240

(مسئله) 241

ركن دوم: متعاقِدَين است 241

(مسئله) 242

ركن سوم: در ثمن و مُثْمَن است 243

(مقام) اوّل: در شرائط عَوَضَيْن است 243

<فائده> 245

مقام دوم: در متعلّق بيع است 246

(مطلب) اوّل: در بيع ثمار است 246

مطلب دوم: در فروش حيوان است 247

<مسائل> 248

مطلب سوم: در بيع اثمان است 252

<فائده> 253

<تتمّه> 254

مطلب چهارم: در انواع و اقسام تجارت است 254

مبحث اوّل: در احكام نقد و نسيه است 254

مسائل 255

<خاتمه> 255

مبحث دوم: در بيع سلف است 256

(بحث) اوّل: در شرايط سلف است 256

بحث دوم: در احكام بيع سلف است 257

مسائل 257

<تتمّه> 258

مبحث سوم: در بيع مرابحه و مواضعه است 258

<مسائل> 259

مقصد چهارم: در لواحق بيع است 260

(مطلب) اوّل: در خيار است 260

(فصل) اوّل: در اقسام خيار است 260

فصل دوم: در احكام خيار است 262

<مسائل> 262

مطلب دوم: در عيب است 263

(ضابطه) 263

(مسئله) 264

<فائده> 264

(قاعده) 265

<تتمّه> 265

مطلب سوم: در ربا است 266

<مسائل> 266

مطلب چهارم: آنچه مندرج در تحت بيع است 268

<خاتمه> 270

<تتمّه> 270

مطلب پنجم: در تسليم است 270

<فائده> 271

مسائل 271

كتاب شفعه

فصل اوّل: در شرايط شفعه 275

(شرط اوّل): اين‌كه زياده بر دو نفر نباشند 275

(شرط دوم): اين‌كه حصّه يكى [از] آن دو شريك، به بيع منتقل شده باشد 275

(شرط سوم): اين‌كه مبيع از چيزهايى باشد كه قابل نقل و تحويل نباشد 275

[شرط (چهارم)]: مبيع از چيزهايى كه باشد كه قسمت [كردن] آن،

276

(شرط پنجم): اين‌كه بايع، شريك باشد در جزء مشاع 276

(شرط ششم): قدرت شفيع است بر ثمن 276

(شرط هفتم): مطالبه شفيع بِالْفور [= فوراً] است 276

(شرط هشتم): مسلم بودن شفيع 277

فصل دوم: در احكام شفعه است 277

<مسائل> 278

<خاتمه> 281

كتاب دَيْن [و توابع آن]

[مقصد] اوّل 282

مسائل 282

كتاب رهن

(مطلب) اوّل: [در كيفيّت رهن است] 285

مطلب دوم: در احكام رهن است 287

مسائل 287

<خاتمه> 290

كتاب حجر

(مطلب اوّل) در اسباب حجر است 291

مطلب دوم: در احكام حجر است 293

(مقام) اوّل: در احكام سفيه [است] 293

(مسئله) 293

<فائده> 293

(تنبيه) 293

(ارشاد) 294

(تبيين) 294

<خاتمه> 294

مقام دوم: در احكام مفلّس است 294

اوّل: ممنوع شدن از تصرّف 294

<مسائل> 295

دوم: مختصّ بودن طلبكار به عين مالش 295

<مسائل> 296

حكم سوم: در قسمت اموالش است 297

مسائل 298

<فائده> 298

حكم چهارم: حبس او است 298

<خاتمه> 299

كتاب ضمان

(مطلب) اوّل: در شرايط ضامن است 300

<مسائل> 300

<خاتمه> 302

مطلب دوم: در حواله است 302

مطلب سوم: در كفالت است 303

<مسائل> 303

كتاب صلح

<فائده> 305

(تنبيه) 305

تبيين 305

(عائده) 306

(مسئله) 306

(ايضاح) 306

(قاعده) 306

(قانون) 307

(اِفهام) 307

(تفهيم) 308

(ارشاد) 308

<تتمّه> 309

<خاتمه> 309

كتاب اقرار

(مطلب) اوّل: در اركان اقرار است 310

(ركن) اوّل: مقرّ؛ كه شرط است در او بلوغ و رشد و آزاد بودن

310

<مسائل> 310

(ركن) دوم: در مقرّ لَه است 311

مسائل 312

(ركن) سوم: صيغه است 312

(ركن) چهارم: مقرّ بِه است 313

(مبحث) اوّل: در اقرار به مال است 313

<مسائل> 313

(تتمّه) 316

مبحث دوم: در اقرار [به] نسب است 317

<مسائل> 317

مطلب دوم: در تعقيب اقرار است به منافى آن 319

<مسائل> 320

كتاب وكالت

(مطلب) اوّل: در اركان وكالت است 322

(ركن) اوّل: در وكيل‌كننده است 322

(ركن) دوم: وكيل است؛ 323

(ركن) سوم: در چيزى است كه ثابت مى‌شود در آن وكالت 323

(ركن) چهارم: صيغه است 324

مطلب دوم: در احكام وكالت است 324

<مسائل> 324

مسائل: در نزاع در وكالت 327

كتاب اجاره [و توابع آن]

(مطلب) اوّل: در شرايط اجاره است 330

شرط اوّل: صيغه است 330

شرط دوم: ملكيت منفعت است 330

شرط سوم: علم به منفعت است 330

<مسائل> 331

شرط چهارم: علم به اجرت است 332

شرط پنجم: اباحه منفعت است 333

شرط ششم: قدرت بر تسليم منفعت است 333

مطلب دوم: در احكام اجاره است 334

كتاب مزارعه و مساقات

(مطلب) اوّل: در مزارعه است 337

<مسائل> 338

<تتمه> 339

مطلب دوم: در مساقات است 339

(مقام اوّل): در اركان مساقات است 339

مقام دوم: در احكام مساقات است 340

<مسائل> 341

كتاب جعاله

<مسائل> 344

كتاب سَبْق و رمايه

<مسائل> 345

كتاب شركت

<مبحث> اوّل: 349

مبحث دوم: در قسمت است 349

<مسائل> 350

كتاب مضاربه

مسائل 353

كتاب وديعه

<مسائل> 356

كتاب عاريه

<مسائل> 359

كتاب لقطه

مطلب اوّل: در ملقوط است 360

و شرط اوّل كه انسان باشد، صِغَرِ او است؛ پس جُستن بالغِ عاقل، صحيح 360

و شرط دومى كه حيوان باشد، اين است كه مملوك باشد. و يَدِ كسى، بر آن 360

و شرط سوم كه مال باشد، اين است كه ماليّت داشته باشد. و يد غيرى، بر آن 361

<مسائل> 362

كتاب غصب

(مطلب) اوّل: در اسباب ضمان است 365

مسائل 366

[معناى غصب] 366

مسائل 367

مطلب دوم: در [بيان] احكام [غصب است] 368

مسائل 368

[قاعده] 371

مسائل 371

[فائده] 372

مسائل 372

كتاب عطايا

[مقصد] اوّل: در هبه است 375

مسائل 376

مقصد دوم: در [بيان] وقف است 377

(مطلب) اوّل: در [بيان] شرايط [وقف است] 377

[احكام وقف] 378

مسائل 380

مطلب دوم: در [بيان] احكام وقف است 382

<مسائل> 383

كتاب صدقه و حبس

مقصد سوم: در صدقه و حبس 385

<خاتمه> 386

كتاب وصايا

مقصد چهارم: در وصايا 387

مطلب اوّل: در اركان وصيّت است 387

[ركن] اوّل: [در] وصيّت است 387

(مسائل) 388

ركن دوم: در موصى است 389

ركن سوم: در موصى له است 389

<مسائل> 389

ركن چهارم: در موصى بِه است 391

فصل اوّل: در معيّن است 391

<مسائل> 392

فصل دوم: در (وصيت به) مبهم است 394

مطلب دوم: در اوصياء است 397

<مسائل> 398

مطلب سوم: در احكام (وصيّت است) 400

<مسائل> 401

مطلب چهارم: در تصرّفات مريض (است) 402

<مسائل> 403

كتاب نكاح

(مقصد) اوّل: در اقسام نكاح است 407

(قسم) اوّل: نكاح دائم است 407

(مطلب) اوّل: در آداب نكاح است 407

مطلب دوم: در اركان نكاح است 409

(ركن) اوّل: در صيغه است 409

ركن دوم: [شروط] متعاقِدَيْن است 409

<مسائل> 410

مطلب سوم: (در) اولياء (است) 411

(فصل) اوّل: در اسباب ولايت است 411

<فائده> 413

فصل دوم: در احكام اولياء است 413

مقصد دوم: در متعه است 416

<مطلب> اوّل: در اركان متعه است 417

<ركن> اوّل: عقد است 417

<ركن> دوم: در محلّ متعه است 417

[ركن] سوم: مدّت است 418

[ركن] چهارم: مهر است 418

مطلب دوم: در احكام متعه است 419

مقصد سوم: در نكاح كنيز است 419

(مورد) اوّل: در ملك است 419

<مسائل> 420

(مورد) دوم: در عقد كنيز است 421

<مورد> سوم: در اباحه است 422

مقصد چهارم: در صداق است 422

<مطلب> اوّل 422

<مسائل> 423

مطلب دوم: در تفويض است 425

مطلب سوم: در احكام صداق است 426

<مسائل> 426

مسائل[ى] در نزاع 428

مقصد پنجم: در محرّمات است 429

<مطلب> اوّل: در محرّمات به نسب و رضاعند 429

مسائل 431

مطلب دوم: در باقى اسباب حرمت است 432

<باب> اوّل: در مصاهرت است 432

<مسائل> 433

باب دوم: در كفر است 434

<بحث> اوّل 434

<مسائل> 435

بحث دوم: در حكمِ زائد بر چهار زن است 436

خاتمه 438

باب سوم: در عقد و وطى است 439

<مسائل> 440

مقصد ششم: در موجبات خيار است 442

فصل اوّل: در عيب است 442

<مسائل> 442

فصل دوم: در تدليس است 444

<مسائل> 445

نُكَت متفَرّقة 445

مقصد پنجم: در لواحق نكاح است 447

(مطلب) اوّل: در قسمت (شبها است) 447

<مسائل> 448

مطلب دوم: در نفقه است 450

فصل اوّل: در نفقه زوجه است 451

(مبحث) اوّل: در نفقه واجب است 451

<مسائل> 452

مبحث دوم: در سبب نفقه است 454

فصل دوم: در قرابت است 454

<مسائل> 455

فصل سوم: در نفقه مملوك است 456

مسائل 456

مطلب سوم: در احكام اولاد است 456

<مسائل> 457

(كلام در حضانت و رضاع) 459

كتاب طلاق

<مطلب> اوّل: در شرايط طلاق 461

<مسئله> 464

مطلب دوم: در اقسام طلاق است 465

<مسائل> 466

كلام در رجوع 467

<مسائل> 467

مطلب سوم: در عده زوجات است 469

(فصل) اوّل: در [بيان] عدّه [زنان] آزاد است در طلاق 469

<مسئله> 471

<خاتمه> 471

فصل دوم: در [بيان مقدار] عدّه وفات [زنان] است 471

<مسائل> 472

فصل سوم: در [بيان مقدار] عدّه كنيز و استبراء است 473

فصل چهارم: در [بيان] نفقه [مطلَّقَه] است 474

<مسائل> 474

كتاب خلع و مبارات

(مطلب) اوّل: در [بيان] اركان خُلع است 476

(اوّل): [در بيان] صيغه [است] 476

[مطلب] دوم: [در بيان] موجب است 477

[مطلب] سوم: [در بيان] مختلعه است 478

<فائده> 478

[مطلب] چهارم: [در بيان] عوض است 479

<مسائل> 479

مطلب دوم: در [بيان] احكام خلع است 480

كتاب الظهار

<مطلب> اوّل: در اركان ظهار است 483

<ركن اوّل>: صيغه؛ 483

<فائده> 484

<عائده> 484

<ركن> دوم: [در] مُظاهِر است 485

<ركن> سوم: مُظاهر مِنْها است 485

<ركن> چهارم: [در] مُشَبَّه بِها است 486

مطلب دوم: در احكام ظهار است 486

كتاب ايلاء

<مطلب> اوّل: در [بيان] اركان ايلاء است 488

[ركن] <اوّل>: حالِف است 488

<ركن> دوم: محلوفٌ عَلَيه است 489

<ركن> سوم: محلوفٌ بِه است 489

<ركن> چهارم: مدّت ايلاء است 490

مطلب دوم: در [بيان] احكام ايلاء است 490

كتاب لعان

<مطلب> اوّل: در سبب لعان است 493

[امر] اوّل: قذفِ زوجه عفيفه مدخولٌ بِها به زنا - قُبُلاً يا دُبُراً - ، با ادّعاى مشاهده 493

[امر] دوم: انكار ولدى است كه زن او زاييده به عقد دائم، با گذشتن شش ماه 494

<مسائل> 494

مطلب دوم: در [بيان] اركان لعان است 495

[ركن] اوّل: ملاعِن است 495

[ركن] دوم: ملاعَنَه است 495

[ركن] سوم: صيغه است؛ 496

<مسائل> 497

مطلب دوم: در [بيان] احكام لعان است 498

<مسائل> 498

تتمّه 499

كتاب عتق و توابع آن

[مقصد] اوّل: [در بيان] عتق 500

(مطلب) اوّل: در صيغه عتق است 500

<مسائل> 501

مطلب دوم: در [بيان] خواص عتق است 504

[خاصيت] اوّل: سرايت است 504

<فائده> 506

[خاصيت] دوم: [در] عتقِ قرابت است 506

<مسائل> 507

[خاصيت] سوم: در [بيان] ولاء است 507

<مسائل> 508

مقصد دوم: در [بيان] تدبير [است] 510

(مطلب) اوّل: در [بيان] اركان تدبير است 510

(امر اوّل): لفظ (تدبير است) 511

<مسائل> 511

مطلب دوم: در [بيان] احكام تدبير است 513

<مسائل> 513

<خاتمه> 515

مقصد سوم: در [بيان] كتابت [است] 516

(مطلب) اوّل: در [بيان] اركان كتابت است 516

<امر اوّل>: صيغه [است] 516

<فائده> 516

<تنبيه> 517

<امر> دوم: سيّد (است) 517

<امر> سوم: بنده است 518

امر چهارم: عوض [است] 519

مطلب دوم: در [بيان] احكام كتابت است 520

احكام در وصيّت 524

مقصد چهارم: در [بيان] استيلاد [است] 525

كتاب ايمان

(مطلب) اوّل: در نَفْسِ يمين 527

<مسائل> 528

مطلب دوم: در آنچه حنث به سبب آن، حاصل مى‌شود 529

مسائل 532

چهارم: [در بيان] قسم بر اضافات و صفات است 533

پنجم: تكلّم است 535

ششم: خصومات است 536

<مسائل> 536

<خاتمه> 537

كتاب نذر

(مطلب) اوّل: در اركان نذر است 538

مطلب دوم: در [بيان] احكام ملتزَم است 540

<مسائل> 540

<خاتمه> 541

<تتمّه> 541

<مسائل> 545

كتاب كفّارات

(باب) اوّل: در [بيان] اقسام كفّارات است 546

باب دوم: در [بيان] خصال كفّاره (است) 548

(مقام) اوّل: در [بيان] عتق است 548

<مسائل> 548

(مقام) دوم: در روزه است 550

<مسائل> 550

(مقام) سوم: در طعام دادن است 551

<مسائل> 552

كتاب صيد [و توابع آن]

(مقصد) اوّل: (در صيد است) 554

(مطلب) اوّل: در شرايط اصطياد است 554

<مسائل> 555

مطلب دوم: در [بيان] احكام صيد است 556

مقصد دوم: در [بيان] ذبح است 560

<مطلب> اوّل: در [بيان] اركان ذبح است 560

(ركن) اوّل: ذابح است 560

(ركن) دوم: مذبوح است 560

(ركن) سوم: آلت ذبح است 561

(ركن) چهارم: كيفيت ذبح است 561

مطلب دوم: در [بيان] احكام ذبح است 562

كتاب اطعمه و اشربه

(باب) اوّل: در [بيان] حال اختيار است 565

(قسم) اوّل: بهائم است 565

(قسم) دوم: مرغان است 566

(قسم) سوم: حيوان دريايى است كه تمام انواع آن، حرام است؛ مگر ماهى 566

(قسم) چهارم): مايعات است كه درآن جمله شراب و هر مست‌كننده مثل نبيذ 566

(قسم) پنجم: جامدات است و تمام آنها حلال است، مگر ميته 567

(قسم ششم): تخم مرغان است كه تابع گوشت آنها است 567

<مسائل> 568

<خاتمه> 571

باب دوم: در [بيان] اضطرار است 571

<فائده> 571

<مسائل> 572

<فصل> 572

كتاب ميراث

(مقصد) اوّل: در [بيان] اسباب ارث است 574

مرتبه اوّل: آباء و اولاد 574

مرتبه دوم: اجداد و اخوات 574

مرتبه سوم: اَعمام و اخوال 574

فصل اوّل: در [بيان] اَبَوَيْن و اولاد است 575

<فصل> 577

<مسائل> 577

فصل دوم: در [بيان] ميراث اِخوه و اجداد است 578

<مسائل> 578

<تنبيه> 580

<مسائل> 580

فصل سوم: در [بيان] ميراث اعمام و اخوال است 582

<تتمّه> 585

فصل چهارم: در [بيان] ميراث ازواج است 585

فصل پنجم: در [بيان] ولاء است 586

مقصد دوم: در [بيان] موانع ارث است 587

<مسائل> 588

<فائده> 589

<مسئله> 589

<تنبيه> 590

<عائده> 590

مسائل 591

<تبيين> 591

<خاتمه> 591

<مسائل> 592

خاتمه 593

تتمّه: در [بيان] حجب [است] 594

نكته 594

<نكته> [ديگر] 594

مقصد سوم: در [بيان] لواحق ارث [است] 595

<فصل> اوّل 595

مسائل 596

فصل دوم: در [بيان] ميراث مجوس است 598

<مسئله> 598

<فائده> 599

فصل سوم: در [بيان] سهام است 599

فصل چهارم: در [بيان] مناسخات است 600

كتاب قضا

(مقصد) اوّل: در [بيان] صفات و آداب قاضى [است] 602

(مطلب) اوّل: (در صفات قاضى است) 602

<مسائل> 603

<خاتمه> 604

<تتمّه> 604

مطلب دوم: در [بيان] آداب (قضاوت) است 605

<فائده> 605

(و در قضا، چند چيز مكروه است): 605

<خاتمه> 606

مقصد دوم: در [بيان] كيفيت حكم است 606

<تتمّه> 610

مقصد سوم: در [بيان] دعوا است 611

(مطلب) اوّل: در [بيان] تحقيق دعوا و جواب است 611

مسائل> 611

<فصل> 613

<مسائلِ> [ديگر] 614

مطلب دوم: در [بيان] قسم دادن است 614

(مبحث) اوّل: در كيفيت (قسم است) 615

مسائل 615

مبحث دوم: در [بيان] حالف است 616

<مسائل> 616

<تتمّه> 617

مطلب سوم: در [بيان] قضاى بر غائب است 617

<مسائل> 618

مقصد چهارم: در [بيان] متعلّق اختلاف است 620

<فصل> اوّل: در [بيان] آنچه [كه] متعلّق به اعيان است

620

فصل دوم: در [بيان] عقود است 623

<تتمّه> 626

فصل سوم: در [بيان] ميراث (است) 626

<مسائل> 626

فصل چهارم: در [بيان] نكت متقرّقه (قضا) است 627

<مسائل> 627

<خاتمه> 630

مقصد پنجم: در [بيان] شهادت است 630

(مطلب) اوّل: در [بيان] صفات (شاهد است) 630

<فصل> اوّل: در [بيان] شروطِ عامه شاهد است 630

شرط] اوّل: بلوغ است 630

[شرط] دوم: عقل است 631

[شرط] سوم: ايمان است 631

[شرط] چهارم: عدالت است 631

<تتمّه> 632

[شرط] پنجم: ولدالزنا نبودن [است] 632

[شرط] ششم: محلّ تهمت نبودن [شاهد است] 632

<خاتمه> 634

فصل دوم: در [بيان] شروط خاصه شهادت (است) 634

[شرط] اوّل: آزادى [است] 634

[شرط] دوم: ذكوريت است 635

[شرط] سوم: عدد است 636

[شرط] چهارم: علم است 636

[شرط] پنجم: [حصول شرايط عامّه در شاهد] حاصل بودن شرايط عامّه است 637

مطلب دوم: در [بيان] مستند شهادت است 637

<مسائل> 638

مطلب سوم: در [بيان] شاهد و قسم 639

<مسائل> 639

مطلب چهارم: در [بيان] شهادت بر شهادت 642

<امر> اوّل: در محلّ (اين شهادت است) 642

<امر> دوم: در [بيان] استرعاع (است) 642

<امر> سوم: (در) عدد (شاهدِ فرع است) 643

<امر> چهارم: در [بيانِ] شروطِ حكم به شهادتِ (فرع است) 643

<خاتمه> 644

مطلب پنجم: در [بيان] رجوع (است) 644

اوّل: عقوبت است 644

مسائل 645

دوم: بُضْع است 646

سوم: مال است 646

<مسئله> 646

مطلب ششم: در [بيان] اتّحاد شهادت است 647

مسائل 647

<خاتمه> 648

مطلب هفتم: در [بيان] مسائل متفرّقه است 648

كتاب حدود

(مقصد) اوّل: در زنا است 650

<فصل> اوّل: (در ماهيت زنا است) 650

<مسائل> 651

فصل دوم: در ثبوت زنا (است) 652

<فائده> 654

فصل سوم: در [بيان] عقوبت (زنا است) 655

<مسئله> 657

مقصد دوم: در [بيان] لواط (است) 657

<مسائل> 658

مقصد سوم: در [بيان] سُحْق و قيادت است 659

<مسائل> 660

مقصد چهارم: در [بيان] حدّ قذف است 660

<مطلب> اوّل: در [بيان] اركان قذف است 660

<ركن اوّل: صيغه قذف است> 660

<ركن> دوم: [در بيان] قاذف <است> كه بايد: 661

<ركن> سوم: [در بيان] مقذوف است كه بايد: 662

<مسئله> 663

مطلب دوم: در [بيان] احكام (قذف است) 663

مقصد پنجم: در [بيان] حدّ شرب [خمر] است 666

(مطلب) اوّل: در [بيان] اركان شرب است 666

مطلب دوم: در احكام شرب است 666

مسائل 667

<خاتمه> 668

مقصد ششم: در [بيان] دزدى است 668

(مطلب) اوّل: در دزد است 668

<خاتمه> 669

مطلب دوم: در [بيان] مسروق است 669

<مسائل> 670

<خاتمه> 672

مطلب سوم: در [بيان] حدّ دزدى است 672

<مسائل> 673

مقصد هفتم: در [بيان] حدّ محارب است 675

<مبحث> اوّل: در [بيان] ماهيت محارب است 676

[دو مسئله] 676

مبحث دوم: در [بيان] حدّ محارب است 676

<مسائل> 677

<خاتمه> 680

<تتمّه> 680

مقصد هشتم: در [بيان] ارتداد است 680

مسائل 681

<خاتمه> 683

مقصد نهم: در [بيان] وطىِ بهائم و اموات است 683

<مسائل> 683

كتاب جنايات

مقصد اوّل: در [بيان] قتل عمد است 686

<مطلب> اوّل: در [بيان] سببِ قتل عمد است. 686

<مسائل> 686

مطلب دوم: در [بيان] جمع شدن اسباب قتل است 688

مطلب سوم: در [بيان] عقوبت (قاتل است) 691

<مسائل> 691

مطلب چهارم: در [بيان] استيفاى (قصاص) است در صورت تعدّد قاتل 694

<مسائل>: 694

مطلب پنجم: در [بيان] شرايط قصاص است 699

<امر> اوّل: اين‌كه مقتول، محقون الدم باشد 699

<امر> دوم: اين است كه قاتل، مكلّف باشد 699

<امر> سوم: اين‌كه قاتل، پدر نبوده باشد 699

<امر> چهارم: مساوات در دين است 700

[چند مسئله] 701

<امر> پنجم: مساوات در آزادى است 703

<مسائل> 703

مقصد سوم: در [بيان] جنايت طرف است 706

[شرط] اوّل: مساوات آنان در سلامت 707

<مسائل> 707

<شرط> دوم: اتفاق در محلّ جنايت است 710

<مسائل> 710

<شرط> سوم: مساوات در عدد عضوى است كه قصاص مى‌شود 711

<مسئله> 712

<فائده> 712

<عائده> 712

<افهام> 713

<تفهيم> 713

<معضلة> 713

<تنبيه> 714

<تفهيم> 714

<بيان> 714

<تبيين> 714

<اشارت> 714

<ايضاح> 715

<تتمّه>: در [بيان] عفو [است] 715

<خاتمه> 716

مقصد سوم: در [بيان] ادعا است 717

<مبحث> اوّل: در [بيان] شروط دعواى قتل است 717

<امر> اوّل: اين است كه مدعى در حال دعوا، مكلّف باشد نه [در] حال جنايت 717

<امر> دوم: استحقاق است [در] حال دعوا 717

<امر> سوم: تعلّق دعوا است به شخص معيّنى يا اشخاص معيّنى 717

<امر> چهارم: تفصيل ادعا 718

<امر> پنجم: متناقض نبودن ادعا است 718

<مسائل> 718

مبحث دوم: در [بيان] آنچه ثابت مى‌شود به آن، ادعا، 719

<فصل> اوّل: در اقرار است كه ادعا به آن ثابت مى‌شود. و كافى است در قتل، 719

فصل دوم: در [بيان] بيّنه است 719

<شرط> اوّل: عدد شاهد است 719

<شرط> دوم: اين‌كه شهادت صريح باشد 720

<شرط> سوم: اتفاق (شهود است) 720

<شرط> چهارم: محلّ تهمت نبودن است پس اگر شهادت دادند بر دو نفر، كه 721

فصل سوم: در [بيان] قسامه است 722

<ركن> اوّل: محل ّ قسامه است 722

<مسائل> 722

<خاتمه> 724

<ركن> دوم: در [بيان] كيفيت قسامه است 724

<مسائل> 724

<ركن> سوم: در [بيان] حالف است 725

<مسائل> 725

<تتمّه> 726

<خاتمه> 727

كتاب ديات

<مقصد اوّل>: در [بيان] سبب ديه است 728

اوّل: مباشرت است 728

<مسائل> 729

دوم: تسبيب است 732

<مسائل> 733

مقصد دوم: در كسى است كه واجب مى‌شود بر او [ديه] 736

<مطلب> اوّل: در جهت عاقله شدن است 736

مطلب دوم: در كيفيت قسمت مالى است كه بر عاقله است 737

مسائل 738

مطلب سوم: در [بيان] احكام عاقله شدن است 739

<مسائل> 739

مطلب چهارم: در [بيان] ديه نفس است 740

<مسائل> 741

تتمّه 744

<مسئله> 745

مقصد چهارم: در [بيان] ديه طرف است 745

<مسائل> 745

مقصد پنجم: در [بيان] ديه منافع است 752

مسائل 753

مقصد ششم: در [ديه] زخم شدن است 755

مسائل 755

<تتمّه> 757

<خاتمه> 758

<تتميم> 758

<اكمال> 758

فهرست مصادر تحقيق 759

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه مصحّحان

اشاره

الحمدللَّه الذي صغرتْ في عظمته عبادة العابدين، و حصرتْ عن شكر نعمته ألسنة الحامدين، و قصرتْ عن وصف كماله أفكار العالمين، و حسرتْ عن إدراك جلاله أبصار العالمين. و صلّى اللَّه على أكرم المرسَلين و سيِّد الأوّلين و الآخرين، محمّد خاتم النبيين و على عترته الطاهرين و ذرّيته الأكرمين، صلاة تقصم ظهور الملحدين و ترغم اُنوف الجاحدين.

علم فقه، برترين علوم پس از شناخت خداوند هستى آفرين مى‌باشد و عالمان بزرگ شيعه در اين عرصه، آثار ارزشمند و فراوانى عرضه نموده‌اند؛ در اين ميان، كتاب ارزشمند ارشاد الأذهان علّامه حلّى از جايگاه ويژه‌اى برخوردار بوده و بر آن شروح و حواشى بسيار، نوشته شده است. تاكنون سه ترجمه به زبان فارسى، از اين كتاب، شناخته شده كه تنها ترجمه موجود و در اختيار ما، به قلم مرحوم آيةاللَّه شيخ مهدى نجفى اصفهانى‌قدس سره مى‌باشد.

در مقدمه حاضر، برآنيم كه توضيحى مختصر پيرامون كتاب ارشاد الأذهان، ترجمه حاضر، مترجم و انگيزه ترجمه ارائه نموده و آنگاه شيوه تصحيحى خويش را در اين ترجمه به اختصار بيان نماييم.

حسن بن يوسف بن على بن مطهّر، معروف به علّامه حلّى، در بيست و هفتم رمضان سال 648ق. ديده به جهان گشود و 726ق. ديده از جهان فرو بست. او داراى تأليفات و تصنيفات فراوان و سودمندى در رشته‌هاى گوناگون مى‌باشد. يكى از مهّم‌ترين آثار او در زمينه علم شريف فقه، كتاب إرشاد الأذهان إلى أحكام الإيمان

مى‌باشد.

اين كتاب در فقه غيراستدلالى، تدوين شده است و همه ابواب فقهى را دربر دارد و مجموع مسائل مطرح شده در آن را، پانزده هزار مسئله دانسته‌اند.⁽¹⁾

علّامه حلّى، خود، اين كتاب را «حَسَن الترتيب» دانسته است.⁽²⁾

وى در سالهاى 676 تا 969 و يا شب چهاردهم ذى‌الحجه 699ق.⁽³⁾تأليف اين كتاب را به پايان برده است.⁽⁴⁾

بر اين كتاب از آغاز تأليف، شروح متعدّد⁽⁵⁾و تعليقات⁽⁶⁾

نگر: الذريعه إلى تصانيف الشيعة، ج‌6، ص‌14-17.

لازم به ذكر است كه مرحوم آيةاللَّه حاج شيخ مهدى نجفى اصفهانى مسجدشاهى (1299-1393ق)، به امر پدرش، مرحوم آيةاللَّه العظمى حاج شيخ محمّدعلى نجفى اصفهانى، معروف به ثقةالإسلام (1271-1318ق) اقدام به ترجمه اين كتاب مى‌كند، و اين در حالى است كه مترجم، فقط بيست بهار از زندگانى پربار خود را پشت سر گذاشته است.

وى در شب هيجدهم ماه رجب سال 1318ق. ترجمه كتاب را به پايان رسانده است.

مرحوم پدرش نيز اقدام به نوشتن تعليقه فتوايى خود در حاشيه اين كتاب مى‌نمايد و آن را تا پايان كتاب حجّ ادامه مى‌دهد و با فرا رسيدن وفات وى، در شب سه‌شنبه چهارم شعبان سال 1318ق. اين كار، نيمه تمام باقى مى‌ماند.

مرحوم علاّمه تهرانى از اين ترجمه و تعليقه، در كتاب خود، الذريعة⁽¹⁾ياد مى‌كند.

لازم به يادآورى است كه به سبب اشتهار علّامه حلّى، از شرح حال او صرف نظر كرديم؛ كه علاقه‌مندان مى‌توانند به كتاب‌هاى نگارش يافته درباره اين شخصيت بزرگ مراجعه نمايند⁽²⁾ولكن در شرح حال مترجم و پدرش، بدانچه كه خود مترجم به قلمش مرقوم فرموده است، بسنده مى‌كنيم؛ اگرچه شرح حال اين پدر⁽³⁾و فرزند⁽⁴⁾در كتب

تراجم بيان شده است و علاقه‌مندان مى‌توانند بدان كتب مراجعه فرمايند.

معرفى نسخه و ويژگى‌هاى آن

الف: دو نسخه از اين ترجمه، موجود مى‌باشد:

اوّل: ترجمه‌اى كه به خط مترجم است و در كنار آن حواشى فتوايى پدر وى قرار دارد.

اين نسخه تقريباً تمام ترجمه را در بر دارد و اصلاحاتى توسط پدر مترجم در آن صورت گرفته است.

دوم: نسخه‌اى كه توسط كاتبى ناشناس از خط مترجم استنساخ شده است و ناتمام مى‌باشد.

اين دو نسخه توسط دانشمند محترم و استاد ارجمند جناب آقاى دكتر سيّد محمّدباقر كتابى، - خواهرزاده مترجم كتاب - در اختيار مصحّحان قرار گرفت.

قسمت‌هايى از حواشى اين دو نسخه، متأسفانه در اثر صحافى نامطلوب كتاب، از بين رفته است.

ابتدا و انتهاى اين دو نسخه بعد از شرح حال مترجم و پدرش به قلم وى خواهد آمد.

ب: نسخه‌اى كه از إرشاد الأذهان در اختيار مرحوم مترجم بوده از صحيح‌ترين نسخ اين كتاب مى‌باشد و با نسخه‌اى كه شهيد اوّل در غاية المراد؛ شهيد ثانى در دو كتاب و روض الجنان و حاشية إرشاد الأذهان؛ محقق اردبيلى در مجمع الفائدة و البرهان و محقق ثانى در حاشية إرشاد الأذهان، استفاده نموده‌اند يكى مى‌باشد. و از همين روى اختلافاتى با نسخه مطبوع جامعه مدرّسين دارد.

ج: مرحوم مترجم براى تسهيل در فهم مطالب و دسته‌بندى بهتر كتاب سرفصل‌هايى را اضافه نموده است مانند: «فائده»، «تتمه»، «خاتمه»، «مسائل»،

«تبيين»، «عائده».

د: براى برخى از واژه‌ها، توسط مرحوم مترجم توضيح مختصرى داده شده است مانند: «تورك»، «اقعاد»، «ترتيل».

شيوه تصحيح و تحقيق

مراحل تصحيح و تحقيق كتاب، به اين صورت مى‌باشد:

مرحوم مترجم همچنين قسمت‌هاى مختصرى را براى توضيح بهتر و درك بيشتر عبارت، بر ترجمه افزوده است؛ اين قسمت‌ها نيز با علامت >< مشخص شده است.

است مانند افزودن حدود 20 عنوان نماز مستحبّى به قسمت نمازهاى استحبابى؛ اين موارد با علامت }{ مشخص شده است.

و قسمت‌هايى از متن كتاب نيز، توسط مرحوم مترجم ترجمه نشده كه مصحّحان براى تكميل اثر آن را ترجمه نموده است؛ قسمت‌هاى اينچنينى با علامت () مشخص شده است.

تقدير و تشكّر

مصحّحان، به ثمر رسيدن اين اثر ارزشمند و نشر آن را مديون تلاش و كوشش عزيزانى مى‌دانند كه آنان را در اين مسير يارى نموده‌اند. و برخى از ايشان عبارتند از:

و تعليقاتى كه در ذيل اين دو رساله با علامت (*) زده شده است بر كار آقاى جهانبخش افزوده‌ايم.

و آخر دعوانا أن الحمدللَّه ربّ العالمين

مهدى باقرى سيانى - محمود نعمتى

حوزه علميه اصفهان

ميلاد خجسته موعود منتظَر امام عصر عجل‌اللَّه تعالى فرجه الشريف

15 شعبان 1431 = 5/5/1389

شرح حال آيةاللَّه حاج شيخ محمّد على نجفى‌قدس سره

(صاحب تعليقه فتوائى بر اين ترجمه) به قلم فرزندش مترجم⁽¹⁾

به كوشش جويا جهانبخش

بسم اللَّه الرحمن الرحيم

و الحمدُ للَّه و صلّى اللَّه على محمّدٍ و آله

ترجمه مختصرى است از مرحومِ والد - تَجاوَزَ اللَّهُ عَن سَيِّئاتِه و ضاعَفَ في حَسَناته - : مرحوم والد حاج شيخ محمّد على، عالمى متقن و فقيهى مسلّم بود و در فقه آن إحاطه را داشت كه بنده را امر فرمود تا كتابِ إرشادِ علّامه أعلَى اللَّهُ مَقامَه را ترجمه كنم تا با فتاوىِ خويش مطابقه فرمايد و موارد اختلاف را توضيح نمايد. ترجمه تمام و مقدارى از آن تطبيق و توضيح شد به قلمِ شريفش ولى أجَلِ ناگاهان ربودش، و اين كار به انجام نشد. حدّثِ ذهن و قوّتِ حفظ و استقامتِ سليقه و لُطف قريحه و حُسنِ خُلق و لينِ عريكه و بشاشتِ رو در او مجتمع بود با سخا و وفا و حِلم و حيائى كه خرد را خيره نمايد و در انجاحِ حوائجِ مردم خوددارى نمى‌نمود و در ديانت مسلّمِ عموم بود. سالها مرجعيّت امور شرعيّه از فتوى و قضا و اجراء حدود و قصاص و نظر در وصايا و

سهم امام در اغلب منحصر به وى بو و بر همه همگنان⁽¹⁾

كثيرى از متأخّران «همگنان» را به معناىِ «أقران» به كار بُرده‌اند؛ ليك در متونِ كهن به معناىِ «همگان» به كار مى‌رفته و گويا معنايى جز اين نداشته است.

نيز نگر: ترجمه كليله و دمنه، به تصحيح و توضيحِ مجتبى مينوى، چ: 21، ص‌35.

والده مرحومِ والد دخترِ علّامه جليل الشّأن سيّد صدرالدّين عاملى بود. فى الجمله، تولّدِ مرحومِ والد در اصفهان در ماهِ ربيع الاوّل يا ربيع الثّانى⁽⁵⁾

گفته مى‌شود كه در زبان عربى «ثانى» هنگامى به كار مى‌رود كه «ثالث» و «رابع» در كار بادش، و گرنه در موردِ آنچه سوم ندارد، «أخِر» بايد گفت. بر اين بنياد، ربيع الأخر درست است، نه ربيع الثّانى؛ زيرا ربيع سومى در كار نيست همچنين جمادى الأخره بايد گفت، نه جمادى الثّانية.

نگر: نظراتٌ في أخطاء المنشئين، محمّد جعفر الكرباسيّ، النّجف الأشرف: 1403 ه.ق، ج‌1، ص‌44.

تنظيم املاك و غيره را متصدّى شد و در كمال خوبى به حسن كفايت اصلاح فرمود و اغلب قروض پدر را كه در زمان غلاىِ هزار و دويست و هشتاد از جهت إعانت فقرا ثابت بود ادا فرمود و در سال آخر از عمر پدر كه هزار و سيصد بود به حج مشرّف شد و از راه شام با اينكه معمول نبود از جهت مساعدت خصوصى دولتِ عثمانى به اصفهان معاودت نمود و به امور شرعيّه اشتغال فرمود و دقيقه‌اى آسوده نبود و در هزار و سيصد و سيزده⁽¹⁾به مشهد مشرّف شد. در محرّم هزار و سيصد و هجده، پسرِ أوسطش (چون سه پسر داشت) مسمّى به آقا حسين كه پدر را با وى علاقه‌اى⁽²⁾عظيم بود از گلو دردِ عظيمى با آنكه جرّاحى هم شد رحلت نمود و اين مصيبت را اگرچه با حلمى كه عقل را خيره و ديده را تيره نمايد تلقّى فرمود و آثارِ جزَع بالكلّ از او مشاهده نمى‌شد ولى تأثُّر قلبى او عظيم شد و با بعضى از ناگواريهاى ديگر توأم گشت و مزاجش از اعتدال منحرف شد و نوبه‌هاى متوالى عارضش گرديد تا در اوايل شعبان سال مزبور به سكته مبتلا شد. طبيب‌هاى نصرانى با آب يخ خداوا كردند مفيد نشد و در خلالِ آنكه دستمال سرد را بر پيشانىِ او مى‌زدند از دنيا رفت و اين حادثه در شبِ سه‌شنبه چهارمِ شعبان بود. اهالىِ اصفهان عزادار شدند و شهر ضجّة واحده شد. بدنش با اجازه سلطان عبدالحميد خانِ عثمانى به نجف اشرف حمل شد و در حرمين احترام و استقبال كامل به عمل آمد. در صحن مقدّس⁽³⁾در حجره‌اى كه برادرش عالمِ مجاهدِ عابد، شيخ محمّد حسين، و جمعى ديگر از علما مدفونند دفن گرديد و چون كفنِ او را گشودند ديدند هيچ تغييرى در او راه نكرده و گويا خواب است و نمرده.

و اين بنده قبل از وفات آن مرحوم در رؤيا ديدم در نجف اشرف در همان بقعه رفته‌ام و در آنجا محلّ قبرى است كأنّه مهيّا از براى دفن كسى است و درويشى قصيده‌اى در بى‌اعتبارى دنيا مى‌خواند.

و هم در آن روزها ديدم يكى از اعمام خطاب به اين بنده مى‌كند و استشهاد به شعرِ

تهامى⁽¹⁾كرده مى‌فرمايد:

طُبِعَتْ عَلَى كَدَرٍ وَ أَنْتَ تَرُومُهَا *** صَفْواً عَنِ الأكْدارِو الأقْدارِ⁽²⁾

حُكْمُ المَنِيَّةِ في الْبَرِيَّةِ جارِ *** ما هذِهِ الدُّنْيا بِدارِ قرارِ

و همين چكامه است كه نامِ تهامى را بلند گردانيده است.

يكى از بنى اعمامشش تاريخ وفاتش را چنين گفته است:

«آه كاندر دينِ احمد رخنه‌اى آمد پديد»

اديب خطيب را قطعه‌اى در مرثيه او است از آن جمله گويد:

اسلام را پديد شدى ثُلمه‌اى عجب *** درهم شكست قائمه شرع زين سبب

شد رايتى ز شرعْ نگون كز⁽³⁾تزلزلش *** رُكنُ الهدى تَهَدَّمَ و السَّقْفُ قَدْ خرب

آن عندليبِ گلشن دين از چه شد خموش؟! *** وان نكته سنجِ شرعِ نبى از چه بست لب؟!

افسون زان غياثِ زمين، ملجإ زمان *** صد حيف زان ملاذِ عجم، ملجأ عرب

آن آفتاب شرع چه⁽⁴⁾شد از نظر نهان *** شد روز اهل دين ز غمش تيره همچه⁽⁵⁾شب

تاريخ اين مصيبت جانسوز گفت: آه *** اسلام را پديد شدى ثُلمه‌اى عجب

و هم گويد:

به سالِ سيصد و هجده، پس از هزار، گُزيد *** مقام، روحِ شريفش، به قصرِ دارِ سلام

و بنده را در مرثيه‌اش قصيده‌ايست. بعضِ أشعار او اين است:

حَمَلُوكَ مِنْ فَوْقِ الطُّلى و لَطالَما *** نالَ الُّلى مَنْ فَيْضِ جُودِكَ أنْعما

شقّوا عَليك جُيوبَهم، لكِنَّهُمْ *** شقّوا نداك و مَا أنلْت تكرّما

دَفَنُوا بِدَفْنِكَ غَوْثَ كُلِّ ملمٍ *** وَ نَهارهُمْ أضحى بِفَقدِكَ مُظْلما

وَ نزلتَ جاراً للوصِىِّ وَ مَن يَكُن *** جَاَ الوَصِيّ فلا يَزال مُكَرَّما

وَ عذَلْتُ قَبْلَكَ مَنْ بَكى لِمُلمَّةٍ *** و اليَوْمَ أعذلُ كُلَّ من يتَبسَّما

في السَّبْعِ بَعْدَ الأرْبَعين و أشْهر *** عمّرت أبكيت العُيُون لَكَ الدَّما

و معلوم باشد كه با آن مقام شامخى كه در علم و فقه داشت كه در اواخر عمر در اصفهان او را نظيرى نبود به جز حجّةالإسلام ميرزا محمّد هاشم⁽¹⁾أعلىَ اللَّهُ مقامه، از جهت اشتغال به امور شرعيّه و حوائج مردم از قبيل اقامه جماعت و وعظ و تدريس و قضا و فتوى و نظر در وصايا و وجوهاتِ برّيّه و رفع مظالم مردم و قضاى حوائجِ آنها، مجال تصنيف مفصَّل نداشت. بلى، مصنّفات مختصراتى از او مانده:

و تمامتِ آنها به طبع رسيده است.

برحسب خواهش بعض فضلاى كرام⁽²⁾اين ترجمه مختصره تدوين گرديد. كَتَبه بِيَدِه العاصِيَة، العَبْد: مهدى - عَفَا⁽³⁾اللَّهُ عَنْ جَرائِمِه - في شعبان 1362 [ه.ق].

شرح حال مترجم به قلمش

به كوشش جويا جهانبخش

بسم اللَّه الرحمن الرحيم

و هم آن فاضلِ مزبور معهود⁽¹⁾خواهش فرمود چيزى در ترجمه خود بنويسم؛ لذا به اين مختصر اكتفا نمودم:

اين بنده، مهدى بن الشيخ محمّد على به الشّيخ محمّد باقر بن الشّيخ محمّد تقى - عَفَا⁽²⁾اللَّهُ سُبْحانه عَنْ جَرَائِمِهِمْ -، ولادتم در اصفهان اواخر شعبان در وقت فجر يا قريب به آن، و الشّمس في سرطان - كَما رَقمَهُ الْوالدُ العلّامة أعلَى اللَّهُ مَقامَه - ، سنه هزار و دويست و هشتاد و هشت⁽³⁾

«جناب آقاى حاجّ [كذا به تشديد جيم و موافق ضبط قاموسىِ عربى لفظ] شيخ محمّد مهدى أدام اللَّه أيّامه سال تولّد خودشان را در اينجا هزار و دويست و هشتاد و هشت، در اواخر شعبان و بودن شمس در سرطان مستند به خطّ مرحوم جنّت مكان والد بزرگوار خود مرقوم فرموده‌اند.

و اين بنده نظر به اين كه عيد نوروز (يعنى اوّل حَمَل) آن سال سه‌شنبه 29 ماه ذى الحجّه 1287 بوده چنانكه در فارسنامه و حاشيه آن تصريح بدان شده، ديدم اين تطبيق به هم وفق نمى‌دهد. لاجرم در روز چهارشنبه 27 شوّال سنه 1362 در خانه ايشان خدمتشان مشرّف و اين اشكال را عرض كردم. فرمودند اشتباه شده و هزار و دويست و نود و هشت است و به خطِّ مرحومِ والد در پشتِ قرآنى كه موجود است هزار و دويست و نود و هشت در اواخر شعبان و الشّمس في سرطان است (انتهى). و در اين صورت درست مى‌شود زيرا كه اوّل حَمَل آن سال، روز دوشنبه بيستم (20) ع‌2 بوده چنان كه در ملحقاتِ جلد سيّم منتظم ناصرى است، و چون كه 25 شعبان آخر سرطان بوده، چنين بر مى‌آيد كه تولّد در مابينِ 20 تا 25 شعبان آن سال بوده - فى 27 ذي القعدة 1362 [ه.ق] - معلّم.».

بلكه صحيح در تاريخ تولد مترجم در اواخر ماه شعبان سال 1299ق است چنانچه در رجال اصفهان، ص‌523 شفاهاً به نقل از صاحب ترجمه ذكر شده و همچنين در مقدمه أساور من ذهب، ص‌9 آمده است.

مؤمنات قانتاتِ ذاكراتِ خائفات بود. در نظر دارم نوبتى مرا به استخاره از كتاب كريم امر فرمود. اين آيه مَطْلَع بود در سوره كهف: «وَ رَأى المُجْرِمُونَ النّارَ فَظَنُّوا أنَّهُمْ مَواقِعُوها و لَمْ يَجِدوا عَنْها مَصْرفاً»⁽¹⁾.

فرمود: ترجمه آن را بنويس. و چون بر مضمون آن مطلّع گرديد پريشان شد و گفت: كاش مادر مرا نزاده بود! در شبِ غرّه جمادى الأخره در اصفهان به مرض استسقا درگذشت. هفتاد و سه مرحله از مراحل عمر پيمود و پس از مرگ قبل از غسل دادن از بدنش بوى خوشى هويدا شد كه جمعى شنيدند با اينكه از جهتِ علّت مزاج چند ماه بود به حمّام نرفته بود. حسب الوصيّه بدنش را به قم حمل داديم در صحن بزرگ در حجره مجاورِ حجره‌اى كه مرقد شريف علّامه شهيد حاج شيخ فضل‌اللَّه أعلى اللَّهُ مقامه مى‌باشد دفن شد.

مادرش خديجه سلطان بيگم از اعيان ساداتِ رضويّه است و در مقبره مرحومِ شيخ محمّد تقى، پهلوى پسرش، ميرزا عبدالوهّاب، كه خالوىِ بنده بود، در زاويه جنوبى شرقى صحنِ تكيه مزبوره دفن شده.

پس هم از طرفِ پدر و هم از طرفِ مادر، نسب⁽²⁾اين بنده به اهل بيتِ نبوّت صلوات اللَّه عليهم متّصل است زيرا مادرِ پدر و مادرِ مادر بنده از ساداتند.

پدرِ مادرِ بنده، آقا محمّد ابراهيم، از اعيان تُجّارِ قزوين بود.

مرحومِ جدِّ أبى بنده را شش پسر بود: أعلَمِ آنها والد بود و أكبرِ آنها عالمِ فقيه، شيخ محمّد تقى، معروف به: آقانجفى، سپس عالمِ زاهدِ عابد، شيخ محمّد حسين، ثمّ والد

و حاج آقا نوراللَّه و حاج شيخ جمال‌الدّين و حاج شيخ اسماعيل - كه در قيدِ حيات [است] و هفتاد و چهار سال دارد - مى‌باشند. على الجُمله، اين بنده مقدّمات و سُطوح و حساب و هيئت را در اصفهان ديدم و شروعِ بنده در درسِ خارج خدمتِ والدِ علّامه أعلَى اللَّهُ مَقامَه در سنه هزار و سيصد و چهارده⁽¹⁾بود و تا شعبانِ هزار و سيصد و هجده كه والد وفات نمود به درسش مى‌رفتم و مُفَصَّلاً مى‌نوشتم و آن درس از انفَعِ دروس بود و جمعى از فضلا مى‌نوشتند.

و پس از وفاتِ والد اَشغالِ وافره چندى بنده را از تحصيل عائق شد تا آن كه خداى عزّوجلّ منّت نهاد در اوايل سال هزار و سيصد و بيست و پنج به عتبات عاليات تشرّف جُستم و چهال سال در نجف اقامت كردم و درسِ محقّق جليل، آخوند ملّا كاظم خراسانى عليه الرحمه، را مواظبت داشتم، فقهاً و اصولاً، و مى‌نوشتم با ترقيم نظريّات خود اين بنده، و هم نزد سيّدِ علّامه نبيل، سيّد محمّد كاظم يزدى، المنتهى إليه رياسة الإماميّة في ذاك الأوان، تلمّذ مى‌نمودم. وى دريايى متدفّق بود در فقه كه⁽²⁾در آن زمان عديلى نداشت و در حُسنِ بيان وجودتِ تحقيق اُعجوبه بود.

و اين بنده را اجازاتى است از علما، مشافهةً أو مكاتبةً: اوّل كس كه بنده را اجازه داد، سيّد علّامه مزبور است.

ديگر سيّدِ فقيهِ نبيهِ مستحسن، سيّد حسن صدر به السيّد هادى العاملى، صاحب التّصانيف الكثيره رضوانُ اللَّهِ عَلَيْه بود، و اجازه‌نامه او به قطر كتابى مى‌شود، و مشايخ⁽³⁾خود را تا ثقةالإسلام كلينى‌قدس سره بيان نموده. و از مصنّفاتِ بديعه سيّدِ مزبور رساله بزرگى در درايه، شرحِ وجيزه علّامه بهائى أعلَى اللَّهُ مَقامَه، مى‌باشد⁽⁴⁾و رساله كوچكى در حرمتِ

ريش‌تراشى كه به جميع أدلّه تمسّك جسته است.

و از مشائخِ⁽¹⁾اجازه اين بنده، شيخ الفقها ملّا محمّد حسين فشاركى اصفهانى‌قدس سره، مى‌باشد. وى مشافهةً اجازه به بنده در نقل حديث از مشائخش⁽²⁾داد و بنده صورت سلسله اجازه را خواستم و او مكتوباً اجازه برادرِ فقيه خود، ملّا محمّد باقر را فرستاد كه در مقام شمردنِ مشائخ⁽³⁾مى‌نويسد:

منها المير سيّد حسن الاستاد، عن حجّةالإسلام عن المير سيّد على، عن الاقا البهبهانىّ، عن أبيه محمّد أكمل، عن العلّامة المجلسيّ، عن أبيه، عن الشيّخ البهائيّ، عن أبيه، عن الشّهيد زين‌الدّين، عن المحقّق الشّيخ عليّ بن عبدالعال الميسي، عن شمس‌الدّين محمّد بن محمّد داود الشّهير ب: ابن المؤذّن الجزينيّ، عن الشّيخ عليّ بن شيس‌الدّين محمّد بن مكّي، عن أبيه، عن فخرالمحقّقين، عن أبيه العلّامة، عن المحقِّق الشّيخ أبي‌القاسم نجم‌الدّين، عن المحدّث محمّد بن نما، عن الشّيخ محمّد بن إدريس، عن خالِه أبي على بن الشّيخ أبي جعفرٍ الطّوسيّ، عن أبيه شيخ الطّائفة، عن عَلَمِ الهُدى السيّدِ المُرتَضى، عن المفيد،⁽⁴⁾عن ثقةالإسلام الكلينيّ، عَمَّن حَدَّثَه مِن الرُّواةِ و المُحَدِّثين رضوانُ اللَّه عَلَيهِم أجمَعين.

و آخر فقيهى كه به بنده اجازه داد علّامه نحرير، ميرزا محمّد حسين نائينى (متوفّى در سنه هزار و سيصد و پنجاه و پنج) بود قَدَّس اللَّهُ رُوحَه الزَّكيَّة. مكاتبة اجازه داد. صورتِ اجازه بعينها اين است:

بسم اللَّه الرحمن الرحيم

الحمدُللَّه ربِّ العالَمين و أفضلُ صَلَواتِه و تَحِيّاتِه عَلى مَنِ اصطفاه مِنَ الأوَّلينَ و الاخِرين، و اللَّعنةُ الدائِمَةُ عَلى أعدائِهِم أَبَدَ الابِدين.

و بعد، فأنَّ جنات العالم العلم العلّام. و الفاضل المهدّب الهمام، عماد الأعلام و عمدة علماء الإسلام، صاحب الفكرةِ القويمة و السّليقةِ المستقيمة، و النّظرِ الصّائب و

الفكرِ الثّاقب، كَهْف الأنام و رُكن الإسلام، الوَرعِ التَّقي، الاغا⁽¹⁾الشّيخ مهدى أدامَ اللَّهُ تعالى إفضالَه و كَثَّرَ في العُلماءِ العاملين أمثالَه، نجل المرحوم حجّةالإسلام الاغا الحاج الشيخ محمّد على الاصبهانيّ‌قدس سره، الزَّكيّ قَد بَذَل في تحصيل العلوم الشَّرعية و المعارف الدّينيّة برهةً مِن عُمره و اشتَغَل به شَطْراً من دَهرِه معتكفاً بجوار أميرالمؤمنين صلى اللَّه عليه و آله الطاهرين، مجدّاً جدّه، باذِلاً جهده، في الاستفادةِ من الأساطين، حتّى نالَ مرتبةً عاليةً مِنَ الفضل و السَّداد و بلغَ رتبةَ الإجتهاد و جازَ لَهُ العَمَلُ بما الستَنبَطَ و يستنبطه مِن الأحكام عَلَى النّهج المُتداول بينَ المجتهدين الأعلام، فَلْيَحمد اللَّهَ - جَلَّت الاؤُه⁽²⁾- عَلى ما أولاه وليَشْكره على ما أنعم به وحباه.

و قَد أجَزتُ لَهُ يَرويَ عَنّي جميعَ ما صَحَّتْ لِي ما صَحَّتْ لِي روايتهُ من اكتب الأدعية و التّفسير و الفقه و الحديث و غير ذلك، سيّما الصّحيفة المباركة العَلَويّة و السَّجّاديّة و نهج البلاغة و الكتب الأربعة الّتي عليها المَدار، الكافي و الفقيه و التهذيب و الاستبصار، و الجوامع الأخيرة، الوسائل و الوافي و البحار، و غير ذلك مِن مصنّفاتِ أصحابنا و ما رووه عن غيرِنا بحقِّ إجازتى عن العالمين العَلَمَيْن الأورَعيْن و الحُجّتين الايَتَيْن، فَقيهَىْ عَصرهما و وَحيدَىْ دَهرهما، الحاج الميرزا حسين الميرزا خليل الطّهرانيّ. و الشيخ محمّد طه نجف‌0 بأسانيدهما المنتهية إلى أرباب الجوامع و الكتبِ و الاُصول و منهم إلى أهلِ بيت النُّبُوَّة و مَهْبطِ الوَحْي و مَعدِن العِصمَة صلوات اللَّه عليهم أجمعين.

و اُوصيه بملازمةِ التّقوى و التّحذُّر من أن تغرّه الدُّنيا و الأخذِ بالاحتياطِ عندَ الشُّبهات فإنّه وسيلة النَّجاة و أن لا ينساني مِن صالحِ الدّعوات إن شاء اللَّهُ تعالى. و السّلامُ عليه و رحمةُ اللَّه و بركاتُه.

صورة الخطّ الشّريف: حرّر بإملاءٍ من الأحقر: محمّد حسين الغَرَويِّ النّائينيّ.

و اين بنده را مصنّفاتى است كه نام بيشتر آنها اقتباس از آيه شريفه از سوره كهف شده است:

«أولئكَ لَهُمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهارُ يُحَلُّونَ فِيها مِن أساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ

يَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً من سُنْدُس وَ إسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئين فيها عَلَى الأرآئِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَ حَسُنَتْ مُرتَفَقاً»⁽¹⁾.

از آن جمله كتابِ جنات عدن است در دعا و ذكر و نوافل و صلوات و زيارت و ادعيه تعقيب و ادعيه صباح و مَساء و حجّ و عَرَفه و ماه رمضان و حوائج و شدائد و استخاره و غيرها، و تمامتِ آن از كتبِ اربعه و صحيفه مباركه مأخوذ است، و مُشتمل بر سى جنّت است.

ديگر أنهار است مُشتمل بر مقاصدِ متفرّقه از كراماتِ مسموعه خودم و تراجِمِ علمائى كه آنها را ديده‌ام و منتخبات اشعارى در تمجيد و مراثى و برخى اشعار فارسى خودم از قبيل ترجمه علويّات ابن أبى الحديد و غيرها. و اين كتاب به فارسى تأليف شده.

ديگر الأنهار است كه عربى است مشتمل بر اشعارِ فاخره در تمجيد و سلوك و مدائح معصومين صلوات اللَّه عليهم أجمعين و مراثى و مواعظ.

ديگر أساوِر من ذَهَب در احوالِ حضرت زينت‌عليها السلام ؛ و اين كتاب را خطبه‌اى عجيب در تمجد و خاتمه‌اى در تمجيد و مدح است.⁽²⁾

ديگر سُنْدُس و اِسْتَبرَق ترجمه كتابِ «نَصْر بن مزاحم» در وقعه صفّين است، لكن ترجمه تمام كتاب نيست، بلكه ترجمه منتخباتى از او است تقريباً.

ديگر أرائك در اُصولِ فقه است؛ و لَم يُصَنَّفْ مِثلُه، زيرا با اختصار مُشتمِل بر تمام مباحثِ اُصوليّه و مطالبِ محقّقينِ متأخّرين و تحقيقاتى از مؤلّف كه در اكثر أبوابِ آن حلِّ وجه اشكال مسأله را در كمالِ خوبى و وضوح نموده كه سائرين از آن غفلت نموده بوده‌اند و مشتمل بر جميع ادلّه عَقليّه و نَقليّه مربوطه است كه مُغنى از مراجعه سائرِ كتبِ اُصوليّه، بلكه از علمِ درايه و رجال هم مُغنى است از مطالبى كه در خبر واحد مسطور شده. و اين ادّعا هرچند عظيم است لكن مراجعه كتاب، با نظرِ انصاف و فهم

درّاك، تصديق اين دعوى خواهد نمود.⁽¹⁾

ديگر نعم الثّواب در سلوك و اخلاق با استشهاد به كتاب و سنّت و ترقيمِ اشعارى بمناسبت.

و ديگر مرتفق لَمْ يُصَنَّف مِثلُه. متضّمنِ اصلاح جميعِ مفاسد عَصرى است تقريباً.

ديگر عدن است شبيه به كشكول علّامه بهائى، ولى مناسب با زمان حاضر است.

ديگر جنّات است در فقه استدلالى ناتمام است. مشتمل بر سه مقصد: مهماتِ مسائل نماز، و محرّماتى كه در كتبِ استدلاليّه معنون نيست، و مسائلِ متفرّقه كه براىِ نكاتى متعرّضِ آن شده‌ام.

ديگر رساله مختصرى در اُصول دين.

ديگر اندرزنامه در نصيحتِ تلامذه مدارِس جديده.

ديگر رساله‌اى در ردِّ وهّابيّه.

ديگر شهاب ثاقب در تفسير آيه شريفه «إنّا زَيَّنّا السَّمآءَ الدُّنيا بِزِينةٍ الْكواكِبِ»⁽²⁾.

ديگر آگهى‌هاىِ علمى متضمِّن آيات و اخبارى كه از كشفيّات جديده در علوم خبر مى‌دهد. پس هريك از آن آيات و اخبار مُعجزه خواهد بود و تمام كتب مزبوره بِحَمدِ اللَّه تعالى به طبع رسيده، به جُز عدن و جنّات و آگهى‌هاىِ علمى⁽³⁾و الأنهار⁽⁴⁾.

تمّ في شعبان 1362 [ه.ق.]

آغازين صفحه نسخه خطّ مترجم

انتهاى نسخه خطّ مترجم

آغازين صفحه خطّ كاتب

انتهاى نسخه خطّ كاتب

بسم الله الرحمن الرحیم

[خطبه كتاب]

حمد از آن خدا است كه فقط او قديم و هميشگى است، [و] منزّه از شباهت به اَعراض و اجسام است، [و] با نعمت‌هاى كامل و وافى [به خلايق] تفضّل كرده، [و] به سبب بخشش‌هاى بزرگ [بر خلايق] منّت نهاده [است. و] ستايش مى‌كنم او را كه با اِكرام [خود] ما را برترى بخشيده، و در برابر همه‌ى اقسام [نعمت‌ها] او را شكر مى‌گزاريم.

و خداوند درود فرستد بر سرور ما محمّد، پيامبر برانگيخته شده‌ى به سوى خاص و عام، و بر عترت بزرگوار [و] كريم [او].

امّا بعد، همانا خداوند همچنان كه طاعت پدر و مادر را بر فرزند واجب گردانده، همان‌طور نيز با رساندن خواسته خود در طاعات [بندگان] و به دست آوردن نيازهاى فرزند كه از قبيل [موجبات] نزديكى [به خدا] مى‌باشد، مهرورزى به فرزند را بر پدر و مادر، واجب گردانده است.

و چون خواسته فرزند عزيرم، محمّد -كه خداوند امر دو دنياى او را اصلاح، و او را براى [انجامِ] خير موفّق، و بر نيل بدان يارى گرداند و عمر توأم با سعادت و عيش فراخ [و خوش ]را برايش مستمرّ گرداند-، براى تصنيف كتابى كه در بردارنده نكته‌هاى بديعه در باب مسائل شريعت، بر وجه اختصار خالى از تطويل و اكثار باشد مقرون شد،

خواسته‌اش را پاسخ دادم و اين كتابِ موسوم به «إرشاد الأذهان إلى أحكام الايمان» را تصنيف كردم در حالى كه از خداوند تعالى توفيق نيك و راهنمايى به سوى راه را استمداد مى‌كردم.

و از او در قبال تصنيف اين كتاب، درخواست كردم تا بعد از نمازهايش براى من از خداوند طلب رحمت، و در خلوت‌ها برايم طلب بخشش نمايد و هر خلل و كاستى را كه [در اين كتاب] مى‌يابد اصلاح نمايد؛ زيرا سهو از براى انسان همانند طبيعت دوم است و كسى همچو من از كوتاهى در اجتهاد خالى نمى‌باشد، و اين خداوند است كه براى سداد و استوارى توفيق مى‌دهد. و معصوم كسى نيست مگر پيامبران و اوصيا[آنان ]-بر آنان باد برترين درودها و كامل‌ترين سلام‌ها- كه خداوند تعالى آنان را [از خطايا و لغزش‌ها و گناهان] باز داشته است، و در ترتيت [اين كتاب ]به [ذكر ]مهم‌ترين [مطالب] پس از آن مهم‌ترها، آغاز مى‌كنيم.

كتاب طهارت

اشاره

كتاب طهارت⁽¹⁾

الحمدللَّه ربّ العالمين و الصلوة و السلام على محمّد و آله أجمعين.

چنين گويد عاثر فاقر، محمّد على بن محمّد باقر؛ كه اين رساله‌اى است مشتمل بر اكثر مسائلِ فقه، مسمّى به «ذخيره»؛ [كه] از براى [استفاده] عوام تحرير شد. أَسئلُ اللَّهَ ان يجعلَها ذخيرةً لِيَوْمِ فَقْرى وفاقتى. [شيخ محمّد على].

و كلام در اين باب، در طهارت و اقسام طهارت و سبب‌هاى آن است؛ و آنچه طهارت به [سبب] آن، حاصل مى‌شود.

[مقام] اوّل در اقسام طهارت است

<بدان كه>: طهارت، [بر] سه قسم است [و آن سه عبارتند از]: وضو و غسل و تيمّم؛

و هريك از آنها، يا واجب است؛ يا مستحبّ.

پس وضو، واجب مى‌شود به جهت نماز واجب و طواف واجب و مسّ نوشته‌هاى قرآن، به شرط وجوب آن.

و مستحبّ است وضو از براى طواف مستحبّ و نماز مستحبى و خواندن قرآن و برداشتن آن، و به جهت خوابيدن، و نماز [بر] ميّت، و سعى در حاجتى، و زيارت قبور،

و خوابيدن جنب، و مجامعت كردن شخص محتلم، و ذكر گفتن حائض، و وضوى تجديدى، و به جهت بودن بر طهارت.

و امّا غسل؛ پس واجب مى‌شود: به آن‌چه وضو از براى آن واجب بود؛ و از براى دخول مسجد، اگر واجب شد؛ و خواندن سوره‌هاى سجده[دار] به شرط وجوب آن؛ و به جهت روزه [شخص] جنب و [روزه] مستحاضه به شرط آنكه خون، پنبه را فرو گرفته باشد.

و مستحبّ است غسل جمعه، و [غسل] شب اوّل ماه مبارك رمضان، و شب نيمه آن، و [شب] هفدهم و نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم آن، و شب عيد فطر، و عيد فطر، و عيد اضحى [= قربان]، و روز آنها، و شب نيمه رجب، و نيمه شعبان، و روز مبعث و عيد غدير، و روز مباهله و [روز] عرفه، و غسل احرام و طواف، و زيارت پيغمبرصلى الله عليه وآله و ائمّه صلوات اللَّه عليهم، و قضا نماز كسوف - به شرط آنكه عمداً ترك كرده باشد، يا آنكه تمام قرص گرفته باشد - و روز مولود، و [براى سعى] به جهت ديدن [به ]دار كشيده شده كه سه روز [بر دار] مانده باشد، و غسل توبه، و به جهت استخاره، و دخول حرم و مسجدالحرام و كعبه شرّفهمااللَّه، و مدينه و مسجد پيغمبرصلى الله عليه وآله؛

و اين اغسال، متداخل مى‌شوند؛ كه [اگر] يك غسل به جهت چند نيّت بكند كافى است.

و امّا تيمّم، پس واجب است: از براى نماز واجب و طواف واجب، و خروج جنب از مسجدَيْنِ مكّه و مدينه [= مسجدالحرام و مسجد النبى].

و مستحب است از براى ساير اين موارد واجبه؛ <كه طهارت در آن⁽¹⁾مستحبّ است.>

و <بدان‌كه> اين وضو و غسل و تيمّم، واجب مى‌شوند به [سبب] نذر و عهد و يمين [= قسم و سوگند⁽²⁾].

مقام دوم در اسباب وضو و كيفيت آن است

اشاره

و <بدان‌كه> واجب مى‌شود وضو از [جهت] بول و غايط و ريح - به شرط آنكه از مخرج معتاد بوده باشند - و خوابى كه غالب بر چشم و گوش باشد، و ديوانگى و بيهوشى و مستى و استحاضه قليله؛ و واجب نيست در غير اين موارد.

و <بدان كه> واجب است بر شخصِ متخلّى: پوشانيدن عورت⁽¹⁾، و ترك استقبال و استدبار قبله - چه در صحرا باشد، چه در بنا - .

و واجب است شستن محلّ بول به آب، نه به غير آن، (كه مسح به حجر[= سنگ] و ديوار، مُكفى نيست)؛

و همچنين مكفى نيست غير از آب، در مخرج غايط با فرض تعدّى [آن]؛

و واجب است به قسمى تطهير كند كه عين [نجاست ]زايل شود؛

و اگر تعدّى نشد، مخيّر است مابين استنجا به آب و سه سنگ پاك و شبهِ آن از قبيل كلوخ، به شرط زوال عين نجاست؛

و اگر به سه سنگ پاك نشد، واجب است زيادتى تا به حدِّ پاك شدن محلّ؛

و اگر به كمتر از سه سنگ پاك شد، مجزى نيست؛ و واجب است اكمال؛

و اگر سنگى سه طرف داشته باشد، و سه دفعه آن را استعمال كرد، مجزى است.

و امّا مستحبّات تخلّى

و <بدان‌كه> مستحبّ است مقدّم داشتن پاى چپ را هنگام دخول، [B/1] و [مقدّم داشتن] پاى راست را هنگام بيرون آمدن، و پوشانيدن سر را، و استبراء، و دعا [در ]وقت رفتن به آن موضع و بيرون آمدن از آن‌جا، و هنگام⁽²⁾استنجاء، و وقت فراغ از استنجاء - كه هريك از اين حالات دعائى دارد - ؛

و مستحبّ است جمع [كردن] مابين آب و سنگ.⁽³⁾

و مكروه است از براى متخلّى: نشستن در شارع و جاده [رفت و آمد] مردم و جوى‌ها و جاهايى كه محلّ نزول مردم است، و زير درخت ميوه‌دِه، و جاهايى كه سبب

بد گفتن خلق مى‌شود، و همچنين هنگام بول روبه‌روى ماه و خورشيد و باد [بودن⁽¹⁾] و بول [كردن] در زمين سخت و در سوراخ‌هاى حيوانات و در آب.

و مكروه است در آن هنگام، خوردن و آشاميدن، و مسواك نمودن و استنجا با دست راست، و [با دست] چپ؛ اگر انگشترى در آن باشد كه اسم خدا يا پيغمبر يا ائمّه صلوات اللَّه عليهم در آن باشد.⁽²⁾

و مكروه است تكلّم نمودن به غير ذكر خدا[و غير حاجت و غير آيةالكرسى⁽³⁾].

[واجبات وضو]

و واجب است در وضو:

[1]- نيّت. و نيّت، قصد نمودن آن عمل است با نيّت واجب؛ اگر واجب باشد، يا استحباب؛ اگر مستحبّ باشد.⁽⁴⁾

و امّا وجوب نيّت رفع حدث يا استباحه نماز، پس در آن، دو قول است.

و واجب است مستدام داشتن نيّت را به استدامه حكميه تا هنگام فراغ،

و اگر به [سبب] وضو [گرفتن ]نيّت سرد شدن تنهايى نمود مثلاً؛ يا به [نيّتِ ]قربت، ضمّ قصد ريا نمود، عمل باطل است. و امّا ضميمه [كردن] نيّت سرد شدن با نيّت وضو، مانعى ندارد، هرگاه نيّت قربت، مستقل باشد و نيّت سرد شدن بالتبع.

و وقت نيّت، هنگام شستن دستها است. و تنگ مى‌شود وقت آن، هنگام شستن صورت.

[2]- و واجب است شستن رو[= صورت] به مقدارى كه ناميده شود به شستن، از محلّ روييدن موى سر تا محل پايين آمدن موى ذقن از طول؛

و امّا از پهنايى، پس بشويد آن‌چه را كه انگشت بزرگ -كه شصت باشد- با انگشت ميان به او احاطه كند به شرط آنكه مستوى الخلقه باشد؛ امّا غيرمستوى الخلقه، پس رجوع كند به مستوى الخلقة.

و جايز نيست وضو [گرفتن] معكوساً؛ كه ابتدا از پايين [شروع] كند در شستن.

و واجب نيست تخليل موى ريش - اگرچه موى خفيف باشد - ؛ ولى رسانيدن آب به زير موى خفيف در بشره [= پوست]، لازم است؛ يا آنكه زنى ريش داشته باشد [كه ]رسانيدن آب بر بشره، لازم است.

[3]- و امّا شستن دو دست: پس، از دو مرفق [=آرنج] است تا آخر انگشتان؛ و [دو ]مرفق، داخل در شستن است. و باطل مى‌شود به ابتداى از انگشتان،

و اگر كسى دست زيادى بر دست خود داشته باشد، واجب است شستن آن.

و همچنين واجب است شستن گوشت زيادى كه [در] پايين مرفق باشد؛ و همچنين انگشت زايد.

و اگر كسى دست او بريده [شده] باشد، باقى مانده از دست را مى‌شويد؛ و اگر از مرفق بريده باشد، ساقط مى‌شود شستن آن.

[4]- امّا مسح [سر]: پس واجب است مسح بشره پيش سر را، يا موى مختصّ به سر را كه در محلّ خود، پيش سر باشد.

و اقلِ‌ّ مسح، حصول مسمّا است. و كفايت نمى‌كند شستن محلّ مسح، از مسح.

و مستحبّ است كه مسح را از بالاى سر بگيرد.

و جايز نيست مسح [كردن] بر حائلى مثل عمامه و [غير آن، مانند] مقنعه.

[5]- امّا مسح پا: پس واجب است مسح بشره دو پا را به اقلّ مسمّا، از سر انگشتان تا برآمدگى [دو] پا؛ كه مجمع قدم و پايين ساق پا باشد.⁽¹⁾و جايز است ابتدا به پايين، مثلِ مسحِ سر.

و جايز نيست مسح بر حايلى مثل چكمه و غير آن در حال اختيار. و جايز مى‌شود مسح بر چكمه، به جهت تقيه يا مقام اضطرار.

و اگر در حال اختيار، پاها را بدل از مسح شست، وضويش باطل است.

[6]- [و] واجب است مسح سر و دو پا، به بقيه ترى آب وضويش؛ [پس] اگر از خارج، [A/2] آب به جهت مسح برداشت، [وضو] باطل است. و اگر آب دستش

خشك شد، از ريش و مژگان [آب] بگيرد و با آن مسح نمايد. و اگر آنجا⁽¹⁾خشك شد، وضويش باطل مى‌شود.

[7]- و واجب است در وضو، ترتيب؛ كه ابتدا به شستن صورت كند، پس به دست راست، پس به دست چپ، پس مسح سر كند، پس مسح دو پا؛ و در مسح دو پا، ترتيب لازم نيست.

[8]- و نيز واجب است موالات؛⁽²⁾كه پى در پى شستن باشد در حال اختيار؛ و مراعات خشك شدن عضو سابق را بكند، اگرچه پى در پى نباشد؛ پس اگر مسامحه نمود به حدّى كه تمام اعضاى سابقه خشك شد، [بايد] از سر بگيرد.

امّا حكم صاحب جبيره، پس يا در حال وضو آن را برمى‌دارد، يا آنكه آب به حدّى بر آن مى‌ريزد كه بشره شسته شود؛ و اگر متمكّن از هيچ كدام نشد⁽³⁾، روى جبيره را دست مى‌مالد.

و اگر كسى [بيمارى] سلس البول داشته باشد؛ از براى هر نمازش، وضو بسازد، و خرقه‌اى⁽⁴⁾[=پارچه‌اى] مى‌بندد كه مانع از تلوّث [= آلودگى] شود؛ و همچنين است حكمِ مبطون.

مستحبات وضو

و مستحبّ است در وضو، كه ظرف آب را به طرف دست راست خود بگذارد، و اغتراف با دست بكند، و بسم‌اللَّه هنگام ابتدا به وضو را ترك نكند، و هر عضو را دو دفعه بشويد، و دعا را هنگام شروع به هر فعلى از افعال وضو ترك ننمايد؛

و مستحبّ است كه پيش از ادخالِ دست در ظرف، دست‌هاى خود را بشويد؛ يك دفعه؛ اگر حدث بول يا خواب باشد؛ و دو دفعه، اگر غايط باشد.

و مستحبّ است مضمضه و استنشاق؛ - كه آب در دهان و بينى كردن باشد- و اين‌كه ابتدا كند مرد به ظاهر دست خود در دفعه أولى و به باطن دست در دفعه ثانيه، و

زن به‌عكس [كند]؛ - يعنى در دفعه اوّل ابتدا به باطن [دست] و [در دفعه] ثانى به ظاهر [دست ]نمايد - و اين‌كه آب وضو به قدر مدّى <كه شايد پنجاه اين زمان باشد> ، آب وضو باشد.

مكروهات وضو

و امّا مكروهات وضو، پس مكروه است استعانت [و كمك جستن] به غير، و خشك نمودن اعضاى وضو را با دستمال.

و حرام است مباشرتِ غير، در وضو.

و واجب است اين‌كه وضو و جميع طهارات، با آب مطلق باشد به شرط طهارت، و ملكيت آن آب، يا مباح بودنِ استعمالش.

حكم شك، در وضو

و امّا شكوك، پس اگر يقين به حدث، و شكّ در طهارت دارد؛

يا يقين به طهارت و حدث هر دو دارد، ولى شكّ دارد [كه] كدام [يك]از آنها مقدّم بوده بر ديگرى؛

يا شكّ در فعلى از افعال وضو دارد حين الوضوء؛ در تمام اين سه صورت، إعاده وضو لازم است؛ ولى در صورت ثالثه، با بقاء موالات، اگر آن عضو مشكوك را و مابعد آن را بشويد، كافى است.

و اگر يقين به طهارت و شكّ در حدث دارد؛ يا شكّ دارد در فعلى از افعال وضو بعد از انصراف از وضو، التفات به آن در هر دو مورد ننمايد.

و اگر خيال مى‌كرد كه وضو داشته، پس وضوىِ تجديدىِ ديگر[ى] به قصد استحباب گرفت و نماز خواند، پس، بعد از نماز، متلفت شد كه يك عضو از اعضاى يكى از اين دو وضو را نشسته [است] و نمى‌داند كدام عضو است، اعاده وضو و نماز لازم است؛⁽¹⁾"مگر آن كه هر دو وضو، وضوى مستحبى بوده باشد".⁽²⁾

و اگر دو وضو [B/2] گرفت و دو نماز هم خواند، و مى‌داند كه يك عضو از اعضاى اين دو وضو را نشسته [است] و نمى‌داند كه در كدام وضو بوده [است]، وضو و دو نماز را اعاده كند.

و هرگاه وضويى گرفت و نماز خواند و محدث هم شد بعد از نماز، پس وضويى ديگر گرفت، و نماز هم خواند، و بعد از نماز ملتفت شد كه يك عضو -لا عَلَى التعيين- از او فوت شده [است]، وضو مجدّد بگيرد و هر دو نماز را اعاده كند به شرط آنكه در عدد مختلف باشند <مثل نماز مغرب و عشاء>؛ و امّا اگر در عدد مثل هم باشند <مثل نماز ظهر و نماز عصر>؛ يك نماز كافى است <به قصد ما في الذّمة>.

مقام سوم در اسباب غسل است

اشاره

<بدان‌كه> واجب مى‌شود غسل به [سبب] جنابت، و حيض، و نفاس و استحاضه، و مسّ مرده بعد از سرد شدن [جسد] و پيش از غسل دادن. و غسل اموات.

و تمام اغسال، وضو را لازم دارد مگر جنابت،⁽¹⁾(كه در آن، بى‌وضو داخل نماز مى‌توان شد).

پس در چند مقصد، اين اغسال را ذكر مى‌نماييم.

مقصد اوّل در جنابت است

اشاره

<بدان‌كه> جنابت حاصل مى‌شود از براى مرد و زن به خروج منى به هر حال كه باشد، و [نيز] به مجامعت در قُبُلِ مرأة به شرط غيبوبت حشفه؛ و در دُبُر انسان به همين شرط؛ چه انزال متحقّق بشود يا نشود.

و اگر منى مشتبه شد به چيز ديگر[ى] مثل وَذى و مَذْى، سه چيز در آن ملاحظه نمايد؛ كه اگر به اين سه صفت شد، منى است:

[1]: بيرون آمدن به شهوت؛

[2]: و [به بيرون آمدن] به جستن؛

[3]: و سستى بدن بعد از خروج آن؛

و اگر ناخوش باشد، جهندگى [منى] شرط نيست.

و اگر در بدن خود، يا جامه مختصّ به خودش منى ديد، غسل لازم مى‌شود؛

و اگر لباس، مشترك مابينِ دو نفر باشد و در آن، منى ظاهر شود، بر هيچ كدام، غسل لازم نيست.

(فصل)

حرام است بر جنب خواندن سوره‌هاى سجده[دار]؛ چه تمام آنها را بخواند، يا قدرى از آنها را، و دست ماليدن به نوشته قرآن، يا چيزى كه بر آن اسم خداىْ تعالى و اسماء انبياء و ائمّه‌عليهم السلام مكتوب باشد.

و حرام است بر او درنگ كردن در مسجد، و گذاردن چيزى در آن، و مطلقِ عبور كردن در [دو] مسجد مكّه و مسجد مدينه.

و مكروه است از براى جنب، خوردن و آشاميدن الّا بعد از آنكه مضمضه و اسنتشاق كند، و مسّ غير كتابت قرآن از حواشى آن مثلاً، [و] خوابيدن بدون وضو، و خضاب كردن، و خواندن زياده بر هفت آيه. و شديد مى‌شود كراهت در زياده بر هفتاد آيه.⁽¹⁾

(فصل: در كيفيت غسل)

واجب است در غسل، نيّت [به] هنگام شروع به آن به شرط استدامه حكميه تا هنگام فراغ از غسل، و شستن تمام بشره [= پوست] بدن را به مسمّا[ىِ] شستن، و آب رسانيدن به آنجاهايى كه آب بدون دست ماليدن، به آن نمى‌رسد (مثل بشره زير ريش و

ابروى كثيف)⁽¹⁾.

[A/3] و واجب است در غسل، ترتيب -كه ابتدا كند به سر و گردن، پس به طرف دست راست، پس به طرف دست چپ - ؛ مگر در غسل ارتماسى كه ترتيب در آن، ساقط است.

و مستحبّ است استبراء پيش از غسل؛ چه آنكه اگر استبراء كند، و بعد بَلَلِ⁽²⁾مشتبهى ببيند كه در آن بَلَل، احتمال منى بدهد، اعتنا نكند به آن؛ و اگر استبراء نكرده، به جهت آن ترى بايد اعاده كند غسل را.

و مستحبّ است ماليدن دست را بر بدن خود، و ماليدن دست خود را به جهت آب رسانيدن در آن جاهايى كه آب بدون دست ماليدن به آنجا مى‌رسد، و اگر آب، بدون دست ماليدن به آنجا نرسد، تخليل⁽³⁾واجب است.

و مستحبّ است مضمضه و اسنتشاق و غسل كردن به يك صاع (كه تقريباً نيم من به وزن شاه است).⁽⁴⁾

و حرام است [كه] غير، او را غسل بدهد در حال اختيار.

و مكروه است طلب يارى مثل آب ريختن بر كف [= دست]، دون از مباشرت نفس غسل.

و اگر در اثناء غسل، از او حدث اصغرى صادر شد، اعاده كند غسل را.⁽⁵⁾

مقصد دوم: [در] حيض است

اشاره

حيض، در اغلب خونى است سياه رنگ و گرم كه خارج شود به گرمى و سوزانيدن از طرف چپ.

پس اگر خون حيض مشتبه شود به خون بكارت، اعتبار⁽⁶⁾[= امتحان و آزمايش كند با پنبه؛ پس اگر خون گرداگرد پنبه را فرو گرفت خون بكارت است، و گرنه حيض

است.

<فائده>

خونى كه پيش از نه سالگى ديده شود، يا بعد از يأس ديده شود، يا كمتر از سه روز متوالى ديده شود، يا بعد از ده روز -كه منتهاى حدّ حيض و نفاس است-، پس آن حيض نيست.

و اكثر حيض در [زن] قرشيه و نبطيّه⁽¹⁾شصت سال است؛ و در ديگران، پنجاه سال؛ كه يأس حاصل مى‌شود.

و اقلّ حيض، سه روز پى در پى است و اكثر آن، ده روز؛ و ده روز، اقلّ ايّام طُهْر است و كمتر فاصله مابين طهر و حيض است.

و مستقرّ مى‌شود عادت، به دو ماهى كه متفق باشد حيض آن دو ماه با هم؛ به اين‌كه اگر آن هفت روز است، اين هم هفت روز باشد؛ و اگر آن در ميان ماه ديده شد، اين هم در ميان ماه بعد[ى] ديده شود.

و اگر در ايّام حيض، خو ن را به زردى و گرفتگى ببيند، در حكم حيض است؛ همچنان‌كه اگر در ايّام طهر، خون را به صفت خون حيض ديد، ملحق به استحاضه است.⁽²⁾

و اگر زياده از ده روز خون ديد؛ اگر عادت مستقرّه داشته باشد، رجوع كند به عادت خود؛ و الّا اگر در خون، صفات حيض يا استحاضه نمايان باشد، ملحق به همان است؛

و اگر از هيچ كدام از اين دو نباشد، رجوع كند مبتدئه به عادت اهل خود؛

و اگر عادت اهل او مختلف باشد، يا از اصل، اهل نداشته باشد، رجوع كند به عادت اَقران خود و همسال‌هاى خود؛

و اگر عادت اقران او مختلف شد، يا اقران مفقود شدند، [B/3]اين قسم عمل كند كه در هر ماه، هفت روز را از ايّام حيض قرار بدهد؛ يا آنكه از يك ماه، سه روز و از

ماه ديگر، ده روز قرار دهد، و به همين ترتيب عمل نمايد.

و امّا مضطربه -كه عدد ايّام حيض او مختلف است و عادت مستقرّه ندارد- هرگاه زياده از ده روز خون ديد،⁽¹⁾ايّام حيض خود را سه روز، يا هفت روز، يا ده روز قرار دهد.

و اگر ابتداى حيض را مى‌داند و آخر آن را نمى‌داند، از همان روز ابتدا، سه روز حيض قرار بگذارد؛

و اگر آخر آن را مى‌داند و اوّلش را نمى‌داند، پس نهايت حيض را تا همان روز حساب كند، و در غير اين روزها عمل مستحاضه را ترك نكند، و غسل حيض مى‌كند [در ]هروقت كه احتمال منقطع شدن حيض را مى‌دهد، و روزه يازده روز را از ماه رمضان را قضا مى‌كند.⁽²⁾

"و اگر حساب عادت ايّام حيض را دارد دون وقت، در هر وقتى كه احتمال وقت مى‌دهد، عمل مستحاضه بكند.

و همچنين هر وقت كه احتمال منقطع شدن حيض را مى‌دهد، غسل كند و قضاى روزه خود را به مقتضاى عدد حيض، حساب كند و قضا را به جا آورد".

و اين حكم از براى ذاكرةالعَدَد دونَ الوقت، در وقتى است كه عدد ايّام حيض او ناقص باشد از پنج روز، يا پنج روز باشد؛

و اگر عدد ايّام حيض او زياده بر پنج روز شد -مثل آنكه عدد آن، شش روز بود- پس آن زيادتى و آن پنج روز، حيض است- مثل آنكه عدد آن، شش روز در ده روز باشد و شش روز خون ديد؛ كه آن پنج با ششم حيض است.

و هر خونى كه ممكن است خون حيض باشد، محكوم به حيض است.

پس اگر در سه روز خون ديد و منقطع شد تا روز دهم، پس در [روز] دهم ديد، تمام اين ده روز، حيض است.

و واجب است بر او، استبراء كردن بعد از منقطع شدن حيض پيش از ده روز، به اين‌كه پنبه را داخل كند؛ اگر پاك بيرون آمد، كه حايض نيست، و اگر پاك نبوده؛ يا ذات

العادة است، يا مبتدئة.

امّا ذات العادة، پس دو روز، صبر كند پس غسل كند و نماز بخواند و روزه بگيرد؛ اگر منقطع شد تا ده روز، روزه‌اش را قضا كند؛ و الّا، قضا ندارد.

و اگر مبتدئه بود، [بايد ]صبر كند تا آنكه يا ده روز بگذرد، يا پيش از ده روز، پاك شود.

و <بدان‌كه> صاحب عادت مى‌شود كه حيض او مقدّم بشود بر عادت، يا مؤخّر شود از آن؛ پس اگر در عادت خود يا پيش از عادت، يا بعد از عادت خود خون ديد، تماماً حيض است، يا آنكه از ده روز نگذرد؛ چه آنكه پيش از عادت خود باشد، چه بعد از عادت، يا هر دو؛ و اگر از ده روز گذشت همان به قدر عادت، حيض است.

و <بدان‌كه> واجب است از براى حايض غسل، بعد از منقطع شدن خون؛ و غسل او، مثل غسل جنابت است.

و حرام است بر او در حال حيض، آن‌چه كه مشروط به طهارت باشد مثل نماز و طواف و مسّ نوشته قرآن. و روزه از او، صحيح نيست، و طلاق دادن او در ايّام حيض بعد از دخول، صحيح نيست؛ مگر در چند صورت.⁽¹⁾

[A/4] و حرام است بر حايض درنگ كردن در مساجد، و خواندن سوره‌هاى سجده‌دار، [و اگر سوره‌هاى سجده‌دار را خواند يا شنيد، بايد سجده كند⁽²⁾].

و حرام است بر شوهر وطى او؛ و اگر وطى كرد در اوّل حيض، يك دينار كفّاره بدهد و در وسط حيض، نصف دينار و در آخر [حيض]، ربع دينار.

و مكروه است وطى، بعد از منقطع شدن خون و پيش از غسل كردن.

و مكروه است بر حايض خضاب كردن، و برداشتن قرآن، و لمس حواشى قرآن، و خواندن غير از سوره‌هاى سجده‌دار [را]؛ كه [خواندن سوره‌هاى سجده‌دار] حرام است، و عبور در مساجد.

و مكروه است بر زوج، استمتاع به مابين ناف و زانو.

و مستحبّ است بر حايض، وضو [گرفتن] در وقت هر نمازى؛ و اين كه بنشيند در نمازگاه خود وقت نماز را، و مشغول به ذكر باشد.

و واجب است بر او، قضاى روزه‌هايى كه در ايّام حيض خورده، دون [= غير ]نماز كه قضا ندارد.

مقصد سوم: در استحاضه و نفاس است

<بدان‌كه> خون استحاضه بيشتر [اوقات] زرد رنگ و سرد و رقيق است، و به سستى بيرون مى‌آيد. و هر خونى كه كمتر از سه روز باشد، به شرط آن كه از خون قروح و جروح⁽¹⁾نباشد، و آن‌چه زياده بر ايّام عادت باشد با تجاوز از ده روز، و خون زائد بر ايّام نفاس، و بعد از يأس، تمام اين‌ها استحاضه است.

پس اگر خون استحاضه پنبه را فرو نگرفته [باشد]، واجب است وضو [گرفتن ]براى هر نمازى، و تبديل پنبه؛

و اگر [خون] فرو گرفته باشد پنبه را، واجب است وضو و تبديل پنبه؛ بلكه تبديل كهنه هم، و غسل از براى نماز صبح؛

و اگر خون به حدّ سيلان رسيده باشد، واجب است اين آداب گذشته و علاوه بر غسل به جهت نماز فجر، با يك غسل از براى ظهر و عصر، و يك غسل از براى مغرب و عشاء؛ و او با اين حالت، محكوم به طهارت است.

و اگر اخلال به اين اغسال نمود، نماز و روزه‌اش صحيح نيست. و غسل او، مثل غسل حيض است. و [بايد] جمع نكند مابين دو نماز، به يك وضو.

و امّا نفاس: خون ولادت است؛ چه با ولادت بيرون آيد؛ چه بعد از آن. و اگر پيش از ولادت [بيرون] آمد، نفاس نيست. و از براى كمتر [از] آن، حدّى نيست. و اكثر [مدّت] آن، ده روز است از براى مبتدئه و مضطربه.

امّا صاحب عادت در حيض، پس ايّام نفاس او و احكام او، مثل حايض است؛ جز آن كه اقلّ نفاس يك لحظه است.

و اگر توأم زاييد (كه به اصطلاح دوقلو⁽²⁾باشد)، و يكى بعد از ديگرى، متولّد شد،

عدد ايامش را از ولادت دومى حساب كند، و ابتدا نفاس را از ولادت اوّلى.

و اگر بعد از زاييدن تا ده روز خون نديد، و روز دهم خون ديد، نفاس است؛ و اگر در روز اوّل ديد و ديگر نديد تا روز دهم، همه نفاس است.

مقصد چهارم: در غسل ميّت است

اشاره

و آن واجب كفايى است مثل باقى احكام مرده، از كفن و دفن كه آنها هم واجب كفايى است.

و واجب است غسل دادن هر ميّت مسلمى، مگر خوارج و غُلات⁽¹⁾.

و امّا مخالفين، [پس ]واجب است [كه] آنها را به طريق خودشان غسل داد.

و واجب است آنكه محتضر را رو به قبله بخوابانند به قسمى كه اگر بنشيند، رو به قبله باشد.

و مستحبّ است تلقين كردن [به ميّت] شهادَتَين [را] و اقرار به ائمّه‌عليهم السلام، و تلقين كلمات فرج و نقل كردن ميّت را به نمازگاهش، و پوشاندن چشم ميّت را، و بستن دهانش را، و كشيدن دو دستش را، و پوشاندن او را با جامه، و تعجيل كردن در برداشتن او؛ مگر آنكه مشتبه باشد و مردن او، معلوم نباشد.

و مكروه است گذاردن آهن بر شكم او، و حاضر شدن جنب يا حايض نزد او.

و اَوْلى مردم و احقّ به غسل دادن مرده، كسانى هستند كه احقّند به ارث او. و شوهر در تمام احكام ميّت، أولى [= سزاوارتر] از ديگران است.

و بايد آنكه مرد را مرد، غسل دهد و زن را زن؛ مگر زن و شوهر، كه جايز است غسل دادن هريك از آنها ديگرى را؛ اگر چه در حال اختيار باشد.

و خنثاىِ مشكل -كه ملحق به هيچ‌كدام از مرد و زن نباشد-، غسل مى‌دهند [محارمش] او را، از پشتِ جامه [= لباس].

و اجنبى، مى‌تواند دختر سه ساله را برهنه غسل دهد. و همچنين زن اجنبيه، مى‌تواند پسر سه ساله را غسل دهد.

و اگر مسلمى مُرد و مَرد مُسلم و محارمش - يعنى زنى كه از اقارب ميّت باشد –

مفقود شد، و زن مسلمه هست، بايد كه امر كند كافر را به غسل ميّت؛ و بايد كه مثل مسلمانان، غسلش دهد.

و همچنين اگر زنى مُرد، و مُسلمه و مردى كه از محارم او باشد، نيست، و مرد مسلم اجنبى هست، او نمى‌تواند كه او را غسل دهد؛ بلكه بايد كافره اجنبيه را امر به غسل كند.

و واجب است در غسل ميّت، ازاله نجاست پيش از غسل؛ پس غسل دادن او را به آب سدر مثل غسل جنابت؛ پس به ترتيب با آب كافور؛ پس با آب خالص.

و اگر سدر و كافور ميسّر نشد، سه دفعه با آب خالص او را غسل دهد.

و اگر از غسل دادن، خوف ريختن پوست ميّت باشد، بايد او را تيمّم داد.

مستحبات و مكروهات غسل ميّت

اشاره

و مستحبّ است گذاردن ميّت را بر تخته‌اى [كه] روى به قبله و زير سايه باشد؛ و اين‌كه غسل دهنده، طرف دست راست او بايستد، و آنكه شكم ميّت را در دو غسل او، فشار دهد مگر آنكه مرده، زن حامله باشد.

و مستجبّ است ريختن آب غسل را در گودال؛ و نرم كردن انگشتانش را به ملايمت؛ [و ]شستن فرج او را با اشنان و سدر؛ و شستن سر او را در اوّل غسل با كف سدر؛ و آنكه هر عضوى را سه دفعه بشويد؛ پس غاسل، دست‌هاى خود را بشويد.

و مكروه است نشاندن مُرده، و گرفتن ناخن‌هاى او را، و شانه كردن موى او [را].

و وقتى كه از غسل دادن فارغ شد، بايد كه ميّت را كفن كند در سه جامه - لنگ و پيراهن و ازارى كه تمام بدن را بگيرد- .

و شرط است در [جنس] كفن كه حرير نباشد. و مساجد سبعه ميّت را كه دو زانو و دو دست و دو انگشت پا و پيشانى باشد مسح نمايد با كافور؛ [A/5] مگر آنكه مُحْرِمْ باشد؛ و اگر كافور پيدا نشد، ساقط است.

و مستحبّ است كه وزن كافور، سيزده درهم باشد و ثلث درهم <كه قريب هفت مثقال صيرفى است⁽¹⁾>، و آنكه غسل دهنده پيش از كفن [كردن] ميّت، غسل كند يا وضو بگيرد.

و مستحبّ است زياد كردن در كفن، بُرد <كه جامه‌اى مخصوص است كه از يمن است⁽¹⁾>، به شرط آنكه بافته با طلا نباشد از براى مرد؛ و جامه زياده به جهت دو ران؛ و آنكه عمامه بر سر او پيچند با تحت الحَنَك. و اگر مرده زن باشد مستحبّ است زياد كردن جامه ديگر به جهت دو پستان او، و زياده نمط -و آن قسمى از لباس است كه تمام بدن را مى‌پوشاند و سفيد است مشتمل بر خطوط سياه- و آنكه عوض عمامه، او را قناع [= مقنعه] به سر كنند؛ و بپاشند بر كفن، طيب كوبيده را؛ و اين‌كه بگذارند با ميّت دو شاخه از درخت خرما، و گرنه از درخت سدر، و گرنه از درخت بيد، و گرنه از مطلقِ درختِ سبز.

و مستحبّ است نوشتن اسم ميّت را با آنكه شهادت مى‌دهد به شهادَتَين، و اقرار به ائمّه‌عليهم السلام بر لفافه و پيراهن و ازار.

و مستحبّ است نرم كردن كافور را با دست، و گذاردن آن‌چه زياد آمد[ه است] از كافور بر سينه ميّت.

و مستحبّ است دوختن كفن با ريسمان‌هاى خودش نه ريسمان از خارج، و اين‌كه كفن پنبه باشد.

و مكروه است آنكه كفن، كتان باشد؛ يا آستين داشته باشد.

و مكروه است نوشتن با سياهى، و گذاردن كافور بر گوش و چشم او.

<فائده>

كفن زن، واجب است بر شوهر؛ اگرچه زن بى‌نياز باشد. و كفن از اصل تركه محسوب است و بر همه چيز مقدّم است، و بعد از آن در رتبه، فرض است كه از اصل تركه خارج است، پس وصيّت از ثلث محسوب است، و باقى مانده ميراث است.

و مستحبّ است بر مسلمين، دادن كفن ميّت، اگر به قدر كفن ندارد.

و اگر بعد از كفن كردن، از ميّت نجاستى خارج شد، بايد بدن او و كفن او شسته شود، و اگر نجاستى به كفن رسيد بعد از اين‌كه مرده را در قبر گذاردند، آن محلّ نجاست بريده شود.

و اگر از ميّت چيزى از جسد او يا موى او جدا شد، واجب است كه در كفنش بگذارند.

و امّا شهيد، پس [خواندن] نماز بر او واجب است دون از غسل و كفن؛ بلكه با جامه خود دفن شود.

و سينه ميّت در جميع احكام، حكم ميّت را دارد؛

و هم گوشتى كه با استخوان از بدن ميّت جدا شود در حكم ميّت است؛

و همچنين سقط⁽¹⁾چهار ماهه كه در همان حكم است مگر آنكه نماز ندارد؛

و اگر گوشتى از ميّت، بى‌استخوان جدا شد، آن را بپيچند [B/5] در كهنه [= پارچه] و آن را دفن نمايند، و در اين حكم است سِقْطى كه چهار ماهش نشده باشد.

و كسى كه كشتنش واجب شد، اوّل بايد غسل كند؛ و بعد از مردن، غسلى ندارد.

و كسى كه مسّ [و لمس] كند ميّت را بعد از سرد شدن و پيش از آنكه غسل داده شده باشد، بايد غسل كند؛

و همچنين اگر مسّ كند پاره‌اى از بدن ميّت [را] كه با استخوان باشد؛ چه آنكه از مرده جدا شده باشد يا از زنده، بايد غسل كند؛

و اگر گوشت بى‌استخوان باشد يا مرده غير انسان باشد، دستش را آب [بِ]كشد و غسل ندارد.

مقام چهارم: در موجبات تيمّم و كيفيّت آن است

اشاره

واجب مى‌شود تيمّم، به جهت آن‌چه واجب مى‌شود وضو و غسل؛ و وقتى واجب مى‌شود كه آب ممكن نباشد؛ و يا ممكن نباشد استعمال آب به جهت ناخوشى، يا سردى آب، يا به جهت آنكه دست او خشونتى⁽²⁾داشته باشد، كه اگر استعمال آب كند موجب تشويه خلقت شود، يا از ترس تشنگى، يا ترس از دزد، يا مطلق ضياع⁽³⁾مال، يا آنكه آب باشد ولى نتواند آن را بردارد -مثل آنكه در چاهى باشد و دلو نباشد- ، يا آنكه

آب، مالِ غير باشد و [پرداخت] ثمن⁽¹⁾آن ميسّر نباشد.

و اگر آب را يافت و مالِ غير بود، و به [سبب] خريدن آن، ضرر⁽²⁾به او وارد مى‌آمد، تيمّم جايز است؛

و اگر خريدن آن موجب ضرر نباشد، واجب است، اگر چه زياده بر ثمنِ متعارف باشد؛ اگر چه حكم اخير خالى از اشكال نيست. و همچنين است حكم آلت [= وسيله ]آب برداشتن، اگر [آلت] مالِ غير باشد.

و اگر آب موجود نيست، بايد بگردد از هر طرف از پىِ آب، به قدر يك تير انداختن در زمين غير مستوى، و دو تير انداختن در زمين صاف.

و اگر آبى پيدا كرد كه به جهت وضو يا غسل كافى نيست، تيمّم كند؛

و اگر آبى پيدا كرد، و مردّد است مابين ازاله نجاست يا وضو مثلاً و به هر دو آنها كافى نيست، با آن ازاله نجاست كند [و] بعد تيمّم نمايد.

(مسئله)

صحيح نيست تيمّم مگر به زمين؛ چه خاك باشد يا آنكه زمين شوره‌زار، يا خاك قبر، يا خاك مستعمَل در تيمّم باشد.

و صحيح نيست تيمّم به معدن‌ها، و خاكستر و اشنان و آرد و زمين غصبى و زمين نجس.

و اگر خاك ميسّر نشد، تيمّم به گِل جايز است. و تيمّم به سنگ، مطلقاً جايز است.

و مكروه است تيمّم به زمين شوره‌زار [و رَمْل].

و اگر اين‌ها مفقود شدند، تيمّم كند به غبار جامه‌اش و نمد زين و يالِ مالَش.

و بهتر آن است كه در مقام تيمّم [نماز را] عقب بيندازد تا آخر وقت بلكه آب پيدا شود، مگر آنكه سبب تيمّم چيزى باشد كه بهبودى تا آخرِ وقت ندارد.

<فائده>

واجب است در تيمّم، نيّت به جا آوردن به جهت وجوب يا استحباب كه نيّت

وجه باشد با قصد قربت. و جايز نيست نيّتِ رفع حدث، و جايز است قصد استباحه دخول در نماز.

و در نيّت، استدامه حكميه معتبر است.

كيفيت تيمّم آن است كه دو دست خود را بزند به خاك؛ پس مسح كند به دو دست، پيشانىِ خود را از محلّ روييدن مو [A/6] تا طرف بلندى بينى؛ پس مسح كند ظاهر دست راستش را از بند دست تا سر انگشتان با دست چپ؛ و همچنين چپ را از بند دست تا سر انگشتان با دست راست.

و اگر تيمّم بدل از غسل باشد، تعدّد ضرب، لازم⁽¹⁾است كه يك دفعه به جهت رو بزند، و يك دفعه به جهت دو دست.

و واجب است در تيمّم، ترتيب و استيعاب محلّ - كه تمام اجزاى ممسوح، ماسح به آن برسد - .

و لازم نيست در تيمّم؛ بلكه در وضو، طهارت غير محلّ طهارت.

و اگر آب نيافت و تفحّص هم نكرد و تيمّم كرد، پس آب پيدا كرد در بار خود، يا پيش رفقاى خود، اعاده كند طهارت را به آن آب.

و اگر كسى فاقدالطهورَيْن شد -كه نه آب دارد نه مايصحّ عَلَيه التيمّم⁽²⁾- نماز از او ساقط است، و قضا هم ندارد.

و نقض مى‌كند تيمّم را آن‌چه ناقض است وضو و غسل را، به علاوه آنكه اگر تيمّم كرد و بعد آب پيدا كرد، و متمكّن است از استعمالش، در اين صورت تيمّمش مى‌شكند؛ پس اگر بعد از تيمّم، آب را پيدا كرد و هنوز مشغول نماز نشده كه [در اين صورت] مشغول طهارت با آب شود؛ و اگر مشغول نماز شده كه تكبيرة الاحرام گفته، نماز را تمام كند <و احتياطاً اعاده كند>.

و مباح مى‌شود با تيمّم، آن‌چه مباح مى‌شد با طهارت مائيه.

و نمازهايى كه با تيمّم كند بعد از پيدا شدن آب، اعاده ندارد.

(مسئله)

سه نفرند يكى جنب، و ديگرى ميّت، و سومى محدث، و آبى هست كه به جهت يكى از آنها كافى است، پس آب مختصّ جنب مى‌باشد، و محدث تيمّم كند، و ميّت تيمّم داده شود.

و جنب اگر تيمّم كرد، و به حدث -چه اصغر باشد چه اكبر- تيمّمش نقض شد، تيمّم را اعاده كند به بدليت از غسل.

و جايز مى‌باشد تيمّم به جهت دخول در نماز ميّت اگر چه آب پيدا شود.

مقام پنجم: در آن چيزهايى كه طهارت با آنها حاصل مى‌شود

اشاره

امّا طهارت خاكى كه گذشت، و امّا [طهارت] آبى، پس به آبِ مطلق است و همچنين در ازاله نجاست، غير آب مطلق كافى نيست.

و مطلق، آن آبى است كه اطلاق بشود بر آن اسم آب، بدون قيدى؛ و مضاف غير آن است، مثل گلاب.

و آب مطلق و مضاف به حسبِ اصل پاكند، و اگر با آنها نجاستى رسيد، پس چهار قسم است:

اوّل: آب مضاف مثل آبى كه از جسم مى‌گيرند

مثل گلاب كه از گل گرفته مى‌شود؛ يا آنكه مخلوط [باشد شيئى] با آب مطلق به حدّى كه اطلاقش را زايل كند مثل آب گوشت. و آب مضاف به محض رسيدن نجاست به آن -چه اندك باشد چه بسيار- نجس مى‌شود.

دوّم: آب جارى به شرط اطلاق

و آن نجس نمى‌شود مگر آنكه رنگش، يا طعمش يا بويش از نجاست متغيّر شود، و اگر متغيّر شد يكى از اين سه وصف، نجس مى‌شود همان‌قدرى كه متغيّر شده [است].

[B/6] و پاك مى‌شود آب متغيّر به نجاست به اين‌كه آب طاهر بر آن بريزند تا تغيّرش زايل شود.

و در حكم جارى است آب حمّام، اگر مادّه متصل به كرّ داشته باشد، و همچنين آب باران در حال بارندگى.

(قسم) سوّم: آب ايستاده است مثل [آب] حوض[ها] و ظروف و غديرهاى باران

(قسم) سوّم: آب ايستاده است مثل [آب] حوض[ها] و ظروف و غديرهاى⁽¹⁾باران

پس آن [بر] دو قسم است: يا به قدر كر است، يا كم‌تر از آن است اگر به قدر كرّ است -كه هزار و دويست رطل عراقى باشد، يا سه وجب و نيم طول و سه وجب و نيم عرض و سه وجب و نيم عمق باشد از وجب [انسان] مستوى الخلقه- نجس نمى‌شود مگر به تغيّر يكى از سه وصف آن به نجاست؛

و اگر تغيير كرد يكى از اوصاف آن، تمامش نجس مى‌شود؛ اگر مابَقى به قدر كرّ نباشد؛

و پاك مى‌شود به [سبب] ريختن يك كرّ آب بر آن دفعةً واحدة؛

و اگر به يك كرّ پاك نشد، به كرّ ديگر، و همچنين تا تغيّر زائل شود؛

و اگر بيشتر از كرّ شد؛ اگر آن‌چه متغيّر نشده به قدر كرّ هست؛ كه همان متغيّر نجس مى‌شود و پاك مى‌شود به زوال تغيير⁽²⁾

و اگر آن آب متغيّر بنَفْسه به تموّج با آب طاهر ممزوج شد، پاك مى‌شود.

و تمام اين احكام وقتى بود كه آب ايستاده به قدر كرّ رسيده باشد، و اگر كمتر از كرّ شد، نجس مى‌شود به هر نجسى كه با آن ملاقات كند؛ اگر چه نجاست، تغيير وصف نشده باشد، و پاك مى‌شود به انداختن يك كرّ [آب] بر آن دفعةً واحدةً.

(قسم) چهارم: آب چاه

اشاره

است [كه] اگر به سبب نجاست متغيّر شد، نجس است و پاك مى‌شود به كشيدن از آن، به حدّى كه تغييرش زايل شود؛

و اگر متغيّر نشد به ملاقات نجاست، نجس نخواهد شد.

اگر چه مشهور اصحاب [قائل] بر نجاستند و واجب دانسته‌اند نزح [جميع] را، به اين ترتيب كه بكشند به جهت مردن شتر در چاه، و ريختن منى در آن، يا خون حيض و نفاس و استحاضه، يا مسكر و فقّاع، تمام آب چاه را.

و اگر كشيدن تمام [آب ]ممكن نشد به سبب زيادتى آب، چهار نفر تراوح كنند؛ - كه از اوّل طلوع صبح تا ظهر دو نفر، و از ظهر تا شام دو نفر ديگر بكشند - ؛ كه در يك روز پاك مى‌شود.

و واجب دانسته‌اند كشيدن يك كرّ آب را به جهت مردن خر و گاو و شبيه اين دو، مثل قاطر.

و كشيدن هفتاد دلو از دلوهاى متعارف، در مردن انسان در چاه.

و [كشيدن] پنجاه دلو به جهت عذره كه در چاه متلاشى شود، و در خون بسيار، مثل خون ذبح گوسفند به شرط آنكه از آن سه خون نباشد.

و كشيدن چهل دلو در مردن گربه و سگ و خوك و روباه و خرگوش در چاه، و در بول مرد يا نجاست غيرمنصوصه، [A/7] و بعضى در نجاست غيرمنصوصه نزح جميع را لازم دانسته‌اند.

و سى دلو بكشند به جهت آب بارشى كه با بول مخلوط شده باشد، و همچنين اگر با عذره مخلوط [شده] باشد، و به جهت خرؤ⁽¹⁾سگ.

و ده دلو بكشند به جهت عذره خشك و خون كم؛ كه از غير دماء ثلاثه⁽²⁾باشد، مثل سر بريدن مرغ و خون دماغ.

و هفت دلو [بكشند] به جهت مردن طَيْر در آن، مثل شترمرغ تا به‌قدر كبوتر، و به جهت افتادن موش؛ اگر متلاشى شده باشد يا باد كرده باشد، و بول بچه، يا غسل كردن جنب كه خالى باشد از نجاست عينيه، و افتادن سگ در آن با زنده بيرون آمدن.

و پنج دلو [بكشند] به جهت فضله مرغ.

و سه دلو به جهت مردن موش و مار.

و يك دلو به جهت مردن گنجشك و هر مرغى كه كوچك‌تر از كبوتر باشد و به جهت بول بچه كه غذاخور نشده باشد.

و تمام اين‌ها بنا بر فتوا[ى] ما مستحبّ است.

تتمّه

جايز نيست استعمال آب نجس را در طهارات ثلاث، و در خوردن و آشاميدن در حال اختيار، و اگر مضطرّ به خوردن شد جايز است؛

و اگر مى‌دانند كه يكى از دو ظرف معيّن نجس است، و نمى‌داند كدام يك است،

از هر دو اجتناب كند و تيمّم نمايد.

و مستحبّ است دور داشتن چاه [را] از بالوعه به قدر هفت ذراع؛ اگر زمين سَهْل باشد، يا زمين سخت باشد و بالوعه بالاتر از چاه باشد؛

و اگر زمين سخت باشد و بالوعه بالاى چاه نباشد، پنج ذراع مستحبّ است.

و سؤر⁽¹⁾حيوان كه مستعمَلِ آن باشد [كه] بتَمامِها [= تماماً] طاهر است جز سگ و خوك و كافر و ناصبى.

و آبى كه مستعمَل باشد در رفعِ حدث، پاك است؛

و آبى كه مستعمَل است در رفع خبث، <در غسله أولى در صورتى كه به آب قليل تطهير كند، غير از غساله ارض> نجس است؛ چه به نجاست متغيّر باشد يا نباشد، به جز آب استنجاء؛ كه مطلقاً پاك است مگر آنكه به سبب نجاست متغيّر شده باشد، يا نجاستى از خارج به آن رسيده باشد.

و آب غساله حمّام، نجس است على الاحوط.

<فائده>

مكروه است طهارت با آب گرم كه در ظرف بوده باشد و از آفتاب گرم شده باشد؛ و مكروه است [طهارت با] آبى كه از آتش گرم شده باشد، در استعمال [براى ]غسل ميّت؛

و مكروه است استعمال سؤر حيوان نجاست‌خوار، يا حيوان مرده‌خوار، و حايضى كه متهمه باشد در نجاست و طهارت، و همچنين سؤر قاطر و خر و موش و مار، و آبى كه در آن وزغ يا عقرب، مرده باشد.

مقام ششم: در لواحق طهارت است

اشاره

<بدان‌كه> نجاسات، ده قسمند:

[1 و 2] بول و غايط از صاحب خون جهنده كه حرام گوشت باشد؛ چه حرمت آن اصلى باشد يا عارضى مثل حيوان نجاست‌خوار.

[3] و منى از هر صاحب خون جهنده؛ اگرچه حلال گوشت باشد.

[4] و مرده از هر صاحب خون جهنده؛ چه حرام گوشت باشد يا حلال گوشت [B/7] و بلكه اجزاء مرده؛ چه از زنده جدا شده باشد يا از مرده، مگر چيزهايى كه حيات در آن حلول نكرده باشد - مثل پشم و مو و كرك و استخوان و ناخن- ، مگر آنكه اين‌ها از نَجِسُ العَيْنى باشد مثل سگ و خوك و كافر؛

[5] و از جمله نجاسات، خون است از هر صاحب خون جهنده؛

[6 و 7] و ديگر سگ و ديگر خوك و اجزاى اين دو؛

[8 ]و كافر اگر چه مُظْهرِ اسلام باشد، و انكار ضرورى از ضروريات دين را كرده باشد عمداً، به نحوى كه مستلزم انكار نبى‌صلى الله عليه وآله شده باشد مثل خوارج و غُلات؛

[9 و 10 و 11] و ديگر مسكرات، و عصير عنبى⁽¹⁾بعد از آنكه به سختى به جوش آمده باشد، و فقّاع <كه شراب مخصوص است كه از جو معمول است>».

امّا حكم نجاسات

پس واجب است ازاله نجاست از رخت و بدن [به] هنگام نماز و هنگام طواف يا دخول در مساجد؛ و واجب است ازاله آن، از ظرفى كه محلّ استعمال است.

و امّا نجاسات معفوّه

اشاره

و امّا نجاسات معفوّه⁽²⁾، از آن جمله خون قروح و جروح است به شرط آنكه اين خون منقطع نشده باشد؛ خواه در جامه باشد يا بدن؛

و معفوّ است خون كمتر از درهم بَغْلى از دم مطلق مسفوح، به شرط آنكه آن خون مجتمع باشد، و اگر متفرّق شد به قسمى كه اگر آنها را جمع كنند به مساوى يك درهم نشود، محلّ خلاف است. و اين عفو وقتى است كه از دماء ثلاثه و خون نَجِس العَيْن نباشد -مثل سگ و خوك و كافر- . و معفوّ است نجاست آن‌چه [كه] به تنهايى نماز با آن تمام نباشد، مثل بند زير جامه و جوراب و كلاه و شبه اين‌ها؛ اگر در محل خود باشند وَلَوْ آنكه به غير از خون نجس شده باشد.

و در طهارت واجب است عَصْر -كه فشردن جامه باشد- مگر از نجاست بول طفل شيرخوار از براى زنى كه تربيت بچه را مى‌كند؛ كفايت مى‌كند براى او كه در

شبانه‌روزى يك دفعه جامه خود را بشويد.⁽¹⁾

<فائده>

اگر معلوم است محلّ نجاست، كه همان‌جا شسته [مى]شود. و اگر مشتبه شده، جميع آن چيزهايى [را] كه در آن شبهه مى‌رود، آب [مى]كشد.

و اگر يكى از دو جامه نجس شد و نمى‌داند كه نجس، كدام است؛ هر دو را آب [مى]كشد. و اگر از شستن آن معذور باشد و جامه ديگر نداشته باشد، در هر دو جامه، نماز كند كه دو نماز باشد.

و هرچه ملاقات كرد با نجاست، با ترى، نجس مى‌شود؛ و نجس نشود اگر هر دو خشك باشند.

و در جامه نجس يا با بدن نجس، عمداً نماز خواند، اگر وقت است اعاده، و الّا قضا لازم است؛

و اگر مى‌دانست جامه نجس است و بعد فراموش كرد و داخل نماز شد و بعد ملتفت شد، اعاده دارد و قضا ندارد؛

و اگر از اصل، نجاست را نمى‌دانست و بعد از نماز فهميد كه جامه‌اش نجس شده، نه اعاده دارد نه قضا.

و اگر در اثناء نماز ملتفت شد نجاست را، اگر ممكن است در حال نماز، جامه را زايل [كند]، و اگر ممكن نيست مگر به بطلان نماز، نماز را باطل كند و تبديل نمايد.

[A/8] و اگر جامه‌اش نجس شد و غير [از] آن جامه‌اى ندارد، برهنه نماز كند. و اگر نمى‌تواند برهنه نماز كند به جهت سرما يا غير آن، در همان جامه نماز كند و قضا و اعاده ندارد.

و پاك مى‌كند زمين را، آن‌چه را كه آفتاب بخشكاند از بول و باقى نجاسات، و همچنين بوريا و حصير و بناء و عمارت و گياه را.

و پاك مى‌كند آتش، هرچه را كه استحاله كند.

و پاك مى‌كند زمين، باطنِ چكمه و نعل و پا را به شرط زوال عين نجاست؛ اگر به

قدر مسمّا راه برود.

خاتمه

حرام است استعمال ظرف[هاى] طلا و نقره در خوردن از آن و باقى استعمالات. و مكروه است نقره‌كوب؛ و جاى نقره را اجتناب كند.

و ظروف كفّار، پاك است تا نجاست را معلوم كند به اين‌كه كفّار با رطوبت با آن ملاقات كرده باشند.

و پوست حيوانِ قابلِ تذكيه پاك است با تذكيه. و باقى پوست‌ها نجس است.

و ظرفى كه ملوّث [= آلوده] به شراب يا ساير نجاسات شد، بايد آن را شست تا عين نجاست زايل شود؛ و در غير جارى دو مرتبه ديگر احتياطاً بشويند.

و اگر وَلوغِ كلب بود -كه سگ با زبانش از آن [ظرف] آب خورده باشد- بايد سه دفعه آن را شست؛ كه اوّلىِ شستن‌ها، با خاك باشد.

و از ولوغ خوك، هفت دفعه بشويند.

كتاب صلات

اشاره

در مقدّمات نماز و ماهيت نماز و لواحق نماز است.

مقام اوّل: در مقدّمات نماز است

اشاره

و در آن، چند مقصد است:

(مقصد) اوّل: در اقسام نماز است

<بدان‌كه> نماز، يا نماز واجبى است، يا مستحبّى؛

امّا نماز واجبى [بر] نه [قسم] است: نماز شبانه‌روزى، و نماز جمعه، و عيد فطر، و عيد اضحى، و نماز زلزله، و نماز آيات، و نماز طواف، و نماز كسوف و نماز خسوف و نماز منذور يا معهود يا مقسَمٌ عليه؛

و باقى نمازها، مستحبّى است.

امّا نماز يوميه، پنج [قسم] است: نماز ظهر و عصر و عشا؛ و هريك از اين‌ها در حضر [= وطن]، چهار ركعت است و در سفر، دو ركعت؛ و نماز مغرب، سه ركعت است در سفر و حضر؛ و نماز صبح، دو ركعت است در سفر و حضر.

و نوافل نماز يوميه در حضر، سى و چهار ركعت است؛ هشت ركعت نافله ظهر، هشت ركعت نافله عصر، و چهار ركعت نافله مغرب بعد از مغرب، و دو ركعت نشسته كه يك ركعت محسوب است بعد از عشاء، و يازده ركعت نماز شب، و دو ركعت نماز

فجر؛

و در سفر، نوافل ظهر و عصر و [نماز] وُتَيْره⁽¹⁾ساقط مى‌شود.

مقصد دوّم: در اوقات نماز يوميه است

اشاره

امّا نماز ظهر، پس وقت مختصّ آن از زوال شمس است كه دانسته مى‌شود به زياد شدن سايه شاخص بعد از كمى، يا پيدا شدن آن بعد از انعدام تا به قدر اداى آن. و وقت مشترك آن با نماز عصر، از چهار ركعت از ظهر گذشته است تا وقتى كه به وقت مغرب چهار ركعت مانده باشد. و وقت مختصّ نماز عصر، از چهار ركعت به غروب است.

و اوّل نماز مغرب، از غروب خورشيد است كه دانسته مى‌شود به غايب شدن سرخى مشرقى تا به قدر اداء آن؛ <و بلكه على‌الاظهر به مجرّدِ غروب قرص از نظر، وقت مغرب متحقّق مى‌شود، و احتياط به نحو اوّل است>. پس وقت مشترك آن است با نماز عشاء تا آنكه چهار ركعت به نصف شب مانده باشد.

و وقت مختصّ نماز عشاء، از چهار ركعت به نصف شب مانده است.

[B/8] و اوّل وقت نماز صبح، از طلوع فجر دوم است كه سفيدى، پهن در اطراف افق باشد و وقتش باقى است تا طلوع آفتاب.

و وقت نافله ظهر، از زوال خورشيد است تا آنكه سايه ضِعْف [= دو برابر] شود؛

و اگر وقت نافله خارج شد و هنوز نافله نكرده، ظهر را مقدّم دارد و بعد قضا نافله را بكند؛

و اگر وقت خارج شد در حالتى كه متلبّس به نافله بود، اگرچه يك ركعت آن در وقت واقع شده باشد، نافله را تمام كند و بعد، مشغول نماز ظهر شود.

و امّا [وقت] نافله عصر، بعد از فراغ از نماز ظهر است تا سايه ضِعفِ ضِعفْ [چهار برابر ]شود؛

و اگر وقت، خارج شد پيش از اشتغال به نافله، نماز عصر را مقدّم بدارد و بعد نافله را قضا كند؛ و اگر مشغول شده، تمام كند.

و جايز است مقدّم داشتن نافله ظهر و عصر را پيش از ظهر در روز جمعه به تنهايى؛ ولى نافله جمعه بيست ركعت است.⁽¹⁾

و امّا نافله مغرب، پس از نماز مغرب است تا ذهاب حُمْره مشرقيه⁽²⁾پس اگر حُمره زايل شد و هنوز نافله را تمام نكرده، مشغول نماز عشاء شود.

و نماز وُتَيره، بعد از نماز عشاء است و ممتدّ مى‌شود وقت آن به امتداد وقت عشاء، كه نصف شب باشد.

و وقت نماز شب، بعد از نيمه شب است؛ و هرچه نزديك به صبح شد، افضل است؛ پس اگر طلوع كرد فجر و چهار ركعت از نماز شب را كرده، تمام كند و گرنه نماز نافله صبحش را بخواند.

و وقت نافله صبح از طلوع صبح كاذب است كه فجر مستطيل باشد تا طلوع حمره مشرقيه. و اگر طلوع كرد حُمره و نخوانده است نافله را، ابتدا نمايد به نماز صبح؛ و جايز است مقدّم داشتن نافله صبح را بر طلوع فجر.

ولى قضا نماز شب بهتر است از مقدّم داشتن آن بر وقتش؛ و كسى كه نمازهاى واجبى از او فوت شده، قضاى آن در هر وقت لازم است⁽³⁾، جز آنكه وقت نماز ادايى تنگ شده باشد كه با قضا نسازد.

و مكروه است [خواندن] نافله نزد طلوع آفتاب و غروب آن، و قيام شمس تا زوال آن، مگر روز جمعه.

و مكروه است نافله صبح بعد از صبح، و [نافله] عصر بعد از عصر؛ مگر آنكه عذرى داشته باشد.

و [خواندن نماز در] اوّل وقت، افضل است؛ مگر در مواردى كه استثناء شده [است]. و جايز نيست مقدّم داشتن نمازى را بر وقتش، و نه مؤخر داشتن آن از وقت.

(مسئله)

در تميز وقت، اجتهاد لازم است در صورتى كه متمكّن از علم نباشد و مظنّه [= گمان] كافى است.

و اگر بعد كشف فساد ظنّش شد و حال آنكه از نماز فارغ شده و هنوز وقت نشده بود، نمازش را اعاده نمايد.

و اگر وقت داخل شد و او مشغول نماز بود - وَلَوْ آنكه مشغول تشهّد باشد - مجزى است؛

و اگر عمداً نماز را مقدّم بر وقت داشت، يا جاهل يا آنكه ناسى باشد، و نماز را مقدّم داشت، نمازش باطل است؛

و اگر نماز عصر را در وقت مختصّ، مقدّم بر نماز [A/9] ظهر داشت در حالت فراموشى، نمازش باطل است؛

و اگر در وقت مشترك، ناسياً مقدّم داشت، باطل نيست.

و نمازهاى قضا مثل نماز اداء، ملاحظه ترتيب در آن لازم است، هرگاه بداند به چه ترتيب فوت شده؛ پس اگر نماز عصر قضائى را مقدّم بر نماز ظهر قضائى داشت، پس ملتفت شد، بر گردد به نماز ظهر با امكان، و اگر [ممكن] نشد عدول⁽¹⁾، از سر بگيرد وجوباً.

مقصد سوم: در قبله است

اشاره

واجب است استقبال كعبه عَلى مشرّفها السلام در صورت مشاهده كعبه؛

و با دورىِ مكان، جهتْ معتبر است. و واجب است استقبال قبله در نمازهاى واجبى و حالت ذبح [حيوان] و حالت احتضار ميّت و دفن او و نماز [خواندن] بر او.

و مستحبّ است استقبال قبله در نوافل نماز؛ ولى نوافل را در حال سوارى و راه رفتن هم مى‌شود خواند؛ اگر چه به غير قبله هم باشد. و احوط آنكه در حال تكبيرة الاحرام استقبال قبله نمايد؛ ولى خروج از قبله از براى مكلّف در نمازهاى واجبى صحيح نيست مگر با عذر، مثل آنكه در جنگ باشد و متمكّن از استقبال نباشد.

و اگر عالم به قبله نيست، اعتماد كند بر علامات. و با مخفى بودن، به ظنّ عمل نمايد؛

و با فقدان ظنّ، به هر چهار طرف بخواند؛⁽¹⁾

و اگر نتواند به چهار طرف نماز بخواند، به هر طرف كه خواهد، نماز بخواند.

و شخص كور، تقليد از غير كند؛ و جايز است تعويل⁽²⁾كند بر قبله شهر با عدم يقين به خطا.

و كسى كه سوار است و متمكّن از استقبال نيست، اقلاًّ تكبيرةالاحرام را در حال استقبال باشد؛

و اگر آن هم ممكن نشد، استقبال در حقّ او، ساقط است؛

و همچنين است حكم پياده‌روى كه متمكّن از استقبال نباشد.

و امّا علامت قبله

پس علامت [اهل] عراق و نزديكى آنها، گذاردن فجر است بر شانه چپ در اوّل حَمَل و ميزان، و [گذراندن] مغرب را بر شانه راست، ولى قدرى منحرف [به ]سمت مغرب شود و جُدَى را خَلفِ شانه راست [كذاشتن] و انداختن خورشيد را در حال زوال برابر چشم چپ.

و مستحبّ است از براى اهل عراق، منحرف شدن به طرف دست چپ به قدر كمى.

و [امّا] علامت [اهل] شام، گذاردن بنات النعش است [در] حال فرو رفتن آن در پشت گوش راست؛ و گذاردن جُدَى است پشت شانه راست؛ و گذاردن سُهَيْل، بر چشم راست هنگام طلوع؛ و طلوعش را ميانه دو چشم و باد صبا را بر كتف راست.

و امّا علامت اهل مغرب، گذاردن ثريا است بر طرف راست خود و عيّوق را بر شمال و جُدَى را بر طرف چپ صورت.

و علامت اهل يمن، گذاردن جُدَى است ميانه دو چشم، و سُهَيْل را هنگام غروب ميانه دو شانه، و جنوب را بر پشت شانه راست.

و كسى كه در كعبه نماز مى‌خواند، رو كند به هر ديوارى كه بخواهد از ديوارهاى

كعبه.

و كسى كه [مى خواهد B/9] در بام كعبه نماز بخواند، بخواند ايستاده و از جلو خود قدرى از زمين را بگذارد كه محاذى او باشد.

و اگر مصلّى [نمازگزار] به اجتهاد خود نماز خواند در تعيين قبله؛ يا به جهت تنگى وقت، قبله را معلوم نكرده نماز خواند، پس اگر پشت به قبله بوده يا به طرف مشرق و مغرب بوده، بعد از انكشاف فساد، اعاده لازم است؛ بلكه در صورت پشت به قبله، قضا هم لازم دارد؛ و اگر ميانه مشرق و قبله، يا مغرب و قبله بوده، اعاده ندارد.

و اگر در اثناى نماز ملتفت شد كه از قبله، منحرف است؛ اگر انحراف جزئى باشد، برگردد به سوى قبله، و الّا از سر بگيرد؛ و اگر جاهل به وقت بود و اجتهاد كرد و نماز هم خواند، بعد [از آن]، اجتهادِ ديگر به جهتِ نمازِ ديگر لازم نيست.⁽¹⁾

مقصد چهارم: در آنچه نماز خوانده مى‌شود در آن

اشاره

و در آن، دو مطلب است:

(مطلب) اوّل: در لباس نمازگزارنده

<بدان‌كه> واجب است در نماز، پوشانيدن عورت به جامه پاك؛ مگر آن نجاساتى كه عفو در آنها رسيده [است]. و بايد جامه او، يا ملك خود باشد يا اذن از مالكش داشته باشد. و اگر در جامه غصبى نماز خواند با علمِ به غصبيت، باطل است؛ چه آنكه عالم به حكم باشد يا جاهل.

و لباس جايز است از هر چيزى كه از زمين برويد مثل پنبه و كتان و علف و پوست مأكول اللحم با آنكه تذكيه شده باشد؛ چه دباغى شده باشد يا نه؛ و همچنين پشم و پر و كرك؛ اگرچه از مرده باشد به شرط آنكه جايى [را] كه به بدن چسبيده بشويند. و همچنين خز خالص و سنجاب و خامه كه با حرير بافته شده باشد.

و امّا حرير خالص، حرام است بر مرد، جز بند زيرجامه و جوراب و كلاه و آن‌چه ساتر عورت نباشد.

و جايز است سوارى بر حرير و نشستن بر آن و حاشيه لباس كردن؛ به شرط آنكه

زياده از چهار انگشت نباشد. و حرير جايز است به جهت زنان.

و مكروه است مطلق جامه سياه، جز عمامه و كفش و جامه نازكى كه حاكى عورت نباشد از براى مرد.

و مكروه است پوشيدن زيرجامه بالاى پيراهن؛ و اين‌كه جامه را به طريق صمّاء بپوشند <و صمّاء آن است كه جامه را بپوشند و دو طرف آن را از يك طرف جمع نمايد و بر يك دوش خود بيندازد>.

و مكروه است نماز خواندن بى تَحْت الحَنَك.

و مكروه است دهن بند و نقاب كردن. و حرام است اين دو، اگر مانع از قرائت شود.

و مكروه است پوشيدن قباى بسته جز در جنگ.

و مكروه است امامت بدون عباء.

و مكروه است با خود برداشتن آهن در نماز كه صدايش [A/10] نمايان باشد.

و [مكروه است ]در جامه كسى كه متهم باشد به نجاست. و مكروه است بر زن، پا كردن خلخال صدادار.

و [مكروه است پوشيدن] جامه شكل‌دار و دست كردن انگشتر شكل‌دار.

و حرام است نماز در پوست مرده؛ اگرچه دباغى شده باشد.

و در پوست غير مأكول اللحم؛ اگرچه تذكيه شده باشد و دباغى هم شده باشد؛

و در پشم آن و موى آن و پر و كرك⁽¹⁾سواى آن‌چه استثناء شده مثل خز و سنجاب.

و در آنچه به تنهايى ساق پا را نپوشاند و پشت قدم را بپوشاند مثل شمشك، به خلاف چكمه و جوراب.

و عورت مرد، [عبارت از] قُبُل و دُبُر است. و واجب است پوشانيدن آنها با قدرت بر پوشانيدن؛ اگرچه با برگ درخت و گل بوده باشد؛

و اگر هيچ كدام [از] اين‌ها ممكن نشد برهنه نماز بگزارد با آنكه ايستاده باشد اگر كسى او را نبيند، و نشسته اگر ناظر محترم باشد؛ و در هر حال چه نشسته چه ايستاده،

بايد به ايماء ركوع و سجود كند.

و بدن زن، تمامش عورت⁽¹⁾است جز رو و دو دست و دو قدم پا؛

و جايز است به جهت كنيز و دختر كوچك، باز كردن سر.

و مستحبّ است از براى مرد، پوشانيدن تمام بدن را؛

و از براى زن سه جامه؛ در بر كردن پيراهن، <و آن پيراهنى [است] كه تا پشت پا را مى‌پوشاند>، و مقنعه.

مطلب دوم: در مكان مصلّى است

اشاره

<بدان‌كه> جايز است نماز خواندن، در هر مكانى كه مملوك باشد؛ يا آنكه اذن از مالك داشته باشد به اذن صريح، يا اذنِ فحوا، يا شاهدِ حال.

و باطل است در مكان غصبى با علم به غصبيت؛ ولو با جهل به حكم.

و اگر در مكان غصبى، محبوس بود يا جاهل به غصبيت بود - نه آن كه مى‌دانست و فراموش كرد - ، نماز در آن‌جا، صحيح است.

و اگر اذن داشت در نماز در مكان غير، و صاحب آن مكان در حال نماز امر كرد او را به بيرون رفتن از منزل، او در حال بيرون رفتن، مشغول به نماز باشد؛

و همچنين اگر وقت تنگ شد و پيش از اشتغال به نماز، صاحب منزل امر كرد او را به بيرون رفتن؛ كه در حال بيرون رفتن، مشغول به نماز باشد.

و جايز است نماز خواندن در مكان نجس، به شرط آنكه [نجاست] تعدّى به بدن و جامه او نكند.

و شرط است پاك بودن موضع سجده به خلاف مساجد اعضاء ديگر.

<فائده>

[و] شرط است رسيدن پيشانى در حال سجده بر زمين و هرچه روييده شود از زمين، به شرط آنكه مأكول [= خوردنى] نباشد و ملبوس [= پوشيدنى] هم نباشد.

پس صحيح نيست سجده بر پشم و پوست و مو و آن‌چه از زمين روييده باشد و مأكول و ملبوس باشد؛ پس صحيح نيست سجده بر پنبه و كتان و امثالهما، يا چيزى كه

احاله [= دگرگون] از زمين شده و صدق اسم زمين بر آن نكند مثل معدن‌ها؛

[B/10] و اگر مضطرّ شد به سجده به آنها؛ <بعضى گفته‌اند> به ايماء سجده كند و بر آنها سجده ننمايد؛ <ولى وجه واضحى ندارد> [و سجده بر شى‌ء غصبى، صحيح نيست].⁽¹⁾

و جايز است سجده بر كاغذ، هرچند كه نوشته باشد؛

و اگر از شدت گرمى نتواند بر آن سجده كند و جامه هم ندارد كه با آن سجده كند، بر دست خود سجده كند؛⁽²⁾

و اگر محلّ سجده، از اطرافِ شبهه نجاست است يا آنكه اگر شبهه محصوره باشد، اجتناب كند؛

و اگر شبهه غير محصوره باشد، اجتناب لازم نيست.

و مكروه است آنكه نماز بخواند و پيش روى او يا يكى از دو طرف چپ و راست او، زنى نماز بخواند؛

و اگر حايلى ميانه آن دو باشد، يا ده ذراع با هم فاصله داشته باشند؛ يا زن عقب مرد نماز بخواند، مانعى ندارد.

و مكروه است نماز [خواندن] در حمّام و بيت التخليه و طويله شتر و بالاى سوراخ مورچه و ميان جوى⁽³⁾آب و زمين شوره و ريگ[زار] و بيداء <كه زمينى است مابين مكّه و مدينه كه آن [را] ذات الجيش مى‌نامند⁽⁴⁾>، و وادى ضجنان و ذات الصلاصل <كه دو موضع است در راه مكّه⁽⁵⁾>، و نماز خواندن در قبور بى‌حايل و بى‌دورى ده ذراع، و در آتشكده‌ها، و منزل‌هاى شراب و مجوسيان، و در راه‌ها و در وسط كعبه و بام آنجا، و در طويله‌هاى الاغ و قاطر، و روبرو ايستادن به آتش افروخته يا با صورت‌ها، يا مقابل با قرآن باز يا ديوارى كه از بالوعه، تر [شده] باشد، يا انسانى كه

جلو روى او باشد يا درِ باز.

و باكى نيست نماز خواندن، در معابد يهود و نصارا؛ كه بِيَع و كنائس باشد و طويله‌هاى گوسفند و خانه يهود و نصارا.

تتمّه

نماز واجبى در مسجد، افضل از خانه است؛ و نماز نافله در منزل، افضل از مسجد است <بنا بر قول بعضى>.

و مستحبّ است اين‌كه:

[1] مسجد سر باز باشد [يعنى: سقف نداشته باشد].

[2] و اين‌كه جايى كه در آن وضو مى‌سازند، بر درِ مسجد باشد.

[3] و اين‌كه مناره با ديوار مسجد، مساوى باشد.

[4 و 5] و وقتى داخل مسجد شوند، پاى راست را مقدّم دارند و وقتى كه بيرون مى‌روند، پاى چپ را مقدّم دارند.

[6] و مستحبّ است دعا خواندن، هنگام دخول و خروج.

[7] و نگاه كردن به كفش كه نجاستى نداشته باشد.

[8] و هرچه از آن [= مسجد] خراب شد، مستحبّ است ساختن آن.

[9 و 10] و جاروب كردن مسجد و چراغ نهادن در مسجد.

و جايز است خراب كردن ديوارى كه خيلى شكسته [شده] باشد؛ و امّا [خراب كردن] ديوار درست مسجد را، پس جايز نيست؛ و همچنين استعمال كردن آلات [و وسائل] مسجد را.

و مكروه است:

[1] كنگره كردن مساجد؛

[2] و بسيار بالا بردن؛

[3] و محراب توى ديوار ساختن؛

[4] و جادّه قرار دادن مساجد؛

[5] و خريد و فروش در آن؛

[6] و ديوانه راه دادن در آن؛

[7 و 8] و حكم كردن در آن و ياد كردن گم شده؛

[9 و 10] و خواندن شعر و اقامه حدود؛

A/11] 11 و 12] و صدا بلند كردن و كاسبى كردن؛

[13 و 14] و رفتن كسى كه در دهانش بوى پياز يا سير باشد؛

[15 و 16 و 17] و آب بينى انداختن و آب دهان انداختن و شپش كشتن - و اگر در آنجا شپش كشت يا آب دهان انداخت يا آب بينى، آن را زير خاك كند - ؛

[18 و 19] و انداختن سنگريزه با انگشتان و باز كردن عورت.⁽¹⁾

و حرام است:

[1] زينت كردن ديوارهاى مسجد؛

[2] و صورت كندن⁽²⁾

[3] و ادخال بعضى از آن را در ملك يا راه؛

[4] و فروختن آلات مسجد؛

[5] و تملّك مسجد بعد از زايل شدن آثارش؛

[6 و 7] و نجاست <مُسْريه> داخل كردن در مسجد و نجس را طاهر كردن در آن؛

[8] و سنگريزه بيرون بردن⁽³⁾و اگر بيرون برد؛ برگرداند به جاى خود؛

[9 و 10] و حرام است متعرّض شدن بِيَع و كنيسه‌هاى اهل ذمّه.

و اگر در دارالحرب باشد يا آنكه مردمش هلاك شده باشند، جايز است استعمال آلات آن را در مساجد.

مقصد پنجم: در اذان و اقامه است

اشاره

و آن دو، مستحبّند در نماز شبانه‌روزى به تنهايى؛ چه اداء چه قضا، چه منفرد چه جامع، چه مرد چه زن؛ ولى كفايت مى‌كند در زن، تكبير و شهادَتَين؛ ولى شرط است در زن، اين‌كه صداى او را مرد نشنود.

و مستحبّ مؤكد مى‌شوند اذان و اقامه در نمازهاى جهريه، به خصوص [نماز ]صبح و مغرب.

و اذان عصر، در روز جمعه و [روز] عرفه ساقط است؛

و (ساقط است از قاضيى كه مؤذّن هم باشد در اوّلِ ورودش)؛

و [همچنين ]ساقط است از جماعتِ دوم؛ اگر هنوز جماعتِ اوّل [نماز]، متفرّق نشده باشد.

و امّا كيفيت اذان

[اذان عبارت از] چهار تكبير است و دو مرتبه شهادت به توحيد، و دو مرتبه [شهادت به] نبوت [است] و دو مرتبه [دعوت كند] به نماز خواندن، و دو مرتبه به رستگارى خواندن، و دو مرتبه به بهترين اعمال خواندن [است]، پس دو تكبير و دو تهليل.

و اقامه، مثل اذان است جز آنكه در اقامه، در اوّلش دو تكبير است

و در آخر، يك تهليل و دو مرتبه «قَدْ قَامَتْ الصلوةُ»، بعد از «حَىَّ عَلَى خَيْرِ العَمَلِ»، علاوه دارد.

و اذان كافر و طفل غير مميّز و بى‌ترتيب گفتن، اعتبار ندارد؛ و صحيح است [اذان] از طفل مميّز.

و مستحبّ است اين كه مؤذّن:

الف: عادل باشد و؛

ب: باصدا [باشد] و؛

ج: وقت‌شناس باشد و؛

[د]: با وضو، اذان بگويد و؛

[ه]: بر بالاى بلندى برود و؛

[و]: در مقابل قبله بايستد و؛

[ز]: با تأنّى، اذان بگويد و؛

[ح]: اقامه را تند بگويد و؛

[ط]: و در آخر هر فصلى، مثل آخر «حَىَّ عَلَى خَيْرِ العَمَلِ»، وقف كند و؛

[ى]: در ميانه فصول، حرف نزند و؛

[ك]: فاصله بيندازد ميانه اذان و اقامه به دو ركعت [نماز] يا به [يك] سجده يا به

نشستن. و در ميان اذان و اقامه مغرب فاصله بيندازد به [يك] گام برداشتن يا سكونِ كمى؛

و مستحبّ است بلند كردن صدا در اذان؛

و همچنين حكايت اذان⁽¹⁾. و تبديل [كردن ]«حَىَّ عَلَى خَيْرِ العَمَلِ» به «الصلاة خَيْرٌ مِن النَومِ»، بدعت و حرام است.

[B/11] و مكروه است در مسجد، ترجيع در غير شعر[ها⁽²⁾]؛ چه آنكه مطلق شعر [خواندن ]مكروه است؛ بلكه مطلقِ حرفِ دنيايى، و حرف زدن از براى غير آنچه متعلّق به نماز است در بعد از «قَد قَامَتْ الصلاة». [و نيز مكروه است] نگاه كردن به راست و چپ.⁽³⁾

و اگر در [گوينده] اذان، گفت و گويى شد؛ و اگر كه امر دائر شد كه مؤذّن، كه باشد، پس مقدّم دارند اعلم را؛

و اگر مساوى شدند، قرعه بزنند؛

و جائز است كه همه يك دفعه اذان بگويند، و بهتر آن است كه، هريك اذان بگويند بعد از فراغ ديگرى [از اذان].

(و امام اكتفاء مى‌كند به اذان منفرد) و اگر اقتداء كند به امامِ غير مرضىّ، عقب او اذان خود را بگويد؛

و اگر ترسيد كه به نماز نرسد، اكتفاء كند به دو تكبير و «قَدْ قَامَتْ الصلاة»، و در اذان [هر ]آنچه آن امامِ غيرِ مرضىّ ترك مى‌كند -مثل «حَىَّ عَلَى خَيْرِ العَمَل» را كه نواصب نمى‌گويند-، آن [كسى ]كه⁽⁴⁾اقتداء مى‌كند، در اذان خود بايد بگويد.

مقام دوم: در [بيان] ماهيت نماز است

اشاره

و در آن، چند مقصد است.

(مقصد) اوّل: در [بيان] كيفيت نماز شبانه روزى [است]

اشاره

<بدان كه> واجب است شناختن واجبات نماز را از مستحبّاتش، و به جا آوردن واجب را بر وجه واجب، و [به جا آوردن] مستحبّ را بر وجه مستحبّ.⁽¹⁾

و واجبات نماز

اشاره

هفت [مورد] است:

اوّل: ايستادن

و آن فى الجمله ركن است كه باطل مى‌شود نماز به [سبب] ترك آن عمداً و سهواً.

و واجب است به پا ايستادن؛ و اگر نتوانست به پا بايستد، تكيه كند؛ و اگر از تكيه كردن عاجز شد، بنشيند؛ و در صورت عجز [از نشستن]، به پهلو بخوابد و با ايماء و اشاره ركوع و سجود نمايد؛ و اگر از به پهلو خوابيدن هم عاجز است به پشت بخوابد. و قيامِ او، چشم باز كردن باشد، و در حالِ ركوع چشمانِ خود را ببندد، و به جهت سر برداشتن از ركوع، باز كند، و در سجده باز ببندد، و در برداشتن، باز، باز كند، و در سجده دوم به همين طريق عمل نمايد و به همين طريق در تمامِ ركعات معمول دارد.

و اگر متمكّن از ايستادن بود و ايستاد، و در حال نماز عجز از قيام پيدا كرد، بنشيند؛ و اگر متمكّن نبود و نشست و در حال نشستن به جهت نماز، ايستادن ممكن شد برخيزد؛ و اگر متمكّن از ايستادن است در حال ركوع به تنهايى، همان قدر واجب است.

دوم: نيّت است

و آن ركن است كه به [سبب] ترك آن، [چه] عمداً و [چه ]سهواً،نماز باطل مى‌شود.

و واجب است در نيّت، تعيين نماز كه ظهر است مثلاً يا عصر؛ و تعيين واجب و مستحبّ <على الأحوط>؛ و قصد قربت؛ و قصد اداء و قضا.

و واجب است [كه] نيّت، در اوّل جزئى از تكبيرة الاحرام [واقع گردد].

و واجب است استدامه حكميّه تا هنگام فراغت از نماز. و اگر نيّت خروج از نماز كرد، يا نيّت ريا در بعض نماز كرد، يا در حال نماز، نيّتِ غيرِ نماز كرد، باطل مى‌شود.

سوم: تكبيرة الاحرام است

و آن ركنى است، كه باطل مى‌شود نماز به [سبب ]ترك آن [A/12 چه] عمداً و [چه] سهواً؛

و صورت آن «اللَّهُ اَكْبَر» است. و اگر گفت «اَكْبَرُ اللَّه»؛ يا آنكه با تمكّن از تلفّظ به آن [اللَّه اكبر]، اداءِ به معنى كرد؛ يا يك حرف آن را اخلال كرد؛ يا در حالتى كه نشسته بود، گفت؛ يا پيش از آنكه درست برخيزد خواند، باطل است.

و كسى كه متمكّن از [زبان] عربى نيست، بايد آن را ياد بگيرد؛ و كسى كه لال باشد، در دل خود قصد كند و با دست خود اشاره كند.

و مُجزى است در هفت تكبير كه مى‌گويد، به هر كدام كه خواهد، قصدِ تكبيرة الاحرام كند؛

و اگر يك تكبيرة الاحرام گفت، صحيح است. و اگر دو تكبير به قصد تكبيرة الاحرام گفت، [نمازش] باطل است.⁽¹⁾

و مستحبّ است در [گفتن] تكبيرة الاحرام، بلند كردن دستها را تا دو نرمىِ گوش.

و مستحبّ است كه امام بشنواند به مأمومين، تكبيرة الاحرام را (و حروف را مدّ ندهد).

چهارم: قرائت است

اشاره

<بدان كه> واجب است در نمازهاى دو ركعتى، و در دو ركعت اوّل از نمازهاى غير دو ركعتى، [خواندن] حمد و سوره تمام، و در مابقى مخيّر است ميانه حمدِ تنها و تسبيحات چهارگانه به اين قسم: «سُبْحانَ اللَّهِ وَ الحَمْدُلِلَّهِ وَ لا اِلهَ الَّا اللَّهُ و اللَّهُ اَكْبَرُ».

و اگر قرائت را نمى‌داند، واجب است كه ياد بگيرد؛

و اگر وقت به جهت ياد گرفتن تنگ است، هرچه [مى‌تواند] بخواند؛

و اگر [به ]هيچ [وجه] نمى‌داند، ذكر خدا را بگويد (به تسبيح خداوند و تهليل و تكبير) به اندازه قرائت، پس برود [و] ياد بگيرد.

و [براى] كسى كه گنگ باشد، قصدِ قلبى با زبان جنبانيدن، كافى است.

و كافى نيست نيّت [كردن] معنى قرائت با قدرت بر [تلفّظ] الفاظ آن.

و جائز نيست اخلال [وارد آوردن] به حرفى از آن حتّى تشديد و اعراب.

و همچنين بى‌ترتيب خواندن آيات را؛ يا مقدّم داشتن سوره را بر حمد؛ يا زياده كردن بر يك سوره.

و واجب است بلند خواندن [حمد و سوره] در نماز صبح و دو ركعت اوّل از [نماز ]مغرب و عشاء؛ و آهسته خواندن در مابقى،

و از مخرج اداء كردن [حروف]

و «بسم‌اللَّه» گفتن در اوّل حمد و سوره

و پى در پى به جا آوردن.

و اگر در وسط قرائت چيز ديگر[ى ]خواند كه موالات به هم خورد، قرائت [را ]از سر بگيرد (و اگر قصد كرد قطع كردن نماز را و سكوت كرد، بايد نماز را اعاده كند؛ به خلاف وقتى كه فقط يكى از اين دو را انجام دهد).

و حرام است خواندن سوره‌هاى سجده‌دار در نمازهاى واجبى؛ و همچنين خواندن آنچه كه به واسطه آن، وقت فوت شود،

و [نيز] گفتنِ آمين؛ و اگر اختياراً [آمين ]گفت، [نماز ]باطل است.

(فصل)

و مستحبّ است بلند گفتن «بسم‌اللَّه» در نماز اخفاتى؛

و [نيز] ترتيل <كه گفته‌اند تبيين حروف است>،⁽¹⁾

و وقف [B/12] در مواضع وقف؛

و خواندن سوره‌هاى مفصّل، در ظهر و عصر و مغرب؛

و [خواندن سوره‌هاى ]متوسّط، در نماز عشاء؛

و [خواندن] سوره‌هاى مطوّل، در صبح دوشنبه و پنجشنبه و جمعه؛

و سوره اعلى، [در] شب جمعه در [نماز ]مغرب و عشاء جمعه؛

و سوره «قُلْ هوَ اللَّهُ» در صبح جمعه؛

و سوره جمعه و سوره منافقين، در ظهر و عصر جمعه.

سوره «و الضُحى» و «اَلَمْ نَشْرَحْ» اين دو سوره به منزله يك سوره‌اند مثل [سوره‌هاى ]«فيل» و «لإيلاف»؛ ولى [گفتن] «بسم‌اللَّه» ميانه اين دو سوره، لازم است.

و جايز است عدول از سوره‌اى به سوره ديگر، مادامى كه از نصف نگذشته باشد؛ مگر در سوره «توحيد» و سوره «جحد» كه عدول از آنها جايز نيست، مگر آنكه عدول كند به سوره «جمعه» و «منافقين» در روز جمعه.

و اگر از سوره‌اى به سوره ديگر عدول كرد، «بسم‌اللَّه» را اعاده نمايد. چنانچه اگر بى‌قصد سوره، بسم‌اللَّه را خواند، لازم نيست اعاده كند.

پنجم: ركوع است

و آن، ركن است كه باطل مى‌شود نماز به [سبب] ترك آن عمداً و سهواً؛ و واجب است در هر ركعت، يك ركوع.

و واجب است در ركوع، خم شدن به حدّى كه اگر بخواهد دست خود را به زانو برساند، بتواند.

و واجب است در آن، ذكر گفتن به هر چه بخواهد بنابر بعضى از اقوال.⁽¹⁾

و واجب است طمأنينه به اندازه ركوع؛

و سر بلند كردن از ركوع؛

و طمأنينه در حال ايستادن.

و اگر از خم شدن عاجز است، ايماء كند.

و اگر كسى خلقةً كمر او خم است، به حدّ ركوع، در ركوع، قدرى منحنى شود.

و اگر كسى دست او بلند است كه به [سبب] خم شدن اندكى به زانو مى‌رسد، بايد كه مثل [انسان] مستوى الخلقه خم شود.

و اگر عاجز شد از طمأنينه، ساقط است.

و مستحبّ است تكبير گفتن به جهت ركوع در حالى كه ايستاده باشد و دستهاى خود را بلند كرده باشد.

و مستحبّ است پشت شكستن زانوها؛

و خم شدن به حدّى كه پشت او راست [= كمر او كشيده] شود؛

و گردن خود را بكشد؛

و دعا خواندن؛

و تسبيح گفتن سه دفعه، يا پنج دفعه، يا هفت دفعه؛

و آنكه هنگام سر بلند كردن، «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَه» بگويد.

و مكروه است ركوع كردن در حالى كه دستهاى خود، زير جامه‌اش باشد.

ششم: سجود است

و واجب است در هر ركعت، دو سجده [كردن]؛

و آن هر دو، يك ركن است؛ كه باطل مى‌شود نماز به [سبب] ترك كردن هر دو [چه] عمداً و [چه ]سهواً؛

و باطل نمى‌شود به [سبب] ترك كردن يكى از آنها سهواً.

و واجب است در هر سجده، گذاردن پيشانى بر آنچه [كه] صحيح است بر آن سجده [كردن]؛

و بالا نبردن جاى پيشانى از حجم يك خشت.

و واجب است در آن، مطلق ذكر [گفتن ]بنا بر قولى،⁽¹⁾

و سجده كردن بر هفت عضوِ پيشانى و دو دست و دو زانو و دو انگشتان پا.

و واجب است طمأنينه به اندازه ذكر؛

[A/13] و سر بلند كردن از سجده؛

و نشستن ميان دو سجده، با طمأنينه.

و كسى كه عاجز باشد از سجده، ايماء كند؛

و اگر محتاج شد به آنكه جاى سجده خود را بلند نمايد و بر آن سجده نمايد، مانعى ندارد.⁽²⁾

و كسى كه در پيشانى او دُمَلى [وجود] داشته باشد، به جهت دُملِ خود، گودالى بكند كه جاى دُمَل به زمين نرسد تا آنكه سجده نمايد.

و اگر نمى‌تواند بر پيشانى خود سجده كند، بر دو طرفِ پيشانى -كه جبينَيْن باشد- سجده كند؛

و اگر از آن هم متعذّر است، بر ذَقَن [= چانه] خود سجده نمايد.

و مستحبّ است تكبير گفتن به جهت سجود در حال ايستاد[ه]،

و دو دست را پيش [از سجده] بر زمين گذاردن،

و دماغ [= بينى] را به خاك ماليدن،

و دعا خواندن

و تسبيح گفتن سه مرتبه، يا پنج مرتبه، يا هفت مرتبه؛

و تورّك، <كه بر ران چپ بنشيند و پاها را بيرون آورد و پاى چپ را بر زمين گذارد و ظاهر پاى راست را بر باطن پاى چپ بنهد>.

و دعا [خواندن] در آن وقت؛

و جلسه استراحت؛ كه بعد از فراغ [از] دو سجده باشد؛

و گفتنِ «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِه (اَقُومُ وَ اَقْعُدُ وَ أركَعُ و أسجُدُ)»؛

و تكيه كردن بر دو دست [به ]هنگام برخاستن و دو زانو را پيش [از برخاستن ]بلند كردن.

و مكروه است اِقعاء <و آن تكيه دادن بر جلو دو پا است بر زمين، و نشستن بر پشت پا>.

هفتم: تشهّد است

اشاره

<بدان كه> واجب است تشهّد خواندن بعد از هر دو ركعت از نماز و در آخر نماز سه ركعتى و چهار ركعتى؛

و كيفيت آن، [گفتن] شهادَتَيْن و صلوات بر پيغمبر و آل او صلوات اللَّه عليهم، است؛

و واجب است نشستن، در حال تشهّد با طمأنينه؛

و [واجب است] كسى كه تشهّد را نداند، ياد بگيرد.

و مستحبّ است تورّك در آن و زيادى دعا.

(تنبيه)

مستحبّ است در نماز شش چيز:

اوّل: سلام است [بنا] بر بعض اقوال⁽¹⁾⁽²⁾

الف: شيخ مفيد در المقنعه، ص‌139.

ب: شيخ طوسى در النهاية، ص‌89.

ج: قاضى ابن برّاج در المهذّب، ج‌1، ص‌98-99.

د: ابن ادريس حلّى در السرائر، ج‌1، ص‌241.

ه : علّامه حلّى در مختلف الشيعة، ج‌2، ص‌191، م‌109؛ تحرير الأحكام الشرعيّة، ج‌1، ص‌259، م‌905؛ قواعد الأحكام، ج‌1، ص‌279؛ نهاية الإحكام، ج‌1، ص‌504 و تذكرة الفقهاء، ج‌3، ص‌242-243، م‌299.

و صورتش اين است [كه بگويد]: «السلامُ عَلَيْنا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصالِحينَ»، يا «السلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُه»؛ كه به واسطه يكى از اين دو [سلام]، از نماز بيرون مى‌رود.

و مستحبّ است آنكه كسى كه به فرادى نماز مى‌كند، سلام بدهد رو به قبله؛

و اشاره كند به گوشه چشم خود به طرف راستش؛

و اشاره كند امام به صورت خود؛

و مأموم از دو طرف خود؛ اگر در پهلوى چپ او كسى باشد [و گرنه] از طرف راست.

(دوم): خواندن هفت تكبير كه سه دعا، ميانه آنها بخواند؛ كه يكى از آنها، تكبيرة الاحرام است.

(سوم): قنوت است كه مستحبّ است بعد از قرائت ركعت دوم [و] پيش از ركوع؛

و دعاى قنوت، مشهور است؛⁽¹⁾

و در [نماز] جمعه، قنوت ديگر هم دارد كه بعد از ركوع ركعت دوم باشد؛

و اگر قنوت را فراموش كرد، بعد از ركوع، قضا نمايد.

(چهارم): نگاه كردن در حال ايستادن است به محلّ سجده؛

و در حال قنوت، به كف دست؛

و در حال ركوع، به ميان دو پا؛

و در حال سجده، به طرف بينى؛

و در حال تشهّد، به كنارش نگاه كند.

(پنجم): اين است كه در حال قيام دو دست [B/13] خود را بر ران خود، محاذى زانو بگذارد؛

و در حال قنوت، مقابل صورتش بگيرد؛

و در حال سجود، محاذى دو گوشش بگذارد؛

و در حال تشهّد، بر رانش بنهد.

(ششم): تعقيب است و بهترين آن، تسبيح حضرت فاطمه‌عليها السلام است.

مقصد دوم: در [بيان] نماز جمعه است

و آن، دو ركعت است مثل نماز صبح كه بدل از ظهر است؛

و وقت [خواندن] آن از هنگام زائل شدن شمس است از دايره نصف النهار در روز جمعه، تا هنگامى كه سايه هر چيزى، به قدر آن شود؛

و اگر وقت گذشت و هنوز به آن مشغول نشده، نماز ظهرش را بكند.

و واجب نمى‌شود نماز جمعه مگر به چند شرط، از آن جمله:

الف حضور امام عادل يا كسى كه امام او را امر به [اقامه] صلات كند و؛

ب پيدا شدن چهار نفر با امام و؛

ج جماعت بودن و؛

[د] دو خطبه خواندن [در حال] ايستاده كه هريك [از] آنها مشتمل باشد بر حمد خدا و صلوات بر پيغمبر و آل پيغمبرعليهم السلام و موعظه كردن و خواندن سوره مختصرى و؛

[ه] نبودن نماز جمعه ديگر كه ميانه اين دو [نماز] جمعه، كمتر از يك فرسخ باشد و؛

[و] مكلّف بودن و؛

[ز] مرد بودن؛ چه بر زن واجب نيست و؛

[ح] مسافر نبودن و؛

[ط] سالم بودن از كورى و لنگى و ناخوشى و پيرى كه زمينگير باشد و؛

[ى] مابين او و نماز جمعه، زياده بر دو فرسخ نباشد؛ ولى اگر زائد باشد و باز حاضر شد، واجب مى‌شود بر او نماز جمعه، و منعقد هم مى‌شود.

و شرط است در نائب امام اين كه:

الف بالغ باشد و؛

ب عاقل و؛

ج مؤمن باشد و؛

[د] عادل باشد و؛

[ه] ولدِ حرام نباشد و؛

[و] مرد باشد.

و امّا شرط بودن آزادى، و سلامتى از [بيمارى] پيسى و خوره و كورى، محلّ خلاف است.⁽¹⁾

و همچنين در مستحبّ بودن نماز جمعه در حال غيبت [امام معصوم]، و ممكن بودن جمع شدن شرائط مذكوره يا مستحبّ نبودن، دو قول است.⁽²⁾

و اگر كسى واجب شد بر او نماز جمعه و او نماز ظهر را خواند، نماز جمعه از او ساقط نمى‌شود؛ بلكه سعى كند كه به نماز جمعه برسد؛ كه اگر رسيد، نماز جمعه را بخواند و اگر نرسيد، نماز ظهرش را دو دفعه به جا آورد.

و درك مى‌شود نماز جمعه به درك [كردن نمازگزار] امام را در وقتى كه در ركوع ركعت دوم باشد.

و اگر در حال نماز، عدد [جماعت] جمعه كه چهار نفر باشد از هم پاشيده شد، نماز جمعه را تمام كند؛

و اگر پيش از نماز متفرّق شدند، ساقط مى‌شود.

و واجب است در نماز جمعه، مقدّم داشتن دو خطبه را بر نماز و "مؤخّر داشتن دو خطبه را از [اذان] ظهر".

و فاصله انداختن ميان دو خطبه، به نشستنى و صدا بلند كردن، تا آنكه مؤمنين

بشنوند.

و اگر به فرادى نماز جمعه را خواندند، صحيح نيست.

و اگر اتفاق افتاد كه دو جمعه منعقد شد كه ميان آنها كمتر از يك فرسخ بود؛ اگر در يك وقت بود، هر دو باطل است؛ و اگر مختلف بود، اوّلى، صحيح و دومى، باطل است؛

و اگر تقديم و تأخير هم مشتبه شد، هر دو باطل است [<بنا] به قولى؛ ولى حكم به صحّت اين دو به حسب اصل، بعيد نيست>.

و بنده‌اى كه بعضِ او آزاد باشد، بر او نماز جمعه واجب نيست؛ اگر چه در روز خودش باشد، <كه مكاتَب باشد [A/14] و يك روز از براى مولا مثلاً كار كند و يك روز از براى خودش، و جمعه در روز خودش واقع شود، باز نماز جمعه ندارد>.

و حرام است سفر كردن بعد از ظهر، پيش از نماز جمعه.

و مكروه است اذان دوم در جمعه، و [نيز] بيع و شراء و معاملات بعد از ظهر؛ و اگر بيعى كرد با اين حالت، صحيح است.

و مكروه است سفر [كردن در روز جمعه] بعد از طلوع فجر.

و امّا واجب بودن استماع خطبه[ها]، و طهارت در هنگام دو خطبه، و [در] حرام بودن حرف زدن در [خلال] دو خطبه، محلِ‌ّ خلاف است⁽¹⁾.⁽²⁾

و اگر متمكّن از سجده اوّل نيست، سجده كند و پيش از ركوع ركعت دوم ملحق شود؛

و اگر از اين هم معذور است، ملحق نشود و صبر كند تا سجده دوم، و با امام سجده كند در ركعت دوم و قصد سجده ركعت اوّل را بكند و نماز را تمام كند؛

و اگر قصد كرد سجده را به جهت ركعت دوم، نمازش باطل است.

و مستحبّ است [كه] خطيب فصيح باشد، و مواظب بر نماز باشد.

و مستحبّ است تعجيل كردن به سوى مسجد، بعد از آنكه سر بتراشد و ناخن بگيرد و شاربش را بزند، و با سكينه و وقار باشد، و طيب [= بوى خوش و عطر ]

استعمال نمايد، و بهترين جامه‌هايش را بپوشد و عمامه بر سر نهد، و عبا بر دوش كند، و تكيه بر چيزى نمايد، و ابتدا كند به سلام.

مقصد سوم: در [بيان] نماز عيدَيْن است

مقصد سوم: در [بيان] نماز عيدَيْن⁽¹⁾است

و واجب مى‌شود به شرائط نماز جمعه. و بايد به جماعت كرد؛ و با عدم حضور امام، يا نبودن يكى از شرائط، مستحبّ است به جماعت و فُرادى.

و كيفيت آن [عبارت از] اين است كه تكبيرة الاحرام را بگويد و حمد و سوره را بخواند -و در ركعت اوّلى [خواندن] سوره اعلى مستحبّ است-؛ پس تكبير بگويد و پنج مرتبه قنوت بخواند و تكبير ششم مستحبّ است، و ركوع كند و سجده به جا آورد، پس برخيزد و حمد و سوره را بخواند، - و مستحبّ است در ركعت ثانيه [خواندن ]سوره والشمس - ، و تكبير بگويد و چهار قنوت بخواند، و تكبير پنجم -كه تكبير ركوع باشد-، مستحبّ است، و دو سجده نمايد و تشهّد بخواند و سلام بگويد و خارج شود از نماز.

و وقت آن از طلوع آفتاب است تا ظهر؛ و اگر فوت شد، قضا ندارد.

و حرام است سفر [كردن] بعد از طلوع شمس و پيش از نماز عيد.

و مكروه است سفر [كردن] بعد از طلوع فجر،

و مستحبّ است خطبه خواندن بعد از نماز و گوش دادن [به خطبه‌ها]، مستحبّ است.

و اگر اتفاق افتاد كه عيد و جمعه [در] يك روز [واقع] شد، كسى كه نماز عيد را خوانده، مُجزى است از نماز جمعه، و امام را اعلام كند كه من نماز عيد را خوانده‌ام.

و در واجب بودن تكبيرات غير از تكبيرة الاحرام و قنوت، ميانه آنان، محلّ خلاف است.

و مستحبّ است كه نماز عيد را در صحرا بكند، مگر در مكّه.

و مستحبّ است بيرون رفتن به صحرا با طمأنينه و وقار با پاى برهنه؛ و در اثنا،

ذكر خدا را بگويد؛

و اين كه طعام بخورند در عيد فطر، [B/14] پيش از نماز و در عيد قربان، بعد از نماز، از آنچه قربانى كرده [است]؛ و منبر گِلى درست بكنند.

و مستحبّ است تكبير گفتن در عيد فطر بعد از چهار نماز؛ كه اوّل آنها نماز مغرب شب فطر است،

و مستحبّ است تكبير [گفتن ]در اضحى [= عيد قربان] بعد از پانزده نماز؛ اگر در مِنى باشد كه اوّلِ آن نماز ظهر عيد است، و اگر در مِنى نيست، بعد از ده نماز بگويد.

و مكروه است نافله [خواندن] پيش از نماز و بعد از نماز عيد، مگر در مسجد نبىّ‌صلى الله عليه وآله ؛ كه در آن دو ركعت نماز بخواند، پيش از بيرون آمدن از مسجد.

مقصد چهارم: در [بيان] نماز كسوف است

<بدان كه> واجب مى‌شود نماز كسوف، هنگام گرفتن خورشيد و ماه و زلزله و علامات ظاهره و باد سياه و چيزهايى كه موجب ترس است، اگر آسمانى باشد؛

و آن نماز، دو ركعت است؛

و هر ركعت آن پنج ركوع دارد؛ به اين قسم كه تكبيرة الاحرام بگويد؛ پس حمد و سوره را بخواند؛ و ركوع كند؛ و برخيزد از ركوع؛ پس حمد و سوره را بخواند؛ و ركوع كند، به اين طريق تا پنج بار؛ پس برود به سجده و دو سجده كند؛ پس برخيزد و ركعت دوم را به همين طريق به جا بياورد؛ و تشهّد را بخواند و سلام بگويد.

و جايز است كه جزئى از سوره را بخواند و ركوع كند و بعد از ركوع، آن سوره را تمام كند بدون خواندن حمد؛

و اگر خواهد [مى‌تواند كه] يك سوره را قسمت كند بر پنج ركوع ركعت اوّل؛ و سوره ديگر، بر ركعت دوم.⁽¹⁾.

و وقت نماز كسوف، از ابتدا گرفتن است تا آخر باز شدن؛

و اگر كوتاهى در [اداى ]نماز كرد تا انجلاء⁽²⁾، اداء آن ساقط است؛

و همچنين است در بادهاى ترسناك و علامات هولناك، كه اوّل وقت آن از ابتدا آن است تا زايل شدن؛

و اگر ترك كرد نماز كسوف را عمداً يا نسياناً تا آنكه وقت خارج شد، قضايش را به جا آورد؛ ولى اگر جاهل بود به كسوف، اگر بعد كه فهميد تمامِ قرص گرفته بوده است، قضا دارد و الّا قضا ندارد؛

و وقت نماز زلزله، در مدّت عمر است و هر وقت كه به جا آورد، اداء است.

و مستحبّ است در نماز كسوف جماعت؛

و طول دادن نماز را به اندازه كسوف؛

و از سر گرفتن نماز؛ اگر بعد از نماز [خورشيد] باز نشده [باشد]؛

و خواندنِ سوره‌هاى دراز؛

و اين كه ركوع و سجود به اندازه قرائت طول بكشد؛

و تكبير گفتن [به ]هنگام سر بلند كردن، - مگر در [ركوع ]پنجم و دهم-، كه در آنها بگويد: «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَه»؛

[و قنوت پنج بار⁽¹⁾].

و اگر مقارن شد كسوف با نماز يوميه، مخيّر است در تقديم و تأخير، مگر آنكه وقت نماز يوميه تنگ شود؛ كه واجب است مقدّم داشتن آن را.

و مقدّم بدارد نماز كسوف را بر نماز نافله؛ اگر چه وقت نافله فوت شود.

مقصد پنجم: در [بيان] نماز بر ميّت است

اشاره

<بدان كه> نماز [خواندن] بر ميّت، واجب است به طريق واجب كفائى؛

مُراد از ميّت، ميّتِ مسلم است، يا كسى كه در حكمِ مسلم باشد؛ پس واجب است نماز بر طفلى كه به شش سال رسيده باشد؛ پسر باشد يا دختر، آزاد باشد يا بنده،

و مستحبّ است بر كسى كه به شش سال نرسيده باشد.

و كيفيت نماز ميّت اين است كه نيّت كند و تكبير بگويد، پس شهادت بدهد به

شهادَتَيْن و تكبير بگويد؛ و صلوات بفرستد بر پيغمبر و آلش‌عليهم السلام ، و تكبير بگويد. پس دعا كند بر مؤمنين و مؤمنات، پس تكبير بگويد و دعا كند بر ميّت؛ اگر مؤمن باشد، و نفرين كند؛ اگر منافق باشد، و دعا [به] مستضعفين؛ اگر مستضعف باشد، و اين كه خدا محشور فرمايد او را با موالىِ خودش، اگر حالش را نداند و دعا كند كه خدا او را شافعِ پدر و مادرش و خودِ مصلّى بكند؛ اگر ميّت طفل باشد، پس تكبير پنجم را بگويد و بيرون آيد از نماز.

[و] واجب است استقبالِ قبله و گذاردن سر جنازه را به طرف راست نمازگزار، و حمد و سوره ندارد و سلام ندارد.

و مستحبّ است طهارت و ايستادن، تا آنكه جنازه را بلند كنند،

و نماز [خواندن ]در مواضع معتاده به جهت نماز.

و جايز است نماز خواندن بر ميّت در مسجد.

و مستحبّ است ايستادن امام نزد وسطِ مرد و سينه زن. و مرد را نزديك به خود بگذارد، پس بنده را پشت او، و خنثى را پشت او، و زن را پشت او، و طفل را پشت او، اگر محتاج شد به نماز خواندن بر همه [آنان به] يكدفعه.

و مستحبّ است كندن كفش و بلند كردن دستها را در هر تكبيرى. و نماز نخواندن بر او، مگر بعد از غسل دادن و كفن كردن؛

و اگر كفن پيدا نشد، او را در قبر گذارند و عورتش را بپوشانند و بعد، نماز او را بخوانند؛

و اگر نماز بر او فوت شد، نماز بر قبرش گذارند، مادامى كه يك شبانه روز از دفن او نگذشته باشد؛

و مكروه است تكرار كردن نماز ميّت.

و اولا[ىِ] مردم به نماز [خواندن] بر ميّت، كسى است كه أولى به ميراث او است؛

و پدر أولى است از پسر؛

و پسر أولى است از جدّ؛

و برادر از اَبَوَيْن، أولى است از برادر يك طرفى؛

و شوهر، از همه أولى است؛

و مرد، أولى از زن است؛

و آزاد، أولى از بنده است؛

و افقه، أولى از غير افقه است؛

و اگر ولىّ شرائط نماز را نداشته باشد، هركه را خواهد نائب كند.

و كسى نمى‌تواند بى‌اذنِ او مباشرت كند⁽¹⁾

و امام اصيل، أولى از غير است؛

و كسى كه از اولاد هاشم است، أولى از غير است؛ اگر مجمع شرائط باشد و ولىّ، او را مقدّم داشته باشد؛ چنانچه مستحبّ است ولىّ، او را مقدّم دارد.

و اگر زن، امامت [B/15] به زنها كند، يا مرد برهنه امامت كند برهنه را، مقدّم نشود بر مأمومين. و غير اينان مقدّم شود بر مأمومين؛ اگر چه يك مأموم بيش[تر] نباشد.

و اگر زنى حايض باشد، خودش در صفّى جداگانه بايستد.

و اگر فوت شد از مأموم بعضى تكبيرات، بعد از آنكه امام فارغ شد، تمام تكبيرات را پى در پى بگويد؛ اگرچه جنازه را بلند كرده باشند.

و اگر مأموم در فعلى مقدّم بر امام شد، مستحبّ است اعاده آن.

و اگر در حالِ نماز، جنازه ديگرى آوردند، آن نماز را قطع كند و از سر بگيرد [و ]يك نماز به جهت هر دو به جا آورد؛ يا آنكه اين نماز را تمام كند و از سر، نماز ديگر[ى ]به جهت آن ديگرى بكند.

و مستحبّ است از براى كسى كه [به] تشييع جنازه مى‌رود اين كه عقب جنازه يا يكى از دو طرف جنازه راه برود.

و مستحبّ است تربيع جنازه <و تربيع، حمل كردن [جنازه ]از چهار طرف است>،

و اعلام كردن مردم

و دعا خواندن، هنگام ديدن ميّت.

خاتمه

خاتمه⁽¹⁾

سزاوار است گذاردن جنازه [را] پايين پاى قبر؛

و بلند كردن او را تا سه مرتبه، كه او را زمين بگذارند، باز بلند بكنند؛

و از سر او را داخل قبر بنمايند؛

و زن را مقابل قبله گذارند و از پهنا، داخل قبر نمايند.

و واجب است دفن [كردن] در گودالى به قسمى كه بوى او را بپوشاند و از درندگان محفوظ بماند و اين، واجب كفائى است؛

و خوابانيدن او را بر طرف دست راست، رو به قبله.

و زن كافره [را] كه حامله باشد از مسلمى، پشت به قبله بخوابانند.

و كسى كه در كشتى بميرد، چيز سنگينى بر او ببندند و او را در دريا اندازند.

و مستحبّ است كندنِ قبر به قدر قامت انسانى، يا تا به گردن انسانى؛

و لحد را رو به قبله به قدر نشستن بكنند؛

و سر باز كردن ميّت؛

و باز كردن گره‌هاى [كفن] او؛

و گذاردن تربت امام حسين‌عليه السلام با او؛

و تلقين خواندن و دعا خواندن؛

و به ترتيب نهادن خشت قبر؛

و بيرون آمدن از قبر، از پايينِ پاىِ ميّت؛

و خاك ريختن با پشت دست در حالى كه بگويد: إنَّا لِلَّهِ وَ إنَّا إلَيْه راجِعُونَ؛

و بلند كردن قبر را تا چهار انگشت؛

و چهار گوش كردن آن؛

و ريختن آب بر آن از طرف سرش كه دور آن را آب بريزند؛

و ترحّم بر او؛

و تلقين گفتن ولىّ ميّت، بعد از آنكه برگشت، به أعْلى صوتش؛

و تعزيت و تسليت⁽²⁾صاحب عزا دادن، پيش از دفن و بعد از دفن - و كافى است

در تعزيه، محضِ ديدن صاحب عزا - .

و مكروه است فرش كردن قبر را با تخته چوب، بى‌ضرورت با آن؛

و نازل شدن اقرباى ميّت در قبرش؛

و نو كردن قبر؛

و نقل كردن به غير مشاهد مشرّفه؛

و دفن كردن دو مرده در يك قبر؛

و تكيه دادن بر قبر؛

و راه رفتن [بر قبر].

[A/16] و حرام است نبش قبر؛

و نقل كردن ميّت بعد از دفن [او]؛

و دريدن جامه، مگر بر پدر و برادر؛

و دفن كردن غيرمسلمانان در مقابر مسلمين [مگر] غيرذمّيه كه حامل باشد از مسلمى.

مقصد ششم: در منذورات

كسى كه نذر كند نمازى بكند و تعيين ننمايد، بر او دو ركعت نماز واجب است بنابر بعضى از اقوال -كه مثل صبح باشد- ؛⁽¹⁾و زمان و مكان مخصوصى لازم ندارد.

و اگر تقييد كرد نذر را به اين كه نماز كند به هئيت مخصوصى، [به] همان قسم بايد [به نذر عمل] بكند؛ به شرط آنكه آن قيد، قيد مشروعى باشد -مثل نذر نماز جعفر طيّارعليه السلام- "و اگر در وقت نماز عيد - با آنكه مستحّب باشد - بلكه هر جا خواهد، بجا آورد".

(و اگر بنده، فعلِ مندوبى را در وقت خاص خودش نذر كرد، واجب مى‌گردد)؛

و اگر نذر كرد هئيت مخصوصى [را] در غير وقت [خودش]، أقوى عدم صحّت است؛ مثل آنكه نذر كند نماز جمعه را در شنبه به جا بياورد، يا [نماز] كسوف را در غير

وقت به جا آورد.

و اگر گفت كه پنج ركعت نماز به جا بياورم، يا زياده كه زايد بر چهار ركعت باشد، نذرش صحيح نيست؛

و اگر به كمتر از چهار ركعت نذر كرد، صحيح است، اگرچه يك ركعت نذر نمايد، به شرط آنكه مطابق شود با يكى از صلوات مشروعه.

و اگر نذر كرد كه در وقت معيّنى به جا بياورد، صحيح است؛

و اگر قيد كرد در مكانى كه شرفى داشته باشد [به جا بياورد] صحيح است "و اگر شرفى نداشته باشد، معيّن نمى‌شود؛ بلكه هرجا خواهد، به جا آورد"؛

و اگر نذر كرد در مكان شريفى نماز كند و در مكانِ اشرف از آن نماز كرد، در كافى بودن، محلّ تأمّل است.

"و شرط است در صحّت نذر كه نماز واجبى بر ذمّه او نباشد"؛

و اگر نذر كرد كه نماز شب به جا آورد، هشت ركعت كافى است.

و هر حكمى كه نماز يوميه دارد، نمازى كه به نذر واجب شده باشد، همان حكم [را ]دارد على الأحوط، جز ملاحظه زمان، كه در منذوره تابع نذر است؛

و مخفى نماند كه نمازى كه به قسم و عهد واجب شده باشد، در حكم نذر است.

مقصد هفتم: در [بيان] نوافل است

[نماز باران]

<بدان كه> مستحبّ است نماز استسقاء به جماعت، هنگامِ كمىِ باران و فرو رفتن آب چشمه‌ها.

و [كيفيت] آن [نماز]، مثل نماز عيد است؛ مگر آنكه در استسقاء بايد قنوت بخواند به [جهت ]طلب رأفت و مهربانى خداوند جَلَّ شَأنُه؛

و سؤال [و درخواست ]زياد كردن [و فراوانى ]آب.

و اين بعد از آن باشد كه مردم روزه بگيرند سه روز؛

و بيرون روند با امام در روز سوم، به شرط آنكه [روز] جمعه يا دوشنبه باشد، به سوى صحرا با پاى برهنه، با طمأنينه و وقار، و [نيز] بيرون روند كودكان و پيرمردان و

پيرزنان،

و جدا كنند ميان كودكها و مادرها [را]؛

[B/16] و بعد از فراغ از نماز، عبا را از دوش بگردانند؛

پس رو به قبله كرده و صد مرتبه تكبير بگويد با صداى بلند؛

و صد مرتبه از طرف راست، تسبيح بگويد؛

و صد مرتبه از طرف چپ، لا اله الّا اللَّه بگويد؛

و صد مرتبه تحميد كند رو به مردم؛

و مردم هم در تمام اين اذكار، متابعت امام را نمايند؛

پس خطبه بخواند و مبالغه كند در سؤال [= درخواست] باران؛

و اگر اجابت نشد، [يك ]دفعه ديگر به [جهت] نماز استسقاء [بيرون] بروند.

[نافله‌هاى ماه رمضان]

و از نمازهاى مستحبّى، نافله ماه مبارك رمضان است؛

و آن هزار ركعت است كه در هر شبى، بيست ركعت بگذارد؛ هشت ركعت بعد ازنماز مغرب و دوازده ركعت بعد از نماز عشاء؛

و در شب نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم، صد ركعت، زياد نمايد؛

و در دهه آخر ماه، ده ركعت زياده بر بيست ركعت بگذارد.

و اگر اكتفا كرد در شبهاى نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم بر صد ركعت و باقى را نخواند عوض آن، در هر روز جمعه، ده ركعت به‌جا آورد به قصد نماز اميرالمؤمنين و فاطمه و جعفر طيّارعليهم السلام؛

و در آخر جمعه از ماه، بيست ركعت [نماز ]بكند به صورت و قصد نماز اميرالمؤمنين‌عليه السلام . و در شام آن - كه شب شنبه باشد - بيست ركعت بكند به قصد نماز فاطمه زهرا صلوات اللَّه و سلامه عليها.

[نماز حاجت، استخاره و شكر]

و مستحبّ است نماز حاجت و استخاره و نماز شكر به آدابى‌كه در محلّ خود نوشته‌اند.

[نماز اميرالمؤمنين‌عليه السلام]

و نماز اميرالمؤمنين‌عليه السلام چهار ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و صد «قُلْ هُوَ اللَّه» دارد.

[نماز حضرت زهرا سلام اللَّه عليها]

و نماز فاطمه زهرا صلوات اللَّه عليها، دو ركعت است؛ در ركعت اول يك «حمد» و صد مرتبه «إنّا أنْزَلْناه»، و در ركعت دوم يك مرتبه «حمد» و صد «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند.

[نماز جعفر طيّار]

و نماز جعفر رضى اللَّه تعالى عنه چهار ركعت است؛

در ركعت اوّل بخواند سوره «حمد» و سوره «زلزله» را؛

پس پانزده مرتبه بگويد: «سبحانَ اللَّهِ وَ الحمدُلِلّه و لا إله إلَّا اللَّه و اللَّهُ اكبَرُ»؛

و ركوع كند و ده مرتبه تسبيحات بگويد؛

و سر خود را از ركوع بلند كند و ده مرتبه بگويد؛

و سجده كند و ده مرتبه بگويد؛

و سر خود را از سجده اوّل بردارد، باز ده مرتبه بگويد؛

[و ]به سجده دوم رود [و ]ده مرتبه بگويد؛

و سر از سجده بردارد [و] ده مرتبه بگويد؛

و همچنين عمل نمايد در سه ركعت ديگر.

و در ركعت دوم، [سوره ]«وَالعاديات» [را ]بخواند؛

و در ركعت سوم، «إذا جآءَ نَصْرُاللَّهِ» بخواند؛

و در ركعت چهارم، «قُلْ هُوَ اللَّهِ» بخواند، و بخواند آن دعاى منقول را.⁽¹⁾

[{نماز حضرت رسول‌صلى الله عليه وآله]

[A/17] <و نماز پيغمبرصلى الله عليه وآله ، دو ركعت است؛ در هر ركعت بعد از حمد، و در ركوع و بعد از ركوع، و در سجده اوّلى، و بعد از آن، و در سجده ثانيه و بعد از آن، پانزده مرتبه [سوره ]«إنّا أنْزَلْناه» بخواند؛

و بعد از نماز بگويد: «لا إلهَ إلّا اللَّهُ ربُّنا و ربُّ آبائنا الأوّلينَ، لا إلهَ إلَّا اللَّهُ إلهاً واحداً

و نَحْنُ لَهُ مُسلمُونَ، لا إلهَ إلّا اللَّهُ و لا نَعْبُدُ إلّا إيَّاه مُخْلِصِينَ له الدِينَ و [لَو] كَرِهَ المشرِكونَ، لا إله إلّا اللَّه وَحْدَه وَحْدَه (وَحدَه)، أنْجَزَ وَعْدَه وَ نَصَرَ عَبْدَه وَ أَ عَزَّ جُنْدَه وَ هَزَمَ الأحزابَ وَحْدَه، فَلَه المُلكُ وَ لَه الحَمْدُ وَ هُوَ عَلَى كلِّ شى‌ءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ أنْتَ نورُ السماواتِ و الأرضِ وَ مَنْ فيهِنَّ، فَلَكَ الحَمْدُ و أَنْتَ الحَقُّ، وَ وَعْدُكَ الحَقُّ، وَ قَوْلُكَ الحَقُّ وَ إيجازُكَ حَقٌّ وَ الجَنَّةُ حَقٌّ. و النارُ حقٌّ.

اللَّهمَ لَكَ أسلَمْتُ وَ بِكَ امَنْتُ وَ عَلَيْكَ تَوَكّلْتُ وَ بِكَ خاصَمْتُ و إليكَ حاكَمْتُ يا ربِّ يا ربِّ يا ربِّ إغفِرلِي ما قَدَّمْتُ و ما أَخَّرْتُ و ما أَسْرَرْتُ و ما أَعْلَنْتُ أَنْتَ إلهى لا إله الَّا أَنْتَ صَلِّ على محمَّدٍ و آلِ محمَّدٍ و إغفِرْلِى وَ إرحَمنِى وَ تُبْ عَلَىَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَوّابُ الرّحِيمُ».⁽¹⁾

[نماز امام مجتبى‌عليه السلام]

نماز امام حسن‌عليه السلام چهار ركعت است؛ [كه در] هر ركعتى بعد از «حمد» بيست [و ]پنج مرتبه سوره «اخلاص» بخواند.⁽²⁾

[نماز امام حسين‌عليه السلام]

نماز امام حسين‌عليه السلام چهار ركعت است؛ هر ركعت [سوره] «حمد» پنجاه دفعه و «اخلاص» پنجاه دفعه، و در ركوع از هر ركعتى ده مرتبه «حمد» و ده مرتبه [سوره ]«اخلاص» بخواند و همچنين در وقتِ سر بلند كردن از ركوع و در هر سجده و در ميان هر دو سجده، ده مرتبه «حمد» و ده مرتبه «اخلاص» [بخواند]، و بعد از نماز، دعاى مشهور را بخواند.⁽³⁾

[نماز امام سجادعليه السلام]

نماز امام زين‌العابدين‌عليه السلام چهار ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و صد مرتبه سوره «اخلاص» بخواند.⁽⁴⁾

[نماز امام محمّدباقرعليه السلام]

نماز حضرت باقرعليه السلام دو ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و صد مرتبه

«سبحانَ اللَّهِ و الحمدللَّهِ و لا إله إلّا اللَّهُ وَ اللَّهُ اكبَرُ» بخواند.⁽¹⁾

[نماز امام صادق‌عليه السلام]

و نماز حضرت صادق‌عليه السلام دو ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و صد مرتبه آيه «شَهِدَاللَّهُ» را بخواند.⁽²⁾

[نماز امام كاظم عليه السلام]

نماز حضرت كاظم عليه السلام‌دو ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و دوازده مرتبه «اخلاص» بخواند.⁽³⁾

[نماز امام رضا عليه السلام]

نماز حضرت رضا عليه السلام شش ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و ده مرتبه سوره «هَلْ أَتَى» بخواند.⁽⁴⁾

[نماز امام جواد عليه السلام]

نماز حضرت جواد عليه السلام دو ركعت است؛ در هر ركعت يك «حمد» و هفتاد مرتبه سوره «اخلاص» بخواند.⁽⁵⁾

[نماز امام هادى‌عليه السلام]

[B/17] نماز حضرت هادى‌عليه السلام دو ركعت است؛ در ركعت اوّلى «حمد» يك مرتبه و «يس» يك مرتبه و در [ركعت] دوم «حمد» و «الرحمن» بخواند.⁽⁶⁾

[نماز امام عسكرى‌عليه السلام]

نماز حضرت عسكرى‌عليه السلام چهار ركعت است؛ در دو ركعت اوّل، در هر ركعت «حمد» و پانزده مرتبه «اذا زُلْزِلَتْ»، و در دو ركعت آخر، در هر ركعت، يك «حمد» و پانزده «اخلاص» [بخواند].⁽⁷⁾

[نماز امام زمان‌عليه السلام]

نماز حضرت حجّت عَجَّل اللَّهُ فَرَجَه، دو ركعت است؛ در هر ركعت «حمد» را تا «إيَّاكَ نَسْتَعِين» بخواند و صد مرتبه بگويد: «اللَّهّم إيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إيَّاكَ نَسْتَعِينُ»، پس

«حمد» را تمام كرده [و] «اخلاص» را يك مرتبه بخواند و بعد از نماز بگويد: «اللَّهُمَّ عَظُمَ البَلاءُ وَ بَرِحَ الخَفَاءُ وَ انكَشَفَ الغِطاءُ وَ ضَاقَتْ الأَرْضُ وَ مُنِعَتْ السماءُ وَ إلَيْكَ يا رَبِّ المُشْتَكى وَ عَلَيْكَ المُعَوَّلُ فِى الشدَّةِ وَ الرّخاء، اللّهمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ محمَّدٍ الّذِينَ أَمَرْتَنا بِطَاعَتِهِمْ وَ عَجِّلْ اللّهُمَّ فَرَجَهُمْ وَ بَقَائَهُمْ وَ أظْهِرْ إعزازَه، يا محمَّدُ يا عَلِىُّ، يا عَلِىُّ يا محمَّدُ، إكفِيانِي فانَّكُما كافِيايَ، يا محمَّدُ يا عَلِىُّ، يا عَلِىُّ يا محمَّدُ، إحفَظانِى فانّكُما حافِظاي، يا مولاىَ يا صاحِبَ الزّمانِ، الغَوْثَ الغَوْثَ الغَوْثَ، أدْرِكْنِى أدْرِكْنِى، الاَمانَ الاَمانَ».

[نماز دهه اوّل ذى‌حجه]

نماز دهه اول ذى‌الحجّ دو ركعت است؛ در هر ركعت يك حمد و يك «قُلْ هُوَ اللَّهُ» بخواند و بعد بگويد: «وَ واعَدْنا موسى ثَلاثينَ ليلةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّه اَربَعِينَ لَيْلَةً و قال موسى لِأَخيِه هارونَ اخْلُفْنِى فِى قومِى وَ أَصْلِحْ و لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ المُفْسِدِينَ»⁽¹⁾.

[نماز روز دحوالأرض]

نماز بيست و پنجم ذى‌القعده كه يَوْمِ دَحْوُ الاَرْض⁽²⁾است. هنگام ظهر دو ركعت به جا آورد به يك «حمد» و پنج «والشّمس» در هر ركعت، و بعد از نماز بگويد: «لا حَوْلَ و لا قُوَّةَ إلّا بِاللَّهِ العَلِىِّ العَظِيمِ»، و دعا كند و بگويد: «يا مُقيلَ العَثَرَاتِ أَقِلْنِى عَثْرَتِى يا مجيبَ الدَّعَواتِ أَجِبْ دَعوَتِى يا سَامِعَ الأَصْواتِ إسْمَعْ صَوتِى وَ ارحَمْنِى و تجاوَزْ عَن سَيّئاتِى و ما عِندِى يا ذالجلالِ و الاِكرام».⁽³⁾

[نماز شب اوّل محرم]

نماز شب اوّل محرّم صد ركعت است به پنجاه سلام و در هر ركعت يك «حمد» و يك «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند. و فردايش را روزه بگيرد كه تا سال آينده محفوظ است.

[امّا ]قسمى ديگر [از اين نماز آن است كه] در شب اوّل محرّم دو ركعت نماز بگزارد؛ در اوّل، يك حمد و يك سوره انعام، و در دوم، حمد و يس بخواند.

[نماز شب عاشورا]

لانماز شب عاشورا در آخر شب چهار ركعت بگزارد به دو سلام؛ در هر ركعت يك «حمد» و ده آيةُ الكرسى، و ده «قُلْ هُوَ اللَّه»، و ده «مُعَوَّذَتَيْن»، و وقتى سلام داد، صد دفعه «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند.

[نماز اوّل ماه]

نماز اوّل ماه دو ركعت است؛ در ركعت اوّل يك «حمد»، و به عدد هر روز [A/18] تا آخر ماه، يك «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند، و در ركعت دوم «حمد» و «إنَّا أنْزَلْناه» به همان عدد، و بعد صدقه بدهد.

[نماز عيد نوروز]

[براى] نماز عيد نوروز غسل بكن و بپوش بهترين جامه‌هاى خود را، و استعمال كن بهترين طيب را؛ و در آن روز، روزه باش و بعد از نوافل و نماز ظهر و عصر، چهار ركعت [نماز ]مى‌گزارى؛ در هر ركعت يك «حمد» و ده «إنّا أَنْزَلْناه» مى‌خوانى، و در [ركعت ]دوم «حمد» و ده «قُلْ يا أيُّهَا الكافِرون»، و در سوم «حمد» و ده «قُلْ هُوَ اللَّه»، و در چهارم «حمد» و ده «مُعَوَّذَتَيْن» مى‌خوانى و بعد از فراغ [از نماز] سجده شكر مى‌كنى و دعا مى‌كنى.

[نماز هديه معصومين‌عليهم السلام]

نماز هديه در روز جمعه هشت ركعت مى‌گزارى؛ چهار ركعت را هديه مى‌كنى براى پيغمبرصلى الله عليه وآله ، و چهار ركعت [را] هديه [مى‌كنى براى] حضرت فاطمه‌عليها السلام و در شنبه هشت ركعت [مى‌خوانى]؛ چهار ركعت هديه اميرالمؤمنين و چهار ركعت هديه امام حسن‌عليهما السلام ، و به همين ترتيب تا روز پنجشنبه؛ كه هر روز هشت ركعت مى‌كنى و هر چهار ركعت را هديه يكى از ائمّه به ترتيب مى‌كنى تا حضرت قائم عَجَّلَ اللَّه فَرَجَه.

[نماز شب اوّل قبر]

نماز هديه ميّت كه شب دفن، مى‌كنند [= مى‌خوانند]، دو ركعت است در ركعت اوّل «حمد» و آيةالكرسى، و در ركعت دوم «حمد» و ده مرتبه سوره «قدر» را بخوان و بعد از سلام بگو: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى محمَّدٍ و آلِ محمَّدٍ وَ ابعَثْ ثوابَها إلى قَبْرِ فلانٍ⁽¹⁾».

و در حديث ديگر است كه در ركعت اوّل بعد از «حمد»، ده [مرتبه] «قل هُوَ اللَّه» و در [ركعت] دوم بعد از «حمد» ده [مرتبه] «ألهيكُم التَكاثُرُ» بخواند.

[نمازهاى مستحب در شبانه‌روز]

[نماز مستحب و] تطوّع هر روزه، چند قسم است:

اوّل: در هر روز پيش از ظهر، چهار ركعت بگزارد؛ در هر ركعت يك حمد و بيست و پنج [دفعه] سوره قدر بخواند؛

دوم: هر روز، دوازده ركعت به‌جا آورد؛

سوم: هر روز چهار ركعت هنگام ظهر، به‌جا آورد؛ در هر ركعت، حمد و آيةالكرسى بخواند.

[نماز روز مباهله]

نماز روز مباهله - و آن روز بيست و چهارم ذى‌الحجّه است - ، نيم ساعت به ظهر مانده، دو ركعت بگزارد و نيّت شكرِ خداىْ تعالى بكند، در هر ركعت، يك «حمد» و ده «قل هُوَ اللَّه»، و ده [مرتبه ]آيةالكرسى تا «هُمْ فيها خالِدوُن»، و ده «إنّا أنزَلْناه» بخواند.

[نمازهاى ايّام هفته]

نماز هر روز و هر شب از ايّام هفته به ترتيب ذكر مى‌شود:

شب شنبه، چهار ركعت بگزارد؛ در هر ركعت، يك «حمد» و سه آيةالكرسى و يك «قُلْ هو اللَّه» بخواند و بعد از سلام، سه «آيةالكرسى» بخواند.

روز شنبه، چهار ركعت بگزارد؛ در هر ركعت، يك «حمد» و سه «قُلْ يا ايُّها الكافِرُون»، و بعد از سلام يك مرتبه «آيةالكرسى» بخواند.

شب يكشنبه، چهار ركعت بگزارد؛ در هر ركعت، يك «حمد» و يك [دفعه] سوره «أعلى» و يك «قل هُوَ اللَّه» بخواند.

روز يكشنبه، چهار ركعت بگزارد؛ در هر ركعت، [B/18] يك «حمد» و يك [دفعه] آيه «آمَنَ الرسُول»⁽¹⁾بخواند.

شب دوشنبه، چهار ركعت بگزارد؛ در هر ركعت، هفت «حمد» و يك «إنَّا أَنْزَلْناه» بخواند و بعد از نماز، صد مرتبه بگويد: «اللَّهُمَّ صَلِّ على محمَّدٍ وَ آلِ محمَّدٍ»، و صد مرتبه [بگويد]: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى جَبْرَئِيلَ.

[امّا] قسمى ديگر [از اين نماز آن است كه]: شب دوشنبه دو ركعت بگزارد [و ]در هر ركعت، پانزده «حمد» و پانزده «قُلْ هُوَاللَّه»، و پانزده «مُعَوَّذَتَيْن» بخواند و بعد از نماز پانزده مرتبه «آيةالكرسى» بخواند و پانزده مرتبه استغفار كند.

[و امّا] قسمى ديگر [آن است كه ]شب دوشنبه دوازده ركعت بگزارد [و ]در هر ركعت يك «حمد» و يك «آيةالكرسى» بخواند و بعد از فراغ، دوازده [مرتبه] «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند و دوازده مرتبه استغفار كند و دوازده مرتبه صلوات بر پيغمبر بفرستد.

و روز دوشنبه: چهار ركعت بگزارد، در هر ركعت، هفت «حمد» و يك «إنَّا أَنْزَلْناه» بخواند و بعد از فراغ صد مرتبه بگويد: «اللَّهُمَّ صَلِّ على محمَّدٍ وَ آلِ محمَّدٍ» و صد مرتبه [بگويد] «اللَّهُمَّ صَلِّ على جَبْرَئِيلُ».

روز سه‌شنبه: بعد از نصف شدن روز، بيست ركعت بگزارد [و] در هر ركعت، بعد از «حمد» و يك «آيةالكرسى» و سه «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند.

روز چهارشنبه: دوازده ركعت بگزارد [و] در هر ركعت، يك «حمد» و سه «قُلْ هُوَ اللَّه» و سه «مُعَوَّذَتَيْن» بخواند.

شب چهارشنبه: دو ركعت بگزارد [و] در هر ركعت، يك «حمد» و يك «آيةالكرسى» و يك «قُلْ هُوَ اللَّه» و يك «إنَّا أَنْزَلْناه» بخواند.

شب پنجشنبه: ميان مغرب و عشاء دو ركعت بگزارد [و] در هر ركعت، يك «حمد» و پنج مرتبه «آيةالكرسى» و پنج «قُلْ هُوَ اللَّه» و پنج «قُلْ يا أيُّها الكافرون» و پنج «مُعَوَّذَتَيْن» بخواند و بعد از نماز، پانزده مرتبه استغفار كند.

روز پنجشنبه: ميانه ظهر و عصر، دو ركعت بگذارد [و] در ركعت اوّل، يك حمد و صد آيةالكرسى بخواند و در ركعت دوم، يك حمد و صد قُلْ هُوَ اللَّه بخواند و بعد از نماز، صد مرتبه استغفار كند و صد مرتبه، صلوات بر پيغمبر بفرستد.

نماز روز جمعه: چهار ركعت بگزارد، در هر ركعت، يك «حمد» و يك سوره «تبارَكَ»، و يك «حم» سجده بخواند، و وقت آن، مابين طلوع آفتاب تا زوال است.

نماز حضرت اميرالمؤمنين‌عليه السلام

چهار ركعت است؛ در هر ركعتى، يك «حمد» و پنجاه «قُلْ هُوَ اللَّه» بخوان و بعد از نماز بگو: «سُبْحانَ مَنْ لا تَبيدُ مَعالِمُهُ، سُبْحانَ مَنْ لا تَنْقُصُ خَزآئِنُهُ، سُبْحانَ مَنْ لا اضْمِحْلالَ لِفَخْرِه، سُبْحانَ مَنْ لا يَنْفَدُ ما عِنْدَهُ، سُبْحانَ مَنْ لا انْقِطاعَ لِمُدَّتِه، سُبْحانَ مَنْ لا يُشارِكُ اَحَداً فى اَمْرِه، سُبْحانَ مَنْ لا اِلهَ غَيْرُهُ»؛

پس بگو: «يا مَنْ عَفى عَنِ السيِّئاتِ وَ لَمْ يُجازبها، اِرْحَمْ عَبْدَكَ يْا اَللَّهُ يا اَللَّهُ نَفْسى نَفْسى اَنَا عَبْدُكَ يا سَيِّداهُ يا سَيِّداهُ اَنَا عَبْدُكَ، يا رَبَّاهُ بَيْنَ يَدَيْكَ بِكَ اِلهى وَ بِكَيْنُونِيَّتِكَ يا اَمَلاهُ يا رَحْماناهُ يا غِياثاهُ، عَبْدَكَ عَبْدَكَ لا حيلَةَ لَهُ، يا مُنْتَهى رَغْبَتاهُ يا مُجْرِىَ الْدَّمِ فى عُروُقى، يا سَيِّداهُ يا مالِكاهُ اَيا هُوَ اَيا هُوَ اَيا هُوَ يا رَبَّاهُ عَبْدُكَ لا حيلَةَ لى وَ لا غِنى بى عَنْ نَفْسى وَ لا اَسْتَطيعُ لَها ضَرّاً وَ لا نَفْعاً وَ لا اَجِدُ مَنْ اُصانِعَهُ تَقَطَعَّتْ اَسْبابُ الخَدآئِعِ عَنِّى وَ اضْمَحَلَّ كُلُّ مَظْنُونٍ عَنّى اَفْرَدَتْ الْدهْرُ اِلَيْكَ فَقُمْتُ بَيْنَ يَدَيْكَ هذَا الْمَقامُ يا اِلهى بِعِلْمِكَ هذا كانَ كُلُّهُ فَكَيْفَ اَنْتَ صانِعٌ بى وَ لَيْتَ شِعْرى كَيْفَ تَقوُلُ لِدُعآئى اَتَقوُلُ نَعَمْ اَمْ لا؛ فَاِنْ قُلْتَ لا فَياوَيْلى يا وَيْلى يا وَيْلى يا عَوْلى يا عَوْلى يا عَوْلى يا شِقْوَتى يا شِقْوَتى يا شِقْوَتى يا ذُلّى يا ذُلّى يا ذُلّى. اِلى مَنْ وَ مِمَّنْ اَوْ عِنْدَ مَنْ اَوْ كَيْفَ اَوْ ماذا اَوْ اِلى أَىِّ شَىْ‌ءٍ أَلْجَأُ وَ مَنْ يَجُودُ عَلَىَّ بِفَضْلِه حينَ تَرْفِضُنى وَ اِنْ قُلْتَ نَعَمْ كَما هُوَ الْظَنُّ بِكَ وَ الْرَّجآءُ لَكَ فَطُوبى لى وَ اَنَا الْسعيدُ وَ اَنَا الْمَسْعُودُ وَ طُوبى لى وَ اَنَا الْمَرْحُومُ يا مُتَرَحِّمُ يا مُتَرَئِّفُ يا مُتَعَطِّفُ يا مُتَحَنَّنُ يا مُتَمَلِّكُ يا مُقْسِطُ لا عَمَلَ لى مَعَ نَجاحِ حاجَتى اَسْاَلُكَ بِاِسْمِكَ الّذي جَعَلْتَهُ في مَكْنُونِ غَيْبِكَ وَ اسَتَقَرَّ عِنْدَكَ وَ لا يَخْرُجُ مِنْكَ اِلى سِواكَ اَللَّهُمَّ بِه وَ رَبِّكَ فَاِنَّهُ اَجَلُّ وَ اَشْرَفُ اَسْمآئكَ لا شَى‌ءَ لى غَيْرَ هذا وَ لا اَجِدُ اَعْوَدَ عَلَىَّ مِنْكَ يا كَيْنُونُ يا مُكَوِّنُ يا مَن عَرَّفَنى نَفْسَهُ يا مَنْ اَمَرَنى بِطاعَتِه وَ يا مَنْ نَهانى عَنْ مَعْصِيَتِه وَ يا مَدْعُوُّ وَ يا مَسْئُولُ وَ يا مَطْلُوباً اِلَيْهِ وَفَضْتُ وَصِيَّتَكَ [B/19] الَّتى أَوْصَيْتَني بِها وَ لَمْ أُطِعْكَ وَ لَوْ أَطَعْتُكَ فيما اَمَرْتَنى لَكَفَيْتَنى ما قُمْتُ اِلَيْكَ فيهِ وَ اَنَا مَعَ مَعْصِيَتى لَكَ راجٍ فَلا تَحلُّ بَيْنى وَ بَيْنَ ما رَجَوْتُ يا مُتَرَحِّماً لى أَعِذْنى مِنْ بَيْنِ يَدَىَّ وَ مِنْ خَلْفى وَ مِنْ فَوْقى وَ مِنْ تَحْتى وَ مِنْ كُلِّ جِهاتِ الْاِحاطَةِ بى اَللَّهُمَّ بِمُحمَّدٍصلى الله عليه وآله سَيّدى وَ بِعَلِىٍ‌عليه السلام وَلِيّى وَ بِالاَئمَّةِ الْرَّاشِدينَ‌عليهم السلام اجْعَلْ صَلَواتِكَ وَ رَحْمَتَكَ وَ رَأفَتَكَ وَ اَوْسِعْ عَلَيْنا مِنْ رِزْقِكَ وَ اقْضِ عَنَّا الْديْنَ وَ جَمِيعَ حَوآئِجِنا يا اَللَّهُ يا اَللَّهُ يا اَللَّهُ اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَى‌ءٍ قَديرٌ».

نماز حضرت صدّيقه صلوات اللَّه عليها

[اين نماز] دو ركعت است؛ در ركعت اوّل «حمد» و صد مرتبه «إنَّا أَنْزَلْناه»، و در ركعت دوم «حمد» و صد مرتبه «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند و بعد از نماز بگويد: «سُبْحانَ ذِى الْعِزِّ الْشَّامِخِ الْمُنيفِ، سُبْحانَ ذِىْ الجَلالِ الْباذِخِ الْعَظيمِ، سُبْحانَ ذِى الْمُلْكِ الْفاخِرِ الْقَديمِ، سُبْحانَ مَنْ لَبِسَ الْبَهْجَةَ وَ الْجَمالَ، سُبْحانَ مَنْ تَرَدّى بِالنورِ وَ الْوَقارِ، سُبْحانَ مَنْ يَرى اَثَرَ النَمْلِ فى الْصفا، سُبْحانَ مَنْ يَرى وَقْعَ الْطَّيْرِ فِي الْهَوى، سُبْحانَ مَنْ هُوَ هكَذا وَ لَا هكَذا غَيْرُهُ»؛

و در روايت ديگر [آمده ]است كه بعد از نماز، تسبيح آن حضرت را بخواند و بعد اين تسبيحات را بگويد؛

و در حديث ديگر [آمده است كه] بعد از تسبيح آن حضرت و پيش از تسبيحات، صد صلوات بفرستد و بعد از تسبيحات، زانوها و بازوها را برهنه كرده [و] به سجده رود كه هفت اعضايش به خاك رسد و هر دعائى كه خواهد بكند و حاجت خود را بخواهد و بخواند: «يا مَنْ لَيْسَ غَيْرَهُ رَبٌّ يُدْعى، يا مَنْ لَيْسَ فَوْقَهُ اِلهٌ يُخْشى، يا مَنْ لَيْسَ دُوُنَهُ مَلِكٌ يُتَّقى يْا مَنْ لَيْسَ لَهُ وَزيرٌ يُوفى، يا مَنْ لَيْسَ لَهُ حاجِبٌ يُرْشى، يا مَن لَيْسَ لَهُ بَوَّابٌ يُغْشى، يا مَنْ لا يَزْدادُ عَلى كَثرةِ الْسُّؤالُ اِلّا كَرَماً وَجُوداً وَ عَلى كَثْرَةِ الْذُّنُوبِ اِلّا عَفْواً وَ صَفْحاً؛ صَلِّ عَلى مُحمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّدٍ وَ افْعَل بى كَذا وَ كَذا» و حاجات خود را مى‌خواهد.⁽¹⁾}

[A/20] و از جمله نمازهاى مستحبّى، نماز شب عيد فطر است؛ و آن دو ركعت است؛ در ركعت اوّل «حمد» و هزار «قُلْ هُوَ اللَّه» و در ركعت دوم، يك «حمد» و يك «قُلْ هُوَ اللَّه» بخواند.⁽²⁾

و از آن جمله نماز عيد غدير⁽³⁾و شبِ نيمه شعبان⁽⁴⁾و شب مبعث⁽⁵⁾و روز مبعث⁽⁶⁾است؛ [بنا ]بر آنچه رسيده است.

و مخفى نماند كه تمام [نمازهاى مستحبى و] نوافل، دو ركعتى است با تشهّد و

سلام؛ مگر نماز وَتْر، كه يك ركعت است و نماز اعرابى، كه ده ركعت است؛ و نماز اعرابى [كه] ايستاده [خواندن آن]، بهتر است از نشسته.⁽¹⁾

مقام سوم: در [بيان] لواحق نماز است

اشاره

و در آن، چند مقصد است:

مقصد اوّل: در خلل نماز است

اشاره

و در آن، دو مطلب است:

مطلب اوّل: در [بيان] مبطلات نماز است

اشاره

<بدان كه> هر كه اخلال كند به واجبى از واجبات نماز، عمداً يا جهلاً كه از اجزاء نماز باشد يا از صفات و شرايط، يا بجا آورد تروك در نماز را، نماز باطل است مگر در جهر و اخفات؛ كه اگر كسى جاهل در حكم آنها [هم] باشد، معذور است.

و هر گاه كسى جاهل شد [به] غصبيت جامه [= لباس] يا مكان نماز، يا به نجاست جامه و مكان، يا [به نجاست] بدن يا محل سجده، يا [جاهل] به غصبيت آب وضو و غسل، صحيح است. و همچنين اگر پوستى از دست مسلمى بگيرد و با آن نماز بخواند [و ]بعد معلوم شود كه تذكيه نشده، صحيح است.

و باطل مى‌شود آن نماز، به [واسطه] به‌جا آوردن هرچه كه طهارت را باطل مى‌كند، عمداً يا سهواً؛

و همچنين به [سبب] ترك طهارت، عمداً و سهواً.

و همچنين باطل مى‌شود نماز به [سبب] تكفير عمداً <و آن، آن است كه يك دست خود را بالاى دست ديگر بگذارد، كه به اصطلاح دست بسته نماز بخواند>.

و باطل مى‌شود به كلام دو حرفى، كه از قرآن و دعا نباشد.

و باطل مى‌شود به برگشتن به پشت سرش و به خنده صدادار، و كار زيادى كه از نماز نباشد و به گريه به جهت دنيا، و خوردن و آشاميدن، جز آنكه در نماز وتر اگر قاصد

روزه باشد و بترسد كه فوت شود به واسطه تشنگى؛ كه جايز است آشاميدن؛

و تمام اينها در صورت تعمّد، مُبطِل است؛

و اگر سهواً باشد، باطل نمى‌كند، مگر در برگشتن از قبله عَلَى اشكالٍ و تأمّلٍ.

و باطل مى‌شود نماز به [سبب] اخلال به ركنى از اركان آن عمداً و سهواً؛

و همچنين به [سبب] زياد كردن ركنى عمداً و سهواً،

و به [سبب] زياد كردن يك ركعت عمداً و سهواً،

و به كم كردن يك ركعت عمداً.

و اگر ناقص كرد ركعتى را، بايد آن را به جا آورد؛ مادامى كه حرف، نزده باشد و پشت به قبله، نكرده و مُحدث، نشده [باشد].

و اگر مى‌داند كه دو سجده از او فوت شده و نمى‌داند كه از يك ركعت است تا باطل باشد، يا از دو ركعت تا باطل نباشد، نماز، باطل است.

و اگر شكّ كند پيش از سجده، كه سرش را از ركوع ركعت چهارم بلند كرده يا از ركعت پنجم، [B/20] باطل است.⁽¹⁾

و باطل مى‌شود نماز به شكّ كردن در نماز دو ركعتى - مثل نماز صبح و نماز قصرى [= شكسته] در سفر و عيدَيْن-، اگر واجب شوند - و كسوف؛

و همچنين در عدد نماز سه ركعتى -مثل نماز مغرب-؛

و همچنين است شكّ در دو ركعت اوّل از هر نمازى.

و همچنين باطل است اگر نداند چند ركعت نماز خوانده يا چه نيّتى كرده [است].

(فصل)

مكروه است نماز و حال آنكه موى سرش را در ميان سر جمع كرده باشد و آن را بسته باشد، و نظر كردن به طرف راست و چپ، و دهان دريدن و خميازه كشيدن و انگشت شكستن و بازى كردن و آب دهان يا دماغ انداختن و فوت كردن به محلّ سجده و آه كشيدن به يك حرف، يا ناله [كردن] به يك حرف و نگاه داشتن بول و غايط و ريح.

<تتمّه>

حرام است قطع كردن نماز در حالِ اختيار؛ و در حال ضرورت، جايز است.

و جايز است دعا⁽¹⁾كردن به [امر] مباح، چه در دين و چه در دنيا؛ به خلاف دعاى حرام.

و [جايز است] ردّ كردن سلام، به مثل همان سلام.

و [جايز] است دعاى ثواب به جهت آخرت و حمد خداىْ تعالى، اگر عطسه كرد.⁽²⁾

مطلب دوم: در [بيان] سهو و شكّ است

اشاره

<بدان كه> در عدد ركعات، هرگاه ظنّ غالب به يك طرف داشته باشد، بنا را بر آن بگذارد.

[و حكم ندارد فراموش كننده قرائت و فراموش كننده جهر و اخفات و فراموش كننده حمد و سوره اگر به ركوع رفته باشد]. و همچنين از براى فراموش كننده ذكر ركوع يا طمأنينه ركوع در حال قيام بعد از ركوع؛

و از براى فراموش كننده سربلند كردن از ركوع يا طمأنينه او در حال سجده؛

و از براى فراموشى ذكر در دو سجده يا سجده بر هفت عضو، يا [از براى فراموشى] در نشستن ميان دو سجده بعد از سربلند كردن [حكمى نيست]؛

و همچنين حكم ندارد سهو در سهو، مثل آنكه در نماز احتياطى، شكّ كند؛

و حكم ندارد شكّ امام با حفظ مأموم و شك مأموم با حفظ امام؛

و حكم ندارد شكّ كثيرالشك⁽³⁾.

و اگر فراموش كرد [خواندن] حمد را و در سوره يادش آمد، حمد را بخواند و بعد سوره را اعاده نمايد؛

و اگر ملتفت شد كه ركوع نكرده، پيش از سجود ركوع كند. يا پيش از ركوع فهميد

كه سجودِ ركعت پيش را نكرده، آن را به‌جا آورد؛

و اگر ملتفت شد كه صلوات بر پيغمبر و آلش صلوات اللَّه عليهم نفرستاده و [اين ]بعد از آن است كه سلام گفته، قضايش را بكند؛

و اگر ملتفت شد كه سجده نكرده يا تشهّد به‌جا نياورد بعد از ركوع، قضاى آنها را بكند؛

و در تمام اين موارد، سجده سهو بنا بر بعض از اقوال لازم است.⁽¹⁾

و اگر شكّ كند در چيزى از افعال نماز و شكّ در محلّ باشد، به جا آورد؛

و اگر شك در محلّ كرده [و] به جا آورد [و] بعد ملتفت شد كه مشكوك را به جا آورده؛ پس اگر ركن بوده، نماز باطل است؛ و گرنه، باطل نيست.

و اگر شكّ كرد در ركوع، و [حال آنكه] او ايستاده است، پس ركوع نمود [A/21]و پيش از سر بلند كردن ملتفت شد كه ركوع را كرده، باطل است [بنا به رأيى]؛ و اگر شك كرد در ركوع، بعد از محلّ اعتنا نكند.

و اگر شكّ كرد كه آيا در نماز چهار ركعتى سه ركعت خوانده يا چهار ركعت، يا شكّ كند دو ركعت خوانده يا سه ركعت بعد از اكمال سجدَتَيْن، بنا گذارد بر بيشتر و بعد از فراغ، يا يك ركعت ايستاده، يا دو ركعتِ نشسته به جا آورد.

و اگر شكّ كند كه آيا دو ركعت كرده يا چهار ركعت، بعد از اكمال سجدَتَيْن، بنا گذارد بر چهار، و سلام را بگويد و بعد، دو ركعت ايستاده به جا آورد؛

و اگر مردّد باشد ميانه دو و سه و چهار، بنا را بر زياده گذارد و سلام بگويد و دو ركعت ايستاده و دو ركعت نشسته به جا آورد. و اگر بعد ملتفت شد كه مشكوكه به جا آورده بوده اعاده ندارد؛ اگر چه در وقت باشد.

و اگر ملتفت شد كه يك ركنى از يكى از دو نماز [را] ترك كرده: پس يا آن دو نماز در عدد مختلفند -مثل مغرب و عشاء-، هر دو را بايد اعاده كند؛

و اگر آن دو در عدد مثل همند -مثل ظهر و عصر-، يك نماز چهار ركعتى او را كافى است.⁽²⁾

و مخفى نماند كه در نماز احتياط، حمد لازم دارد و تسبيحات نمى‌شود، خواند؛ و اگر مابين نماز و نماز احتياطى مُبْطِلى به عمل آمد، صحّت نماز، محلّ اشكال است؛

و در مطلقِ شكّ در نافله، بنا را بر كمتر بگذارد بهتر است؛ اگرچه بر زياده هم مى‌شود، بنا بگذارد.

(مسئله)

<بدان كه> واجب مى‌شود سجده سهو، در چند مورد:

<اوّل>: حرف زدن در نماز، سهواً؛

<(دوم>: شكّ ميانه چهار و پنج است؛

<سوم>: نشتن در حال قيام يا قيام در حال نشستن است با آنكه تلافى كند آن را در نماز بنا بر بعضى از فتاوا؛⁽¹⁾

<چهارم>: زياده و كمى در نماز است از روى فراموشى، به شرط آنكه ركن نباشد بنا بر قولى.⁽²⁾

و سجده سهو دو سجده است بعد از نماز؛ كه فاصله بيندازد ميانه آن دو سجده به نشستنى و بگويد در هر دو سجده: «بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللّهمَّ صلِ‌ّ على محمَّدٍ وَ آلِ محمّدٍ»، يا بگويد: «بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ السَلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُه» و بعد، تشهّدِ خفيف دهد و سلام بگويد.

خاتمه

هر كه از مكلّفين [كه] ترك نماز را حلال دانست؛ اگر بر فطرت اسلام متولّد شده، كشته شود، مگر آنكه به شبهه باشد؛

و اگر اوّل كافر بوده و بعداً مسلمان شده بود، به او توبه دهند؛

[B/21] و اگر توبه نكرد، او را بكشند؛

و اگر مستحلّ ترك نماز نشود، تعزير شود تا سه دفعه؛

و اگر سه دفعه تعزير شد و باز عَوْد كرد، در مرتبه چهارم، كشته مى‌شود؛و قضا در تمام اين موارد، بايد به جا آورد.

و هر [كسى] كه فوت شود از او نماز واجبى، عمداً يا سهواً، يا به خواب يا بيدارى، يا به [جهت] مستى يا به آشاميدن دواىِ خواب[آور] يا ارتداد، قضاى آن واجب است؛ جز آنكه از جهت كودكى يا ديوانگى يا بيهوشى [باشد]؛ اگرچه [به ]جهت خوردن غذايى باشد يا عمل مشقّت‌دارى بكند، يا از جهت حيض يا نفاس يا كفرِ اصلى يا پيدا نكردن طَهور از آب و خاك؛ كه در تمام اين موارد، قضا ساقط است.

و آنچه [نماز] از او در حضر فوت شده، قضاى آن را بايد تمام بكند، اگرچه در سفر باشد؛ چنانچه آنچه [نماز] از او در سفر فوت شده قضاى آن را بايد قصر كند، اگرچه در حضر بوده باشد.

و اگر مى‌داند كه يك نمازى از او فوت شده [ولى] نمى‌داند كدام است، يك [نماز ]سه ركعتى و يك چهار ركعتى و يك دو ركعتى، به عمل آورد؛

و اگر چند نماز از او فوت شده و در هريك مردّد است،

به همين قسم عمل نمايد تا مظنون او شود برائت را.

و اگر مى‌داند كه چه نمازى است، ولى نمى‌داند كه چند دفعه از او فوت شده، آنقدر بكند كه غالب شود بر ظنّ، برائت ذمّه؛

و اگر هر دو را فراموش [كرد] كه نمى‌داند چه نماز است و چند دفعه فوت شده، چند روز متوالى نماز كند تا يقين كند به فعل واجب.

و اگر جاهل به ترتيب [نمازهاى فائته] است كه نمى‌داند ظهر پيش از عصر از او فوت شده، يا عصر پيش از ظهر؛ پس يك عصر، ميان دو ظهر به جا آورد، يا يك ظهر ميان دو عصر.

و اگر از او در سفر، نمازهايى فوت شده و ترتيب آنها را نمى‌داند، [اگر] با هر چهار ركعت يك نماز قصرى به عمل آورد، مُجزى است.

<خاتمه>

مستحبّ است قضا نماز نافله موقّته؛ و اگر به جهت ناخوشى از او فوت شده [باشد]، استحباب، مؤكّد نمى‌شود. و صدقه دهد از هر دو ركعتى از نوافل كه از او فوت

شده به پنجاه⁽¹⁾. و اگر ندارد، از هر روزى پنجاه؛ و اين مستحبّ است.

و مخفى نماند كه كافر اصلى، تمامِ فروعِ اسلام بر او واجب است؛ ولى از او در حال كفر، صحيح نيست؛ و اگر اسلام آورد، آن گذشته‌ها از او ساقط مى‌شود.

مقصد دوم: در نماز جماعت است

اشاره

<بدان كه> واجب مى‌شود نماز جماعت در جمعه و عيدَيْن، با اجتماعِ شرايط از: حضورِ امام يا نايب خاص؛

و مستحبّ است جماعت در نمازهاى واجبى به خصوص نماز شبانه روزى؛

و صحيح نيست جماعت در نوافل [A/22] و نمازهاى مستحبى، جز در نماز استسقاء و عيدَيْن، با فقدانِ شرايط؛

و منعقد مى‌شود [نماز] جماعت [حداقلّ] به دو نفر؛ كه يكى از آنان، امام باشد (و به بيشتر از دو نفر).

و شرط است در امام، چند چيز:

اوّل: مكلّف بودن؛

دوم: مؤمن بودن؛

سوم: عادل بودن؛

چهارم: طهارت مولد؛ [يعنى] كه ولد زنا نباشد؛

پنجم: اگر مأمومين ايستاده‌اند، امام نشسته نباشد؛

ششم: آنكه اگر مأموم قارى باشد، امام بى‌سواد نباشد.

هفتم: امام [قرائت] او، صحيح باشد؛⁽²⁾

هشتم: امام بعضى از حروف را بدل به بعضى ديگر نكند؛

نهم: زن، امامت مرد و خنثى را نكند؛

دهم: خنثى، امامت خنثا[ىِ] ديگر نكند.

و صاحب مسجد و صاحب منزل و امير از جانبِ امام و هاشمى، در صورت

اجتماع شرايط، و امامِ اصلى از غيرِ خودشان، در نماز جماعت مقدّمند.

و اگر در امامت، نزاع شد، آن [كسى] كه قرائتش بهتر است، مقدّم است؛

و اگر هر دو در قرائت برابرند، افقه مقدّم است؛

و در صورت تساوى، كسى كه زودتر هجرت به اسلام كرده، مقدّم است؛

و بر فرض تساوى، آن [كسى] كه سالش بيشتر است، مقدّم است؛

و در مقامِ تساوى، آن [كسى] كه وجيه‌تر است، مقدّم است.

و جايز است كه زن، امامت كند زنان را.

و اگر در وسط نماز، امام مُرد يا بيهوش شد، مأمومين كسى را مقدّم دارند و با او، نمازشان را تمام كنند.

و مكروه است، امامت كند:

الف: حاضر به مسافر،

ب: و نائب گرفتن در جماعت كه امام كسى را مقدّم دارد كه در يك ركعت يا زياده از مأمومين كه عقب افتاده‌اند، براى آنان امامت كند؛

ج: و امامت صاحب خوره و پيسى؛

[د]: و كسى كه حدّ خورده باشد، به شرط توبه؛

[ه]: و كسى كه مختون نباشد؛

[و]: و كسى كه مأمومين او را نپسندند؛

[ز]: و [امامت] اعرابى كه در باديه نشسته‌اند به مهاجرين؛

[ح]: و كسى كه تيمّم كرده، به آنانى كه وضو دارند.

و اگر مأموم، امامى را عادل مى‌دانست و به او اقتداء كرد [و] بعد از نماز فهميد كافر بوده يا فاسق بوده يا محدث بوده، اعاده نماز را نكند؛

و اگر اينها را در وسط نماز فهميد، قصد فرادى كند؛

و اگر از اوّل مى‌دانست و اقتداء كرد، نماز را اعاده نمايد.

<(مسئله)>

صدق مى‌كند درك ركعت، به درك نمودن [مأموم]، امام را در حال ركوع.

و صحيح نيست جماعت با وجود حايلى ميانه امام و مأموم به شرط آنكه مانع از

ديدن امام باشد و مأموم، مرد باشد؛

و همچنين صحيح نيست با اين‌كه امام، بالاتر از مأموم ايستاده باشد به قدر يك وجب؛

و همچنين با دور بودن امام از مأموم به زياده از قدر معتاد و عدم فاصله صفوف جماعت؛

[B/22] و همچنين صحيح نيست جماعت، با مقدّم شدن مأموم بر امام.

و اگر مأموم يك نفر بيش نيست، بهتر است كه بر طرف راست امام بايستد؛

و مستحبّ است از براى آنانى كه لباس به جهت پوشانيدن عورت ندارند، در گوشه‌اى از مسجد بايستند؛ و همچنين زنها.

و اگر مأمومين جماعتى هستند عقبِ امام بايستند.

و اگر كسى نماز خوانده منفرداً، مستحبّ است اعاده آن نماز با جماعت؛ چه امام باشد چه مأموم.

و مكروه است كه مأموم⁽¹⁾تنها بايستد با آنكه جماعت زياد باشند؛

يا آنكه اطفال را در صف اوّل راه بدهند؛

يا آنكه نافله بخواند مأموم بعد از «قَدْ قامَتْ الصلوةُ»؛

يا «حمد» و سوره بخوانند پشت سر امام جامع الشرايط، مگر آنكه قرائت امام را نشنود و همهمه او را هم نفهمد، كه در اين صورت بنابر بعضى اقوال در نمازهاى جهرى، «حمد» و سوره خواندن، مستحبّ است، <و بنابر بعضى اقوال واجب است>.⁽²⁾

و واجب است متابعت [از] امام؛ و اگر عمداً مقدّم بر امام شد، در افعالِ نماز -مثل آنكه در حال ركوعِ امام بلند شد-، همان قسم بماند تا امام به او برسد؛

و اگر سهواً مقدّم شد، برگردد به متابعت امام و همان چيزى را كه مقدّم داشته، با امام اعاده كند.

(مسئله)

جايز نيست از براى مأمومِ مسافر، متابعت امام حاضر را؛ بلكه در همان قدرى كه شريك است با حاضر، متابعت نمايد و بعد، سلام نماز را بگويد.

و واجب است در نماز جماعت، قصد كردن اقتداء به امام معلوم معيّنى؛

و اگر هر دو نفر قصد امامت كردند، بى‌اشكال است [نمازشان]؛

و اگر هر دو، قصد مأموميّت كردند؛ يا هر دو، قصد اقتداء به امام غيرمعيّنى كردند، باطل است.

و مخفى نماند كه شرط نيست در جماعت، نيّت امامت.

و جايز است اقتداء كردن در نماز فريضه، به امامى كه نماز فريضه مى‌خواند؛ اگرچه مختلف شدند -مثل نماز صبح به نماز مغرب-، مگر آنكه هيئت آنان مختلف باشد -مثل نماز صبح به نماز عيدَيْن-.

و همچنين جايز نيست اقتداء نمودن فريضه گزار، به نافله كن؛ و نافله گزار، به فريضه كن.

و جايز نيست بلند بودن محل مأموم از امام، زياده از يك وجب مگر در اراضى منحدره.

و اگر كسى داخل شد در جماعت و ترسيد كه به ركوع امام نرسد، تكبيرة الاحرام را بگويد و ركوع كند و در حالْ ركوع برود تا به صفّ جماعت ملحق شود.

و اگر امام داخل شد و مأموم در نماز نافله است، قطع كند آن نافله را؛

و اگر در نماز واجبى است، نيّت خود را مستحبّى كند و آن را تمام كرده [و ]اقتداء نمايد.

و اگر امام اصل⁽¹⁾عليه السلام رسيد [مأموم] فريضه را قطع كند [A/23] و اقتداء كند.

و اگر به امام رسيد در حالى كه او سر از ركوع ركعت آخر بلند كرده، تكبير گويد و متابعت [از] امام كند و وقتى كه امام سلام گفت، برخيزد [و] نمازش را تمام كند.

و جايز است [بعد از سجده آخر]، سلام گفتن پيش از آنكه امام، سلام گويد به

شرط آنكه قصد فُرادى كند.⁽¹⁾

مقصد سوم: [نماز خوف]

[مقصد سوم] در نماز خوف است كه آن را نماز «ذات الرقاع» مى‌نامند.

و آن، متوقّف بر چند شرط است:

<اوّل>: آنكه خصم، در غير مقابل قبله بوده باشد؛

<دوم>: آنكه قوّت داشته باشد به قسمى كه بترسند؛ كه اگر همه مشغول نماز شوند، يك دفعه هجوم آورند؛

<سوم>: آنكه مسلمين آنقدر باشند كه بتوانند دو طايفه بشوند و هر طائفه، مقابل دشمن بايستند؛

<چهارم>: آنكه محتاج نبوده باشند بر اَزْيَد [= بيشتر] از دو فرقه؛

و اين نماز، هميشه قصر است در سفر و حضر و جماعت و فرادى.

و كيفيت آن، آن است كه بايستد امام و نماز بگزارد، با طائفه اوّل يك ركعت و طائفه دوم آنان را نگاهبانى كنند و برخيزد به ركعت دوم و طول بدهد امام قرائت را تا آنكه آن طائفه اوّل، جماعتشان را تمام كنند و بروند به جاى فرقه دوم؛ پس بيايند فرقه دوم و تكبيرة الاحرام بگويند و ركوع كند امام، و آنان با امام ركوع كنند و سجده كنند و تشهّد را طول دهد تا مأمومين به او برسند و در سلام، متابعت امام را كنند.

و اگر نماز خوف سه ركعتى شد، مجزى است كه با طائفه اوّل، يك ركعت بكند و با طائفه ديگر، دو ركعت [كند ]و بالعكس.

و واجب است در نماز خوف، سلاح را حمل كنند؛ مگر آنكه مانع شود واجبى از واجباتِ نماز را كه جايز نيست مگر در حال ضرورت.

و نجاست در اين نماز، مضرّ نيست.

و اما نماز شدّت خوف -و آن را «نماز مطارده» خوانند كه در صورت سختى و شدت حرب است؛ كه منتهى شود به دست به گردن درآوردن [= جنگ تن به تن]- آن

است كه نماز را فرادى به هر قسم كه شد، به جا آورد؛

و اگر متمكّن از قبله نشدند، استقبال در تكبيرةالاحرام به تنهايى مجزى است؛

و اگر از آن هم متمكّن نشدند، بى‌آن صحيح است.

و جايز است كه اگر متمكّن نشدند، در حال سوارى بخوانند و سجده بر قربوس زين بكنند؛

و اگر از نماز، عاجز شد عوض آن تسبيح بگويد در هر ركعت به اين نحو؛ «سبحانَ اللَّهِ وَ الحَمْدُللَّهِ و لا اِلهَ إلّا اللَّهُ و اللَّهُ اَكْبَرُ»؛ و آن كفايت مى‌كند از جميع افعال و اذكار نماز.

و اگر نماز خوف مى‌خواند و در اثناء [نماز]، ايمنى حاصل شد، برگردد به نماز؛ كه در حال امن، واجب است.

و اگر نماز مى‌خواند و در وسط [نماز] خائف شد، برگردد [B/23] به نماز خوف؛

و اگر نماز خواند به گمانِ رسيدن دشمن [و] بعد معلوم شد [كه] اشتباه كرده يا آنكه حائلى بوده كه مانع دشمن بوده، مُكفى⁽¹⁾است.

و كسى كه از سيلى يا درنده بترسد، نماز شدّت خوف بخواند؛

و كسى كه به گل فرو رفته باشد يا غرق شده باشد با ايماء و اشاره نماز بخواند؛ <و نماز، شكسته نمى‌شود مگر براى نماز مسافر و نماز خوف>.

مقصد چهارم: در نماز سفر است

اشاره

واجب است قصر كردن در نمازهاى چهار ركعتى، به چهار شرط:

اوّل: مسافت است؛ كه هشت فرسخ است يا چهار فرسخ نسبت به⁽²⁾كسى كه بدون قصد اقامت يا قاطع سفر، برگردد. و اگر نمى‌داند به قدر مسافت هست يا نه و بيّنه هم نيست، تمام كند؛

دوم: قصد داشتن به آن مسافت است؛ چنانچه كسى كه در بيابان گم شد يا عقب بنده‌اش مى‌گرديده؛ چون كه طى مسافت را اگر بكند، بى‌قصد است، نبايد قصر كند؛

بلى اگر در برگشتن به قدر مسافت رسيده، قصر نمايد؛

سوم: اين است كه سفر خود را قطع نكند به نيّت ماندن ده روز يا زياده، يا به رسيدن به شهرى كه شش ماه يا زياده در آن توقّف داشته باشد و در آنجا ملكى داشته باشد و قصد توطّن در آن كرده باشد؛

و اگر در ميان آنجايى كه از آنجا سفر كرده تا آنجايى كه قصد توقّف دارد، مسافت معتبره بوده باشد، در راه قصر كند و وقتى رسيد، تمام است؛

و اگر به حدّ مسافت نيست، تمام است؛

و اگر چند موطن دارد در سفرش كه هر كدام را در آن شش ماه توقّف كرده [به قصد توطّن]، اگر ميانه هر دو موطن، قدر مسافت هست، قصر كند؛ و الاّ، همه را تمام كند.

چهارم: آن است كه سفر جايز باشد؛ و اگر سفر او معصيت باشد، تمام كند [نماز را]. و كسى كه به قصد صيد رفته، ولى صيد لهو نيست، صيد تجارت است، در نماز و روزه، قصر كند بنابر بعضى از اقوال⁽¹⁾.⁽²⁾

پنجم: آنكه كثيرالسفر نبوده باشد؛ يعنى سفر او زياده بر حضرش نباشد -مثل مكارى و كشتى‌بان و طالب آب و گياه و طالب بازارها-، و قاصد، "قاعده كليّه در قصر، حكم او است كه اگر در شهرى ده روز يا قصر كند؛ و اگر ده روز يا زياده در شهرى نمى‌ماند، تمام كند در شب و روز، بنابر بعضى از فتاوى".⁽³⁾

ششم: پنهان شدن ديوارها يا صداى اذان آن بلد؛ كه پيش از اين وقت نمى‌تواند قصر كند؛ و آن، نهايت قصر است در برگشتن از آن سفر كه اگر به جايى رسيد كه اذان را مى‌شنود و ديوارها نمايان است، تمام بكند.

[A/24] و كسى كه قصر مى‌كرد، اگر در شهرى ده روز بماند، تمام كند؛ و اگر مردّد بود در اقامت و سفر، قصر كند، مگر آنكه سى روز بگذرد و او مردّد باشد؛ كه تمام نمايد؛ اگرچه [براى] يك نماز، بيش[تر] در آنجا توقّف نكند.

و اگر مسافر، نيّت اقامت كرد؛ پس منصرف شد و قصد سفر كرد، برگردد به قصر؛ به شرطى كه يك نماز تمام نخوانده باشد.

و اگر بيرون رفت به قصد سفر تا حدّى كه ديوار شهر پنهان شد و قصر كرد، بعد اگر از قصد سفر برگردد، آن نماز اعاده ندارد.

و اگر شرايط قصر جمع شد، واجب مى‌شود؛ مگر در حَرَمَيْنِ شَرِيفَيْن و مسجد كوفه و حائر [امام حسين‌عليه السلام]؛ كه در اين موارد تمام خواندن، افضل است.

و اگر مسافر، عمداً تمام خواند، اعاده لازم است؛ اگر در وقت باشد؛ و قضا اگر وقت، گذشته باشد؛

و اگر به فراموشى تمام خواند، اعاده دارد؛ ولى قضا ندارد.

و اگر جاهل به حكم بود، چيزى بر او نيست.

و اگر وقت نماز داخل شده بود و او بعد از دخول وقت، سفر كرد و نمازش را نخوانده بود، نماز را قصر بخواند؛ چنانچه اگر بعد از وقت از سفر مراجعت كرد، بايد تمام بخواند؛

و اگر در غيرِ شهرِ خود نيّت كرد كه ده روز بماند، تمام است.

<خاتمه>

اگر مقيم، سفر كرد به كمتر از هشت فرسخ و عزم داشت برگردد و بعد اقامت كند؛ اگر رفتن و برگشتن به قدر مسافت معتبره نباشد، تمام است.

و مستحبّ است در عقب هر نمازى، عوض آن دو ركعت ساقطه، سى دفعه بگويد: «سُبحانَ اللَّهِ وَ الحَمدُللَّهِ وَ لا اِلهَ إلَّا اللَّهُ و اللَّهُ اَكْبَرُ».

كتاب زكات

اشاره

و كلام در سه امر است:

امر اوّل: در زكات مال است

اشاره

و در آن، چند مقصد است:

(مقصد) اوّل: در شرايط وجوب زكات است و وقت زكات است

اشاره

<بدان كه> واجب مى‌شود زكات بر هر بالغ عاقلى كه آزاد باشد و مالك نصاب باشد و متمكّن از تصرّف در مال خود بوده باشد؛

پس به اين قاعده، واجب نمى‌شود بر كودك و نه بر ديوانه <كه جنون دائمى داشته باشد>؛

بلى، مستحبّ است كسى كه در مال آنان على سبيلِ الولاية تصرّف و تجارت مى‌كند، كه او زكات را بيرون آورد؛

و اگر ولىّ از براى خودش تجارت مى‌كند و غنّى هم هست⁽¹⁾منفعت، مال او است و زكات بر او، مستحبّ است.

[B/24] "و اگر ولى نبود، يا ولى بود ولى چيز [= مال]دار نبود، ضامن است و

منفعت، از او و از طفل اهم است و زكات ندارد".

و مستحبّ است زكات در غلّات طفل، از قبيل گندم و جو و مواشى [= چهارپايان ]طفل، مثل گوسفند.

و زكات نيست بر بنده و نه مكاتبِ مشروط - و مكاتب مطلق آن است كه آزاد شود از او هر مقدار معيّنى كه بدهد به همان مقدار و مشروط آن است كه با او شرط كند كه تا تمام آن مبلغ را ندهد آزاد نباشد هر چند يك پول از او باقى باشد - .

و [نيز ]زكات نيست بر مكاتب مطلقى كه هنوز چيزى نداده، و اگر چيزى داد و آزاد شد، در نصيب خودش اگر به حدّ نصاب رسيده باشد، زكات واجب است.

و شرط است كه ملكيت تامّ باشد، مثلاً مال موهوب قبلَ القبض اگر از حين هبه يك سال شده باشد، زكات ندارد در جايى كه حَوْل [= سال] معتبر باشد؛ بلكه از حين قبض، معتبراست؛ يا آنچه [كه] وصيت شده به او بدهند و هنوز قبول ننموده، محسوب از حول نيست؛ يا غنيمت از كفّار پيش از قسمت كردن، يا قرض پيش از قبول نمودن، يا كسى كه خيارى به مالش متعلّق باشد كه از حين معامله از حول نيست، <عَلى بعضِ الاَقْوال⁽¹⁾> [= بنابر برخى از اقوال].

و زكات نيست در مال غصب شده؛ يا آنچه غايب باشد از مالك و وكيل مالك؛ و در مال وقف <عَلى بَعْضِ الاَقْوال>، و گم شده؛ و مالى كه مشكوك الوجود و العدم باشد، [يعنى] نداند كه هست يا نيست؛⁽²⁾

و اگر بعد از چند سال گم شده پيدا شد، زكات يك سال از آن سالها مستحبّ است.

و همچنين زكات ندارد مالى را كه به قرض داده تا آنكه قبض نمايد؛ اگرچه خود مالك قرض ده، مماطله در گرفتن بنمايد؛ و اما كسى كه قرض كرده، اگر در دست او يك سال بماند، زكات بر او واجب است، و الّا ساقط است.

و شرط است در ضامن شدن مقدار زكات را كه مسلم باشد؛ و متمكّن از اداء هم

باشد، آن وقت اگر تلف شد، ضامن است؛

ولى اگر تلف شد بعد از تعلّق زكات و بعد از امكان اداء و كافر بود، ضامن نيست؛

و اگر پيش از امكان اداء تلف شد، مسلّم ضامن نيست؛

و اگر بعضى از آن تلف شد به همان مقدار واجب، ساقط مى‌شود.

و اگر دو نفر شريك بودند و مال آنها هم ممزوج بود، هر دو، يكى حساب نمى‌شود كه اگر به حدّ نصاب با هم برسد، زكات بر هيچ كدام نيست؛

همچنين كه اگر يك نفر بود و مال او از هم جدا بود يك مال محسوب مى‌شود؛ كه اگر هر دو به حدّ نصاب رسيد، زكات تعلّق مى‌گيرد.

و مخفى نماند كه قرض داشتن، مانع از وجوب زكات نمى‌شود [A/25] و نه شركت، اگر نصيب او به اندازه نصاب باشد.

(مسئله)

وقت وجوب زكات در غلّات، از اوّل رسيدن آن است مثل بسته شدن هسته و سرخ شدن خرما؛ و در غير غلّات، از هلال ماه دوازدهمى كه در دستش باشد؛

و اگر متمكّن از اخراج زكات است، تأخير جايز نيست؛ و اگر تأخير انداخت، با تمكّن، ضامن است. و همچنين تقديم هم جايز نيست؛

و اگر به قدر زكات پيش از وقت به فقيرى قرض داد، بعد از تعلّقِ زكات مى‌تواند كه آن را [زكات] حساب نمايد، به شرط آنكه هنگام وجوب زكات، شرايط در آن قرض گيرنده بوده باشد مثلاً هنوز قرض كننده، غنّى نشده باشد؛

و با اجتماع شرايط اگر تمام نصاب را قرض داده، ساقط است، و مى‌تواند كه آن مال را از فقير بستاند و عوض آن را به جهت زكات بدهد، و فقير مى‌تواند كه عوض آن مال قرضى را پس بدهد؛ اگرچه عين آن مال باقى بوده باشد؛

و اگر فقير قرض كننده به سبب آن قرض غنّى شد، در حين تعلّق زكات نمى‌تواند آن را در زكات حساب كند عَلى قَوْلٍ.⁽¹⁾

"و اگر به چيز [= مال] ديگرى، غنى شد، نمى‌شود به او زكات داد و يا عوض

فرض حساب نمود".

مقصد دوم: در آن چيزهايى [است] كه زكات به آنها متعلّق مى‌شود

اشاره

و آن، نه چيز است: شتر و گاو و گوسفند و طلا و نقره و گندم و جو و خرما و مويز.

و در اينجا، چند مطلب است:

(مطلب) اوّل: واجب مى‌شود زكات، در شتر و گاو و گوسفند

اشاره

به چهار شرط:

(شرط اوّل): آنكه سال بگذرد -كه يازده ماه تمام باشد- ، و اگر در اثناء سال، يكى از شروط مختل شد، ساقط مى‌شود؛ يا آنكه معاوضه كند به آن جنس يا به غير آن جنس، [كه] زكات ساقط است؛ اگر چه به جهت فرار از زكات باشد؛

و اگر مرتدّ فطرى شد، سال را از حين ارتداد حساب كند؛

و اگر مرتّدِ ملّى بود، حول منقطع نمى‌شود و از پيش از ارتداد، حساب مى‌شود.

(شرط) دوم: آن است كه از مالك، علف نخورد در تمام سال. اگر در اثناء سال علف خورد؛ چه از مالك [و] چه از غير مالك، از سال حساب نمى‌شود؛ بلكه بعد از علف اوّل، سال است؛ "يا سائمه باشد و در اثناى سال به جهت برف يا چيز [علت ]ديگر، ممنوع شد از چريدن و مالك او را علف داد".

و اعتبار ندارد علف جزئى كه در عرف، چيزى حساب نشود؛

و امّا بچه‌هاى آنها، سال على حدّه [= جداگانه] دارند و اوّل حول آنها، از اوّل چرانيدن است كه از شير باز شده باشند.

(شرط) سوم: آن است كه آن مواشى، كاركن نباشند؛ كه در عوامل [= مواشى كاركن]، زكاتى نيست.

[B/25] (شرط) چهارم: رسيدن به حدّ نصاب است.

و نصاب در شتر، دوازده است:

<اوّل>: پنج [شتر] است كه در آن، يك گوسفند است؛

<دوم>: ده شتر است و در آن، دو گوسفند است؛

<سوم>: پانزده شتراست و در آن، سه گوسفند است؛

<چهارم>: بيست شتر [است] كه در آن، چهار گوسفند است؛

<پنجم>: بيست و پنج شتر است؛ كه در آن، پنج گوسفند است؛

<ششم>: بيست و شش شتر [است]؛ كه در آن، يك شترِ «بنتِ مخاض» است؛

<هفتم>: سى و شش شتر است؛ كه در آن، يك شتر «بنتِ لبون» است؛

<هشتم>: چهل و شش شتر است؛ كه در آن، يك شتر «حقّه» مى‌باشد؛

<نهم>: شصت و يك شتر است؛ كه در آن، يك شتر «جذعه» است؛

<دهم>: هفتاد و شش شتر است؛ كه در آن، دو شتر «بنت لبون» است؛

<يازدهم>: نود و يك شتر است؛ كه در آن، دو شتر «حقّه» است؛

<دوازدهم>: صد و بيست و يك شتر است؛ كه در هر پنجاه شتر⁽¹⁾، يك «حقّه» دارد و در هر چهل شتر، يك «بنت لبون»؛

و همچنين است حكم، هرچه زياد شود بر صد و بيست و يك شتر.

[نصاب گاو]

و امّا گاو، دو نصاب دارد:

<اوّل>: سى گاو كه شد در آن، يك گاو «تبيع» يا يك «تبيعه» بدهد؛

<دوم>: چهل گاو كه شد، يك گاو «مسنّه» در زكات بدهد؛

و همچنين هرچه بالا برود از چهل گاو.

[نصاب گوسفند]

و امّا گوسفند، پنج نصاب دارد:

<اوّل>: چهل گوسفند، كه يك گوسفند دارد؛

<دوم>: صد و بيست و يك گوسفند، كه دو گوسفند دارد؛

<سوم>: دويست و يك گوسفند، كه سه گوسفند دارد؛

<چهارم>: سيصد و يك گوسفند؛ كه چهار گوسفند دارد، بنا بر قولى؛⁽²⁾

الف: شيخ طوسى در المبسوط، ج‌1، ص‌199؛ النهاية، ص‌181؛ الخلاف، ج‌2، ص‌21-22، م‌17.

ب: ابن جنيد اسكافى به نقل علّامه حلّى در مختلف الشيعة، ج‌3، ص‌53، م‌20 و فخرالمحقّقين در ايضاح الفوائد، ج‌1، ص‌177.

ج: ابن برّاج در المهذّب، ج‌1، ص‌164.

د: ابوالصلاح حلبى در الكافي في الفقه، ص‌167.

ه: صهرشتى به نقل از شهيد اوّل در غاية المراد، ج‌1، ص‌240.

<پنجم>: چهارصد گوسفند؛ كه در هر صد گوسفندى، يك گوسفند دارد تا هرچه بالا برود.

و مخفى نباشد كه ميانه هر دو نصابى از نصابها، زكاتى ندارد.

و نصاب را اسمش در شتر «شنق»، [و] در گاو «وقص» و در گوسفند «عفو» است.

خاتمه

«بنت مخاض» و «تبيع» و «تبيعه»، آن است كه در سال دوم داخل شده باشد.

و «بنت لبون» و «مسنّه» در شتر و گاو، آن است كه در سال سوم داخل شده باشد.

و «حقّه»، آن است كه در سال چهارم داخل شده باشد.

و «جذعه»، آن است كه در [سال ]پنجم داخل شده باشد.

و امّا گوسفندى كه بايد در زكات بدهد اگر بز باشد، بايد اقلاًّ داخل در سال دوم باشد؛ و اگر ميش شد، بايد اقلاًّ يك سالش تمام باشد؛ - يعنى داخل ماه دوازدهم شده باشد - .

و گوسفند ناخوش و پير، و [A/26] گوسفندى كه كور باشد و آنچه كه بچه خود را تربيت مى‌كند تا پانزده روز، در زكات نبايد داد.

و در نصاب، آن گوسفندى كه به جهت كُشتن نگاه مى‌دارند، يا آن گوسفندى كه به جهت كشيدن [= بارورى] ميش‌ها نگاه مى‌دارند، محسوب نمى‌شود.⁽¹⁾

و در اخراج زكات، نر و ماده مساوى است؛ و مالك، مختار در تعيين است هر كدام را كه بخواهد.

و گوسفند ناخوش از جهت زكات در صورتى كه گوسفندان ناخوش باشند، كافى است؛

و اگر گوسفندانى كه به آنها زكات متعلّق شده، مختلفند از حيث صحّت و مرض،

و گوسفند مريضى را در زكات داد، نسبت⁽¹⁾به آن گوسفندان مريض كافى است، و در غير آنها كافى نيست.

و كافى است «ابن اللبون» اگر «بنت مخاض» متعلّق شد؛ اگر چه قيمت «ابن لبون» كه داخل در سه [سال] است، كمتر از «بنت مخاض» شد كه داخل در دو سال است.

و اگر واجب است بر آن زكات به سنّ مخصوصى مثل دو سال يا سه سال و مثلْ پيدا نشد و آنچه پيدا شد سنّ آن بيشتر بود، آن را بدهد و دو گوسفند يا بيست درهم پس بگيرد، عوض آن زيادتى سنّ؛

همچنين اگر به سال مخصوصى بر او واجب شده بود و به آن سنّ يافت نشد؛ بلكه كمتر از آن سنّ بود، آن را بدهد با دو گوسفند يا بيست درهم؛

و اختيار در گوسفند و درهم، با مالك است كه هر كدام را بخواهد بدهد؛ اگرچه قيمت بازارى تفاوت كند در آن دو صنف.

و اگر تفاوت ميان آن دو صنف زَكَوِى به زيادت از يك سال شد، بايد قيمت بازار را بدهد، بنا برقولى.⁽²⁾

و همچنين معتبر است قيمت بازارى در غير شتر، [و] در سالهاى زياده بر «جذع» <كه زياده بر دخول در سال پنجم بوده باشد> و در دويست و مثل دويست كه بالاتر از دويست باشد، مخيّر است ميانه آنكه «حقّه» بدهد يا «بنت لبون»؛ <كه ماده داخل در سال سوم است، بدهد>.

مطلب دوم: در زكات پول

<بدان كه> واجب است زكات در طلا و نقره به سه شرط:

(شرط اوّل): حَوْل است با شرايط مذكوره؛

و آنكه نقش سكّه معامله داشته باشد، يا آنكه الحال معامله با آن نمى‌شود؛ ولى پيشتر [با آن] معامله مى‌شده [است].

(شرط دوم): نصاب است؛

و نصاب در طلا آن است كه بيست مثقال بشود كه در آن نيم مثقال است، پس

چهار مثقال كه در آن دو قيراط است <و قيراط وزن هفت يك از حبّ جو است> و همچنين هرچه بيشتر باشد؛ كه هر چهار مثقال كه زياد شود يك قيراط دارد.

و امّا نصاب نقره دويست درهم است و در آن، پنج درهم تعلّق [B/26] مى‌گيرد، پس چهل درهم و در آن يك درهم است، و به همين حكم هر چهل درهم كه زياد شود، يك درهم دارد.

و زكات ندارد آنچه ناقص باشد از حدّ نصاب؛ و امّا درهم، پس آن شش دانق است كه هر دانقى، هشت حبّه باشد از متوسّط حبّ جو.

و اگر در اثناء سال كمتر از نصاب شد، يا آنكه مالك معاوضه كرد آن را به جنس آن يا به غير جنسش، يا آنكه قرض داد يا بعض آن را قرض داد - كه به واسطه آن از نصاب كم شد - يا او را حلّى و زينت كرد، پيش از تمام شدن سال، ساقط مى‌شود؛ اگر چه به جهت فرار از زكات باشد.

و زكات ندارد زينت و نه شمش طلا، و نه قطعه‌هاى نقره؛ و اگر بعد از تمامى سال، آن را درست كرد، ساقط نمى‌شود زكات.

و طلا و نقره غش‌دار مخلوط با غير خودشان [را به عنوان زكات] ندهد؛ بلكه طلاى خالص، در زكات بدهد؛

ولى طلاى مغشوش، زكات ندارد مگر آنكه طلاى خالص آن به حدّ نصاب برسد؛

و اگر نمى‌داند كه طلاى صافى در اين طلاى مغشوش به حدّ نصاب هست يا نيست، واجب نيست كه آن را خالص كند كه بفهمد به اندازه نصاب هست يا خير؛

ولى اگر مى‌داند كه به حدّ نصاب رسيده، ولى نمى‌داند چه قدر است، واجب است كه بفهمد چه اندازه زكات دارد.

و ضمّ بكند در زكات، دو جوهرى كه مثل هم باشد در خوبى و بدى، و زكات از آن دو مجموعاً حساب مى‌شود؛ به شرط آن كه از يك نفر باشد؛

و اگر در خوبى و بدى مختلف شدند؛ اگر در زكات، آن خوب را داد كه خيلى خوب و الّا از هر كدام خوب و بد به اندازه خود در زكات بدهد.

مطلب سوم: در زكات غلّات و اجناس است

اشاره

<بدان كه> تعلّق مى‌گيرد زكات، به اجناس اربعه - كه گندم و جو و خرما و مويز باشد - ، به شرط آن كه به سبب زراعت، مالك او شده باشد نه به خريدن يا چيز ديگر.

و اجناس هم نصاب دارد، و نصاب آنها پنج «وسق» است در هريك از اجناس چهارگونه؛ و «وسق»، شصت «صاع» است؛ و «صاع»، چهار «مدّ» است و «مدّ»، دو «رطل» است و ربع به رطل عراقى.

و در اين حال ده يك آن را بايد بدهد به شرط آنكه يا از جوى نهر يا از آب باران، آب داده شده باشد؛

و نصف عشر بايد بدهد، اگر با دلوهاى كوچك يا بزرگ آب داده شده باشد.

[A/27] و اين زكات بعد از اخراج آن چيزهايى است كه از آن حاصل بدهد مثل ماليات و اجرت عمله و بذر و غيره.

و اگر با رودخانه و دلو هر دو آب داده شده، به هر كدام كه بيشتر آب داده شده، معتبر است. و اگر هر دو مساوى است در نصف آن، عشر و در نصف ديگر، نصف عشر بدهد. و اگر بعد از حساب چيزى ماند كه به يكى از آن دو آب خورده، زكات در آن واجب است، هر چند كه كم باشد.

و متعلّق مى‌شود زكات از وقت پيدا شدن صلاح، مثل بستن هسته و سرخ شدن خرما و زرد شدن [آن].

و واجب مى‌شود بعد از تصفيه كردن حاصل، زكاتْ، در هرچه معتبر است. و واجب نمى‌شود زكات بعد از دادن يك دفعه، دوباره اگر چه چند سال بماند؛ ولى اين حكم مختصّ به غلّات است، و اجناسِ ديگر اين قسم نيست كه هرچه بماند به حدِّ نصاب زكات دارد و مكرّر مى‌شود در هر سال.

و اگر ثمار متعدّد دارد از قبيل نخل و غيره، ولى در شهرهاى دور از هم است به همديگر منضمّ مى‌شود و زكات به مجموع آنها، تعلّق مى‌گيرد؛

و اگر درخت خرمايى دارد كه در سال دو بار شكوفه مى‌كند، شكوفه دوم، ضمّ به شكوفه اوّل مى‌شود و به مجموع آنها، زكات تعلّق مى‌گيرد.

و اگر درخت خرمايى خريد، ولى هنوز به حدّ صلاح نرسيده، زكات، بر مشترى است؛ ولى اگر به حدّ صلاح رسيده، زكات، بر بايع⁽¹⁾است.

(و كافى است خرماى تر و انگور از مثل خودش نه از خرماى خشك و زبيب).⁽²⁾

و جايز نيست در زكات [اين كه] جنس معيوب را بدهند، (مانند مسوس از صحيح).

و اگر كسى بعد از آنكه بدوّ صلاح شد در ملكِ آن، وفات كرد و مديون است؛ پس اگر تركه بعد از اخراج زكات، وافى به دَيْن نمى‌شود، بايد در قرض او بدهند⁽³⁾و اگر وافى به دَيْن است، واجب مى‌شود [پرداخت] زكات بر وارث، (اگر نصاب پس از تقسيطِ دَين، بر جميع تركه افزون گردد).

و اگر به عمل مزارعه و مساقات [در] دست او است و حصه او به تنهايى به حدّ نصاب رسيده [است]، زكات تعلّق مى‌گيرد [به شرط سلامت محصول]، و جايز است تخمين زدن غلّه و كشت، كه چه مقدار است.

خاتمه

خاتمه⁽⁴⁾

"واجب است زكات به عين نه به ذمّه كه" اگر متمكّن شد از رسانيدن عين زكات به امام يا مستحقّ يا ساعى در گرفتن، و نداد، ضامن است؛ و اگر متمكّن از اداء نبود، ساقط است.

"و اگر بر نصاب واحد، چند سال گذشت و زكات‌دهنده از غير آن عين، زكات را خارج مى‌كرد، به عدد هر سال زكات مكرّر مى‌شود؛ ولى اگر از غير آن خارج نكرده، زياده بر يك سال، واجب نيست. و اگر به مقدار نصاب نبود، بلكه زياده [B/27] بر يك نصاب بود، زكات مكرِّ مى‌شود و از آن قدرى كه زياده بر نصاب است، كم مى‌شود يعنى زكات را از آن حساب مى‌كنند تا آن كه برسد به يك نصاب كه در آن هم يك زكات ديگر

تعلق مى‌گيرد تا كمتر از نصاب شود كه زكات ندارد مثلاً اگر بيست و شش شتر داشت و سه سال بر آن گذشت، يك بنت مخاص و نه گوسفندت به او تعلق مى‌گيرد، بنت مخاص به جهت سال اوّل و چون كه ناقص شد از حد اوّل، در سال دوم، پنج گوسفند تعلق مى‌گيرد و در سال سوم، چهار گوسفند كه [در] مجموع، نه گوسفند است".

و مخفى نماند كه گاو و گاوميش [از] يك جنسند؛ و همچنين بز و ميش [از] يك جنسند؛ و شتر بخاتى <كه نوعى از شتر است>، با شتر عربى، يك جنس است؛ كه در تمام اينها، مجزى است.

و اگر مالك گفت: كه بر گوسفندان من مثلاً سال نگذشته؛ يا آنكه از آن قدرى كه تخمين زده بود، كم شده؛ يا آنكه نصاب بدل به غير آن عين شده؛ يا آنكه خودم زكات را خارج كرده‌ام، بايد او را تصديق كنند.

و اگر دو نفر عادل شهادت دادند كه بر ذمّه او زكات هست، زكات، ثابت مى‌شود.

(مسئله)

اگر زنى داشت كه بر مهريه او زكات متعلّق مى‌شد، و آن زن را بعد از آنكه سال بر مهر او گذشت، طلاق داد؛ ولى پيش از دخول بود، زكات⁽¹⁾متعلّق به زن است نه بر آن شوهر.⁽²⁾و يا اگر از اجناسى كه زكات بر آنها تعلّق مى‌گيرد، كم شد، زكات ساقط است؛ اگرچه اگر به جنس ديگر منضمّ شود، زائد بر حدّ نصاب بوده باشد.

مطلب چهارم: در مواردى است كه زكات در آنها مستحبّ است

مطلب چهارم: در مواردى است كه زكات در آنها⁽³⁾مستحبّ است

و آنها، چند صنفند:

اوّل: مال التجاره است و مال التجاره آن چيزى است كه به عقدى كه معاوضه بوده باشد و مقصود به آن تجارت باشد كه مالك اين مال شد، زكات مستحبّ مى‌شود.

ولى وقتى مستحبّ مى‌شود كه قيمت آن مال التجاره به حدّ نصاب برسد؛ چه به

قيمت طلا باشد يا قيمت نقره. و اين‌كه به اندازه رأس‌المال يا با زيادتى به جهت منفعت رأس‌المال از او بخواهند بگيرند؛ كه اگر رأس‌المالش كم شد در اثناء سال، يا طلب شد به كمتر از رأس‌المال؛ اگر چه به يك حبّه گندم باشد، استحباب ساقط است. و همچنين ساقط است اگر در اثناء سال، نيّتِ ذخيره كردن و عدمِ تجارت كرد.

و اگر آن نصابى كه مال‌التجاره بود در اثناء سال، خريد و فروش شد، سال آن مال‌التجاره از وقت آن معامله محسوب مى‌شود. و اگر رأس‌المال آن مال التجاره كمتر از نصاب بود، از وقتى كه به حدّ نصاب رسيد، محسوب مى‌شود. و اين زكات در مال التجاره، به قيمت تعلّق مى‌گيرد نه به عين.

و اگر به نصاب يكى از دو نقد -كه طلا و نقره باشد-، رسيد نه به هر دو، باز مستحبّ است.

و اگر مالى كه وجوباً زكات به آن تعلّق مى‌گرفت، مالك شد؛ و از مال التجاره هم بود، در آن مال، يك زكات واجب، بيشتر تعلّق نمى‌گيرد؛ و زكات مستحبّى، ساقط است؛ بلكه اگر مالى كه [A/28] زكات به آن وجوباً تعلّق مى‌گرفت، معاوضه شد با مثل خود آن مال، ولى به جهت تجارت سال، آن زكات واجبى هم مجدّد مى‌شود؛ يعنى از حين آن معامله تجارتى اوّل سال آن زكات واجبى است. و اگر دو نفر با هم معامله مضاربه داشتند و منفعتى پيدا شد، مالك اصل مال المضاربه به قدر حصه خود از آن منفعت ضمّ كند به اصل رأس‌المال، و آن وقت زكات را از هر دو بدهد از اصل و منفعت.

و آن عامل شريك در مضاربه، از حصه خود خارج كند اگر به حدّ نصاب باشد؛ اگرچه هنوز نقد نشده باشد.

دوم: از آن چيزهايى كه زكات در آن مستحبّ است هر گياهى [است] كه از زمين مى‌رويد به شرط آنكه قابل كيل و وزن بوده باشد با آن شرايطى كه در آن اجناسى كه زكات واجب بود، ذكر شد.

سوم: از آن چيزها، ماديانى كه معلوفه نباشد با گذشتن سال. و آنچه [كه] از دو طرف عربى است، دو دينار دارد، و آنچه از هر دو[طرف] عجمى است، يك دينار دارد.

چهارم: زينت‌هايى كه حرام بوده باشد و مال غائب و مالى كه دفن شده باشد؛ اگر بر آنها سال بگذرد و برگردند از غيبوبت و دفن.

پنجم: عقارى كه به جهت نماء و منفعت گرفته باشد مثل كاروانسرا كه از منافع آن زكات خارج كنند استحباباً؛ ولى اگر به سر حدّ نصاب برسد با حلولِ حَوْل، زكات واجب مى‌شود. و مستحبّ است زكات در خانه و لباس و آلات و متاع‌هايى كه ذخيره مى‌شود.

مقصد سوم: در بيان آنهايى كه زكات به آنها مى‌رسد

اشاره

و آنها، هشت طائفه‌اند.

[اوّل و دوم] فقراء و مساكين، و داخل در اين دو صنف است هر كسى كه مال او وافى به خرج سال خود و عيالش نباشد.

[سوم] و عامل؛ كه آنهايى هستند كه مى‌روند به جهت گرفتن زكات.

[چهارم] و كفّارى كه استماله⁽¹⁾مى‌شوند به جهت جهاد كردن.

[پنجم] و رقاب و شرط است در رقاب كه يا بنده مكاتَب باشد كه وجه را بدهند و او را آزاد كنند؛ يا بنده باشد كه بر او [زندگى] تلخ [= سخت] بگذرد؛ يا آنكه مستحقّ زكات پيدا نشود؛ كه در آن صورت، هر بنده‌اى را مى‌توان خريد و آزاد كرد.

[ششم] و غارمين؛ كه آنانى هستند كه قرض دارند از غير معصيت.

[هفتم] و در سبيل اللَّه؛ كه جهاد، بلكه هر مصلحتى كه به قصد قربت بوده باشد -مثل پل ساختن و تعمير مسجد كردن-.

[هشتم] و ابن السبيل؛ يعنى كسى كه از شهرش دور باشد و در غربتْ، فقير باشد؛ اگرچه در شهر خود، غنىّ باشد با آنكه سفر او سفر حرام نباشد؛ و خرج مهمان، با آنكه سفر او - اگر از سفر آمده - مباح باشد.⁽²⁾

و شرط است در مستحقّ زكات كه:

الف: مؤمن⁽¹⁾باشد [مگر سهم مؤلَّفه قلوبهم]؛ و متجاهر به فسق نباشد.⁽²⁾و به اطفال مؤمنين، زكات مى‌رسد به خلاف اطفال كفّار و منافقين، كه به آنان نمى‌رسد. و اگر مخالف، زكات را به مخالفى مثلِ [B/28] خود داد، بايد از او پس بگيرد و به مؤمنين بدهد.

ب: و نيز شرط است در مستحقّ زكات كه واجب النفقهِ غنىّ نباشد مثل اولاد و اَبَوَيْن و زن و غلام و كنيز؛ ولى از سهم غير فقرا به آنان مى‌رسد و از سهم فقراممنوعند. و اگر آن [كسى] كه نفقه او بر او، واجب است امتناع از انفاق كند و ندهد، مى‌توان زكات به اين طائفه داد.

ج: و نيز شرط است كه اگر زكات دهنده، هاشمى نباشد، گيرنده هم هاشمى نباشد - و هاشمى، اولاد ابوطالب⁽³⁾عليه السلام و ساير اولاد هاشم و اولاد عبّاس بن عبدالمطلب و حارث و ابولهب‌اند.

و در چند مورد، زكات به هاشمى مى‌رسد:

يكى: آنكه خمس، به حدّ كفايت آنها نباشد؛

دوم: آنكه زكات، مستحبّى باشد؛

سوم: آنكه زكات دهنده هم، هاشمى باشد؛

چهارم: آنكه به موالى، <كه بنده آزاد كرده هاشمى باشد>، بدهد.

(اِفهام)

شرط است در عامل زكات، <و او آن كسى است كه معيّن مى‌شود به جهت گرفتن زكات و دادن به مستحقّ> اين‌كه عادل باشد؛ و مسائل زكات را بداند.

و امّا امام، پس او مخيّر است در آنكه [عامل را] به جهت حقّ الاجرة بگيرد يا حقّ الجعاله.

و مخفى نماند كه غنىِّ بالقوه، در حكمِ غنىِّ بالفعل است،⁽¹⁾و غنىِّ بالقوه كسى است كه قدرت دارد بر كسب مخارج خودش به [سبب] كسب و غيره؛ - اگرچه زياده بر پنجاه درهم نداشته باشد - . و اگر كسب او به مخارجش نمى‌رسد، فقير است؛ - هرچند كه سيصد درهم داشته باشد - .

و اگر كسى دخل او به خرجش، وافى نيست؛ ولى خانه نشستن دارد، يا بنده به جهت خدمت يا اسب سوارى [دارد]، باز فقير است و زكات، به او مى‌رسد.

و اگر كسى بگويد من فقيرم، تصديق او را بايد بكنند - چه قوىّ باشد يا ضعيف - ، به شرط آنكه ظاهر حال او، فقر باشد؛

و همچنين تصديق مى‌شود اگر ادعا كند كه غنّى بودم، ولى مالم تلف شده؛

يا آنكه بنده بگويد مكاتبم، اگر مولا[ىِ] او تكذيبش نكند؛

يا آنكه ادعا كند كه قرض دارم و آن كسى كه مى‌گويد از او قرض دارم، تكذيب او را نكند.⁽²⁾

و كسى را كه زكات مى‌دهند لازم نيست كه بگويند كه اين، از بابت زكات است.

و اگر به كسى زكات داد به خيال آنكه مستحقّ زكات است [و] بعد معلوم شد كه مستحقّ زكات نبوده، از او پس بگيرند؛ و اگر نتوانستند كه از او استرداد نمايند، مكفى از زكات است؛ ولى آن [كسى] كه گرفته [است] مالك نمى‌شود، بلكه در دست او [با عنوان ]غصب است.

و اگر زكاتى كه به مكاتب دادند در غير كتابتش صرف نمود، يا مجاهد در غير جهاد صرف كرد، يا مديون در غيرِ وجهِ قرض صرف كرد، از او پس بگيرند، مگر آنكه به عنوان زكات فقرا داده باشند.

و جايز است دادن زكات به مديونى كه قرضش را در معصيت خرج كرده، ولى به عنوان فقر به او بدهند نه به عنوان مديون؛ و اگر نمى‌داند كه در معصيت خرج كرده، از سهم [A/29] غارمين و مديونين هم مى‌برد.

و اگر از فقيرى طلب داشته باشد، جايز است كه زكات را در عوض آن قرض

حساب كند در صورتى كه بتواند و قبول كند، يا از اوّل به اين نيّت قرض داده باشد. و اگر مرده و قرضى دارد، جايز است كه آن قرض را بدهد و در عوض زكات حساب كند؛ هرچند كه آن مديون، واجب النفقه بوده باشد.

و در سهم مجاهد، فقير بودن لازم نيست؛ بلكه به غنىِ‌ّ مجاهد هم مى‌رسد؛ و همچنين در عامِلين و مؤلفه قلوبهم؛ كه فقير بودن ساقط است.

و امّا در حال غيبت امام‌عليه السلام سهم مجاهدين، ساقط است؛ مگر آنكه جهاد، لازم شود در حال غيبت؛ و همچنين است سهم عاملين و مؤلفه قلوبهم، كه در حال غيبت، ساقط است.

مقصد چهارم: در كيفيت دادن زكات است

اشاره

<بدان كه> جايز است از براى مالك، كه خود زكات را بدهد يا وكيلى - كه وثوق به او داشته باشد - معيّن كند و آن وكيل بدهد.

و همچنين جايز است كه به امام بدهد و او به مستحقّ برساند؛ يا به كسى كه از جانب امام، مأذون باشد.

و مستحبّ است حمل كردن زكات به سوى امام؛ ولى اگر امام طلب كند، واجب مى‌شود؛

و اگر امام طلب كرد و او نداد و خود به مستحقّ رسانيد، مُجزى از زكات است بنا بر قولى.⁽¹⁾

و امّا در حال غيبت، مستحبّ است به فقيه برساند و او، به مستحقّ بدهد.

و مستحبّ است كه زكات را به تمام اصناف مستحقّين قسمت كند؛ اگرچه جايز است به يك صنف -مثل فقرا- برساند؛ بلكه جايز است كه آنقدر به فقير بدهد كه غنىّ شود.

<مسائل>

[مسئله] اوّل: حرام است⁽²⁾حمل كردن زكات از شهرى كه مال در آنجا است، به

شرط آنكه مستحقّ در آن شهر پيدا شود؛ و اگر مستحقّ در آن شهر نيست، حمل جايز است.

"[مسئله] دوم: جايز نيست تأخير انداختن زكات دادن را از وقت⁽¹⁾خود، مگر آنكه متمكّن نباشد؛ و اگر متمكّن بود و تأخير انداخت تا تلف شد، ضامن است".

[مسئله] سوم: اگر مستحقّ در آن شهر يافت نمى‌شد و جنس زَكَوى را حمل كرد به شهرى ديگر و تلف شد، ضامن نيست.

[مسئله] چهارم: اگر در آن شهر مستحقّ نبود و مال زَكَوى را نگاه داشت تا مستحقّ پيدا شود و تلف شد، ضامن نيست.

[مسئله] پنجم: اگر مالِ زَكَوى در غير بلد مالك است، بهتر آن است كه در همان بلد، آن مالِ زَكَوى [به اهلش] داده شود؛ اگر چه عوض زكات را مى‌تواند در بلد خود بدهد.

[مسئله] ششم: در زكات فطره بهتر آن است كه [زكات]، در بلد مالك و زكات دهنده داده شود.

[مسئله] هفتم: واجب است - بنا بر بعضى از اقوال - بر امام يا بر كسى كه سعى⁽²⁾مى‌كند در گرفتن زكات در وقت گرفتن زكات، دعا كردن براى صاحبش.

[مسئله] هشتم: اگر زكات را به امام يا ساعى داد و در [B/29] دست يكى از آنان تلف شد، مالك، ضامن نيست و برئ الذمّه مى‌شود.

[مسئله] نهم: هرگاه در كسى چند صفت استحقاق جمع شد، - مثل آنكه فقير بود و اِبْن السبيل بود و مديون هم بود - ، به جهت هر صفتى از آن صفات، زكات مستقلّى مى‌برد.

[مسئله] دهم: مستحبّ است به فقير، كمتر از آن چيزى كه در نصاب طلا و نقره معيّن شد[ه]؛ - كه پنج درهم يا نيم دينار يا قيمت آنها باشد - ، ندهند.

[مسئله] يازدهم: اگر مستحقّ بالكليه پيدا نشد، واجب است كه وصيّت كند در هنگام مرگ كه بعد از او بدهند. و مستحبّ است در اين صورت كه آن وجهِ زَكَوى را در

حال حيات، مخلوط به مال خود نكند، بلكه آن را جدا بگذارد.

[مسئله] دوازدهم: واجب است در زكات، نيّت و قصد وجوب يا استحباب <عَلَى الاَحْوط>؛ و اين‌كه زكاتْ [زكاتِ] مال است يا زكاتِ فطره، با قصد قربت از [طرف ]دهنده زكات؛ "دهنده، مالك باشد، يا وكيل مالك باشد، يا ساعى در گرفتن زكات باشد؛ و اگر زكات دهنده، مالك نبود، نيّت يكى از آن دو كافى است"⁽¹⁾.

[مسئله] سيزدهم: اگر مالِ زَكَوى را بى‌نيّت به مستحقّ رسانيد و بعد از دادن، نيّت كرد، بعيد نيست كه كافى نباشد.

[مسئله] چهاردهم: اگر در حال دادن زكات قصد كرد كه اگر مال غايب من سالم است كه اين زكات او، و اگر تلف شده اين [زكاتْ] زكات مستحبّى است، جايز است. و اگر گفت: اگر مال غايب من سالم است، اين زكات او، يا زكات مستحبّى است، صحيح نيست.

[مسئله] پانزدهم: اگر گفت: «اين زكاتى كه مى‌دهم از يكى [از] دو مال معهود من باشد»، و[لكن] تعيين نكرد، صحيح است.

[مسئله] شانزدهم: اگر از مال غايبى زكات داد به آن نيّت كه اگر سالم است، اين زكاتش باشد [و] بعد معلوم شد تلف شده، جايز است [نقل كه] از جهت زكات مال‌هاىِ ديگرش حساب كند، اگر اوّلْ اين نيّت را كرده باشد؛ و اگر گفت: «اين زكات آنچه بعد مالك شوم از مال من، صحيح نيست؛ اگر چه بعد مالك شود. "و اگر دهنده زكات، نيّت نكرد، صحيح است؛ چه به طوع [= اختيار] از او گرفته شده باشد يا به كره [= اجبار]"⁽²⁾.

[مسئله] هفدهم: هرگاه بنده را از مال زكات خريدند و آزاد كردند و آن بنده مرد و وارثى ندارد، ارثِ او به امام مى‌رسد.

[مسئله] هجدهم: اجرت كيل و وزن در مالى كه به زكات مى‌دهند، از مالك است، و از زكات چيزى كم نمى‌شود.

[مسئله] نوزدهم: مكروه است مالك شود به خريدن و شبهه [= مانند آن]، آنچه را كه [به] زكات داده اختياراً؛ و اگر مالك شد به ارث و شبهه[= مانند آن]، كراهتى

ندارد.

"[مسئله] بيستم: سزاوار است داغ كردن [= نشان گذاردن] شتر و گاو و گوسفند را در محل نمايان، مثل ران و شانه".⁽¹⁾

امر دوم: در زكات فطره است

اشاره

<بدان كه> واجب مى‌شود زكات فطره هنگام رؤيت هلال ماه شوّال، و آن يك صاع [است] كه چهار مدّ است از قوت غالب -مثل گندم و جو و خرما و مويز و برنج و شير و كشك-، در صورتى كه قوت غالب بشوند. و مستحقّ است اين فطره [را] بِعينه [هر كسى كه ]مستحقّ زكات مال است.⁽²⁾و تعلّق مى‌گيرد اين فطره بر هر مكلّف آزادى كه متمكّن باشد از قوت ساليانه خود و عيالش؛ و بايد فطره به جهت خود و هر كه نان‌خور او باشد، بدهد؛ چه آنكه آن نان‌خور، واجب النفقه باشد يا متبرّعى باشد؛ چه آنكه كافر باشد آن نان‌خور، يا مسلم؛ چه آزاد باشد يا بنده؛ طفل باشد يا بزرگ.

و همچنين بايد فطره مهمان را بدهد؛ اگر پيش از ديدن هلال شوّال، مهمانِ او باشد.

و اگر پيش از هلالِ شوّال، طفلى پيدا كرد، فطره‌اش لازم است؛ يا آنكه پيش از هلال [شوّال ]بنده‌اى خريد؛

و اگر بعد از هلال است، زكات لازم نيست.

و اگر بنده‌اى داشت كه بعض از او آزاد بود، به اندازه آزادىْ، خودِ بنده بايد بدهد، و به اندازه‌اى كه بنده است، مالك بايد بدهد؛ ولى اين [در] وقتى است كه عيال مولا نباشد؛ و ا/لّا/ تمامْ بر مولا است.

و مستحبّ است بر فقير، فطره دادن به اين طور كه يك صاع، بر عيال خود دور

دهد كه مثلاً به پسرش دهد كه او، به دخترش دهد و او، به زنش دهد به اين طريق و بعد از آن، يك صاع را از باب فطره، [به فقير] بدهند.

و اگر طفلى پيش از هلال، بالغ شد؛ يا كافرى، مسلمان شد پيش از هلال؛ يا ديوانه پيش از هلال، عاقل شد؛ يا فقيرى پيش از هلال، غنىّ شد، فطره لازم است؛ و اگر اينها بعد از هلال بود، مستحبّ است تا آنكه نماز عيد را بخوانند؛ كه اگر بعد از نماز، بالغ يا عاقل يا آزاد يا غنىّ شد، مستحبّ هم نيست.

و واجب است دادنِ فطره زن و بنده، اگر چه مكاتَبِ مشروط باشد؛ كه بگويد تا تمام وجه مكاتبه را ندهى، آزاد نمى‌شوى.

و از زنِ غنىّ و مهمانِ غنىّ، ساقط مى‌شود، كه شوهر و ميزبان از آنان بدهند.

و اگر بنده‌اى بود مشتركِ ميان دو نفر، فطره بر هر دو است؛ اگر هر دو مؤونه او را بدهند، يا آنكه عيال هيچ كس نباشد.

و اگر كسى وصيّت كرد كه بنده‌اى را به شخصى بدهند؛ اگر پيش از هلالِ شوّال، اين شخص وصيّت ميّت را قبول كرد، فطره آن بنده بر موصى لَه لازم مى‌شود؛ و اگر پيش از هلال قبول نكرد، فطره از موصى له و ورثه [B/30] ساقط است، بنا بر قولى.⁽¹⁾

و اگر بنده‌اى به آن‌هبه شد و هنوز قبض نكرده، زكات بر او نيست؛ و اگر در اين حال كه هبه كرده و قبض نكرده واهب مُرد، زكات بر وارث او است و اگر قرض هم دارد، تركه واهب قسمت شود ميان قرض و فطره عبد؛

و تمام اينها در وقتى است كه واهب، بعد از هلال شوّال بميرد؛ و اگر پيش از هلال مُرد، ساقط است.

و اگر در فطره، شير بدهد، كافى است چهار رطل. و بهتر آن است كه در زكات فطره، خرما بدهد. و بعد از آن، افضل مويز است. و بعد از آن قوتِ غالب⁽²⁾ساليانه خودش، افضل است.

و جايز است قيمت بازارى فطره را بدهد؛ ولى احوط آن است كه از جنس نقره بدهد نه مس و طلا.

و جايز است پيش از هلال شوّال، به عنوان قرض بدهد و بعد از هلال، در فطره محسوب دارد؛ يا آنكه بعد از هلال بدهد؛ يا تا پيش از نماز عيد تأخير، نيندازد، و اين افضل است.

و اگر وقت فطره -كه تا ظهر عيد است-، گذشت و آن فطره را جدا كرده، بدهد؛ و اگر جدا نكرده، قضا آن واجب است، بنا بر قولى؛⁽¹⁾و اگر جدا گذارد و نداد با مكنتِ از دادن، ضامن است؛ و اگر مكنت نداشت، ضامن نيست.

(مسئله)

جايز نيست⁽²⁾حمل زكات فطره را به شهر ديگر، با آنكه مستحقّ در همان شهر باشد؛ و اگر حمل كرد با وجود مستحقّ و تلف شد؛ ضامن است. و اگر در شهر او مستحقّ پيدا نمى‌شد و حمل كرد و تلف شد، ضامن نيست؛

و مى‌تواند خودِ مالك، فطره را بيرون كند، و افضل آن است كه امام يا نائب او يا فقيه [زكات را] اخراج كند.

و به يك فقير كمتر از يك صاع ندهند، مگر آنكه فقرا متعدّد شدند، و به هر كدام يك صاع نمى‌رسد.

و جايز است آنقدر به فقير بدهند كه غنىّ شود.

و مستحبّ است فطره را به اقارب [= خويشان فقير] خود بدهد؛ و بعد از آن به همسايگان بدهد.

امر سوم: در خمس است

اشاره

<بدان كه> خمس، در چند چيز واجب است:

اوّل: غنيمت دارالحرب؛ چه آنكه عسكر [= لشكر] اسلام آن را گرفته باشد يا بعد بگيرند، به شرط آنكه غصب نبوده باشد؛

دوم: معادن، مثل طلا و نقره و مس و ياقوت و زبرجد و سنگ سرمه و عنبر و قير

و نفت و كبريت، بعد از آن كه مخارج پيدا كردن آنها خارج شود و به بيست دينار برسد.

سوم: گنج پنهان در دارالحرب يا در دارالاسلام، كه سكّه اسلام نداشته باشد و بعد از اخراج خمس آن، چهار خمس [يعنى يك پنجم آن]، مال خود او است. و اگر در گنج، سكه اسلام بود، در حكم لُقَطه است بنا بر قولى.⁽¹⁾

الف: شيخ طوسى در المبسوط، ج‌1، ص‌236.

ب: قاضى ابن برّاج در المهذّب، ج‌1، ص‌178.

ج: ابن زهره حلبى در غنية النزوع، ص‌129.

د: علّامه حلّى در مختلف الشيعة، ج‌3، ص‌191، م‌149.

[A/31] و اگر زمينى را فروخت و در آن زمين گنجى پيدا شد و سكه اسلام بر آن بود، اگر بايع تعريف كرد تا آن قدرى كه تعريف لازم است، از خود بايع است؛ و الّا از مشترى [است ]بعد از تعريف تا يك سال و خمسش را بايد بدهند؛

يا آنكه حيوانى فروخت و در شكم او دانه [= گوهر] پيدا شد، اگر بايع، تعريف كرد از او است و الّا از مشترى است؛

و اگر ماهى خريد و در شكم آن چيزى ديد، مالِ يابنده است و تعريف لازم ندارد، و خمسش را بايد بدهد.

چهارم: غوص در دريا است؛ كه به [سبب] غوص جوهرى يا درّى بيابند كه بعد از خرجِ غوص، قيمت آن به يك دينار برسد كه خمسش را بايد بدهد؛ و اگر بدون غوص، چيزى از دريا گرفت، خمس ندارد.

و عنبر اگر به [سبب] غوص گرفته شود و به حدّ دينار برسد، خمس دارد؛ و اگر از روى آب بگيرند، در حكم معادن است.

پنجم: آنچه زياد بيايد از خرج سال خود و عيالش از منفعت تجارت و صناعت و زراعت، كه خمس متعلّق مى‌شود.

ششم: زمين مسلم است كه ذمّى از او بخرد، خمسش را ذمّى بايد بدهد.

هفتم: [مال] حلال مخلوط به حرام كه ممتاز از هم نباشند و صاحبِ آن حرام معلوم نباشد و مقدار آن حرام هم معلوم نباشد، و نداند كه زياده از خمس است؛

و اگر مالك را شناخت، به خصوص با او مصالحه نمايد به هر چه راضى شود. و

اگر مقدار حرام را به خصوص مى‌داند و مالك را نمى‌شناسد، صدقه بدهد آن مال را.

(مسئله)

واجب است خمس بر يابنده گنج و معدن و غوص در دريا؛ چه صغير باشد و چه كبير؛ آزاد باشد يا بنده.

و گذشتن سال، معتبر نيست در خمس؛ بلكه هر وقت كه سببش پيدا شد، لازم مى‌شود؛ و مى‌توان احتياطاً خمس در منافع تجارت و زراعت و صناعت را تا سال عقب بيندازد و بعد خارج كند.

و اگر مالك خانه، خانه خود را اجاره داده باشد [به مستأجر] و با هم نزاع كردند در ملكيت گنجى كه در خانه پيدا شده، كه آيا از مالك است يا از مستأجر؟، قولِ مالكِ خانه مقدّم است؛ به خلاف آنكه اگر نزاع در قدر گنج بود، كه در زيادتى و كمى گفت‌وگو داشتند، [كه] قول مستأجر، مقدّم⁽¹⁾است.

(تنبيه): در بيان كيفيت تقسيم خمس)

<بدان كه> خمس، شش قسمت مى‌شود؛ سه قسمت، مال امام‌عليه السلام است و سه قسمت، ديگر مال ايتام و مساكين و ابن السبيل است كه از اولاد هاشم باشد و مؤمن هم باشد؛ و جايز است تمام اين سه قسمت آخرى را به يك نفر بدهند؛ اگر چه مكروه است.

و به قدر كفايت مستحقّين تقسيم بكنند؛ و اگر چيزى از آن زياد آمد، مال امام است زائد بر آن سه قسمت؛ و اگر چيزى كم آمد، از آنْ سه قسمتِ امام هم كم مى‌شود.

[B/31] و شرط است در يتيمى كه خمس به او مى‌رسد، فقير باشد. و شرط است در اِبنِ سبيل كه در اين بلد، فقير باشد؛ اگرچه در شهر خود غنىّ باشد.

و خلاف احتياط است⁽²⁾حمل اين خمس را به شهر ديگر، مگر آنكه مستحقّ در اين شهر نباشد، كه در اين صورت جايز است [حمل]. و اگر با وجود مستحقّ، حمل كرد و تلف شد، ضامن است.

(تتميم)

«انفال»، مختصّ به امام است. و مراد از «انفال»، هر زمين موات است؛ چه آنكه مسبوق به ملكيت بوده باشد يا موات اصلى باشد و هر زمينى كه بى‌جنگ، از كفّار گرفته شد[ه باشد]؛ چه آنكه اصل آن ويران شده باشد يا به خواهش خود، تسليم بكنند. و از آن جمله است سر كوهها و تهِ رودخانه‌ها و نيزارها و چيزهاى نفيسه پادشاهان همچون اسب خوب و جامه خوب و زمين پادشاهان، اگر غصبى نباشد.

و از براى امام است [كه] هرچه خواهد از غنيمت، به جهت خود بردارد. و غنيمت كسى كه بى‌اذن او جنگ كرد[ه باشد]، از [آنِ] امام است.

و اين احكام مختلف مى‌شود؛ امّا در وقت ظهور امام‌عليه السلام كه از براى خود او است؛ [كه] هرگونه تصرّفى در آن مال بكند؛ و جايز نيست از براى كسى، تصرّف در مال امام مگر با اذن.

و اگر امام در حال حضورش در حقّ خود مقاطعه كرد به مبلغى معيّن يا بالكلّيه ساقط كرد يا با شرط خاصى، وفاى به آن مقاطعه بر امام لازم است. و امّا در حال غيبت امام، پس جايز است مناكح و مساكن و تجارت از حق و مال امام؛ و در اين صورت لازم نيست كه حصّه آن موجودين از آنانى كه خمس به آنان مى‌رسد، از اين مال امام بدهد.

و امّا در غير اين موارد، پس جايز است مناكح و مساكن و تجارت از حقّ و مال امام، و در اين صورت لازم نيست كه حصّه آن موجودين از آنانى كه خمس به آنان مى‌رسد، از اين مال امام بدهد. و امّا در غير اين موارد، پس قسمت اصناف مستحقّين خمس به خودشان مى‌رسد و آن حقّ امام بايد نگاه داشته شود تا وقتى كه خود آن حضرت ظهور فرمايد، يا آنكه كسى كه نايب عامّ امام است <و او، فقيه است>، صرف كند به محتاجين از اصناف مستحقّينِ خمس علاوه بر آنچه به آنان مى‌رسد. و اگر غير حاكم صرف كند در اصناف، ضامن است.

كتاب صوم

اشاره

و كلام در [بيان] ماهيت روزه و اقسام آن و لواحق آن است.

(مقام) اوّل: (در [بيان] ماهيت روزه است)

اشاره

<بدان كه> روزه، امساك است با نيّت از طلوع صبح دوم، تا زائل شدن سرخى مشرقى <على الأحوط>.