مجد البیان در تفسیر قرآن

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : اصفهانی، محمدحسین‌بن محمدباقر، 1266 - 1308ق.

عنوان قراردادی : مجدالبیان فی تفسیرالقرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پديدآور : مجدالبیان در تفسیر قرآن / تالیف محمدحسین نجفی‌اصفهانی (1266 - 1308 ق.)؛ گزینش و ترجمه سیدمهدی حائری‌قزوینی.

مشخصات نشر : قم: دارالتفسیر، 1391.

مشخصات ظاهری : 511 ص.

شابک : 150000 ریال: 978-964-535-342-9

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن 13ق

شناسه افزوده : حائری قزوینی، سیدمهدی، 1334 - ، مترجم

رده بندی کنگره : BP97/5/الف6م304213 1391

رده بندی دیویی : 297/179

شماره کتابشناسی ملی : 2854530

اشاره

سخن مترجم

بِسْمِ اللّه الرحمن الرحيم

الحمدُللّه‌ِ الَّذى هَدانا للإيمانِ، وَ اكرَمَنا بالقرآن، و الصلاة و السَّلامُ على نبيّنا محمّد و آله أُمناء الرَّحمان، سيَما مولانا صاحب العصر و الزّمان عجل‌اللّه تعالى فرجه الشريف.

پرده‌بردارى كامل از حقايق و مفاهيم قرآن كريم، توسط آخرين بازمانده معصوم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ؛ حضرت ولىّ عصر عجل‌اللّه تعالى فرجه انجام خواهد شد.

آن راهبر آسمانى و ذخيره ربّانى و احياگر علوم و معارف و كمالات تمامى پيامبران و امامان در روزگار دولت كريمه خويش - كه براساس وعده تخلّف‌ناپذير خداوند، سراسر عالم را فرا مى‌گيرد و پر از عدل و علم و خرد مى‌سازد- قرآن را چنان كه از سوى خداوند نازل شده به مردمان خواهد آموخت⁽¹⁾و با قرائت و بيان آن حضرت عليه‌السلام هرگونه شك و شبهه و ابهام از ميان مى‌رود، چنان كه فرموده است: وَ لَو أُذِنَ لَنا فى الكلامِ لَزالَ الشكُّ؛⁽²⁾و هرگاه به ما اذن سخن گفتن عطا شود به‌طور حتم شك و ترديد از بين خواهد رفت.

با اينكه دانشوران بسيارى در طول تاريخ به عرصه تفسير گام نهاده‌اند و هريك به قدر همّت و طبق ذوق و سليقه و در حدود علم و اطلاع بر مبناى باورهاى خويش اثرى پرداخته‌اند، هيچ يك از آنان نتوانسته‌اند قلّه عظمت قرآن را فتح كنند، بلكه هر كدام از ايشان ذرّات كوچك و اندكى از آن را به دست آورده و به ديگران ارمغان داده‌اند.

برخى از مفسّران فقط به جنبه‌هاى ادبى كتاب آسمانى پرداخته‌اند و به ريشه‌يابى واژه‌ها و اشاره به نكته‌هاى صرف و نحو و بلاغت بسنده نموده‌اند.

و جمعى به جمع‌آورى احاديث و روايات متعلق به آيه‌ها روى آورده و به نقل متون آنها اهتمام ورزيده و از هرگونه اظهار نظرى خوددارى نموده‌اند.

و عدّه‌اى با نقل احاديث، به توضيح و تعليق كوتاهى در حاشيه آنها اكتفا كرده‌اند.

قسمتى از تفاسير هم مشتمل بر مباحث كلامى گسترده است امّا از ساير مباحث در آنها خبرى نيست.

برخى هم به امور باطنى و تصوّف و تأويل و توجيه آيات براساس حساب ابجد و اعداد و حروف و امثال اينها روى آورده‌اند؛ و...

آرى؛ هيچ تفسيرى نمى‌توان يافت كه از هر جهت كامل و در همه زمينه‌هاى علوم و معارف و معانى بلند قرآنى جامع و راهگشا باشد.

با اين حال معدودى از دانشوران تلاش كرده‌اند در عرصه‌هاى گوناگون وارد شوند و مشام جان را از تمامى گل‌هاى بى‌خزان قرآن كريم معطّر سازند و تفسيرى عرضه كنند كه تا حدّ امكان بيانگر زيبائى‌هاى ظاهرى و باطنى و معانى درونى كلام ربّانى بوده باشد.

از نخبگان برتر اين ميدان مؤلّف اين اثر ماندگار است كه ترجمه آن در پيش روى شما قرار گرفته است.

علاّمه بزرگ شيخ محمّدحسين اصفهانى نجفى، با مهارت بسيار و سرانگشت انديشه و دانش سرشار به كار پژوهش و پرواز در آفاق پهناور علوم قرآن و حديث پرداخته است و با بررسى و ريشه‌يابى واژه‌ها و كاوش در كتاب‌هاى لغت و تفقّه و تدّبر در حديث و دقّت و موشكافى مبانى اصولى و شرح و بيان روايات و تطبيق درست آنها بر آيات و جمع بين روايات و تذكر آموزه‌هاى اخلاقى و ترسيم سيره عملى بر پايه تعاليم قرآن و نقد و ارزيابى‌آراء ديگران، نكته‌هاى ظريف فراوانى از اين كتاب آسمانى استخراج نموده و انواع گوهرهاى گرانبها و بى‌مانند از اقيانوس بى‌كران قرآن بيرون كشيده و شاهكار بى‌نظيرى در قلمرو تفسير پديدار ساخته است.

مرحوم علاّمه شيخ آقابزرگ تهرانى، اين تفسير را مشحون از تحقيق برشمرده است.⁽¹⁾و محدّث برجسته مرحوم حاج شيخ عبّاس قمى فرموده: «و از مصنّفات اوست

يك مجلّد در تفسير كه اگر تمام مى‌گشت جامع بسيارى از علوم قرآن مى‌گشت...»⁽¹⁾.

مؤلف والامقام اين تفسير از دانشمندان نامدار شيعه است كه در التزام به موازين شرعى و عمل به دستورات دينى در كنار مرتبه ممتاز علمى به درجه بلندى نايل آمده است.

وى پس از تحصيل علوم و ارتقا به مراحل برتر، به رياضت‌هاى شرعى و كناره‌گيرى از تمامى مظاهر دنيوى و گسستن از مخلوق روى آورد و بر آستانه معبود معتكف گشت و به زهد و عبادت و توسل به معصومين عليهم‌السلام انس گرفت و به مدارج بلند علم و عرفان رسيد.

سخن گفتن از جنبه‌هاى علمى و شئون معنوى و كرامات و مكارم اين شخصيّت بزرگ، نياز به تأليف جداگانه‌اى دارد و به ترجمه دو اثر كوتاه ولى پربار به قلم دو تن از بستگان نزديك - برادر و نواده - ايشان بسنده مى‌كنيم كه در صفحات آينده ملاحظه مى‌فرمائيد.

و درضمن برخى ديگر از مراتب و شئون معنوى ايشان را در آثار ديگر نزديكانش به اجمال و با عين عبارت‌هاى آنها مرور مى‌كنيم:

برادر بزرگش مرحوم آية‌اللّه حاج شيخ محمّدتقى معروف به آقانجفى اصفهانى (1332-1262ق) در كتاب اشارات ايمانيه در مورد برخى از مكاشفات وى چنين مى‌گويد: «و منها: أنّ أخي المرحوم، الشّيخ محمّدحسين طاب ثراه أخبرني، و عندنا جماعة، أنّه كان في وقت السّحر سائرا لزيارة أميرالمؤمنين عليه‌السلام و يجلو عند بصره نورا يستغني به عن الضوء، و كان ذلك له في مدّة الرّياضة حال اشتغاله بقراءة آية النّور».⁽²⁾

«و منها: كنت من أخي المرحوم المنزّه من كلّ شين، الشّيخ محمّدحسين طاب اللّه ثراه ذات يوم في مسجد السهلة مستغيثا بمولاى صاحب الزّمان روحي له الفداه و كنت في الزّاويل و كان هو في وسط المسجد، إذا ناداني و استعجل، فلمّا قربت إليه قال لي: ما رأيتَ هذا الرّجل؟ قلت: لا واللّه، قال: أخبرني أنّ سيّدي العالم الأجلّ، الحاج سيّد على التستريّ الفقيه الآن توفّى بالنّجف، فلمّا أصبحنا و رجعنا إلى النّجف كان الأمر كما

أخبر»⁽¹⁾.

«و منها: أنّي كنت مع المرحوم المبرور البسه اللّه من حلل النّور في مسجد السهلة مشغولاً بالرّياضات الشرعيّة، و كان معنا رجلاً عابدا صالحا ساكنا في بعض الحجرات، فإذا كانت ليلة الأربعاء وقت السحر إذا طلع ذلك الرّجل من الحجرة و يقول: يا صاحب الزّمان أدركني و كان يركض برجله و يمشي سريعا حافيا مستغيثا حتّى خرج من المسجد و ما رأيته بعد ذلك، إلاّ أنّ أخي المرحوم أخبرني أنّه رأه ذات يوم في النّجف الأشرف مستغيثا بحرم أميرالمؤمنين صلوات اللّه و سلامه عليه ثمّ غاب عنه، و ظنّ أنّه قد ألحق برجال الغيب».⁽²⁾

«مؤلّف فقير [آقانجفى اصفهانى] گويد: در سنه 1283 با برادرم مرحوم آقاى حاج شيخ محمّدحسين رحمه‌الله به زيارت سامره مشرّف شدم بعد از اكتساب فيوضات علّيّه لدنيّه كه از ناحيه مقدّسه استفاضه شد به قصد مراجعت به نجف اشرف از سامره حركت نموديم چون قريب يك فرسخ از سامره دور شديم راه را گم كرديم و از نجات مأيوس شديم، در اين اثنا شخصى به سن چهل ساله سوار ماديان عربى بودند، داعيان را به اسم ندا و احضار نمودند، و در اثناى راه شمّه‌اى از مكنونات و از علم منايا و فصل الخطاب بيان مى‌فرمود، ناگهان آن سوار بر تپه خاكى بالا رفتند و اشاره نمودند و فرمودند: هذا الدّجيل، و چون از تل سرازير شدند از نظر غايب شدند؛ چون چند قدم راه رفتيم به منزل دجيل رسيديم، سجده شكر به جا آورديم».⁽³⁾

«و قد كنت و أخي المرحوم المنزّه عن كلّ شين، الشّيخ محمّدحسين طاب اللّه ثراه في سوابق الأيّام في النّجف الأشرف مشغولاً بالرّياضة الشّرعيّة، فسانح نظرنا إلى التشرّف إلى سرّ من رأى، فتشرّفنا في ذلك المكان الشريف مع جماعة من العلماء القلوب، فتشرّفت مع أخي في ليلة الجمعة في السّرداب المطهّرة مستغيثا بمولانا صاحب العصر الزّمان صلوات اللّه عليه فسمعنا تسبيح الجمادات و ذكر السّراج بكلمة «لا إله إلاّ اللّه» فأخذني السّنة، فسمعت شخصا يقول و لم أره بالعين الظّاهرة: «رزقتم ذوق العرفان»؛ ثمّ نشاهد بالعيان؛ ثمّ أخبرنا ببعض المغيّبات و نبذة من علوم المنايا و البلايا و فصل

الخطاب؛ ثمّ عرفت أنّي مة‌مور بالرّجوع إلى هذه البلاد لبعض الخدمات الشرعيّة و بيان الأحكام النبويّة صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و صار أخي مأمور بالبقاء في تلك المشاهد المشرّفة لتكميل المقامات العالية».⁽¹⁾

شاگردش آية‌اللّه العظمى حاج شيخ ميرزا محمّدحسين نائينى (1355-1276ق) بزرگ‌استاد حوزه علميّه نجف اشرف در برگه‌اى كه شرح حال خود را به اختصار و به خط مباركش مرقوم مى‌فرمايد چنين مى‌نويسد: «ولكن معظم تلمذي و استفادتي كان من الحبر المحقّق الفريد و البحر الزاخر الوحيد، مَنْ قلّ ان يسمح الزمان بمثيله أو ير عينه بعديله شيخي العلاّمة الشيخ محمّدحسين سبط المحقّق التقي صاحب التعليقة الكبرى على المعالم و كان فيمن ادركته و رأيته حائزا في علمه و عمله و زهده و ورعه و طول باعه في العلوم العقلية و النقلية ما يبهر العقول و قد أكمل جميع ذلك و لم يبلغ الأربعين من عمره و مع انه كان من ذوي الفنون الذين قلّ ان يعهد الدهر بأمثالهم ففي كلّ واحد منها كان أبا عذرته و الوحيد فيه، و كان له فى علم الهيئة مسلك بين المسلكين به يتضح رموز الأخبار و ينحل مشكلاتها و لم يبرز من تصانيفه التى أخبرني بها إلاّ اليسير من تفسيره الذى لم يعمل مثله و قد أودع فيه ما ينبئ عن كمال تبحره و طول باعه، و كان قدس‌سره من أظهر مصاديق مَنْ وصفه أميرالمؤمنين عليه و آله أفضل الصلوة و السلام في خطبتي همام المروية احدهما في الكافي⁽²⁾و الاُخرى في النهج⁽³⁾: «يذكّر اللّه تعالى برؤيته و يدعو إليه برويّته»⁽⁴⁾و قد أثرتْ مواعظه الشافية في سني إقامته باصبهان من التقوى في نفوس الخواص و العوام ما لا يوصف، و قد انقطعتُ به و اعتكفتُ عليه و كنتُ أحضر جميع أبحاثه الفقهية و الأصولية و الكلامية، و اكتبها في مجلس البحث بكمال السرعة مترجما لها بالعربيّة و أعرض عليه كراريسي و يتعجّبُ هو و جميع مَنْ يحضره عن عدم فوت شى‌ء مما كان يفيده و يستنسخها الحاضرون، و قد طلبها مني أخوه الفقيه البارع الزكي حضرة الشيخ محمّدتقى المعروف بآقانجفي قدس‌سره ليطبعها و لم».

يرض هو طاب رمسه بذلك و منعني عن دفعها اليه، و كان نور ضريحه اشفق بي من الوالد لولده و كثيرا ما يرغبني و يحثّني إلى الحضور معه بحث والده و الفقيه العلاّمة حجّة العصابة و وجهها الزاهر حضرة الآقا الشيخ محمّدباقر قدس سره الزكي ولكني كنت أرغب عن ذلك لعدم بلوغي من العمر مبلغا بليق لي الحضور في ذلك المجلس العظيم الذي كان يحضره اعاظم العلماء البارزين و كنت أنا ابن تسعة عشر أو العشرين إلى أن اخذني ذات يوم بعد فراق عن بحثه معه و أحضرني ذلك المحضر و أجلسني بجنبه و أظهر من جميل الصنع ما اسكن روعتي و أذهب خجلتي فكنت أحضر بعد ذلك بحثه و بعد الفراغ نحضر جميعا بحث والده و استمر ذلك قريبا من خمسة العوام و كان عنوان بحثه حينئذٍ كتاب البيع و قد أدركتُ بحثه من مبحث المعاطاة إلى الخيارات و شاهدت من تبحره و فقاهته و طول باعه فى تنقيح قواعد المعاملات و تفريع الفروع عليها مع ابتلائه بتلك الرياسة العظمى و استغراق اوقاته بشئونها ما لا يكاد ينقضي عجبي عنه مهما اتذكره و كان تهجده و مناجاته بالأسحار و كثرة بكائه فيها يقلب القلوب القواسي و يزيل الجبال الرواسي و إذ شرع في مبحث الخيارات اختار اللّه تعالى له دار كرامته و نعى‌نفسه المقدسة و في الجمعة الاولى أو الثانية من ذي القعدة سنة 1299 اسرّ إلى ولده المعظم السابق ذكره شيخي العلاّمة الشيخ محمّدحسين قدس‌سره و كان هو موضع سرّه انّه ظهر له في ذلك اليوم علامة دنو أجله و لم يذكر له أزيد من ذلك و هو نور مضجعه حدثني به بعد ذلك فأخذ فى تصفية اموره و تجهيز سفره إلى النجف الأشرف من ذلك اليوم مسرعا عجلاً، و في اليوم الثاني من ذي الحجة تلك السنة خرج مِن اصبهان خروج من لا يرجو العودابدا و اختار شيخي المعظم المذكور من بين أولاده لصحبته و أخذني معه و كنت عازما على المسير معهما فحالت العوائق بيني و بين نيتي و كانت كبقية سفره الا ما حدثني به ولده المحقّق المذكور أنّه جدّ في السير و لم يمكث في البلاد الواقعة في الطريق ازيد من متعارف الزوّار و لا في الكاظمية المشرفة ازيد من ليلة و ورد كربلا المقدّسة ليلة عاشورا و لم يقم فيها مع بعد عهده بها و اشتياقه إليها أزيد من ثلث و في اليوم الرابع خرج إلى النجف الأشرف و في اليوم الثاني من وروده زار بعد خروجه عن الحضرة المقدّسة المقبرة جدّه الشيخ الأكبر فقيه العصابة و محيي ما درس من رسومها الشيخ جعفر انار اللّه تعالى و عيّن موضع قبره فيها و خطه بعصاه و أمر أن يحفر مَن يحفره بحضرته فألح عليه

مَن حضره مِن عشيرته بالقيام و تعهدوا له أنهم يكفونه حفره و دفع كفنه إلى مَن يعمل الأكفان ليكتب عليه آيا مِن القرآن بالتربة المقدّسة و أمره أن يعجل في اتمامه و لمّا رجع إلى أهله حمى تلك العشية و لم يخرج بعده إلى أن خرج سريره و انتقل إلى الدرجات التى أعدّها لنزوله.»⁽¹⁾

فرزندش آية‌اللّه علاّمه ابوالمجد شيخ محمّدرضا نجفى اصفهانى (1362-1287ق) در رساله امجديه چنين مى‌نويسد: «از بزرگى كه حقير اقرب مى‌باشند به او به حسب نسب، مكرر شنيدم كه مى‌فرمود: روزى از روزهاى ماه رمضان در حرم شريف نجف مشغول خواندن زيارت معروفه به زيارت امين اللّه بودم به اين عبارت رسيدم: «وَ مَوائدَ المُسْتَطْعِمينَ مُعَدَّةُ وَ مَناهِل الظِّمآءِ لَدَيْكَ مُتْرَعَةٌ» و در معنى آن فكر مى‌كردم، ناگاه ديدم مائده كه بر آن انواع غذاها و شربت‌ها كه تا حال تصور آن را نكرده بودم، موجود و مشغول خوردن مى‌باشم، و در آن حال فكر مسأله فقهيه را مى‌كردم كه خيلى عجب است، حقيقت غذا اين است و مفطر روزه نيست.»⁽²⁾

همين ماجرا را برادرزاده مؤلّف آية‌اللّه آقاى حاج شيخ مهدى نجفى اصفهانى (1393-1299ق) در كتاب الأنهار چنين گزارش مى‌دهد: «عالم جليل آقاى آقا جلال‌الدّين عموزاده (1337-1281ق) مد ظلّه العالى براى من حكايت نمودند از شيخ عالم عامل متقى تقى نقى آقاى حاجى شيخ محمّدحسين عمّشان قدس اللّه نفسه الزكية كه گفتند: كسى داخل حرم شد - آقاى آقا جلال گفتند: معلوم بود مراد خودشان مى‌باشند و مسبوق بوديم كه وقتى از خودشان مطلب نقل مى‌كنند چه قسم مى‌كنند - بارى فرمودند: طعام و شراب حاضر بود خورد تا سير شد و آشاميد تا سيراب شد. بعد متذكر شد كه من روزه‌ام ملتفت فقرات زيارت امين اللّه شد: «وَ مَوائدَ المُسْتَطْعِمينَ مُعَدَّةُ وَ مَناهِل الظِّمآءِ لَدَيْكَ مُتْرَعَةٌ»»⁽³⁾

همچنين فرزند ايشان آية‌اللّه شيخ محمّدرضا نجفى در نسخه اصل كتاب لؤلؤة الصدف في تاريخ النجف تأليف مرحوم آية‌اللّه سيّد عبداللّه ثقة‌الاسلام و به درخواستى.

وى در شرح حال پدرش چنين مى‌نويسد: «و از جمله مدفونين در اين حجره⁽¹⁾مرقد خلد آشيان محمّدحسين اصفهانى است⁽²⁾غرّه محرّم سنه 1308 در نجف وفات نمود و سيّد جعفر حلّى شاعر و اديب معروف تاريخ فوت آن مرحوم را گفت:

مذ توفّى ارخوهُ *** ثلم الاسلام ثلمة

از مصنفات ايشان [1] تفسير بى‌نظير قرآن مجيد [2] رساله در وجوه اعجاز قرآن [3] مقدارى شرح شرايع الأحكام، احوال ايشان را مفصلاً ولد ايشان شيخ محمّدرضا در حلي الزمن العاطل نوشته».⁽³⁾

فرزندش در كتاب حلي الزمن العاطل در مورد پدر [مؤلّف كتاب] چنين گويد: «واسطة هذا العقد المنضّد و جوهرة هذه البحر المرند نور هذه الخميلة العاطرة و البدر الساطع نوره بين هذه الأنجم الزاهرة أعلاهم حسبا و مرتبة و أولاهم بكل فضيلة و منقبة، أوّلهم فى العلم و المعرفة و العبادة و إن كان ثانيهم في الولادة بيت ذلك القصيد و دعام ذلك الصرح المشيد، درّة تاج مفاخرهم و فصّ خاتم مآثرهم يتيمل هذه القلادة و شمس هذه الكواكب الوقادة الشيخ الإمام العلاّمة الحبر التقي الزاهد العابد الورع الذكي المدقّق المحقّق الجامع المتكلّم الفقيه الأصولى المحدّث العارف صاحب المناقب الزاهرة و الكرامات الباهرة أبو الرضا محمّد الحسين، شعر له:

أبي دونهم ذاك الذي ما تعلّقت *** بأثوابه الدنيا و لا تبعاتها

تجنّبها هوجاء لا مستقيمة *** خُطاها و لا مأمونة عثراتها

غدا راضيا بالنزر منها قناعة *** ولو شاء قد كانت له حفناتها

تلاقطها من بعد ماذاق طعمها *** فكانت زعافا عنده طيباتها

أرى أن أقتصر في هذه الترجمة على نقل بعض أحواله و مآثره دون ذكر فضايله و ما رزقه اللّه من العلوم العقلّية و الشرعيّة و الظاهريّة و المعنويّة و من محاسن الأخلاق و صفات و ما بلغه من المقامات فإنّه لا يناسب من أزيد نم ذلك و قد ذكر تفصيل حالاته و شطرا من فضائله و كمالاته أخوه الأفضل الشيخ نوراللّه - الآتي ذكره إن شاء اللّه تعالى -

فى رسالة له صنفها لخصوص ذلك و هي مشهورة فمن شاء ذلك فليطلب تلك الرسالة.

ولد رحمهم‌الله في سنة 1266 و ترقّى في حجر والده العلاّمة و ارتضع من ثدي المعالي أفاويق الكرامة و استنار من شمس علومه و هو في سنّ الهلال حتى غدا بدرا كاملاً و ارتقى من المعالى سناما و كاهلا و سبق فى ميدان الفضل الجياد السوابق و هو غلام مراهق و اتقن العلوم العربيّة و شطرا من العلوم الشرعيّة و بلغ الغاية و ما بلغ، و كان آية في الفهم و ذكاء و الحفظ يشارك المشايخ و الكهول في الدرس.

و قد حدّثني جماعة أنّه حضر بعض أيّام الشتاء و هو لابس الفراء درس والده العلاّمة و هو غلام لم يبلغ الحلم و جلس في زاوية المجلس و لما شرع والده العلاّمة في الدرس أخذ في المنازعة معه و الايراد عليه بما بهت به الحاضرون فنظروا إلى اطراف المجلس فلم يروه لصغره إلى أن أحدّ النظر إليه بعض ظرفاء الحاضرين فقال للشيخ متعجبا على سبيل المزاح بالفارسية ما معناه إن الفروة هي التي تناظرك فعرف الشيخ أنّه صاحب الترجمة فقطع البحث و منعه بعد ذلك عن الحضور خوفا عليه من أعين الطلاّب.

ثم سافر و هو لم يبلغ العشرين إلى العراق و حضر على علمائها و لازم درس العلاّمة المحقّق صاحب البدايع الميرزا حبيب‌اللّه الجيلاني في أصول الفقه، و خاتمة الفقهاء الشيخ راضي النجفي في الفقه و حضر على العلاّمة الميرزا محمّد حسن شيرازي و كان لا يفتر عن التحصيل ليلاً و لا نهارا.

حدثني الشيخ العالم الفاضل الكامل الشيخ حسن التويسركاني قال: لمّا أتيت إلى النجف لأجل التحصيل سألت عن أفضل المحصلين و المشتغلين فأرشدوني إلى صاحب الترجمة و إلى السيّد العالم الميرزا حبيب‌اللّه الخراساني فرأيت السيّد المذكور و إن كان على ما وصف لكنه غير مجدّ في الاشتغال و رأيت صاحب الترجمة مواظب عليه أشد المواظبة و داره كأنّها مدرسة يجتمع فيها أرباب العلم و الفضل من كل مكان و لا تخلو غالبا من المذاكرة فلزمت ذلك المجلس السامي و واظبت عليه.

و حدثني أيضا أن العلاّمة الميرزا حبيب‌اللّه الجيلاني لما باحث مسئلة الظن بالطريق و بالواقع أورد على العلاّمة الجدّ الأكبر اشكالات على مختاره المشهور و أذعن لاشكالاته الحاضرون جميعا إلاّ صاحب الترجمة و السيّد المتقدّم و اصّرا على تصحيح كلام الشيخ الأكبر و انقضت أيّام و النزاع قائم بين العلاّمة المذكور و بينهما و في كل يوم

يصدق بقوتهما جمع كثير من الفضلاء الحاضرين إلى أن صعد المنبر يوما فقال له أحد الحاضرين أن الصلاح أن تترك هذه المسئلة فانه لم يبق لك موافق فيها فعمل بقوله و شرع في مسئلة أخرى.

و بالجملة بقي في العراق مدة كثيرة مواظبا على تحصيل العلوم مجدّا فيه لم يفتر عنه ساعه و معه في الدار أفضل تلامذة والده العلاّمة جناب السيّد محمّد كاظم اليزدي و العالم الفاضل الآمرزا أبوالقاسم البروجردي رحمه اللّه تعالى و كان أيضا من تلامذة والده.

و قرأ على الحكيم الفيلسوف الماهر الشيخ محمّدعلى و كان من أفاضل الترك في العلوم العقلية كتاب الاسفار و غيره و اتقن بقية العلوم الظاهرية حتى صار واحد العلم الذي لا يشار بالبنان إلاّ إليه و لا يسلّم بالتقدّم إلاّ عليه و مضى إلى اصفهان و بعد ما ورد تلك البلدة بقليل عكفت عليه الالطاف الربانيّة و جذبته الجواذب الروحانيّة فاشتغل بالطاعات و العبادات و تصفية مرأت القلب بالمجاهدات و لفظ الدنيا لفظ النوات و رماها رمي الحجيج الحصات و علم أن الإعراض عنها أولى و الآخرة خير له من الأولى و سخت نفيسه الكريم بالطلاق تلك العروس و هي التي تتهافت إليها النفوس فسار في تلك الطرق و التقوى قائده و التوكّل رائده الحبّ جاذب زمامه و الوصل غاية المرامه و عرفه أنّه من أين و إلى أين و نادته الطاف الحبيب إليَّ يا حسين حتى وصل إلى تلك الديار و القى فيها عصا التيسار فقرت علينه بذلك الوطن و قال الحمدللّه أذهب عنا الحزن فورد من الوصال صافي المناهل و انشدّ قول القايل:

تركت هوى ليلى و سُعْدى بمعزل *** و عدت إلى مصحوب أوّل منزل

حدثّني رحمه اللّه عن سبب اعراضه عن الدنيا بالمرة مع اقبالها عليه بالآخرة مما لم يتفق لأقرانه فقال: لما رجعت من بلاد العراق لم يكن لي همّ إلاّ الرياسة و كنت اعتقد حصولها أوّل وصولى إلى بلادي لعلوّ مقامي في العلوم و معرفتي بكيفية السياسة و طرق تحصيل الرياسة و اجتماع الأسباب الموجبة لذلك من الحسب و النسب و الشرّف و الأقارب و غير ذلك فلم أزل أطوي الفيافي و القفار لا أفتر عن ذلك بالليل و النهار حتى بلغت اصفهان و مضت عليَّ مدّة و لم تُقْبِل الأمور عليَّ كما كنت ابتغي بل كنت أرى آثار الانحطاط عن مرتبتي قبل السفر إلى العراق و الأخذ من علمائها و تصديقهم بعلّو مرتبتي في الفضل و الاجتهاد بل لم يكن حبّ والدي لي و اقباله علي مثل ما كان قبل

ذلك قال فبقيت على ذلك مدة من الزمان و كلما ازددتُ الجهد في تحصيل اسباب ذلك ازداد الأمر عني ادبارا إلى أن تفكرت يوما و قلت في نفسي أنّه قد ظهرلي من التجارب في هذه المدة أن الدنيا لا تريدني فإنّه قد اجتمع لي من أصبابها ما لم يجتمع لأحد من أقراني و أخداني و مع ذلك كله اراها معرضة عني و مقبلة على سواي و من الحزم و العقل أن لا يريد الانسان من لا يريده و يترك من هو تاركه فعزمت تلك الساعة على الإعراض عن الدنيا بالمرّة و الاقبال على الآخرة و قمت من مجلس عازما على ذلك فلم تمض ثلاثة أيّام - بل الظن أنّه رحمه اللّه قال تلك الليلة - أتاني والدي العلاّمة و قال إنّي قد عزمت على أن أفوض عليك جميع مالي من الأمور الدنيا فتصلي عوضا عني في المسجد الجامع في الاوقات الثلاثة و أترك لك الدرس و آمر الطلبة جميعا بالحضور عليك و أهب لك جميع أموالي و تقوم بنفقة أولادي كما كنت أقوم بها و تحتسبهم كأنّهم أولادك و أخلو بنفسي و اصلاح أمور آخرتي، قال والدي فضحكت عجبا و قلت هلا كان بعض ذلك قبل هذا الوقت بساعات معدودة و أمّا الآن فلست براجع عما عزمت عليه فاعتذرت إليه من ذلك و هو مصرٌّ على كلامه فبالغت في الإنكار ثم اخترت العزلة و سكنت في دار فارغة لا يدخل عليّ أحد و لا أخرج منها إلى أن تحدّث الناس بذلك و تحيروا في أمري و اخترعوا لذلك اسبابا كثيرة حتى كثر منهم القول و بلغ والدي ذلك فتفأل بالقرآن الشريف على أن يمنعني من ذلك و يأمرني بما كلفني به قبل ذلك فكانت أوّل آية وقع بصره عليها قوله تعالى: «و من جاهد فإنما يجاهد لفنسه» فأتاني نصف الليل و أنا عازم على النوم فقال لي لا أنهاك عما أنت فيه ولكن أخيرك بين ترك هذه الأمور و بين الخروج إلى العراق فاخترت الثاني و رجعت إلى العراق انتهى حاصل كلامه.

و حدثني صاحبي العالم الفاضل و المحقّق المدقّق الكامل الشيخ هادي الاصفهاني قال: رأيت في المنام بأن صاحب الترجمة جالس على المنبر في مسجد الشاه يعظ الناس و تحت المنبر خلق كثير منهم والده العلاّمة فدخل جماعة من العسكر فدفعوا لكل واحد من الحاضرين مدفعا فأخذ الحاضرون ذلك و أرادوا أن يضربوه بها و منهم والده العلاّمة فاستغربت ذلك و نقلت المنام بصاحب الترجمة فضحك و قال تعبير روياك قد وقع قبلها و ذلك ما كلّفني والدي و غيره من الناس من الدخول في أمر الرياسة و كان في ذلك هلاكي فكأنهم كانوا يريدون قتلي إنتهى.

و بعد رجوعه إلى العراق اجتهد في العزلة و العبادة و المجاهدات الشرعيّة حتى فتح اللّه عليهم من أبواب العلوم الظاهريّة و المعنوية فاتح و منحه من الفضائل و الكمالات مانح، نعم صدر أمر والده العلاّمة بالرجوع إلى اصفهان لما كان يريده منه من الدخول في الأمور المتقدمة فامتثل ما أمره و رجع إلى اصفهان و لكن لم يدخل في شى‌ء مما كان يريده منه إلاّ التدريس لجماعة من الخواص و كان له درسان أحدهما في الكلام و الأصول الفقه و ثانيهما في الفقه و قد استفاد من مجلسه الشريف جماعة من العلماء المبرزين و كتبوا ما التقطوا من فوايد كلماته في مجلدات عديده ثم اجتمع أهل البلدة على الزامه باقامة الجماعة و تلافت أنفسهم على الصلوة خلفه و توصلوا إلى ذلك بكل حيلة فلم يجبهم ُلى ذلك حتى اجتمعوا على باب داره يوما و أخرجوه منها و أركبوه دابة و مضوا به و هو بلا عمامة و لا رداء و مع ذلك لم يزل يعتذر إليهم و يمتنع حتى رجع من متصف الطريق و أرضاهم بما وعدهم من إقامة مجلس الموعظة فوفي إليهم بذلك في شهر رمضان و كان الناس يجتعون في المسجد من جميع الاصناف و انتفع منه طبقات الخلق كل بمقدار استعداده و كان اعجوبة العصر في خلاوة البيان و رشاقة التعبير و بيان المطالب القامضة بعبارات سهله ثم ترك الوعظ أيضا معتذرا بأنّه لا يثق من نفسه في خلوص النية و انحصر الانتفاع منه ببعض الخواص.

ثم إنّ الشاهزاده ظلّ السلطان والي اصفهان أظهر له المحبة و الإخلاص و الارادة و بذل له من نفايس الأموال التى منها قرية عظيمة المنافع من أشهر قرى اصفهان و وسط في ذلك وسايط كثيرة فلم يقبل شيئا من ذلك بل لم يتمكن من ملاقاته إلاّ عدة مرات بأمر من والده في بعض زياراته للشيخ قدس روحه و لم يزل مدة اقامته في اصفهان مختفيّا في بيت صغير من بيوت الدار مشغولاً بالعبادات و الطاعات لا يصل إليه أحد إلاّ اخوانه و والده العلاّمة يزوره إكراما الليالي و يبقي شطرامن الليل و صاحب الترجمة يقرأ له فقرات من نهج‌البلاغة و يقرنه ببعض كلماته في النصايح و المعارف و الشيخ قدس اللّه روحه دموعه تتقاطر على خديه و ربما تكلموا في المباحث العلميّة ثم يمضي الشيخ اءلى داره و يشتغل صاحب الترجمة بموظف طاعاته و كان في تلك المدة لا يتصرف في الشى‌ء نم أمور الدنيا أصلاً و كان أمر معاشه موكولاً إلى أهل الدار لا يمس درهما و لا دينارا إلاّ ما كان يأخذه من أهل الدار و يعطيه للفقراء بيده.

ثم لما عزم والده العلاّمة على السفر إلى بلاد العراق كما تقدّم رجع معه إلى النجف و بعده بقليل توفي والده العلاّمة فبعث من كان معه من الأهل و الخدم و الاتباع إلى اصفهان مع أخيه الأوحد الشيخ محمّد علي و اختاره المجاورة في النجف و تم له ما كان يرومه من العزلة التامة و فوض ما يتعلق به من ة‌مور الدنيا إلى أخيه المتقدّم ذكره و بقي على ما كان يتمنّاه من الاشتغال التام لعبادات و الطاعات و الاعراض عن أمور الدنيا بالكليّة و حج في بعض السنين و رجع مواظبا على ما وصفناه إلاّ أمر التدريس مع عدم المواظبة عليه و السر فيه أنه رحمه اللّه ما كان يقدم عليه إلاّ مع الاطمينان و الخلوص القصد و النية و لهذا ربما كثر ازدحام الطلبة على الاستفادة منه فكان يغير مكان الدرس و يجعله في دار بعض الأصحاب و ربما لم يُفِدْ ذلك فترك الدرس بالكلية و لم يزل كذلك و الدنيا مُشَرَّفَةٌ بأنواره حتى أن وَفَتْ أثاره و عمره في أوان إنذاره فزار أباعبداللّه الحسين بن علي عليهماالسلام يوم عرفه سنة 1307 و رجع من كربلا المرفه مريضا و كان ذلك مرضه الذي انتقل فيه إلى جوار ربه و توفي رحمه اللّه أوّل يوم من شهر محرّم الحرام سنة 1308 و اتفق في أيّام مرضه أن صبت رياح مخوفه و مطرت السماء و كان في الصيف فقال السيّد الأديب السيّد جعفر الحلّي:

بحر علم قد فقدنا *** ه فما اغزر علمه

قد بكته السحب صيفا *** و اكتسي العالم ظلما

مذ توّفى أرخوه *** ثلم الإسلام ثلمة

و دفن في حجرة جدّه العلاّمة السيّد صدرالدّين العاملي أوّل حجرة عن يمين الداخل في الصحن الشريف من باب الفرج و رثاه الشعراء بقصايد بديعة أحسنها ما قاله السيّد المتقدّم ذكره و أبدع فيها و أجاد و في أوّلها:

كم يا هلال محرم تشجينا ...»⁽¹⁾

علاّمه شيخ على كاشف الغطاء در كتابش الحصون المنيعة در مورد مؤلّف گويد: «الشيخ محمّدحسين ابن الشيخ محمّدباقر ابن الشيخ محمّدتقي ابن عبدالرحيم ابن المرزا مهدي الرازي الأصل الأصفهاني المولد و المنشاء النجفي المسكن و المدفن، كان

عالما عاملاً فاضلاً كاملاً زاهدا عابدا ورعا تقيا نقيا فقيها متكلما محدّثا مفسرا رياضيا مرتاضا جامعا للعلوم الظاهرية و الباطنية... كان زيادة على القرابة معي في كمال المحبّة و الموّدة و كان شريكا في الدرس معي عند حضوري على والده العلاّمة و كان رحمه‌الله في غاية من القدس و الورع و العزلة عن الناس دايم الصمت ملازم الذكر كثير الفكر و في الغاية من الذكاء و الفهم و في نهاية مراتب الزهد و التقوى كان لا يفتر لسانه من ذكر اللّه خشنا في ذات اللّه و كان أفضل اخوته و اتقاهم و ازهدهم و أورعهم و كان أبوه يحبّه أزيد منهم و كان يعّول عليه في المطالب العلميّة و يرجع إليه فيها حسن السليقة في كافة فنون العلم و في أيّام عزلته فسّر سورة الحمد و 22 آية من سورة البقرة من القرآن المجيد تفسيرا جامعا بين العلوم الظاهريّة و العرفانيّة قد طبع في ايران متداول بين الناس، تفسير نافع محتوي على فوايد حسنة، و له كتابات في الفقه و الأصول لم تظهر من المسودة و خلّف من الأولاد الذكور ولده الفاضل المترجِم و ثلاثة⁽¹⁾بنات و لعمري قد عاش حميدا و مات سعيدا»⁽²⁾.

برادرزاده ديگر ايشان علاّمه مرحوم محمّدباقر الفت (1384-1301ق) فرزند آية‌اللّه آقانجفى سابق الذكر در نسب‌نامه چنين مى‌گويد: «حاجى شيخ محمّدحسين پسر دوم حاج شيخ محمّدباقر يگانه‌مرديست كه جميع افراد چندين خانواده‌هاى ما را به جلال قدرش افتخار و اعتراف و به وجود وى افتخار مى‌نماييم. از نخست داراى ذهنى وقاد بود فوق‌العاده استعداد براى فراگرفتن علم و اتصاف به اعلى مراتب طهارت و تقوا داشته در سن سى سالگى از عمرش جهله طلاّب علوم او را از برادران بلكه از پدر عاليقدرش نيز اعلم و اتقى مى‌شمرده‌اند و اگر خود به احراز مقام رياست و اشغال محراب و منبر تن در مى‌داد از همگى برتر مى‌شده و بيشتر بدست مى‌آورده است، ليكن ميل به زهد و تقشف اقبال به تحصيل آخرت و اشتغال به عبادات، اصرار به عزلت و اعراض از جميع زخارف دنيا بر طبعش غلبه داشته يكباره بر جاه و مال و متاع دنيا پشت‌پا زده، كم‌تر توجهى به ارادت عوام و عقيدت خواص ننموده است.

به اتفاق برادر بزرگش (پدر نگارنده) در نجف به تحصيل علم پرداخته و به سال 1299ق با همديگر به سفر حجاز رفته‌اند و پس از اداء مناسك حج و رجوع به اصفهان چند ماهى در كنج عزلت به سر برده و در اواخر سال 1300ق به اتفاق پدرش باز به نجف بازگشته، پس از وفات وى مدت هشت سال (بقيه عمر خود را) مجاورت آن مشهد مقدّس اختيار كرده، مدام به رياضت و عبادت‌هاى سخت و دشوار مشغول بوده تا بر اثر افراط در آن اعتدال مزاجش از دست رفته به سن چهل و دو سالگى در اوايل سال 1308ق وفات يافته در حجره واقع در پهلوى درب سلطانى از صحن شريف مدفون گرديده.

تولّدش در دوم محرم سنه 1266ق بود بالجمله راهى كه اين مرد به زندگانى خود پيش گرفته مبالغه در زهد و رياضتى كه بر خود هموار كرده، صرف نظرى كه از مال و جاه و دنيا نموده، اقبال تام و تمامى كه به عروج بر مقامات قدس روحانى داشته و بالاخره پس از طى مراحل علمى و اشغال عالى كرسى افاده و تدريس... .

اين قدر معلوم است كه درس خوانده‌هاى زمانش او را مردى عالم و به اصطلاح مجتهد زمان مى‌شناخته‌اند. از آثار علمى او فقط كتابى در تفسير قرآن مجيد به طبع رسيده... به هر حال كتاب خوبى است.

اين مرد به تمام معنا يك نفر زاهد متقى بود نه عارف است نه حكيم و نه متصوف هرچند كه از اين امور هم بى‌اطلاع نيست.

همچنين معتقدانش كرامات و مكاشفاتى را به او نسبت مى‌دهند كه بعضى از آنها به روايت صحيح از قول خودش منقول است.

اما تا آنجا كه نگارنده اطلاع يافته‌ام سير و سلوكش بر طبق دستور و هدايت هيچ استادى نبوده از حدود معرفت به ظواهر شرع تجاوز ننموده است...»⁽¹⁾.

علاّمه الفت در كتاب ديگرش خاندان من در فصل پنجم چنين گويد: «بعد از پدر من، برادر ابوينى او شيخ محمّدحسين از ساير برادران بزرگ‌تر بود، امّا از حيث علم و عمل مى‌توان گفت كه در اين خانواده نظيرش نيامده، مردم خيال مى‌كردند كه او يگانه جانشين پدران خود خواهد گرديد، لكن اين خيال محض، توهمى بوده كه به تحقّق

نرسيد، چون كه اين مرد پس از تكميل علوم شرعيّه و رسيدن به درجه اجتهاد و به حدّى كه مسند رياست مهمّى را اشغال كند، ناگهان بر حسب يك موجب غيرعادى حالش تغيير كرده عزيمت بر ترك دنيا و رغبت به عبادت خدا چنان در دماغش قوّت گرفت كه از همه كار باز مانده مدّت چند سال در كنج عزلت خزيد و جز به عبادت و رياضت نپرداخت.

در اين مدّت شرح غرايب احوال و عجايب اعمال او از گنجايش اين مقاله بيرون است، فقط براى كسى كه با معلومات اروپايى آشنا باشد، مى‌توانم به حقيقت گفت كه حال اين مرد در ملّت شيعه نظير همان احوالى است كه از براى «پاسكال» در عالم كاتوليك پيش آمده اين مجتهد ايرانى را در سير و سلوكش نسبت به حال خود مى‌توان همچنان آن فيلسوف فرانسوى بشماريم.

خلاصه در سال 1300 يكباره از اصفهان قطع علاقه كرده به عزم مجاورت با پدر خود به جانب عتبات رهسپار گرديد. بعد از پدر، هشت سال مدّت مجاورت او در نجف طول كشيده، در تمام اين مدّت اطوار زندگانى‌اش كاملاً زاهدانه، اوقاتش جمعا صرف عبادت و همّت او به اعلا درجه مصروف پرهيزكارى بود. بالاخره، از فرطه زهد و رياضت، مزاجش به كلّى از دست رفته به سنّ چهل و دو سالگى در سال 1308 از اين زحمت فوق الطّاقه رخت خلاص به خلوت‌سراى گور كشيد. از آثار قلم او در اين مدّت، يك مجلّد تفسير اوايل قرآن به يادگار مانده. اين كتاب كمال فضيلت و اكمل مراتب پرهيزكارى او را كه مى‌توان گفت به درجه وسواس رسيده است، مدلّل مى‌دارد.

كسانى كه دقياق افكار عرفانى را اهميّت مى‌دهند و به كشف و كرامات يا به خوارق عادات توجّه دارند، سزاوار است كه نام اين زاهد ما را در صف اوّل از صاحبان علم و عمل نوشته يك قدر و قيمت عالى بر وجودش بگذارند... خلاصه اين مرد را به اصطلاح اهل تاريخ بايد از جمله صلحا و در زمره اتقيا بلكه افتخار خانواده خود بشماريم»⁽¹⁾.

نبيره ايشان آية‌اللّه حاج شيخ هادى نجفى در كتاب قبيله عالمان دين چنين مى‌نويسد: «البته در مورد سير و سلوك آن مرحوم بايد به دو نكته مهم توجه كرد:

اولاً: ايشان دست مريدى به مرادى نداد و در اين راه كسى را به عنوان مرشد و پير اختيار نكرد، و قطع اين مرحله بى‌همرهى خضر نموده است.

ثانيا: در عبادت و ذكر از حدود ظواهر شريعت كه نماز و روزه و ذكر خدا و قرائت قرآن و مانند آن باشد بيرون نرفت.

و اين دو نكته مهم است چون غالبا كسانى كه پاى در اين وادى مى‌گذارند يكى يا هر دو را فراموش مى‌كنند.

در اين مدت كه حال او چنين بوده از سه امر نيز غافل نبوده و بدان اشتغال مى‌ورزيده است:

1- تأليف را رها نكرده و بدان مشغول بوده است به‌گونه‌اى كه تفسير گرانقدرش در همين مرحله از عمرش نوشته است.

2- تدريس را نيز از ياد نبرده و براى فرزند و برادر و برادرزاده‌اش و شايد عدّه‌اى ديگر نيز به‌طور خصوصى تدريس مى‌كرده است.

3- سفر به عتبات عاليات و زيارت ائمه هدى عليهم‌السلام ، وى سفرهاى متعددى به عراق به جهت زيارت رفته است، و همچنين در سال 1299ق نيز به همراه برادر مهترش مرحوم آية‌اللّه آقاى حاج شيخ محمّدتقى آقانجفى قدس‌سره جهت انجام فريضه حج به مكه مكرمه و زيارت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و فاطمه زهرا سلام اللّه عليها و ائمه مدفون در قبرستان بقيع عليهم‌السلام مشرف شده است»⁽¹⁾.

بنابر امتثال امر مرجع اعلى آية‌اللّه العظمى آقاى حاج سيّد على حسينى سيستانى مدظلّه العالى به نبيره مؤلّف آية‌اللّه آقاى حاج شيخ هادى نجفى دامت بركاته در ملاقات روز دوشنبه پنجم ارديبهشت 1390 برابر با 21 جمادى الأوّل 1432 از ذكر بقيه كرامات ايشان صرف نظر نموده به مصادر ذيل رجوع مى‌دهيم.⁽²⁾

آية‌اللّه سيّد حسن صدر كاظمينى در وصف مؤلّف در كتاب تكملة أمل الآمل چنين گويد: «عالم ربّاني صمداني، و فاضل وحيد بلاثانٍ، متبحّر في العلوم كلّها، جامع لكمالات النفس في العلم و العمل، عالم باللّه، و عالم بأحكام اللّه، جامع بين العلمين، متقدّم في تحقيق الحقائق، متبحّر في علم المقالات، واحد في الحكمة الإلهيّة و الرياضيّة، محدّث خبير، فقيه بصير، أصولي ماهر، متكلّم باهر، مفسّر كامل، بحر في المعارف، شيخ المجاهدين، و أفضل السالكين، و أكمل الزاهدين، و واحد المكاشفين، لمل يكن في زماننا أجمع و أكمل منه.

رأيته زهد في الدنيا حينما أقبلت بكلّها عليه، و ترك الرئاسة حينما اتفقت الكلمة في بلده عليه، لم تستوسق الأمور من كلّ الجهات لمئله، و لم تجتمع الأسباب لأحد مثل ما جُمعت له، فتركها و لم يحفل بشيءٍ منها، و ترك الناس و أخذ في الانزواء عنهم، و اشتغل بتكميل نفسه، و انقطع عن كلّ أحد حتّى أهله و ولده، و صار لا يأنس إلاّ بربّه، مشغولاً في الليل و النهار في المجاهدة و المراقبة و تكميل المعرفة، و وجّه همّته بكليتها إلى العالم القدسي، و قصر أمنيته على نيل محلّ الروح و الأنس حتّى فتح اللّه جلّ جلاله على قلبه باب خزائن رحمته، و نوّره بنور الهداية ليشاهد الأسرار الملكوتيّة، و الآثار الجبروتيّة، و يكشف في باطنه الحقائق الغيبيّة، و الدقائق الفيضيّة، و هذا مقام لا يقوم به إلا الرجل الفحل، و لا يناله إلاّ ذو حظّ عظيم.

و لم أر في عصري من ناله إلا هذا الشيخ و آخر أو اثنين، قدّس اللّه سرّهم.

...و بعد ما فرغ من كلّ ذلك و كمل، رجع إلى أصفهان، فأكبّ عليه أهل العلم، و أخذ في التدريس و البحث. و كان بحّاثا سلس الكلام، قويّ الجنان، حسن التقرير، جدليّا في المناظرة لا يُجارى.

و أقبلت عليه الرئاسة بكلّها، فصار المرجع في الإمامة و الجماعة و الحكم و القضاء و الوعظ على المنبر، كما هي عادة كلّ رئيس من علماء إيران.

قال: فلمّا أخذت في الواعظ، و خضت في علم الأخلاق، و علم تكميل النفس، رأيت أني ناقص، فلا ينبغي للناقص أن يتصدّى لتكميل الناقص، فتركت ما في يدي،

خرجت من أصفهان في طلب تكميل نفسي.

و لمّا رجع أخذ فيما ذكرناه و قدّمناه إلى آخر ما قلناه.

و كان قدّس اللّه سرّه قد كتب في التفسير ما لو تمّ لكان الجامع لعلوم القرآن، لكنّه لم يخرج منه إلاّ مجلّد في مقدّمات التفسير، و تفسير الفاتحة و أكثر⁽¹⁾البقرة.

و له ما أملاه على بعض أفاضل تلامذته في المعارف و أصول العقائد. و رأيت له بخطّه كراريس في أصل البراءة».⁽²⁾

آية‌اللّه سيّد عبدالحسين شرف‌الدّين (م 1377) در كتاب بغية الراغبين في سلسلة آل شرف‌الدّين در مورد مؤلّف گويد: «كان هذا الشيخ أعلى اللّه مقامه نسيج وحده، و قريع وحده، قد أربى على الإكفاء، و تميّز عن النظراء، منقطع النظير في كمال نفسه و تهذيبها، و في إخلاصه للّه عزّوجلّ في أفعاله و أقواله لا نظير له في مراقبة نفسه، و محاسبتها بكلّ دقة، زاهدا في الدنيا، متجافيا عنها، مبرزا في غوامض العلوم اللاهوتية، و أسرار المعارف الإلهية، فقيها أصوليا محدِّثا متكلّما، و له في التفسير قدحه المعلّى... و قد اصطفاه اللّه عزّوجلّ أوّل السنة الثامنة بعد الثلاث مئة و الألف».⁽³⁾

آية‌اللّه سيّد محسن امين در كتاب أعيان الشيعة در موردش گويد: «الإمام الزاهد العارف... و كان مجدّا مجتهدا في شأنه ثمّ عاد إلى أصفهان لكنه مال إلى العزلة و انقطع إلى العبادة أكثر من غيرها و أعرض عن الرياسة... و لما خرج أبوه إلى العراق سنة 1301 خرج معه و جاور في النجف بعد وفاته تاركا تلك الرياسة التي تهيأت له بأصفهان إلى أخيه الآقانجفي مقبلاً في النجف على الإملاء و التدريس ثمّ أعرض في آخر أمره حتّى عن الدرس و اعتزل كلّ شئ غير العبادة. كان كثير الفكر منقطعا عن الناس يغلب عليه الصمت ولكنه من الأفراد في جودة الفهم و حدّة الفؤاد. و هو أفضل إخوته و أتقاهم...»⁽⁴⁾

خداى را با تمام وجود سپاس‌گزارم كه مرا توفيق عنايت فرمود تا در جهت نشر معارف قرآن كريم بار ديگر قلم خود را به كار گيرم و با تحمّل رنج فراوان اين اثر نفيس را ترجمه كنم.

گفتنى است كه متن كتاب بسيار سنگين و عبارت‌هاى مؤلّف سخت و دشوار است،

لذا وقت زيادى صرف اين كار نمودم تا اين كه ترجمه‌اى ساده و روشن ارائه دهم و در برخى موارد مطالب را تلخيص و دست‌چين كردم.

در خاتمه از نواده گرانقدر مؤلّف حضرت آية‌اللّه آقاى حاج شيخ هادى نجفى دام ظلّه الوارف، تقدير و تشكّر دارم كه به انجام اين كار ترغيبم نموده و به نشر آن اهتمام ورزيده است.

شهر مقدّس قم، اول جمادى الاولى 1432ق سيّد مهدى حائرى قزوينى

15/ فروردين 1390ق

شرح حال مؤلّف به قلم برادر مؤلّف شهيد آية‌اللّه علاّمه حاج آقانوراللّه نجفى

اشاره

شرح حال مؤلّف⁽¹⁾

به قلم برادر مؤلّف شهيد آية‌اللّه علاّمه حاج آقانوراللّه نجفى (1278-1346ق)

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحمن الرَّحيم و به ثقتى

الحمدُللّه‌ِ رَبِّ العالَمين، خالقِ الخَلقِ أجمعين، وَ الصَّلاةُ و السَّلامُ على محمّد و آلِهِ الطّاهرينَ، وَ لَعنَةُ اللّه‌ِ على أعدائهم أجمعين إلى يَومِ الدين.

امّا بعد: بنده گنهكار خطاركار، اميدوار به رحمت پروردگار، مهدى ملقّب به نوراللّه - كه خدا گناهانش را بيامرزد و از خطاهايش بگذرد و به طاعت خويش را در دوران كوتاه عمرش باريش دهد - چنين مى‌گويد:

يكى از دوستان صميمى - كه نمى‌توانم با او مخالفت كنم و نسبت به خواسته‌هايش تعلُّل ورزم - از من خواست كه شرح حال مؤلّف اين اثر را [در حدّ متوسط و به مقدار لازم] نه چندان كوتاه و فشرده و نه طولانى و گسترده، بنگارم، تا خوانندگان با شناخت و آگاهى بيشتر به مطالعه آن بپردازند.

با وجود فرصت اندك و پريشانى فكر، خواسته دوست عزيزم را اجابت كردم تا نعمت‌هاى بى‌پايان خداوند را سپاسگزارى نمايم و حقّ برادرى را به جاى آورم و با توكّل بر خداى متعال به اين كار پرداختم.

نياكان مؤلّف

[مؤلّف اين اثر ماندگار] دانشمند بزرگوار؛ تأييد يافته از سوى پروردگار؛ جامع علوم و معارف روزگار؛ درياى فراگيرو عالم ژرف‌نگر؛ بنياد عقل و كانون عدل؛ زاده بزرگان علم؛ دانشور بى‌مانند و فقيه هوشمند؛ زاهد پارساى گرانقدر؛ خاتم مجتهدان؛ داناترين پيشينيان و متأخّران؛ سرور حكيمان ربّانى؛ پناه عارفان سالك؛ از هر عيب و ناپسندى مبّرا؛ برادر و يار مهربان و فرزند مادرم شيخ محمّدحسين اصفهان زادگاه و نجفى آرامگاه - كه خداى سبحان در بوستان قدس بهشت مقامش را والا سازد و در قيامت با سرورانش محمّد و آل محمّد محشور گرداند - .

فرزند عالم كامل، آية‌اللّه بزرگ؛ ياور مذهب شيعه؛ حامى اسلام و مسلمين؛ پشت و پناه دنيا و دين؛ مرواريد گرانبار و پيشواى نامدار؛ پدر بزرگوارم علاّمه شيخ محمّدباقر نجفى.

فرزند عالم كامل؛ معلّم بشر و عقل حادى عشر؛ استاد بزرگ؛ پارساى پرهيزگار؛ شيخ محمّدتقى مؤلف گرانقدر كتاب: هداية المسترشدين على معالم اصول الدين - خداى تعالى ارواح بلند ايشان را قداست بخشد - .

أُوليئكَ آبائى فجئنى بِمِثْلِهِمْ *** إذا جَمَعَتنا يا جَريرُ المجامِعُ

آنان پدران منند مانندشان را نام ببر اى جرير! هنگامى كه افتخارات را برمى‌شمارى.

اذا افتخرتُ بآباءٍ ذوى حَسَبٍ *** صَدَقْتُ فيهِ ولكنْ بئسَ ما وَلَدُوا⁽¹⁾

هرگاه به پدران با شخصيت افتخار كنم راست گفته‌ام ولى بد فرزندى آوردند.

مقام علمى

مرحوم حاج شيخ محمّدحسين، فقيه؛ محدّث؛ اصولى؛ حكيم ماهر و زاهد پارسا و خلاصه دانشورى كامل و جامع بود، وى در فقه و اصولى و حديث و معانى يگانه دوران به‌شمار مى‌آمد و در فلسفه و كلام و تفسير و عرفان و رياضيّات همانندى نداشت.

ديده روزگار چنان شخصيّتى به خود نديده بود كه از هرچه در حقيقت انسانى انتظار

مى‌رود برخوردار باشد.

در علوم عقلى و نقلى و اصول و فروع به جايگاهى والا و هوشمندى سرشارى دست يافت، روشناى فكر و انديشه كاوشگرش وى را پيش‌تر از ساير دانشوران و استادان ژرف‌نگر نشانيده بود، از هر فنّى بهره گرفته؛ هيبتى عظيم؛ شمايلى باشكوه؛ همّتى بلند و بينشى نيرومند داشت.

آگاه به معارف يقينى؛ بيانگر اسرار عرفانى؛ استاد ممتاز فقه و اصول و تفسير و راهنماى مردم به سوى حق و شناخت حقايق بود.

دوران عمر و ابتداى زندگانى را با زيركى و پرهيزگارى و پاكى آغاز كرد؛ به نماز و عبادت و دورى از هوس‌ها و امور شبهه‌ناك اهتمام داشت؛ از نوجوانى به درس و بحث و تحصيل علوم و معارف همّت گماشت؛ عمر ارزشمند خويش را به بازى و سرگرمى نمى‌پرداخت.

پيش از رسيدن به سنّ تكليف و بلوغ، مقدّمات علوم از قبيل: صرف، نحو، معانى و بيان را به پايان رسانيد، پس از آن با شوق فراوان، بدون تعطيل و كم‌كارى و سستى، نزد مرحوم علاّمه والد - كه خداى مقامش را والاتر سازد- به فرا گرفتن فقه و اصول پرداخت.

بر اثر هوش سرشار و درك و فهم قوى در بحث و گفتگوى، علمى محكم بود، به‌طورى كه طلاّب و فضلا از مباحثه با وى - عليرغم سنّ كمى كه داشت - مى‌هراسيدند و علما و فضلاى برجسته به مقام ارجمند و مرثيه بلندش اعتراف مى‌كردند.

سپس به منظور تكميل تحصيلات خود به نجف اشرف كوچيد و چند سال از محضر اساتيد گرانقدر آن ديار بهره گرفت و به سعى و تلاش بسيار به كسب علم پرداخت تا به غاية القصواى مقام دانش رسيد و به نهايت منت‌هاى آسمان فضل ارتقا يافت، قوانين اصول و معالم فصول و زبده فوائد و نخبه عوائد آن را متقن ساخت و از فقه و حديث غُرَر و دُرر و جواهر و نهايت تهذيب آنها را حيازت كرد و مسالك شناخت درست از نادرست به تبصره كافيه و ذخيره شافيه معاد⁽¹⁾را پيمود، تا جايى كه تمامى

دانشوران موقعيّت برتر او را تصديق كردند و همچون خورشيد نيمروز شهره آفاق گشت.

اساتيد

در نجف اشرف نزد جمعى از علماى برجسته و فقهاى وارسته تلمّذ كرد، از جمله:

و جمعى ديگر از علماى عامل و فقهاى گرانقدر...

بازگشت به اصفهان

پس از پايان تحصيل و دستيابى‌به درجات والاى علمى در اصول و فروع و علوم

عقلى و نقلى به زادگاه خويش مراجعت كرد و در خطّه اصفهان - كه خدايش از هر حادثه ناگوار باشد - استقرار يافت و به افادات علمى پرداخت و بر مسند تدريس نشست.

طلاّب علوم از هر سوى به محضر وى شتافتند و بسان نگين انگشترى اطرافش حلقه زدند و با سخنان شيوا و بيان رسا مردمان را موعظه و ارشاد مى‌نمود و در عرصه‌هاى تدريس و پندآموزى يگانه دوران بود.

امّا ناگهان حاتى به او دست داد كه از همه شئون دنيوى كناره گرفت و با تمام وجود به سراى جاويدانِ قيامت روى آورد و هرچه مانع انس گرفتنش با خدا بود همه را واگذارد، وعظ و ارشاد و تدريس را رها كرد.

بر اثر آن نورى از افق صبح سعادت بر او تابيد كه شب‌هاى تاريك را روشنى بخشيد و چراغ حقيقت برايش چنان درخشيد كه ابرهاى تيره كوردلى را گسست.

به فرك و ذكر و تلاوت اشتغال يافت و شبانه روز به زهد و عبادت مى‌گذرانيد، از تكرار و مداومت ذكر شريف «لا اله الاّ اللّه» خسته نمى‌شد، در نهان و آشكار همچون زن فرزند مرده بر نفس خويش مى‌گريست به‌طورى كه دوستانش از شدّت گريه‌اش آزرده مى‌شدند و زنان و كودكان از ناله هايش بيمناك مى‌گشتند، برخى از همسايگان تقاضا كردند: يا شب گريه كند يا روز چرا كه گريه شديد مانع خواب و استراحت ايشان است!

سفر به نجف اشرف

در همان روزگار به همراه آن جناب در بهترين وضعيّت به قصد زيارت مولاى متقيان عليه‌السلام به نجف اشرف سفر كردم، در طول راه فقط چند كلمه و جمله كوتاه و اندك با من سخن گفت، با اين كه رفيق راهى جز من نداشت، امّا همواره به ذكر خدا مشغول بود.

هر آن كه حال و گريه و زاريش را مى‌ديد تحت تأثير قرار مى‌گرفت، حتّى كسانى كه به دين و مذهب پايبند نبودند بى‌اختيار با گريه او مى‌گريستند.

روزى بين راه به گرمابه‌اى وارد شد كه مردمان عامى و روستايى بسيار در آن جمع بودند، وقتى حال خضوع و خشوع و گريه و زارى و ذكر گفتن او را ديدند همگى به گريه

افتادند و صداها و هياهوى آنها خاموش گشت.

آرى؛ خداى سبحان براى حقيقت چنان تأثيرى در دل‌ها قرار داده كه فراتر از عقل و درك مى‌باشد، هر جا كه نور حق بتابد غفلت و بى‌خبرى از بين مى‌رود.

سخن آن رادمرد - كه خدايش مشمول رحمت خاص سازد- به‌گونه شگفت‌انگيزى در دل‌ها تأثير داشت و كم‌تر كسى بود كه از پند و اندرز او دگرگون نشود و به طاعت و فرمانبرى مولايش روى نياورد.

[براى مثال] در نجف اشرف به يكى از دوستان ارجمند، يعنى عالم فاضل مؤيَّد جناب شيخ على‌محمّد- كه خدايش سلامت و طول عمر عطا كند و به آخرين آرزوهايش نايل سازد- چنين سفارش نمود: بر تو باد به خواندن نماز شب!

اين جمله چنان در او اثر كرد به‌طورى كه من شاهد بوده‌ام تا مدّت طولانى و حتّى در سفرهاى طاقت‌فرسا و مواقع سخت و دشوار، نماز شب ا ترك ننمود.

سبب بريدن از خلق

برادر ارجمندم، فاضل والامقام، عالم عامل، پناه دين مبين، افتخار علماى عاملين، ثقة‌الاسلام و المسلمين حاج شيخ محمّدعلى - كه خداوند جانم را فداى او سازد و با سلامت و عمر طولانى سايه‌اش را مستدام بدارد- انگيزه شيخ محمّدحسين در بريدن از خلق و روى آوردن كامل به سوى خداوند را به نقل از وى چنين حكايت كرد:

هنگامى كه در اصفهان به امامت جماعت اشتغال داشتم، حالت وسوسه‌اى به دلم راه يافت - كه از شيطان بود، آن كه در دل‌هاى مردمان وسوسه مى‌افكند- بر اثر آن هر روز پيش از بيرون رفتن براى اقامه نماز به منظور تحصيل خلوص نيّت - كه ركن اصلى نماز است - يكى دو ساعت با خود انديشه داشتم، ناپايدارى و فريبندگى دنيا و زودگذر بودن نعمت‌ها و خوشى‌ها و ناخوشى‌هاى آن را در نظر مى‌آوردم و نسبت به پايندگى آخرت و راه‌هاى رستگارى يا تباهى آن را مرور مى‌كردم، تا خود را از رياكارى دور سازم و عملم را خالصانه انجام دهم.

اين تفكّر چنان در دلم تأثير گذارد كه يكباره از غير خدا بريدم و با تمام وجود به سوى معبود روى آوردم، به هر جا رسيدم از بركت همان ساعت‌هاى تفكر بود، آرى

حقيقت اين كلام بر من روشن گرديد كه فرموده‌اند: تفكُّرُ ساعةٍ خيرٌ من عبادَةِ سَنَة؛⁽¹⁾يك ساعت انديشيدن از يك سال عبادت بهتر است.

و دانستم كه ريشه هر عبادت و پايه هر سعادت تفكر است.

نيز: [جناب شيخ محمّدعلى] نقل كرد كه [شيخ محمّدحسين] فرمود: «من به ياد ندارم كه در تمام عمرم يك چشم بر هم زدن نافرمانى خدا كرده باشم، البته خود را از اين كه نيّت معصيت كرده باشم تبرئه نمى‌كنم».

بى‌شك ايشان راستگوى امانتدار بود و بدون ترديد مى‌توان سخنش را تصديق كرد و خدا داناست.

كرامت‌ها حضرت مستطاب عالم فاضل كامل مورد وثوق، فخر الفقهاء و زبدة العلماء حاج ميرزا محمّدمهدى - كه شوهرخواهر و خاله‌زاده و دوست صميمى و يار باوفاى ايشان است - برايم بيان كرد و گفت:

يك روز از جناب شيخ محمّدحسين جويا شدم؛ در ايّام رياضت و جهاد با نفس چه كرامت‌هايى را دريافته و چه امورى به چشم خود مشاهده نموده است؟

پس از نكار شديد وى و اصرار و پافشارى من، به دو مورد اشاره كرد و اظهار داشت: «اول: چندين شب نور درخشانى را به چشم مى‌ديدم كه تاريكى را مى‌زدود و همه جا و همه چيز را مشاهده مى‌كردم و شب‌هاى تار به وسيله آن روشنايى كتاب مى‌خواندم، بى‌آن كه به چراغ و روشنايى نياز داشته باشم.

دوم: گاهى هنگام اشتغال به رياضت و مبارزه با نفس، علاقه شديد به غذا خوردن به من دست مى‌داد، سپس انواع خوراكى‌ها و نوشيدنى‌ها از غيب برايم مى‌رسيد، به مقدار كافى كه گرسنگى را به مدّت چند روز برطرف مى‌ساخت از آنها تناول مى‌كردم».

به جانم سوگند كه سخن ايشان راست و درست است و اينها اندكى از مقامات آن دانشور پارسا مى‌باشد.

اخلاق و رفتار

وى در اواخر عمر بسيار مهربان و نيكوكار شده بود، با چهره‌اى هميشه و رويى

گشاده با ديگران معاشرت مى‌كرد، هر آن كه با او هم‌نشين مى‌شد از مصاحبتش لذّت مى‌برد و با وى انسن مى‌گرفت و از گفتار شيرين و دلنشين او سير نمى‌شد.

در يكى از سفرها در خدمت او به زيارت ائمه اطهار عليهم‌السلام شرفياب شدم، مصاحبت نيكو و صافى محبّتش را بين راه شاهد بودم، انواع خدمات را نسبت به من و ساير همراهان به عهده مى‌گرفت؛ در حمل و نقل اثاثيه و پذيرايى و مهيّا نمودن وسايل راحتى ديگران كوشا بود و بانهايت خوشرويى به يارى خادمان مى‌پرداخت.

آن مرحوم - كه رضوان خدا بر او باد- ديگران را بسيار يارى مى‌كرد، امّا خودش كم‌هزينه بود، جامه‌هاى زبر و خشن و غذاهاى ساده را ترجيح مى‌داد، غذاى خويش را به نيازمندان و يتيمان ايثار مى‌نمود و به مقدار اندكى كه گرسنگى را فرو نشاند بسنده مى‌كرد و هم آن بزرگوار محتاط و بردبار و خويشتن‌دار و در همه حال باوقار بود.

[و از جهت جسمانى] قامتى ميانه، بدنى لاغر و استخوانى داشت، بيشر اوقات مزاجى ناتوان، چشمانى گيرا و زيبا، بينى كشيده، ابروانى كمانى، گندمگون و بانمك؛ با محاسنى كم‌پشت كه برف پيرى بر آن نشسته و گونه‌هايى كم‌گوشت و فرورفته كه اثر آبله در چهره‌اش نمودار بود و دندان‌هايى گشاده داشت.

ابتداى تشرّفم به نجف اشرف، مقدارى از كتاب الفصول فى علم الاصول، تأليف عمويم مرحوم علاّمه [شيخ محمّدحسين]؛ و مقدارى علم هيئت؛ و بخشى از معقول (=فلسفه) را نزد وى تلمّذ نمودم.

هنگام اقامتش در اصفهان، اتاق كوچك تاريكى براى خود انتخاب كرده بود كه شبانه روز در آن به سر مى‌برد و پيوسته به فكر و ذكر و عبادت آشكار و نهان مى‌پرداخت.

تولد و درگذشت

وى روز دوم محرّم الحرام ماه 1266ق [در اصفهان] ولادت يافت و آغاز ماه محرّم سال 1308ق اوايل ظهر درگذشت، دوران عمر شريف او چهل و دو سال يك روز كم بوده است.

يكى از خدمتگزاران وى كه مورد اعتماد من است و موقع وفاتش حضور داشته

برايم نقل كرد كه اين بيت شعر را در آخرين لحظات عمرش از او شنيده بود:

آن كه دائم هوس سوختن ما مى‌كرد كاش مى‌آمد و از دور تماشا مى‌كرد

البته خردمندان تناسب اين سخن را با موقعيّت و مقام او در آن حال، مى‌دانند و خداى تعالى به حقايق امور داناتر است.

يكى از بزرگان مورد وثوق به نقل از شخصيّت گرانقدر مورد اطمينانى برايم گفت: در عالم رؤيا ديدم در شهر سامرا هستم و به محضر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شرفياب شده‌ام، ضمن گفتگو از آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيدم:

سرورم؛ آيا شخى مرتضى انصارى نجات يافت؟

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:آرى؛ به شفاعت ما اهل نجات است.

پرسيدم: سرورم؛ آيا شيخ محمّدباقر اصفهانى - مقصود مرحوم علاّمه والد مى‌باشد- نجات يافته است؟

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: آرى، به محبّت ما نجات يافته است.

عرضه داشتم: شيخ محمّدحسين اصفهانى نجات يافته است؟

رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: او بر خدا وارد گشت و هرچه خواست [خداوند] به او عطا فرمود» و خداى تعالى به آغاز و فرجام بندگانش آگاه است.

و يكى از افراد مورد وثوق به نقل از بنده صالح خدا، دربان حرم مطهر مولاى متقيان على - كه هزاران درود و سلام بر ساكن آن تربت پاك باد- برايم گفت:

شيخ محمّدحسين آخرين نفرى بود كه شب‌ها از آستان مقدّس علوى خارج مى‌شد و نخستين كسى بود كه سحرگاهان موقع بازگشايى حرم مطّهر شرفياب مى‌گشت.

شبى از شب‌ها كه از حرم بيرون رفت من نيز خارج شدم و درها را بستم، هنگام سحر كه براى گشودن درها آمدم صداى گفتگو از داخل شنيدم، گويا دو نفر با يكديگر سخن مى‌گفتند، ترسيدم كه مبادا برخى از دزدان براى ربودن اشياء به حرم مطّهر دستبرد زده باشند، با شتاب در را گشودم، با كمال تعجّب شيخ محمّدحسين را ديدم كه برابر ضريح مقدّس و مرقد منوّر امام عليه‌السلام ايستاده است.

شگفت‌زده شدم كه پيش از گشوده شدن درهاى حرم چگونه خود را به داخل رسانيده است!

وقتى از او حقيقت مطلب را جويا شدم و پرسيدم: با چه كسى گفتگو مى‌كردى؟

با اشاره سكوت مرا سوگند داد كه تا او در قيد حيات است راز او را براى احدى فاش نكنم. واللّه اعلم».

چون ارتحال او در آغاز دهه عاشورا بود يكى از شاعران تاريخ آن را چنين سرود:

«با حسين شهيد شد محشور»

1308=3+128+319+304+554

من تاريخ وفاتش را اين‌گونه توصيف نمودم:

«ثَلُمَ الاسلامُ ثُلْمه»

1308=570+163+575

نيز با شنيدن خبر ناگوار درگذشت او با قصيده‌اى طولانى او را مرثيه گفتم كه مايل هستم بخشى از آن را بياورم تا همراه اين كتاب شريف منتشر گردد.⁽¹⁾

مقدمه حفيد مؤلّف آية‌اللّه حاج شيخ مجدالدّين (مجدالعلماء) نجفى

مقدمه حفيد مؤلّف آية‌اللّه حاج شيخ مجدالدّين (مجدالعلماء) نجفى (1326-1403)⁽¹⁾

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحمنِ الرَّحيم

الحَمْدُللّه‌ِ ربِّ العالمين، وَ صلّى اللّه‌ُ على نبيِّنا و آلِهِ الطاهرين.

اين تفسير نياى ارجمند من است، بزرگ دانشور پرهيزگار، پارساترين آلايش، آية‌اللّه فى العالمين حاج شيخ محمّدحسين اصفهانى نجفى، والد معظّم آية‌اللّه ابوالمجد شيخ محمّدرضا نجفى، پدر نويسنده اين سطور، بنده كوچك خدا، مجدالدّين نجفى.

مرحوم حاج شيخ محمّدحسين نجفى اصفهانى - مؤلّف اين تفسير- فرزند آية‌اللّه حاج شيخ محمّدباقر نجفى، فرزند آية‌اللّه حاج شيخ محمّدتقى نجفى، مؤلّف كتاب هداية المسترشدين است.

اين اثر نفيس، مشتمل بر تفسير سوره فاتحة الكتاب و چند آيه از سوره بقره است، به ضميمه مقدّماتى مهم [راجع به عظمت قرآن كريم و مباحثى درباره تفسير].

كتابى در نوع خود بى‌همتا و بر نظايرش برتر است به‌طورى كه از شخصيّت گرانقدرى شنيدم چنين مى‌گفت: اگر تفسير شيخ محمّدحسين اصفهانى به پايان رسيده بود ما به تفسير ديگرى نياز نداشتيم».

و اين گفتار درستى است، چرا كه با وجود كثرت مفسّران و زبردستى آنان در فنون گوناگون و شيوه‌هاى متفاوتى كه داشته‌اند، هر كدام فنّ تحصّصى خويش را در تفسير به كار برده و در مسير خود گام برداشته است.

مثلاً جاراللّه زمخشرى در كتاب الكشّاف خود بيشتر به تناسب علم معانى و بيان و مسائل و مباحث مربوط به زبان عربى پرداخته است، در صورتى كه قرآن، بيانگر همه

چيز است: «تِبيانا لكلِّ شئ»⁽¹⁾«وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابسٍ إلاّ في كتابٍ مُبين»⁽²⁾و هيچ تر و خشكى نيست جز اين كه در كتاب مبين (= قرآن) مى‌باشد.

گرچه زمخشرى گاهى مباحث ديگرى را به‌صورت جنبى و حاشيه‌اى يادآور شده است، امّا نگاه كلّى و اصلى او به همان جنبه‌هاى ادبى و جاذبه‌هاى زبان عربى بوده است.

ولى اين تفسير گرانبار و اثر ماندگار، هر آن چه سزاوار بوده همه را يادآور شده است افزون بر بيان مسائل نوين و مطالب مورد نياز.

مؤلّف بزرگوار؛ عالم عامل؛ فقيه وارسته؛ متكلّم و اصولى شايسته، از دانشوران بى‌نظير بوده است.

وى روز دوم ماه محرّم الحرام سال 1266ق، در شهر تاريخى اصفهانى ديده به جهان گشود. مادرش بانوى گرامى علويّه دختر مرحوم آية‌اللّه سيّد صدرالدّين عاملى است كه مادر آن بانوى ارجمند، دختر شيخ اكبر فقيه عاليقدر حاج شيخ جعفر نجفى، مؤلّف نامدار كتاب كشف الغطاء و آثار ارزشمند ديگر است.

شيخ محمّدحسين از دوران كودكى، هوشمند و زيرك بود، عمر گرانبهاى خويش را به بازى و بيهودگى نمى‌گذرانيد، بلكه تمامى سعى و تلاش خود را به درس و بحث و تحصيل علم صرف مى‌كرد.

وى علوم پايه - صرف؛ نحو؛ بيان و...- را پيش از رسيدن به سنّ بلوغ به پايان برد، سپس نزد پدر گرانقدرش مرحوم شيخ محمّدباقر نجفى به تحصيل فقه و اصول پرداخت، آنگاه براى تكميل درس‌هاى خود به نجف اشرف كوچ كرد و طىّ چند سال اقامت در آن ديار مقدّس از محضر علماى برجسته آن دوران و فقهاى والامقام آن زمان بهره برد، از جمله:

فقيه و اصولى بلندپايه حاج ميرزا حبيب‌اللّه رشتى؛ و استاد فرزانه و دانشور يگانه شيخ راضى نجفى؛ و زغيم عاليقدر شيعه و فقيه بزرگ حاج ميرزا محمّدحسن شيرازى و جمعى ديگر از علما...

تا به مدارج والاى علم و درجه رفيع اجتهاد و فقاهت نايل گشت، مجتهدى كامل و

فقيهى جامع شد.

مرحوم شيخ آقابزرگ تهرانى در كتاب نقباء البشر به نقل از تكمله أمل الآمل، اثر مرحوم سيّد حسن صدر، چنين نگاشته است: «شيخ محمّدحسين - صاحب تفسير- در حكمت و كلام نزد استادش شيخ ميرزا باقر شَكّى، در نجف اشرف تلمّذ كرد و حدود سال 1296ق به اصفهان بازگشت. [سرانجام] سال 1303ق به نجف اشرف هجرت نمود»⁽¹⁾.

نيز به نقل از سيّد حسن صدر آورده است: «به خطّ مؤلّف تفسير؛ جزوه‌هايى راجع به مسأله: اصالة البرائه و مباحث مهم ديگر و معارفى در اصول اعتقادى، مشاهده نمودم كه براى تدريس به شاگردانش آنها را مهيّا نموده و تنظيم كرده بود».

پس از بازگشت به اصفهان به تدريس و ارشاد و راهنمايى مردم پرداخت، طلاّب علوم و معارف از هر سوى اطراف او گرد آمدند و ازم حضر پرفيض او بهره مى‌جستند.

وى در سطح شهر رياست مهمّى يافت كه همه انظار متوجّه او بود.

ولى بعد از آن [از رياست كناره‌گيرى كرد و] در خانه‌اش در شهر اصفهان اتاق تاريكى ساخت و در آن سكونت كرد و پيوسته به ذكر خدا و انديشيدن در حكمت و جلال و عظمت حضرت حق پرداخت و به عبادت اشتغال يافت.

به سال 1299ق براى حجّ خانه خدا و زيارت قبر مطهّر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه اطهار عليهم‌السلام به سوى مكّه معظّمه و مدينه منوّره سفر كرد و سال 1300ق مراجعت نمود و از رياست و زعامت روى گردانيد و يكباره به زهد و تقوا و سير و سلوك روى آورد و به نجف اشرف كوچيد.

سبب بريدنش از دنيا - به‌طورى كه خودش براى برادر كوچك‌ترش جناب حجة‌الاسلام آية‌اللّه حاج شيخ محمّدعلى نجفى بيان نموده- چنين است:

«هر وقت مى‌خواستم اقامه نماز كنم يكى دو ساعت در مورد نيّت آن مى‌انديشيدم تا آن را خالصانه براى خداى تبارك و تعالى به جاى آوردم و خلوص نيّت را -كه اساس هر عبادت است - تحصيل نمايم.

اين انديشيدن در من بسيار اثر گذارد، تا آنجا كه مرا از پرداختن به كارها[ى دنيا]

بازداشت».

مرحوم شيخ محمّدحسين - صاحب تفسير- در نجف اشرف به رياضت‌هاى شرعى پرداخت و به عرصه سير و سلوك وارد شد و در آن ديار مقدّس نامدار گرديد، چنان كه در كتاب المآثر و الآثار آمده است:

«او فقيهى مسلّم و از علماى برجسته نجف اشرف بود»⁽¹⁾.

مكاشفه‌هاى و كرامت‌هايى نيز در نجف اشرف برايش پديدار گشت كه جمعى از علما آنها را بازگو نموده‌اند.

وى جامه‌هاى زبر مى‌پوشيد و غذاى ساده تناول مى‌كرد، شام و ناهارش را بين فقرا و بى‌نوايان و يتيمان تقسيم مى‌نمود و خود به غذاى اندكى بسنده مى‌كرد.

در حوادث ناگوار و گرفتارى‌هاى روزگار شكيبا و بردبار و شكرگزار بود، مردى با متانت و بزرگوارى و قامتى ميانه و بدنى استخوانى و چشمانى نافذ و به گودى نشسته.

اواخر عمر اين بيت را زمزمه داشت:

آن كه دائم هوس سوختن ما مى‌كرد *** كاش مى‌آمد و از دور تماشا مى‌كرد

او شاگردان بسيار پرورش داد، از جمله شاگردانش: برادرش مرحوم آية‌اللّه العظمى حاج آقانوراللّه نجفى؛ و فرزند برومندش علاّمه آية‌اللّه العظمى شيخ محمّدرضا نجفى ابوالمجد و جمعى ديگر از علماى گرانقدر بوده‌اند.

در ملحقات كتاب: تذكرة القبور، چنين يادآور شده كه وى قريحه سرودن شعر داشته و اين دو بيت را از او نقل كرده است. ولى در حقيقت اين دو بيت از سروده‌هاى دايى و پدر همسر او مرحوم آقامجتهد است:

به استشاره رندان گسسته‌ام تسبيح *** بيار خوشه تاكى كه استخاره كنم

رازى كه نگفتند و نِيَش نهادند *** «نى» دم زد از آن راز و «نِىَ»ش نام نهادند

وى اوايل ظهر روز يكشنبه اول ماه محرّم الحرام سال 1308ق برابر بيست و ششم برج اسد در نجف اشرف وفات يافت، دوران عمر فرخنده‌اش چهل ويك سال و يازده

ماه و بيست و نه روز بود و در مقبره جدّ مادريش مرحوم آية‌اللّه سيّد صدرالدّين عاملى، در صحن مطّهر مولايمان اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام به خاك سپرده شد.

يكى از شاعران پارسى‌سراى تاريخ وفاتش را چنين به نظم كشيده است:

«با حسين شهيد شد محشور»

1308=3+128+319+304+554

و به زبان عربى مادّه تاريخ اين طور ياد شده: «ثَلُمَ الاسلام ثُلمه».

شاعر نامدار سيّد جعفر حلّى (1315-1277ق) - از دوستان پدرم مرحوم علاّمه آية‌اللّه العظمى شيخ محمّدرضا نجفى ابوالمجد - در مرثيه‌اش قصيده زيبايى سروده كه در ديوان اشعارش⁽¹⁾به چاپ رسيده است، مطلع قصيده:

كم يا هلالَ مُحَّرمٍ تَشجينا *** مازالَ قوسك نبله ترمينا

اى هلال محرّم تا چند ما را اندوهگين مى‌سازى! / همواره كمانِ تو با تيرهايش ما را هدف مى‌گيرد.

تا آنجا كه گويد:

لو تتركُنَّ لنا الشريفَ أبا الرِّضا *** لَتَركت للشّرعِ الشريفِ أمينا

[اى زمانه] اگر جناب شريف ابوالرضا (= شيخ محمّدحسين) را وا مى‌گذاشتى / امين شرع شريف را واگذاشته بودى.

مرحوم شيخ محمّدحسين، با مخدّره علويّه رباب خانم، دختر دائيش آية‌اللّه آقامجتهد ازدواج كرد، مرحوم آية‌اللّه العظمى شيخ محمّدرضا نجفى ابوالمجد و دو دختر از ايشان متولّد شدند.

با آخرين بيت قصيده سيّد جعفر حلّى نجفى، سخن خود را به پايان مى‌بريم:

نَثَرَت عقيقَ و موعِها لمّا غَدا *** بِعَصاهُ ينكُتُ لؤلؤا مكنونا⁽²⁾

[زينب كبرى عليهاالسلام ] اشك‌هاى عقيق‌گونه‌اش را نثار كرد / هنگامى كه يزيد با چون،

مرواريد نهان در صدف را مى‌زد.

و به اين مقدار توانستم شر احوال اين عامل عامل و زاهد عابد را بيان نمايم، با تنگى فرصت و پريشانى فكر و شتابزدگى فراوان، زيرا كه عازم سفر خارج از كشور هستم تا چشمانم را معالجه كنم.⁽¹⁾

خداوند من و شما را سلامت و سعادت دنيا و آخرت روزى فرمايد.

نواده مؤلّف

مجدالدّين نجفى مشهور به مجدالعلماء

پيشگفتار مؤلّف

اشاره

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحمن الرَّحيم

ربِّ يَسر بحق م. ع. ف. ح. ح عليهم‌السلام ⁽¹⁾

حمد و ستايش مختصّ خدايى است كه قرآن را بر بنده‌اش نازل فرمود، نورى كه چراغ‌هاى آن خاموش نمى‌گردد و روشنگرى كه تابش آن كاهش نمى‌يابد، دريايى كه به ژرفاى آن نتوان رسيد، آيينى كه گمرهى ندارد، فروغ روشنى آن تيرگى نمى‌پذيرد، فرقانى كه دليل آن سست نمى‌شود، تبيانى كه استوانه هايش فرو نمى‌ريزد، شفابخشى كه با وجود آن نگران بيمارى نشايد بود، توانمندى كه يارانش شكست نموخورند و حقّى كه ياورانش خوار نمى‌شوند.

قرآن كانون و مركز ايمان؛ سرچشمه و اقيانوس دانش؛ بوستان و بركه عدل و داد؛ بنياد اسلام و بناى آن؛ درّه‌ها و دشت‌هاى سرسبز حق و درياى بى‌كران است كه هرچه از آن بركشند خشك و بى‌آب نشود و چشمه‌هاى جوشانى كه هر مقدار از آب آن برگيرند پايان نمى‌پذيرد؛ آبشخورهايى كه وارد شوندگان چيزى از آن نمى‌كاهند؛ منزل‌هايى كه مسافران از مسيرهاى آن به گمرهى نمى‌افتند و نشانه‌هايى كه رهگذران از ديدن آنها غافل نمى‌مانند؛ و پشته‌هايى كه خواستاران از آن دست برنمى‌دارند.

خداى سبحان؛ قرآ ن‌را مايه فرو نشاندن تشنگى دانشوران و بهار دل‌هاى فقيهان و هدف نهائى شيوه‌هاى صالحان قرار داده است.

قرآن؛ دارويى است كه با مصرف آن هيچ بيمارى نيست؛ نورى است كه تمامى تاريكى‌ها را مى‌زدايد، رشته‌اى كه دستگيره‌اش استوار است؛ پايگاهى شكست‌ناپذير؛ عزّت‌بخش پيروان و ايمنى وارد شوندگان و هدايتگر اقتداكنندگان؛ دست‌گيره گروندگان؛ دليل روشن گويندگان و گواه مناظره‌كنندگان؛ وسيله پيروزى بر خصم، راهبر هركسى كه از آن راهبرى جويد و رساننده كسى كه آن را به كار بندد، نشانه كسانى كه در آن نيك بنگرند و سپر محكمى براى آنان كه به آن پناه جويند، علم كسانى كه آن را فرا گيرند و حديث مردمانى كه آن را روايت كنند و داور آنانى كه داورى نمايند.

خدايا تو را حمد مى‌گوييم اى خدايى كه براى بندگانش در كتاب خويش بى‌آن كه رؤيت شود با نشان دادن قدرتش جلوه نموده است و آنها را از كيفر سخت خود بيمناك ساخته و برحذر داشته است و اين كه اقوام و اشخاص مستحق عقوبت را چگونه تباه نموده و پاداش كيفر و انتقام؛ رشته هستى آنان را چسان گسسته و درو كرده است؟

خداوندى كه حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به همراه قرآنى برانگيخت كه بيانش رسا و استوار است تا بندگان از جهل و ناآاهى نسبت به پروردگارشان به سوى نور علم و معرفت رهنمون شوند و به وجود او اقرار كنند و پس از انكار به ثناگوئى او روى آورند.

زيرا كه قرآن؛ پنددهنده‌اى است كه نيرنگ و خيانت ندارد و هدايتگرى است كه گمراه نمى‌سازد، سخنورى است كه دروغ نمى‌گويد و هر آن كه با قرآن هم‌نشين گردد هنگام با خواستن؛ رستگاريش فزونى يافته يا از كور دليش كاسته شده باشد.

هركس با قرآن همراه شود هرگز نيازمند نمى‌گردد و بدون قرآن بى‌نيازى نيست. در قرآن؛ شفاى مهم‌ترين دردها - يعنى كفر و نفاق و تباهى و گمراهى - است كه بندگان به سوى خدا هيچ وسيله‌اى مانند آن ندارند.

ظاهر قرآن بسى زيبا و شگفت‌انگيز و باطنش ژرف و بى‌پايان است و تاريكى‌ها[ى جهل و باطل] جز به وسيله آن از ميان نرود.

قرآن؛ دستوردهنده [به نيكى‌ها] و بازدارنده [از بدى‌ها]ست [به ظاهر] خاموش و بى‌صدا [ولى در حقيقت] ناطق و گوياست، حجت خدا بر آفريدگانش كه نسبت به

[عمل طبق] آن از ايشان پيمان گرفته و آنها را در گرو آن قرار داده است، نور آن را به اتمام رسانيده و دين خود را به وسيله آن كامل گردانيده است.

شفاعتگر قابل قبول و گزارش‌گر مورد تأييد است، شفاعت قرآن روز قيامت پذيرفته و بدگويى قرآن راجع به كسان مورد تصديق است.

ما موظّف هستيم دردهاى خويش را توسط قرآن درمان كنيم و در سختى‌ها و گرفتارى‌ها از آن كمك جوييم و به وسيله آن بر پروردگار دلالت يابيم و آن را خيرخواه با اخلاص خود بشناسيم و مبادا به آراء خويش درباره آن اظهارنظر كنيم و از روى هوى و هوس به آن بنگريم.

و درود و سلام بر بنده خاص و فرستاده ويژه‌اش حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باد كه او را با دين و آيين مشهور و دانش مستند و كتاب مدوّن و نور تابان و فروغ درخشان و فرمان روشن، به رسالت برانگيخت.

و بر آل مطّهرش رازداران خدا و پناهگاه دستور و ظرف علم و پايگاه حكم و گنجينه كتاب‌ها و استوانه‌ها و كوه‌هاى بلند دين و ستون‌هاى حق و يقين و زبان‌هاى راستين هستند.

بهترين و بلندترين مدايح قرآن راجع به ايشان است و اينان ذخاير خداى رحمان و مايه زنده ماندن علم و مرگ جهل مى‌باشند، حلم و بردبارى آنان از علم سرشارشان حكايت دارد، و خاموشى آنان نشانگر گفتار حكمت‌آميزشان مى‌باشد، به هيچ وجه با حق مخالفت نمى‌كنند و درباره آن اختلاف ندارند، ستون‌هاى اصلى اسلام و رشته‌هاى محكم دين مى‌باشند.

انگيزه تأليف

امّا بعد، مدت‌ها بود كه آرزو داشتم به تأليف تفسيرى توفيق يابم كه متضمن بيان ظواهر آيات باشد و پندها و علوم و معارف مورد اشاره قرآن و قسمت‌هايى از نكته‌هاى ظاهرى و باطنى آن را تبيين نمايد، به ضميمه نقل احاديث وارده درباره آنها و شرح و توضيح واژگان و تطبيق احاديث بر آيات و جمع بين مواردى كه ظواهر آنها با يكديگر سازگار نيست و استخراج معانى و مفاهيم كلّى، تا كتابى‌جامع علوم كتاب و سنّت باشد

كه دستور داريم به هر دو تمسك جوييم، زيرا كه تاكنون - با وجود كثرت تفاسير- اثرى كه جامع همه اين اهداف باشد نيافته‌ام.

تصميم داشتم چنين كتابى‌به رشته تحرير درآورم، ولى موانع گوناگون از گام نهادن در اين راه مرا باز مى‌داشت و خود را كوچك‌تر از آن مى‌دانستم كه بتوانم در اين عرصه گوى سبقت را بربايم و رتبه‌ام را كم‌تر از اين مى‌شناختم كه بدان كار بزرگ دست بگذارم. و بيمناك بودم كه در تفسير كلام اللّه يا كلمات اولياى او به رأى و نظر خويش سخنى بگويم يا از روى هواى نفس درباره آن تصرّفى بنمايم.

تا كه بنابراين گذاشتم كه هرچه به ذهنم مى‌رسد به برادران دينى و جويندگان علم و يقين عرضه بدارم و ايشان با دقّت و انصاف در آن بنگرند، هر آن چه قابل قبول يافتند از فضل و غايت خداى تعالى بر بنده‌اش مى‌باشد و هر نادرستى را به حساب كوتاهى و تقصير من بگذارند و در اين كار بسان كسى باشم كه كالاى خويش را بر خواستاران عرضه نمود در حالى كه آن را بدون عيب معرفى نكند و نقصانش را بپذيرد.

من درست بودن مطالب را تضمين نمى‌كنم، زيرا كه معانى و حقايق كلمات خدا و سخنان اولياى او فراتر از آن است كه عقل‌هاى ناقص ما - كه به هواهاى نفسانى و وسوسه‌هاى شيطانى دچار است - به آنها دست يابد.

لذا با كمال نااميدى از حول و قوّه و علم اندك خودم و دست يازيدن به حول و قوّه و هدايت خدا، كار تفسير را آغاز كردم و از خداى متعال خواستارم كه به همان‌گونه كه او مى‌پسندد مرا به اتمام آن توفيق دهد.

از وسوسه‌هاى شيطان و هواهاى نفس به حضرت حق پناه مى‌برم و رسول خدا و آل اطرهارش - عليهم الصلاة و السلام - را به درگاهش به شفاعت مى‌خوانم و از او مسئلت دارم كه آن را براى خودش خالص قرار دهد و ذخيره روز جزا و مايه بركت و بهره بردن برادران دينى سازد كه او بسى مهربان است و صالحان را سرپرستى مى‌نمايد.

خدايا توكّل بر تو دارم و به سوى تو زارى مى‌كنم و به تو پناه مى‌جويم.

خدايا هدايت و توفيق و كمك و پشتيبانى خويش را شامل حالم بنماى و مرا به خودم واگذار مكن كه تو بر هر كارى توانايى و هيچ پناهى جز تو نيست.

پيش از شروع به تفسير آيات، چند مقدّمه را يادآور مى‌شوم:

مقدّمه اوّل: دست يازيدن به قرآن و انديشيدن در آن

اشاره

بخشى از آيات و رواياتى كه در سفارش به دست يازيدن به رشته محكم قرآن كريم، و انديشه كردن در معانى آن وارد شده، و قسمتى از اوصاف آن بيان گرديده است، همراه با اشاره‌ها و روشنگرى‌هاى عقلى، در اين مقدمه آمده است.

خداوند فرموده است: «أفَلا يتَدَبَّرونَ القرآنَ أمْ عَلى قُلُوبٍ أقفالُها»⁽¹⁾آيا در قرآن نمى‌انديشند يا بر دلهايشان قفل‌ها هست؟!

خداوند فرموده است: «أفَلَمْ يَدَّبَّرُوا القَوْلَ أمْ جاءَهُمْ مالَمْ يَأثِ آباءَهُمُ الأوَّلِينَ»⁽²⁾، آيا در اين گفتار انديشه نكرده‌اند يا به سوى آنان چيزى آمده است كه براى نياكانشان نيامده بود؟

و در وصف قرآن چنين فرمايد: «مُباركٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوالألْبابِ»⁽³⁾، كتابى پربركت و خجسته است، تا آيات آن را مورد تدبّر و انديشه قرار دهند، و خردمندان يادآور شوند.

و شيخ محمد بن يعقوب كلينى قدس‌سره در كتاب كافى، و شيخ محمد بن مسعود عيّاشى به سندهاى خويش از امام صادق عليه‌السلام از پدرش امام باقر عليه‌السلام ، از پدران بزرگوارش عليهم‌السلام روايت كرده‌اند كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين فرمودند:

أيُّها النّاسُ انّكم في دارِ هُدْنَةٍ، وَ أنتُم على ظَهْرِ سَفَرٍ، وَ السّيرُبِكُمْ سَريعٌ، وَ قَد رأيتُمُ اللَّيلَ وَ النّهارَ و الشمسَ و القمَرَ يُبليانِ كلَّ جديدٍ، و يقر بّانِ كُلَّ بعيد، و يأتيان بكلِّ موعود، فَأعِدُّوا الجِهازَ لِبُعدِ المَجاز.

قال: فَقامَ المقداد بن الاسود فقال: يا رَسُول اللّه وَ ما دار الهُدنَة؟ فقال صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دارُ بلاغ و انقطاع، فاذا التَبَسَتْ عليكم الفِتَنُ كَقِطَعِ اللَّيلِ المُظلِمِ، فَعَليكُمْ بالقرآنِ، فانّهُ شافِعٌ مُشْفَّعٌ وَ ما حِلٌ مُصَدَّق، وَ مَنْ جَعَلَهُ أمامَهُ قادَهُ إلى الجَنَّة، وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ ساقَهُ إلى النّارِ، وَ هُوَ الدَّليلُ يَدُلُّ على خَيرِ سَبيلٍ، وَ هُوَ كتابٌ فيهِ تَفْصِيلٌ وَ بَيانٌ وَ تَحصِيلٌ، وَ هُوَ الفَصْلُ لَيْسَ بِالهَزْلِ، وَ لَهُ ظَهرٌ وَ بَطْنٌ، فظاهِرُهُ حُكْمٌ وَ باطِنُهُ عِلْمٌ، ظاهرُهُ أنيقٌ وَ باطِنُهُ عميقٌ، له تَخُومٌ وَ عَلى تَخُومِهِ تَخُومٌ [لَهُ نُجومٌ وَ على نُجُومِهِ نُجومٌ] لا تُحصى عجائبُهُ وَ لا تُبلى غَرائبُهُ، فِيهِ مَصابيحُ الهُدى و مَنارُ الحكمِة، وَ دليلٌ على المعرفَةِ لِمَنْ عَرَف الصِّفَة.⁽¹⁾

اى مردم! در حقيقت شما هم اكنون در سراى آرامش [و صلح و سازش دنيا [به سر مى‌بريد، و شما در آستانه [يا در حال [سفرى هستيد كه با شتاب شما را مى‌برند، و به‌طور حتم ديده‌ايد كه شب و روز و خورشيد و ماه، هر تازه و شادابى را كهنه و فرسوده مى‌سازند، و هر دورى را نزديك مى‌نمايند، و هر وعده‌اى را به انجام مى‌رسانند، بنابراين وسايل فراوانى مهيّا كنيد كه گذرگاه طولانى و دراز در پيش داريد.

فرمود: در اين هنگام مقداد بن الاسود بپاخاست و عرضه داشت: اى رسول خدا! مقصود از دارالهدنه (= سراى آرامش) چيست؟

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: سراى رساندن و جدا شدن، پس هرگاه آشوب‌ها همچون پاره‌هاى شب تار شما را فراگرفت، به قرآن روى آوريد، كه البته شفاعت‌كننده‌اى است كه شفاعتش پذيرفته و نافذ است، و سعايت‌كننده‌اى است كه گزارش او تصديق شده است. و هركس آن را پيشرو خود قرار دهد، او را به بهشت مى‌برد، و هركس آن را پشت سر گذارد، او را به دوزخ مى‌راند، و آن است راهنما، كه بهترين راه را نشان مى‌دهد، و آن كتابى است كه در آن تفصيل [و جداسازى حق و باطل] و بيان و به دست دادن سرانجام كارهاى نيك و بد مى‌باشد.

و آن سخن حق و درست است، شوخى و بيهوده نيست، و آن را ظاهر و نمايى [بيرونى] است و باطنى [درونى] است، كه نماى ظاهر آن، فرمان و دستور [يا حكمت] است و درونش علم و دانش است.

نماى ظاهر آن زيبا و جذّاب، و درونش ژرف و عميق مى‌باشد، پايانهايى دارد كه آنها را نيز پايان‌هاى ديگر است [ستارگانى دارد كه آنها را هم ستارگانى ديگر است]، شگفتيهايش به شمار نيايد، و نوآوريهايش كهنه نمى‌شود، در آن است چراغ‌هاى هدايت و پايگاه حكمت. و راهنماى معرفت است براى كسى كه صفت را بشناسد.

و در كتاب شريف كافى افزون بر آنچه گذشت آمده است:

فَلْيُجْلِ جالٍ بَصَرَهُ، وَلْيُبلِغِ الصِّفَةَ نَظَرَهُ، ينجُ مِنْ عَطَبٍ و يخلص مِنْ نَشَبٍ، فَإنَّ التَّفَكُّرَ حياةُ قلبِ البَصيرِ، كَما يَمْشى المُسْتَنِيرُ في الظُّلُماتِ بِالنُّورِ، فَعَلَيكُمْ بِحُسْنِ التَّخلُّصِ وَ فِلَّةِ التَّربُّصِ.⁽¹⁾

پس مى‌بايست كه شخص كنجكاو، بينايى خويش را خوب به‌كار گيرد و نگاهش را تا آنجا برساند كه صفت [و حقيقت قرآن] را بشناسد، كه از تباهى نجات يابد و از آويخته شدن رها شود، زيرا كه انديشيدن مايه زندگانى دلِ بيناست، همان‌گونه كه شخص داراى روشنى در تاريكى‌ها به وسيله نور حركت مى‌كند، پس بر شما باد كه به نيكى برهيد و كمتر درنگ كنيد.

مؤلّف گويد: در كتاب صحاح آمده است: «هدن يهدن هدونا: آرام گرديد، و هَدَّنه يعنى: او را ساكن و آرام ساخت -تا آنجا كه گويد:- و اسم از اين مادّه هدنه است، و از همين باب است كه گويند: هُدنَةٌ على دُخن، يعنى: آرامشى توأم با كينه و كدورت»⁽²⁾[چنانكه آتش بس موقّت را هدنه مى‌گويند].

و فرموده پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «مُشَفَّع» ظاهرا يعنى: شفاعتش پذيرفته شده و مورد قبول است.

و در همان كتاب آمده است: «گفته مى‌شود: مَحَلَ به، هرگاه نسبت به كسى نزد حاكم سعايت [و بدگويى] شود، و اسم آن: ماحل و محول مى‌باشد، و در دعا آمده است: فلا تجعله ما حلاً مُصَدّقا؛ پس او را سعايت‌كننده‌اى كه گفتارش تصديق شود قرار مده»⁽³⁾.

شايد از همين جهت است كه در معناى عبارت حديث شريف گفته شده: در مورد صاحبش سعايت مى‌كند هرگاه از دستوراتى كه در آن است پيروى ننمايد، يعنى: نزد

خداوند از او بدگويى و سعايت مى‌كند.

و اين كه در تفسير ماحل گفته شده: دشمن ستيزگر است. تعبير ديگرى از همان معنى است.

و ريشه معنى مَحْل: نباريدن باران و خشكى زمين است، و توجيه اين معنى در اين مورد چنين است كه: قرآن؛ نسبت به بيگانگان خشك و بى‌حاصل است، و باران‌هاى علوم و معارف و حكمت‌ها بر آنان نمى‌بارد.

هم در آن كتاب آمده است: «أنق: خوشحالى و خرسندى و زيبا و پسنديده است»⁽¹⁾. و تخوم: را گفته‌اند: جمع تَخَم به معنى پايان و آخر شئ است.⁽²⁾

و مقصود از جمله: «لمن عرف الصفة» گفته شده: روش شناخت و چگونگى استنباط و به دست آوردن حقايق و معانى است.⁽³⁾

و شايد كه مقصود: شناختن صفت قرآن از اشاره‌هاى دقيق و نكته‌هاى ظريف آن باشد.

و عَطَب: هلاك و تباهى است. و نَشَب: در آويختن است، بنابراين شايد كه مقصود از نشب وابستگى و آويخته شدن باشد، و تفسير آن به: افتادن در آنچه رهايى از آن ممكن نيست، به همين معنى باز مى‌گردد.

دورنمايى از دنيا

بدان كه دنيا سرايى است كه انسان مدّت موقّتى در آن سكونت دارد كه هرگاه به پايان آن مدّت برسد از دنيا مى‌بُرد و دنيا از او جدا مى‌شود. و همين دنيا انسان را به آخرت مى‌رساند و شخص خردمند آن چه وى را به نعمت هميشگى ببرد از دنيا به دست مى‌آورد.

و انسان در اين سراى بر بال سفرى قرار دارد كه آغاز آن ولادت و فرجام آن مرگ است، زيرا كه اجزاى بدن از خاك و غيرخاك تشكيل گرديده است كه از جاهاى خود حركت كرده و به هم پيوسته و پرورش يافته تا اين كه به صورت نطفه در آمده است،

سپس نطفه سير معنوى داشته و راه تكامل پيموده تا اين كه بدنى براى انسان شده است.

آنگاه به سوى بلندى و كمال اوج مى‌گيرد تا به اواسط دوران جوانى مى‌رسد، پس از آن به حالت متعادل تا دوران سراشيبى [و سرآغاز پيرى و ناتوانى] ره مى‌پويد، آن وقت تا به هنگام مرگ فرود مى‌آيد.

و اين يكى از مثال‌هاى صراط آخرت است كه تقسيم بندى آن به گونه‌هاى سه‌گانه، ياد شده است.

و هرگاه در احوال انسان به‌طور كلّى نظر كنى و در جنبش‌ها و آرامش‌هاى او از هنگام ولادت تا موقع مرگ انديشه نمايى، او را همچون مسافرى خواهى يافت كه با آرامى و كندى از جايى به جاى ديگر سفر مى‌كند، مانند بيمارى كه مقصد دورى داشته باشد، كه آرام و قرارش بسيار و جنبش او اندك است، و اين مسافت مطابق دوران عمر -يعنى مدّت زمانى است كه براى زندگانى هركسى مقدّر و تعيين شده است- اين مسافت باشتاب طى مى‌شود، و هرگز سرعتى تندتر از زمان تصور نمى‌گردد، خواه آن را برگرفته از حركت فلك الافلاك فرض كنيم، يا زمان را موجودى بدانيم كه در واقع ثابت است و به‌تدريج گسسته و سپرى مى‌شود.

و شب و روز هر پديده را كه در هر يك از آنها تقدير گرديده است با خود مى‌آورند، زيرا كه امور در گرو اوقات خود مى‌باشند، و هرگاه وقت آنها فرا رسد آنها را مى‌آورند، خواه فرسودگى تازه‌ها، و نابودى و تباهى آبادها باشد، يا امرى كه به حسب اجزاى زمان دور باشد، هرچه وعده شده در وقت خود آن را مى‌آورند و خورشيد و ماه با تأثيرگذارى متضادى كه دارند هر تازه‌اى را كهنه و فرسوده مى‌سازند، و در پديد آمدن و تباه گشتن اشيا تأثير مى‌گذارند و هرچه موعود يا نزديك باشد آن را مى‌آورند.

البته منظور از تأثيرگذارى تأثير به‌طور مستقل نمى‌باشد، بلكه به‌گونه‌اى است كه به خواست خداوند، آن را در جاى خود توضيح خواهيم داد، نيز بعضى از واژگان براساس توسعه در معناى لغت و عرف بيان گرديده است.

بنابر آن چه گذشت: شخص خردمند را سزاوار نيست كه دنيا را سراى پايدار و منزلگاه ثابت و ماندگار بداند و مبادا كه دنيا را به ديده استقلال بنگرد. و دور نشمارد كه

بدنش و همه كالاهاى دنيا فرسوده مى‌شود و مرگ و برزخ و آخرت موعود را بعيد نداند، زيرا كه هر يك از اينها در وقت و هنگام خود ثابت مى‌باشند و با گذشت زمانى كه بين ما و آنها فاصله انداخته است به آنها خواهيم رسيد، به طورى كه هرچه اكنون موجود است به زودى از ميان مى‌رود كه گويا هرگز نبوده است، و هرچه هنوز نيامده به زودى چنان خواهد بود كه گويا همواره بوده است.

و با توجّه به اين كه انسان در معرض آزمون‌هاى سخت قرار دارد، از قبيل: نادانى‌ها و شبهه‌هاى نادرست و اعتقادات بى‌پايه و سست، و دروغ‌پردازى‌هاى بى‌دينان و بدعت‌گذارى‌هاى بدعت‌گذاران، و گناهان گفتارى و غيره، و واژگون ديدن اشيا، نيز لذّت‌ها و شهوت‌ها و هوس‌هاى دنيا، كه مايه پديد آمدن هواها و خواسته‌هاى بى‌جاى نفس مى‌باشند، هرگاه به هم پيوند يابند و انباشته گردند، از ديدن حق جلوگيرى مى‌كنند و از درك واقعيّت مانع مى‌شوند، و سبب اشتباه حق بر جوينده آن خواهند بود و درنتيجه چهره حق را دگرگون مى‌سازند.

و همان‌گونه كه لباس تن انسان را مى‌پوشاند و از تأثيرگذارى گرما و سرما جلوگيرى مى‌كند و از تابش نور خورشيد مانع مى‌شود؛ موانع و سياهى‌هاى معنوى ياد شده نيز، بينش انسان را به كلّى مى‌پوشانند، و از جهت سياهى و برخوردى كه با نور معرفت دارند، بسان پاره‌هاى شب‌هاى تار مى‌باشند، بلكه هرگاه به وسيله بينش درونى به آنها بنگرى، آن موانع را همانند جامه‌هاى سياهى خواهى ديد كه در صورت و شكل به شب‌هاى تار شباهت دارند، گذشته از شباهت باطنى به سياهى و ايجاد وحشت و جلوگيرى از درك واقعيّت.

و راه رهايى از اينها قرآن است، كه براى كسانى كه از آن پيروى كنند و بدان دست يازند و از اهل آن به‌شمار آيند؛ به درگاه خداوند شفاعت مى‌كند، يعنى از جهت معنوى درخواست و تقاضاى دفاع از آنان را به عهده مى‌گيرد، از جهت حسّى نيز در قيامت شفاعت مى‌نمايد و در هر دو مورد شفاعتش پذيرفته است، خداوند زمينه خلاصى از آن سياهى‌ها و تباهى‌ها را براى پيروان قرآن فراهم مى‌سازد و خيرات آن را از مخالفانش باز مى‌دارد، و از رحمت و لطف خويش دور مى‌گرداند.

و سخن و شهادت قرآن عليه اين گروه نزد خداوند مورد تصديق است.

بنابراين هر كه به آن اقتدا كند و آن را پيش روى خود قرار دهد و در پى آن ره پويد، به‌گونه‌اى كه قرآن را زمام‌دار و صاحب اختيار خود برگزيند و در هر فراز و فرود و نزول و صعود ملازم و همراه آن باشد، وى را به سوى بهشت مى‌برد. و هرآن كه روى دل از قرآن باز گيرد و با آن مخالفت نمايد و برخلاف آن ره پويد، او را به سوى آتش مى‌كشاند، چنان كه خداوند سبحان فرمايد: «و نُنَزّلُ مِنَ القرآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحمةٌ للمؤمنينَ و لا يَزيدُ الظالِمينَ الّاخَسارا»⁽¹⁾

و از قرآن، آن چه مايه شفا و رحمت است براى مؤمنان مى‌فرستيم، و ستمكاران را جز زيان نيفزايد.

مثال آن همانند آب رود نيل براى بنى‌اسرائيل و ياران فرعون است [كه در دهان بنى‌اسرائيل آبى گوارا بود و در دهان ياران فرعون به خون مبدّل مى‌شد، و يا به هنگام عبور بنى‌اسرائيل آب‌ها برهم انباشته گشت، ولى فرعون و يارانش را در كام خود فرو برد].

بنابراين هركس از قرآن خيرخواهى كند او را به خير و صلاحش رهنمون مى‌شود و هر آن كه با خواسته‌هاى نفسانى خويش در آن بنگرد به گمراهى و جهالتش افزوده مى‌گردد، و آن كس كه به قرآن ايمان نياورد، سرانجام نسبت به آن كافر مى‌شود.

و اين [كتاب مقدس] همان راهنماست كه بهترين راه را نشان مى‌دهد، چنان كه خداوند متعال آن را توصيف كرده و فرموده است: «انّ هذا القرآنَ يهدى للّتى هى اقوم»⁽²⁾به درستى كه اين قرآن به آن چه استوارترين است راهنمايى مى‌كند.

راه درست را به مردم نشان مى‌دهد و به خواسته‌هاى صحيح نايل مى‌سازد، از تقرب به خداوند و تحصيل خشنودى او، و رستگارى به نعمت ابدى آخرت كه از هر ناگوارى خالص مى‌باشد، بلكه انسان را به تمامى نعمت‌هاى دنيوى و اخروى و مصالح آنها مى‌رساند.

و در آن جداسازى حق از باطل، و هدايت از گمراهى و درستى از نادرستى، و بيان معارف از آغاز تا فرجام، و به دست آوردن علوم و خيرات و كمالات است.

و داورى است كه هيچ شوخى و گفتار نادرست در آن نيست و آن را ظاهر و باطنى

است، كه ظاهر آن حكمت علمى و عملى است، و باطن آن علوم دقيق مى‌باشد.

نماى بيرونى آن از جهت لفظ و معنى و فصاحت و بلاغت، زيبا و شگفت‌انگيز است و درون آن دانش‌ها و دانستنى‌هاى پربارى است كه جز راسخان و استواران در علم كسى به ژرفاى آنها دست نمى‌يابد.

معانى آن داراى آغازها و پايان‌هاست، پايان‌هاى آن نيز پايان‌ها دارد و شگفتى‌هاى آن از شمار بيرون است، و ناشناخته‌ها و تازه‌هاى آن با صرف عمر و بسيارى انديشه و كاوش، كهنه و بى‌رونق نمى‌گردد، بلكه همواره تازه و با طراوت است كه هرچه به آن بنگرد مطلب نوينى به دست مى‌آورد كه پيش از آن توجه نداشته است.

چراغ‌هاى هدايت در آن نورافشان است كه در هر جهتى انسان راه خويش را از طريق آن درمى‌يابد و تاريكى‌هاى هوس‌ها و نادانى‌ها را مى‌زدايد و با نورافشانى‌هاى آن، به اسرار حكمت الهى در آفرينش جهان و شناخت خداوند و پديده‌هاى او، پى مى‌برند.

اهل بينش را سزد كه نيروهاى خويش را در راه قرآن به كار گيرند و در ژرفاى آن نظر كنند تا صفات حق را -كه در آن ترسيم گرديده و در نيكوترين نام‌ها ظهور و تجلّى يافته است- بشناسند. و به حقيقتِ آن چه خداوند براى بندگانش در شكل ظاهرى قرآن و نكته‌ها و اشاره‌ها و ريزه‌كارى‌هاى آن آشكار ساخته است، پى ببرند، و از تباهى حقيقى معنوى امروز [در دنيا [و هلاكت حقيقى صورى فردا [در قيامت] رهايى يابند، و به مقام موحدّان راستين كه از غير حق بريده‌اند و به وجود او بى‌نيازى گرفته‌اند، نايل شوند.

و اين شيوه فكرى مايه زنده شدن و شكوفايى دل اهل بينش است كه آنان را در پرتو نور قرآن سير مى‌دهد، همان‌گونه كه رهروان به روشنايى چراغ‌هاى حسّى ره مى‌پويند، زيرا كه نور حسّى اشياء محسوس و مادّى را براى رهرو حسّى نمايان مى‌سازد و نور قرآن معانى و راه‌هاى معنوى را براى سالكان و رهروانش آشكار مى‌كند و نشان مى‌دهد.

پس بر شخص خردمند لازم است تمام كوشش خود را به كار گيرد تا از دام‌هاى دنيا به بهترين وجه خود را برهاند و به نور قرآن روشنى جويد، و از طريق قرآن راه نجات از تنگناها را تحصيل نمايد.

نيز كلينى و عيّاشى به سندهاى خويش از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده‌اند كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند:

القرآنُ هُدىً من الضَّلالةِ، وَ تِبْيانٌ من العمى، و استقالةٌ منَ العَثْرَة، و نورٌ مِنَ الظُّلمةِ، وَ ضياءٌ مِنَ الأجداث [الاحداث]، وَ عِصْمةٌ من الهلكةِ، وَ رُشدٌ مِنَ الغِوايَةِ، وَ بَيانٌ مِنَ الفِتَن، وَ بَلاغٌ مِنَ الدنيا إلى الآخِرَةِ؛ و فيهِ كَمالُ دينكُمْ، وَ ما عَدَل احدٌ منَ القرآنِ الّاالنّار.⁽¹⁾

قرآن، راهنماى از گمراهى و روشنگر از نابينايى و گذشت‌خواهى از لغزش و نورى در تاريكى و درخششى در گورها [يا: در حوادث]، و بازدارنده از تباهى و راه راست يافتن [و رها شدن] از گمراهى و بيانگر [شيوه ايمنى] از فتنه‌هاست، و هم وسيله رستگارى از دنيا به آخرت است.

و كمال دين شما در آن است، و هيچ كس از قرآن روى گردان نمى‌شود جز اين كه به سوى دوزخ رود.

راه و بيراهه

بدان كه ره‌يابى و گمراهى همان طور كه در مورد راه محسوس به كار مى‌روند، در راه‌هاى معنوى كه خردمندان براى رسيدن به خداوند و خشنودى و نعمت‌هاى جاودانه مادّى و معنوى او مى‌پويند نيز پيش مى‌آيد.

انسان در اين سراى در مسير معرفت يا جهالت، و اخلاق نيكو يا زشت، و كارهاى خوب يا بد، به سوى خداوند يا دور شدن از او، در جهت بيرون رفتن از حجاب‌ها و موانع يا افزودن آنها، و به سوى نعمت جاودان يا عذاب هميشگى، [در يكى از اين دو مسير [گام برمى‌دارد.

و همان‌گونه كه هر كه در مسير حسّى به سوى مقصدى حركت مى‌كند، به راهنمايى نياز دارد تا از گم شدن ايمن بماند، رهرو مسير معنوى نيز به هدايتى نيازمند است تا مقصد خويش را گم نكند، بلكه نياز وى به راهنما و هدايتگر بيشتر است، زيرا كه گمراهى‌هاى معنوى بسى افزونتر است، چنان كه فرموده خداوند اشاره دارد كه:

«وَ انَّ هذا صِراطى مستقيما فاتّبعوهُ وَ لا تَتّبعُوا السُبُلَ فتفرّقَ بكُمْ عَنْ سَبِيله»⁽¹⁾

و البته از اين راه من كه مستقيم است پيروى كنيد و از راهها[ى ديگر كه انحرافى و بيراهه است [پيروى نكنيد كه شما را از راه حق دور مى‌سازد.

واژه سُبُل = راه‌ها -كه به صورت جمع آمده است- اين نكته را نشان مى‌دهد، و قرآن، به استوارترين راه هدايت مى‌كند، چنان كه در صريح كلام خداوند [سوره إسراء، آيه9] آمده است.

و كورى؛ گاهى در مورد چشم ظاهرى به كار مى‌رود كه بينايى نداشته باشد، و گاهى نسبت به چشم مثالى به كار مى‌رود كه از ديدن امور مثالى محروم و نابيناست، و بسا كه درباره عقل گفته مى‌شود، كه حالت تعقل و تشخيص نداشته باشد، و حقايق اشياء را درنيابد.

گاهى هم پوشيده و مخفى ماندن چيزى كه طبق روال خود نمايان و آشكار است را كورى مى‌نامند، كه هريك از ديدنى‌هاى سه‌گانه - حسّى؛ مثالى و ادراكات عقلى - مخفى و ناشناخته بماند، از آن كور شده است.

و قرآن؛ بيانگر علوم و معارف و يافتنى‌هاى باطنى است كه مخفى و پوشيده است، به وسيله روشنگرى‌هاى قرآن پرده‌ها و موانع از بينش باطنى برطرف مى‌گردد و انسان، پس از كورى بينا مى‌شود.

و به وسيله قرآن عفو و گذشت از لغزش‌ها درخواست مى‌گردد، از جهت پيدايش حالت توبه كه بدى‌ها را پاكسازى مى‌كند، و از پندها و آموزه‌ها و شفابخشى‌هاى آن، بيمارى‌هاى درونى و روانى برطرف مى‌شود و با دلايل محكم آن، شك و شبهه‌اى باقى نمى‌ماند.

و قرآن نور است كه تاريكى را مى‌زدايد، زيرا كه حقيقت نور نمايان ساختن اشياء است، چنان كه در تعريف آن گفته شده: الظاهر بنفسه المظهر لغيره. يعنى: نور به خودى خود آشكار است و غير خودش را هم آشكار مى‌سازد.

علوم و معارف و ساير امور مربوط به دنيا و آخرت نيز به وسيله قرآن نمايان مى‌شود، البته براى كسى كه بينا باشد نه آن كه چشم دلش كور است كه:

«انّ فى ذلِكَ لَذِكرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلب»⁽¹⁾

به راستى كه در آن [آيات] يادآورى است براى كسى كه دلى [آگاه] داشته باشد.

همان گونه كه نور خورشيد، اشياء محسوس را براى شخصى كه بينا باشد نشان مى‌دهد و آشكار مى‌سازد، قرآن نيز معانى و ساير حقايق را براى كسى آشكار مى‌كند كه بينش داشته باشد، و همان‌طور كه تاريكى شب بر اثر تابش خورشيد برطرف مى‌گردد، تاريكى جهل و پندار و توهم و... به تابش نور قرآن از ميان مى‌رود.

و از آنچه اشاره كرديم جهت درخشش قرآن در گور يا كالبد حيوانى، روشن مى‌گردد، زيرا كه درخشش قرآن -به هرگونه كه فرض شود- به درون انسان نفوذ مى‌نمايد، و در برزخ نيز پاينده است، بلكه هميشه جاودان مى‌ماند.

و هم بازدارنده از تباهى ظاهرى است، چنان كه از رواياتى كه درباره خواصّ قسمتى از سوره‌ها و آيه‌هاى قرآن وارد شده است به دست مى‌آيد.

و نگهدارنده از تباهى معنوى است، زيرا كه به بركت قرائت قرآن كريم و روشنگرى‌ها و پندها و هشدارها و رهنمودهاى آن، كفر و جهل و خواسته‌ها و هوس‌هاى نفس و رغبت به گناهان، برطرف مى‌شود، و آدمى را از نگون‌بختى دائمى نجات مى‌بخشد، و به سعادت و نيكبختى حقيقى مى‌رساند.

و راه يافتن و به مرحله رشد و تكامل رسيدن و رها شدن از گمراهى است، كه به وسيله آن زيانبار و سودمند حقيقى از هم جدا و شناخته مى‌شوند، همان‌گونه كه رشد مالى عبارت است از دانستن راهكارهاى تحصيل و نگهدارى ثروت، و شناخت و تشخيص معاملات زيانبار و سودآور.

زيرا كه تمامى اعضاى انسان و دوران عمر و دارايى‌هاى او، با همه نعمت‌هاى دنيوى وابسته به او، اموالى است كه مى‌توان توسط آنها براى منافع آخرت بهره گرفت، كه در حقيقت: دنيا كشتزار آخرت است، و اين كه آدمى راه‌هاى تصرف مناسب را بشناسد، و موجبات تباهى سرمايه را تشخيص دهد، رشد حقيقى است كه به بركت قرآن كريم به دست مى‌آيد و تحقق مى‌يابد.

نيز قرآن، بيانگر و افشا كننده فتنه‌هاى دنيا و غير آن است، همان‌طور كه هرگونه

بدعت و گمراهى و شبهه و انحرافى را مى‌نماياند و آشكار مى‌سازد.

و رستگارى از دنيا به آخرت است، بلكه انسان را از دنياى پست به سراى سلامت بيرون مى‌برد، و كمال دين در قرآن است كه هر آن كه از آن منحرف گردد به آتش معنوى و حسّى دچار خواهد شد.

و عيّاشى به سند خود از حارث اعور حديث آورده كه حضرت اميرمؤمنان عليه‌السلام فرمود:

«از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مى‌فرمود: جبرئيل عليه‌السلام نزد من آمد و گفت:

يا محمد به زودى در امت تو فتنه‌اى (رويداد مهمى كه مايه آزمون عموم مردم باشد) خواهد بود.

گفتم: راه بيرون شدن از آن چيست؟

فرمود: كتاب خداوند، خبرهايى كه پيش از شما بوده است و خبر بعد از شما در آن آمده است؛ و داورى ميان شما در آن هست و آن ثابت و استوار است كه شوخى و بيهوده نيست.

هر سركشى كه از آن روى برتابد و به غير آن عمل كند، خداوند او را درهم مى‌شكند؛ و هر آن كه راه هدايت را در غير آن جستجو نمايد، خداوند او را گمراه مى‌سازد. و آن رشته استوار خداوند است و همان يادآور حكمت‌آميز است، و راه راست كه هوس‌ها آن را به كژى نمى‌كشانند، و زبان‌ها [و گويشها [آن را نمى‌پوشانند، و با تكرار و بازگو نمودن بسيار، كهنه و فرسوده نمى‌شود، و شگفتيهايش پايان نمى‌يابد - يا سست نمى‌گردد- و دانشوران از آن سير نمى‌شوند، اين همان [كتاب [است كه جنيّان هنگامى كه آن را شنيدند درنگ نكردند و آشكارا گفتند: «به راستى كه ما قرآنى شگفت شنيديم كه به راه درست راهنمايى دارد»⁽¹⁾

هر آن كه بدان سخن گفت [و قرآن را پذيرفت] تصديق مى‌شود و هر آن كه به قرآن عمل كرد پاداش خواهد يافت، و هركس به آن دست يازيد در حقيقت به راه راست هدايت شده است.

اين كتاب ارجمند و بلندپايه است كه هيچ ناروا از پيش روى و پشت سر به آن راه

نمى‌يابد، چرا كه از سوى خداوند حكيم شايسته ستايش فرود آمده است»⁽¹⁾.

به زودى بسيارى از جملات اين حديث شريف، با توضيح و بيانى كه خواهيم آورد آشكار خواهد شد، انشاءاللّه تعالى.

لزوم تمسك به كتاب ناطق يعنى اهل البيت عليهم‌السلام

على بن ابراهيم قمى در تفسير خود از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت آورده كه آن حضرت ضمن سخنانى چنين فرمودند:

«توجه كنيد كه من راجع به ثقلين از شما خواهم پرسيد!

گفتند: يا رسول اللّه! ثقلين چيست؟

فرمود: كتاب خداوند ثقل بزرگ است، يك طرف به دست خداوند و طرف ديگر به دست شماست، پس بدان دست يازيد تا هرگز گمراه نشويد و هيچ‌گاه نلغزيد؛ و ثقل كوچك عترتم، اهل بيتِ من، كه به راستى خداوند مهربانِ آگاه به من خبر داده است كه آن دو به هيچ وجه از يكديگر جدا نخواهند شد تا بر من كنار حوض [كوثر [وارد شوند، همچون اين دو انگشت من -و دو انگشت شهادت خويش را كنار هم گرفت- و نمى‌گويم مانند اين دو -انگشت شهادت و ميانه را به هم فشرد- كه اين بر آن برترى يابد.»⁽²⁾

و روايات ثقلين با عبارت‌هاى متفاوت، از طرق عامّه و خاصّه، بسيار و متواتر است.

و پوشيده مباد كه كتاب خداوند دو كتاب است: يكى خاموش و ديگرى گويا كه همه مطالب كتاب خاموش را فرا گرفته است، چنان كه كتاب خاموش بيانگر تمامى ابعاد وجودى كتاب گويا مى‌باشد، همان‌گونه كه نوشتار قرآن با گويش كلمات آن همسان و فراگير يكديگرند، بنابراين هر دو با هم مانند دو انگشت شهادت كنار هم مى‌باشند، و هر كدام بر ديگرى دلالت دارد، بسان دو آينه‌اى كه برابر هم قرار گيرند كه هرچه در هريك از آنها نقش بسته است در آن ديگرى هم منعكس و نمايان است.

هرچه را قرآن فرا گرفته است از معرفت اسماء و صفات و افعال و آثار خداوند و شناخت حقايق اشيا در آغاز و برزخ و معاد و اسرار و حكمتهايى كه در آنها نهفته است

و بيان ويژگى‌هاى جماد و گياه و حيوان و مراحل تكوين انسان و علل و عوامل نيكبختى و نگون‌بختى او، و بيان رويدادهاى مهم گذشته و آينده و احكام و فرمان‌هاى خداوند متعال و ساير آنچه الفاظ قرآن بر آنها دلالت دارد، همه در وجود امام عليه‌السلام نقش بسته و به وجود علمى حاصل است كه برتر از وجود لفظى و نوشتارى است.

و هر آن چه را قرآن كريم به وسيله لفظ و سخن نشان مى‌دهد، علوم امام عليه‌السلام آنها را به دلالت علمى نمايان مى‌سازد، همان‌گونه كه شخص از الفاظ قرآن به آن معانى منتقل مى‌شود، كسى كه بر علوم امام عليه‌السلام آگاهى يابد نيز به آن معانى توجّه مى‌يابد، و تمامى آثارى كه از عنوان اوّل (= قرآن) ظاهر مى‌گردد -آموزه‌ها و مژده‌ها و هشدارها، و پيشرفت‌ها به سوى عالم قدس، و خيرخواهى و فراخوانى به درگاه خداوند با گونه‌هاى متنوع تقرّب و نزديك شدن به آستان مقدّس ربوبى - در عنوان دوّم (= امام) آن آثار موجود است، بلكه در عنوان دوم وجود معانى است، كه الفاظ به صورت كالبدهاى آن معانى مى‌باشد.

زيرا كه امام عليه‌السلام همان است كه علم الكتاب نزد اوست و خداوند همه اشيا را در امام مبين به وجود علمى گنجانيده و در كتاب كريم به وجود لفظى جاى داده است، و ميان كتاب علم، و جانِ عالِمى كه دانش‌ها در وجودش نقش بسته است تفاوت آشكار است.

بنابراين، امام عليه‌السلام بدين اعتبار كتاب ناطق است كه خداوند بر صفحه وجود او معانى و الفاظ قرآن را نگاشته و به صفات و آيات و افعالش در او تجلّى نموده است؛ و هر خلق و خوى كه قرآن تأكيد دارد و كردار پسنديده‌اى كه قرآن تشويق مى‌كند، همه در وجود امام جمع است و در تمامى امور و احوال به احكام قرآن رفتار مى‌كند، پس او به حقيقت كتاب الهى است، به اضافه ظهور عينى و تجسم عملى و...

و امام همانند قرآن به سوى خداوند فرا مى‌خواند، به اضافه پذيرش و دعوت فعلى، زيرا كه اخلاق و اعمال او افرادى كه به آن آگاهى يابند را به شباهت‌پذيرى و هم‌سويى برمى‌انگيزد، به خصوص كه مناسبت ظاهرى از جهت كالبد انسانى در امام موجود است.

نتيجه اين كه هر دو (= قرآن و امام) از جهت نمودارى در همه جايگاه‌ها با يكديگر شريك هستند، هرچند كه دوّمى به امور ديگرى بر اوّلى فزونى دارد، و هريك از آن دو

گواه و نشانگر حقيقت ديگرى است، چرا كه تمامى صفات امام در كتاب نوشته است و خود گواه بر آنهاست و گرنه بيانگر همه چيز نخواهد بود، چنان كه تمامى صفات قرآن از جهت لفظ و معنى و غيره در امام عليه‌السلام گنجانيده شده است و در حقيقت امام به علم و گفتار و رفتارش به تفصيل بر قرآن گواهى دارد و كاملاً به صورت قرآن است با پذيرش و اجابت آن.

قرآن؛ ثقل اكبر

ممكن است كسى بگويد: بنابراين مى‌بايست امام ثقل اكبر باشد، و حال آن كه حديث صراحت دارد كه قرآن ثقل اكبر است؟

در جواب مى‌گويم: هرگاه فقط جنبه لفظى و نوشتارى و نقش قرآن را در نظر نياوريم، بلكه ساير جايگاه‌هاى آن را نيز منظور داريم -كه از آن جمله قلب مقدّس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امام عليه‌السلام است- زيرا كه قرآن؛ عبارت از آيات و نشانه‌هاى روشنى است در سينه آنان كه علم به ايشان داده شده است.⁽¹⁾

مقامات ديگرى نيز براى قرآن هست كه به بيان آنها نمى‌پردازيم.

امام هم تمامى آن مقامات را فراگرفته است، بنابراين قرآن با همه مقاماتش نزد ايشان قرار دارد، ولى اتحّاد و يگانگى آن دو با هم، مقايسه و برترى يكى بر ديگرى را باطل نمى‌سازد، زيرا كه مقايسه براساس جنبه‌هاى اعتبارى صورت مى‌گيرد.

و مى‌توان بين قرآن -با ملاحظه تمامى شئون يا از لحاظ مرتبه لفظى و نوشتارى آن- و بين امام با در نظر گرفتن حالت پذيرش و اجابت دعوت قرآن به شكل‌گيرى به آموزه‌هاى آن، مقايسه نمود، كه اوّلى در جايگاه انجام دادن و تأثيرگذارى است، و دوّمى در جايگاه و نقش تأثيرپذيرى و اجابت است، پس قرآن از اين ديدگاه شأن و رتبه‌اش برتر است (كه گويى قرآن در مقام فرماندهى، و امام در مقام اجراكننده قرار دارند).

چنان كه آن منسوب به حضرت حق و از صفات اوست و اين از صفات بندگان خداوند است، هرچند كه امام عليه‌السلام آيت تامّه و بزرگ الهى است، ولى در مقايسه با قرآن،

اين ويژگى منظور نشده است.

و دور نمى‌دانم كه سرّ اين تعبير (بزرگترى قرآن نسبت به امام) در نظر گرفتن حال شنوندگان باشد كه شايستگى فاش كردن رمز و رازهاى بيش از اين را نداشته‌اند، يا اين كه ظاهربينان -كه عامّه هستند- كتاب خداى را منتسب و متعلق به خداوند مى‌بينند، ولى امام عليه‌السلام را جداى از خداوند فرض مى‌كنند و به او منسوب نمى‌نمايند و با اين فرض اوّلى از دوّمى شرافتش بيشتر است.

پس اين نكته را به خاطر بسپاريد كه مايه روشن شدن قسمتى از اخبار است كه بسيارى از آيات را به امامان عليهم‌السلام تأويل مى‌كنند، چنان كه على بن ابراهيم قمى، به سند متصل از ابوبصير روايت كرده است كه در تفسير قول خداوند: «ذلك الكتاب لاريب فيه»⁽¹⁾اين كتاب بدون ترديد.

امام صادق عليه‌السلام فرمودند: كتاب، على عليه‌السلام است كه ترديدى در او نيست، «هدىً للمتقين» راهنماى تقواپيشگان است. فرمودند: در او بيانگرى براى شيعيانمان مى‌باشد.⁽²⁾

و آن‌چه را در اين مقدمه آورديم، روايات فراوانى مطابق آن آمده است، چنان كه در نهج‌البلاغه نقل شده است، و بيشتر -بلكه همه- آنچه را در پيشگفتار كتاب آورديم از آن برگرفتيم و به آن تبرك جستيم.

و از آن روايات فراوان به همين اندك بسنده مى‌كنيم.

اكنون اى اهل بينش! بنگر كه خداوند سبحان با آن صفات بلند، تو را شايسته سخن گفتن و خطاب نمودنش قرار داده است، و روى خطاب و كلام خويش را به سوى تو آورده است، و كتابى براى تو تأليف كرده و آن را بر زبان گرامى‌ترين و نزديكترين آفريدگانش براى تو فرستاده و آن را پيك پيام‌رسان خود قرار داده آن گاه فراگيرندگانى كه آن را نگاهبانى كنند بر آن گماشت كه بعد از پيامبرش از همه آفريدگانش به او نزديكترند.

پس قدر و منزلت متكلّم و پديد آورنده و فراهم كننده كتاب؛ سپس رساننده آن، آن‌گاه فراگيرنده آن را به مقدار شناخت و استعداد خويش در نظر بياور، تا ارجمندى و عظمت كتاب را به ترازوى فهم خود تشخيص دهى. و گرنه هرگز به بيش از يك جزء از

اجزاى بى‌پايانِ منزلت يكى از سه عنوان ياد شده، دست نخواهى يافت، كه اگر بنده [راستين] خداوند هستى، به كلام او گوش جان بسپار، و به سوى خطاب او روى بياور، در كتاب او انديشه كن و رهپوى هدايت او باش، دستوراتش را بپذير و از او پيروى كن.

و بدان كه كمال و كاستى هر كتابى به شأن و مقام پديد آورنده آن بستگى دارد، كه هركس درعلم و فضل كاملتر باشد كتابش كاملتر است، و هر پند و اندرز شفاهى يا كتبى به پند آموزش وابسته است، كه هركس جنبه‌هاى پند را بهتر شناسد و توان پند آموزيش بيشتر و نسبت به مخاطب مهربانتر باشد، پند او بهتر و بالاتر و سودمندتر است و هر آن كه به رازهاى مردمان آگاهتر و نسبت به آنان دلسوزتر باشد، گفتارش براى آنان مفيدتر است.

خلاصه اين كه سخن تابع صفت گوينده آن و نشان دهنده حالت اوست، مگر نه اين است كه هركس از مقام و موقعيّت علمى دانشورى بى‌خبر باشد هرگاه كتاب او را بنگرد به مرتبه‌اش پى مى‌برد؟

پس شخص دانا به همين معيار مى‌تواند كلام خداوند را از غير آن تشخيص دهد، و بداند كه هيچ‌كس نمى‌تواند كتاب خداوند را از جهت ظاهر و باطن -لفظ و معنى- توصيف كند، همان طور كه احدى نمى‌تواند خداوند متعال را توصيف نمايد، و اگر چنين حالتى را در خود نمى‌بينى پس بدان كه نقص در خود تو و بينش تو است و از شناخت كتاب حق در پرده‌اى افتاده‌اى و در روشنگرى و راهنمايى قرآن كاستى وجود ندارد، پس تلاش كن تا پرده و مانع را برطرف سازى، و گوش دل به آن بسپارى.

نام‌هاى قرآن

و بدان كه قرآن كريم را صفات فراوانى است كه خداوند آنها را ياد فرموده است و آگاهان به حقيقت آنها گواهند، و از آن صفات ارجمند نام‌هاى بسيارى برمى‌آيد - چنانكه يكى از علما به گردآورى آنها پرداخته است - هرچند كه بعضى از آن نام‌ها را به صورت احتمالى مى‌توان ياد كرد از جمله:

هميشگى است آن كه فرقان را بر بنده‌اش نازل كرد.

ظاهرا مقصود جداسازى و مشخّص نمودن حق و باطل از يكديگر است.

2 و 3 و 4) تذكره، و ذكرى، و ذكر؛ خداوند فرمايد: «و انّه لتذكرة للمتّقين»⁽¹⁾و آن به طور مسلّم اندرز و تذكّرى براى پرهيزگاران است. «و ذكّر فإنّ الذكرى تنفع المؤمنين»⁽²⁾و [پيوسته] تذكر ده كه البته تذكر؛ مؤمنان را سود مى‌دهد.

نيز: «فذكّر بالقرآن مَنْ يخافُ وَعِيدِ»⁽³⁾پس به وسيله قرآن هركه را از هشدار [عذاب [من بيمناك مى‌شود تذكّر بده. «و انّهُ لذكرٌ لك و لقومك»⁽⁴⁾و اين در حقيقت مايه يادآورى [و شرافت [براى تو و قوم تو است.

و تفسير شده است به يادى از سوى خداوند كه بندگانش را به آن يادآورى نموده است يا مايه شرف و مباهات قرار داده است.

و اگر به جاى حديث، نام احسن الحديث را قرار دهيم سزاوارتر است.

8 و 9 و 10 و 11) حكم و حكمت و حكيم و محكم؛ خداوند فرموده است: «و كذلك انزلناه حُكما عربيّا»⁽⁸⁾و بدينسان آن را حكم [و فرمانى] عربى [روشن] نازل كرديم. «حكمةٌ بالِغَةٌ»⁽⁹⁾حكمتى است رسا. «و القرآن الحكيم»⁽¹⁰⁾سوگند به قرآن استوار. «كتابٌ

أُحْكِمَتْ آياتُه»⁽¹⁾اين كتابى است كه آياتش استحكام يافته است.

12 و 13) شفا و رحمت، خداى تعالى فرموده است: «وَ ننزّلُ مِنَ القرآنِ ما هُوَ شفاءٌ و رحمةٌ للمؤمنين»⁽²⁾و از قرآن، هر آن چه شفا (و درمان) و رحمت براى مؤمنان است نازل مى‌كنيم.

14 و 15) هدى و هادى؛ خداوند فرمايد: «هُدىً للمتقّين»⁽³⁾مايه هدايت تقواپيشگان است. «انّ هذا القرآن يهدى للّتى هى اقوم»⁽⁴⁾به درستى كه اين قرآن به آنچه استوارترين است راهنمايى مى‌كند.

شايد اين تعبير از جهت آن است كه قرآن كريم مايه زندگى جان‌ها و حياتبخش ارواح است، همان طور كه زندگى بدن‌ها وابسته به روح مى‌باشد.

20 و 21 و 22) بيان و تبيان و مبين، اين آيات را بنگريد: «هذا بَيانٌ للنّاس»⁽¹⁰⁾اين قرآن؛ بيانگرى براى مردمان است. «تِبْيانا لكُلِّ شى‌ءٍ»⁽¹¹⁾كتابى كه نشان دهنده [حقايق]

همه چيز است. «تلك آياتُ الكتاب المُبين»⁽¹⁾اين آيات كتاب روشنگر است.

گويا وجه اين نامگذارى آن است كه قرآن به تدريج نازل شده است.⁽⁵⁾

شايد جهت اين اسم و صفت آن باشد كه داستان‌ها و خبرها در قرآن تكرار مى‌شود [و معانى آن بازگو مى‌گردد تا در دل‌ها قرار يابد].

بنابر آن چه از ابن عبّاس روايت شده كه نعمت را به قرآن تفسير كرده است.

29 و 30) بشير و نذير (= نويدبخش و هشداردهنده)؛ «قرآنا عربيا لقوم يعلمون* بشيرا و نذيرا»⁽⁹⁾قرآنى روشن و با فصاحت براى مردمى كه آگاهى يابند، نويدبخش و بيم‌دهنده است.

پس ديده انديشه را به صفات قرآن بگشاى، و به صدق سخنى كه از اميرمؤمنان عليه‌السلام روايت شده است آگاه شو كه: «هيچ‌گونه نياز بعد از [داشتن] قرآن براى احدى نيست. و پيش از [داشتن [قرآن هيچ ثروت و بى‌نيازى براى كسى نمى‌باشد»⁽⁹⁾.

زيرا كه در تاريكى اين سراى به تشخيص و جداسازى حق و باطل نياز دارى تا بتوانى توشه لازم را فراهم كنى، و قرآن كريم همان فرقان است.

و به ياد آوردن پروردگار و نعمت فراموش شده‌اش، و آن چه از اوّل عهد بسته‌اى و سپس از ياد برده‌اى، نيازمند هستى و قرآن مايه يادآورى و برداشتن پرده غفلت و فراموشكارى و بى‌خبرى است.

و به منظور ارتباط با جهان برتر و رهايى ازا ين سراى، كتاب آسمانى فرود آمده

است.

و بهترين گفتارى كه بدان گوش بسپارى و حقايق آن را بشنوى و قرآن بهترين سخن است.

و اندرزى كه از آن پندگيرى، و اين قرآن پندآموز است.

و به فرمانى استوار و حكمتى رسا و روشن نيازمند هستى و اين قرآن سراسر حكمت است و آياتش استوار.

و خواستار شفا و درمان هستى هم از بيمارى‌هاى روانى و درونى جهل و كفر و اخلاق ناپسند و خوى ناشايست و عادت‌هاى بد كه مايه مرگ روح و روان است، و هم از بيمارى‌هاى جسمانى. قرآن شفاى همه بيماريهاست، و درمان تمامى دردهاست.

و رحمت خداوند را در همه كارها و حالت‌ها نياز دارى، و قرآن بى‌قيد و شرط براى مؤمنان رحمت است.

و به هدايتى محتاج هستى كه در تاريكى اين سراى به مصالح خويش رهنمون شوى و راه راست و صراط مستقيم را بشناسى كه با پيروى آن به مقصد اصلى خواهى رسيد. و قرآن همان صراط مستقيم است كه هركس از آن پيروى كند نجات مى‌يابد.

و نيازمند به ريسمانى هستى كه تو را به عالم قدس بندد تا روح تو به سوى آن كشانده و وابسته گردد، چنان كه درباره خاصان آمده است: «در دنيا با بدن‌هايى ماندند كه جان‌هاى آنها به جايگاه بلند [سراى آخرت] وابسته و آويخته بود»⁽¹⁾.

و تا كه از توفان‌هاى هوس‌ها و امواج فتنه‌ها و آشوب‌ها به آن ريسمان چنگ زنى. و قرآن همان ريسمان محكم خداوند است.

و به روحى نيازدارى كه به وسيله آن زندگى پايدار حقيقى به دست آورى، زيرا كه تو از نظر معنى مرده‌اى هرچند كه در ظاهر و صورت زنده‌اى كه:

النّاسُ مَوتى وَ اهلُ العِلمِ أحياءُ⁽²⁾

مردمان مردگانند و دانشوران زنده‌اند

و اين قرآن همان روح است كه از عالم فرمان برتر به بيانگر سرگذشت‌ها فرود آمده است، و بهترين سرگذشت‌ها را در برگرفته است.

و بيانگر و نشان دهنده حقايق و روشنگر آيين درست تو را بايد كه آن چه از تو پوشيده است و شمار آنها را كسى جز خدا نمى‌داند، برايت و روشن سازد و آشكار نمايد، و اين كتاب مقدّس بيانگر حقايق براى مردمان و نشانگر واقعيتها، و روشنگر همه چيز است.

و ناگزير از داشتن بينش‌هايى هستى كه به وسيله آنها آن چه از ديده دلت پنهان مانده را بنگرى و بازشناسى و قرآن بصائر است.

و گفتار حقّ تو را بايد كه به وسيله آن بين حق و باطل هر چيزى را تشخيص دهى، و قرآن همان قول فصل و جدا كننده حق از باطل است.

و ستارگان رخشنده معنوى نياز دارى كه در تاريكى‌هاى شبى كه در آن به سر مى‌برى روشنى‌گيرى. و آيات قرآن بسان ستارگان درخشنده است.

و نيازمند تكرار سخن هستى تا در دلت ثابت و پايدار گردد و اين آيات مثانى است.

و احتياج دارى كه كلام با عظمتى لرزه بر اندامت افكند و گوشت را بنوازد، تا از اين سراى به بيم و هراس وا دارد و دلت را بيرون برد، و به ياد خداوند مأنوس سازد، و دلت را نرم كند.

و اين كتاب آسمانى است كه پوست‌هاى كسانى كه از پروردگارشان خشيت دارند از [شنيدن] آن مى‌لرزد، سپس پوست‌ها و دل‌هايشان به ياد خداوند نرم مى‌شود.

و به برهانى نياز دارى كه در معارف و علوم دليل روشنى بياورى كه شبهات شياطين جن و انس را دور سازى، و بر مخالفين حق پيروز شوى. و اين كتاب برهانى است كه از سوى پروردگار فرود آمده است.

و نويدبخشى را نياز دارى كه پاداش كارهاى نيك را مژده دهد و هشدار دهنده‌اى كه از عواقب شوم گناهان تو را بيمناك سازد، زيرا كه در كار آخرت همانند كودكى هستى كه همواره به تشويق و هشدار احتياج دارى تا براى رسيدن به مقامات آخرت تلاش كنى و از زيان‌هاى آن بپرهيزى، و اين قرآن نويدبخش و هشداردهنده است.

و تو را كتابى بايد كه استوار و بدون كژى باشد تا بپا گردد و ساير مطالب به وسيله آن متعادل شود. و قرآن همان كتاب استوار است، چنان كه در احاديث آمده است كه روايات را بر آن عرضه كنند و بسنجند، و هرچه با آن مخالف است دور افكنند و هرچه

موافق است بگيرند [و عمل كنند].

و به نگاهبان و گواهى نسبت به كتاب‌هاى پيشين نياز دارى كه گواه صحّت آن كتاب‌ها بوده باشد تا به آن چه پيش از روزگار تو نازل گرديده است مؤمن شوى. و يا تو را ايمن سازد كه آن چه در اين كتاب است باطل نيست؛ و يا آن چه در آنهاست را فرا گرفته باشد كه به آن بسنده كنى، و با وجود آن به كتاب‌هاى ديگر نيازمند نشوى.

و قرآن؛ گواه و نگاهبان و فراگير نسبت به كتاب‌هاى آسمانى گذشته است.

و به نورى محتاج هستى كه در زندگانى خويش روشنى‌گيرى. و اين كتاب نور است.

و قدرتمندى را نياز دارى كه خطرها را از تو باز دارد و سخن بى‌نظيرى كه مانع از شك و ترديد و باطل و بيهوده و زداينده آنها باشد، يا هرگونه آسيب و بدى را از پناهنده‌اش باز دارد، و با عزّت و ارجمندى آن به فراگيرنده‌اش سرايت كند.

و اين همان كتاب عزيز است [به تمام معانى عزّت].

و به بزرگ‌منشى احتياج دارى كه هرگاه به او نياز داشتى بر تو ببخشايد و روزى‌هاى ظاهرى و باطنى بر تو فراوان دهد، و مواهب جسمانى و روحانى تو را بيفزايد. و اين همان كتاب كريم است.

و به بزرگى نيازمندى كه سستى و خوارى و كاستى تو را در امور دين و دنيا و آخرت جبران نمايد. و اين كتاب با عظمت و بزرگ است.

و به بركت‌ها و خجستگى‌هاى فراوان ظاهرى و باطنى، آسمانى و زمينى احتياج دارى كه برتو گشوده گردد، چنان كه در فرموده خداوند است: «لَفَتَحنا عَلَيهم بَرَكاتٍ منَ السَّماءِ وَ الأرضِ»⁽¹⁾هر آينه بركت‌هايى [فراوان [از آسمان و زمين بر آنان مى‌گشاييم.

و اين كتاب خجسته و پربركت است.

و شايد كه از آن چه يادآورديم برخى از وجوه تجلّى حق در كتاب خويش را دريافته باشى كه در احاديث آمده است، هرگاه معنى تجلّى [و آشكار شدن [را بدانى، كه خداوند در كلام خويش با اين اسماء ظاهر شده است: الفاضل [ذو الفضل]، الفاصل، المذكّر، المنزل، الحكيم، الشافى، الرحيم، الهادى، المحيى، المبين، المنعم، القيّوم، المهيمن، النور، العزيز، الكريم، و العظيم.

به خواست خدا توضيح اين اشاره در جاهاى مناسب خواهد آمد.

اگر بپرسيد: بسيارى از آن چه از آغاز پيشگفتار تاكنون در وصف قرآن گفتى، ما نيافته‌ايم، و نشنيديم كه كسى به آنها رسيده باشد، پس ادعاهاى خويش را چگونه ثابت مى‌كنيد؟

در جواب مى‌گويم: منظور از بودن خاصيّت در چيزى آن نيست كه به هر وقت و هر حال و هرگونه مورد استفاده قرار گيرد آن خاصيت و اثر از آن به دست آيد، بلكه مقصود آن است كه هرگاه مثلاً فلان مقدار از آن برگيرند به شرط... و در صورتى كه فلان مانع نباشد، چنان اثرى از آن ديده مى‌شود، و آن نتيجه حاصل مى‌گردد.

زيرا كه هر چيزى شرايط و موانع و مكمّل‌ها و مرزها و اندازه‌ها و آيين‌هاى خاص خود را دارد كه جز كسانى كه اهل آن باشند يا از اهل فرا گيرند، از آنها آگاه نيستند، و از آن بهره نمى‌گيرد مگر كسى كه قابليت داشته باشد و طبق شرايط و ضوابط و ويژگى‌هاى آن رفتار كند.

به طور مثال: خورشيد؛ نورى آشكار دارد امّا شخص نابينا آن روشنايى را نمى‌بيند و از آن بهره نمى‌يابد.

و در خور اجسام [و فربه كننده آنها [است، امّا شخص تبدار از آن سود نمى‌برد.

و گياهان را پرورش مى‌دهد، ولى آن گياهى كه آبياريش دير شده است بر اثر تابش خورشيد زرد و پژمرده مى‌شود.

و نيز ميوه‌ها به وسيله خورشيد پخته و رسيده مى‌شوند، امّا ميوه‌اى كه سرما زده باشد به تابش خورشيد رشد نمى‌كند و رسيده نمى‌شود.

و هر آن چه از نور خورشيد مانعى داشته باشد از آن بهره نمى‌يابد.

و راه باور و تصديق مطالب ياد شده يا از راه نظر و دقت در آيات و رواياتى است كه در اين‌باره وارد شده است با انديشه نيكو در آنها و آگاهى از معانى و اسرار نهفته در ظاهر آنها -در صورتى كه ظاهر و باطن ثقلين (= كتاب و عترت) را باور داشته باشى و يقين بدانى كه هيچ چيز از آنها براساس گزافه‌گويى‌هاى شاعرانه و خيال‌بافى‌هاى ادبى، مبتنى نيست، و همه اين مطالب حق اليقين است.

يا اهل فن را تصديق كنى، و سخن افراد خبره را به تقليد بپذيرى.

و يا اهليّت و شايستگى آگاهى از آن اوصاف را به دست آورى، تا از طريق شناخت وجدانى، هريك از آنها برايت آشكار گردد.

و به خواست خداوند شرح و بيان بخشى از اين حقايق را در جاهاى مناسب، به مقدارى كه درنظرآيد، يادآور مى‌شوم، شايد كه جوينده‌اى مهيّاى رسيدن به آنها باشد، و تلاش كند كه شايستگى نمايان شدن آن حقايق را در وجود خويش به دست آورد.

مقدمه دوم: تفسير به رأى ممنوع؛ و لزوم تفسير براساس روايات اهل بيت عليهم‌السلام

اشاره

خداوند پس از يادآورى اين كه بخشى از آيات قرآن كريم محكم (= صريح و روشن) است چنين فرموده است: «هُنَّ امُّ الكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فأمّا الّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاَء الفِتْنَةِ و ابتِغاءَ تأويلهِ وَ ما يعلَمُ تأويلَهُ الّا اللّه و الرّاسِخُونَ فى العِلمِ يَقُولُونَ آمنّا بِهِ كلٌّ مِنْ عِنْدِ ربنّا»⁽¹⁾

اين آيات (محكم) اساس كتاب مى‌باشد [كه براى شناخت ساير آيات بايد به آنها مراجعه نمود] و بخشى ديگر متشابه است [كه احتمال‌هاى گوناگون در آنها مى‌رود] كه افرادى كه در دل‌هايشان انحرافى هست به دنبال متشابه مى‌روند تا فتنه‌انگيزى كنند و [به دلخواه خويش [آنها را تفسير نمايند، و حال آن كه تأويل و تفسير درست و كامل آنها را جز خداوند و راسخان در علم، كسى نمى‌داند، [آنان [مى‌گويند: ما به [تمامى [آن ايمان آورديم، همه از سوى پروردگارماست.

در مورد قول خداوند: «راسخان در علم» احتمال مى‌رود كه عطف بر اسم جلاله (= اللّه) باشد، كه در اين صورت از ندانستن تفسير [كامل و درست [استثنا شده‌اند. اين احتمال از احاديث فراوان ظاهر است.

احتمال ديگر اين كه: «و راسخان در علم» مبتدا و خبر آن: «مى‌گويند» باشد.⁽²⁾

و از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت شده كه فرمودند: «هر آن كه قرآن را به رأى و دلخواه خويش

تفسير كند و به حق رسد، در واقع خطا نموده است».⁽¹⁾

شايد مقصود اين باشد كه: اگر اتّفاقى و ناخواسته هم به حق رسد امّا در پيمودن راه خطا كرده و به اشتباه رفته است، يا اين كه از راه استوار يا رهايى از تباهى به اشتباه افتاده است، يا راه را پيموده ولى خطايى هم از او سر زده است.

و در كتاب كافى آمده است: امام صادق از پدرش عليهماالسلام نقل كرده كه فرمودند: «هيچ شخصى بخشى از قرآن را به بخش ديگر نزند مگر اين كه به كفر گراييده است».⁽²⁾

و عامّه از طريق ابن عبّاس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده‌اند كه آن حضرت فرمودند: «هر آن كه درباره قرآن بدون علم سخن بگويد، بى‌گمان جايگاه خود را در آتش [دوزخ] بداند»⁽³⁾.

و هم از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و جانشينان برحق آن جناب ائمه اطهار عليهم‌السلام روايت شده است كه: «تفسير قرآن، جز به روايت صحيح و نصّ صريح، روا نيست»⁽⁴⁾.

و شيخ طوسى قدس‌سره ، به سند خود از عبيده سلمانى روايت آورده است كه گويد: از حضرت على عليه‌السلام شنيدم كه مى‌فرمود: «اى مردم! از خداوند پروا كنيد، و مردمان را به آن چه نمى‌دانيد گمراه نسازيد، به راستى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنى فرمود كه به‌طور مسلّم به ديگرى منتقل شده است، و سخنى فرموده است كه هركس آن را در غير موردش قرار دهد بر آن حضرت دروغ بسته است.

در اين هنگام عبيده و علقمه و اسود و برخى ديگر برخاستند و عرضه داشتند يا اميرالمؤمنين! نسبت به آن چه در مصحف (= قرآن مكتوب) براى ما آمده است چكار كنيم؟

فرمود: راجع به آن از علماى آل محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد سؤال شود»⁽⁵⁾.

و در تفسير منسوب به امام عسكرى عليه‌السلام از پدران بزرگوارش از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ضمن حديثى چنين آمده كه فرمودند: «آيا مى‌دانيد در چه حالتى اين همه پاداش‌هاى بزرگ براى شنونده و قارى [قرآن] خواهد بود؟ هرگاه درباره [معانى] قرآن به رأى خود سخن

نگويد؛ از آن روى‌گردان نشود؛ آن را وسيله نان خوردن خود قرار ندهد و مايه ريا و خودنمايى نسازد.

و فرمود: بر شما باد قرآن! زيرا كه در حقيقت درمان سودمند و داروى با بركت است، نگهدارنده هركسى است كه به آن دست يازد و مايه نجات كسى است كه از آن پيروى كند.

سپس فرمود: مى‌دانيد چه كسى به آن دست يازيده است كه هركس به‌طور مداوم به آن دست يازد به اين شرافت بزرگ نايل مى‌شود؟ او كسى است كه قرآن و تأويل آن را از ما اهل بيت فرا گيرد، و از آنان كه واسطه‌ها و سفيران ما براى شيعيانمان هستند، نه از روى آراء اهل بحث و جدل. ولى آن كه درباره قرآن به رأى خود سخن بگويد، چنانچه اتفاقى به حقيقت دست يابد، از جهت گرفتن قرآن از نااهل به نادانى افتاده است و هرگاه كسى كه درباره قرآن به رأى خود سخن گفته است به خطا رفته باشد، جايگاهش را در آتش دوزخ مهيّا ساخته است»⁽¹⁾.

و در كتاب كافى ضمن نامه طولانى امام صادق عليه‌السلام به يارانش كه به چند طريق روايت شده، چنين آمده است: «به راستى كه خداوند هر آن چه از خير به شما بخشيده، به مرحله تمام قرار داده است. و بدانيد كه از علم و دستور خداوند اين نيست كه كسى از آفريدگانش در دينش، هواى نفس و رأى و قياس را معيار خويش گيرد، زيرا كه خداوند قرآن را نازل فرمود و روشنگرى همه چيز را در آن قرار داد و براى قرآن و آموزش قرآن افراد شايسته‌اى مقرّر داشت. كسانى كه براى علم قرآن اهليّت دارند، و خداوند علم آن را به آنان عطا فرموده است، نمى‌توانند به دلخواه و رأى و قياس، آن را برگيرند، خداوند آنان را به وسيله دانشى كه به آنها داده و بدان اختصاص بخشيده و مرتبه آنان را گرامى داشته است، از هوس و رأى و قياس بى‌نيازشان ساخته است، و ايشانند اهل ذكر كه خداوند اين امّت را به پرسش از آنان دستور داده است»⁽²⁾.

و از شيخ صدوق قدس‌سره در چند كتابش به سند خود از امام صادق عليه‌السلام از پدرانش از حضرت اميرمؤمنان عليه‌السلام روايت آمده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «خداوند بزرگ مى‌فرمايد: هركه كلام مرا به رأى خود تفسير كند به من ايمان نياورده است، و هركه مرا

به آفريدگانم تشبيه نمايد مرا نشناخته است، و هركس در دين من قياس را به كار گيرد بر دين من نيست».⁽¹⁾

نيز از آن حضرت روايت است كه امام صادق عليه‌السلام به ابوحنيفه چنين فرمود: «تو فقيه اهل عراق هستى؟ ابوحنيفه گفت: آرى.

امام فرمود: بر چه مبنايى به مردم فتوا مى‌دهى؟

ابوحنيفه گفت: به كتاب خداوند و سنّت پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله .

امام عليه‌السلام فرمود: اى ابوحنيفه كتاب خداوند را به‌طور كامل مى‌شناسى و ناسخ را از منسوخ تشخيص مى‌دهى؟

گفت: آرى.

فرمود: اى ابوحنيفه! علم بسيارى ادّعا كردى، واى بر تو! خداوند چنين علمى را جز نزد اهل كتاب كه آن را برايشان نازل فرموده است قرار نداده، واى بر تو! و اين دانش جز نزد خاصان از ذريّه پيامبرمان حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌باشد. و خداوند از كتاب خود يك حرف هم به تو نداده است»⁽²⁾.

و عيّاشى از عمّار بن موسى از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه از آن حضرت راجع به داورى سؤال شد. امام عليه‌السلام فرمود: «هركس بين دو نفر به رأى خويش داورى كند، به‌طور مسلّم كفر ورزيده است. و هر آن كه آيه‌اى از كتاب خداى را به رأى خود تفسير نمايد در واقع كافر است»⁽³⁾.

و شيخ كلينى قدس‌سره به سند خود از منصور بن حازم روايت آورده كه گفتگويش با مردم را به محضر امام صادق عليه‌السلام چنين عرضه داشت:

«به آنان گفتم: آيا مى‌دانيد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حجّت خداوند بر آفريدگانش بوده است؟

گفتند: آرى. من گفتم: هنگامى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در گذشت، حجت خداوند بر آفريدگانش كيست؟ آنها گفتند: قرآن. من در قرآن نظر كردم و ديدم گروه‌هاى سُنّى و تفويضى و زنديقى كه به آن ايمان ندارد، همه به منظور بحث و غالب شدن بر حريف هنگام مناظره به آن استدلال مى‌كنند، [و آيات قرآن را به رأى خويش براى اثبات

مدعايشان تفسير و توجيه مى‌نمايند]، پس دانستم كه قرآن بدون قيّم [و سرپرستى كه ظاهر و باطن آن را به خوبى بشناسد و از حقايق آن آگاه باشد و احكام آن را بپاى دارد] حجّت نخواهد بود. و هرچه آن سرپرست راجع به قرآن بگويد درست و حقّ است... -تا آنجا كه گويد-: پس گواهى مى‌دهم كه على عليه‌السلام قيّم و سرپرست قرآن بوده و اطاعتش لازم است، و پس از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حجّت بر مردم است و هرچه درباره قرآن بگويد درست و حقّ است.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: خداوند بر تو رحمت آرد»⁽¹⁾.

نيز در كافى به سند خود از زيد شحّام روايت آمده كه گويد: «قتادة بن دعامه به محضر امام باقر عليه‌السلام شرفياب شد و آن حضرت به او فرمود: اى قتاده! تو فقيه اهل بصره هستى؟

قتاده گفت: چنين پندارند!

امام باقر عليه‌السلام فرمود: خبر يافته‌ام كه تو قرآن را تفسير مى‌كنى؟

قتاده عرضه داشت: آرى.

امام باقر عليه‌السلام فرمود: اگر از روى علم آن را تفسير مى‌كنى كه تويى تو [در فضل و دانش كامل و يگانه بايد باشى! [و من از تو مى‌پرسم... -تا آنجا كه امام عليه‌السلام فرمود: هشدار اى قتاده! هرگاه قرآن را از پيش خود تفسير كرده باشى، به يقين خود تباه شده‌اى و ديگران را تباه ساخته‌اى. و اگر تفسير آن را از رجال [و مردانى كه به علم شهرت يافته‌اند و قرآن را به رأى خود تفسير مى‌كنند [فراگرفته‌اى، به‌طور مسلّم خود را تباه ساخته و ديگران را به تباهى انداخته‌اى... هشدار اى قتاده كه قرآن را تنها كسى كه به او خطاب شده است مى‌شناسد»⁽²⁾.

و از حضرت اميرمؤمنان على عليه‌السلام روايت است كه در خطبه‌اى چنين فرمودند: «به راستى كه علم قرآن را كسى نداند كه چيست مگر آن كه مزه‌اش را چشيده باشد، و به وسيله علم آن نادانى خويش را [زدوده [و به دانش مبدّل ساخته، و كوريش را به بينايى و ناشنواييش را به شنوايى، تغيير داده باشد، و به سبب آن از دوران‌هاى گذشته آگاهى يابد و پس از مرگ به آن زنده گردد، پس علم آن را فقط از اهل و خاصان قرآن بجوييد،

زيرا كه تنها ايشانند نورى كه بدان روشنى مى‌توان گرفت و امامانى كه به آنان اقتدا بايد كرد، ايشان [روح و روان و مايه] زندگى علم، و مرگ و نابودى جهل مى‌باشند، و هم آنهايند كه بردبارى [يا داورى] ايشان از علم سرشارشان خبر مى‌دهد، و خموشى آنان از گفتار و منطق درستشان آگاهتان مى‌سازد؛ و ظاهرشان از باطنشان نشانه است، با حق مخالفت ندارند و درباره آن اختلاف نمى‌كنند»⁽¹⁾.

و شيخ صدوق قدس‌سره ، از طريق ابن عباس از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده كه آن حضرت ضمن خطبه‌اى كه درآن بعضى از فضائل مولاى متقيان على عليه‌السلام را ياد آوردند چنين فرمودند: «البته خداوند قرآن را بر من فرو فرستاد، همان [كتابى] كه هركس با آن مخالفت نمايد گمراه شده است و هر آن كه علم آن را جز از نزد على عليه‌السلام جويد تباه گشته است»⁽²⁾.

و از امام صادق عليه‌السلام از پدرانش عليهم‌السلام روايت شده كه: اهل بصره به حضرت امام حسين بن على عليهماالسلام راجع به معنى صمدنامه نوشتند و پرسش نمودند. امام حسين عليه‌السلام در پاسخ آنان چنين مرقوم فرمود:

«بسم اللّه‌الرحمن الرحيم، امّا بعد؛ پس در قرآن به باطل در نياميزيد، و به جدال نپردازيد و درباره آن بدون علم سخن نگوييد كه من به راستى از جدّم رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مى‌فرمود: هر كه درباره قرآن بدون علم سخن بگويد، حتما جايگاه خود را در آتش بداند»⁽³⁾.

و از عبدالرحمان بن سمره است كه گويد: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «كسانى كه در دين خدا ستيزه‌جويى و جدال دارند، خداوند بر زبان هفتاد پيامبر آنها را لعنت كرده است. و هر آن كه در آيات خداوند به دشمنى پردازد كافر است، خداوند مى‌فرمايد: «ما يُجادِلُ فى آياتِ اللّه‌ِ الّا الّذِينَ كَفَرُوا»⁽⁴⁾در آيات خداوند جدال نمى‌كند مگر كسانى كه كفر مى‌ورزند. و هركس قرآن را به رأى خود تفسير كند بر خداوند به دروغ افترا بسته است، و هر آن كه بدون علم به مردم فتوا دهد فرشتگان آسمان‌ها و زمين او را لعنت

مى‌كنند...»⁽¹⁾.

و شيخ برقى در كتاب المحاسن به روايت از امام صادق عليه‌السلام از معلّى بن خُنَيس آورده كه امام صادق عليه‌السلام در نامه‌اى چنين فرمودند: «و امّا آن چه درباره قرآن پرسيدى، آن نيز از خطرهاى گوناگون متفاوت تو است، زيرا كه قرآن چنان نيست كه ياد كرده‌اى، و هرچه شنيده‌اى معنايش غير از آن است كه در نظر آورده‌اى، قرآن در حقيقت مثال‌ها [و نمادهايى] است براى گروهى كه علم دارند نه غير آنها، و براى گروهى كه آن را به حق تلاوت مى‌كنند، همان كسانى كه به آن ايمان دارند و آن را مى‌شناسند.

امّا ديگران؛ چقدر بر آنان پيچيده و دشوار، و از گرايش‌هاى قلبى آنها دور است، به همين جهت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «به درستى كه هيچ چيز از تفسير قرآن، از دل‌هاى مردان دورتر نيست».

و در اين‌باره تمامى آفريدگان -جز كسانى كه خدا خواسته است- سرگردان مانده‌اند، و خداوند از پيچيده قرار دادنش چنين خواسته است كه مردم به درگاه و راه او برسند و او را بپرستند؛ و در قلمرو قول او به فرمانبرى كسانى كه سرپرستى كتاب او را دارند و به دستور او سخن مى‌گويند نايل شوند و هر آن چه نياز دارند از طريق آنان -نه از خودشان- برآورند، آن‌گاه فرمود: «ولو ردّوهُ إلى الرَّسول وَ إلى اولى الامر منهم لَعَلِمَهُ الذينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُم»⁽²⁾و اگر آن را به رسول خداى و اولوالامرشان باز گردانند كسانى كه اهل استنباط هستند به آن آگاه خواهند شد.

ولى از غير ايشان هرگز آگاهى به دست نيايد و علمى يافت نشود. و دانسته‌اى كه حقيقت ندارد اين كه همه آفريدگان اولى الامر باشند، زيرا كه كسى را نمى‌يابند تا بر او امير و فرمانروا شوند، و امر و نهى خداى را به او برسانند، پس خداوند افراد خاصّى را ولايت داد كه بايد به آنان اقتدا شود، اين نكته را به خواست خداوند بفهم.

و مبادا كه با رأى خويش قرآن را تلاوت كنى، زيرا كه مردم بدان گونه كه در ساير امور با هم شريك هستند در علم قرآن شركت ندارند، و نمى‌توانند آن را تأويل نمايند مگر از مرز و درى كه خداوند براى آن قرار داده است، پس اين مطلب را -ان‌شاء اللّه- بفهم، و حقيقت امر را از جايگاهش جستجو كن كه آن را -به خواست خدا- به دست خواهى

آورد»⁽¹⁾.

و شيخ طبرسى قدس‌سره در احتجاج پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز غدير؛ و تعيين مفسّر و دعوت كننده به سوى قرآن مطالبى نقل كرده تا آنجا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

«اى گروه‌هاى مردم! درباره قرآن بيانديشيد و آياتش را بفهميد و در آيات محكم آن نظر كنيد، و دنبال متشابه آن نباشيد، كه سوگند به خدا، هرگز كسى مطالب بازدارنده آن را برايتان روشن نمى‌سازد، و تفسير آن را آشكار نمى‌كند مگر اين شخص كه من دست او را گرفته‌ام (= امير مؤمنان على عليه‌السلام )»⁽²⁾.

و در كتاب بشارة المصطفى از امام حسن مجتبى عليه‌السلام آمده كه ضمن خطبه‌اش در برابر معاويه چنين فرمود:

«ماييم حزب خداوند كه پيروزند... و در تفسير قرآن بر ما بايد تكيه كرد كه تأويل [و نشان دادن موارد عينى آيات] آن را به حدس و گمان نمى‌گوييم، بلكه حقايق آن را پيروى داريم، پس از ما اطاعت كنيد...»⁽³⁾.

و در تفسير فرات بن ابراهيم، از سعد بن طريف از امام باقر عليه‌السلام روايت شده كه در گفتگوى خود با عمرو بن عبيد فرمودند:

«و اين كه خداوند فرموده است: «وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيهِ غَضَبى فَقَْد هَوى»⁽⁴⁾و هر آن كه خشم من بر او فرود آيد به‌طور مسلّم [به تباهى [سقوط كرده است.

پس بر مردم فقط لازم است كه قرآن را چنان كه نازل شده است قرائت كنند، و هرگاه به تفسير آن نيازمند شدند، راهنمايى به وسيله ما و به سوى ماست اى عمرو!»⁽⁵⁾.

و عيّاشى قدس‌سره از ابوبصير، از حضرت امام صادق عليه‌السلام آورده كه فرمود: «هر آن كه قرآن را به رأى خود تفسير كند، چنانچه به حقيقت رسد پاداش نخواهد يافت، و اگر به راه خطا افتد، [سخت‌تر و] دورتر از سقوط از آسمان افتاده است»⁽⁶⁾.

و از ابوالجارود از امام باقر عليه‌السلام روايت آمده كه فرمود: «هرچه را دانستيد بگوييد و هرچه را نمى‌دانيد بگوييد: خداوند بهتر داند، به راستى كه مرد آيه‌اى را [پيش خود] بر

مى‌گيرد، و در [تفسير] آن به دورتر از سقوط بين آسمان و زمين فرو مى‌افتد»⁽¹⁾.

و از طريق زراره از امام باقر عليه‌السلام روايت شده كه فرمود: «مبادا به دشمنى [با يكديگر] بپردازيد كه عمل را تباه مى‌سازد و دين را نابود مى‌كند، همانا يكى از شما به‌وسيله آيه نزاع مى‌كند و به سبب آن دورتر از سقوط از آسمان مى‌افتد»⁽²⁾.

نيز آن حضرت عليه‌السلام فرمود: «هيچ چيز از عقل‌هاى مردان دورتر از تفسير قرآن نيست، همانا اوّل آيه در موردى نازل مى‌شود و بخش ميانى آن در موضوعى، و آخر آن در مطلب ديگرى است»⁽³⁾.

و از جابر جعفى روايت است كه گويد: امام صادق عليه‌السلام فرمود: «اى جابر! به درستى كه قرآن را بطن [و درونى] است، و بطن را ظهر و نمايى هست و هيچ چيز از تفسير قرآن دورتر از خردهاى مردان نيست، همانا بخش آغازين آيه راجع به چيزى است؛ و قسمت ميانه آن درباره مطلب ديگرى فرود آمده؛ و قسمت پايانى آن در موضوع ديگرى است، با اين حال سخنى [پيوسته و منسجم] است كه بر چند وجه منطبق مى‌شود»⁽⁴⁾.

مؤلّف كتاب وسائل در حاشيه اين حديث يادآور شده است:

«احاديث متواترى -كه بيش از دويست و بيست عدد است- وارد شده و آنها را در جاى ديگرى فراهم آورده‌ام، دلالت دارند بر اين كه استنباط احكام نظرى از ظواهر قرآن جايز نيست مگر بعد از شناخت تفسير آن از كلام ائمه عليهم‌السلام ، و كاوش از حقايق و خصوصيّات آنها كه محكم يا متشابه، ناسخ يا منسوخ، عام يا خاص مى‌باشند، و اين كه عمل به كتاب و سنّت واجب است، و اين مطلب در حديث عبيده سلمانى پيشتر گذشت»⁽⁵⁾.

مفهوم تفسير و انواع آن

بدان كه تفسيركننده قرآن يا ظاهر قرآن را تفسير مى‌كند يا اشاره‌ها و نكته‌هاى ظريف

و مطالب درونى آيات را تفسير مى‌نمايد.

گونه نخست تفسير از طريق شرح و بيان واژه‌ها و موارد به كار رفتن آنهاست و بررسى آن‌چه در نگاه اوّل از شيوه سخن به دست مى‌آيد، همان‌گونه كه در كتب تفسير معروف و متداول است.

زيرا كه قرآن عبارت است از واژه‌ها و كلمه‌هاى عربى كه به روش تازى تدوين شده است.

پس همان‌طور كه هر كلام عربى وقتى بر عرف و معمول بين عرب عرضه شود. با توجه به روند كلام و ويژگى‌هاى آن، و ساير قرينه‌هاى پيوسته يا جداى از آن معناى متعارف آن به دست مى‌آيد، آيه‌ها و جمله‌هاى قرآن نيز هرگاه با ويژگى‌هاى خاص و قراين متصل و منفصل آنها، بر عرف عرب عرضه شود، باتوجه به معانى واژه‌ها و خصوصيّات دستور زبان عربى و آيين‌ها و شيوه‌هاى مربوط به آن، همان معانى خاص به دست مى‌آيد.

و به‌طور كلّى در هر لغتى هرگاه كلام تامّى بر افراد آگاه به آن لغت عرضه گردد، معناى خاصى را مى‌فهمند و بر آن گواهى مى‌دهند.

و بى‌شك ظاهر قرآن كلامى عربى است كه به لغت تازى فرود آمده است، و شيوه خردمندان -به ويژه مسلمانان- چنين است كه هر سخنى را به ظاهر آن كه در نگاه اول به ذهن مى‌رسد معنى مى‌كنند -البته با ملاحظه قراين و خصوصيات-.

و مى‌توان گفت كه اين كار در حقيقت تفسير نيست تا چه رسد كه تفسير به رأى باشد، چنانكه يكى از علما گفته است: «تفسير در اصل: آشكار كردن و پرده برداشتن است، ساير دگرگونى‌ها كه در اين واژه پديد آمده نيز، معناى اصلى را با خود دارند، از جمله: سفرت المرأة، يعنى زن حجاب از چهره برگرفت، و فرس (= اسب) وسيله گشايش از نيازهاست، و سرف (= اسراف) حالت و وضع ناهنجار شخص را نمايان مى‌سازد، و رفس (= لگد زدن) عضو (= پا) را آشكار مى‌كند (نيز: رَفَسَ البعيرَ: دست شتر را به ريسمان بست) و چگونگى وضع آن كه در بند گرفتار آمده، از نگاه‌هايش آشكار مى‌گردد، و اين معنى روشن است»⁽¹⁾.

بنابراين دور نيست كه تفسير، سخنى باشد كه خود معناى اصلى را نمى‌رساند [بلكه روشنگر معناست] كه مساوى است با تعيين مجمل و پرده‌بردارى از كلمات پيچيده و دشوار.

البته بعيد نيست كه آنچه قراين پنهان بر آن دلالت دارد را شامل گردد ازجهت آشكار نمودن قرينه، امّا پس از توجه به معناى به دست آمده، هرگاه نزد عقلا معتبر باشد همچون ساير قرينه‌هاى آشكار مورد اعتماد خواهد بود، و در غير اين صورت اعتبارى نخواهد داشت.

خلاصه اين كه هر آيه‌اى كه معناى ظاهر لفظى داشته باشد با در نظر گرفتن تمامى ويژگيها، در آن معنا حجّت خواهد بود -چنان كه در علم اصول فقه به اثبات رسيده است- و مى‌توان آيه را طبق همان ظاهر تفسير كرد.

روايات فراوانى نيز اين مطلب را نشان مى‌دهند، افزون بر آن‌چه گذشت -از اخبار ثقلين كه در كتاب غاية المرام به هشتاد و دو طريق از خاصّه، و نود و سه طريق از عامّه نقل شده است، و آن‌چه در پيشگفتار از كلمات اميرمؤمنان عليه‌السلام آورديم- به چند دسته از روايات توجّه كنيد:

سنجيدن روايت به قرآن

1- رواياتى در اين‌باره وارد شده است كه هرگاه دو يا چند روايت در تعارض با يكديگر باشند، بايد آنها را به وسيله قرآن سنجيد و هر كدام كه با قرآن موافقت داشته باشد مورد عمل و پذيرش قرار گيرد. مانند: روايت ميثمى، و روايت عبدالرحمان بن ابى‌عبداللّه، وروايت حسن بن الجهم، و خبر مشهور عمر بن حنظله.⁽¹⁾

2- رواياتى كه به‌طور كلّى -و بدون قيد تعارض- در خصوص عرضه كردن اخبار بر قرآن و رها كردن آن چه با قرآن موافقت ندارد، و مشابه اين مضمون رسيده است. مانند: روايت سكونى از امام صادق عليه‌السلام كه فرمود: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «به راستى كه بر هر حقّى نشانه‌اى است و هر درستى نورى همراه دارد، پس هر آن‌چه با كتاب خداوند موافق و سازگار باشد بپذيريد، و هرچه با آن مخالفت دارد واگذاريد»⁽²⁾.

و مقصود از (هر آن‌چه) احتمال دارد حديث يا هر سخن؛ و يا مطلق قضيّه عقلى باشد. و گويا احتمال مطلق همه اين امور به واقع نزديكتر است.

بنگر كه چگونه كتاب خداى را ملاك و معيار مردم بر شمرده است كه حق و باطل و درست و خطا را براى آنان معلوم مى‌سازد.

و روايت عبداللّه بن ابى‌يعفور كه گويد: «از امام صادق عليه‌السلام راجع به اختلاف حديث پرسيدم كه آن را شخص مورد وثوق روايت مى‌كند، و بعضى از آنان مورد وثوق نيستند؟

امام فرمود: هرگاه حديث به شما رسيد و براى آن شاهدى از كتاب خداوند يا از سخن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يافتيد آن را بپذيريد، و گرنه كسى كه آن را برايتان آورده است به آن سزاوارتر است»⁽¹⁾.

و روايت ايوب بن راشد از امام صادق عليه‌السلام كه فرمود: «هر آن حديث كه با قرآن موافق نباشد، دروغى آرايش يافته است»⁽²⁾.

و روايت ايوب بن الحر كه گويد: «از امام صادق عليه‌السلام شنيدم كه مى‌فرمود: همه چيز بايد به كتاب و سنّت بازگردانده [و سنجيده] شود و هر حديثى كه با كتاب خداوند سازگار نيست، دروغى خوش‌نماست»⁽³⁾.

و از هشام بن الحكم و غير او از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده كه فرمود:

«پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در منى خطبه خواند و فرمود: اى مردم! هرچه از من برايتان آمد كه با كتاب خداوند موافق باشد من آن را گفته‌ام، و هرچه برايتان نقل شد كه با كتاب خدا مخالفت دارد، آن را نگفته‌ام»⁽⁴⁾.

و از جميل بن درّاج از امام صادق عليه‌السلام است كه فرمود: «توقف كردن به هنگام شبهه بهتر از ورود ناگهانى به تباهى است، البته بر هر حقّى نشانه‌اى از حقيقت است و هر درستى نورى به همراه دارد، پس هرچه با كتاب خداوند سازگار باشد بگيريد و هرچه با كتاب خداى مخالف است رها كنيد»⁽⁵⁾.

و از جابر از امام باقر عليه‌السلام ضمن حديثى آمده است كه فرمود: «فرمان ما و آن چه از سوى ما برايتان نقل شده است را بنگريد، پس هرچه را با قرآن سازگار يافتيد به آن عمل كنيد و هرچه را موافق نيافتيد مردود نماييد. و هرگاه كارى بر شما مشتبه گشت همان جا توقف كنيد و به سوى ما بازگردانيد تا آنچه از آن برايمان تشريح شده است برايتان شرح دهيم»⁽¹⁾.

و از عيّاشى از سدير نقل شده كه گويد امام باقر و امام صادق عليهماالسلام فرمودند: «جز آن‌چه با كتاب خداوند و سنت پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله موافقت دارد بر ما باور مكن»⁽²⁾.

از اين روايات چنين نتيجه مى‌گيريم كه معيار؛ بازگرداندن اخبار به كتاب خداوند و آن را تراز سنجش قرار دادن است، و پذيرش هرچه با آن موافق و مشابه باشد و رها كردن هرچه مخالف آن است يا به [حقايق و معارف] آن شباهت ندارد، بلكه هرچه نه موافق و نه مخالف آن است در صورتى كه شرايط حجّيت در آن نباشد بايد دورافكنده شود.

و شگفتا كه گروهى به عكس اين رفتار كردند و به‌طور كلّى از قرآن چيزى نگرفتند، و حديث را وسيله سنجش آن قرار دادند!

پس در اين اخبار و آن‌چه پيشتر آورديم دقت كنيد و نتايج حاصل از آن را به خاطر بسپاريد تا در موارد فراوان شما را به كار آيد.

محكم و متشابه قرآن

3- رواياتى دلالت دارد كه بايد طبق آيات محكم قرآن عمل كرد و متشابه را به آن باز گرداند، چنان كه از ابوحيّون -غلام امام رضا عليه‌السلام - از آن حضرت روايت آمده كه فرمودند: «هر آن‌كه متشابه قرآن را به محكم آن بازگرداند به راه راست هدايت يافته است. سپس فرمود: البته در اخبار ما [خبرهاى] محكمى همچون آيات محكم قرآن و متشابهى مانند متشابه قرآن هست، پس شما متشابه آنها را به محكم [و اخبار استوار و صريح] بازگردانيد و در پى متشابه آنها جداى از محكم نرويد كه گمراه خواهيد شد»⁽³⁾.

ببينيد چگونه اين خبر شريف هريك از قرآن و حديث را مشتمل بر محكم و متشابه دانسته و در مورد هر دو، يك دستور و اصل را جارى نموده است يعنى بازگرداندن متشابه به محكم، بنابراين اگر مشتمل بودن آنها به متشابه مانع از حجّت بودن باشد، شامل هر دو خواهد بود.

و از حضرت اميرمؤمنان عليه‌السلام است كه در فرمان خويش به مالك اشتر چنين نوشتند: «و رويدادهاى سنگين و كارهاى شبهه‌انگيزى كه بر تو وارد مى‌شود را به خدا و رسول او بازگردان [و پاسخ درست و راه حل از آنان بگير] كه خداوند پاك به گروهى كه خواسته است رهنمونشان باشد فرموده است: «يا ايها الَّذين آمنوا اطيعُوا اللّه‌َ و أطيعُوا الرَّسُولَ و أُولى الأمرِ منْكُمْ * فان تنازعتم فى شَى‌ءٍ فردّوه إلى اللّه و الرسول»⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد از خداوند اطاعت كنيد، و رسول و اولى الامر از خودتان را [نيز [اطاعت كنيد، پس هرگاه در حكمى اختلاف نماييد آن را به خدا و رسول ارجاع دهيد.

و بازگرداندن و ارجاع به خداوند: پذيرش آيات محكم كتاب اوست، و بازگرداندن به رسول: عمل كردن طبق سنّت آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه مايه اجتماع مى‌باشد پراكندگى ندارد»⁽²⁾.

و در حديث ديگرى از طريق ابراهيم بن هاشم با دو واسطه از امام صادق عليه‌السلام آمده است كه راوى گويد: «از امام صادق عليه‌السلام راجع به قرآن و فرقان پرسيدم كه آيا هر دو يك حقيقت را مى‌رساند؟ امام فرمود: قرآن؛ همگى كتاب است، و فرقان؛ بخش محكم آن است كه عمل به آن واجب است»⁽³⁾.

و از وهيب بن حفص روايت است كه گفت: «از امام صادق عليه‌السلام شنيدم كه مى‌فرمود: البته در قرآن محكم و متشابه هست، كه محكم را ايمان داريم و به آن عمل مى‌كنيم و به وسيله آن خداى را ديندارى مى‌نماييم، امّا متشابه را ايمان داريم ولى مورد عمل قرار نمى‌دهيم، و همان است كه خداوند فرمايد: «فَأمّا الَّذِينَ فى قُلُوبِهِمْ زيغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابتغاءَ الفِتْنةِ وَ ابتِغاءَ تأويلِهِ...»⁽⁴⁾پس افرادى كه در دل‌هايشان انحرافى هست به دنبال

متشابه مى‌روند تا فتنه‌انگيزى كنند و [به دلخواه خويش] آنها را تفسير نمايند...»⁽¹⁾.

و شايد مقصود تقسيم‌بندى افراد مورد خطاب آيه و ديگران باشد و گرنه خود امامان عليهماالسلام همه قرآن را مى‌دانند و محكم و متشابه براى آنان فرق نمى‌كند، چنان كه در خبر ديگرى آمده است:

«محكم آن است كه به آن عمل مى‌شود، و متشابه آن است كه به يكديگر شباهت دارد»⁽²⁾.

عمل به ظاهر قرآن در احكام

4- رواياتى كه به ظاهر دلالت دارند كه در مسائل فقهى عمل كردن به ظاهر قرآن صحيح است. چنان كه راجع به كسى كه در سفر نماز را تمام خوانده است چنين آمده: «اگر آيه كوتاه كردنِ [نماز در سفر] بر او خوانده و تفسير شده است، بايد دوباره [نماز] بخواند»⁽³⁾.

شايد مقيّد ساختن حكم دوباره خواندن نماز به فرض تفسير شدن آيه از اين جهت باشد كه شخص ناآگاه ممكن است از ظاهر آيه چنين تصور كند كه كوتاه خواندن نماز در سفر جايز است و لزومى ندارد، يا گمان كند كه اين حكم مشروط به ترس از دشمن است.

و در حديثى راجع به شخصى كه بر اثر لغزيدن ناخن پاى او شكسته باشد [امام صادق عليه‌السلام پس از بيان چگونگى وضوى او فرمودند]: «اين حكم و نظاير آن از كتاب خدا شناخته مى‌شود: «ما جَعَلَ عليكُم فى الدّينِ من حَرَجٍ»⁽⁴⁾در دين هيچ دشوارى بر شما قرار نداد»⁽⁵⁾.

و روايت شده است كه: «خداوند مردم را به آن‌چه نمى‌دانند خطاب نمى‌كند»⁽⁶⁾.

و روايات ديگر...

و هر آن كه سبك و سياق آيه‌هايى كه درباره قرآن كريم وارد شده است را ملاحظه

كند و به‌طور كامل در آنها تأمّل و دقّت نمايد و شيوه مسلمانان را بنگرد و افزون بر آن‌چه آورديم ساير اخبار را نيز پيگيرى كند، براى او آشكار خواهد شد كه در حقيقت نوآورى بعضى از اخباريان كه پنداشته است: استنباط علوم از قرآن جايز نيست! دور از حقيقت و درستى است، و شايد ناسپاسى اين نعمت بزرگ است كه خداوند به بندگانش عنايت فرموده است كه بر آنها كتابى فراگير انواع علوم و معارف، فرود آورده است تا در آيات آن تدبّر نمايند، و خردمندان پند گيرند و در واقع اين آيات روشنگر اجمال و ترديدى نيست، زيرا كه اجمال و پيچيدگى و نارسايى واژه‌ها نسبت به مقصود، كاستى در سخن است و با گفتار رسا ناسازگار است. و كلام خداوند از هرگونه كاستى بر كنار است و سخنى كامل و تمام است، و تفصيل مطلب را در علم اصول بايد جستجو كرد.

البته حدود بهره‌گيرى از ظاهر قرآن و شناخت احكام از آن و معنايى كه ابتدا به ذهن عرف مى‌رسد، متوقف بر آگاهى از معانى واژه‌ها و شيوه‌هاى تركيب آنها با يكديگر و در نظر گرفتن قراين حالى و مقالى و سياقى و تمامى ريزه‌كارى‌هاى سخن و كاوش از قراين منفصل كه در احاديث ياد شده، و ساير دلايل عقلى و نقلى مى‌باشد.

و نمى‌توان قرآن را بدون آگاهى از قواعد لفظى و شناخت دستور زبان عربى، بر معنايى حمل كرد، يا بدون توجه به قراين و دقايق لفظى، يا بدون كاوش از قراين منفصل و در نظر گرفتن ناسخ و منسوخ و مجمل و مفصّل و غيره، يا محدود ساختن آيه‌اى به مورد خاص از جهت استحسان عقلى، يا نكته‌اى غيرعرفى و يا فقط از روى ميل نفسى يا تعصّب و طرفدارى مذهبى، يا به تقليد از مفسّرى كه معصوم نيست و از معصوم هم كسب فيض ننموده است، يا تصوّرى كه به ذهن شخص رسيده، يا قاعده‌اى نادرست و يا قياسى باطل و...

يا لفظى كه دو معنى يا بيشتر در آن محتمل است به يكى از معانى اشاره شده حمل گردد، يا معناى ديگرى با تصرف و توجيه بيان شود، چنان كه در بسيارى از تفسيرهاى مفسّران است و اين گونه تفسير درست نيست. و تفسير قرآن به رأى و بعضى از قرآن را به بعض ديگر زدن (از شاخه‌اى به شاخه ديگر پريدن و از جايى به جاى ديگر منتقل شدن) و بدون علم درباره قرآن سخن گفتن، بى‌آنكه از علماى آل محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سؤال شود، همين است.

و اين روش قتاده و ابوحنيفه و امثال آنان بوده است و دين را به هوس و قياس گرفتن و از پيش خود يا از مردان تفسير كردن و گفتگو و جدال و فرو رفتن در ژرفاى قرآن بدون علم و پيروى از متشابه، و گمانه‌زنى در تأويل و برگرفتن معنايى از آيه تا جايى كه دورتر از آسمان بيفتد، و غفلت از فرود آمدن اول آيه در يك موضوع و آخر آن در موضوعى ديگر. و با اين بيان پاسخ از سؤالى كه راجع به بيشتر اخبار گذشته به ذهن مى‌رسد، معلوم گشت.

اگر بگويى: هرگاه در شناخت قرآن به همان مقدار كه قواعد لفظى دلالت مى‌كند با شرايطى كه پيشتر گفته شد، يعنى جستجو از قراين منفصل و دليل معارض و غيره بسنده نماييم، بهره‌گيرى از قرآن در زمينه‌هاى علوم و معارف، اندك خواهد بود و بيشتر مطالب مفسران بى‌اثر خواهد شد، و حال آنكه دستور يافته‌ايم كه در قرآن تدبّر و انديشه به كار بريم و از آن روشنى يابيم و پند گيريم، باتوجه به اين كه شرح و بيان همه چيز در قرآن است و سرچشمه‌ها و درياهاى دانش در آن است و خود اقيانوس بى‌كرانه است و...؟

در پاسخ گويم: دلالت‌ها و رهنمودهاى قرآن در اين مقدار محدود نيست، بلكه اين قطره‌اى از آن درياى ژرف مى‌باشد، امّا براى هر مرتبه‌اى از آن گروهى اختصاص دارند، پس هر آن كه تنها به قواعد الفاظ و دستور زبان آگاه است، درجه او به همان مقدار خواهد بود و چنين كسى را نمى‌توان حجّت دانست و براى شناخت معانى قرآن آشنايى با علوم ديگرى لازم است كه پيوستن آنها به يكديگر مايه دستيابى به علوم فراوان ديگر و آشكار شدن مطالب ناشناخته بسيار است.

امّا در سطح‌ها و مرتبه‌هاى بالاتر از حدود الفاظ، همه نزد معصومين است، چنان كه در اخبار مستفيض بلكه متواتر آمده است و حتى تمامى مراتب يك حرف از قرآن را كسى غير آنان عليهم‌السلام فرانگرفته است، مگر كه برخى از خواصّ آنان كه از ايشان آموخته باشند.

سيد هاشم بحرانى در كتاب غاية المرام به نقل از سيد ابن طاووس آورده است كه در كتاب ابوعمرو زاهد محمد بن عبدالواحد چنين آمده است:

«امير مؤمنان على عليه‌السلام به ابن عبّاس فرمودند: اى ابن عبّاس! هرگاه نماز عشا را به

جاى آوردى در گورستان نزد من بيا.

ابن عبّاس گويد: نمازم را خواندم و به محضر آن جناب رفتم، و آن شبى مهتابى بود، امام عليه‌السلام به من فرمود: تفسير حرف «الف» از «الحمد» چيست؟

نتوانستم يك كلمه هم پاسخ بدهم، پس آن حضرت يك ساعت تمام در تفسير آن سخن گفت.

[سپس] فرمود: تفسير «ح» از «الحمد» چيست؟

گفتم: نمى‌دانم. پس يك ساعت تمام راجع به آن سخن گفت.

فرمود: تفسير «ميم» چيست؟ گفتم: نمى‌دانم. درباره آن نيز يك ساعت تمام بيان كرد.

سپس فرمود: تفسير «دال» از «الحمد» چيست؟ گفتم: نمى‌دانم، پس تا سپيده دم راجع به آن سخن گفت، آنگاه به من فرمود: اى ابن عبّاس برخيز به منزلت برو، براى انجام فريضه‌ات مهيّا شو.

ابوالعبّاس عبداللّه بن عبّاس گويد: در آن هنگام برخاستم در حالى كه همه گفته‌هاى آن حضرت را فراگرفته بودم، سپس انديشيدم كه دانش من به قرآن در مقايسه با علم على عليه‌السلام همچون آب اندكى كه در گودالى جمع شده باشد نسبت به درياست»⁽¹⁾.

و در كتاب سعدالسعود از طريق عامّه، از ابوحامد غزالى نقل كرده است:

«حضرت على عليه‌السلام هنگامى كه از عهدنامه حضرت موسى عليه‌السلام سخن مى‌گفتند يادآور شدند كه شرح كتاب آن حضرت به مقدار بار چهل شتر بوده است، چنين فرمودند: «اگر خدا و رسول به من اذن دهند كه به شرح معانى «الفِ» [سوره] فاتحه بپردازم تا به آن مقدار خواهد رسيد».

يعنى: چهل بار گران يا چهل محمل بار، و اين مقدار فراوان در گسترش و نوآورى جز به علم لدنّى آسمانى الهى نخواهد بود. پايان گفتار غزالى»⁽²⁾.

و بى‌شك آن مقدار كه از اوضاع لغت و عرف نسبت به الفاظ به دست مى‌آيد، در مقايسه با ساير مراتب قرآن كه نزد معصومين عليهم‌السلام فراهم آمده است همچون قطره و درياست. و افرادى مانند قتاده و ابوحنيفه يك حرف از آن را هم فرانگرفته‌اند، زيرا كه

نهايت درجه آنان شناخت پوسته يك حرف مى‌باشد.

و از اين بيان، توجيه و توضيح بخش ديگرى از اخبار نيز معلوم مى‌گردد كه در آنها تأكيد شده كه علم قرآن يا تمامى آن منحصر به ايشان عليهم‌السلام است. و اين منافات ندارد كه تمسك به ظاهر قرآن صحيح باشد، زيرا كه شخص عالم به ظواهر قرآن نسبت به اصل علم قرآن مانند عامى محض است كه بداند: يكى از آثار شيخ الرييس بوعلى سينا «شفا» نام دارد؛ و در قطع رحلى يا وزيرى است و جلد آن چنان است، رنگ جلد چنين است و تعداد صفحات كتاب، فلان شماره است و به خط مشكى يا سرخ نوشته شده و هر صفحه آن چند سطر است، آيا كسى كه اين معلومات را درباره كتاب «شفا» دارد، مى‌توان آگاه و عالم نسبت به آن كتاب دانست؟

و از اينجا معلوم مى‌شود كه سخن صاحب وسائل نابجاست كه گويد: استنباط احكام از ظواهر قرآن جايز نيست مگر بعد از شناخت تفسير آنها از ائمه عليهم‌السلام .

و اساس اشكال تعارض اخبار با توضيح فوق برداشته مى‌شود.

البته بين مرتبه آشنايان به الفاظ و مرتبه ائمه اطهار عليهم‌السلام كه تمامى مراتب و مراحل قرآن را مى‌دانند، مراتب و درجه‌بندى‌هاى فراوان است كه از كلمات اميرمؤمنان عليه‌السلام و بخشى از احاديث كه در مقدّمه و فصل‌هاى پيشين ياد كرديم به دست مى‌آيد.

و از حضرت اميرمؤمنان عليه‌السلام در مناظره با شخص زنديقى كه راجع به آياتى از متشابهات قرآن پرسيده بود و امام پاسخ گفتند، در ادامه چنين آمده است:

«خداوند كلام خويش را بر سه گونه تقسيم كرده است، گونه‌اى از آن را به طورى قرار داد كه عالم و جاهل (تحصيل كرده و بى‌سواد) همه آنها را مى‌شناسند.

و گونه‌اى ديگر را به‌طورى قرار داده است كه آن را نمى‌شناسد مگر كسى كه ذهنى صاف و احساسى لطيف دارد و نيروى تشخيص او سالم است، از جمله كسانى كه خداوند سينه آنان را براى [درك و فراگيرى] اسلام فراخ گردانيده است.

و گونه‌اى را جز خداوند و فرشتگانش و راسخان در علم كسى نمى‌داند.

و بدين جهت چنين كرده است تا اهل باطلى كه بر ميراث رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چيره شدند چيزى از علم كتاب را كه خداوند براى آنان قرار نداده است ادّعا نكنند و تا نيازشان آنها را به سوى كسى بكشاند كه سرپرستى آنان [از طرف خداوند [به او واگذار

شده و از فرمانبرى او سرپيچى كرده‌اند...»⁽¹⁾.

و در حديثى از آن حضرت آمده است: «جز اين كه خداوند بنده‌اى را فهم و شناختى در قرآن عنايت كند»⁽²⁾.

نيز از آن حضرت عليه‌السلام است كه: «هر آن كه قرآن را بفهمد همه علم را تفسير كرده است»⁽³⁾.

و از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: «كتاب خداوند بر چهار بخش است: عبارت، و اشارت، و لطايف (= نكته‌هاى باريك و ظريف) و حقايق.

عبارت (و ساختار لفظى) براى عوام است.

و اشارت براى خواصّ است.

و لطايف (و ريزه‌كاريها) براى اولياست.

و حقايق براى پيامبران است»⁽⁴⁾.

شايد مقصود از اوليا خواص شيعه و افراد كامل از آنان باشد، زيرا كه ائمه عليهم‌السلام از ساير پيامبران داناترند -چنان كه از احاديث ايشان عليهم‌السلام به دست مى‌آيد-.

مقدّمه سوم: همه علم قرآن نزد امامان عليهم‌السلام است

در كافى از بريد بن معاويه از امام باقر يا صادق عليهماالسلام راجع به قول خداوند: «وَ ما يَعلَمُ تأويلَهُ الّا اللّه‌ُ و الرّاسِخُونَ فى العِلْم»⁽¹⁾و حال آن‌كه تأويل [و تفسير درست و كامل [آن آيات را جز خداوند و راسخان در علم كسى نمى‌داند.

چنين آمده است: «پس رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برترين راسخان در علم است، خداوند همه آن چه را بر او نازل ساخته از جهت تنزيل (و معناى تطبيقى) و تأويل (و مصاديق بعدى) به او آموخته است و هرگز خداوند چيزى را كه تأويل آن را نياموزد بر او نازل نفرمود و اوصيا و جانشينان پس از وى نيز همه آن را مى‌دانند...»⁽²⁾.

و از ابوبصير از امام صادق عليه‌السلام است كه فرمود: «راسخان در علم: امير مؤمنان و امامان پس از وى عليهم‌السلام مى‌باشند»⁽³⁾.

و از ابوبصير روايت شده كه گويد: «از امام باقر عليه‌السلام شنيدم كه راجع به اين آيه كريمه: «بَلْ هُوَ آياتٌ بيّناتٌ فى صُدُورِ الَّذِينَ اوتُوا العِلم»⁽⁴⁾بلكه اين (قرآن) آيه‌هاى روشنى است، در سينه‌هاى كسانى كه علم به آنان داده شده است.

[هنگام خواندن آيه] با دست خود به سينه‌اش اشاره مى‌كرد»⁽⁵⁾.

و از عبدالعزيز عبدى از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه درباره همين آيه فرمودند: «اينان؛ امامان عليهم‌السلام مى‌باشند»⁽⁶⁾.

و در حديث ديگر از ابوبصير آمده كه گويد: «امام باقر عليه‌السلام اين آيه «بَلْ هُوَ آياتٌ بيّناتٌ فى صُدورِ الّذِينَ اوتُوا العِلْمَ» را قرائت كرد، سپس فرمود: به خدا اى ابومحمد! خداوند نفرمود: آيه‌هاى ميان دو جلد قرآن [تا افرادى چنين ادعا كنند كه هرچه هست همين كتاب و نوشتار است، بلكه فرمود: در سينه‌هاى كسانى كه علم به آنان داده شده است].

من گفتم: فدايت شوم اينان چه كسانى هستند؟

فرمود: چه كسانى جز ما انتظار مى‌رود كه بوده باشند؟»⁽¹⁾.

و از عبدالرحمان بن كثير از امام صادق عليه‌السلام روايت است كه آيه: «قالَ الَّذى عِنْدَهُ عِلمٌ منَ الكِتابِ»⁽²⁾آن كه دانشى از كتاب داشت چنين گفت... را قرائت كردند و فرمودند: «به خدا سوگند كه همه علم كتاب نزد ماست»⁽³⁾.

و از بريد بن معاويه است كه گويد: «آيه: «قُلْ كَفى باللّه‌ِ شَهِيدا بَينى وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الكِتاب»⁽⁴⁾بگو خداوند و كسى كه نزد او علم كتاب است، براى گواهى بين من و شما كافى است. [آيه را] نزد امام باقر عليه‌السلام خواندم، فرمود: مقصود خداوند ماييم، و على عليه‌السلام بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اولين و برترين و بهترين ما مى‌باشد»⁽⁵⁾.

و از سدير از امام صادق عليه‌السلام ضمن حديثى روايت كرده است كه فرمود: «به خدا سوگند كه همه علم كتاب نزد ما مى‌باشد، به خدا سوگند كه همه علم كتاب نزد ماست»⁽⁶⁾.

و على بن ابراهيم قمى در تفسير خود از طريق محمد بن مسلم از امام باقر عليه‌السلام درباره قول خداوند: «وَ اللّيلِ اذا يَغْشى»⁽⁷⁾سوگند به شب هنگامى كه فرو مى‌پوشاند.

فرمود: «شب در اينجا همان دومى است كه امير مؤمنان عليه‌السلام را در دولت خود بپوشانيد -تا آنجا كه فرمود-: و در قرآن براى مردمان مثال‌ها زده شده است، و خداوند پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به آن مورد خطاب قرار داده است و ما آن را مى‌دانيم و جز ما آن را نمى‌داند»⁽⁸⁾.

و در كتاب كافى به سند خود از امام باقر عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود:

«به جز اوصيا[ى راستين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ] هيچ احدى نمى‌تواند ادّعا كند علم قرآن از ظاهر و باطن همه نزد اوست»⁽⁹⁾.

مقدّمه چهارم: تنزيل و تأويل؛ ظهر و بطن؛ حدّ و مطلع؛ ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه قرآن

اشاره

به برخى از روايات در اين‌باره توجّه كنيد:

عيّاشى و برقى با اندك تفاوتى در الفاظ، هريك به سند خود از جابر جعفى روايت كرده است كه گويد: «از امام باقر عليه‌السلام چيزى از تفسير قرآن پرسيدم، به من پاسخ داد، سپس بار دوّم پرسيدم پاسخ ديگرى به من داد، عرض كردم: فدايت شوم، پيش از اين در همين موضوع پاسخ ديگرى بيان كرديد؟

به من فرمود: اى جابر! به راستى كه قرآن را بطنى هست و براى بطن [و درون] هم بطن و هم ظهرى هست و ظهر [و برون] را نيز برونى ديگر است. اى جابر! و نسبت به تفسير قرآن هيچ چيزى دورتر از عقل‌هاى مردم نيست؛ كه يك آيه اولش درباره چيزى است و آخرش درباره چيزى ديگر است، با اين حال سخنى پيوسته است كه بر چند وجه قابل توجيه و تطبيق است»⁽¹⁾.

و از طريق عامّه روايت آمده كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند:

«قرآن بر هفت حرف (= بخش) نازل گرديده است، هر آيه‌اى برون و درونى دارد و هر حرف را حدّ و مطلعى است»⁽²⁾.

و در روايت ديگر است كه: «قرآن را ظهر و بطنى هست (و بيرون و درونى دارد) و بطن آن را نيز بطن ديگر است تا هفت بطن»⁽³⁾.

و از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت شده كه فرمودند: «براى قرآن ظهر و بطن و حدّ و مطلع است»⁽⁴⁾.

و عيّاشى به سند خود از حمران بن اعين از امام باقر عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود: «ظهر

[و قسمت بيرونى] قرآن كسانى هستند كه قرآن درباره آنان فرود آمده است؛ و بطن [و نماى درونى] آن كسانى هستند كه همانند اعمال آنان را انجام داده‌اند»⁽¹⁾.

و به سند خود از فضيل بن يسار نقل كرده كه گفت:

«از امام باقر عليه‌السلام راجع به اين روايت پرسيدم كه: «هيچ آيه‌اى درقرآن نيست مگر كه آن را ظهر و بطنى هست، و هيچ حرفى در قرآن نيست جز اين كه حدّ و مطلعى دارد» از اين كه فرمايد: «آن را ظهر و بطنى هست» منظور چيست؟

امام عليه‌السلام فرمود: ظهر [و بيرون] آن تنزيل [و نمايه] آن است، و بطن آن تأويل [و مصداق عينى و خارجى] آن است كه برخى از آنها گذشته و برخى ديگر هنوز نيامده است، همچون خورشيد و ماه رونده است، هر آن چه وقتش فرا رسد تحقق مى‌يابد، خداوند فرموده است: «وَ ما يَعْلَمُ تأويلَهُ الّا اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُونَ فى العِلْم»⁽²⁾و تأويل را جز خداوند و راسخان در علم، نمى‌داند. ما آن را مى‌دانيم»⁽³⁾.

در بصائر الدرجات نيز با اندك تفاوتى روايت شده است.⁽⁴⁾

حدّ و مطلّع همان تنزيل و تأويل است

مؤلّف گويد: احتمال مى‌رود واژه «مُطّلع» به تشديد خوانده شود و اسم مكان جايگاه اطّلاع و شناسايى از بلندى بوده باشد و يا بدون تشديد به معنى محل بالا رفتن باشد.

گفته‌اند: «حاصل معنى آن نزديك به معنى تأويل و بطن است، همان‌طور كه معنى حدّ نزديك به معنى تنزيل و ظهر مى‌باشد»⁽⁵⁾.

گويا حديث شريف بيانگر آن است كه هريك از اشياء مفرد و مركّب همچون حروف و كلمات، يا كلمه‌هاى جدا از هم و جمله‌هاى به هم پيوسته دوگونه معنى را نشان مى‌دهند: معانى محدود جزئى و معانى كلّى و نامحدود كه اين‌گونه اخير بر اثر جداسازى موارد و اشخاص از ويژگى‌هاى شخصى كه در تطبيق حكم و قاعده كلّى

مدخليتى ندارند به دست مى‌آيد، چنان كه در حديث پيشين گذشت، چون كسانى كه آيه درباره آنها نازل شده است ويژگى‌هايى داشته‌اند كه هيچ‌گونه مدخليّتى در حكم آيه نسبت به ايشان ندارد، و ملاك حكم همان وجه مشتركى است كه در آنها و هر آن كسى كه مشابه اعمال آنها را انجام دهد تحقُّق يابد.

بنابراين يك قاعده كلّى همه افراد گذشته و آينده را فرا مى‌گيرد و بر تمامى آنها منطبق مى‌گردد، مانند خورشيد و ماه كه همه اجسام برابر خويش را تابناك و آشكار مى‌سازند و تفاوتى در تابش خورشيد و ماه نيست، بلكه اختلاف از جهت برابر شدن اجسام با آنها مى‌باشد.

همچنين هر خبر يا حكم كه بر يك موضوع جزئى حقيقى منطبق است برگرفته از يك عنوان كلّى است كه همان ملاك حكم و غيرقابل تغيير و تبديل است و ساير ويژگى‌هايى كه آن موضوع را مشخّص و متمايز مى‌سازند هيچ تأثيرى در آن حكم ندارند.

و شايد از همين جهت در روايت معلّى بن خنيس -كه پيشتر گذشت- چنين آمده است: «قرآن در حقيقت مثال‌ها [و نمادهايى] است براى گروهى كه علم دارند، نه غير آنها و براى گروهى كه آن را به حق تلاوت مى‌كنند، همان كسانى كه به آن ايمان دارند و آن را مى‌شناسند...»⁽¹⁾.

و در روايت محمد بن مسلم آمده است: «و در قرآن براى مردمان مَثَل‌ها زده شده است»⁽²⁾.

زيرا كه در بسيارى از موارد مَثَل بدين معنا به كار مى‌رود كه حالت دوّم مشابه و همانند حالت اوّلى در جهت خاصّى بوده باشد كه همان جهت خاص معيار و تراز حكم معيّن است.

براى مثال: مؤمنى كه خداوند در سوره يس از او ياد كرده است شخصى جزئى حقيقى است كه به او گفته شده: «ادخُلِ الجَنَّة قال يا لَيْتَ قَومى يَعْلَمون»⁽³⁾به بهشت داخل شو گفت: اى كاش قوم من مى‌دانستند [كه چه مقامى يافته‌ام].

امّا آنچه به خطاب خاص «ادخل الجنة/ به بهشت داخل شو»مربوط مى‌شود همان ايمان و كارهاى شايسته مى‌باشد -همچون دعوت قوم يا تحمل آزارها در راه خدا و...- امّا قيافه و رنگ پوست و نام و نسب او با آن خطاب و حكم دخول به بهشت ارتباطى ندارد.

بنابراين تنزيل و تطبيق نخستين آيه همان مرد خاص و معيّن است و تأويل آيه هر كسى است كه مانند عمل او را داشته باشد. و از تأويل اين آيه يك قاعده كلّى را مى‌توان نتيجه گرفت كه هركس ايمان آورد و چنين اعمالى را انجام دهد به او گفته مى‌شود: «ادخل الجنة» از كسانى كه در زمان‌هاى پيشين بوده‌اند يا در آينده خواهند آمد هر آن كه با اين اوصاف باشد اين حكم شامل حال او خواهد بود.

آرى، شيوه خردمندان و دانشوران همين است كه امور كلّى را ضمن مثال‌هاى جزئى بيان مى‌كنند، چنان كه لقمان حكيم به فرزندش مى‌گويد: «يا بُنَىَّ لا تُشْرِك باللّه‌ِ»⁽¹⁾.

گرچه مخاطب لقمان فرزند اوست كه يك شخص معين است امّا نهى ارشادى لقمان از جهت بزرگى ظلم و گناه شرك است و اين كه لقمان از شدت مهربانى به فرزند مايل نبود كه فرزندش دچار چنين ظلمى بشود، امّا اين حكم به آن فرزند محدود نيست بلكه هر آن شخصى كه شرك ورزيدنش ظلم بزرگى باشد و مورد مهر و علاقه لقمان است مشمول آن عنوان واقعى نهى قرار مى‌گيرد.

حالا اگر نهى را از نهى كننده‌اش مجزّا نمايى و خود آن فعل (شرك) را در نظر آورى كه سزاوار است از آن نهى شود، شرط مهربانى ساقط مى‌گردد، و صورت منطقى آن قضيّه چنين مى‌شود: هر آن چه شرك ورزيدنش ظلم بزرگى باشد مى‌بايست از آن پرهيز كرد و هشدار داد.

و هنگامى كه اين جهت را ملاحظه كنى كه لقمان مردى حكيم بوده كه چنين سخنى از او صدور يافته است، اين نتيجه به دست مى‌آيد كه هركس حكيم باشد از شرك‌ورزى نهى مى‌كند و باز مى‌دارد.

سپس هرگاه عنوان حكيم را از وجود خارجى فيزيكى جدا كنى، و تصور نمايى كه حكمت صفت عقل است، چنين نتيجه خواهى گرفت كه عقل همان حكيمى است كه

شرك را به سبب ظلم بودنش مردود مى‌شمارد و از آن نهى مى‌كند و هشدارى كه از سوى لقمان صادر شده از جهت عقل و خرد اوست و قضيه منطقى چنين صورتى خود مى‌گيرد كه: عقل متصف به حكمت و استوارى از شرك نهى مى‌كند.

پس عقل؛ لقمانى است كه اين‌گونه اندرز مى‌دهد، و هر عاقل فرزانه‌اى همين موعظه را دارد و مخاطب او هر موجودى است كه صلاحيت نهى از فعل شرك را داشته و متصف به صفاتى باشد كه شرك ورزيدنش را مايه ظلم سازد خواه آن موجود از گذشتگان باشد يا آيندگان.

و منهى عنه همان شرك است از جهت اين كه ظلم بزرگى است.

نتيجه اين كه: عنوان واقعى همان ظلم بزرگ است در هر مفهومى كه تحقق يابد.

و بدان كه عوالم وجود بسيار است و هر شى‌ء در هريك از آن عوالم حقيقتى دارد، و براى هر صورت و نقشى معنايى هست. و همان‌گونه كه چگونگى وضعيّت مفاهيم جزئى و كلّى را در مراتب مختلف دانستى، وضعيّت عوالم و قلمرو آنها را نيز در تطبيق خارجى بسنج، كه در آن عوالم كوچك يا بزرگ؛ كند يا سريع؛ پايدار يا فناپذير، شكل مى‌گيرند.

چنان كه يك فرد -بر فرض مثال عبداللّه- در هريك از جهان بيرونى و حسّ مشترك، نيز در وهم و تخيّل و عقل و خرد وجودى خاصّ دارد -با صرف نظر از مراتب و چگونگى‌هايى كه در اين عوالم براى آن مى‌توان يافت-.

گويا آيات قرآن كريم نيز در عوالم گوناگون چنين مراتبى دارند و در هريك از آن عوالم جايگاه خاص و معنا و مفهوم يا مصداق و انطباق معيّنى براى آنها هست، زيرا كه قرآن كريم حكايت افعال و احكام الهى است و روشنگرى همه چيز در قرآن است، بنابراين دور از حقيقت نيست كه حكايت قرآن از هر رويداد به‌گونه‌اى باشد كه در تمامى عوالم منطبق گردد، به شرط آن كه معناى متناسب با هريك از عوالم رعايت و شناخته شود.

مانند: نسبت قتل به پيامبر كه در عالم مجرّدات؛ پيامبر همان عقل و دشمن او جهل كلّى است، ولى نسبت قتل در آن عالم نيست بلكه در نمودارها و آثار آن مى‌باشد، چنان كه قتل حسّى بر ارواح واقع نمى‌شود، بلكه قتل در مورد اجسام صادق است كه

نمايانگر ارواح مى‌باشند.

و بسا كه يك لفظ در عالم شهادت [و حس] مجاز، امّا در ساير عوالم حقيقت باشد، مانند: نور و ظلمت كه در آيات و اخبار در مورد مكلّفين بسيار به كار رفته است.

خداوند متعال مى‌فرمايد: «اللّه ولىُّ الذينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِنَ الظُّلُمات إلى النُّور»⁽¹⁾خداوند سرپرست كسانى است كه ايمان آورده‌اند، آنان را از تاريكى‌ها به سوى نور بيرون مى‌برد [و رهنمون مى‌شود].

زيرا كه ظلمات در ظاهر به معناى جهل و نشناختن مصالح و مفاسد خويش است. و اين معنا از جهت مشابهت به تاريكى معناى مجازى است ولى در عالم مثال و برزخ و بعضى عوالم ديگر معناى حقيقى است.

و گاهى يك شى‌ء در يك عالم عَرَض و در عالم ديگر جوهر است، مانند اعمال مردم كه در عالم برزخ و سراى آخرت مجسّم مى‌شود [و صورت زيبا يا زشتى به خود مى‌گيرد].

مراتب تفسير قرآن در گفتار يكى از عارفان

يكى از عارفان مراتب ششگانه‌اى براى تفسير برشمرده است: ظاهر؛ و ظاهرِ ظاهر و باطن؛ و باطنِ باطن، و تأويل؛ و باطنِ تأويل. وى در توضيح و شرح اين مراتب چنين فرموده است:

«معناى ظاهر شناخته شده است [و نيازى به شرح ندارد] امّا ظاهرِ ظاهر آن است كه از ريشه و ساختار اصلى كلمه - يعنى از حروف آن واژه -برگرفته مى‌شود و معناى خاصى از آن در نظر مى‌آيد هرچند برخلاف اهل لغت باشد، چنانكه در قول خداى تعالى: «وَ اوحى رَبُّكَ إلى النَّحلِ انْ اتخذى مِنَ الجِبالِ بُيُوتا»⁽²⁾و پروردگار تو به زنبور عسل الهام نمود كه از كوه‌ها خانه‌هايى برگير...

در تفسير ظاهر چنين است: جبال جمع جبل (= كوه‌ها جمع كوه) معنايى معروف و شناخته شده است.

در تفسير ظاهرِ ظاهر: جبال جمع جِبِلّه يعنى طبيعت و سرشت.

و در تفسيرِ تأويل: جبال عبارت است از كالبدهاى حيوانى انسان و غيرانسان.

و نحل در ظاهر معروف و شناخته شده است [و آن زنبور عسل است].

و در باطن: آل محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشند.

و در تأويل: نفوس علما و دانشوران است.

و در ظاهرِ ظاهر جان‌ها [و انديشه‌هايى] كه بر انتحال -يعنى گزينش نيك- توانايى دارند، چنانكه خداوند فرموده است: «فَيتّبَعُونَ أحْسَنَه»⁽¹⁾به قرينه قول خداوند: «و اوحى ربك...».

و تأويل عبارت از آن است كه سخنى را از ظاهرش به سوى معناى ديگرى توجيه كنى كه در ظاهر مقصود نباشد، چنانكه امير مؤمنان عليه‌السلام در بيان قيام حضرت قائم عجل‌اللّه فرجه الشريف فرمود:

«و به چه مقامى از علم و آگاهى دست خواهند يافت، به‌گونه‌اى كه هريك از آنان از علم ديگرى بى‌نياز خواهد شد».

امام عليه‌السلام [در ادامه] فرمود:

«و در آن روز تأويل قول خداوند متعال است كه: «يغن اللّه‌ُ كلّا من سَعَتِهِ»⁽²⁾هريك را با رحمت گسترده‌اش بى‌نياز مى‌سازد»⁽³⁾.

باطن تأويل نيز همين گونه است، ولى براساس معناى باطن درآن جريان مى‌يابد، همان طور كه درباره قول خداوند: «الَمْ تَرَ إلى الَّذينَ قيلَ لَهُم كفُّوا أيدِيَكُمْ وَ اقيمُوا الصلاة و آتوا الزكاة»⁽⁴⁾آيا نديده‌اى كسانى كه به آنها گفته شد: دست‌هايتان را نگاه بداريد و نماز را برپا سازيد و زكات بپردازيد.

از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: «او حضرت امام حسن بن على عليهماالسلام است كه دستور يافت دست از جنگ بدارد و صلح نمايد» يا نزديك به اين مطلب را فرمود.

«فلمّا كُتِبَ عَلَيهِمُ القِتالُ»؛ پس هنگامى كه جنگ [و جهاد [بر آنها واجب شد...

[امام صادق عليه‌السلام ] فرمود: «او حضرت امام حسين بن على عليهماالسلام است كه جنگيدن بر آن حضرت نوشته و ثبت شده بود، به خدا سوگند اگر اهل زمين با آن حضرت حركت

مى‌كردند، البته كشته مى‌شدند»⁽¹⁾.

اين معنى را دقّت كن كه تأويل باطن است، زيرا كه باطن و درون تأويل مى‌باشد، ولى به ظاهر لغت عرب جريان ندارد.

نيز در قول خداوند: «وَ وَصّينا الإنسانَ بِوالِدَيهِ حُسنا»⁽²⁾و انسان را به نيكى كردن نسبت به والدينش سفارش كرديم.

روايت شده است: «[مقصود از [انسان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است؛ و [مقصود از [والدين: حسن و حسين عليهماالسلام مى‌باشد»⁽³⁾.

و در روايتى از طريق فرات بن ابراهيم در تفسير قول خداوند: «وَ السَّماءِ ذاتِ الحُبُك»⁽⁴⁾سوگند به آسمان كه راه‌هايى دارد.

از يكى از امامان عليهم‌السلام آمده است كه فرمود: «سماء (= آسمان): رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حُبُك: على عليه‌السلام است، پس على عليه‌السلام ذات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است»⁽⁵⁾.

و امّا بيان تفسير باطنِ باطن روا نيست، چنان كه روايت شده است: هرگاه حضرت قائم عجل اللّه تعالى فرجه بپاخيزد يارانش را فرا مى‌خواند و نزد او جمع مى‌شوند، از آنان بيعت خواهد، اجابت مى‌كنند، به آنان مى‌فرمايد: بر چنين و چنان... با من بيعت نماييد.

ولى آنها از اطراف آن حضرت عليه‌السلام پراكنده مى‌شوند و جز حضرت مسيح و يازده نقيب كسى نمى‌ماند، پس آنها در زمين گردش مى‌كنند و هيچ پناهى جز آن حضرت نمى‌يابند، پس از آن به سوى آن جناب مى‌آيند و با همان شرايط كه از ايشان مى‌خواهد بيعت مى‌كنند.

و آن بخشى از باطنِ باطن است كه امام صادق عليه‌السلام فرمودند: «به خدا سوگند من آن كلمه‌اى كه به ايشان خواهد گفت و به آن كفر مى‌ورزند را مى‌دانم»⁽⁶⁾.

محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، سنن و امثال، فصل و وصل و احرف و تصريف

مُحكم: ظاهرا سخنى است كه به صراحت يا به ظاهر بر معناى مقصود دلالت كند،

به طورى كه از ظاهر كلام معناى موردنظر گوينده را بتوان فهميد، -هرچند به واسطه قراين حالى و گفتارى باشد-

متشابه: آن است كه چنان دلالتى نداشته باشد، خواه اين كه در هيچ معنايى ظاهر نباشد، مانند: حروف مقطّعه بنا بر بسيارى از احتمالها.

يا معنايى از آن به وهم و خيال آيد كه در واقع مقصود نيست، مانند قول خداوند: «الرّحمنُ عَلَى العَرْشِ اسْتَوى»⁽¹⁾

و منسوخ: آيه‌اى است كه بر حكمى دلالت كند كه ابتدا ثابت بوده و به ظاهر چنين مى‌نمود كه آن حكم هميشگى است، سپس برداشته شده باشد.

و ناسخ: آن است كه برطرف كننده حكم سابق را دربر دارد.

شيخ كلينى در كافى به سند خود از محمد بن سالم، از امام باقر عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمودند: «گروهى از مردم بدون آگاهى راجع به قرآن سخن گفته‌اند، چرا كه خداوند مى‌فرمايد: «هُوَ الّذى أنْزَلَ عَلَيكَ الكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ امُّ الكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فامّا الّذِينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابتغاءَ الفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تأويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تأويلَهُ الّا اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُونَ في العِلْمِ»⁽²⁾اوست آن [خداوندى [كه بر تو كتاب را نازل فرمود، [بخشى [از آن آيات محكم است كه همان‌ها اساس كتاب مى‌باشد و بخشى ديگر متشابه است [كه احتمال‌هاى گوناگون در آنها مى‌رود [پس افرادى كه در دل‌هايشان انحرافى هست به دنبال متشابه مى‌روند تا فتنه‌انگيزى كنند و [به دلخواه خويش [آنها را تفسير نمايند، و حال آنكه تأويل آنها را جز خداوند و راسخان در علم، كسى نمى‌داند.

و آيه‌هاى منسوخ بخشى از متشابهات؛ و آيه‌هاى ناسخ از محكمات مى‌باشند...»⁽³⁾

و به سند خود از مسعدة بن صدقه، از امام صادق عليه‌السلام در حديث مناظره آن حضرت با صوفيان، هنگامى كه به چند آيه از قرآن پيرامون زهد و ايثار دليل آوردند چنين فرمود:

«آيا شما ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه قرآن را مى‌شناسيد كه در مورد آنها گمراهى‌ها و تباهى‌ها در اين امت پديدار شده است؟

گروه صوفيان گفتند: قسمتى از آن آيات را مى‌شناسيم، امّا همه را خير.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: از همين جا به اشتباه افتاده‌ايد، احاديث رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز همين‌گونه است [كه ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه دارد]... -تا آنجا كه فرمود-: وه چه مسلك بدى داريد، و چقدر مردم را نسبت به كتاب خدا و سنّت و احاديث رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه مورد تصديق قرآنند، به جهل و نادانى كشانيده‌ايد، و به سبب نادانى خود آنها را مردود شمرده‌ايد، و مطالعه و تدبّر در غرايب قرآن و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و امر و نهى آنها را كنار گزارده‌ايد... -تا آنجا كه فرمود-: امورى كه بر شما مشتبه شده است و به آن آگاهى نداريد را واگذاريد، و چيزى را كه نمى‌دانيد علم آن را به اهلش بسپاريد تا به پاداش نايل گرديد و در پيشگاه خداوند معذور خواهيد بود و در پى شناخت ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه قرآن باشيد، و حلال خداى را از حرام باز شناسيد، كه آن، شما را به خداوند نزديكتر؛ و از جهل و بى‌خبرى دورتر مى‌سازد، جهالت و نادانى را به اهل آن واگذاريد، كه نادان در جهان اندك نيست، امّا اهل علم اندك هستند و خداوند فرموده است: «وَ فَوْقَ كلِّ ذى عِلْمٍ عَلِيم»⁽¹⁾و برتر از هر صاحب علمى شخص عليم [آگاهترى] هست»⁽²⁾.

و برقى در كتاب المحاسن به سند خود از الوليد بحرانى هجرى، از امام باقر عليه‌السلام روايت كرده كه: «مردى به آن حضرت عرضه داشت: شما همان هستيد كه مى‌گوييد: هرچه در قرآن است شناخته شده است؟

امام عليه‌السلام فرمود: من چنين چيزى نگفته‌ام، امّا گفته‌ام: هيچ چيزى در قرآن نيست مگر اين كه دليل گويايى از سوى خداوند در كتابش بر آن هست از آنچه مردم نمى‌دانند... -تا آنجا كه فرمود-: البته قرآن ظاهرى دارد و باطنى و معانى و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و سنت‌ها و مثل‌ها، فصل و وصل و أحرف و تصريف، در آيات قرآن هست، پس هر كه پندارد قرآن مبهم و ناشناخته است خود تباه شده و ديگران را تباه ساخته است...»⁽³⁾.

شيخ حرّ عاملى در كتاب وسائل الشيعه فرموده است: «مقصود از جمله اخير آن

است كه آيات قرآن بر هر كسى مبهم و ناشناخته نيست، بلكه امام عليه‌السلام آن را مى‌داند و كسانى كه از امام آموخته باشند، و گرنه آخر حديث با اول آن متناقض خواهد بود»⁽¹⁾.

مؤلف گويد: بلكه ظاهرا مقصود آن است كه قرآن خود به خود مبهم و ناشناخته نيست به‌گونه‌اى كه از نشان دادن و رساندن مطالب خويش ناتوان باشد، بلكه روشنگرى همه چيز در آن هست، و بيان خواسته‌ها را دربر دارد، ولى هر كسى به آن دست نمى‌يابد، از جهت كوتاهى مرتبه آنها، نه اجمال در خود قرآن، كه كمى بينش مردم مانع از درك آن است مانند خورشيد ميان روز نسبت به نابينا و كور چشم و خفّاش.

بنابراين چنين به نظر مى‌رسد كه سهم هر انسانى از بيان‌ها و روشنگرى‌هاى قرآن به مقدار قابليت و استعداد و آگاهى او به راه‌هاى شناخت و استخراج حقايق قرآنى است، و از بخش اول حديث شريف مغايرت با اين مطلب فهميده نمى‌شود، بلكه اگر تعبير: «كتابش» را ظرفِ دليل بگيريم، خود آن جمله بر همين معنى دلالت خواهد داشت. پس دليلى كه در كتاب هست همان آيه‌اى است كه دلالت دارد.

و گويا مقصود از نفى دانستن مردم [در عبارت: از آنچه مردم نمى‌دانند] اين نيست كه علم و شناخت حقايق قرآن به طور كلى نسبت به همه قرآن از غير امام نفى شود و گرنه بايد وجود آيه‌هاى محكم را انكار كرد، بلكه مقصود آن است كه عامّه مردم به فهميدن دلايل مخفى آن راه نمى‌يابند و دسترسى ندارند.

و مقصود از: «سنّتها» گونه‌هاى رفتار و برخورد خداوند نسبت به بندگانش مى‌باشد [كه در صورت تشابه افعال بندگان و امّتها، نتايج مشابه و آثار همانندى از سوى خداوند براى آنها پديدار خواهد شد، چنان كه فرموده است: «سُنَّةَ اللّه‌ِ فى الَّذِينَ خَلَوا مِنْ قَبل»⁽²⁾اين سنّت خداوند در مورد مردمان پيش از شما [نيز] جارى بوده است.

و بعيد است كه مقصود از سنّت -در حديث فوق- دستور مستحب مؤكّد در مقابل دستور واجب باشد.

و امّا فصل و وصل: به نظر مى‌رسد مقصود [از وصل]: متّصل بودن سخن به جمله‌هاى پيشين و به هم پيوسته بودن معانى آنهاست. و [فصل]: جدايى جمله‌ها از

يكديگر و شروع در مطلب تازه‌اى است كه به كلام قبلى مربوط نيست، مانند: آيه تطهير، كه در پى خطاب‌ها و هشدارها به زنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفته است، زيرا كه خطاب آيه تطهير مربوط به غير آنهاست، بنابراين قسمت پايانى آن خطاب‌ها از قسمت قبلى فصل و جدا شده است و به آنها متصل و مرتبط نيست.

و دور از نظر نمى‌باشد كه مقصود از: أحرف (= جمع حرف) حروف مقطّعه قرآن و تصريف: ساير آيات و واژه‌ها باشد.

يا تصريف همان است كه در قول خداوند متعال آمده: «نصرّف الآيات»⁽¹⁾آيات [خويش [را به گونه‌هاى مختلف بيان مى‌كنيم.

و امّا نسخ: گاهى به معنايى گفته مى‌شود كه شامل نسخ تشريعى و بداء تكوينى هر دو هست، يا به طور خاص معناى بداء در نظر است، چنان كه از روايت شيخ كلينى قدس‌سره از جميل بن صالح به دست مى‌آيد، جميل بن صالح گويد: «از امام باقر عليه‌السلام راجع به قول خداوند: «الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فى ادنى الارضِ»⁽²⁾پرسيدم. امام عليه‌السلام فرمود: اين [آيات] تأويلى دارد كه جز خداوند و راسخان در علم از آل محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كسى آن را نمى‌داند... -تا آنجا كه فرمود-: مگر به تو نگفتم كه اين آيات تأويل و تفسيرى دارد و قرآن ناسخ و منسوخ است»⁽³⁾.

حدود قرآن

و امّا حدود [مرزها] در حديثى كه شيخ برقى در كتاب المحاسن به سند خود از عبدالحميد بن عوّاض طائى روايت كرده به كار رفته است. وى گويد: «از امام صادق عليه‌السلام شنيدم كه مى‌فرمود: قرآن؛ حدود [و مرزهايى] دارد مانند حدود خانه»⁽⁴⁾.

شايد مقصود مرزهاى معانى در امور تشريعى و تكوينى باشد، مانند: روايتى كه دلالت دارد كه: «براى نماز چهار هزار حدّ است»⁽⁵⁾.

زيرا كه هريك از احكامى كه در قرآن ياد شده است حدودى دارد از شرايط و موانع

و قيدهاى زمانى و مكانى و حالى و غيره.

نيز افعال خداوند حدود و ترتيب و شيوه و آيين خاصى دارد كه از آنها بيرون نخواهد بود.

و از امير مؤمنان عليه‌السلام روايت شده است كه فرمودند:

«هيچ آيه‌اى در قرآن نيست جز اين كه چهار [گونه] معنى براى آن هست: ظاهر و باطن و حدّ و مطلع. ظاهر: تلاوت است، و باطن: فهميدن، و حدّ: احكام حلال و حرام، و مطلع: مقصود خداوند از تعبّد به آن است»⁽¹⁾.

پيوست

اين مقدّمه را با نقل روايتى پايان مى‌دهيم كه شيخ محمد بن ابراهيم نعمانى به سند خودش از اسماعيل بن جابر آورده است. اسماعيل گويد: از حضرت امام جعفر بن محمد صادق عليهماالسلام شنيدم كه مى‌فرمود:

«خداوند پاك و بزرگ حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به پيامبرى برانگيخت و پيامبران را به او خاتمه داد كه پيامبرى بعد از آن حضرت نيست، و كتابى بر او فرو فرستاد و كتابها[ى آسمانى] را به آن پايان داد كه بعد از آن كتابى نخواهد بود، حلال و حرام را در آن تبيين و مقرّر داشت، پس حلالِ آن تا روز قيامت حلال و رواست و حرامِ آن تا روز قيامت حرام و نارواست، آيين شما در آن آمده و خبر [مهم] كسانى كه پيش از شما بوده‌اند و آنان كه بعد از شما خواهند آمد در آن است.

و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را به صورت علمى جاودانه در جانشينانش قرار داد، امّا مردم آنان را واگذاشتند و حال آن كه ايشان گواهان بر مردم هر زمان مى‌باشند. از ايشان روى گرداندند، سپس آنان را به قتل رساندند، و از ديگران پيروى كردند و از آنها به طور كامل اطاعت كردند، تا آنجا كه هركس ولايت اولى الامر را آشكار ساخت و به طلب علوم آنان پرداخت، با او دشمنى كردند و كينه‌ورزى نمودند، زيرا كه بعضى از آيات قرآن را به بعض ديگر زدند [و معانى آنها را جابجا كردند] و به آيه‌هاى منسوخ به گمان اين كه ناسخ مى‌باشند دليل آوردند و به آيه‌هاى خاص با تصور اين كه عامّ است احتجاج

كردند. و اوّل آيه‌اى را در موردى دانستند و سنّت [و احاديث معتبرى كه] در تأويل آن رسيده بود را ترك گفتند و به آغاز و پايان سخن درست نگاه نكردند و كاربردهاى كلام را نشناختند، زيرا كه آن را از اهلش فرا نگرفتند، لذا گمراه شدند و گمراه ساختند.

و بدانيد -خدايتان بر شما رحمت آرد- كه هركس ناسخ را از منسوخ و خاص را از عام و محكم را از متشابه و موارد ترخيص [و مجاز] را از موارد الزامى و واجب و مكّى و مدنى و اسباب نزول و مطالبى كه از جهت الفاظ از هم جدا يا به هم پيوسته در قرآن پيچيدگى و ابهام دارد و آنچه از علم قضا و قدر در آن است و تقديم و تأخير و توضيح يافته و ژرف و ظاهر و باطن و آغاز و فرجام و پرسش و پاسخ و قطع و وصل، و موارد استثنا و مشمول حكم، و صفتى كه مربوط به قبل است اما بر ما بعد دلالت دارد، و آن چه براى تأكيد، يا تفصيل، يا وجوب يا ترخيص آمده است، و آيات قانون‌گزارى و احكام، و منظور از حلال و حرام -كه ملحدان در معنى آن تباه شدند- و جمله‌هايى كه به هم پيوسته است و جمله‌هايى كه بر الفاظ پيشين يا آيه‌هاى بعدى تفسير مى‌شود [هركس اينها را نشناسد و به آنها آگاهى نداشته باشد] عالم به قرآن و از اهل قرآن نيست.

و هرگاه ادّعاكننده‌اى بدون دليل اطلاع از اين امور را مدّعى شود، چنين كسى دروغگويى ترديدگر است كه بر خدا و رسول افترا بسته و جايگاهش دوزخ خواهد بود كه بدترين جايگاه است... -تا آنجا كه راوى گويد-:

سپس راجع به تفسير محكم از كتاب خدا پرسيدند، امام صادق عليه‌السلام فرمود: محكم آن است كه چيزى آن را نسخ نكرده باشد.

و اين است معنى قول خداوند: «هُوَ الَّذِى أنزَلَ عَلَيكَ الكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحكَماتٌ هُنَّ امُّ الكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهات...»⁽¹⁾اوست آن [خداوندى] كه قرآن را بر تو فرو فرستاد بخشى از آن آيات محكم است كه آنها اساس كتاب مى‌باشند، و بخشى ديگر متشابه است.

و مردمان فقط در مورد متشابه تباه شدند، زيرا كه بر معناى آن آگاهى نيافتند و حقيقت آن را نشناختند، لذا از پيش خود تأويل‌هايى براى آن پرداختند و از پرسيدن و مراجعه به جانشينان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خود را بى‌نياز ديدند، و فرمان رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را پشت سر افكندند»⁽²⁾.

مقدّمه پنجم: تقسيم بندى كلّى آيات قرآن

اشاره

در كافى و تفسير عيّاشى به سندهاى خود از امام باقر عليه‌السلام روايت كرده‌اند كه فرمود:

«قرآن بر چهار بخش نازل شده است: يك چهارم درباره ما؛ و يك چهارم درباره دشمنان ما؛ و يك چهارم سنّت‌ها و مَثَل‌هاست؛ و يك چهارم آن دستورات و احكام است. -و در تفسير عيّاشى در پايان افزوده است-: و مطالب نغز و نفيس قرآن براى ما است»⁽¹⁾.

نيز به سند خود از اصبغ بن نُباته روايت آورده‌اند كه گويد: از حضرت امير مؤمنان عليه‌السلام شنيدم كه مى‌فرمود: «قرآن بر سه بخش فرود آمده است: يك سوّم درباره ما و دشمنان ما است؛ و يك سوّم سنّت‌ها و مثل‌ها؛ و يك سوم تكاليف و احكام است».⁽²⁾

و از ابن المغازلى نقل شده كه از ابن عبّاس روايت كرده است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «البته قرآن بر چهار بخش نزول يافته است: يك چهارم آن به‌طور خاص درباره ما اهل البيت است و يك چهارم منهيّات مى‌باشد و يك چهارم فرائض و احكام است [كه شامل ارث و حدود و ديات نيز مى‌شود] و خداوند آيات نفيس و بى‌مانند قرآن را درباره ما نازل ساخت»⁽³⁾.

و عيّاشى به سند خود از خثيمه روايت كرده است كه امام باقر عليه‌السلام فرمودند: «قرآن؛ بر سه بخش نازل گرديده است: يك سوم درباره ما و دوستانمان؛ و يك سوّم درباره دشمنانمان و دشمنان كسانى كه پيش از ما بوده‌اند و يك سوّم سنّت و مَثَل مى‌باشد. و

چنانچه آيه‌اى راجع به مردمى نازل مى‌گشت، سپس آن مردم از دنيا مى‌رفتند آيه هم مى‌مرد، از قرآن چيزى بر جاى نمى‌ماند، ولى قرآن تا وقتى آسمان‌ها و زمين برپاست اوّل آن بر آخرش جريان دارد و براى هر قوم آيه‌اى است كه [وقتى آن را] تلاوت مى‌كنند، در خير يا شرّ آنها وارد و منطبق مى‌شود»⁽¹⁾.

مؤلّف گويد: به نظر مى‌رسد كه اين تقسيم‌بندى‌ها به‌طور حقيقى و در بخش‌هاى مساوى و يكسان نيست، بلكه براساس تفكيك و تنظيم مطالب مورد تقسيم است و آنچه درباره دوستانشان وارد شده در حقيقت راجع به خود آن بزرگواران عليهم‌السلام است، زيرا كه هرچه به دوستانشان مى‌رسد در واقع بر آنان عليهم‌السلام وارد مى‌گردد كه شيعيانشان از آنان مى‌باشند، از بازمانده گِلِ ايشان آفريده شده‌اند و هر خيرى كه به دوستان نسبت داده شود اصل آن در وجود ايشان است. و دشمنان انبيا و اولياى پيشين عليهم‌السلام ، دشمنان ايشان به‌شمار مى‌آيند، همان طور كه مؤمنانى كه در زمان‌هاى سابق بوده‌اند از شيعيان و دوستان ايشان محسوب مى‌شوند، چون كه آن بزرگواران سرآغاز و ريشه و شاخه و كانون و پايگاه و پايان خير مى‌باشند و هر كمالى كه به فرد ناقص منسوب شود فرد كامل در آن داخل است، مانند مذمّتى كه در مورد فرد ناقص در صفت ناپسندى به كار رود. و پيشتر گذشت كه هر آن كس رفتار مشابهى داشته باشد، آيه شامل او هم مى‌گردد.

و امّا تكاليف و احكام را مى‌توان در خبر اخير در بخش: «يك سوم درباره ما و دوستانمان است» داخل دانست، زيرا كه ايشان عليهم‌السلام احكام شرع را بپاداشته‌اند و نشانگر كارها و حالت‌هاى آنان است، يا آن كه باطن اين احكام به ولايت آنان باز مى‌گردد.

و شايد مقصود از سنّت [در جمله: سنّت‌ها و مَثَل‌ها...] پايه‌گزارى شيوه‌ها و آيين‌هاى خداوند در آغاز آفرينش بوده باشد كه در مورد پيشينيان و آيندگان تغيير و تبديل ندارد، پس داستان‌ها و خبرهاى مربوط به گذشته و آينده و بيان نعمت‌ها و عنايت‌هاى خداوند نسبت به بندگان همه در اين مجموعه قرار مى‌گيرد، به استثناى آنچه از اوضاع و احوال مؤمنان و كافران حكايت شده است كه مى‌توان آنها را در عنوان آياتى كه درباره ائمه اطهار عليهم‌السلام نازل گرديده است وارد ساخت، به خصوص در آخرين

روايت به آن اشاره شده است.

بيان چگونگى سراى آخرت را هم مى‌توان تحت عنوان: سنّت‌ها داخل نمود، و هم در جدول آياتى كه راجع به امامان عليهم‌السلام و يا درباره دشمنانشان نازل گرديده است درج كرد.

و هر آن‌چه در بيان صفات خداوند نازل شده است، مى‌توان در بخش اوّل وارد كرد، زيرا كه معصومين عليهم‌السلام نمودارهاى صفات الهى و مراكز معرفت اويند.

و مى‌توان صفات فعل را در بخش سنّت‌ها و صفات ذات را در عنوان: مثل‌ها وارد نمود، چون هر معنايى كه از آن الفاظ تصوّر كنيم همچون خود خداوند، از پندار و وهم ما بيرون نيست و مانند خودمان آفريده شده است.

و روايات بسيارى در مورد آيات فراوانى وارد شده است كه آنها را درخصوص ائمه معصومين عليهم‌السلام و دوستان و دشمنان آنان تأويل كرده‌اند، و چندين كتاب در اين رابطه تأليف شده است.

و در تفسير عيّاشى از محمد بن مسلم از امام باقر عليه‌السلام روايت شده است كه امام عليه‌السلام فرمود: «اى محمد هرگاه شنيدى كه خداوند گروهى [يا فردى] از اين امّت را به نيكى ياد كرده است آنها ماييم، و هرگاه شنيدى كه خداوند گروهى ازآنان كه گذشته‌اند را به بدى ياد كرده است [منظور] دشمنان مايند»⁽¹⁾.

ولايت مطلقه به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امامان معصوم عليهم‌السلام اختصاص دارد

بدان كه نبوّت مطلقه (= گسترده و نامحدود) به پيامبرمان حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اختصاص دارد، و وصيّت: نيابت مطلقه از آن حضرت است، و ولايت مطلقه كلّيه به آن بزرگوار و ائمه اطهار - صلوات اللّه عليهم اجمعين -، اختصاص دارد.

امّا ساير انبيا و اوليا عليهم‌السلام نبوت خاص و مقيّد و ولايت جزئى بر مردمان يك زمان معيّن، يا شهر و ديار محدود و مشخّصى داشته‌اند، و بر همه ماسوى اللّه از گونه‌هاى مختلف عوالم وجود نبوت يا ولايتى براى آنان نبوده است.

نبوت و ولايت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، و ولايت ائمه اطهار عليهم‌السلام تعبيرى از خلافت كلّى

مطلق از خداوند متعال است، زيرا كه ايشان عليهم‌السلام نشانگر تمامى اسم اعظم خداوند هستند -به جز يك حرف (= بخش) از آن كه در عالم هيچ مظهر و نشانگرى ندارد، و ساير معصومين عليهم‌السلام نمايش دهنده بعضى از اجزاء و حروف آن بوده‌اند، و چون كه آنان عليهم‌السلام نمودارهاى اسم سلطنت مطلق خداوند هستند، بنابراين همه افراد -غير خودشان- زير سلطه آنان قرار گرفته‌اند، و پيامبرمان صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سرور و سالار پيامبران است.

و اين حقيقت نزد علما به ثبوت رسيده است كه همان ولايتى كه براى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است براى جانشينان آن حضرت عليهم‌السلام نيز ثابت است كه ايشان بر همه ماسوى اللّه سلطه و ولايت دارند، و بر پيامبران پيشين عليهم‌السلام براى آنان ولايت است، و پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نبوت مطلق دارد، و هريك از پيامبران بخشى از مطالب نبوّت آن حضرت را بازگو مى‌كنند، و از آن‌چه در عالم معنى خبر داده است اطلّاع مى‌دهند، زيرا كه شريعت كامل تمام به اين شريعت منحصر است، و آن پيامبران گويى دعوتگرانى به بخش‌هايى از اين شريعت و آيين بوده‌اند.

خداوند متعال از همه پيامبران بر نبوّت آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيمان گرفت، چنان كه فرموده است: «وَ ءاذْ أخَذَ اللّه‌ُ مِيثاقَ النَّبِيّين...»⁽¹⁾و هنگامى كه خداوند از پيامبران پيمان محكم گرفت.

بنابراين آنان پيرو مقام نبوّت و ولايت هستند، و به پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دعوت و بشارت مى‌دادند، و نبوّت و ولايت مقيّد آنان از دو موضوع كلّى استفاده مى‌شود: يكى: رواياتى كه بر عرضه كردن ولايت بر آنان دلالت دارد، و ديگر: پيشتر بودن آفرينش چهارده معصوم عليهم الصلاة و السلام، و اين كه ايشان علّت غائى ايجاد عالم هستى بوده‌اند، براى روشن شدن اين حقيقت مى‌توانيد احاديث پيمان گرفتن از انبياى پيشين عليهم‌السلام در عوالم قبل از دنيا، و احاديثى كه دلالت دارند: حضرت آدم عليه‌السلام و پيامبران ديگر روز قيامت زير لواى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خواهند بود را مطالعه و دقت كنيد⁽²⁾، و دلايل ديگر كه بخشى از آنها را در خلال تفسير آيات به‌طور مبسوط خواهيم آورد.

نتيجه اين كه هرچه از نبوت‌ها و ولايت‌هاى گذشته، و از مؤمنان و كافران سابق روايتى و خبرى ياد شود، بازگشت همه به پيروان يا دشمنان چهارده معصوم عليهم

الصلاة و السلام است كه دوستانشان همچون جزئى از آنان، و پرتوى از ايشان مى‌باشند و دشمن جزء و تابع در حقيقت دشمن كل و متبوع است، و كسى كه جزئى از نبوت يا ولايت را منكر شود همه را انكار نموده است و در واقع منكر خداوند است كه براى پيامبران پيمان گرفته است.

على عليه‌السلام بخش كننده بهشت و دوزخ

در تأييد مطالب فوق روايتى است كه شيخ صدوق قدس‌سره در كتاب علل الشرايع از مفضّل بن عمر جعفى روايت كرده است كه گويد:

«به امام صادق عليه‌السلام عرضه داشتم: به چه سبب على بن ابى طالب عليهماالسلام بخش كننده بهشت و دوزخ شده است؟

فرمود: زيرا كه دوست داشتن او ايمان و دشمنى با او كفر است، و بهشت فقط براى اهل ايمان آفريده شده و دوزخ براى اهل كفر ايجاد گرديده است، پس آن حضرت عليه‌السلام بدين سبب بخش‌كننده بهشت و جهنّم شده است كه جز دوستان او به بهشت داخل نمى‌شوند و جز دشمنانش كسى به جهنم نخواهد افتاد.

مفضّل گفت: اى زاده رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ! آيا پيامبران و جانشينان آنان هم او را دوست مى‌داشتند و دشمنانشان او را دشمن مى‌داشتند؟

امام صادق عليه‌السلام فرمود: آرى.

مفضل پرسيد: چگونه؟

امام عليه‌السلام فرمود: مگر ندانسته‌اى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز خيبر فرمودند: «فردا پرچم را به [دست] مردى خواهم سپرد كه خدا و رسول را دوست مى‌دارد و خدا و رسول او را دوست دارند، باز نمى‌گردد تا اين كه خداوند بر دست او پيروزى را پديدار سازد»؟

مفضل گفت: چرا [دانسته‌ام].

امام عليه‌السلام فرمود: ندانسته‌اى كه وقتى مرغ بريان براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آوردند چنين دعا كرد: «خداوندا محبوبترين آفريدگان نزد خودت را برايم بفرست تا اين مرغ را با من بخورد» و منظورش على عليه‌السلام بود؟

مفضل عرضه داشت: چرا [دانسته‌ام].

امام عليه‌السلام فرمود: آيا ممكن است پيامبران و رسولان و اوصياى آنان مردى را كه محبوب خدا و رسول است و دوستدار خدا و رسول، دوست نداشته باشند؟

مفضل گفت: خير.

امام عليه‌السلام فرمود: آيا رواست كه مؤمنان از امت‌هاى آنان، محبوب و دوستدار خدا و رسول و پيامبران را دوست نداشته باشند؟

مفضّل گفت: خير.

امام عليه‌السلام فرمود: پس ثابت شد كه تمامى پيامبران و فرستادگان خداوند و همه مؤمنان دوستدار على بن ابى طالب عليه‌السلام بوده‌اند، و به اثبات رسيد كه دشمنان و مخالفان ايشان نسبت به آن حضرت و دوستانش دشمن بوده‌اند.

مفضل گفت: آرى.

امام عليه‌السلام فرمود: بنابراين داخل بهشت نمى‌شود مگر كسانى از اوّلين و آخرين كه دوستدار او باشند، پس آن حضرت بخش‌كننده بهشت و دوزخ است.

مفضّل بن عمر گويد: به امام صادق عليه‌السلام عرضه داشتم: اى زاده رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، اندوهم را برطرف ساختى، خداوند [اندوهت را بزدايد و [گشايشت دهد، پس از آن چه خداوند به تو آموخته است مرا بيفزاى.

امام عليه‌السلام فرمود: اى مفضّل سؤال كن.

مفضّل گفت: اى زاده رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، سؤال من اين است كه آيا على بن ابى‌طالب عليهماالسلام دوستانش را به بهشت و دشمنانش را به جهنّم داخل مى‌سازد يا رضوان و مالك [آنان را به بهشت و دوزخ مى‌برند]؟

امام صادق عليه‌السلام فرمود: اى مفضّل! ندانسته‌اى كه خداوند دو هزار سال پيش از آفرينش خلق، پيامبرش را در حالى كه روح بود به سوى پيامبران كه ارواح بودند برانگيخت؟

گفتم: چرا [دانسته‌ام].

فرمود: ندانسته‌اى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنان را به توحيد و اطاعت خداوند و پيروى از دستور او فرا خواند، و بر انجام آن بهشت را به ايشان نويد داد، و مخالفان و منكران را به آتش دوزخ هشدار داد؟

گفتم: آرى [مى‌دانم].

فرمود: مگر نه اين است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ضامن وعده‌ها و هشدارهايى است كه از سوى پروردگارش ابلاغ نموده است؟

گفتم: آرى [ضامن است].

فرمود: مگر على بن ابى‌طالب عليه‌السلام جانشين و امام امّت او نيست؟

گفتم: چرا.

فرمود: مگر نه رضوان و مالك از فرشتگان و استغفاركنندگان براى شيعيان آن حضرتند كه به سبب محبّت او نجات مى‌يابند؟

گفتم: چرا.

فرمود: بنابراين على بن ابى‌طالب عليهماالسلام بخش‌كننده بهشت و دوزخ از سوى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، و رضوان و مالك به دستور آن حضرت عليه‌السلام به امر خداوند متعال عمل مى‌كنند، اى مفضّل اين مطالب را بگير كه از علم ذخيره شده و محفوظ است، و آن را جز براى اهل آن آشكار مكن»⁽¹⁾.

قرآن؛ براساس مَثَل معروف: اياك اعنى و اسمعى يا جاره، نازل شده است

در كتاب كافى از عبداللّه بن بكير، از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده است كه امام عليه‌السلام فرمودند: «قرآن به گونه: إيّاكَ أعْنى وَ اسْمَعى ياجارَه (= به تو مى‌گويم ولى اى زن همسايه تو بشنو) نازل شده است»⁽²⁾.

چنان كه از امام صادق عليه‌السلام روايت شده است كه فرمود: «هرچه را خداوند به پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عتاب و ملامت نموده است مقصود از آن شخص -يا اشخاص- گذشته در قرآن است، مانند قول خداوند: «و لو لا ان ثبّتناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَركَنُ اليهِمْ شَيْئا قَلِيلاً»⁽³⁾يعنى: اگر نه اين بود كه تو را استوار داشتيم نزديك بود اندكى به سوى آنان مايل شوى.

منظور از اين سخن ديگرى است»⁽⁴⁾.

و شايد كه مقصود از واژه «گذشته» كسانى است كه اسمشان از قرآن اسقاط شده يا

دوران او گذشته است.

و احتمال مى‌رود كه ضرب‌المثل ياد شده: «اياك اعنى و اسمعى ياجاره» شامل همه سخنانى باشد كه به مناسبت خاص و در مورد معيّنى صادر گرديده، امّا منظور از آن غير از آن مورد معيّن است، مانند خبرهايى كه راجع به امّت‌هاى گذشته و اقوام پيشين وارد شده است، كه مسئوليّت كارها و رفتارهاى آنها بر عهده ما نيست، از آنها هم درباره ما پرسش نخواهد شد، هرچه كرده‌اند براى خودشان بوده، ما نيز آنچه انجام دهيم به خودمان مربوط است، ولى آن گزارش‌ها به صورت مَثَل‌ها و نمونه‌هايى است كه مشابه آنها در اين امت هم پيش مى‌آيد و افرادى مانند گذشتگان رفتارى نظير آنان انجام مى‌دهند كه مجازاتشان به مثل آنها خواهد بود.

پس اصل سخن در مورد فرعون خاص است، ولى مقصود بيان رفتار شخص ديگرى است [كه همان ويژگى‌هاى فرعون را دارد].

و اين احتمال از احتمال اوّل مناسبتر است، زيرا كه در بسيارى از جاها نمى‌توان خطاب را متوجه فرد يا افرادى غير از مخاطب دانست، زيرا كه در ظاهر مثلاً خطاب به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مؤمنان، يا همه مردمان، يا گروه خاصى متوجه شده است.

و از آن‌چه گفتيم وجه جمع بين روايات گذشته و روايتى از شيخ كلينى از طريق داوود بن فرقد از امام صادق عليه‌السلام آورده است معلوم مى‌گردد. وى توسط شخصى كه نامش فاش نشده است از امام صادق عليه‌السلام نقل كرده كه آن حضرت فرمودند: «البته قرآن به چهار بخش نزول يافته است: يك چهارم حلال و يك چهارم حرام و يك چهارم سنّت‌ها و احكام، و يك چهارم خبرهاى آن‌چه پيش از شما بوده، و خبرهاى مهمى كه بعد از شما خواهد بود و آنچه براى رفع اختلاف ميان شماهاست»⁽¹⁾.

مقدّمه ششم: قرآن بيانگر همه چيز است

در كتاب كافى به سَنَد خود از مُرازم از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه آن حضرت چنين فرمود: «خداوند متعال در قرآن روشنگرى همه چيز را نازل كرد، تا آنجا كه به خدا سوگند هيچ‌يك از نيازهاى بندگان را فروگذار ننمود، تا هيچ بنده‌اى نتواند بگويد، اى كاش اين [مطلب [در قرآن مى‌بود جز اين كه خداوند آن را در قرآن فرو فرستاده است»⁽¹⁾.

و به سند خود از عمرو بن قيس از امام باقر عليه‌السلام آورده است كه گويد: از آن حضرت شنيدم كه مى‌فرمود: «در حقيقت خداوند چيزى از نيازهاى امّت را رها نكرده جز اين كه آن را در كتابش [قرآن] نازل نموده و براى فرستاده‌اش بيان كرده است. و براى هر چيز مرز و اندازه‌اى قرار داده؛ و دليل و راهنمايى كه به سوى آن رهنمون شود مقرّر داشته است، و بر هركسى كه از آن مرز تجاوز نمايد كيفرى تعيين كرده است»⁽²⁾.

همچنين از معلّى بن خُنَيس حديث آورده كه گفت: امام صادق عليه‌السلام فرمودند: «هيچ موضوعى نيست كه دو نفر در آن اختلاف نظر داشته باشند جز آن كه در كتاب خداوند (-قرآن) ريشه‌اى دارد ولى عقل‌ها [و انديشه‌ها]ى مردان به آن نمى‌رسد»⁽³⁾.

و به سند خود از ابوالجارود نقل كرده كه گفت: امام باقر عليه‌السلام فرمودند: «هرگاه براى شما مطلبى بگويم از من بپرسيد: در كجاى قرآن است؟

سپس امام عليه‌السلام ضمن سخنان خود فرمودند: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از گفت و شنودهاى بى‌فايده

و تباه كردن مال و پرسش بسيار نهى كرده است.

به آن حضرت عرض شد: اى زاده رسول خدا، اين مطالب در كجاى قرآن است؟

امام عليه‌السلام فرمود: خداوند مى‌فرمايد: «لا خَيْرَ فى كَثِيرٍ منْ نَجْواهُمْ الّا مَنْ أمَر بِصَدَقَةٍ أوْ مَعْروفٍ اوْ إصْلاحٍ بينَ النّاسِ»⁽¹⁾در بسيارى از سخنان در گوشى آنها خير [و بهره]اى نيست، مگر آن كه به صدقه، و كار نيك، و اصلاح بين مردمان وادار سازد.

و فرموده است: «وَ لا تُؤتُوا السُّفَهاءَ أموالَكُمُ الَّتى جَعَلَ اللّه‌ُ لَكُمْ قِياما»⁽²⁾و اموال خويش را كه خداوند مايه برپايى زندگانى شما قرار داده است به دست سفيهان نسپاريد.

و فرموده است: «لا تَسألُوا عَنْ أشْياءَ إن تُبدَلكم تَسُؤكُمْ»⁽³⁾از چيزهايى نپرسيد كه هرگاه برايتان آشكار شود شما را ناراحت مى‌سازد.»⁽⁴⁾.

و به سندهاى متعدّد از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده كه در نامه‌اى پس از هشدار از پيروى هوى و هوس و رأى و قياس در امر دين، خطاب به ياران خود چنين نوشتند: «... خداوند قرآن را نازل فرمود و روشنگرى همه چيز را در آن قرار داد و براى قرآن و آموزش قرآن افراد شايسته‌اى مقرّر داشت...»⁽⁵⁾.

و از موسى بن عقبه روايت شده است كه معاويه از حضرت امام حسين عليه‌السلام ⁽⁶⁾درخواست كرد كه بر فراز منبر قرار گيرد و خطبه بخواند، امام عليه‌السلام پس از حمد و ثناى خداوند چنين فرمود:

«ماييم حزب خداوند كه پيروزند و عترت پيامبرش كه از همه [به او] نزديكترند و يكى از دو ثقل هستيم كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ما را دوّمى [و رديف] كتاب خدا قرار داد، [كتابى] كه تفصيل و شرح همه چيز در آن آمده است، نه از پيش و نه از پشت باطل به آن راه نمى‌يابد. و ماييم كه در تفسير قرآن بر ما بايد تكيه كرد كه تأويل [و نشان دادن موارد عينى آيات] آن را به حدس و گمان نمى‌گوييم، بلكه حقايق آن را پيروى داريم»⁽⁷⁾.

مؤلّف گويد: قرآن كريم بيانگر اسماء و صفات و پديده‌ها و رويدادها و چگونگى

ارتباط بين آنهاست، كه با صراحت و يا كنايه و اشاره در قرآن آمده است، و گويا بسيارى از اسماء خداوند كه پس از ياد كردن حوادث و رويدادهاى تاريخى آمده است اشاره و سرنخى به مبدأ و انگيزه آن رويداد مى‌باشد، و اسم و صفتى كه در پايان آيات ياد شده نشان از علّت‌ها و حكمت‌هاى افعال خداوند دارد، نيز نتيجه و سرانجام كارهاى نيك و بد و آثار اعمال بندگان را نمايان مى‌سازد، بنابراين قرآن متضمن بيان همه اشياء است براى كسى كه معرفت و شناخت كامل نسبت به آن داشته باشد.

مقدّمه هفتم: بخشى از روايات در جمع‌آورى قرآن

على بن ابراهيم در تفسير خود از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمود:

«رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام فرمودند: يا على، قرآن پشت بستر من در دفترها و برگه‌ها و كاغذها [نوشته شده [است، آن را بگيريد و [يك جا [جمع كنيد و آن را ضايع نسازيد مانند يهود كه تورات را ضايع نمودند.

حضرت على عليه‌السلام برخاست و قرآن را در پارچه زرد رنگى جمع كرد سپس به خانه‌اش برد و آن را مهر زد و فرمود: ردا نمى‌پوشم تا آن را جمع كنم. و چنين بود كه هرگاه شخصى به آن حضرت مراجعه مى‌نمود امام عليه‌السلام بدون ردا با او ملاقات مى‌كرد تا اين كه قرآن را جمع‌آورى نمود»⁽¹⁾.

و در كافى به سند خود از سالم بن ابى‌سلمه روايت كرده كه گفت: «مردى براى امام صادق عليه‌السلام قرآن مى‌خواند و من مى‌شنيدم كه حروفى از آن مطابق قرائت رايج ميان مردم نبود. امام صادق عليه‌السلام فرمود: از اين قرائت خوددارى كن، آن‌گونه كه مردم مى‌خوانند قرائت كن تا هنگامى كه حضرت قائم عجل اللّه فرجه بپاخيزد، كه هرگاه آن حضرت عليه‌السلام بپاخيزد كتاب خداى عزوجل را بر حدّ خودش خواهد خواند و مصحفى را كه حضرت على عليه‌السلام نوشته است آشكار خواهد ساخت.

[در ادامه] فرمود: حضرت على عليه‌السلام پس از آن كه جمع‌آورى و كتابت قرآن را به پايان رسانيد آن را براى مردم آورد و به آنها فرمود: اين كتاب خداوند است همان‌گونه كه خداوند بر حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل كرده است كه من آن را بين دو لوح فراهم ساخته‌ام.

آنها پاسخ دادند: نزد ما مصحفى است كه قرآن در آن گرد آمده است، ما به اين [جمع‌آورى شده تو] نيازى نداريم.

امير مؤمنان على عليه‌السلام فرمود: به خدا سوگند كه هرگز پس از امروز آن را نخواهيد ديد، فقط بر من لازم بود كه وقتى آن را جمع‌آورى كردم به شما خبر دهم تا آن را بخوانيد»⁽²⁾.

و در كتاب احتجاج به روايت از ابوذر غفارى چنين آمده است:

«هنگامى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وفات يافت، حضرت على عليه‌السلام قرآن را جمع كرد و آن را نزد مهاجرين و انصار برد و بر آنان عرضه كرد، زيرا كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را به اين كار وصيّت فرموده بود. وقتى ابوبكر آن را گشود، در اولين صفحه‌اى كه باز كرد رسوايى‌هاى قوم آشكار شد، عمر [برآشفت و [از جاى جست و گفت: يا على! آن را باز گردان كه ما را نيازى به آن نيست.

پس حضرت امير مؤمنان عليه‌السلام آن قرآن را گرفت و رفت. آن‌گاه زيد بن ثابت را - كه قارى قرآن بود - فرا خواندند، عمر به او گفت: على قرآن را نوشته بود و نزد ما آورد، ولى در آن رسوايى‌هاى مهاجرين و انصار بود و ما نظرمان بر اين است كه قرآن را جمع كنيم و فضيحت‌هاى مهاجرين و انصار را از آن بيندازيم. زيد بن ثابت رأى موافق داد، ولى گفت: اگر من قرآن را آن‌طور كه شما مى‌خواهيد جمع كنم و بعد از آن على عليه‌السلام قرآن خودش را آشكار سازد، آيا زحمت‌هاى شما هدر نمى‌رود؟

عمر گفت: چاره‌اى جز اين نيست كه او را بكشيم واز او راحت شويم.

سپس حيله‌اى به كار بردند تا به دست خالد بن وليد آن حضرت را بكشند، امّا نتوانستند. و چون عمر به خلافت رسيد، از حضرت على عليه‌السلام خواست آن قرآن را بياورد تا ميان خودشان آن را تحريف كنند، به آن حضرت عرضه داشت: يا ابالحسن! خوب بود قرآنى كه نزد ابى‌بكر آوردى، حالا بياورى تا بر آن اجتماع كنيم.

حضرت على عليه‌السلام فرمود: هرگز! هيچ راهى به سوى آن نيست، من در آن زمان آن را نزد شما آوردم تا حجّت بر شما تمام شود كه روز قيامت نگوييد ما از اين قرآن غافل بوديم، يا به من نگوييد كه تو آن را نياوردى.

البته قرآنى كه نزد من است جز پاكان و جانشينان [پيامبر [از فرزندانم هيچ كسى به آن دست نمى‌يابد.

عمر پرسيد: آيا وقت معيّنى براى آشكار ساختن اين قرآن هست؟

امير مؤمنان على عليه‌السلام فرمود: هنگامى كه قيام كننده از فرزندانم عجل اللّه فرجه الشريف بپاخيزد آن را آشكار مى‌سازد و مردمان را بر آن وا مى‌دارد، آن گاه سنّت بر آن جارى مى‌گردد»⁽¹⁾.

مقدّمه هشتم: توضيح روايت: قرآن بر هفت حرف نازل شد و بحثى درباره: اختلاف قرائات

اشاره

بين علماى عامّه اين حديث مشهور است -و بعضى از آنان ادّعا كرده‌اند كه اصل حديث متواتر است- كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند:

«قرآن بر هفت حرف نازل شده است كه همه آنها بسنده و شفابخش‌اند»⁽¹⁾.

و به اكثر علما منسوب است كه مقصود از آن، هفت لغت از لغات (= لهجه‌ها؛ گويش‌هاى) قريش است كه با هم اختلاف ندارند بلكه از جهت معنى يكسان مى‌باشند. مستند اين قول روايتى است كه از طريق ابن سيرين آمده كه ابن مسعود گفت: «قرآن را بر هفت حرف بخوانيد، همان‌گونه كه [به يكديگر] مى‌گوييد: هلّم و تعال و أقبل (= بيا و بفرما و به اين سوى رو كن)»⁽²⁾.

و بعضى گفته‌اند: «آنها هفت قبيله از عرب مى‌باشند: قريش و قيس و تميم و هذيل و اسد و خزاعه و كنانه كه [اين قبايل] همسايه قريش بوده‌اند»⁽³⁾.

و به قولى: «هفت گويش از هر گويشى كه باشد، به استناد فرموده رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «در حقيقت برايم توسعه داده شده است كه هر قومى را به لغت [و گويش] خودشان قرائت آموزم»⁽⁴⁾.

و به قول ديگر: بدين معنى است كه [به‌طور مثال] در صفات پروردگار، هريك از: «غفورا رحيما؛ عزيزا حكيما؛ سميعا بصيرا» را به جاى يكديگر بگويد، به دليل اين كه

روايت آمده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «قرآن را بر هفت حرف بخوانيد تا وقتى كه آمرزش را با عذاب، و عذاب را با آمرزش و يا بهشت را به دوزخ و دوزخ را كنار بهشت جمع نكنيد».

و ساير وجوه كه گفته‌اند: اقوال در تفسير و شرح آن به حدود چهل مى‌رسد.

نيز از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده‌اند كه فرمود: «قرآن بر هفت حرف نازل شد: امر، و نهى، و تشويق، و هشدار، و بحث و جدل، و داستان، و مَثَل»⁽¹⁾.

و در روايت ديگر: «نهى، امر، حلال، حرام، محكم، متشابه و امثال»⁽²⁾.

از اين دو روايت به دست مى‌آيد كه حروف هفتگانه اشاره به اقسام و گونه‌هاى قرآن كريم است. و مؤيّد آن است آنچه از طريق شيعه از امير مؤمنان على عليه‌السلام روايت شده كه فرمود: «خداوند متعال قرآن را بر هفت بخش نازل ساخت كه هر بخشى از آن بسنده و شفادهنده است، آنها [عبارتند از]: امر، و نهى، و تشويق [و متمايل ساختن]، و هشدار، و مناظره، و مَثَل، و داستان»⁽³⁾.

قرآن به هفت گونه تلفظ نازل نشده است

از دلايل اين كه قرآن كريم با الفاظ مختلف نزول نيافته است روايت معتبر شيخ كلينى قدس‌سره از فُضَيل بن يسار است. فُضَيل گويد: «به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم: مردمان [عامّه] مى‌گويند: قرآن بر هفت حرف نازل شده است؟

امام عليه‌السلام فرمود: دشمنان خدا دروغ مى‌گويند، قرآن به يك حرف از سوى [خداوند] يكتا نازل شده است»⁽⁴⁾.

احمد بن محمّد سيارى (م 260ق) از طريق زُرارة بن اعين از امام باقر عليه‌السلام روايت آورده است كه فرمود: «قرآن يكى است، و از سوى يكى (= خداوند يگانه) نازل شده است، ولى اختلاف از جهت راويان پيش مى‌آيد»⁽⁵⁾.

و در حديث ديگر است كه جابر گويد: «به امام صادق عليه‌السلام عرض شد: مردم

مى‌گويند: قرآن بر هفت حرف نازل گرديده است؟ امام عليه‌السلام فرمود: دروغ گفته‌اند، به يك حرف از سوى پروردگار يكتا، بر يك پيامبر نازل شده است»⁽¹⁾.

جمع بين روايات

چنان كه ملاحظه مى‌كنيد اين احاديث تأكيد دارند كه فقط يك قرائت نازل شده است و الفاظ و گويش‌هاى مختلف نيامده است، بنابراين مقصود از آن حديث: «نزول بر هفت حرف» معناى ديگرى غير از اختلاف الفاظ است، و تكذيب به اين شيوه از تفسير حديث برمى‌گردد و با آن معنايى كه پيشتر گذشت منافاتى ندارد، يا اين كه مقصود از هفت حرف: معانى درونى و تأويلى آن است، چنان كه از روايت حمّاد از امام صادق عليه‌السلام اين معنى استفاده مى‌شود. «حمّاد به امام عرضه داشت: احاديث از سوى شما مختلف است؟

امام صادق عليه‌السلام پاسخ داد: البته قرآن بر هفت حرف نازل شده است، بنابراين كمترين چيزى كه براى امام هست آن كه بر هفت وجه فتوا دهد»⁽²⁾.

و شايد مقصود اين باشد كه قرآن بر هفت حرف نازل شده كه هريك براى اهل مرتبه‌اى از مراتب هفتگانه ايمان است كه در احاديث ياد شده است؛ بنابر اين همه احكام از كسانى كه به درجه هفتم ايمان نرسيده‌اند خواسته نشده است، و گويا همين سبب مايه اختلاف فتواهاست.

و احتمال مى‌رود كه مقصود توسعه لفظى است ولى بدون تغيير در مادّه و تركيب الفاظ، به‌گونه‌اى كه معناى يك واژه -چه در حال انفراد و چه در حالت تركيبى و جمله‌بندى- تفاوت نكند، هرچند كه لفظ نازل شده از سوى خداوند يكى بيشتر نيست و چگونگى خاص خود را دارد، پس جايز است به‌گونه‌هاى صحيح ديگرى نيز قرائت شود، البته بعيد نيست كه معيار قرائت در نظر عرف چنان باشد كه حاكى از كلام اللّه به‌شمار آيد، كه بسيارى از تغييرات با اين قاعده سازگار است. مانند: [شيوه‌ها و ضابطه‌هايى كه در علم تجويد بيان مى‌شود از قبيل: [إشمام؛ إماله؛ تفخيم؛ ادغام؛ اسكان و تحريك و... چنان كه واژه: «كفؤا» به چهار صورت خوانده مى‌شود: 1) با همزه

و سكون حرف فاء (= كُفْؤا)، 2) همزه و حركت ضمه فاء (= كُفُؤا)، 3) واو آخر و سكون حرف فاء (= كُفْوا)، 4) واو با حركت حرف فاء (= كُفُوا).

امّا در صورتى كه مادّه كلمه تغيير يابد آن قرائت صحيح نيست مانند: ينشر و ينشز و يا شكل ظاهرى كلمه تغيير كند كه حرفى جابجا گردد و يا تصرف جزيى در يك واژه مايه تغيير معنى آن شود مثل اين كه مفعول به حال، يا مبتدا به خبر تبديل يابد، كه با دقت و تدبّر به دست مى‌آيد كه چنين تغييراتى الفاظ را از حكايت قرآن بيرون مى‌برد.

در تأييد مطلب فوق و تأكيد بر اين كه توسعه‌اى در تغيير واژه‌هاى قرآنى وارد نشده است روايتى از امام صادق عليه‌السلام است كه فرمودند: «اگر ابن مسعود مطابق قرائت ما نمى‌خوانده است پس او گمراه است. ربيعة الرأى پرسيد: گمراه است؟ فرمود: آرى گمراه است.

سپس امام صادق عليه‌السلام فرمود: امّا نحن فنقرأ على قرائة ابى/ ولى ما طبق قرائت أُبى مى‌خوانيم»⁽¹⁾.

گفتنى است كه بعضى از علما احتمال داده‌اند كه جمله آخر حديث از روى مصلحت‌انديشى و از باب تقيّه است.

و هم احتمال مى‌رود كه كلمه «أبى» بدون تشديد ياء به معنى پدرم بوده باشد، نه قرائت أُبىّ بن كعب.

نتيجه اين كه از احاديث چنين به دست مى‌آيد كه قرائت قرآن مطابق قرائتى كه در آن زمان شهرت و رواج داشته جايز است -خواه از قرائت‌هاى هفتگانه يا دهگانه بوده باشد يا نه-.

و هر قرائتى كه وجه صحيحى در زبان عربى داشته باشد مى‌توان قرائت كرد، بلكه احتمال مى‌رود كه قيد شهرت و رواج در آن زمان را ساقط بدانيم، زيرا كه قرائت‌هاى آن عصر و زمان خصوصيّتى ندارد.

مقدّمه نهم: هنگام نزول قرآن و نكاتى مربوط به آن

اشاره

خداوند فرموده است: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِى أُنْزِلَ فِيهِ القُرآن»⁽¹⁾ماه رمضان كه قرآن در آن نازل شده است.

نيز فرموده است: «انّا أنْزَلْناهُ في لَيلَةِ القَدْرِ»⁽²⁾به درستى كه ما آن (= قرآن) را در شب قدر نازل كرديم.

و هم فرموده است: «انّا أنْزَلْناهُ في لَيلَةٍ مُبارَكَةٍ انّا كُنّا مُنْذِرِين * فِيها يُفْرَقُ كلُّ أمرٍ حَكِيمٍ * أمرا مِنْ عِنْدِنا انّا كنّا مُرسلِينَ * رَحْمَةً مِنْ رَبّك»⁽³⁾به راستى كه ما آن (= قرآن) را در شبى خجسته فرو فرستاديم، ما [همواره] انذاردهنده بوده‌ايم، در آن شب هر امرى بر مبناى حكمت مشخّص و جدا مى‌گردد، فرمانى است از سوى ما؛ در حقيقت ما [پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را] فرستاده‌ايم اينها همه به سبب رحمتى از سوى پروردگار تو است.

و در حديثى كه شيخ كلينى قدس‌سره در كتاب شريف كافى به سند خود از حفص بن غياث از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده چنين آمده است: «[حفص] گويد: از امام صادق عليه‌السلام راجع به قول خداوند: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذى أُنزِلَ فِيهِ القُرآن»پرسيدم، در صورتى كه قرآن از اول تا به آخر طىّ مدّت بيست سال نازل شده است؟

امام صادق عليه‌السلام فرمود: قرآن؛ در ماه رمضان يكجا به بيت المعمور نازل گشت سپس به مدّت بيست سال [به تدريج بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ] فرود آمد.

آن‌گاه فرمود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: صحف ابراهيم عليه‌السلام در اولين شب ماه رمضان؛

تورات شب ششم ماه رمضان؛ انجيل شب سيزدهم ماه رمضان؛ زبور شب هيجدهم ماه رمضان، و قرآن شب بيست و سوم ماه رمضان نازل شده است»⁽¹⁾.

و در حديث ديگر شيخ كلينى و شيخ صدوق از ابوبصير نقل كرده‌اند كه گويد: «امام صادق عليه‌السلام فرمودند: «تورات شش شب از ماه رمضان گذشته نازل شد و انجيل، دوازده شب از ماه رمضان گذشته فرود آمد و نزول زبور شب هيجدهم ماه رمضان بوده است و قرآن شب قدر نازل شد»⁽²⁾.

همچنين شيخ كلينى و شيخ صدوق از حمران بن أعيَن روايت كرده‌اند كه وى از امام باقر عليه‌السلام راجع به قول خداوند: «انّا أنزلْناهُ في لَيلَةٍ مُبارَكةٍ»⁽³⁾به راستى كه ما آن (= قرآن) را در شبى خجسته فرو فرستاديم، پرسيد.

امام باقر عليه‌السلام فرمود: «آن شب قدر است و آن هر سال در ماه رمضان در دهه‌هاى آخر ماه مى‌باشد، خداوند قرآن را جز در شب قدر نازل ننمود، خداى متعال مى‌فرمايد: «فيها يفرق كل امر حكيم»⁽⁴⁾در آن شب هر امرى بر مبناى حكمت مشخص و جدا مى‌گردد. امام عليه‌السلام فرمود: در شب قدر همه اشيائى كه آن سال تا شب قدر بعدى خواهد بود اندازه‌گيرى و تعيين مى‌شود، خير يا شر، يا فرمانبرى يا گناه، يا تولّد نوزادان يا اجل [و درگذشت زندگان] يا روزى بندگان [همه مشخص مى‌شود]»⁽⁵⁾.

مؤلّف گويد: از چندين روايت به دست مى‌آيد⁽⁶⁾كه تمامى رويدادهاى يك سال در شب قدر مرزبندى و مشخص مى‌شود. و اين بدان معناست كه هر سال آيات خاصّى در رابطه با آن رويدادها در شب قدر به‌طور ثابت و معيّن نزول يافته باشد، و اين بيان صحيح است كه گفته شود: قرآن در شب قدر و در ماه رمضان نازل گرديده است.

ولى ظاهر از سومين آيه‌اى كه در آغاز اين مقدّمه آورديم (سوره دخان، آيه3) -كه آن شب به صورت نكره (= ليلةٍ/شبى) تعبير شده- و روايت حفص بن غياث، و نيز كلام على بن ابراهيم قمى كه به احتمال قوى از احاديث معصومين عليهم‌السلام برگرفته است- و ساير روايات... چنين استفاده مى‌شود كه قرآن در شب قدر يكجا نازل شده است.

بنابراين مى‌توان گفت: هريك از دو معنا به اعتبار خاصّى ثابت و صادق است؛ از جهتى: به هنگام تقدير و تحديد نبوّت و رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، ابزار كار و برنامه و اساسنامه رسالت او نيز يكجا تعيين و مرزبندى شده است و همان زمان كه منصب نبوّت و رسالت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعطا گشت، و سيله انذار او هم مشخص گرديد.

از جهت ديگر هرگاه در آخر سال سبب و علّت رويدادها حتمى و مسجّل شد تقدير و تعيين وقوع آنها در آغاز سال بعد براساس آن مبتنى گرديده است.

و با نگاه دقيق مى‌توان نتيجه گرفت كه محدود نمودن تقديرات به شب قدر فقط در بعضى از مراحل نزول از مراتب قضا و قدر مى‌باشد، بالاتر از آن هم مراتبى ديگر است تا آنجا كه به لوح محفوظ برسد كه تمامى آنچه واقع شدنى است تا روز قيامت، قبل از آفرينش جهان در آن رقم خورده و ثبت شده است، و گويا همان امّ‌الكتاب مى‌باشد كه هريك از مراتب قضاء و فرمان الهى از آن توليد مى‌گردد، تا به مرحله تفصيل احكام هر سال در شب قدر مى‌رسد.

پس نزول قرآن به‌طور يكجا ممكن است از عالم لوح محفوظ به مرتبه‌اى پايين‌تر از آن بوده، سپس هر سال در مرتبه سوّمى به مقدار همان سال نزول يافته، آن‌گاه طىّ شبانه روز در اين عالم فرود آمده باشد.

و شايد كه مرتبه دوّم همان بيت المعمور يا باطن و روح آن بوده است.

امّا آنچه محدّث كاشانى ياد كرده كه: «گويا مقصود از آن نزول معناى قرآن بر قلب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است»⁽¹⁾.

اگر مقصود ايشان آن است كه بيت المعمور همان قلب مبارك آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد كه اين سخن نادرست است، زيرا كه بيت المعمور از اجزاى عالم كبير است كه در اخبار از آن ياد شده، و قرآن كريم در عالم كبير مراتب نزولى دارد.

و اگر مقصود آن است كه بيت المعمور با مقام قلب مقدّس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم‌تراز است به‌گونه‌اى كه وقتى قرآن در آن نازل گرديد قلب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر آن اطلاع يافت چون از لحاظ رتبه با هم برابر و متّحد مى‌باشند.

اين احتمال چندان دور به نظر نمى‌رسد، زيرا كه قلب در اين فرض طبق اصطلاح

جمعى از اهل عرفان منظور شده است.

ولى آن مقام -يعنى برابرى قلب مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با بيت المعمور- از قلمرو الفاظ بيرون نيست تا نياز باشد كه نزول آيات را به نزول معانى توجيه كنيم، بلكه نزول الفاظ در چنين مرحله‌اى ممكن و درست است. و اين كه نزول قرآن در آن مرتبه را فقط نزول معانى بدانيم، تأويل و توجيهى بدون سبب و بى‌دليل مى‌باشد.

چگونگى نزول قرآن در شب قدر

نظر به اين كه قرآن كريم به طور كلّى بيانگر همه چيز است و تمامى امور تكليفى و تكوينى را در برگرفته است كه تفصيل آنها شب قدر انجام مى‌گردد و احكام و قضاياى معيّن و مشخّص نسبت به موارد جزئى پديدار مى‌شود، اين حقيقت به دست مى‌آيد كه: «هرگاه شب قدر برداشته شود قرآن برداشته شده است» -چنان كه از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده-⁽¹⁾زيرا كه اگر تفصيل آن امور نزول نيابد و در حال اجمال و ابهام بماند، در واقع از اين جهان برداشته شده است.

شايد اين حديث امام باقر عليه‌السلام نيز شاهدى بر اين مطلب باشد كه فرمودند: «خداوند راجع به شب قدر فرموده است: «فيها يُفْرَقُ كُلُّ أمرٍ حَكِيمٍ»⁽²⁾در آن شب هر امرى بر مبناى حكمت مشخص و جدا مى‌گردد. خداوند مى‌فرمايد: هر امر محكمى از آسمان فرود مى‌آيد و محكم دو چيز نيست، بلكه تنها يك چيز است، پس هر كسى كه به آن چه در آن اختلاف نيست فرمان دهد، حكم او برگرفته از حكم خداوند است و هر آن كه به چيزى كه در آن اختلاف است فرمان براند و خود را بر حق بداند به حكم طاغوت دستور داده است.

در واقع سال به سال در شب قدر شرح و بيان كارها بر ولىّ امر (= امام زمان) نازل مى‌شود كه امام زمان عليه‌السلام آن شب درباره برنامه‌هاى شخصى خودش و راجع به كارهاى مردم دستور مى‌گيرد.

البته براى ولىّ امر در غير شب قدر نيز همه روزه علم مخصوص و پوشيده شگفتى كه در گنجينه [اسرار الهى نهفته] است پديدار مى‌آيد.

سپس [امام باقر عليه‌السلام اين آيه را] قرائت كرد: «وَلَوْ انَّ ما فى الأرضِ مِنْ شَجَرَةٍ أقْلامٌ وَ البَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أبحُرٍ ما نَفِدَت كَلِماتُ اللّه‌ِ إنَّ اللّه‌َ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»⁽¹⁾و اگر همه درختانى كه در زمين است قلم؛ و دريا مركّب شود؛ و هفت دريا به آن مدد رساند، كلمات خداوند پايان نمى‌پذيرد كه در حقيقت خداوند شكست‌ناپذير فرزانه است»⁽²⁾.

مقدمه دهم: تجسّم قرآن در قيامت و شفاعت كردنش براى اهل خويش و رواياتى در ثواب حفظ و تلاوت و شنيدن قرآن

اشاره

در كافى به سند خود از سعد خفّاف از امام باقر عليه‌السلام روايت آورده است كه فرمود: «اى سعد! قرآن را بياموزيد، زيرا كه قرآن به بهترين صورت‌هايى كه آفريدگان ديده‌اند روز قيامت خواهد آمد، در حالى كه مردم در يكصد و بيست هزار صف هستند كه هشتاد هزار صف از آنِ امت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، و چهل هزار صف از امت‌هاى ديگر است.

پس به صورت مردى در برابر صف مسلمانان مى‌آيد و سلام مى‌كند، آنان به وى نگاه مى‌افكنند سپس مى‌گويند: معبودى جز خداوند بردبار كريم نيست، در حقيقت اين مردى از مسلمانان است كه او را به سيما و صفت مى‌شناسيم جز اين كه او درباره قرآن كوشاتر از ما بوده است، بدين سبب درخشندگى و زيبايى و روشنى بيشترى يافته كه به ما نداده‌اند.

سپس از آنها مى‌گذرد تا در برابر صف شهيدان قرار مى‌گيرد، شهدا به او نظر مى‌كنند آنگاه مى‌گويند: معبودى جز خداوند پروردگار مهربان نيست، اين مرد از شهيدان است كه ما او را به چهره و صفت مى‌شناسيم جز اين كه او از شهداى درياست، از همين روى به او چنان درخشندگى و برترى عطا شده كه به ما نداده‌اند.

[امام عليه‌السلام ] فرمود: از آنجا هم مى‌گذرد تا به صورت شهيدى برابر صف شهداى دريا مى‌رسد، شهيدان دريا به او نگاه مى‌كنند و تعجب آنان فزونى مى‌يابد و [به يكديگر] گويند: اين از شهداى درياست كه او را به نشانه و صفت مى‌شناسيم، امّا جزيره‌اى كه وى در آن شهيد شده هولناكتر از جزيره‌اى بوده كه ما در آن كشته شديم، از اينجاست كه

چنين درخشندگى و زيبايى و روشنى به او بخشيده‌اند كه به ما داده نشده است.

پس از آن جا هم مى‌گذرد تا به صورت يك پيامبر مرسل به صف پيامبران و رسولان مى‌رسد، پيامبران و رسولان به او نگاه مى‌كنند و سخت شگفت‌زده مى‌شوند و مى‌گويند: معبودى جز خداوند بردبار گرامى نيست، به راستى كه اين پيامبر مرسلى است او را به شيوه نيكو و صفتش مى‌شناسيم جز اين كه برترى بسيار به او داده شده است.

امام باقر عليه‌السلام فرمودند: پس همگى به خدمت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌روند و از آن حضرت مى‌پرسند و مى‌گويند: اى محمد! اين كيست؟ به آنان مى‌فرمايد: آيا او را نمى‌شناسيد؟ ايشان خواهند گفت: او را نمى‌شناسيم [امّا معلوم است كه [اين از جمله كسانى است كه خداوند بر آنان خشم نكرده است. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: اين حجّت خداوند بر آفريدگانش مى‌باشد.

پس سلام مى‌كند و مى‌گذرد تا به صورت فرشته‌اى مقرّب به صف فرشتگان مى‌رسد، فرشتگان او را مى‌نگرند و سخت شگفت‌زده مى‌شوند و چون برتريش را مى‌بينند بر آنان گران آيد و مى‌گويند: پروردگار ما والا و مقدّس است اين بنده خداى از فرشتگان است او را به روش نيك و صفت [خاص] مى‌شناسيم جز اين كه مقامش از همه فرشتگان به خداوند نزديكتر است، از همين روى چنان نور و جمال پوشانيده شده كه به ما نداده‌اند.

آنگاه مى‌گذرد تا به درگاه پروردگار پاك و بزرگ مى‌رسد و پاى عرش به سجده مى‌افتد، خداوند او را ندا مى‌كند: اى حجت من در زمين و سخن راستين گوياى من سر بردار و درخواست كن كه خواسته‌ات عطا مى‌شود و شفاعت كن كه شفاعتت پذيرفته است.

پس سر برمى‌دارد و خداوند پاك و بزرگ به او مى‌فرمايد: بندگانم را چگونه ديدى؟

عرضه مى‌دارد: پروردگارا برخى از آنان مرا نگهدارى كرد و محافظت نمود و هيچ چيزى را ضايع نساخت و برخى از ايشان مرا به فراموشى سپرد و حقّم را سبك شمرد و تكذيبم كرد، با اين كه من حجّت تو بر تمامى بندگانت بوده‌ام.

خداوند تبارك و تعالى خواهد فرمود: سوگند به شكوه و جلال و جايگاه بلندم كه

امروز بهترين پاداش را به سبب تو خواهم داد و دردناكترين كيفر به خاطر تو خواهم نمود.

امام عليه‌السلام فرمود: سپس قرآن به صورت ديگرى سرش را باز مى‌گرداند.

راوى گويد: به امام باقر عليه‌السلام عرضه داشتم: اى اباجعفر! با چه صورتى باز مى‌گردد؟

امام عليه‌السلام فرمود: به صورت مردى رنگ پريده و افسرده حال كه اهل محشر او را مى‌نگرند، آنگاه نزد مردى از شيعيانمان كه او را شناخته و به وسيله او با مخالفان بحث و مناظره مى‌نموده است مى‌آيد و در برابرش مى‌ايستد و به وى مى‌گويد: مرا نمى‌شناسى؟

آن مرد به او نگاه مى‌كند و مى‌گويد: اى بنده خدا من تو را نمى‌شناسم!

پس به صورت خلقت نخستين درمى‌آيد و مى‌گويد: مرا نمى‌شناسى؟

مرد خواهد گفت: چرا [مى شناسم].

قرآن گويد: من تو را به بيدارى شب كشانيدم و در زندگانى تو را به رنج افكندم، به سبب من آزارها شنيدى و طعنه‌ها و تهمت‌ها بر تو رسيد، البته هر تاجرى سود خويش را به‌طور كامل دريافت مى‌كند و من امروز پشت و پناه تو هستم.

امام عليه‌السلام فرمود: آنگاه وى را به پيشگاه پروردگار عزّت‌بخش مى‌برد و مى‌گويد: پروردگارا! اين بنده تو است و خود به او آگاهترى كه درباره من رنجكش بود و براى نگهداريم تلاش مى‌كرد، به خاطر من مورد كينه‌توزى قرار مى‌گرفت و دوستى و دشمنيش در راه من بود.

پس خداوند مى‌فرمايد: بنده‌ام را به بهشتم وارد كنيد، از جامه‌هاى آن بر او بپوشانيد و تاجى بر سرش بنهيد.

هنگامى كه با او چنين رفتار كنند او را به قرآن نشان مى‌دهند و مى‌پرسند: آيا به آنچه درباره دوستت انجام شد خشنود گشتى؟

قرآن پاسخ مى‌دهد: پروردگارا من اين را برايش اندك مى‌شمارم، خير را به‌طور كامل بر او فزونتر كن.

خداوند مى‌فرمايد: به شكوه و جلال و بلندى مقامم سوگند به او و هر كه در پايه اوست امروز پنج چيز با افزايش عطا مى‌كنم: آگاه باش كه ايشان جوانانى باشندكه پير

نمى‌شوند، و تندرستانى كه بيمار نگردند، و توانگرانى كه نيازمند نشوند، و خرسندانى كه اندوهگين نگردند، و زندگانى كه نمى‌ميرند. سپس اين آيه را تلاوت كرد: «لا يَذُوقُونَ فيها المَوتَ الّا المَوتَةَ الأُولى»⁽¹⁾در آن [سراى] مرگ را نمى‌چشند جز همان مرگ نخستين.

راوى [سعد خفّاف] گويد: به آن حضرت عليه‌السلام عرضه داشتم: فدايت گردم اى اباجعفر! آيا قرآن هم سخن مى‌گويد؟

امام عليه‌السلام لبخندى زد و فرمود: خداوند شيعيان كم طاقت ما را رحمت كند كه اهل تسليم [و گردن نهادن به گفته‌هاى ما] هستند، آنگاه فرمود: آرى، اى سعد نماز هم سخن مى‌گويد، و صورت و خلقتى دارد، امر و نهى مى‌كند.

سعد گويد: از اين سخن رنگ رخسارم دگرگون شد و گفتم: اين چيزى است كه نمى‌توانم ميان مردم بازگو نمايم.

امام باقر عليه‌السلام فرمود: آيا مردم جز شيعيان مايند؟ پس هر كه نماز را نشناسد حقّ ما را انكار نموده است.

آنگاه فرمود: اى سعد! سخن قرآن را به گوشت برسانم؟

سعد گويد: عرضه داشتم: آرى درود خداوند بر تو باد!

امام عليه‌السلام اين آيه را خواند: «انَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الفَحْشاءِ وَ المُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللّه‌ِ أكْبَر»⁽²⁾در حقيقت نماز از ناشايست و ناپسند باز مى‌دارد، و ياد خداوند بزرگتر است. فرمود: بازداشتن، سخن است، و فحشاء و منكر (= ناشايست و ناپسند) مردانى هستند، و ماييم ياد خدا و ما بزرگتريم»⁽³⁾.

و به سند خود از اسحاق بن غالب روايت كرده است كه امام صادق عليه‌السلام فرمود:

«هنگامى كه خداوند همه اوّلين و آخرين را در قيامت جمع مى‌كند ناگهان شخصى كه زيباتر از او ديده نشده است را مى‌نگرند به سوى آنان مى‌آيد و چون مؤمنان او را مى‌بينند -كه همان قرآن است- خواهند گفت: اين از ما است كه نيكوترين چيزى است كه ديده‌ايم. وقتى به آنان رسد از آنها مى‌گذرد، سپس شهدا به او نگاه مى‌كنند تا از ايشان نيز مى‌گذرد، و چون از همه آنان عبور كند مى‌گويند: اين قرآن است! پس از آنها

مى‌گذرد و به پيامبران مرسل مى‌رسد، آنان هم خواهند گفت: اين قرآن است. از ايشان نيز مى‌گذرد تا به فرشتگان مى‌رسد، آنان هم گويند: اين قرآن است، پس از آنان نيز مى‌گذرد تا به سمت راست عرش مى‌رسد و آنجا مى‌ايستد، پس خداوند جبّار مى‌فرمايد: به عزّت و جلال و مقام والايم سوگند كه امروز گرامى دارم هر كه تو را گرامى داشته است، و خوار و زبون سازم هر آن كه تو را خوار و كوچك شمرده است»⁽¹⁾.

و هم در حديث ديگر به سند خود از امام صادق عليه‌السلام آورده كه فرمود: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «قرآن را بياموزيد زيرا كه روز قيامت به صورت جوانى زيبا [ولى] زرد رنگ نزد صاحب خود مى‌آيد و مى‌گويد: منم قرآنى كه شب تو را به بيدارى واداشتم و روزهاى گرم تو را به تشنگى به سر بردم و آب دهانت را خشك نمودم و اشكت را روان ساختم، هر كجا روى همراه تو مى‌روم، هر بازرگانى به دنبال سود تجارت خويش است، و من امروز به سود تو در پى تجارت هر بازرگان خواهم بود [و بيش از هر تجارتى به تو سود خواهم رسانيد] و مژده‌ات باد كه به زودى كرامتى نيز از سوى خداوند دريافت خواهى كرد.

آنگاه تاجى مى‌آورند و بر سر او مى‌نهند و سَنَدِ ايمنى [از آتش دوزخ] به دست راستش مى‌دهند، و فرمان جاودانگى در بهشت را به دست چپش مى‌سپارند، و دو جامه بهشتى بر اندامش مى‌پوشانند، سپس به او گفته مى‌شود: بخوان و بالا برو، كه به هر آيه‌اى كه بخواند يك درجه بالاتر رود، به پدر و مادرش نيز -در صورتى كه مؤمن باشند- دو جامه بهشتى مى‌پوشانند، و به آن دو مى‌گويند: اينها به پاداش قرآنى است كه به او آموختيد»⁽²⁾.

و از طريق جابر جعفى از امام باقر عليه‌السلام روايت آمده است كه فرمود:

«روز قيامت قرآن به زيباترين شكل مى‌آيد... -تا آنجا كه فرمود-: تا آن كه به پيشگاه پروردگار توانا مى‌رسد و مى‌گويد: پروردگارا فلانى فرزند فلانى را من در دنيا روزهاى گرمش را به تشنگى گذراندم، و شب‌هايش را به بيدارى به سر بردم، و فلانى فرزند فلانى را نه روزها به تشنگى كشاندم و نه شب‌ها به بيدارى!

پس خداوند مى‌فرمايد: آنان را براساس منزل‌ها و جايگاه‌هاى مخصوصشان به

بهشت وارد كن. آنگاه قرآن بپاخيزد و آنان در پى او مى‌روند، و به هر مؤمنى مى‌گويد: قرائت كن و بالا برو. امام عليه‌السلام فرمود: پس هريك از ايشان قرآن مى‌خواند و بالا مى‌رود تا هر مرد از آنان به منزلگاهى كه براى او مقرّر شده است برسد و در آن جاى گيرد و سكونت كند»⁽¹⁾.

و به سند خود از منهال قصّاب روايت كرده است كه امام صادق عليه‌السلام فرمودند: «هر آن كه در سنّ جوانى و با ايمان قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خونش بياميزد و خداوند او را با فرشتگان پيام‌آور نيك رفتار همراه سازد، و روز قيامت قرآن براى او مانعى از آتش دوزخ گردد مى‌گويد: پروردگارا هر كارگرى به مزد كارش رسيده است مگر كارگر من، پس گرامى‌ترين هديه‌هاى خويش را به او برسان.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: آنگاه خداوند عزير جبّار دو جامه از جامه‌هاى بهشتى به او مى‌پوشاند و تاج كرامت بر سرش نهاده مى‌شود، سپس به قرآن خطاب مى‌رسد: آيا تو را درباره اين شخص خشنود ساختيم؟

قرآن خواهد گفت: پروردگارا من برتر از اين درباره وى مايل بودم.

پس امان‌نامه از آتش را به دست راست او؛ و سند جاودانگى در بهشت را به دست چپ او دهند و به بهشت وارد مى‌شود و به او مى‌گويند: [قرآن] بخوان و درجه‌اى بالاتر برو، سپس به قرآن خطاب مى‌شود: آيا خواسته‌ات را به او رسانيديم و خشنودت ساختيم؟ مى‌گويد: آرى.

امام عليه‌السلام فرمود: و هر آن كه قرآن بسيار بخواند و با اين كه حفظ آن بر او دشوار باشد آن را به خاطر بسپارد خداوند چنين پاداش را دو برابر به او خواهد داد»⁽²⁾.

مراتب وجود قرآن

مؤلّف گويد: مى‌توان چنين ادّعا كرد كه: قرآن داراى يك وجود نوشتارى است كه بين دو جلد [قرآن‌هاى مكتوب] قرار دارد، و يك وجود لفظى است كه با قرائت ما و نيز قرائت معصومين عليهم‌السلام و فرشتگان همچون جبرئيل عليه‌السلام تحقق مى‌يابد، و يك وجود علمى دارد كه از طريق روحى كه در عالم امر مى‌باشد به دستور خداوند بر دل مبارك

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله افكنده شده است، كه قول خداوند متعال: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ * عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ المُنْذِرِينَ»⁽¹⁾روح الامين آن را بر دل تو فرود آورد تا از هشداردهندگان بوده باشى. اشاره به اين حقيقت است.

و يا از راه نقش بستن واژه‌هاى غيبى بر لوح دل هنگام مواجه شدن و رويارويى با آن است، و گويا اين آيه اشاره به چنين معانى دارد كه خداوند فرموده است: «بلْ هُوَ آياتٌ بَيّناتٌ فى صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»⁽²⁾بلكه آن آيه‌هاى روشنى در سينه‌هاى كسانى است كه علم به ايشان داده شده است.

[نيز قرآن كريم] يك وجود غيبى نوشتارى دارد كه در لوح غيبى نقش گرفته و مبدأ و نسخه اصلى اين نقشهاست كه بر لوح دل شكل يافته است، و به سبب آن دل، مصحف [و دفتر] شده و آن نقش‌ها نوشته‌هايش مى‌باشد، شايد همين معنا را اشاره دارد قول خداوند: «إنَّهُ لَقُرآنٌ كَرِيمٌ * فى كِتابٍ مَكْنُونٍ * لا يَمَسُّهُ الّا المُطَهَّرُون»⁽³⁾كه در حقيقت، آن قرآن گرامى است، در كتاب محفوظى جاى گرفته است، جز پاكان به آن دست نزنند [يا دست نيابند].

و هم قرآن را وجودى لفظى غيبى است كه همان كلام خداوند است، كه آن را پديدار ساخته و به هر كه مشيّت او تعلّق گرفته -از فرشته يا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - شنوانيده است، گويا به اين معنا چنين اشاره فرموده است: «اللّه‌ُ نزَّلَ أحْسَنَ الحَدِيث»⁽⁴⁾خداوند بهترين سخن را نازل فرمود.

و براى قرآن يك وجود اجمالى (= فشرده) پيش از تفصيل بوده است كه شايد اشاره به آن است قول خداوند: «كتابٌ احكِمَتْ آياتُهُ ثمَّ فُصِّلَتْ»⁽⁵⁾اين كتابى است كه آيه‌هاى آن استوار گشته؛ سپس تشريح و تفصيل يافته است.

و همين وجود اصلى آن است و بقيّه مراتب و شئون و جايگاه‌ها و نمادهاى آن مى‌باشند، همانند بن و ريشه درخت نسبت به تنه و شاخه‌هاى آن است و شايد واژه‌هاى: «انزال و تنزيل» كه بدون قيد درباره قرآن در موارد بسيار به كار رفته است

اشاره به همين جايگاه‌ها و مقام‌ها باشد.

همچنين قرآن را صعود و بالارفتنى هم هست، زيرا كه قرآنِ لفظى كه از دهان ما خارج مى‌شود شكل و صورت خاصّى كه در جهانى برتر از اين جهان است به خود مى‌گيرد -چنان كه در جاى خود با دلايل فراوان از آيات و احاديث و به پشتوانه روشنگرى‌هاى عقلى به اثبات رسيده است -كه: اعمال نيك و بد، صورت‌ها و شكل‌هايى به خود مى‌گيرند و در عالم برزخ همراه ميّت باقى مى‌مانند. و از جمله آنها قرائت قرآن است، بلكه از برترين موارد اين قاعده كلّى است، نوشتن قرآن نيز از اعمالى است كه صورت خاصّى به خود مى‌گيرد.

بنابراين براى قرآن دو نقطه فراز و فرود هست: نقطه فرود تا مرحله وجود لفظى و نوشتارى در اين سراى پايان مى‌يابد، و نقطه فراز كه در عالم برزخ انجام مى‌شود.

البته حقيقت قرآن به عالم واژه‌ها و نقش‌هايى كه در عرصه ملك و ملكوت قرار دارند محدود نمى‌گردد، بلكه دلالت‌هاى كلمات و مفاهيم گسترده قرآنى سزاوارترند كه از حقيقت قرآن به‌شمار آيند و در جهان معنوى آن وجودى دارند كه خود از مقامات بلند قرآنى است، و به حقيقت اسم الهى مى‌رسد كه مبدأ قرآن است، و شايد كه حقيقت اسماء قدسى: الهادى و النور باشد كه در چند مورد راجع به قرآن كريم به كار رفته است.

صورت‌هاى گوناگون قرآن در قيامت

نظر به اين كه قيامت بزرگ، روز گردهم‌آيى همه عوالم است، و هنگام فاش شدن رازها و آشكار شدن پنهانى‌ها و نمايان شدن امور غيبى به شكل‌هاى حسّى و قالب‌هاى متناسب است، تا هم آهنگى بين عوالم ترتيب يابد و خداوند بندگانش را به اعمالشان آگاه سازد، و هريك از آنان محصول خويش را درو كند -كه هرچه كِشت كنى همان را برداشت خواهى كرد- و دنيا بسان مادرى براى آخرت است.

درنتيجه قرآن از عالم غيب به بهترين شكل و صورت در عالم قيامت پديدار مى‌شود و رخ مى‌نمايد كه با زيبايى معنوى آن تناسب داشته باشد، زيراكه هم اكنون در عالم غيب بهترين و زيباترين صفات نيك و نورانى را داراست.

و مى‌بايست بر صفوف مؤمنان گذر كند، همان‌گونه كه در دنيا بر دل‌ها و جان‌هاى آنان مى‌گذرد، تا ظاهر و باطن و كالبد و روان و نماى بيرونى و معناى درونى با يكديگر هم‌سويى و توافق داشته باشند و از نخستين رتبه تا به بالاترين نقطه اوج سير كند، زيراكه رهرو جادّه تكامل به سوى پروردگار تواناست.

پس لازم است پيش از همراهى با فرد كامل، با افراد پايين‌تر همراه گردد و با هر دسته‌اى به شكل و صورت همان دسته درآيد، چون كه نزد هريك از ايشان در مرتبه و هم‌تراز آنان قرار مى‌گيرد، به اضافه درخشندگى و زيبايى و نور خاص، كه هيچ تاريكى و تيرگى ندارد. و از اين جهت كه جز آن چه در دنيا به دست آورده‌اند چيزى از حقيقت آن در نمى‌يابند، از آن جمله امورى كه به صفت و مقام و حالت آنان بستگى دارد، چنان كه هريك از ايشان هنگام قرائت قرآن معنايى را مى‌بيند كه با مقام و موقعيّت ظاهرى و باطنى خودش سازگار است.

پس بايد كه هر گروهى از مؤمنان آن صورت زيبا (= قرآن) را يكى از افراد گروه خويش پندارد، همان‌گونه كه در دنيا بر اين گمان بودند كه قرآن بيانگر شيوه زندگانى و توصيف وضعيّت و موقعيّت آنان است.

و هم بايد هنگام مواجه شدن با آن به اوصاف و نشانه‌هايش آن را بشناسند، چنان كه در دنيا از معانى و حقايق قرآن مى‌شناختند و پذيراى آن بودند، كه اگر اهل هر گروه آن مقدار ظاهر از آن را نشناسند در حقيقت اهل آن مقام نخواهند بود.

تا وقتى كه در پايان به نقطه اوج به پيشگاه پروردگار توانا برسد و به حالت سجده در مى‌آيد، همان‌طور كه در معنا و حقيقت با نهايت كرنش و فنا سجده نموده است.

و موقعى كه دستور مى‌يابد سر از سجده بردارد مقامى برايش خواهد بود كه هم‌تراز مقام: بقاء فى اللّه پس از فناء فى اللّه است. و همان‌گونه كه تحفه‌ها و عنايت‌ها و بركت‌هاى خداوند را در دنيا براى كسان خويش دريافت مى‌كرد، آن روز هم هرچه درخواست نمايد به او مرحمت خواهد شد.

و همان‌طور كه در دنيا بندگان را به سوى خداوند نزديك مى‌ساخت و مايه دريافت رحمت و برطرف شدن عذاب از آنان مى‌گشت، آنجا هم مقام شفاعت دارد كه شفاعتش پذيرفته است.

و بدين ترتيب وضع كسانى كه قرآن را در اين دنيا قبول كرده يا واگذارده‌اند معلوم خواهد شد، همان‌گونه كه رضايت از گروه اوّل و خشم نسبت به گروه دوم در اين سراى روشن بود، بهترين پاداش يا كيفر به سبب قبول يا ردّ قرآن كريم به حكم خداوند به اجرا درمى‌آيد.

و بار ديگر به صورت مردى كه رنگش تغيير كرده است سر بر مى‌دارد همانند پيامبر كاملى كه پس از فناى در حق به سوى خلق بازگردد كه در وجود او حالت‌هاى فعل و انفعال و درخواست و اجابت و بندگى و آينه ربوبى شدن جمع شده است، و لازمه‌اش تغيير رنگ و به صورت مردى درآمدن است، زيرا كه خداوند انسان را به بهترين تنظيم آفريده است.

از اين بيان به ضميمه روايت اول به دست مى‌آيد كه بين دو روايت دوم و سوم منافاتى نيست.

گفتنى است كه تعجّب راوى از سخن گفتن قرآن براى آن است كه از حقايق قرآن جز واژه‌ها و نگارش حروف و كلمات را كه در اين عالم واقع است نمى‌شناخت، زيرا كه از موضع ضعف ايمان به آن نگريست، از همين روى امام عليه‌السلام بر شيعيان كم طاقت كه [از شناخت كامل علوم و معارف ائمه عليهم‌السلام ناتوان هستند اما] تسليم سخنان امامان مى‌باشند، ترحّم نمود، چون راه نجات آنان فقط تسليم است بى‌آن كه بر فهم و درك ناقص خويش تكيه كنند و آن را ملاك پذيرش يا انكار قرار دهند.

امّا شيعيان قوى [از لحاظ ايمان] درستى اين سخن را هريك به مقدار درجات ايمان و باور خويش درمى‌يابند، كه از روى يقين و اطمينان قلبى آن را تصديق مى‌كنند -نه از روى تعبُّد-.

و گويا نتيجه پاسخ همان مقايسه سخن گفتن قرآن با تجسّم نماز است، از جهت اين كه دور شمردن نسبت به هر دوى آنها يكسان است، كه تصور شكل و صورتى كه امر و نهى كند براى عدّه‌اى دور از ذهن مى‌نمايد، ولى اين يا از باب تجسّم اعمال جزئى است كه از ما صادر مى‌شود، يا از باب تجسّم صورت كلّى عمل است كه در مرتبه قبل از افعال جزئى قرار دارد.

البته نماز به هريك از دو وجه از دوستى و پيروى دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام باز مى‌دارد

-بويژه آن دو نفر اوّلى و دومى كه با واژه‌هاى: فحشاء و منكر از آنها تعبير شده است- و يا كنايه عام از همه دشمنان دين كه شامل آن دو نيز هست، و هم نماز به دوستى و همراهى با امامان فرمان مى‌دهد كه در حقيقت آنان [مصداق] ذكر خداوند بزرگ مى‌باشند، و شرح اين مطلب از موضوع بحث ما بيرون است.

ملامت سوره‌هاى رها شده

و از آن چه يادآور شديم مى‌توان شناخت كه سوره واگذارده و فراموش شده نسبت به كسى كه آن را واگذارده و فراموش كرده است، چگونه گفتگو و ملامت خواهد داشت، چنان كه در كافى به سند صحيح از يعقوب احمر آمده است كه گويد: «به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم: فدايت شوم، اندوه‌ها و سختى‌هايى به من رسيده كه هر چه نيكى و خير بود بخشى از آن ربوده شد، حتّى قرآن كه قسمتى از آن را فراموش كردم.

يعقوب گويد: هنگامى كه قرآن را نام بردم امام عليه‌السلام نگران شد، سپس فرمود: البته شخصى كه سوره‌اى از قرآن را فراموش كند آن سوره در قيامت به سراغش مى‌آيد تا از درجه‌اى از درجه‌ها بر او سر بر آورد و سلام كند، آن شخص گويد: و عليك السلام! تو كيستى؟ پاسخ دهد: من فلان سوره هستم كه مرا ضايع نمودى و رها كردى كه اگر مرا محكم گرفته بودى تو را به اين درجه نايل مى‌ساختم...»⁽¹⁾.

نيز در كافى و عقاب الاعمال و محاسن به چند سند از ابوبصير آمده است كه گويد: «امام صادق عليه‌السلام فرمودند: هر آن كه سوره‌اى از قرآن را فراموش كند آن سوره در بهشت به صورتى زيبا و مقامى والا برايش نمايان مى‌شود كه وقتى آن را بنگرد خواهد گفت: تو كيستى؟ وه چه زيبايى! كاش از آن من بودى!

پاسخ مى‌دهد: مرا نمى‌شناسى؟ من فلان سوره‌ام، اگر مرا فراموش نكرده بودى تو را به اين درجه مى‌رسانيدم»⁽²⁾.

و از ابن ابى‌يعفور است كه گويد: از امام صادق عليه‌السلام شنيدم كه مى‌فرمود: «هرگاه مردى سوره‌اى را بداند سپس فراموش كند يا واگذارد و وارد بهشت گردد آن سوره از بلندى به زيباترين شكل بر او ظاهر مى‌شود و مى‌گويد: مرا مى‌شناسى؟ پاسخ مى‌دهد:

خير. مى‌گويد: من فلان سوره هستم مرا به كار نبستى و رهايم نمودى، به خدا سوگند كه اگر به من عمل مى‌كردى تو را به اين درجه بالا مى‌بردم -و با دست به بالاى سرش اشاره خواهد كرد-»⁽¹⁾.

درجات بهشت به شمار آيات قرآن است

از اين احاديث چنين به دست مى‌آيد كه: دست يازيدن به هر سوره‌اى و به كار بستن آن و فراموش نكردنش مايه رسيدن به درجه‌اى بلند مى‌باشد، در مقابل: به كار نبستن و رها نمودن و فراموش كردن آن مايه از دست دادن آن درجه خواهد بود، چنان كه از چند روايت به دست مى‌آيد كه قارى قرآن هرگاه آيه‌اى را قرائت كند درجه‌اى بالا مى‌رود و شمار درجه‌هاى قارى به شماره آيات قرآن است، از جمله روايتى است كه شيخ صدوق قدس‌سره در كتاب امالى به سند خود از مفضّل بن عمر نقل كرده كه گويد: «امام صادق عليه‌السلام فرمودند: بر شما باد تلاوت قرآن كه البته درجات بهشت به شمار آيات قرآن است و چون روز قيامت شود به قارى قرآن گفته خواهد شد: بخوان و بالا برو. پس هر آيه‌اى كه مى‌خواند درجه‌اى بالا مى‌رود»⁽²⁾.

و شيخ كلينى قدس‌سره از حفص روايت كرده كه ضمن حديثى از حضرت موسى بن جعفر عليهماالسلام آورده است كه فرمود: «در حقيقت درجات بهشت به مقدار آيات قرآن است كه [به شخص قارى] گفته مى‌شود: بخوان و بالا برو. پس او مى‌خواند و بالا مى‌رود...»⁽³⁾.

و روايات ديگر...

و شايد راز اين مطلب آن است كه در هر سوره بلكه در هر آيه‌اى علم و معرفت و رهنمودى به سوى حق نهفته است كه با دست يازيدن به هريك از آنها و شناخت و معرفت يافتن و خو گرفتن و به كار بستن آن، درجه‌اى از تقرّب به خداوند به دست مى‌آيد و از مجموع همه آنها آخرين حدّ و مرحله درجات قرب به حق حاصل مى‌گردد. و چون درجه‌هاى بين بنده و حق هم‌تراز و مطابق درجات بهشت است بلكه روح و

معناى آنهاست، و منازل بهشت كالبدها و نماها و جايزه‌ها و آثار آنها مى‌باشد، درجات نيز بر مبناى سوره‌ها و آيه‌ها خواهد بود.

و شايد مقصود از حفظ و فراموشى، تنها حفظ يا فراموشى الفاظ قرآن نباشد، بلكه افزون بر حفظ الفاظ، حفظ معانى و ايمان داشتن به آنها و سلوك و عمل براساس آموزه‌هاى آنها مى‌باشد و اين نكته از اشاره روايات پيشين به دست مى‌آيد كه كلماتى همچون تضييع و واگذاردن و تمسك (= دست يازيدن) و عمل و رها كردن در آنها به كار رفته است.

مطالبى كه به خواست خداوند درباره آداب قرائت و فراگيرى قرآن خواهد آمد نيز مؤيد اين موضوع مى‌باشد.

مقام والاى اهل قرآن

و مى‌توان گفت: همين معنا از روايت شيخ كلينى استفاده مى‌شود كه به سند خود از سكونى از امام صادق عليه‌السلام آورده كه فرمود: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «البته اهل قرآن -به جز درجه پيامبران و رسولان- در بلندترين درجات مردمان هستند، پس حقوق اهل قرآن را كوچك مشماريد، زيرا كه از سوى خداوند توانا مقامى ارجمند براى آنان است»⁽¹⁾.

و شيخ طبرسى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده كه فرمودند: «اهل قرآن؛ همان اهل [وابستگان] و نزديكان خداوند هستند»⁽²⁾.

و شيخ صدوق به سند خود از آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده كه فرمودند: «بزرگان امّت من حاملان [و حافظان و دربر گيرندگان] قرآن؛ و صاحبان شب مى‌باشند»⁽³⁾.

شايد مقصود از «صاحبان شب» كسانى از اهل معرفت باشند كه جان‌هايى پاك و بى‌آلايش دارند و از غير خدا بريده‌اند.

و در تفسير امام عسكرى عليه‌السلام از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده كه فرمودند: «حاملان قرآن كه رحمت خداوند به آنان اختصاص يافته، و نور خداوند برايشان پوشانيده شده است،

آموزگاران كلام خداوند و مقرّبان درگاه الهى هستند، هر آن كه با ايشان دوستى نمايد در حقيقت با خداوند دوستى نموده و هر آن كه با آنان دشمنى كند با خداوند دشمنى ورزيده است. خداوند از شنونده قرآن بلاهاى دنيا، و از قرائت كننده قرآن بلاى بزرگ آخرت را دور مى‌سازد -تا آنجا كه فرمود-: سوگند به آن كه جان محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دست [قدرت] اوست: كسى كه با عقيده درست يك آيه از قرآن را بشنود پاداش او بيش از آن است كه به مقدار كوه ثبير طلا صدقه دهد و كسى كه يك آيه از كتاب خداى را با اعتقاد قرائت كند پاداشى برتر از زير عرش تا اعماق زمين خواهد داشت»⁽¹⁾.

و شيخ كلينى به سند خود از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمود: «حافظ قرآن كه بدان عمل نمايد با فرشتگان پيام‌آور گرامى نيكو رفتار است»⁽²⁾.

نيز به سند خود از [محدّث نامدار [معاوية بن عمّار آورده است كه گويد: «امام صادق عليه‌السلام به من فرمود: هر آن كه قرآن را قرائت كند بى‌نيازى باشد كه هرگز فقير نشود، و گرنه [هرگاه به واسطه قرآن بى‌نياز نگردد [هيچ چيز او را بى‌نياز نمى‌سازد»⁽³⁾.

قرائت و استماع و ختم قرآن

روايات فراوانى جز آن چه گذشت درباره ثواب قرائت قرآن وارد شده است، از جمله:

امام عليه‌السلام فرمود: آغاز كردن قرآن و ختم نمودن آن؛ هرگاه كه آن را شروع كند تا به آخر برساند.

و هم فرمود: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: هر آن كه خداوند قرآن را به او عطا كند و او چنان پندارد كه ديگرى چيزى بهتر از او يافته است، در حقيقت خير بزرگى را ناچيز شمرده و شى‌ء كوچكى را بزرگ داشته است»⁽⁴⁾.

ظاهر اين است كه پاداش اخير از جهت آن است كه هر يك حرف خود يك حسنه است، «مَنْ جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أمْثالِها»⁽²⁾هر آن كه كار نيكى انجام دهد، براى او ده برابر مانند آن است.

و پاداش اوّل (= در حال ايستاده قرآن خواندن در نماز) از اين جهت است كه كار نيك در نماز خود نيكى ديگرى است، بنابراين ده ضرب در ده مساوى صد خواهد بود. و يا حالت نماز چنين پاداش فراوانى را فراهم مى‌سازد. و در فرض دوم (= قرآن خواندن در حال نشسته در نماز) از جهت آن است كه نماز نشسته نصف نماز ايستاده پاداش دارد.

بشير گويد: من عرض كردم: اين پاداش براى كسى است كه [همه] قرآن را خوانده است، امّا آن شخصى كه [تمامى] آن را نمى‌تواند بخواند چطور؟

امام عليه‌السلام فرمود: اى برادر اسدى! البته خداوند بخشايشگر و بزرگوار و گرامى است،

هرگاه شخصى آن‌چه را مى‌داند از قرآن بخواند، خداوند آن پاداش را به او مى‌دهد»⁽¹⁾.

و هر آن كه يك حرف ظاهر از آن بياموزد، خداوند برايش ده حسنه مى‌نويسد و ده سيّئه (= بدى؛ لغزش؛ گناه) از او محو مى‌سازد و ده درجه‌اش بالا مى‌برد.

امام عليه‌السلام فرمود: نمى‌گويم: به هر آيه، بلكه به هر حرف: ب؛ ت؛ و مانند اينها...

و هر آن كه يك حرف از آن را به حال نشسته در نماز بخواند، خداوند برايش پنجاه حسنه مى‌نويسد و پنجاه سيّئه از او مى‌زدايد و پنجاه درجه بالايش مى‌برد؛ و هر آن كه يك حرف از آن را در حال ايستاده در نمازش بخواند، خداوند صد كار نيك برايش مى‌نويسد و صد كار بد از او محو مى‌نمايد و يكصد درجه‌اش ترفيع مى‌دهد.

و هر كه قرآن را ختم كند دعاى مستجابى خواهد داشت كه تأخير دارد يا همان وقت به او عطا مى‌شود.

راوى گويد: پرسيدم: فدايت شوم! همه قرآن را ختم كند؟

امام عليه‌السلام فرمود: همه آن را ختم كند»⁽²⁾.

و به همين سند از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده كه فرمود: «از پدرم شنيدم كه مى‌فرمود: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: ختم قرآن تا همان جايى است كه تو مى‌دانى»⁽³⁾.

و شايد مقصود از حسنه‌اى كه براى خواندن يك حرف عطا مى‌شود همان حسنه اى باشد كه ده برابر افزايش مى‌يابد، بنابراين براى يادگيرى آن ده پاداش به اضافه صد خواهد بود -چنان كه از سياق روايت به دست مى‌آيد.

ممكن است اختصاص به شيعه از آن جهت باشد كه قبول اعمال يا چند برابر شدن آنها ويژه آنان است.

و خانه‌اى كه در آن قرآن خوانده نمى‌شود و خداوند در آن ياد نمى‌گردد بركتش اندك است و فرشتگان از آن دور مى‌شوند و شياطين در آن حضور مى‌يابند»⁽³⁾

روايات فراوان ديگر در همين زمينه‌ها آمده است.

مقدّمه يازدهم: بخشى از آداب ظاهرى و باطنى تلاوت قرآن

اشاره

آداب تلاوت قرآن كريم كه در احاديث مورد تأكيد قرار گرفته فراوان است از جمله:

1- از روى نوشته قرآن خواندن

مستحب است هنگام خواندن قرآن به خط نوشته قرآن نگاه كند، چنان كه شيخ كلينى به سند خود از اسحاق بن عمّار آورده است كه گويد: «به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم: فدايت شوم، من قرآن را حفظ دارم، پس آيا اگر آن را از حفظ بخوانم بهتر است يا از روى مصحف (= قرآن مكتوب)؟

امام عليه‌السلام به من فرمود: بلكه آن را بخوان و به نوشته (= مصحف) نگاه كن كه برتر است، مگر ندانسته‌اى كه نگريستن در قرآن عبادت است؟»⁽¹⁾

و در حديث ديگرى كه شيخ كلينى از يعقوب بن يزيد روايت كرده چنين آمده است: «امام صادق عليه‌السلام فرموده است: هر آن كه قرآن را از روى نوشته آن بخواند از بينايى خويش بهره [فراوان] خواهد برد و مايه سبك شدن عذاب از پدر و مادرش مى‌گردد هر چند كه آن دو كافر باشند»⁽²⁾.

و در كتاب ثواب الاعمال مشابه اين روايت را نقل كرده و در حديث ديگر از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورده است كه فرمودند: «هيچ چيزى از قرائت قرآن در مُصحف (= قرآن مكتوب) با نگاه كردن در آن، بر شيطان سخت‌تر نيست»⁽³⁾.

نيز شيخ كلينى از حسن بن راشد از نياى خود از امام صادق عليه‌السلام آورده كه فرمودند: «قرائت قرآن در مصحف (= قرآن مكتوب) عذاب را از پدر و مادر تخفيف مى‌دهد هر چند كه كافر باشند»⁽¹⁾.

و در امالى شيخ طوسى به سند خود از ابوذر آورده است كه گويد: «از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مى‌فرمود: نگاه كردن به على بن ابى‌طالب عليه‌السلام عبادت است، و نگاه كردن به پدر و مادر از روى مهرورزى به آنان عبادت است، و نگاه كردن در صحيفه - يعنى نوشته قرآن - عبادت است، و نگاه كردن به كعبه عبادت است»⁽²⁾.

شايد رمز و راز مستحب بودن نگاه كردن به نوشته قرآن در حال قرائت آن است كه چشم در جهت نگريستن به كلام خداوند به كار گرفته مى‌شود، يا به خاطر آن است كه مايه توجه بيشتر دل به سوى قرآن مى‌گردد، و يا مانع از مشغول شدن چشم به غير قرآن است تا دل را به جاى ديگر نبرد [و از توجه كامل باز ندارد].

2- طهارت هنگام قرائت قرآن

عبداللّه بن جعفر حِمْيَرى در كتاب قرب الإسناد، به نقل از محمّد بن عبدالحميد، از محمّد بن الفُضَيل آورده است كه گويد: «از حضرت ابوالحسن (= امام كاظم يا امام رضا عليهماالسلام ) پرسيدم: مقدارى از روى مصحف قرآن مى‌خوانم، سپس ادرارم مى‌گيرد، برمى‌خيزم و ادرار مى‌كنم و مواضع نجاست را شستشو مى‌دهم، و دست‌هايم را مى‌شويم، و بار ديگر به قرآن خواندن از روى مصحف مى‌پردازم [اين كار درست است]؟

فرمود: خير؛ تا وضوى نماز بگيرى»⁽³⁾.

مقصود از وضوى نماز همان وضويى است كه براى خواندن نماز انجام مى‌شود [يعنى وضوى كامل بگيرد، زيرا كه وضو در لغت عرب به معناى شستشو نيز به كار مى‌رود].

و شيخ صدوق قدس‌سره در كتاب الخصال به سند خود از مولاى متقيان على عليه‌السلام ضمن حديث الاربعمائه نقل كرده است كه آن حضرت عليه‌السلام فرمودند: «و هرگاه بنده‌اى طهارت

نداشت قرآن نخواند تا وقتى كه تطهير كند»⁽¹⁾.

و شيخ ابن فهد حلّى قدس‌سره در كتاب عدّة الداعى از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود: «قرائت كننده قرآن به هر حرفى كه در نماز به حال ايستاده مى‌خواند صد حسنه برايش هست و به هر حرفى كه در حال نشسته مى‌خواند پنجاه حسنه دارد، و در غير نماز با حال طهارت بيست و پنج حسنه، و بدون طهارت ده حسنه خواهد داشت.

امّا من نمى‌گويم [يك حرف] «المر» مى‌باشد، بلكه «الف» ده حسنه، و «لام» ده حسنه، و «ميم» ده حسنه، و «راء» ده حسنه دارد»⁽²⁾.

شايد راز اين دستور آن است كه حالت پاكى به برخوردارى از انوار قرآن كريم نزديك‌تر از حالت ناپاكى است، چنان كه پاكى دل از آلايش‌هاى درونى، قرائت كننده را براى دريافت آن فيوضات مهيّا مى‌سازد، بلكه رعايت پاكيزگى ظاهرى سزاوارتر است؛ زيرا كه طهارت قلبى همچون روح و معناست و طهارت ظاهرى شكل و كالبد مى‌باشد و مانند ساير امور ظاهر و باطن و صورت و معناى آن به هم پيوسته است، بنابراين براى رسيدن به مرحله كمال، لازم است بين هر دو جمع گردد.

3- فرو گرفتن صدا

چنان كه در كتاب امالى شيخ طوسى قدس‌سره به سند خود از ابوذر غفارى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است كه ضمن سفارش‌هايى به او فرمودند: «اى اباذر! صدايت را هنگام تشييع جنازه و موقع نبرد و در وقت قرائت قرآن فرو بگير»⁽³⁾.

و شيخ كلينى قدس‌سره ، از امام باقر عليه‌السلام روايت كرده كه فرمودند: «هر آن كه [سوره] «انّا أنْزَلناهُ في لَيلَةِ القدر» را در حالى بخواند كه صدايش را بلند كرده باشد، مانند كسى خواهد بود كه در راه خدا شمشير كشيده است، و هر آن كه آن [سوره] را آهسته بخواند مانند كسى است كه در راه خداوند به خون خود غلطيده باشد»⁽⁴⁾.

و نفر دوم [كه سوره را آهسته بخواند] مقامش از نفر اول بالاتر است.

امّا در مورد حديثى كه ابن ادريس به سند ظاهرا صحيح از معاوية بن عمّار نقل كرده است كه گويد: «به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم: مرد، تا موقع دعا و قرائت قرآن صدايش

را بلند نكند به گمانش كارى انجام نداده است؟

امام عليه‌السلام فرمود: مانعى ندارد، حضرت على بن الحسين عليهماالسلام در خواندن قرآن خوش‌ترين صدا را داشت، و صدايش را بلند مى‌كرد تا اهل خانه آواى او را مى‌شنيدند، و حضرت امام باقر عليه‌السلام در خواندن قرآن بهترين صوت را داشت، و شبانگاهان وقتى [براى عبادت و تهجد] برمى‌خاست و با صداى بلند قرائت مى‌كرد، رهگذران - از سقّاها و ديگران - مى‌ايستادند و به قرائت آن حضرت گوش مى‌دادند»⁽¹⁾.

ابتداى حديث بيش از اين نمى‌رساند كه بلند كردن صدا براى چنان شخصى مانعى ندارد. و هم محتمل است كه بيان نفى كراهت باشد [يعنى بلند خواندن قرآن مكروه نيست] گرچه يكى از آداب را واگذارده است؛ زيرا كه ترك هر مستحبّى مكروه نيست، و نيز بدان سبب كه برخى از افراد وقتى قرآن را بلند مى‌خوانند حالت حزن و تأثر قلبى به آنان دست مى‌دهد، و اين حالت بر آهسته خواندن رُجحان دارد.

و هم احتمال مى‌رود كه حديث بيانگر آن است كه آهسته خواندن قرآن همه وقت مستحب نيست به‌طورى كه اگر گاهى بلند قرائت شود برخلاف سنّت عمل شده باشد.

و در بخش بعدى حديث: بلند خواندن امام زين‌العابدين و امام باقر عليهماالسلام به منظور آگاهى و تأثيرگذارى در دل شنوندگان بوده است، به‌خصوص بر آن حالتى كه قرائت مى‌كردند، كه قرائت ايشان پندآموزى و يادآورى حقايق قرآن را نيز دربرداشته است، و در آن صورت از رعايت استحباب آهسته خواندن ترجيح دارد، به ويژه چنين قرائتى از امام - كه براى تكميل بندگان قرار داده شده است - بهتر و برتر است.

البته بعيد نيست كه برترى آهسته قرائت كردن نسبت به حالات مختلف قارى قرآن عموميت نداشته باشد، هرچند كه ظاهرا پنهان داشتن عبادت‌هاى مستحب بهتر است، پس به احتمال قوى مى‌توان گفت: حكم آهسته و بلند خواندن به حسب حالت‌هاى گوناگون، متفاوت است، بنابراين هركس نيّت خالصانه‌اش هنگام آهسته خواندن بيشتر است، و يا در آن حال توجّه بهترى به او دست مى‌دهد، نسبت به چنين افرادى آهسته خواندن سزاوارتر است، امّا كسى كه اخلاصش كامل است، با كسى كه مردمان را [هنگام عبادت] در نظر ندارد و بلند خواندن تأثيرش در دل او بيشتر است، يا

در آن حال فكر و حواسش جمع‌تر مى‌شود، يا سبب آگاهى و توجه ديگران است، چنين شخصى بلند خواندن قرآن برايش بهتر است.

4- با صداى خوش خواندن

افزون بر بعضى روايات پيشين، اين روايات بر آن دلالت دارد: شيخ كلينى به سند خود از عبداللّه بن سنان از امام صادق عليه‌السلام آورده كه فرمود: «پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: براى هر چيزى زيورى است و زيور قرآن صداى زيباست»⁽¹⁾.

و در خبر ديگر از آن حضرت عليه‌السلام است كه فرمود: «حضرت على بن الحسين عليهماالسلام خوش صداترين مردم در قرائت قرآن بود، هنگامى كه سقّاها مى‌گذشتند بر در خانه‌اش مى‌ايستادند و قرائت آن حضرت را گوش مى‌دادند»⁽²⁾.

و از على بن محمّد نوفلى روايت آورده كه گويد: «نزد حضرت ابوالحسن (امام كاظم يا امام رضا عليهماالسلام ) سخن از صداى خوش به ميان آوردم. امام عليه‌السلام فرمود: حضرت على بن الحسين عليهماالسلام قرآن مى‌خواند و بسيار رهگذرانى كه بر آن جناب مى‌گذشتند و از حسن صوت او مدهوش مى‌شدند»⁽³⁾.

و شيخ طبرسى در كتاب مجمع البيان از ابوبصير از امام صادق عليه‌السلام نقل كرده كه درباره قول خداوند: «و رتّل القرآن ترتيلاً»⁽⁴⁾و قرآن را به ترتيل بخوان؛ فرمود: «[ترتيل] آن است كه آن را شمرده بخوانى و صدايت را خوش و زيبا سازى»⁽⁵⁾.

مؤلّف گويد: بسا كه صدايى به‌طور طبيعى [و از روى سرشت] خوش و زيباست، به‌گونه‌اى كه گفتارى نيكو و گوش‌نواز و لذّت‌بخش به شنونده منتقل مى‌كند، چنين حالتى معلول دستگاه تنفّس و تارهاى صوتى است.

و گاهى برعكس، صدايى - مانند صداى الاغ - به‌طور طبيعى گوش‌خراش و مايه نفرت و بيزارى جانهاست.

چنان كه در چهره‌هاى زيبا و زشت - و يا به‌طور كلّى هر شى‌ء نيكو يا ناپسند - اين

قاعده ديده مى‌شود.

و بسا كه صداى خوش و زيبا به اختيار شخص توليد مى‌شود، و آن به سبب برآوردن حروف از مخارج مناسب و زيبنده آنهاست - چنان كه از بعضى قاريان شنيده مى‌شود - .

و يا از جهت پيرايه‌هاى ديگرى است كه حروف را زيباتر مى‌سازد و زيور مى‌دهد.

و گاهى به دلخواه و از جهت كشيدن و گرداندن صدا در حلق به گونه‌هاى مخصوص، صدايى خوش و زيبا مى‌شود و مايه خوشحالى يا اندوهناكى شنونده مى‌گردد.

و بيان اين نوع صداى زيبا را علم موسيقى - كه از بخش‌هاى علم حكمت (= فلسفه) به‌شمار مى‌رود - عهده‌دار است؛ و گونه‌ها و قواعدى دارد كه در آن علم تبيين شده است. به نظر مى‌رسد مقصود از غنا كه در احاديث از آن نهى شده و علما به حرمتش فتوا داده‌اند، همين نوع باشد كه مى‌توان گفت: موضوع آن كم و بيش نزد افراد آشناى به اين فن معلوم است، زيرا كه هركس خوب و بد چيزى را تشخيص مى‌دهد چنين نيست كه بر انجام آن توانا باشد، مانند خطّ خوب و بد يا ساختمان زيبا و زشت [كه بسا مردمانى آنها را مى‌شناسند ولى خودشان خوشنويس نيستند و نمى‌توانند ساختمان زيبايى بسازند].

گونه ديگرى از خوش صدا خواندن قرآن است كه از حال قرائت كننده آن پديد مى‌آيد هنگامى كه در مقامات قرائت [اوج مى‌گيرد و] از اين عالم فراتر مى‌رود و به جهان سرور و بهاء و قدس ارتقا مى‌يابد، كه در قرائت او ملاحت و زيبايى خاصّى ايجاد مى‌شود و كلام او را پوشش مى‌دهد، به‌طورى كه مايه شادابى و خرّمى روحى شنونده است، كه از جهان شادمانى و زيبايى به اين عالم سرايت كرده است.

آرى؛ حال و صفات گوينده در گفتارش نمودار مى‌شود و چنان است كه اندوه و خوشحالى او از گفتارش به شنونده هم منتقل مى‌گردد، همان‌گونه كه غنا در شنونده تأثير مى‌گذارد و چنين است كه سخن هرگاه از دل برآيد بر دل نشيند.

و گويا همين گونه خوش‌خوانى را حضرت داوود و امام على بن الحسين و امام باقر عليهماالسلام داشته‌اند - چنان كه در اخبار آمده است - .

و يا گونه‌اى فراتر از آن كه از جهت معنوى به آن شباهت دارد، بدين توضيح كه قرآن با همان درخشش و كمال روحانى از زبان متكلّم يا از مبدأش - كه جمال مطلق است - بيرون بيايد و جلوه كند.

از مطالب فوق چنين نتيجه مى‌گيريم كه خوش‌خوانى قرآن كريم تنها به غنا خواندن آن نيست، بلكه احاديث در جواز غنا خواندن قرآن ظهور ندارد تا چه رسد كه رجحان و استحباب را برساند، بنابراين استدلال به آنها براى تخصيص دلايل حرمت مطلق غنا بسى جرئت مى‌خواهد! به‌خصوص با در نظر گرفتن حديثى كه شيخ كلينى قدس‌سره به سند خود از عبداللّه بن سنان از امام صادق عليه‌السلام آورده است كه فرمود: «رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: قرآن را به لحن‌ها و صوت‌هاى عرب بخوانيد و از لحن‌هاى كسانى كه نافرمان و تبهكارند بپرهيزيد، زيرا كه پس از من مردمانى خواهند آمد كه قرآن را بسان خوانندگى (= غنا) و نوحه‌سرايى و نواى راهبان در گلو مى‌چرخانند كه [چنين قرآن خواندن] از گلوگاهشان فراتر نمى‌رود [و به درگاه خداوند قبول نمى‌شود]، دل‌هاى آنان واژگونه است و هر كه خواندن ايشان را خوش دارد نيز دلش واژگون است»⁽¹⁾.

5- ترتيل در قرائت

خداوند فرموده است: «وَ رَتِّلِ القُرانَ تَرْتيلاً»⁽²⁾و قرآن را به ترتيل بخوان.

شيخ كلينى قدس‌سره در كتاب كافى به سند خود از عبداللّه بن سليمان روايت آورده كه گويد: از امام صادق عليه‌السلام راجع به اين آيه پرسيدم. امام صادق عليه‌السلام فرمود: امير مؤمنان عليه‌السلام فرموده‌اند: «[يعنى] آن را خوب و روشن ادا كن، و مانند شعرخوانى به شتاب و بريده مخوان و مانند ريگ پراكنده [و ناهماهنگ] منماى، ولى دل‌هاى سخت خويشتن را به آن بكوبيد [و يا به بيم و هراس واداريد⁽³⁾] و سعى شما [فقط] اين نباشد كه سوره را به آخر برسانيد»⁽⁴⁾.

شيخ طبرسى نيز اين روايت را بدون ذكر سند آورده سپس افزوده است: «و از امام

صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمود: هرگاه به آيه‌اى رسيدى كه درآن از بهشت ياد شده، از خداوند بهشت درخواست كن و هنگامى كه آيه‌اى بخوانى كه در آن از دوزخ ياد آمده است، از عذاب آتش به خداوند پناه ببر»⁽¹⁾.

و در حديث ديگرى از امام صادق عليه‌السلام آمده است: «سزاوار است كه هرگاه بنده‌اى به نماز ايستد در قرائت خود به ترتيل (= شمرده و تأنّى) بخواند و به هر آيه‌اى كه در آن ياد بهشت و ياد جهنم است مى‌رسد، از خداوند تقاضاى بهشت كند و از عذاب آتش به خدا پناه ببرد و چون خطاب‌هاى: «يا ايها الناس» و «يا ايها الذين آمنوا» را بخواند چنين بگويد: لبيك ربّنا (= پروردگارا تو را اجابت مى‌كنيم)»⁽²⁾.

و از امير مؤمنان عليه‌السلام روايت شده كه ترتيل را به «حفظ الوقوف و اداء الحروف»⁽³⁾(= رعايت وقف‌ها و خوب ادا كردن حروف) تفسير فرموده است.

و هم از آن حضرت عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: «آن را مانند ريگ پراكنده مكن و بسان شعرخوانى سريع و بريده مخوان، در كنار شگفتى‌هاى آن درنگ كنيد و دل‌هايتان را به وسيله آن به جنبش آوريد و تمام سعى شما اين نباشد كه سوره را به آخر برسانيد»⁽⁴⁾.

البته علما در تفسير واژه ترتيل تعبيرهاى متفاوتى دارند، جوهرى در صحاح گويد: «ترتيل در قرائت: شمرده خواندن و آشكار ساختن [حروف] بدون تجاوز از حدّ مى‌باشد. و كلام رتّل: يعنى سخنى كه داراى ترتيل (= نظم و پيوستگى) است. و ثغر مرتّل: دندان‌هاى صاف و مرتّب»⁽⁵⁾.

و از ابن عبّاس در تفسير آيه چهارم سوره مزّمل آمده است: «آن را آشكار و روشن ساز و آرام و شمرده بخوان: سه آيه سه آيه و چهار آيه چهار آيه و پنج آيه پنج آيه»⁽⁶⁾.

و زجّاج گفته است: «بيانِ در قرائت با شتاب خواندن قرآن سازگار نيست بلكه فقط با آشكار نمودن تمامى حروف و رعايت اشباع كامل، انجام مى‌گردد»⁽⁷⁾.

و از مجاهد نقل شده كه «معناى ترتيل: آهسته و روشن خواندن است»⁽⁸⁾.

و قَتاده گفته است: «با تدبّر و تأنّى خواندن است»⁽¹⁾.

و به قولى: «ترتيل آن است كه با نظم و پيوستگى خوانده شود، لفظى را تغيير ندهد و مقدم و مؤخّر نكند. و اين واژه برگرفته از «ترتيل الاسنان» يعنى صاف و مرتّب بودن دندان‌ها است»⁽²⁾.

و گويند: «رتّل به معناى ضعيف و پست نمودن؛ و رتل به معناى نرمى است».

اين سخن از قُطْرب نقل شده و نيز گفته است: «منظور از ترتيل: تحزين القرآن است، يعنى قرآن را با صداى حزين و غمناك بخوان»⁽³⁾.

و بعضى ديگر چنين تفسير كرده‌اند: «شمرده و با تأنّى خواندن به نماياندن حروف و اشباع حركات از جهت تشبيه به دندان‌هاى منظّم كه همچون شكوفه بابونه است»⁽⁴⁾.

شيخ طوسى و برخى ديگر از علما فرموده‌اند: «نماياندن حروف بدون زياده‌روى است»⁽⁵⁾علّامه حلّى فرموده است: «روشن و آشكار ساختن حروف» و «خوددارى از كشيدن آنها به‌گونه‌اى كه شبيه غنا و آوازه‌خوانى شود»⁽⁶⁾.

گويا اين دو تفسير از سخن جوهرى گرفته شده كه قيد: «بدون تجاوز از حد» را در معناى ترتيل آورده است.

و بيشتر اين گفته‌ها و عبارت‌ها از جهت محتوا به يكديگر نزديك مى‌باشند كه شيوه مفسّران است. آنان بر خود لازم نمى‌بينند كه حدّ و مرز كامل واژگان را بيان سازند، بلكه به توضيح و بيان آنها به مقدارى كه رفع ابهام شود بسنده مى‌كنند.

يكى از فقها ترتيل را چنين تفسير نموده است: «آهسته و شمرده خواندن و تأنّى در قرائت به منظور كمال مواظبت بر آشكار شدن حروف و حركات است، تا پيوستگى و چينش آن نيكو گردد و بسان دندان‌هاى صاف و مرتّبى باشد كه بر اثر فاصله‌هاى يك‌نواخت؛ نظم و نماى آن زيباست به طورى كه به شكوفه بابونه تشبيه شده است.

برخلاف كلامى كه ترتيل ندارد و شبيه دندان‌هاى به هم چسبيده است، يا همچون خواندن شعر؛ سريع و باشتاب. و يا مانند ريگ پراكنده‌اى كه روى هم انباشته شود، مثل

خرماى بد بارى كه پيش از فرو ريختن از درخت يا پس از سقوط پياپى، نامرتّب و درهم است»⁽¹⁾.

به نظر مى‌رسد كه مقصود اكثر لغت‌شناسان و فقيهان همين است هرچند كه عبارت‌هاى آنان متفاوت است - و جز قُطرب - چكيده گفته‌هاى آنان چنين است كه ترتيل عبارت از حدّ متوسط قرائت است كه شمردگى و تأنّى و آرامى در آن باشد، به‌گونه‌اى كه با شتاب خوانده نشود، در آهسته و شمرده خواندن هم افراط نكند يعنى بسان ريگ جدا و دور از هم نباشد.

امّا درخواست بهشت و پناه بردن به خداوند از آتش دوزخ [هنگام قرائت آيات مربوط به آنها] از احاديث به دست نمى‌آيد كه معناى ترتيل باشد، پس شايد كه از جمله پيوست‌هاى ترتيل است، زيرا كه آن گونه قرائت؛ معانى را براى شخص قارى واضح و روشن مى‌سازد، لذا مناسب است هنگام قرائت چنان درخواست‌هايى را اظهار بدارد و چون مورد خطاب «يا ايها الناس» و «يا ايها الذين آمنوا» قرار گرفت؛ لبّيك بگويد [و پذيرش و فرمانبرى خود را ابراز نمايد]، و در كنار شگفتى‌هاى قرآن توقف كند و دل‌ها را برانگيزاند و هشدار و بيم دهد.

و مى‌توان گفت: [ترتيل مفهوم گسترده‌اى است كه جلوه‌ها و زاويه‌هاى متفاوتى دارد] يك ترتيل در شكل و صورت ظاهرى است كه به الفاظ قرائت مربوط مى‌شود.

ترتيل ديگر معنوى است كه از معانى آن واژه‌ها و الفاظ به دل راه مى‌يابد.

ترتيل سوم در حالت‌هاى برآمده از معانى است كه مايه روشنگرى خاصى در دل؛ و بيانگر [اسرار باطنى] معناست و شايد مقصود از توقف بر كناره شگفتى‌هاى قرآن همين باشد.

درخشش ديگر بر اثر حالتى است كه از آن معنا در دل پديدار مى‌شود از جهت درخواست بهشت و پناه بردن به خداوند از آتش دوزخ؛ با ابراز آن به زبان تأكيد مى‌يابد و يا حالت اجابت حق [و لبّيك‌گويى هنگام قرائت خطاب] كه شايد مقصود از تكان دادن و ترسانيدن و به جنبش آوردن دل همين باشد و تأنّى در ادا كردن الفاظ و انديشيدن در معانى و حالت آرام و آهسته داشتن، براى اين منظور است.

امّا سخنى كه از قطرب نقل شده - كه ترتيل را قرائت با صداى حزين دانسته - گفتارى دور از قاعده است و روايت ياد شده در بيان استحباب خوش‌خوانى آن را تأييد نمى‌كند، زيرا كه در آن روايت: شمرده و خوش صدا خواندن، آمده است و آن غير از حزن‌آميزى است.

و آن چه علّامه حلّى يادآور شده كه «خوددارى از كشيدن آنها (= حروف و حركات) به‌گونه‌اى كه شبيه غنا و آوازه‌خوانى شود»؛ اگر مقصود ايشان حالتى است كه مايه اختلال سبك و شيوه قرائت قرآن است. سخن خوبى مى‌باشد و گرنه قابل قبول نيست زيرا كه شاهدى بر آن نيافتيم.

6- رعايت اندازه در قرائت

به طورى كه بخشى از روايات دلالت دارند: زياده‌روى در قرائت قرآن (= تند خواندن و در زمان كوتاه ختم كردن) پسنديده نيست. از جمله در كافى به سند خود از محمّد بن عبداللّه آورده است كه گويد: «به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم: [همه] قرآن را در يك شب بخوانم؟ امام عليه‌السلام فرمود: خوش ندارم در مدّت كمتر از يك ماه قرائت كنى [شود]»⁽¹⁾.

و به سند خود از حسين بن خالد از آن حضرت عليه‌السلام روايت كرده است كه گويد: «از امام صادق عليه‌السلام پرسيدم: در چه مدّت قرآن را بخوانم؟ فرمود: آن را در پنج نوبت؛ در هفت بخش بخوان. البته نزد من قرآنى است كه چهارده قسمت است (به مدّت چهارده روز ختم مى‌شود)»⁽²⁾.

نيز شيخ كلينى به سند خود از على بن ابى‌حمزه نقل كرده كه گويد: «در محضر امام صادق عليه‌السلام شرفياب بودم كه ابوبصير از آن حضرت چنين پرسش نمود: فدايت شوم! قرآن را يك شبه بخوانم؟ فرمود: خير. عرضه داشت: در دو شب بخوانم چطور؟ فرمود: خير... تا رسيد به شش شب، امام عليه‌السلام با دست اشاره كرد و فرمود: آرى.

سپس فرمود: اى ابومحمّد! در حقيقت پيش از شما از اصحاب حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرآن را به مدّت يك ماه و كمتر مى‌خواندند، قرآن را شتابان و به سرعت نبايد خواند بلكه مى‌بايست آرام و شمرده خوانده شود، هرگاه به آيه‌اى برسى كه در آن از آتش

دوزخ ياد شده است درنگ كنى و از دوزخ به خداوند پناه ببرى.

ابوبصير گفت: در ماه رمضان قرآن را در يك شب بخوانم؟

امام عليه‌السلام فرمود: خير. پرسيد در دو شب چطور؟ فرمود: خير.

عرضه داشت: در سه شب چطور؟ فرمود: بخوان - و با دست اشاره كرد - آرى، هيچ‌يك از ماه‌ها به ماه رمضان شبيه نيست؛ حق و حرمت ويژه‌اى دارد، هرچه بتوانى در آن نماز بگزار»⁽¹⁾.

و سيّد ابن طاووس در كتاب اقبال، از وهب بن حفص روايت كرده است كه گويد: «از امام صادق عليه‌السلام پرسيدم: در چه مدّت هر فردى قرآن را بخواند [و ختم كند]؟ فرمود: در شش روز و بيشتر.

پرسيدم: در ماه رمضان چطور؟

فرمود: در سه روز يا بيشتر»⁽²⁾.

شيخ جعفر بن قولويه نيز به سند خود از امام صادق عليه‌السلام روايت نموده كه فرمود: «خوش ندارم در ظرف كمتر از يك ماه قرآن خوانده شود»⁽³⁾.

شايد رمز و راز چنين دستورى آن است كه بر اثر سريع خواندن قرآن، آداب قرائت - از قبيل ترتيل و تدبّر و... - رعايت نمى‌شود، يا مايه قساوت قلب و تأثيرناپذيرى از پندهاى قرآن است، نظير بعضى از مردم كه در مجالس واعظان و اندرزگويان همواره حضور مى‌يابند و با آنان به گفتگو مى‌پردازند، چنين كسانى نسبت به افرادى كه در حضور آن مجالس ميانه‌روى دارند كمتر تحت تأثير پند و اندرز قرار مى‌گيرند.

و يا ممكن است از اين عبادت ارزشمند سست و كاهل و دلش از آن رميده و بى‌رغبت شود، با اين كه عبادت را بايد با شور و شوق انجام داد.

امّا در ماه رمضان كه بيش از ساير ماه‌ها بر انجام عبادات مواظبت مى‌گردد، بسا كه رعايت آداب هم با وجود كثرت قرائت آسان باشد، و به سبب روزه دل‌ها نرم مى‌شود، بنابراين شخص باتقوا قساوت نمى‌گيرد و اهل عبادت با اشتياق و دلدادگى خاصّى به عبادت مى‌پردازند و كمتر سست مى‌شوند.

و باتوجه به اين كه فيوضات ماه مبارك رمضان در باطن به افراد باتقوا مدد مى‌رساند و بدين وسيله بركت‌هاى قرائت براى اهل آن نمودار مى‌گردد و در عين حال كه آداب آن كامل نيست مورد قبول واقع مى‌شود.

گويا به همين جهت است كه شبى يك ختم قرآن - بلكه در مجموع ماه رمضان چهل ختم قرآن - رخصت داده شده است، كه شيخ كلينى به سند خود از جابر جعفى از امام باقر عليه‌السلام روايت آورده كه فرمود: «هر چيز بهارى دارد و بهار قرآن ماه رمضان است»⁽¹⁾.

و از اين روايت قوّت اين احتمال به دست مى‌آيد كه افراد از لحاظ مقدار مناسب قرائت از يك جزء تا يك ششم كلّ قرآن متفاوت هستند، بلكه در روايت ابراهيم بن العبّاس آمده است كه حضرت امام رضا عليه‌السلام هر سه روز يك ختم قرآن مى‌خواند و مى‌فرمود: «اگر بخوانم مى‌توانم در كمتر از سه روز هم يك ختم قرآن انجام دهم، ولى به هر آيه‌اى كه مى‌گذرم در [معناى] آن و در جهت و مورد و هنگام نزول آيه مى‌انديشم، لذا در هر سه روز قرآن را ختم مى‌كنم»⁽²⁾.

7- قرائت حزن‌آميز

شيخ كلينى قدس‌سره به سند خود از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمود: «قرآن به حزن [و اثربخش] نازل شده است پس آن را با صداى حزين [و تأثيرگذار] قرائت كنيد»⁽³⁾.

و به سند خود از عبداللّه بن سنان از امام صادق عليه‌السلام آورده كه فرمود: «خداوند به حضرت موسى بن عمران وحى فرمود: هرگاه در پيشگاه من مى‌ايستى همانند شخص زبون نيازمند باش و هنگامى كه تورات مى‌خوانى با صداى حزين آن را قرائت كن»⁽⁴⁾.

و از حفص نقل كرده است كه گويد: «هرگز نديدم كسى از حضرت موسى بن جعفر عليهماالسلام نسبت به خويش بيمناك‌تر و يا نسبت به خداوند اميدوارتر باشد و قرائتش حزن‌آميز بود. گويا هنگام خواندن قرآن با شخصى روياروى سخن

8- درخواست بهشت و پناه بردن [به خداوند] از دوزخ

در وقت خواندن آياتى كه در آنها بهشت و جهنم ياد شده است، درخواست بهشت كند و از آتش دوزخ به درگاه خداوند پناه ببرد، بلكه هر خواسته‌اى كه دارد هنگام خواندن آيه‌اى كه در رابطه با آن است همان را تقاضا نمايد و از عذاب خداوند عفو بخواهد.

چند روايت در اين باره پيشتر گذشت. نيز شيخ كلينى قدس‌سره از امام صادق عليه‌السلام آورده است كه فرمودند: «براى كسى كه قرآن مى‌خواند سزاوار است كه هرگاه به آيه‌اى از قرآن برسد كه در آن درخواست يا هشدارى هست از خداوند اميد خير و يا ايمنى و معاف شدن از آتش دوزخ و عذاب را تقاضا كند»⁽¹⁾.

و شيخ طبرسى از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه درباره قول خداوند: «الذين آتيناهم الكتابَ يتلونَهُ حقَّ تلاوته»⁽²⁾كسانى كه كتاب را به ايشان داده‌ايم، آن را چنان كه بايد و شايد تلاوت مى‌كنند. فرمود: «چنان كه بايد و شايد تلاوت كردنش آن است كه موقع ياد كردن از بهشت و دوزخ اوّلى را درخواست كند و از دومى به خدا پناه ببرد»⁽³⁾.

و بدان كه خواستار شدن بهشت و پناه بردن از دوزخ يعنى اميد داشتن به فضل الهى و بيمناك بودن از عذاب او، به زبان و دل تحقق مى‌يابد و به حدود علم و شناخت انسان بستگى دارد، يعنى شخص بايد بداند كه زمينه برآورده شدن خواسته‌اش و يا دچار شدن به چيزى كه از آن بيمناك است فراهم مى‌باشد، و به واقع و حقيقت بهشت و جهنم را باور داشته باشد و هم بداند كه اختيار بهشت و دوزخ به دست خداوند است كه از او خواستار مى‌شود و به او پناه مى‌برد. و اين حقايق را همواره به تفصيل در نظر داشته باشد.

پس هرگاه علم و معرفت به اين امور در وجود شخص حاصل گردد و پيوسته آنها را به ياد داشته باشد؛ اميد و بيم و درخواست و هراس در دلش انگيزش مى‌يابد و زبانش ترجمان و گزارشگر حالت درونيش مى‌شود.

و قرآن كه يادآور آن حقايق و رهنمون آنهاست، تلاوت آن چنان كه بايد و شايد، حالت تذكر و معرفت را پديدار مى‌سازد به‌طورى كه آثار آنها در دل و زبان نمودار

مى‌گردد.

9- انديشيدن در معانى قرآن

تفكّر و تدبّر در معانى قرآن و پند گرفتن و تأثير يافتن از آن و احساس نرمش دل و حالت ترس از عذاب و اشك ريختن و... دور از اظهار بيهوشى و نمايش غش! [از آداب تلاوت قرآن است].

شيخ صدوق به سند خود از ابوحمزه ثمالى از امام باقر عليه‌السلام و شيخ كلينى به سند خود از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده‌اند كه فرمودند: «امير مؤمنان على عليه‌السلام فرموده است: آيا شما را از فقيهى كه راستى فقيه است آگاه نسازم! او كسى است كه مردم را از رحمت خداوند نااميد ننمايد و از عذاب خداى ايمن نكند و نافرمانى خداوند را به آنان رخصت ندهد و قرآن را به سبب بى‌توجهى و روى آوردن به غير آن وانگذارد. توجه كنيد: علمى كه فهميدن در آن نباشد هيچ سودى ندارد. و در قرائت بدون تدبّر خيرى نيست و در عبادت بدون تفكّر خيرى نباشد»⁽¹⁾.

نيز شيخ كلينى به سند خود از زهرى روايت كرده است كه گويد: از حضرت على بن الحسين عليهماالسلام شنيدم كه مى‌فرمود: «آيه‌هاى قرآن گنجينه‌هايى است كه هرگاه گنجينه‌اى را گشودى سزاوار است كه خود در آن بنگرى»⁽²⁾.

اوصاف تقواپيشگان در سخنان مولاى متقيان

در نهج‌البلاغه ضمن خطبه‌اى طولانى در وصف تقواپيشگان از امير مؤمنان على عليه‌السلام چنين آمده است:

امّا اللّيلُ؛ فَصافوُّن اقدامهم، تالينَ لاجزاء القُرآنِ يُرَتّلونَهُ تَرتِيلاً، يُحزنونَ بِهِ أنفُسَهُم، وَ يَسْتَثيرونَ بِهِ دَواءَ دائهم، فإذا مَرّوا بِآيةٍ فيها تَشْويقٌ ركنوا إليها طمعا، و تَطلّعَت نفوسُهُم إليها شوقا، وَ ظَنُّوا أنَّها نُصْبَ أعيُنِهِمْ؛ و إذا مَرُّوا بآيةٍ فيها تخويفٌ أصْغَوْا إليها مَسامِعَ قلوبِهِمْ وَ ظنّوا أنَّ زَفِيرَ جَهَنَّمَ وَ شهِيقَها فى اصولِ آذانِهِمْ، فهم حانُونَ على أوساطِهِمْ، مُفترشونَ لِجباهِهِمْ وَ أكُفّهم و ركبهم، و اطراف اقدامهم؛ يطلبون إلى اللّه‌ِ تعالى في فكاكِ

رقابهم.⁽¹⁾

هنگام شب: گام‌هاى خويش را مرتّب نهاده‌اند، آياتى از قرآن را با تدبّر و شمرده تلاوت مى‌كنند، جان‌هاى خويش را به‌وسيله آن به حزن وا مى‌دارند و درمان درد خويش را از آن برمى‌آورند.

پس هرگاه در موقع قرائت به آيه‌اى برخورند كه تشويقى [به بهشت] در آن هست بر آن اعتماد مى‌كنند و اميدوار مى‌شوند و جان‌هايشان به سوى آن در انتظار مى‌ماند، گويى كه آن پاداش را مى‌بينند.

و هرگاه آيه‌اى بخوانند كه ترسانيدن از عذاب در آن باشد، گوش‌هاى دل بر آن مى‌سپارند به‌طورى كه گويا خروش جهنّم و شيون [اهل] آن در بيخ گوش‌هاى ايشان قرار دارد.

[در پيشگاه خداوند براى ركوع] قامت خويش را خم كرده‌اند، و [براى سجده و عبادت] پيشانى‌ها و كف دست‌ها و زانوها و سر انگشت پاهاى خويش را گسترده‌اند آزادى [از عذاب آخرت] را خواستارند.

و شيخ صدوق قدس‌سره در كتاب المجالس (= امالى شيخ صدوق) از امام جعفر بن محمّد صادق، از پدرانش، از امير مؤمنان على عليهم‌السلام ، طىّ سخنانى در صفات متّقيان چنين نقل كرده است:

امّا اللّيلَ؛ فَصافوُّن اقدامهم، تالينَ لأجزاءِ القُرآنِ، يُرَتّلونَهُ تَرتِيلاً، يحزنون بِهِ أنفُسَهُم، وَ يَسْتَثيرونَ⁽²⁾بِهِ و يهيجُ احزانهم بكاء على ذنوبهم، و وجع كُلُوم جِراحِهِمْ، وَ اذا مَرّوا بِآيةٍ فيها تخويفٌ أصْغَوْا إليها مَسامِعَ قلوبِهِمْ و أبصارِهِمْ، فاششَعَرَّتْ مِنْها جُلُودُهُمْ، وَ وَجِلَتْ مِنْها قُلُوبُهُمْ، فَظَنُّوا أنَّ صَهِيلَ جَهَنَّم وَ زَفِيرَها و شَهِيقَها فى اصولِ آذانِهِم؛ وَ إذا مرّوا بآيةٍ فيها تشويقٌ رَكَنُوا اليها طَمَعا، و تَطَلَّعَتْ أنْفُسُهُمْ اليها شوقا، وَ ظنّوا أنَّها نصبَ أعيُنِهِم...⁽³⁾

شبانگاهان: گام‌هاى خويش را به صف نهاده‌اند، در حالى كه آياتى از قرآن را تلاوت مى‌كنند و به‌طور شايسته آن را ترتيل مى‌نمايند، جان‌هاى خويش را به‌وسيله آن محزون

مى‌سازند و پوشش مى‌دهند و اندوهشان را به صورت گريه بر گناهانشان برمى‌انگيزند، و دردمندى آنان از زخم‌هاى دل‌هاى ريش خودشان مى‌باشد.

و هرگاه به آيه‌اى رسند كه در آن هشدارى هست گوش‌ها و چشم‌هاى دل را به سوى آن مى‌گشايند، سپس بدن‌هايشان مى‌لرزد و دل‌هايشان مى‌هراسد كه گويا شبهه و آژير و خروش دوزخ در بُنِ گوش ايشان بانگ مى‌زند!

و هنگامى كه به آيه‌اى مى‌رسند كه در آن مژده‌اى هست از روى اميدوارى به آن اعتماد مى‌كنند و جان‌هاى ايشان به سوى آن اشتياق مى‌يابد و چنين پندارند كه آن [بهشت] پيش چشمانشان قرار دارد...

و كراجكى از آن حضرت عليه‌السلام در بيان اوصاف شيعيان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام روايت كرده است كه فرمودند:

«امّا در شب؛ گام‌هايشان را مرتّب نهاده‌اند، بخش‌هايى از قرآن را تلاوت مى‌كنند و شمرده و با تدبّر مى‌خوانند، خودشان را به وسيله مَثَل‌هاى آن اندرز مى‌دهند و گاه به داروى قران به درمان خويش مى‌پردازند و شفا مى‌جويند و گاهى صورت‌ها و كف دست‌ها و زانوها و سر انگشت پاهاى خود را بر زمين گسترده‌اند [و به حال سجده به خاك افتاده‌اند] اشك‌هايشان بر روى گونه‌هايشان جارى است...»⁽¹⁾

مؤلّف گويد: صف: نظم و ترتيب و در يك خط قرار دادن گروه مى‌باشد. و به صف كردن گام‌ها در نماز: كنار هم نهادن آنها به‌گونه‌اى است كه دو انگشت ابهام به موازات و در رديف هم قرار گيرد.

و مقصود از جمله «فصافّون أقدامهم» بيان حالت آنان هنگام نماز است زيرا كه به اين صورت در نماز، قرآن را تلاوت مى‌كنند. يا در غير نماز هم اين گونه‌اند و اين تعبير كنايه از اهتمام و استوارى ايشان در قرائت قرآن و پايدارى و كمال توجه به آن مى‌باشد.

و حزن: اندوه را گويند؛ حَزَنَهُ الأمر - از باب نَصَر - يعنى آن كار او را غمگين ساخت. و حزِن - بر وزن عَلِم - اندوهگين شدن است.

و حزّنهُ تحزينا: پديدار نمودن حالت اندوه و غم مى‌باشد. و هر دو صورت اول و آخر در نسخه‌ها آمده است.

گويند: اندوهگين ساختن جان‌ها به سبب آيات هشدار، واضح است. امّا نسبت به آيات نويدبخش: از جهت ترس از محروم ماندن از آن ثواب‌ها و آمادگى نداشتن براى دستيابى به آنهاست.

ولى بيشتر آيات قرآن - به حسب ظاهر - هيچ‌يك از دو عنوان نويد و هشدار در آنها نيست و مى‌توان امور ديگرى را در آنها توجه نمود كه از چند جهت جان‌ها را به اندوه وا مى‌دارند:

آياتى كه نعمت‌هاى عامّ خداوند را ياد مى‌آورند، باتوجه به كوتاهى شخص در شكرگزارى آن نعمت‌ها اندوهگين شود. و آياتى كه بيانگر صفات خداوند است آدمى را به سبب كوتاهى در انجام حقوق واجب پرستش و بندگى او، اندوهگين مى‌سازد.

و آياتى كه نعمت‌هاى خاص خداوند بر بعضى از بندگان را بيان مى‌دارند، اگر قرائت كننده از آن نعمت‌ها محروم مانده است احساس كند كه اين محروميّت از جهت عدم قابليّت اوست و اگر مشابه آن نعمت‌ها در او هست به سبب تقصير در شكرگزارى، محزون و اندوهگين شود.

و همان‌گونه كه اندوهگين شدن بر اثر تلاوت قرآن ممكن است، انگيزش مژده و اميد هم از آيات قرآن - حتّى از خواندن آيات هشدار و تهديد تبهكاران - امكان‌پذير است؛ زيرا كه انتقام از شقاوتمندان خود نعمتى براى نيكبختان است كه دشمنان ايشانند.

نيز مى‌توان محبّت را برانگيخت كه باتوجّه به صفات ذات و صفات فعل خداوند و حكمت و عدل الهى و سنّت‌هايى كه خداوند نسبت به پيشينيان و گذشتگان به كار برده است، دل‌ها شاداب مى‌شود و به معرفت و محبّت خداوند پرورش مى‌يابد و فراخ مى‌گردد.

چنان كه عظمت و بزرگى خداوند را در كلامش - كه نشانگر جلال و جمال اوست - ديدن؛ و كوتاهى و نارسايى خويش را نگريستن؛ و جلوه‌هاى فرمان نافذ و قدرت نامتناهى و حلم و كرم خداى را در پديده‌ها و آفرينش و احكام او مشاهده كردن، مايه انگيزش شرم و حيا مى‌باشد.

و اين كه امام عليه‌السلام به بيان حزن بسنده نمود، شايد از جهت نزديك‌تر بودن حالت

حزن به مقام بندگى و فروتنى و خاكسارى در برابر خداوند و نزديك‌تر بودن به گسترش رحمت به سبب جبران كوتاهى‌ها بوده است.

و از اين راه بهتر مى‌توان نفس را سركوب و رام ساخت و از هوسرانى‌ها و خودخواهى‌ها و سركشى‌هاى آن جلوگيرى كرد.

گذشته از اين كه آيات هشدار دهنده در قرآن از آيات نويدبخش بيشتر است، زيرا كه معمولاً نويدها به امورى مشروط مى‌باشند كه در بندگان حاصل نيست.

و احتمال مى‌رود كه مقصود از اندوهگين ساختن دل به وسيله قرآن، به اندوه واداشتن آن به آياتى است كه ظاهر آنها به حزن و اندوه مناسبت دارد نه همه آيات قرآن.

[يَسْتَثْيرُونَ بِهِ دَواءَ دائهِمْ]

أثار الغبارَ و استثاره يعنى گرد و غبار را برانگيخت و به هيجان آورد. گويند: «شايد مقصود از درمان: علم و و مقصود از درد: نادانى است. و برانگيختن و برآوردن علومى كه در قرآن نهفته است در حدود قابليت‌ها و شايستگى‌ها بر اثر تدبّر و انديشيدن و يادآورى انجام مى‌گردد»⁽¹⁾.

و يكى از دانشوران فرموده است: «مقصود آن است كه به وسيله آيات بيم دهنده، بيمارى اميد بيش از حد - كه آدمى را تا مرز ايمنى از مكر خداوند مى‌كشاند - را درمان مى‌كنند و به وسيله آيات اميدبخش، بيمارى و درد خوف افراطى - كه آدمى را به نااميدى از رحمت حق نزديك مى‌سازد - را معالجه و درمان مى‌نمايند. و به آياتى كه مايه كامل شدن يقين است بيمارى شبهه را درمان مى‌كنند و به آيات عبرت‌انگيز و پندآموز بيمارى سنگدلى را علاج مى‌نمايند و به آن چه سبب بيزارى از دنيا و دلبستگى به آن است به درمان علاقه به دنيا مى‌پردازند»⁽²⁾.

[رَكَنُوا اليها طمعا]

رَكَنَ إلى الشى‌ء يعنى به چيزى روى آورد [و تكيه كرد] و آرامش يافت.

و تطلُّع: كنجكاوى و چشم دوختن به سوى خواسته و انتظار دست‌يابى به آن است.

از كيدرى نقل شده كه در شرح جمله: «و تطلّعت نفوسهم اليها» گفته است: «يعنى نزديك شد كه خورشيدِ جان‌هايشان از افق كالبدها بيرون آيد و به عالم برتر بالا رود، از جهت شدّت اشتياق به بهترين و ارزنده‌ترين گنجينه‌ها و نعمت‌هايى كه در آيات قرآن وعده شده‌اند»⁽¹⁾.

و يكى از شارحان نهج‌البلاغه گويد: «ممكن است كه ظن [در اينجا] به معناى حقيقى خود (= گمان) باشد»⁽²⁾.

البته هر دو نظر قابل توجيه است؛ زيرا كه هرچه وجودش معلوم و مورد بشارت و اشتياق قرار دارد به حكم آن است كه در پيشگاه بنده بوده باشد [پس آن را يقين و باور دارد].

از سوى ديگر آن جهتى كه بنده با كمال ايمان و اخلاق و عمل خويش بدان روى مى‌آورد همان درجه‌اى است كه به آن مژده يافته است و نهايت آن مقام به‌طور كامل معلوم نيست، بلكه مؤمن نسبت به خود گمانه‌زنى دارد [و بين بيم و اميد به سر مى‌برد].

أصغى سمعه اليه، يعنى: گوش خود را بدان سوى متمايل ساخت.

زفير دوزخ: صداى برافروخته شدن آتش است. نيز: زفير؛ تنفّس و باز دَم هر چندگاه است، كه در اين صورت مقصود آه و ناله اهل جهنّم است.

و شهيق: تكرار گريه در سينه و شنيدن صداى آن از گلو است (= هق‌هق كردن و آه و زارى نمودن)، و شهيق الاغ: عرعر آن است.

و تعبير به بُن گوش‌ها كنايه از تأثير كامل آن صداها مى‌باشد، چنان كه بعضى از علما فرموده‌اند.

[حانون على اوساطهم]

حنى الظهر يحنوه و يحنيه يعنى كمر خويش را كج كرد و خميد. و جمله: «فهم حانون على اوساطهم» بيان حالت ركوع ايشان است.

و افتراش: گستردن بر زمين است و وصف حال سجده ايشان مى‌باشد.

و احتمال مى‌رود كه اين دو جمله حالت‌هاى ديگر غير ركوع و سجود را نيز شامل گردد، زيرا كه هركس چنان حالت‌ها را داشته باشد در حال ايستادن نيز اندكى خميده

است. گستردن پيشانى و دست‌ها هم نشانگر فروتنى و از آثار آن است.

و صهيل: شيهه اسب را گويند. شايد تشبيه شعله آتش از جهت بلندى و شدّت آن باشد.

خود را به غش زدن هنگام قرائت قرآن جايز نيست

شيخ كلينى قدس‌سره و شيخ صدوق قدس‌سره به سندهاى خود از جابر از امام باقر عليه‌السلام آورده‌اند كه جابر گويد: «به آن حضرت عليه‌السلام عرض كردم: گروهى هستند كه هرگاه مقدارى از قرآن را ياد كنند يا نزد آنان خوانده شود بعضى از آنان مدهوش مى‌گردد و چنان مى‌نمايند كه اگر دست‌ها و پاهاى او را ببُرند احساس نمى‌كند؟

امام عليه‌السلام فرمود: پناه بر خدا! اين كار شيطان است، [بندگان خوب خداوند] به چنين چيزى توصيف نشده‌اند. تأثيرپذيرى از قرآن فقط به نرم دلى و رقّت قلب و اشك و بيم است»⁽¹⁾.

شايد اين بيان امام عليه‌السلام بدين سبب باشد كه چنين كارى را فقط از روى تظاهر و خودنمايى و تكلُّف دانسته‌اند، يا از اين جهت كه خود را به حال غش واداشتن مورد فرمان خداوند نيست هرچند كه ترقّى به مقامات معنوى و حالات روحانى پسنديده است. و گاهى در بعضى از آن مقامات ممكن است چنين حالتى به انسان دست بدهد، امّا بدون تكلُّف. چنان كه در خاطر دارم روايتى از امام صادق عليه‌السلام وارد شده كه پس از تكرار آيه: «اياك نعبد و اياك نستعين» حالت غش براى آن حضرت پيش آمد، و علّت آن را به اين صورت بيان فرمودند: «پيوسته آن را تكرار نمودم تا كه از گوينده‌اش آن را شنيدم و در برابر عظمت او دلم تاب نياورد»⁽²⁾.

نيز از امام باقر عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: «قاريان قرآن بر سه دسته‌اند - تا آن‌جا كه فرمودند - : و ديگر مردى است كه قرآن مى‌خواند و داروى قرآن را بر دل دردمندش مى‌نهد و بدان شب زنده‌دارى مى‌كند و روزش را به تشنگى مى‌گذراند و در نمازها و عبادتگاه‌هاى خويش آن را بپا مى‌دارد و از بستر خوابش به خاطر قرآن كناره مى‌گيرد.

پس به وجود اينان خداوند عزيز جبّار بلا را دور مى‌سازد و به سبب ايشان خداوند شرّ دشمنان را باز مى‌دارد و به‌خاطر آنان خداوند باران سودمند از آسمان فرو مى‌بارد. به خدا سوگند كه اينان در بين قاريان قرآن از گوگرد سرخ كمياب‌ترند»⁽¹⁾.

و در مصباح الشريعه از امام صادق عليه‌السلام آمده كه فرمودند: «هر آن كه قرآن بخواند ولى در برابر آن سر فرود نياورد و دلش نرم و نازك نشود و حالت اندوه و بيم در نهانش پديد نيايد، در حقيقت عظمت مقام خداوند را سبك شمرده و زيانى آشكار نموده است.

و قارى قرآن به سه چيز نياز دارد: دلى فرمانبردار؛ و بدنى آسوده؛ و جايى خالى. هرگاه دلش براى خداوند فرمانبردار باشد شيطان از او گريزان مى‌شود. و چون خودش را از علايق مادّى جدا كند و آسوده سازد، فقط به قرائت قرآن دل مى‌سپارد و كارى برايش پيش نمى‌آيد كه او را از روشنايى و آثار و بهره‌هاى قرآن محروم نمايد. و موقعى كه جاى خالى براى خود برگزيند و از آفريدگان كناره‌گيرى نمايد جان و روانش با خداوند انس مى‌يابد و شيرينى گفتگوى خداوند با بندگان شايسته‌اش را در خود احساس مى‌كند، و لطف حق را نسبت به ايشان و عنايت ويژه‌اش را در مورد آنان خواهد شناخت.

و چون جامى از اين آبشخور بنوشد ديگر هيچ حالتى را بر اين وضع ترجيح نخواهد داد و هيچ هنگامى را بر اين وقت نخواهد گزيد، بلكه اين موقعيت را بر هر طاعت و عبادتى برتر مى‌شمارد، زيرا كه مناجات و رازگويى بى‌واسطه با خداوند است.

پس بنگر كه كتاب پروردگار و بيانيّه مولايت را چگونه مى‌خوانى و دستورات او را چگونه پاسخ مى‌دهى، و مرزبندى‌هاى او را به چه نحوه‌اى اجرا مى‌كنى؟ كه در حقيقت اين كتاب ارجمند و بلندپايه است كه هيچ ناروا از پيش روى و پشت سر به آن راه نمى‌يابد، چرا كه از سوى خداوند حكيم شايسته ستايش فرود آمده است. بنابراين قرآن را چنان كه سزاوار باشد با تدبّر و شمرده بخوان و كنار وعده‌ها و هشدارهايش درنگ كن؛ و در مورد مَثَل‌ها و اندرزهاى آن بيانديش و مواظب باش كه مبادا پرداختن به حروف و كلمات آن، تو را به ضايع كردن حدود آن فرو افكند»⁽²⁾.

مقدّمه دوازدهم: برخى از روش‌ها و اصطلاح‌ها در اين تفسير

هر جا كه از «كافى» نام مى‌بريم، مقصود كتاب حديث معروف است، اثر شيخ اجل ثقة‌الاسلام محمّد بن يعقوب كلينى، كه نزد شيعيان كتابى به اعتبار آن سراغ نداريم.

و هرگاه از «قمى» ياد كنيم، منظور صاحب تفسير مشهور، محدّث برجسته و مورد وثوق؛ على بن ابراهيم قمى - استاد شيخ كلينى - است.

و مقصود از «عيّاشى» محمّد بن مسعود عيّاشى از علماى پيشين شيعه اماميّه و مؤلّف تفسير معروف مى‌باشد.

و منظور از: «الفقيه» كتاب: «من لايحضره الفقيه» و تعبير به: «العيون» كتاب: «عيون أخبار الرضا»؛ و «الاكمال» كتاب: «إكمال الدين و اتمام النعمة»؛ و «المعانى» كتاب: «معانى الأخبار»؛ و «العلل» كتاب: «علل الشرايع و الاحكام» همه از آثار شيخ جليل، بزرگ محدّثان، محمّد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه قمى است.

نيز اين آثار از اوست: «الأمالى» كه به گفته برخى از محدّثان كتاب المجالس هم ناميده مى‌شود؛ و كتاب‌هاى: «الخصال» و «ثواب الأعمال» و «عقاب الأعمال» و «التوحيد» و «الإعتقادات».

و كتاب: «المناقب» اثر شيخ محمّد ابن شهرآشوب مازندرانى است.

و كتاب‌هاى: «التهذيب» و «الغيبة» و «الأمالى» از آثار شيخ ابوجعفر طوسى است.

و از تفسير منسوب به امام حسن عسكرى عليه‌السلام با عنوان: «تفسير امام عليه‌السلام » ياد كرده‌ايم.

البته گاهى حديث را به‌طور مستقيم از كتاب‌هاى ياد شده برگرفته‌ايم و گاهى توسط تفسيرهاى: «مجمع البيان» و «جوامع الجامع» از آثار شيخ ابوعلى طبرسى. و يا از

كتاب‌هاى محدّثان ديگرى همچون: محدّث كاشانى از تفسير: «صافى». و محدّث حرّ عاملى از كتاب: «وسائل الشيعه» و محدّث مجلسى از كتاب: «بحارالأنوار» و سيّد هاشم بحرانى از كتاب‌هاى: «معالم الزلفى» و «غاية المرام» و محدّثان ديگر... و از جهت اطمينان و اعتماد بر محدّثان بزرگوار، حديث را به منبع اصلى نسبت مى‌دهيم.

و بسا كه سند حديث را صحيح يا مورد وثوق يا حَسَن توصيف مى‌كنيم، كه مقصودمان همان اصطلاح‌هاى معروف نزد علماى رجال مى‌باشد.

نسخه‌هايى كه از آنها نقل مى‌كنيم به‌طور كامل بى‌غلط و دور از اشتباه نيستند، بنابراين در جايى كه غلط يا اشتباه آشكار و معلوم باشد كلمه‌هاى صحيح را به جاى آنها مى‌گذاريم، امّا اگر آشكار نباشد به نقل عبارت همان‌گونه كه هست مى‌پردازيم و بسا كه آن را تذكّر دهيم.

گفتنى است كه در اين كتاب به شرح و توضيح واژگان قرآن كريم و احاديث از لحاظ ريشه و بنياد؛ و ساختار و ظاهر و حالت تركيبى مى‌پردازيم. البته اين شرح و توضيح‌ها برگرفته از گفته‌هاى مفسّران يا لغت‌شناسان و اديبان است كه در اين موارد به آراء ايشان اعتماد مى‌كنيم زيرا كه خبره و كارشناس اين فن مى‌باشند.

نيز بر مبناى آن قواعد لفظى، نتيجه‌گيرى‌ها و شاخه‌هاى آن مباحث را مى‌آوريم كه بر پايه گمان‌ها و اجتهادهاى لفظى قرار دارد.

و بيشتر اخبار و رواياتى كه هنگام تفسير، آنها را يافتيم از كتاب‌ها و منابع ياد شده نقل كرده‌ايم و بخش‌هايى از واژه‌ها را توضيح داده و نكته‌ها كه از آيات قرآن به ضميمه روايات به دست مى‌آيد بيان نموده‌ايم.

البته چنين ادّعا ندارم كه هرچه در اين كتاب آورده‌ام مطابق واقع است و از خطا و اشتباه دورا ست، بلكه مطالبى كه به ذهنم رسيده و در انديشه‌ام پرورانيده‌ام بر خوانندگان عرضه مى‌كنم تا در آنها دقّت نمايند، هرچه را صحيح يافتند فرا گيرند و اگر كاستى در آن ديدند اصلاح كنند. و هرگاه مطلب نادرستى بنگرند از پذيرش آن خوددارى ورزند كه خطا از من و يا از ايشان است.

و هرچه نامعلوم و مشتبه باشد، در بوته‌اش واگذارند. و مبادا پيش از بررسى و تلاش همه جانبه در فهم سخن؛ و مراجعه به دلايل و قواعد، به ردّ و انكار بشتابند، شايد كه

انديشه ديگران فراتر از انديشه آنان رسيده باشد.

با اين همه سخن از خطا و كاستى دور نيست و انسان در معرض سهو و فراموشى قرار دارد. پس نهايت چيزى كه اميد مى‌رود آن است كه بيشتر مطالب مطابق واقع باشد، مگر آن كه خداوند مددكارم گردد و محفوظم بدارد و دلم را در مسير درست استوار سازد كه او به هر كارى تواناست.

و حالا وقت آن رسيده كه به يارى پروردگار مقصود خويش را آغاز كنيم، و تفسير استعاذه را به آيه‌اى كه مشتمل بر آن است به تأخير انداختيم⁽¹⁾تا به خواست خداوند در آن موقع بيان نماييم.

تفسیر سوره حمد

اشاره

سورة الفاتحه

هفت آيه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ

الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

إِیَّاکَ نَعْبُدُ وإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ

اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ

صِرَاطَ الَّذِینَ أَنعَمتَ عَلَیهِمْ غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَلاَ الضَّالِّینَ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

تفسیر بسم الله در احادیث

در تفسير امام حسن عسكرى عليه‌السلام و كتاب التوحيد، شيخ صدوق قدس‌سره ، درباره قول خداوند: «بسم اللّه‌ِ الرّحمنِ الرّحيم» چنين روايت آمده است:

«اوست آن [خداوندى] كه هر آفريده‌اى هنگام خواسته‌ها و سختى‌ها به او پناه مى‌برد؛ وقتى اميد از هر كه جز او بريده مى‌شود و سبب‌ها از غير او قطع مى‌گردد.

مى‌گويد: «بسم اللّه» يعنى: در همه امور خود به [وسيله] خداوند كمك مى‌گيرم؛ آن كه پرستش جز براى او سزاوار نيست؛ آن دادرس هنگامى كه دادخواهى شود و پاسخگو هرگاه كه او را بخوانند»⁽¹⁾.

و در روايتى [از حضرت اميرمؤمنان على عليه‌السلام ] آمده است: «يعنى بهذا الاسم اقرأ و اعمل»⁽²⁾منظور اين است كه با اين اسم قرائت مى‌كنم و چنين كارى را انجام مى‌دهم.

حرف «ب» و متعلَّق آن

حرف جر (= ب) بر متعلّقى دلالت دارد كه در ظاهر ياد نشده است و محذوف مى‌باشد و قرينه تعيين فعل محذوف همان كارى است كه پس از آن تحقق مى‌يابد يعنى قرائت يا عملى كه بعد از گفتن «بسم اللّه» انجام مى‌شود، كه در اينجا تقدير: «أقرأُ

= مى‌خوانم» متأخّر از جار و مجرور مناسب است.

امّا تقدير [عنوان مصدرى] قرائت، يا تقدير فعل پيش از جار و مجرور مناسب نيست به برخى وجوه كه مفسران ياد كرده‌اند.

و در عطفِ: «أعمل بر أقرأُ» [كه در حديث مولاى متقيان على عليه‌السلام آمده] تذكّر اين نكته است كه هر جايى فعل خاصّى تقدير مى‌گردد كه «بسم اللّه» بدان منظور گفته مى‌شود، براى مثال: مسافر؛ هنگام فرود آمدن و بار بستن مى‌گويد: «بسم اللّه و البركات»، يعنى: به نام خدا فرود مى‌آيم و حركت مى‌كنم و بركت مى‌جويم. و در دعاى ازدواج مى‌گويند: «بالرَّفاء و البَنِين»؛ با سازش و فرزندان بسيار. يعنى: ازدواج شما با سازگارى و پيوند محكم همراه باشد.

و تقدير قرائت مناسب‌تر از تقدير ابتدا مى‌باشد، تا فعل به‌طور كامل به نام خدا نسبت يابد، چنان كه خداوند فرموده است: «إقرأ باسمِ ربّك»⁽¹⁾بخوان به نام پروردگارت.

و در تفسير تعلُّق اسم خداوند به قرائت، دو وجه ياد شده است:

اوّل: همچون تعلُّقِ نوشتن به قلم، گويى اين فعل جز به آغاز كردن به آن اسم اعتبارى ندارد، چنان كه از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت شده است كه فرمودند: «كلُّ امرٍ ذى بالٍ لمْ يُبدأ فيه باسم اللّه فهو أبتر»⁽²⁾هر كار مهمّى كه با بسم اللّه آغاز نشود ناتمام و بى‌نتيجه است.

دوم: همچون وابستگى روغن به رويش گياه روغنى، در قول خداوند: «تَنبُتُ بالدُّهن»⁽³⁾با روغن مى‌رويد.

يعنى: با تبرك جستن به نام خداوند قرائت مى‌كنم. چنان كه جمله: بالرّفاء و البنين، معنايش اين است كه ازدواج با سازگارى و فرزندان بسيار همراه باد.⁽⁴⁾

و اين وجه روشنتر و نزد گروهى از علما بهتر است به چند جهت:

اوّل: اين كه حرف «باء» در مصاحبت و انجام دادن كار بيش از استعانت به كار مى‌رود.

ديگر: اين كه دلالت داشتن «باء»، بر پوشش انجام فعل به خجستگى روشنتر است.

نيز: تبرك جستن به نام خدا به رعايت ادب بسى نزديك‌تر است تا اين كه نام خداوند را بسان ابزارى قرار دهيم [و از آن كمك بجوييم!] زيرا كه خود ابزار منظور نمى‌باشد.

و نهايت درجه ادبِ بنده، چشم‌پوشى از توان و نيروى خويش و پناهنده شدن به اسم پروردگار و دست يازيدن به درگاه او؛ و كمك خواستن از او در همه كارهاى خود مى‌باشد تا به جايى رسد كه بنده براى خودش فعل و اراده‌اى نبيند، بلكه فعل و اراده خويش را وابسته به خداوند متعال بداند. و حقيقت تبرك جستن به نام خداوند همين است كه كليد نزول بركات و مايه رسيدن به فيوضات الهى است كه سبب نايل شدن به كمال خواسته‌ها مى‌باشد و در نتيجه آن كارى را كه شخص آغاز نموده است ناتمام نخواهد ماند.

امّا كسى كه خودش را پايه كارهايش مى‌داند و بر خود تكيه دارد - هرچند كه به نام خداوند تبرك جويد - كارش به‌طور كامل سامان نخواهد يافت. روايت پيشين نيز گواه اين حقيقت است [كه بايد خداوند را تكيه‌گاه خود بدانيم كه هر كارى به حول و قوّه او تحقق مى‌يابد].

و به كار بردن مفهوم استعانت بر نفى تقدير بر قرائت و عمل دلالت ندارد، بلكه شايد براساس معناى ربط باشد كه حرفِ «با»، نشانگر آن است، بنابر اين منافاتى ندارد كه متعلق آن همان قرائت و عمل باشد.

و مى‌توان «مستعينا» را به صورت حال از ضمير: «أقرأُ و أعملُ» به عنوان متعلّق حرف جر تقدير كرد.

و استعانت در همه كارها شايد بدان جهت باشد كه تمامى كارهايى كه به نام خدا آغاز مى‌گردند همين ويژگى را دارند، بنابراين از هر «بسم اللّه»، يك استعانت خاص منظور مى‌شود.

معناى «بسم اللّه»

در حديثى از حضرت امام رضا عليه‌السلام آمده است كه در پاسخ به سؤالى راجع به تفسير

«بسم اللّه» چنين فرمودند: «شخصى كه «بسم اللّه» مى‌گويد، معنايش اين است كه: بر خودم يكى از سِماتِ خداوند را قرار مى‌دهم و آن پرستش است.

راوى گويد: پرسيدم: سِمَه [مفردِ سمات] چيست؟ امام عليه‌السلام فرمود: نشانه»⁽¹⁾.

و اين‌گونه «بسم اللّه» گفتن با مقام بندگى تحقق مى‌يابد كه نشانه و نمودار مقام ربوبى خداوند است، زيرا كه بندگى و پرستش در حقيقت فنا شدن و پيروى و قابليّت و درخواست و پناهندگى و دست‌يازى و كمك‌خواهى است.

و ربوبيّت و پروردگارى؛ كمال و بخشندگى و دهش و يارى كردن و پديد آوردن و اثرگزارى است كه اوّلى (= بندگى و پرستش) نشانه‌ها و نمودارهاى ديگرى (= مقام ربوبى و پروردگارى) است. و شخصى كه بدين معنا «بسم اللّه» بگويد [و خود را به نشان خداوند آراسته نمايد] به پروردگار خويش دلالت مى‌كند و كار خود را به [وجود و لطف و يارى] او انجام مى‌دهد. و كسى كه «بسم اللّه» نمى‌گويد در كارش خودنمايى دارد و به سبب ذات و صفات و افعال خويش از پروردگارش مانعى برگرفته است.

و علامت، آن چيزى است كه معناى خود را نشان دهد و از آن رونمايى كند، نه اين كه پرده و مانع از ديدن و شناختن آن شود، بنابراين هركس «بسم اللّه» را بر خود قرار دهد خويشتن را به نشانه و علامت خداوند علامت‌گزارى نموده است.

ملاك تفكيك بين دو جهت آن است كه هر ممكن الوجود مركّب از وجود و ماهيّت مى‌باشد كه بخش اوّل همان جهتى است كه از پروردگار يافته و پديده آفريدگار است. امّا جهت دوم (= ماهيّت) از خودش نشأت گرفته است - هرچند كه زمينه تأثيرپذيرى از حق را دارد - همچون مادّه و صورتى كه فعليّت يافته باشند.

و جهت وجودش همان اساس و ابتداى توجّهش به سوى حق و مبناى هر خير است. امّا جهت ماهيّت: نظر مستقل به خودش مى‌باشد كه سبب اصلى محجوب ماندن از حق و ادّعاى منيّت و خود محورى است و منشأ هر بدى است كه از او سر مى‌زند.

و همان‌طور كه جهت اوّل جنبه نشانه بودن براى پروردگار است و جهت دوم اساس حجاب شدن شى‌ء نسبت به خودش مى‌باشد، خداوند هم به وسيله آفريدگانش براى

آنها تجلّى نموده و هم به سبب آفريدگان از آنان در حجاب مانده است - چنان كه در كلمات معصومين عليهم‌السلام وارد شده است -⁽¹⁾.

و نام خدا بردن در اصل؛ نگاه وجود و رويكرد آن به مبدأ متعال است كه از پى‌آمدهاى آن به زبان و دل «بسم اللّه» گفتن است.

از سوى ديگر شايد مقصود از روايت آن باشد كه: جار و مجرور متعلّق به اسم مقدّر؛ و اسم به معناى سمه و وسم و نمايانگر و ترجمان اين حقيقت است كه:

«بر خودم علامت خداوند را قرار دادم» و جمله انشائى باشد [نه خبرى].

زيرا كه خود «بسم اللّه» گفتن عبادت است و نظير مراتبى كه پيشتر يادآور شديم اينجا نيز جريان مى‌يابد، چون پرستش [بر چند گونه است]: فعلى و حالى و قلبى و عقلى و روحى است و هريك «بسم اللّه» مخصوصى دارد.

بنابراين يكى از دو معناى ياد شده تفسير ابتدايى؛ و ديگرى تفسير ظاهرِ ظاهر است - چنان كه در مقدّمه [چهارم] توضيح آن گذشت - .

يا يك معنا براى «بسم اللّه» قرآنى است و ديگرى براى «بسم اللّه» گفتن در مواقع ديگر غير قرآن؛ كه در سخنان بندگان به كار مى‌رود.

و معناى دوم - با اين فرض - يادآور مدلول التزامى معناى اوّل است كه دلالت مطابقى دارد.

گفتنى است كه روايت اخير، تأييد كننده نظر نحويان كوفه است كه واژه اسم را برگرفته از وَسْم و سِمَه مى‌دانند، با اين استدلال كه اسم نشانه مسمّى است، برخلاف نحويانِ بصره كه اسم را در اصل از مادّه سمو به معناى بلندى دانسته‌اند، با اين مناسبت كه اسم‌گذارى افشاى حقيقتِ مسمّى (= شى‌ء يا شخص نام‌گزارى شده) و بالا بردن اعتبار اوست.

يا چون لفظ، تعريف كننده معناست، و تعريف كننده نسبت به تعريف شونده معلوم‌تر و پيش‌تر است، پس بر آن برترى دارد.

امّا هر دو وجهِ [استدلال بصريان] بعيد است، گرچه اشتقاق واژه‌هاى: اسماء؛ اسمى و سمّيتُ در جمع و تثنيه و بناى فعل، اين قول را تأييد و تقويت مى‌كند.

بستگى استعانت به اسم خداوند

اين كه استعانت و مانند آن در «بسم اللّه» و ساير موارد - از قبيل: «سَبِّح اسمَ رَبِّك»⁽¹⁾نام پروردگارت را تسبيح بگوى؛ «إقْرأ باسم ربّك»⁽²⁾به نام پروردگارت بخوان؛ «تبارك اسمُ ربِّك»⁽³⁾اسم پروردگارت خجسته و زوال‌ناپذير است؛ «فَسَبّح باسمِ رَبِّك»⁽⁴⁾پس به اسم پروردگارت تسبيح بگوى - به اسم خداوند منسوب شده و تعليق يافته است، دو وجه دارد:

وجه اوّل: اين كه منسوب اليه خداوند باشد نه اسم، چنان كه لبيد گفته است:

الى الحَوْلِ ثمَّ اسمُ السَّلامِ عَلَيكما...⁽⁵⁾

الى الحول ثم اسم السلام عليكما *** و من يبك حولاً كاملاً فقد اعتذر

تحفة الاحباب، 298.(مترجم).

تا يك سال [تمام]؛ سپس اسم سلام (= خداوند) بر شما باد.

و اين ممكن است گونه‌اى از تعظيم و احترام باشد، همان‌طور كه نسبت به بزرگان واژه جناب و مانند آن را به كار مى‌برند، در حالى كه منسوب اليه شخص بزرگ است و جنابِ (= آستانه؛ درگاه) او نيست. و مقصود از اسم همان مسمّى است - چنان كه بعضى از مفسّران در مورد آيه «سبّح اسم ربك» تصريح كرده‌اند.

وجه دوم: اين كه كمك‌جويى به خود استعانت و مانند آن؛ متعلّق به همان اسم باشد از اين جهت كه استعانت به آن [در حقيقت] استعانت به مسمّى است و اسم؛ وسيله به سوى خداوند است، خواه اين كه اسم را:

بنابراين توجيه، نسبت تنزيه و بركت و استعانت به او يك حقيقت امكانى است، يعنى: در مقام نسبت موجودات و ممكنات به يكديگر است.

و دلالت اين وجه بر تنزيه خداوند و تبرك جستن به او و كمك خواستن از او قوى‌تر از وجه پيشين است كه اسم [در امور ياد شده نقشى ندارد و] حذف مى‌گردد و مسمّى متعلق نسبت قرار مى‌گيرد.

بسان كسى كه از ديدن چشمه خورشيد عاجز است و براى پى بردن به آن، از آب زلال يا آينه صاف كمك مى‌گيرد.

زيرا كه اسم از جهت نام و نشانه بودن براى چيزى استقلال ندارد، بلكه مسمّى (= ناميده شده) منظور مى‌گردد و اسم به صورت ابزار پى بردنش به كار مى‌رود؛ همانند شخصى كه خورشيد را از طريق آينه و آب مى‌نگرد كه شايسته است از توجه به ويژگى‌هاى آب و آينه غفلت داشته باشد و در صفات خورشيد - كه توسّط آب و آينه نمايان شده است - غوطه‌ور گردد.

و در اين صورت تسبيح گفتنش نسبت به آن چه در آب نمايان شده است در حقيقت تسبيح و تقديس خورشيد است و آب؛ نمايان كننده آن مى‌باشد.

امّا كسى كه آب را شى‌ء مستقلّى مى‌بيند و به آب و صفات آن توجه مى‌نمايد، به راستى به خورشيد و نشانه آن نظر ندارد، بلكه چيز ديگرى را نگاه مى‌كند كه به سبب آن از خورشيد حايل و مانعى گرفته است.

همچنين كسى كه به حقايق و معانى الفاظِ اسماء الهى كمك مى‌جويد و آنها را تسبيح مى‌گويد، بسا كه تسبيح خداوند گفته و از او كمك خواسته است هرگاه الفاظ و حقايق را نسبت به او به كار برده باشد.

و بسا كه الفاظ را تسبيح گفته و حقايق آنها را تنزيه نموده و به سبب آنها از خداوند در حجاب مانده است. و اين حالت از پوشيده‌ترين گونه‌هاى شرك است.

براى مثال: يك قارى كه فقط به الفاظ قرآن مى‌پردازد وبه معانى آنها توجّهى ندارد. قارى ديگر: تنها به معانى قرآن دل مى‌سپارد، به‌طورى كه بسا از الفاظ بى‌خبر مى‌مانَد، در عين حال كه آنها را - به اعتبار اين كه قالب‌ها و نمايه‌هاى معانى هستند - در نظر دارد.

پس هرگاه از قارى اوّل راجع به معانى و مفاهيم آياتى كه خوانده است پرسش نمايى، خواهى ديد كه آنها را احساس نكرده است! و اگر از قارى دوّم درباره واژه‌ها و حروف و گونه اداى آنها بپرسى؛ چيزى از آنها نمى‌شناسد.

براى روشن‌تر شدن مطلب به اين مثال توجه كنيد:

شخصى كه كتابى را مطالعه مى‌كند، هرگاه به معانى آن دل سپرده و انديشه را به‌طور كامل در جهت مفاهيم آن قرار داده باشد، از چگونگى خط و نوشته آن غفلت مى‌ورزد و خطوط كتاب بسان آينه‌اى براى معانى آن خواهد بود.

اكنون اين فرد را با يكى از مردمان عامى [كم سواد] مقايسه كنيد كه مى‌خواهد كتابى خريدارى نمايد. چنين كسى به نقش و نگار و زيبايى ظاهرى [جلد و كاغذ و خط] آن توجه كامل دارد [و به محتواى آن توجهى نمى‌كند].

از سوى ديگر: كسى كه هم به لفظ اهميّت مى‌دهد و هم معانى و حقايق الفاظ را در نظر مى‌گيرد؛ گاهى هريك از آنها را جداگانه به حساب مى‌آورد، و گاهى يكى از آنها را نام و نشان و معرّف ديگرى قرار مى‌دهد و در نتيجه به وسيله اسم، به مسمّى توجّه مى‌كند و به اسم توجه خاص ندارد.

ديدگاه موحّدان به هر چيزى از اين جهت است كه نشانى از نشانه‌هاى خداوند

است، امّا كوته‌نظران به حساب خود آن اشياء به آنها توجه مى‌كنند و ماهيّت آنها را منظور مى‌دارند، در مقابلِ موحّدان؛ كه وجود آن اشيا را به نظر مى‌آورند.

شايد همين نكته دقيق است كه عدّه‌اى را به اين پندار كشانيده كه اسم را عين مسمّى گمان كرده‌اند در حالى كه روايات فراوانى⁽¹⁾در رّد چنين پندارى وارد شده است و عموم علما نيز آن را مردود شمرده‌اند، مگر كسى از باب توسعه در تعبير و به صورت مجاز به آن قائل شده باشد.

تفسير حروف «بسم اللّه»

تا اينجا تفسير كلمه «بسم اللّه» به صورت تركيبى بيان شد، امّا از جهت معانى حروف آن به‌طور جداى از هم و بنياد اين كلمه، در كافى و توحيد و معانى الأخبار و تفسير عيّاشى از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده است كه در تفسير آن چنين فرمودند: «با: بهاءاللّه (= درخشش و جلال خداوند): سين: سَناءاللّه (= شكوه خداوند) و ميم: مجداللّه (= بزرگى و عظمت خداوند) است. و به روايتى ديگر: ميم: مُلك و فرمانروايى خداوند است...»⁽²⁾.

على بن ابراهيم قمى نيز به چند سند - كه برخى از آنها معتبر است - روايت اخير را از امام باقر و امام صادق و امام رضا عليهم‌السلام آورده است.⁽³⁾

و اين روايت - كه استوانه‌هاى بزرگ حديث به طرق متعدّد از ائمه اطهار عليهم‌السلام آورده‌اند - با حديث ديگرى كه شيخ صدوق به سند خود از امام رضا عليه‌السلام روايت كرده است موافقت دارد. امام رضا عليه‌السلام فرمود: «نخستين چيزى كه خداوند آفريد تا نوشتن را به آفريدگانش بياموزد حروف الفبا بوده است... و پدرم از پدرش از جدّش از امير مؤمنان على عليه‌السلام درباره (أ، ب، ت، ث) حديثم داد كه آن حضرت چنين فرمود: الف: آلاءاللّه (= نعمت‌هاى خداوند)؛ باء: بهجة‌اللّه (= جلال و درخشش خداوند)... (س، ش)؛ سين: سناءاللّه (= شكوه خداوند)... (م، ن)؛ ميم: ملك و فرمانروايى خداوند روز

جزاست، روزى كه هيچ مالكى جز او نيست. خداوند مى‌فرمايد: «لِمَنِ المُلكُ اليَومَ»⁽¹⁾فرمانروايى امروز از آن كيست؟

آن‌گاه ارواح پيامبران و رسولان و حجّت‌هاى خداوند به سخن مى‌آيند و مى‌گويند: «لِلّهِ الواحِدِ القَهّار»⁽²⁾براى خداوند يكتاى قهّار است.

و خداوند خواهد فرمود: «اليومَ تُجزى كُلُّ نَفْسٍ بما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَومَ إنَّ اللّه‌َ سَرِيعُ الحِسابِ»⁽³⁾امروز هركسى هرچه انجام داده است را جزا مى‌بيند، امروز هيچ ستمى نيست؛ خداوند سريع الحساب است...»⁽⁴⁾.

در تأييد روايت دوم [كه ميم را به ملك خداوند تفسير كرده است] افزون بر اين حديث، از امام هفتم حضرت موسى بن جعفر عليهماالسلام آمده است كه: يكى از يهود به محضر پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شرفياب شد و راجع به فايده حروف الفبا پرسش كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مولاى متقيان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام دستور دادند او را پاسخ دهد و آن حضرت چنين فرمود: «هريك از حروف، اسمى از اسماء خداوند است - تا آنجا كه فرمود -: و ميم؛ مالك الملك است...»⁽⁵⁾.

همچنين از امير مؤمنان على عليه‌السلام روايت شده كه فرمود: «عثمان بن عفّان از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله راجع به تفسير «ابجد» پرسيد. رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: تفسير ابجد را فرا گيريد كه درآن تمامى شگفتى‌ها نهفته است. واى بر آن دانشورى كه تفسير آن را نداند.

سؤال شد: يا رسول اللّه! تفسير أبجد چيست؟

فرمودند: ألِف؛ آلاءاللّه [نعمت‌هاى خداوند] يك حرف از اسماء خداوند است. و باء؛ بهجة‌اللّه... و ميم؛ ملك خداوند است كه از بين نمى‌رود و پايندگى حق است كه فناپذير نيست»⁽⁶⁾.

و امام باقر عليه‌السلام در شرح حروف صَمَد فرمودند: «ميم؛ بر ملك خداوند دلالت دارد كه اوست فرمانرواى حق، هميشه بوده و خواهد بود و ملك او از بين نمى‌رود»⁽⁷⁾.

نيز از امام باقر عليه‌السلام در حديثى از حضرت عيسى عليه‌السلام در تفسير ابجد آمده است: «الف؛

آلاءاللّه و باء؛ بهجة‌اللّه است»⁽¹⁾.

و مؤيّد روايت اوّل [در تفسير ميم به مجداللّه]، روايتى از امام صادق عليه‌السلام در تفسير «الم» - در آغاز سوره آل‌عمران - است كه فرمودند: «معنايش: انا اللّه المجيد (= منم خداوند با عظمت) است» و در تفسير «حم» فرمودند: «معناى آن: الحميد المجيد (= ستوده با عظمت) است»⁽²⁾.

پژوهشى درباره روايات

معناى بهجت و بهاء يكى است. جوهرى در شرح واژه بهج، از ابوعبيده نقل كرده كه گويد: بهجت يعنى: زيبايى. مى‌گويند: رجل ذو بَهْجَة، و قد بُهجَ بهاجةً فهو بهيج. (= مرد خوش سيما. او زيبا شد (يا زيبا بود) پس باشكوه و درخشان گشت).

خداوند فرموده است: «مِنْ كلِّ زَوجٍ بَهيج»⁽³⁾از هرگونه [گياه] زيبا مى‌روياند.

و بَهِج بِهِ: يعنى به سبب او شادمان و خوشحال شد. فهو بَهِجٌ و بهيج: پس او شاد و خرّم است».⁽⁴⁾

شايد تفسير بهجت به زيبايى از آن جهت باشد كه معمولاً هنگام دريافت و احساسِ كمال و زيبايى، حالت شادابى و خرسندى انگيزش مى‌يابد، يا در وقت درك و شناخت شى‌ء نيكو - ديدنى يا شنيدنى يا... - اين حالت به جنبش مى‌آيد، لذا لفظ سبب اصلى را بر اثر و نتيجه آن نهاده‌اند.

و يا چون خوشحالى و سرور چهره را نيكو و درخشان مى‌سازد - برخلاف اندوه و ترس كه مايه گرفتگى صورت مى‌شود - پس نام سبب (= فَرَح و خوشحالى) را بر مسبَّب (= نيكويى و درخشش) قرار داده‌اند.

و احتمال دارد كه معناى اوّل (= زيبايى) از معناى دوم (= خوشحالى) گرفته شده باشد از جهت اين كه زيبايى مايه خوشى و شادابى است، چنان كه يكى از علما به اين نكته اشاره كرده است.

جوهرى در شرح واژه «بهاء» گفته است: «بهاء: نيكويى است. مى‌گويى: بَهِىَ الرجل

و بهو فهو بهىٌّ/ مرد نيكو و زيبا شد».

سپس معانى: خالى بودن و تعطيل و فخر فروشى را نيز يادآور گرديده است [بهى البيت: خانه خالى و معطّل ماند؛ مباهات: تفاخر].

و هم يادآور شده كه: بَهَأَ - به همزه - اُنس گرفتن است و بهى و بها - بدون همزه - به معنى حسن و نيكويى است.⁽¹⁾

و در مجمع البحرين گويد: «بهاء» ؛ نيكويى و زيبايى است؛ گويند: بهاء الملوك: شكوه و زيبايى پادشاهان. بهاءاللّه: عظمت و بزرگى خداوند»⁽²⁾.

خلاصه اين كه: ظاهرا مقصود از بهاء و بهجت در اينجا همان نيكويى است كه منشأ اُنس مى‌شود.

و امّا سناء: جوهرى گويد: «سنا - بدون همزه - روشنى برق... و سناء - به همزه - بلندى [و ارجمندى] است. السَّنِىّ: رفيع و بلند مرتبه. أسناه يعنى او را بلندمرتبه داشت»⁽³⁾.

طريحى نيز هر دو معنا را يادآور شده و گفته است: «در خبر آمده است [كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند]: بَشِّر امّتى بالسَّناء / امت مرا به رفعت مقام مژده باد. يعنى: قدر و منزلت و درجه امت نزد خداوند عالى و ارجمند است»⁽⁴⁾.

البته ممكن است معناى دوم از معناى اوّل گرفته شده باشد، زيرا كه نور برق فراتر از ساير اشيا قرار دارد، لذا هر شى‌ء بلند به آن تشبيه گرديده و لفظ آن بر رفعت نهاده شده است، مانند: سماء كه به هرچه در برابر ارض (= زمين) قرار دارد و به هر شى‌ء بلند گفته مى‌شود.

و امّا مجد: جوهرى گويد: «مجد؛ بزرگوارى است و مجيد؛ بزرگوار و گرامى. [مى‌گويند]: قد مَجُدَ الرَّجُلُ فهو مجيد و ماجد / آن مرد بزرگى يافت پس او بزرگوار و گرامى است. ابن السّكيت گويد: شرف و بزرگوارى به سبب پدران [و نياكان] براى شخص حاصل مى‌شود. عرب مى‌گويد: رجل شريف ماجد، له آباء متقدمون في الشرف / فلانى مردى بزرگوار و گرامى است. پدرانش در شرافت و ارجمندى پيشتاز

بوده‌اند». وى افزوده: «امّا ارجمندى و بزرگى در شخص حاصل مى‌شود هرچند كه پدرانش ارجمندى نداشته باشند».⁽¹⁾

و اين جمله برخلاف گفتارى كه از ابن السِّكّبت نقل كرده است اشاره دارد.

و شيخ طريحى گفته است: مجد؛ در كلام عرب ارجمندى گسترده است... - تا آنجا كه از ابوعلى آورده است -: معناى مجد بلندى و كمال و رفعت است». نيز گفته است: «مجد؛ بزرگوارى و سرافرازى است و در حديث آمده: المَجْدُ حَمْلُ المغارم و ايتاءُ المكارم / مجد [و بزرگوارى] عهده‌دار شدن وام‌ها [و مسؤوليّتها] و انجام دادن كردارهاى بزرگ‌منشانه است. وَ رَجُلٌ ماجد يعنى: مرد گرامى باشرافت».⁽²⁾

نتيجه اين كه ظاهرا مجد در اينجا به معناى ارجمندى و اقتداراست، پس مى‌توان آن را با واژه ملك [از جهت معنى و مصداق] متحد دانست؛ زيرا كه حقيقت مُلك؛ سلطه داشتن بر چيزى و چيرگى بر آن است.

بنابراين هر دو روايت به يك حقيقت دلالت دارند.

نام مقدس اللّه

در همان روايت كه به چند طريق وارد شده چنين آمده است: «اللّه: اله كلّ شى‌ء»⁽³⁾اللّه؛ معبود همه چيز است.

و در كتاب توحيد از امام حسن عسكرى عليه‌السلام از امير مؤمنان على عليه‌السلام روايت شده است كه شخصى بپا خاست و به آن حضرت عرض كرد:

اى امير مؤمنان! خبرم ده كه معناى: «بسم اللّه الرحمن الرحيم» چيست؟

امام عليه‌السلام پاسخ فرمود: اين كه گويى: اللّه؛ بزرگ‌ترين اسم از نام‌هاى خداوند است، و آن اسمى است كه نشايد غير خداوند به آن ناميده شود و هيچ مخلوقى به آن اسم گزارى نشده است.

آن مرد گفت: شرح و تفسير كلمه «اللّه» چيست؟

امام عليه‌السلام فرمود: اوست كه هر آفريده‌اى در وقت بريده شدن اميد از هر كه جز او؛ و

هنگام بى‌اثر ماندن سبب‌ها از غير او، براى رسيدن به خواسته‌ها و [رهايى از] سختى‌ها به او پناه مى‌برد.

سپس فرمود: چون همه كسانى كه در اين جهان به رياست و بزرگى دست يافته‌اند، هرچه بى‌نيازى و سرفرازى آنان بسيار و خواسته‌هاى زيردستانشان نسبت به آنان فراوان باشد، باز هم خواسته‌هايى خواهند داشت كه اين بزرگان - يا بزرگ نمايان - از عهده آنها بر نمى‌آيند، چنان كه خود آن بزرگ نمايان از برآوردن خواسته‌هاى خويش هم ناتوان هستند، درنتيجه هنگام ناچارى و نياز به سوى اللّه روى مى‌آورند تا وقتى كه خواسته آنان برآورده شد به شرك باز مى‌گردند! مگر نشنيده‌اى كه خداوند مى‌فرمايد: «قل أرأيتُمْ إنْ أتيكُمْ عَذابُ اللّه‌ِ أوْ أتتكُمُ الساعَةُ أغير اللّه‌ِ تدعونَ إنْ كنتُمْ صادقين * بَلْ ايّاهُ تدعونَ فيكشِفُ ما تَدعون اليهِ إنْ شاءَ وَ تَنْسَونَ ما تُشرِكُون»⁽¹⁾بگو: درست بنگريد كه اگر عذاب خداوند به سويتان آيد، يا قيامت شما را فرا رسد، آيا جز خداوند را مى‌خوانيد اگر راست مى‌گوييد؟ [هرگز] بلكه تنها او را مى‌خوانيد؛ و چنانچه او بخواهد گرفتارى و بلايى كه به سبب آن او را خوانده‌ايد را برطرف مى‌سازد؛ و آنچه را [هم اكنون] شريك او قرار مى‌دهيد [آن هنگام] فراموش خواهيد كرد»⁽²⁾.

و در حديث ديگرى از مولاى متقيان على عليه‌السلام آمده است كه فرمودند: «اللّه؛ معبودى است كه آفريدگان در او حيرانند و به او پناه مى‌برند - يا به سوى او باز مى‌گردند - و: اللّه؛ همان است كه فراتر از ديدِ چشمهاست؛ و از پندارها و خيال‌ها در حجاب و پوشيده است»⁽³⁾.

و حضرت امام باقر عليه‌السلام فرموده است: «اللّه؛ معنايش آن معبودى است كه آفريدگان از پى بردن به ماهيّت او حيران و از فراگيرى چگونگى او سرگردان مانده‌اند. عرب مى‌گويد: ألِهَ الرجُلُ. هنگامى كه شخص در شناخت چيزى متحيّر شده باشد و نتواند به آن علم يابد.

نيز [عرب گويد]: وَلَهَ الرَّجُلُ، هرگاه از آن چه بيم و هراس دارد به جايى پناه برد. پس خداوند از حواسّ خلق پوشيده است»⁽⁴⁾.

و در بخشى از حديث ديگرى از آن حضرت عليه‌السلام است كه فرمودند: «تفسير [كلمه] الإله، آن كه: خلق از درك ماهيّت و كيفيّتش حيران مانده‌اند كه نه با حواسّ مى‌توان او را دريافت و نه در وهم و خيال آيد، بلكه او پديدآورنده خيال‌ها و آفريننده حواسّ است...»⁽¹⁾.

و از حسن بن راشد روايت شده كه گويد: از حضرت امام موسى بن جعفر عليهماالسلام راجع به معنى اللّه پرسيدم. امام عليه‌السلام چنين فرمود: «[آن كه] بر هر شى‌ء ريز و درشت چيره است [و بر همه چيز احاطه دارد]»⁽²⁾.

و در مجمع البحرين آمده است كه: «در حديث است: اللّه؛ معنايى است كه با اين اسم‌ها به او دلالت مى‌شود و همه آنها غير اوست»⁽³⁾.

و از امام صادق عليه‌السلام روايت شده است كه فرمود: «اللّه؛ از اله اشتقاق يافته است و إله؛ مألوهى دارد (هر پرستيده را پرستنده‌اى است)»⁽⁴⁾.

و در خطبه امام رضا عليه‌السلام است: «هنگامى كه هيچ مربوبى [كه قابل پرورش باشد] نبود، معنى پروردگارى براى خداوند ثابت بوده است و به حقيقت؛ زمانى كه پرستنده‌اى نبود، خداوندى داشت...»⁽⁵⁾.

اشتقاق و ريشه‌يابى كلمه مقدّس اللّه

عموم دانشوران برآنند كه «الف» و «لام» كلمه مقدّس اللّه در اصل، حرف تعريف [زبان عربى] است و از حروف اصلى اين كلمه نيست.

و بيشتر صاحبنظران، ريشه اين كلمه را «الإلاه» دانسته‌اند. و سيبويه احتمال داده كه در اصل: لاها بوده، از باب: لاهَ يليهُ، يعنى پوشيده شد و حجاب برگرفت.

و به قولى: به معنى بلندى يافتن است. امّا اين سخن دور از حقيقت به نظر مى‌رسد به گواهى اين كه واژه «إله» به معنى معبود بسيار به كار مى‌رود و بر حضرت حق: «اللّه» اطلاق مى‌گردد.

پس اين كلمه همچون لفظ: «الناس» است كه ريشه آن: «الاناس» مى‌باشد و همزه‌اش حذف شده و به جاى آن «الف» و «لام» قرار گرفته است - چنان كه ابوعلى نحوى گفته - يا بى‌آنكه «الف» و «لام» به جاى حرف ديگرى باشد بر آن افزوده شده است - بنا بر آن‌چه برخى ديگر اختيار كرده‌اند - .

و الإله؛ برگرفته از مادّه: ألَهَ إلاهةً، يعنى پرستش كرد پرستشى شايسته. چنان كه جوهرى يادآور شده و جمعى هم‌رأى او بوده‌اند.

و در مصباح المنير آمده است: «ألِهَ يألَهُ - از باب تَعِبَ - إلاهةً به معنى پرستش كرد پرستشى مناسب. وَ تألَّهَ: تَعَبَّدَ (به پرستش وا داشت)؛ و الإلاه: معبود، يعنى خداوند متعال است، سپس مشركان آن را در مورد خدايان خويش به كار برده‌اند»⁽¹⁾.

البته جوهرى يادآور شده كه علّت نامگذارى بت‌ها به آلهه از جهت باور مشركان بوده كه آنها را سزاوار پرستش مى‌پنداشتند و اين اسم‌ها نتيجه باورهاى مشركان است و هيچ حقيقتى را اثبات نمى‌كند. و اين تحليل بهتر و نيكوتر از گفتار مؤلّف مصباح المنير است.

و گويند: «همه كسانى كه كلمه اللّه را مشتق دانسته‌اند بر اين اشتقاق اتفاق نظر دارند. نيز همگى بر آنند كه كلمه إلاه اسم جنس است - مانند رجل و فَرَس - كه در مورد هر معبود حق يا باطل به كار مى‌رود، سپس در خصوص معبود حق غلبه يافته است - چنان كه واژه نجم به هر ستاره‌اى گفته شده سپس در مورد ستاره ثريّا (پروين) شهرت و غلبه بيشترى يافته است - .

نيز: [از باب تغليب] قحطسالى را سِنِه؛ كعبه را بيت؛ و كتاب سيبويه را الكتاب مى‌خوانند. امّا اللّه - به حذف همزه [إله] - به معبود حق اختصاص دارد و غير خداوند را به آن نمى‌خوانند»⁽²⁾.

و به قولى: «از ريشه ألِهَ - به كسر لام - به معنى تحيّر گرفته شده است».

البته جوهرى اصل آن را وله دانسته است. امّا اين رأى با گفته بسيارى از اهل لغت مخالفت دارد بدين جهت آن را مردود شمرده‌اند!

[ولى] مناسبت اين وجه روشن است، زيرا كه اوهام از درك حقيقت خداوند به

حيرت مانده و انديشه‌ها سرگشته و خردها به عجز افتاده‌اند.

و به قول ديگر: «از باب الهتُ إلى فلان - يعنى به وجود او آرامش يافتم - مى‌باشد» كه جان‌ها جز به او آرام نمى‌گيرد و خردها جز به پيشگاه او قرار نمى‌يابد «ألا بِذِكرِ اللّه‌ِ تَطْمَئنُّ القُلُوبُ»⁽¹⁾توجه كنيد كه دل‌ها به ياد خدا آرامش مى‌يابد.

و به قولى: «از وله گرفته شده است و آن از خود بى‌خود شدن است. هم كسانى كه به كرانه درياى معرفت رسيده‌اند و هم آنان كه در تاريكى‌هاى جهالت و بيابان واماندگى ايستاده‌اند [همگان از شناخت حقيقت او سرگشته و عقل و دل از دست داده اند]».

و به قولى: «از باب اله الفصيل - وابستگى و شدّت اُنس گرفتن بچّه شتر به مادرش - مى‌باشد. زيرا كه بندگان در سختى‌ها و گرفتارى‌ها به خداوند پناه مى‌برند.»⁽²⁾

امّا از خليل و پيروانش و بيشتر علماى اصول و فقه عامّه نقل شده است كه اسم مقدّس اللّه را مشتق ندانسته‌اند. اينان مى‌گويند: اين اسم؛ عَلَم بر خداوند متعال است. با اين استدلال كه اگر مشتق بود معناى كلّى مى‌داشت كه تصوّر چنين معنايى از شريك گرفتن براى خداوند مانع نيست. درنتيجه گفتن: «الاّ اللّه» توحيد محض و خالص نخواهد بود.

ديگر اين كه ترتيب عقلى آن است كه اوّل ذات و سپس صفات ياد گردد؛ و بر اين اساس است كه چنين مى‌گوييم: اللّه الرحمن الرحيم العالم القادر... ولى به عكس آن نمى‌گوييم: القادر العالم... اللّه! و همين دلالت دارد كه اللّه اسم عَلَم است.

و اين كه اگر اين اسم صفت باشد ساير اسم‌هاى خداوند هم از صفات او باشند؛ ديگر براى خداوند اسمى نخواهد بود. و عرب هيچ چيزى را بدون اسم نگذاشته است پس چگونه آفريننده و پديد آورنده اشيا را بدون اسم گذارده باشد؟ اين محال است.

مؤلّف گويد: آن‌چه از روايت پيشين به صراحت و از ساير روايات به ظاهر برايم روشن شده است اين كه: الاله - كه اصل كلمه مقدّس اللّه است - از باب فِعال به معناى مفعول مى‌باشد مانند كتاب به معناى مكتوب، از أله به معنى عبد (پرستش كرد) چنان كه جمعى تصريح نموده‌اند.

و اصل عبوديت؛ فروتنى و افتادگى است، بنابر آن‌چه جوهرى بيان داشته است. و

بسا كه عبوديّت به آخرين درجه افتادگى تفسير شده است شايد به جهت آن كه لفظ، به فرد كامل انصراف دارد و درنتيجه الإله: معبودى است كه فروتنى و افتادگى كامل براى او انجام مى‌گردد.

از جهت ديگر: گاهى معبود را به اضافه شخص معيّن و فرد خاص در نظر مى‌آورند و مى‌گويند: معبودِ فلانى.

و گاه به‌طور مطلق [- و بدون در نظر گرفتن شخص معيّن گفته مى‌شود: معبود -].

در فرض اوّل؛ بعيد نيست بر هر سزاوار و شايسته پرستشى كه آن شخص خاص پرستش كند، عنوان معبود اطلاق شود. و گرنه [هرگاه قابليت پرستش در او نباشد] آن شخص، إلاه براى خويش برگرفته است نه معبود. و چون مخلوق در واقع اهليّت و شايستگى پرستيده شدن را ندارد پس به كار بردن عنوان معبود نسبت به او - هرچند به صورت مقيّد باشد - خطا و نادرست است زيرا كه در مصداق إلاه و معبود اشتباه شده است - چنان كه در گفتار جوهرى پيشتر گذشت - .

يا اين كه به كار بردن نابجاى واژه‌ها و عناوين معبود و إلاه در چنين مواردى براساس باور شخص خطاكننده باشد، بنابراين بُتِ قبيله هُذَيل را - بر مبناى پندار و باور آنان - إلاه و معبود ايشان خوانند، يعنى به گمان و تصوّر و پندار آنان معبود است، پس در حقيقت؛ معبود جز خداوند يكتا هيچ مصداقى ندارد، و به كار بردن اين واژه بر غير او مبتنى بر پندار فاسد است.

و در فرض دوم [كه شخص خاص و معيّن منظور نگردد و عنوان معبود به‌طور مطلق ياد شود، تصوير آن بر يكى از سه صورت خواهد بود]:

1.فقط سزاوار پرستش بودن فرض گردد بى‌آنكه وجود پرستنده‌اى در نظر آيد.

2.يا آن كه پرستيده بودن مطلق و فراگير نسبت به هر پرستنده منظور شود كه همه را - جز او - شامل گردد.

3.و يا اين كه اطلاق معبود بدون در نظر آوردن و توجه به پرستندگان باشد تا بر همگان يا بخشى از آنان منطبق گردد و به‌طور مبهم وصف معبود بودن را برساند.

بنابر دو صورت اوّل و دوم، اختصاص عنوان معبود به حضرت حق ظاهر است،

چرا كه اوست آن كه (همه موجودات به حمد و ثناى او تسبيح مى‌گويند)⁽¹⁾(و تمامى كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند به بندگى خداوند گردن مى‌نهند)⁽²⁾.

و در صورت سوم: عموم معبود بودن خداوند را مى‌توان از جهت اين قاعده شناخت كه: «حذف متعلّق عموم را مى‌رساند» نيز از اين جهت كه هرگاه كلمه‌اى «الف» و «لام» داشته باشد دلالتش بر عموم قوى‌تر است [و كلمه الإلاه كه اصل كلمه مقدس اللّه است اين ويژگى‌ها را دارد].

و معبود فعلى بودن جز با اضافه به عابد تحقق نمى‌يابد و پرستندگان نسبت به لفظ معبود همگى يكسان مى‌باشند و برترى بى‌سبب از ديدگاه عقل ممكن نيست، بنابراين بى‌شك همه پرستندگان منظور هستند و معبود مطلق بودن نسبت به همه قطعى و متعيّن است.

از بحث‌هاى فوق روش شد كه كلمه الإلاه در جمله «لا اله الاّ اللّه» نيازى به تقييد ندارد و «الف» و «لام» آن اختصاصش را به خداوند از چند جهت مى‌رساند:

اوّل: از جهت سزاوار پرستش بودن كه در عنصر اصلى اين كلمه خود به خود قرار دارد.

دوم: از اين جهت كه به پرستنده خاصّى اضافه نشده است.

سوم: از جهت «الف» و «لام» داشتن اين كلمه.

بنابراين الإلاه همان است كه هر چه جز او است به سبب سزاوار پرستش بودنش او را بپرستند. و چون «الف» حذف شده و همزه قطع - كه تعريف را مى‌رساند - بر سرِ اين كلمه قرار گرفته است به‌گونه‌اى كه گويا از اضافه خاص بريده و جدا شده و كثرت استعمال به حدّى رسيده كه اين واژه (= اللّه) را بسان اعلام شخصى قرار داده است - بلكه در حقيقت از نظر ظاهر در عرف اسم عَلَم به‌شمار آمده - [همه اينها [دلالت اين كلمه مقدّس را [بر معناى ياد شده يعنى معبود حقيقى و على الاطلاق [محكم‌تر و رساتر ساخته است.

و اين است داورى بين كسانى كه كلمه اللّه را مشتق دانسته‌اند و كسانى كه آن را اسم و عَلَم (= اسم خاص) شمرده‌اند، زيرا كه وضع عرفى كه بر معناى اصلى عارض شده

است به صورت عَلَم مى‌باشد، هرچند كه از جهت معنوى با معناى اشتقاقى اصلى مطابقت يافته است، امّا به‌گونه‌اى كه به حسب عرف معناى وصفى آن به ذهن نمى‌آيد، بلكه فورى انديشه‌ها به خود خداوند متوجّه مى‌شود، چنان كه واژه‌هاى: علّامه و مفيد و بحرالعلوم و... بدين صورت در آمده است كه هر دو جهت (= معناى اشتقاقى و معناى علمى) در آنها جمع شده است و حال آن كه در اصل معناى وصفى را در برداشته‌اند.⁽¹⁾

نيز: واژه مفيد كه به معناى سودبخش است در مورد شيخ مفيد (م 413ق) چنين حالتى دارد. و عنوان بحرالعلوم (= درياى دانش‌ها) راجع به سيّد محمّد مهدى طباطبائى (م 1212ق) همين ويژگى را يافته است. (مترجم).

با اين بيان تفسير كلمه مقدّس «اللّه» معلوم شد كه إلاهِ همه چيز است و غير خداوند را سزاوار ناميده شدن به آن نيست و هيچ مخلوقى به آن ناميده نشده است، چرا كه معناى اين اسم فقط به خداوند متعال اختصاص دارد.

حقيقتِ بندگى

خاكسارى و افتادگى - كه معناى بندگى و عبوديّت است - گاهى از اين جهت تحقق مى‌يابد و حاصل مى‌شود كه سزاوار است پرستنده به خودى خود نسبت به ذات و صفات معبود خويش خاضع و فروتن باشد.

پس معبود؛ شايسته آن است كه نسبت به او از جهت ذات و صفاتش فروتنى و افتادگى و كرنش گردد و بنده را سزد كه به اين حالت متصّف شود كه حقيقت عبادت همين است.

و چون بنده ويژگى‌هاى امكانى و كاستى‌هاى وجود خويش را دريابد و بداند كه: تمامى صفات كمال در خداوند متعال جمع است، حالت خضوع و كوچكى نسبت به او در دلش و فرمانبرى از او در اعضايش برانگيخته مى‌شود.

و از اين زاويه كه بنگريم؛ اللّه همان ذاتى است كه همه صفات كمال در او جمع است، چرا كه اگر يكى از آن صفات را نداشته باشد معبود على الاطلاق نخواهد بود [برخى از صفات بدين شرح است]:

و اين توضيح با بخشى از ريشه‌هاى اشتقاق واژه إلاه كه پيشتر بيان شد و قسمتى از روايات كه نقل كرديم متناسب و هم‌آهنگ است.

[سرگشتگى و حيرت مخلوق از معرفت كامل خداوند از آن جهت است كه] ابزارهاى شناخت، فقط امورى را در مى‌يابند و تشخيص مى‌دهند كه در قلمرو آنها قرار گرفته و با آنها مشاركت داشته باشد و چنان امورى سزاوار پرستش نيست.

سزاوار پرستش فقط آفريدگارى است كه در يابنده همه چيز و دريافته شده است كه از صفات و شباهت‌هاى آفريدگان و قرار گرفتن در عوالم آنان منزّه و مبرّاست، چرا كه نشايد يكى از دو شى‌ء مثل هم يا متشابه يا هم‌جنس؛ ديگرى را پرستش كند. و شايسته پرستش تنها خداوند پاك قدّوس مطلق است كه از تمامى اوصاف آفريدگان مبرّاست.

نيز: فروتنى و كرنش همه جانبه تنها نسبت به كسى سزد كه شخص فروتن از شناخت او در حيرت مانده باشد، زيرا كه تحيّر از اقسام خضوع و درماندگى است وآن كه حقيقتش قابل درك و شناسايى كامل است، پس از درك و دريافت و فراگيريش؛ خضوع و كرنش نسبت به او محدود و متوقف مى‌ماند.

همچنين هرچه را علم فرا بگيرد مورد احاطه و فرا گرفته عالِم خواهد بود. و فراگيرنده از فراگرفته شده به پرستش سزاوارتر است.

و گاهى تذلّل و فروتنى از جهت درخواست چيزى به استحقاق ذاتى از معبود است

بنابراين پرستش كننده نياز خويش را به درگاه معبود خود عرضه مى‌دارد و به او پناه مى‌برد. و إلاهِ مطلق - از اين منظر - آن است كه بر هر خرد و كلان چيره است و چيزى از حكم و فرمان او بيرون نيست، تا اين كه خضوع و كرنش همه چيز در هريك از خواسته‌ها يا دفع ناگوارى‌ها به ساحت قدس او صحيح باشد.

از اين بيان معلوم شد كه چرا در روايت اوّل تأكيد گرديده كه همه نيازمندان در همه خواسته‌هاى خويش فقط به او روى مى‌آورند و پناه مى‌برند و احدى جز او نمى‌تواند تمامى نيازها را برطرف سازد، اگرچه در برآوردن بعضى از خواسته‌ها توانمند باشد امّا خودش هم نيازهايى دارد كه از برآوردن آنها ناتوان است.

و معبود مطلق مى‌بايست از همه جهات بى‌نياز باشد، چرا كه پرستش شخص نيازمند نسبت به نيازمند ديگر نادانى است. و اين به حسب ظاهر است و گرنه از ديدگاه عارفان جز حضرت حق مورد نيازى نيست و فقط او است كه توانِ بخشيدن و باز داشتن [همه جانبه] را دارد و هر كه جز او است به حضرت او پناه مى‌برد، خواه به‌طور دائم و هميشگى - كه شيوه عارفان است - يا هنگام نياز - كه روش مؤمنان است - و يا در وقت اضطرار و ناچارى - چنان كه كفّار در موقع بيچارگى فقط به سوى خداوند روى مى‌آورند و به او پناه مى‌برند - همان طور كه در برخى آيات و روايات بيان شده است. [خداوند مى‌فرمايد: «فاذا رَكِبُوا في الفُلكِ دَعَوُا اللّه‌َ مُخْلِصينَ لَهُ الدينَ فَلَمّا نَجّيهم‌البَرِّ إذاهم يُشْرِكُون»⁽¹⁾و هرگاه سوار كشتى شوند خداى را با اخلاص مى‌خوانند؛ امّا هنگامى كه خداوند آنان را به خشكى برساند و نجات بخشد بار ديگر شرك مى‌ورزند.

و در آيه كريمه ديگر است كه: «وَ إذا مسَّ النّاسَ ضُرٌّ دَعَوا رَبَّهُمْ مُنِيبينَ إلَيهِ ثمَّ إذا أذَاقَهُمْ مِنهُ رَحمةً إذا فَريقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهمْ يُشْرِكُون»⁽²⁾و هرگاه رنج و ناگوارى به مردم برسد پروردگارشان را با زارى مى‌خوانند؛ امّا وقتى كه [خداوند] رحمتى از خودش به آنان بچشاند، ناگهان گروهى از آنان نسبت به پروردگارشان شرك مى‌ورزند].

و در روايتى كه به نقل از كتاب توحيد، بخش آغازين آن را در ابتداى بحث بسم اللّه

آورديم، آمده است:

«مردى به امام صادق عليه‌السلام عرضه داشت: اى زاده رسول خدا؛ مرا به [شناخت] خداوند رهنمون باش كه [حقيقت] او چيست؟ زيرا كه اهل بحث و مناظره سخنان بسيار گفته‌اند و مرا سرگردان ساخته‌اند!

امام صادق عليه‌السلام به آن مرد فرمودند: اى بنده خدا؛ هرگز سوار كشتى شده‌اى؟

گفت: آرى.

امام عليه‌السلام فرمود: آيا هنگامى بوده است كه آن كشتى بشكند در حالى كه نه كشتى ديگرى باشد تا تو را نجات دهد و نه شناورى تو را [از نشستن بر كشتى] بى‌نياز سازد؟

مرد گفت: آرى [چنين وضعى پيش آمده است].

امام عليه‌السلام فرمود: در آن هنگام آيا دلبستگى به جايى نداشتى كه چيزى از چيزها هست كه مى‌تواند تو را از آن گرفتارى سخت برهاند؟

مرد عرض كرد: چرا.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: آن چيز همان خداوند تواناى نجات‌بخش است جايى كه نجات‌دهنده‌اى نيست و [پروردگار] فريادرس وقتى كه هيچ فريادرسى نيست»⁽¹⁾.

ظاهرا سبب چنين حالتى آن است كه شخص كافر هنگام ناچارى به فطرت خويش - كه در پرده غفلت مانده است - باز مى‌گردد و معرفت فطرى او [در آن وقت] آشكار و فعّال مى‌شود.

و بى‌شك پناه بردن و كمك خواستن و درخواست كردن و روى آوردن؛ همه از ويژگى‌هاى بندگى و فروتنى و خاكسارى است، بلكه اينها حالت‌هاى كرنش و سرسپردگى است چنان كه فرمانبرى به وسيله اعضاى بدن بندگى است، بلكه بيشتر مردم جز به هنگام نياز سر فرود نمى‌آورند كه: «إنَّ الإنسان لَيَطْغى * أنْ رآهُ اسْتَغْنى»⁽²⁾به يقين انسان سركشى مى‌كند، آن‌گاه كه خود را بى‌نياز بيند.

خلاصه اين كه: اساس و پايه بندگى سر فرود آوردن و كرنش كردن است و شاخه‌ها و رشته‌ها و آثارى دارد كه بر هريك از آنها نيز نام بندگى را مى‌توان نهاد؛ نمى‌نگرى كه سجده عبادت بدنى است امّا معناى قلبى هم دارد كه همان سجده قلبى است.

از توضيحات مفصّلى كه آورديم نتيجه‌گيرى مى‌شود كه نام مقدّس اللّه بزرگترين اسماء خداوند متعال است كه در مقام ظهور نمايانگر صفات ذات و صفات افعال او است، از اين جهت كه بر معبود مطلق بودن حضرت حق دلالت دارد.

و بندگى و إنقياد با جهان هستى و عالم امكان هم‌آهنگ و مطابق است، كه هر پديده خود بنده‌اى از بندگان است «إنْ كُلُّ مَنْ في السّماواتِ و الارضِ إلاّ آتى الرَّحمنِ عَبْدا»⁽¹⁾تمامى كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند به بندگى خداوند گردن مى‌نهند.

و عبوديّت؛ رويكرد و ديدگاه و وسيله پيوند و ارتباط بنده و پرستش‌كننده نسبت به سرور و معبود خويش است؛ و خداوند سبحان به ذات و صفات و افعال و آثارش معبود مى‌باشد، كه اگر هريك از اينها ناديده انگاشته شود معبود مطلق نخواهد بود.

آرى؛ معبود مطلق، خداوندى است كه ذات و صفاتش كامل [و از هرگونه كاستى و نياز مبرّا] باشد. يعنى: تمامى صفات جمال و كمال ذاتى و فعلى در ذات و صفاتش جمع باشد كه در هرچه مايه اميد است اميدبخش؛ و در هرچه جاى نگرانى و هراس است بيم‌انگيز؛ از هر سوى شايسته دوست داشتن است. و به هر جاى كه از او شرم بايد كرد سزاوار شرمسارى نسبت به او.

و در همه اين امور يكتاست و در هيچ‌كدام شريك و انبازى ندارد. پس اين واژه (= اللّه) شامل مدلول هريك از اسماء ظاهر اوست، بنابراين بزرگترين و فراگيرترين همه آن اسماء است.

از همين روى اين نام مقدّس از جهت معنا پيشتر از همه اسماء حضرت حقّ است و سزد كه از لحاظ لفظ هم جلوتر قرار گيرد.

اللّه؛ اسم ذات نيست

و از آن چه يادآور شديم معلوم گشت كه استدلال به اين كه: «اللّه؛ اسم ذات است زيرا كه اگر اين اسم ذات نباشد مفهوم آن مانع از تحقُّق شريك براى خداوند نمى‌بود» نادرست است، چون خود فراگيرى نسبت به ماسواى او مانع از آن است كه شريك و انبازى در آن بيايد. پس كلمه توحيد: (= لا إلهَ الاّ اللّه) بر ذات خداوند دلالت دارد كه

گويا معنايش چنين است: هيچ معبودى جز معبود مطلق نيست.

نيز: استدلال به اين كه: «اگر اللّه اسم ذات نباشد پس لازم مى‌آيد كه ذات خداوند بدون اسم باشد» مردود است، زيرا كه درك و شناخت حقيقت و ماهيّت ذات خداوند - كه غيب مطلق است - محال مى‌باشد و نمى‌توان با اشارات عقلى و وهمى و حسّى به او اشاره كرد. و همين امور مانع از آن است كه اسمى براى ذات اقدس او قرار داده شود، چرا كه هرچه به خودى خود شناخته شده باشد مصنوع و ساخته شده است - چنان كه از ائمه اطهار عليهم‌السلام روايت آمده است -⁽¹⁾.

و امّا گفتار فاضل نيشابورى در تفسير خود كه: «اسم قرار دادن براى ذات خداوند با اين كه نمى‌توان او را چنان كه بايد شناخت منافاتى ندارد، بلكه در صورتى منافات مى‌يافت كه خداوند به‌طور مطلق [و به هيچ وجه] قابل شناخت نمى‌بود، پس مى‌توان گفت: آن وجودى كه چنين آثار و لوازمى از وى شناخته مى‌شود به اين اسم ناميده شده است.

نيز: هرگاه اسم را خداوند بر خود نهاده كه ذات خويش را چنان كه هست در مى‌يابد، پس مى‌تواند براى ذات خود اسم خاصّى قرار دهد كه احدى در آن اسم با او مشاركت نداشته باشد»⁽²⁾.

جوابش اين است كه همه اسماء خداوند به يكى از جهات سلبى و ايجابى يا اضافى يا تركيبى بر ذات خداوند دلالت دارد و معانى آنها نزد كسى كه آنها را در مى‌يابد جز اين نيست كه محدود و معيّن و مشخّص است، زيرا كه درك و دريافت آنها بدون تمييز و تعيين امكان ندارد و طرف اشاره اين معانى فقط ذات خداوند است؛ چون اگر اين طور نباشد اين اسماء براى او نخواهد بود. و هر كه اين اسم‌ها را به زبان مى‌آورد؛ خداوند را نمى‌خواند!

و حال آن كه در هريك از معانى و مفاهيمى كه اين اسماء دلالت دارند، رويكردى هست كه بنده به وسيله آنها به ذات خداوند توجه مى‌كند.

پس هرگاه فرض كنيم كه مدلول اين اسماء هيچ رويكردى ندارد هرگز قابل درك نخواهد بود و از آنها چيزى فهميده نمى‌شود و فاقد موضوع له مى‌شد، زيرا كه وضع

عبارت از اين است كه يك شى‌ء را به شى‌ء ديگرى اختصاص دهند و تعيين نمايند به طورى كه هرگاه شى‌ء اوّل را بى قيد و شرط نام ببرند و يا احساس كنند شى‌ء دوم از آن فهميده شود.

و رويكرد اسم مقدّس اللّه - كه بسان آينه نشانگر مسمّى است - ويژگى هريك از اسماء خداوند نيز - از جهت اسم بودن - مى‌باشد، چون اگر بسان معرّف و آينه نباشد اسم خداوند نخواهد بود بلكه اسمى براى غير اوست.

بنابراين، خداوند كه اسمى وضع كرده است اگر به منظور شناسانيدن خودش براى خود باشد كه [فرض باطل و نادرستى است زيرا كه] او خودش را به خودى خود مى‌شناسد و از اين كه بخواهد به غير خودش نسبت به خويش معرفت يابد منزّه و مبرّاست.

و اگر منظور اين باشد كه ديگران به وسيله آن اسم او را بشناسند، دانستى كه چنين فرضى باطل و محال است [زيرا كه معرفت كامل خداوند امكان ندارد]، پس وضعى كه نيشابورى فرض كرده است چه معنايى دارد؟

نظير همين اشكال در مورد شناخت حقايق اسماء خداوند وارد است؛ زيرا كه اسم مخلوق است و هر مخلوقى محدود مى‌باشد، در حالى كه خداوند از حدّ مبرّاست، بنابراين مى‌بايست حقيقت هر اسم فقط نمايانگر شأن و جهت خاصّى باشد كه برايش نمودار شده است، پس اسم ذات نخواهد بود.

تفسير حروف كلمه مقدّس اللّه

شرح و تفسير كلمه مقدّس اللّه از جهت حروف آن به روايت شيخ صدوق قدس‌سره در كتاب توحيد از امام صادق عليه‌السلام آمده است كه در پاسخ به سؤال درباره كلمه اللّه ضمن تفسير بسم اللّه... چنين فرمودند: «الف: آلاء [و نعمت‌هاى] خداوند بر آفريدگانش مى‌باشد كه از نعيم ولايت ما است. و لام: لازم نمودن ولايت ما از سوى خداوند بر آفريدگان مى‌باشد.

راوى پرسيد: [تفسير] هاء چيست؟

امام صادق عليه‌السلام فرمود: هوان (= خوارى) براى مخالفت كننده با محمّد و آل محمّد

صلوات اللّه عليهم است...».⁽¹⁾

شايد به‌شمار نياوردن «الف» و «لام» از اين جهت باشد كه از اصل كلمه نيست، يا اين كه «لام» با تشديد يك حرف محسوب شده است و «ألِفى» كه در پى آن قرار گرفته نيز به‌شمار نيامده است، زيرا كه از حروف بيست و هشتگانه معروف؛ بيرون است و در نوشتن ظاهر نيست. يا كه راوى قابليّت نداشته كه آن را دريابد. و يا آنكه دو «لام» به‌شمار آمده؛ «الف» و «همزه» نيز يكى محسوب شده است، زيرا كه معنا به تكرار تغيير نمى‌كند.

و در چند روايت - كه پيش از اين نقل كرديم - تفسير «الف» به آلاء اللّه - بدون قيد نعمت ولايت - آمده است. و اختصاص آن در اين جا به ولايت شايد از آن جهت باشد كه اساس و نتيجه همه نعمت‌ها ولايت است، يا از جهت اين كه: برترين نعمت‌ها و پوشيده‌ترين آنها از توجّه مردمان است لذا به آن تصريح شده است، يا اين كه نعمت باطنى مخفى كه منظور از آلاء است منحصر در ولايت مى‌باشد، و يا لفظ مقدّس اللّه در اين مورد ويژگى خاصّى دارد - كه از آن چه يادآور خواهيم شد معلوم مى‌گردد - .

سخن در تفسير «لام» نيز نزديك به همين است كه در يكى از احاديث آمده است: «اللّطيف بعباده»⁽²⁾آن كه به بندگانش مهربان است.

و در حديث ديگر تفسير آن چنين است: «إلمامُ أهلِ الجنَّةِ بينَهُم في الزّيارةِ و التَّحِيَّةِ و السَّلام، وَ تَلاوُمُ اهلِ النّارِ فيما بينهِم»⁽³⁾اِلمام (= منزل گرفتن و رفت و آمد نمودن) اهل بهشت با يكديگر به منظور ديدار و درود و سلام. و سرزنش و نكوهش دوزخيان نسبت به يكديگر.

و لطف حقيقى همين است كه خداوند ولايت را [براى ائمه اطهار عليهم‌السلام ] مقرّر داشته - كه هم‌آهنگ با دين بلكه عين دين است - .

و ثمره ولايت، بلكه جلوه و ظهور آن به آثارش نمايان مى‌شود، زيرا كه ولايت مايه دوستى و خوگرفتن و صميميّت بين پيروان است، كه اينها از بهره‌ها و پى‌آمدها و ويژگى‌هاى ولايت ائمه اطهار عليهم‌السلام مى‌باشد؛ و ديدار و درود و سلام همه از آثار محبّت و

اتّحاد و برادرى است كه از نتايج ولايت است.

و امّا ملامت و سرزنش و نكوهش دوزخيان نسبت به يكديگر از لوازم عدم پذيرش ولايت است. خداوند فرموده است: «وَ أنَّ هذا صراطى مستقيما فاتَّبعُوهُ وَ لاتَتّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بكُمْ عن سَبيلِهِ»⁽¹⁾و در حقيقت اين راه راست من است از آن پيروى كنيد و مبادا به راه‌ها[ى ديگر] روى آوريد كه شما را از پيمودن راه او پراكنده مى‌سازد.

و به فارسى چه خوش سروده شده است:

جان گرگان و سگان جمله جداست متّحد جان‌هاى شيران خداست

و هاء: در يكى از احاديث چنين تفسير شده است: «هانَ عَلى اللّه‌ِ مَنْ عَصاهُ»⁽²⁾هر كه نافرمانى خدا كند نزد او خوار و بى‌مقدار است.

و اين تفسير مطابق با همان بيان فوق مى‌باشد؛ زيرا كه هرگونه نافرمانى خداوند به مخالفت با ايشان عليهم‌السلام باز مى‌گردد، همان طور كه هرگونه فرمانبرى به طاعت و پذيرش از آنان بستگى دارد، كه هر گناهى در حقيقت مخالفت با فرمان ايشان است و هرگونه مخالفت و عصيان نسبت به امامان عليهم‌السلام [كه خلفاى الهى مى‌باشند و بيانگر دستور اويند] معصيت خداوند است، بلكه از جهت باطن و معنا با هم يكسانند هرچند كه به ظاهر و اعتبار از هم جدا هستند.

و در حديث ديگرى هاء به «هول جهنّم»⁽³⁾و در حديث سومى به «هاء هاويه»⁽⁴⁾تفسير شده است. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: «پس واى بر آن كه در آتش [دوزخ] سقوط كند»⁽⁵⁾.

و اين دو نتيجه و عاقبت كار خوارى و بى‌اعتبارى بنده نزد خداوند است، زيرا كه هركس در اين دنيا نزد خداوند بى‌اعتبار و زبون باشد؛ نتيجه‌اش ورود به عرصه‌هاى هول‌انگيز آخرت، به خصوص هول و وحشت جهنّم است و بى‌ارزش بودن نزد خداوند؛ شخص را به هاويه (= عذاب دردناك) و افتادن در آتش دوزخ مى‌كشاند.

بنابراين، هوان (= پستى و خوارى و بى‌اعتبارى) اصل است و اينها همه آثار و

پى‌آمدهاى آن مى‌باشد، چنان كه بهشت نتيجه گرامى بودن بنده نزد خداوند و خشنودى حضرت حقّ است.

با توجّه به اين نكته‌ها مى‌گوييم: ظهور معناى معبود - كه در حقيقت معناى كلمه مقدّس اللّه است - با قرار دادن حقيقت دين يعنى ولايت و نعمت پاينده حقيقى و ملزم نمودن بندگان به پذيرش آن است - چنان كه اشاره كرديم -.

و همه نيكى‌هاى حقيقى به پذيرش ولايت بستگى دارد و از آثار و نتايج آن نعمت پايدار حقيقى است. و از سوى خداوند متعال؛ خوارى و تباهى و عذاب بر كسانى قرار گرفته كه از پذيرش دين سر باز زده‌اند.

خلاصه اين كه محورهاى اساسى [كه خداوند براى بندگان خويش مقرّر ساخته] بر سه اصل و پايه مبتنى است، گرچه در نگاه اوّل چهار موضوع بدين شرح است: 1) قرار دادنِ دين. 2) ملزم نمودن بندگان به پذيرش آن 3) آثار و نتايج پذيرش دين 4) پى‌آمدهاى انكار و بى اعتنايى به آن.

و چون سومين عنوان از شاخه‌هاى عنوان اوّل (= دين) مى‌باشد، مى‌توان آنها را به سه محور اصلى باز گردانيد، به همان ترتيب كه حروف سه‌گانه (الف؛ لام؛ هاء) قرار دارد.

بحث‌هايى درباره الرّحمن و الرّحيم

به روايت شيخ صدوق قدس‌سره - كه بخش آغازين آن را پيشتر نقل كرديم - آمده است: «الرّحمن: همان است كه با گستردن روزى بر ما بخشودگى مى‌نمايد. الرحيم: نسبت به ما، در اديان و دنيا و آخرتمان مهربان است، [دستورات] دين را بر ما سبُك ساخته و آن را آسان و راحت قرار داده است و نسبت به ما مهربانى دارد كه ما را از دشمنانمان جدا نموده است»⁽¹⁾.

و در حديث ديگر - كه با چندين طريق روايت گرديده - چنين وارده شده است: «الرّحمن: [بخشاينده و مهربان] به تمامى آفريدگان. الرّحيم: [بخشاينده و مهربان] نسبت به خصوص مؤمنان»⁽²⁾.

و در خبر ديگرى آمده است كه راوى (= صفوان بن يحيى) گويد:

«[به امام صادق عليه‌السلام ] عرض كردم: الرّحمن [تفسيرش چيست]؟

فرمود: [بخشاينده] به همه جهان است.

پرسيدم: الرحيم؟

فرمود: مهربان به مؤمنان به‌طور خاصّ است».⁽¹⁾

و در تفسير رحمان آمده است:

«آن كه نسبت به آفريدگانش با روزى دادن ايشان مهربان است، موادّ روزى خود را از آنان قطع نمى‌كند هرچند كه از فرمانبريش جدا شوند [و از اطاعتش سر باز زنند]».⁽²⁾

و در تفسير مجمع البيان از حضرت عيسى بن مريم عليهاالسلام نقل شده است: «الرَّحمن: رحمانِ دنيا؛ و الرحيم: رحيمِ آخرت است».⁽³⁾

و از امام صادق عليه‌السلام روايت است كه فرمودند: «الرَّحمن: اسمى خاص است [كه فقط خداوند به آن ناميده شده است] براى صفتى عام (= بخشايندگى گسترده و فراگير). و الرّحيم: اسمى عامّ است براى صفت خاصّ (= مهربانى ويژه نسبت به مؤمنان)».⁽⁴⁾

و در يكى از دعاهاى صحيفه سجّاديّه آمده است: «يا رَحمنَ الدنيا و الآخرة و رَحيمَهُما»⁽⁵⁾اى رحمان دنيا و آخرت و رحيم هر دو سراى.

و نيشابورى و ديگران نقل كرده‌اند كه اين عبارت روايت شده است: «رَحمنَ الدنيا و الآخرة، و رحيم الدنيا»⁽⁶⁾بخشاينده در دنيا و آخرت و مهربان در دنيا.

مؤلف گويد: رحمان و رحيم دو صفتند كه از مادّه رحم اشتقاق يافته‌اند. و معناى مادّه رحم در اصل: عطوفت و نرم‌دلى است و هر دو كلمه: رحمان و رحيم، به مهربانى و غمخوارى و مهرورزى روحانى - نه جسمانى - تفسير شده است، زيرا كه مهر و شفقت جسمانى معناى رحم نيست هرچند كه بعضى از واژه‌ها كه در اشتقاق با هم ارتباط مى‌يابند به اين معناست.

و برخى از دانشوران گفته‌اند: «رَحِم نيز از اين باب است، زيرا كه عضوى نازك

مى‌باشد و نسبت به آن چه در بر دارد انعطاف‌پذير است»⁽¹⁾.

گويا منظور از اين توجيه، بيان مناسبت است و گرنه هر جسم نازك و رقيق و يا انعطاف‌پذير را با واژه رحمت تعبير نمى‌كنند.

البته واژه رحم راجع به خويشاوند نيز به كار مى‌رود از جهت تمايل و مهرورزى و عطوفتى كه بين خويشاوندان نسبت به يكديگر انجام مى‌شود.

بعضى هم در تفسير رحمت گفته‌اند: «كيفر نكردن خطاكار و خيرخواهى براى اهل خير است»⁽²⁾. ديگرى گفته است: «[رحم] نسبت به آدميان - در لغت عرب - به معناى دلسوزى است، امّا در مورد خداوند: عنايت و نيكى و روزى و احسان اوست»⁽³⁾

به نظر مى‌رسد: پديده رحمتى كه در آفريدگان است ابتدا به صورت نرمى و شكستگى دلِ رحم‌كننده جلوه مى‌كند، پس از آن دل به سوى رحم شونده متمايل مى‌گردد، آنگاه كارهايى انگيزش يافته از اين حالت - از قبيل سامان دادن به كار شخص مورد ترحّم و برطرف ساختن غم و اندوه و برآوردن نياز و خواسته او - انجام مى‌شود.

گويى حالت نخست، سبب پديد آمدن رحمت است و حالت سوم نتيجه و پى‌آمد و اثر آن. و حقيقت رحم همان وضعيت دوم (= تمايل دل به سوى رحم شونده) است.

و باتوجّه به اين كه رحم از صفات باطنى است و به افعال خارجى ارتباطى ندارد؛ مى‌گويند: رحيم القلب (= دلسوز) امّا نمى‌گويند: رحيم الفعل (= مهربان كار). و اين شيوه كاربردى واژه رحم، گواه آن است كه فعل خارجى (= ترّحم و مهربانى نمودن) برخاسته از آن حالت درونى يعنى حقيقت رحم است نه عين آن.

پس ظاهر اين است كه اصل رحم همان تمايل و عطوفتى است كه از سوى رحم‌كننده در جهت رحم‌شونده حاصل مى‌گردد كه از توجه به نياز و ناراحتى و گرفتارى شخص مورد ترحم برانگيخته شده است و زمينه اصلاح امور و جبران شكستگى وى را فراهم مى‌سازد.

و دور از حقيقت نيست كه گفته شود: به كار بردن واژه رحم در مورد خداوند نيز براساس حقيقت لغوى است و كسانى كه آن را درباره خداوند مجازى دانسته‌اند ريشه

كلمه را از پيرايه‌هايى كه در موارد محسوس آن به‌كار مى‌رود جدا ننموده‌اند، چنان كه رحم در بين ما - آفريدگان - هميشه با حالت شكسته دلى و انفعال و متأثّر شدن همراه است.

امّا رحم در مورد خداوند به حساب نتيجه و اثر و بريدن از ريشه‌هاى آن - كه معناى اصلى واژگان است - به كار نمى‌رود، بلكه افعال خداوند در حقيقت پايه‌هاى وجودى عينى دارد كه اساس معانى الفاظ مى‌باشند، بنابراين به كار بردن واژه‌هاى رحم و رضا و غضب و امثال اينها فقط از جهت تحقق آثار آنها - جداى از ريشه‌هاى اصلى اين واژه‌ها - نيست، بلكه به اعتبار زير ساخت‌هاى آن افعال مى‌باشد.

پس حقيقت رحمت و رحم همان معنايى است كه به اعتبار آن نسبت به ممكنات رحم مى‌آورد و آن حقيقت اسم رحمت است.

شاهد بر اين مطلب روايت مشهورى است كه از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمده است فرمودند: «خداوند صد رحمت دارد كه يكى از آنها را به زمين فرستاده و آن را بين آفريدگانش قسمت نموده است كه بر اثر آن با يكديگر همدردى و مهربانى مى‌كنند. و نود و نه رحمت را به خود اختصاص داده است كه به آنها روز قيامت بندگان خويش را مورد رحمت قرار مى‌دهد»⁽¹⁾.

به همين معنا [با اندكى تفاوت در الفاظ] در تفسير امام عسكرى عليه‌السلام ، از اميرمؤمنان على عليه‌السلام روايت شده است.⁽²⁾

بنابراين شكستن دل مايه نمايان شدن آن رحمت است كه دل را تحريك مى‌كند و به سوى رحمت شونده متمايل و منعطف مى‌سازد، چنان كه در پدران و مادران و بستگان نسبت به فرزندان و خويشاوندان و ديگران آشكار مى‌گردد.

و هر آن دل كه صاف‌تر و شفّاف‌تر باشد رحمت آن نسبت به بندگان بيشتر و بهتر نمايان مى‌شود كه گويا مقصود از «خوى خدايى گرفتن» همين است.

و به كار بردن واژگان: الرَّحمن و الرَّحيم، نسبت به خداوند از جهت آن است كه حضرت او رحمت گسترده‌اى دارد كه از او آغاز شده و خود آن را مقرّر داشته است. و برپائى رحمت به خداوند با ايجاد و پيدايش آن تحقق مى‌يابد و در او حلول ندارد [چرا

كه خداوند محلّ حوادث و تغيير نيست] برخلاف انسان كه با صفات افعالش توصيف مى‌شود و تغيير مى‌يابد.

پس رحمانيّت و رحيميّت خداوند به اعتبار آن كه جايگاه [ايجاد و پيدايش] رحمت و پديدآورنده و نمايان كننده آن است، اين حقيقت را نشان مى‌دهد كه رحمت فقط به خداوند منحصر است و جز او رحم‌كننده‌اى نيست و رحمت مطلقه نسبت به هر چه جز اوست از آنِ او مى‌باشد. و توحيد در اين صفت همين است كه در يكى از فرازهاى دعا در صحيفه سجّاديّه چنين آمده است: «فَلَعَلَّ بعضهم بِرَحمتِكَ يَرْحمنى»⁽¹⁾پس شايد كه يكى از آنان (= مردمان) به سبب رحمتِ تو به من رحم كند.

و گويا خداوند كه مى‌فرمايد: «كَتَبَ ربُّكُمْ على نَفْسِهِ الرَّحمةَ»⁽²⁾پروردگارتان رحمت را بر خود لازم ساخته است.

مقصود همين رحمت باشد كه در مرحله تكوين و پيدايش، آن را به كار برده است و منظور؛ وعده رحمت در آينده نيست.

نيز: قول خداوند: «وَ رَحْمَتى وَسِعَتْ كُلَّ شَى‌ء»⁽³⁾و رحمتِ من همه چيز را فراگرفته است. «وَ رَبُّكُمْ ذو رَحمَةٍ واسِعَةٍ»⁽⁴⁾و پروردگارتان داراى رحمتى فراگير است.

و رواياتى به اين مضمون وارد شده است كه: رحمت خداوند از غضب او پيش‌تر است.⁽⁵⁾و در دعاى كميل آمده است: «برَحْمَتِكَ الَّتى وَسِعَت كُلَّ شى‌ء» [از تو درخواست مى‌كنم] به رحمتت كه همه چيز را فرا گرفته است.

رحمن؛ اسم خاص براى صفت عام. رحيم؛ اسم عام براى صفت خاص

هنگامى كه پديده‌ها به عرصه ظهور و نمايش درآمدند و قابليّت و شايستگى عطاها و بخشايش‌هاى فراوانى به آنها داده شد با زبان حال كمالات و امورى كه براى تداوم وجود و حركت به سوى اهداف و مقاصد خويش به آنها نياز داشتند را تقاضا و درخواست نمودند و به اين عبادت ذاتى متّصف شدند، صفت رحمت پديدار و نمايان

گشت و به هر موجودى هرچه سزاوار بود عطا شد.

و اين رحمت به دو بخش تقسيم مى‌شود: يك بخش در مسير فرود آمدن و پيمودن راه از آغاز پيدايش و نخستين منزل آفرينش؛ سفر كردن از حق تا رسيدن به آخرين درجه مخلوق بودن است.

پس هر آن چه هر موجود براى ادامه حيات خويش نياز داشته - از قبيل دريافت روزى و دور ساختن ناگوارى‌ها و بهره‌گيرى از مواهب زندگى و سامان‌دهى و زيباسازى آن، و فراهم نمودن شرايط و عوامل آنها - هرچند با واسطه‌هايى بوده باشد - [از اين رحمت به او عطا گرديده است].

بخش دوم: در مسير حركت به سوى فراز و پيمودن راه به سوى سراى آخرت و سفر كردن از خلق به سمت حق و طىّ مراحل و منازل قرب إلى اللّه است.

بخش اوّل همان رحمت آغازين است، زيرا كه به كار و تلاش بنده ارتباطى ندارد، پس شامل همه چيز - مؤمن و كافر و جماد و گياه و جانور و غيره - مى‌شود، چنان كه خداوند اين رحمت را توصيف فرموده است: «وَ رَحْمَتى وَسِعَت كُلَّ شَى‌ءٍ»⁽¹⁾و رحمتِ من همه چيز را فرا گرفته است.

و بخش دوم رحمت اكتسابى و پاداشى است كه: «أنْ ليسَ للإنسانِ الاّ ما سَعى * وَ أنَّ سَعْيَهُ سَوفَ يُرى * ثمَّ يُجْزيهُ الجَزاءَ الأوفى»⁽²⁾آن كه براى انسان جز آن چه سعى و تلاش كرده است [بهره‌اى] نمى‌باشد و البتّه تلاش او در آينده ديده مى‌شود، سپس كامل‌ترين پاداش به او عطا مى‌گردد.

چنان كه خداوند توصيف نموده است: «فَسَأَكتُبُها للَّذِينَ يَتَّقُون»⁽³⁾پس به زودى آن [رحمت] را براى كسانى ثبت مى‌كنم كه تقوا پيشه مى‌كنند.

و اين گونه رحمت به نيكبختان اختصاص يافته است - با تفاوتى كه در مقام و درجه با يكديگر دارند اين رحمت فقط شامل حال آنان است - و بر شقاوتمندان حرام و ممنوع گرديده است، در هر درجه و مرحله از شقاوت و پليدى كه باشند - با وجود نياز شديدى كه به اين رحمت دارند.

رحمت نخستين؛ رحمتِ رحمانيّت است كه خداوند فرموده است: «ما تَرى فِى خَلْقِ الرَّحمنِ مِنْ تفاوتٍ»⁽¹⁾در آفرينش خداوند رحمان تفاوت [و تبعيض] نمى‌بينى.

و به اين صفت، خداوند بر عرش تسلّط يافته است و به وسيله آن حق هر صاحب حقّى را عطا نموده است.

دومى رحمت رحيميّت است كه براى شايستگان ثبت و تعيين شده است و گناهكاران از ايشان جدا گرديده‌اند و مقابل آن رحمت به آنان عطا شده كه مقارن با اسم مقدّس «غفور» و مانند آن است.

پس رحمت اوّل عامّ است كه هيچ موجودى از آن تهى نيست و ديگرى صفت خاصّ است كه به يك گروه تعلّق دارد با تفاوتى كه بين دو گروه مى‌باشد.

نتيجه اين كه: رحمان اسم خاصّى براى صفت عام؛ و رحيم، اسم عامّى براى صفت خاصّ است - چنان كه در حديث آمده است - .

نيشابورى در توجيه اسم خاص بودن رحمان گفته است: «از اين جهت كه جز خداوند به آن ناميده نمى‌شود، زيرا كه از اوصاف غالبى است، مانند دبران و عيّوق»⁽²⁾.

و در بيان عام [و فراگير] بودن آن گويد: «شامل همه موجودات است كه از راه آفرينش و روزى دادن و سودرسانى به آنها مرحمت مى‌كند».

و راجع به عمومِ صفتِ رحيم گفته است: «آفريدگان نيز به سبب ناميده شدن به آن [در اسم‌گذارى] مشترك هستند».

و در اختصاص داشتن آن به افراد خاص گويد: «[معناى آن] به لطف و عنايت و توفيق نسبت به مؤمنان باز مى‌گردد»⁽³⁾.

و مى‌توان اختصاص نام مقدّس الرّحمان در معنا [به خداوند] از لحاظ دلالت لفظى اين كلمه بر فزونى رحمت و رسيدن به آخرين حدّ آن، به دست آورد، زيرا كه ساختارهاى لفظى بيشتر بر معانى فزونتر و گسترده‌تر دلالت دارد. لذا واژه الرحمان رساتر از واژه الرحيم است و از همين جهت الرحمان به رحمت آغازين اختصاص يافته

كه شامل همه اشيا مى‌باشد.

امّا رحيم هنگامى كه هر دو كلمه (الرحمان و الرحيم) با هم و به همين ترتيب ياد شوند اختصاص آن را به رحمت ويژه و تطبيق آن بر مراتب معنوى رحمت نشان مى‌دهد.

و نظر به اين كه رحمت‌هايى كه از افراد مخلوق پديد مى‌آيد در مقايسه با رحمت خداوند ناچيز است و قابل مقايسه نيست، اسمى كه بر فزونى و كثرت رحمت دلالت دارد، به كار بردن آن در مورد آفريدگان سزاوار نمى‌باشد، بر خلاف نام رحيم كه فقط بر كسى كه متّصف به رحمت است دلالت مى‌كند و شامل آفريدگان مى‌شود.

از مطالب فوق معلوم شد كه چرا نام مقدس الرحمان به خداوند متعال اختصاص يافته است - كه در احاديث ياد شده در بيان فرق بين رحمان و رحيم آمده و مورد اعتماد است - .

امّا عبارتِ صحيفه سجّاديّه كه دو عنوانِ: رحمان و رحيم را به دنيا و آخرت اضافه نموده و نسبت داده است، شايد از اين جهت باشد كه دنيا و آخرت به معناى عالم اوّل و دومى است كه همه اين امور در آنها تحقّق مى‌يابد.

و بى‌شك رحمتِ رحيميّت در دنيا آغاز مى‌گردد، زيرا كه خداوند تكليف را ساده و آسان قرار داده، سپس آن را بر بندگان عرضه كرده، آنگاه براى پذيرش تكليف و هدايت و يارى و نگهدارى بنده او را موفّق ساخته و پس از آن كمالات معنوى را بر او افاضه نموده است و بهشت معنوى را به شايستگان عطا كردن و... همه در سراى دنيا پديد مى‌آيد كه كشتزار آخرت است و اين بخشى از رحمتِ رحيميّت است.

چنان كه پايندگى آن چه انسان براى ادامه زندگانيش از دنيا تا آخرت به آن نيازمند است؛ از شاخه‌هاى رحمتِ رحمانيّت مى‌باشد، چرا كه حقيقتِ معاد باز گرداندن نيستى محض نيست كه نه عين آن هست و نه جاى تمييز دارد.

امّا توجيه آخرين روايت - با همه ضعفى كه دارد - شايد چنين باشد كه لفظ دنيا به اعتبار [و معناى] ديگرى در آن ياد گرديده است. يا چون كه يك نوبت آخرت بر دنيا عطف شده، به همان بسنده نموده و در جمله بعدى واژه آخرت نيامده است. يا نكته و سبب خاص ديگرى دارد.

پس از شرح و بيان كلمه‌هاى بسم اللّه الرَّحمن الرَّحيم، به صورت مجزّاى از هم، اكنون چند موضوع مربوط به آن را متذكّر مى‌شويم:

1. بسم اللّه و اسم اعظم

عيّاشى از حضرت امام رضا عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمود: «بسم اللّه؛ به اسم اعظمِ خداوند از مردمك [سياهى] چشم به سفيدى آن نزديك‌تر است»⁽¹⁾.

شيخ صدوق قدس‌سره نيز در كتاب‌هاى امالى و عيون اخبار الرضا عليه‌السلام از حضرت امام رضا عليه‌السلام روايت آورده كه فرمودند: «بسم اللّه الرَّحمن الرحيم، به اسم اعظم نزديك‌تر از سفيدى چشم به سياهى آن است»⁽²⁾.

و شيخ طوسى قدس‌سره در كتاب تهذيب، نظير روايت اوّل را از امام صادق عليه‌السلام نقل كرده است.⁽³⁾

در توجيه اين احاديث چنين گفته مى‌شود كه: نسبتِ بسم اللّه لفظى با بسم اللّه تكوينى - يعنى حقيقتى كه بسم الله در عرصه اسماء خداوند بر آن دلالت مى‌كند - بسانِ نماد و آينه و شاخه نسبت به عالم غيب و ريشه و اصل است كه بيننده بدون مشاهده كردنِ اصل؛ به چيزى كه منعكس كننده و نشان دهنده آن است متوجّه مى‌شود و آن را مى‌بيند، چنان كه اگر جاندارى كه در برابر آينه است در آينه بنگرد و هيچ به خود آن جاندار توجهى نداشته باشد كه اوّلى جايگاه نمودار شدن و تابشِ دومى است و به آن از سياهى چشم به سفيدى آن نزديك‌تر است، چرا كه نزديك بودن سياهى چشم به سفيدى آن؛ نزديكى اتّصال و پيوستگى مى‌باشد و اين نزديكى درون درآيى است - امّا نه مانند تداخل اشيا در يكديگر - .

ولى به نظر من؛ بدين جهت نسبت بسم اللّه در هر دو مقامِ لفظى و تكوينى، به اسم اعظم، نسبت مردمك و سياهى چشم به سفيدى آن است كه مى‌بايست حقيقت اسم اعظم الهى يك اسم واحدى باشد كه به وحدتش همه اسماء را دربر بگيرد و آن اسماء همچون اجزاء و حروف و جزئيات آن كلمه عينى باشند.

و حقايق دلايل [و معانى] بسم اللّه امور متعدّدى است كه درون حروف بسم جاى گرفته‌اند - از بهاء و سناء و ملك - يا مجد - خداوند؛ و نعمت‌هاى او بر آفريدگانش - از نعمت بزرگ ولايت و ملزم نمودن بندگان به پذيرش آن و خوارى مخالفان -. و ربط بين اسم حضرت حق و آفريدگان كه به وسيله حرفِ با، بر آن دلالت شده است. و اسم مقدّس اللّه و نام‌هاى رحمان و رحيم. و هيچ‌يك از اينها آن اسم فراگير و جامع نمى‌باشند كه همه اسماء را در برگيرند.

بنابراين گويا همه اينها شاخه‌ها و فصل‌هاى اسم اعظم و بسان حروف آن كلمه مى‌باشد، كه هرگاه آن حقايقِ تفصيلى را نسبت به حقيقت اجمالى وجدانى بسنجيم و احاطه داشتنِ آن اسم واحد را در نظر بياوريم، به اين نتيجه مى‌رسيم كه اسم اعظم همانند سفيدى چشم است كه مردمك را احاطه نموده است و مردمكِ چشم اجزاء متعدّدى دارد كه سياهى، آنها را پوشانيده است و نزديكى اجزا به سياهى چشم؛ بسان نزديكى سفيدى چشم به آنها مى‌باشد، زيرا كه فرايافته از فراگيرنده جدا و بر كنار نيست، خواه احاطه مادى و صورى باشد و خواه معنوى.

و اعظم؛ همان سفيدى است. و هرگاه به نظرآورى كه آن حقايق تفصيلى نمايه‌ها و جايگاه‌هاى تجلّى آن حقيقت واحد مى‌باشند. در اين فرض آنها، هم‌پايه سفيدى چشم؛ و آن حقيقت واحد، همچون سياهى يا مردمكِ آن خواهد بود و قرب و نزديكى آنها به يكديگر بسان نزديكى مردمك و سياهى چشم به سفيدى آن است.

اين توضيح نسبت‌گيرى بين بسم‌اللّه و اسم اعظم در مقام حقيقت و معانى و مفاهيم است. اكنون مى‌توان همين شيوه را در تناسب بين لفظ بسم‌اللّه و آن اسم [اعظم] لفظى به كار برد و همان گونه كه بسم‌اللّه به تمامى تفصيل اسم اعظم احاطه ندارد - زيرا كه اسماء چيرگى و انتقام حضرت حق نيز در مقام تفصيل از اسماء خداوند به‌شمار مى‌آيند و حال آن كه اين اسماء [در بسم‌اللّه] تصريح نشده‌اند - هرچند كه از مفاهيم ملك و مجد در صورتى كه به معناى كرم و الوهيّت تفسير نشوند، به دست مى‌آيد - .

البته حرف «هاء» نام مقدّس اللّه، به طور اجمال بر آن دلالت دارد - چنان كه پيشتر گذشت - .

و همان گونه كه اساس و حقيقت چشم؛ بخش بينايى و مردمك و سياهى آن است و

سفيدى؛ بسان كالبد آن اجزاء مى‌باشد، همچنين مرتبه اسم اعظم نسبت به بسم‌اللّه مرتبه اساس و بنياد و حقيقت است و بسم‌اللّه همچون كالبد آن مى‌باشد.

2. بسم‌اللّه بخشى از سوره حمد

از احاديث و كلمات فقهاى گرانقدر شيعه چنين به دست مى‌آيد كه بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، آيه‌اى [و بخشى] از سوره حمد مى‌باشد، گرچه نسبت به بسم‌اللّه‌ِ سوره‌هاى ديگر مناقشه‌اى هست [امّا در خصوص سوره مباركه حمد جاى ترديد نيست كه بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، اولين آيه آن است].

ولى عامّه در اين باره اختلاف فراوان دارند.

محدّثِ كاشانى گفته است: «بسم‌اللّه؛ در آغاز هر سوره، آيه‌اى از آن است. و چنين بوده است كه پايان يافتن هر سوره را با نزول بسم‌اللّه، براى سرآغاز سوره ديگر مى‌شناختند.

[چنان كه] عيّاشى از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمودند: خداوند هيچ كتابى از آسمان فرو نفرستاد جز اين كه بسم‌اللّه ابتداى آن بوده است»⁽¹⁾.

و در كافى از امام باقر عليه‌السلام آمده است: «سرآغاز هر كتابى كه از آسمان نزول يافته، بسم‌اللّه الرحمن الرحيم است، پس هرگاه آن را قرائت كنى ديگر تو را چه باك كه استعاذه⁽²⁾ننمايى؛ و هنگامى كه آن (= بسم‌اللّه) را بگويى، ميان آسمان و زمين تو را مى‌پوشاند»⁽³⁾.

و شيخ صدوق از اميرمؤمنان على عليه‌السلام روايت كرده است كه آن حضرت چنين فرمود: بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، آيه‌اى از [سوره] فاتحة الكتاب است، و آن سوره هفت آيه دارد كه كمال آن به بسم‌اللّه الرحمن الرحيم مى‌باشد»⁽⁴⁾.

و در حديث ديگر چنين آمده: «به مولاى متقيان على عليه‌السلام عرضه داشتند: اى امير مؤمنان! ما را آگاه سازيد كه آيا بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، جزئى از [سوره] فاتحه است؟

فرمود: آرى؛ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را قرائت مى‌كردند و آيه‌اى از آن سوره به‌شمار مى‌آوردند و مى‌فرمودند: فاتحة الكتاب سبع المثانى(= هفت آيه تكرار شدنى) است»⁽¹⁾.

و در تفسير على بن ابراهيم قمى از امام صادق عليه‌السلام روايت است كه فرمود: «سزاوارترين آشكار شدنى: بسم‌اللّه است. و اين همان آيه‌اى است كه خداوند فرمايد: «وَ اذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ في القرآنِ وَحدَهُ وَ لَّوْا عَلى أدبارِهم نُفُورا»⁽²⁾و هنگامى كه پروردگارت را در قرآن به يگانگى ياد كنى با نفرت روى گردان مى‌شوند⁽³⁾.

بلند گفتن بسم‌اللّه - كه در اخبار ديگر نيز تأكيد شده است - شايد از اين جهت رجحان يافته است كه بلند گفتن؛ نوعى از آشكار ساختن و جلوه كردن است. و جلوه تحقّق يافتن به مقام بسم‌اللّه، در قلمرو ملك انسانى و جهان بزرگ، مايه نمايان شدن فيوضات و بركات آن؛ و دفع شياطين از صحنه‌هاى تجلّى آن مى‌باشد.

و در اين كه فقط ياد پروردگار است و بسيارى از معانى توحيد را در برگرفته است و به همين سبب كه مشركان از توحيد نفرت داشتند از آن گريزان و روى گردان بودند و پشت مى‌كردند و هر كه به اين اسماء تعلق داشت و خلق و خويش را براساس آن بنا نهاده بود نيز گريزان مى‌شدند، چنان كه با خواندن اين آيه از روى حقيقت و اخلاص، صفات و حالات ناپسند درونى انسان - كه چهره باطنى مشركان و پليدان است - از عرصه دل دور مى‌گردد.

و عيّاشى از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمودند: «از چه روى آنان - كه خداوند ايشان را نابود سازد - بزرگترين آيه در كتاب خداى را چنين پنداشتند: اگر آن را آشكار كنند بدعت است»⁽⁴⁾.

ظاهرا اين سخن كنايه زدن به عامّه است كه جمعى از آنان منكر هستند كه بسم‌اللّه جزئى از سوره باشد و برخى ديگر از آنان؛ بلند خواندن بسم‌اللّه را در نماز روا نمى‌دانند!

و در حديث ديگر از امام باقر عليه‌السلام راجع به كسانى كه بسم‌اللّه را جزء سوره

نمى‌شمارند چنين فرمودند: «گرامى‌ترين آيه كتاب خداوند: بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، را دزديده‌اند»⁽¹⁾.

و شيخ برقى در كتاب المحاسن، از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه فرمودند: «هيچ كتابى از آسمان فرود نيامد جز اين كه سرآغاز آن بسم‌اللّه الرحمن الرحيم بود»⁽²⁾.

نيز شيخ طوسى از محمّد بن مسلم روايت آورده است كه گويد: «از حضرت امام صادق عليه‌السلام پرسيدم: سبع المثانى و القرآن العظيم، همان سوره فاتحه است؟

امام صادق عليه‌السلام فرمود: آرى.

پرسيدم: بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، از جمله سبع المثانى (= هفت آيه تكرار شدنى) است؟

امام عليه‌السلام فرمود: آرى؛ اين آيه برترين [آيه‌هاى] آن است»⁽³⁾.

و در كافى از امام صادق عليه‌السلام آمده است كه فرمودند: «بسم‌اللّه الرحمن الرحيم را پنهان ساختند [كه در نماز بسم‌اللّه نمى‌گويند و يا آن را آهسته قرائت مى‌كنند!] به خدا سوگند كه بهترين نام‌هاى خداوند را نهان كرده‌اند، [با اين كه] شيوه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين بود كه هرگاه به منزل خويش داخل مى‌شد و قريش عليه آن حضرت تجمّع مى‌كردند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسم‌اللّه الرحمن الرحيم را آشكار و با صداى بلند مى‌خواند، در آن هنگام قريش مى‌گريختند، پس خداوند در اين باره نازل فرمود: «وَ إذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ في القرآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أدبارِهِمْ نُفُورا»⁽⁴⁾و هرگاه كه در قرآن پروردگارت را به يكتايى ياد كنى [مشركان] گريزان پشت مى‌گردانند».⁽⁵⁾

و شيخ طوسى از ابوحمزه ثُمالى روايت كرده است كه حضرت على بن الحسين امام زين‌العابدين عليه‌السلام فرمودند: «اى ثُمالى! هنگامى كه نماز [جماعت] به پا مى‌شود، شيطان نزد قرينِ امام جماعت مى‌آيد و از او مى‌پرسد: آيا پروردگارش را ياد كرد؟

اگر پاسخ دهد كه: آرى. شيطان دور مى‌گردد. امّا اگر بگويد: خير؛ شيطان بر شانه‌هاى آن امام جماعت سوار مى‌شود و امام آن گروه خواهد بود تا اين كه نماز را

پايان برند.

ابوحمزه ثمالى گويد: به آن حضرت عرض كردم: فدايت شوم؛ مگر نه اين است كه آنها قرآن مى‌خوانند؟

امام عليه‌السلام فرمود: چرا [قرآن مى‌خوانند] امّا اى ثُمالى مطلب نه چنان است كه تو پنداشته‌اى، مقصود بلند گفتنِ بسم‌اللّه الرحمن الرحيم است [كه مايه دور شدن شيطان مى‌باشد]»⁽¹⁾.

3. چرا بسم‌اللّه در اوّل سوره قرار داده شده است؟

شيخ صدوق قدس‌سره در كتاب علل الشّرايع ؛ و شيخ كلينى قدس‌سره در كتاب كافى به سندهاى معتبر از گروهى از محدّثان گرانقدر روايت كرده‌اند كه امام صادق عليه‌السلام در بيان نماز شب معراج فرمود: «سپس خداوند عزّوجل فرمود: اى محمّد؛ به سوى حجرالأسود روى كن كه در پيشگاه من است و به‌شمار حجاب‌هايم مرا تكبير بگو.

و بدين جهت [سنّت شد كه در آغاز نماز] هفت تكبير گفته مى‌شود، زيرا كه شمار حجاب‌ها هفت است. و هنگامى كه حجاب‌ها قطع [و پيموده] شد به قرائت نماز پرداخت. از اين جهت افتتاح نماز [به تكبير و دعا] سنّت گرديد.

و حجاب‌ها به تعداد نورهاى سه‌گانه‌اى كه سه نوبت بر حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است مطابقت دارد، لذا سه نوبت افتتاح و هفت بار تكبير مقرّر شده است. ⁽²⁾

و هنگامى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تكبير و افتتاح را به پايان رسانيد، خداى عزّوجل فرمود: اكنون به من رسيدى، پس نام مرا ببر. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: بسم‌اللّه الرحمن الرحيم. و بدين جهت بسم‌اللّه الرحمن الرحيم در آغاز سوره قرار داده شد...»⁽³⁾.

4. بسم‌اللّه در آغاز هر كار

سزاوار است هنگام آغاز هر كارِ خرد و كلان بسم‌اللّه گفته شود تا آن كار بركت و خجستگى يابد، چنان كه در كافى از امام صادق عليه‌السلام روايت آمده است كه فرمودند: «آن (=بسم‌اللّه...) را وامگذار هرچند كه پس از آن شعرى باشد»⁽¹⁾.

و در كتاب المحاسن از آن حضرت عليه‌السلام روايت شده است كه فرمودند: «هرگاه يكى از شما وضو بگيرد ولى بسم‌اللّه نگويد؛ شيطان در وضوى او شركت خواهد كرد و هنگام خوردن يا آشاميدن يا لباس پوشيدن و هر كارى كه انجام مى‌دهد، شايسته است بسم‌اللّه بگويد و گرنه شيطان در آن كار شركتى خواهد داشت»⁽²⁾.

و در كتاب توحيد به روايت امام عسكرى از امام صادق عليهماالسلام در حديث مفصّلى - كه بخش‌هايى از آن پيشتر گذشت - چنين آمده است:

«و بسا كه يكى از شيعيان ما، در ابتداى كار خويش، بسم‌اللّه الرَّحمن الرَّحيم را وا مى‌گذارد و خداوند او را به ناگوارى خاصّى مى‌آزمايد [و دچار مى‌سازد] تا كه وى را به سپاس و ثناگوئى خداوند توجّه دهد و اثر نامطلوبى كه به سبب كوتاهى در گفتنِ بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، بر او وارد شده را بزدايد...

و خداوند به بندگانش فرموده است: اى نيازمندان به رحمت من؛ در حقيقت من شما را در هر حال نسبت به خودم ملزم ساخته‌ام كه دستِ نياز به سوى من بگشاييد و همه وقت افتادگى و فروتنى بندگى را به جاى آوريد، بنابراين در آغاز هر كارى كه اميدِ سامان يافتنش را داريد فقط به من پناهنده شويد، زيرا كه اگر من بخواهم به شما [چيزى] عطا كنم، غير از من احدى نمى‌تواند شما را [از آن] باز بدارد؛ و اگر خواسته باشم كه شما را منع كنم جز من كسى قدرت ندارد كه به شما عطا نمايد، پس من سزاوارترين كسى هستم كه از او درخواست شود و شايسته‌ترين كسى كه به درگاهش زارى گردد، بنابر اين هنگام آغازِ هر كار كوچك يا بزرگ بگوييد: بسم‌اللّه الرحمن الرحيم....

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: هر آن كه در كارى كه به آن پرداخته است اندوه [و نگرانى] داشته باشد، در آن حال با خلوص نيّت براى خدا و دل سپردن به حضرت حق بسم‌اللّه

الرحمن الرحيم بگويد، يكى از دو نتيجه برايش خواهد بود: يا در دنيا به خواسته‌اش خواهد رسيد و يا اين كه نزد پروردگارش [در آخرت] به‌شمار خواهد آمد و ذخيره خواهد شد؛ و آن چه نزد خداوند باشد بهتر و پاينده‌تر است»⁽¹⁾.

5. نزول بسم‌اللّه بر پيامبران پيشين

نيشابورى بدون ذكر سَنَد، از مولاى متّقيان امير مؤمنان على عليه‌السلام آورده است كه فرمودند: «هنگامى كه بسم‌اللّه الرحمن الرحيم نزول يافت، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: نخستين بار اين آيه بر آدم فرود آمد. وى گفت: هرگاه فرزندانم بر خواندنِ اين كلام مداومت كننداز عذاب ايمن خواهند بود.

پس از آن [بسم‌اللّه] بالا برده شد تا بر حضرت ابراهيم - كه درود خداوند بر او باد - نازل گشت و در حالى كه در منجنيق قرار داشت آن را تلاوت كرد كه خداوند آتش را بر او سرد و سلامت ساخت.

سپس باز هم بالا برده شد و جز بر حضرت سليمان فرود نيامد [و هنگامى كه بر او نازل گشت] فرشتگان گفتند: به خدا سوگند كه اكنون ملك تو به كمال رسيد.

از آن پس [بار ديگر بسم‌اللّه] بالا برده شد تا اين كه خداوند آن را بر من نازل كرد. و امتِ من روز قيامت در حالى مى‌آيند كه بسم‌اللّه الرحمن الرحيم مى‌گويند و چون اعمال آنان را در ميزان قرار دهند نيكى‌هايشان بيشتر خواهد بود [و فزونى خواهد داشت]»⁽²⁾.

6. امور باطنى كه سزاوار است گوينده بسم‌اللّه رعايت كند

شايسته است كسى كه بسم‌اللّه را مى‌خواند از دل و جان به محتواى آن توجه كند و از حروف: «بسم» محبت خداوند را در دلش برانگيزد - چنان كه در تفسير آن گذشت - و شرم از خداوند را از عظمت كلمه مقدّس اللّه - از جهت مجموع كلمه و حروف آن به‌طور جداگانه - در خودش پديدار [يا تقويت] نمايد.

و اميد را از توجه به رحمان و رحيم؛ و بيم از بى‌بهره ماندن از رحمتِ رحيميت كه به

اهل آن اختصاص دارد - و بنده خدا نمى‌داند كه از شايستگانِ رحمت خاص حضرت حق است يا نه؟ -

[پس هنگام گفتن بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، سزوار است كه همه اين حالت‌ها را در دل برانگيزد] و تنها به خداوند اميدوار باشد و جز از خودش بيمناك نباشد، زيرا كه محروم شدن از عنايات پروردگار به سبب صفات بنده است كه «ما اصابكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّه‌ِ وَ ما اصابَكَ من سَيّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِك»⁽¹⁾هر آن نيكى كه به تو رسد از سوى خداوند است و هر ناگوارى به تو رسد از سوى خودت پيش آمده است.

و اين كه بسم‌اللّه در ابتداى فاتحة الكتاب و ساير سوره‌ها و كتاب‌هاى آسمانى قرار داده شده است - چنان كه گذشت - دليل گستردگى رحمت است كه باتوجه به آن بيمارى نااميدى درمان مى‌شود. نيز دليلِ آن است كه فرو فرستادن اين سوره و ساير كتابها[ى آسمانى كه با بسم‌اللّه آغاز شده است] از رحمت خداوند نشأت گرفته است.

بنابراين مى‌بايست در پذيرش و سپاس شتاب نمود و از بى‌ميلى و سرسنگين بودن پرهيز كرد و به وسيله آن اميدِ به دست آمده از ابتداى به بسم‌اللّه تقويت گردد، چرا كه خداوند خود را رحمان و رحيم ناميده و هر دو اسم را با هم ياد فرموده است پس چگونه رحم نكند؟

آورده‌اند كه: مستمندى كنار درِ بلندى ايستاد و تقاضاى كمك كرد. چيز كمى به او دادند. كلنگى برگرفت و به شكستنِ در پرداخت. به او گفتند: چرا در را مى‌شكنى؟

پاسخ داد: يا درِ خويش را مناسب با عطاى خود سازيد و يا عطاى خود را شايسته در!

و از عارفى حكايت كرده‌اند كه: بسم اللّه الرحمن الرحيم را نوشت و وصيّت كرد آن را در كفنش قرار دهند. سبب اين كار را پرسيدند در پاسخ گفت: روز قيامت عرضه مى‌دارم: خدايا! كتابى فرستادى و نشانى [و سرفصل] آن را: بسم‌اللّه الرحمن الرحيم قرار دادى. پس با نشانى [و سرفصل] كتابِ خود با من رفتار كن.

خلاصه اين كه: در بسم‌اللّه... انگيزش محبّت و شرم و اميد و ترس مى‌باشد كه پايه‌هاى تقوا و بندگى است و پرستش كننده از يكى از اين حالت‌ها جدا نيست.

7. شماره حروف بسم‌اللّه و خواص و خصوصيّات آنها

بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، نوزده حرف است و مأموران دوزخ هم نوزده تن مى‌باشند. اميد آن كه خداوند بلاى [شكنجه شدن توسّط] آنان را به [سبب و بركت] اين حروف نوزده‌گانه دور سازد.

نيز: هنگامى كه حضرت نوح عليه‌السلام بر كشتى نشست چنين گفت: «بسم‌اللّه مَجريها و مُرسيها»⁽¹⁾روانه شدن و توقف كردن كشتى به نام خداست.

پس بر اثر نيمى از جمله بسم‌اللّه الرحمن الرحيم، به ساحل نجات رسيد. چه گمان دارى! كسى كه تمام عمرش به گفتن اين كلام مقدّس مواظبت داشته باشد چه خواهد ديد؟ و آيا از رستگارى محروم خواهد ماند؟

نيز: شبانه روز بيست و چهار ساعت است. پنج نماز بر ما واجب شده كه در پنج ساعت از بيست و چهار ساعت به جاى آوريم. باقى نوزده ساعت است كه همه‌اش را به ذكر خداوند نمى‌پردازيم و اميدواريم كه خداوند اين نوزده حرف را كفّاره كوتاهى‌هاى ما در اين نوزده ساعت قرار دهد.

تا اين جا بحث‌هاى «بسم‌اللّه الرحمن الرحيم» را به پايان مى‌بريم و از بقيه مباحث مى‌گذريم و به همين مقدار بسنده مى‌كنيم.

الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ

پژوهشى در واژه حمد

در كتاب عيون اخبار الرضا عليه‌السلام و تفسير امام عسكرى عليه‌السلام از اميرمؤمنان على عليه‌السلام روايت آمده است كه راجع به تفسير الحمدللّه، سؤال شد. آن حضرت عليه‌السلام فرمودند: «خداوند به اجمال بندگانش را با بخشى [اندك] از نعمت‌هايش آشنا ساخت، زيرا كه آنان بر شناسايى همه نعمت‌ها به‌طور تفصيل توانايى ندارند، چرا كه نعمت‌هاى او بيش از آن است كه به‌شمار آيند يا شناخته شوند، پس به آنان فرموده است: بگوييد: حمد و سپاس خداوند را به سبب نعمت‌هايى كه به ما عطا كرده است»⁽¹⁾.

فرق حمد و مدح

بدان كه حمد نقيض ذمّ و نكوهش است و حمد: ثناگويى و سپاس به زبان بر جميل و خوبى اختيارى است. امّا مدح اعمّ از آن است، زيرا كه مدح شاملِ جاندار و غيرجاندار - مانند: مرواريد و ياقوت - مى‌شود، برخلاف حمد؛ و اعمّ از اين كه فعل اختيارى باشد يا نه، برخلاف حمد كه به نيكى اختيارى اختصاص دارد. مى‌گويند: زيبايى چهره‌اش را مدح كردم امّا نمى‌گويند: حمد گفتم.

و مى‌توان هرگونه ثناگويى و ستايش نسبت به قادر عالِم را حمد ناميد، هر چند كه از جهت صفات ذاتى اختيارى و اكتسابى نباشد، چنان كه بعضى از متأخرّان اين قول را برگزيده‌اند.

[مرحوم سيّد على خان مدنى] گفته است: «حمد عبارت از ثناگويى از روى تعظيم، براى صاحب علم نسبت به كمال اوست، خواه آن كمال ذاتى و خواه وصفى و خواه عملى و فعلى باشد. [كمال ذاتى] مانند: وجوب وجود و متّصف بودن به كمالات و مبرا بودن از عيب‌ها و كاستى‌ها. [كمال وصفى] مثل اين كه صفاتش كامل و واجب باشد. [و كمال عملى] چنان كه افعال او مشتمل بر يك يا چند حكمت است».⁽¹⁾

تفاوت حمد و شكر

شكر؛ از جهتى اعمّ از حمد است، زيرا كه شكر و سپاسگزارى در خصوص نعمتى است كه به شكرگزار رسيده باشد. و شكرگزارى به زبان يا به دل و يا به اعضاى بدن انجام مى‌گيرد [امّا حمد - چنان كه گذشت - ستايش و ثنا به وسيله زبان است بر نعمت يا غير نعمت].

شاعر گفته است:

أفادتكُمُ النعماءُ مِنّى ثَلاثَةً *** يَدى وَ لِسانى و الضَّمير المُحجَّبا⁽²⁾

نعمت؛ از سه جهت از سوى من به شما سود رسانيده است/ از دست و زبان و دلى كه پوشيده است.

اقسام شكر

در روايت على بن ابراهيم قمى از امام صادق عليه‌السلام آمده است كه آن حضرت، «الحمدللّه» را به: «شكرگزارى خداوند» تفسير كرده‌اند.⁽³⁾عبارت روايتى كه در آغاز اين فصل آورديم نيز نشانگر همين تفسير است.

در اينجا ظاهر اين است كه مقصود از شكرگزارى، فقط سپاس به وسيله زبان است. و سپاسگزارى به زبان بر دو گونه است:

اوّل: نمايان ساختن و اظهار داشتن نعمتى كه به سپاسگزار رسيده، به وسيله زبان.

دوم: هرگونه ثناگويى بر نعمت دهنده به خاطر نعمتى كه به سپاسگزار عنايت كرده

است كه به منظور اداى حقّ او انجام مى‌شود.

و هر دو گونه سپاسگزارى در عنوان حمد مندرج است.

و چون سوره حمد در حقيقت آموزش دادن به بندگان است كه با خداوند چگونه سخن بگويند و حضرت حقّ را با چه عبارتى مورد خطاب قرار دهند - چنان كه از چند روايت به دست مى‌آيد؛ آيات پايانى سوره نيز نشان از اين ويژگى دارد - ؛ و بنده‌اى كه در نعمت‌هاى خداوند غوطه‌ور است سزاوار آن كه تصميم داشته باشد كه حقّ نعمت را ادا كند - گرچه از اداى كامل آن ناتوان باشد - پس باتوجه به اين نكته؛ حمد را شكرگزارى ناميده‌اند.

چنان كه در تأييد اين توجيه روايتى در كتاب شريف كافى از امام صادق عليه‌السلام آمده است كه فرمودند: «هر نعمت كوچك يا بزرگ كه خداوند به بنده‌اى عطا كند و بنده الحمدللّه بگويد؛ شكرانه آن نعمت را به جاى آورده است».⁽¹⁾

و اين كه حمد را به شكرگزارى تفسير كرده‌اند شايد اشاره به اين باشد كه حمد؛ شامل ثنا به زبان گفتار و زبان حال است، زيرا كه حقيقت شكر - بنا به گفته برخى از صاحبنظران - افشاى نعمت و پرده‌بردارى از آن است، پس اعمّ از سپاس به گفتار و رفتار و دل مى‌باشد، در مقابلِ كفران كه نشانگر پوشانيدن و مخفى نمودن نعمت است.

و چون هرگونه ثنا و ستايش از هر سپاسگزار به زبان حال يا گفتار پس از آن است كه نعمت‌هاى الهى به او رسيده باشد. پس هر ستايشى در حقيقت سپاسگزارى از نعمت‌ها و عنايت‌هاى خداوند است.

حمد به خداوند اختصاص دارد

لام در الحمد، براى جنس است، چون هر جا كه عهدى در كار نباشد لام براى اشاره به معناى جنسى خواهد بود.

و چون اشاره مى‌بايست به مورد معيّن باشد و تعيُّن معناى جنس فقط در صورتى است كه به‌طور مطلق و بدون هيچ قيدى فرض گردد، پس لام دلالت دارد كه ماهيّت و حقيقت خالص حمد به‌طور لا بشرط مورد نظر بوده است.

و لام در للّه براى اختصاص است. بنابراين جمله خبرى «الحمدللّه» دلالت مى‌كند كه حقيقت حمد - به‌طور كلّى - مخصوص خداوند است و ملك و حقّ اوست و هيچ يك از افراد حمد براى غير خداوند نيست. پس لام جنس درنهايت همان معناى استغراق و فراگير بودن را مى‌رساند.

نتيجه اين كه: كلمه الحمد؛ حقيقت و تمام موارد ستايش را نسبت به خداوند محدود و منحصر مى‌نمايد و جز او كسى شايسته حمد و ستايش نيست و فقط اوست كه سزاوار و شايسته هرگونه حمد و ستايش مى‌باشد، پس محمود مطلق اوست و توحيد در مقام حمد همين است.

در توجيه اختصاص تمامى افراد حمد به خداوند يكى از دانشوران⁽¹⁾چنين فرموده است: «همه اوصاف كمال به خداوند باز مى‌گردد، زيرا كه هر صفت نيك به [هدايت و لطف و فرمان و يارى] او پديد آمده است...

و ثبوتِ صفت شاخه‌اى از وجود و ثبوت موصوف است، زيرا كه عارفان بر اين باورند كه هرگونه قدرت و توان و علم و شناخت در قدرت و علم ذاتى [كه به خداوند اختصاص دارد] فرو رفته و اثر يافته است. تمامى صفات كمال نيز به همين گونه متصل به صفات كمال خداوند مى‌باشد.

بنابراين همه حمدها به خداوند سبحان باز مى‌گردد و به همين جهت است كه از ميان اسماء خداوند، اسمِ اللّه ياد شده است، زيرا كه به حسب مفهوم بر جامعيّت اوصاف جمال و جلال و ربوبيّت همه انواع اشياء دلالت مى‌كند. و هر اسمى غير از اين فقط بر صفت و ربوبيّت يك نوع خاص دلالت دارد»⁽²⁾.

مؤيّد آن چه يادآور شديم كه جمله: الحمدللّه؛ اختصاص همه انواع حمد را به خداوند متعال نشان ميد هد، روايتى از امام صادق عليه‌السلام است كه فرمود: «پدرم استرى را گم كرد و چنين اظهار داشت: هرگاه خداوند آن را به من باز گرداند او را به ستايش‌هايى حمد خواهم گفت كه مايه خشنودى اوست.

چيزى نگذشت كه آن استر را [يافتند و] با زين و لجام آوردند. هنگامى كه بر آن

نشست و جامه‌هايش را مرتّب ساخت، سر به سوى آسمان برداشت و گفت: الحمدللّه. و ديگر چيزى نيفزود. سپس فرمود: چيزى فروگذار نكردم زيرا كه همه ستايش‌ها را براى خداى عزّوجلّ قرار دادم. پس هيچ ستايش نيست جز اين كه در آن چه گفتم داخل است»⁽¹⁾.

و يكى از مفسران چنين گفته است: «بى‌شك هستى بهتر از نيستى است و هستى همه موجودات - جز ذات اقدس الهى - به ايجاد و آفرينش خداوند پديد آمده است، بنابراين نعمت و احسان خدا به هرچه جز اوست رسيده است. پس وقتى شخص بگويد: «الحمدللّه» گويى چنين اظهار مى‌دارد: خداوند را براى [آفرينش] هر آفريده ستايش مى‌كنم و به خاطر هر پديده كه او پديد آورده است حمد مى‌گويم و به سبب آفرينش هر نور و ظلمت و سكون و حركت و عرش و كرسى و جن و انس و ذات و صفت و جسم و عَرَض از ابتداى هر سرآغاز تا انتهاى آخرين‌ها و ابديّت‌ها»⁽²⁾.

و هرگاه دقّت كنيد كه جمله خبريّه پايندگى و دوام را مى‌رساند و عموم حمد را نسبت به همه گونه‌ها و هر حمدى كه از هر ستايشگرى صادر مى‌شود، توجه داشته باشيد؛ همين كلمه كوتاه اين نكته را مى‌رساند كه تمامى ستايش‌ها كه اوّلين و آخرين از فرشتگان و جنّ و انس براى خداوند انجام داده‌اند و همه حمدها كه [پس از اين زمان] بر زبان خواهند راند تا هنگامى كه خداوند از آن ياد مى‌كند و خبر مى‌دهد كه: «و آخِرُ دَعْواهُمْ أن الحمدُللّه‌ِ رَبِّ العالمين»⁽³⁾و آخرين گفتار آنان (= بهشتيان) اين است كه: حمد مخصوص خداوند پروردگار عالميان است.

و تا آخرين زمان ابديّت و پايان يافتن همه دوران‌ها و هر ستايشى كه به جهتى از جهات حمد و ستايش به‌شمار آيد همه و همه براى خداوند ثابت است.

پس اين جمله دلالت دارد كه تمامى شئون محموديّت مختصّ خداوند است و هرگونه ستايش از هركس براى غير خدا صدور يابد، به‌طور حتم آن غير؛ استحقاق آن ستايش را ندارد و آن حمد و ستايش سزاوار خداوند است، هر چند كه حمد بر انجام دهنده كار نيكى به اختيار بوده باشد، چرا كه خداوند نسبت به نيكى‌هاى بنده از خود

او سزاوارتر است و بنده به بدى‌هاى خود سزاوارتر و نزديك‌تر مى‌باشد - چنان كه در حديثى آمده است -.

و مؤيّد فراگيرى حمد: قاعده‌اى است كه علماى اصول يادآور شده‌اند كه: «حذف متعلَّق، عموم را مى‌رساند».

و هرگاه حمد را شامل زبان حال و مقال بدانيم، همه اشيا را در بر مى‌گيرد، چرا كه تسبيح‌گويى همه موجودات به حمد الهى است - چنان كه در قرآن كريم تصريح شده است -⁽¹⁾.

اين در صورتى است كه حمد آنها را به زبان حال بدانيم، امّا اگر به ثبوت رسد كه هريك از آنها به زبان‌هاى مخصوص خويش ثناگوى پروردگار خود مى‌باشند؛ شمول حمد واضح‌تر است، بى آنكه به بيان و توجيه تعميم نسبت به موجودات نيازى باشد.

يكى از پژوهشگران گفته است: «تعميم ياد شده براى آن است كه حمد خداوند نيز در اين عموم داخل شود، زيرا كه خداوند بر پديده‌هاى بى‌حدّ و حصرى جامه هستى پوشانيده و آنها را بر سر سفره‌هاى كرم نامتناهى خود نشانيده است، پس هر ذرّه از ذرّات وجود زبانى است كه به حمد او گويا مى‌باشد و اين گونه حمد از گستره نطق و سخن بيرون است.

از همين روى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين فرموده است: لا أُحصي ثناءً عليكَ، أنتَ كَما أثْنَيتَ على نَفْسِكَ؛ ثناگوييت را شماره نتوانم كرد، تو چنانى كه خود بر خويش ثنا گفته‌اى»⁽²⁾.