حوزه علمیه خراسان

مشخصات کتاب

سرشناسه:پسندیده، محمود، 1344-

عنوان و نام پديدآور:حوزه علمیه خراسان/ محمود پسندیده؛ با مقدمه محمد واعظ‌زاده‌خراسانی

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، -1385

مشخصات ظاهری:ج.: مصور

شابک:43000ریال: 964-444-687-9

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه

مندرجات:ج. 1. مدارس علمیه مشهد.--

موضوع:حوزه علمیه مشهد

موضوع:حوزه‌های عملیه -- ایران -- خراسان

شناسه افزوده:واعظ‌زاده‌خراسانی، محمد، 1304- مقدمه‌نویس

شناسه افزوده:بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:BP7/44/پ5ح9

رده بندی دیویی:297/0710559

شماره کتابشناسی ملی:م‌83-4938

اشاره

حوزه علمیه خراسان

محمود پسندیده

با مقدمه محمد واعظ‌زاده‌خراسانی

فهرست مندرجات

پیشگفتار··· 11

مقدمه آیت اللّه واعظ‌زاده خراسانی··· 15

درآمد··· 27

فصل اوّل: کلیّات پژوهشی طرح

اهداف طرح··· 31

ضرورت و اهمیّت طرح··· 31

دشواریهای طرح··· 32

روش تحقیق··· 32

روش تألیف··· 33

فصل دوم: کلیّاتی درباره پیدایش و تکامل حوزه علمیّه مشهد

پیدایش نخستین مدارس علوم اسلامی··· 37

موقعیّت علمی، فرهنگی خراسان بزرگ··· 41

موقعیّت جغرافیایی و تاریخی شهر مشهد··· 43

تأسیس و رشد حوزه علمیّه مشهد··· 48

حوزه علمیّه مشهد از طاهریان تا تیموریان··· 50

حوزه علمیّه مشهد در عهد تیموریان··· 52

حوزه علمیّه مشهد در عهد صفویان··· 55

حوزه علمیّه مشهد در عهد قاجار··· 60

حوزه علمیّه مشهد در دوران حکومت پهلوی اوّل··· 60

حوزه علمیّه مشهد در دوران حکومت محمد رضا پهلوی··· 63

حوزه علمیّه مشهد در دوران جمهوری اسلامی··· 65

برنامه‌های آموزشی حوزه علمیّه مشهد··· 71

شیوه‌های آموزش و فراگیری علوم اسلامی··· 76

امتحانات حوزه علمیّه مشهد··· 79

تعطیلات حوزه علمیّه مشهد··· 79

پراکندگی مدارس علمیّه مشهد··· 81

وضعیّت معماری مدارس علمیّه مشهد··· 82

فصل سوم: پیشینه تاریخی مدارس قدیمی حوزه علمیّه مشهد مقدس

مقدمه ··· 87

مدرسه بالاسر··· 88

مدرسه پریزاد··· 103

مدرسه دو در··· 116

مدرسه مستشاریّه··· 134

مدرسه خیراتخان··· 139

مدرسه میرزا جعفر··· 150

مدرسه فاضل خان··· 172

مدرسه عباسقلی خان··· 181

مدرسه باقریّه··· 195

مدرسه حاج حسن··· 202

مدرسه نوّاب··· 208

مدرسه پایین پا··· 242

مدرسه رضوان··· 248

مدرسه سلیمانیّه··· 251

مدرسه ابدال خان··· 268

مدرسه علی نقی میرزا··· 272

مدرسه حاج آقا جان··· 276

مدرسه باغ رضوان··· 278

نگاهی گذرا بر دیگرمدارس تاریخی مشهد··· 281

مدارس علمیّه تاریخی شهر مشهد در یک نگاه··· 286

فصل چهارم: آشنایی با مدارس علمیّه معاصر (جدید) حوزه علمیّه مشهد

مقدمه··· 289

مدرسه جعفریّه··· 291

مدرسه حضرت آیت اللّه العظمی میلانی··· 295

مدرسه امام صادق علیه‌السلام··· 302

مدرسه عالی حسینی··· 307

مدرسه موسوی نژاد··· 310

مدرسه موسی بن جعفر علیه‌السلام··· 315

مدرسه بعثت··· 319

مدرسه حجّت (عج)··· 324

مدرسه مهدیّه(عج)··· 326

مدرسه صاحب الزمان(عج)··· 330

مدرسه آیت اللّه کجوری··· 332

مدرسه حجتیّه··· 335

مدرسه ولی عصر (عج)··· 337

مدرسه الحجة (عج)··· 339

مدرسه المهدی (عج)··· 341

مدرسه ولی عصر (عج)··· 343

مدرسه امام محمّد باقر علیه‌السلام··· 345

مدرسه حجتیّه اصفهانیها··· 348

مدرسه حضرت مهدی (عج)··· 353

مدرسه حجة بن الحسن(عج)··· 356

مدرسه آیت اللّه العظمی خویی··· 358

مدرسه امام حسن عسکری علیه‌السلام··· 368

مدرسه حضرت قائم (عج)··· 370

مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه‌السلام··· 373

مدرسه خضرا··· 377

دانشگاه علوم اسلامی رضوی··· 379

مدرسه امام رضا علیه‌السلام··· 397

مدرسه بقیة اللّه (عج)··· 399

مدرسه امام حسین علیه‌السلام··· 401

مدرسه ولی عصر (عج)··· 404

مدرسه امام حسن مجتبی علیه‌السلام··· 407

مدرسه خاتم الانبیاء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 409

مدرسه المهدی (عج)··· 411

مدرسه شاهد··· 412

مدرسه حضرت ابوالفضل علیه‌السلام··· 414

مدرسه سجادیّه هراتی‌ها··· 419

مدرسه جوادالائمه علیه‌السلام··· 421

مدرسه و حسینیه امام حسن مجتبی علیه‌السلام··· 424

مدرسه سعادت··· 427

مدرسه اهل بیت علیهم‌السلام··· 429

مدارس علمیّه جدید در یک نگاه··· 432

فصل پنجم: آشنایی با مدارس علمیّه بانوان شهر مشهد مقدس

مقدمه··· 437

مکتب نرجس علیهاالسلام··· 439

مکتب حضرت رقیّه علیهاالسلام··· 448

مؤسسه اسلام‌شناسی بانوان حضرت زهرا علیهاالسلام··· 453

حوزه علمیّه مقداد··· 459

مؤسسه علمیّه جامعة الرضویّه··· 465

حوزه علمیّه حضرت خدیجه علیهاالسلام··· 468

نگاهی گذرا بر دیگر مکتبهای علمیّه بانوان مشهد··· 474

مکتبهای بانوان حوزه علمیّه مشهد در یک نگاه··· 476

عکسهایی از مدارس قدیمی حوزه علمیه مشهد··· 477

کتابنامه··· 497

فهرست تصاویر··· 501

فهرست نقشه‌ها··· 507

نمایه··· 509

امام خمینی قدس‌سره:

تردیدی نیست که حوزه‌های علمیه و علمای متعهّد در طول تاریخ اسلام‌و تشیّع، مهم‌ترین پایگاه محکم اسلام در برابر حملات وانحرافات‌و کجروی هابوده‌اند.

آیة اللّه خامنه‌ای:

حقّا و انصافا حوزه مشهد از استعداد بالایی برخوردار است و از نظر علمی و عملی و اخلاقی و سیاسی، اساتید خوب و علمای بزرگ وشخصیتهای برجسته‌ای دارد و طلاب با سابقه خوب مستعدّی در آنجا مشغول تحصیل هستند.

پیشگفتار

آشنایی با تاریخ حوزه‌های علمیّه تشیّع که خاستگاه مراجع عالی‌قدر، علمای بزرگ و دانش پژوهان بیشماری تاکنون بوده است برای همه اقشار جامعه بویژه نسل جوان از اهمیّت و فواید زیادی برخوردار است. زیرا از سویی حوزه‌های علمیّه بویژه در قرن حاضر تأثیر فراوانی در زندگی اجتماعی مردم داشته‌اند و بیش از هر زمانی عهده‌دار رهبری امت اسلامی در بیشتر کشورها شده‌اند و این در حالی است که روند رشد و تکامل علمی، اجتماعی و سیاسی حوزه‌های علمیّه بسیار چشمگیر و موفقیت‌آمیز بوده است که بررسی علل موفقیت حوزه‌ها طلب می‌کند متفکران و دانشمندان نگاهی تازه به حوزه‌های علمیّه داشته باشند و از تجربه‌های ارزشمند آنها استفاده نمایند. از سوی دیگر با گسترش نقش حوزه‌های علمیّه در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی جامعه بخصوص پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی افراد بیشماری علاقه‌مند هستند اطلاعات بیشتری در زمینه پیشینه تاریخی حوزه‌های علمیّه، برنامه‌های آموزشی، تربیتی، روشهای تدریس و حتی نوع معماری مدارس علمیّه به دست آورند، از این رو می‌طلبد که تاریخ حوزه‌های علمیّه تشیّع به دقت مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد، پژوهش انجام شده پیرامون چگونگی شکل‌گیری، پیشینه تاریخی و فعالیتهای گوناگون حوزه علمیّه استان خراسان در دو جلد ارائه خواهد شد که پژوهش حاضر تاریخ م-دارس علمیّه مشهد می‌باشد و ان شاءاللّه بزودی در جلد دوم حوزه‌های علمیّه شهرستانهای استان خراسان مورد کنکاش و تحقیق قرار خواهد گرفت. آنچه بر اهمیّت چنین کتابی می‌افزاید توسعه و رشد شهرها و از بین رفتن بافت قدیمی شهرها می‌باشد،

با نوسازی و بازسازی بافت قدیمی هر شهر مدارس علمیّه نیز دستخوش تخریب می‌شوند و آنچه آنها را در یادها حفظ می‌کند، ثبت تاریخ و پیشینه علمی آنها می‌باشد.

متأسفانه خلأ وجود چنین کتابهایی که یادآور یادگارهای علمی اصیل اسلامی باشد در استان خراسان بویژه شهر مشهد که دارای حوزه علمیّه‌ای بسیار غنی و پرمایه با اندیشمندان و عالمان بلند آوازه می‌باشد کاملاً احساس می‌شد که با چاپ این کتاب که ثمره تحقیقات وسیع علمی هم در جنبه اسنادی و کتابخانه‌ای و هم در زمینه مطالعات میدانی و جغرافیایی می‌باشد تا حدی این کمبود مرتفع گردید.

طبیعی است که بررسی تمام ابعاد حوزه کهنسال و بزرگی همچون حوزه علمیّه استان خراسان و بویژه شهر مشهد نیاز به پژوهشی عمیق و گسترده دارد که بر تمام ابعاد سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و اداری حوزه سایه افکند وهر کدام نیز تألیفی مستقل می‌طلبد. در کتاب حاضر، نگارنده تنها به یکی از جنبه‌های حوزه علمیّه خراسان که همانا تاریخ مدارس علمیّه و جایگاه علمی آنها به انضمام یادی از بانیان، متولیان و ذکری از ویژگیهای معماری آنها پرداخته است و دیگر ابعاد حوزه‌های علمیّه که دارای مطالب مهمی چون تاریخ سیاسی، اجتماعی و فعالیتها و مبارزات و مجاهدات وکوششهای انجام شده در حفظ و نگهداری حوزه‌ها می‌باشد همچنان بکر و دست نخورده باقیمانده است. که خود تحقیقات وسیع و دامنه‌داری را می‌طلبد که ان شاءاللّه بزودی کتاب مستقلی تحت عنوان عالمان نامدار حوزه علمیّه مشهد تقدیم علاقه مندان می‌شود.

قابل ذکر است که اطلاعات ذکر شده در تحقیق حاضر تا سال 1377 شمسی را در بر می‌گیرد و در حال حاضر ممکن است تغییراتی در برخی از این مدارس و اطلاعات مربوط به آنها به وجود آمده باشد.

در خاتمه برخود واجب می‌دانم از تمام کسانی که با همفکری، مساعدت و راهنماییهای بی دریغ خود نگارنده را در تدوین این کتاب یاری نمودند تشکر کنم.

از حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس رضوی بخاطر تأیید و تأکید اجرای این طرح در آستان قدس رضوی، از حجت‌الاسلام والمسلمین علی اکبر الهی خراسانی مدیر عامل محترم بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی که با راهنماییهای ارزنده و دقّت در چگونگی تألیف کتاب این جانب را مورد عنایت قرار

دادند، همچنین از بذل توجه حضرت آیت‌اللّه محمّد واعظ زاده خراسانی برای تهیه مقدمه ارزشمند و راهنماییهای ارزنده، حجت الاسلام والمسلمین محمّد حسن خزاعی به جهت آن که تمام کتاب را مطالعه و بررسی کرده و راهنماییهایی برای اصلاح برخی از موارد نمودند و استاد ارجمند آقای غلامرضا جلالی به علّت بررسی و ارزیابی کتاب و راهنماییهای علمی کمال سپاس را دارم. بر خود لازم می‌دانم از آقای سید محسن حسینی نیز به جهت رفع اشکالات قسمتهایی که مربوط به معماری اسلامی بنای مدارس می‌شد و همچنین از آقایان محمّد جواد مهدوی و مهیار علوی مقدم به جهت ویرایش ادبی این اثر قدردانی نمایم.

بر خود واجب می‌دانم از عنایت و همیاری همکاران گروه جغرافیای ممالک اسلامی به ویژه خانم دکتر احمدیان شالچی و همکاریهای تنگاتنگ شورای برنامه‌ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان و همه متولیان، مدیران و مسؤولان مدارس علمیّه شهر مقدس مشهد کمال تشکر را به جا آورم.

در پایان لازم است از زحمات گروه نمونه‌خوانی بویژه آقای عبدالحسین یداللهی و همچنین از زحمات بی دریغ آقای احمد کفاشیان مسؤول آماده سازی کتابهای بنیاد و آقای احمد پهلوانزاده که در تنظیم صفحات و حروفچینی این اثر نقش مهمی داشتند و زحمات آقایان آرام و محمّد سعید رضوانی، کمال قدردانی را بنمایم.

بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی

محمود پسندیده

1384/12/15

مقدمه خاطراتی از مدارس علمیه مشهد

جلد اوّل از کتاب «ح-وزه علمیّه خراسان» ب-ه عنوان «م-دارس عل-میّه م-شهد» نوشته آقای محمود پسندیده من را به یاد ایام جوانی و دوران تعلّم و طلبگی خود انداخت. به نظرم رسید خاطرات خود را از مدارس قدیمی مشهد بنویسم تا متمّم و مکمّل مندرجات ارزشمند این کتاب بشود. به خصوص که این جانب در همان دوران که طلبه مدرسه سلیمان خان بودم تاریخچه این مدارس را طی مقاله مبسوطی نوشتم و برای روزنامه پرچم اسلام که در سالهای 1323 به بعد، در تهران توسط دکتر تقوی شیرازی منتشر می‌گردید فرستادم و متأسفانه چاپ نشد و در آرشیو آن روزنامه محبوس گردید.

پیش از ذکر خاطرات خود از آن مدارس، این نکته را یاد آور می‌شوم که بقاع متبرکه ائمه اهل بیت علیهم‌السلام هر کدام منشأ شهری از شهرهای مذهبی ما گردیده، و از همان اوائل پیدایش این شهرها به موازاتِ اقبال مردم به زیارت آن بقاع متبرکه و سکنی گزیدن در جوار آن بقاع و در شهرهای احداث شده، طالبان علوم اسلامی نیز به توقف در جوار آن بقاع و به اشتغال به تحصیل علوم اسلامی بخصوص معارف اهل بیت علیهم‌السلام از فقه، حدیث، تفسیر و دیگر علوم دینی، اقبال زیادی نشان داده‌اند. مثلاً شهر نجف اشرف که اندکی پیش از هجرت شیخ الطائفه محمّد بن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی در سال 448ق. از بغداد به نجف، شهر کوچکی بود، با هجرت شیخ به آن، پایگاه علوم

اهل‌بیت علیهم‌السلام گردید.

همان طور که می‌دانیم درآغاز اسلام تا چند قرن محل تعلیم و تعلّم این علوم، مساجد بود و رفته رفته مدارسی در کنار مساجد، برای سکنای طالبان علم تأسیس گردید که تاریخچه آن مدارس در سراسر جهان اسلام نیاز به پژوهش و تحقیق دارد. و بدین گونه، در جوار قبور ائمه نیز مدارسی تأسیس گردید که از آن جمله مدارس نجف، کربلا، کاظمین، سامراء، قم و مشهد می‌باشند.

مسلما حسن جوار با مزارات ائمه مانند زمان حیات آنان باعث برکت و خلوص نیت طالبان علم است که شواهد آن را در زندگی بسیاری از بزرگان دین می‌توان یافت.

اینک، خاطرات خود را از مدارس قدیمی مشهد به ترتیب زمانی که من با آن مدارس تماس داشته‌ام می‌نگارم:

1 - مدرسه دو در: در سال 1314ش. و کمی پیش از آن که من ده ساله بودم و به دبستان «معرفت» در پایین خیابان می‌رفتم، به توصیه پدرم مرحوم حاج شیخ مهدی واعظ خراسانی عصرها به مدرسه دو در می‌رفتم. برادرم مرحوم حاج شیخ احمد واعظ در این مدرسه اتاق داشت و پیرمردی روحانی به نام شیخ علی اکبر دامغانی نیز در آن اتاق سکنی داشت، و من نزد وی کتاب گلستان سعدی را می‌خواندم. از ساکنان آن مدرسه در آن هنگام چیزی به یادم نمانده، مگر اینکه در دو طرف ورودی مدرسه از داخل دو سکو وجود داشت: در سکوی سمت چپ، کتاب فروشی‌ای بود با دو سه قفسه که صاحب آن شیخ محمّد کتاب فروش در کسوت روحانی با قیافه گیرا و در حدود چهل سالگی بود. من با پسر وی آشنا شدم و تا همین اواخر آن پسر را که مانند من پا به سن گذارده بود می‌دیدم و خود را معرفی می‌کرد.

در همان وقت، آن کتاب فروش سکته کرد و از دنیا رفت، و آن کتاب فروشی تعطیل شد. قرار بر این بود که نزدیک غروب من و برادر دیگرم حسین(دکتر حسین خراسانی) با هم به مسجد گوهرشاد برویم و با مرحوم حاج سید رضا قوچانی یکی از ائمه جماعت مسجد نماز جماعت بخوانیم. وی در ایوان دم در حرم مطهّر اقامه جماعت می‌کرد و نابینا

بود. پس از نماز، پدرم که همانجا نماز می‌خواند، به هر کدام از ما چهار پول (دوشاهی)

می‌داد و به منزل برمی‌گشتیم. یک روز که داخل مسجد شدم دیدم مردم در صحن مسجد

ایستاده‌اند و به طرف ایوان مقصوره توجه دارند. اولین روزی بود که شیخ بهلول در آن ایوان منبر رفته بود و در پی آن پس از دو سه روز فاجعه مسجد گوهرشاد رخ داد.

پس از این حادثه تا مدتی من به آن مدرسه رفت و آمد داشتم. یک روز گفتند رضا شاه به مشهد آمده و ما برای دیدن مراسم از در آخر مدرسه که به کوچه‌ای باز می‌شد - و

به همان مناسبت آن مدرسه را «مدرسه دو در» می‌نامیدند - تا فلکه رفتیم، و ماشینهای شاه و همراهانش رد شدند. گویا این مدرسه همان اوقات تعطیل شد و تا سالهای 1322ش. درش بسته و در اختیار اداره اوقاف بود، تا اینکه مرحوم حاج شیخ مرتضی آشتیانی - که پس از واقعه‌ی مسجد گوهرشاد به تهران تبعید شد و سپس به عراق رفت و در شهر کربلا ساکن و به تدریس و بحث مشغول بود - به مشهد برگشت و با کوشش مرحوم حاج شیخ محمود حلبی، اداره اوقاف مدرسه را باز کرد و تحویل مرحوم آشتیانی داد، امّا وی توفیق نیافت کسی را در آن ساکن کند تا اینکه پس از مدتی مدرسه تحویل مرحوم حاج میرزا احمد کفایی ریاست حوزه و رسما افتتاح و توسط وی تعمیر گردید.

از سالهای 1323ش. به بعد در این مدرسه مرحوم آیت اللّه حاج شیخ کاظم مهدوی دامغانی رسائل شیخ انصاری را برای چند تن از طلاّب درس می‌گفت و من از جمله آنان بودم. یکی از طلاّب شاغل آن مدرسه، دکتر جعفری گیلانی در کسوت طلاّب بود، او ادبیات را برای طلاّب درس می‌گفت، بعدا راهی تهران شد و تغییر لباس داد و در حقوق به درجه دکترا نائل و از نویسندگان در زمینه حقوق گردید.

در همان اوان عالمی از دامغان به مشهد آمد و در یکی از اتاقهای فوقانی آن مدرسه برای طلاّب ادبیات تدریس می‌کرد. همچنین مدتی مرحوم محقق نوغانی برای طلاّب در ایوان قبله مدرسه شرح نظام درس می‌گفت، مرحوم آقای حاج شیخ کاظم دامغانی نیز در سالهای آخر برای عده‌ای از فضلای حوزه در همین ایوان درس خارج فقه یا اصول می‌گفت. از حوادث مهم این مدرسه آن است که مرحوم آقای کفایی پس از اینکه چند سال در ایام محرم و صفر در مدرسه سلیمان خان - به شرحی که خواهم گفت - مجالس عزا برقرار می‌کرد، در سالهای آخر تقریبا از حدود سال 1325ش. به بعد آن مجالس را در مدرسه دو در برگزار می‌کرد و ایام عزاداری بر روی صحن مدرسه خیمه می‌زدند و مجالس بسیار با رونق بود، بخصوص آقای کفایی و علما و شخصیّتها روی سکوهای دو

طرف می‌نشستند، و صحن مدرسه و ایوانهای اطراف پر از مرد و زن بود. محل منبر دم ایوان مقابل در مدرسه بود و وعّاظ معتبر منبر می‌رفتند. علاوه بر این، چون بازار بزرگ

محل عبور دسته‌جات و هیأتهای عزا بود هر یک از دسته‌جات هنگام عبور از بازار، داخل آن مجلس مدرسه دو در می‌شدند و سینه می‌زدند و می‌رفتند. این وضعیت سالها تا آخر عمر آن مرحوم در سال 1395 قمری ادامه داشت.

2 - مدرسه پایین پا: «پایین پا» محوطه‌ای بود میان مسجد گوهرشاد (در شرقی آن) و مدرسه پایین پا، که در شمالی آن در ضلع جنوب شرقی پایین پا قرار داشت و چسبیده به آن در سمت شرقِ پایین پا، مقبره شیخ بهایی قرار داشت بود و در سمت شمال شرقی آن، راهروی سرپوشیده تا داخل صحن نو (صحن آزادی)بود، و در مقبره شیخ بهایی از همین راهرو باز می‌شد. قبر شیخ با ضریح، در گوشه شمال شرقی مقبره قرار داشت. قبرهای برجسته چند تن دیگر از علما هم در وسط و در مدخل آن مقبره بود. در دو طرف راهرو دکانهای آجیل فروشی و غیره واقع بود، معمولاً رفت و آمد از صحن به مسجد از این راهرو صورت می‌گرفت.

مدرسه پایین پا چهارگوشه، وسیع، دو طبقه و پوشیده از درختهای کلان توت بود. در شرقی مدرسه به فضای دستشوئی به نام «خیرات» باز می‌شد. به خاطر دارم ما از پایین خیابان کوچه دربند علیخان وارد فلکه می‌شدیم و روبروی آن، کوچه باریکی ما را به آن «خیرات» و از آنجا به داخل مدرسه و پس از عبور از صحن مدرسه به (پایین پا) می‌رسانید، و از آنجا داخل مسجد گوهرشاد می‌شدیم. حدّ فاصل میان مدرسه و مسجد کوچه‌ای بود که به در دیگر مسجد و از آنجا به فلکه می‌رسید.

این مدرسه پس از سالهای 1315 و 1316ش. تخریب گردید و به جای آن، موزه و کتابخانه آستان قدس ساخته شد. صحن آن هم همان صحن موزه بود که نام آن پس از انقلاب به «صحن امام خمینی» تبدیل گردید. مقبره شیخ بهایی و راهرو صحن نو و فضای پایین پا همه جزء آن بنا گردید. مهندس بنا چنان دقیق نقشه کشیده بود که مقبره شیخ بهایی به صورت کنونی درآمد و قبر آن بزرگ مرد، در وسط مقبره قرار گرفت، امّا دیگرِ قبور از میان رفت. هنگامی که مدرسه را خراب می‌کردند از سر در مدرسه در طرف پایین پا - چنان که گفته می‌شد - تعدادی سکّه‌های قدیمی فرو ریخت. بنابراین، مدرسه

پایین پا در خرابی اطراف فلکه - چنان که در گزارش آمده - خراب نشد، بلکه چند سال پس از آن، بخاطر ساختمان موزه خراب گردید.

3 - مدرسه سلیمان خان: این مدرسه برخلاف بسیاری از مدارس مشهد - چنان که در تاریخچه آنها آمده است - از آثار دوره قاجاریه و بانی آن سلیمان خان نیز از قاجاریه بوده است. در سال 1321ش. که من همراه پدرم پس از چند سال اقامت در عتبات عالیات، به مشهد برگشتیم با سفارش پدرم به مرحوم کفایی، اتاقی در این مدرسه به من داده شد. اتاقهای مدرسه در یک طبقه در چهار طرف قرار داشت، به علّت اینکه صحن مدرسه چند پله از کوچه پایین‌تر بود اتاقهای سمت کوچه (جنوب مدرسه) بسیار مرطوب بود که یکی از آنها را به من دادند، در کنار اتاق حوضخانه و مقابل آن در سمت دیگر، مَدْرس قرار داشت. پس از چندی به اتاقی در سمت شمال منتقل شدم. آن اتاق قبلاً از آن مرحوم سید علی دُرچه‌ای اصفهانی بود. وی پیرمردی فاضل و بسیار شوخ و شیرین و امام جماعت مسجد شاه و عموی نواب صفوی بود. او روزها به آن اتاق رفت و آمد می‌کرد. وقتی اتاق را تحویل گرفتم دیدم دیوارهای آن تا حدود یک متر کثیف است، شروع کردم به تراشیدن و شستن دیوارها، باری حدود هشت سال روزها در آن اتاق درس و بحث و مباحثه داشتم و شبها به منزل می‌رفتم. در اواخر آقای مسعودی یکی از طلاّب بجستانی شریک من بود، مدتی هم آیت اللّه آقای سید محمّد باقر حجّت که از کربلا آمده بود در آنجا سکنی داشت. من در این اتاق، مطوّل، معالم، شرح لمعه و تفسیر صافی درس می‌دادم و کفایه را مباحثه می‌کردم و تمام سطوح عالی و چند سال درس خارج نتیجه سکنای من در آن اتاق بود. بیشتر طلاّب مدرسه بجستانی یا میامیی، و همه نوجوان بودند. چند نفر مازندرانی و قوچانی هم در میان آنان بودند. چند نفر هم از طلاّب قدیمی بودند. روی هم رفته در حدود 40 طلبه در آنجا شب خواب یا در روز ساکن بودند. کنار اتاق من کتابخانه مدرسه با حدود 200 جلد کتاب چاپی و خطی و با مدیریّت مرحوم حاج آقا جلال فرزند مرحوم حاج میرزا احمد مدرس یزدی قرار داشت. در اتاق اول دم در مدرسه اتاق آقایان سید علی و سید محمود سیستانی قرار داشت که روزها در آن توقف داشتند. این آقای سید علی سیستانی همان حضرت آیت اللّه سیستانی است که تا سال 1328ش. در مشهد بود و در همان سال با ایشان به قم

هجرت کردیم و درس مرحوم آقای آیت اللّه سید محمّد حجّت تبریزی را با هم مباحثه می‌کردیم و پس از دو سه سال وی از قم به نجف هجرت کرد و در همانجا به درجه اجتهاد و مرجعیّت نائل گردید.

طبق وقفنامه، هر سال در ماه مبارک رمضان به طلاّب مدرسه افطاری می‌دادند و زمستانها در مدرس و تابستانها در صحن مدرسه سفره افطار پهن می‌گردید و باید قبل از افطار سر سفره ذکرمصیبت می‌شد و من چند سال از آن سفره با برکت بهره بردم .

از خصوصیات این مدرسه اوقاف فراوان آن بود که در گزارش آمده است و به هر یک از طلاّب در ماه 25 تومان شهریه می‌دادند که در آن هنگام مبلغ قابل توجهی بود. متولّی مدرسه یکی از اولاد واقف به نام «مشیرالسلطنه» بود. وی مردی از اهل تصوّف بود و گاهی همراه همسرش برای بازدید می‌آمد، گویا بعدا خود او هم بر اوقاف مدرسه افزود. مرحوم آقای کفایی سالها تا هنگام فوت از طرف متولی، اداره مدرسه را به عهده داشت.

وی که رئیس حوزه و بلکه نفر اول علمای مشهد و بسیار مقتدر و مورد توجه اولیای امور بود، روزها قبل از ظهر در مدرس یا در یکی از ایوانهای جلو اتاقها جلوس داشت و شخصیّتها از داخل و خارج مشهد به دیدن او می‌آمدند و از همانجا به رتق و فتق امور در

حوزه و بلکه امور شهر می‌پرداخت و من خاطرات فراوانی از آن دیدارها دارم.

از حوادث مهم این مدرسه آن است که پس از رفتن رضاخان و تجدید حیات حوزه مشهد و مراسم دینی، ایشان برای اولین بار در آن مدرسه مجالس عزاداری در دهه محرم و صفر دائر کرد. در همانجا خیمه می‌دوختند و گاهی طلاّب مدرسه هم در آن کار شرکت می‌کرد. این خیمه تمام فضای صحن مدرسه را فرا می‌گرفت و وعّاظ و ذاکران و مداحان به منبر بر می‌آمدند و مجلس از صبح تا ظهر ادامه داشت و نظر به اینکه این مدرسه سر راه دسته‌های عزاداری قرار داشت، آنها از چهار باغ داخل مدرسه می‌آمدند و به سینه‌زنی و عزاداری می‌پرداختند. این وضعیت چند سال ادامه داشت و بعدا همان طور که در گزارش مدرسه دو در گفتم به آنجا منتقل گردید.

گاهگاهی بازاریان دسته‌جمعی برای عرض حاجت به‌دولت نزد آقای کفائی می‌آمدند. اینک دو اجتماع بزرگ را از علما در این مدرسه یاد می‌کنم:

1 - در سال1322ش. آیت‌اللّه حاج آقا حسین قمی از کربلا به مشهد آمد و مورد

استقبال مردم قرار گرفت. در مراجعت به کربلا در تهران تقاضاهایی از دولت داشت، مانند اینکه اوقاف در مصارف خود مصرف شود، حجاب زنان آزاد باشد و جز اینها. دولت پاسخ نمی‌داد. وی در مسجد شاه (مسجد امام) نماز جماعت به پا کرد و علمای تهران و مردم بسیار به نماز او حاضر می‌شدند. جهت کمک به وی در مدرسه سلیمان خان علمای شهر گرد آمدند و طی تلگرافی از دولت خواستند پاسخ آیت اللّه را بدهد و بالاخره دولت جواب مساعد به وی داد.

2 - در سال 1324ش. مرحوم آیت‌اللّه بروجردی از قم برای زیارت به مشهد آمد که او نیز مورد احترام و استقبال علما و مردم قرار گرفت. ایشان یک روز عصر جهت بازدید طلاّب، با همراهان خود از علمای قم و تهران، در مجلس مهمی که در این مدرسه تشکیل دادند شرکت کرد. در همان مجلس مرحوم شیخ حسین بجستانی پیشکار آیت‌اللّه کفایی من را به آیت‌اللّه معرفی کرد و ایشان از من از درس کفایه سؤال فرمود که من پاسخ گفتم.

4 - مدرسه خیراتخان: در این مدرسه عده‌ای از طلاّب قدیم و جدید سکنی داشتند. آیت اللّه میرزا حسنعلی مروارید، مرحوم حاج شیخ حبیب اللّه گلپایگانی، مرحوم

شیخ علی دربندی، و نیز مرحوم شیخ سیف اللّه ایسی استاد فلسفه، و ادیب نیشابوری دوم هر کدام اتاقی داشتند. ادیب در مدرس بالای در مدرسه درس مطوّل و حاشیه می‌گفت و همواره آن مدرس مملوّ از شاگردان ایشان بود. من نزد آقای ایسی درس منظومه می‌خواندم، گاهی در اتاق وی در طبقه بالا در زاویه شمال غربی و بیشتر در منزل

او در محله نوغان. مدتی هم در یکی از اتاقهای فوقانی غربی با یکی از طلاّب، شرح لمعه مباحثه می‌کردیم و نیز در همین اتاق نزد مرحوم شیخ جواد شیخ زاده شرح لمعه درس می‌خواندیم، و گاهی برای یکی از طلاّب سیوطی درس می‌دادم. برادر من شیخ حسین (مرحوم دکتر حسین خراسانی) هم در اتاق فوقانی کنار مدرس اتاق داشت که به آنجا رفت و آمد داشتم. بسیاری از اوقات اهل علم مسافر در اتاقهای این مدرسه مدتی توقّف می‌کردند. گاه به گاه مجالس روضه خوانی نیز در آنجا تشکیل می‌گردید. همچنین مرحوم سید نورالدین شیرازی از علمای بزرگ شیراز که به مشهد آمده بود جهت بازدید طلاّب به این مدرسه آمد.

5 - مدرسه ابدال خان: من برای مباحثه درس شرح لمعه با آقای شیخ عیسی از

طلاّب خاوری در سالهای 1321 تا 1323ش. و بعد جهت شرکت در درسهای معارف و اصولِ مرحوم حاج شیخ مجتبی قزوینی به این مدرسه رفت و آمد داشتم و گاهی می‌دیدم مرحوم آیت اللّه شیخ محمّد قوچانی از شاگردان آخوند خراسانی، در کنار باغچه برای یکی دو نفر کتاب مکاسب درس می‌دهد.

6 - مدرسه حاج حسن: از سال 1323ش. به بعد صبحها در درس کفایه آیت‌اللّه

حاج شیخ هاشم قزوینی و بعدا شبها در درس خارج اصول، و چندی پس از پایان درس کفایه، قبل از ظهر در درس خارج عروه‌الوثقی وی حاضر می‌شدم. آقای محمّد جواد فلاطوری (دکتر فلاطوری) و نیز آقای داداللّه مسأله گوی مسجد گوهرشاد، و مرحوم شیخ محمود کلباسی از طلاّب این مدرسه بودند، و اداره مدرسه هم به عهده وی بود.

7 - مدرسه نواب: در سالهای پس از 1313ش. این مدرسه از سوی اداره فرهنگ (آموزش و پرورش) به دبیرستان معقول و منقول تبدیل شده بود، پس از سال 1321ش. گاهی من به آنجا سر می‌زدم که دیگر دبیرستان نبود، ولی تابلوی آن باقی بود و عده‌ای از بچه‌های دبیرستانی شهرستانها همراه چند تن از طلاّب قدیمی در آن سکنی داشتند. مدرسه چهارگوش و وسیع در دو طبقه و پوشیده از درختهای توت بود. محل سکنای میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری اول در این مدرسه، و محل تدریس وی مدرس مقابل در مدرسه بوده است. بسیاری از شاگردان ادیب را در مشهد و نجف در زیّ روحانیت و عده‌ای را هم با لباس عادی درک کرده‌ام.

مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی از سال 1322ش. عصرها در مدرس پایین، درس مکاسب می‌گفت، بعدها در مدرس بالا، خارج طهارت درس می‌داد. من در هر دو درس با فاصله زمانی حاضر می‌شدم.

همان طور که گفتم مدرسه در اختیار اداره فرهنگ بود، تا اینکه در سال 1324ش. آیت‌اللّه بروجردی که به مشهد آمده بود، تولیت شرعی مدرسه را به مرحوم حاج میرزا علی اکبر نوقانی از علمای جامع و خوش ذوق و ادیب واگذار فرمود. وی مدرسه را بسیار خوب تعمیر کرد. اتاقهای تحتانی که بسیار مرطوب بود کف آنها را خالی و با طاق ضربی کوره پوش کرد، فقط اتاق سمت چپ در مدرسه را به حال خود رها کرد. وقتی از وی سؤال می‌شد می‌گفت آن را باقی گذاشتم تا بدانند وضعیت اتاقها قبل از تعمیر

چگونه بوده است. این همان اتاقی است که در گزارش آمده از آن «فاضل بسطامی» بوده است و پنجاه سال در آن به درس و بحث و تألیف کتب پرداخته است.

گاه گاه در این مدرسه مجالس وعظ برگزار می‌گردید و مرحوم آقای نوقانی منبر می‌رفت و گاهی هم خود او درس اخلاق و در سالهای 1325ش. به بعد درس کفایه می‌گفت. همچنین این مدرسه محل تدریس مرحوم آیت اللّه میرزا مهدی اصفهانی بود. در مدرس بالا مقابل در، درس فقه و در زمستان در مدرس پایین و در تابستان در صحن مدرسه، درس معارف می‌گفت. من یک سال در این درس حاضر شدم. مرحوم آیت اللّه خمینی در سالهای 1322 تا 1328ش. تابستانها به مشهد می‌آمدند. گاهی در مدرس مدرسه سلیمان خان، و گاهی در مدرسه نواب جلوس می‌فرمود و علما به دیدن ایشان می‌آمدند. دفتر مرحوم نوقانی در اتاق سر در مدرسه بود و روزها قبل ازظهر جلو یکی از

غرفه‌های مدرسه جلوس می‌کرد و با سخنان بسیار شیرین خود جلسه را گرم می‌کرد. من گاهی در جلسه ایشان شرکت می‌کردم و خاطرات شیرینی از آن جلسه‌ها دارم.

یکی از حوادث مهم این مدرسه آن است که از سال 1334ش. به بعد مرحوم علامه امینی مؤلّف «الغدیر» در تابستان به مشهد می‌آمدند و در همین مدرسه شبها نماز جماعت اقامه می‌نمودند و منبر می‌رفتند. من تا آن هنگام چنان جمعیّتی از نخبگان مشهدندیده بودم. صحن مدرسه و غرفه‌های بالاوپایین پر از جمعیّت بود. مرحوم آیت‌اللّه

میلانی و آیت اللّه حاج آقا حسن قمی هر دو در آن محل هر شب حاضر می‌شدند. مرحوم سید نورالدین شیرازی هم بازدید خود را نخست از طلاّب این مدرسه شروع کرد، آن‌گاه باجمعیت انبوه همراه مرحوم آقای نوقانی پیاده تامدرسه خیراتخان رفتند.

در سال 1329ش. یا اندکی پس از آن، عده‌ای از طلاّب مدرسه که ظاهرا از سوی مدیریّت حوزه تأیید می‌شدند علیه مرحوم نوقانی راه افتاده و دسته جمعی به منزل علما

رفتند و از آن مرد مدیر و با کفایت شکایت کردند. در همین اثنا وی سکته کرد که غبار غم

بر مردم مشهد نشست. بعدا اداره اوقاف آن مدرسه را به دیگری واگذار کرد. من آن وقت در قم به سر می‌بردم. یک روز آیت اللّه بروجردی درجلسه خود فرمود این مدرسه را من به مرحوم نوقانی واگذار کردم، حالا فلان آقا تلگراف زده که شهریه طلاّب را پرداختم!

8 - مدرسه میرزا جعفر: این مدرسه از سالهای 1313ش. به بعد از سوی اداره

فرهنگ، محل «دانشکده معقول و منقول» شده بود، ولی بعد تبدیل به محل سنگ تراشی برای سنگ فرش صحنها گردیده بود، امّا هنوز تابلوی دانشکده دم در مدرسه باقی بود. گاهی داخل مدرسه می‌رفتم و می‌دیدم اطراف مدرسه تا نزدیک لب بام سنگهای مسدّس را روی هم انباشته‌اند. این سنگها را بعدا در صحنها فرش کردند. با پی‌گیری مرحوم آقای کفایی، ایشان سالی صد هزار تومان از موقوفات مدرسه که در اختیار آستان قدس بود می‌گرفت و بین طلاّب حوزه تقسیم می‌کرد. بعدا در حدود سالهای 1325ش. به بعد مدرسه را از آستانه تحویل گرفت و در اختیار طلاّب گذاشت. مرحوم آیت اللّه میرزا جواد آقا تهرانی در مدرس سر در مدرسه درس معارف می‌گفت و بعد از چندی جلسات حاجی عابدزاده در آنجا تشکیل می‌گردید. آیت اللّه مروارید هم در مسجد مدرسه اقامه نماز جماعت می‌کرد. گاه به گاه مجالس وعظ در آن بر پا می‌شد که والد من منبر می‌رفت. چند تن از علما مانند آیت اللّه بروجردی و آیت اللّه خوانساری

تصمیم گرفتند آن مدرسه را تعمیر کنند، ولی اجل به آنها مهلت نداد. ولیان نایب التولیه

می‌خواست آن را خراب کند که مرحوم عبدالحمید مولوی و دیگران با اقدامات خود مانع از تخریب آن شدند، تا سرانجام پس از انقلاب به شرحی که در گزارش آمده تجدید بنا گردید و دراختیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی گذاشته شد و مدرسه خیراتخان هم پس از تجدید بنا ضمیمه دانشگاه علوم اسلامی رضوی گردید.

9 - مدرسه باقریه: این مدرسه تا قبل از 1322ش. «دبستان مظفری» بود به نام مدیر آن که مردی فرهنگی و از طلاّب قدیم بود. مرحوم آقای کفایی با جمعی از طلاّب که من هم جزو آنها بودم، یک روز به مدرسه رفت و فرمود باید مدرسه را برای طلاّب تخلیه کنند. از آن هنگام مدرسه در اختیار طلاّب قرار گرفت. مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی کتاب رسائل را در آن مدرسه قبل از ظهر تدریس می‌فرمود. هر سال در ایام محرم طبق عمل به وقف، مجالس روضه خوانی و اطعام درآن برپا می‌گردید. این مدرسه از سوی اوقاف به کلی تخریب و تجدید بنا شد که در توسعه اطراف حرم از بین رفت.

10 - مدارس دیگر: مدرسه «رضوان» و «مستشار» و «بالاسر» و «پریزاد» را فقط یک نوبت دیدم و در هر کدام معدودی طلبه ساکن بودند. راجع به مدرسه «پریزاد» گفته‌اند که بانی آن «پریزاد» (کنیز گوهرشاد) بوده است که از گزارش حاضر معلوم شده

است ندیم وی بوده نه کنیز او. از مدرسه فاضل خان پس از تخریب، تنها دیوار شرقی متصل به میهمانسرای قدیم آستان قدس کنار فلکه دیده می‌شد، ولی از طلاّب می‌شنیدم که مدرسه بزرگی بوده و بزرگانی در آن درس خوانده‌اند. از بقیه مدارس در زمان ما اثری

به جای نمانده بود و فقط اسمی از آنها می‌شنیدم. مدرسه علینقی میرزا در زمان ما فضای

بازی بود و اتاقهایش در اختیار کارمندان آستان قدس قرار داشت. بعدا بر آن سقف زدند و پس از کاشی کاری دیوارها و سقف آن، با عنوان «دارالذکر» ضمیمه رواقهای حرم گردید.

11 - مدرسه عباسقلی خان: این مدرسه در پایین خیابان سر راه منزل ما بود و گاهی من داخل آن می‌شدم. این مدرسه در آن هنگام، رو به ویرانی بود. و سکنه آن غالبا

طلاّب خاوری بودند. پدرم می‌گفت من و مرحوم میرزا علی آقای افتخاری، طبیب قدیمی، با هم در آن اتاق داشتیم. من درسهای دینی، و او درس طب می‌خواند. وسعت مدرسه بیش از مدارس دیگر و بازار مجاور آن قبلاً انبار کسبه بود و گفته می‌شد آن بازار

طویله اسبهایی بود که طلاّب در ایام تعطیل می‌توانستند از آنها برای اسب سواری استفاده کنند. گفته می‌شد مرحوم حاجی فاضل خراسانی در آن مدرسه تدریس می‌کرده است. دو اجتماع بزرگ پس از سال 1321ش. در آن مدرسه صورت گرفت:

اول، هنگامی که مرحوم اسدی نایب التولیه سابق آستانه به امر رضا شاه اعدام و در قبرستان پایین خیابان دفن شده بود، پس از رفتن رضا شاه از وی تجدید حیثیت گردید. جنازه او را از آن قبرستان به این مدرسه انتقال و از آنجا با احترام زیاد و با حضور مقامات دولتی و عده‌ای از علما تا آستانه مقدس تشییع کردند و در مقبره‌ای که در پشت سر مبارک حضرت برای خود تدارک دیده بود دفن کردند.

دوم، یک سال در مشهد باران عقب افتاد و خوف قحط سالی می‌رفت، علما و طلاّب و مردم در این مدرسه گرد آمدند که دسته جمعی جهت اقامه نماز باران به خارج شهر بروند. از مرحوم شیخ حبیب اللّه گلپایگانی دعوت کردند که نماز باران را به پا دارد، وی در مدرسه حاضر شد و گفت طبق روایات باید مردم سه روز روزه بگیرند، آن گاه برای نماز از شهر بیرون روند و چون این شرط به عمل نیامده من مایل نیستم نماز باران بخوانم، سرانجام مردم تا گودال خشتمالها واقع در زیر قبرستان پایین خیابان رفتند و نماز

را مرحوم حاج میرزا احمد مدرس اقامه فرمود و این تنها نماز بارانی است که من در عمرم دیده‌ام.

12 - مدرسه باغ رضوان: اینجا قبلاً قبرستان قتلگاه بوده است که بعدا دفن اموات در آن متوقف گردید و در آن درخت‌کاری شد و به «باغ رضوان» شهرت یافت. مرحوم آیت اللّه سبزواری از آستان قدس اجازه گرفت و مدرسه بسیار بزرگ رضوان را در دو طبقه در آن بنا کرد و در طبقه فوقانی عده‌ای از طلاّب را سکنی داد و مدرس و کتابخانه‌ای هم برای آنان فراهم کرد و در ضلع جنوبی مدرسه کنار خیابان طبرسی متصل به قبر شیخ طبرسی، غسالخانه و مدرسه‌ای ضمیمه فرمود که در زمان ولیان هنگام توسعه فضای اطراف حرم همه آنها ویران گردید.

13 - مدارس مرحوم حاجی عابدزاده: نخست از بنای «مهدیه» آغاز شد. نام «مهدیه» را مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی برآن نهاد. بعدا در محلات مختلف مشهد به نام هر یک از ائمه اهل بیت علیهم‌السلام یک مدرسه ساخت که غالبا مدرسه ابتدایی بود و بعد از فوت وی به مدرسه طلاّب تبدیل گردید. یک مدرسه هم به نام «فاطمیه» در پایین خیابان بنا کرد. مدرسه «عسکریه» در محله ما در کوچه عسکریه واقع بود. همه این مدارس در اوقات نماز با بلندگو اذان پخش می‌کردند.

از تطویل سخن معذرت می‌خواهم، باشد که این خاطرات به گزارشهای با ارزش کتاب ضمیمه گردد و فایده‌ای بر آنها مترتب شود.

آیت اللّه محمد واعظ‌زاده خراسانی

زمستان 1384

درآمد

«فَلَولا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ منهم طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُوا قومَهُمْ اذا رَجَعُوا اِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُون».(توبه 122)

سپاس خداوند جهانیان را و درود خدا بر محمّد و خاندان خجسته او.

حوزه علمیّه مشهد به برکت وجود بارگاه ملکوتی هشتمین اختر تابناک آسمان ولایت امام علی بن موسی الرضا علیه‌السلام در شمار حوزه‌های بزرگ علمی با پیشینه تاریخی هزار ساله می‌باشد که خاستگاه مراجع عظام، فقیهان و عالمان عظیم الشّأن، دانشمندان، دانش

پژوهان و طلاّب فاضل و عالی‌قدری از آغاز حیات پربرکتش تا کنون بوده است. به رغم این موضوع تا کنون بررسی و پژوهشی جامع و عمیق در این باره انجام نگرفته است، از این رو تحقیق و پژوهشی کامل و اصولی امری بایسته است .

«جای آن است که دستها و ذهنها و حافظه‌ها به کمک هم برخیزند و این خلأ را پرکنند. این جانب امید چنین امری را برای خود ندارد، امّا بحمد اللّه هستند کسانی که

بتوانند از آنچه گذشته است تصویری روشن ارائه کنند... به امید همّت و همکاری آن عزیزان»⁽¹⁾.

بر این اساس طرح مطالعه تاریخ مدارس علمیّه خراسان در سال 1374 به تصویب هیأت مدیره محترم بنیاد پژوهشهای اسلامی رسید، سپس از همان سال مراحل ابتدایی

طرح آغاز شد، ولی به علّت گستردگی موضوع و پراکندگی مدارس علمیّه خراسان، مدارس علمیّه مشهد در اولویّت قرار گرفت. از این رو مدارس حوزه علمیّه مشهد مشتمل بر 18 مدرسه تاریخی، 40 مدرسه جدید و 11 مکتب خواهران مورد مطالعه قرار گرفت.

دستاورد این مطالعات و پژوهشها در پنج فصل گردآوری شده که عبارتند از:

فصل اوّل: کلیّات پژوهشی طرح، در بردارنده اهداف، ضرورت و دشواریهای طرح، روش تحقیق و تألیف.

فصل دوم: کلیاتی درباره پیدایش نخستین مدارس علوم اسلامی، موقعیّت علمی، فرهنگی خراسان قدیم، پیشینه تاریخی شهر مشهد، حوزه علمیّه مشهد در دوران تیموریان، صفویان، قاجار، پهلوی، جمهوری اسلامی، برنامه‌های آموزشی حوزه، پراکندگی مدارس علمیّه مشهد، راهکارها.

فصل سوم: پیشینه تاریخی مدارس حوزه علمیّه مشهد، شامل: بررسی و مطالعه 18 مدرسه تاریخی (که متأسفانه بیشتر آنها در گذر زمان از بین رفته‌اند) و بررسی موقعیّت

ممتاز علمی، فرهنگی و ویژگیهای معماری، موقوفات، متولیان، تعمیرات و استادان برجسته آنها.

فصل چهارم: بررسی و مطالعه 40 مدرسه علمیّه جدید، شامل: مطالعه موقعیّت فرهنگی، علمی، آموزشی و ویژگیهای معماری، موقوفات، متولیان و استادان برجسته این مدارس.

فصل پنجم: پژوهشی پیرامون مدارس علمیّه خواهران (غالبا به این مدارس «مکتب» گفته می‌شود) به همراه ویژگیهای علمی، فرهنگی و آموزشی خاص این مدارس.

فصل اوّل: کلیّات پژوهشی طرح

اشاره

کلیّات طرح پژوهشی حوزه‌های علمیه خراسان

اهداف طرح

1- شناخت موقعیّت جغرافیایی مدارس علمیّه بویژه مدارس تاریخی؛

2- آشنایی با پیشینه تاریخی مدارس علمیّه و سبب نامگذاری آنها؛

3- معماری و تزئینات هنری بنا؛

4- موقعیّت علمی، آموزشی مدارس؛

5- ثبت و ضبط موقوفات مدارس علمیّه؛

6- شناخت و ثبت استادان، عالمان و دانشمندان عالی‌قدر مؤثر در پویایی این حوزه کهنسال؛

7- شناخت و ثبت مدارس علمیّه مشهد که بسیاری تخریب شده‌اند و برخی نیز به علت نوسازی و بهسازی مرکز شهرها احتمالاً تخریب خواهند شد، برای انتقال به نسلهای آینده و حفظ میراث فرهنگ اصیل حوزه‌های علمیّه.

ضرورت و اهمیّت طرح

از ابتدای تأسیس حوزه علمیّه در استان پهناور خراسان بویژه شهر مشهد بسیاری از مدارس علمیّه به دلیل فرسودگی بنا و ویژگیهای فیزیکی از بین رفته‌اند، بنابراین ثبت و ضبط مشخصات و ویژگیهای معماری و هنری آنها امری ضروری است، زیرا این مدارس بیانگر فرهنگ، تاریخ و هویّت مذهبی، ملی و بومی مردم این خطّه‌اند و با نابودی آنها روند تاریخی مدارس علمیّه دچار انقطاع می‌شود.

از سوی دیگر با توجه به پیشرفت سریع جامعه شهری و رشد روز افزون جمعیّت،

آشکار است که بافت قدیمی شهرها پاسخگوی نیازها نیست و نیاز به نوسازی و بهسازی باعث شده است بسیاری از بناهای کهن از جمله مدارس علمیّه، دستخوش حوادث شوند. بنابراین شناخت و ثبت موقعیّت جغرافیایی و تاریخچه آنها که به جغرافیای تاریخی شهرها نیز یاری می‌رساند و همچنین آشنایی با دانشوران و اندیشمندان حوزه که در این مدارس به تحصیل، تدریس و فعالیتهای پژوهشی اهتمام ورزیده‌اند و نیز شناخت ویژگیهای علمی و آموزشی مدارس علمیّه و تنظیم و ثبت آنها جهت بهره برداری نسلهای آینده امری ضروری است.

دشواریهای طرح

پژوهش و بررسی مدارس علمیّه جنبه تاریخی و تجربی دارد، یعنی علاوه بر مطالعه و دقّت در اسناد و مدارک تاریخی، پژوهشهای میدانی نیز ضروری است. بنابراین، مراجعه به مدارس و بررسی و دقّت در ویژگیهای کالبدی و معماری آنها به زمان زیادی نیاز دارد که با توجّه به پراکندگی مدارس در استان‌های خراسان رضوی، جنوبی و شمالی، مشکلات چند برابر خواهد بود. از سوی دیگر چون بسیاری از مدارس تاریخی کاملاً از بین رفته است، مراجعه به افراد آگاه و آشنا به مدرسه مورد نظر ضرورت دارد.

دیدار و گفتگو با این افراد درباره مدارسی که ده‌ها سال پیش تخریب شده کاری دشوار و

گاه مدت مدیدی زمان می‌برد.

روش تحقیق

1- مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی:

در این روش از طریق یادداشت برداری از منابع موجود بویژه سفرنامه‌ها، کتابها و مقاله‌های مربوط به شهرها اطلاعات لازم جمع آوری و پس از دسته بندی، مطالب مورد نیاز استخراج می‌شود. در این مطالعات، از کتابهای تاریخی قدیمی، وقفنامه‌ها، نسخه‌های خطی، عکسها و تصویرهای موجود در اداره اوقاف و میراث فرهنگی خراسان نیز می‌شود.

2- تحقیقات میدانی:

این نوع پژوهشها شامل بازدید از تمام مدارس علمیّه می‌باشد که به کمک مسؤولان مدارس، از طریق مصاحبه حضوری اطلاعاتی درباره معماری و ویژگیهای فیزیکی بنا جمع‌آوری می‌شود.

3- تکمیل پرسشنامه:

با توجه به اهداف گوناگون مورد نظر، پرسشنامه‌ای تنظیم و در اختیار مدیران و مسؤولان مدارس قرار داده می‌شود. این اطلاعات بررسی شده و در نهایت آمیزه‌ای از آن با مدارک و اسناد موجود به گزارش و پژوهش مورد نظر را تشکیل می‌دهد.

4- تهیه عکس، نقشه و پلان:

از کلیّه مدارس علمیّه بویژه مدارس تاریخی، عکس، نقشه و پلان تهیّه خواهد شد تا به عنوان میراث فرهنگی معماری اصیل اسلامی ثبت شود.

روش تألیف:

ترتیب تألیف اطلاعات و مطالب جمع آوری شده، براساس تاریخ شکل‌گیری و اهمیّت حوزه‌ها می‌باشد و از این رو حوزه‌هایی که پیشینه بیشتری داشته‌اند در تألیف،

مقدم بر دیگر حوزه‌ها ذکر می‌شوند.

بدیهی است برای اجرای عملیات میدانی ابتداء حوزه‌های شهرستانهای خراسان رضوی، سپس خراسان شمالی و در نهایت خراسان جنوبی انجام خواهد شد.

فصل دوم: کلیّاتی درباره پیدایش و تکامل حوزه علمیّه مشهد

اشاره

پیدایش نخستین مدارس علوم اسلامی

با ظهور اسلام و نزول قرآن، مرحله تازه‌ای از شکوفایی تمدّن انسانی آغاز شد. قرآن - معجزه بزرگ و ارزشمند پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - به سرعت سرچشمه بسیاری از دانشها شد و با تأکید و تشویق ویژه‌ای که آیات قرآن به فراگیری دانش کرده است موج گسترده‌ای برای آموختن علوم گوناگون و بخصوص علوم اسلامی در بین مسلمانان پدید آورد. از این هنگام نخستین پایه‌های آموزش علوم، معارف و احکام اسلامی در مسجد بنیان نهاده شد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به عنوان مفسّر قرآن زمان بسیاری را در این مرکز صرف تفسیر و تعلیم احکام و معارف قرآنی کرد. مسلمانان نیز با علاقه زیادی به آموختن معارف و مفاهیم والای اسلامی می‌پرداختند. بنابراین اگر مسجد النّبی را نخستین حوزه

علمیّه عصر نبوّت و پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را نخستین پایه گذار و استاد حوزه علمیّه - به معنای عام - بدانیم، سخنی به گزاف نگفته‌ایم.

در همین دوران علوم گوناگون و جدیدی از درون سرچشمه زلال قرآن پدید آمد؛ علومی مانند: لغت، نحو، بلاغت، تفسیر، قرائت، حدیث، فقه، کلام و... که با گذشت زمان، حلقه‌های درس و آموزش علوم اسلامی در مساجد، رونق ویژه‌ای گرفت.

مسجد اصلی‌ترین کانون آموزش در شهرهای مسلمانان بود و بیشترین حلقه‌های مناظره و مباحثه در آن برپا می‌شد. گاه در یک مسجد چندین حلقه درس در رشته‌های مختلف علوم اسلامی برگزار می‌شد. چنان که - بنابر روایت امام شافعی (د204ق.) - در برخی از مساجد همچون مسجد جامع بغداد، مشهور به مدینة المنصور چهل تا پنجاه حلقه درس برپا بود⁽¹⁾

آستان قدس رضوی، مشهد، 1368، ص 121.

با اشتیاق فزاینده مشتاقان و دانش پژوهان علوم اسلامی که باعث رشد و گسترش رشته‌های جدیدی در علوم اسلامی شد، فضای مسجد به عنوان یک مرکز عبادی، پاسخگوی شمار فراوان دانشجویان و دانشمندان علوم اسلامی نبود. از این رو در این زمان مکانهای دیگری مانند مکتب‌خانه‌ها، کتابخانه‌ها، بیت الحکمه و بیت العلماء برای

تعلیم و تعلّم استفاده می‌شد. امّا گسترش علوم و رشد کمّی و کیفی دانش پژوهان و نیاز

به امکانات و فضاهای کاربردی بیشتر و شاید مهمتر از همه، نیازی که برخی از حکومتها به این گونه مراکز آموزشی احساس می‌کردند سبب شد تا کانونهای آموزشی و علمی جدیدی به نام مدارس علمیّه به وجود آیند. از این زمان دانش پژوهان و استادان توانستند

با آسودگی و آرامش خاطر با استفاده از فضاها و امکانات جدید مانند: حجره، شهریّه و مَدْرَس که در بافت معماری مدارس مکانی برای آنها اختصاص داده بودند، به کسب علم و دانش بپردازند.⁽¹⁾

دکتر احمد شلبی درباره سبب انتقال آموزش از مسجدها به مدرسه‌ها چنین می‌نویسد:

روزگار پدیداری اسلام شماره دانش پژوهان کم کم رو به افزایش نهاده است و به دنبال آن شماره حلقه‌های درس هم افزون شده است. عقیده بر آن است که حلقه‌های درس بی شمار و مزاحمت ضروری برخاسته از درس و مطالعه، پرستش و نیایش را آن گونه که در خورند جلوگیر بود. از اینجاست که می‌بینیم مسجدی مانند «اَلاَْزْهر» تقریبا به تدریس ویژگی یافت و جز نماز جمعه، نمازی در آن برگزار نمی‌شد، ولی این راه حل‌ها راهگشای مسأله نبود، چرا که مسجدها در اصل برای پرستش ساخته شده بودند و پرستش به هر حال نمی‌بایست تعطیل شود. گذشته از آن، تدریسها و بررسیها گستردگی یافتند و موضوعهای تازه‌ای چون بحثها و مناظره‌ها پا به عرصه نهادند. چنین موضوعهایی نمی‌توانست به گونه‌ای بسنده و شایسته در مسجد، که هر کسی باید آرام و با احترام باشد برگزار گردد، در چنین شرایطی انتقال از مسجد به

مدرسه طبیعی بود.⁽¹⁾

اهمیّت و گسترش کارکرد اصلی مدارس علمیّه یعنی تربیت افراد آگاه به قوانین و مقررات آسمانی به همراه پیدایش و گسترش علوم جدید ایجاب می‌کرد تعداد این گونه مدارس روز به روز در تمام شهرهای اسلامی بیشتر شود. از سوی دیگر پیوند امور مذهبی با مسایل سیاسی عامل مهم دیگری بویژه به هنگام ایجاد کشمکش و درگیری بین مذاهب در رشد و توسعه مدارس علمیّه بوده است.

از این‌رو با توجه به اهمیّت و نقش مهم مذهبی و سیاسی مدارس، بسیاری از خلفا، امیران و پادشاهان هر یک به ضرورت به احداث یک یا چند مدرسه علمیّه و تأمین مخارج آن اقدام می‌کردند.

درباره زمان و مکان احداث نخستین مدارس علمیّه اختلاف نظر وجود دارد. برخی از تاریخ نگاران بر این باورند که «خواجه نظام الملک طوسی» و «خواجه رشید الدّین فضل‌اللّه همدانی» از پیشتازان احداث مدارس بودند. چنان که ابن خلّکان (د. 681ق) ضمن شرح حال نظام الملک (د. 485ق) در این باره می‌نویسد:

وی مدارس و رباطها و مساجدی بنا کرد و او نخستین کسی است که مدارس علمیّه را تأسیس کرد و مردم از وی پیروی کردند. ساختمان مدرسه‌اش (نظامیه بغداد) را به سال (457ق) آغاز و در سال (459ق) آن را افتتاح کرد.⁽²⁾

ابو شامه مقدسی نیز مطالب ابن خلّکان را تأیید کرده و معتقد است که مدارس علمیّه خواجه نظام الملک در جهان مشهور بوده است.⁽³⁾

از سوی دیگر گروهی از مورخان معتقدند که اولین مدارس علمیّه در شهر نیشابور و چندین دهه قبل از نظامیه بغداد ساخته شده است. تاج الدین سبکی در ردّ نظریّه ابن خلّکان می‌نویسد:

شیخ ما ذهبی پنداشته است که او (نظام الملک) نخستین کسی است که مدارس علمیّه را بنیان نهاده است و چنین نیست، چه مدرسه بیهقیّه پیش از آن که نظام‌الملک

به دنیا آید وجود داشته است و همچنین مدرسه سعدیّه نیشابور که امیر نصر بن سبکتکین - والی نیشابور - آن را بنا کرده است و او برادر سلطان محمود است. مدرسه سومی که در نیشابور بوده است، ابوسعید اسماعیل بن مثنّی استرآبادی واعظ صوفی شیخ خطیب بغدادی ساخته است و مدرسه چهارمی که در نیشابور بوده و به وسیله استاد ابو اسحاق اسفراینی ساخته شده است.⁽¹⁾

همچنین بنابر روایت تاریخ بخارا، اسماعیل بن احمد بن اسد بن سامان (د. 295ق) مدرسه‌ای دایر داشته است که دانشجویان برای تکمیل مطالعاتشان به آنجا می‌رفته‌اند و

در کتابخانه آن که دارای موقوفات زیادی بود به پژوهش و تحقیق می‌پرداخته‌اند.⁽²⁾

دکتر ناجی معروف، نویسنده و مورّخ عرب ضمن برشمردن نخستین مدارس در کشورهای اسلامی به این نتیجه می‌رسد که اولین مدارس اسلامی در سرزمینهای خراسان و ماوراءالنهر پیش از سال 295ق. تأسیس شده است. وی سپس می‌نویسد:

تنها چیزی که باید با شگفتی بدان برخورد کرد آن است که مورّخان بزرگ عراق علی‌رغم تماس علمی استواری که بغداد با خراسان و ماوراءالنهر داشته است از مدارسی که در شرق اسلامی تأسیس شده بود هم ذکری به میان نیاورده‌اند، با اینکه این مدارس بیش از سه قرن قبل از خطیب بغدادی تأسیس شده‌اند، حتی یک مدرسه را در مشرق - چه از اهل سنت و چه از مدارس فقه - ذکر نکرده است. با این وصف که او تمام این سرزمین‌ها را دیده و از علمایی که در آن درس داده‌اند یا مجالس املاء و

تذکر را در آن برپا کرده‌اند مطلب نوشته است.⁽³⁾

از آنچه گذشت چنین بر می‌آید که مدارس علمیّه در سرزمینهای شرق اسلامی مانند خراسان بزرگ و ماوراءالنهر، حدود 150 سال پیش از مدارس نظامیه خواجه نظام‌الملک طوسی ساخته شده‌اند. در حقیقت شهرهای ماوراء النهر و شرق سرزمینهای پهناور اسلامی در زمینه پرورش و تربیت دانشمندان وعالمان در سده‌های نخستین هجری از رشد و شکوفایی بیشتری برخوردار بوده‌اند و از سالها پیش، مراکزی به نام مدارس علمیّه - که دارای امکانات مورد نیاز آموزشی و موقوفات و حتی حقّ التعلیم برای

استادان و شهریه برای دانشجویان بوده و از نظم خاصی پیروی می‌کرده‌اند - در این بخش از سرزمینهای اسلامی برپا بوده است.

موقعیّت علمی، فرهنگی خراسان بزرگ

سرزمینهای شرق اسلامی بویژه خراسان بزرگ - شامل منطقه پهناوری با شهرهای مهمّی چون نیشابور، بیهق، مرو، بخارا، بلخ، هرات، توس و... - از موقعیّت علمی و فرهنگی ممتاز و برجسته‌ای برخوردار بوده و از کانونهای مهم و معتبر علوم و معارف اسلامی به شمار می‌رفته است. این سرزمینها خاستگاه عالمان و دانش پژوهان معروفی از زمان ظهور اسلام بوده است. پیشینه علمی، فرهنگی شهرهایی چون نیشابور، توس، مرو، بلخ و هرات آشکار است. تاریخ گواه است که نخستین مدارس علمیّه در این شهرهای اسلامی پایه گذاری شد، چنان که مقریزی می‌نویسد:

کار ساختن مدارس در چهار قرن پس از هجرت آغاز شد و نخستین کسی که در اسلام مدرسه بنا کرد، اهل نیشابور بود.⁽¹⁾

وی سپس چهار مدرسه معروف آن زمان را نام می‌برد.

همچنین نرشخی نویسنده تاریخ بخارا از مدرسه‌ای در بخارا یاد می‌کند که آن را «فارجک» می‌نامیدند. این مدرسه به سال 325 ق. در یک آتش سوزی ویران شد. مدرسه «کولارتکین» از دیگر مدارس بخاراست که در سال 348ق. در بخارا برپا بوده است.⁽²⁾

از مجموع تحقیقات و گزارشهای تاریخی چنین بر می‌آید که در پایان سده 2ق، در خراسان بزرگ، فعالیت مدارس علمیّه به عنوان کانون آموزشی و علمی جدید آغاز شده بود و نظام و برنامه‌ای مشابه با مدارس علمیّه کنونی داشتند. هر یک از این مدارس دارای متولّی، موقوفات، استاد و امکانات لازم مانند حجره طلاّب، مدرسهای مناسب و شهریّه منظّم بوده‌اند.

نقشه شماره 1، خراسان بزرگ و شهر مشهد

با پیدایش نخستین مدارس در خراسان بزرگ، به طور فزاینده‌ای بر شمار این مدارس که اغلب توسط اهل سنّت اداره می‌شد اضافه گشت و دیری نپایید که هر یک از شهرهای خراسان بزرگ به گنجینه علم و دانش تبدیل شد و نیشابور به چنان رونق و اعتبار علمی دست یافت که به «دارالعلم» مشهور گردید. دو شهر مهم تاریخی دیگر خراسان یعنی بخارا - به سبب وجود استادان، شاعران و ادیبان بزرگ و پرآوازه‌اش - به «قبّة الاسلام» و مرو - به علت داشتن کتابخانه‌های متعدد و ارزشمند - به «اُمُّ الْقُرای»

خراسان آوازه یافت.

سرزمین تاریخی توس نیز از دیگر کانونهای علمی با دانشمندان و عالمان بزرگ در خراسان بزرگ بود که به سبب ارتباط این شهر با شکل‌گیری شهر مشهد و حوزه علمیّه آن به تفصیل بحث خواهد شد.

موقعیّت جغرافیایی و تاریخی شهر مشهد

شهر مشهد در شمال شرق ایران در حوزه آبریز کشف رود و بین رشته کوههای بینالود و هزار مسجد با مختصات طول جغرافیایی ً20 و َ36 و ْ59 و عرض جغرافیایی ً22 و َ17 و ْ36 واقع شده است.⁽¹⁾وسعت شهرستان مشهد حدود 27478 کیلومتر مربع است و بنابراین سرشماری سال 1375 دارای 1870000 نفر جمعیت است.

این شهرستان از شمال به کشور ترکمنستان، از شمال غربی به شهرستانهای درگز و قوچان و از مغرب به کوه بینالود و شهرستان نیشابور، از جنوب و جنوب غربی به شهرستانهای تربت حیدریه و تربت جام و از مشرق به هریرود محدود است. برای آشنایی بیشتر با پیشینه تاریخی شهر مشهد باید نگاهی گذرا به شهر توس داشته باشیم.

ولایت توس یکی از مهمترین شهرهای خراسان قدیم بوده که در «اوستا» به نامهای «اورو» و «اوروا» و بنا به روایت دکتر مشکور در تاریخ ایران باستان زمانی هم «سوزیا» نام داشته و مرکز آن طابران - که امروز خرابه‌های آن به نام شهر «کهنه توس»، 25 کیلومتری

شمال شرقی مشهد واقع است و آرامگاه فردوسی شاعر گرانمایه ایران و امام محمّد غزالی حکیم مشهور اسلامی در کنار آن قرار دارد - بوده است.

تاریخ نگاران پیدایش این شهر تاریخی و مهم را به جمشید پیشدادی نسبت می‌دهند که پس از ویرانی آن، توس پسر نوذر، اسپهبد دربار شاهان ایران، آن را بازسازی کرد و از

آن پس این ناحیه به «توس» شهرت یافت.

نویسنده معجم البلدان درباره توس می‌گوید:

توس شهری است از خراسان، طول آن 81 درجه و عرض 27 درجه، در ده فرسخی نیشابور واقع و مشتمل بر دوشهر است، یکی طابران و دیگری نوغان و زیاده از هزار قریه و آبادی در خاک توس است. در عهد خلافت عثمان این شهر مفتوح شد. قبر مطهّر حضرت رضا علیه‌السلام در توس است. همچنین قبر خلیفه هارون الرشید.⁽¹⁾

همچنین نویسنده کتاب نزهة المشتاق از توس به عنوان شهری بزرگ و آباد که دارای جمعیّت زیاد و بازارهای پر رونق است یاد می‌کند.⁽²⁾

پس از فتح شهر توس در سال 29 - 30ق. در زمان عثمان بن عفان دیری نپایید که این شهر به یکی از کانونهای برجسته و مهم علمی و فرهنگی و مرکز عالمان و دانش پژوهان بزرگ اسلامی تبدیل شد؛ وجود دانشمندان معروفی همانند: فردوسی، شاعر گرانمایه سده 5ق، شیخ الطائفه ابوجعفر طوسی (د. 460ق.) نویسنده تفسیر ارزشمند تبیان، ابوحامد محمّد غزالی اسلام شناس معروف سده 6ق، خواجه نصیر الدین طوسی وزیر سیاستمدار و ستاره شناس سده 7ق. و دهها دانشمند، عالم و فقیه ممتاز و معروف دیگر موقعیّت مهم علمی، فرهنگی و فراوانی مدارس و رونق حوزه علمیّه آن روزگار شهر توس را تأیید می‌کند.

در اهمیّت و اعتبار علمی این شهر بسنده می‌کنیم که بدانیم نخستین مؤسس مدارس علمیّه در کشور عراق خواجه نظام الملک طوسی (د. 485ق.) در همین شهر متولد و رشد کرده است و نقش مهمی در رشد و اعتلای علمی جامعه آن روز کشور بزرگ اسلامی داشته است.⁽³⁾

نقشه شماره 2 - منطقه توس و مشهد

نقشه شماره 3 - منطقه مشهد و توس

عکس شماره 1 - ارگ تابران توس

بدین ترتیب شهر توس پس از فتح توسط مسلمانان در سال 30 - 29ق. با شتاب بسیاری حرکت علمی و فرهنگی را آغاز کرده و پس از حدود دو سده، مرکز عالمان و دانشمندان معروف و سرچشمه تحوّلات بزرگ علمی در جهان اسلام شده است، این شکوفایی و عظمت علمی تا نیمه سده پنجم همچنان ادامه داشت. امّا متأسفانه از این زمان به بعد بر اثر حوادث ناگوار و تلخی که در پی هجوم طوایف وحشی غُز، مغولان، ایلخانی و تیموری به این شهر تاریخی و مهم روی داد، دچار ویرانی و تخریب شد. در این یورشها و غارتگریها دهها هزار تن از ساکنان توس قتل عام شدند و کسانی هم که از معرکه جان سالم به در بردند به شهر مشهد روی آوردند و در این دیار سکونت گزیدند. هر چند پس از مدتی خواجه سیّد میرزا به امر شاهرخ مأمور آبادانی شهر توس و بازگشت مردم بدانجا شد، امّا هیچ کس حاضر به مراجعت نگردید. از سوی دیگر، مردم وحشت زده و آواره دیگر شهرهای اطراف توس که آنها نیز با همین قتل و غارتها مواجه

شده بودند به مشهد رضوی مهاجرت کردند. از این تاریخ، یعنی آغاز سده هشتم قمری، مشهد پیشرفت و رشد سریع خود را آغاز کرد و به مرکزیتی علمی و شهرنشینی تبدیل شد.

عکس شماره 2 - بقعه هارونیه

تأسیس و رشد حوزه علمیّه مشهد

با ورود حضرت رضا علیه‌السلام به سرزمین خراسان، انقلاب عظیمی از نظر علمی و فرهنگی و ارائه دیدگاهها و اندیشه‌های شیعه در این منطقه از سرزمینهای اسلامی پدید آمد، آن حضرت با بیان معارف الهی و مناظره و املای احادیث و دیدار با دانشمندان، دوره فرهنگی و علمی نوینی پدید آورد و دانشوران و عالمان بزرگی را تربیت کرد که هر کدام از آنها نقش مهمی در حیات علمی، مذهبی شیعه داشته‌اند. مردان بزرگی چون:

فضل بن شاذان نیشابوری، ابوالحسن سوسنجردی، محمّد بن احمد بن حماد مروزی محمودی، اباصلت هروی و ریان بن صلت اشعری از تربیت شدگان دریای علم و معرفت آن حضرت بوده‌اند.

پس از شهادت امام رضا علیه‌السلام در سال 203ق. پیکر مبارک آن حضرت در باغ حمید بن قحطبه در قریه‌ای به نام سناباد که در فاصله اندکی با قریه نوغان قرار داشت به خاک سپرده شد. عظمت روحی و جاذبه معنوی و علمی آن بزرگوار سبب شد تا سیل شیفتگان به سوی مرقد مطهّرش سرازیر شود و در همانجا مجاورت گزینند از این رو دیری نپایید که آن قریه کوچک به شهری آباد تبدیل شد و دانشمندان، عالمان و سادات معزّز در کنار آن بارگاه ملکوتی حلقه‌های درس و مذاکره تشکیل دادند.

ابوعبداللّه احمدبن موسی، سرسلسله شاخه‌ای از سادات رضوی، در اواخر قرن چهارم در مشهد می‌زیست و از فرزانگان شیعی شمرده می‌شد و کتابهای انتساب آل الرسول و اولاد البتول، فی الحلال و الحرام، الادیان و الملل توسط اخلاف او به رشته تحریر درآمدند.⁽¹⁾

همچنین شیخ الطائفه ابو جعفر محمّدبن حسن طوسی (460 - 368ق.) از بزرگان فقهای شیعه در شهر مشهد و توس به مقامات بالای علمی دست یافته است. سپس در سال 408ق. در بغداد در زمره شاگردان شیخ مفید درآمد⁽²⁾. وجود این دانشمند بزرگ شیعه و برخی دیگر از عالمان بزرگ حتی قبل از تولد شیخ طوسی در شهر مشهد، مانند شیخ صدوق که مدت مدیدی در جوار بارگاه امام رضا علیه‌السلام به املاء حدیث و تدریس اشتغال داشته نشان از قدمت و پیشینه حوزه علمیّه مشهد دارد که در آن استادان و عالمان

بنامی وجود داشته‌اند.⁽³⁾

عالمان و دانش پژوهان صاحب نام دیگری نیز در مشهد می‌زیستند که به رغم فضای ضد شیعی آن روزگار به زندگی علمی و مذهبی خود ادامه می‌دادند. همین تلاشهای علمی باعث ظهور دانشمندان برجسته دیگری در قرنهای بعد شد که نمونه بارز آن

ابوعلی طبرسی (د.548ق) فقیه و مفسّر برجسته شیعه می‌باشد، وی که از نوابغ عالمان امامیّه بود، نقش مهمی در اعتلای فرهنگ شیعه با تألیف تفسیر ارزشمند «مجمع البیان لعلوم القرآن» در آن زمان ایفا کرد.

ابن بطوطه در دیدارش از مشهد (به سال 734ق.) از مسجد و مدرسه‌ای در کنار حرم مطهّر یاد می‌کند که بیانگر وجود حوزه علمیّه در این شهر است. وجود این مدرسه در جوار حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام نشان آن است که این مدرسه احتمالاً از مدارس شیعیان بوده است.

بدین ترتیب وجود حضرت رضا علیه‌السلام در خراسان منشأ تحوّلات گوناگونی از جمله رونق و شکوفایی بازار علم و دانش و معارف اسلامی بود و پس از شهادت آن حضرت مرقد مطهّر وی سرچشمه پیدایش حوزه علمیّه مشهد گردید، گرچه این حوزه اختصاص به شیعیان نداشت و اهل تسنّن هم فعالیتهای علمی و مدارس ویژه خود را داشتند.

حوزه علمیّه مشهد از طاهریان تا تیموریان

اگر چه از وضعیت مدارس علمیّه مشهد در دوره طاهریان تا تیموریان اطلاع زیادی موجود نیست، امّا از شواهد تاریخی چنین استنباط می‌شود که در این چند قرن خاندانهای علمی شیعه در پیرامون مرقد امام رضا علیه‌السلام دارای مجالس علمی و تدریس بوده‌اند. چنان که جوینی در فرائد آورده: هنگام زیارت محمّد بن اسحاق گروهی از علویان و خاندانهای بزرگ مانند آل شاذان بن نُعیم، آل شنقشین و جماعتی از اهل نیشابور، سرخس، هرات و توس حضور داشتند. این موضوع نشان از حرکتهای علمی محدودی در آن دوران دارد، که علت آن عدم توسعه شهر مشهد در این دوران به سبب عوامل مختلفی همچون ممانعت حکام از زیارت و توجه به مرقد امام رضا علیه‌السلام می‌تواند

باشد. از سوی دیگر، وجود شهر بزرگ و مهمی چون توس با صدها دانشمند و عالم برجسته عامل مهم دیگری در عدم رونق علمی شهر مشهد در آن زمان به شمار می‌آید، امّا دیری نپایید که در نیمه دوم قرن ششم با حمله طوایف وحشی غُز و مغولان به شهر توس و ادامه این حملات، شهر توس رونق پیشین خود را از دست داد و مردم و عالمان به سوی نوغان و سناباد که بعدها به مشهد علی بن موسی الرضا مشهور شد مهاجرت

کردند. از این هنگام، شهر مشهد وارد مرحله جدیدی از نظر توسعه شهری و رونق علمی شد که در آینده به تفصیل بدان خواهیم پرداخت. ناگفته نماند که شهر نوغان که از

بزرگترین شهرهای ولایت توس به شمار می‌رفت در زمان طاهریان و صفاریان از شهرهای مهم و بزرگ منطقه بوده است و مدارس و عالمان زیادی در آن وجود داشته‌اند. امّا از آغاز سده چهارم یعنی همزمان با حکومت ابو منصور محمّد بن عبدالرزّاق توسی بر این شهر، شهر توس بر نوغان پیشی گرفت. امّا چنان که پیشتر گذشت پس از دو قرن، مجددا با شروع حملات طوایف خارجی غُز و مغول، نوغان و مشهدالرّضا به رونق و آبادانی رسیدند.

عکس شماره 3 - ضریح مطهّر امام رضا علیه‌السلام

از آنچه گذشت می‌توان نتیجه گرفت که گرچه منطقه سناباد و نوغان که بعدها به شهر مشهد شهرت یافت، در آن دوران به آبادانی شهرهایی همچون توس، نیشابور و سرخس نبوده است ولی وجود دانشمندانی همچون شیخ صدوق، شیخ الطائفه ابوجعفر طوسی، شیخ طبرسی، عبداللّه بن حسن حمزه طوسی، ابوجعفر مشهدی، قطب‌الدین محمّد بن حسین کیذری، خواجه نصیرالدین طوسی و دهها دانشمند و عالم بزرگ نشان از حوزه علمیّه شیعه در شهر مشهد دارد.

حوزه علمیه مشهد در عهد تیموریان

در دوران تیموریان، شهر مشهد شاهد رشد و شکوفایی فرهنگی، اجتماعی و بخصوص تحوّلات جدّی در پیدایش معماری اسلامی بود، به قول پرفسور هیلن براند نویسنده کتاب معماری اسلامی:

دوران تیموریان بی‌تردید دوران طلایی مدارس ایرانی است. خراسان و ماوراء النهر زمینه تحوّلات جدّی بودند، اگر چه مدارسی با طرحهای بسیار عالی نیز در جنوب ایران ساخته شدند و ویژگی این مدارس گاه در بناهای شمال شرقی کشور به کار گرفته می‌شدند، مانند بادگیر در خرگرد. نوع چهار ایوانه غالب بود و در مقیاسی بسیار بزرگتر از آنچه در دیگر سرزمین‌های اسلامی رواج داشت، ساخته می‌شد.⁽¹⁾

در این زمان علاوه بر مسجد زیبا و با شکوه گوهرشاد، مدارس مهمّی چون «بالاسر»، «سیّد میرزا»، «دو در»، «پریزاد» با معماری و طرحهای بسیار عالی احداث شد که دو مدرسه اخیر هنوز پابرجاست.

بنا بر شواهد موجود عالمان و استادان بزرگی برای تدریس در این مدارس مشغول تدریس شدند و طلاّب زیادی نیز جذب این مدارس گردیدند.

عکس شماره 4 - مدرسه دو در

در این دوران شهر مذهبی مشهد همزمان با توسعه عمران شهری، از جنبه پویایی و رشد فرهنگ و علوم اسلامی نیز پیشرفت قابل توجهی کرد که وجود مدارس مذکور گواه این مطلب است. گرچه اغلب این مدارس به اهل تسنّن تعلق داشت، امّا به علت وجود مرقد مطهّر امام رضا علیه‌السلام شیعیان نیز در حد امکان حوزه‌های درسی و مدارس خاص خویش را همچنان حفظ کرده بودند. وجود دانشمندان بزرگی همچون سیّد محسن نادشاه رضوی، محمّد مهدی رضوی، ملاّ عبداللّه شوشتری، مولا محمّد بن فخرالدّین رستمداری، شیخ فضل اللّه خراسانی و افضل بن حسن مشهدی که در شهر مشهد می‌زیستند، بر وجود حوزه علمیّه شیعه در کنار حوزه درس اهل سنّت گواهی می‌دهد.

نقشه شماره 4 - حرم در عهد تیموریان

حوزه علمیّه مشهد در عهد صفویان

با حاکمیّت یافتن صفویان، تشیّع که تا آن عصر فرصت مناسبی برای تلاش و حرکتی مهم - به شکلی همه جانبه - نیافته بود، جان تازه‌ای گرفت. صفویان با تمام امکانات خود

از تشیّع پشتیبانی کردند و باعث رشد و گسترش سریع این مذهب در سرتاسر ایران شدند.

«سلاطین صفویّه با همه بدیهایی که از جهت حکومت و شخصیت خود داشتند، حرکتهای بزرگ ماندگار و فراموش نشدنی انجام دادند که یکی از آنها گسترش حوزه‌های علمی شیعه بود که در آن وقت حوزه علمیّه اصفهان، خراسان، قم، نجف و بقیه مناطق به برکت آنها آباد شد که اگر کسی وارد مطالعه بشود، شگفتیهای عظیمی را خواهد دید⁽¹⁾».

از سوی دیگر، مردم از اندیشه‌های والای تشیّع و اهل بیت علیهم‌السلام استقبال کردند، به طوری که عالمان ایرانی ساکن در ایران توان پاسخگویی به این شور و اشتیاق فزاینده مردم را نداشتند، از این رو پادشاهان صفوی از عالمان معروف جبل عامل برای مهاجرت به ایران دعوت کردند. در پی این دعوت زین الدّین عاملی معروف به شهید ثانی (د.996ق.) حسین بن عبدالصّمد (د. 984ق.) و علی بن عبدالعال کرکی عاملی (د.933ق.) به ایران مهاجرت کردند. با ورود این عالمان و بزرگداشت و تکریم آنان توسط پادشاهان صفویّه، طبیعتا شهر مشهد - مرقد هشتمین امام شیعیان - رونق و شکوفایی خاصی یافت. بنابراین در همین روزگار بزرگترین، پررونق‌ترین و باشکوه‌ترین مدارس علمیّه با بهترین امکانات وقفی پا به عرصه وجود گذاشتند. مدارس علمیّه نوّاب،

حاج حسن، باقریّه، فاضل خان، پایین پا، میرزا جعفر، خیراتخان، ابدال خان، عباسقلی‌خان و ملاّتاج از یادگارهای همین دوران هستند.

در مجموع، عصر صفویّه، عصر طلایی شکوفایی علوم مذهبی و معارف والای اهل‌بیت علیهم‌السلام و رشد و تربیت عالمان و دانش پژوهان در ایران، بویژه در قم، اصفهان و

مشهد است. بنا بر شهادت تاریخ در هیچ عصری همچون دوره صفویّه، در مشهد مدرسه علمیّه ساخته نشد و در همین دوران صدها عالم و دانشمند برجسته تربیت شدند که زندگی امروز حوزه علمیّه مشهد مرهون فعالیتهای علمی، فرهنگی خستگی‌ناپذیر آنهاست.

در دوره صفویّه شهر مشهد از نظر توسعه و رشد اقتصادی و فضاهای شهری نیز پیشرفت قابل توجّهی کرد. توسعه حرم رضوی و احداث خیابانهایی مانند «بالا خیابان» و «پایین خیابان» و... از نمونه‌های بارز این توسعه هستند.

بنا به گفته رهبر معظّم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای:

دستگاه حکومت صفویّه به آبادی شهری چون مشهد که در اصل پیدایش و تکوین، مرهون یک عامل مذهبی شیعی، یعنی مرقد هشتمین امام شیعیان بود، کمک شایانی کرد، به طوری که به گفته نویسنده زینة المجالس، در زمان شاه طهماسب اوّل یعنی هنوز در دوره جوانی حکومت این سلسله، شهر مشهد به غایت آبادی و معموری رسید.⁽¹⁾

معظّم له درباره تأثیر حکومت صفویّه بر حوزه مشهد می‌فرمایند:

در قرن یازدهم، وضع حوزه تفاوت زیاد یافته و علما و مدرسان معروف در آن به تدریس مشغول شده‌اند، مدارس متعدّدی بنا شده و طلاّب و محصلین برای استفاده از هر سو گرد آمده‌اند. در حقیقت قرن یازدهم را می‌توان مبدأ اهمیّت و عظمت حوزه علمی مشهد دانست، مخصوصا در نیمه دوم این قرن، حوزه مشهد از لحاظ کثرت دانشمندان و مدرسان در ردیف حوزه‌های مهم شیعه قرار گرفت و طلاّب از شهرهای دیگر به آن رو آوردند... بنابراین حوزه مشهد در نیمه قرن یازدهم در اوج ترقّی و تکامل خود بوده است. معروفترین علمای مشهد در این قرن ملامحمّد باقر سبزواری (د. 1090ق.) و شیخ محمّد حر عاملی (د. 1104ق.) می‌باشند.⁽²⁾

عکس شماره 5 - مدرسه قدیمی نواب

پس از افول حکومت صفویان و روی کار آمدن حکومتهای افشاریان و قاجاریان و سرانجام حکومت پهلوی اول و دوم، حوزه علمیّه مشهد هیچ گاه ن-توانست جایگاه واقعی خود را بازیابد و به شکوفایی که در دوره صفویّه رسیده بود دست یابد. در سده‌های 12 و 13ق. هیچ پیشرفتی در حوزه مشهد پدیدار نشد. به احت-مال قوی، ح-وزه مشهد در این دو قرن حکم حوزه مقدماتی را داشته که طلاّب آن پس از پ-یمودن م-قداری از مدارج علمی، برای تکمیل تحصیلات خود به اصفهان یا نجف عزیمت می‌کرده‌اند.⁽¹⁾

به طور کلی پس از دوران صفویّه که افغانان، افشاریان، زندیان و سپس قاجاریان به حکومت رسیدند، مدارس علمیّه دچار رخوت و رکود شد، بویژه در دوره حاکمیّت خشن و تعصّب‌آمیز افغانها که حدود 10 سال طول کشید.

نادرشاه افشار (حکومت1160-1148ق.) با وجود اینکه سیاست ایجاد تفاهم بین دو مذهب تسنّن و تشیّع و رفع اختلاف این دو مذهب را اتخاذ کرده بود، تقریبا تمام دوران

حکومتش به رفع مشکلات و درگیریهای داخلی و خارجی سپری شد، از این رو وی و اعقابش هیچ گاه فرصت توجّه به فعالیتهای عمرانی، از جمله احداث مدارس علمیّه را پیدا نکردند. بدین ترتیب، دراین دوره هم حوزه‌های علمیّه از رشد و پویایی باز ماند.

عکس شماره 6 - مدرسه قدیمی عباسقلی خان

نقشه شماره 5 - مشهد در دوره صفویه

حوزه علمیّه مشهد در عهد قاجار

با روی کار آمدن حکومت قاجار، حوزه‌های علمیّه از سلطه سیاستهای خشن حکومتهای پیشین بویژه حکومت افغانها خارج شدند و توانستند به تلاش مجدّد در راه نشر و تبلیغ فرهنگ و معارف اسلامی ادامه دهند و تا حد قابل توجّهی از رکود شدیدی که بدان دچار شده بودند، خارج شوند.

در اواخر نیمه اول قرن چهاردهم حوزه مشهد، حوزه‌ای کامل بود، طلاّب علوم دینی از شهرهای دیگر به این‌جا مهاجرت می‌کردند. اغلب مدارس آباد و مسکون بود و به گفته برخی، طلاّب آنها بالغ بر دو هزار نفر بودند. استادان و مدرسان بزرگ در هر رشته

به تدریس اشتغال و برای هر یک از درسهای ادبیات، فقه، اصول و حکمت، حوزه‌های درس بزرگ تشکیل می‌شد و خلاصه حوزه علمیّه از حال رکود بیرون آمده تکامل خود را از سر گرفته بود.⁽¹⁾

در این دوره، چهار مدرسه در مشهد به نامهای سلیمان خان، مدرسه نو، حاج آقاجان و علی نقی میرزا ساخته شد که نشانی از پیشرفتی اندک در حوزه علمیّه مشهد می‌باشد. برای اولین بار درس خارج فقه توسط دو تن از علمای برجسته یعنی آیت‌اللّه حاج آقا حسین قمی و آیت‌اللّه حاج میرزا محمّد کفایی خراسانی در حوزه مشهد تشکیل شد.

حوزه علمیّه مشهد در دوران حکومت پهلوی اول (1320 - 1299ش.)

حوزه علمیّه مشهد، پس از رونق نسبی، در اواخر نیمه اول سده چهاردهم، بار دیگر در زمان حکومت رضاخان دچار نابسامانی و رکود شدیدی شد. رضاخان که در آغاز چهره‌ای اسلامی از خود به نمایش گذاشته بود، پس از به قدرت رسیدن، ناگهان بنای مخالفت را با آداب و فرهنگ اسلامی و علمای دین گذارد. فرمان او مبنی بر کشف حجاب، استفاده از کلاه پهلوی و محدود کردن روحانیّت یکی از نقشه‌های شوم رژیم پهلوی برای حمله به اسلام و تشیّع بود که در مشهد با مخالفت عالمان و بزرگان حوزه علمیّه مشهد روبه‌رو شد. قیام مردم در مسجد گوهرشاد (1314ش.) پاسخ محکمی از سوی مردم و روحانیان به حکومت دیکتاتوری رضاخان بود.

نقشه شماره 6 - مشهد در عهد قاجار

عکس شماره 7- حاج آقا حسین قمی عکس شماره

8 - آیت‌اللّه اردبیلی

آیت‌اللّه‌شیخ‌حسنعلی مروارید وضعیت آن‌زمان حوزه‌مشهد را چنین توصیف می‌کند: مدارس زیادی که مشهد داشت به جای اینکه جای اهل علم باشند، جای مأمورین ثبت شده بودند. مخصوصا مدرسه میرزا جعفر که در حوالی صحن واقع بود، جای سنگ تراشها شده بود که مثل بازار سنگ تراشها کرده بودند و به جای مدرسه کثافت خانه درست کرده بودند... مدرسه فاضل خان، میرزا جعفر، حاج حسن و در حقیقت تمام مدارس بر اثر فشار تعطیل شده بود، فقط حوزه منحصر شده بود به مدرسه میرزا جعفر و مدرسه نوّاب که اینها هم عنوان دانشکده علوم دینی را داشت.⁽¹⁾

بدین ترتیب، رضاخان بیشترین فشار را به حوزه‌ها وارد می‌ساخت و از هر ابزار و حیله‌ای برای تضعیف روحانیّت و علمای دین استفاده می‌کرد. طرح موذیانه «استفاده از عمامه مستلزم داشتن تصدیق دولتی است» و دیگر شایعات و القائات کینه توزانه حکومت رضاخان از جمله نقشه‌های شوم وی در سرکوبی علمای دین و حوزه‌های علمیّه بود. این دوران از سخت‌ترین و تلخ‌ترین مراحل حیات حوزه مشهد بود.

درب مدرسه‌ها را بستند، عمّامه‌ها را برداشتند، روحانیّت را خانه نشین کردند،

حوزه‌ها را نابود کردند، علما را از مسند تدریس دین پایین آوردند، طلاّب را آواره کردند.

در حقیقت یک توقف علمی فاجعه‌آمیز در حوزه‌های علمیّه - تقریبا در طول قریب به بیست سال - به وجود آوردند که این خلأ هنوز هم بعد از گذشت چهل، پنجاه سال محسوس است و برای اینکه روحانیّت را از بین ببرند، چون طبیعت رضاخان قلدر بود، همان کار را با قلدری انجام داد⁽¹⁾.

در راستای این سیاستهای ضد مذهبی، بازداشت، حبس و اعدام عالمان، روحانیان و استادان مخالف سیاستهای پهلوی آغاز شد. تعداد زیادی از آیات عظام، اندیشمندان و دانش پژوهان حوزه، دستگیر، زندانی و تبعید شدند، برخی از مدارس علمیّه دچار تخریب و تعداد کمی نیز که اندک فعالیتی داشتند، تعطیل شدند و بدین ترتیب باردیگر حوزه علمیّه مشهد بواسطه تاخت و تازهای وحشیانه رژیم از هم پاشید.

حوزه علمیّه مشهد در دوران حکومت محمّد رضا پهلوی

با پایان یافتن حکومت پهلوی اول (1320ش.) و روی کار آمدن محمّد رضا پهلوی، گرچه وی در آغاز بسیاری از اعمال زشت پدرش را به باد انتقاد گرفت و آنها را مردود دانست و خود را حامی اسلام و تشیّع معرفی کرد، امّا دیری نپایید که او نیز بنای مخالفت

با اسلام و عالمان دین را گذارد و با سیاستی ریشه‌دارتر و آراسته‌تر در صدد نابودی فرهنگ و آداب اسلامی برآمد. در این زمان، زعامت حوزه علمیّه مشهد را سه عالم بزرگ و برجسته مشهد یعنی آیت‌اللّه حاج میرزا احمد کفایی به همراه آیت‌اللّه سبزواری و آقا میرزا مهدی اصفهانی در دست گرفتند و با تلاش و جدیّتی خستگی‌ناپذیر بار دیگر به

بازسازی حوزه علمیّه این شهر پرداختند⁽²⁾. همین تلاش‌ها باعث رشد و پویایی مجدّد

حوزه علمیّه مشهد و شکست سیاستها و طرحهای رژیم برای تضعیف روحانیّت و از بین بردن فرهنگ و آداب اسلامی شد.

از سوی دیگر، در همین دوره حضرت آیت‌اللّه العظمی سید محمّد هادی میلانی به مشهد عزیمت کردند و به درخواست علما و فضلای حوزه در این شهر سکنی گزیدند. با حضور آن بزرگوار در مشهد، روح تازه‌ای در کالبد حوزه مشهد دمیده شد و حرکت رو به رشد آن آهنگ تندتری به خود گرفت. حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای وضعیّت آن روز حوزه مشهد را این گونه توصیف می‌کنند:

بنده فراموش نمی‌کنم آن وقتی که مرحوم آیت‌اللّه میلانی (رضوان اللّه تعالی علیه) [که حق عظیمی بر گردن این حوزه دارند و من امروز با خود فکر کردم که وظیفه دارم اسم شریف آن بزرگوار را با تجلیل و عظمت در این جا یاد کنم. این حوزه، بهره زیادی از ایشان برد] وارد شهر مشهد شدند و حوزه مشهد را با آثار علمی خودشان مزیّن و مباهی کردند... مرحوم آقای میلانی در شهر ماندند و حوزه مشهد رونقی پیدا کرد.⁽¹⁾

در این دوره، در راستای سیاستهای مزورانه رژیم پهلوی به رغم تلاشهای گسترده عالمان و روحانیان آگاه تعداد زیادی از مدارس علمیّه به بهانه‌های واهی تخریب شد. مدرسه حاج حسن، باقریّه، ابدال خان، باغ رضوان، فاضل خان، مستشاریّه، نو و حاج‌آقاجان در این سالها به کلی نابود شدند. برخی دیگر از مدارس نیز که از ویرانی در امان ماندند، به علّت عدم توجّه غیر قابل استفاده شدند. در برخی از این مدارس، طلاّب به دشواری در حجره‌های نامناسب

عکس شماره 9 - آیت اللّه العظمی میلانی

زندگی می‌کردند. مدارسی مانند پریزاد، بالاسر، دودرب، خیراتخان، میرزا جعفر، عباسقلی خان و نوّاب از این دسته مدارس بودند.

بنا بر آنچه گذشت، رژیم پهلوی سعی داشت در راستای سیاستهای خود تا حد امکان تعداد مدارس علمیّه را کاهش دهد و از احداث چنین مراکز علمی که کانونهای اصلی مبارزه با حکومت به حساب می‌آمدند، جلوگیری کند. امّا به رغم تمام این فشارها و محدودیتها مردم متدین مشهد با حمایت و رهبری عالمان و روحانیان آگاه در گوشه و کنار این شهر به تأسیس مدارس علمیّه اقدام کردند. مرحوم حاج حسین عابدزاده بناهای چهارده‌گانه‌ای به نام چهارده معصوم علیهم‌السلام احداث کرد و مردم نیز با همکاری روحانیان، 17 مدرسه علمیّه در این دوره تأسیس کردند. در این مدارس با همّت علما، استادان و طلاّب به رغم فضای استبدادی حاکم در کنار فعالیتهای علمی و آموزشی، مبارزات سیاسی علیه رژیم طاغوت - بصورت مخفیانه - انجام می‌گرفت، که هر روز ابعاد وسیعتری پیدا کرد تا سرانجام پس از سالیان متمادی تلاش، مبارزه، شکنجه و شهادت، حوزه‌های علمیّه همگام با مردم به رهبری حضرت امام خمینی(ره) حکومت پهلوی را در سال 1357ش. سرنگون کردند.

حوزه علمیّه مشهد در دوران جمهوری اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دست توانای رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت آیت‌اللّه العظمی امام خمینی قدس‌سره که خود از ثمرات حوزه علم و فقاهت بود، فشار و بحرانی که به علّت جو اختناق و سیاستهای رژیم پهلوی بر حوزه‌های علمیّه حاکم بود، درهم شکسته شد. جوانان جویای فرهنگ و علوم اسلامی با شور و اشتیاق وصف ناشدنی برای آشنایی با معارف اسلامی به سوی حوزه‌های علمیّه روان شدند و در این میان، حوزه علمیّه مشهد هم از این اقبال عمومی بی‌نصیب نماند. با افزایش روز افزون این شوق و علاقه، مدارس جدیدی توسط مردم، عالمان و روحانیان احداث شد. علاوه بر این بسیاری از مدارس قدیم و فرسوده مجددا مرمت و مورد استفاده قرار گرفت.

بر اساس پژوهشهای انجام شده، پس از پیروزی انقلاب اسلامی (1378 - 1357) تقریبا 30 مدرسه علمیّه در شهر مشهد احداث شد که بیانگر رشد و گسترش حوزه

علمیّه مشهد است. افزون بر این تعدادی از مدارس قدیمی که در رژیم پهلوی تخریب یا غیر قابل استفاده شده بودند، مانند مدارس میرزا جعفر، خیراتخان، دودرب، پریزاد و نوّاب به اهتمام اولیای امور حوزه ترمیم و بازسازی شدند و هم اکنون در شمار فعّالترین

مدارس علمیّه مشهد قرار دارند.

همچنین برخی از مدارس علمیّه تازه تأسیس مانند مدارس آیت‌اللّه خویی، میرزا جعفر، حضرت ابوالفضل علیه‌السلام، نوّاب، امام علی علیه‌السلام و اهل بیت علیهم‌السلام از لحاظ وسعت و استفاده از معماری اصیل اسلامی، در شمار زیباترین بناهای تاریخی و مذهبی حوزه علمیّه مشهد جای دارند که شمار زیادی از دانش پژوهان و طلاّب حوزه علمیّه در آنها به

تحصیل مشغولند.

بر پایه بررسیها و مطالعات میدانی، از 42 مدرسه علمیّه موجود در مشهد، 35 مدرسه دارای فعالیتهای آموزشی و تربیتی هستند و 7 مدرسه باقیمانده فقط به عنوان اقامتگاه طلاّب مورد استفاده قرار می‌گیرند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به فرمان امام خمینی قدس‌سره آیت‌اللّه واعظ طبسی به سمت مدیر عالی حوزه علمیّه خراسان منصوب شدند. معظّم له نظر به اهتمام و اهمیّتی که به نظم و برنامه‌ریزی در تمام ابعاد علمی، فرهنگی، سیاسی و حتی رفاهی حوزه علمیّه داشتند در نخستین گام در سالهای 2 - 1361 هیأتی را به نام «هیأت بررسی امور حوزه علمیّه» از میان فضلای حوزه برگزیدند. سپس در سال 1373 برای ارتقای سطح کمّی و کیفی حوزه علمیّه مشهد دستور تشکیل شورایی مرکب از فضلا، استادان و دانش پژوهان برجسته و متبحّر حوزه علمیّه مشهد به نام «شورای عالی برنامه ریزی و مدیریّت

حوزه علمیّه خراسان» (متشکل از 10 عضو) را صادر کردند تا با مدیریّت و برنامه ریزی صحیح و اصولی به ساماندهی و پویایی این حوزه کهنسال و پربرکت در جهت پرورش و رشد روحانیون فاضل و عالمان و فقیهان فرزانه توجّه شود و حوزه به نحو احسن بتواند پاسخگوی نیاز آینده جامعه اسلامی باشد. تاکنون نیز اقدامات مؤثری در زمینه‌های فرهنگی، آموزشی و خدماتی انجام شده است.

1/6 - نمودار احداث مدارس علمیّه در ادوار مختلف

عکس شماره 10 - افتخار حوزه علمیّه مشهد حضرت آیت‌اللّه العظمی خامنه‌ای

عکس شماره 11 - مدیر عالی حوزه علمیّه خراسان حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی

مرکز مدیریت حوزه علمیه خراسان در سال 1384ش این آمار را درباره تعداد طلاّب و روحانیان مدارس علمیّه مشهد و خراسان ارائه کرده‌اند:

1 - تعداد طلاّب و روحانیون حوزه علمیّه مشهد حدود 13000نفر.

2 - تعداد طلاب غیر ایرانی حوزه علمیّه مشهد 2500 نفر.

3 - تعداد طلاب خواهر حوزه علمیه مشهد 2650 نفر.

4 - تعداد تقریبی مدارس علمیّه شهرستانهای خراسان:

الف - تعداد مدارس علمیه برادران 46 مدرسه.

ب - تعداد مدارس علمیّه خواهران 24 مدرسه.

5 - تعداد مدارس علمیّه مشهد :

الف - تعداد مدارس برادران 40 مدرسه.

ب - تعداد مدارس خواهران 12 مدرسه.

عکس شماره12 - ساختمان جدید حوزه علمیه مشهد

همچنین تعداد قابل توجّهی از طلاّب و روحانیان حوزه علمیّه استان خراسان و بویژه مشهد به تحصیل و پژوهش بصورت مستقل و آزاد در این حوزه بزرگ مشغول هستند.⁽¹⁾

از اقدامات ارزشمند و مهم شورای برنامه‌ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان می‌توان به گزینش متمرکز طلاّب اشاره کرد که باعث می‌شود افراد مستعد و دارای مراتب بالای علمی و اخلاقی وارد حوزه علمیّه شوند. برگزاری گردهمایی مدیران مدارس علمیّه در جهت هماهنگی بیشتر برنامه‌های آموزشی، تربیتی و بررسی

مشکلات مدارس علمیّه و ارائه راه حل‌های کاربردی برای رفع مشکلات از اقدامات اساسی و پسندیده این شورا می‌باشد.

افزون بر این، اقدامهای رفاهی که در سالهای اخیر گسترش یافته است - از جمله یکنواخت کردن شهریه طلاّب شهرستانها و تأسیس سه بخش تعاونی مصرف، مسکن و صندوق قرض الحسنه و بیمه کردن طلاّب - از فعالیتهای مفید این شوراست. ضمن اینکه مرکز رایانه‌ای حوزه نیز در حال شکل‌گیری و تأسیس است. برگزاری امتحانات عمومی نیز از گامهای پسندیده و مؤثر در جهت رشد کیفی و بالابردن سطح علمی و ابراز لیاقتهای طلاّب است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در حوزه علمیّه مشهد همه ساله برگزار می‌شود و در سالهای اخیر امتحانهای مشمولین و پذیرش نیز در سطح مطلوبی به عمل آمده است.⁽¹⁾

رهبر معظّم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای در سخنرانی تابستان 1376ش. در جمع طلاّب، استادان و فضلای حوزه علمیّه مشهد به تحرّک و پویایی این حوزه پس از انقلاب اسلامی این گونه اشاره کردند:

بحمداللّه حوزه علمیّه مشهد با قریب به ده هزار طلبه و مدرّس، استاد، دانشور و علما و فرزانگان، امروز یک حوزه برجسته است. از حوزه زمان ما پرشورتر و پر تحرّک‌تر است. امیدواریم که آینده بهتری هم در انتظار این حوزه، بخصوص تعمیر این مدارس باشد.⁽²⁾

برنامه‌های آموزشی حوزه علمیّه مشهد

اشاره

برنامه‌های تحصیلی حوزه علمیّه مشهد شامل3 دوره مقدمات، سطح و خارج است که هر دوره مواد درسی ویژه‌ای را در بر می‌گیرد:

عکس شماره 13 - منازل مسکونی طلاّب حوزه علمیّه مشهد

الف - دوره مقدمات

این دوره شامل ادبیات عرب، نحو، معانی، بیان و منطق است و کتابهای مورد استفاده عمدتا عبارتند از: جامع المقدمات، صرف ساده، سیوطی، مغنی، حاشیه ملاّ عبداللّه، منطق مظفر، معالم الاصول، مختصر المعانی، اصول الفقه مظفر و... این دوره به طور متوسط حدود پنج سال به طول می‌انجامد.

در طول این دوره طلاّبی که تحت پوشش برنامه مدارس علمیّه مشهد به تحصیل اشتغال دارند در درسهای اخلاق، عقاید، تاریخ اسلام، احکام، تفسیر، نهج البلاغه، حفظ، قرائت و تجوید قرآن، مکالمه زبانهای عربی، انگلیسی، ادبیات فارسی، آموزش

رایانه و خوشنویسی شرکت می‌کنند.⁽¹⁾

ضمن ارزیابی علاقه طلاّب به برگزاری چنین کلاسهایی اقدام می‌کنند، لذا این برنامه‌ها به شکل یکسان در تمام مدارس اجرا نمی‌شود.

ب - دوره سطح

در این دوره، درسهای فقه و اصول فقه با استفاده از کتابهای شرح اللمعه شهید ثانی، مکاسب و رسائل مرحوم شیخ مرتضی انصاری و کفایة الاصول مرحوم آخوند خراسانی

تدریس می‌شود. این دوره معمولاً حدود چهار سال به طول می‌انجامد. در طول این مدت، طلاّب براساس گرایش به فلسفه، حکمت، منطق، کلام، رجال، علم درایه و حدیث، تفسیر و... به مطالعات جنبی می‌پردازند.

ج - دوره خارج

این دوره قسمت نهایی برنامه درسی حوزه است و شامل فقه و اصول استدلالی مبسوط و مشروح است. در این دوره کتاب معینی تدریس نمی‌شود و استاد - که ناگزیر حائز مقامات عالی علمی است - پس از عنوان کردن هر مسأله فقهی یا اصولی، مدارک علمی را که در آن مسأله موجود است ذکر نموده و پس از بیان مهمترین نظرات علما و فقهای صاحب نظر و تحقیق کافی و کامل پیرامون آنها، آنچه را که به نظر خود وی می‌رسد با برهان و استدلال عقلی و نقلی بیان می‌کند. این دوره مدت معینی ندارد و تا

هنگامی که طلبه دارای قدرت استنباط احکام شرعی (ملکه اجتهاد) نگشته، قابل ادامه است⁽²⁾.

حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره روش تدریس دوره خارج می‌فرمایند:

در تدریس دروس خارج از آنجا که کتاب خاصی تدریس نمی‌شود، استاد و شاگرد مطلب مورد بحث را در کتابهای فقهی یا اصولی متعددی مطالعه می‌کنند.

سپس استاد، مطلب مورد بحث را در مجلس درس عنوان می‌کند و پیرامون آن همه مواد و مدارک حکم - یعنی کتاب، سنّت، اجماع و دلیل عقل - و همچنین اقوال و

آرای علمای بزرگ و احتمالات و اشکالاتی را که به نظر می‌رسد، با شرح و بسط بیان می‌کند و در آخر آنچه را که به عقیده وی صواب و موافق با تحقیق است همراه با استدلال و برهان ذکر می‌کند و در برابر اشکالاتی که احیانا از طرف شاگردان [مطرحمی‌شود از رأی و نظر خود دفاع می‌کند.... در اثنای درس اشکال و ایراد به گفته‌های استاد برای عموم محصلین آزاد است و حتی گاه استاد از فضلای حوزه درس خود می‌خواهد که نظر خود را بیان کنند⁽¹⁾.

عکس شماره 14 - درس خارج حوزه علمیّه مشهد - مدرسه آیت‌اللّه خویی

پس از سپری کردن این سه مرحله، طلاّب به مرتبه اجتهاد می‌رسند و می‌توانند به عنوان کارشناس ارشد علوم اسلامی، فقه و اصول نظر دهند.

چنان که پیشتر گفته شد، دانشجوی علوم اسلامی در طول دوران تحصیل، در رشته‌های رجال، درایه، حدیث، تاریخ اسلام، ادبیات فارسی، کلام، تفسیر، علوم قرآنی،

جدل، مناظره، آیین نگارش، خوشنویسی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مکالمه زبانهای خارجی و علوم سیاسی، مطالعات و پژوهشهایی انجام می‌دهد. البته پس از انقلاب شکوهمند اسلامی برخی از مدارس علمیّه فعالیت خود را در رشته‌های خاصی متمرکز کرده‌اند و بصورت تخصصی به فعالیت می‌پردازند - اگر چه تخصصی شدن رشته‌های گوناگون علوم اسلامی هنوز بطور کامل اجرا نشده است. مدرسه عالی نوّاب و دانشگاه علوم اسلامی رضوی که تلفیقی از حوزه و دانشگاه است، نمونه چنین فعالیتهای تخصصی می‌باشد که در مشهد انجام شده و از اقدامات و فعالیتهای شایسته و لازم شورای برنامه ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان می‌باشد که برای طلاّب زمینه تحصیل، تحقیق و مطالعه در یک رشته و گرایش خاص را فراهم کرده است.

از سوی دیگر، اشتیاق روزافزون جوانان به فراگیری علوم اسلامی، گسترش و توسعه مواد درسی و شرایط ویژه طلاّب مقاطع مختلف تحصیلی - که پیشتر ذکر شد - و برنامه‌های آموزشی، تربیتی خاص که هر گروه سنی نیاز دارند، ایجاب می‌کند که امروزه مدارس علمیّه حداقل به سه گروه - براساس سه مقطع تحصیلی مقدمات، سطح و خارج - تقسیم شوند⁽¹⁾و هر کدام لزوما برنامه‌های آموزشی و تربیتی خود را برای پرورش و رشد طلاّب یکی از مقاطع سه گانه جهت دهی کنند. به عنوان نمونه تقسیم مدارس فعّال حوزه علمیّه مشهد می‌تواند براساس تعداد مدارس علمیّه موجود طبق جدول زیر باشد.⁽²⁾

تعداد مدارس‌علمیّه شهرمشهد : 40

مدارس‌دوره‌مقدمات: 20

مدارس دوره سطح: 15

مدارس‌دوره‌خارج: 15

عکس شماره 15 - طلاّب گرداگرد استاد در جلسه تدریس

شیوه‌های آموزش و فراگیری علوم اسلامی

الف - روش سنتی

براساس این روش طلاّب حلقه‌وار کنار استاد می‌نشینند (و در صورت زیاد بودن تعداد طلاّب، استاد بر صندلی و منبر می‌نشیند و شاگردان روبروی او). سپس استاد به تدریس به روش و شیوه مورد نظر خود می‌پردازد⁽¹⁾. این روش آموزشی مختص به حوزه علمیّه مشهد نیست و در بسیاری از حوزه‌های بزرگ دیگر مانند نجف، قم و حتی مسجد

دانشگاه اَلْأزهر هنوز هم رایج است.

ب - روش جدید

در این شیوه آموزشی، برای تعلیم و تفهیم مطالب از امکانات و وسایل کمک آموزشی استفاده می‌شود، و کلاسهای درس همانند کلاسهای مدارس آموزش و پرورش و دانشگاه برپا می‌شود. حتی برای آموزش برخی از دروس جنبی از اسلاید و فیلم ویدیویی، آزمایشگاههای زبانهای خارجی و رایانه استفاده می‌شود و روش و شیوه اجرایی تشکیل کلاسها، تدریس و حتی برگزاری امتحانات و ایام تحصیل، با توجه به استفاده از امکانات و وسایل کمک آموزشی از نظم و کیفیت بهتری برخوردار است. گرچه به استثنای دانشگاه علوم اسلامی رضوی و چند مدرسه علمیّه اکثر مدارس علوم دینی حوزه مشهد کاملاً از این شیوه استفاده نمی‌کنند امّا این روش بطور نسبی در برخی

مدارس معمول شده و در حال گسترش است.

عکس شماره 16 - تدریس به روش جدید

ج - مباحثه

از روشهای بسیار پسندیده و منحصر بفرد آموزش و فراگیری در حوزه‌های علمیّه روش مباحثه است. طلاّب پس از اتمام درس، در گروههای دو یا چند نفری گرد یکدیگر آمده و هر روز یکی از آنها درس استاد را مجددا بیان می‌کند. گاه در بین مباحثه اختلاف

نظر پیش می‌آید و هر یک از طرفین می‌کوشد با استدلال، دلایل طرف مقابل را رد و نظر خود را تثبیت کند. این مباحثه‌ها در تقویت ذهن و اندیشه و افزایش قدرت بیان، استنباط

و استدلال نقش بسیار مهمّی ایفا می‌کند، ضمن اینکه طلاّب را برای فراگیری مطلب جلسه آینده کلاس آماده‌تر می‌سازد.⁽¹⁾

دکتر منیر الدین احمد درباره پیدایش این شیوه آموزشی می‌نویسد:

مذاکره ]مباحثه] در اصل، ابتکار دانشجویان بود که با مرور مختصر و تکرار مطالب، به تبادل غیر رسمی حدیث می‌پرداختند. مباحثه هیچ زمان، مکان یا قالب معینی نداشت. دانشجویان چشم به راه استادشان در مسجدی حلقه می‌زدند و عموما به بحث درباره حدیث دست می‌زدند. سالها گذشت تا مباحثه به چهره یک نهاد، با مقررات و آیین ویژه خود، تکامل یافت.

وی در همین باره می‌نویسد:

احمد بن حنبل ترجیح می‌داد تا با یک دانشمند همتای خود به جدل و مباحثه بنشیند تا به برگزاری نمازهای مستحب. به دست آوردن آگاهی از این دانش، مطالعه آغازین هر مسلمانی دانسته می‌شد و تکرار هر چه بیشترش یک عمل یادآوری (ذِکر) به شمار می‌آید. ابن عباس می‌گفت: «یک ساعت مباحثه درباره (موضوعهای) دانش، نزد من از همه شب نماز خواندن گرانتر و پر بهاتر است»⁽²⁾. وی سپس سخن زهری که گفته است: «[این دو چیزبرای علم فاجعه است: بدی حافظه و نبودن

مباحثه و گفت و شنید» را نقل می‌کند.⁽³⁾

پیدایش شیوه مباحثه - به سده نخست هجری - هنگامی که پیامبر موفّق به تشکیل حکومت اسلامی شده بود بر می‌گردد که اهل علم درباره موضوعات گوناگون به بحث و تبادل نظر می‌پرداختند. علاوه بر سخنان ابن عباس و زهری و بسیاری دیگر از

دانشمندان در این باب، سیره و روش علمی اکثر عالمان و دانشمندان برجسته جهان اسلام، که تاکنون ادامه دارد، نشان دهنده اهمیت این نهاد آموزشی است.⁽¹⁾

د - تدریس

در حوزه در اکثر موارد، انتخاب استاد برای تمام طلاّب و حتی طلبه‌های مبتدی آزاد است. علاوه بر این، طلاّب سطوح بالاتر معمولاً به تدریس برای طلاّب سطوح پایین‌تر می‌پردازند. این روش در وهله اول نوعی شیوه آموزشی به نظر نمی‌رسد امّا به لحاظ دارا

بودن ویژگیهای یک روش آموزشی - که همانا تفهیم و تسلط بر موضوع و به حافظه سپردن مطالب می‌باشد - از بهترین روشهای فراگیری و حفظ آموخته‌های گذشته می‌باشد، ضمن اینکه استاد در اثنای تدریس به مطالب جدیدتری می‌رسد که تمام این مراحل او را در فراگیری درسهای آینده یاری می‌کند.

امتحانات حوزه علمیّه مشهد

اگر چه در گذشته امتحانات منظّم و ویژه‌ای در مدارس حوزه علمیّه مشهد - مانند امتحانات ماهانه یا فصلی که در مراکز آموزش عالی برگزار می‌شود - به عمل نمی‌آمده است، ولی پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی، در اغلب مدارس علمیّه امتحانات مرتّب و منظّمی براساس تصمیمات شورای مدیریّت حوزه علمیّه مشهد انجام می‌شود. در پایان هر سال تحصیلی نیز از کلیه طلاّب این حوزه در سطوح گوناگون امتحاناتی به عمل می‌آید.

تعطیلات حوزه علمیّه مشهد

الف - ماه مبارک رمضان: بیشتر طلاّب حوزه در این ماه برای تبلیغ و ارشاد به شهرها و روستاهای مختلف می‌روند، از این رو در این ماه درسهای حوزه تعطیل است. در عین حال، برخی مدارس علمیّه که دارای شاگردان مبتدی هستند به فعالیت آموزشی خود

ادامه می‌دهند.

عکس شماره17 - امتحانات حوزه علمیّه مشهد

ب - ماههای محرّم و صفر: به مناسبت ایام سوگواری امام حسین علیه‌السلام در دهه اول

محرم و به مناسبت رحلت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، امام حسن مجتبی علیه‌السلام و امام رضا علیه‌السلام در دهه آخر ماه صفر حوزه‌های علمیّه تعطیل هستند.

ج - فصل تابستان: در فصل تابستان نیز مدارس علمیّه براساس برنامه‌های ویژه درسی خود تعطیلاتی دارند که در تمام مدارس علمیّه یکسان نیست.

همچنین در ایام وفات معصومین علیهم‌السلام و اعیاد اسلامی نیز مدارس علمیّه تعطیل

هستند، ضمن آن که در روزهای پنج شنبه درسهای اصلی تعطیل است و درسهای جنبی برگزار می‌شود.

پراکندگی مدارس علمیّه مشهد

با نگاهی به پراکندگی مدارس علمیّه تاریخی مشهد درمی‌یابیم که در گذشته تمام مدارس در محدوده‌ای نزدیک به یکدیگر به مرکزیّت حرم مطهّر حضرت امام رضا علیه‌السلام قرار داشته‌اند. حتّی گاهی در یک خیابان چند مدرسه معروف و بزرگ جای داشتند. مثلاً در بالا خیابان (خیابان آیت‌اللّه شیرازی) مدرسه‌های حاج حسن، باقریّه، نوّاب و فاضل

خان در فاصله اندکی با یکدیگر بنا شده بودند و دیگر مدارس نیز در محدوده حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام قرار داشتند. در نتیجه حوزه علمیّه مشهد در منطقه محدودی از نظر جغرافیایی قرار می‌گرفت که دارای فوائد بسیاری بود و طلاّب همیشه با یکدیگر در ارتباط بودند. (نقشه شماره 7)

امّا وضعیّت پراکندگی مدارس علمیّه‌ای که در چند دهه اخیر ساخته شده نشانگر گسترش پراکندگی این مدارس در سطح شهر بزرگ مشهد می‌باشد. (نقشه شماره 8). چنان که برخی از مدارس علمیّه در نقاط دورتری از مرکز شهر قرار گرفته‌اند. مثلاً: مدرسه‌های علمیّه حجتیّه، حضرت ابوالفضل علیه‌السلام، حجة بن الحسن و حضرت مهدی نسبت به دیگر مدارس علمیّه فاصله بیشتری با مرکز شهر دارند. همچنین با اندک تأمل در نقشه شماره 8 در می‌یابیم که این پراکندگی در حد فاصل غرب تا شمال شرقی مشهد افزایش بیشتری دارد، در حالی که در حد فاصل جنوب تا شرق مشهد هیچ مدرسه‌ای وجود ندارد. این بی‌نظمی در ساخت و ساز مدارس و پراکندگی آنها می‌تواند یکی از موانع رشد و پیشرفت حوزه علمیّه مشهد باشد.

بدین ترتیب، شایسته است در ساخت و ساز مدارس علمیّه مشهد تا حد امکان از پراکندگی آنها کاسته شود و مدارس علمیّه همانند قدیم در موقعیّت مکانی محدود و مناسبی تأسیس شوند. گرچه در سالهای اخیر به همّت اولیای امور حوزه در جهت تمرکز مدارس علمیّه که مورد نظر آیت‌اللّه خامنه‌ای نیز هست در ضلع شمال شرقی مجموعه اماکن متبرکه، مدرسه علمیّه بزرگی مجهز به امکانات لازم در حال احداث می‌باشد.

نقشه شماره 7 - پراکندگی مدارس علمیّه در قدیم

وضعیت معماری مدارس علمیّه مشهد

در احداث مدارس علمیّه استفاده از هنرهای تزئینی و معماری اسلامی امری شایسته است که متأسفانه برخی از مدارس علمیّه نشانی از این گونه معماری ندارند. گرچه در سالهای اخیر مدارس زیبا و الهام گرفته از معماری مدارس تاریخی مانند مدارس آیت‌اللّه خویی، حضرت ابوالفضل علیه‌السلام، اهل بیت علیهم‌السلام و امام علی علیه‌السلام احداث

شده است که تلفیقی از معماری اسلامی و مهندسی جدید می‌باشد.

نقشه شماره 8 - پراکندگی مدارس علمیّه مشهد در عصر حاضر

از سوی دیگر با گسترش رشته‌های تخصّصی علوم اسلامی و رشد روز افزون طالبان علوم دینی، بایسته است مدارس منطبق با نیازمندیهای موجود جامعه احداث شود. مثلاً آزمایشگاههای زبان خارجی، سالنهای بزرگ مطالعه و ورزش و مکانهایی برای استفاده از رایانه، فیلم و اسلاید از قسمتهای مهم یک کانون آموزشی و علمی به شمار می‌رود که

با استفاده از مهندسی نوین و معماری اسلامی لازم است در مدارس وجود داشته باشد.

هم اکنون از کل زیر بنای مدارس مشهد با مساحت حدود 90437 متر مربع تقریبا 75750 متر مربع (یعنی حدود 85% کل زیربنای مدارس علمیه مشهد) به 9 مدرسه بزرگ جدیدالاحداث متعلق است.⁽¹⁾15% باقیمانده، یعنی حدود 14686 متر مربع، مساحت 38 مدرسه دیگر را تشکیل می‌دهد. با اندکی تأمل در آنچه گفته شد، می‌توان چنین نتیجه گرفت که با احداث چند مدرسه بزرگ در محدوده حرم می‌توان از 38 مدرسه کوچک مذکور چشم پوشی کرد، ضمن اینکه از پراکندگی مدارس نیز جلوگیری می‌شود و برنامه ریزی برای طلاّب و استادان مدارس نیز بهتر انجام می‌شود.

چنان که پیشتر گذشت در حوزه علمیّه سه مقطع تحصیلی مقدمات، سطح و خارج فقه و اصول وجود دارد که کلیه طلاّب ناگزیر هستند برای نیل به تحصیلات عالی و مرحله اجتهاد این مراحل را سپری کنند. از این رو شایسته است برای هر یک از سه مقطع مذکور مدارسی با مهندسی و معماری که دارای کاربریهای ویژه آن مقطع تحصیلی باشند، احداث شوند. مثلاً در ساختمان مدارس مخصوص دوره مقدمات ضرورت دارد امکانات خدماتی مانند خوابگاه، سالن ورزش و غذاخوری، سرویسهای بهداشتی و فضای سبز مناسب و... در نظر گرفته شود، زیرا طلاّب بصورت شبانه روزی در این مدارس زندگی می‌کنند. بدیهی است ساختمان مدارس طلاّب مقاطع بالاتر مانند سطح و خارج نیازمند فضاهایی با کاربریهای متناسب با همان مقطع می‌باشد.

فصل سوم: پیشینه تاریخی مدارس قدیمی حوزه علمیّه مشهد مقدس

اشاره

مقدمه

مدارس علمیّه تاریخی حوزه کهنسال مشهد، خاستگاه عالمان، دانشمندان و فرزانگان عالیقدری بوده است. بسیاری از فقیهان و دانش‌پژوهان معروف در این مراکز آموزشی رشد و پرورش کرده‌اند و سالیان متمادی به پژوهشهای علمی مشغول بوده‌اند. از این رو، پژوهش و مطالعه درباره چنین حوزه پربرکت و ریشه‌داری می‌تواند با ارائه الگوهایی به طلاّب جوان، روشنگر نسل آینده حوزه‌های علمیّه باشد.

در مطالعه و تحقیق پیرامون مدارس تاریخی حوزه علمیّه مشهد 18 مدرسه مربوط به دوران تیموریان، صفویان، و قاجاریان بررسی شدند، گرچه هم اکنون فقط 6 مدرسه از این تعداد (نوّاب، خیراتخان، عباسقلی‌خان، میرزا جعفر، پریزاد و دو در) برجای مانده و دیگر مدارس تاریخی این حوزه کهن مانند مدارس حاج حسن، باقریّه، ابدال خان، سلیمانیّه، مدرسه نو، رضوان، فاضل خان، پایین پا، مستشاریّه، حاج صالح بخارایی و حاج آقاجان بکلّی نابود شده‌اند. در این بررسی - چنان که پیشتر در مقدمه کتاب ذکر شد - مطالعات کتابخانه‌ای، اسنادی و میدانی، تهیه عکس، نقشه و گفتگو با افراد آگاه نقش بسزایی داشته است. در هنگام تألیف کتاب کوشیده شده چارچوب یکسانی برای تمام مدارس علمیّه تاریخی در نظر گرفته شود. ضمن آن که مدارس دارای پیشینه تاریخی بیشتر در اولویت تألیف قرار دارند. همچنین معماری و هنرهای اصیل ایرانی و اسلامی، موقوفات، جایگاه استادان و متولیان و وجود عالمان و دانشمندان باعث شده است در این موضوعات کنکاش و پژوهش بیشتری انجام شود.

مدرسه بالاسر

اشاره

مدرسه بالاسر⁽¹⁾

موقعیّت

این مدرسه تاریخی که اکنون اثری از آن برجای نمانده در حاشیه غربی بازار معروف زنجیر⁽²⁾، در ناحیه بالاسر حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام قرار داشته و از شمال به صحن انقلاب (کهنه) و از جنوب به مدرسه پریزاد، از شرق به مسجد بالاسر و دیگر بیوتات متبرکه رضوی و از غرب به بازار زنجیر محدود می‌شده است.⁽³⁾

پیشینه تاریخی

این مدرسه که به علّت قرار داشتن در ناحیه بالاسر حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام به «مدرسه بالاسر» مشهور است، از کهن‌ترین مدارس علمیّه مشهد به شمار می‌آید. تاریخ بنای نخستین، واقف و بانی آن به روشنی معلوم نیست، گرچه برخی تاریخ نگاران معتقدند بانی آن شاهرخ فرزند امیر تیمور است، چنان که عبدالحمید مولوی در این باره چنین می‌نویسد:

شخص میرزا شاهرخ در مغرب دارالسیاده، مدرسه‌ای برای طلاّب علوم دینی بنا کرد که به نام مدرسه بالاسر معروف شد و قبر میرزا ابوالقاسم بابر بن بایسنقر بن شاهرخ زیر گنبد شمال شرقی این مدرسه است و مدخل مدرسه در بازار بزرگ مشهد وقوع

دارد⁽¹⁾.

به همین علت برخی تاریخ نگاران در ذکر اسامی مدارس مشهد از این مدرسه به «مدرسه شاهرخی» یاد کرده‌اند⁽²⁾که سپس به مرور زمان به همان ترتیبی که گذشت به «مدرسه بالاسر» تغییر نام داده است.

فریزر جهانگرد انگلیسی درباره این بنا می‌نویسد:

مدرسه بالاسر که در طرف بالای روضه مقدسه است، مدرسه‌ای است پاک و تمیز و املاک و دکاکین موقوفه دارد و تقریبا بیست طلبه در آن سکنی دارند. این مدرسه را بعضی از شاهزادگان ازبک اخلاف امیر تیمور بنا کرده‌اند⁽³⁾.

احتمالاً در زمان این جهانگرد کتیبه‌هایی که دال بر این موضوع بوده‌اند وجود داشته است. از این‌رو بعید نیست بانی مدرسه شاهرخ میرزا فرزند امیر تیمور باشد، چنان که نویسنده کتاب مطلع السّعدین بر همین باور است آنجاکه درباره فوت بابر فرزند بایسنقر می‌نویسد:

«و ساعتی دیگر در چاشتگاه همان روز درگذشت روز دیگر نعشش را برداشته به گنبد مدرسه‌ای که حضرت خاقان سعید (شاهرخ) در جوار مزار فایض الانوار حضرت امام علیه الصّلوة و السّلام ساخته و پرداخته بود مدفون ساختند».

همچنین ابن بطوطه که در سال 734ق به شهر مشهد مسافرت کرده از مسجد و مدرسه‌ای در کنار حرم امام رضا علیه‌السلام این چنین یاد می‌کند:

مشهد امام رضا، قبّه بزرگی دارد. قبر امام در داخل زاویه‌ای است که مدرسه و مسجدی در کنار آن وجود دارد و این عمارتها همه با سبکی بسیار زیبا و ملیح ساخته شده و دیوارهای آن کاشی است، روی قبر ضریحی قرار دارد.⁽⁴⁾

عکس شماره 18 - نمایی از ایوان و غرفه‌های مدرسه تاریخی بالاسر

از آنجا که در سده 8ق. حرم مطهّر چندان وسعتی نداشته، شاید مدرسه‌ای که ابن‌بطوطه از آن یاد می‌کند، سالها بعد توسط شاهرخ تعمیر و مرمت اساسی شده است و سپس به نام «مدرسه شاهرخی» مشهور شده است.

از آنجا که مدرسه بالاسر نزدیکترین مدرسه در حاشیه بازار زنجیر به صحن انقلاب (کهنه) بوده است و نیز با توجه به معماری و ساختار کالبدی بازار زنجیر به این نتیجه

می‌رسیم که این مدرسه از قدمت بیشتری نسبت به دیگر مدارس عهد تیموری برخوردار بوده و شاید بتوان از این مدرسه به عنوان کهن‌ترین مدرسه علمیّه مشهد نام برد. مدرسه تاریخی بالاسر پس از چندین بار تعمیر و مرمّت به علّت فرسودگی ساختمان دچار تخریب شده بود و سالها به عنوان محل جمع آوری زباله صحنهای حرم مطهّر استفاده می‌شد. در سال 1253ق. حاج میرزا عبدالجواد⁽¹⁾به نوسازی و تجدید

بنای آن در دو طبقه با همان نام «مدرسه بالاسر» همّت گماشت.

ویژگیهای معماری

این اثر تاریخی در زمینی به مساحت 250 متر مربع در دو طبقه ساختمان احداث شده بود. چنان‌که از متن وقفنامه معلوم می‌شود، مدرسه 4 ایوان و 29 حجره داشته است که حیاط در مرکز و حجره‌ها در چهار ضلع آن قرار داشته‌اند.⁽¹⁾

ایوان جنوبی به عنوان مسجد و مدرسه و یک ایوان نیز به عنوان مدرس استفاده می‌شده است. همچنین سه دربند مغازه متصل به مدرسه نیز در بازار زنجیر جزء موقوفات آن به شمار می‌رفته است.

ایوان مجلّل و باشکوه غرب مدرسه که داخل بازار زنجیر قرار داشته دارای کتیبه‌ای بوده که اشعاری مربوط به تعمیر مدرسه در زمان صفویان به خط نستعلیق برآن نقش بسته است:

در عهد شهنشاه سلیمان زمان* کز نام و نسب فخر سلاطین باشد

دستور زمانه میرزا سعدالدین* کاو را همه لطف و کرم آیین باشد

رنگی پی تعمیر در این مدرسه ریخت* زآن سان که به از بنای پیشین باشد

چون گشت تمام گفت احسان تاریخ* «زین مدرسه ره به قبله دین باشد»⁽²⁾

بر پیشانی ایوان مقابل ورودی مدرسه به شکل زیبایی با خط ثلث چنین گچ بری شده بوده است:

قد وفّق اللّه سبحانه لتعمیر هذه المدرسة المقدسة فی ایام دولت السلطان المعظّم و الخاقان الاعظم سید سلاطین الزمان و اکرم خواقین الدّوران ذی الشّوکة القاهرة الاسکندریة و الحشمة الباهرة السلیمانیّة السلطان بن السلطان ابوالمظفر شاه سلیمان

الصفوی الحسینی بهادر خان خلّد اللّه مُلکه و وزیره العالی و امینه الاجل المتعالی

صاحب المراتب المنیعة الاصفیّة و الوزارةِ العظیمة السّلیمانیّة مصدر البرِّ و الجود و الخیرات سعدالدین میرزا محمّد الوزیر لکل خراسان و هرات.⁽¹⁾

همچنین بر پیشانی ایوان قبله مدرسه بر کاشی چنین نقش بسته است:

قال الامام علیه السلام: العالم کالذّهب و المتعلم کالفضّة و سائر الناس کالرّصاص. فی سنة 1271 کتبه محمّدحسین الشهید⁽²⁾.

همچنین برسر در ورودی مدرسه کتیبه‌ای قرار داشته که در آن شرایط سکونت در مدرسه ذکر شده است: «وشُرِط فی ضمن الوقف» آن که طلاّب محصل که در معبد شریف سکونت نمایند، قندهاری... قفقازی، بغدادی، هندی و بحرینی نباشند.⁽³⁾

نقشه شماره 9 - پلان مدرسه بالاسر، طبقه همکف

نقشه شماره 10 - برش شمالی - جنوبی مدرسه بالاسر

نقشه شماره 11 - برش شرقی - غربی مدرسه بالاسر

چنانچه پیشتر گذشت در قسمت شمال‌شرقی مدرسه قدیمی بنایی گنبدی‌شکل وجود داشته و آرامگاه میرزا ابوالقاسم بابر بن بایسنقر بن شاهرخ (د. 861ق) در آن بوده

است.

برنارد اکین باستان‌شناس انگلیسی که به سال 1352ق. از مدرسه بازدید کرده است درباره معماری آن می‌نویسد:

حیاطی با چهار ایوان به چشم می‌خورد که در هر ضلع آن طبقات با چند اتاق نشیمن طراحی شده است و زوایای مورّب آن به اتاقهای نشیمن بزرگتری منتهی می‌شود.

نقشه این مدرسه به مدرسه پریزاد شباهت زیادی دارد.

وی درباره نمای داخلی چنین می‌نویسد:

بر دیوارهای مدخل شکوهمند ایوان شرقی، کتیبه‌ای بر کاشی معرّق با خط کوفی با حروف ثلث درشت‌تر وجود داشته است که اکنون از این کتیبه تنها قسمتی از گچبری آن باقی مانده است. قسمتهای مشابه در نمای کنج پخ دار شمال شرقی حاکی است که دست کم ایوانها و کنجهای پخ‌دار به شکل یکسان با کتیبه قاب‌بندی شده‌اند.

چهار ایوان مدرسه با نیم‌گنبدهایی طاق‌بندی شده‌اند و ایوانهای شرقی و غربی دارای نیم گنبدهای مقرنس - همانند کتیبه گچبری ایوان شرقی - هستند که بی‌گمان، نماد احیای معماری دوره صفویّه‌اند. احتمالاً ایوانهای شمالی و جنوبی از نوع گهواره‌ای هستند. در پشت ایوان شرقی دری با طرح برگ مانند به صورت ظریف کنده‌کاری شده است.

حجره‌های مدرسه دارای ایوانچه‌هایی با سقف‌مقرنس می‌باشند و پیشانی آنها دارای کاشیکاری معرّق بوده است. به غیر از ایوان ورودی مدرسه از دیگر ایوانها به عنوان مَدْرس ومحل مباحثه ومطالعه، بویژه درفصل تابستان استفاده می‌شده و به علت نزدیکی مدرسه بالاسر به حرم مطهّر، این مدرسه تنها در وسط حیاط آب نمای کوچکی داشته است.

تعمیرات

از مجموعه کتیبه‌ها و اسناد تاریخی دریافت می‌شود که این بنای تاریخی چندین بار تعمیر و مرمت اساسی شده است. از کتیبه موجود در ایوان جنوبی مدرسه معلوم می‌شود این بنا در سال 1091ق. در حکومت شاه سلیمان صفوی به وسیله میرزا محمّد، ملقّب به سعد الدین⁽¹⁾وزیر کل خراسان و هرات تعمیر شده است. همچنین از تاریخ ذیل

حدیث امام جعفر صادق علیه‌السلام که بر پیشانی ایوان جنوبی مدرسه نوشته شده چنین بر می‌آید که این بنا در سال 1271ق. نیز تعمیر شده است. بنابر گزارشهای موجود، آخرین

مرمت مدرسه به سالهای 1356ق. بوده است.⁽¹⁾

موقوفات

از موقوفات مدرسه در دوره تیموریان و حتی صفویان اطلاعی در دست نیست ولی پس از تجدید بنای مدرسه در سال 1203ق. طبق وقفنامه مدرسه، موقوفات آن عبارت بوده‌اند از: سه باب مغازه متصل به مدرسه همراه با دو انبار؛ یک باب مغازه در خیابان

سفلی متصل به کوچه شور و دو باب منزل در کوچه حوض چهل پایه. همچنین بنابر وقفنامه، عواید حاصل از موقوفات باید به مصارف حق التّولیه، طلاّب و تعمیر مدرسه برسد.

عکس شماره 19 - مدرسه بالاسر

عکس شماره 20 - وقفنامه مدرسه بالاسر

وقفنامه مدرسه بالاسر

بعد الحمد والثّنآء

چون جناب مستطاب کهف الانام مروج الاحکام ابوالاَْرامل⁽¹⁾والایتام آقائی آقای حاجی میرزا عبدالجواد مجتهد سرکشیک ثالث آستانه مبارکه متّعنااللّه بطول بقائه که شیوه مرضیه‌شان این است⁽²⁾در صرف اوقات ترویج علوم دینیّه و اهالی علم و زهد و تقوی قطعه زمین مخروبه که واقع بود در ظهر دار السیاده مبارکه معدّ خاکروبه و برف و

اسباب تعمیر آستانه مبارکه فی یوم المبارک جمعی از اهل فضل در محضر شریف مذاکره نمودند که این مقام شریفی است شایسته نیست کناسه باشد استدعا نمودند از حضرت شریعتمدار که معبدی بنا فرمایند از جهت اهل علمی که متّصف بزهد و ورع و تقوی باشند بعضی از علایم و آثاری که شاهد حال باشد نبود ومجهول الحال بوده و این امر متوقف بوده باذن تولیت کل دستخط مبارک همایونی به عنوان صادر، محل مزبور را بنا فرمودند بجهت..... محصلین اهل عبادت و مشمول ساختند بر چهار ایوان و بیست و نه حجره از فوقانی و تحتانی و ممر و انبار و مدرس و سه باب دکان ترکیبا مسمی به معبد شریف و مدرسه بالاسر فرمودند و جناب مستطاب شریعتمدار متولّی، هشت حجره از (طبقه) فوقانی را که در بین چهار ایوان واقع است مختص به طلاّب سطح خوان متدیّن که متّصف به قدس و تقوی و ورع باشند نمودند و حجره فوق مدرسه به جهت متولّی مدرسه و معبد شریف معین فرمودند به انضمام راهرو دار السیاده مبارکه و سایر حجرات فوقانی زاویه را به ملاحظه صغر حجرات و ظلمت زاویه به جهت رفع حاجت و مهمان وارد، بر ساکنین مقرّر داشتند. مقرّر و مشروط آن که وارد زیاده از سه روز نماند

ولو آن که از اهل علم و مشغول تحصیل باشد بر وارد حرام و بر متولّی عصر لازم است اخراج آن الا آن که وارد از اهل علم و مشغول تحصیل باشد و از مجاورین عتبات عالیات باشد دو تا سه ماه حق مسکونی⁽³⁾در حجرات زاویه دارد بدون حق وظیفه. و ایوان قبله را مسجد معبد شریف و مَدْرَس قرار دادند و هفت حجره از حجرات تحتانی مختص به طلاّب متدیّن ظاهر الصّلاح مقدّس ولو مقدّمات‌خوان باشد معیّن فرمودند. و زاویه جنوبی مَدْرس است و یکی ممرّ مَدْرَس و یکی ممرّ تحت مَدْرَس است و زاویه غربی و حجره واقعه بین ایوان و زاویه شرقی به جهت انبار دکاکین مدرسه معیّن فرمودند و زاویه شمالی و شرقی را به جهت خادم و اسباب تعمیر محل مزبور معین فرمودند و این محل

شریف را وقف مؤبّد وحبس مخلّد فرمودند بر طلاّب علوم دینیّه که متّصف به قدس و دیانت و ورع و تقوی باشد و مستثنی فرمودند محصلین حکمت را و شُرِط فی ضمن الوقف آن که طلاّب محصل که در معبد شریف سکونت نمایند قندهاری و... و شاهسمند و قفقازی و بغدادی و هندی و بحرینی نباشند و لو آن که متّصف به صفات مزبوره باشد به ملاحظه عللی که مرکوز خواطر مبارک واقف معظّم الیه است و بر مذکورین حرام است سکونت و بر متولّی عصر لازم است اخراج آنها و وقف مؤبّد و حبس مخلّد نمودند سه باب دکان و دو انبار معبد شریف را به انضمام یکباب دکان لبّافی که واقع است در راست خیابان سفلی متصل به کوچه شور، قبله میر محمّد مؤمن پالاندوز، سمت راست دروازه، وقف نمودند همگی و تمامی دو باب حوالی برانی⁽¹⁾و دخلانی⁽²⁾متصل به یکدیگر واقعه در زوایه کوچه حوض چهل پایه به فاصله سه حوالی⁽³⁾متصل به حوض دو باب حوالی مزبور مواجه بازار است حدی به خانه حاجی غلامحسین زرگر و طرفی به خانه حاجی محمّد حسین رزّاز و جانبی به حوالی محمّدتقی لحاف‌دوز و قسمتی به حوالی کربلائی علی بقال با جمیع ملحقات شرعیه و منضمّات از ممرّ و مدخل و غیر ذلک بر طلاّب محصل به صفات مذکوره و متولّی و مدرس به این نحو که متولّی سه دکّان و دو انبار و دکان لبّافی که در خیابان سفلی مزبور

است و دو باب حوالی مستوره را اجاره و استجاره فرماید آنچه عاید شود یک عشر و نصف عشر حقّ التّولیه بردارد و بعد آنچه عاید شود بعد تعمیر لازمه رقبه موقوفه یکعشر حق التدریس خواهد بود و بقیه را بالمثالثه تقسیم نمایند دو ثلث بالسّویه به محصلین هشت حجره فوقانی و ثلث دیگر بالسّویه به هفت حجره تحتانی تقسیم نمایند و تولیت و تدریس موقوفه مربوطه با خود و بعد از خودشان تولیت با اکبر اولاد ذکور خواهد بود و بعد از او با اورع واتقی از اولاد ذکور بطن بعد بطن و نسلاً بعد نسلاً خواهد

بود و در صورت عدم وجود ورع و تقوی در اولاد ذکور تولیت با اورع و اتقای ذکور از اناث خواهد بود و در صورت معاودت ذکور از ذکور باین صفات تولیت از اولاد اناث ساقط خواهد بود و در صورت مزاحمت طبقات در جامعیّت صفات تقوی و ورع اعلا حاجب است اسفل را و هر گاه در یک طبقه مزاحمت شد، اکبر مقدّم است در صورت وجود صفات و تفویض تولیت به ترتیب مذکور خواهد بود، الاّ آن که اعلم مقدم است با جامعیّت صفات مذکوره از اکبر و در صورت فقدان ورع و تقوی در اولاد ذکورا او اناثا

اجنبی از علمای ارض اقدس که مستجمع صفات و دارای ورع و تقوی باشد ولیّ تدریس و متولّی موقوفه خواهد بود مادام فقدان صفات در اولاد و در صورت معاودت احدی از اولاد جناب واقف به صفات مذکوره اجنبی رفع ید و واگذار به احد اولاد خواهند نمود تدریسا و تولیتا و در صورت انقراض اولاد واقف تدریس و تولیت با یکی از علمای ارض اقدس متّصف و معروف به زهد و ورع و تقوی خواهد بود هرگاه از جهت طلاّب حادثه روی داد که موجب تعطیل حجرات از عبادت و تحصیل شد از تفرّج و مسافرت و مرض یکماه، متولّی حجره را تخلیه نماید و به دیگری که مستجمع صفات باشد بدهد و متولّی طلبه اَمْرد⁽¹⁾و مزَلَّف⁽²⁾راه ندهد و لو آن که مستجمع صفات باشد مگر آن که سنّش زیاده بر هجده سال باشد و کمتر نباشد و طلاّب در معبد شریف صیغه نکنند و لیالی جمعه را در معبد شریف بیتوته نمایند. و ثلث آخر لیله جمعه را از

ممرّ مَدْرس بدارالسّیاده مبارکه به حرم محترم مشرف شوند⁽³⁾و یک زیارت امین اللّه بخوانند و ثوابش را بواقف هدیه نمایند و مدرّس و متولّی در لیله جمعه حق ندارد که طلاّب را از ممرّ مَدرس بدارالسّیاده از جهت تشرّف به حرم محترم مانع شود و صیغه وقف مقیدا بجمیع شرایط مستوره جناب مستطاب شریعتمدار دام ظلّه العالی جاری فرمودند و از تصرف اخراج و به تصرف وقف دادند و تولیتا تصرف فرمودند فَمَنْ بَدَّلَهُ

[بعد] ما سَمِعَهُ فَاِنَّهُ آثِمٌ عَلَی اللّه‌ِ و کانَ ذلِکَ مَعَ النُّسخَتَیْن تَحْریرا فی خَامِسِ عَشَر فی شَهرِ رَمَضَانَ المُبَارَک سنَةِ ثَلثَ و مأتَیْنَ بَعْدَ الاَْلْفِ1203.⁽⁴⁾

تولیت

درباره بانی و متولّی اولیّه مدرسه بالاسر - همان طور که پیشتر گذشت - اطلاع چندانی در دست نیست. پس از تعمیر اساسی مدرسه توسط میرزا محمّد ملقّب به

سعدالدین (از بزرگان دوره صفویّه) در سال 1091ق. احتمالاً وی و سپس فرزندانش تولیت آن را بر عهده داشتند، تا اینکه مدرسه به صورت مخروبه درآمد. در سال 1203ق. به همّت میرزا عبدالجواد فرزند میرزا مهدی شهید، مدرسه مجددا نوسازی شد. وی که عالمی فاضل و پرهیزگار بود خود تولیت مدرسه را بر عهده گرفت و به وضع آن سر و سامان داد و شاگردان فراوانی تربیت کرد. پس از درگذشت وی، تولیت مدرسه در این خاندان باقی ماند. پس از میرزا عبدالجواد، فرزندش حاج میرزا عبدالکریم از عالمان برجسته حوزه علمیّه مشهد و سپس فرزند وی حاج میرزا عبدالجواد(دوم) تولیت مدرسه را بر عهده گرفتند. همچنین آقا نجفی، سیّد محمد حسین و فرزند وی حاج علم الهدی، سید علی در زمره متولیان این مدرسه بوده‌اند. حاج سید علی علم الهدی همچنان تا هنگام تخریب مدرسه و انضمام آن به اماکن متبرکه رضوی، تولیت آن را بر عهده داشت.

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

با توجه به اهمیّت مدرسه بالاسر، جلسه‌های علمی و دروس حوزوی در سطوح مختلف آموزشی در این مدرسه برگزار می‌شد و طلاّب و دانشجویان علوم دینی، از محضر استادان و عالمان بزرگ و برجسته‌ای بهره‌مند می‌شدند. متولّی مدرسه برای ایجاد نظم و پیشرفت علمی طلاّب آیین نامه داخلی ویژه‌ای نیز برای مدرسه معین کرده بود، از جمله:

1- در هر حجره باید یک طلبه زندگی کند 2- سن طلاّب مدرسه باید بیش از 18 سال باشد 3- طلبه‌هایی که در حجره‌های طبقه دوم ساکن هستند باید فقه بخوانند 4- طلاّب باید شبها از راهرویی که از مدرسه به حرم مطهّر راه دارد به حرم مطهّر مشرّف شوند و به همراه زیارت امین اللّه برای متولّی نماز شب بخوانند و... (ر.ک: شروط وقفنامه،ص100)

از استادانی که در این مدرسه به فعّالیتهای آموزشی و علمی اهتمام داشته‌اند می‌توان به عالم پرهیزگار میرزا عبدالجواد، حاج میرزا عبدالکریم، حاج میرزا عبدالجواد (دوم)،

آقا سید محمّد حسین نجفی، حاج سید علی علم الهدی و حاج سید محمّد علم الهدی

اشاره کرد. همچنین سید علی مدد بن سید حسین و سید محمّد رضوی خراسانی⁽¹⁾در زمره استادان معروف این مدرسه در سالهای دورتر و حاج عباس قمی، آیت‌اللّه سید حسن صالحی و استاد ابومعین حجت هاشمی و آیت‌اللّه شیخ عبدالنبی کُجوری از استادان سالهای اخیر بوده‌اند.

وضعیّت موجود بنا

پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی آیت‌اللّه واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس با مطالعه و دقّت در وقفنامه مدرسه و مشورت با صاحب‌نظران به این نتیجه رسیدند که زمین مدرسه به آستان قدس رضوی تعلّق داشته و سپس به صورت مدرسه در آمده است. از این‌رو پس از مشورت با روحانیان و عالمان صاحب‌نظر دستور تخریب مدرسه و احداث رواق با شکوه و وسیعی در همان مکان را صادر کردند. این رواق در سه طبقه و با مساحت 9700 متر مربع، اکنون بزرگترین رواق حرم مطهّر - موسوم به دار الولایه - است.

مدرسه پریزاد

موقعیّت

این بنا اکنون در ضلع غربی بیوتات بالاسر حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام، روبروی مدرسه

دو در و جنب رواق بزرگ دار الولایه واقع شده است، در حالی که به هنگام تأسیس در حاشیه یکی از بازارهای اصلی و بزرگ شهر به نام «بازار زنجیر» قرار داشت که از شمال به مدرسه بالاسر، از جنوب به مسجد گوهرشاد، از شرق به رواق دار السیاده و از غرب به بازار زنجیر محدود بود.

پیشینه تاریخی

این بنا از مدارس تاریخی و معروف حوزه علمیّه مشهد است که در دوره تیموریان، زمان حکومت شاهرخ میرزا (850 - 807ق) در سال 823 ق. توسط پریزاد خانم⁽¹⁾ندیمه مخصوص گوهرشاد آغا⁽²⁾همسر شاهرخ میرزا احداث شد.

اغلب تاریخ نگاران و بخصوص جهانگردانی که به مشهد مسافرت کرده‌اند ضمن توصیف ویژگیهای معماری بنا از آن به عنوان مدرسه‌ای تاریخی یاد کرده‌اند.

فریزر جهانگرد انگلیسی درباره این مدرسه چنین می‌نویسد:

مدرسه پریزاد خانم که بنای کوچکی است. این زن از ندیمه‌های گوهرشاد آغاست و در همان وقت که خانم او مسجد گوهرشاد را می‌ساخت او نیز این مدرسه را بنا کرد

و موقوفه برای آن قرار داد، بیست تا سی نفر در این مدرسه سکنی دارند.⁽¹⁾

صاحب کتاب مطلع الشّمس این مدرسه را در زمره بناهای تاریخی بر شمرده و به شرح کتیبه‌های آن پرداخته است که در قسمت ویژگیهای معماری بنا به آن اشاره خواهد شد.

عکس شماره 21 - ایوان و غرفه‌های مدرسه پریزاد

ویژگیهای معماری

همانند دیگر مدارس دوره تیموریان بنایی چهار ایوانی به مساحت 300 متر مربع است در دو طبقه شامل 22 حجره و چهار ایوان در چهار سمت حیاط کوچک مدرسه. پیشانی ایوانچه حجره‌ها و نمای داخل ایوانها که به عنوان مسجد و مَدْرس کاربری دارد

با کاشیهای معرّق و گچ بریهای زیبا و باشکوه آراسته شده است. به علّت مرمتهای متعدّد

بنا، آثار هنری و تاریخی اصیل دوره تیموریان در آن بر جا نمانده است، امّا در بازسازیهای انجام شده، شکل و طرح اصلی مدرسه همچنان حفظ شده است.

نقشه شماره 12 - پلان مدرسه پریزاد طبقه همکف

نقشه شماره 13 - برش شرقی - غربی مدرسه پریزاد

نقشه شماره 14 - برش شمالی - جنوبی مدرسه پریزاد

برنارد اکین، باستان‌شناس معروف که درباره بناهای دوره تیموری تحقیقاتی انجام داده درباره نمای داخلی مدرسه چنین می‌نویسد:

نمای داخلی، به طور گسترده‌ای تجدید بنا شده است. صحن کوچک حیاط مدرسه همراه با ساختمانهای بلند اطراف آن احساس ناخوشایندی ناشی از مکانهای بسته را در فرد بر می‌انگیزد... ایوان غربی، بسیار کم عمق است. این ایوان بنایی چهار ضلعی است که در داخل طرحی مربع شکل جای گرفته است که در ساخت مدرسه غیاثیه خرگرد نیز دیده می‌شود. امّا آجرهای غیر شفاف از آجرهای مورد انتظار دوره تیموری پررنگ‌تر است. تمام قاب بند چوبی احتمالاً نوسازی شده ولی در عین حال منعکس کننده الگوی اصلی است. ایوان جنوبی که در قسمت تحتانی آن محراب کوچک و ساده‌ای وجود دارد نیز دارای تزیینی با اسلوب بنّایی است که تا حد پاطاق محفوظ مانده است. ایوان در عمق 26/3 سانتیمتری اندکی تورفتگی دارد ولی نیم گنبد نسبتا ناهنجاری که بالای این محوطه طاق زده شده به یقین تجدید بنا

شده است.

اکین همچنین درباره ویژگیهای معماری ایوان شرقی و برخی کتیبه‌های مدرسه می‌نویسد:

ایوان شرقی تنها تزیین اصلی ساختمان مدرسه است. اضلاع و طاق ایوان از ترنجهای چهارپر مزیّن به کاشی معرّق پوشیده شده است که در داخل کلاف بندی آجری بنایی مرتب شده‌اند... در پشت ایوان، بعد از خطوط حاشیه نمای قوس ایوان، کتیبه زیبایی با خط ثلث سفید رنگ بر کاشی معرّق آبی رنگ به چشم می‌خورد. در ردیف افقی به خط کوفی ریز عبارتهایی به رنگ کهربایی حک شده است. این حروف دارای شکلهایی مورّب و گاه راست می‌باشند... کتیبه‌ای به خط ثلث شامل چندین حدیث درباره جایگاه تعلیم و تعلّم در سطح وسیعی نوسازی شده است امّا آغاز کتیبه با تحقیقات صنیع الدوله در مطلع الشّمس همخوانی ندارد،

این کتیبه که امروز کامل به نظر می‌رسد به نظر نویسنده مطلع الشّمس حدیث دیگری را نیز شامل می‌شده که از بین رفته و سپس مرمّت شده است.

اکین در پایان درباره وضعیّت کلی حجره‌ها می‌نویسد:

حجره‌ها آن گونه که از طرح زمینه آن آشکار است دارای اندازه‌های گوناگون‌اند. بی‌نظمی در حجره‌ها تا حدّی به علّت نوسازیهای بعدی است، هر چند برخی بی‌نظمیهای داخلی آنها با توجه به وجود ساختمانهای اولیه پیرامون آن قابل توجیه است.

کتابخانه قدیمی مدرسه

بر پایه اطلاعات تاریخی پیداست که این مدرسه کتابخانه کوچکی نیز داشته که در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوی، نجف قلی خان، بیگلر بیگی قندهار، که آن هنگام در مشهد اقامت داشته است - علاوه بر تعمیر مدرسه - کتابهای فراوانی نیز وقف کتابخانه آن

می‌کند.⁽¹⁾از اسامی و آمار کتابهای موجود در آن اطلاعی بر جا نمانده است.

عکس شماره 22 - سر در ورودی مدرسه تاریخی پریزاد

تعمیرات

این مدرسه تاکنون چندین بار مرمّت و تعمیر اساسی شده است. کتیبه سردر مدرسه بر این موضوع گواهی می‌دهد. در زمان شاه سلیمان صفوی توسط نجف قلی خان بیگلر بیگی قندهار در سال 1091ق. و در حدود سالهای 6 - 1345ش. مجددا توسط اداره اوقاف خراسان تعمیراتی در آن انجام شده است. در سال 1354ش. در جریان توسعه اطراف حرم مطهّر، این مدرسه بار دیگر تخریب شد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به همّتآستان قدس رضوی در سال 1368 با همان الگو و طرح سنتی بازسازی شد.

موقوفات

موقوفات⁽¹⁾

واقف طبق وقفنامه مفصّلی تمام موقوفات مدرسه و موارد مصرف هر کدام را نیز به تفصیل بدین ترتیب ذکر کرده است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین

روایت ثنا و سپاس وظایف محامد بی حد و قیاس حضرت واقف السرائر و الخفیات را سزاست که مشهد مقدس دل کامل که سلطان ممالک رضاست مطاف اشراف عاکفان حریم الطاف بی پایان او و مقام طایفان ارکان حریم اعطاف بی کران اوست... در این وقت شمّه‌ای از تأییدات سبحانی شامل حال و کامل امانی و آمال علیا جناب عصمت و عفّت پناه طهارت و قدارت دستگاه پریزاد خانم از اولاد خواجه ربیع قدس سره و منسوبه است به تاج المخدرات گوهر شاد خانم واقفه مسجد جامع در حال صحّت و کمال ادراک و شعور در سنه 823ق. وقف مؤبد صحیح شرعی و حبس مخلّد صریح اسلامی نمود تقرّبا الی اللّه و طلبا لمرضاته و امتثالاً لامره بر اولاد ذکور خود و بر اولاد ذکور از ذکور خود بطنا بعد بطن و نسلاً بعد نسل و عقبا بعد عقب و بعد انقراضهم العیاذ باللّه وقف بر اولاد ذکور از اناث خود و بعد انقراضهم العیاذ باللّه وقف بر اولاد اناث از ذکور خود و بعد انقراضهم العیاذ باللّه وقف بر اولاد اناث از اناث خود و بعد انقراضهم العیاذ باللّه وقف بر مساکین سادات آل رسول صلی اللّه علیه و آله الی آخر الزمان. مدرسه پریزاد و پنج طاق دکان و سه طاق دکان:

1 - همگی و تمامی کل یک باب مدرسه از ممر و مدخل و اراضی و حجرات و غیر ذلک مستغنی از تحدید و توصیف است و متّصل به مسجد گوهرشاد است به انضمام همگی و تمامی کل هشت طاق دکان متّصل به مدرسه مشهور به پریزاد مذکوره، سه باب آن جنوبا درب مدرسه پیوسته و هر دهنه طاقی به قدر سه ذرع و پنج باب دیگر شمالی درب مدرسه مذکوره و متصل به مدرسه بالاسر و مدرسه مذکوره وقف است مختص اولاد خود واقفه مذکوره که هر یک از اولاد در یک اتاق مدرسه مذکوره سکنی نمایند و هر چند مبتدی باشند نسلاً بعد نسل و عقبا بعد

عقب و آنچه اضافه آید حبس ننمایند و به مساکین طلبه زوّار امام ثامن بدهند در مدرسه هر یک را یک اتاق که زوّار مذکور در مدرسه مذکور زیاده از سه ماه زیست ننمایند و بعد زوّار دیگر را و غیر از اولاد واقفه و زوّار در مدرسه مذکوره اگر احدی

به قدر دقیقه سکنی نماید به خون جناب سید الشهداء شریک خواهد بود؛

2- دوازده سهم الاّ دو سهم میاه [آب] مزرعه اَدک؛

3- تمامی کل مزرعه چشمه اسلامیه؛

4- تمامی کل دوازده سهم الاّ پنج سهم مزرعه جرمق که از رودخانه کشف رود مشروب می‌شود؛

5- تمامی کل میاه مزرعه «بانو» مع [با] طاحونه [آسیاب] و ملحقات ؛

6- تمامی کل مزرعه کنار کال و ملحقات آن؛

7- تمامی کل مزرعه حسین آباد؛

8- تمامی کل مزرعه چاهشک؛

9- تمامی کل مزرعه ملکان و ملحقات آن؛

10- تمامی کل مزرعه خوشاب و ملحقات آن؛

11- مزار خواجه ربیع با تمام متعلقات آن.

و تولیت موقوفات مذکوره را واگذاشت به زوج خود و او عالیجناب مقدس القاب سلالة الاطیاب و الانجاب عمدة السادات العظام میرزا محمّد میرک الحسینی خادم سرکار فیض آثار روضه رضویه علیه آلاف التحیّة و متولّی مزار فایض الانوار قطب الاولیاء و العارفین غوث الاتقیاء و السالکین خواجه ربیع الدین ابن خُثَیم قدس سرّه

و بعد اکبر اولاد ذکور او و سلالة السادات العظام میرزا ابوالمعالی متولّی خواهد بود

و بعد از این اسنیّت اولاد متولّی سابق یا اسنیّت اولاد لاحق مناط [ملاکنیست، بلکه بعد از هر متولّی اکبر اولاد ذکور خود متولّی مناط است و هکذا نسلاً بعد نسل و عقبا بعد عقب و بعد انقراضهم العیاذ باللّه به اکبر اولاد ذکور از ذکور خود متولّی

خواهد بود و هرگاه در حال حیات متولّی به نحوی شود که از باب رتق و فتق موقوفات مذکوره عاجز بماند و امورات موقوفات معوّق ماند اکبر اولاد ذکور متولّی عاجز شده، متولّی خواهد بود، ما تعاقبوا و تناسلوا علی المراتب المسطورة و الطبقات المذکوره مفوّض نمود و مقرر شد ضمن العقد آن که متولّی مذکور همه ساله آنچه از مداخل و منافع پنج طاق دکاکین سمت شمالی درب مدرسه مذکوره و از قفسه خانه‌های میان مدرسه و از هرجا به صلاح خود متولّی آنچه به عمل آورند کلاً از قرار دو عشر متعلق است به متولّی مذکور به رسم حق التولیه به جهت خود

متصرف گردد و آنچه اضافه آید صرف و خرج پنج طاق دکاکین و مدرسه نماید مثل بنای اصل که به قدر جای خشتی بایر نماند و آنچه اضافه آید به طلاّب علوم دینیّه مدرسه مذکوره بالمساوات قسمت نمایند و آنچه از همگی و تمامی کل ازواجات⁽¹⁾املاک مزروعی مذکوره و متعلّقات آنها از قرار تفصیل فوق کلاً به عمل آید همه ساله از قرار ازواجی مزارعات مذکوره از هر یک زوج مزروعی مقدار دو خروار گندم و یک صد من جو متعلّق است به متولّی مذکور به رسم حق به جهت خود متصرّف و بعد از وضع از هر یک زوجی سه خروار غلّه حق التّولیه و اخراجات که از شائبه تغییر و تبدیل مصون و محروس بماند و باقی را سهم نماید، سهم اول را می‌باید یوم مبارک عید غدیر ناهار به خدّام سرکار فیض آثار امام ثامن علیه السّلام بدهند وسهم ثانی را به طلاّب علوم دینیّه اتاقهای مدرسه مذکور بالمساوات یوما فیوما قسمت نمایند و سهم ثالث را به رسم وظیفه حافظی روضه رضویّه به اولاد ذکور خود واقفه مذکوره بالمساوات بدهند و سهم رابع را صرف و خرج تعمیر مزار کثیر الانوار قطب الاولیاء و العارفین غوث الاتقیاء و السالکین جد امجد چهاردهم واقفه مذکوره خواجه ربیع الدین ابن خُثَیم قدس سره نماید و آنچه اضافه آید به رسم وظیفه خادمی و حافظی مزار فایض الانوار مذکور به اولاد واقفه مذکوره بالمساوات قسمت نمایند و سالی صد ختم کلام اللّه نمایند در روضه رضویّه و سهمی را سوخت و یا تعمیر حرم جناب حضرت علی بن موسی الرّضا نمایند و آنچه از سه طاق دکان سمت جنوب در مدرسه مذکوره به عمل آید یک ثلث آن را متولّی به رسم حق التولیه تصرف نماید و دو ثلث آن را به باقی اولاد ذکور بالمساوات قسمت نمایند ما تعاقبوا و تناسلوا علی المراتب المسطورة والطبقات المذکوره مفوض نمود و املاک و دکاکین مذکوره را سه سال به سه سال بیشتر و بی‌ضامن به حاکم اجاره ندهند و حکام شرع انور و حکام عرف و متولیان سرکار فیض آثار از عمّال و از سایر ناس حتی احدی از احاد بأی نحو کان در موقوفات از مدرسه و دکاکین و املاک مذکور و متعلّقات آنها و تولیت و اولویّت و حق التّولیه و رتق و فتق و داد و ستد و اجاره و استجاره و مطالبه، اثبات عدالت و محاسبه و ضمّ امین و سکنای در مدرسه مذکوره غیر از اولاد واقفه و مساکین طلبه زوّار امام ثامن علیه السلام به هیچ باب و به هیچ وجه من الوجوه، زنهار هزار زنهار، دخل و تصرف نمایند که ملعون خواهند بود و به لعنت خدا و نفرین رسول گرفتار و از شفاعت جناب رسول خدا و ائمه هدی علیهم‌السلام بی بهره و بی نصیب و در خون جناب سید الشهداء و ائمه هدی علیهم‌السلام

شریک و سهیم خواهند بود و متولّی مذکور و اولاد او به هر نحو و به هر قسمی از اقسام به هر نوعی از انواع در جمیع موقوفات در هر باب که خیر و صلاح دانند خود ایشان مذکور می‌یابد به عمل آورند بأی نحو کان. مختار نیستند متولّی مذکور و اولاد او که به طور هبه به وکیل و به رهن و اجاره و به مصالحه به هیچ باب و به هیچ قسمی از اقسام و به هیچ احدی از احاد منتقل و واگذار نمایند و به هیچ وجه من الوجوه. چنانچه سهوا خلاف شرعی العیاذ باللّه از ایشان مذکور صدور یابد رجوع به استغفار نمایند و در تولیت خود باقی خواهند بود و واقفه موقوفه مشارٌ الیها و املاک مزروعی و ما یتعلّق بها را و دکاکین مذکوره را و مدرسه مسطوره را از تحت تصرف و قید تملک خود اخراج و به تصرف موقوفٌ علیهم که متولّی مذکور و اولاد واقفه باشند به ایشان مذکور واگذاشت و خود را بی‌دخل گردانید و ایشان مذکور که موقوف علیهم‌اند می‌باید موافق شرایط مذکوره فوق عمل نمایند و نهایت سعی و اهتمام را در رتق و فتق و داد و ستد و نظم و نسق مزارعات مزبوره و دکاکین مذکوره و مدرسه مسطوره و مزار کثیر الانوار مسطوره به عمل آورند و به خدمت تولیت و به خدمت خادمی و حافظی مزار فایض الانوار مذکور و روضه رضویه و در آبادی کل موقوفات بکوشند... فَمَنْ بَدَّلَهُ بعد ما سمعه فانما اثمه علی الذین یبدّلونه و صیغه وقف مزبوره علی المراتب المسطوره و النهج الشریعة النبویة المصطفویة بالعربیة و الفارسیه واقع و جاری گردید و کان ذلک بتاریخ شهر شوال المکرّم من شهور سنة ثلاث و عشرین و ثمانمائة من الهجرة المقدسة النبویّة المصطفویّة من شهور سنه 823.

در ذیل این وقفنامه اسامی افراد شاهد و ناظر بر اجرای صیغه وقف ممهور شده است⁽¹⁾.

تولیت

چنان که از متن وقفنامه مدرسه معلوم می‌شود، پریزاد خانم تولیت مدرسه و موقوفات آن را به همسرش میرزا محمّد میرک حسینی - متولّی مزار خواجه ربیع و از اولیای امور حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام - تفویض کرده است. پس از او نیز فرزند بزرگتر میرزا ابوالمعالی را به سمت متولّی تعیین کرد و پس از این دو اولاد ذکور متولی‌ها - به صورتی

که در وقفنامه گذشت - البته پس از گذشت سالیان متمادی در پی به قدرت رسیدن حکومتهای مختلف در مشهد و نیز به علّت تعمیرات و مرمّتهای اساسی که در روزگار صفویان و پس از آنها در ساختمان مدرسه انجام شد، تولیت آن مبهم و مجهول بر جای ماند. از این رو اداره اوقاف، تصدی مدرسه را به حاج سید حسن اردبیلی فرزند مرحوم آیت‌اللّه اردبیلی واگذار کرد⁽¹⁾، سپس در اول شهریور سال 1343 ش. تولیت این مدرسه بر عهده سید مرتضی حریری گذاشته شد.⁽²⁾پس از بازسازی مدرسه در سال 1368ش. توسط آستان قدس رضوی، اداره آن زیر نظر شورای برنامه ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان قرار گرفت.

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

از برنامه و وضعیّت آموزشی مدرسه در اوایل تأسیس اطلاع مستند و دقیقی در دست نیست ولی، با توجّه به اهتمام تیموریان به احداث مدارس علمیّه، احتمالاً از رونق

علمی خوبی برخوردار بوده است و طلاّب و مدرّسان در آن به تحصیل و تدریس اشتغال داشته‌اند اگر چه شرط واقف - مبنی بر استفاده انحصاری طلاّب زائر به مدت سه ماه - اندکی از کیفیت آموزشی مدرسه می‌کاسته است. در دوره صفویان به علّت اهمیّت زیادی که برای علم و عالمان‌دینی قائل بودند، به نظر می‌رسد طلاّب و مدرّسان همچنان

با علاقه اشتغال به تحصیل و تدریس داشته‌اند، به خصوص که در همین دوره بود که مدرسه مرمّت و تعمیر اساسی شد. بنا بر گزارشهای موجود تعداد طلاّب بخصوص در اواخر دوره قاجار بین 20 تا 30 نفر متغیّر بوده است. بطور کلی در دوره قاجار و پهلوی اول و دوم مدرسه دچار رکود شدیدی شد و هیچ گاه به رونق اولیّه‌اش نرسید. پس از

پیروزی انقلاب و بازسازی مدرسه در سال 1368ش. به علّت واقع شدن آن در مجموعه اماکن متبرکه تاکنون هیچ گونه استفاده آموزشی از آن نشده است.

وضعیّت موجود بنا

در نوسازی این بنای تاریخی سعی شده همان طرح و نقشه اولیه اجرا و حتی‌الامکان از همان کاشیهای قدیمی مجددا استفاده شود. ویژگیهای کنونی معماری بدین ترتیب است:⁽¹⁾

ایوان ورودی مدرسه که در سمت شرق آن قرار دارد دارای در چوبی دو لنگه است. بر سر در مدرسه با خط ثلث به رنگ زرد بر زمینه کاشی معرّق لاجوردی، این عبارت نوشته شده است:

قد وفق اللّه سبحانه لتعمیر هذه المدرسة المقدسة فی ایام دولت سلطان المعظّم و الخاقان الاعظم ذی الشّوکة القاهرة الاسکندریة و الحشمة الباهرة السلیمانیّة السلطان

ابن السلطان ابوالمنصور شاه سلیمان الحسینی الصفوی بهادرخان خلداللّه ملکه تعالی امیر الاُمَرآء الکرام و خان الخوانین العظام مصدر الخیر و الاثار نجفقلی بیگلر

بیگی قندهار باهتمام عالیحضرت آقا محمّد باقر بیک و سعی حضرت میرزا شکراللّه سنة 1091.⁽²⁾

این کتیبه چنان که از متن آن معلوم است متعلق به زمان تعمیر مدرسه در عهد شاه سلیمان صفوی توسط نجفقلی خان - از زمامداران شهر قندهار - می‌باشد و کتیبه اصلی بنا که در دوره تیموریان بر سر در مدرسه نصب بوده از میان رفته است.

سرستونهای بنا آجر ساده و ازاره ایوان تا ارتفاع یک متر سنگ است. در قسمت بالای ازاره، در دو طرف در ورودی مدرسه چهار تابلوی زیبا که تلفیقی از آجر و معرّق است به صورت معقلی کار شده است. سقف ایوان به شکل زیبایی با مقرنسهای گچی آراسته شده و کناره داخلی قوس ایوان با هشت ضلعی‌های زیبایی با رنگهای مختلف تزیین شده است. نمای مشرف به حیاط این ایوان آراسته به چهارضلعی های لوزی شکل است که به صورت معقلی با آجر ساده کار شده و پشت بغلهای ایوان نیز کاشی

معرّق است.

حجره‌ها دارای ایوانچه‌های کوچکی هستند که نمای پیشانی حجره‌ها با کاشی معرّق تزیین شده و برای استفاده از حجره‌های طبقه دوم در چهار گوشه حیاط مدرسه راه پله‌های باریکی وجود دارد. ابعاد حجره‌ها متفاوت است و در حجره‌های طبقه دوم بی نظمی هایی از نظر فضاهای درونی مشاهده می‌شود.

نمای داخلی حیاط آجر ساده است که ازاره صحن تا ارتفاع یک متر و نیم سنگ شده است. در قسمت شمال و جنوب مدرسه دو ایوان به صورت قرینه و روبروی یکدیگر قرار دارند: ایوان شمالی دارای چهار متر پهنا و پنج متر عمق است و به شیوه معقلی تزیین شده است. ایوان جنوبی در حقیقت مسجد مدرسه است. نمای داخل آن به شکل زیبایی گچ کاری شده و در قسمت انتهایی آن به صورت افقی سوره شریفه والفجر حک شده است. ابعاد این ایوان به پهنای چهار متر و عمق هشت متر است و پیشتر دارای محراب بوده است. در قسمت انتهایی ایوان نام حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اسم جلاله «اللّه» به طرز باشکوهی با خط کوفی نگاشته شده است.

ایوان شرقی نیز که به حرم مطهّر متصل است و جایگاه نگهداری قرآن می‌باشد پیشتر به عنوان مدرس اصلی مدرسه مورد استفاده قرار گرفته است. در طرفین و قسمت فوقانی ایوان احادیثی در فضیلت علم و عالم به خط ثلث سفید بر کاشی معرّق لاجوردی نقش بسته است. نمای داخلی ایوان تلفیقی از آجر نما و کاشی معرّق همراه با ترنجهای منظّم و یکسان است.

چنانچه پیشتر گذشت پس از بازسازی مدرسه به سال 1368 به علت قرار گرفتن آن در مرکز مجموعه اماکن حرم رضوی عملاً استفاده از آن غیر ممکن شده است. از این رو هیچ گونه استفاده آموزشی از آن نمی‌شود و فقط به عنوان یادگاری از معماری اسلامی از

آن محافظت می‌شود.

مدرسه دو در (یوسف خواجه)

موقعیّت

در مجموعه اماکن و بیوتات متبرکه، در جنوب غربی حرم مطهّر حضرت رضا علیه‌السلام روبروی مدرسه پریزاد و شرق صحن جمهوری اسلامی.

در گذشته این بنا از شمال به کاروانسرای وزیر نظام، از جنوب به کاروانسرای ناصری، از مغرب به محلّه‌ها و مغازه‌های اطراف اماکن متبرکه حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام و از مشرق به بازار زنجیر محدود می‌شد⁽¹⁾.

پیشینه تاریخی

این بنای تاریخی از زیباترین و اصیل‌ترین نمونه‌های معماری عصر تیموری است که در دوران سلطنت میرزا شاهرخ (850 - 807ق) در سال 843ق. توسط یکی از فرماندهان میرزا شاهرخ به نام امیر یوسف خواجه بهادر ملقّب به غیاث الدّین⁽²⁾بنا شد. از این رو ابتدا به مدرسه «یوسف خواجه» و سپس با گذشت زمان به علّت دارا بودن دو در ورودی در شرق و غرب مدرسه به مدرسه دو در مشهور شده است. در کتاب معماری

ایران و توران چنین آمده:

این مدرسه در وسط دو مدرسه دیگر تیموری ]مدرسه بالاسر و پریزاد] در داخل مجموعه حرم امام رضا علیه‌السلام قرار گرفته است. از طریق سر دری که زمانی با اسپرهای کاشی معرّق مزیّن بوده، ولی اکنون وضع بسیار بدی دارد از بازار وارد آن می‌شوند. این مدرسه از نوع مدارس چهار ایوانی است که دارای چهار اتاق گنبددار گوشه‌ای است. این بنا بصورت یک مدرسه آرامگاهی ساخته شد تا محلی برای بانی آن امیر یوسف خواجه (متوفی سال 1442/846) باشد. قبر در زیر گنبد جنوبی قرار دارد.⁽¹⁾

فریزر جهانگرد انگلیسی درباره این بنا می‌نویسد:

«مدرسه دو در که آن نیز از ابنیه شاهزادگان ازبک از اولاد امیر تیمور است و موقوفه دارد.»⁽²⁾

نویسندگان مطلع الشمس و منتخب التواریخ با شرح و تفصیل بیشتری از این مدرسه یاد کرده‌اند و آن را در شمار یکی از کهن‌ترین مدارس حوزه علمیّه مشهد بر شمرده‌اند.

ویژگیهای معماری ساختمان قدیم مدرسه

این مدرسه که مانند بیشتر مدرسه‌های عهد تیموری از نوع بناهای چهار ایوانی است، یکی از نمونه‌های کامل معماری سده نهم قمری به شمار می‌آید و از نظر تزیین، کاشیکاری، خطّاطی و نقاشی، بسیار در خور تحسین و توجّه است.

«این بنا با حدود 500 متر مربع مساحت در دو طبقه، دارای 32 حجره است که در چهار سمت حیاط مربع شکل مدرسه قرار دارد.»⁽³⁾

عکس شماره 23 - سردر مدرسه تاریخی دو در

اعتمادالسّلطنه درباره معماری این مدرسه می‌نویسد:

در بالای در این مدرسه کتیبه‌ای است بر کاشی معرّق به خط ثلث بسیار ممتاز به این مضمون: بعد حمد اللّه و صلواته علی رسوله قد اسّستْ هذه العمارة فی ایام دولت سلطان الاعظم ظِلُّ اللّه فی الارضین مغیث المسلمین ابی المظفّر شاهرخ بهادر سلطان خلّد اللّه مُلکه و سلطانه به اهتمام امیر الاعظم غیاث الدّین یوسف خواجه بهادر دامت معدلته تقبّل اللّه منه فی محرم سنة ثلاث و اربعین ثمانمائة.

و نیز به خط کوفی «الملک للّه» مسطور است. در دو طرف دو مربع است از کاشی معرّق، در میان [یکی از] آنها به خطّ ثلث زرد این عبارت مسطور است: «طوبی لک العمارة بالعزّ و العُلی» و در دوره آن چند شعر است که بعضی از آنها ریخته، آنچه بر جای مانده این است:

خوشا بماند خرّم روان آدمیی⁽¹⁾* که باز ماند از او در جهان به نیکی یاد

سرای دولت باقی نعیم آخرت است * .........................................................

در مربع دیگر در وسط مرقوم است: «یا احسن المنازل یا خیر مُلتجا» و در دوره آن همین قدر این مصراع خوانده می‌شود: «که دانم از پس مرگم کنی به نیکی یاد» بر پیشانی در مدرسه سنگی است که در آن به خط نستعلیق منبّت نموده‌اند (بعد الحمد در زمان خلافت ابد قرین و ایام دولت میمنت آیین سلطان اعظم و خاقان افخم مالک رقاب امم اسکندر دارای حشم و جمشید فریدون خدم سید سلاطین عرب و عجم السلطان بن السلطان بن السلطان و الخاقان بن الخاقان بن الخاقان شاه سلیمان الحسینی الموسوی الصّفوی بهادرخان خلد اللّه ملکه و سلطانه و افاض علی العالمین بره و عدله و احسانه حَسَب الفرمان ملکه دوران و بلقیس زمان علیا جناب قمر رکاب خورشید احتجاب عالمتاب ناموس العالمین نواب علیّه عالیه متعالیه والده ماجده که مصداق والامر الیک فانظری ماذا تأمرین است و به مساعی جمیله نوّاب مستطاب شوکت و عظمت و اجلال دستگاه ابهّت و نصفت و عدالت و اقبال اکتناه منبع الجود والاحسان مظهر آیات العدل و الامتنان قدسی سمات ملکی صفات عالیجاه آقای عظیم المنزله و الشأن شاه ویردی بیکاخلف صدق و نایب عالیمدار خورشید اشتهار گردون وقار سپهر اقتدار امیر الامرآئی کلب علیخان قورچی باشی و بیگلر بیگی مشهد مقدس معلی و صوابدید رای اصابت پیرای قدوه مشایخ شریعت و افضال و خلاصه سلسله فضل و کمال النحریر الکامل شیخ محمّد

الخادم المدرس مدرسه مبارکه میمونه به تعمیر زینت‌پذیر گردید. کتبه محمّد خان عمل محمّد شفیع سنه 1088.⁽¹⁾

نویسنده مطلع الشمس سپس درباره کتیبه‌های مسجد مدرسه دو در چنین می‌نویسد:

در میان مسجد مدرسه کتیبه به خط ثلث ممتاز گچ‌بری شده و آیاتی از [سوره مبارکهفتح نوشته، تاریخ آن ثلث و اربعین و ثمانمائة می‌باشد و به خط کوفی در بالا «الملکُ للّه‌ِ» مسطور است⁽²⁾.

وی سپس ضمن اشاره به دو گنبدی که در دو زاویه این مدرسه قرار دارد به شرح کتیبه‌های اطراف آنها می‌پردازد:⁽³⁾

دو گنبد در دو زاویه این مدرسه هست، یکی کتیبه‌اش به تمامی ریخته و دیگری در دوره گنبد بر کاشی معرّق بسیار ممتاز این ابیات به خط ثلث مرقوم است:

هزار نقش برآرد زمانه و نبود* یکی چنان که در آیینه تصوّر ماست

به دست ما چو ازین حلّ و عقد چیزی نیست* به عیش ناخوش و خوش گر رضا دهیم رواست

به زیر گنبد خضرا چنان توان بودن* که اقتضای قضاهای گنبد خضراست

بر این مقرنس مینا نوشته‌اند به زر*که برمدار و ثبات فلک امید خطاست

به غیر حُسن عمل هر چه ز آدمی ماند*درین سرای غرور ای رفیق باد هواست

فراز منظر هفت آسمان...*دریچه‌ای است که در باغ جنة المأواست

در میان این گنبد صورت قبری است و در روی آن آیة الکرسی به خط ثلث رسم شده و در دوره به خط کوفی «الحکم للّه» و در دو بغل آن به خط ثلث آیات «الذین یقولون ربّنا

إنّنا آمنّا فاغفرلنا ذنوبنا وقنا عذاب النّار» ]و] «الصّابرین و الصّادقین و القانتین و المنفقین و المستغفرین بالأسحار» نگاشته شده. به علاوه: قال النّبیُّ علیه‌السلام «القبر صندوق العمل» و بالای آن «الحکم للّه» به خط کوفی و در دوره این دو کتیبه آیاتی از کلام اللّه مجید نوشته شده، و در سمت بالا به خط ثُلث خفی بر سنگ این عبارت رسم است (هذه روضةٌ من ریاض الرضوان منوّرة بانوار الغفران مُعطّرةٌ بآثار الرّیحان مِن اللّه الکریم الرحیم المنّان لامیر الاعظم الاعدل الاقدم افتخار الامرآء و الکُبراء فی العَرب و العجم اعتضاد الملوک و السلاطین و اقتدار الخواقین السّابق فی مضمار التّفاخُر و التّبادر غیاث الدین و الدنیا امیر یوسف خواجه بهادر (در پایین قبر رسم است) و هو ابن الامیر الکبیر ناصب لواء المعدلة و واهب عطاء الموهبة ناصر الحقّ و الدین امیر شیخ علی بهادر طاب ثراه و جعل الجنّة مثواه وفاته فی الثالث و العشرین من شهر اللّه‌ِ المکرم شعبان المعظم سنة ست و اربعین و ثمانمائة. عمل العبد عطاء اللّه بن عبداللّه اسلان⁽¹⁾.

نویسنده منتخب التواریخ نیز به تاریخ و بانی مدرسه اشاره و برخی از کتیبه‌های مدرسه را نقل می‌کند. وی در مورد گنبد دیگری که در زاویه جنوب غربی مدرسه واقع است چنین می‌نویسد:

گنبد غربی این مدرسه محتمل است مقبره امیر سیّدی باشد که از امیران بزرگ تیمور بوده است. در مطلع الشّمس است که امیر سیدی در سنه 845 در شیراز که مقرّ حکومتش بود فوت نمود و نعش او را آوردند به خراسان و در گنبد مدرسه‌ای که ساخته خودش بود دفن کردند و مدرسه که گنبد داشته باشد غیر این مدرسه نیست.⁽²⁾

سپس نویسنده منتخب التواریخ این احتمال را می‌دهد که شاید بانی مدرسه نیز امیر سیّدی بوده که به اهتمام امیر غیاث الدین یوسف خواجه ساخته شده است⁽³⁾.

عکس شماره 24 - دو گنبد مدرسه دو در

در دو سمت ایوان ورودی مدرسه از طرف بازار زنجیر، چندین باب مغازه قرار داشته که در زمره طرح و نقشه اصلی ساختمان مدرسه بوده و درآمد مدرسه توسط این مغازه‌ها تأمین می‌شده است.

در کتاب معماری تیموری در ایران و توران درباره ایوانها و گنبدهای این مدرسه چنین نوشته است:

ایوان ورودی به یک هشتی مربع شکل کوچک و سپس به یک ایوان کم عمقی رو به طرف حیاطی تقریبا مربع راه می‌یابد. در ضلع مقابل حیاط یک ایوان درازی است که منجر به یک دهانه نیم هشتی می‌گردد... گنبد خانه‌های جنوبی و غربی شبیه هم هستند یعنی اتاقهای مربع شکل باطاقنماهای کم عمق می‌باشند. بر فراز آنها یک منطقه انتقالی روشنی‌دار قرار گرفته که بر روی آن از طرف بیرون یک گریو استوانه‌ای و گنبد بلند خارجی واقع شده است. در گوشه شرقی یک اتاق مربع مشابهی محوطه را اشغال کرده لیکن دارای طاقنمای عمیقی در سمت جنوب غربی است که شامل محرابی است. اتاق شمالی به جای نمانده است. همه اینها را گنبدهای کوتاهی

می‌پوشانده است... هشتی و ایوانهای حیاط تماما با تزیین گچ بری شامل طرحهای هزار باف و اسپرهای نقوش هندسی و خطوط کوفی و نوارهای خطاطی عالی مستور گردیده، در داخل گنبد جنوبی هنوز پاره‌ای از نقاشیهای اصلی به جای مانده است. طرح تزیینی گنبد نقش خورشیدی است با دوایر متحد المرکزی شامل ترنجهایی که بصورت اشعه خورشید تنظیم یافته و از رأس گنبد منشعب می‌شوند. پوشش کاشی فعلی حیاط احتمالاً مربوط به تعمیرات دوره صفوی است که ممکن است جانشین تزیینات مشابه تیموری شده باشد.⁽¹⁾

عکس شماره 25 - مدرسه دو در و بازار زنجیر

تعمیرات

از متن کتیبه سردر مدرسه چنین بر می‌آید که این بنا در زمان حکومت شاه سلیمان صفوی در سال 1088ق. به دستور مادر شاه سلیمان و به اشراف کلب علیخان از امرا و بزرگان آن عصر تعمیر اساسی شده. در کتیبه مذکور از محمّد خان به عنوان خطاط و از محمّد شفیع به عنوان استاد تعمیرات بنا و همچنین از یکی از استادان مدرسه به نام شیخ

محمّد فاضل نام برده شده است. (ر.ک: فهرست بناهای تاریخی، ص104).

از سال 1353 تا 1362ش. تعمیرات و مرمتهایی در قسمتهای مختلف بنا انجام شد. امّا با توجه به فرسودگی و ویرانی آن، این بنا در سال 1362ش. توسط سازمان میراث فرهنگی و آستان قدس رضوی مرمت و بازسازی کلی شد.⁽¹⁾

موقوفات

در گذشته موقوفات به ده باب مغازه مجاور مدرسه منحصر بود، که به علّت مرمت و تعمیر آن به سال 1353ش. کلیه مغازه‌ها تخریب شد، از این رو اکنون مدرسه دو در موقوفه‌ای ندارد. بعید به نظر می‌رسد که واقف فقط این ده باب مغازه را به عنوان موقوفه

در نظر گرفته باشد، بویژه که مقبره دو تن از امیران معروف دوره تیموری در آن جای گرفته، از این رو احتمالاً موقوفات دیگری داشته که با گذشت روزگار از بین رفته است.

بنا بر گزارشهای موجود، درآمد حاصل از موقوفات مدرسه در سالهای بین 1344 تا 1346ش. حدود 60/000 ریال بوده که برای تعمیر و مخارج ضروری مدرسه، دستمزد خادم و شهریه طلاّب هزینه می‌شده است.⁽²⁾

تولیت

به علت مجهول التّولیه بودن مدرسه، اداره اوقاف سرپرستی آن را در سال 1322ش. به آیت‌اللّه حاج میرزا احمد خراسانی واگذار کرد⁽³⁾. از سوی ایشان حجج اسلام شیخ

علی‌محمّد نجات، سید ابوالقاسم موسوی و حاج آقای کاهانی هر یک چندین سال به امور مدرسه رسیدگی می‌کردند. در سال 1353ش. به علّت تعمیر و مرمّت، مدرسه تعطیل شد تا اینکه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با حفظ الگو و طرح قدیمی بازسازی شد و زیر نظر حوزه علمیّه مشهد رسما فعالیتهای آموزشی خود را آغاز کرد.

عکس شماره 26 - نمای داخلی مدرسه دو دَر

برنامه‌های آموزشی

با توجه به سابقه دیرینه آموزشی این مدرسه تاریخی، استادان، عالمان و دانش پژوهان معروف بی شماری در آن به تحصیل و پیمودن مدارج علمی مشغول بودند، گرچه متأسفانه اطلاع چندانی از همه آنان در دست نیست. از مدرّسان و عالمان معروف این مدرسه در دوره صفویّه - همان طور که از متن کتیبه سر در مدرسه پیداست - شیخ محمّد فاضل می‌باشد که در آن مدرسه دارای مقام و مرتبه علمی ویژه‌ای بوده است؛ همچنین عالم و فقیه معروف مرحوم آیت‌اللّه آقا نجفی قوچانی (1363 - 1295ق) در اوایل تحصیل چندین سال در همین مدرسه مشغول فراگیری علوم اسلامی بوده است. مرحوم شیخ علی نجات، سید ابوالقاسم موسوی، آقای کاهانی و حجة الاسلام فاکر و بسیاری دیگر از استادان گذشته و حال حوزه علمیّه مشهد در این مدرسه مشغول تحصیل و تدریس بوده‌اند. از استادان معروف آن آیت‌اللّه حاج شیخ کاظم دامغانی، دکتر

جعفری گیلانی و مرحوم محقق نوغانی می‌باشند. بنابر گزارشهای موجود، در بین سالهای 1346 تا 1353ش. تعداد طلاّب بین 80 تا 118 نفر متغیر بوده است. پس از بازسازی مدرسه در سال 1362، 50 نفر طلبه در مدرسه مشغول تحصیل علوم حوزوی شدند امّا در سالهای اخیر به علت واقع شدن مدرسه در مرکز مجموعه اماکن حرم مطهّر رضوی عملاً از آن استفاده نمی‌شود و به عنوان یادگاری از میراث فرهنگ و معماری اسلامی از آن حفاظت می‌شود.

وضعیت موجود بنا

وضعیت موجود بنا⁽¹⁾

ایوان ورودی: این ایوان که در شرق مدرسه، داخل بازار زنجیر قرار داشته از نظر آرایه‌های هنری و معماری یکی از زیباترین نمونه‌های هنر معماری عصر تیموری به شمار می‌آید. در چوبی دو «لَت» مدرسه، کتیبه‌های دوران تیموری و صفوی و کاشیکاری و گچ‌بریهای باشکوه، جلوه خاصی به این مدرسه بخشیده است.

بر سردر مدرسه، کتیبه‌ای زیبا، متعلق به دوره تیموریان به خط ثلث بر کاشی معرّق نصب شده و در آن، تاریخ احداث مدرسه و بانی آن نوشته شده است. پس از چند سده

از بنای مدرسه در دوره صفویان، این مدرسه توسط مادر شاه سلیمان تعمیر و مرمت اساسی شده و به همین مناسبت کتیبهای دیگر بر بالای پیشانی در نصب شد. در این کتیبه، زمان مرمت و افرادی که به این کار مبادرت کردند ذکر شده است. در دو سوی در دو لت مدرسه چهار تابلوی بسیار نفیس معرّق قرار دارد که با خط ثلث به رنگ زرد بر آنها این عبارتها آمده است:

«طوبی لک العمارة بالعز و العلی* و یا احسن المنازل یا خیر ملتجا».

گرداگرد این دو کتیبه اشعاری حک شده که بخشی از آنها از بین رفته است.

در حاشیه داخلی گنبد تا زیر سقف، کاشی معرّق به چشم می‌خورد که بر روی این نقش و نگارها در فواصل معین عبارتهای «الحکم لِلّه» و «الملک لِلّه» حک شده است. پس از بازسازی مدرسه در سال 1362ش. گرچه سعی در حفظ نمای قدیمی شد ولی بناچار بسیاری از بخشهای بنا با تغییراتی مواجه شد.

ایوان ورودی تا ارتفاع حدود 30/1 سانتی‌متر سنگ تیره شده و پیشانی و سر ستونهای ایوان به همراه لچکی‌های آن هیچ گونه تزیین خاصی ندارند، گرچه قبل از بازسازی احتمالاً با کاشی معرّق تزیین شده بوده‌اند. نمای بیرون مدرسه که هم اکنون در

مدخل ورودی رواق بزرگ دارالولایه قرار گرفته است تا ارتفاع حدود 2 متر سنگ شده و مابقی نما فقط گچ شده است.

سقف ایوان با طرحهای لوزی شکل مقرنس آراسته شده است. در داخل مدرسه بصورت قرینه چهار ایوان وجود دارد. نمای داخلی مدرسه از نظر کاشیکاری و وسعت حیاط، از چشم انداز گسترده‌تری برخوردار است. صحن حیاط مربع شکل است و آب نمایی در وسط آن قرار گرفته است.

پلان شماره 15 - مدرسه دو در طبقه اول

نقشه شماره 16 - برش شمالی - جنوبی مدرسه دو دَر

نقشه شماره 17 - برش شرقی - غربی مدرسه دو دَر

نقشه شماره 18 - برش یکی از گنبدهای مدرسه دو دَر

پس از بازسازی بنا، از هنر اصیل دوره تیموری دیگر اثری برجای نمانده، امّا در بازسازی ایوانها و حجره‌ها سعی شده است در حدّ امکان طرح قدیمی نشان داده شود. نمای جلوی ایوانها با آجر و هنر گچبری به شیوه زیبایی آراسته شده و کتیبه‌هایی به صورت عمودی و افقی در حاشیه داخلی ایوانها نصب شده که دربردارنده آیات قرآنی است. بخش انتهایی دو ایوان غربی و جنوبی نیز به صورت زیبایی با گچ مقرنس کاری شده است.

پشت بغلهای ایوانچه حجره‌های طبقه اول و دوم مانند پشت بغلهای ایوانهای چهارگانه مدرسه از نوع گلچین معقلی در طرحهای گوناگون آراسته شده‌اند. سقف ایوانچه حجره‌ها، ساده و بدون هیچ آرایشی می‌باشد. گرچه بنابر برخی اطلاعات، مدخل حجره‌ها به گچ بری مزیّن بوده است، امّا اکنون اثری از آنها به چشم نمی‌خورد.

محوطه درونی تعدادی از حجره‌ها دارای مکانهایی با عمق زیاد می‌باشد که احتمالاً به منزله انبار یا آشپزخانه بوده است. همچنین ایوانها در تابستان مکان مناسبی برای

تدریس و مباحثه و حتی برگزاری مجالس عمومی می‌باشد. علاوه بر این، از حجره بزرگ بالای هشتی ایوان ورودی نیز برای همین منظور استفاده می‌شود. اگر چه حجره‌ها حتی در تابستان نیز به علت قطور بودن دیوارها دارای هوای مطبوعی هستند، امّا بسته بودن فضا و نور کم داخل آنها باعث می‌شده که ایوانها بیشتر مورد توجه استادان و طلاّب قرار

گیرد.

آرامگاه مدرسه

از ویژگیهای قابل توجه مدارس عهد تیموری وجود آرامگاه در قسمتی از ساختمان آنها می‌باشد، چنان که در بسیاری از مدارسی که در این دوران احداث شد مانند مدرسه فیروز شاه در تربت جام و مدارس گوهرشاد و سلطان حسین بایقرا در هرات این ویژگی مشاهده می‌شود. «اگر چه هیچ قانون کلی در مورد محل آرامگاه در این مدارس اشرافی دوران تیموریان وجود نداشت. در واقع در آن زمان تلفیق مدرسه و آرامگاه رواج داشت و آرامگاههای مستقل در این دوره استثنا هستند»⁽¹⁾.

مدرسه دو در نیز از این ویژگی کلی معماری عصر تیموری جدا نیست، از این رو این مدرسه دو آرامگاه در دو زاویه جنوب شرقی و جنوب غربی دارد که تا حدودی وجود آنها توازن فضای موجود داخل حجره‌ها و دیگر قسمتهای ساختمان مدرسه را بر هم زده است، و این امری طبیعی بود زیرا معماران مجبور بودند در مکان محدودی طرح تلفیقی مدرسه و آرامگاه را احداث کنند که در اطراف آنها ساختمانهای زیادی ساخته شده بود، لذا می‌بایست تقارن و توازن بین قسمتهای بنا را گاهی فدای مصلحت کنند. با تأمل در کتیبه‌های موجود در مدرسه - اشعاری فارسی که در ایوان ورودی به چشم می‌خورد و بیانگر فنای دنیا و پوچ انگاشتن امور مادی است - این احساس در بیننده به وجود می‌آید

که بانیان چنین مدارسی سعی داشته‌اند مقبره خود را در مکان مناسبی احداث کنند که با

گذشت سالهای متمادی از بین نرود و چه مکانی مناسب‌تر از مدرسه‌ای که در مجاورت حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام قرار دارد.

عکس شماره 27 - سنگ قبر بانی مدرسه

در این مدرسه دو نفر از امیران معروف عهد تیموری - امیر یوسف خواجه (د.846ق) و امیر سیّدی (د. 845ق) در خاک آرمیده‌اند. مقبره امیر یوسف خواجه (بانی مدرسه) در زیر گنبد جنوب شرقی مدرسه قرار دارد و سنگ قبر نفیسی با حدود یک متر ارتفاع و دو متر طول بر روی آن قرار گرفته است. بر گرداگرد این سنگ قبر آیاتی از قرآن و احادیث نبوی کنده کاری شده است. هر دو گنبد از نوع گنبدهای دو لایه هستند که با کاشی معرّق آراسته شده‌اند. ساقه گنبد جنوب شرقی دارای 32 تابلوی زیبای معرّق و کتیبه‌ای از اشعار فارسی با خط ثلث سفید رنگ بر کاشی معرّق گرداگرد گنبد می‌باشد. بر

ساقه گنبد جنوب غربی نیز 32 تابلوی نفیس معرّق جای گرفته و گرداگرد ساقه آن کتیبه‌ای از اشعار فارسی وجود داشته که به مرور زمان نابود شده است. در پایه گنبد، چند پنجره قرار گرفته که علاوه بر تهویه هوا، روشنایی داخل مقبره و فضای زیر گنبد را

نیز تأمین می‌کند. فضای زیر گنبد با گچبری و نقاشی سنتی همراه با اسم جلاله و نام حضرت «محمّد» صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهآراسته شده است. فضای زیر گنبد غربی مدرسه ساده و بدون هر گونه آرایه‌ای می‌باشد.

مدرسه مستشاریّه (سیّد میرزا، ملاّ تاج)

اشاره

مدرسه مستشاریّه (سیّد میرزا، ملاّ تاج)*⁽¹⁾

موقعیّت

در شمال غربی صحن انقلاب (عتیق)، متصل به مدرسه میرزا جعفر، پشت ایوان عباسی.

پیشینه تاریخی

تاریخ احداث بنای مدرسه مستشاریّه به طور دقیق معلوم نیست، امّا از منابع تاریخی چنین بر می‌آید که این مدرسه در زمره چهار مدرسه‌ای است که در روزگار شاهرخ میرزا (850 - 807ق) احداث شد⁽²⁾.

در زمان سلطنت شاهرخ، یکی از امیران و بزرگان عصر به نام سید میرزا⁽³⁾در قسمت شمال بیوتات متبرکه، در قسمتی از محل کنونی صحن انقلاب، مدرسه وسیع و بزرگی بنا کرد که به نام سازنده آن، سالها به مدرسه سیّد میرزا مشهور بود و طلبه‌های زیادی در آن به تحصیل می‌پرداختند. به هنگام زیارت شاه عباس صفوی از حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در سال 1021ق. وی دستور توسعه صحن عتیق (انقلاب) را صادر کرد. در خلال توسعه این صحن قسمتی از مدرسه سیّد میرزا تخریب و بقیه مدرسه به «ملاّ تاج» معروف شد. احتمالاً علت نامگذاری مدرسه به این نام، تعمیر مدرسه توسط فردی به نام «ملاّ تاج» است. نویسنده مرآة البلدان در این باره چنین می‌نویسد:

این مدرسه در پشت سر ایوان شاه عباس صفوی در صحن عتیق [انقلاب] واقع است، ایوان شاه عباسی مقابل ایوان طلاست. در مدرسه ملاّ تاج جز گلدسته طلای نادری آثاری باقی نیست.⁽⁴⁾

نقشه شماره 19 - موقعیّت مدرسه مستشاریه در مجموعه اماکن مطهّر

تعمیرات

این بنا با گذشت زمان و بی‌توجّهی، رو به ویرانی نهاد. فریزر جهانگرد انگلیسی در سفری به مشهد به سال 1237ق. درباره تعمیرات این مدرسه چنین می‌نویسد:

«مدرسه ملاّ تاج که حالا هیچ طلبه ندارد و فقط جای توقّف زوار می‌باشد»⁽¹⁾.

این سخن بیانگر ویرانی و بی‌توجّهی به این مدرسه است تا این که در 1290ق. میرزا محمّد رضا سبزواری، معروف به مستشار الملک⁽²⁾- پیشکار مالیه خراسان - به تعمیر و مرمّت اساسی این بنا اقدام کرد و موقوفاتی نیز به آن اختصاص داد و برای هر طلبه پنجاه مَن گندم و چهل مَن جو مستمرّی در نظر گرفت.

نویسنده منتخب التّواریخ درباره پیشینه تاریخی این مدرسه چنین می‌نویسد:

«مدرسه ملاّ تاجی مشهور به مدرسه مستشاریه واقع است در میان صحن عتیق، تاریخ اصلش معلوم نیست لکن تعمیرش را میرزا رضا مستشارالملک کرده⁽³⁾و تاریخ تعمیرش در حدود سنه 1290ق است»⁽⁴⁾.

موقوفات

موقوفات مدرسه مستشاریّه عبارتند از: سه دانگ مزرعه کلمی واقع در تربت جام و چند باب مغازه که درآمد حاصل از موقوفات جهت روشنایی، تعمیرات و شهریّه طلبه‌ها و حقوق متولّی به مصرف می‌رسید.

تولیت

نخستین بنیانگذار مدرسه، سیّد میرزا نام داشته و احتمالاً خود نیز متولّی مدرسه بوده است. وی متولیانی نیز پس از خود برای مدرسه برگزیده، ولی چون مدرسه روبه ویرانی نهاد، پس از مدتی مستشارالملک تعمیراتی در آن انجام داد و سپس یکی از فرزندان خود به نام شیخ مرتضی را به عنوان تولیت مدرسه برگزید. سپس علی‌خان گرایلی از نوادگان دختری شیخ مرتضی سالها تولیت مدرسه را تا هنگام تخریب کامل آن برعهده داشت.

برنامه‌های آموزشی و تربیتی

این مدرسه دارای سابقه آموزشی دیرینه‌ای است و در آن صدها طلبه فاضل و برجسته در نزد استادان بزرگ حوزه علمیّه مشهد به تحصیل و بالابردن سطح علمی مشغول بوده‌اند که با کمال تأسف آمار دقیقی از تعداد طلاّب و سادات مدرسه در دست نیست⁽¹⁾.

وضعیّت کنونی بنا

یک سال پس از واقعه مهم مسجد گوهرشاد در 1315ش. این مدرسه متروک شد. در این باره نویسنده شمس الشموس چنین می‌نویسد:

در سال 1315ش. پس از رفع غائله بهلول در خراسان مدرسه متروک گردید، حجره‌های قسمت غربی مدرسه را خراب کرده، ضمیمه دکاکین آستان قدس در بازار سنگتراشها کرده، دکاکین را توسعه دادند، بقیّه مدرسه هم به مرور ایام به واسطه نزول برف و باران و متروک بودن و عدم توجّه اولیای امور مخروبه شد.⁽²⁾

کارخانه کاشی پزی و برخی حجره‌های مدرسه، در اطراف ایوان شاه عباسی و بازار

سنگتراشها، که به مغازه تبدیل شده بود، در سال 1354ش. توسط نائب التولیه وقت، جهت توسعه و بازسازی اطراف حرم مطهّر تخریب شد و اندک آثار باقیمانده مدرسه نیز از بین رفت، به طوری که اکنون هیچ اثری از این مدرسه تاریخی برجای نمانده است.⁽¹⁾

مدرسه خیراتخان

موقعیّت

این بنا اکنون در مجموعه اماکن و بیوتات آستان قدس رضوی در ضلع شرقی حرم مطهّر حضرت رضا علیه‌السلام واقع شده است، امّا زمانی که طرح آن ریخته می‌شد در حاشیه یکی از بستهای اصلی و مهم شهر به نام «بست پایین خیابان» قرار داشت و از دو قسمت توسط چندین در بند مغازه محصور شده بود.

پیشینه تاریخی

این مدرسه قدیمی و زیبا در سال (1057ق.) همزمان با حکومت شاه عباس دوم (حک. 1072 - 1052ق.) توسط یکی از اشراف و بزرگان آن روزگار به نام خیراتخان⁽¹⁾احداث می‌شود. چنانچه از متن کتیبه سردر مدرسه معلوم می‌شود خیراتخان در اثنای احداث ساختمان مدرسه فوت می‌کند لذا تاریخ اتمام بنای مدرسه پس از فوت وی می‌باشد.

این مدرسه تاریخی و زیبا در آن زمان در زمره یکی از معروف‌ترین و معتبرترین مدارس علمیّه به شمار می‌رفت و وجود استادان برجسته و دانش پژوهان بسیار به همراه موقوفات فراوان به مدرسه رونقی فزاینده بخشیده بود، امّا دیری نپایید که با افول حکومت صفویان آن رونق و شور علمی به سردی گرایید، چنان که فریزر جهانگرد

عکس شماره 28 - سر در ورودی مدرسه خیراتخان

انگلیسی به هنگام بازدید از این مدرسه چنین می‌نویسد:

مدرسه خیراتخان که بنایی بزرگ بوده و حالا خراب است و زیاده از پانزده یا بیست نفر طلبه ندارد، موقوفه آن عمدة از اجاره دکاکین حاصل می‌شود⁽¹⁾.

در دوران حکومت پهلوی اوّل به جهت سیاستهای ضد دینی و مستبدانه تمام مدارس علمیّه مشهد از جمله این مدرسه با همان وضعیت ساختمانی نامطلوب تعطیل شد و در حکومت پهلوی دوم نیز هرگز مرمت و بازسازی نشد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی با همّت آیت‌اللّه واعظ طبسی، تولیت عظمای آستان قدس رضوی، ساختمان مدرسه علی رغم کوششهای متخصصان فن به علت پوسیدگی و نابودی پایه‌های آن به کلی ویران و مجددا با همان نقشه و طرح اولیه بازسازی شد.

عکس شماره 29 - نمای داخلی مدرسه خیراتخان

ویژگیهای معماری

مساحت زمین مدرسه حدود 1500 متر مربع و دارای ساختمان دو طبقه و صحن مستطیل شکل است که در چهار ضلع آن دو طبقه ساختمان و علاوه بر این، در ضلع شمال و جنوب آن دو ایوان مرتفع قرار دارد. این نوع معماری پس از دوره تیموریان - که

اغلب بناها بخصوص مساجد و مدارس دارای چهار ایوان بوده‌اند - به وجود آمد. در این سبک جدید که در عصر صفویّه رایج شد، مدارس و مساجد دارای دو ایوان بزرگ در شمال و جنوب بنا بودند و در چهار ضلع آن حجره‌هایی در یک یا دو طبقه قرار داشتند. حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره شکل ساختمان مدرسه در گذشته می‌نویسند:

صحن آن مربع مستطیل و در چهار ضلع آن دو طبقه عمارت به سبک مدرسه میرزا جعفر و در دو ضلع شمالی و جنوبی دو ایوان مرتفع قرار دارد که در ایوان شمالی مسجد و در ایوان جنوبی در ورودی مدرسه قرار دارد.⁽¹⁾

صحن حیاط مدرسه درختان تنومندی داشته و حدود 70 سانتی متر از سطح خارج مدرسه پایین‌تر بوده است. نوع مصالح بنا آجر خشتی بوده و طبقه اول حدود 50 سانتی متر بالاتر از صحن حیاط بوده است. تزئینات هنری مدرسه اندک و مختص به کاشیکاری هفت رنگ لچکی‌های ایوانچه‌ها و ایوانهای شمالی و جنوبی و گچبریهای زیر طاق ایوانها و داخل هشتی ورودی مدرسه بوده و در بقیه سطوح از آجر خشتی استفاده شده است. بر پیشانی ایوان ورودی با خط ریحان سفید بر کاشی چنین نوشته شده بوده است:

و قد کان اتمامها بسعی اقل العباد و احوجهم الی رحمة ربه الغنی محمّد بن فتح اللّه الموسوی الحسینی الکاظمی عفی عنهما.

بر سر در ایوان ورودی کتیبه ذیل با کاشی معرّق با خط زرد قرار دارد:

لقد تمّ بناء هذه المدرسة المبارکة المسماة بخیراتیّه فی أیّام دولت السلطان الاعظم و الخاقان الاکرم و مولی ملوک العرب و العجم السلطان بن السلطان بن السلطان الاعظم و الخاقان بن الخاقان ابی المظفر شاه عباس الثانی الصفوی الموسوی الحسینی بهادر خان خَلَّدَ اللّه ملکهُ و سُلطانَهُ و افاض علی العالمین احسانه و قد وفّق لبنائها فی حال حیاته و بعد وفاته المرحوم المغفور خیراتخان تغمده الغفران فی سنة سبع و خمسین و ألف⁽²⁾.

نقشه شماره 20 - پلان مدرسه خیراتخان، طبقه همکف

کتابخانه قدیمی مدرسه

کتابخانه مدرسه به ابعاد 4×3 متر مربع، به رغم داشتن نسخه‌های خطّی نفیس، وضعیت نابسامان و غیر قابل استفاده‌ای داشت. دکتر محمود فاضل که در سال 1351ش. از این کتابخانه بازدید کرده چنین می‌نویسد:

این کتابخانه گر چه از نظر عدد کتاب چندان اهمیّتی ندارد، لکن از حیث کتب موجود بسیار ارزنده و در نوع خود کم نظیر است. قرائن موجود به ما نشان می‌دهد که این کتابخانه در سال 1303ق. به وسیله علیمردان تیموری معروف به نصرة الملک پدر آقای امیر تیمور که از معاریف ایران و اکنون ساکن تهران هستند، تأسیس شده و دارای دویست و چند جلد کتاب است به زبان عربی و فارسی در زمینه علوم اسلامی که از آن میان یکصد و چهل و یک مجلد آن خطی و بقیّه چاپی می‌باشد. در بین کتابهای خطی این مدرسه نسخه‌های بسیار نفیس دیده‌ام. این کتابها در یک اتاق 4×3 به گوشه‌ای افتاده و تا کنون کسی به تفصیل آنها را ندیده، چون خاک و ساس فراوانی دارند و هیچ گونه ضمانت حفاظتی برای آنها بویژه جهت مخطوطاتش وجود ندارد. این گنجینه گرانبها و نظایر آن غیر قابل استفاده و در خطر زوال می‌باشد⁽¹⁾.

حضرت آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای، رهبر معظّم انقلاب، نیز که از نزدیک این کتابخانه را مشاهده کرده‌اند درباره آن چنین می‌نویسند:

تاریخ تأسیس این کتابخانه بدرستی معلوم نیست ولی بعضی از کتابها در تاریخ 1277ق. وقف شده⁽²⁾. در سال 1303ق. نصرة الملک علیمردانخان تیموری 200جلد کتاب چاپی و خطی وقف این کتابخانه کرده است. این کتابخانه نیز بر اثر بی مبالاتی و عدم اعتنای متصدیان امر به مرور دستخوش تاراج موریانه و افراد موریانه صفت شد و بسیاری از کتب آن از دست رفته است. فعلاً کتابخانه مدرسه خیراتخان در حدود 400 جلد کتاب (خطی و چاپی) دارد،⁽³⁾ولی نه فهرستی دارد و

نه وضع مرتبی برای استفاده طلاّب⁽¹⁾.

دکتر محمود فاضل نسخه‌های خطی این کتابخانه را - شامل 109 نسخه - فهرست کرده است.⁽²⁾

موقوفات

موقوفات این مدرسه نیز بنابر قرائن موجود در حد مناسب و مطلوبی بوده چنان که در سال 1351ش. موقوفاتی با درآمد سالانه 10320 تومان داشته⁽³⁾که البته به مرور زمان دستخوش حوادث شده است. در اسناد موجود آنچه از موقوفات مدرسه نام برده شده عبارتند از: 16 در بند مغازه متصل به مدرسه که در طرفین این بنای تاریخی قرار داشته‌اند و تعداد 6 اتاق در پشت مدرسه که به عنوان مسافرخانه از آن استفاده می‌شده

است.⁽⁴⁾

تولیت

چون تولیت مدرسه بر اثر گذشت زمان به بوته ابهام می‌رفت، اداره اوقاف خراسان طی حکمی مرحوم آیت‌اللّه میرزا احمد خراسانی فرزند عالم جلیل القدر آخوند خراسانی را به عنوان متصدی آن انتخاب کرد که از طرف وی شیخ علی اکبر دربندی به امور مدرسه رسیدگی می‌کرد. پس از انقلاب اسلامی، با نوسازی مدرسه خیراتخان توسط آستان قدس رضوی و انضمام آن به دانشگاه علوم اسلامی، اداره این مدرسه زیر

نظر ریاست دانشگاه علوم اسلامی رضوی آیت‌اللّه واعظ طبسی قرار گرفت.

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

این مدرسه علمیّه خاستگاه صدها تن از مراجع تقلید، فقها، عالمان، استادان و بزرگان برجسته و معروف بوده و سالیان متمادی استادان و دانش پژوهان گرانقدری در آن به بحث و دانش اندوزی مشغول بوده‌اند. بدون شک در عصر صفویّه با توجه به اهتمام زمامداران و حاکمان آن دوره به جایگاه علما و دانشمندان، این مدرسه شاهد جنب و جوش و رونق بیشتری بوده است، امّا این رونق و شکوفایی علوم اسلامی با افول حکومت صفویّه کمتر شد، چنان که در دوره قاجار برخی از مدارس رو به ویرانی نهادند و تعداد اندکی هم با برنامه‌ها و فعالیتهای آموزشی و علمی محدودی به کار خود ادامه دادند. با به قدرت رسیدن دولت مستبد پهلوی اول این رکود علمی - فرهنگی به اوج خود رسید به گونه‌ای که کلیه مدارس علمیّه مشهد و از جمله همین مدرسه به کلی تعطیل و طلاّب آن آواره شدند، پس از روی کار آمدن حکومت پهلوی دوم، او که به ظاهر خود را علاقه‌مند به تشیّع و روحانیان و علما معرفی کرده بود، بناچار سیاستهای مسالمت آمیزتری نسبت به پدرش در پیش گرفت، لذا حوزه‌های علمیّه تا حدودی از زیر فشار سخت حکومت پهلوی خارج شدند و بار دیگر مدارس توانستند از فضای موجود حداکثر استفاده را در جهت نشر و ترویج معارف و احکام اسلام و آگاه کردن مردم نسبت به مشکلات اساسی جامعه آغاز نمایند. حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای تعداد طلاّب مدرسه خیراتخان را در سالهای 6 - 1345ش. 150 نفر و دکتر محمود فاضل این تعداد را در سال 1351ش. 195 نفر بر شمرده‌اند که نشان از اهتمام و کوشش فراوانی است که عالمان و استادان حوزه علمیّه مشهد در جهت رونق بخشیدن به مدارس علمیّه و پرورش طلاّب و دانش پژوهان به کار برده‌اند. اگر چه این کوششها و فعالیتها به سختی و با مخالفت رژیم صورت می‌گرفت امّا در همین مدرسه عالمان و دانشمندان بزرگی همچون آقا میرزا عبدالجواد نیشابوری - ملقّب به ادیب اول - سالها به تحصیل علم و سپس به تدریس ادبیات اشتغال داشته‌اند. از دیگر استادان معروف و برجسته این مدرسه می‌توان از بزرگانی مانند استاد ممتاز و گرانمایه ادبیات محمّد تقی نیشابوری (ادیب ثانی)، عالم وارسته آیت‌اللّه میرزا حبیب اللّه گلپایگانی، عارف فرزانه و عالم

گرانقدر میرزا جواد آقا تهرانی، استاد با تجربه و متّقی آیت‌اللّه شیخ عبدالنّبی کجوری،

رهبر فرزانه انقلاب اسلامی حضرت آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای و دانشمند و متفکّر عالی مقام آیت‌اللّه واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس، آیت‌اللّه میرزا حسنعلی مروارید، شیخ علی دربندی، حاج شیخ سیف اللّه ایسی و شیخ جواد شیخ زاده نام برد.

عکس شماره 30 - ادیب اول

عکس شماره 31 - ادیب ثانی

عبدالجواد نیشابوری محمد تقی نیشابوری

وضعیّت موجود

وضعیت موجود⁽¹⁾

این نهاد آموزشی چنان که پیشتر ذکر شد، به جهت فرسودگی و عدم رسیدگی اولیای امور در دوران حکومت رضاخان و پسرش دچار ویرانی شده بود. امّا بعد از انقلاب شکوهمند اسلامی توسط آستان قدس رضوی تخریب و طبق نقشه و معماری اولیّه بازسازی شد و هم اکنون بخشی از دانشگاه علوم اسلامی رضوی را تشکیل می‌دهد.

ساختمان جدید مدرسه در زمینی به وسعت حدود 2000متر مربع با تلفیقی از

معماری اسلامی و مهندسی جدید بازسازی شده است. صحن حیاط مدرسه با ابعاد 23×22 متر مربع با سنگهای خلج مفروش است و ازاره آن در چهار طرف با سنگهای مرمر پوشیده شده است. چهار باغچه مشجّر و گل و بوته‌کاری شده در اطراف آب نمای بزرگ وسط حیاط زیبایی خاصی را به وجود آورده است.

ساختمان مدرسه در دو طبقه حدود 80 حجره دارد که حجره‌های طبقه اول حدود 50 سانتی متر از سطح حیاط بالاتر قرار گرفته‌اند. در حد فاصل بین هر دو حجره راهرو کوچکی قرار دارد که طلاّب و دانشجویان برای رفت و آمد به حجره‌های تحتانی طبقه اول از آنها استفاده می‌کنند.

ایوان ورودی مدرسه دارای ابعاد 30/2×30/4 متر مربع است که داخل ایوان تا ارتفاع 3 متر با آجرنما تزیین شده است و سقف ایوان نیز مقرنس کاری زیبایی دارد. در حاشیه داخلی ایوان کتیبه‌ای بر کاشی معرّق درباره تاریخ و سازنده بنا نوشته شده است.

سرستونها و پیشانی ایوان نیز با مصالح قدیمی بازسازی شده که بر روی کتیبه‌ای که بر پیشانی ایوان مزبور واقع است تاریخ تعمیر کاشیکاری مدرسه که مربوط به سال 1325ق. می‌باشد نوشته شده است. از تزیینات دیگر مدرسه پیشانی ایوان حجره‌های مدرسه است که با کاشی هفت رنگ الوان و خوش رنگی آراسته شده است. در دو طرف حیاط دو ایوان قرار گرفته که به جز کاشیهای هفت رنگ که در لچکی‌های آنها به کار رفته، بقیه قسمتها ساده است.

در قسمت ورودی مدرسه یک هشتی کوچک قرار دارد و در طبقه دوم نیز یک هشتی و یک مدرس بزرگ با ابعاد 11 × 9 متر موجود است که بعد از انقلاب اسلامی سالها محل تدریس آیت‌اللّه واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس بود.

عکس شماره 32 - نمایی از محل تدریس آیت‌اللّه طبسی در مدرسه خیراتخان

مدرسه میرزا جعفر

موقعیّت

این بنای باشکوه در جوار حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام، در قسمت شمالی صحن انقلاب (عتیق) واقع است که از شمال و شرق به ساختمان جدید الاحداث دانشگاه رضوی، از جنوب به صحن انقلاب و از غرب به بست شیخ طبرسی محدود می‌شود.

پیشینه تاریخی

در بافت مجموعه اماکن متبرکه اطراف حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام، در گذشته تعداد 10 مدرسه علمیّه به نامهای فاضل خان، علی نقی میرزا، پایین پا، بالاسر، مستشاریّه، میرزا

جعفر، خیراتخان، پریزاد و دو در قرار داشته که بجز چهار مدرسه اخیر از دیگر مدرسه‌ها اثری برجای نمانده است. در میان این مدرسه‌ها، مدرسه تاریخی و باشکوه میرزا جعفر از نظر جایگاه فرهنگی، علمی و نیز معماری اصیل ایرانی، اسلامی و آرایه‌های در خور توجّه و زیبا و همچنین از نظر مساحت بنا و ساختمان اهمیّت ویژه‌ای

دارد.

این مدرسه در زمره بناهای تاریخی است که در دوره صفویّه به هنگام سلطنت شاه عباس دوم (حک.1077 - 1052ق) به هنگام روابط حسنه دولت ایران با گورکانیان هند در شهر مشهد ساخته شد. این مدرسه را دو برادر به نامهای «میرزا محمّد طاهر مشهور به وزیرخان» و «میرزا محمّد جعفر» مشهور به سروقد، از فرزندان «میرزا تقی مشهدی» و اعقاب خواجه شمس الدین جوینی در سال 1059ق. ساخته‌اند و در سال 1079ق.

موقوفات کرامندی را بر آن وقف کرده‌اند.⁽¹⁾ولی از آنجا که میرزا جعفر⁽²⁾تصدی ساخت آن را بر عهده داشته و رقباتی هم وقف مدرسه کرده است مدرسه به نام او به میرزا جعفر

مشهور شده است⁽³⁾. تاکنون این مدرسه تاریخی یکی از معتبرترین و مهمترین مراکز تدریس، تحصیل و بحث و پژوهش علما، استادان و چهره‌های برجسته علمی و دینی بوده و سالها به عنوان مرکز حوزه علمیّه مشهد شناخته می‌شده، همچنان که اکنون نیز با

الحاق به دانشگاه رضوی نقش ارزشمندی را داراست.

ویژگیهای معماری

آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای که سالها در این مدرسه به تدریس و پژوهش اشتغال داشته‌اند درباره ساختمان قدیمی مدرسه چنین نوشته‌اند:

این مدرسه در ضلع شمالی صحن کهنه نزدیک به زاویه شمال شرقی واقع شده و دارای صحن وسیع مربع مستطیل و عمارت مرتفع باشکوهی است و از لحاظ عظمت بنا و کاشیکاری ممتاز و کتیبه‌های مرغوب و وسعت فضا و کثرت اتاقها در درجه اول مدارس مشهد است. در چهار طرف حیاط وسیع آن، عمارت دوطبقه

مرتفعی بنا شده که مجموعا دارای 85 اتاق است و در کنار هر دو اتاق طبقه اول پلکانی است که معبر طبقه بالا محسوب می‌شود. در دو طرف دالان هشت ضلعی ورودی مدرسه مسجد و مدرس و در طبقه فوقانی آن مدرس دیگری واقع شده.⁽¹⁾

عکس شماره 33 - نمایی از مدرسه تاریخی میرزا جعفر قبل از بازسازی

نویسنده منتخب التواریخ بنای مدرسه میرزا جعفر را چنین توصیف می‌کند:

مدرسه میرزا جعفر که درب آن داخل صحن عتیق قرار دارد. این مدرسه بهترین مدارس مشهد است وصفا و مکانا، و بنایی بسیار عالی است و مزیّن است به کاشی معرّق ممتاز و تاریخ آن سنه هزار و پنجاه و نه است... در کتیبه ایوانهای آن، بالای کاشی‌های معرّق اخبار در فضیلت علم و علما به خطهای بسیار درشت نوشته شده.⁽²⁾

نقشه شماره 21 - پلان مدرسه میرزا جعفر، طبقه همکف

نقشه شماره 22 - برش شمالی - جنوبی مدرسه میرزا جعفر

صحن آجر فرش مدرسه حدود 20 سانتی متر پایین‌تر از کف حجره‌های طبقه اول قرار داشت، و آب نمای وسط حیاط و چاه آبی که در قسمتی از مدرسه قرار داشت مورد استفاده طلاّب قرار می‌گرفت.

مدرسه میرزا جعفر دارای دو در ورودی بود که یکی در درون صحن انقلاب (عتیق) و دیگری - که غالبا بسته بود - درون بازارچه نقیب (بازار نقاره خانه) قرار داشت⁽¹⁾. این در ورودی به کاشیکاری زیبایی آراسته بوده است طلاّب معمولاً از در ورودی داخل صحن عتیق رفت و آمد می‌کردند. در بخش زیرین مَدْرَس بزرگ جنوب مدرسه، در سردابی، مقبره دانشمند بزرگ شیعی شیخ حر عاملی وجود دارد که پیشتر درِ ورودی آن از داخل مدرسه باز می‌شد و از صحن فقط یک پنجره مشبک فلزی داشت که مردم از همین پنجره به زیارت می‌پرداختند. امّا در حال حاضر برای مقبره مذکور ورودی مخصوصی از داخل صحن انقلاب تعبیه شده است.

بی‌گمان این بنای تاریخی از نظر کاشیکاری و خطاطی کم نظیر از دیگر مدارس علمیّه مشهد اصیل‌تر و کهن‌تر است. بویژه دو کتیبه بزرگ سر در ورودی و سر در مقابل آن حاوی درود و صلوات بر چهارده معصوم منسوب به خواجه نصیر است و به خط مُدَرِّس مدرسه میرزا جعفر یعنی محمّد رحیم (به سال 1091ق) می‌باشد. نوع خط این کتیبه با خط سر در ورودی سابق مدرسه که به بازارچه نقیب باز می‌شد مطابقت دارد. بخشی از خطوط موجود مدرسه میرزا جعفر، در دوره ناصر الدین شاه قاجار، در زمان ظهیرالدّوله محمّد ناصر خان، نایب التولیه و استاندار وقت (1285ق) به خط محمّد حسین شهیدی

نگاشته شده است.

در دو کتیبه موجود در سمت راست و چپ در ورودی، دو حدیث از امامان معصوم بر زمینه سبز با کاشی سفید نوشته شده و در بخش زیرین این دو کتیبه، دو طرح قالیچه نمای بسیار زیبا جای گرفته است. از جمله گنجینه‌های نفیس مدرسه میرزا جعفر، گچبریهای زیبای در ورودی مدرسه بود که متأسفانه با گذشت زمان نابود شده است.⁽¹⁾از دیگر نفایس مدرسه میرزا جعفر می‌توان ایوان شمالی مدرسه را نام برد که دارای مقرنس، کاشیکاری معرّق و کتیبه‌های بسیار زیبا و کم نظیر است⁽²⁾.

عکس شماره 34 - مدرسه میرزا جعفر بعد از بازسازی

کتابخانه قدیمی

همزمان با احداث مدرسه میرزا جعفر کتابخانه‌ای زیبا، دارای جنبه‌های تاریخی، هنری و معماری، توسط بنیانگذار مدرسه ساخته شد. این کتابخانه دارای گچبری و نقاشیهای ارزنده‌ای است که در آنها، از آب طلا استفاده شده و از این حیث نیز معماری کم نظیری عرضه شده است.

در بخش داخلی کتابخانه با ابعاد 30/5×3 متر مربع طاقچه‌های متعدد گچی برای چیدن کتاب در نظر گرفته شده است. همچنین در زیر سقف گنبدی شکل کتابخانه، علاوه بر گچبریهای در خور توجّه نقاشیهای بسیار زیبایی ترسیم شده است. این محل اکنون نیز به صورت نخستین برجای مانده است.

این کتابخانه تا چندین سده پس از تأسیس، کتابهای در خور توجه بسیاری داشت - از جمله شماری کتابهای نفیس و ارزنده خطّی - که متأسفانه پس از روبرو شدن حوزه‌های علمیّه با مشکلات فراوان و تعطیلی بسیاری از مدارس در دوره حکومت رضاخان، کتابخانه این مدرسه نیز رو به نابودی گذاشت و در سال 1312ش. کتابهای آن به مدرسه نوّاب منتقل شد. رکن الدین همایونفرخ در این باره می‌نویسد:

این مدرسه کتابخانه قابل توجّه داشته است. در سال 1312 کتابهای آن را به کتابخانه نوّاب منتقل ساخته‌اند. بنای آن به ادارات دولتی (اوقاف) اختصاص یافته است.⁽¹⁾

سرانجام پس از گذشت حدود 20 سال بار دیگر کتابخانه مدرسه به همّت علما افتتاح شد و کتابهایی که به مدرسه نوّاب منتقل شده بود مسترد و تعدادی کتاب نیز به مدرسه وقف شد. تعداد کتابهای این کتابخانه در سال 1346 حدود 3000 جلد تخمین زده شده که حدود 300 جلد آن خطّی بوده است.⁽²⁾

در سالهای بعد با تلاش مسؤولان وقت، اندک اندک بر تعداد کتابهای کتابخانه افزوده شد. در این‌باره کتابدار مدرسه میرزا جعفر حجه‌الاسلام فلسفی چنین می‌گوید:

بنده حدود 30 سال در مدرسه میرزا جعفر مسؤول کتابخانه بودم. در ابتدا حدود 60 جلد کتاب از اداره اوقاف گرفتیم ولی چون نیاز به کتابهای بیشتری جهت استفاده طلاّب بود، اعلامیه‌ای تنظیم و از تمام علاقه‌مندان به کتاب و کتابخانه در تمام نقاط کشور و حتی برخی کشورهای مسلمان برای کتابخانه مدرسه تقاضای کتاب کردیم، حتی برای عالمان و روحانیان نجف نیز این تقاضانامه را فرستادیم. در اندک زمانی عالمان و روحانیان شهرها و کشورهای گوناگون کتابهای فراوانی اعم از فارسی، عربی و چاپی و خطّی (بعضی از کتابهای خطّی بسیار نفیس و منحصر به فرد بود) اهدا کردند که در مجموع حدود 15000 جلد کتاب در موضوعهای گوناگون اسلامی جمع آوری شد و کتابخانه رونقی گرفت.⁽¹⁾

کتیبه های مدرسه

این اثر تاریخی از نظر خطوط و کتیبه‌های متنوع و زیبا همانند نمایشگاه خطهای هنرمندان اسلامی است که احادیث حکیمانه و گرانقدر معصومین علیهم السلام را بر کاشی معرّق به نمایش گذاشته است.

در داخل ایوان در مدرسه بر کاشی به خط سفید هنگام مرمت نوشته‌اند: قال سَیّدُالمرسلین و خاتم النبیین صلی‌اللّه علیه و آله و سلم: اطلبوا العلم من المهد الی اللَّحد وعنه علیه السلام: الارواح طیورٌ سماویّةٌ فی اقفاص اشباح البشریه اِذَا الْتَفَّتْ

بالعلم صارت ملائکةً و اِذا الْتَفَّت بالجهل صارت حشرات الارض.⁽²⁾

در کتیبه بالای ایوان، بر روی کاشی، این عبارت با خط زرد نوشته شده است:

قد وفق بعمارة هذه المدرسة بعد مادرست آثارها امتثالاً لامر السلطان الاعظم و الخاقان الافخم ادام ایام دولته.... اعلام نصرته نصیر الملة السنیة الملقب بظهیر الدولة العلیه محمّد ناصر خان والی مملکت خراسان. کتبهُ احمد بن الشهید 1285ق.

کتیبه متصل به ایوان سمت راست این عبارتها را داراست:

قال اللّه تعالی یرفع‌اللّه الذین امنوا منکم والذین اوتوا العلم درجات/ قال اللّه تعالی:

انما یخشی اللّه من عباده العلماء.⁽¹⁾

در حواشی محراب مسجد بر کاشی ممتاز معرّق و غیر معرّق این عبارتها نوشته شده است:

اذا علمتم فاعلمُوا بما عَلمتم لعلّکم تهتدُون/ قال باقر عُلُوم الأنبیآء و الْمُرسلین و

خامس الأئمّة المعصومین علیهم السلام: من طلب العلم لیباهی بِهِ النّاس و یماری.⁽²⁾

عکس شماره 35 - کتیبه کاشی معرّق به خط ثلث مدرسه میرزا جعفر

عکس شماره 36 - بخشی از کتیبه پیشانی ایوان شمالی مدرسه میرزا جعفر

عکس شماره 37 - نمای کاربندی یکی از غرفه‌های فوقانی مدرسه میرزا جعفر

عکس شماره 38 - بخش از کاشیهای ازاره ایوان شمالی مدرسه میرزا جعفر

تعمیرات

در زمان حکومت نادرشاه، به این مدرسه تاریخی و زیبا بی‌توجهی شد و موقوفات ارزنده آن در اختیار دولت قرار گرفت و حکومت مرکزی نیز عواید آن را در اختیار افراد

خاصی گذاشت. از این رو، مدرسه میرزا جعفر، آن رونق پیشین خود را از دست داد و طلاّب کمتر از آن بهره گرفتند. در نتیجه، به مرور زمان ویرانی بر آن حاکم شد تا اینکه در سال 1285ق. در زمان محمّد ناصر خان ظهیرالدوله استاندار وقت خراسان مدرسه میرزا جعفر (احتمالاً به دستور ناصر الدین شاه) تعمیر اساسی شد⁽¹⁾. در روزنامه سفر خراسان در این باره چنین آمده است:

هنگام عصر ناصر الدین شاه به عزم شرفیابی آستانه مقدسه عزم فرمودند و ابتدا در مدرسه میرزا جعفر که در صحن واقع است و از بناهای سابقه و عالیه است تشریف

فرما گشتند. چون بنای مدرسه را رو به انهدام یافتند به مجد الملک مقرر داشتند که موقوفه مدرسه را معیّن نموده، ما حصل وقفیّات را به مصرف تعمیر برسانند و هر قدر کسر باشد از دیوان همایون دریافت دارند.⁽¹⁾

از فرمان ناصرالدین شاه نسبت به تعمیرمدرسه بر می‌آید که ظهیر الدوله، استاندار وقت به تعمیر مدرسه اقدام کرده و نیمی از درآمد مزرعه «سیس آباد» را به تعمیر و دیگر

مصارف مدرسه اختصاص داده و تولیت آن را به فرزندان خویش واگذار کرده است. پس از این مرمتها مدرسه بار دیگر سامانی یافت و طلاّب زیادی به تحصیل در آن مشغول شدند. در سال 1315، در پی کشف حجاب، قانون ملبّس شدن روحانیان فقط در صورت داشتن مجوّز، محدودیت روحانیت و نیز از ادعاهای واهی و ریاکارانه و ابراز علاقه ظاهری عده‌ای دوچهره به روحانیت و نیز سخنانی از این نوع که «درست نیست که هر بی‌سوادی و نالایقی «عمامه» به سر بگذارد و مردم را به اسلام بدبین نماید و به

روحانیّت صدمه بزند»⁽²⁾و در ادامه سیاستهایی از این نوع، روحانیان اصیل و آگاه مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و مدارس علمی بسیاری روبه تخریب و نابودی گذاشت. تعداد زیادی از عالمان و روحانیان مبارز و معروف مشهد دستگیر و به شکنجه، تبعید و اعدام محکوم شدند و بدین ترتیب حوزه علمیّه مشهد با نابسامانی شدیدی روبرو شد.

مدارس دینی - خاستگاه عالمان و روحانیان برجسته و عالی قدر - به انبار چوب و مصالح ساختمانی تبدیل و یا به اداره فرهنگ آن زمان واگذار شد تا به عنوان مدارس جدید استفاده شود.

در این چارچوب، مدرسه میرزا جعفر نیز بار دیگر دچار نابسامانی شد و این مدرسه مهم علوم دینی به انبار تدارکات آستان قدس و محل نگهداری هیزم و چوب و دیگر وسایل تبدیل شد. سرانجام این گونه بی‌حرمتی‌ها و بی‌توجهی‌ها به مدرسه میرزا جعفر سبب شد که بنای آن ویران گردد.⁽³⁾

گر چه پس از سرنگونی رضا خان، تا حدّی بیدادگری حکومت و ستم بر حوزه‌های

علمیّه رو به کاستی گذاشت امّا پس از چندی، به سبب مبارزه و ستیز حوزه‌های علمیّه و روحانیّت آگاه و مبارز در برابر ستم و کجرویهای نظام استبدادی شاهنشاهی، پهلوی دوم نیز دشمنی شدیدی را با حوزه‌های علمیّه در پیش گرفت و همان طور که حضرت امام خمینی قدس‌سره فرموده‌اند: «دستگاه شاه و دولت عَلَم از آن جایی که از حوزه علمیّه قم مرتب ضربه‌های متعدد می‌دیدند تصمیم گرفتند آب را از سرچشمه خشک نمایند⁽¹⁾». بر این اساس، حکومت پهلوی در صدد تخریب و نابودی مدارس علوم دینی برآمد. در سندی که از ساواک به دست آمده است چنین می‌خوانیم:

مدارس حوزه علمیّه بویژه خیراتخان و میرزا جعفر مرکز فعالیت عناصر ضد رژیم و به صورت لانه فساد علیه امنیت کشور در آمده است.⁽²⁾

عناصر و مزدوران حکومت پهلوی تا حدّی در اجرای این سیاست ضد دینی و مکرآمیز به موفقیت دست یافتند و به بهانه توسعه اطراف حرم مطهّر، بسیاری از مدرسه‌های علوم دینی، از جمله مدرسه میرزا جعفر، خیراتخان و نوّاب را تخریب یا نیمه ویران کردند، امّا به لطف و عنایت پروردگار، پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی بسیاری از این دسیسه‌ها و توطئه‌ها را عقیم گذاشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به همّت آیت‌اللّه واعظ طبسی، تولیت عظمای آستان قدس رضوی، رسیدگی و نوسازی به مدارس علوم دینی بسیار مورد توجّه قرار گرفت. مدرسه‌های خیراتخان، پریزاد، دو در، بالا سر و نوّاب که تقریبا در آستانه نابودی کامل قرار داشتند با بهره‌گیری از معماری و هنر اصیل اسلامی و مهندسی نوین به شکل زیبایی بازسازی شدند. مدرسه میرزا جعفر نیز که به صورت جدّی آثار ویرانی و فرسودگی در آن به‌چشم می‌خورد با رعایت معماری سنتی با نقشه و طرح سابق به شکل باشکوهی بازسازی شد.

درباره چگونگی بازسازی این مدرسه مهندس دیشیدی مجری طرح می‌گوید:

ابتدا قرار بود مدرسه میرزا جعفر تعمیر شود ولی به علّت اینکه رطوبت زمین به سقف رسیده بود تعمیر و بازسازی امکان نداشت و این فکر منتفی شد. بعدا طرحی

ارائه شد مبنی بر این که آن قسمت از مدرسه که هنر اصیل دارد حفظ شود مانند سردرهای مدرسه و اتاق کتابخانه و بقیه تخریب شود. پیش از تخریب از مدرسه نقشه‌برداری و عکسبرداری انجام گرفت و سپس براساس نقشه اول بنا شد و مانند اول از کار در آمد⁽¹⁾.

عکس شماره 39 - مدرسه میرزا جعفر در هنگام بازسازی

عکس شماره 40 - نمای بیرونی کتابخانه تاریخی مدرسه میرزا جعفر هنگام بازسازی

موقوفات

بنا بر وقفنامه‌ای که میرزاجعفر در سال1079ق. نوشته، موقوفات آن شامل حدود 30 دکان، یک آسیاب، دو تیمچه و دو حمام در شهر مشهد بوده است. در سال 1285ق. محمد ناصرخان ظهیرالدوله نیز مزرعه سیس آباد را وقف این مدرسه کرده است. درآمد موقوفات این مدرسه در سال 1303ق. سالانه 278 تومان و علاوه بر آن، درآمد موقوفه ظهیرالدوله 180 تومان بوده است. بنا بر وقفنامه مذکور که در اداره اوقاف موجود است،

تولیت مدرسه باید به افراد ذکور واقف و در صورت انقراض آنها به اولاد اناث آن خاندان تفویض می‌شده است، که به علل نامعلومی و شاید بنا به مصلحت کلی حوزه و قرار گرفتن مدرسه در مجموعه اماکن حرم مطهر، این مدرسه در اختیار آستان قدس قرار گرفته است و همان نیّت واقف در آن عمل می‌شود.⁽¹⁾

فریزر جهانگرد انگلیسی نیز به اجمال به موقوفه‌های مدرسه اشاره می‌کند: «مدرسه میرزا جعفر بنایی است عالی و باشکوه و املاک زیادی بر آن وقف است.⁽²⁾

تولیت

از متولیان پیشین مدرسه اطلاع چندانی در دست نیست. بر اساس شواهد و اسناد موجود، پیش از انقلاب اسلامی، تولیت مدرسه به عهده یکی از اولاد واقف به نام میرزا محمد باقر سروقدی (از نسل ششم نوادگان واقف) بوده و تولیت مزرعه سیس آباد نیز در اختیار وی و تحت نظارت حاج میرزا احمد کفایی قرار داشته است.⁽³⁾ولی در حال حاضر چنانچه پیشتر گذشت مدرسه در اختیار آستان قدس و قسمتی از دانشگاه علوم اسلامی رضوی است.

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

این مدرسه در طول بیش از سه سده از مهمترین کانونهای علوم دینی در حوزه علمیّه مشهد بود و تعداد زیادی از دانش پژوهان و محصّلان علوم دینی در سطوح مختلف حوزوی زیر نظر بهترین و مجرب‌ترین استادان حوزه در آن مشغول تحصیل بودند. بنا به گفته آیت‌اللّه خامنه‌ای این مدرسه مرکز معنوی حوزه علمیه مشهد بوده است.

شمار طلبه‌های مدرسه متغیر بوده و در برخی گزارشها، تعداد آنها به 250 نفر بالغ می‌شده.⁽⁴⁾ولی در برخی از دوره‌های زمانی به 60 تا 70 نفر کاهش می‌یافته است. فریزر

سیاح انگلیسی پس از توصیف شهر مشهد، تعداد طلاّب مدرسه میرزا جعفر را بین 50 تا 60 نفر تخمین می‌زند.⁽¹⁾گاه نیز به سبب ظلم و ستم حکومت پهلوی، بویژه در زمان رضا خان مدرسه به کلی تعطیل می‌شد.

دانشمندان و روحانیان بزرگ و عالمی از این مدرسه برخاسته‌اند و در آن به رشد و بالندگی دست یافته‌اند. از آن جمله می‌توان نام برد از: حاج شیخ محمّد باقر قاینی نویسنده فاکهة الفاخرین و کبریت احمر و نیز آیت‌اللّه شیخ محمّد علی نجفی اردبیلی، آیت‌اللّه صدرالدین جزایری و آیت‌اللّه غلامحسین محامی (بادکوبه‌ای) از بزرگان فقه شیعه.

از استادان بنام و معروف مدرسه میرزا جعفر می‌توان از این بزرگان نام برد:

1 - آیت‌اللّه شیخ محمّد نهاوندی (1291 - 1270)، عالم و مدرّس پرآوازه و پر تلاش حوزه علمیّه مشهد. وی از بزرگانی چون سید اسماعیل صدر اصفهانی، آخوند خراسانی، سید محمّد کاظم یزدی، حاج میرزا حسن خلیلی تهرانی، شیخ عبداللّه مازندرانی و میرزا محمّد تقی شیرازی بهره‌مند شد. او در 1329ق. در مشهد سکونت گزید و پس از درگذشت برادر خود شیخ حسن نهاوندی، از عالمان بزرگ حوزه علمیّه مشهد، امور شرعی مشهد را بر عهده گرفت. وی سالهای بسیاری در مدرسه میرزا جعفر به تدریس علوم دینی به طلاّب اهتمام ورزید.

2 - سید ابوالقاسم درگزی (د. 1319 ش.)، حکیم و عارف برجسته و پارسا. او سالها در مدرسه میرزا جعفر سکونت داشت و طلاّب بسیاری از وی بهره‌مند شدند.

3 - حجه‌الاسلام حاج شیخ ذبیح اللّه مجتهد قوچانی (د. 1335ق)، از عالمان بزرگ قوچان و مُدرّس حوزه علمیّه مشهد. وی سالها در حلقه درس میرزا حبیب اللّه رشتی و آخوند خراسانی در نجف اشرف حضور یافت و در 1309ق. به قوچان بازگشت. سپس یک سال در مشهد رحل اقامت افکند و در مدرسه میرزا جعفر به تدریس فقه و اصول

پرداخت. وی پس از سالها تدریس و بحث و گفتگو در مشهد مقدس روی در نقاب خاک

کشید و در دار السیاده مدفون شد.⁽¹⁾

4 - شیخ محمّد تقی ادیب نیشابوری (1396 - 1315ق)، از برجسته‌ترین استادان ادبیات در حوزه علمیّه مشهد که در حدود 60 سال به تدریس علوم اسلامی بویژه ادبیات (مانند سیوطی، مغنی، مطوّل، شرح نظام، حاشیه، معالم و مقامات حریری و گوهرنامه) مشغول بود. او در مدارس علمیّه خیراتخان، سلیمان خان، مسجد گوهرشاد و نیز در مسجد ترکها کرسی تدریس داشت. ادیب نیشابوری که از شاگردان ممتاز استاد عبدالجواد نیشابوری به شمار می‌رفت، صدها تن ادیب و دانش پژوه تربیت کرد و از افتخارات این حوزه کهنسال است.⁽²⁾

5 - آیت‌اللّه حاج میرزا جواد آقا تهرانی (1368-1283ش.)، مفسِّر قرآن، فقیه وعارف پرهیزگار. وی در خانواده‌ای مذهبی در تهران زاده شد. سالها از استادان بزرگ قم، نجف

و مشهد بهره‌مند شد و سرانجام، خود، استاد بی بدیل و فقیه عالی مقام روزگار شد. سالهای بسیاری در حوزه علمیّه مشهد به تدریس درس خارج فقه و اصول، تفسیر و منظومه ملا هادی سبزواری پرداخت. غالبا محل تدریس ایشان مدرس فوقانی مدرسه میرزا جعفر بود.⁽³⁾

6 - شیخ عباس قمی (1359-1294ق)، محدِّث و عالم پارسا. وی در سال 1341ق. براساس درخواست طلاّب حوزه علمیّه مشهد شبهای پنجشنبه و جمعه در مدرسه میرزاجعفر درس اخلاقی می‌گفت و حدود 1000 نفر در درس ایشان شرکت می‌کردند.⁽⁴⁾

7 - آیت‌اللّه حاج شیخ حسنعلی مروارید (متولد 1329ق)، فقیه و مجتهد پارسا. وی

در خانواده‌ای روحانی در مشهد زاده شد. پس از تکمیل مقدمات، سطوح متوسط و عالی را نزد عالمان بزرگ مشهد مانند مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی و آیت‌اللّه العظمی حاج میرزا مهدی غروی اصفهانی گذراند و به مدارج عالی علمی و اخلاقی

رسید و سپس به تدریس فقه و اصول پرداخت و سرآمد همگنان خود در حوزه علمیّه خراسان شد. رهبر معظّم انقلاب حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره ایشان می‌فرمایند: «در

مسجد این مدرسه [میرزاجعفر] میرزا حسنعلی مروارید که از روحانیون خوشنام و موجّه مشهدند اقامه جماعت می‌کنند و ظهر و شب یکی از بهترین اجتماعات مذهبی مشهد در آن‌جا تشکیل می‌یابد»⁽¹⁾.

8 - آیت‌اللّه علی مشکینی، از عالمان و مجاهدان نستوه و از یاران حضرت امام خمینی قدس‌سره. ایشان پیش از انقلاب اسلامی، به سبب مبارزات و روشنگریها علیه حکومت فاسد پهلوی به مشهد تبعید شد و طلاّب مشهد در مدرسه میرزا جعفر از محضرش استفاده می‌کردند.

9 - حضرت آیت‌اللّه شیخ علی فلسفی، از عالمان و استادان طراز اوّل حوزه علمیّه مشهد. درس خارج فقه و اصول ایشان اکنون نیز بسیار مورد توجّه روحانیان و طلاّب مشهد است.

10 - آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای (رهبر معظّم انقلاب)، مدرّس مبارز و برجسته و جوان آن زمان در مدرسه میرزاجعفر. ایشان درس اخلاق تدریس می‌کردند و طلاّب بسیاری در حلقه درس ایشان که گیرایی و جذابیت خاصی داشت حضور می‌یافتند.

11 - آیت‌اللّه شیخ عبدالنبی کُجوری، از دانشمندان و استادان پرهیزگار و برجسته حوزه علمیّه مشهد. ایشان از 1360ق. در مشهد مقدس رحل اقامت افکند و به تدریس سطوح عالی علمی پرداخت.

12 - حجت الاسلام والمسلمین شیخ حسین نورانی، استاد دوره سطح در مدرسه میرزا جعفر. بسیاری از طلاّب مشهد از محضر ایشان بهره‌مند شده‌اند.

13 - حاج شیخ حسن کاشی. همچنین تعداد زیادی از بزرگان همچون: حاج ملا آقا بزرگ، آیت‌اللّه محمد علمی اردبیلی، علی اکبر علیزاده و علامه زاهدی در این مدرسه مشغول بحث و تدریس بوده‌اند.

عکس شماره 41 - نمایی از مدرسه جدید میرزا جعفر

وضعیت کنونی بنا

این مدرسه با حیاط مستطیل شکل به ابعاد 55×33 متر مربع، با آب نمای زیبا و باغچه، محیط مناسب و مطلوبی را برای تحصیل طلاّب ایجاد کرده است. دو ایوان در طرف شمال وجنوب مدرسه قرار دارد. ایوان شمالی در بازسازی مدرسه ویژگیهای تاریخی خود را حفظ کرد، ولی پاره‌ای از کاشیکاری‌ها و کتیبه‌های آن مرمت شد. بر پیشانی این ایوان، سوره «کوثر» با خط زرد ثلث در زمینه لاجوردی نوشته شده است و بر سر ستونهای ایوان آیة الکرسی با خط ثلث به رنگ سفید، در زمینه لاجوردی، نقش بسته و در پایان آن چنین آمده است: «کتبه الشهید محمّد بن المشهدی 1285».

در دو سوی ایوان، زیر کتیبه حاوی آیة الکرسی، دو تابلوی بسیار زیبا با کاشی معرّق نقش بسته و در بالای تابلوی سمت راست و سمت چپ، به ترتیب عبارتهای «بسم اللّه

الرّحمن الرّحیم» و «لا اله الاّ اللّه» نگاشته شده است. در قسمت داخلی ایوان، نزدیک سقف با خط نستعلیق به رنگ زرد، آیة الکرسی بر کاشی معرّق به چشم می‌خورد. لچکی‌های ایوان نیز با کاشی معرّق تزیین شده است. این ایوان حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر است و ازاره آن تا حدود 80/1 سانتیمتر سنگ شده است. در قسمت بالای ایوان چهار تابلوی نفیس ساخته شده از کاشی رنگارنگ گل و بوته‌ای جای گرفته که به صورتی هماهنگ و یکدست زیبایی خاصی به آن بخشیده است.

در زیر طاق ایوان با گچ مقرنس، تزیینی زیبا به چشم می‌خورد و در بخشهای پایین‌تر اسم جلاله «اللّه» و برخی نامهای معصومین وآیات قرآنی حک شده است. در داخل ایوان سه حجره قرار دارد که سردر آنها با کاشی هفت رنگ تزیین شده و با خط نستعلیق زرد رنگ آیات «انا فتحنا لک فتحا مبینا» و «نصر من اللّه و فتح قریب» بر سردر حجره

وسط ایوان و «بسم اللّه الرحمن الرحیم» بر سردر دو حجره جانبی آن به کتابت درآمده است. ایوانچه قسمت فوقانی ایوان، مربوط به یکی از حجره‌های داخل آن، با سقف مقرنس تزیین شده است.

ایوان جنوبی مدرسه نیز از نظر تاریخی در خور توجّه است. این ایوان که بین هشتی ورودی و حیاط مدرسه قرار گرفته حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر و ازاره آن تا ارتفاع

80/1 سانتیمتر سنگ است. در چوبی دو لَت بزرگی در وسط ایوان جنوبی قرار گرفته است.

بر سرستونهای ایوان صلوات چهارده معصوم خواجه نصیر، و نام خطاط و مُدَرِّس مدرسه به خط سفید بر زمینه لاجوردی به کتابت درآمده ودر دو سوی ایوان در زیر این کتیبه دو لوح زیبا با کاشی معرّق تزیین شده که بر لوح سمت راست «بسم اللّه الرحمن الرحیم» و بر لوح سمت چپ «لا حول ولا قوة الاّ باللّه» نقش بسته است. بر حاشیه داخل

ایوان حدیثی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خط ثلث سفید رنگ (به خط محمّد حسین مشهدی مورخ 1262ق) نوشته شده است. بر پیشانی ایوان جنوبی با خط ثلث به رنگ زرد و در زمینه لاجوردی این عبارت نوشته شده است:

قَدّ وَفَّقَ بِعِمارَةِ هذهِ الْمَدرسَةِ بعد مَا انْدَرَسَتْ آثارُها اِمتثالاً لاَِمْرِ السُّلْطان الاَْعْظَم

والخاقانِ الاَْفْخَمِ اَدامَ اللّه‌ُ ایامَ دولتِهِ و اقام اللّه‌ُ اعلام نصرتِه نصیر الملة السنیة الملقب بظهیر

الدولة العلیه محمّد ناصرخان والی مملکة خراسان، کتبهُ الشهید فی سنه 1285.

پشت بغل ایوان با کاشی هفت رنگ تزیین شده و دو سوی ایوان چند اثر زیبای معرّق به صورت قرینه قرار گرفته است. سقف ایوان مقرنس شده و در قسمت زیرین آن واژه‌ها و عبارتهای اللّه جل جلاله، محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، علی علیه‌السلام، فاطمه علیهاالسلام، لا اِله الااللّه، اللّه اکبر، اللّه الصمد بر روی گچ کنده کاری و برخی رنگ‌آمیزی شده است.

مدرسه دارای دو در است: در نخست، مشرف به صحن انقلاب (عتیق) و در جنوب مدرسه واقع است. این در، چوبی و «دو لَت» است که در داخل ایوانی با دهانه حدود 5 متر قرار دارد و ازاره آن تا ارتفاع 5/1 متر سنگ شده است. بر کتیبه سردر حدیث معروف «اطلبوا العلم من المهد الی اللَّحد» به چشم می‌خورد. در قسمت درونی ایوان آیاتی از قرآن با خط ثلث سفید رنگ بر زمینه لاجوردی نقش بسته و سقف ایوان نیز با کاشی و مقرنس تزیین شده است. در لچکی‌های ایوان از کاشی هفت رنگ استفاده شده و در وسط پیشانی ایوان عبارت «یا صاحب الزمان» نقش بسته شده است. درِ دوم مدرسه در شمال غربی، در بست طبرسی، دری دو لَت است و کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مدرسه میرزا جعفر 69 حجره دارد. طبقه اول حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر است و دیوار حجره‌ها و ایوانچه آنها با کاشی معرّق تزیین شده. بر روی تمام پیشانی حجره‌های طبقه اول احادیثی از ائمه اطهار به خط ثلث سفید به کتابت درآمده است. در زیر سقف برخی ایوانچه‌ها گچ کاری مقرنس و برخی دیگر یزدی‌بندی ساده‌ای شده است.

در دو سوی هشتی ورودی مدرسه، مَدْرَس و مسجد که هر کدام دارای تزیینات زیبایی است قرار دارد.

لازم به ذکر است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به همّت آیت‌اللّه عباس واعظ طبسی، تولیت عظمای آستان قدس رضوی، از ادغام دو مدرسه میرزا جعفر و خیراتخان، همراه با افزایش ساختمانهای جدیدی به آن دو، دانشگاه علوم اسلامی رضوی تأسیس شد (ر.ک: فصل سوم کتاب حاضر).

مدرسه فاضل خان (فاضلیّه)

اشاره

مدرسه فاضل خان(فاضلیه)* ⁽¹⁾

موقعیّت

زمانی که طرح احداث این بنای تاریخی ریخته می‌شد در حاشیه یکی از خیابانهای اصلی شهر به نام بالا خیابان (خیابان شیرازی) قرار گرفته بود. پس از احداث اولین فلکه

در اطراف حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در سال 1310ش. قسمت اعظم این مدرسه در مسیر طرح مذکور قرار گرفت و تخریب شد و قسمتی از آن نیز ابتدا به مهمان‌خانه توس و سپس به درمانگاه آستان قدس تبدیل شد.

ویژگیهای معماری

این مدرسه از لحاظ سبک معماری و آرایه‌های هنری بخصوص کاشیکاری در کنار مدرسه‌های درجه یک مشهد مانند مدرسه میرزا جعفر و نوّاب به شمار می‌رود. شیوه مهندسی و معماری ساختمان مدرسه با اغلب مدارس دوره صفویّه یکسان است: حیاط مستطیل شکل وسیعی در وسط مدرسه و حجره‌هایی ایوان‌دار در دو طبقه در چهار ضلع آن. آب‌نما و اشجار کهنسال گرداگرد آن از دیگر ویژگیهای مدارس علمیّه قدیمی مشهد می‌باشد که در این مدرسه نیز محیط با نشاط و مناسبی را برای طلبه‌ها و دانش پژوهان

به وجود می‌آورده است.

بر سردر ایوان ورودی دو کتیبه بسیار نفیس که یکی به خط ریحان و دیگری به خط رُقاع است نقش بسته. متن کتیبه سردر که به خط ریحان منبت شده چنین است:

قد اتّفق بحمداللّه سُبحانه و حسن توفیقه بنآء هذه المدرسة المسماة بالفاضلیّه فی ایام دولت صاحب القران الاعظم والخاقان المعظّم مالک رقاب الامم مولی ملوک الترک والعرب والعجم، احفاد ائمة الهدی وسیّد السلاطین فی العالم السلطان بن السلطان بن السلطان ابوالمظفّر شاه عباس الثانی الصفوی الحسینی خلَّداللّه سبحانه ملکه و سلطانهُ وافاض عَلی العالمین برّهُ و عدله واحسانه و بعد لمّا ثبت بالبراهین

العقلیه والسنن النقلیّه فی انَّ تحصیل العلوم الدینیة طاعة اللّه سُبحانَهُ افضلُ من العبادات واعانة الطلَبه و اهل العلم تعظیما لشأنه من اقرب الطّاعات بنیتها محضا للّه

و فُزت باتمامها وانا عبداللّه ملاّ امیر اطاعة لاشارة اَخی الفاضل الکبیر والعالم

المدقّق النحریر الواصل الی جوار الملک المنان الغنیّ علاءالملک المخاطب بفاضلخان التونی تغمّده اللّه بغفرانه واسکنه بحبُوحة جنانِه ربّنا تقبَّل منّا اِنک انت السّمیع العلیم و اشرکه فی صالِح دُعآئی رب اغفرلی ولاخی وادخلنا فی رحمتک وانت ارحم الراحمین انت ولیّنا فاغفر لنا وارحمنا وانت خیر الغافرین بسعی الصّالح التّقیّ المتّقی حاجی محمّد باقر القراسی و حرّره العبد الراجی الی رحمة اللّه ابوالحسن عنایت اللّه فی تاریخ سنة خمس و سبعین بعد الالف من الهجرة علی صاحبها اَلف سلام و تَحیّة.⁽¹⁾

و متن کتیبه پیشانی در چنین است :

بسم اللّه الرحمن الرحیم بعد حمداللّه مفتح ابواب الخیرات والعلوم والسلام علی الرّاسخین فی العلم المکتوم قد رُوی عن النبی صلی اللّه علیه واله وسلم انه قال انا

مدینه‌العلم وَ عَلیٌّ بابُها و من ارادَ الحکمة فلْیَأتها من بابها/ کتبهُ محمّد رحیم.⁽²⁾

بر پیشانی محراب مسجد مدرسه با خط ثلث این آیه بر سنگ نقش بسته است :

قال اللّه تبارک و تعالی حافِظُوا علی الصلوات تا آخر آیه. الراجی الی اللّه عنایت اللّه.⁽³⁾

متأسفانه اطلاعات مستند دیگری از سایر ویژگیها و مختصات ساختمانی مدرسه

موجود نمی‌باشد.

پیشینه تاریخی

این بنای تاریخی که به دوره شاه عباس دوم (حک. 1077 - 1052ق) متعلّق است یکی از مدرسه‌های معروف و بزرگ و مهد پرورش و تربیت عالمان، فقیهان و دانشمندان عالیقدر و برجسته‌ای بوده که از نظر املاک و موقوفات فراوان در شمار مدرسه‌هایی مانند عباسقلی خان و نوّاب به شمار می‌آمده است.

بنیانگذار مدرسه فاضل خان از عالمان و مجتهدان به نام سده 11ق. ملا عبداللّه بشرویی⁽¹⁾(متوفی 1071ق) مشهور به فاضل تونی است. وی این مدرسه را در زمان شاه عبّاس دوم به دستور برادرش علاء الملک معروف به فاضل خان از دانشمندان و رجال نامدار آن روزگار ساخت. تاریخ احداث مدرسه سال 1075ق. است. و از کتیبه منصوب بر سردر مدرسه چنین بر می‌آید که فاضل خان پیش از پایان یافتن ساختمان مدرسه

درگذشته است. از این رو ملاّ عبداللّه به یادبود برادرش مدرسه را فاضل خان یا فاضلیّه نام نهاده است.

صاحب منتخب التواریخ درباره مدرسه فاضل خان می‌نویسد:

مدرسه فاضل خان واقع در بست بالا خیابان است که بر سردر این مدرسه کتیبه‌ای به خط ریحان و دو سطر هم در پیشانی به خط رقاع است و هر دو کتیبه به سنگ منبت است و بسیار خوب نوشته شده و در آن کتیبه‌ای است که این مدرسه در زمان شاه عباس ثانی ساخته شده و بانی آن ملاّ عبداللّه تونی بوده که به اشاره و وصیت برادرش الفاضل الکبیر والعالم المدقّق النحریر علاء الملک المخاطب به فاضل خان التونی در تاریخ 1075ه .ق. [ساخته شده است⁽¹⁾].

فریزر، جهانگرد انگلیسی مشاهدات خود را این چنین بر روی کاغذ آورده است:

مدرسه فاضل خان املاک و دکاکین زیاد بر آن وقف کرده‌اند. این مدرسه کتابخانه‌ای دارد که هفتاد هزار تومان قیمت می‌نمایند. بانی مدرسه شخصی است که در هند ثروتمند شده. گویند بانی شرطی برای سکنای مدرسه قرار داده و آن را بر روی سنگی رسم ودر محلی که مد نظر است نصب نموده.⁽²⁾

اعتمادالسّلطنه نویسنده مطلع الشمس در توصیف مدرسه فاضل خان چنین می‌نویسد:

بر سر در مدرسه کتیبه‌ای به خط ریحان و دو سطر هم در پیشانی در به خط ثلث یا رُقاع است، این هر دو کتیبه در سنگ منبّت است و بسیار خوب نوشته شده است.

کتابخانه مدرسه

کتابخانه مدرسه فاضل‌خان یکی از با ارزش‌ترین و معتبرترین کتابخانه‌های مشهد بوده به طوری که جامع‌ترین کتابخانه پس از کتابخانه آستان قدس رضوی شمرده می‌شده و کتابهای خطی نفیس و ارزنده‌ای داشته است. بنابر قرائن تاریخی، تأسیس کتابخانه همزمان با ساخت مدرسه بوده است.

استاد مرحوم کاظم مدیر شانه چی درباره این کتابخانه می‌نویسد:

مدرسه فاضلیّه، بهترین مدارس مشهد بوده که در محل فعلی درمانگاه توس [در ضلع بست علیا و فلکه جنوبی] واقع می‌شد و از لحاظ موقوفات و کتابخانه نسبتا جامع که در آن زمان پس از کتابخانه آستان قدس بزرگترین کتابخانه مشهد بوده و در درجه اول مدارس این آستان قرار داشت... مرحوم فاضل خان ظاهرا از ایرانیانی است که مدّتها در هند می‌زیسته و در دربار پادشاهان تیموری هند منزلتی داشته و از این راه ثروتی اندوخته و عاقبت به ایران بازگشته است. گواه این سخن علاوه بر تصریح فریزر سیاح انگلیسی سجع مهرهایی است از آن مرحوم که در ظَهر کتابهای وقفی وی مشاهده می‌شود: «بنده شاه جهان فاضلخان»، «مرید شاه جهان پادشاه فاضلخان»، «مرید غیاث الدین اکبر شاه» و نیز شیوه خط و نگارش بعضی از همین کتابهاست که می‌رساند در هندوستان نوشته شده و آن مرحوم از آنجا با خویش به ایران آورده چنان که شیخ علی منشار (پدر همسر شیخ بهایی) در همان زمان گنجینه‌ای از کتاب با خود از هندوستان به ایران آورد که پس از درگذشت وی و انتقال کتابخانه‌اش به همسر شیخ، بیشتر آنها را وقف کتابخانه آستان قدس رضوی نموده است. بعد از آن هم سایرین کتب زیادی در حدود دو هزار جلد به کتابخانه مدرسه تقدیم نموده‌اند. در مطلع الشمس از قول فریزر سیاح انگلیسی می‌نویسد این مدرسه کتابخانه‌ای دارد که

هفتاد هزار تومان قیمت می‌نمایند. ولی در سال 1308ش. که کتب به اصطلاح عرض دیده شده و توسط مرحوم عماد تهرانی (کتاب شناس و فهرست نویس کتابخانه آستان قدس) فهرست آن تنظیم می‌گردد بیش از ششصد جلد کتاب موجود نبوده که کتب مزبور پس از خرابی مدرسه فاضلیه به مدرسه میرزا جعفر منتقل و از آنجا به مدرسه نوّاب تحویل یافت و جزو کتابخانه آنجا گردید. ولی معلوم نیست در چه زمان تعداد معتنابهی از نفایس کتب فاضلیه به کتابخانه آستان قدس انتقال

یافته.⁽¹⁾

استاد شانه چی سپس تعدادی از نسخه‌های نفیس و منحصر به فرد این کتابخانه را برمی‌شمارد. همچنین همایونفرخ درباره کتابهای این کتابخانه می‌نویسد:

کتابخانه آن بسیار غنی و معظّم بوده، فاضل خان گذشته از اینکه کتابهای شخصی‌اش را وقف مدرسه کرد تا زنده بود کتاب می‌خرید و وقف کتابخانه مدرسه می‌کرده است.⁽²⁾

موقوفات

چنان که پیشتر گفته شد، مدرسه فاضل خان از موقوفات و املاک قابل توجّهی برخوردار بود و میزان شهریه‌ای که طلاّب این مدرسه از درآمد موقوفات دریافت می‌کردند نسبت به طلاّب دیگر مدرسه‌های مشهد بیشتر بود. حتی پس از تخریب مدرسه در زمان تولیت محمّد ولی خان اسدی، از محل موقوفات آن، مؤسسه‌ای به نام دانشکده علوم معقول و منقول در مدرسه میرزا جعفر تأسیس گردید که تا سال 1351ش. فعالیت می‌کرد و هزینه آن از درآمد موقوفات این مدرسه تأمین می‌شد. این مدرسه موقوفات مهم و پر درآمدی داشته که عمده آنها را فردی به نام میرزا محمّد کاملای کرمانی و همسرش فرنگیس بیگم در سال 1084 وقف کرده‌اند.

برخی از موقوفات مدرسه عبارتند از:

1 - حمام حاج آقاجان 2 - یک سوم سرای قزوینی‌ها 3 - مزرعه اخن جان و گوارشکان واقع در بلوک تبادکان 4 - مزرعه کوشک 5 - ششدانگ مزرعه کلالی واقع در بلوک تبادکان 6 - یک زوج و ثمن از مزرعه سیس آباد 7 - نصف مزرعه گرمه یا جرمقی در بلوک میان ولایت 8 - سه زوج قریه رادکان در 15 فرسنگی مشهد 9 - مزرعه نو محل، مزرعه جوقان و مزرعه چنبر قربال 10 - چهار خمس از محمّد آباد نوغان متصل به باره شهر مشهد.⁽³⁾

با تخریب این مدرسه تاریخی در سال 1310ش. برخی موقوفات متصل و یا اطراف مدرسه نیز در مسیر خرابی طرح احداث فلکه حرم مطهّر قرار گرفته، تخریب شدند و

بقیه موقوفات نیز با مرور زمان به فراموشی سپرده شدند.

تعمیرات

در دوران حکومت ناصرالدین شاه مدرسه فاضل خان در معرض ویرانی و فرسودگی قرار گرفته بود، از این رو توسط میرزا محمّد حسین عضدالملک قزوینی - از متولیان آستان قدس رضوی - تعمیر و مرمت اساسی شد.⁽¹⁾از تعمیرات جزئی دیگر که بر روی مدرسه انجام شده اطلاعی در دست نیست.

تولیت

نخستین متولّی مدرسه فاضل خان، مؤسس اولیّه، ملاّ عبداللّه تونی، از عالمان و بزرگان آن روزگار است. احتمالاً وی تولیت مدرسه را به فرزندانش تفویض کرد. امّا با گذشت زمان تولیت مدرسه در هاله‌ای از ابهام فرو رفت. بنابراین پس از مدتی اداره اوقاف تولیت مدرسه را به آیت‌اللّه میرزا احمد کفایی خراسانی واگذار کرد.

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

به علتِ وجود عالمان واستادان فرهیخته و ارزنده، در این مدرسه، دروس حوزوی در تمام سطوح ارائه می‌شد و طلاّب زیادی در آنها با اشتیاق شرکت می‌کردند. وجود استادان نامداری همچون آیت‌اللّه شیخ هاشم قزوینی، استاد محمّد پروین گنابادی، حاج

شیخ حسن برسی، میرزا محمّد باقر مدرّس رضوی، میرزا عبدالرحمن مدرّس رضوی، حاج شیخ حبیب اللّه‌گلپایگانی، حاج میرزا احمد مدرّس یزدی و حجت الاسلام ارتضاء نمایانگر اهمیّت علمی این مرکز آموزشی است. آیت‌اللّه شیخ حسنعلی مروارید، آیت‌اللّه

حاج میرزا حسین فقیه سبزواری، حاج ملا عباسعلی فاضل، شیخ عبدالجواد نیشابوری، عبدالحسین شفیعی، عبدالرحیم عیدگاهی، علی معصومی، حاجی محقق، شیخ حسین مقدس، محمد رضا نوغانی، حسنعلی تهرانی و شیخ محمود تولائی از جمله اندیشمندان و عالمانی هستند که در مدرسه فاضل خان به پژوهش و مطالعه می‌پرداختند و از افتخارات این مدرسه بودند.

عکس شماره 42 - مرحوم میرزا محمدباقر مدرس رضوی

عکس شماره 43 - میرزا احمد مدرس یزدی

به سبب موقوفات فراوان مدرسه فاضل خان، طلاّب این مدرسه شهریه مناسب‌تری دریافت می‌کردند، به طوری که در زمان تولیت میرزا احمد کفایی خراسانی به طلاّب ماهانه بین 100 تا 200 ریال هزینه تحصیلی پرداخت می‌شد. برای سکونت و تحصیل در مدرسه شرایط خاصی وجود نداشت و استعداد و شایستگی طلبه بسنده می‌کرد. گرچه متولّی مدرسه شرایطی برای طلبه‌ها قرار داده بود که اعتمادالسلطنه به آنها چنین اشاره کرده است:

گویند بانی شرطی برای سکنای مدرسه قرار داده و آن را بر روی سنگی رسم و در محلی که مد نظر است نصب نموده و آن شرط این است که سه طایفه نباید در این مدرسه منزل نمایند: هندی، مازندرانی و عرب. چه هندیها بی‌حقیقت و دروغگو هستند و مازندرانیها جنگی و اعراب ناتمیز و کثیف. و از قرار مذکور طلبه عربی به مشهد آمد خواست در مدرسه فاضل خان ساکن شود، رئیس مدرسه گفت ممکن نیست و جهت را به او اظهار داشت. عرب دستهای خود را به سوی آسمان بلند

نموده، گفت: «ای فاضل خان خدا تو را رحمت کند که حرف راستی زدی».⁽¹⁾

عکس شماره 44 - آیت‌اللّه شیخ هاشم قزوینی

عکس شماره 45 - آیت‌اللّه شیخ مجتبی قزوینی

البته اعتماد السلطنه این شرایط را از قول فریزر جهانگرد انگلیسی بیان کرده که از چند جهت قابل تأمل است.

الف - فریزر اعتقاد دارد که بانی چنین شرایطی را بر روی سنگی رسم و در محلی که در دید عموم بوده نصب کرده، در حالی که هیچ یک از تاریخ نگاران از این شروط و سنگ مذکور نام نبرده‌اند. نویسنده منتخب التواریخ نیز این شروط را از قول اعتمادالسلطنه نقل کرده است. این در حالی است که خود فریزر نیز چنین شرایطی را در مدرسه ندیده و از این رو در آغاز از واژه مبهم «گویند» استفاده کرده است.

ب - چنان که پیشتر گذشت علاء الملک فاضل خان (بنیانگذار مدرسه) بنا بر شواهد موجود سالها درهند می‌زیسته و در آنجا مقام و منزلتی داشته، آیا ممکن است شرطی

برای عدم ورود طلاّب هندی در نظر گرفته باشد؟

ج - به فرض آن که بنیانگذار مدرسه چنین شروطی را ذکر کرده باشد، این تنها اعتقاد و نظر شخصی وی است و هیچ دلیلی بر ادعای او نیست.

د - چنین سخنانی از فریزر و اغلب مستشرقین اگر از اغراض تفرقه‌انگیز و سیاسی آنها نباشد، حداقل دلیل بر عدم آگاهی و اطلاعات ناقص آنان می‌باشد.

وضعیّت موجود بنا

همان طور که یاد شد در هنگام احداث اولین فلکه در اطراف حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در سال 1310ش. قسمت اعظم این مدرسه تاریخی پس از چندین قرن به علّت واقع شدن در مسیر طرح مذکور تخریب شد و امروزه هیچ یادگاری از آن موجود نیست.

مدرسه عباسقلی خان

موقعیّت

این مدرسه اکنون در سمت شرقی مجموعه اماکن حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در حاشیه خیابان شهید نوّاب صفوی (پایین خیابان) قرار دارد، امّا آن هنگام که طرح اولیه آن ریخته

می‌شد در حاشیه یکی از خیابانهای اصلی شهر به نام پایین خیابان - که توسط شاه عباس اول احداث شده بود - قرار داشت که از سمت غرب به کوچه (بازار) عباسقلی خان، از شرق به چندین دربند مغازه و از جنوب به منازل مسکونی و از شمال به پایین خیابان متصل بود.

پیشینه تاریخی

در هنگام حکومت صفویّه (1135 - 906ق) چون سیاست دستگاه حاکم ترویج و اشاعه مذهب تشیّع در ایران بود، شاهان صفوی، گامهای مؤثر و مهمّی در جهت بزرگداشت عالمان و روحانیان، آباد کردن شهرهای مذهبی مانند قم و مشهد و احداث بناهای مذهبی مانند مسجدها، حسینیه‌ها و مدارس علوم دینی برداشتند. در این دوره تنها در شهر مشهد ده مدرسه علمیّه احداث شد که از بیشتر آنها یا اثری بر جای نمانده یا در اثر ویرانی بیش از حد تخریب و سپس بازسازی شده‌اند، از این رو تنها مدرسه علمیّه

بر جای مانده از زمان صفویان که هنوز با صلابت و استواری پس از سیصد و اندی سال همچنان پابر جا مانده، مدرسه عباسقلی خان است.⁽¹⁾

عباسقلی خان، سعدیّه، بهزادیّه، ابدال خان، فاضل خان، میرزا جعفر، خیراتخان و نوّاب که سه مدرسه اخیر نوسازی شده‌اند و از دیگر مدرسه‌ها به جز مدرسه عباسقلی خان اثری بر جای نمانده است.

نقشه شماره 23 - پلان مدرسه عباسقلی خان، طبقه همکف

این مدرسه از بناهای چهار ایوانی رایج در خراسان است و بر اساس کتیبه سنگی سردر ورودی مدرسه تاریخ احداث بنا سال 1077ق. و بانی آن عباسقلی، بیگلربیگی خراسان بوده است.⁽¹⁾

نویسندگان مطلع الشمس و منتخب التواریخ مدرسه عباسقلی خان را در زمره مدرسه‌های بزرگ و معتبر که دارای موقوفات فراوان است بر شمرده‌اند. فریزر جهانگرد انگلیسی درباره آن چنین می‌نویسد: «بانی آن از طایفه شاملو و موقوفه آن از حمّام و دکاکین و املاک بسیار و بنای جامع و کاملی است. وقتی من آن را دیدم به تعمیر آن مشغول بودند».⁽²⁾

ویژگیهای بنا

ویژگیهای بنا⁽³⁾

این مدرسه که از نوع مدارس چهار ایوانی است نمونه کاملی از معماری دوره صفویّه می‌باشد. گر چه بر اثر مرور زمان وعدم تعمیرات اساسی برخی از قسمتهای آن از بین رفته است، امّا هنوز نمایانگر هنر و معماری اصیل اسلامی و ایرانی می‌باشد. ساختمان مدرسه دارای 104 حجره است که در دو طبقه در چهار ضلع حیاط بزرگ و مشجّر مدرسه بنا شده و مقابل هر حجره ایوانچه‌ای مستقل قرار دارد. برای رفت و آمد به حجره‌های طبقه دوم، راه پله بسیار باریکی در قسمتهای مختلف حیاط مدرسه برای رسیدن به راهروهای باریک پشت حجره‌های طبقه دوم وجود دارد. از ویژگیهای معماری مدرسه عباسقلی خان وجود بادگیری تقریبا بزرگ بود که برای جلوگیری از رطوبت حجره‌ها هوا را به فضای تحتانی حجره‌های طبقه اول هدایت می‌کرد؛ از این رو در زیر همه حجره‌های طبقه اول فضاهایی به شکل تونل قرار دارد.

حیاط بزرگ مدرسه با آب‌نمای کوچکی در وسط، حدود یک متر از سطح خیابان پایین‌تر قرار دارد. چهار ایوان نسبتا مرتفع در چهار سمت حیاط مدرسه قرار دارند که عبارتند از:

عکس شماره 46 - نمای درونی مدرسه تاریخی عباسقلی خان

1 - ایوان جنوبی: این ایوان که به ابعاد 9×7 متر مربع و ارتفاع حدود 12 متر، مسجد مدرسه را تشکیل می‌دهد دارای تزیینات و گچبریهای قابل توجهی می‌باشد. ازاره مسجد با سنگ مرمر سیاه رنگی پوشانده شده و به استثنای سقف ایوان که با مقرنسهای گچی آراسته شده بقیه قسمتها تزیین خاصی ندارد. محراب مسجد درون طاقنمای

زیبایی مزیّن به مقرنسهای گچی قرار گرفته است که بر گرداگرد آن کتیبه‌ای شامل آیه‌الکرسی قرار داشته که اکنون اثری از آن باقی نمانده است. در این باره، در مطلع الشمس چنین آمده است:

در دور محراب مسجد این مدرسه آیة الکرسی است ولی نصف آخر ریخته و با ساروج تعمیر شده و کتیبه سردر به خط ثلث و کاشی معرّق بوده ولی بتمامه ریخته، چند آیه از آیات قرآنی نیز در اینجا به چشم می‌خورد.⁽¹⁾

همچنین سر پایه‌های ایوان مسجد مزیّن به آیات قرآنی است که بر کاشی معرّق به خط ثلث سفید رنگ نگاشته شده است. نویسنده مطلع الشمس درباره کاشیکاری سردر ایوان مسجد چنین می‌نویسد :

در پیشانی ایوان مسجد مدرسه به کاشی معرّق به خط زرد نوشته است: فی ایام دولة السلطان الاعظم والخاقان المعظم صاحب الحشمة السلیمانیه والشوکة الاسکندریة السلطان بن السلطان ابوالمظفر شاه سلیمان الصفوی الموسوی الحسینی بهادرخان خلّداللّه تعالی بمیامین دولته کتبهُ محمّد رحیم 1077ق.⁽²⁾

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به علّت از بین رفتن کاشیکاری های پیشانی ایوان مسجد مدرسه، این قسمت بازسازی شد و کتیبه‌ای با زمینه آبی به خط سفید با همان کلمات بر پیشانی ایوان نصب شد. پشت بغلهای ایوان نیز از کاشیکاری معقلی زیبایی برخوردار است.

2 - ایوان شمالی: این ایوان دارای ابعاد 6×5 مترمربع و ارتفاع حدود 12 متر است و درون آن در ورودی مدرسه قرار دارد. ازاره ایوان از سنگ مرمر سیاه است و فضای داخل ایوان دارای گچکاری ساده‌ای می‌باشد. سقف ایوان با آجر ساده به شکل لوزی یزدی بندی شده و پشت بغلهای آن نیز تلفیقی از آجر و کاشی به صورت گلچین معقلی است.

3 - ایوان غربی: این ایوان به ابعاد 6×6 متر مربع است که طبقه نخست آن به عنوان مَدْرس و طبقه فوقانی به عنوان کتابخانه استفاده می‌شود. اصل بنا مانند دیگر قسمتهای

مدرسه از آجر خشتی ساخته شده است. پیشانی ایوان کوچک مَدْرس با کاشی هفت رنگ منقوش به گل و بوته و به رنگ زرد تزیین شده و لچکیهای ایوان از نوع گلچین معقلی است.

4 - ایوان شرقی: این ایوان دارای ابعاد 4×6 متر مربع و ارتفاع 10 متر است و از آرایه‌های هنری چندانی برخوردار نیست.ازاره ایوان از سنگ سیاه مرمر پوشانده شده و دیگر بخشهای داخل ایوان گچ اندود و سقف گنبد با گچ مقرنس شده است. در قسمت انتهای ایوان یک در دو لَت جای گرفته که در قسمت فوقانی آن، پنجره چوبی مشبکی نصب شده است.

سر در ورودی مدرسه: در ورودی اصلی مدرسه که دو لَت و در نوع خود در خور توجّه

است در داخل ایوان ورودی مدرسه که مشرف به خیابان شهید نوّاب صفوی است قرار دارد. این ایوان از لحاظ مقرنس کاری و گچبری و کتیبه‌های تاریخی‌اش بسیار با اهمیت می‌باشد. بر بالای در دو لَت اصلی مدرسه سنگی یکپارچه قرار دارد که بر روی آن فرمان شاه سلیمان صفوی به عباسقلی خان به خط نستعلیق چنین نقش بسته است:

الملک للّه

حکم جهانمطاع شد آن که ایالت و شوکت پناه حشمت و جلالت دستگاه عالیجاه امیرالامراء العظام نظاما لایالة والشوکة والعز و الاقبال، عباسقلیخان غلامزاده قدیمی و دولتخواه صمیمی، بیگلر بیگی کل خراسان به عنایت شاهانه مفتخر و سرافراز گشته بداند که عریضه‌ای که در این وقت مصحوب وزارت و رفعت و معالی پناه عزت و عوالی و کمالات دستگاه آصفی کمالاً للوزارة والرفعه‌والعز والمعالی میرزا سعدالدین محمّد وزیر سرکار خود به درگاه معلی فرستاده استدعا نموده بود که مالوجهات⁽¹⁾محال ملکی آن عالیجاه را که وقف مدرسه محدثه خود نموده

بسیورغالی⁽¹⁾آن عالیجاه مقرر فرماییم به نظر کیهان اثر رسانید، عنایت شاهانه درباره آن عالیجاه از ابتدای چهار ماه قوی ئیل⁽²⁾مالوجهات ملکی محال مزبوره را به سیورغال ابدی و احسان سرمدی به عالیجاه شفقت و مرحمت فرمودیم. به توجهات شاهانه مشتمال باشد. تحریرا شهر جمادی الاولی سنه 1077.

روزی که به این اشرفِ احکام، سرافراز * عباسقلی گشت ز لطف شه ایران

معلوم شد این نکته که در عالم اخلاص * بر تارک موری فکند سایه سلیمان

ناگفته نماند که ازاره این ایوان به صورت گلچین معقلی با استفاده از آجر ساده و کاشی آبی به طرز باشکوهی کار شده و سقف ایوان نیز دارای مقرنسهای گچی منقوش به گل و بوته به نوع چفت و آویز می‌باشد. سر ستونها و لچکی ایوان با استفاده از کاشی هفت رنگ با زمینه آبی و به کارگیری رنگ زرد آراسته شده است. در گذشته در پشت این ایوان هشتی بزرگی به ابعاد 6×6 متر مربع با سقف گنبدی شکل که با آجر ساده کار شده بود قرار داشت، که برای اجرای طرح توسعه و تعریض خیابان نواب از 35 متر به 45 متر مطابق طرح جامع شهر مشهد ضرورت ایجاب می‌کرد که سردر قدیمی مدرسه به عقب برده شود، از این رو هشتی بزرگ پشت سردر ورودی تخریب و با تلاش پنج ماهه مهندسان آستان قدس رضوی این ایوان نفیس و تاریخی با عملیات و تکنیک بسیار پیچیده و تحسین برانگیزی با همان حجم، شکل و آرایه‌های معماری و هنری و با وزنی حدود 500 تن حدود 10 متر به عقب کشیده شد و به در ورودی داخلی مدرسه وصل شد. اکنون نمای خارجی مدرسه در قسمت ازاره گرانیت و در قسمتهای فوقانی آجرنما است، ضمن اینکه با اجرای عملیات تعریض خیابان نواب و طرح توسعه فلکه حرم مطهّر اکنون این مدرسه تاریخی در کنار فلکه حضرت، روبروی مجموعه اماکن متبرکه قرار گرفته است.⁽³⁾

عکس شماره 47 - مقرنس کاری ایوان جنوبی مدرسه تاریخی عباسقلی خان

عکس شماره 48 - کتیبه زیبا و سنگی سردر مدرسه عباسقلی خان

عکس شماره 49 - کاربندی یکی از ایوانهای مدرسه

عکس شماره 50 - مقرنس کاری زیبای ایوان ورودی

عکس شماره 51 - کاشیکاری بسیار زیبا و تاریخی مدرسه

کتابخانه

دکتر محمود فاضل که در مورد کتابخانه‌های قدیم مشهد به تحقیق پرداخته است کتابخانه قدیمی مدرسه عباسقلی خان را این گونه توصیف می‌کند :

این کتابخانه در سال 1334ش. به وسیله حجت الاسلام جناب آقای سید حسن محدّث تأسیس شد. کتابهای اولیه آن عبارت بودند از: کتابهایی که به وسیله مرحوم سید علی بهشتی وقف شده است و تدریجا بر آنها اضافه شد. اکنون حدود 1500 جلد کتاب در موضوعات اسلامی به زبان فارسی وعربی دارد که حدود 30 جلد آن خطی و بقیه چاپی می‌باشند. این کتابخانه در اتاق ایوان غربی مدرسه واقع است و حدود 9×4 متر مربع مساحت دارد. کتابها در قفسه‌های چوبی به ترتیب خاص خود چیده شده و دو میز مطالعه و چند صندلی دارد و از ساعت 8 صبح تا 12 باز است و در بین ساعات مذکور همیشه مراجعه کننده دارد. این کتابخانه فاقد هرگونه روش کتابداری است؛ کتابدار نیز هیچ گونه حقوقی از این بابت دریافت نمی‌دارد، فقط به منظور جلب رضایت پروردگار این عمل را به عهده گرفته⁽¹⁾.

وی در پایان، فهرست کتابهای خطی، این کتابخانه را نیز ذکر کرده است.⁽²⁾

در حال حاضر این کتابخانه حدود 5000 جلد کتاب خطی و چاپی دارد که تعداد 78 جلد آن خطی است و در موضوعات فقه، ادبیات، تفسیر قرآن و حدیث نوشته شده است.⁽³⁾

موقوفات

املاک و مستغلات موقوفه مدرسه عباسقلی خان بسیار زیاد است و از این لحاظ در زمره غنی‌ترین مدارس علمیّه شهر مشهد به شمار می‌آید. این مدرسه حتی در خارج از مشهد مانند شهر هرات افغانستان هم موقوفات زیادی داشته است که طبق وقفنامه مورخ 1078ق. عباسقلی خان، پس از احداث مدرسه، املاکی را در مشهد مقدس،

هرات، ولایت جام، ولایت باخرز، ولایت فراه و ولایت بادغیس وقف کرده است.⁽¹⁾

تولیت

اولین متولّی مدرسه بانی آن عباسقلی خان بوده و سپس فرزندانش تولیت آن را برعهده داشته‌اند. امّا پس از گذشت سده‌های متمادی، وضعیت تولیت مدرسه به بوته ابهام می‌رود، چنان که به علت اختلاف نظر بین ورثه عباسقلی خان، مدرسه در تصرف اوقاف قرار می‌گیرد و این اداره تاکنون حجج اسلام سید حسن محدث، سیدحسن صالحی، سیدحسن اردبیلی، محمّدرضا اخلاقی، محمّدعلی عطایی و شیخ محمّد خزایی را به سرپرستی مدرسه برگزیده است. هم اکنون حجه‌الاسلام شیخ محمّد ذاکری دولت آبادی سرپرست مدرسه است.

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

در این مدرسه از مقدمات تا سطوح عالی، دوره‌های درسی بر پا می‌شد که اکنون نیز با استفاده از استادان با تجربه در سطوح گوناگون این دوره‌ها برگزار می‌شود. مسلم است

که مدرسه عباسقلی خان به لحاظ اهمیّت ویژه‌ای که امیران و بزرگان صفوی برای آن قائل بوده‌اند از امکانات خوبی برخوردار بوده و بهترین استادان و دانشوران در آن به تدریس می‌پرداخته‌اند.

یکی از مدرّسان پیشین این مدرسه، مولی محمّد علی فدیشی از عالمان بزرگ حوزه مشهد بود. نویسنده مطلع الشمس درباره وی چنین می‌نویسد:

این بزرگوار در مشهد مقدس تحصیل عقلیّات و نقلیّات کرد تا آن که به مرتبه تدریس مدرسه عباسقلی خان که از مدارس معتبره آنجاست نایل گردید و همی در این منصب جلیل بود تا رحلت نمود.⁽²⁾

تعداد طلاّب ساکن در مدرسه عباسقلی خان در زمانهای مختلف متغیر بود. به هنگام به سامان بودن مدرسه، طلاّب بیشتری بدان جذب می‌شدند و از رونق خاصی برخوردار

بود، ولی در دوران نابسامانیِ حوزه علمیّه مشهد تعداد طلاّب آن بسیار اندک می‌شد. امّا به یقین می‌توان گفت با توجه به تعداد حجره‌های مدرسه تعداد طلاّب بین 150 تا 250 نفر در نوسان بوده است. هم اکنون این مدرسه دارای 90 حجره است و تعداد 250 نفر طلبه از کشورهای افغانستان، ایران، پاکستان و جمهوری آذربایجان در آن به تحصیل اشتغال دارند.⁽¹⁾

بسیاری از عالمان و بزرگان حوزه علمیّه مشهد مانند آیت‌اللّه میرزا موسی سبزواری (د. 1337ق) و حجج اسلام سید حسن صالحی، سادات حسینی، صابری، سیدحسن حسینی، حاج فاضل خراسانی، شیخ مهدی واعظ خراسانی⁽²⁾و شیخ حسن محدّث در این کانون علمی به تحصیل و پژوهش اشتغال داشته‌اند که برخی از آنان اکنون از استادان برجسته همین مدرسه‌اند.

وضعیت کنونی بنا

وضعیت کنونی بنا⁽³⁾

در بین تمام مدارس علوم دینی مشهد تنها مدرسه عباسقلی خان با پیشینه کهن تاریخی با همان شکل و طرح نخستین خود برجای مانده است، چرا که بیشتر مدارس تاریخی مشهد در زمان پهلوی اول و دوم تخریب شدند و پاره‌ای ازمدارس که تا پیروزی انقلاب بر جای ماندند به علّت فرسودگی و ویرانی بنا بناچار نوسازی و یا بازسازی شدند. اگر چه مدرسه عباسقلی خان نیز مرمت شد امّا تعمیرات آن اندک بود و به پیکره اصلی بنا آسیبی نرسید.البته به سبب تعریض خیابان نوّاب صفوی سردر ورودی نفیس مدرسه توسط کارشناسان کار آزموده پس از تخریب هشتی مدرسه حدود 10 متر عقب کشیده و به ساختمان اصلی مدرسه متصل شد.

اکنون حدود 250 طلبه در مدرسه عباسقلی خان به تحصیل مشغولند و تمام طلاّب موظف هستند در امتحانات عمومی حوزه علمیّه مشهد شرکت کنند. تنها درس جنبی مدرسه خوشنویسی است که در این رابطه شایسته و بایسته است این مدرسه نیز به مانند

پاره‌ای ازمدارس علمیّه مشهد هر چه سریعتر به برخی از زمینه‌های علمی جدید از جمله آموزش رایانه، زبانهای خارجی و... روی آورد تا طلاّب مستعد از تمام امکانات و علوم جدید استفاده نمایند.

مدرسه باقریّه (سمیعیّه)

موقعیّت

در شمال غربی حرم مطهّر، واقع در حاشیه خیابان آیت‌اللّه شیرازی (نادری) و پیش از دو مدرسه تاریخی حاج حسن و نوّاب قرار داشته است.

پیشینه تاریخی

مدرسه باقریّه از مدارس تاریخی حوزه علمیّه مشهد است که در دوره صفویّه به امر عالم و مجتهد بزرگ وقت، ملاّ محمّد باقر خراسانی سبزواری⁽¹⁾(د.1090ق) و هزینه و اهتمام ملا محمّد سمیع از اشراف و بزرگان روزگار شاه سلیمان صفوی (1105 - 1077ق) احداث شد. از این رو در آغاز به مدرسه سمیعیّه مشهور بود و چون ملاّ محمّد باقر سبزواری در آن به تدریس علوم دینی می‌پرداخت و پاره‌ای ملک، مستغلات و کتاب بر آن وقف کرد بعدها به «باقریّه» آوازه یافت.

براساس کتیبه‌ای که بر سردر مدرسه قرار داشت تاریخ ساخت آن 1083ق. است امّا برخی از تاریخ نگاران بر این باورند که مدرسه پیش از این تاریخ پایه‌ریزی و سپس در سال 1083ق. به همّت مرحوم سبزواری مرمت و تجدید بنا شده است.

فریزر جهانگرد انگلیسی درباره مدرسه باقریّه می‌نویسد: «کاروانسرایی با چند باب دکان بر آن وقف است و امور آن خیلی منظّم و از هشتاد تا نود نفر طلبه دارد».⁽²⁾خانیکوف

جغرافی‌دان روسی که در دوره قاجار و سلطنت ناصرالدین شاه از مشهد بازدید کرده نیز این مدرسه را در زمره مدارس قدیمی بر شمرده است.⁽¹⁾

عکس شماره 52 - نمایی از ایوان تاریخی مدرسه باقریه قبل از تخریب

ویژگیهای معماری بنا

این بنا مانند دیگر مدارس تاریخی مشهد دارای حیاط وسیعی در مرکز بنا و

ساختمانی در دو طبقه در چهار سوی آن است. مدرسه دارای مدرسی بزرگ، 40 حجره و کتابخانه‌ای در خور توجه می‌باشد. مقابل حجره‌ها ایوانچه‌ای مستقل قرار دارد و مساحت کل مدرسه حدود 1200 متر مربع است.

سردر مدرسه، بسیار زیبا و به کاشیکاری و هنرهای سنتی مزیّن بود. کتیبه‌ای نیز درباره مؤسس و تاریخ احداث بنا به خط رقاع بر سردر مدرسه قرار داشت. نویسنده مطلع‌الشمس ضمن ذکر نام مدرسه مزبور در شمار مدارس قدیمی مشهد، چنین می‌نویسد:

مدرسه ملا محمّد باقر مشهور به سمیعیّه در خیابان علیا. کتیبه خوش خطی در بالای در این مدرسه به خط رقاع در سنگ منبّت شده است به این عبارت: قد اتفق اتمام بناء هذه المدرسة الشریفة السمیعیّة فی ایام دولت السلطان الاعظم و الخاقان المعظّم مولی ملوک العرب و الترک والعجم ذی شوکة الاسکندریه والحشمة السلیمانیه السلطان بن السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان بن الخاقان ابوالمظفر المنصور شاه سلیمان الصفوی الحسینی بهادرخان خلداللّه دولته، بتجویز عالیحضرت اکمل الفضلاء والحکماء مجتهد الزمانی مولینا محمّد باقر الخراسانی من مال الحضرت الفاضل الباذل ذی الحسب الرفیع مولانا محمّد سمیع به اهتمام سیدالعالم العامل میر عبدالحسین و سعی حاجی محمّد شفیع الاصفهانیّین فی سنة ثلاث و ثمانین والف. کتبه محمّد رحیم.⁽¹⁾

صاحب منتخب التواریخ نیز درباره این مدرسه قدیمی چنین می‌نویسد:

کتیبه درب این مدرسه به خط رقاع⁽²⁾در سنگ منبت شده و در آن کتیبه است: «در ایام سلطنت شاه سلیمان صفوی این مدرسه ساخته شده و به اجازه مجتهد زمان مولانا محمّد باقر الخراسانی السبزواری صاحب کفایه در فقه از مال مولانا محمّد سمیع در سنه 1083ق. این مدرسه مستغلات زیادی دارد از کاروانسرا و دکاکین⁽³⁾».

تعمیرات

بدون تردید در دوره صفویّه و قاجار تعمیرات و مرمتهایی در بنا انجام شده اگر چه اطلاع مستندی در این باره در دست نیست، امّا در سال 1346ش. اداره اوقاف ساختمان فرسوده مدرسه را بازسازی اساسی کرد. در این باره دکتر فاضل چنین می‌نویسد:

از آنجا که ساختمان مدرسه دچار فرسودگی شده بود، در سال 1346ش. اداره اوقاف اقدام به بازسازی آن کرد ودر سال 1350 آن را با حفظ صورت نخستین با 34 حجره، یک مَدْرس، یک کتابخانه شامل مخزن، قرائتخانه، چهار اتاق برای امور دفتری و نگهبانی و آبدارخانه بازگشایی کرد.⁽¹⁾

کتابخانه مدرسه

یکی از کتابخانه‌های در خور توجّه حوزه مشهد در این مدرسه وجود داشته است با فضاهای مناسب و نسخه‌های خطی با ارزش. دکتر محمود فاضل در این باره چنین می‌نویسد:

این مدرسه دارای کتابخانه خوبی هست که اگر به آن توجّه شود قابل استفاده خواهد بود. یک سالن قرائت دارد در حدود 8×7 متر مربع و یک مخزن به مساحت 8×6 متر مربع، حدود 400 جلد نسخه خطّی دارد که تاکنون کسی آنها را به تفصیل ندیده و نگارنده مشغول تهیه فهرست مخطوطات این مدرسه می‌باشد. دارای 580 مجلد کتاب چاپی است. کتابها در قفسه‌های فلزی یا شیشه‌ای متحرک قرار گرفته و بسیار خوب نگهداری می‌شود، لکن هیچ گونه استفاده‌ای از آن نمی‌شود زیرا نه کتابدار دارد و نه کتابخوان⁽²⁾.

متن وقفنامه یکی از موقوفات کتابخانه مدرسه باقریه عبارت است از:

باسمه تعالی

چون نصف از کل یک دربند تیمچه مرحوم حاجی ملا محمّد حسن صدرالحفاظ را عالی جناب ثقة الانام حجة الاسلام شیخ محمّد رحیم ادام اللّه ظلّه وقف فرمودند بر کتابخانه مبارکه مرحوم خلد آشیان جنت مکان علامه سبزواری اعلی اللّه مقامه که هر چه

از منافع تعمیر کتب زیاد آمد متولّی تیمچه مزبور کتاب ابتیاع نماید و وقف مدرسه مزبور نماید.⁽¹⁾

موقوفات

1 - دو قطعه زمین که دو باب مسافرخانه در آن ساخته شده بود و هر سال مبالغی از این دو به مدرسه تعلق می‌گرفت.

2 - تعداد 37 باب مغازه در طرفین مدرسه.

براساس وقفنامه مدرسه، عواید موقوفات، پس از تعمیرات بدین ترتیب مصرف می‌شد: «یک دهم به عنوان حق التولیه، سه دهم برای خیرات (مرثیه خوانی، اطعام فقرای اثنی عشریه به اختیار متولی)، شش دهم باقیمانده برای روشنایی، نظافت و حقوق خادم و شهریه طلاّب»⁽²⁾.

البته با تخریب مدرسه در سال 1357ش. این موقوفات نیز از بین رفت. در تحقیقاتی که در سال 1346 درباره درآمد موقوفات مدرسه انجام شده است، درآمد سالانه موقوفات مدرسه 620000ریال ذکر شده است⁽³⁾و در آمار مربوط به سال 1352ش. مبلغ کل عوائد حاصل از موقوفات 369360000 ریال گزارش شده است.⁽⁴⁾

تولیت

درباره متولیان مدرسه، رهبر معظّم انقلاب حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای چنین می‌نویسند:

تا چندی پیش تولیت مدرسه در اختیار اولاد محقق سبزواری بود که در اصفهان سکونت دارند و نماینده ایشان در مشهد مدرسه را اداره می‌کرد و در آن هنگام این مدرسه از لحاظ آبادی و شهرت در شمار مدارس خوب حوزه علمیّه مشهد بود ولی

اخیرا سازمان اوقاف اداره امور آن را در اختیار گرفته... .⁽¹⁾

در دوره اختناق رضاخان که مدارس علمیّه مشهد و روحانیت تحت فشار قرار داشتند، این مدرسه نیز همانند دیگر مدارس مشهد با رکود و نابسامانی روبرو شد، چنان که چندین سال از این مدرسه به عنوان مدرسه‌ای زیر نظر آموزش و پرورش استفاده می‌شد تا این که آیت‌اللّه میرزا احمد کفایی اداره امور مدرسه را از اداره آموزش و

پرورش بازپس گرفت و خود سرپرستی آن را بر عهده داشت.

برنامه‌های آموزشی

این مدرسه در زمره معتبرترین مدرسه‌های علمیّه مشهد به شمار می‌آمد و از نظر برنامه‌ها و کلاسهای آموزشی و علمی و استادان دارای انسجام و نظم خوبی بود، چنان‌که

بسیاری از علمای عظام همچون ملاّ محمّد باقر سبزواری، حاج عبداللّه فنودی، آیت‌اللّه

حاج شیخ هاشم قزوینی، آیت‌اللّه شیخ محمّد کاظم دامغانی، آقا میرزا عبدالجواد تهرانی، محقق قوچانی و آیت‌اللّه کجوری از استادان و مدرّسانی بودند که سالیان متمادی

در آن به تدریس و تحقیق اشتغال داشته‌اند.

فاضل بسطامی برنامه‌های آموزشی این مدرسه را چنین توصیف می‌کند :

حال تحریر که سال 1301ق. است اکثر طلاّب ساعی و پرهیزگار، در آن مدرسه مبارک به درس و مباحثه اشتغال دارند و طلاّب آن مدرسه و مدرّسان و کارگزاران به مدارس دیگر ارض فیض قرین ندارند و پیوسته شب و روز به تعلیم و تعلّم اشتغال دارند.⁽²⁾

همان طور که یاد شد فریزر جهانگرد انگلیسی نیز برنامه آموزشی مدرسه را بسیار منظّم و سازمان یافته توصیف می‌کند.⁽³⁾

طلبه‌های دانش پژوه و کوشا در مدرسه باقریّه مشغول فراگیری علوم ومعارف اسلامی بودند تا سرانجام در سال 1354، این مدرسه در مسیر طرح توسعه اطراف حرم

مطهّر امام رضا علیه‌السلام قرار گرفت و با تمام موقوفاتش تخریب و قسمتی از فضای سبز اطراف اماکن متبرکه شد و هیچ گاه مدرسه‌ای دیگر با این نام در مکان دیگری احداث نشد. شایسته است که برای زنده نگه داشتن و گرامی‌داشت نام علما و فقیهان برجسته‌ای که در این مدرسه سالها به تدریس و تحقیق پرداخته‌اند در مکانی مناسب مدرسه علمیّه‌ای به نام باقریّه احداث و یا نامگذاری شود.

مدرسه حاج حسن(بهزادیّه)

موقعیّت

حاشیه شمالی خیابان نادری (شیرازی)، حد فاصل دو مدرسه نوّاب و باقریّه که از جنوب به خیابان نادری، از شمال به مسافرخانه حسینی، از غرب به گاراژ شمس و از شرق به مدرسه باقریّه متصل بوده است.

پیشینه تاریخی

مدرسه بهزادیّه، معروف به مدرسه حاج حسن⁽¹⁾نیز در دوره صفویان بنا شد. بنابر کتیبه سردر ورودی مدرسه، ملک بهزاد از بزرگان و اشراف عصر صفویّه، در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوی (حک. 1106 - 1077ق) این مدرسه را احداث کرد. البته تاریخ احداث بنا مورد اختلاف تاریخ نگاران می‌باشد، برخی تاریخ 1085ق. و برخی 1090ق. را سال احداث مدرسه بر می‌شمارند، چنان که نویسنده منتخب التواریخ چنین می‌نویسد:

مدرسه بهزادیه مشهور به مدرسه حاجی حسن واقع در بالا خیابان و از مدرسه نوّاب نزدیکتر است به آستانه مقدسه و در سردر این مدرسه به خط رقاع کتیبه خوش خطّی دارد و از او معلوم می‌شود که در زمان شاه سلیمان از مال ملک بهزاد ساخته شده و تاریخش 1090ق. است.⁽²⁾

دکتر محمود فاضل تاریخ ساخت مدرسه را 1085ق. دانسته و در این باره چنین

می‌نگارد:

همان طور که از کتیبه‌اش به دست می‌آید بنای آن به سال 1085ق. به دستور ملک بهزاد خان واز مال او در عصر شاه سلیمان صفوی ساخته شده است.⁽¹⁾

نویسنده مطلع الشمس به ذکر کتیبه سردر مدرسه بسنده کرده و تاریخ بنا را ذکر نکرده است. خانیکوف جهانگرد روسی ضمن ذکر نام مدرسه درباره تاریخ بنای آن چنین می‌نویسد: «مدرسه حاجی حسن که تاریخ ندارد»⁽²⁾.

آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره بانی و تاریخ مدرسه چنین می‌نویسند:

بانی مدرسه شخصی به نام ملک بهزاد و احتمالاً از طبقه امرا و اشراف بوده و در زمان شاه سلیمان صفوی می‌زیسته ولی سال بنا و وجه نامگذاری به حاج حسن معلوم نشد.⁽³⁾

ویژگی های معماری

مساحت کل مدرسه حدود 300 متر مربع و دارای حیاط مستطیل گونه‌ای بوده به پهنای 6 متر و درازای 18 متر که در مرکز ساختمان قرار داشته است. حجره‌ها در دو طبقه در چهار ضلع آن قرار داشته‌اند. مساحت زیر بنا بالغ بر 140 متر مربع بوده و مقابل

هر حجره ایوانچه‌ای قرار داشته و از حیاط مدرسه چند معبر باریک به راهروهای تاریک پشت حجره‌های طبقه دوم منتهی می‌شده است. شمار حجره‌های مدرسه بین 25 تا 32 حجره و در هر حجره دو تا سه نفر ساکن بوده‌اند. این مدرسه دارای مَدْرس کوچکی بوده از آن به عنوان مسجد و کتابخانه استفاده می‌کرده‌اند. آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره

وضعیّت ساختمان مدرسه چنین می‌نویسند:

این مدرسه نیز در حاشیه شمالی بالا خیابان و نزدیک مدرسه نوّاب قرار گرفته ودارای صحن کوچک مستطیل وعمارت دو طبقه است. اتاقهای طبقه اول اکثرا دارای ایوانهای نعلی شکل است ولی اتاقهای بالا ایوان ندارد. این مدرسه مجموعا

دارای 25 اتاق و 70 محصل می‌باشد.⁽¹⁾

عکس شماره 53 - سردر ورودی مدرسه حاج حسن

بنا به نوشته اعتمادالسلطنه سردر مدرسه دارای کتیبه بسیار خوش خطّی به خط رُقاع با این عبارتها بوده است:

قد اتفق اتمام بناء هذه المدرسةِ المبارکه فی ایّام دولت السلطان الاعظم والخاقان المعظّم مولی ملوک الترک والعَرب والعَجم السلطان بن السلطان بن السلطان ابو المظفر شاه سلیمان الصفوی الحسینی خلداللّه تعالی ملکه و سلطانه وافاض علی العالمین برّه وعدله واحسانَه من عین مال زبدةِ اهل السّداد وَ الرشاد ملک بهزاد و

بسعی التقی حاجی الحرمین الشریفین حاجی نظر علی. کتبهُ اقلّ عباداللّه عنایتُ‌اللّه.⁽¹⁾

موقوفات

موقوفات مدرسه عبارتند از:

یک باب مسافرخانه به نام مسافرخانه حسینی واقع در بازار سنگ تراشها که این محل سابقا تیمچه بوده است؛ هشت دربند مغازه متعلق به مسافرخانه حسینی؛ یک آب انبار در حاشیه خیابان نادری (آیت‌اللّه شیرازی)؛ هشت دربند مغازه متصل به مدرسه.⁽²⁾

درآمد موقوفات به مصرف شهریه طلاّب مدرسه، حق نظارت اوقاف، حقوق متولّی یا متصدی و مخارج تعمیر و نگهداری مدرسه می‌رسید. با تخریب مدرسه در سال 1354ش. موقوفات آن هم از بین رفت.

تولیت

به علت مجهول التولیه بودن مدرسه، اداره اوقاف، تولیت مدرسه را به آیت‌اللّه کفایی خراسانی واگذار کرد و ایشان به ترتیب این افراد را سرپرست امور مدرسه کردند:

1 - حاج شیخ محمود کلباسی، ادیب نیشابوری، شیخ مرتضی مرجحی، جواد فلاطوری، حاج آقا جلال مدرس، رسول اسدی و شیخ رضا میزبان.

پس از درگذشت آیت‌اللّه کفایی خراسانی اداره اوقاف، امور مدرسه را بر عهده گرفت.⁽³⁾

نقشه شماره 24 - پلان مدرسه حاج حسن، طبقه همکف

کتابخانه

این مدرسه فاقد کتابخانه بود و از مَدْرس مدرسه برای این منظور استفاده می‌شد. دکتر محمود فاضل تعداد کتابهای خطّی وقف مدرسه را 9 جلد و تعداد کتابهای چاپی را 8 جلد ذکر کرده و نامهای کتابهای خطّی مدرسه را ذکر کرده است.⁽¹⁾

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

این مدرسه به رغم محدودیت مساحت و بنا، از نظر شمار طلاّب جزو پرآوازه‌ترین مدرسه‌های علمیّه مشهد بود و در سال 1346ش. حدود 60 نفر و در سال 1351ش. با اندکی افزایش، حدود 80 نفر طلبه داشته است.

وجود استادان با تجربه و معروف در مدرسه باعث شده بود که دروس از دوره مقدمات تا سطوح عالی ارائه شود و وجود استادانی چون حاج شیخ محمود کلباسی، حجت الاسلام شیخ محمّد تقی نیشابوری، حاج آقا جلال مدرس، آیت‌اللّه شیخ عبدالنبی کجوری، آیت‌اللّه‌حاج شیخ هاشم قزوینی، حجت‌الاسلام رضازاده و حجت الاسلام ابومعین حجت هاشمی خراسانی موجب جذب طلبه‌های زیادی به این مدرسه می‌گردید. و این کانون آموزشی و علمی در طول چندین سده شاهد حضور فقیهان و عالمان بزرگی همچون حاج ملاّ هادی سبزواری (اسرار)، حاج شیخ حبیب‌اللّه گلپایگانی، آیت‌اللّه العظمی سید محمود شاهرودی، آیت‌اللّه حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی، آیت‌اللّه حاج ملاّ عباسعلی فاضل و استاد بدیع الزمان فروزانفر بوده است.

وضعیت کنونی بنا

این مدرسه تاریخی و با ارزش در جریان توسعه اطراف فلکه حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در سال 1354ش. تخریب و جزو فضای سبز اطراف حرم مطهّر شد و هیچ گاه مدرسه‌ای به نام و یاد آن ساخته نشد.

مدرسه نوّاب (صالحیّه)

موقعیّت

این مدرسه ابتدا در حاشیه شمالی یکی از خیابانهای معتبر و با اهمیّت شهر مشهد به نام بالا خیابان (آیت‌اللّه شیرازی)، قبل از دو مدرسه مهم آن روز به نامهای حاج حسن و باقریّه نسبت به حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام قرار داشت. اکنون این بنا با تغییرات قابل توجّه و زیادی که در بافت قدیمی شهر مشهد ایجاد شده در ضلع شمالی فلکه حرم مطهّر قرار دارد .

پیشینه تاریخی

مدرسه صالحیّه مشهور به نوّاب در روزگار صفویان به هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی (حک. 1105-1077ق) توسط یکی از بزرگان سلسله سادات رضوی به نام میرزا صالح نقیب رضوی⁽¹⁾به سال 1086ق. ساخته شد. این مدرسه از نظر فضای علمی و نیز تربیت دانشمندان و شخصیتهای برجسته علمی، فرهنگی و سیاسی و همچنین از جنبه هنر و معماری اسلامی اهمیّت ویژه‌ای دارد و چندین سده است که به عنوان یکی از مدارس معتبر و در خور توجّه، مرکزعلم و دانش می‌باشد.

نویسنده فردوس التواریخ این مدرسه را در شمار مدارس آباد و دارای املاک و مستغلات موقوفه فراوان بر می‌شمارد که فقیهان و عالمان فراوانی در آن به تحصیل و تدریس اشتغال داشته‌اند⁽¹⁾. نویسنده منتخب التواریخ و مطلع الشمس ضمن ذکر کتیبه‌های سردر مدرسه آن را از بناهای تاریخی بر می‌شمارند.⁽²⁾همچنین فریزر جهانگرد انگلیسی درباره این مدرسه چنین می‌نویسد: «مدرسه نواب میرزا صالح که بنای بزرگی است با املاک موقوفه و از شصت تا صد نفر طلبه در آن سکنی دارند⁽³⁾». حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای نیز درباره پیشینه تاریخی این مدرسه می‌نویسند:

این مدرسه در زمان شاه سلیمان صفوی به سال 1086ق. بنا شده و سازنده‌اش یکی از سادات و علما و اشراف آن زمان به نام میرزا صالح نقیب رضوی بوده، کتیبه سردر مدرسه از واقف چنین نام می‌برد: «من مال خالص نواب مستطاب عمدة السادات النجباء الکرام و... النقباء العظام صدرالاسلام والمسلمین میرزا صالح النقیب الرضوی».⁽⁴⁾

عکس شماره 54 - نمای درونی مدرسه قدیمی نواب

ویژگیهای معماری بنا

ساختمان قدیمی مدرسه با زیر بنایی به مساحت 1500 متر مربع در زمینی به وسعت 2783 متر مربع در دو طبقه ساخته شده بود. صحن حیاط مدرسه به ابعاد 37×31 متر مربع در وسط بنا به همراه آب نما و چهار باغچه محیط مناسبی را برای تحصیل طلاّب به وجود می‌آورد. تعداد 75 حجره در دو طبقه، در چهار سوی مدرسه جای داشت که مقابل هر حجره ایوانچه‌ای به چشم می‌خورد که پیشانی آنها کاشیکاری نفیسی شده بود.

در دو ضلع شمال و جنوب مدرسه دو ایوان قرار داشت که مسجد مدرسه در طبقه اول ایوان شمالی که لوح سنگی بزرگی شامل اسامی موقوفات مدرسه در آن نصب شده بود جای داشت. کتابخانه مهم و با ارزش مدرسه نیز در طبقه دوم همین ایوان بود. پشت بغل این ایوان کاشی شده و در حاشیه داخلی ایوان، بالای در مسجد با خط سفید ثلث بر زمینه لاجوردی حدیث یا آیه‌ای نوشته شده بود.⁽¹⁾

ایوان جنوبی مدرسه نیز دو طبقه بود که برخی امور اداری طلاّب حوزه علمیّه مشهد در حجره‌ای که در طبقه دوم آن بود، انجام می‌شد. در قسمت تحتانی ایوان، هشتی ورودی مدرسه جای داشت. پشت بغل‌های ایوان نیز به شکل زیبایی کاشیکاری شده بود به گونه‌ای که با کاشیکاری پیشانی ایوانچه حجره‌های طبقه اول - که بر آن نام مبارک حضرت علی علیه‌السلام با کاشیکاری معقلی حک شده بود - تناسب داشت.

از دیگر نفائس این مدرسه، ایوان ورودی مدرسه بود که با کاشیکاری معرّق، هفت رنگ، معقلی و مقرنس‌های گچی بسیار زیبایی آراسته شده بود، در دو لَتِ بزرگ و چوبی مدرسه در داخل این ایوان قرار داشت و کتیبه‌ای به خط ثلث جلی، بر بالای آن با این عبارات دیده می‌شد:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

بعد حمدِاللّه قد اتفق اتمام بناء هذه المدرسةِ الرفیعة الصالحِیّة فی ایّام خلافة السلطان الاعظم والخاقان الاکرم مولی ملوک العرب وَ العجم السلطان بن السلطان بن السلطان و الخاقان بن الخاقان بن الخاقان ابو المظفر شاه سلیمان الحسینی الموسوی خَلَّدَ اللّه مُلکه و سلطانهُ و افاض علی العالمین بِرَّهُ وعدله واحسانه من مال خالص نواب مستطاب عمدة السادات النجباء الکرام

وراجع النقبآء العظام صدر الاسلام والمسلمین میرزا صالح النقیب الرضوی. کتبهُ محمّد صالح. سَنة ست و ثمانین بعد الالف.⁽²⁾

در عرض این کتیبه اشعاری به خط نستعلیق خفی در ستایش شاه سلیمان صفوی بنیانگذار بنا، همراه با تاریخ ساخت، در 24 ترنج با زمینه فیروزه‌ای بدین ترتیب نوشته شده است:

به عهد شاه سلیمان شهنشه ایران* که رنگ کفر ز مرآت کائنات زدود

شه سریر خلافت که اندر ایامش* اساس جهل شکست و بنای علم فزود

سپهر عز و شرف میرزا ابو صالح* محیط مکرمت و علم و فضل و بخشش و جود

مدار عالم صدر ممالک ایران*همای اوج سعادت عزیز مصر وجود

بنای مدرسه‌ای خالصا لوجه اللّه* ز بهر طالب علم و عمل تمام نمود

ز روی طوع ورضا و مقام شاه رضا* که تا رضا شود از وی رضا، خدا خشنود

به دستیاری معمار کلک صنع کشید* عجیب نقش بدیعی به کارگاه وجود

به صدر مدرسه‌ها داد جا ز روی شرف* که همچو صدر به صدر مدارسش جا بود

به سعی مصدر خیرات میرزا صدرا* تمام گشت به وقت و به ساعت مسعود

کلیب باب رضا صالحآء بن صوفی* غلام زمره ارباب علم و کشف و شهود

ز بهر سال بنا از خرد نشان می‌جست* که ناگهان دری از غیب بر دلش بگشود

بگفت هاتفی از بهر سال تاریخش* «از این رفیع بنا شأن آسمان افزود»⁽¹⁾

علاوه بر دو تابلوی زیبا و نفیس در طرفین مدخل مدرسه، پشت بغل ایوان نیز با

استفاده از نقشهای اسلیمی با کاشی معرّق به صورت باشکوه و زیبایی آراسته شده بود. در طرفین سردر مدرسه، 12 باب مغازه قرار داشت که از موقوفات مدرسه به شمار می‌رفت و بر روی آنها، حجره‌های ضلع شمالی مدرسه جای گرفته بود.

عکس شماره 55 - مقرنس کاری در ورودی مدرسه نواب قبل از بازسازی

کتابخانه قدیمی مدرسه

از کتابخانه‌های مهم مدارس علمیّه مشهد کتابخانه جامع مدرسه نوّاب بود که همزمان با احداث مدرسه تأسیس شد. رکن الدین همایونفرخ درباره این کتابخانه چنین می‌نویسد:

میرزا صالح رضوی... پس از اینکه بنای مدرسه‌اش به پایان رسید کتابخانه بزرگی برای مدرسه تأسیس کرد، به طوری که نوشته‌اند، میرزا صالح تا زنده بوده است تعداد قابل توجهی کتب مخطوط و نفیس برای کتابخانه مدرسه خریداری و وقف

کرد.⁽¹⁾

کتابخانه ابتدا در حجره‌های فوقانی مشرف به خیابان قرار داشت که به علّت سر و صدا و گرد و خاک خیابان مکان مناسبی نبود. از این رو به تالار فوقانی شمال مدرسه انتقال پیدا کرد و تا پیش از تخریب از آن به عنوان کتابخانه استفاده می‌شد. پس از تخریب

مدرسه فاضل‌خان که دارای یکی از کتابخانه‌های معتبر و با ارزش مشهد بود، کتابخانه نوّاب معتبرترین و پر رونق‌ترین کتابخانه - در بر گیرنده کتابهای گوناگون و خطی نفیس - به شمار می‌رفت.

آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره کتابخانه قدیمی مدرسه نوّاب چنین می‌نویسند:

این کتابخانه در حال حاضر مهمترین کتابخانه مدارس علمیّه مشهد است، زیرا علاوه بر زیادی تعداد کتابهای آن نسبت به کتابخانه‌های مدارس دیگر، تعدادی کتاب خطی نفیس در این کتابخانه موجود است که برخی از آنها تاکنون به طبع نرسیده و در بعضی از آنها خط علمای بزرگ شیعه وجود دارد. امتیاز دیگر این کتابخانه به تنوع کتابهای آن است، چرا که از بیشتر موضوعات و علوم مانند فلسفه، طب، ادبیات، فقه و حدیث نوشته شده است.⁽²⁾

از نظر رونق و آبادانی، کتابخانه‌های مدارس همیشه حالت یکسان و مطلوبی نداشته‌اند، چنان که فشارهای سیاسی و سختگیریهای رژیم پهلوی بر حوزه‌های علمیّه بویژه به مدارس فعال سیاسی ضد رژیم باعث شد که چندین سال مدارس علوم دینی بخصوص مدارسی همچون نوّاب، سلیمانیّه، میرزا جعفر و خیراتخان که مراکز اصلی حوزه علمیّه به شمار می‌رفتند دچار نابسامانی شدیدی شوند واین رویدادها در وضعیت کتابخانه‌های معتبر و با ارزش مدارس مهم حوزه علمیّه تأثیر بسزایی داشت. در این دوران این کتابخانه‌ها به فراموشی سپرده شدند و برخی از آنها به فرموده حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای مورد هجوم موریانه یا یغماگران موریانه صفت قرار گرفتند که در این میان کتابخانه مدرسه نوّاب نیز از این رویدادها بی نصیب نماند.

حجت الاسلام کاظم مدیر شانه چی از متخصصان کتابشناسی و نسخه‌های خطی درباره وضعیت کتابخانه نوّاب در آن سالها چنین می‌نویسد:

پس از شهریور 1320ش. طلاّب به مانند سابق به مدارس قدیمی راه یافتند و موقوفات مدرسه‌های مزبور در اختیار متولیان قرار گرفت. مرحوم نوقانی⁽¹⁾به سمت تولیت مدرسه معین شد و به ترمیم خرابیهای دوران فترت پرداخت و کم کم عده‌ای از طلاّب جوان زیر نظر ایشان که اهتمام خاصی به تربیت آنان و تنسیق امور مدرسه داشت در حجرات مدرسه سکنی گزیدند و ضمنا کتابخانه که گرد نسیان گرفته بود موضوعیّت پیدا کرد. مراجعه طلاّب به کتابخانه زیاد شد و چون خود آن مرحوم به سبب کثرت مشغله فرصتی برای رسیدگی به کتابخانه نداشت از بنده برای اداره کتابخانه دعوت فرمود. این جانب ابتدا کتابها را به اصطلاح عرض دیده و ضمن آن به عده‌ای از مخطوطات برخورد کردم که مورد تجاوز موریانه شده ولی خوشبختانه هنوز از جلد و حواشی و لفافه داخلی به صفحات اصلی راه نیافته بود که با گردگیری و احتیاطات لازم این خطر برطرف شد، قسمتی از کتابها که احتیاج به اصلاح داشت صحافی و تجلید نموده واوقاتی برای استفاده عموم اختصاص یافت.⁽²⁾

استاد شانه‌چی سپس اصلاحاتی در مورد مکان کتابخانه و شیوه اداره آن به وجود آورد و موفق شد با تهیّه کتابهای زیادی برای این کتابخانه و نیز انتقال برخی کتابهای

نفیس خطی امانتی بر حجم کتابهای آن بیفزاید. وی سپس فهرست جامعی از دو هزار جلد کتاب خطی نفیسی که در کتابخانه نوّاب بود تهیه کرد که توسط انجمن آثار ملی چاپ و منتشر شد.

موقوفات

مدرسه نواب از نظر موقوفات بسیار غنی و در خور توجّه بوده است، هر چند با گذشت روزگار بیشتر آن موقوفات از بین رفته است. بنابر گزارشهای موجود، در داخل مَدْرس مدرسه سنگ نبشته‌ای بزرگ قرار داشته است که رقبات موقوفه به اختصار در آن به چشم می‌خورده است. تا قبل از تخریب مدرسه فقط 12 مغازه متصل به مدرسه و چند سهم از مزارع معروف از کل موقوفات مدرسه باقیمانده بود که درآمد آنها صرف

شهریه طلاّب، حقوق متولّی و کارمندان، مخارج تعمیر و دیگر هزینه‌های مدرسه می‌شد. کل درآمد مدرسه در سالهای حدود 1346 نزدیک 600 هزار ریال بر آورد شده است.⁽¹⁾

عکس شماره 56 - سنگ موقوفات مدرسه نوّاب

عبدالحمید مولوی درباره موقوفات مدرسه نوّاب چنین می‌نویسد:

در سال 1372ق. در تهران به تهیه فهرست کتب کتابخانه ملی ملک موقوفه آستان قدس مشغول بودم. روزی مرحوم محمّد علی میرزا رکنی فرماندار اسبق مشهد به کتابخانه مذکور آمد و چند جلد کتاب خطی ارائه فرمود. در میان این کتابها کتابچه‌ای خطی دیده می‌شد که حاوی صورت دقیق اوقاف مشهد و موقوفات اولاد وی [محمد

علی میرزا رکنی] و اوقاف متفرقه آن سامان بود... تنظیم ونوشتن کتابچه مذکور در سال 1302 یا 1303ق. بوده است. وی سپس موقوفات مدرسه نواب را با توجه به محتویات کتابچه مذکور چنین ذکر می‌کند:

1 - دکاکین متصل به مدرسه دوازده باب، پنجاه تومان؛

2 - مزرعه پایین ده میان ولایت، بیست و نه سهم از شصت و دو سهم، سی خروار غله؛

3 - مزرعه شانقله میان ولایت نصف از کل، پانزده خروار غله؛

4 - مزرعه راهیان میان ولایت، یک سدس، پنج خروار غله؛

5 - مزرعه تخم مرز میان ولایت تماما هشتاد خروار غله؛

6 - مزرعه بحرآباد میان ولایت یک سهم از هجده سهم، پنج خروار غله؛

7 - مزرعه اسمعیل آباد میان ولایت یک سدس هفت خروار و پنجاه من غله؛

8 - مزرعه دستجرد تبادکان پنج سهم از پانزده سهم، هشت تومان نقد و هشت خروار غله؛

9 - مزرعه قورقی تبادکان پنج سهم از هیجده سهم، سی تومان نقد و سی خروار غله؛

10 - مزرعه باغ فرهادجرد تبادکان و فتح آباد نوزده سهم از بیست سهم، شصت خروار غله؛

11 - مزرعه سهل الدین میان ولایت وقفی مرحوم محمّد خان نایب قاجار، یکصد و هفتاد تومان.

وی سپس موقوفاتی را که بر روی سنگ نبشته موجود در مسجد مدرسه از آنها نام برده شده، چنین ذکر می‌کند:

تفصیل موقوفات، موافق سنگی که محکوک و منقور است و در مسجد مدرسه نصب است از این قرار است که اختلافی فاحش با املاک متصرفی دارد:

1 - فیض آباد بلوک منیژان از جمله چهار زوج، دو زوج⁽¹⁾و یک فرد؛

2 - اسماعیل آباد بلوک شهر مع باغات از جمله چهل وهشت سهم شش سهم و نیم؛

3 - مزرعه بحرآباد بلوک مذکور مع باغات نصف از نهصد سهم پنجاه سهم؛

4 - مزرعه دستجرد بلوک مذکور مع باغات از دوازده شبانه روز چهار شبانه روز؛

5 - مزرعه راهیان بلوک طوسی مع باغات و طاحونه از جمله نه زوج یک زوج؛

6 - مزرعه شانقله بلوک مذکور مع باغات و طاحونه از هشت زوج چهار زوج؛

7 - مزرعه بایده بلوک مذکور مع باغات از هشت زوج سه زوج و ثلث زوج؛

8 - مزرعه قورقی تبادکان از جمله پانزده زوج چهار زوج و یکفرد و نیم؛

9 - مزرعه چلاقی بلوک مذکور از جمله هجده زوج پنج زوج؛

10 - مزرعه فتح آباد بلوک مذکور تماما؛

11 - مزرعه فرهادجرد از بیست سهم نوزده سهم؛

12 - مزرعه محمود آباد نصف؛

13 - مزرعه سرده جور مکن تماما؛

14 - تخمامرز تماما؛

15 - طاحونه مزنگ یک حجر؛

16 - دکاکین جنب مدرسه شانزده باب؛

17 - دکاکین بازارچه شادکن سه باب؛

18 - دکان عطاری و نخودبریزی سر میدان دوباب؛

19 - دکان جنب حمام سرشور دو باب؛

20 - حمام مشهور به حمام سرشور یک باب؛

21 - تیمچه متصل به حمام یکباب؛

22 - حوالی⁽¹⁾و اراضی متصل به حمام یک باب⁽²⁾.

بی گمان موقوفات مدرسه بسیار بیشتر از موقوفات فعلی بوده که به مرور زمان به یغما رفته و تحقیقات عبدالحمید مولوی - مربوط به سال 1344ش. - بخوبی نمایانگر این موضوع می‌باشد.

عکس شماره 57 - نمای ایوان و حیاط مدرسه قدیمی نوّاب

مصارف موقوفات

حق التولیه یک عشر مالکیت معمولی مدرسه نوّاب، هشتاد تومان و چهل و پنج خروار غلّه؛ حق التدریس جناب حاجی شیخ احمد، پانزده خروار گندم؛ مواجب خادم و روغن چراغ، بیست و چهار تومان؛ روضه خوانی در ایام عاشورا، بیست و پنج تومان؛ وظیفه طلاّب از بابت موقوفه نوّاب و کرایه، یکصد و بیست و پنج خروار ؛ مالیات مزرعه

سهل الدین چهل تومان در وجه طلاّب از بابت سهل الدین، دویست و سه تومان.⁽¹⁾

با توجه به نوع مصارف موقوفات، متولّی بایستی درآمد حاصل از موقوفات راجهت حقوق مدرّسان مدرسه، شهریه طلاّب، حقوق خادمان و کتابدار، روشنایی، تعمیر مدرسه، عزاداری ایام عاشورا و حق التّولیه هزینه می‌کرد.

تولیت

پس از تأسیس مدرسه نوّاب، بنیانگذار آن یعنی میرزا صالح رضوی ملقّب به نوّاب علاوه بر تولیت آستان قدس رضوی حدود 18 سال متولّی و متصدی مدرسه نوّاب بود. وی به احتمال زیاد تولیت مدرسه را پس از خود بنابر وقفنامه مفصّلی همراه با شروط خاصی به فرزندانش واگذارکرد. همچنین برای احتیاط وآگاهی عموم مردم از رقبات موقوفه برخی از آنها را بر سنگی حک و درون مسجد مدرسه نصب کرد. ظاهرا در طی سده‌های اخیر افرادی با مقاصد خاص برای از بین بردن بعضی موقوفات مدرسه اصل وقفنامه را از بین بردند.⁽²⁾

به علت مفقود شدن وقفنامه، مدرسه مجهول التولیه بود واطلاع دقیقی از متولیان پس از میرزا صالح رضوی وجود نداشت تا اینکه به هنگام تدوین کتابِ اوقاف مشهد توسط اعتماد التولیه در سال 1303ق. مشخص می‌شود که تولیت مدرسه را فردی به نام «میرزا حاجی آقا» در اختیار داشته و پس از درگذشت وی، تولیت مدرسه را «حاج شیخ ابومحمّد عاملی - مدرّس مدرسه - بر عهده گرفت». سپس تولیتِ مدرسه به فرزند آن مرحوم، شیخ محمّد علی عاملی سپرده شد.⁽³⁾اداره اوقاف خراسان پس از درگذشت شیخ محمّد علی عاملی، مدرسه نوّاب را در سال 1312ش. در راستای سیاستهای ضد مذهبی رژیم پهلوی اوّل، به دانشکده معقول و منقول تبدیل کرد. بدین ترتیب بسیاری ازمدرسه‌های علمیّه برچیده شد. پس از شهریور 1320ش. و ساماندهی مجدد حوزه علمیّه مشهد، در سال 1323ش. تولیت مدرسه نوّاب با حکم آیت‌اللّه بروجردی به

آیت‌اللّه حاج میرزا علی اکبر نوغانی⁽¹⁾از عالمان معروف و گرانمایه خراسان واگذار شد. وی در طول بیش از شش ماه بر عهده داشتن تولیت و سرپرستی مدرسه نوّاب مقررات جدید و سازنده‌ای برای رشد و تربیت طلاّب این مدرسه ارائه کرد.⁽²⁾

پس از درگذشت آیت‌اللّه میرزا علی اکبر نوغانی⁽³⁾در سال 1329ش. آیت‌اللّه حاج میرزا احمد کفایی (د. 1350ق) فرزند آخوند خراسانی علاوه بر ریاست حوزه علمیّه مشهد و چند مدرسه علمیّه دیگر سرپرستی و تولیت مدرسه نوّاب را هم بر عهده گرفت.وی به پرورش و تربیت طلاّب اهتمام خاصی داشت و خود سالها در مسجد جامع گوهرشاد فقه و اصول تدریس می‌کرد.⁽⁴⁾آخرین سرپرست و متصدی مدرسه نواب حجت الاسلام مبین بود که در زمان مرحوم کفایی تصدی مدرسه را بر عهده داشت و پس از فوت مرحوم کفایی هم از طرف اداره اوقاف به این سمت ابقا شد و تا پیروزی انقلاب اسلامی (1357ش.) همچنان متصدی این مدرسه بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی با توجه به وضعیّت نابسامان ساختمان مدرسه نوّاب، به همّت مدیریّت عالی حوزه علمیّه مشهد حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی، این مدرسه تاریخی بازسازی شد و هم اکنون با برنامه و نظم خاصی به صورت تخصصی زیر نظر شورای برنامه ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان اداره می‌شود.

عکس شماره 58 - استاد میرزا علی اکبر نوغانی و تعدادی از طلاب و استادان مدرسه نوّاب

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

مدرسه نوّاب از مراکز مهم و در خور توجّه علوم دینی و تعلیم وتربیت بوده است. وجود دانشمندان، عالمان و فقیهان والا مقامی که در این مرکز علمی به تدریس و مطالعه

می‌پرداختند بر منزلت و جایگاه ارزشمند این مدرسه گواه است. به سبب وجود چنین عالمان و استادانی، تقریبا تمام دروس حوزوی در آن ارائه می‌شد و در طول سه سده، دانش پژوهان و طلبه‌های فاضل و گرانمایه‌ای در آنجا پرورش یافتند.

گر چه تعداد طلاّب مدرسه در ادوار و اعصار مختلف نوسان داشته، زمانی مدرسه در اوج رونق و شکوفایی و زمانی دچار رکود و بحران تحمیلی بوده است، ولی یقینا در

سال 1086ق. و تا چند دهه بعد از آن، مدرسه با نظارت مؤسس دانشمندش، میرزا صالح نقیب رضوی از رونق خاصی برخوردار بوده و طلاّب زیادی در آن اشتغال به تحصیل علم و دانش داشته‌اند. امّا بعد از دوران صفویّه حکومتها چندان توجّهی به مدارس علوم دینی نداشته‌اند. فریزر جهانگرد انگلیسی که در زمان فتحعلی شاه به ایران

مسافرت کرد تعداد طلاّب این مدرسه را بین 60 تا 100 نفر گزارش کرده است.⁽¹⁾تا انقراض سلسله قاجاریه احتمالاً طلاّب مدرسه حدود 100 نفر بوده‌اند، امّا با روی کار آمدن حکومت مستبد رضا خان و پسرش و فشارهای سیاسی پهلوی به حوزه‌های علمیّه، این مرکز فرهنگی نیز دچار رکود و افت شدیدی شد و حتی مدّتی نیز تعطیل گشت که آن ایام از غم‌انگیزترین دوران تاریخ حوزه علمیّه مشهد است. امّا پس از شهریور 1320 که به همّت مراجع و علمای عالیقدر مدارس علمیّه بازگشایی شد، مدرسه نوّاب با مدیریّت شخصیت معروف و دلسوزی چون میرزا علی اکبر نوغانی فعالیت خود را آغاز کرد. با همت و پشتکار این عالم زاهد و برگزاری دروس گوناگون و حمایت از طلاّب ضعیف بار دیگر مدرسه محل درس و مباحثه کثیری از طلاّب شد. تعداد طلاّب مدرسه در حدود سالهای 6 - 1345ش. 160 نفر ذکر شده است⁽²⁾. در این زمان تولیت مدرسه بر عهده میرزا احمد کفایی بوده است. آمار دیگری مربوط به سال 1351ش. می‌باشد که تعداد طلاّب آن زمان را 120 نفر ذکر کرده است.⁽³⁾

استادان برجسته

این مدرسه با قدمت سیصد ساله‌اش جایگاه عالمان و فقیهان و دانش پژوهان فراوانی بوده و استادان زبده و متبحّری را که یک عمر چون شمعی فروزان روشنی بخش محفل طلاّب علوم دینی بوده‌اند، به یاد دارد. به علت آن که نام و ذکر همه آن بزرگان علم و دیانت در این مختصر نمی‌گنجد، در این قسمت تنها به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1 - حاج شیخ ابو محمّد عاملی، که از او به اسوة المحققین و قدوة المدققین، حاوی

الفروع والاصول، جامع المعقول والمنقول، سلالة النجباء العظام، حاج الحرمین الشریفین مجتهد الزمانی حاجی آقا ابو محمّد تعبیر شده است⁽¹⁾. وی که سالها مدرّس مدرسه بوده پس از فوت متولّی مدرسه به تولیت مدرسه نواب منصوب شد.⁽²⁾

2 - شیخ محمّد علی عاملی فرزند شیخ ابو محمّد متولّی مدرسه، که علاوه بر تولیت مدرسه به تدریس نیز اشتغال داشت.

3 - آقا میرزا حسین فرزند حاج سید محمّد معروف به سید قصیر که از افاضل دانشمندان علوم اسلامی مشهد مقدس بود. صاحب فردوس التواریخ درباره او می‌نویسد: «فاضل و عالم و فقیه و ثقه و عادل موسوم به آقا میرزا حسین رفع اللّه درجته و بسیار دقت نظر داشتند و چند زمانی در مدرسه نوّاب به تعلیم طلاّب اشتغال داشتند»⁽³⁾.

4 - میرزا هدایة اللّه ابریسیجی، عالم ربانی و فقیه صمدانی و حکیم الهی مرحوم میرزا هدایة اللّه ابریسیجی که سالها در مدرسه نوّاب به تحقیق و تدریس اشتغال داشت.⁽⁴⁾

5 - حاجی ملا آقا بزرگ «علاّم فهام مقتدی الانام کفیل الارامل والایتام و مروج شریعت سیدالانام» که سالها در مدرسه نواب مشغول مباحثه و تدریس بود.⁽⁵⁾

6 - نوروز علی بسطامی معروف به فاضل بسطامی صاحب کتاب ارزشمند فردوس التواریخ که از دانشمندان ونویسندگان محقق است. وی درباره خود چنین می‌گوید: «این عاصی تبه روزگار و جامع اخبار و آثار ائمه اطهار علیهم السلام قریب پنجاه سال تخمینا

می‌شود که در آن مدرسه به درس و مباحثه و تحریر فقه واصول و جمع اخبار و آثار ائمه اطهار علیهم‌السلام اشتغال دارم و تا به حال که سال 1310ق. می‌باشد در آن مکان مبارک اشتغال دارم و بسیار مدرسه میمون و مبارک است و اکثر تألیفات و تحریرات این عاصی در آن مدرسه در حجره تحتانی که در درب آن مدرسه در سمت دست چپ واقع است وقوع یافته بلکه چند نفر از عالمان و فقیهان در اول ورود ایشان در این ارض فیض بنیان در آن

حجره میمون با اعانت و راهنمایی این عاصی به تدریس و تربیت طلاّب اشتغال ورزیده

شهره آفاق شدند».⁽¹⁾

7 - آیت‌اللّه میرزا علی اکبر نوغانی از مشاهیر دانشمندان و استادان برجسته مشهد که علاوه بر تولیت مدرسه نواب به امر تربیت و پرورش طلاّب نیز اهتمام داشت. سخنان و خطابه‌های سرشار از اطلاعات تاریخی و امثال و نکات ادبی و شعری وی در جان و روح طلاّب نفوذ می‌کرد، به همین جهت شاگردان وی در زمره بهترین و مستعدترین طلاّب به شمار می‌رفتند و درس اخلاق ایشان در تربیت طلاّب فاضل بسیار تأثیر داشت.

8 - میرزا مهدی اصفهانی از دانشمندان و استادان ممتاز و طراز اول حوزه علمیّه مشهد. آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره او می‌نویسد:

در حدود سال 1340ه . ق. یکی از شاگردان ممتاز میرزای نائینی مدرّس بزرگ حوزه علمیّه نجف و مرجع تقلید معروف دوره قبل (متوفی در 1355ق) به نام میرزا مهدی اصفهانی به مشهد آمد، ابتدا به تدریس سطوح عالیه و سپس خارج فقه واصول مشغول شد و چون بر مبانی اصولی میرزای نائینی تسلط کامل داشت و این مبانی در حد خود تازه و بی‌سابقه بود مورد توجّه فضلا و طلاّب مشهد قرار گرفت⁽²⁾.

9 - آیت‌اللّه حاج شیخ محمّد هاشم قزوینی از عالمان و استادان روشنفکر و پرهیزگار که به سال 1280ش. درحوالی قزوین به دنیا آمد. پس از تحصیل مقدمات در قزوین به اصفهان مهاجرت کرد و از محضر مرحوم کلباسی بهره‌مند شد. به سال 1300ش. به مشهد مشرف گردید و از محضر آیت‌اللّه مرحوم میرزامحمّد آقازاده فرزند آخوند خراسانی و حضرت آیت‌اللّه قمی اعلی اللّه مقامه و مرحوم میرزا مهدی اصفهانی(ره) بهره برد. تا سرانجام خود استادی فرزانه و متبحِّر شد. رهبر معظّم انقلاب که سالها از محضر وی بهره‌مند شده‌اند درباره شخصیت این استاد نامور می‌فرمایند:

ایشان بسیار برای ما محبوب بود، هیچ استادی یادم نمی‌آید که طلبه‌ها به قدر آقاشیخ دوست داشته باشند، خیلی عجیب بود، ایجاد محبت در دل شاگردان. عالمی بود بسیار سنگین، متین، خوش بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا در عین حال بسیار روشنفکر.⁽³⁾

تولیت عظمای آستان قدس آیت‌اللّه طبسی درباره وی می‌فرمایند: «می‌توان گفت علی التحقیق، در هیچ حوزه‌ای نه قم و نه نجف، چنین شخصیتی که با بیان شیرین و مؤثر و پر جاذبه خود مطالب غامض علمی را با تمثیل و گاهی حتی طنز به طلبه انتقال دهد (اگر نگویم مثل او نبود) لااقل کم بود»⁽¹⁾. این استاد والامقام به سال 1339ش. به رحمت ایزدی پیوست و در جوار مضجع شریف امام هشتم علیه‌السلام به خاک سپرده شد.

9 - آیت‌اللّه حاج شیخ مجتبی قزوینی از دیگر اساتید معروف و برجسته حوزه علمیّه مشهد بود. وی در سال 1318ق. در خانواده‌ای روحانی در شهر قزوین به دنیا آمد. پس از تحصیل مقدمات همراه پدر به نجف مشرّف گردید و از محضر میرزا محمّد تقی شیرازی، آقا سید محمّد کاظم یزدی و میرزا محمّد حسین نائینی از فقیهان و عالمان بزرگ وقت مستفیض شد. پس از بازگشت به ایران، دو سال در قزوین با افکار مرحوم سید موسی زر آبادی قزوینی آشنا شد و به وادی عرفان پا نهاد. سپس در قم از محضر حاج شیخ عبدالکریم یزدی استفاده کرد، آن گاه راهی مشهد شد. و نزد آقا بزرگ حکیم، آیت‌اللّه آقا زاده، شیخ اسداللّه عارف یزدی، شیخ موسی خوانساری، میرزا مهدی غروی اصفهانی و آیت‌اللّه قمی تلمذ کرد. وی از سال 1347ق. شروع به تدریس کرد و سالها در مدرسه نوّاب به تدریس دوره سطح و معارف قرآنی و اشارات و اسفار پرداخت. استاد محمّد رضا حکیمی در مراتب اخلاقی ایشان می‌نویسد: «او زندگی بسیار ساده داشت و با این چگونگی، گاه از نیازهای خود چشم می‌پوشید و آنچه را می‌توانست به طلبه تنگدست برساند می‌رساند. این بود که شیخ بزرگوار که خود نمونه‌ای مجسم از تقوی و نفس کُشی واعراض از مال و منال و جاه و مقام و شهرت و نعمت دنیا بود، برای هر طلبه محصلی و هر پویای اسوه جویی، مایه تسلاّیی بود گرانقدر و تأثیر گذار»⁽²⁾آن عالم زاهد و متقی واستاد عارف به سال 1386ق. دار فانی را وداع گفت و در جوار مرقد مطهّر امام رضا علیه‌السلام در خاک آرمید.

10 - میرزا عبدالجواد نیشابوری (د.1344ق) از مدرّسان معروف ادبیات حوزه علمیّه

مشهد که در سال 1281ق. در یکی از روستاهای حومه نیشابور متولد شد. مقدمات را در نیشابور فرا گرفت، سپس راهی مشهد گردید و در مدرسه خیراتخان و سپس فاضل خان مسکن گزید و در همان حال که مشغول تحصیل بود در سطوح پایین‌تر به سبب استعداد عالی خود تدریس می‌کرد. ادیب سپس در مدرسه نواب حجره‌ای برای خود اختیار کرد و تا آخر عمر در آن مدرسه اقامت گزید و به تدریس پرداخت. حوزه تدریس او روز به روز پر رونق‌تر می‌شد.

وی به جز درس عمومی که از ساعت 9 صبح تا ظهر ادامه داشت؛ سه کتاب شرح نظام، مغنی و مطول را برای گروهی بیش از 300 تن در مَدْرس مدرسه نوّاب تدریس می‌کرد،...درباره سبک شعر فارسی و عربی تبحر بسیار داشت و خصوصیت‌های دقیق سبک‌های خراسانی، عراقی وهندی را با ذکر شواهد گوناگون یاد می‌کرد⁽¹⁾.

11 - حجة الاسلام والمسلمین آقای حاج میرزا احمد مدرس یزدی از جمله استادان با سابقه و متبحر مدرسه نواب و یکی از موفقترین استادان شرح لمعه و مکاسب که جمع کثیری از طلاّب حوزه علمیّه مشهد در درس وی شرکت می‌جستند. به جهت تبحّر و رتبه علمی‌اش به «نهنگ العلماء» معروف بود. «ایشان از سالخورده‌ترین علمای حوزه و از چهل سال پیش تاکنون مدرّس معروف شرح لمعه می‌باشد و در حوزه درس ایشان همیشه عده زیادی از محصلین شرکت می‌کنند».⁽²⁾این عالم وارسته و زاهد در طول دوران طلبگی و همچنین زمانی که خود در زمره استادان طراز اول مشهد به شمار می‌رفت، هیچ گاه از سهم امام استفاده نکرد و از راه کشاورزی امرار معاش می‌کرد. همین

ویژگیهای برجسته اخلاقی بود که او را به عنوان مربّی و معلمی محبوب و مورد احترام علما و طلاّب حوزه مشهد مطرح کرده بود.

12 - حضرت آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای که سالها در همین مدرسه تحصیل می‌کردند و از استادان بزرگی چون آیت‌اللّه شیخ هاشم قزوینی بهره‌مند گردیدند، به عنوان یکی از مدرّسین مبارز و جوان مدرسه مشغول تدریس بودند.

13 - حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی از مدرّسان موفق و مبارز مدرسه نواب که خود تحصیلات علوم دینی را از همین مدرسه آغاز کرد و علاوه بر تحصیل سطوح عالیه حوزه بنا بر رسم رایج، در سطوح پایین‌تر نیز تدریس می‌کرد ایشان در این باره می‌گویند: «بنده

از این مدرسه، خاطرات فراوانی دارم، شکل‌گیری شخصیت فکری، علمی، آموزشی و کار سیاسی ما از این جا آغاز شد»⁽¹⁾.

مدرّسان متعهد و معروف دیگری سالهای دراز در این مدرسه به تدریس و مطالعه علوم اسلامی مشغول بوده‌اند که ذکر نام تمامی آن بزرگواران در این مختصر نمی‌گنجد.

عکس شماره 59 - حضرت امام خمینی و میرزا مهدی نوغانی در مدرسه نوّاب

مبارزات و فعالیتهای استادان و طلاّب

حوزه علمیّه مشهد با صدها سال قدمت، علاوه بر درجه‌های بالای علمی همواره در طول تاریخ کانون اصلی عالمان و روحانیون مبارز بوده است. در طول تاریخ حکومتها به روشهای متفاوت سعی در نابودی و اضمحلال حوزه‌های علوم دینی داشته‌اند و در این میان نقش برجسته و شاخص حوزه علمیّه مشهد در مبارزه با دشمنان اسلام بر همگان روشن است؛ حوزه‌ای که از برکت مجاورت با مضجع هشتمین امام شیعیان همواره خاستگاه مراجع، علما وفقهای عظیم الشأن و نامداری از نظر علم، زهد، تقوا و نیز از حیث مبارزات سیاسی بوده است. در این راستا نقش مدرسه علمیّه نواب که در طی سالیان متمادی پرورش دهنده هسته‌ها و کانونهای اصلی مبارزه علیه رژیمهای سرسپرده و همچنین جریانهای الحادی و یا منحرف بوده بر هیچ کس پوشیده نیست. در این مرکز علمی، بسیاری از شخصیتهای برجسته علمی و سیاسی امروز که در رأس آنان حضرت آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای رهبر معظّم انقلاب قرار دارد رشد و پرورش یافتند. آیت‌اللّه واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس در این باره می‌فرمایند: «شکل‌گیری شخصیت فکری، علمی و آموزشی و کار سیاسی ما از این جا آغاز شد، مهمتر از همه آشنایی و ارادت من به رهبر معظّم انقلاب و ولی امر مسلمین از این مدرسه شروع شد»⁽¹⁾.

هنگامی که رضاخان توسط اجانب به قدرت رسید گرچه در ابتدا خود را مسلمان متعصبی وانمود می‌کرد، امّا چیزی نگذشت که چهره پلید خود را آشکار ساخت. از همان هنگام که قانون منع حجاب و پوشیدن لباس متحدالشکل را صادر کرد، حوزه علمیّه مشهد بی‌هیچ مسامحه‌ای لب به اعتراض گشود. میرزا علی اکبر نوغانی که از چهره‌های برجسته علمی وقت بود در مقابل این عمل ضد دینی رضاخان حضور فعالی در صحنه سیاسی آن روزگار داشت. او در شمار معدود کسانی بود که از حق پوشیدن لباس روحانیت برخوردار بود و در رویداد خونین گوهرشاد شرکت داشت و پس از شهریور 1320 و سقوط رضاخان به همت خود و پشتیبانی مراجع و علمای وقت به بازسازی حوزه علمیّه مشهد پرداخت. «او با امام خمینی رابطه بسیار دوستانه‌ای داشت.

امام پیش از درگذشت میرزا، وقتی به مشهد می‌آمد به بیت ایشان وارد می‌شد و مکاتباتی نیز داشتند. پس از ارتحال میرزای نوغانی، امام به قصد ابراز تسلیت و دلجویی به مشهد

آمد و هفته‌ای در منزل فرزندش میرزا مهدی نوغانی به سر برد»⁽¹⁾.

مرحوم نوغانی علاوه بر مبارزه با پهلوی اول و دوم از خطر تفکرات ماتریالیستی و الحادی غافل نشد و در همین رابطه در آن جبهه نیز با نوشتن سه مقاله به مبارزه با دشمنان فرهنگی اسلام پرداخت. او که خود سالها تولیت و سرپرستی مدرسه نواب را عهده‌دار بود توانست با نظم و تدبیری شگفت‌انگیز طلاّب فاضلی را تربیت کند که بعد از او نیز راه وی را ادامه دهند. از دیگر چهره‌های مبارز این مدرسه مرحوم آیت‌اللّه شیخ هاشم قزوینی است که همواره طلاّب را به زهد و تقوی و فراگیری علم و مبارزه و حضور در صحنه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی تشویق می‌کرد. رهبر معظّم انقلاب آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای از معظّم له چنین یاد می‌کنند:

«عالمی بود بسیار سنگین، متین، خوش بیان، اهل معنی و زاهد و بی اعتنا به دنیا و در عین حال بسیار روشنفکر، آن زمان که اهل علم روزنامه خوان و مجله خوان و این چیزها نبودند، ایشان مرتبا مجلات مختلف را می‌گرفت و در جیبش می‌گذاشت، طوری که کاملاً دیده می‌شد»⁽²⁾. این عالم بزرگوار نیز مانند دیگرعلمای مبارز در جریان حمله وحشیانه رژیم رضاخان به مسجد گوهرشاد در این مسجد حضور داشت که به سبب همین فعالیتها و مبارزات مدتی تبعید گردید. «مرحوم حاج شیخ هاشم در نهایت زهد و ورع و تقوا و کرامت نفس وارد حوزه شد، درس می‌گفت و شخصیتهای مؤثر فکری علمی و سیاسی را پرورید که منشأ آثار مفیدی شدند».⁽³⁾

حضرت آیت‌اللّه شیخ مجتبی قزوینی از علمای مبارز و نستوه دیگری است که مدرسه نوّاب به یاد دارد. او در عین زهد وتقوا و دیانت اهل سیاست نیز بود و در صحنه‌های سیاسی نیز حضوری فعال داشت. «حاج شیخ در جریان 15 خرداد براساس همان غیرت دینی خود، به حمایت از رهبر کبیر انقلاب امام خمینی قیام کرد و حکم کرد

حاج آقا روح اللّه در روی همه زمین مرجع است و همه باید به ایشان رجوع کنند و خود ضمن جلسات مخفی که با آیت‌اللّه العظمی میلانی داشت، در 18 فروردین 1343ش. پس از بازگشت امام از زندان و بازداشتگاه به قم همراه برخی از یاران خود به دیدار امام

شتافت. صحنه دیدار ایشان با امام بنا به نقل شاهدان عینی، بسیار تکان دهنده بوده است»⁽¹⁾.

این مدرسه همچنین شاهد مبارزات طلاّب جوانی بود که بارها مورد شکنجه و اهانت و ستم رژیم پهلوی قرار گرفتند. حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای رهبر معظّم انقلاب، آیت‌اللّه واعظ طبسی و شهید هاشمی نژاد، از طلاّب فاضل و مبارزی بودند که از هر فرصتی برای مبارزه وافشاگری ظلم و بیداد رژیم استفاده می‌کردند و گاه در هنگام تدریس بر ضد رژیم وقت مسایلی را بیان می‌کردند که عمّال و نیروهای امنیتی از ادامه تدریسشان جلوگیری می‌کردند و چه بسا دستگیر، شکنجه و تبعید می‌شدند. روحانیت مبارز خصوصا استادان و طلاّب فاضل و انقلابی مدرسه نواب شدیدا زیر نظر ساواک و نیروهای امنیتی بودند و برای جلوگیری از فعالیتها و مبارزات آنها هرگونه اعمال فشاری

بر آنها می‌شد. در اسنادی که از سازمان اطلاعات وامنیت خراسان به دست آمده صریحا به مبارزات و خطر روحانیت مبارز اشاره شده که در این مختصر به دو سند در این رابطه اشاره می‌شود.

سند شماره یک:

به فرمانداری نظامی مشهد و حومه، از سازمان اطلاعات و امنیت خراسان

پیرو خبرهای... شهربانی استان خراسان: سید عبدالکریم هاشمی نژاد، سید علی خامنه‌ای، علی مرادخانی ارنگیای تهرانی و طبسی از روحانیون افراطی و سابقه‌داری هستند که در کلیه تظاهرات اخلالگرانه و سخنرانیهای خلاف مصالح کشور دست داشته و از مخالفین درجه یک می‌باشند که چنانچه از اعمال اقدامات آنان جلوگیری نشود آرامش منطقه را دستخوش حوادثی ناگوار خواهند کرد. عزیمت آنان به شهرستانهای مختلف تحریک و اغتشاشهایی را در بر خواهد داشت. با در نظر گرفتن فعالیت حاد این اشخاص و دستورالعملهای صادره پیرامون رفتار با این قبیل اشخاص و جلوگیری از

اقدامات آنان لازم است به عمل آورند.

رئیس سازمان اطلاعات و امنیت خراسان. شیخان.⁽¹⁾

در اسناد دیگری که مربوط به حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای و آیت‌اللّه واعظ طبسی می‌باشد آنان به جهت فعالیتهای ضد امنیتی علیه رژیم و اهانت به رئیس مملکت به حبس تأدیبی محکوم شده‌اند.

متن سند دوم که مربوط به حضرت آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای رهبر معظّم انقلاب است بدین ترتیب است:

از: اداره دادرسی نیروهای مسلح شاهنشاهی (دادستانی ارتش)

به: ریاست دادسرای دادگاه تجدید نظر شماره 11 مشهد

موضوع: اعاده پرونده

پیرو شماره 194 - 1/66/401 - 11ت - 21/9/50

درجه: غیر ارتشی

نام و نام خانوادگی: سید علی خامنه‌ای

نام پدر: سید جواد

موضوع اتهام: اقدام علیه امنیت کشور و اهانت به رئیس مملکت.

دادستان ارتش با رأی شماره 140 - 10/9/50 دادگاه تجدید نظر شماره 10 کرمان مبنی بر محکومیت نامبرده به سه ماه حبس تأدیبی با احتساب بازداشت قبلی از تاریخ 2/7/49 الی 24/10/49 و برائت مشارالیه از اتهام اهانت به رئیس مملکت موافقت نموده و به علت عدم تصویب فرجام خواهی محکوم در تاریخ 28/10/1350 به این وسیله قطعیت آن اعلام می‌گردد. با برگشت 193 برگ پرونده مربوطه دستور فرمایید رأی صادره اجرا و نتیجه را ضمن تنظیم و فرستادن سه برگ سجل کیفری برای محکوم اعلام دارند.

رئیس اداره دادرسی نیروهای مسلح شاهنشاهی سپهبد فخر مدرس جانشین سرلشگر طبرسی⁽²⁾.

این اسناد و دهها سند دیگر گویای مبارزات روحانیون مبارز و طلاّب فاضل و متعهد مدرسه علمیّه نوّاب است، گر چه مبارزه و فعالیت روحانیت مبارز مختص به این مدرسه نبوده و مدارس میرزا جعفر، خیراتخان، سلیمانیه و دیگر مدارس علمیّه مشهد نیز خاستگاه روحانیون آگاه و هوشیار و مبارز بوده است، امّا در این میان نقش بارز این مدرسه بر همگان روشن است.

عکس شماره 60 - شهید هاشمی نژاد

مدیر عالی حوزه علمیّه خراسان حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی درباره جریانات سیاسی مدرسه می‌گویند: «در این مدرسه بود که با شخصیت انقلابی شهید نوّاب صفوی آشنا شدیم، سخنرانی حماسی وانقلابی شهید نوّاب در شمال غربی همین مدرسه در میان اجتماع طلاّب برگزارشد، سخنانی پرشور، جذاب و دلنشین، که فضای مدرسه را تسخیر کرده بود. فکر و دل و ذهن طلاّب جوان در آن جلسه در اختیار شهید نوّاب بود. آن چنان که آماده بودند به مراکز فساد حمله کنند»⁽¹⁾.

در مجموع، این مدرسه از جایگاه والایی برخوردار است و صدها فقیه، دانشمند، محقق، اسلام شناس و شخصیتهای برجسته علمی، فرهنگی و سیاسی تاکنون به جهان اسلام و تشیّع هدیه کرده که بسیاری

از آنان هم اکنون در زوایای مختلف این کشور اسلامی مشغول خدمت و روشنگری و هدایت جامعه هستند که ثمره مشخص و بارز آن رهبر معظّم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌اللّه سید علی خامنه‌ای است. در این میان یاد روحانیون مبارزی که چه قبل از انقلاب

به دست عمال رژیم ستم شاهی و چه بعد از انقلاب در جبهه‌های نفاق وجنگ تحمیلی به فیض عظمای شهادت نایل گشتند هیچ گاه از ذهن روشن تاریخ افتخارآمیز روحانیت اصیل وانقلابی و مبارز محو نخواهد شد.

نقشه شماره 25 - نمای ایوان ورودی مدرسه نوّاب

نقشه شماره 26 - برش غربی مدرسه نوّاب

وضعیت کنونی بنا

وضعیت کنونی بنا⁽¹⁾

این ساختمان در زمینی به مساحت 2650 متر مربع با زیربنای 7450 متر در سه طبقه

به انضمام زیر زمین احداث شده است. عملیات ساختمانی آن از سال 1364ش. با سرمایه‌گذاری سازمان اوقاف و امور خیریه خراسان و آستان قدس رضوی شروع و در سال 1375ش. به پایان رسید و در سالروز ولادت با سعادت حضرت فاطمه علیهاالسلامدر آبان ماه سال 1375 توسط آیت‌اللّه طبسی تولیت عظمای آستان قدس رضوی ضمن مراسمی افتتاح شد.

برای اجرای عملیات ساختمانی این مدرسه تاکنون سه میلیارد و هفتصد و بیست و هشت میلیون ریال هزینه شده که مبلغ سیصد و سی میلیون ریال آن را آستان قدس رضوی و مابقی آن را اداره اوقاف تأمین کرده است.

در بازسازی این مدرسه علاوه بر حفظ هنر و معماری اصیل اسلامی از معماری جدید نیز استفاده شده است. این مدرسه در مجموع تلفیقی از معماری سنتی و جدید است، به طوری که شکل ظاهری ساختمان مانند بنای قدیمی است که حیاط در وسط قرار گرفته و حجره‌ها در چهار سوی آن در سه طبقه قرار دارند، امّا از لحاظ نقشه داخلی

بنا و وسعت فضاهای لازم تفاوت زیادی با ساختمان قدیم دارد.

نقشه شماره 27 - پلان مدرسه نوّاب، طبقه همکف

در اصلی مدرسه داخل ایوان مرتفعی به سبک ایوان قدیمی قرار دارد که بر بالای سردر بر کاشی معرّق ابتدا نام مدرسه با خط سفید نوشته شده و سپس بر حاشیه داخلی ایوان بر کاشی معرّق با خط ثلث سفید نوشته شده «یرفع اللّه الذین امنوا منکم و الذین

اوتوا العلم درجات» در طرفین این آیه در سمت راست بر کاشی معرّق با خط ثلث سفید «یا حکیم» و در سمت چپ «یا علیم» نوشته شده است. ازاره ایوان تا ارتفاع 5/1 متر، سنگ خلج است. در طرفین در ورودی چهار تابلوی زیبا از کاشی معرّق قرار دارد. سقف ایوان با گچ سفید مقرنس کاری شده، ضمن اینکه پشت بغل ایوان نیز با کاشی معرّق تزیین شده است.

حیاط مدرسه به ابعاد 30×22 متر مربع در وسط قرار گرفته که آب نمای سنگی زیبایی به همراه چهار باغچه در چهار گوشه آن قرار دارد. ازاره و کف حیاط سنگ شده و پیشانی ایوانچه‌های حجره‌ها در طبقه اول و دوم با کاشی معرّق و استفاده از گلچین و گره

معقلی تزیین شده و اسم جلاله «اللّه» و نام حضرت علی علیه‌السلام با طرحهای سنتی و اسلامی در پیشانی ایوانچه‌ها دیده می‌شود. دو ایوان شمالی و جنوبی به همان سبک قدیمی از شکوه خاصی برخوردار است. در طبقه اول ایوان شمالی، دفتر تبلیغات و در طبقه دوم، تلفنخانه مدرسه قرار دارد. در حاشیه داخلی ایوان با خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی سوره «علق» نوشته شده و از کاشی معرّق در قسمت پشت بغل آن به طرز زیبایی استفاده شده است.

ایوان جنوبی نیز با همان طرح سنتی قدیم مدرسه نوسازی شده که بعد از هشتی در ورودی مدرسه قرار گرفته و در طبقه دوم آن دفتر استادان قرار دارد. پشت بغل ایوان مذکور نیز با کاشی آراسته شده است. در حاشیه داخلی ایوان نیز با خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی سوره «علق» نوشته شده و از نظر شکل ظاهری قرینه ایوان جنوبی است.

طبقه اول مدرسه حدود 5/1 متر از صحن حیاط بالاتر است و عموماحجره‌های طلاّب در این طبقه قرار دارند. به استثنای حجره‌های قسمت غربی این طبقه که مربوط به سازمان اداری مدرسه است طبقه دوم شامل حجره‌های طلاّب و مَدْرسهاست که مدرسها در قسمت جنوبی مدرسه در بالای مغازه‌های طرفین در ورودی قرار دارد. در

کل، در این طبقه تعداد 8 مدرس بزرگ و کوچک قرار گرفته است.

عکس شماره 61 - نمای درون مدرسه نوّاب بعد از بازسازی

طبقه سوم که به سبک شکسته ساخته شده از صحن حیاط اندکی عقب‌تر است. به همین جهت حجره‌های مشرف به حیاط ایوانچه ندارد، ولی فضای مناسبی مقابل حجره‌ها ایجاد شده است. در قسمت شرقی این طبقه، مسجد مدرسه با زیر بنای 488متر مربع قرار دارد که ازاره آن تا ارتفاع حدود 1 متر سنگ و قسمت بالای ازاره طاق

نماهای متعددی با گچ کار شده است. بر حاشیه فوقانی داخل مسجد با کاشی معرّق به خط ثلث سفید آیاتی از کلام اللّه مجید نوشته شده است.

طبقه زیرزمین نیز شامل پارکینگ، تأسیسات، تالار غذا خوری، سرویسهای بهداشتی، رختشویخانه و انبار است. ورودی پارکینگ و زیرزمین در قسمت شرقی مدرسه قرار دارد و در کل، مساحت زیر بنا و قسمتهای مختلف آموزشی، اداری و خدماتی مدرسه عبارت است از:

1 - حجره‌های طلاّب: 1896 مترمربع در 64 باب؛

2 - فضای آموزشی (مدرسها): 795 متر مربع در 8 باب؛

3 - تالار کتابخانه: 488 متر مربع؛

4 - مسجد و سالن اجتماعات: 488 متر مربع؛

5 - واحدهای تجاری: 780 متر مربع شامل 22 باب مغازه متصل به مدرسه؛

6 - امور اداری: 119 متر مربع؛

7 - طبقه زیر زمین: حدود 2703 متر مربع شامل پارکینگ، انبار، تالارغذاخوری، رختشویخانه، تأسیسات و سرویسهای بهداشتی.

کتابخانه جدید مدرسه

این کتابخانه با 488 متر مربع در ضلع غربی طبقه اول مدرسه واقع شده و هم اکنون مورد استفاده طلاّب است. طبقه‌بندی کتابها به روش سنتی و به صورت موضوعی می‌باشد. تعداد کتابهای کتابخانه 7100 نسخه است که از این تعداد 6500 نسخه چاپی و حدود 600 نسخه خطّی می‌باشد. شیوه اداره کتابخانه، به صورت قفسه باز است. فضای کتابخانه به دو قسمت تقسیم شده است: قسمت اول به تالار مطالعه که شامل سه ردیف میز مخصوص مطالعه است و قسمت دوم به بخش نشریات اختصاص دارد. قسمت ویژه‌ای نیز برای کتابهای مرجع در نظر گرفته شده است. بیشترین تعداد کتابهای کتابخانه

را آثار مربوط به علوم قرآنی، فقه، اصول، کلام، فلسفه و سیره تشکیل می‌دهد.

ازاره کتابخانه تا ارتفاع 20/1 سانتیمتر سنگ است و قسمتهای فوقانی ازاره با طاق نماهای گچی پوشیده شده است. سقف کتابخانه نیز از گچ کاری ساده و در عین حال زیبایی برخوردار است. در حاشیه فوقانی قسمت جنوبی کتابخانه نزدیک سقف، کتیبه‌ای تاریخی که با خط جلی نوشته شده و قبلاً بر سردر مدرسه قدیمی قرار داشته (متن کتیبه پیشتر گفته شد) نصب شده است. همچنین در داخل یکی از طاق نماهای کتابخانه سنگ یک پارچه‌ای که اسامی موقوفات مدرسه در آن حک شده (این کتیبه قبلاً داخل مسجد مدرسه قدیمی قرار داشت که موقوفات مذکور در آن مفصلاً ذکر شده است) قرار دارد.

عکس شماره 62 - نمای درون کتابخانه جدید مدرسه نوّاب

فعالیتها و برنامه‌های جدید آموزشی

پس از افتتاح مدرسه توسط تولیت عظمای آستان قدس حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی، از سوی شورای برنامه‌ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان، حجت‌الاسلام آقای مهدی شریعتی به عنوان مدیر و سرپرست این مرکز علمی و فرهنگی منصوب شد. جلسه افتتاحیه اولین دوره آموزشی این مرکز فرهنگی ویژه تربیت مدرس با پذیرش جمعی از طلاّب فاضل و مستعد حوزه علمیّه مشهد در تاریخ نهم اسفند سال 1375ش.در سالن اجتماعات مدرسه برگزار گردید و بدین ترتیب عملاً فعالیت آموزشی و تربیتی این مرکز آغاز شد. این مرکز دارای سه رشته تربیت مدرس با پنج گرایش فقه واصول، ادبیات عرب، علوم قرآنی و تفسیر، فلسفه و کلام و علم الحدیث و نیز عهده‌دار تربیت مبلغ برای داخل و خارج کشور و تربیت محقق و پژوهشگر برای

مراکز تحقیقات علوم اسلامی است.

در پایان هر ترم تحصیلی امتحانات کتبی و شفاهی به عمل می‌آید. هر سال تحصیلی به مانند مراکز آموزشی دانشگاهی شامل دو ترم می‌شود. برای بالا بردن سطح کیفی علمی و آموزشی طلاّب کوشیده شده از بهترین استادان حوزه و دانشگاه استفاده گردد.

هم اکنون مدرسه با نظارت شورای برنامه‌ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان اداره می‌شود و امید می‌رود با توجه به وجود امکانات رفاهی و آموزشی واستفاده از برجسته‌ترین اساتید حوزه علمیّه و دانشگاه در مدرسه نوّاب در آینده شاهد پرورش و تربیت دانش پژوهان، استادان فاضل و مبلغان متعهد، آگاه و ممتازی در جامعه اسلامی باشیم.

عکس شماره 63 - مراسم افتتاحیه مدرسه نوّاب پس از بازسازی

مدرسه پایین پا (سعدیّه)

موقعیّت

واقع در جنوب صحن جدیدحرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام و شرق مسجد گوهرشاد، متّصل به مقبره شیخ بهایی.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در شمار مدارس دوران صفویان جای می‌گیرد. بنیانگذار آن وزیر کل خراسان⁽¹⁾در عهد سلطنت شاه سلیمان صفوی به نام میرزا سعدالدین⁽²⁾است که آن را در سال 1087ق. ساخت از این رو در ابتدا مدرسه معروف به «سعدیّه» یا «سعدالدّین» بود، امّا با گذشت زمان از آنجا که در اطراف مدرسه چند تیمچه و کاروانسرا شامل تعدادی مغازه معروف به پایین پا وجود داشته این مدرسه در بین مردم به «مدرسه پایین پا» مشهور شده است⁽³⁾. نویسنده منتخب التواریخ از مدرسه مزبور چنین یاد می‌کند: «این مدرسه در پشت مقبره شیخ بهایی واقع شده و سر درب این مدرسه به خط ثلث روی کاشی معرّق کتیبه نوشته شده و الان ریخته شده... و تاریخ آن 1086ق. است»⁽⁴⁾. فریزر

جهانگرد انگلیسی که حدود سال 1240ق. از این مدرسه بازدید کرده درباره آن می‌نویسد: «این مدرسه هم خیلی منظم است، یک باب حمام و کاروانسرا و بعضی

دکاکین و املاک بر آن وقف است و پنجاه نفر طلبه در آن ساکن می‌باشند...».⁽¹⁾نویسنده مطلع الشمس نیز این مدرسه را در زمره مدارس قدیمی بر شمرده و کتیبه سردر آن را بطور کامل ذکر کرده است.

نقشه شماره 28 - پلان مدرسه پایین پا، طبقه همکف

ویژگیهای معماری بنا

معماری مدرسه مطابق با طرح و نقشه سایر مدارس قدیمی مشهد انجام گرفته است. حیاط وسیع مدرسه در وسط و ساختمان مدرسه در دو طبقه در چهار ضلع آن قرار داشته و دارای دو در ورودی یکی در قسمت شرق و دیگری در سمت غرب ساختمان مدرسه بوده است.

نویسنده شمس الشموس در این باره چنین نوشته است: «در جنوب مدرسه علی نقی میرزا که در مشرق مسجد گوهرشاد است فضایی بود که برف انداز مسجد بوده در چهار طرف آن فضا دکاکین صحافی و زرگری و غیره بود که شکل تیمچه‌ای را به خود گرفته به نام پایین‌پا موسوم بود. در طرف شرقی آن فضا مقبره مرحوم شیخ بهایی بوده که در دوران صفویّه ساخته شده بود و در قسمت جنوب شرقی و جنوب پایین پا پشت دکاکین دو باب مدرسه علوم دینی بود. مدرسه جنوبی آن تقریبا متروک شده محل کسب قرار گرفته و مدرسه جنوب شرقی آن معروف به مدرسه سعدیه و دارای دو در خروجی یکی به محوطه پایین پا و دیگری به کوچه حمام میرزا مفتوح بود. مدرسه مزبور را مدرسه پایین پا هم می‌نامیدند و طلاّب فاضلی در آن سکنی داشتند».⁽¹⁾

نویسنده مطلع الشمس درباره کتیبه‌های این مدرسه چنین نوشته است:

در بیرون بر سردر این مدرسه به خط ثلث نوشته است: «قد زیّنت فی ایام دولة السلطان العادل والخاقان الباذل السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان ناصرالدین شاه قاجار خلّداللّه مُلکهُ 1289ق.»

قصیده‌ای نیز به خط نستعلیق در این محل نگاشته‌اند که چند شعر اول بر اثر مرمت نابود شده و آنچه بر جای مانده چنین است:

«مهین صدری که نزد کلک و رایش * هماره آصف اندر عُذر خواهی

درم افشاند و طرح مَدْرسی ریخت* که ایمن باد از آسیب تباهی

مبارک منزلی از علم مشحون* درو، حل گشته احکام الهی

همایون مدرسی چون کعبه پاک* منزه طول و عرضش از تناهی

در آن رنگین بنای خوش عمارت* نماند چهره رخشانی ز کاهی

مکان نشر درس علم و آداب* دهد بر سال تاریخش گواهی

بر بالای در ورودی کتیبه ثلثی بر کاشی معرّق جای داشته که تقریبا تمام آن از بین رفته و آنچه بر جای مانده چنین است: «لَقد وفق اللّه سبحانه و تعالی لانشاء عمارة هذه المدرسة عالی‌حضرت مولی الاجل الامجد ملاذ الاصحاب...»⁽¹⁾. همچنین اشعار ذیل در داخل درگاه ورودی مدرسه نقش بسته است:

در زمان شه فرشته سپاه * شاه دین پرور سلیمان جاه

پادشاهی که در تصرف اوست* هفت اقلیم تا به اوج سَما

آصف روزگار سعدالدین* که بود مهربان به خلق خدا

هر زمان گل در آب می‌گیرد* پی تعمیر کعبه دلها

بهر تدریس کاروان علوم* کرده از روی اعتقاد بنا

این چنین مدرسه بهشت آیین* اندرین خاک پاک خلد آسا

الغرض ز اهتمام همَّت او* گشت چون این بهین بنا برپا

آمد از غیب این ندا عالم* بود آباد مجمع فضلا

«کتبه محمدرضا امامی 1087ق.»

اعتماد السلطنه درباره دیگر ویژگیهای هنری مدرسه چنین می‌نویسد:

در ایوان پشت به قبله به خط ثلث بسیار ممتاز آیه «قد نری تقلب وجهک...» و آیه «مثل الذین ینفقون اموالهم...»⁽²⁾گچبری شده و تاریخ او، فی ست و ثمانین والف است. کتیبه رو به قبله که بر کاشی نوشته شده آیه «و ما کان المؤمنون لینفروا کافة...» و آیه «اَمَّنْ هو قانتٌ انآء اللیل...» و «قل یا عبادی الذین أسرفوا...» می‌باشد.⁽³⁾

در پایان این کتیبه نام نویسنده به همراه تاریخ آن چنین نوشته شده است: «حَرَّره رجبعلی خادم مشهدی 1289ق.».⁽⁴⁾

از تحقیقات اعتمادالسلطنه چنین بر می‌آید که مدرسه دارای دو ایوان بزرگ و تاریخی

آراسته به کاشیکاری و گچبریهای نفیس و زیبایی بوده است که به علت فرسودگی در طول زمان چندین مرتبه مرمت شده و احتمالاً آخرین تعمیرات مربوط به سال 1289ق. بوده است.

موقوفات

1 - یک باب تیمچه به نام دار الزوار که در قسمت جنوب مدرسه قرار داشته است؛

2 - چندین باب مغازه متصل به مدرسه؛

3 - یک باب کاروانسرا به نام کاروانسرای بابا عینی که در ضلع شرقی مدرسه قرار داشته؛

4 - نصف سرای قزوینی‌ها که در حاشیه فلکه جنوبی قرار داشته؛

5 - شش دانگ از مزرعه التیمور واقع در بلوک تبادکان مشهد.

عواید حاصل از موقوفات جهت روشنایی، تعمیر، حقوق خادم و شهریه طلاّب به مصرف می‌رسید که البته پس از تخریب مدرسه و قسمتی از موقوفات از محل عواید موقوفات موجود، ماهانه حدود 40 ریال به طلاّب حوزه علمیّه مشهد شهریه پرداخت می‌شد⁽¹⁾درآمد کل موقوفات مدرسه قبل از تخریب بالغ بر 397125 ریال بود.

تولیت

به علت مجهول التّولیه بودن مدرسه، امور مدرسه زیر نظر اداره اوقاف قرار داشت که از سوی اداره اوقاف، تولیت آن به آیت‌اللّه میرزا احمد کفایی واگذار شد و ایشان

حجت الاسلام شیخ محمّد فاضل بسطامی را به عنوان سرپرست مدرسه منصوب کرده بودند.⁽²⁾امّا پس از نابسامانیهایی که روحانیت به دنبال کشتار مسجد گوهرشاد در زمان پهلوی اول تحمل کرد، این مدرسه نیز به سرنوشت تلخ دیگر مدارس مشهد دچار شد، یعنی مدرسه تعطیل شد و طلاّب از سکونت در آن منع شدند.

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

این مدرسه در دوران صفویّه مانند بیشتر مدارس علمیّه دارای رونق واعتبار ویژه‌ای بود و شخصیتهای برجسته علمی و بزرگان علم و دانش در آن به تدریس و بحث و فحص اشتغال داشتند و بدین ترتیب طلبه‌های فراوانی در آن به تحصیل علوم اسلامی می‌پرداختند. هر چند اطلاعات دقیقی از کیفیت برنامه‌های آموزشی، افرادی که در این مدرسه مشغول تدریس و تحصیل بوده‌اند و نیز تعداد طلاّب مدرسه در دست نیست، امّا وجود عالمان و فرزانگان بزرگی چون میرزا ابوطالب فرزند میرزا علیرضا که از او به «فاضل کامل صاحب المفاخر والمناقب»⁽¹⁾یاد شده و حاج محمّد حسن بیات⁽²⁾، از دانشمندان و عارفان حوزه علمیّه مشهد و همچنین شیخ عبدالکریم درگزی از استادان حوزه مشهد، نشانگر اهمیّت و جایگاه علمی این مدرسه می‌باشد.

وضعیّت کنونی بنا

این مدرسه تاریخی در جریان احداث فلکه اطراف حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در سال 1307ش. با تمام موقوفاتش تخریب شد. هم اکنون در آن محل کتابخانه، موزه، صحن امام خمینی و مقبره شیخ بهایی به مساحت 1398 متر مربع احداث شده است.

مدرسه رضوان (خواجه رضوان)

موقعیّت

این مدرسه در جنوب شرقی حرم مطهّر واقع در محله عیدگاه - یکی از محلّه‌های قدیمی مشهد - قرار داشته که از سمت جنوب، شمال و غرب به منازل مسکونی و از سمت شرق به انتهای کوچه عباسقلی خان منتهی می‌شده است.

پیشینه تاریخی

این مدرسه کوچک در زمان حکومت صفویان در سال 1096ق. توسط خواجه رضوان، از اشراف و بزرگان دوره صفویّه احداث شده؛ از این رو، در برخی از کتابهای تاریخی از آن به «خواجه رضوان» و «حاج رضوان» یاد شده و در سالهای اخیر به مدرسه رضوان معروف بوده است.

نویسنده منتخب التواریخ درباره این مدرسه نوشته‌اند: «مدرسه حاج رضوان که در عیدگاه واقع، چند حجره و چند طلبه زیادتر ندارد و تاریخش معلوم نیست»⁽¹⁾. همچنین نویسنده مطلع الشمس این مدرسه را در زمره مدارس قدیمی مشهد نام برده، ولی اشاره‌ای به تاریخ احداث و نوع معماری آن نکرده است. فریزر جهانگرد انگلیسی نیز درباره این مدرسه چنین می‌نویسد:

مدرسه حاجی رضوان وسعتی ندارد، ده نفر طلبه در آن ساکن و موقوفه آن چند باب دکّان و حمام است.⁽²⁾

ویژگیهای معماری بنا

مساحت مدرسه 250 متر مربع بود و حجره‌ها در چهار سمت حیاط مرکزی ساختمان در یک طبقه قرار داشتند. سطح صحن کوچک حیاط که در وسط مدرسه جای داشت حدود یک متر از کوچه مقابل پایین‌تر بود.

مدرسه فقط هفت حجره داشت که پنج حجره، مختص سکونت طلاّب بود و در هر حجره یک طلبه سکونت داشت. نمای داخل و خارج ساختمان آجر خشتی ساده بود و هیچ گونه آرایه و یا گچبری خاصی در قسمتهای خارجی بنا و حجره‌ها و سایر قسمتهای ساختمان مدرسه وجود نداشت. از نقشه و معماری این مدرسه چنین بر می‌آید که واقف در ابتدا این ساختمان را برای استفاده جهت منزل مسکونی خویش احداث کرده و پس از مدتی آن را وقف سکونت طلاّب - با شرایط خاصی - کرده است.

موقوفات

موقوفات مدرسه عبارت بوده‌اند از: شش در بند مغازه در بازار زنجیر. درآمد این مغازه‌ها بایستی برای نظافت، روشنایی و شهریه طلبه‌های مدرسه به مصرف می‌رسید و از آن جا که تعداد کل طلبه‌های مدرسه بنا بر وقفنامه مدرسه هیچ‌گاه نمی‌بایست بیشتر از پنج نفر باشد از این رو طلبه‌های این مدرسه از نظر استفاده از امکانات رفاهی با توجه به شهریه نسبتا مناسبی که - از محل موقوفات آن - دریافت می‌کرده‌اند وضعیت بهتری نسبت به طلاّب سایر مدارس علمیّه حوزه مشهد داشته‌اند.

شرایط سکونت در مدرسه

واقف برای طلبه‌هایی که قصد سکونت در این مدرسه را داشتند شرایط ذیل را در نظر گرفته بود:

1 - طلبه‌ها باید مجرد باشند؛

2 - بیشتر از 12 سال حق سکونت در مدرسه را ندارند؛

3 - نباید اهل دخانیات باشند؛

4 - طلبه‌های مدرسه حق بیتوته در غیر مدرسه مذکور را ندارند؛

5 - طلبه‌ها موظّفند در هر صبح و شب نیم جزء قرآن بخوانند؛

6 - در شبهای جمعه موظفند در مجموع یک جزء قرآن بخوانند و ذکر مصیبتی هم بکنند؛

7 - طلبه‌های ساکن در مدرسه از پنج نفر بیشتر نشوند.⁽¹⁾

تولیت

از متولیان اولیه مدرسه به جز خواجه رضوان که از اعیان و بزرگان دوره صفویان بوده اطلاع دیگری موجود نیست. تولیت مدرسه پیش از تخریب در سال 1360ش. بر عهده حاج آقای امین شهیدی و حاجیه خانم امین بوده است.

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

این مدرسه علمیّه دارای هیچ‌گونه برنامه آموزشی برای طلاّب نبوده است و از امکانات آن فقط به عنوان مسکن طلبه‌ها استفاده می‌شده است. از افرادی که در این مدرسه ساکن بوده‌اند می‌توان به حجت الاسلام والمسلمین حاج میرزا حسن صالحی از استادان برجسته کنونی حوزه علمیّه مشهد نام برد.

وضعیّت کنونی بنا

این بنای تاریخی بر اثر مرور زمان و عدم تعمیرات اساسی، در سال 1358ش. بر اثر ویرانی قابل استفاده نبود تا سرانجام در سال 1360ش. بنای آن بکلی فرو ریخت و یکی دیگر از مدارس علمیّه تاریخی که صدها سال بزرگان و استادان گرانمایه‌ای را در خود پرورش داده بود نیز به بوته فراموشی سپرده شد.

مدرسه سلیمانیّه (سلیمان خان)

موقعیّت

در جنوب شرقی میدان حرم مطهّر، مقابل مسجد تاریخی و معروف 72 تن (مسجد شاه) که از شمال به منازل مسکونی، از غرب به کوچه راسته حمام و از جنوب و شرق به کوچه آیت‌اللّه سبزواری منتهی می‌شد.

پیشینه تاریخی

در دوران حکومت قاجار (1343 - 1200ق) 4 مدرسه علمیّه در مشهد احداث شد: مدرسه علی نقی میرزا، مدرسه نو⁽¹⁾(حاج صالح بخارایی)، مدرسه حاج آقاجان⁽²⁾و مدرسه سلیمان خان که به نام بنیانگذارش به این نام معروف شده بود، اگر چه بعدها در بین مردم به «سلیمانیّه» مشهور شد.

این مدرسه که از بناهای اوایل حکومت قاجار است در عهد آغا محمّد خان⁽³⁾قاجار (1211-1209ق) توسط سلیمان خان قاجار⁽⁴⁾از امیران و بزرگان مقرّب آغا محمّد

خان بنا شد.

تاریخ احداث مدرسه بروشنی معلوم نیست، امّا به علت آن که بیشتر فعالیت سلیمان خان در بین سالهای (1200 - 1211ق) در عهد آغا محمّد خان بوده، بخصوص که خان قاجار برای نشان دادنِ چهره دینی خود از چنین کارهایی استقبال می‌کرده، احتمال می‌رود مدرسه در همین سالها احداث شده باشد.

بنا بر سنگ نبشته‌ای که در قسمت راهرو مدرسه قرار داشته است مدرسه در دوره قاجار در کمال رونق و شکوفایی و دارای استادان و طلاّب فاضل بوده است.

عکس شماره 64 - نمای داخلی مدرسه سلیمانیه قبل از تخریب

ویژگیهای معماری بنا

ساختمان مدرسه در یک طبقه در زمینی به مساحت 1000 متر مربع با زیربنای 500 متر مربع ساخته شده بود. این مدرسه نیز همانند سایر مدارس علمیّه مشهد دارای یک حیاط مرکزی که سطح آن یک متر از کوچه مقابل پایین‌تر قرار داشت و در چهار سمت آن 22 حجره با ایوانچه‌های پیش کشیده شده وجود داشت و در اطراف آب‌نمای دو طبقه و زیبای مدرسه چهار باغچه قرار گرفته بود که محیط مناسب و آرامی را برای ساکنان مدرسه به وجود می‌آورد.

از نظر تزیینات و آرایه‌های هنری، این مدرسه - بر خلاف بیشتر مدارس علمیّه مشهد - از هرگونه کاشیکاری، گچبری، کتیبه نویسی و خطاطی عاری بود و از سبک معماری ساده و بی‌آلایشی در آن استفاده شده بود به طوری که فقط دارای یک ایوان کوچک با ارتفاع دو متر بود که در دو لَتِ چوبی ساده مدرسه در آن جای گرفته بود.

کتابخانه قدیمی مدرسه

مدرسه سلیمانیه دارای کتابخانه معتبر وارزشمندی بود و به علت دارا بودن نسخه‌های خطی نفیس و قدیمی، علاوه بر کتابهای چاپی، دانش پژوهان و استادان سالها از این کتابخانه بهره‌مند می‌شدند. رکن الدین همایونفرخ درباره این کتابخانه قدیمی چنین می‌نویسد:

در سال 1334 تأسیس یافته است و 150 جلد کتاب خطی و 300 جلد کتاب چاپی دارد. محل این کتابخانه بازار سرشور، جنب حمام شاه است... قدیمی‌ترین کتاب این کتابخانه کتاب صلاة وتفسیر خطی [قرآن کریم] مربوط به سال 1074ق. است.⁽¹⁾اگر چه برخی از صاحب نظران کتاب ذکری الشیعه شیخ بهایی را قدیمی‌ترین نسخه این کتابخانه می‌دانند.

بنا بر پژوهشی که در سال 1342ش. انجام شده شمار کتابهای این مدرسه بالغ بر 600 جلد ذکر شده است که 400 جلد آن چاپی و بقیه نسخه خطی بوده است.⁽²⁾دیگر منابع تعداد کل کتابها را در سال 1351ش. 428 نسخه ذکر کرده‌اند که از این مقدار تعداد

153 نسخه خطی و بقیه چاپی بوده است.⁽¹⁾البته بیشتر این آثار در تاریخ 1272ق. به وسیله نصراللّه خان پسر محمّد قاسم خان پسر سلیمان خان قاجار به کتابخانه مدرسه وقف شد.⁽²⁾در حدود سالهای 1323ق. به بعد میرزا جلال فرزند حاج میرزا احمد مدرس یزدی مدیریّت کتابخانه را بر عهده داشت.

تولیت

پس از اتمام ساختمان مدرسه، سلیمان خان تولیت آن را خود بر عهده گرفت و به احتمال زیاد تصدی امور داخلی آن را به یکی از روحانیان مشهد واگذار کرد. پس از درگذشت سلیمان خان، تولیت مدرسه بر عهده پسرش محمّد قاسم خان بود. وی اهتمام ویژه‌ای به امور مدرسه داشت و در زمان او نظم و رونق خاصی در مدرسه پدید آمد.

پس از فوت محمّد قاسم خان، به شدّت از رونق و آبادانی مدرسه کاسته می‌شود، به طوری که در آستانه ویرانی و انهدام قرار می‌گیرد تا این که نصراللّه خان قاجار در سال

1257ق. هنگامی که برای زیارت حضرت رضا علیه‌السلام به مشهد مشرف شده بود، مدرسه را تعمیر اساسی می‌کند و ضمن وقف املاک و مستغلاتی بر آن، اداره امور را در دست می‌گیرد. پس از وی متولیان مدرسه عبارت بودند از: امیر مصطفی خان مشیرالسلطنه و مهندس علیرضا سلیمانی. در زمان مهندس سلیمانی، حاج میرزا احمد کفایی بر امور مدرسه اشراف داشت.⁽³⁾آن مرحوم سالها در این مدرسه به فعالیتهای دینی و مذهبی مشغول بود و از همین مدرسه پایه رهبری هیئتهای مذهبی خراسان را استوار کرد و پس از سالها سکوت و اختناق در حکومت پهلوی، اولین مجلس عمومی عزاداری برای سیدالشهداء علیه‌السلام و نخستین هیأت سینه زنی خراسان به سعی ایشان در این مدرسه

تشکیل شد.⁽¹⁾پس از فوت حاج میرزا احمد کفایی، مرحوم سید زین العابدین سبزواری امام جماعت وقت مسجد جامع گوهرشاد تصدّی مدرسه را بر عهده گرفت.

تعمیرات مدرسه

چنانچه پیشتر گذشت پس از درگذشت محمّد قاسم خان، مدرسه در آستانه ویرانی قرار می‌گیرد، تا این که در سال 1257ق. نصر اللّه خان قاجار آن را تعمیر اساسی می‌کند و به تجدید حیات آن همت می‌گمارد. به دستور وی گزارشی از این تعمیرات و مرمتها به همراه فهرست املاکی که به مدرسه وقف کرده بر سنگی حک و در راهرو مدرسه نصب می‌شود که متن آن در کتاب مطلع الشمس⁽²⁾آمده است.

موقوفات

دو دانگ از قریه حصار امیر در کاشمر؛ هشت دانگ از هشتاد دانگ قنات باغ تپه سلطانیه کاشمر؛ دکاکین متصل به مدرسه؛ یک منزل در پشت مدرسه؛ شش دانگ دایر و بایر قریه شاه طره سنگ، به شماره 38 اصلی جزء دهستان غاز، بخش 12 تهران؛ یک رشته قنات که مبدأ و چاههای آن در اراضی هاشم آباد و قسمتی از چاههای آن در اراضی قریه گلدسته واقع شده با حق آب از رودخانه کرج و کن.

اصل وقفنامه مصطفی امیر سلیمانی (مشیرالسلطنه) از متولیان سابق مدرسه به همراه موارد مصرف عایدات املاک که در سال 1340ش. تنظیم شده بدین شرح است:

وقفنامه مصطفی امیر سلیمانی (مشیرالسلطنه)

هوالواقف علی الضمائر

وقف صحیح شرعی و حبس صریح دائمی نمود جناب آقای مصطفی امیر سلیمانی

(مشیرالسلطنه) به شناسنامه شماره 12678 از بخش چهار تهران ساکن خیابان خیام منزل شخصی 1 - شش دانگ دایر و بایر قریه شاه طره سنگ شماره 28 اصلی جزء دهستان غاز، بخش دوازده (12) تهران. 2 - و یک رشته قنات که مبدأ و چاههای آن در

اراضی هاشم آباد و قسمتی از چاههای آن از اراضی قریه گلدسته واقع شده با حقّابه از رودخانه کرج به وسیله نهر فیروزآباد بهرام حقّابه از رودخانه کن مطابق معمول محل به

استثنای شش دانگ یک قطعه زمین مفروز از قریه مذکور به مساحت دویست و چهارده هزار و هفتصد و سی و سه متر مربع، محدوده برابر صورت تفکیکی شماره 25120-13/12/39 ثبت ری و به استثنای یک قطعه باغ مفروز از قریه مرقوم به مساحت سی و پنج هزار و پنجاه و هشت متر مربع، محدوده برابر صورت تفکیکی مورخه 20/12/39 و به استثنای هفده ساعت و یک ربع ساعت از یک صد و نود و دو ساعت قنات در گردش هشت شبانه روز و حقّابه از رودخانه کرج و کن به همان نسبت از قنات و حقّابه فوق الذکر جهت مشروب شدن زمین و باغ مورد ثبتی که از مورد وقف ثبتی و ملک طلق و اختصاصی جناب آقای مصطفی امیر سلیمانی واقف محترم است و به استثنای اعیانی خانه‌ها و باغات رعیتی که شماره‌های فرعی برای آنها تعیین و در محاط مورد وقف است، حدود مورد وقف برابر صورت تفکیکی شماره 6679-29/3/40 اداره ثبت شهر ری از این قرار است: غربا از محل اتصال شاه نهر ملک‌آباد با نهر فاضل آب قنات آسیا ترشنبه در امتداد نهر فاضل آب مذکور الی پل وسط جاده تهران به رباط کریم و بعد در امتداد جاده تهران به رباط کریم از غرب به شرق به

طول چهارصد و نود و یک متر تا میله خاکی کناره جاده مزبور و از این نقطه به شمال. پی

به طول چهارصد و سی و هشت متر و از این نقطه از شرق به غرب تا میله یک گلدسته که از کنار نهر شاه طره و زمین زراعتی امیرخان نصب شده به طول دویست و هفتاد و یک متر هر سه قسمت محدود است: به قطعه زمین تفکیکی سابق ملکی جناب آقای مشیرالسلطنه شمالا از میله یک گلدسته به خط مستقیم مفروض (مفروز) الی میله دو گلدسته منصوبه در کنار نهر زراعتی شاه طره به طول یک صد و بیست و شش متر و از آنجا در امتداد نهر زراعتی مذکوره الی میله سه گلدسته منصوبه در کنار هر پنج قنات شاه

طره و در امتداد نهر قنات شاه طره که از شمال به موازات دیوارهای باغات شاه طره جریان دارد تا برابر دیوار شرقی باغ مشهور به باغ کربلائی اصغر و از آنجا در امتداد

دیوار شرقی باغ کربلائی اصغر به طول نود و شش متر و از نقطه مذکور در امتداد دیوار جنوب باغ کربلائی اصغر به طول هشتاد متر از این نقطه در امتداد کوچه باغات به طرف

جنوب به طول یک‌صد و سی و چهار متر و بعد در امتداد دیوار جنوبی باغ تفکیکی سابق که در امتداد جاده رباط کریم می‌باشد تا محل تلاقی آن تا پل منصوبه در روی رودخانه کن به طول دویست و شصت متر این چهار قسمت اخیر محدود است به قطعه تفکیکی سابق باغ سی و هشت هزار و سیصد و شصت متری آقای مشیرالسلطنه و از این نقطه در امتداد رودخانه کن الی درّه آب برده که مقابل انتهای شرقی باغات شاه طره در مجاورت مادرچاههای قنات خمار آباد که به رودخانه مذکور می‌ریزد و محدود است به رودخانه کن که ماورای آن اراضی گلدسته شماره سی و سه می‌باشد، شرقا از انتهای حدّ شمالی در امتداد رودخانه کن الی میله یک شاه طره محدود است به رودخانه کن که ماورای آن مزرعه خرد ریزه از مزارع چهار دانگه به شماره 26 اصلی می‌باشد جنوبا از انتهای حدّ شرقی در امتداد خط مستقیم مفروض (مفروز) الی میله دو، میله سه و میله چهار منصوبه در کنار مرز و از آنجا در امتداد مرز الی نهر زراعتی و مشجّر مهران آباد در امتداد نهر مذکور الی محل انصراف آن و از آنجا به خط مستقیم مفروض (مفروز) الی میله پنج منصوبه کنار نهر زراعتی شاه طره در امتداد نهر زراعتی مذکوره الی منگل قنات مهران آباد در امتداد نهر مشجّر مهران آباد الی پل روی جادّه مهران آباد و در امتداد نهر مهران آباد تا میله شش کناره جاده ده عباس محدود است به اراضی قریه مهران آباد شماره شصت و پنج و از آنجا (جنوب غربی) در امتداد مرز الی میله هفت و میله هشت و میله نه و میله ده منصوبه کنار نهر زراعتی شاه طره به طول‌های یک صد و بیست و پنج و دویست وهشتاد و شش و دویست و هشتاد و پنج و دویست ونود متر ودر امتداد نهر زراعتی شاه طره ممتد از جنوب به شمال الی میله یازده، واز جنوب شرقی به شمال غربی در امتداد مرز الی میله دوازده منصوبه کنار نهر زراعتی به طول دویست و شصت و دو متر و از آنجا در امتداد نهر زراعتی الی ابتدای حد غربی محدود است و به اراضی قریه ملک آباد شماره سی و نه اصلی حقوق ارتفاقی وقوع حلقه چاههای سه رشته قنات دایر و فرهنج یک رشته آن و چاههای یک رشته قنات مهران آباد از اراضی ملک مورد تفکیک گواهی شده و جاده مهران آباد و جاده ده عبّاس و جاده صحرای شور و جاده تهران به رباط کریم از ملک مورد تفکیک عبور می‌نماید و برای دو قطعه تفکیکی سابق که عبارت است از یک قطعه باغ و یک قطعه زمین فوق الذکر حق مجراب آب و حقّ

العبور از اراضی مورد تفکیک گواهی می‌شود که متولّی وقف باید عایدات آن را به شرح زیر به مصرف برساند:

اولاً: بعد از وضع مخارج و تعمیرات متعلّقه زراعت و تبدیل و تحدید مصالح الاملاک و تنقیه قنوات و لاروب جداول و انهار و سایر ضروریّات و حقّ التولیه و حقّ مدرّس آنچه

منافع و عوائد اضافه آمد متولّی وقف باید اضافه عایدات را به مدرّس امیر سلیمان خان قاجار واقع در شهرستان مقدّس مشهد ارسال دارد که ایشان صرف مخارج طلاّب علوم دینیّه و محصّلین مدرسه مزبور از تهیّه فروش و روشنایی و مواجب خدّام و تعمیرات ضروری مدرسه و اخراجات متعلقه به مدرسه مسطوره اولی تا اولی علی قدر مراتبهم نماید.

دوم: یک دهم از مداخل و منافع عین موقوفه (پس از وضع مخارج ضروری) اختصاص و تعلق خواهد داشت به مدرّس مدرسه مزبوره که متولّی وقف باید عینا تسلیم مدرّس مدرسه نماید و یک دهم هم حقّ التولیه متولّی وقف خواهد بود.

سوم: تولیت وقف مادام العمر واقف با خود واقف چنانچه خدای نخواسته داعی حق را لبیک گفت با آقای مهندس علیرضا امیر سلیمانی فرزند محترم واقف خواهد بود و بعد از ایشان با ارشد اولاد ذکور تحصیل کرده و مسلمان آقای مهندس علیرضا امیر سلیمانی نسلا بعد از نسل خواهد بود.

چهارم: متولّی وقف حقّ دخالت به کلیّه امور مربوطه وقف از داد و ستد و رتق و فتق و نظم و نسق و اجاره و استیجار عین موقوفه خواهد داشت. حق ّاجاره دادن بیش از سه سال ندارد و بنابراین متولّی وقف باید پس از وضع مخارج ضروری ملک مورد وقف یک دهم از بقیه منافع و عایدات را به مدّرس مدرسه ارسال و تحویل نماید و یک دهم شخصا بابت حق التولیه برداشت نماید و آنچه بماند به مدرّس مدرسه مرقوم ارسال دارد که مدرس مدرسه به شرح بالا صرف مخارج مدرسه نماید. چنانچه در مورد وقف مخارج ضروری پیش آید که بایستی کل منافع و عواید صرف مخارج ضروری مورد وقف بشود. متولّی وقف باید کلیه منافع و عواید را صرف مخارج خود موقوفه نماید و پس از دایر و آباد شدن ملک موقوف متولّی وقف باید به شرح بالا رفتار و عمل نماید. مورد وقف به اقرار متولّی به تصرف وقف در آمده است و صیغه شرعیّه جاری شد و

برای أخذ حق الثبت مورد وقف به مبلغ چهارصد هزار ریال تقویم شد. توضیح آن که مساحت سه هزار و سیصد و دو متر مربع تقریبی فاصله بین دیوار جنوبی باغ با جاده تهران به رباط کریم جزء باغ است واز مورد وقف خارج است. بتاریخ سوم مرداد ماه هزار و سیصد و چهل شمسی برابر با یازدهم صفر سال هزار و سیصد و هفتاد و یک قمری محلّ امضاء اثر انگشت سبابه راست مصطفی امیر سلیمانی.⁽¹⁾

موقوفات و سایرعواید این مدرسه در سال 1303ق. سالانه 90 تومان و در سال 1350ش. حدود 20 هزار تومان گزارش شده است.⁽²⁾

برنامه‌های آموزشی مدرسه قدیمی

این مدرسه از نظر برنامه‌های آموزشی یکی از موفق‌ترین مدارس حوزه علمیّه مشهد بوده و فعالیت در خور توجهی در زمینه تربیت و پرورش طلاّب فاضل و دانش پژوه علوم اسلامی داشته و سالها حلقه‌های درس توسط برترین استادان حوزه در آن برگزار می‌شد.

عالمان و فرهیختگان برجسته‌ای در این مدرسه به تحصیل و تدریس پرداخته‌اند. از جمله شخصیتهای گرانقدری که در این مرکز علمی به تحصیل پرداخته‌اند می‌توان به این افراد اشاره کرد: محمّد تقی میرزا عسگری معروف به آقا بزرگ حکیم از عالمان زاهد و متقی؛ آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی مرجع بزرگ عالم تشیّع، حضرت آیت‌اللّه محمّد واعظ‌زاده خراسانی و حضرت آیت‌اللّه سید علی سیستانی.

همچنین از استادان بنام این مدرسه می‌توان به افراد ذیل اشاره کرد: استاد محمّد تقی نیشابوری، ملا غلامحسین شیخ الاسلام، آقا شیخ موسی، آقا سید زین العابدین سبزواری، آیت‌اللّه شیخ عبدالنبی کجوری، آیت‌اللّه شیخ مصطفی اشرفی شاهرودی، استاد سید حسن صالحی، ابو معین، حجت هاشمی، سید ابراهیم حجازی، شیخ حسین [بجستانی، شیخ حسینی].

عکس شماره 65 - سنگ موقوفات مدرسه سلیمانیه

عکس شماره 66 - نمای جنوبی مدرسه سلیمانیه پس از احداث

عکس شماره 67 - سردر ورودی مدرسه زیبای سلیمانیه بعد از بازسازی

عکس شماره 68 - آیت‌اللّه محمد عکس شماره 69 - حضرت

واعظ زاده خراسانی آیت‌اللّه العظمی سیستانی

عکس شماره 70 - مرجع عالیقدر شیعه آخوند خراسانی

عکس شماره 71 - تعدادی از شهدای مدرسه سلیمانیه

تعداد طلاّب مدرسه در حدود سال 1351ش. نزدیک 40 نفر ذکر شده است. فریزر که حدود سال 1237ق. از این مدرسه بازدید کرده تعداد طلاّب را 15 تا 20 نفر برشمرده است.⁽¹⁾این کاستی و فزونی آمار طلاّب در تمام مدارس مشهد وجود داشته است. زمانی مدرسه در اوج رونق علمی و گاه دیگر، بر اثر برخی عوامل اجتماعی و سیاسی، دچار رکود شده است. امّا بدون تردید بنا بر اسناد موجود در زمان سلیمان خان و محمّد قاسم خان این مدرسه محل تحصیل طلاّب فاضل و مستعد زیادی بوده است. همچنین در زمان تولیت میرزا احمد کفایی این مدرسه از فعالیتهای علمی و مذهبی زیادی برخوردار بوده و شخصیتهای زیادی در آن وجود داشته‌اند.⁽²⁾

عکس شماره 72 - برخی دیگر از شهدای مدرسه علمیه سلیمانیه

بررسی وضعیت موجود

به علّت فرسودگی ساختمان مدرسه و در آستانه نابودی قرار گرفتن، بنای آن در سال 1359ش. تخریب شد و با عنایت شخص خیّری به نام لطفی - نماینده حضرت آیت‌اللّه خویی - و همکاری اداره اوقاف، ساختمان جدید مدرسه با تلفیقی از معماری سنّتی و جدید در سال 1361ش. در زمینی به مساحت 1000 متر مربع با زیر بنای 1800 متر مربع در دو طبقه احداث شد. پس از بازسازی، چند تن از عالمان و استادان حوزه علمیّه مشهد همچون حجج اسلام سید ابراهیم حجازی، محمّد حسن رمزی، علی اکبر الهی خراسانی نقش بسزایی در برنامه ریزی و مدیریّت مدرسه داشتند. از سال 1366ش. از طرف شورای برنامه‌ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه خراسان حجة الاسلام وفایی به عنوان سرپرست این مدرسه منصوب شد که با درایت و سختکوشی که در امر پرورش و تربیت طلاّب داشت مدرسه سلیمانیه را به عنوان یکی از مراکز معتبر علوم اسلامی تبدیل کرد. درب سال 1377 به علت نوسازی و توسعه اطراف حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلاماین مدرسه علمیّه تاریخی بناچار تخریب شد.⁽¹⁾

از امکانات رفاهی و خدماتی این مدرسه پیش از تخریب می‌توان به 42 حجره برای سکونت طلاّب، تالار مطالعه، تأسیسات، سرویسهای بهداشتی، رختشویخانه و واحدهای آموزشی - اداری به انضمام سالن غذاخوری و کتابخانه مجهز آن اشاره کرد. در این کتابخانه حدود 5000 جلد کتاب چاپی و حدود 300 نسخه خطی نگهداری می‌شد.

از نظر معماری همانند مدرسه قدیمی تزیینات چندانی نداشت، اگر چه نمای داخل حیاط و بالای پنجره حجره‌ها، آیه‌هایی از قرآن کریم بر کاشی نقش بسته بود و چندین طاق نمای کاشیکاری شده در محوطه حیاط وجود داشت. همچنین بر سردر ورودی مدرسه بر کاشی معرّق نام مدرسه و حدیث «انا مدینة العلم و علی بابها» به همراه مقرنسهایی در زیر ایوان ورودی به همراه کاشیکاری سرستونها و لچکیهای ایوان وجود داشت. در سمت دیگر ایوان از نمای داخل بر کتیبه‌ای عبارت «قال‌امیرالمؤمنین علیه‌السلام: یا

کمیل لاتأخذ الا عنّا تکن منّا» و بر اسپرهای آن نیز حدیثی از امام صادق علیه‌السلام در فضیلت علم نوشته شده بود.⁽¹⁾

این مدرسه در سالهای اخیر از لحاظ تربیت و پرورش طلاّب فاضل و برنامه‌ریزی منظم آموزشی و تربیتی یکی از مدارس نمونه حوزه مشهد به شمار می‌رفت. حجت‌الاسلام وفایی آخرین سرپرست مدرسه در این باره چنین می‌گوید:

در طول سال به طور متوسط 25 استاد در مدرسه به تدریس اشتغال دارند، گاه این تعداد به 32 نفر بالغ می‌شود و هیچ وقت کمتر از 15 استاد نداشته است،... مدرسه بر این نکته تأکید دارد که باید از کلاس 20 نفری، حدود 15 نفر از درس استاد راضی باشند، گزینش استاد در مدرسه به گونه‌ای بوده است که در حد توان بهترین‌ها جذب شوند.⁽²⁾

برخی از استادان این مرکز علمی عبارت بودند از: حجج اسلام سائلی، ربانی، ناصری، مسعودی، مقدادی، باقری، رجایی، جانباز، صرافان، رضوانی، هاشمی.

مسؤولان مدرسه در کنار امر تعلیم و تربیت طلاّب هیچ گاه از آشنا کردن آنان با مسایل اجتماعی و سیاسی غافل نبودند. در همین راستا فعالیتهای اجتماعی، مذهبی و سیاسی از اهمیت خاصی برخوردار بود، به گونه‌ای که این مدرسه در طول هشت سال دفاع مقدس یکی از فعالترین مراکز بسیج نظامی را در بین مدارس علوم دینی مشهد به خود اختصاص داده بود، و در این راه شهدای عالیقدری نیز به جامعه تقدیم کرد.

پیش از تخریب مدرسه در سال 1378ش. حدود 90 طلبه در مدرسه سکونت داشتند که از برنامه‌های آموزشی و تربیتی مدرسه - دوره مقدمات تا اتمام لمعتین - بهره‌مند می‌شدند. شرکت همه طلاّب در امتحانات منظم و مرتبی که از سوی واحد آموزش مدرسه برگزار می‌شد الزامی بود⁽³⁾.

سرانجام، این مدرسه علمیّه پس از دو قرن فعالیت علمی، فرهنگی و پرورش صدها دانشمند و دانش پژوه در سال 1378ش. به علت قرار گرفتن در طرح جامع حرم مطهّر

رضوی تخریب شد و در حال حاضر در مکان دیگری مدرسه‌ای بزرگ با امکانات لازم آموزشی و رفاهی به جای آن در حال احداث می‌باشد.

عکس شماره 73 - بسیج مدرسه سلیمانیه زیر نظر تیپ امام صادق علیه‌السلام

مدرسه ابدال خان

موقعیّت

پایین خیابان (نوّاب صفوی)، داخل کوچه شور، جنب مقبره پیر پالاندوز، که از سمت شرق به منازل مسکونی، از سمت غرب به کوچه شور، از سمت جنوب به مغازه‌های تیمچه ابدال خان و از سمت شمال به مقبره پیر پالاندوز منتهی می‌شده است.

پیشینه تاریخی

بنیانگذار این مدرسه تاریخی یکی از خانهای عبدل آباد تربت جام به نام ابدال خان تُکلّو⁽¹⁾است که آن را برای تحصیل طلاّب علوم دینی بنا کرد. تاریخ بنای مدرسه در عهد حکومت صفویان بین سالهای 1100-1090ق. بوده است. تاریخ وقفنامه مدرسه سال 1093ق. می‌باشد⁽²⁾، که ابدال خان در آن رقباتی را وقف مدرسه مزبور کرده است. صاحب منتخب التواریخ درباره این مدرسه چنین می‌نویسد:

مدرسه عبداللّه خان در جنب پیرپالاندوز واقع است، تاریخ اصلش معلوم نیست لکن تعمیرش در سنه 1297ق. بوده است.⁽³⁾بنا بر گزارشهای موجود، این مدرسه در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار دوران رکود خود را سپری می‌کرده است که نشانگر عدم اهتمام دولتمردان قاجار به ابنیه مذهبی و مسایل دینی می‌باشد.

نویسنده مطلع الشمس نیز در ضمن بر شمردن مدارس علمیّه مشهد از این مدرسه به ابدال خان یاد می‌کند، ولی در هنگام ذکر کتیبه‌های مدارس مشهد از این مدرسه نامی نمی‌برد که بیان کننده آن است که مدرسه در آن هنگام دارای کتیبه‌ای

نبوده است. سرانجام فریزر که در سال 1237ق. همزمان با دوران سلطنت فتحعلی شاه قاجار به مشهد مسافرت کرده درباره این مدرسه چنین می‌نویسد: «مدرسه عبدل خان که حالا خالی از طلبه است⁽¹⁾».

عکس شماره 74 - استاد شهید مطهّری

عالمان و فقیهان گرانقدر و برجسته‌ای در این مدرسه به بحث و تدریس مبادرت ورزیده‌اند که از آن میان حاج شیخ محمّد قوچانی معروف به حاج شیخ کبیر، استاد فرزانه علی اکبر بنی هاشمی، استاد بزرگ معارف شیخ هاشم قزوینی و متفکر بزرگ معاصر شهید مرتضی مطهّری از افتخارات این مدرسه به شمار می‌آیند.

ویژگیهای معماری

ساختمان مدرسه در دو طبقه در زمینی به مساحت 700 متر مربع در دو سمت شمال و جنوب حیاط مرکزی مدرسه بنا شده است و حجره‌های طبقه اول، تاریک‌تر و کوچک‌تر از اندازه معمول مدارس علمیّه مشهد می‌باشد.⁽²⁾صحن حیاط مدرسه یک متر پایین‌تر از کوچه مقابل قرار دارد و نمای داخل و خارج ساختمان مدرسه از نظر آرایه‌های هنری چندان قابل اهمیّت نبوده است.⁽³⁾

تعمیرات

از وضعیت و تاریخ تعمیرات انجام شده بر ساختمان مدرسه اطلاعات کاملی در

دست نیست. بنا بر قول نویسنده منتخب التواریخ در سال 1297ق. تعمیرات اساسی و گسترده‌ای در ساختمان مدرسه انجام شده است.⁽¹⁾احتمالاً این آخرین تعمیر و مرمت اساسی بوده که در مدرسه انجام شده و چنانچه در سالهای بعد تعمیر یا مرمتی در مدرسه صورت گرفته محدود و بسیار اندک وجزئی بوده است. حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره یکی از این تعمیرات می‌نویسند: «10 سال پیش قسمتی از آن مرمت و تجدید شد»⁽²⁾. با توجه به تاریخ تألیف کتاب معظّم له (1346ش.) این تعمیر باید حدود سال 1336 انجام شده باشد.

کتابخانه مدرسه

این کتابخانه بنا بر گزارشهای موجود دارای 200 جلد کتاب در موضوعات علوم اسلامی بوده ولی نسخه‌های خطی فراوان و در خور توجّهی در آن وجود نداشته است.

موقوفات

1 - تیمچه ابدال خان که متصل به مدرسه بوده و دارای تعدادی مغازه و اتاقهای تجاری بوده است؛

2 - تعداد 9 دربند مغازه متصل به تیمچه ابدال خان؛

3 - پنج سهم از امیر آباد چنار معروف به چنار سوخته در بالا بند فریمان.

درآمد موقوفات در سال 1342ش. 264300 ریال بوده که 151500 ریال از این مبلغ از عواید موقوفات مزرعه امیرآباد چنار بوده است.⁽³⁾

حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره موقوفات مدرسه نوشته‌اند:

آنچه فعلاً به نام موقوفه مدرسه موجود است یک مزرعه و چند باب دکان و تیمچه و سراچه است که از عواید [موقوفات]، ماهانه 180 ریال برای هر یک از طلاّب ساکنِ مدرسه، داده می‌شود⁽⁴⁾.

تولیت

از متولیانی که پس از ابدال خان تولیت مدرسه را بر عهده داشته‌اند اطلاعی موجود نیست، امّا در سالهای اخیر قبل از تخریب مدرسه در سال 1354ش. آقایان غلامرضا تُکلّو - که ملک امیر آباد چنار را در اختیار داشته - و حبیب اللّه خان و حیدرخان - که مستغلات شهری را در تصرف داشته‌اند - بر امور مدرسه نظارت می‌کرده‌اند. رسیدگی به امور انضباطی و آموزشی مدرسه را نیز فردی به نام حاج شیخ ذکراللّه بر عهده داشته است.

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

این مدرسه تاریخی به مانند دیگر مراکز آموزش علوم اسلامی، در دوره صفویّه در اوج رونق و شکوفایی و در اواخر دوره قاجاریه و بخصوص هنگام حکومت رضا خان به سر می‌برده است. آخرین گزارشها که مربوط به سالهای 1343 می‌باشد نشانگر آن است که در این سالها مدرسه ابدال خان با دارا بودن هشتاد تا نود طلبه جزو مدارس فعّال

مشهد بوده و در مقطع مقدمات و سطوح متوسطه حلقه‌های تدریس در آن برگزار می‌شده است.

وضعیت موجود

در سال 1354ش. به دنبال اجرای طرح توسعه اطراف حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام این مدرسه تاریخی که در مسیر طرح مذکور قرار داشت به کلی تخریب و زمین آن جزو فضای سبز پیرامون اماکن متبرکه حرم مطهّر شد.

مدرسه علی نقی میرزا

موقعیّت

واقع در مرکز مجموعه اماکن متبرکه حرم مطهّر که از سمت شرقی به صحن نو (آزادی) از سمت غرب به کشیک خانه خدّام و کتابخانه قدیمی، از سمت شمال به دارالسعادة و از سمت جنوب به محوطه پایین پای مبارک منتهی می‌شده است.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در دوره قاجار توسط علی نقی میرزا⁽¹⁾ملقب به «رکن الدوله»، آن هنگام که متولّی آستان قدس و استاندار خراسان بود، احداث شد. از آنجا که وی از سال 1238 تا 1239ق. این دو سمت را برعهده داشت، تاریخ احداث مدرسه احتمالاً حدود سال 1239ق. بوده است زیرا وی ابتدا صحن نو را به کمک حاج آقا جان، معمار باشی آستان قدس احداث کرد، سپس چون قطعه زمینی در قسمت غربی صحن نو متروک مانده بود، آنجا را به مدرسه علمیّه تبدیل کرد.

نویسنده شمس الشموس در این باره می‌نویسد:

پس از [احداث] ساختمان صحن نو یک قسمت از اراضی وقفی شاه عباس به طور قناس بین صحن نو و صحن کهنه و بیوتات متبرکه باقی مانده بود - بطوری که در پیشتر ذکر شد - در قسمتی از آن دارالسعاده و دارالضیافه بنا گردید، صحن را متصل به

بیوتات متبرکه کرده، قسمت دیگر از آن زمین قناس که پشت زاویه غربی صحن نو و نسبتا وسیعتر بود پس از ساختمان صحن نو به دستور شاهزاده علی نقی میرزا «حجه‌السلطان» فرمانفرمای خراسان پسر فتحعلی شاه قاجار به نام مدرسه علی نقی میرزا ساختمان گردید.⁽¹⁾

ملا محمّد هاشم خراسانی در منتخب التواریخ درباره این مدرسه می‌نویسد:

مدرسه علی نقی میرزا جنب رواق مطهّر پایین پای مبارک و علی نقی میرزا از پسرهای فتحعلی شاه بود و تاریخش در دست نیست و فعلاً عنوان مدرسه بودن هم ندارد⁽²⁾.

ویژگیهای معماری بنا

حیاط مستطیل شکل کوچک مدرسه در وسط و در چهار سمت آن حجره‌ها در دو طبقه قرار داشت و از سه حجره صحن نو درهایی به حیاط مدرسه گشوده می‌شد.

نویسنده شمس الشموس درباره نقشه ساختمان مدرسه چنین می‌نویسد:

در هر یک از جنوب و شمال فضای حیاط مدرسه سه اتاق دو اشکوبه بنا گردید. در طرف شرقی از سه حجره صحن نو درهایی به حیاط مدرسه که طول آن 30/16 سانتیمتر و عرض آن 14 متر و مساحت آن مجموعا 238 متر بود باز نمودند.⁽³⁾

پس از عزل علی نقی میرزا از تولیت حرم مطهّر، چون مسؤولان امور، احداث مدرسه مذکور را در اراضی موقوفه آستان قدس بر خلاف مقررات تشخیص دادند، مدرسه تعطیل شد واز آن به عنوان کشیک خانه خدام استفاده می‌کردند و قسمت فوقانی آن را نیز به مخزن کتابخانه آستان قدس تبدیل کردند. در نتیجه تمام مدرسه جزو اماکن متبرکه شد.

سرانجام در سالهای 4-1342ش. این مکان پس از نوسازی و ایجاد تغییراتی در قسمتهای داخلی آن به صورت رواق بزرگی به نام رواق دار الذّکر در آمد. این رواق هم اکنون به طول 72/15 سانتی متر وعرض 9 متر در جنوب شرقی حرم مطهّر قرار دارد که

از سمت غرب به رواق دارالعزّه و از شرق به حجره‌های صحن نو و از شمال به دار السرور و از جنوب به دار الزهد متصل است.

عکس شماره 75 - رواق زیبای دارالذّکر

نویسنده شمس الشموس در این باره چنین می‌نویسد:

در سال 1343 خورشیدی جهت توسعه جا برای زوّار به دستور تیمسار امیر عزیزی نایب التولیه، آسایشگاه پاسداران، از سالن غربی تحتانی به مدرسه علی نقی میرزا به اتاق فوقانی آن که در تصرّف کتابخانه بود انتقال یافت. آسایشگاه مزبور را که سه درگاه و در بزرگ به فضای مدرسه داشت و طول آن بیش از 11 متر وعرض آن جدای شاه نشین‌های جانبی 3 متر و 12 سانتیمتر و ارتفاع [آن] 4 متر و 35 سانتیمتر بود، تعمیرات اساسی و آینه کاری زیبایی شد؛ فرش کف و ازاره آن را سنگ مرمر زیبایی کرد، سه چهل چراغ برقی آویخته در آن سرداب‌هایی در سه طبقه جهت دفن اموات ساخت، گذشته از آن که مبالغ هنگفتی بابت حق الدفن عاید آستان قدس می‌گردد، رواق زیبایی شده به دار العزّه موسوم گردید. در سال 1343ش. پس از ساختمان

دار العزّه به دستور سپهبد امیرعزیزی نایب التولیه، فضای مدرسه علی نقی میرزا را با تیر آهن و بتون آرمه مسقّف نموده، سقف آن را مقرنس کاری نمودند، مشغول آینه‌کاری سقف گردید، دیوارهای چهار طرف آن سنگ مرمر عالی کرده مشغول کاشیکاری زیبا بودند که نایب التولیه تغییر نمود. سپهبد نادر باتمانقلیچ به نیابت تولیت منصوب شد. اتمام آینه کاری سقف و کاشی کاری دیواره مدتی راکد ماند. در اواخر دوره وی آینه کاری سقف شروع ولی به اتمام نرسید. پس از ورود پیرنیا، نایب التولیه جدید در سال 1346ش. آینه‌کاری مقرنس سقف به اتمام رسید. کاشیکاری معرّق ممتاز دیوارها که ضمن آن اخبار و روایات صحیحه منقوش گردیده است پایان یافت و دار الذکر موسوم گردید⁽¹⁾.

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

در این مدرسه برنامه مدوّن و منظّمی بخصوص در رشته علوم حوزوی وجود نداشت و از امکانات آن بیشتر برای بالا بردن سطح آگاهی تعدادی از خدام آستان قدس که علاقه‌مند به علوم و معارف اسلامی بودند استفاده می‌شد. از این رو برنامه‌های آموزشی آن در سطح فراگیری احکام، آداب، معارف اسلامی و عربی برای افراد مبتدی بود و هیچ گاه از این مدرسه به معنای کامل مدرسه علمیّه که در بردارنده آموزش علوم حوزوی باشد استفاده نشد.

وضعیّت موجود

این مدرسه علمیّه عمر چندان طولانی نداشت زیرا در سال 4-1342ش. تنها پس از کمتر از پنج سال از ساخت آن، این مکان - همان طور که پیشتر گذشت - دستخوش نوسازی و تغییراتی در داخل ساختمان شد، لذا پس از مسقّف شدن حیاط مدرسه تبدیل به رواق بزرگی به نام دار الذّکر گردید. این رواق هم اکنون یکی از رواقهای زیبا و بزرگ

حرم مطهّر ثامن الحجج علیه‌السلام می‌باشد.

مدرسه حاج آقاجان

موقعیّت

واقع در بازارچه حاج آقا جان در شمال اماکن متبرکه حرم مطهّر رضوی، در کنار قبرستان قدیمی «قتلگاه» (باغ رضوان).

پیشینه تاریخی

از دیگر مدارس قدیمی شهر مشهد، مدرسه حاج آقاجان است که از شهرت چندانی برخوردار نمی‌باشد. سازنده و بنیانگذار این مدرسه حاج آقا جان معمار باشی، از معماران متبحّر آستان قدس رضوی بوده است.

این مدرسه در دوره سلطنت فتحعلی شاه به هنگام تولیت میرزا موسی خان برادر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی ساخته شد. از آنجا که میرزا موسی خان در سال 1247ق. به تولیت حرم مطهّر رضوی منصوب شده، احتمالاً مدرسه در همان سالها بنا شده است. نویسنده منتخب التواریخ در این باره چنین می‌نویسد:«مدرسه حاج آقا جان واقع در قبرستان قتلگاه گویا در حدود 1250ق. ساخته شده و چند حجره و موقوفه مختصری دارد⁽¹⁾».

فریزر جهانگرد انگلیسی در سفر به مشهد در 1237ق. به هنگام ذکر نامهای مدارس قدیمی مشهد از مدرسه حاج آقا جان نام نمی‌برد که دلیل دیگری بر ساخت و احداث مدرسه در حدود سال 1250ق. است.

ویژگیهای معماری

این مدرسه از نظر ساختمان و معماری دارای اهمیت چندانی نبوده و کتیبه یا کاشیکاری قابل توجّهی در آن وجود نداشته است. چنانچه نویسنده منتخب التواریخ

می‌نویسد: «چند حجره و موقوفه مختصری دارد⁽¹⁾.» از نظر وسعت، سطح زیر بنا ونقشه کلّی مدرسه اطلاع دقیقی در دست نیست.

موقوفات مدرسه

1 - شش دانگ از مزرعه عمارت واقع در بلوک تبادکان مشهد؛

2 - شش دانگ از مزرعه سوراخه واقع در بلوک تبادکان مشهد؛

3 - دوازده دربند دکان وصل به مدرسه؛

4 - نصف اعیان حمام حاج آقاجان که در هنگام احداث فلکه جنوبی در زمان تولیت اسدی تخریب شد.

از برنامه‌های آموزشی و استادان مدرسه اطلاع کاملی وجود ندارد، زیرا این مدرسه عمر نسبتا کوتاهی داشته است و در سال 1307ش. به علت آن که در مسیر طرح احداث میدان پیرامون حرم مطهّر رضوی قرار گرفته تخریب شده است.

مدرسه باغ رضوان

موقعیّت

در قسمت شمال اماکن متبرکه، حاشیه میدان بزرگ حرم مطهّر رضوی که از سمت شرق به مسافرخانه واداره متوفّیات و تعدادی اماکن عمومی، از سمت جنوب به میدان حرم مطهّر و از شمال و غرب به بازارچه حاج آقاجان محدود می‌شد.

پیشینه تاریخی

در سال 1340ش. آیت‌اللّه میرزا حسین فقیه سبزواری⁽¹⁾تصمیم گرفت در مکانی که ابتدا به قبرستان قتلگاه⁽²⁾و سپس باغ رضوان مشهور شده بود مدرسه‌ای تأسیس کند، از

عکس 76 - آیت‌اللّه فقیه سبزواری

این رو پس از جلب رضایت مسؤولان آستان قدس طرح احداث مدرسه را آغاز کرد. پس از احداث ساختمان مدرسه طلاّب علوم دینی فقط می‌توانستند از حجره‌های طبقه دوم آن استفاده کنند، زیرا حجره‌های طبقه اول و صحن حیاط اختصاص به دفن اموات داشت. این مدرسه سالها محل درس و بحث طلاّب و دانش پژوهان علوم حوزوی بود و مدیریّت آن را آیت‌اللّه میرزا حسین فقیه سبزواری برعهده داشت که خود سالها در مَدْرس طبقه اول آن به تدریس می‌پرداخت. از آنجا که این مدرسه و به تعبیری باغ رضوان قسمتی از مجموعه اماکن متبرکه رضوی محسوب می‌شد دارای موقوفه‌ای نبود.

ویژگیهای ساختمان بنا

نقشه و طرح ساختمان مدرسه به صحنهای حرم مطهّر شبیه بود، بدین صورت که حیاط وسیعی در وسط قرار گرفته بود و در چهار ضلع آن دو طبقه حجره قرار داشت و هر حجره دارای ایوانچه‌ای مخصوص بود، ضمن آن که در چهار سوی صحن یک ایوان وجود داشت.از آنجا که این مکان فقط به طلاّب اختصاص نداشت - آیت‌اللّه سبزواری قصد داشت که قبرستان قتلگاه را به شکل نوینی احیا کند - لذا در داخل حجره‌های طبقه اول و صحن حیاط آن سردابهای مخصوصی با رعایت اصول فنی و بهداشتی ساخته بودند که علاقه‌مندان به قرب جوار آستان قدس رضوی بتوانند اموات خود را در این مکان مقدس به خاک سپارند. از این رو مکان مزبور به صحن رضوان نیز شهرت داشت.

برنامه‌های آموزشی

چون از این مکان فقط برای آموزش علوم حوزوی به طلاّب استفاده نمی‌شد، در آن برنامه آموزشی منظم و خاصی هم وجود نداشت و از آن فقط برای اسکان طلبه‌ها استفاده می‌گردید، گر چه مرحوم فقیه سبزواری چند سال در یکی از شبستانهای آن تدریس می‌کرد.

عکس شماره 77 - قبرستان تاریخی قتلگاه

وضعیّت کنونی بنا

از عمر کوتاه این مدرسه دیری نگذشته بود که به منظور توسعه اطراف حرم مطهّر در سال 1354ش. تمام بنا تخریب شد و هم اکنون هیچ اثری از آن بر جای نمانده است، اگر چه به همّت تولیت عظمای آستان قدس رضوی، آیت‌اللّه طبسی طرح احداث صحن زیبایی با نام صحن رضوان تقریبا در همان مکان در شرف انجام می‌باشد.

نگاهی گذرا بر دیگر مدارس تاریخی مشهد

در خاتمه این بخش مدارس تاریخی غیر معروف که در آثار تاریخ نگاران نام آنها با توضیح مختصری بیان شده به اختصار بررسی می‌شود:

1 - مدرسه حاج رجبعلی بخارایی (مدرسه نو)

در دوران حکومت قاجاریه چهار مدرسه در مشهد تأسیس شد که در بین آنها دو مدرسه سلیمانیه و حاج صالح بخارایی که به «مدرسه نو» نیز مشهور بود از اهمیّت واعتبار بیشتری برخوردار بودند⁽¹⁾. مدرسه حاج صالح بخارایی توسط ملا احمد کاشی در حدود سال 1300ق. احداث شد⁽²⁾و یکی از مدارس علمیّه فعّال مشهد بود که در سمت جنوب غربی مسجد گوهرشاد قرار داشت. وجه تسمیه مدرسه به حاج صالح بخارایی معلوم نیست. شاید نام یکی از علما، اساتید یا متصدیان مدرسه بوده است و از این رو مدرسه به نام او معروف شده است. این مدرسه به نام سازنده‌اش ملا احمد کاشی نیز معروف بوده است. اطلاعات کاملی از وضعیت آموزشی، بنا و دیگر خصوصیات آن موجود نیست، ولی از گزارشهای موجود بر می‌آید جزو مدارس فعّال مشهد بوده که در سال 1307ش. پس از حدود نیم قرن فعالیت به علت آن که در مسیر طرح احداث فلکه حرم مطهّر در زمان حکومت رضاخان قرار می‌گیرد، تخریب می‌شود.

2 - مدرسه قدمگاه

مکان دقیق این مدرسه معلوم نیست و احتمالاً همان مدرسه‌ای است که برخی تاریخ نگاران آن را نزدیک چهار باغ مشهد دانسته‌اند. صاحب مطلع الشمس در این باره

می‌نویسد: «ظاهرا [این مدرسه] جنب چهار باغ بوده که ملاّ محمود نیشابوری که در خطاطی و قطعه نویسی ید بیضایی داشته مدتی در آن مدرسه زندگی می‌کرده»⁽¹⁾. هم او در بیان شرح حال ملاّ محمود نیشابوری می‌گوید: «محمود نیشابوری اهل فن خط، مولانا را ثالث میر علی و سلطانعلی می‌دانند... در مشهد مقدس توطن اختیار کرد و در مدرسه قدمگاه که در جنب چهار باغ آنجا واقع است منزل گزید»⁽²⁾.

از سخنان صاحب مطلع الشمس چنین بر می‌آید که این مدرسه در محله چهار باغ مشهد قرار داشته است و جزو مدارس مهم و آباد مشهد به شمار می‌رفته است، که احتمالاً در دوره صفویّه، به هنگام سلطنت شاه طهماسب اول (984-930ق) ساخته شده است.⁽³⁾این مدرسه تاریخی در هنگام حکومت نادرشاه وضعیتی نابسامان دارد و به شدت مورد بی مهری و بی احترامی حکومت وقت قرار می‌گیرد و تا زمان حکومت فتحعلی شاه که فریزر جهانگرد انگلیسی از آن بازدید می‌کند با همان وضعیت ویران باقی می‌ماند تا اینکه احتمالاً پس از یک دوره پریشانی و رکود در اواخر دوره قاجار به

کلی تخریب می‌شود به طوری که هیچ اثری از آن باقی نمی‌ماند. متأسفانه هیچ گزارشی از وضعیت آموزشی، معماری و علما و دانش پژوهان مدرسه در آن سالها موجود نیست.

3 - مدرسه سبزواریها و مهدی خان

نویسنده مطلع الشمس در ضمن بر شمردن مدارس علمیّه مشهد از این دو مدرسه نیز نام می‌برد⁽⁴⁾ولی دیگر تاریخ نگاران هیچ اشاره‌ای به چنین مدارسی در مشهد نکرده‌اند.

ممکن است این گونه مدارس غیر معروف در مکانی استیجاری یا منازل برخی از استادان وعالمان به صورت مقطعی تأسیس و سپس به عللی تعطیل شده باشند که تعداد چنین مدارس مقطعی کم نمی‌باشد. گاه در منزل استاد یا عالمی درس خاصی گفته می‌شود و به مرور زمان به نام خاصی مشهور می‌گردد و پس از اینکه به علل گوناگونی درس استاد تعطیل می‌شود نام آن مدرسه نیز از یاد می‌رود.

4 - مدرسه حاجی حسین

از این مدرسه فقط فریزر جهانگرد انگلیسی نام برده است، وی درباره این مدرسه می‌نویسد:

«مدرسه حاجی حسین که چند باب دکان وقف آن است و طلبه آن معدود است⁽¹⁾». احتمالاً منظور فریزر، مدرسه معروف حاج حسن بوده است که اغلب تاریخ نگاران از آن نام برده‌اند و اصولاً مدرسه‌ای به این نام در مشهد وجود نداشته است. (بعید نیست این

مدرسه نیز از نوع مدارس علمیّه مقطعی که پیشتر گذشت بوده باشد).

5 - مدرسه امیر ناصری

خانیکوف جهانگرد روسی که در سال 1236ش. به مشهد مسافرت کرده در بیان شرح حال مدارس علمیّه مشهد از مدرسه‌ای به نام امیر ناصری نام می‌برد⁽²⁾که دیگر مورخین از آن نامی نبرده‌اند.

6 - مدرسه ایرناطاز و بولهزر

هوتوم شیندلر مهندس انگلیسی که در سال 1261ش. برای احداث خطوط تلگراف مشهد - تهران به مشهد سفر کرد در سفرنامه خود از این دو مدرسه نام می‌برد⁽³⁾و تاریخ ساخت آنها را نیز سال 1019ق. می‌نویسد. امّا از آنجا که در هیچ یک از منابع تاریخی

نامی از این دو مدرسه برده نشده است واز سوی دیگر اسامی آنها نیز نامأنوس می‌باشد، به نظر می‌رسد این دو مدرسه مربوط به شهر مشهد نیست و با توجه به نامهای ترکی آنها احتمالاً متعلق به مناطق دیگر ایران است که شیندلر از آنجا عبور کرده است.

7 - مدرسه امیر سیّدی

اعتمادالسلطنه در شرح وقایع سال 904ق. در توضیح درگیری و جنگی که بین امیران و سرداران سلطان حسین بایقرا و محمّد حسین میرزا فرزند وی در شهر مشهد روی می‌دهد درباره متحصن شدن امیران سلطان حسین در این مدرسه می‌نویسد: «امراء مذکور وقتی که به مشهد رسیدند محمّد حسین میرزا هم به آنجا ورود کرد... با جمعیتی که همراه داشت بر امرا حمله برده آنها در باغ و عمارت شاهرخی و مدرسه امیر سیدی متحصّن شدند»⁽¹⁾.

ناگفته نماند که برخی از تاریخ نگاران معتقدند که مدرسه دو در همان مدرسه امیر سیّدی می‌باشد⁽²⁾که درست به نظر می‌رسد. زیرا چنین مکانهایی در اعصار و قرون گوناگون به عللی تغییر نام می‌دهند، چنان که مدرسه دو در، ابتدا به مدرسه یوسف خواجه مشهور بوده، سپس به دو در و شاید هم زمانی به لحاظ آن که امیر سیّدی در این مدرسه مدفون است، به این نام معروف شده باشد.

8 - مدرسه امیر ولی بیک

نویسنده بدایع الوقایع تنها فردی است که از این مدرسه در سفری که در زمان سلطنت سلطان حسین بایقرا به مشهد داشته نام می‌برد⁽³⁾و در منابع دیگر از این مدرسه ذکری به میان نیامده است. نویسنده کتاب تاریخ شهر مشهد درباره این مدرسه چنین می‌نویسد:

احتمالاً منظور از امیر ولی بیک، امیر مبارز الدین محمّد ولی بیک مشهور بوده

است. اگر چه در حال حاضر چنین مدرسه‌ای در مشهد وجود ندارد یا تغییر نام یافته است.⁽¹⁾

9 - مدرسه امام رضا علیه‌السلام

برخی تاریخ نگاران در زمره مدارس مشهد از مدرسه امام رضا علیه‌السلام نیز نام برده‌اند.

نویسنده تاریخ شهر مشهد در این باره چنین نگاشته است: «مدرسه امام رضا علیه‌السلام در جنب قتلگاه و متعلق به دوره شاه عباس اول بوده وبعد از زلزله مرمّت شده⁽²⁾».

10 - مدرسه میر افضل

مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی رضوان اللّه علیه در کتاب اعلام الشیعه قرن یازدهم هجری (ج 11، ص 584) در شرح حال ملک احمد تونی گوید: «نسخه‌ای از تهذیب المنطق را به خط او دیدم که در سال 1014 تحریر کرده بود و در آخر آمده که در مدرسه میر افضل واقع در مشهد رضوی انجام گرفت و ملک احمد تونی از طلاب میر افضل بوده است.»⁽³⁾

11 - مدرسه مهتر جمال

از مدارس تاریخی مشهد مقدس که قبل از احداث فلکه حرم مطهّر توسط رضاشاه در نزدیکی اماکن متبرکه قرار داشته است. از این مدرسه تنها همین قدر می‌دانیم که یکی

از عالمان مشهد به نام فرج بن عبداللّه در قرن یازدهم در آن مشغول تحصیل بوده است.⁽⁴⁾

مدارس علمیّه تاریخی شهر مشهد در یک نگاه

تصویر

فصل چهارم:آشنایی با مدارس علمیّه معاصر(جدید) حوزه علمیّه مشهد مقدس

اشاره

مقدمه

همان طور که پیشتر گذشت از نظر پیشینه تاریخی، مدرسه‌های علمیّه شهر مشهد به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند: مدرسه‌های قدیمی (تاریخی)، عمدتا مربوط به دوره تیموریان، صفویان و قاجار؛ و مدرسه‌های علمیّه جدید (از دوره پهلوی اول [1304ش.تا سال 1377ش.)

در این فصل به 40 مدرسه علمیّه جدید که دارای اعتبار و اهمیّت علمی، فرهنگی و تربیتی در شکل‌گیری و رشد وپویایی حوزه علمیّه مشهد هستند و برخی همچنان به زندگی علمی خود ادامه می‌دهند، پرداخته می‌شود.⁽¹⁾

در مطالعه مدرسه‌های علمیّه جدید از چهار روش مصاحبه حضوری، پرسشنامه، تحقیقات میدانی و جغرافیایی و مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی اسناد استفاده شده است، به طوری که تمام متولیّان و مدیران مدرسه‌ها علاوه بر مصاحبه حضوری، پرسشنامه‌ای نیز تکمیل کردند و از تمام مدرسه‌ها از نظر طرح، نقشه و نوع معماری اطلاعاتی تهیه شد. در همین راستا از قسمتهای مختلف ساختمان مدرسه‌ها عکس گرفته شد که تعدادی از آنها در این کتاب آمده است.

در هنگام تألیف کتاب کوشیده شده است روش و چارچوب یکسانی برای تمام مدرسه‌های علمیّه به کار گرفته شود، امّا به علّت آن که مدرسه‌های قدیمی دارای ویژگیهای خاصی هستند (مانند معماری و نقشه سنتی، کاشیکاری و گچبری‌های نفیس، موقوفات فراوان، استادان وعالمان برجسته و پیشینه تاریخی) که در بیشتر مدرسه‌های

جدید چنین مواردی کمتر وجود دارد، از این رو بر آن شدیم در تألیف این بخش روشی متناسب با ویژگیهای مدرسه‌های جدید با حفظ هدف اصلی برگزینیم. در همین راستا برخی عنوانهای گذشته حذف و عناوین جدیدی متناسب با بحث جایگزین شد.

ناگفته نماند که بررسی و مطالعه مدرسه‌های جدید دشواریهای خاص خود را به همراه داشت؛ چه بسا برای تحقیقات میدانی و مصاحبه با مدیر یا سرپرست مدرسه‌ای لازم بود بارها مراجعه شود و در نهایت نتیجه مطلوب و مورد نظر حاصل نشود، که این همه به علت تازگی و نو بودن چنین تحقیقات گسترده و کاملاً علمی بود.امّا علاقه و عشق

به دانستن پیشینه تاریخی و وضعیت کنونی مدرسه‌هایی که سالها مکان دانش اندوزی، بحث و تدریس استادان، عالمان وفقیهان عالی قدری بود مانع دلسردی و باعث امیدواری بیشتر نگارنده می‌شد.⁽¹⁾

مدرسه جعفریّه

موقعیّت

بازار سرشور، کوچه میر علم خان که از سمت شمال، جنوب وغرب به منازل مسکونی و از سمت شرق به کوچه بن‌بست منتهی می‌شود.

پیشینه تاریخی

این مدرسه توسط آیت‌اللّه شیخ غلامحسین تبریزی(ره)⁽¹⁾باهمکاری جمعی از افراد خیّر و نیکوکار مشهد در سال 1339ش. برای تحصیل طلبه‌های علوم دینی احداث و وقف شده است. آیت‌اللّه خامنه‌ای درباره پیشینه مدرسه می‌نویسند:

واقف و مؤسس آن آقای حاج شیخ غلامحسین تبریزی است که از علماء وائمه جماعت مشهد می‌باشد و در سال 1380ق. به کمک جمعی از نیکوکاران مشهد، این مدرسه را برای سکونت طلاّب، به سبکی نسبتا جدید و مدرن بنا نهاده‌اند. هم اکنون 29 نفر محصل که واجد شرایط مزبور شناخته شده‌اند در این مدرسه سکونت گزیده و به تحصیل مواد چهارگانه یاد شده ]فقه، حدیث، کلام، تفسیر] اشتغال دارند... طلاّب این مدرسه مقرّری ماهیانه‌ای از مؤسس دریافت می‌دارند. این مقرّری برای محصلینی که در امتحان داخلی بیش از 15 نمره گرفته باشند ماهیانه 300 ریال و

برای دیگران ماهیانه 200 ریال است⁽¹⁾.

به رغم این که در سایر مدارس مشهد در آن زمان امتحانات منظّم و با برنامه‌ای وجود نداشت در این مدرسه امتحانات منظم و مرتّبی به صورت ماهانه به عمل می‌آمد و افرادی که از نمره 15 بیشتر می‌گرفتند از امتیازات ویژه‌ای برخوردار می‌شدند. از شرایط مهم مدرسه تحصیل طلاّب در چهار رشته فقه، حدیث، کلام و تفسیر می‌باشد و واقف شرط کرده که طلاّب در سایر رشته‌های مرسوم مانند ادبیات، اصول و فلسفه یا رشته‌های علوم جدید تحصیل نکنند. البته تنها درسی که در مدرسه برگزار می‌شود درس اصول عقاید یا کلام است و طلبه‌ها برای فراگیری دیگر علوم حوزوی در انتخاب استاد و حوزه علمی، آزاد هستند.

ویژگیهای معماری

ساختمان قدیمی مدرسه دارای فضایی کوچک با حیاط مرکزی محقّری بود که 18 اتاق در دو ضلع شمالی وجنوبی بنا و یک آشپزخانه و رختشویخانه در آن قرار داشت. نقشه اتاقها و راهروها نسبت به مدارس دیگر متفاوت و از طرحهای مهندسی جدید استفاده شده بود و رعایت امور بهداشتی و رفاهی در آن مورد نظر قرار گرفته بود. با گذشت زمان، ساختمان مدرسه دچار فرسودگی شد و از آنجا که دارای موقوفه‌ای هم نبود تعمیرات آن به کندی صورت می‌گرفت، تا این که پس از پیروزی انقلاب اسلامی با توجه به اشتیاق جوانان به فراگیری علوم اسلامی وعدم امکانات لازم و محدود بودن فضای آموزشی مورد نیاز، ساختمان مدرسه تخریب و مدرسه‌ای مطابق بانیازهای جامعه با امکانات لازم در سال 1371ش. در همان مکان ساخته شد که مشخصات آن به‌شرح ذیل است:

این مدرسه دارای 300 متر مربع مساحت و 600 متر مربع زیر بناست و در سه طبقه ساخته شده است و دارای 17 حجره و 2 مدرس (با ابعاد 14×6 و 13×12 متر مربع) به انضمام دیگر امکانات رفاهی - خدماتی. است حیاط مدرسه با ابعاد 12×7 متر مربع، در سمت شرق بنا قرار دارد ونمای ساختمان، آجر ساده و بدون هیچ گونه آرایه‌هنری است.

موقوفات

موقوفات مدرسه به 2 دربند مغازه واقع در خیابان دریادل منحصر است که توسط فرد نیکوکاری به نام کاظم عظیم زاده وقف مدرسه جعفریّه شده است. بخشی از بودجه این مدرسه توسط این موقوفه و قسمتی نیز به وسیله متولّی آن تأمین می‌شود.

تولیت

چنان که پیشتر گذشت، اولین متولّی مدرسه آیت‌اللّه شیخ غلامحسین تبریزی بود. پس از وی طبق وقفنامه مدرسه، فرزند ارشد ایشان دکتر محمّد هادی عبد خدایی تولیت مدرسه را برعهده دارد و مدیریّت داخلی مدرسه نیز بر عهده آقای محمّد سعید عبدخدایی می‌باشد.

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

در مدرسه قدیمی که تعداد 29 طلبه داشت تنها درس اصول عقاید تدریس می‌شد و طلبه‌ها در انتخاب استاد آزاد بودند و می‌توانستند به میل خود در هر یک از حوزه‌هایی

که به منظور تدریس مواد درسی کلام، حدیث، فقه و اصول منعقد می‌شود، شرکت جویند و شرکت در حوزه درس خاصی برای آنان الزامی نبود.⁽¹⁾ناگفته نماند که در وقفنامه مدرسه شرط شده که طلاّب باید در هر سه ماه یک مرتبه به متولّی وقف مراجعه و نظر وی را برای ادامه تحصیل جلب کنند. و همچنین به تحصیل تفسیر، علم الحدیث، علم کلام و عقاید دینی اشتغال داشته باشند و حق تحصیل علوم جدید یا فلسفه را نداشته باشند.⁽²⁾

ه-مچنین در وق-فنامه اختیارات کاملی به متولّی تفویض شده که به قسمتی از آن اشاره می‌کنیم:

متولّی محترم در صورت اقتضا و صلاح می‌تواند محل مزبور را مورد ترویجات مذهبی و تبلیغات دینی قرار بدهد و می‌تواند مکان آن را تبدیل به اصلح و احسن

نموده به فروش برساند و مکان دیگری خریداری و فورا وقفنامه برای آن تنظیم نماید⁽¹⁾.

پس از نوسازی مدرسه در سال 1371، مجددا طلاّب برای فراگیری علوم اسلامی در آن مشغول تحصیل شدند. هم اکنون 30 طلبه در مدرسه ساکن هستند و از امکانات آن استفاده می‌کنند. انتخاب استاد ومکان درس برای طلبه‌ها آزاد است ولی تمام طلبه‌های مدرسه موظّف هستند در امتحانات مرتبی که بصورت ماهانه برگزار می‌شود شرکت کنند.

مدرسه حضرت آیت اللّه العظمی میلانی

موقعیّت

حاشیه جنوبی میدان حرم مطهّر، داخل نخستین کوچه خیابان امام رضا علیه‌السلام.

پیشینه تاریخی

هنگامی که عالم و فقیه عالی قدر حضرت آیت‌اللّه العظمی سید محمّد هادی میلانی⁽¹⁾در سال 1373ق. برای زیارت مرقد مطهّر امام رضا علیه‌السلام به شهر مشهد عزیمت کرد، بنا بر درخواست و اصرار عالمان و استادان حوزه علمیّه مشهد در این شهر مجاور شد. این عالم و مرجع گرانمایه، خدمات شایان و قابل توجّهی در جهت رشد و شکوفایی حوزه علمیّه مشهد انجام داد، از این رو دین بزرگی بر این حوزه دارد. از اقدامات شایسته آن

مرحوم تأسیس تعداد زیادی مدرسه علمیّه در مشهد و دیگر شهرهای استان خراسان بود، که دارای نظم و برنامه ویژه‌ای همراه با روشهای جدید آموزش و تبلیغ بود. اولین

مدارس تخصصی در فقه و تبلیغ در شهر مشهد توسط ایشان پایه‌ریزی شد. مدرسه مقدمات آیت‌اللّه میلانی، مدرسه امام صادق علیه‌السلام و مدرسه عالی حسینی بهترین نمونه‌های این گونه مدارس‌اند.

تأسیس اولین مدرسه علمیّه توسط آن مرجع گرانقدر در سال 1345ش. به نام مدرسه آیت‌اللّه میلانی انجام گرفت که از مدیریّت و برنامه‌ریزی آموزشی و تربیتی درخور توجّهی برخوردار بود. در آن هنگام هیچ کدام از مدارس مشهد از چنان برنامه منظم و دقیقی برخوردار نبودند. به مناسبت تأسیس این مرکز علمی، فرهنگی و اسلامی اشعار فراوانی سروده شده است که در این مختصر، تنها به چند بیت از قصیده‌ای عربی، سروده خطیب عبد الاعلی الظالمی از ارادتمندان آیت‌اللّه میلانی در نجف اشرف بسنده می‌کنیم:

فی صبرکم قد بلغتم منتهی الارب* والقصد یدرکه من جدّ فی الطّلب

والمجد بالجدّ لا باللهو واللعب* والفضل بالعلم لابالمال والنسب

والناس موتی و لکن الحیاة لمن* قد ارتوی من عین العلم بالعذب

ما ادرک المجد الا خیر مجتهد* (هادٍ) الی الخیر لا للشرّ والکذب

ما شرفت فیه(میلان) بمفردها* فلا وایران من ناءٍ و مقترب⁽¹⁾

این مرکز علوم اسلامی شیعه با برنامه‌ریزی و تعیین مراحل و مدارج وتفکیک رشته‌ها و تخصصهای حوزوی از سطح علمی و آموزشی بالایی برخوردار بود و محصلین و طلاّب با توجّه به برنامه آموزشی اساسی که از قبل تنظیم شده بود، موظّف به سپری کردن 14 دوره آموزشی از مقدمات تا سطوح عالی - که هر دوره آموزشی حدود یک سال به طول می‌انجامید - بودند تا پس از سپری کردن مراحل مذکور در صورت تمایل، با توجه به ذوق و استعداد خود، در یکی از دو مدرسه تخصصی امام صادق(ع) (ویژه فقه و اصول) و مدرسه عالی حسینی (ویژه تبلیغ وارشاد) به تحصیل ادامه دهند.

عکس شماره 78 - حضرت آیت‌اللّه العظمی میلانی در جمع اساتید و طلاب مدرسه

نقشه و معماری بنا

از آنجا که مدرسه علمیّه آیت‌اللّه میلانی در گذشته مسافرخانه‌ای به نام امیرکبیر بود

که توسط آیت‌اللّه میلانی به منظور تأسیس مدرسه علمیّه خریداری شد، لذا ویژگیهای معماری متناسب با مدارس علمیّه را نداشت، امّا با افزایش برخی قسمتهای جدید به ساختمان آن و تغییراتی که در آن به عمل آمد، برای استفاده طلاّب و استادان آماده گردید.

ساختمان مذکور در سه طبقه احداث و دارای حیاط مرکزی وسیعی بود و در مجموع 27 حجره، 4 مدرس، 1 کتابخانه به انضمام زیرزمین و چند انباری داشت. همه کلاسها

دارای امکانات مورد نیاز طلبه‌ها - حتی میز، نیمکت وتخته سیاه⁽¹⁾- بود.

برنامه‌های آموزشی و تربیتی

چنان که پیشتر گذشت، طلبه‌های مدرسه با توجه به برنامه‌های آموزشی و اساسی باید 14 دوره آموزشی (هر دوره معادل یک سال) را سپری می‌کردند تا سپس در یکی از دو رشته تخصصی فقه و اصول و یا تبلیغ و ارشاد به تحصیل خود ادامه دهند. مراحل آموزشی مدرسه به شرح ذیل می‌باشد:

1 - دوره مقدمات، شامل: جامع المقدمات، عربی آسان، تاریخ، حدیث، خط، آداب المتعلمین، ادعیه مأثوره، تجوید، حفظ قرآن، احکام، ریاضیات.

2 - دوره سیوطی، شامل: دروس سیوطی، ریاضیات، صحیفه سجادیه، فقه عربی،

مفاهیم اسلامی، مکالمه عربی، حفظ قرآن، انشا و املا، دستور زبان.

3 - دوره مغنی و حاشیه، شامل: باب اول و رابع کتاب مغنی، حاشیه، املا و انشا، مختصر النافع، خط، ریاضیات، اعتقادات و تاریخ.

4 - نخستین سطح اُولی، شامل: دروس معانی، بیان، مختصر النافع، معالم، نهج البلاغه، انشا و املا، تفسیر صافی، تاریخ، حفظ قرآن و اعتقادات صدوق.

5 - دومین سطح اُولی، شامل: دروس لمعه، تفسیر صافی، اصول فقه مظفر، تاریخ نهج‌الفصاحة، املاء عربی و شرح باب حادی عشر.

6 - سومین سطح اُولی شامل: دروس لمعه، اصول مظفر، نهج البلاغه، تفسیر صافی،

صناعت برهان، املاء عربی.

عالی می‌شد که طی پنج سال به پایان می‌رسید. دروس سطوح عالی عبارت بودند از:

7 - اول سطح عالی، شامل: دروس مکاسب محرمه، رسایل، تفسیر جامع، لمعه، کلام، بررسی ادیان، املاء عربی.

8 - دوم سطح عالی، شامل: دروس مکاسب، رسایل، تعادل و تراجیح، تفسیر جوامع، شرح تجرید، املاء عربی، آیات الاحکام و بررسی ادیان.

9 - سوم سطح عالی، شامل: دروس مکاسب، رسایل، شرح تجرید، تفسیر، بررسی ادیان، املاء عربی .

10 - چهارم سطح عالی، شامل: درسهای کفایة الاصول، تفسیر، مکاسب، بررسی ادیان

و شرح تجرید.

11 - پنجم سطح عالی، شامل: درسهای کفایة الاصول، تفسیر، خارج فقه و آیات الاحکام.

پس از پایان سطوح عالی طلاّب با توجه به علاقه و استعداد خود در یکی از دو رشته فقه و اصول یا تبلیغ و ارشاد ادامه تحصیل می‌دادند که مدارس تخصصی برای آنها در نظر گرفته شده بود.

از ویژگیهای مهم آموزشی و تربیتی مدرسه این بود که تمام طلبه‌ها موظّف به انجام مباحثه و مطالعه در زمان معیّنی از شبانه روز بودند و کلیّه کلاسهای آموزشی و امتحانات

در تمام مقاطع مقدمات، سطوح اولیه و سطوح عالی به صورت مرتّب و منظّم برگزار می‌شد و هر یک از محصّلان دارای کارنامه مخصوص بودند، از این رو در پایان سال تحصیلی به طلبه‌ها و دانش پژوهان کوشا و ممتاز جوایزی اهدا می‌شد.

برنامه‌ریزی دقیق به همراه نظم اداری و آموزشی و امتحانات به موقع و اهتمام و اصرار حضرت آیت‌اللّه میلانی بر تشویق و تحریض طلبه‌ها برای فراگیری علوم اسلامی باعث شد که حدود یک پنجم از روحانیان و طلاّب آن زمان حوزه علمیّه مشهد که حدود 650 نفر می‌شدند جذب مجموعه مدارس تأسیس شده توسط ایشان شوند. هم اکنون بسیاری از طلاّب آن مدارس در شمار استادان و بزرگان حوزه علمیّه مشهد هستند.

به رغم این که مدرسه دارای موقوفه خاصی نبود ماهانه کمک هزینه‌ای برحسب مدارج علمی محصّلان که در آن زمان مبلغ آن بین 15 تا 30 تومان بود پرداخت می‌شد. در طول سال بویژه در روزهای عید و وفیات مذهبی مراسم ویژه‌ای با حضور عالمان، فقیهان، استادان، طلاّب، روحانیان برجسته و اقشار مختلف مردم در مدرسه برگزار می‌شد. گاهی این مراسم با جشن عمّامه گذاری تعدادی از طلاّب مدرسه همزمان بود.

عکس شماره 79 - مراسم عمامه‌گذاری مدرسه آیت اللّه میلانی

از استادان برجسته و معروف این پایگاه بزرگ علم و فرهنگ اسلامی می‌توان به این افراد اشاره کرد: علی مشکینی، ابوالقاسم روحانی، شیخ محمّد نصراللهی واعظ، رجبعلی رضا زاده، عباسپور، صالحی، ذاکری، اسلامی، حجت هاشمی، آهنیان، بنی هاشمی، امینی، اختری، فاضلی، محامی، فاضل حسینی میلانی و محمّد میلانی.

ریاست مجموعه مدارس آیت‌اللّه میلانی تا هنگام رحلت آن مرجع عظیم الشأن (1395ق) بر عهده خودشان بود، گر چه از طرف ایشان آقایان دکتر فاضل، استاد عمید، حاج آقای فضل و حاج محمّد حسین ایمانی تصدی و سرپرستی امور داخلی مدرسه را به ترتیب عهده‌دار بودند.

کتابخانه مدرسه

این مدرسه دارای کتابخانه کوچک امّا منظم و مرتّبی بود و اغلب طلاّب با عضویت

در کتابخانه مدرسه از کتابهای آن که بیشتر به زبان عربی و در زمینه علوم اسلامی و حوزوی بود، استفاده می‌کردند. کتابخانه به صورت قفسه بسته اداره می‌شد و مسؤولیت آن را حجت‌الاسلام تقی زاده برعهده داشت. کلیّه کتابهای آن چاپی و فاقد نسخه‌های خطی بوده است.⁽¹⁾

مدارس وابسته به مدرسه آیت‌اللّه میلانی

حضرت آیت‌اللّه میلانی اعتقاد داشتند که تا حد امکان طلاّب و دانشجویان علوم دینی در همان شهری که ساکن هستند به تحصیل علوم حوزوی بپردازند و به هنگام ضرورت جهت تحصیل به مشهد مهاجرت کنند. بر این اساس آن مرحوم مدارس متعددی در برخی شهرهای استان خراسان تأسیس کردند و بر برخی مدارس نیز در آن شهرها نظارت می‌کردند و با اعزام استاد به این مدارس، امکانات لازم را برای تحصیل طلاّب در شهرستانها فراهم می‌آوردند. البته حوزه فعالیت آن مرحوم به استان خراسان محدود نمی‌شد. ایشان حتّی بر مدارسی در افغانستان نظارت و اشراف داشتند. در آلمان نیز مرکزی علمی، فرهنگی توسط شهید آیت‌اللّه دکتر بهشتی با سرپرستی آیت اللّه میلانی اداره می‌شد. مدرسه حقّانی تهران نیز با سرپرستی غیر مستقیم ایشان به تربیت و پرورش طلاّب اهتمام می‌ورزید.

وضعیّت کنونی بنا

مدرسه مقدّماتی بزرگ آیت‌اللّه میلانی پس از 14 سال فعالیت و تلاش مستمر و بی‌وقفه در جهت آموزش و تبلیغ علوم اسلامی در سال 1356ش. به علت طرح توسعه میدان حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام تخریب شد وتاکنون مدرسه‌ای به جای آن ساخته نشده است.

مدرسه امام صادق علیه‌السلام

موقعیّت

در غرب مجموعه اماکن حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام پس از مسجد تاریخی معروف به 72 تن (مسجد شاه).

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1390ق. / 1349ش. به همّت و اشراف حضرت آیت‌اللّه العظمی میلانی توسط فرد خیّر و نیکوکاری به نام حاج محمّد باقر ثوابی احداث و وقف تحصیل طلبه‌های علوم دینی شد.

تولیت مدرسه در زمان حیات حضرت آیت‌اللّه العظمی میلانی برعهده معظّم‌له بود و پس از ارتحال ایشان به آیت‌اللّه سید ابراهیم علم الهدی (د. 1378ق) واگذار شد، که بالغ

بر ده سال علاوه بر تولیت مدرسه به تدریس دروس خارج حوزه اشتغال داشت، هم اکنون حجت الاسلام سید محمّد علی میلانی فرزند آیت‌اللّه میلانی، تولیت مدرسه را بر

عهده دارد.

چنان که پیشتر گذشت، حضرت آیت‌اللّه العظمی سید محمّد هادی میلانی در سال 1373ق./1322ش. به قصد زیارت امام رضا علیه‌السلام به شهر مشهد مسافرت کرد و با استقبال گرم عالمان، استادان، روحانیان و مردم متدین مشهد روبرو شد. بسیاری از عالمان و بزرگان حوزه مشهد از وی تقاضا کردند که در این شهر اقامت گزیند که سرانجام

مورد قبول ایشان واقع شد. آیت اللّه میلانی پس از مدتی به لحاظ وضعیت نابسامان طلاّب و کمبود مدارس علمیّه این شهر و دیگر شهرهای استان خراسان، اقدام به تأسیس چندین مدرسه در استان خراسان بویژه شهر مشهد کرد که مدرسه تخصصی امام

صادق علیه‌السلام، (ویژه رشته فقه و اصول) در زمره این مدرسه‌هاست.

حضرت آیت‌اللّه میلانی با کوله باری از تجربه، تلاش و جدیّت علمی و اندیشه‌های روشن و نو در صدد بود که طلاّب جوان از طریق تلفیق نظام سنّتی حوزه با شیوه‌های جدید، بتوانند به شکل مطلوب و کامل‌تری از استعدادهای ذاتی خویش استفاده کنند. معظّم له همچنین بر این اعتقاد بود که پسندیده است هر طلبه‌ای بر پایه استعداد و علاقه

خود رشد و پرورش یابد، تا به نتایج بهتری دست یابد. از این رو براساس همین طرز تفکر و اندیشه نو، آیت‌اللّه میلانی مدرسه تخصصی امام صادق علیه‌السلام را پس از تأسیس

مدرسه مقدماتی بنیان نهاد.

عکس شماره 80 - مدرسه امام صادق علیه‌السلام، نمای درونی

نقشه و معماری بنا

این مدرسه در زمینی به مساحت 500 متر مربع و با زیربنای 1200 متر مربع در سه طبقه (با احتساب زیرزمین) به روش نوین با استفاده از معماری اسلامی احداث شده است. مشخصات ساختمان بدین ترتیب است:

الف - طبقه زیرزمین، شامل: سالن اجتماعات وامتحانات، دارای امکانات آموزشی مورد نیاز برای برگزاری محافل و مجالس مذهبی و امتحانات طلاّب و گردهمایی‌های علمی فرهنگی؛ دو مَدْرس و دو انباری به انضمام سرویسهای بهداشتی و آشپزخانه.

ب - طبقه اول، شامل: 3 مَدْرس، 6 حجره، اتاق خادم و دفتر متصدی مدرسه.

ج: طبقه دوم، شامل: 4 مدرس، 6 حجره، تالار مطالعه و کتابخانه مدرسه.

حیاط مربع شکل و وسیع مدرسه که از سه سمت توسط دو طبقه حجره احاطه شده دارای نمای ساده آجر سفال است. بر بالای پنجره حجره‌ها با کاشی هفت رنگ طرحهای متنوع اسلیمی نقش بسته است. ازاره حیاط تا ارتفاع یک متر و نیم سنگ سفید می‌باشد. در ورودی مدرسه که حدود یک متر از کوچه مقابل بالاتر قرار دارد دو لَت و چوبی می‌باشد. بر سردر مدرسه بر کاشی هفت رنگ نام مدرسه به همراه تاریخ تأسیس آن نوشته شده است.

کتابخانه مدرسه

کتابخانه مدرسه با ابعاد تقریبی 6×4 متر مربع دارای حدود 4000 جلد کتاب چاپی با موضوعات گوناگون اسلامی، مانند فقه، اصول، کلام، تاریخ، فلسفه، رجال، تفسیر، حدیث، دعا، سیره معصومین و برخی مجلات قدیمی است.این کتابها در قفسه‌های فلزی به روش موضوعی طبقه‌بندی شده‌اند.اداره کتابخانه به صورت قفسه بسته است و مراجعه کنندگان که اغلب طلاّب مدرسه هستند می‌توانند از امکانات و کتابهای موجود استفاده کنند. هم اکنون کتابدار با سابقه این کتابخانه جواد قابل است. این کتابخانه

همچنین دارای یک تالار مطالعه با ابعاد 4×6 برای استفاده طلاّب می‌باشد.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

از آنجا که این مدرسه به صورت تخصصی در دو رشته فقه و اصول پذیرش دانشجو و طلبه علوم دینی داشت، فقط طلبه‌هایی می‌توانستند در آن مشغول تحصیل شوند که سطوح عالی حوزه علمیّه (رسائل، مکاسب، کفایه و برخی دروس جنبی مثل کلام، تفسیر، شرح تجرید، تاریخ ادیان و...) را فرا گرفته باشند. درسهای اصلی این مدرسه که چهار سال به طول می‌انجامید، خارج فقه و اصول به انضمام تفسیر مجمع البیان بود که با توجه

به قوانین و مقررات ویژه مدرسه هر طلبه موظّف بود علاوه بر شرکت در امتحانات ماهانه، فصلی و سالانه، در پایان هر سال تحصیلی رساله‌ای نیز در فقه یا اصول ارائه نماید. از این رو کلیه طلاّب با توجّهی که ازسوی استادان با تجربه مدرسه، به نحوه و

چگونگی فراگیری آنها می‌شد، بتدریج استنباط احکام شرعی را تجربه می‌کردند و در نهایت به مرحله اجتهاد می‌رسیدند.

برنامه آموزشی هر دوره درسی که شامل یک سال تحصیلی بود به سه قسمت اصلی تقسیم می‌شد: 1 - تفسیر مجمع البیان 2 - فقه خارج کتبی وجزوه عربی. 3 - اصول خارج کتبی و جزوه عربی.

البته چنانچه طلبه‌ای نیاز به مطالعات و پژوهشهای عالی‌تری در زمینه فقه و اصول به صورت تخصصی‌تر داشت، می‌توانست با راهنمایی استادان فن همچنان به تحصیل تا رسیدن به ملکه اجتهاد ادامه دهد. همه طلاّب دارای کارنامه تحصیلی بودند و در پایان هر سال تحصیلی طلاّب برگزیده مورد تشویق آیت‌اللّه میلانی و دیگر استادان و عالمان

قرار می‌گرفتند و دانش آموختگان به مراکز علمی، فرهنگی مورد نیاز اعزام می‌شدند.

پس از رحلت آیت‌اللّه میلانی با همّت استادان و مسؤولان مدرسه، بخصوص آیت‌اللّه سید ابراهیم علم الهدی و حجت الاسلام سید محمّد علی میلانی، مدرسه همچنان به کار خود ادامه داد.

هم اکنون در این مدرسه که زمانی نخستین مدرسه تخصصی فقه و اصول در حوزه علمیّه خراسان بود، مجالس و کلاسهای درسی در دوره سطوح متوسط، عالی، خارج فقه واصول، فلسفه، کلام و تفسیر برگزار می‌شود.

برخی از استادان ممتاز و برجسته این مدرسه از گذشته تاکنون عبارتند از: سید

ابراهیم علم الهدی، سید جلال الدین آشتیانی، ابوالقاسم روحانی، سید ابراهیم حجازی، محمّد نصراللهی، قاضی زاده، رجائی شاهرودی، سید عباس صالحی، مهدوی دامغانی، یعقوب واعظی، رضازاده، مشکینی، فاضل میلانی، محامی، سادات حسینی، اعتمادی، حاجی آبادی، عباسپور، سبحانی، ساجدی، علیزاده، حسینی، عابدی، ایروانی، زوّاری، دِهِشت، جاهدی، سید محمّد علی میلانی و... .

تعداد طلاّب ساکن مدرسه حدود 25 نفر می‌باشد ولی بیش از 500 نفر برای استفاده از کلاسهایی که در رشته‌های مختلف علوم اسلامی در این مرکز آموزشی بر پا می‌شود، به این مدرسه مراجعه می‌کنند.

هم اکنون امتحان خاصی در این مدرسه برگزار نمی‌شود و طلاّب موظفند در امتحانات عمومی حوزه علمیّه مشهد شرکت کنند.

مدرسه عالی حسینی

موقعیّت

خیابان خسروی نو، کوچه شوکت الدوله، که از سمت شرق، غرب و شمال به منازل مسکونی واز سمت جنوب به کوچه شوکت الدوله محدود می‌شده است.

پیشینه تاریخی

این مدرسه علمیّه نیز در زمره مدارس تخصصی بود که در سال 1390ق./1349ش. توسط حضرت آیت‌اللّه العظمی میلانی تأسیس شد. مدیریّت آن از آغاز برعهده حجت الاسلام والمسلمین سید فاضل حسینی (نوه آیت‌اللّه میلانی) بود و ایشان با همکاری حجت الاسلام والمسلمین علی اکبر الهی خراسانی، به امور مدرسه رسیدگی می‌کردند.

این مرکز تخصصی در تبلیغ و ارشاد، پذیرای طلاّب مشتاق وعلاقه‌مند به رشته تبلیغ، وعظ و خطابه بود و علاقه‌مندان را به منظور سپری کردن دوره تخصصی تبلیغات دینی و پاسخگویی به نیازهای فکری و معنوی اقشار مختلف جامعه و احیانا اعزام به خارج از کشور می‌پذیرفت.

این مدرسه در نوع خود، در آن برهه از زمان بی نظیر بود وتجربه‌ای گرانقدر برای حوزه‌های علمیّه در راه تلفیق روشهای سنتی آموزش با شیوه‌های جدید که ثمره مطلوبی نیز در بر داشت، به شمار می‌رفت.

طلاّب و مبلّغان این مدرسه در ایّام محرم، صفر و ماه مبارک رمضان با هزینه مدرسه به شهرستانهای استان خراسان و حتی خارج از استان اعزام می‌شدند، ضمن اینکه در دیگر ایّام سال برای شهرستانهای دور سه روز در ماه و برای مناطق نزدیک به مشهد هر شب جمعه از طرف مدرسه یک مبلّغ اعزام می‌شد و کلیه هزینه‌های مبلغان و روحانیان

اعزامی به مناطق دور و نزدیک استان به عهده واحد تبلیغ مدرسه بود.

نقشه و معماری بنا

از آنجا که این مدرسه در گذشته منزل شخصی فرد نیکوکاری به نام خیامی بوده است که آن را در اختیار آیت‌اللّه میلانی قرار داده بود، لذا از نظر طرح و نقشه مناسب

آموزش علوم اسلامی نبود، امّا با تغییراتی در فضاهای داخلی آن به منظور امور آموزشی

قابل استفاده شده بود. این مدرسه در یک طبقه به انضمام زیرزمین نسبتا وسیعی احداث شده بود که در طبقه اول آن تعداد پنج مَدْرس وجود داشت و کلاسهای تخصصی رشته تبلیغ در آنها برگزار می‌شد. همچنین برای مجالس عمومی یا کلاسهای آموزشی عمومی از زیرزمین وسیع مدرسه استفاده می‌شد.

برنامه‌های آموزشی و تربیتی

به علّت ماهیّت تخصصی مدرسه (پرورش و تربیت مبلّغان و سخنوران مذهبی) درسهای خاصی برای طلاّب این مدرسه در نظر گرفته شده بود و طلاّب باید در مدت چهار سال تحصیلی از آن فارغ التحصیل می‌شدند و در مناطق مختلف به ارشاد و هدایت مردم می‌پرداختند.

در مدرسه نظم وانضباط دقیق و خاصی حاکم بود و تمام طلاّب دارای پرونده آموزشی، تربیتی ویژه بودند و به سطح پیشرفت آنها به طور دقیق توجّه می‌شد. درسهایی که در این مدرسه تدریس می‌شد عبارت بود از: تفسیر، آیات الاحکام، کلام، ادیان و مذاهب، ولایت، علم الحدیث، تاریخ، ادبیات فارسی، زبان، مکالمه عربی، فن خطابه، مناظره‌عملی، فن نویسندگی، معلومات عمومی، ملل و نحل، خطابه عملی، شناخت اسلام.

درسهای فوق توسط استادان مجرّب به طلاّب مدرسه آموزش داده می‌شد که برخی از استادان عبارت بودند از: حجج اسلام فاضل حسینی میلانی، علی اکبر الهی خراسانی، سید ابراهیم حجازی، سید علی اصغر امینی، عبدالحمید مولوی، ابوالقاسم طاهری، هاشمی، یعقوبی، سید مرتضی جزایری، غلامرضا نمایی، محمّد حسن

سالاری و آیت‌اللّه علم الهدی.

بررسی وضعیت کنونی بنا

پس از درگذشت آیت‌اللّه میلانی فعالیتهای این مرکز علمی نیز کم فروغ شد به طوری که پس از دو سال از درگذشت ایشان، این مدرسه در سال 1397ق./1356ش. تعطیل شد و ملک آن نیز به صاحبش بازگردانده شد. در دوره کوتاه فعالیت این مدرسه تخصصی، مبلّغان و واعظان توانا و عالمی پرورش یافتند که هم اکنون بسیاری از آنان در

سراسر کشور اسلامی مشغول تبلیغ، ارشاد و هدایت مردم می‌باشند. این مدرسه با این روش و شیوه ابتکاری، اولین تجربه حوزه علمیّه مشهد در مسیر تخصصی شدن علوم حوزوی بود که امروزه شاهد ثمرات آن در اقصی نقاط کشور هستیم.

مدرسه موسوی‌نژاد

موقعیّت

بازار بزرگ، کوچه میرعلم خان، داخل اولین کوچه بن بست.

عکس شماره 81 - مدرسه موسوی‌نژاد

پیشینه تاریخی

این مدرسه که به نام مؤسس آن حجّت‌الاسلام سید محمّد موسوی نژاد⁽¹⁾به «موسوی نژاد» معروف است از سال 1349ش. - سال تأسیس - تاکنون، مکانی مناسب برای پرورش طلاّب فاضل، آگاه و متدین بوده است. آغاز کار این مدرسه با فشار به روحانیان ومردم مسلمان همزمان بود و به سبب وجود جو اختناق حاکم تنها چند مدرسه - که آنها هم در آستانه ویرانی بودند - برای تحصیل طلاّب وجود داشت که به رغم این موضوع این مدرسه با پشتکار و جدیّت مؤسّس آن توانست به کار خود ادامه دهد و هم اکنون، یکی از مدارس فعّال و معتبر حوزه علمیّه مشهد است.

ساختمان مدرسه، متعلق به فردی خیّر به نام «سید حسین مهان پور» بود که در اختیار حجت الاسلام سید محمّد موسوی نژاد قرار گرفت تا از آن به بهترین روش در راه تربیت طلاّب، محقّقان وتوسعه فرهنگ اسلامی در برابر فرهنگ غرب - که حکومت پهلوی در گسترش آن می‌کوشید - بهره‌گیری شود.

مدرسه علمیّه موسوی نژاد با ظاهری ساده وامکانات اندک و حجره‌هایی کوچک، بدون شک از بهترین مدارس علوم دینی است که در طول 25 سال عمر پر برکتش سرچشمه بسیاری از خدمات ارزنده به اسلام و آیین تشیّع بوده است وتربیت یافتگان این مدرسه هم اکنون دانش پژوهانی متعهد و عالمانی وارسته در خدمت به اسلام و جامعه اسلامی هستند.

نقشه و معماری ساختمان

ساختمان مدرسه از نظر معماری و نقشه داخلی به منازل مسکونی قدیمی مشهد شبیه است، زیرا پس از ساخته شدن، به عنوان مدرسه مورد استفاده قرار گرفته است، از این رو دارای امکانات ویژه‌ای که جوابگوی طلاّب باشد نیست، بخصوص که آثار فرسودگی کاملاً در آن مشهود است.

این مدرسه در زمینی به مساحت حدود 700 متر مربع ساخته شده و شامل دو ساختمان است که در سمت شمال و غرب آن بنا شده است. ساختمان شمالی دارای زیرزمینی به ابعاد 4×6 متر مربع است. در طبقه همکف نیز تعداد دو مدرس به ابعاد 5×6 متر مربع قرار دارد. ساختمان غربی در دو طبقه احداث شده که در طبقه اول آن یک مَدْرس به ابعاد 8×4 مترمربع و کتابخانه مدرسه به ابعاد 4×4 مترمربع قرار دارد. در طبقه دوم ساختمان مذکور تعداد چهار مَدْرس به ابعاد مختلف قرار گرفته است.

حیاط مدرسه با آب نمای بزرگی به همراه چند باغچه مشجر و گل کاری شده در سمت جنوب و شرق بنا قرار دارد. نمای داخل و خارج ساختمانهاآجر ساده است که هیچ گونه تزئین و آرایه هنری خاصی در آن به چشم نمی‌خورد.

عکس شماره 82 - استاد سید محمّد موسوی‌نژاد

کتابخانه

در طبقه اول ساختمان غربی، کتابخانه مدرسه به ابعاد 4×4 متر مربع، که از دو قسمت مخزن کتابها و سالن مطالعه تشکیل یافته، قرار دارد. تاریخ احداث آن نیز به سالهای اولیه تأسیس مدرسه باز می‌گردد. کتابخانه در کمال سادگی و بدون هیچ گونه امکانات خاصی به صورت قفسه بسته توسط طلاّب مدرسه اداره می‌شود. تعداد کتابهای آن حدود 5000 جلد است.

برنامه‌های آموزشی و تربیتی

تعلیم وتعلّم به همراه تزکیه و تعالی روحی طلاّب از جایگاه ویژه‌ای در این مدرسه برخوردار است. سطح بالای کیفی درسها و تعداد فراوان طلاّب مشتاق که روزانه به این مدرسه مراجعه می‌کنند، نشان از مدیری توانا و استادانی با تجربه در آن است. استادان

متبحر و مدیریّت عالی و دلسوزانه باعث شده که این مرکز آموزش علوم دینی با وجود ظاهری ساده - حتّی کهنه و فرسوده - طلاّب و دانش دوستان مشتاق و علاقه‌مندی را جذب کند. از این رو، این مدرسه در زمره مدارس علمیّه ممتاز حوزه مشهد قرار دارد.

هم اکنون یکصد طلبه در این مدرسه از پایه مقدمات تا انتهای پایه سطح به تحصیل مشغولند و در کنار درسهای اصلی، دوره‌هایی در زمینه احکام، عقاید، اخلاق و قرآن برگزار می‌شود. درس اخلاق را هر روز صبح، سرپرست مدرسه تدریس می‌کند و شرکت تمامی طلاّب در آن الزامی است.

برخی از استادان برجسته مدرسه عبارتند از: حجج اسلام محمّد مروارید، محمّد رجایی، جواد ابراهیمیان، مهدی عدالتیان، اسداللّه قاسمی و محمّد فاضلی. همچنین در گذشته حجج اسلام: علی اکبر الهی خراسانی، سید اصغر حسینی، علی اکبر علیزاده، سید جعفر سیدان و محمّد ناطقی از استادان ممتاز این مدرسه به شمار می‌رفته‌اند. از امکانات مدرسه فقط برای تشکیل کلاسهای درس استفاده می‌شود. بنابراین طلاّب از خوابگاه‌های شخصی یاخوابگاه مدارس علمیّه دیگر استفاده می‌کنند.

نظم و برنامه‌ریزی دقیق و منظّمی که بر مدرسه حاکم است، باعث شده که امتحانات مرتبی در طول سال، در مدرسه به عمل آید و میزان پیشرفت آنان در پرونده‌های

شخصی طلاّب ثبت شود.

موفقیّتها و افتخارات

این مرکز علمی - آموزشی در طول 25 سال تلاش مستمر علمی، مفتخر است علاوه بر تعلیم و تربیت تعداد فراوانی طلبه و روحانی متدین وفاضل، 19 شهید، 7 مفقودالاثر و

10 جانباز پیش و پس از انقلاب، بخصوص در طول هشت سال دفاع مقدس، به اسلام و انقلاب تقدیم کند.

مدرسه موسی بن جعفر علیه‌السلام

موقعیّت

واقع در خیابان خسروی، کوچه پنجه، جنب حسینیه کاشمریها.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1349ش. توسط حجت الاسلام استاد سید حسن موسویان مهر⁽¹⁾

شد. پس از اخذ مدرک دیپلم، به دانشکده افسری راه یافت ولی از آن رو که محیط دانشکده را سازگار با روحیات مذهبی خود ندید پس از چندی از آنجا بیرون آمد و به علت علاقه وافری که به فراگیری علوم و معارف اسلامی و مکتب تشیّع داشت وارد حوزه علمیه شد. پس از سپری کردن مقدمات، سالها از محضر بزرگانی چون آیت اللّه میلانی، آیت اللّه تبریزی و شیخ هاشم قزوینی بهره‌مند شد تا خود عالم و استادی مبرز و ممتاز شد. ایشان علاوه بر اهتمام به تربیت طلاب و اهتمام به امور عام‌المنفعه و رسیدگی به امور محرومان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی نیز حضوری فعّال داشت، لذا چندین بار زندانی و تبعید و به دفعات از طرف رژیم پهلوی شکنجه شد. آن استاد بزرگ در سال 1364ش. پس از سالها مبارزه به رحمت ایزدی پیوست.

اولین متولّی مدرسه حجت الاسلام سید حسن موسویان مهر، بانی مدرسه بود، پس از فوت وی دو تن از فرزندان وی به نامهای حجت‌الاسلام سید ابوالفضل و سید محمّد موسویان مهر، تولیت مدرسه را بر عهده دارند. مدیر امور داخلی مدرسه حجت الاسلام سید علی موسوی مهر می‌باشد. این مدرسه، وقف طلاّب علوم دینی شده ولی تاکنون موقوفه‌ای برای آن در نظر گرفته نشده است و هزینه و بودجه جاری مدرسه توسط وجوهات شرعی و کمکهای افراد خیّر تأمین می‌شود.

این مدرسه شاهد مبارزات و مجاهدتهای انقلابی شهید اندرزگو و شهید فرودی، دو

تن از روحانیان آگاه و مبارز حوزه علمیّه مشهد بوده است. بسیاری از حرکتهای روشنگرانه و فعالیتهای ضد حکومت پهلوی در این مدرسه برنامه ریزی می‌شد و به علّت همین فعالیتهای ضد رژیم طاغوت بارها مدرسه مورد هجوم مزدوران و مأموران ساواک قرار گرفت و تعداد زیادی از روحانیان و طلاّب هربار دستگیر و مورد آزار و شکنجه قرار گرفتند. در همین راستا شهیدان فرودی و اندرزگو به شهادت رسیدند و تعدادی از طلاّب نیز بسختی شکنجه و تبعید شدند؛ امّا هیچ کدام از این فشارهای سخت حکومت پهلوی نتوانست مانع فعالیتها و مبارزات روحانیان و طلاّب این مدرسه شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از این مرکز علمی در طول هشت سال دفاع مقدس روحانیان و طلاّب زیادی به جبهه‌ها عزیمت کردند وعلم وعمل را به هم آمیخته و جان خود را نثار اسلام وانقلاب کردند. از افتخارات این مدرسه در این مسیر تقدیم 21 طلبه

شهید به انقلاب اسلامی و حوزه‌های علمیّه تشیّع می‌باشد.

نقشه و معماری بنا

بنیان مدرسه در سال 1349ش. پایه‌ریزی شده است ولی ساختمان آن به طور کامل پس از پیروزی انقلاب اسلامی تکمیل شد. ساختمان مدرسه در سه طبقه با زیربنای حدود 1000 متر مربع در زمینی به مساحت 700 متر مربع بنا شد با مشخصات ذیل:

در طبقه اول تعداد 5 مَدْرس با ابعاد مختلف، تالار اجتماعات (مسجد مدرسه) به ابعاد 9×12 متر مربع، دفتر آموزش، تعدادی اتاق برای خادم، سرایدار، آشپزخانه و انبار.

در طبقه دوم 9 حجره، یک مَدْرس، دفتر بسیج و کتابخانه با ابعاد 8×7 متر مربع. این کتابخانه دارای 5000 جلد کتاب می‌باشد که نیمی از آنها به زبان عربی است به صورت قفسه بسته اداره می‌شود.

طبقه سوم نیز دارای این بخشهاست: 14 حجره، بانک نوار با تعداد 2000 حلقه نوار آموزشی (شامل دوره مقدمات و سطح).

حیاط مدرسه از دو بخش مجزی تشکیل شده: قسمتی از صحن حیاط پایین‌تر از سطح دیگر آن که مقابل دو در ورودی کوچک و بزرگ مدرسه می‌باشد، قرار دارد.

عکس شماره 83 - نمای داخلی حیاط مدرسه موسی بن جعفر علیه‌السلام

نمای داخل حیاط و بیرون ساختمان، آجر سفال است. بر سردر ورودی مدرسه نیز تابلویی نصب است که بر آن نام مدرسه به انضمام تاریخ احداث آن نوشته شده است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

برنامه‌های آموزشی به طور مرتّب و سازمان یافته زیر نظر مسؤولان مدرسه در طول سال تحصیلی برگزار می‌شود و نظام آموزشی مدرسه به صورت ترمی است. پایه آموزشی مدرسه از مقطع مقدمات تا اتمام لمعتین است. پذیرش طلبه توسط حوزه علمیّه مشهد انجام و سپس پذیرفته شدگان به این مدرسه معرفی می‌شوند. اکنون 50 طلبه در حال تحصیل در پایه‌های گوناگون مدرسه می‌باشند. در هر ترم کلیه طلاّب موظفند در سه نوبت امتحان کتبی و شفاهی شرکت کنند و در صورت کسب رتبه لازم می‌توانند در پایه‌های آموزشی بالاتر ادامه تحصیل بدهند. برخی از استادان گذشته و

فعلی مدرسه عبارتند از: حجج اسلام فیاضی، رضوانی، روشندل، فقیهی، ولی پور، نقی‌زاده، صبوری، وزیری زاده، ذاکری، محمّدی، فریدُالاسلام، وفایی، شهید فرودی، سید علی موسوی مهر، غفوری، نجف زاده، احمدی، قاسمی، عاملی، موحدی، موسویان مهر، عادلی و فرحناکی.

در مدرسه موسی بن جعفر، چنان که در سایر مدارس علمیّه مرسوم است، علاوه بر درسهای اصلی حوزوی، کلاسهایی در زمینه آموزش اصول عقاید، مکالمه عربی، احکام، حدیث، تفسیر قرآن و تاریخ اسلام تشکیل می‌شود و شرکت طلبه‌های مدرسه بر حسب مقاطع تحصیلی‌شان در این کلاسها الزامی است.

در راستای فعالیتهای تربیتی و سیاسی نیز برنامه‌های منظمی در بسیج مدرسه، زیر نظر تیپ مستقل 83 امام صادق علیه‌السلام برگزار می‌شود و برگزاری مسابقات علمی، فرهنگی، ورزشی و مراسم و مجالس مذهبی، اجتماعی و اردوهای مختلف در همین جهت است.

مدرسه بعثت

موقعیّت

واقع در خیابان شهید اندرزگو (خسروی)، اواسط کوچه مستشاری که از شمال به مغازه‌های خیابان شهید اندرزگو و از شرق و غرب به منازل مسکونی و از جنوب به کوچه مستشاری محدود می‌شود.

پیشینه تاریخی

این مدرسه به مناسبت افتتاح در سالروز بعثت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (سال 1390ق./1349ش.) مدرسه علمیّه بعثت نامگذاری شد. این مدرسه ابتدا منزل مسکونی بود که توسط حضرت آیت‌اللّه حاج شیخ حسنعلی مروارید⁽¹⁾خریداری شد و با تغییرات اندکی به عنوان مدرسه علمیّه مورد استفاده طلاّب قرار گرفت.

در سال 1401ق. مدرسه قدیمی که از امکانات مناسب برخوردار نبود، تخریب و در همان محل، ساختمان جدیدی با فضاهای آموزشی و امکانات رفاهی مورد نیاز طلاّب بنا شد. در سال 1404ق. احداث بنا به پایان رسید و توسط آیت‌اللّه مروارید افتتاح شد.

هم‌اکنون از طرف ایشان حاج مهدی مروارید (فرزند آیت‌اللّه مروارید) مدیریّت امور

مدرسه را بر عهده دارد.

نقشه و معماری بنا

مدرسه علمیّه بعثت در زمینی به مساحت 300 متر مربع با زیر بنای 9000 متر مربع در سه طبقه ویک طبقه زیر زمین احداث شده است بدین ترتیب:

1 - طبقه زیر زمین شامل: کتابخانه به ابعاد 5×4 متر مربع با 500 جلد کتاب که به صورت قفسه باز اداره می‌شود؛ مَدْرس به ابعاد 11×8 متر مربع؛ دو حجره به ابعاد 4×3 مترمربع؛ آشپزخانه عمومی مدرسه به ابعاد 5×4 متر مربع. همچنین در ابتدای ورودی زیر زمین کتیبه‌ای سنگی بر دیوار نصب می‌باشد و شرایط واقف برای طلاّب ساکن در مدرسه بر آن حک شده است.

طبقه اول شامل: هشت حجره و تالار مرکزی بزرگ به ابعاد 8×5 متر مربع.

نقشه طبقه دوم و سوم مانند طبقه اول می‌باشد، از این رو در کل مدرسه 24 حجره برای استفاده طلاّب وجود دارد.

صحن حیاط مدرسه به ابعاد 7×10 مترمربع است و ازاره آن تا ارتفاع یک متر سنگ و نمای داخل و خارج آن آجر سفال است. در ضلع جنوبی مدرسه دفتر امور آموزشی قرار دارد. در ورودی مدرسه که دو لَت و آهنی می‌باشد در سمت جنوب حیاط قرار دارد و بر بالای آن کتیبه‌ای متضمّن نام مدرسه به همراه سال تأسیس آن به چشم می‌خورد. بر

پیشانی ساختمان اصلی و مرتفع مدرسه نیز بر زمینه کاشی آبی آیه شریفه «فلولا نَفَرَ من کلّ...»⁽¹⁾نوشته شده است⁽²⁾.

تولیت

متولّی مدرسه آیت‌اللّه حسنعلی مروارید از عالمان و استادان معروف حوزه علمیّه مشهد بود. و پس از ایشان تولیت آن به عهده فرزندان ایشان می‌باشد، که در وقفنامه این

چنین آمده است:

تولیت مدرسه مادام العمر با واقف خواهد بود و پس از آن با فرزندان صلبی واقف

حاج آقا مرتضی مروارید با مشخصات... و حاج مهدی مروارید با مشخصات... و حاج محمّد مروارید با مشخصات... خواهد بود که با نظر یکدیگر مشترکا مدرسه را اداره نمایند و در صورت عجز یا استعفاء یا فوت هر یک، تولیت با بقیه و با عجز یا فوت یا استعفاء دو نفر تولیت با ثالث آنان و با عجز یا استقفاء یا فوت ثالث تولیت با ارشد اولاد ذکور با شرایط مذکوره منتقل شده و در صورت انقراض نسل مذکور یا فقد شرایط موجودین تولیت با اعلم و اتقی علمای مشهد خواهد بود.⁽¹⁾

عکس شماره 84 - نمای ساختمان مدرسه بعثت

موقوفات

موقوفات مدرسه به دو باب مغازه در خیابان 17 شهریور منحصر است وهزینه‌های مدرسه از موقوفه مذکور و وجوهات و کمکهای مالی آیت‌اللّه مروارید تأمین می‌شود.

همچنین واقف کتیبهای سنگی بر دیوار قسمتی از ورودی زیر زمین مدرسه نصب کرده که بر آن علاوه بر شرایط ساکنان در مدرسه، وقفی بودن مدرسه را متذکر شده است. متن کتیبه چنین است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

به توفیق حق متعال جلّت عظمته و عنایات ولی عصر عجل ا... تعالی فرجه مدرسه علمیّه بعثت بر طلاّب علوم دینی که واجد شرایط مقرّره باشند وقف گردید، از جمله شرایط: ساکنین مدرسه باید جعفری مذهب، متقی، متمحض در تحصیل علوم دینی و ملزم به رعایت کامل مفاد وقفنامه و آیین نامه مدرسه باشند. سکونت و بقاء آنان در مدرسه و پذیرش میهمان و برگزاری هرگونه مجلس حتی تدریس و واگذاری و تعویض حجرات و تعیین مکان درس و کتابخانه وغیره منوط به اذن صریح و به اختیار متولّی می‌باشد. والحمدللّه کما هو اهله 1401قمری - واقف و متولّی حسنعلی مروارید.

در قسمتی دیگر از وقفنامه، شرایط پذیرش طلاّب این چنین ذکر شده است :

طلاّب ساکن در مدرسه باید شیعه اثنی عشری و متّقی و مجرد باشند و وابستگی به احزاب و گروههای منحرف نداشته و ممحض در اشتغال به علوم دینی و حداقل دروس ساکنین در حد سیوطی و منطق بوده و به علاوه اصول عقاید و احکام اسلامی بالخصوص نماز و مقدمات آن را عملاً دانسته و امتحان دهند... هیچ یک از طلاّب مدرسه حق ندارند از مدرسه تنها جهت سکونت استفاده نمایند و رعایت برنامه و آیین‌نامه داخلی بر طلاّب مدرسه الزامی است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

پنجاه طلبه از مشهد و شهرهای دیگر استان خراسان در این مدرسه به تحصیل علوم دینی مشغولند و از کلاسهای درسی که در پایه‌های مختلف تحصیلی درآن برگزار می‌شود استفاده می‌کنند. پایه آموزشی مدرسه از دوره مقدمات تا سطوح عالی است. البته طلاّب مدرسه می‌توانند از حلقه‌های درسی که در خارج از مدرسه نیز تشکیل می‌شود استفاده نمایند. برخی از استادان برجسته‌ای که در گذشته در این مدرسه تدریس می‌کرده‌اند عبارتند از: حجج اسلام غرویان، خزاعی، مروارید، کاشمری، فرحناکی، حسنعلی، حداد و... .

در طول سال تحصیلی امتحانات منظم و مرتبی به صورت شفاهی و کتبی از طلبه‌ها به عمل می‌آید.

از افتخارات این مدرسه در طول هشت سال دفاع مقدس، تقدیم دو شهید گرانقدر به نامهای صادق موسوی بهشهری و حسین جاویدی به انقلاب اسلامی است.

مدرسه حجّت(عج)

موقعیّت

واقع در خیابان بیست متری طلاّب، نبش کوچه هشتم.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1351ش. به اهتمام چند تن از روحانیان و عالمان طبس که در رأس آنان حجج اسلام حاج شیخ غلامرضا نمایی⁽¹⁾و سید عبداللّه حجازی قرار داشتند جهت تحصیل و اسکان طلاّبی که از طبس برای ادامه تحصیل به مشهد عزیمت می‌کردند تأسیس شد. البته تا سال 1356ش. طلاّب مدرسه در چند مکان استیجاری مشغول به تحصیل بودند. در این سال فرد خیری به نام باهوش منزل خود را جهت تحصیل طلاّب علوم اسلامی به مسؤولان مدرسه واگذار کرد.از این رو تمامی طلاّب به مدرسه جدید انتقال یافتند. سپس با هماهنگی و حمایت آیت‌اللّه واعظ طبسی مدیر عالی حوزه علمیّه خراسان و کوششهای پیگیر و بی‌وقفه حجت الاسلام والمسلمین مهاجریان مقدم⁽²⁾

تولیت مدرسه حجت نیز برعهده ایشان است.

به مساحت 300 متر مربع خریداری شد. این مجموعه وقفی بزودی در طرح توسعه ونوسازی مدرسه قرار خواهد گرفت.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در زمینی به مساحت 850 متر مربع با زیربنای حدود 250 متر مربع احداث شده است. این مدرسه دارای سه مَدْرس به ابعاد گوناگون است که از مَدْرس بزرگ قسمت زیر زمین برای جلسات و درسهای عمومی استفاده می‌شود. تعداد حجره‌های مدرسه 10 واحد است. دفتر سرپرستی مدرسه نیز از دیگر قسمتهای ساختمان مدرسه می‌باشد. حیاط مدرسه به ابعاد 11×15 متر مربع و دارای دو باغچه است.

فعالیتهای آموزشی - تربیتی

آغاز جامع المقدمات تا پایان شرح لمعتین، مواد درسی این مدرسه را تشکیل می‌دهد. مدرسه از نظم وانضباط خاصی برخوردار است و برای آموزش تمامی طلبه‌ها برنامه‌های مختلفی تنظیم شده است و تمام آنان موظف به شرکت در این برنامه‌ها هستند. هم اکنون 45 طلبه به صورت شبانه‌روزی در این مدرسه درس می‌خوانند که عموما از شهر طبس و روستاهای اطراف می‌باشند. امتحانات مدرسه در پایان هر ماه به طور مرتب برگزار و در کارنامه تحصیلی آنان وضعیت آموزشی، تربیتی هر یک از طلبه‌ها ثبت می‌شود. علاوه بر دروس اصلی، طلاّب در کلاسهای احکام، قرآن، اخلاق، مکالمه عربی وانگلیسی نیز شرکت می‌کنند. از ویژگیهای تربیتی مدرسه حجت علیه‌السلام برنامه صبحگاهی است که هر روز صبح با نظمی خاص برگزار می‌شود. همچنین به مناسبتهای مذهبی مختلف برنامه‌های مخصوصی در مدرسه برگزار می‌شود. از افتخارات این مرکز آموزشی حضور مستمر طلاّب در جبهه‌های جنگ در طول هشت سال دفاع مقدس است که در این راستا 13 طلبه فاضل به فیض شهادت نائل شده‌اند.

مدرسه مهدیّه (آیت‌اللّه فاضل)

موقعیّت

مرکز شهر مشهد، اول خیابان دانشگاه، کوچه شفق.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1355ش. توسط آیت‌اللّه شیخ مهدی فاضل قائینی تأسیس و سپس وقف طلاّب علوم دینی شد. از آنجا که ساختمان مدرسه فرسوده بود، توسط آیت‌اللّه فاضل در همان سال نوسازی و رسما افتتاح شد. این مدرسه علمیّه یکی از مراکز

معتبر و فعّال آموزش علوم اسلامی و پرورش طلاّب می‌باشد و از نظم وانسجام خاصی برخوردار است. پس از درگذشت آیت‌اللّه فاضل، تولیت مدرسه به فرزند ارشد ایشان، حجت الاسلام والمسلمین محمّدرضا فاضل قائینی از روحانیان محترم و فاضل حوزه علمیّه مشهد واگذار شد. با اهتمام و جدیت وی طرحهای توسعه فضای آموزشی مدرسه و احداث کتابخانه‌ای مجهز و بزرگ در مرحله تهیه و برنامه‌ریزی می‌باشد که بزودی باعث تغییرات زیادی در ساختمان مدرسه خواهد شد. در این راستا وی از رسیدگی به امور طلاّب و بالا بردن سطح کیفی آموزشی نیز غفلت نورزیده است و تا حد امکان کوشیده بستر مناسبی برای آموزش و تربیت طلبه‌های مستعد و جوان فراهم سازد.

نقشه و معماری بنا

مدرسه در سه طبقه با احتساب زیر زمین به مساحت 500 متر مربع ساخته شده است. سبک معماری ساختمان جدید می‌باشد که بخشهایی از آن به تعمیرات نیازمند است. نقشه و مختصات مدرسه بدین ترتیب است:

طبقه اول شامل: آشپزخانه عمومی به ابعاد 3×6 متر مربع.

طبقه دوم شامل: 9 حجره در ابعاد مختلف و مَدْرس بزرگی که به عنوان مسجد مدرسه نیز استفاده می‌شود.

طبقه سوم شامل: 9 حجره به ابعاد 4×3 متر مربع، مَدْرس به ابعاد 6×7 متر مربع، دفتر بسیج، کتابخانه به ابعاد 4×3 متر مربع (دارای 5000 جلد کتاب که به صورت قفسه بسته توسط طلاّب اداره می‌شود).

حیاط مربع شکل مدرسه به ابعاد 10×10 متر مربع در وسط ساختمان مدرسه قرار دارد. نمای ساختمان از سیمان سفید پوشیده شده است.

چنانچه پیشتر اشاره شد طرح توسعه و افزایش زیر بنای ساختمان و احداث کتابخانه‌ای عمومی با امکانات مورد نیاز طلاّب در دست تهیه می‌باشد و تاکنون نیز چند

قطعه زمین مجاور مدرسه به مساحت 1200 متر مربع توسط متولّی مدرسه (حجت‌الاسلام محمّدرضا قائینی نجفی) خریداری و وقف این مرکز علمی شده است، چنان که در وقفنامه مدرسه به این موضوع اشاره شده است:

در مجموع پلاکهای یاد شده [زمینهای دارای پلاک 1469، 1470، 1471] که برای توسعه مدرسه علمیّه مهدیّه (عج) وقف شده و در حال حاضر بصورت زمین و فاقد بناست (غیر از مدرسه مورد استفاده فعلی) با کمک و مدد و امداد خداوند متعال و توجهات خاصه حضرت ولی اللّه الاعظم روحی فداه ساختمانی در چند طبقه برای سکونت طلاّب علوم اسلامی وایجاد کتابخانه‌ای مجهز و معظّم برای استفاده عموم اهل تحقیق و مطالعه اعم از حوزوی و دانشگاهی باید احداث گردد.⁽¹⁾

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه از جامع المقدمات تا انتهای لمعتین تدریس می‌شود و 40 طلبه که اغلب مبتدی هستند، از کلاسهای درس این مرکز علوم اسلامی استفاده می‌کنند. علاوه بر دروس اصلی حوزوی، درسهای اخلاق، تفسیر المیزان، احکام، تفسیر موضوعی، علم کلام و مکالمه عربی وانگلیسی نیز تدریس می‌شود.

عکس شماره 85 - نمای مدرسه مهدیّه

امتحانات و ساعات آموزش و مباحثه دارای نظم و ترتیب خاصی است و تمام طلاّب موظفند، علاوه بر شرکت در امتحان هفتگی و ماهانه، در امتحانات سالانه نیز حضور یابند. مسؤولان مدرسه کوشیده‌اند از استادان متبحّر و فاضل حوزه علمیّه مشهد برای تدریس علوم حوزوی استفاده کنند. برخی از این استادان عبارتند از: حجج اسلام سید رضا حسینی، سید مجتبی قزوینی، محمّدرضا فاضل، سید ابوالفضل میرخانی، حاج عباسعلی مهدوی، غلامحسین کمیلی، علی محمّدی، مرتضی فاطمی، سید حسن طباطبایی، سید رسول حسینی، شیخ محمّد جواد فضایلی و محمّد حسن آخوندی. همچنین بنا بر متن صریح وقفنامه مدرسه، متولّی باید برنامه‌های تربیتی خاصی را برای

ارتقا و رشد معنوی طلاّب به کار گیرد، چنان که در قسمتی از وقفنامه آمده است:

طلاّب ساکن در این مدرسه مورد وقف موظفند که حتی المقدور در هر هفته حداقل یک نوبت زیارت عاشورای معروفه حضرت امام حسین علیه‌السلام بخوانند. طلاّب مدرسه باید در جهت تهذیب نفس و پالایش روان از رذایل اخلاقی و کسب فضایل

انسانی و الهی تلاش بسیار نمایند.⁽¹⁾

در همین راستا اولیای مدرسه، برنامه‌ها و فعالیتهایی در جهت پرورش طلاّب مانند برگزاری نماز جماعت، مجالس مذهبی، کلاسها و اردوهای تربیتی و فرهنگی ،مراسم جشن به مناسبت اعیاد مذهبی تهیه کرده‌اند که بصورت منظم توسط طلاّب اجرا می‌شود. از افتخارات این مدرسه شهادت 14 تن از طلاّب است که در طول هشت سال دفاع تمام تلاش خود را در حفظ انقلاب اسلامی به کار بستند.

از آنجا که این مدرسه موقوفه‌ای ندارد، تمام هزینه‌های جاری آن توسط آیت‌اللّه رضوانی و افراد خیّر تأمین می‌شود.

مدرسه صاحب الزمان(عج)

موقعیّت

30 متری طلاّب، جنب مسجد فقیه سبزواری.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1355ش. به همّت حجت الاسلام حاج شیخ ابراهیم امامی زرندی⁽¹⁾مشهور به امامی تأسیس شد. با توجه به تخریب مدارس حاج حسن و ابدال خان توسط حکومت پهلوی و در تنگنا قرار گرفتن طلبه‌های این مدارس، تأسیس مدرسه صاحب الزمان در آن زمان بسیار ضروری و مفید بود. چندی از تأسیس این مدرسه نگذشته بود که واقف نیکوکار آن به رحمت ایزدی پیوست، از این رو برادر وی حجت الاسلام محمّد علی امامی، به توصیه عالمان و استادان برجسته حوزه مشهد، تصدّی و مدیریت آن را بر عهده گرفت.

نقشه و معماری بنا

ساختمان کوچک مدرسه با هشت حجره کوچک در دو طبقه، در گوشه‌ای از حیاط

مسجد فقیه سبزواری جای گرفته است. در طبقه اول این ساختمان چند مغازه در حاشیه خیابان 30 متری طلاّب و در طبقه دوم آن حجره‌های مدرسه قرار دارد. این مدرسه و مسجد فقیه سبزواری دارای یک ورودی مشترک می‌باشند. از نقشه و طراحی داخلی مسجد و مدرسه بر می‌آید که منظور واقف احداث مکانی برای اسکان طلاّب به صورت موقّت بوده، از این رو امکانات آموزشی چندانی ندارد.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

این مدرسه تا سال 1360ش. فعالیت آموزشی داشت و حدود 20 طلبه از کلاسهایی که از جامع المقدمات تا شروع شرح لمعه تشکیل می‌شد، استفاده می‌کردند، ولی به علت نبود فضای آموزشی مناسب و امکانات مطلوب مورد نیاز طلاّب، سرپرست مدرسه با همکاری افراد نیکوکار، در این سال مدرسه جدیدی به نام حضرت مهدی (عج) احداث کرد و طلاّب مدرسه قدیمی به مدرسه جدید منتقل شدند. هم اکنون مدرسه صاحب الزمان(عج) فعالیت آموزشی ندارد و فقط به عنوان خوابگاه طلبه‌های مدرسه علمیّه حضرت مهدی (عج) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مدرسه آیت‌اللّه کجوری

موقعیّت

چهارراه شهدا، محله چهار باغ، داخل کوچه کوزه کنانی.

پیشینه تاریخی

واقف این مدرسه حاج عباس ظریفیان و متولّی آن حضرت آیت‌اللّه حاج عبدالنبی کجوری بود⁽¹⁾. سابقا این مدرسه منزل مسکونی بوده است که به همّت آیت‌اللّه کجوری و مساعدت مالی حاج عباس ظریفیان به منظور تحصیل طلبه‌های علوم دینی خریداری شد و پس از مدتی مدرسه توسط این فرد نیکوکار، برای تحصیل طلاّب وقف صریح قطعی شد. پس از درگذشت وی، تولیت مدرسه طبق وقفنامه به آیت‌اللّه کجوری تفویض شد. ایشان نیز با جدیت و پشتکار و علاقه‌ای که به پرورش طلبه‌های جوان داشت با پذیرش طلاّب علوم دینی و برنامه ریزی برای رشد و شکوفایی استعداد آنان تمام تلاش خویش را به کار بست و سالها این مدرسه یکی از مراکز معتبر آموزش علوم اسلامی بود.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در زمینی به مساحت 400 متر مربع در دو ساختمان مستقل با زیربنای حدود 200 مترمربع به سبک معماری کهن شهر مشهد بنا شده است. ساختمان مدرسه فرسوده و قدیمی می‌باشد و چندین بار توسط متولیان آن تعمیر اساسی شده است. حیاط مربع شکل مدرسه در بین دو ساختمان غربی و شرقی که توسط راهرو کوچکی به در ورودی مدرسه منتهی می‌شود، قرار دارد.

این مدرسه با وجود وسعت نسبتا زیاد، از نقشه و معماری متناسب با مدارس علمیّه برخوردار نیست. از این رو در کل بنا فقط 8 حجره و تعدادی انباری وجود دارد. ساختمان مدرسه نیاز به تعمیرات اساسی دارد.

عکس شماره 86 - نمای مدرسه آیت‌اللّه کجوری

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در سالهای گذشته، مدرسه فعالیت علمی - آموزشی ارزنده‌ای داشته است، امّا اکنون بیشتر طلبه‌های مدرسه در کلاسهایی که در دیگر مدارس علمیّه تشکیل می‌شود شرکت می‌کنند و از امکانات مدرسه صرفا برای سکونت طلاّب استفاده می‌شود.از جمله استادان مشهور مدرسه، متولّی آن آیت‌اللّه عبدالنبی کجوری بود و درسهایی مانند رسایل، کفایه و اعتقادات را تدریس می‌کردند. در طول سال امتحان خاصی در مدرسه برگزار نمی‌شود. بودجه و هزینه‌های جاری مدرسه توسط متولّی آن تأمین می‌شود و مدرسه تاکنون هیچ گونه موقوفه‌ای نداشته است.

مدرسه حجتیّه

موقعیّت

واقع در شمال شهر مشهد، محله ردّه، حاشیه خیابان میثم شمالی.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1355ش. توسط فرد نیکوکاری به نام حاج علی اکبر عبّاسی احداث و سپس وقف طلاّب علوم دینی شد. تولیت مدرسه بر عهده بنیانگذار آن است.از طرف متولّی مسؤولیت مدرسه به حجت الاسلام حاج علی اصغر خرسندی واگذار شده است. تاکنون طلبه‌های مستعد و فاضلی در این مدرسه به تحصیل و مطالعه اشتغال داشته‌اند.

نقشه و معماری بنا

این بنا در سه طبقه ساختمان با زیربنای 270 متر مربع در زمینی به مساحت 130 متر مربع احداث شده است. در کل، این مدرسه دارای 18 حجره برای سکونت طلاّب، 2 مدرس و چند انباری و دیگر امکانات رفاهی است. حیاط مرکزی ساختمان مدرسه بسیار کوچک است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

سطح آموزشی مدرسه به دوره مقدمات منحصر است که توسط استادان مدرسه حجج اسلام خرسندی، زرقانی و شیرخوانی تدریس می‌شود، ضمن این که کلاسهای احکام، اخلاق و قرآن نیز در روزهای پنج شنبه برگزار می‌شود. امتحانات مدرسه مرتب

و منظم به صورت ماهانه و فصلی برگزار می‌گردد.

اکنون 35 طلبه با شور و اشتیاق خاصی، به رغم محدودیت امکانات، به تحصیل مشغولند. اغلب طلاّب از روستاهای استان خراسان هستند. مدرسه مزبور موقوفه خاصی ندارد و هزینه‌های جاری آن توسط متولّی و افراد نیکوکار تأمین می‌شود. به عنوان کمک هزینه، ماهانه به طلاّب مدرسه شهریّه مختصری پرداخت می‌شود.

مدرسه ولی عصر(عج)

موقعیّت

واقع در یکی از مناطق محروم شهر مشهد به نام گلشهر، خیابان گل محمّدی، داخل کوچه ولی عصر.

پیشینه تاریخی

بنیانگذار این مدرسه آیت‌اللّه علیرضا شکوری معروف به «محقّق» است. وی در سال 1356ش. این مکان را که خانه‌ای مخروبه بود خریداری و پس از تخریب، مدرسه‌ای در دو طبقه احداث و سپس جهت تحصیل و سکونت طلاّب وقف کرد. هم اکنون تولیت مدرسه به عهده ایشان و متصدی امور داخلی مدرسه فرزند ارشد ایشان حجت الاسلام هادی شکوری است.

نقشه و معماری ساختمان

ساختمان مدرسه در دو طبقه در زمینی به وسعت 75 متر مربع و زیر بنای یکصدمتر مربع احداث شده است که در کل دارای 10 حجره کوچک، مَدرسی به ابعاد 5×2 متر مربع و کتابخانه‌ای به ابعاد 3×2 متر مربع با حدود یکصد جلد کتاب می‌باشد.

حیاط بسیار کوچک مدرسه در وسط ساختمان قرار دارد. پوشش داخل و خارج ساختمان آجر سفال است. این مدرسه از نظر نقشه هیچ شباهتی به مدارس علمیّه دیگر ندارد و فضای حجره‌ها، مَدْرس و دیگر قسمتهای ساختمان بسیار محدود است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

از این مدرسه بیشتر به عنوان خوابگاه طلاّب مدرسه حجة بن الحسن العسکری استفاده می‌شود، از این رو اغلب طلاّب از کلاسهایی که در مدرسه حجة بن الحسن علیه‌السلام برگزار می‌شود استفاده می‌کنند. البته برای طلاّب مبتدی مدرسه چند درس از دوره مقدمات توسط طلاّبی که مشغول تحصیل دوره‌های بالاتر هستند، تدریس می‌شود. در پایان هر ماه همه طلاّب موظفند در امتحانات کتبی شرکت کنند. هم اکنون این مدرسه 25 طلبه دارد و از آنجا که مدرسه موقوفه خاصی ندارد تمام هزینه‌های آن توسط افراد نیکوکار و متولّی آن تأمین می‌شود. طلاّب نیز از شهریه حوزه علمیّه مشهد استفاده می‌کنند.

مدرسه الحجّة(عج)

موقعیّت

واقع در خیابان آیت‌اللّه شیرازی، کوچه شهید محمّد تقی حبیبی (کوچه نو سابق).

پیشینه تاریخی

این مرکز آموزش علوم دینی در سال 1356ش. توسط حجت الاسلام والمسلمین سید محمّد علی طباطبایی⁽¹⁾و کمکهای مالی حاج خلیل طلوع از افراد نیکوکار تأسیس شد، بدین ترتیب که ساختمان مدرسه از ادغام دو منزل مسکونی متعلق به بنیانگذاران مدرسه، ساخته و سپس مدیریّت امور آن به حجت الاسلام والمسلمین سید محمّد حسن طباطبایی واگذار شد. این مدرسه تاکنون فعالیت مؤثر و در خور توجهی در زمینه تربیت و پرورش طلاّب فاضل و ساعی داشته است. این مرکز آموزشی و فرهنگی از بدو تأسیس تاکنون از انضباط و نشاط علمی ویژه‌ای برخوردار بوده است.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه با احتساب زیرزمین، در دو طبقه در زمینی به مساحت حدود 250

متر مربع با زیر بنای 400 متر مربع می‌باشد. این مدرسه، از نظر نقشه و امکانات لازم شباهتی به مدارس علمیّه ندارد، بخصوص که از ساختمان مدرسه فقط به عنوان کلاسهای آموزشی استفاده می‌شود و هیچ گونه خوابگاهی ندارد. از این رو، در کل ساختمان مدرسه فقط 10 مَدْرس، به انضمام کتابخانه‌ای به ابعاد 9×6 مترمربع و دفتر مدرسه وجود دارد. از آنجا که بنای ساختمان قدیمی است و بر اثر مرور زمان فرسوده شده، نیاز به تعمیر و تجدید بنا دارد.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

اگر چه این مدرسه دارای ساختمان و امکانات ناچیزی است، امّا از لحاظ برنامه‌ها و فعالیتهای آموزشی - تربیتی در زمره مدارس موفق و نمونه حوزه علمیّه مشهد به شمار می‌آید. دانش پژوهان و طلاّب مشتاق و برنامه‌های منظم ودقیق به همراه استادان و مسؤولان دلسوز و پر تلاش محیط مناسبی را برای تحصیل و رشد طلاّب فراهم کرده است. در این مدرسه از مقدمات تا انتهای دوره سطح، کلاسهای آموزشی در دو نوبت صبح و عصر تشکیل می‌شود. هم اکنون 100 طلبه از کلاسهای مختلفی که در این مرکز آموزش علوم اسلامی بر پا می‌شود، استفاده می‌کنند. در کنار دروس اصلی و جنبی، مسؤولان از پرورش و تربیت معنوی و اخلاقی طلاّب غفلت نورزیده‌اند؛ از این رو، فعالیتهای تربیتی نیز از جایگاه خاصی در مدرسه برخوردار است. امتحانات مدرسه به صورت هفتگی، ماهانه و سالانه به صورت منظم برگزار می‌شود و شرکت تمامی طلاّب در آنها الزامی است.

با توجّه به امکانات محدود مدرسه و فرسودگی بنا و اشتیاق فراوان طلاّب به تحصیل در چنین مدرسه‌ای، مسؤولان مدرسه طرحهایی جهت توسعه و نوسازی فضای مدرسه تهیه کرده‌اند تا در آینده با امکانات و فضای مناسب آموزشی هر چه بیشتر جوابگوی عشق و علاقه جوانان به علوم اسلامی باشند.

مدرسه المهدی (آیت‌اللّه سیّدان)

موقعیّت

واقع در بازار بزرگ، داخل کوچه نوروزی.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1357ش. توسط آیت‌اللّه سید عباس سیّدان⁽¹⁾تأسیس و از همان سال، فعالیت علمی و تربیتی آن آغاز شد.این مدرسه سالها محل تدریس تفسیر، عقاید، نهج‌البلاغه و اخلاق توسط آیت‌اللّه سیّدان بود که در کنار دروس اصلی تأکید زیادی بر آنها می‌شد و تعداد زیادی از طلاّب حوزه علمیّه مشهد از این کلاسها استقبال می‌کردند. هم

اکنون مدیر داخلی مدرسه حجت الاسلام والمسلمین مسعود فَرغانی است که مسؤولیت تنظیم و برنامه‌ریزی آموزشی، فرهنگی مدرسه را به عهده دارد. از آنجا که مدرسه مزبور

موقوفه خاصی ندارد، هزینه‌های آن توسط مؤسس آن تأمین می‌شود.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در زمینی به مساحت 290 متر مربع با زیر بنای 1000 متر مربع در چهار طبقه با احتساب زیرزمین احداث شده است، که در کل از تعداد 7 حجره، 3 مَدْرس بزرگ، کتابخانه‌ای به ابعاد 5×5 متر مربع و سایر قسمتهای خدماتی برخوردار است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

گرچه در سالهای گذشته مدرسه فعالیتهای آموزشی خوبی به انضمام برخی دروس جنبی مانند تفسیر، عقاید، نهج البلاغه واخلاق داشته که توسط مؤسس مدرسه نیز تدریس می‌شده است، امّا هم اکنون این مکان آموزشی فعالیت و برنامه خاصی در زمینه آموزش طلاّب ندارد و از کلیه امکانات آن به عنوان خوابگاه طلاّب علوم دینی که دوره سطوح عالی و خارج را سپری می‌کنند، استفاده می‌شود. چنان که اکنون 20 طلبه از این امکانات استفاده می‌کنند.

از ویژگیهای برجسته تبلیغی این مرکز آموزشی بزرگداشت و برپایی مجالس جشن در ایامِ به ولایت رسیدن حضرت علی علیه‌السلام و نامگذاری روزهای 18 تا 25 ذی الحجه به نام هفته غدیر به مناسبت فضایل هفتگانه امیرالمؤمنین می‌باشد که در این راستا جشنها و سخنرانی‌های ویژه‌ای در مدرسه با حضور عالمان، استادان وفضلای حوزه علمیّه مشهد برگزار می‌شود.

از افتخارات این مدرسه تقدیم 4 شهید از روحانیان و طلاّب فاضل می‌باشد که در طی هشت سال دفاع مقدس به فیض شهادت نایل شده‌اند.

مدرسه ولی عصر(عج)

موقعیّت

واقع در یکی از مناطق مرکزی شهر مشهد در بازار سرشور، کوچه بهاران.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1357 توسط فرد نیکوکاری به نام توسلی وقف تحصیل طلاّب علوم دینی شد. متولّی مدرسه مرحوم آیت‌اللّه شیخ ابوالحسن شیرازی⁽¹⁾بود و از طرف

ایشان حجت الاسلام والمسلمین علی اکبر حسین زاده مسؤولیت مدرسه را برعهده دارد.

این مدرسه علمیّه در طول هشت سال دفاع مقدس از فعّالترین مدارس مشهد بود. حتی گاه به علت عزیمت داوطلبانه همه طلاّب به جبهه‌ها مدرسه به حالت تعطیل در می‌آمد.

نقشه و معماری بنا

حیاط مدرسه به ابعاد 14×11 متر مربع در وسط ساختمان قرار دارد و حجره‌ها در

دو طبقه بر آن احاطه دارند. به طور کلی این بنا فرسوده است و نیاز به تعمیر و حتی نوسازی دارد که از سوی مسؤولان مدرسه طرحهایی جهت توسعه و نوسازی آن در دست تهیه است. در کل، این مدرسه دارای 10 حجره و یک مدرس می‌باشد.

از آنجا که مدرسه بدون موقوفه است، هزینه‌ها و بودجه سالانه آن توسط متولّی و افراد نیکوکار تأمین می‌شود.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه فقط دوره مقدمات از علوم حوزوی تدریس می‌شود که 27 طلبه مشغول به تحصیل در آن می‌باشند. در سالهای گذشته به طور منظم و با انسجام و برنامه‌ریزی بهتری کلاسهایی در رشته‌های مختلف علوم اسلامی در این مرکز آموزشی برپا می‌شد و طلاّب زیادی به این مکان آمد وشد داشتند. هم اکنون به علت وضعیت نابسامان ساختمان مدرسه تعداد طلاّب کمتر شده ولی همچنان درسهای اصلی حوزه به انضمام کلاسهایی در رشته‌های اخلاق، تفسیر، احکام و قرآن در آن برگزار می‌شود. برخی از استادان مدرسه، عبارتند از: حجج اسلام دلدار، حسین زاده، اشکوری، قربانی، علیزاده، فرحناکی و... .

از افتخارات این مدرسه فعالیت بی وقفه در طول هشت سال دفاع مقدس و اعزام صدها طلبه به جبهه‌ها و تقدیم 11 شهید به جامعه اسلامی می‌باشد. هم اکنون نیز بسیج مدرسه برنامه‌هایی درجهت رشد معنوی طلاّب، مانند اردوهای فرهنگی، رزمی، مسابقات و... اجرا می‌کند.

مدرسه امام محمّد باقر علیه‌السلام

موقعیّت

در شمال شهر مشهد، واقع در منطقه طلاّب، خیابان 30 متری طلاّب، ابتدای خیابان هفدهم.

پیشینه تاریخی

این مرکز علمی - فرهنگیِ آموزش علوم و معارف شیعه از فعّالترین مدارس علمیّه شهر مشهد به شمار می‌آید. ساختمان مدرسه در اوایل سال 1357 به اهتمام حجت الاسلام والمسلمین عبدالمجید دیّانی⁽¹⁾و با کمک افراد نیکوکار احداث شد. پس از بازگشایی با برنامه‌های منظم آموزشی، تربیتی و استفاده از استادان کار آمد و با تجربه

نقش مؤثری در رشد و تربیت دانش پژوهان و طلاّب جوان داشته است. مدرسه مزبور پس از تأسیس، وقف تحصیل طلاّب علوم اسلامی شد. متولّی آن حجت الاسلام دیّانی است که مدیریّت امور داخلی مدرسه را نیز برعهده دارد. موقوفات مدرسه منحصر به قطعه زمینی به مساحت 500 متر مربع واقع در قریه خادر شاندیز و سه باب منزل مسکونی در منطقه طلاّب می‌باشد که بخشی از هزینه و بودجه مدرسه را تأمین می‌کند.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در سه طبقه با زیربنای 4000 متر مربع در زمینی به مساحت

1970 متر مربع با مهندسی جدید بنا شد. حیاط مرکزی نسبتا وسیع مدرسه با آب‌نما و گل‌کاری زیبا در وسط ساختمان قرار دارد که از سمت شمال به حیاط کوچکتری که در پشت ساختمان شمالی قرار دارد، مرتبط می‌شود. امکانات رفاهی و آموزشی مدرسه (با توجه به طرح توسعه مدرسه که اخیرا در حال انجام است) قابل توجه است و کاملاً نیازهای طلاّب را فراهم می‌کند. در کل، این مدرسه دارای 75 حجره، 11 مدرس، 3 اتاق به عنوان دفتر استادان و مدیر مدرسه و انبارهای تدارکات و یک تالار وسیع سخنرانی است که دروس عمومی نیز در آن برگزار می‌شود.

عکس شماره 87 - نمای داخلی حیاط مدرسه امام محمّد باقر علیه‌السلام

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه از دوره مقدمات تا پایان دوره سطح، برنامه‌های آموزشی تهیه و تنظیم

شده است که طلاّب به فراخور پایه درسی خود موظف به شرکت در آنها هستند. اگر چه قبل از انقلاب تعداد طلاّب این مدرسه فقط حدود 60 نفر بود ولی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و توسعه مدرسه و شور و شوق جوانان به فراگیری علوم اسلامی، شمار طلاّب مدرسه به 313 نفر افزایش یافته است. همگام با فراگیری دروس اصلی، طلاّب موظفند در دروس تفسیر، نهج البلاغه، عقاید، قرآن، اخلاق، تاریخ اسلام، احکام، تجزیه و ترکیب، مکالمه عربی وانگلیسی و خوشنویسی نیز شرکت کنند. از کلیه طلاّب در طول سال امتحانات منظمی به عمل می‌آید که در آینده تحصیلی آنان مؤثر خواهد بود. با توجه به اهمیت تهذیب و تزکیه و ارتقاء معنوی طلاّب، مسؤولان مدرسه در طول سال برنامه‌های ویژه‌ای را اعم از اردوهای فرهنگی، تفریحی و مجالس و مراسم گوناگون مذهبی تدارک می‌بینند. این مدرسه یکی از مراکز فعال پشتیبانی جبهه‌های نبرد در طول هشت سال دفاع مقدس بود و از افتخارات مدرسه تقدیم 10 شهید و دهها تن آزاده و جانباز به اسلام می‌باشد.

مدرسه حجتیّه اصفهانیها*

موقعیّت

واقع در خیابان امام رضا علیه‌السلام، نزدیک به حرم مطهّر، داخل کوچه حوض نو، جنب انتشارات فدک.

متأسفانه این مدرسه علمیّه در راستای توسعه و نوسازی اطراف اماکن متبرکه حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام در سال 1377ش. بکلی تخریب شد.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1358ش. در زمینی به مساحت 400 متر مربع و چهار طبقه ساختمان با زیربنای 1300 متر مربع تأسیس شد. بانی و واقف آن آیت‌اللّه سید کمال فقیه

ایمانی⁽¹⁾و سرپرست آن حجت الاسلام محمّد حسین رجایی می‌باشد. مدرسه وقف طلاّب علوم دینی شده که یک نسخه از وقفنامه در قسمت ورودی حیاط مدرسه نصب شده است. موقوفات مدرسه، منحصر به 4 باب مغازه متصل به مدرسه است که توسط متولّی مدرسه وقف شده است.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در چهار طبقه به انضمام زیرزمین با زیربنای 1300 متر مربع و با استفاده از هنر و معماری سنّتی و جدید احداث شده است. حیاط بیضی شکل در وسط ساختمان قرار گرفته و طبقات نیز در اطراف حیاط بنا شده‌اند. از هنر کاشیکاری و خطاطی به شکل زیبایی در پیشانی طبقات استفاده شده که نمای داخل بنا را بخوبی تزیین کرده است. بطور کلی این مدرسه دارای 41 حجره، دو مدرس، مسجد و سالن اجتماعات، دفتر مدیر و استادان می‌باشد. کتابخانه مدرسه با ابعاد 11×4 مترمربع در زیر زمین مدرسه قرار دارد. این کتابخانه دارای 2500 جلد کتاب در رشته‌های مختلف علوم اسلامی است که توسط طلاّب مدرسه اداره می‌شود.

از ویژگیهای معماری این مدرسه کتیبه‌های زیبای آن است که پیشانی بیرونی ایوانها و حد فاصل بین حجره‌ها را با احادیث معصومین که در فضیلت علم و تقوا می‌باشد مزیّن کرده است. برخی از احادیث عبارتند از «علیک بصالح العمل فإنّهُ الزّادُ الی الجنة»، «علیک فی الجدّ والاجتهاد فی اصلاح المعاد»، «علیک بالشُکر فی السرّاء والضرّاء»، «علیک بالقنوع فلاشی‌ء للفاقة ادفع منه» «علیک بحسن الخلق فإنّهُ یَکسبکَ المَحَبَّةَ».

نمای داخلی و خارجی بنا آجر سفال است و بر سردر چوبی و دو لَت مدرسه کتیبه‌ای نصب شده که بر آن نوشته شده است: «یرفع اللّه الذین آمنوا منکم والذین اوتوا

العلم درجات». در پایین این آیه شریفه نام مدرسه و عبارت کتابخانه امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام به چشم می‌خورد.

همچنین بر کتیبه دیگری علاوه بر حدیث شریف نبوی «اَنا مدینة العلم وعلیّ بابها» چنین نوشته شده است: «مدرسه علمیّه حجتیّه اصفهانیها با کمک مردم مسلمان و به همّت حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج آقا کمال فقیه ایمانی در این محل تأسیس شد (سنه 1358شمسی)».

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در سال 1376، هشتاد طلبه در این مدرسه اشتغال به تحصیل داشتند و در کلاسهای گوناگون علوم حوزوی که از پایه مقدمات تا انتهای پایه سطح در آن تشکیل می‌شد

استفاده می‌کردند. در کنار دروس اصلی، کلاسهایی در رشته‌های مکالمه عربی، انگلیسی، تجوید، معارف اسلامی، فن خطابه و تبلیغ نیز در مدرسه برگزار می‌شد که شرکت طلبه‌های مدرسه در آن الزامی بود. از معروفترین استادان مدرسه می‌توان از استاد برجسته ادبیات عرب حجت الاسلام والمسلمین ابومعین حجت هاشمی نام برد. برخی دیگر از استادان مهم مدرسه عبارت بودند از: حجج اسلام ایازی، صدر و رجایی که نقش مهمی در رشد وتربیت طلبه‌های مدرسه داشته‌اند.

از مراسم ویژه مذهبی علاوه بر مراسم وعظ و سخنرانی به مناسبت وفیات و اعیاد ولادت معصومین علیهم‌السلام برگزاری جشن به مناسبت سالروز ولادت حضرت حجت (عج) می‌باشد که مدرسه نیز به نام ایشان نامگذاری شده است. در این روز مراسم ویژه‌ای که شامل سخنرانی، مداحی و ملبس شدن تعدادی از طلبه‌ها به کسوت روحانیت می‌باشد، برگزار می‌شود.

تولیت

تولیت مدرسه به عهده آیت‌اللّه سید کمال فقیه ایمانی می‌باشد و در وقفنامه مدرسه در این باره چنین آمده است:

تولیت مدرسه و موقوفه آن مادام الحیوة با خود واقف و پس از آن با ارشد اولاد ذکور به نام آقای محمّدرضا فقیه ایمانی به شماره شناسنامه 314 اصفهان می‌باشد و پس از آن با ارشد واصلح اولاد ذکور نسلاً بعد نسل و بطنا بعد بطن با نظارت یکی از علماء مجتهدین ارض اقدس رضوی خواهد بود....⁽¹⁾

همچنین در قسمتی از وقفنامه شرایط پذیرش و اسکان طلبه‌ها ذکر شده که برخی از این شرایط عبارتند از:

1 - طلاّبی که در مدرسه سکونت خواهند نمود باید صرفا ایرانی الاصل و شاغل تحصیل علوم دینی و حتی‌الامکان شب خواب در مدرسه فوق باشند.

2 - طلاّب ساکن مدرسه حق ندارند بیش از یک ماه بطور مرتب و دو ماه متناوب در حجره‌های خود را بسته و بدون استفاده بگذارند که در چنین صورت متولّی شرعا مجاز

به باز کردن در و اسکان دیگری در آن حجره می‌باشد.

عکس شماره 88 - نمای بیرونی ساختمان مدرسه حجتیّه اصفهانیها

3 - طلاّب ساکن مدرسه در هر عصری از اعصار موظف به رعایت اساسنامه و حفظ کامل شؤونات روحانیت می‌باشند و در غیر این صورت شرعا حق سکونت از آنان سلب خواهد شد.⁽¹⁾

وضعیت کنونی بنا

چنان که پیشتر گذشت این مرکز آموزش علوم حوزوی پس از دو دهه فعالیت پر ثمر و رشد و پرورش دهها طلبه فاضل بر اثر طرح توسعه اطراف اماکن متبرکه حرم مطهّر رضوی تخریب شد.

مدرسه حضرت مهدی(عج)

موقعیّت

بلوار طبرسی، 20 متری المهدی غربی، داخل اولین کوچه فرعی.

پیشینه تاریخی

این مرکز آموزش علوم حوزوی با کمک افراد خیّر و نیکوکار و اشراف و اهتمام حجت الاسلام محمّد علی امامی‌پور در سالروز ولادت حضرت علی علیه‌السلام در سال 1359

با حضور عالمان واستادان برجسته حوزه علمیّه مشهد افتتاح شد. این مدرسه که وقف تحصیل طلاّب علوم دینی می‌باشد، در زمره مدارس معتبر و فعّال شهر مشهد است و تاکنون دهها طلبه فاضل از آن فارغ التحصیل شده‌اند. بنا بر وقفنامه موجود، واقف و متولّی مدرسه حجت الاسلام محمّد علی امامی پور⁽¹⁾می‌باشد که تصدی و سرپرستی امور داخلی مدرسه را هم بر عهده دارد. همچنین در جهت ایجاد تسهیلات و امکانات رفاهی برای طلاّب ساکن در مدرسه هیأت امنایی برای مدرسه در نظر گرفته شده است که وظیفه تنظیم بودجه و برنامه‌های رفاهی مدرسه را بر عهده دارد.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در زمینی به مساحت 846 متر مربع با زیر بنای 1400 متر مربع در دو طبقه بنا شده است، که در کل دارای 21 حجره، 3 مدرس، مسجد، سالن اجتماعات و

کتابخانه می‌باشد. حیاط مدرسه به ابعاد 20×18 مترمربع همراه با چهار باغچه و آب نمای مرکزیِ حیاط، فضای آرامی را برای تحصیل دانش پژوهان فراهم کرده است.

کتابخانه مدرسه با 6000 جلد کتاب در زمینه علوم اسلامی در طبقه دوم ساختمان شرقی مدرسه قرار دارد. مسؤول کتابخانه حاج غلامحسین فلاح نژاد است و نحوه‌گردش کتاب به صورت قفسه بسته است.

عکس شماره 89 - نمای داخلی حیاط مدرسه امام مهدی(عج)

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه علمیّه هم اکنون 60 طلبه به صورت شبانه روزی به فراگیری علوم اسلامی مشغولند. سطح آموزشی مدرسه منحصر به دوره مقدمات است.علاوه بر دروس اصلی، برگزاری کلاسهایی در زمینه حفظ و قرائت قرآن، احکام، تجزیه و ترکیب،

عقاید اسلامی، تاریخ اسلامی، حدیث و تفسیر نیز در دستور برنامه‌های آموزشی مدرسه قرار دارد. مدرسه از نظم وانضباط قابل توجهی برخوردار است وثبت نام، پذیرش و اجرای برنامه‌های تربیتی و برگزاری امتحانات ماهانه و پایان سال و تشویق طلاّب، همه با برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد. برخی از استادان مدرسه عبارتند از: حجج اسلام محمّد علی امامی، علی اصغر تاجیان، جواد ایروانی، مجتبی سعادت مهر، شیخ عباس اسدی و علیرضا یعقوبی. علاوه بر فعالیتهای آموزشی در طول سال در جهت رشد و ارتقای معنوی طلاّب مدرسه مجالس و مراسم خاصی نیز به مناسبت وفیات و اعیاد معصومین علیهم‌السلام برگزار می‌شود.

از افتخارات مدرسه فعالیت خستگی‌ناپذیر طلاّب فاضل و متعهد مدرسه در طول هشت سال دفاع مقدس است که در این راستا 32 تن از طلبه‌های فاضل مدرسه به فیض شهادت نایل شده‌اند.

وقفنامه و موقوفات مدرسه

برای احداث این مدرسه فرد خیّری به نام حاج محمّد فراهی قطعه زمینی به مساحت 846 متر را در اختیار حجت الاسلام امامی قرار داد تا وی از آن به منظور تأسیس مدرسه

علمیّه استفاده نماید در بخشی از وقفنامه در این باره چنین نوشته شده است:

این مدرسه با تمام تجهیزات از زمین و ساختمان و غیره جهت تحصیل طلاّب علوم دینی و تعلیم فقه مذهب جعفری وشیعه اثنی عشری که هدف طلاّب در آن فراگیری علوم حوزوی باشد وقف مؤبَّد و حبس مخلد شد و رعایت نمودن طلاّب مواد مندرج در آیین نامه داخلی را الزامی است⁽¹⁾.

موقوفات مدرسه منحصر به یک باب منزل واقع در منطقه طلاّب می‌باشد و تاکنون موقوفه دیگری بر آن وقف نشده است. بخشی از بودجه سالانه مدرسه، توسط همین موقوفه و بخش اعظم آن توسط هیأت امنای مدرسه و افراد نیکوکار تأمین می‌شود.

مدرسه حضرت حجة بن الحسن(عج)

موقعیّت

واقع در شمالی‌ترین نقطه شهر مشهد، منطقه گلشهر، میدان مسجد ابوالفضلی، حاشیه خیابان چهارم.

پیشینه تاریخی

بانی این مدرسه آیت‌اللّه شیخ علیرضا شکوری⁽¹⁾معروف به «محقق» است که آن را در سال 1361ش. احداث و سپس برای تحصیل طلاّب علوم دینی وقف کرده است. امکانات رفاهی و بهداشتی آن بسیار ناچیز و اندک است و نیاز اساسی به رسیدگی و کمک از سوی مسؤولان دارد. با این حال، طلاّب فراوانی با علاقه به فراگیری علوم اسلامی در این مدرسه اشتغال دارند.

تولیت مدرسه بر عهده آیت‌اللّه شکوری است و مدیریّت امور داخلی آن را نیز فرزند ایشان، حجت‌الاسلام هادی شکوری بر عهده دارد.

نقشه و معماری بنا

به رغم وسعت زمین که 721 متر مربع است، این مدرسه از لحاظ بنا و ساختمان بسیار ابتدایی و بدون هیچ نقشه و طرح مهندسی می‌باشد. کل زیر بنای مدرسه 300 متر مربع می‌باشد که از حجره‌های کوچکی با در و پنجره کوتاه تشکیل می‌شود. این حجره‌ها

در چهار ضلع حیاط نسبتا بزرگ مدرسه به ابعاد 15×18 متر مربع ساخته شده‌اند. سقف حجره‌ها کوتاه است و در داخل آنها هیچ گونه امکانات مورد نیاز وجود ندارد. در هر یک

از این حجره‌های کوچک که فقط ظرفیت یک نفر را دارد سه نفر زندگی می‌کنند. در کل، این مدرسه دارای 10 حجره، 2 مدرس، مسجد و کتابخانه کوچکی است که قریب 1000 جلد کتاب دارد.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه برنامه‌های تحصیلی با نظم و انضباط خاصی پیگیری می‌شود و از سطح مقدمات تا خارج فقه و اصول، کلاسهایی در آن برگزار می‌شود که نزدیک به 200 طلبه در این کلاسها شرکت می‌کنند. طلاّب همگام با فراگیری دروس اصلی، در درسهای اخلاق، عقاید، احکام و فن خطابه نیز با علاقه و شور خاصی شرکت می‌کنند. برخی از استادان مدرسه عبارتند از: آیت‌اللّه علیرضا شکوری، سید هادی شریعتمدار، حجت الاسلام شیخ علیجان ناطقی و علی اخلاقی. البته بر طبق سنّت پسندیده حوزه‌های علمیّه

تعدادی از طلاّب فاضل سطوح عالی کلاسهایی را در رشته‌ها و سطوح پایین‌تر تدریس می‌کنند.

دانش پژوهان این مدرسه در طول هشت سال دفاع مقدس به صورت مستمر و گسترده در جبهه‌ها شرکت داشتند و از افتخارات آنان تقدیم سه شهید به اسلام است.

هر چند مدرسه وقف تحصیل طلاّب علوم دینی شده است ولی تاکنون موقوفه‌ای برای آن در نظر گرفته نشده است، از این رو مخارج و هزینه‌های جاری آن توسط متولّی آن تأمین می‌شود.

مدرسه بزرگ آیت‌اللّه العظمی خویی

موقعیّت

در مرکز شهر مشهد، واقع در چهارراه شهدا، حاشیه خیابان آزادی.

پیشینه تاریخی

این مجتمع بزرگ آموزش علوم اسلامی در سال 1362ش. به دستور و اهتمام مرجع عکس 90 - حضرت آیت‌اللّه العظمی خویی

عالیقدر و گرانمایه جهان اسلام حضرت آیت‌اللّه العظمی سید ابوالقاسم موسوی خویی تأسیس شد. این مدرسه باشکوه و زیبا هم اکنون در زمره فعّالترین مراکز علمی،فرهنگی و پژوهشی در شهر مشهد است و تقریبا کلیه پایه‌های آموزشی ازسطح مقدمات تا خارج فقه و اصول در آن تدریس می‌شود و هر روز صدها تن از طلبه‌های مشتاق برای استفاده از این کلاسهای آموزشی به آن مراجعه می‌کنند.

تولیت مدرسه در زمان حیات حضرت آیت‌اللّه العظمی خویی بر عهده معظّم له بود و پس از ارتحال ایشان به حضرت آیت‌اللّه حاج سید جلال الدین فقیه ایمانی واگذار شد. هم اکنون مدیریّت داخلی مدرسه را حجت الاسلام والمسلمین علیرضا یساقی به عهده دارد.

عکس شماره 91 - نمایی از محوطه درونی مدرسه آیت اللّه خویی

عکس شماره 92 - گنبد زیبای مدرسه آیت‌اللّه خویی (بتون لخت)

ویژگیهای معماری

اشاره

طرح احداث ساختمان مدرسه بزرگ آیت‌اللّه العظمی خویی⁽¹⁾از تیرماه سال 1359 در زمینی به مساحت 10000 مترمربع با زیربنای 30000 متر مربع در سه فاز آغاز شد. در سال 1362 فاز اول شامل خوابگاه و مدرس و فاز دوم شامل کتابخانه و مدرس اصلی

به پایان رسید. فاز سوم شامل خوابگاه و مدرس در حال احداث است. نوع مصالح این بنا، بتون آرمه با رویه آجرنما است و مشخصات هر فاز بدین ترتیب است:

عکس شماره 93 - نمایی از مدرس بزرگ مدرسه آیت‌اللّه خویی

فاز اوّل

خوابگاه و مَدْرسها در سه بلوک که هر بلوک در چهار طبقه ساخته شده است. در بلوکهای شرقی وغربی این فاز 3 طبقه حجره قرار گرفته که در هر طبقه از هر بلوک 2 آشپزخانه و 22 حجره قرار دارد و بلوک شمالی نیز شامل سه طبقه است که هر طبقه هشت حجره دارد. جمعا در این سه بلوک تعداد 156 حجره وجود دارد.

از ویژگیهای معماری مدرسه پیلوت (زیر زمین) بسیار وسیع و زیبایی است که با بتون لخت در زیر صحن حیاط مدرسه احداث شده است و با دو باغچه بزرگ و نورگیرهای

مدور به انضمام آب نمای مرکزی که در همین محوطه قرار دارد، فضای مناسب و آرامی را برای استفاده دانش پژوهان مهیّا کرده است. این محوطه 20 متر عرض و 60 متر طول دارد و کف آن تماما از سنگ پوشیده شده است که در دو سمت آن شش مَدْرس قرار دارد. در قسمت انتهای همین محوطه واحدهای خدماتی جای گرفته است.

صحن وسیع حیاط مدرسه به ابعاد 60×15 متر مربع به همراه آبنمای مرکزی در وسط سه بلوک فاز اول ساختمان مدرسه قرار دارد واز هر بلوک یک ورودی به آن گشوده می‌شود. در قسمت شمال حیاط مدرسه، گنبد و دو گلدسته بزرگ مدرسه چشم اندازی از فن آوری جدید به همراه استفاده از معماری اصیل اسلامی را به وجود آورده است.

استفاده از آجرنما، وجود سرطاقهای جناغی ایوانچه حجره‌ها و استفاده از ایوانهای سنتی و طاقنماهای متعدد به انضمام پنجره‌های چوبی مشبک و زیبا همه نشان از تلفیق مهندسی جدید با هنر و معماری سنتی دارد که در این بنا بخوبی به نمایش گذارده شده است.

فاز دوم

اشاره

فاز دوم این مجموعه از سه قسمت تشکیل شده است:

الف - کتابخانه عظیم و زیبای مدرسه و بخشهای وابسته؛ ب - مَدْرس مرکزی؛ ج - واحدهای خدماتی - رفاهی مدرسه، که مشخصات هر قسمت بدین ترتیب است:

الف - کتابخانه

اشاره

این کتابخانه در شمار بزرگترین کتابخانه‌های ایران به شمار می‌رود و از نظر بنا و امکانات مورد نیاز بسیار حایز اهمیت است. از آنجا که کتابخانه یاد شده دارای انواع کتابهای مورد نیاز دانش پژوهان، عالمان و طلاّب حوزه علمیّه مشهد می‌باشد، مورد استقبال و توجّه شایانی قرار گرفته است.

این کتابخانه گنجایش 400000 جلد کتاب را دارد، اگر چه هم اکنون دارای حدود یکصد هزار جلد کتاب است که از این میان، حدود 40000 جلد به زبان عربی، 7000 جلد به زبانهای خارجی دیگر و 300 نسخه، خطی می‌باشد. طبقه‌بندی کتابها به روش

کنگره، سنتی و دیویی است.

تعداد مراجعان روزانه حدود 500 نفر است. از این تعداد به طور متوسط 150 نفر تقاضای درخواست کتاب دارند و کتابهای درخواست شده تا 300 عنوان در روز می‌رسد. در طرحهای آینده در نظر است خدمات بیشتری در اختیار مراجعان گذاشته شود، از جمله: افتتاح و راه اندازی بخش قفسه باز وتخصصی کتابخانه که می‌تواند تا حد

قابل توجهی نیاز دانش پژوهان و محققان حوزه علمیّه را بر آورده کند.

سبک معماری ونمای داخل کتابخانه تلفیقی از مهندسی جدید با هنرهای سنتی است و در بیشتر قسمتها از کنده‌کاری‌های چوبی به شکل زیبایی استفاده شده است، ضمن اینکه تجدد و رفاه معماری جدید از نظر ایجاد فضاسازیهای مورد نیاز در آن به کاملترین شکل لحاظ شده است، با این مشخصات:

طبقه اول زیر زمین

فضایی به مساحت 500 متر مربع، شامل: مخزن اصلی کتابخانه در سمت شرقی و دو مخزن فرعی با مساحت کمتر در شمال آن؛ سالنهای مطالعه روزنامه و کتاب؛ قسمت تحویل کتاب؛ دفتر مدیر داخلی بخش مراجع عمومی؛ برگه‌دانها؛ امور اداری و امانت.

قابل ذکر است که در تالار مطالعه مطبوعات، روزانه تعداد زیادی از مجلات و روزنامه‌های داخلی و خارجی در دسترس علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

طبقه دوم زیرزمین

این طبقه شامل تالار مجلّل و بزرگی با مساحت 1000 متر مربع است. گرداگرد این تالار (تالار مرکزی و اصلی کتابخانه)، قفسه‌های زیبایی از چوب قرار دارد که در مقابل

هر یک از آنها قفسه‌های شیشه‌ای کوچکی با ارتفاع یک متر چیده شده که قسمت پایین آنها برای چیدن کتابهای مورد نیاز پژوهشگران و قسمت بالای آن برای نمایش کتابهای خطی در نظر گرفته شده است. در فضای مقابل قفسه‌های مذکور، چندین ردیف میز و صندلی به صورت مرتّب و منظّم چیده شده که با توجّه به پاسیو (گلخانه) بزرگی که در سمت شمال تالار ساخته شده چشم انداز و فضای آرام و با طراوتی برای محققان و

مراجعان به وجود آورده است. همچنین محوطه تالار با استفاده از تجهیزات الکترونیکی از نورپردازی کافی برخوردار است. چهار مخزن در سمت شمال، غرب و شرق تالار اصلی کتابخانه نیز در این طبقه قرار دارند که دو مخزن شرقی و غربی از عرض کمی برخوردار هستند.

عکس شماره 94 - نمایی از کتابخانه مدرسه آیت‌اللّه خویی

طبقه سوم زیرزمین

مخزنهای اصلی و مرکزی کتابخانه در این طبقه قرار دارند. همه مخزنها از تجهیزات و امکانات ضروری بخصوص بالابرهای کتاب برخوردار هستند.

قسمتی از طبقه سوم زیر زمین نیز به پارکینگ وسایل نقلیه و تأسیسات کتابخانه اختصاص یافته است.

ب - مَدْرس بزرگ مرکزی

این تالار با شکوه که همه روزه پذیرای صدها تن از دانش پژوهان و طلاّب فاضل حوزه علمیّه مشهد برای بهره‌مند شدن از مجلس تدریس استادان رشته‌های گوناگون علوم حوزوی، بخصوص درسهای خارج فقه واصول می‌باشد، در طبقه هم کف قرار دارد. مساحت این مدرس 1000 متر مربع است که در زیر گنبد بزرگ مدرسه جای گرفته است. فضای مَدْرس به شکل چند ضلعی نامنظم است. این مدرس دارای دو کمرپوش نسبتا وسیع است. کمرپوش اول در ارتفاع 3 متری بنا شده که عرض آن در غرب و شرق مَدْرس 2 متر و در قسمتهای جنوبی و زاویه‌ها 5 متر است. کمرپوش دوم در ارتفاع 7 متری با عرض متغیر 4 تا 10 متر احداث شده است. در سمت شرق مَدْرس، سه طبقه پنجره چوبی قرار گرفته است. نمای داخل مَدرس آجر نماست که طاقنماهایی نیز به وسیله آجر در آن کار شده است.

بر بالای قسمت مرکزی مَدْرس، گنبد عظیمی بر هشت ستون بزرگ با ارتفاع 40 متر وقطر 24 متر با هیبت و شکوه خاصی استوار شده است. بر گرداگرد ساقه گنبد 32 پنجره کوچک که بر بالای آنها چند ضلعی‌هایی با بتون لخت اجرا شده، قرار دارد. این گنبد دارای دو گلدسته مرتفع است که مصالح آن از بتون ولی سطح آن آجرنماست که «لفظ جلاله» با زیبایی خاصی بر روی آنها با آجر تزیینی نقش بسته است. نمای خارجی گنبد هیچ گونه تزیینی ندارد و تاکنون برای آن پوشش خاصی در نظر گرفته نشده است.

این مدرس دارای دو ورودی از سمت غرب و شرق که ورودی شرقی به ایوان بزرگی منتهی می‌شود که مشرف به خیابان آزادی می‌باشد و نمونه کاملی از تلفیق مهندسی جدید وهنر و معماری سنتی است.

ج - واحدهای ساختمانی رفاهی - خدماتی

در مجموعه بناهای این فاز علاوه بر کتابخانه و مدرس مرکزی بزرگ، ده مَدْرس با ابعاد مختلف برای تشکیل جلسات تدریس و مباحثه نیز وجود دارد که در آنها نیز استادان رشته‌های مختلف مجالس تدریس دارند. همچنین چهار آپارتمان مستقل برای پذیرایی و اسکان استادان و دانشمندانی که از دیگر شهرها و گاهی کشورهای اسلامی

برای تدریس به مشهد دعوت می‌شوند، وجود دارد.

فاز سوم

عملیات ساختمانی این فاز از حدود سال 1365 آغاز شد که تاکنون برخی از قسمتهای آن به اتمام رسیده است. این قسمت نیز 10000 متر مربع زیر بنا دارد که شامل قسمتهای مختلفی بدین ترتیب است: 14 مَدْرس، پیلوت، سرویسهای خدماتی و رفاهی، 156 حجره، تأسیسات و واحدهای مربوطه. امید می‌رود بزودی این فاز نیز مورد بهره‌برداری قرار گیرد.⁽¹⁾

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه و مجتمع بزرگ فرهنگی تقریبا تمام پایه‌های آموزشی حوزه علمیّه از پایه مقدمات، سطح و خارج فقه واصول تدریس می‌شود و می‌توان گفت به مرکز حوزه علمیّه مشهد تبدیل شده است. در هر روز، صدها تن از طلاّب فاضل و علاقه‌مندان به فراگیری علوم و معارف اسلامی در کلاسهایی که در رشته‌های مختلف برگزار می‌شود، شرکت می‌کنند. وجود استادان متبحّر و نیز اعمال نکردن هیچ گونه محدودیتی برای طلاّب و دانشجویان علوم دینی که مایل به شرکت در کلاسهای مختلف مدرسه هستند، از عوامل مؤثر و مهم افزایش آمار مراجعان به این مدرسه است.اگر چه به علت محدودیت فضای ساختمانها 300 طلبه در مدرسه ساکن هستند، امّا روزانه حدود 1000 طلبه از کلاسهای آن بخصوص مجالس تدریس درس خارج فقه واصول بهره‌مند می‌شوند. برخی از استادان معروف آن عبارتند از: آیات و حجج اسلام حاج علی فلسفی، سید حسن مرتضوی، شیخ مصطفی اشرفی، حاج رجبعلی رضازاده، شربیانی، سیدان، عباسپور، معلّمی، نصراللهی، موسوی تبریزی، جعفری، نقیبی، آهنیان، جواهری، محقق، مباشری، گرایلی و... .

علاقه‌مندان به سکونت در این مدرسه علاوه بر شرایط عمومی حوزه علمیّه مشهد

باید واجد شرایط ویژه‌ای که از سوی مسؤولان مدرسه تعیین شده باشند. در این مدرسه، امتحان ویژه‌ای برگزار نمی‌شود و کلیه طلاّب موظّف به شرکت در امتحانات عمومی حوزه علمیّه مشهد هستند. همچنین همگام با فراگیری علوم اسلامی، طلاّب در مراسم و مجالسی که از سوی مسؤولان مدرسه به مناسبتهای مختلف، بخصوص ایّام وفات معصومین علیهم‌السلام برگزار می‌شود، شرکت می‌جویند.

موقوفات

موقوفات مدرسه تاکنون منحصر به یک باب میهمانخانه بزرگ (هتل رُز) می‌شود که در ضلع شمالی میدان فدائیان اسلام قرار دارد و بخشی از بودجه مدرسه توسط همین موقوفه و بخشی نیز توسط وجوهات تأمین می‌شود.

مدرسه امام حسن عسکری علیه‌السلام

موقعیّت

واقع در شمال شهر مشهد، منطقه طلاّب، بلوار طبرسی، پشت مسجد چهارده معصوم علیهم‌السلام.

پیشینه تاریخی

سال تأسیس مدرسه 1362ش. است که توسط فرد نیکوکاری به نام حاج ابراهیم قادری احداث و سپس با تنظیم وقفنامه‌ای رسمی وقف تحصیل طلاّب علوم دینی شیعه اثنی عشری شد. به علت آن که مدرسه متصل به مسجدی است که در سمت شرق آن واقع شده وتقریبا همزمان با آن نیز احداث شده، می‌توان از آن به مسجد مدرسه تعبیر کرد.

بنا بر وقفنامه موجود، تولیت مدرسه بر عهده ابراهیم قادری است که متولّی و بانی مسجد امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز می‌باشد. در وقفنامه به متولیان آینده و شرایط ویژه‌ای که آنان باید واجد باشند، اشاره شده است. برای مدرسه موقوفه خاصی در نظر گرفته نشده و هزینه‌های آن توسط افراد نیکوکار تأمین می‌شود.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در دو قسمت در زمینی به مساحت 330 متر مربع با زیر بنای حدود 800 متر مربع در سه طبقه بنا شده است. صحن حیاط مدرسه با مسجد مشترک است و برای ورود و خروج به مدرسه علاوه بر ورودی غرب مدرسه از ورودی مسجد که در سمت شرق مدرسه قرار دارد نیز استفاده می‌شود. نمای داخل و خارج ساختمان مدرسه سیمان ساده است و بجز کاشیکاری حاشیه فوقانی ساختمان شمالی که بر آن آیاتی از کلام اللّه مجید و نام مدرسه نوشته شده تزیین و آرایش دیگری ندارد.

در کل، این مدرسه دارای 39 حجره، 2 مَدْرس، دفتر استادان و مدیر و سرویسهای

کامل خدماتی - رفاهی می‌باشد. کتابخانه مدرسه 3000 جلد کتاب دارد و بصورت قفسه بسته توسط طلاّب اداره می‌شود.

مدرسه حضرت قائم(عج)

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه از پایه مقدمات تا مراحل اولیه سطح (اتمام کتاب شرح لمعتین) تدریس می‌شود. تعداد طلاّب 80 نفر می‌باشد که همه با برنامه و نظم آموزشی که در مدرسه وجود دارد نزد استادان مجرّب حوزه مشغول فراگیری علوم حوزوی هستند. شرکت در اردوهای فرهنگی، تفریحی و برگزاری مراسم و مجالس مذهبی از دیگر فعالیتهایی است که برای محصلان مدرسه لحاظ شده است. هم اکنون حجج اسلام: مدبّری، موسوی، نقیبی، سعیدی و موسوی فر از استادان فعّال این مرکز آموزشی هستند.

در این مدرسه هر ماه امتحانات منظم و مرتبی از تمامی طلاّب گرفته می‌شود و مسؤولان نظارت ویژه‌ای بر رشد و تربیت طلاّب دارند.

عکس شماره 95 - نمای بیرونی مدرسه امام حسن عسکری علیه‌السلام

موقعیّت

منطقه طلاّب، قبل از چهارراه سیلو، حاشیه خیابان طبرسی.

پیشینه تاریخی

پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران (1357ش.) همگام با اشتیاق نسل جوان به فراگیری علوم اسلامی، مدارس علمیّه زیادی در نقاط مختلف کشور تأسیس شد. از آنجا که در هنگامه پیروزی انقلاب، عده زیادی از مهاجران شیعه کشور افغانستان

به علت جو اختناق و نظام کمونیستی حاکم و تجاوز شوروی به کشورشان به ایران مهاجرت کرده بودند و از سوی دیگر در ایران، نظام جمهوری اسلامی به رهبری امام خمینی پایه‌گذاری شده بود، از این رو جوانان تشنه و علاقه‌مند به مکتب آزادیبخش اسلام با الگو قرار دادن انقلاب ایران جذب علوم ومعارف اسلامی شدند و با تأسیس مدارس علمیّه در شهر قم و مشهد به فراگیری علوم و معارف اسلامی پرداختند. به علت مجاورت استان خراسان با کشور افغانستان و وجود حوزه علمیّه مشهد، اولین مدارس علمیّه مهاجران افغانی در این شهر تأسیس شد. هم اینک در شهر مشهد سه مدرسه علمیّه متعلق به طلاّب شیعه کشور افغانستان وجود دارد. تعداد قابل توجهی از کسانی که

در این مدارس به تحصیل علوم اسلامی پرداخته‌اند، هم اکنون در زمره عالمان و استادان

ممتاز حوزه مشهد قرار دارند.

مدرسه علمیّه حضرت قائم در زمره همین مراکز آموزشی است که در سال 1362ش. توسط حضرت آیت‌اللّه سید حسین ساجدی⁽¹⁾که خود از عالمان و استادان

برجسته افغانی است، به منظور پرورش و تربیت روحانیان و طلاّب فاضل در شهر مشهد تأسیس شد. از آنجا که وی به درخواست جمعی از مهاجران افغانی مقیم آمریکا در سال 1370 به این کشور عزیمت کرد، اداره مدرسه بر عهده شورایی مرکب از فضلا و استادان مدرسه گذاشته شد. اعضای این شورا عبارتند از: حجج اسلام حسین جعفری، عبدالواحد حیدری، مقداد صادقی، ابوذر صادقی، محمّد جواد مبشّری و عبداللّه حسنی. از وظایف این شورا، تهیه و تنظیم برنامه‌های فرهنگی، آموزشی و روشهای تأمین امور مالی مدرسه است. مدیر امور داخلی مدرسه حجت الاسلام سید حسن جیّد ساجدی است.

نقشه و معماری بنا

این مدرسه به لحاظ آنکه در گذشته به عنوان منزل مسکونی استفاده می‌شده است، شباهتی به مدارس علمیّه ندارد، امّا با تغییرات اندکی که در برخی فضاهای داخلی آن ایجاد شده برای این مهم تا اندازه‌ای قابل استفاده شده است. این ساختمان در زمینی به

مساحت 200 متر مربع با زیر بنای 180 متر مربع در دو طبقه ساخته شده است و از امکانات و فضای داخل آن صرفا برای آموزش و برگزاری مجالس و محافل تبلیغی و فرهنگی استفاده می‌شود. این مدرسه دارای مَدْرسی بزرگ به ابعاد 12×7 متر مربع و سه مدرس کوچک، دفتر مدیر واستادان وکتابخانه‌ای کوچک است که دارای 1500 جلد کتاب تخصصی در علوم حوزوی است و توسط طلاّب اداره می‌شود.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

در این مدرسه 70 طلبه که همه از مهاجران شیعه کشور افغانستان هستند، به تحصیل علوم اسلامی اشتغال دارند. تعدادی از آنها طلبه رسمی مدرسه هستند و از امکانات آن

استفاده می‌کنند و تعدادی نیز به صورت آزاد در کلاسهای مدرسه شرکت می‌کنند. سطح آموزشی مدرسه از پایه مقدمات تا انتهای دوره سطح است. مانند سایر مدارس علوم حوزوی، همگام با آموزش علوم اصلی حوزه، درسهایی مانند اخلاق، تفسیر، عقاید و احکام نیز در مدرسه برگزار می‌شود که همه طلاّب موظف به شرکت در آنها می‌باشند. هم اکنون تعدادی از فارغ التحصیلان این مدرسه در کشور افغانستان و پاکستانبه تبلیغ و ارشاد اشتغال دارند.

از فعالیتهای تربیتی و فرهنگی این مرکز آموزشی تشکیل مجمع قاریان قرآن (مرکب از استادان، طلاّب وافراد متدین) توسط مسؤولان مدرسه است که به طور منظم، در طول سال برنامه‌هایی را به منظور آشنایی هر چه بیشتر نوجوانان و جوانان با قرآن به اجرا در می‌آورد. از جمله فعالیتهای این مجمع، برگزاری جلسات آموزش تلاوت، قرائت و تفسیر قرآن به همراه مسابقات قرآنی می‌باشد که در ایام ماه مبارک رمضان و تعطیلات تابستانی مدارس به اوج خود می‌رسد. در این راستا بانک نواری شامل نوارهای قرائت قرآن قاریان بزرگ جهان اسلام تشکیل شده است.

مدرسه امام علی‌بن‌ابی طالب علیه‌السلام

موقعیّت

واقع در مرکز شهر مشهد، خیابان توحید، کوچه رضویها.

پیشینه تاریخی

از جمله مدارس جدید التأسیس، با تلفیقی از فن آوری جدید و معماری سنتی، مدرسه زیبای امام علی‌بن ابی طالب علیه‌السلام است که در سیزدهم رجب سال 1362 مصادف با ولادت حضرت علی علیه‌السلام توسط حاج نصراللّه فیروزه‌چی⁽¹⁾تأسیس و برای تحصیل و سکونت طلاّب علوم اسلامی وقف شد. در متن وقفنامه مدرسه چنین آمده است:

مدرسه علمیّه امام علی بن ابی طالب علیه‌السلام جهت تحصیل و سکونت طلاّب علوم اسلامی و مذهب جعفری از آن استفاده شود و بایستی طلاّب رعایت مقررات و برنامه‌های تنظیمی مدرسه و ضوابط مربوطه به اداره امور مدارس علمیّه را در هر عصری بنمایند.

گرچه این مدرسه در سال 1362 تأسیس شد ولی به علّت نداشتن امکانات لازم و نیز به سبب فرسودگی و آثار خرابی، در سال 1369 تخریب و در سال 1372 مدرسه جدید و مجهزی در همان مکان احداث شد.

مدرسه جدید علاوه بر رعایت اصول مهندسی جدید از سبک و معماری سنتی نیز بهره‌مند است و در زمره زیباترین مدارس علمیّه مشهد مقدس قرار دارد. پس از درگذشت مؤسس مدرسه (حاج نصراللّه فیروزه‌چی) که تولیت مدرسه را هم برعهده داشت، هم اکنون حاج علی و حاج محمّد تقی فیروزه‌چی از بازرگانان متدین مشهد

تولیت آن را برعهده دارند. مدیر مدرسه حجت الاسلام والمسلمین حاج رضا روحانی است. همچنین برای نظارت بر وضعیت آموزشی مدرسه آیت‌اللّه سعیدی⁽¹⁾و حجج اسلام دهشت و نبوی تعیین شده‌اند. درباره تفویض تولیت مدرسه در قسمتی از وقفنامه چنین آمده است:

پس از فوت متولیان، تولیت مفوّض است به اکبر و اصلح و اتقی فرزندان ذکور آنان نسلاً بعد نسل مشروط به اینکه علاوه بر صفات مذکور از نظر ایمان واخلاق اسلامی نیز واجد شرایط باشند و چنانچه فرزند هر یک از متولیان فاقد صفات مذکور باشند متولّی حاضر می‌تواند با نظر و صوابدید ناظرین از بین افراد مؤمن و متدین وپرهیزگار و آگاه به مسائل و امورات حوزه و مدارس علمیّه فردی برای جانشینی متولّی متوفی انتخاب و معرفی نمایند.⁽²⁾

عکس شماره 96 - نمای داخلی مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه‌السلام

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در زمینی به مساحت 800 متر مربع در سه طبقه با زیربنای 2300 متر مربع احداث شده است. نوع معماری مدرسه همانند اغلب مدارس علمیّه مشهد است، بدین صورت که حیاط مرکزی در وسط ساختمان و حجره‌ها در چهار ضلع آن قرار دارند. نمای داخل مدرسه آجرنماست که بر پیشانی حجره‌های طبقه دوم اسم جلاله «اللّه» با خط کوفی به رنگ آبی نقش بسته است. از ویژگیهای معماری مدرسه وجود «غلام گردش» یا ایوانی به عرض حدود یک متر در مقابل حجره‌های طبقه اول و دوم است که استفاده از آجر سفال به صورت مشبک، زیبایی خاصی به آن بخشیده است.

ایوان ورودی اصلی مدرسه، دارای زیبایی خاصی است که با استفاده از آجرنما و کاشیهای آبی رنگ پدید آمده و دو طاق نما در دو طرف آن قرار گرفته است. داخل طاقنمای سمت راست مدرسه بر سطح کاشی با زمینه آبی این حدیث قدسی نوشته شده است: «ولایة علی بن ابی طالب حصنی فمن دخل حصنی امن مِن عذابی». در وسط طاق نمای سمت چپ مدرسه نیز بر سطح کتیبه‌ای با زمینه لاجوردی چنین آمده است: «قال رسول اللّه مَن کنت مولاه فهذا علیٌ مولاه». سقف ایوان نیز با استفاده از کاشیهای

سنتی و آجرنما مزیّن شده است. در پیشانی ایوان بر کتیبه‌ای چنین آمده: «مدرسه علمیّه

امام علی بن ابی طالب علیه‌السلام» و بر سر ستونهای ایوان و قسمت فوقانی بنا بر زمینه لاجوردی با خط ثلث آیاتی از سوره مبارکه دهر نوشته شده است. پشت بغل ایوان نیز کاشیکاری سنتی زیبایی دارد. ازاره ساختمان مدرسه از قسمت بیرون تا ارتفاع حدود دو متر، سنگ و بقیه آجرنماست که از کاشیکاری سنتی نیز برای آرایش قسمت جلو ساختمان استفاده شده است.

مدرسه دارای دو در کوچک از قسمت شرقی وغربی می‌باشد که بر سردر شرقی مدرسه، نام مدرسه و نام واقف آن به همراه تاریخ تأسیس نوشته شده و بر پیشانی آن بر کتیبه‌ای حدیث «انا مدینة العلم وعلیٌ بابها» با خط ثلث بر زمینه لاجوردی نقش بسته است.

این مدرسه از لحاظ امکانات آموزشی و رفاهی وضعیت مناسبی دارد چنان که در

طبقه زیر زمین مدرسه سالن بزرگ اجتماعات با ابعاد 13×11 مترمربع، سالن غذاخوری و آشپزخانه به ابعاد 7×10 متر مربع، مَدْرس به ابعاد 7×10 مترمربع به انضمام پارکینگ

قرار دارد. در طبقه اول و دوم مدرسه نیز 22 حجره، مسجد، دفتر استادان و مدیر و کتابخانه و تالار مطالعه مدرسه قرار دارد. این کتابخانه حدود یک هزار جلد کتاب را در

خود جای داده است و توسط طلبه‌ها بصورت قفسه بسته اداره می‌شود.

مدرسه خضرا

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

مدرسه از لحاظ داشتن برنامه‌های آموزشی و تربیتی از انضباط مناسبی برخوردار است و نظارت ویژه‌ای از سوی مسؤولان مدرسه بر پیشرفت طلاّب می‌شود. هم اکنون هشتاد طلبه زیر نظر استادان با تجربه مدرسه مشغول تحصیل علوم اسلامی هستند. برخی از استادان مدرسه عبارتند از: حجج اسلام علی شیخی، عباس علی علوی، رضا روحانی، سید محمود امینی موسوی، علی روحانی، امینیان، عدالتیان و... .

پایه تحصیلی این مرکز آموزش علوم دینی منحصر به دوره مقدمات است. همگام با درسهای اصلی، کلاسهایی در موضوعات اخلاق، احکام، عقاید و قرآن برگزار می‌شود که طلاّب ملزم به شرکت در آنها می‌باشند.

موقعیّت

واقع در منطقه مرکزی شهر مشهد، خیابان توحید، کوچه زردی، کوچه فرعی شهید میرزایی.

پیشینه تاریخی

این مدرسه توسط یکی از عالمان شهر مشهد به نام شیخ محمّد مهدی نوغانی تأسیس شد. آن بزرگوار در سال 1363 این مکان را که منزل مسکونی بود خریداری کرد و پس از تغییرات اندکی در آن به عنوان مرکزی برای آموزش علوم دینی طلاّب درآورد. تا سال 1374 سرپرستی مدرسه بر عهده حجت الاسلام علیرضا منتظری بود و پس از آن حجت الاسلام محمّد علی نوغانی پسر مرحوم نوغانی رسیدگی به امور مدرسه را بر عهده گرفت.

نقشه و معماری بنا

این مدرسه حدود 800 متر مربع مساحت و قریب 600 متر مربع زیربنا دارد. ساختمان فرسوده مدرسه در دو قسمت غرب و شرق در دو طبقه قرار دارد. حیاط نسبتا وسیع مدرسه با باغچه‌هایی در چهار ضلع آن در وسط دو ساختمان جای دارد. با توجه به فرسودگی بنا به نظر می‌رسد مدرسه نیاز به تعمیرات اساسی یا بازسازی دارد. در کل،

این مدرسه دارای 14 حجره و یک مَدْرَس می‌باشد. نمای داخلی و خارجی ساختمان آجر ساده بدون هیچ گونه تزیین و آرایشی است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

اکنون 40 طلبه از سراسر استان خراسان در این مدرسه به تحصیل مشغولند، البته در گذشته تعدادی طلبه از کشورهای پاکستان، هندوستان و افغانستان نیز از محصلان مدرسه بوده‌اند. پایه تحصیلی مدرسه دوره مقدمات و سطح است، امّا طلاّب مجازند در کلاسهایی که در دیگر مدارس علمیّه برپا می‌شود، شرکت کنند. آنان همچنین موظف به شرکت در کلاسهای جنبی و برنامه‌ها و فعالیتهای تربیتی می‌باشند. هم اکنون برخی از استادان مدرسه عبارتند از: حجج اسلام معلّمی، محمّدی، منتظری و شریفی.

طرح توسعه و نوسازی مدرسه به انضمام به کارگیری روشهای جدید و برنامه‌های منظم آموزشی از طرحهای آینده مسؤولان مدرسه است تا همگام با رشد کمّی طلاّب، این مرکز از کیفیت علمی بهتری نیز برخوردار شود.

دانشگاه علوم اسلامی رضوی

موقعیّت

واقع در ناحیه مرکزی شهر مشهد، در قسمت شرقی مجموعه اماکن متبرکه حرم مطهّر امام رضا علیه‌السلام که در حد فاصل شمال شرقی مدرسه میرزا جعفر و خیراتخان واقع شده است.

پیشینه تاریخی

این دانشگاه که در زمره معتبرترین و بزرگترین مراکز تعلیم وتربیت محصلان علوم اسلامی به شمار می‌رود، پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی به دستور تولیت عظمای آستان قدس رضوی حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی⁽¹⁾

از دیگر اقدامات ارزنده ایشان به عنوان ریاست حوزه علمیّه خراسان ساماندهی و برنامه‌ریزی در جهت ارتقای سطح کمّی و کیفی حوزه علمیّه خراسان می‌باشد که نتایج مطلوبی در رشد علمی، تربیتی و کمّی طلاّب این حوزه پرمایه علمی و تاریخی در پی داشته است. برگزاری امتحانات عمومی، اقدامات رفاهی برای طلاّب، بازسازی مدارس علمیّه و تعمیر آنها، به ویژه تأسیس دانشگاه رضوی و احداث مدارس جدید برای استفاده طلاّب به همّت معظّم‌له از گامهای مؤثر و اساسی است که نوید بخش حوزه‌ای پویا، بالنده و با نشاط را می‌دهد.

که سرانجام در سال 1363ش. مطابق با 1404ق. همزمان با تشکیل کنگره جهانی حضرت رضا علیه‌السلام تأسیس و رسما افتتاح شد. این بنا که تلفیقی از مهندسی جدید و معماری اصیل سنتی است در بر دارنده مجموعه‌ای از زیباترین گچبریها، کاشیکاری‌ها و خطوط و نقوش اسلامی - سنتی می‌باشد. ساختمان دانشگاه شامل ساختمان چهار طبقه جدید الاحداث است که دو مدرسه تاریخی میرزا جعفر و خیراتخان را به هم متصل کرده و مجموعه‌ای یکپارچه را تشکیل داده است.

این مؤسسه فرهنگی - آموزشی نمونه عملی وحدت حوزه و دانشگاه است که علاوه بر تدریس علوم حوزوی، برخی از علوم دانشگاهی که در راستای اهداف این مرکز علمی - فرهنگی می‌باشد نیز در آن تدریس می‌شود.

اهداف دانشگاه علوم اسلامی رضوی

مهمترین اهداف دانشگاه رضوی که اساسنامه آن در سال 1374ش. به تصویب رسیده است و هم اکنون به عنوان یکی از مراکز رسمی آموزش عالی با تأکید بر اصالت حوزوی به فعالیت خود ادامه می‌دهد عبارتند از:

1 - تربیت فقیه، محقق و استاد در رشته‌های مختلف علوم اسلامی به منظور تأمین نیاز حوزه‌های علمیّه و دانشگاههای داخل و خارج کشور.

2 - تربیت مبلغ اسلامی به منظور نشر و ترویج فرهنگ اسلام و معارف اهل بیت علیهم‌السلام در داخل و خارج کشور.

3 - تربیت قاضی و حقوقدان متعهد و متخصص برای دستگاه قضایی کشور.

4 - تربیت نیروی انسانی کارآمد برای مراکز آموزشی و پژوهشی ارشاد اسلامی و غیره.

ارکان دانشگاه

دانشگاه علوم اسلامی رضوی طبق اساسنامه مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی دارای ارکان زیر است :

الف - مؤسس: دارای اختیارات ویژه از جمله تعیین ریاست دانشگاه و اعضای هیأت امناست.

ب - هیأت امنا: دربردارنده گروهی از صاحبنظران حوزه و دانشگاه است که بر روند کلی دانشگاه نظارت می‌کنند.

عکس شماره 97 - سردر دانشگاه علوم اسلامی رضوی

ج - ریاست: هدایت واداره امور دانشگاه را بر عهده دارد و با حکم مؤسس بدین سمت گمارده می‌شود.

د - شورای دانشگاه: وظایف مندرج در قانون شورای دانشگاهها را برعهده دارد که هماهنگی برنامه‌های آموزشی و گروهها و رشته‌ها از آن جمله است.

از زمان تأسیس تاکنون حضرت آیت‌اللّه واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس رضوی، ریاست هیأت امنای دانشگاه را بر عهده داشته و از سوی معظّم له حجت الاسلام والمسلمین محمّد باقر فرزانه به ریاست دانشگاه منصوب شده‌اند.

نقشه و معماری بنا

این مجموعه فرهنگی متشکل از دو مدرسه تاریخی خیراتخان و میرزا جعفر به انضمام ساختمان مرکزی دانشگاه است که معماری ساختمان مدرسه خیراتخان و میرزا جعفر پیشتر مورد بررسی قرار گرفت، از این رو در این قسمت تنها به توصیف و شرح ساختمان دانشگاه علوم اسلامی که بین دو مدرسه میرزا جعفر و خیراتخان واقع شده می‌پردازیم. این بنای جدید که مساحت کل زیر بنای آن بالغ بر 22000 متر مربع است دارای این مشخصات است:

طبقه زیرزمین

قسمتهای زیر در این طبقه قرار دارند:

1 - سالن غذاخوری (سلف سرویس) با ظرفیت پذیرایی 600 نفر.

2 - خشکشویی با امکانات و تجهیزات لازم برای ارائه خدمات به دانشجویان.

3 - واحد تأسیسات حرارتی و برودتی و دیگر تجهیزات مربوطه.

طبقه اول

تالار اجتماعات بزرگ و با شکوهی که برای برگزاری مجالس سخنرانی، گردهمایی‌ها و امتحانات استفاده می‌شود در این طبقه جای دارد. هم اکنون بسیاری از همایشها و سخنرانی های مهم با بهره‌گیری از استادان، عالمان و دانشوران حوزه و دانشگاه در این تالار برگزار می‌شود. این تالار با مساحت حدود 600 متر مربع گنجایش بیش از یک هزار نفر را دارد. ستونهای متعدد به همراه گچبری و کنده‌کاریهای جذّاب و

قابل تحسین سقف زیبای تالار، ذوق و هنر هنرمندان ایرانی را بخوبی به نمایش گذارده است.

در همین طبقه، انتشارات و کتابفروشی در قسمت شرقی دانشگاه قرار دارد که کتابها و مجله‌های علوم و معارف اسلامی را به علاقه‌مندان عرضه می‌کند و روزانه تعداد زیادی بازدید کننده دارد.

در این طبقه ، همچنین تالار مخصوص گردهمایی‌ها و سخنرانی های ویژه وجود دارد که به جدیدترین تجهیزات فنی مجهز است.

عکس شماره 98 - تالار سخنرانی دانشگاه رضوی

طبقه دوم

بیشتر مربوط به امور آموزشی و اداری دانشگاه است. کلاسهای درس و گروههای مختلف فقه، حقوق، کلام، اصول و زبانهای خارجی در این طبقه قرار دارند، که هر یک از گروههای مزبور در زمینه‌های مربوطه مشغول فعالیت و پژوهش هستند. واحدهای سمعی - بصری، آزمایشگاه زبان و کامپیوتر نیز در همین طبقه قرار دارند.

طبقه سوم

ویژه کلاسهای درس است. در هر سه طبقه حجره‌هایی مجهز به تمام امکانات رفاهی برای طلاّب و دانشجویان در نظر گرفته شده، گر چه بیشتر حجره‌های طلاّب در دو مدرسه خیراتخان و میرزا جعفر قرار دارد.

کتابخانه دانشگاه

کتابخانه دانشگاه با مساحت حدود 340 متر مربع و با داشتن بیش از 23 هزار جلد کتاب در بردارنده کتابهای مورد نیاز استادان و دانشجویان است که با اتصال به شبکه رایانه‌ای کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی خدمات اطلاع رسانی و کتابداری را در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌دهد. کتابخانه به روش رده‌بندی دیویی موضوع بندی شده و به صورت قفسه باز اداره می‌شود.

همچنین این کتابخانه تعداد قابل توجّهی کتابهای خطی داشته که مربوط به دو مدرسه خیراتخان و میرزا جعفر بوده است و در سال 1366ش. برای حفاظت بیشتر و آفت زدایی به کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی منتقل شده است.

بخش گردش کتاب با 15 ساعت خدمات در شبانه روز و با دارا بودن 700 نفر عضو همه روزه در اختیار علاقه‌مندان می‌باشد. بخش آرشیو، بیش از 50 مجله مورد نیاز دانشجویان در رشته‌های تخصصی دانشگاه همراه با 9 روزنامه داخلی و 5 روزنامه به زبان خارجی را در اختیار دانش پژوهان می‌گذارد.

مسؤولان کتابخانه با ایجاد امکانات لازم زمینه پژوهش و تحقیقات را برای دانش پژوهان در رشته‌های تخصصی علوم قرآنی، حدیث، فلسفه، کلام اسلامی، حقوق، فقه و

اصول فراهم کرده‌اند.

نمای خارج ساختمان دانشگاه آجرنماست که قسمت فوقانی پنجره‌های مشرف به حیاط به شیوه زیبایی کاشیکاری شده واحادیثی در فضیلت تعلیم و تربیت بر آنها نوشته شده است.

بر پیشانی ایوان شمالی دانشگاه با خط سفید بر کاشی معرّق نام دانشگاه نقش بسته است. بر سرستونهای ایوان باخط ثلث سفید در زمینه لاجوردی نوشته شده است:

قال الباقر علیه‌السلام: «إنّ الذی یعلّم العلم منکم له مِثلا اجرِ المتعلم وله الفضل علیه فتعلموا العلم من حملة العلم و علّموا اخوانکم کما علَّمَکُموه العلماء»⁽¹⁾و قال الباقر علیه‌السلام: «من علّم خیرا فله مثل اجر من عمل به. قلت: فان علَّمه غیره یجری ذلک له؟ قال: ان علَّمه الناس

کلهم جری له. قلت: فان مات؟ قال: فان مات.»⁽²⁾

لچکیها وپیشانی ایوان با کاشی معرّق به طرز زیبایی تزیین شده است. در حاشیه داخلی ایوان زیر مقرنس کاری زیبای سقف با خط ثلث نوشته شده: «قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: رحم اللّه خلفائی و قیل له یا رسول اللّه و من خلفائک؟ قال: الذین یحیون سنتی و یعلمونها عباداللّه»⁽³⁾.

در قسمت تحتانی ایوان، در دو لَت چوبی قرار دارد که یکی از دو در اصلی دانشگاه است. در مدخل این قسمت که مشرف به مدرسه تاریخی میرزا جعفر است تابلوی بسیار زیبایی از نقشه کشور ترسیم شده است که بر روی قسمتی از آن آیه شریفه «انا خلقناکم من ذکر وانثی» با ترجمه نوشته شده و در قسمت دیگری از آن یکی از سخنان رهبر کبیر انقلاب امام خمینی قدس‌سره به چشم می‌خورد که فرموده‌اند: «از دانشگاه باید سرنوشت یک

ملت تعیین شود».

ایوان بزرگ دیگری که در سمت شرق است یکی دیگر از مدخلهای دانشگاه است که روبروی مدرسه خیراتخان قرار دارد. سرستونها و پیشانی ایوان کاشیکاری معرّق است که حدیثی از امام جعفر صادق علیه‌السلام با خط سفید بر آن نقش بسته است.

عکس شماره 99 - کتابخانه دانشگاه علوم اسلامی رضوی

در مدخل ورودی مدرسه خیراتخان سنگی بر دیوار نصب شده و در آن چنین نوشته شده است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

با تأییدات خداوند متعال و عنایات حضرت ثامن الائمه علی بن موسی الرضا علیه‌السلام از برکت پیروزی انقلاب اسلامی ایران و رهبری داهیانه مرجع عالیقدر جهان اسلام و رهبر کبیر انقلاب حضرت آیت‌اللّه العظمی امام خمینی مدّ ظلّه العالی در اواخر سال 1358ش. علی‌رغم مشکلات اداری به منظور فراهم کردن محیط آموزشی مناسب

برای طلاّب علوم دینی، دو مدرسه مخروبه میرزا جعفر و خیراتخان از محل عوائد آستان قدس رضوی به صورت دانشگاه علوم اسلامی رضوی در آمد و در تاریخ یازدهم ذی قعده سال 1404ه . ق برابر هجدهم مرداد 1363ش. همزمان با تشکیل کنگره جهانی حضرت رضا علیه‌السلام رسما افتتاح شد.

این بنای جدید دارای 206 حجره خواب برای طلاّب، 18 کلاس درس واتاق امور اداری، تالار سخنرانی، کتابخانه، مسجد، مَدْرس، کتابفروشی ونیز سالن بزرگ غذاخوری و خشکشویی و دستگاه حرارت و برودت مرکزی است. مساحت کل زیربنای آن بالغ بر بیست و دو هزار متر مربع است. با وجود محدودیتهایی که در ارتفاع ساختمان و ارتباطات داخلی آن بود، مجریان طرح موفق شدند تلفیقی از معماری قدیم وجدید پدید آورند و با حفظ وسایل رفاهی، زیبایی ظاهری را نیز رعایت کنند. چنان که در برنامه تحصیلی دانشگاه نیز با این که اصالت به حوزه و دروس اسلامی داده شده، امّا از دروس جدید آنچه برای طلاّب ضروری و مفید دانسته شد منظور گردید تا توسط استادان مجرّب متدیّن تدریس شود. امید است، دانشجویان و طلاّب علم که در این دانشگاه به تحصیل اشتغال می‌ورزند، تحت توجهات حضرت ولی عصر حجت بن الحسن عسکری(عج) موفق شوند از فرصتی که نتیجه جانبازی امت مسلمان و استقرار حکومت جمهوری اسلامی ایران و حسن تدبیر مسؤولان امور حداکثر استفاده را بنمایند و خود را به زینت علم، عمل و تقوا و فضایل اخلاقی بیارایند تا بتوانند در آینده به ترویج حقایق اسلامی ومعارف قرآنی بپردازند و فقه و حقوق و مبانی اعتقادی تشیّع را نشر دهند.

بعون اللّه تعالی و هو خیر موفق و معین

نماینده امام و تولیت آستان قدس رضوی، عباس واعظ طبسی

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

برنامه آموزشی دانشگاه علوم اسلامی رضوی مصوّب وزارت فرهنگ و آموزش عالی با حفظ هویت حوزوی در سه مقطع، تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری تنظیم شده و در هر مقطع، دانشجویان علاوه بر دروس حوزوی در یکی از رشته‌های تخصصی علوم قرآنی و حدیث، فلسفه و کلام اسلامی و حقوق به تحصیل می‌پردازند. مقاطع تحصیلی دانشگاه ناپیوسته است که دوره کارشناسی 5 سال و کارشناسی ارشد 4 سال و دوره دکترا 4 سال است. در برنامه ریزی آموزشی این دانشگاه

حفظ اصالت حوزوی و تفقه به روش فقه جواهری مورد تأکید است و دانشجویان در کنار تحصیلات حوزوی به سبک متداول و فراگیری دو زبان عربی و انگلیسی، در یکی دیگر از رشته‌های علوم اسلامی موجود در این دانشگاه به تحصیل می‌پردازند.

الف - برنامه‌های آموزشی مقطع کارشناسی

مقطع اول براساس تلفیق دروس حوزه تا پایان شرح لمعه و دروس دانشگاهی در حد کارشناسی تنظیم شده و شامل سه شاخه ذیل است:

1 - علوم قرآنی و حدیث

2 - فلسفه و کلام اسلامی

3 - حقوق

اهداف اساسی دوره کارشناسی این‌گونه تبیین شده است:

1 - تربیت استادان علوم و معارف اسلامی و مربیان علوم اسلامی مورد نیاز دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و حوزه‌های علمیّه از طریق تحصیلات تکمیلی؛

2 - تربیت کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی برای کادر قضایی جمهوری اسلامی؛

3 - تربیت محققان علوم اسلامی از طریق دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری؛

4 - تربیت مبلغان معارف اسلامی برای داخل و خارج کشور؛

5 - تأمین کادر خانه‌های فرهنگی در خارج از کشور؛

طول دوره کارشناسی این دانشگاه 5 سال، معادل 10 نیمسال است و دانشجویان موظفند در طول این زمان 236 واحد به شرح ذیل را بگذرانند:

1 - دروس حوزوی، 90 واحد

2 - دروس عمومی و مشترک، 90 واحد

3 - دروس تخصصی شاخه علوم قرآنی و حدیث، 56 واحد

4 - دروس تخصصی شاخه فلسفه و کلام اسلامی، 56 واحد

5 - دروس تخصصی شاخه حقوق، 56 واحد

ب - برنامه‌های آموزشی مقطع کارشناسی ارشد

دوره کارشناسی ارشد علوم اسلامی، اولین مقطع تحصیلات تکمیلی بعد از دوره کارشناسی است که تعدادی از فارغ التحصیلان ممتاز دوره کارشناسی را براساس ضوابطی جذب و با ارائه دروس دانشگاهی و حوزوی و یا تلفیقی از این دو آنان را برای ورود به دوره دکتری علوم اسلامی و نیل به هدف نهایی آماده می‌سازد. این دوره دارای 5 رشته تخصصی به شرح زیر است:

1 - علوم قرآنی و حدیث

2 - فلسفه و کلام اسلامی

3 - حقوق خصوصی

4 - علوم جزایی

5 - جرم‌شناسی و حقوق بین الملل

اهداف مقطع کارشناسی ارشد

1 - تکمیل تواناییهای علمی و قابلیتهای فقهی و اصولی دانشجویان که از طریق گذراندن متون تخصصی فقه واصول و آشنایی با مبانی استنباطی احکام و فقه استدلالی صورت می‌گیرد، تا آمادگی لازم برای ورود به دوره عالی نظام آموزشی حوزوی (سطح) و دکترای علوم اسلامی را کسب نمایند.

2 - تربیت و تأمین مربیان و مدرسان علوم قرآنی و حدیث و فلسفه و کلام و معارف اسلامی جهت تدریس در حوزه‌های علمیّه و دوره‌های کاردانی و کارشناسی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور.

3 - تربیت قضات متعهد و تأمین نیروی انسانی متخصص در مسائل حقوق و فقه اسلامی برای دادگستری ونهادهای قضایی.

4 - تربیت و تأمین محقق در زمینه مطالعات و تحقیقات اسلامی در رشته‌های علوم قرآنی، فلسفه و کلام اسلامی، حقوق خصوصی، علوم جزایی، جرم‌شناسی و حقوق بین‌الملل.

5 - ایجاد امکان گزینش مطلوب دانشجو برای دوره‌های دکتری علوم اسلامی و

فراهم آوردن زمینه مناسب برای جذب دانشجویان خارجی برای مطالعات و تحقیقات اسلامی.

مدت دوره کارشناسی ارشد با احتساب زمان تدریس دروس حوزوی 4 سال است که تعداد کل واحدهای درسی این دوره 38 واحد به علاوه 80 واحد دروس حوزوی است که تقسیم‌بندی واحدها به شرح زیر است:

1 - رشته علوم قرآنی و حدیث، 38 واحد الزامی

2 - رشته فلسفه و کلام اسلامی، 34 واحد الزامی و 4 واحد اختیاری

3 - رشته حقوق خصوصی، 30 واحد الزامی و 8 واحد اختیاری

4 - رشته علوم جزایی و جرم‌شناسی، 32 واحد الزامی و 6 واحد اختیاری

5 - رشته حقوق بین الملل، 26 واحد الزامی و 12 واحد اختیاری

بنا بر مصوبه هیأت امنای دانشگاه به سبب آن که دروس حوزوی ارائه شده در این دوره بیش از دروس تخصصی فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات است، فارغ التحصیلان این دوره علاوه بر تخصص در یکی از رشته‌های مصوّب در رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی نیز در حد دوره کارشناسی ارشد تخصص خواهند داشت.

ج - برنامه آموزشی مقطع دکتری علوم اسلامی

دوره دکتری علوم اسلامی بالاترین مقطع تحصیلی در رشته‌های علوم قرآنی و حدیث، فلسفه و کلام اسلامی، حقوق و حقوق کیفری و جرم‌شناسی است که به اعطای مدرک رسمی می‌انجامد. مدت این دوره 5/4 سال معادل 9 نیمسال تحصیلی است که دانشجویان موظفند بنا بر نیاز رشته بین 42 تا 50 واحد درسی دانشگاهی و 80 واحد درسی حوزوی (خارج فقه و اصول) را به شرح زیر بگذرانند:

الف - رشته علوم قرآنی و حدیث شامل: 30 واحداصلی وتخصصی، 20 واحد رساله و 80 واحد دروس حوزوی.

ب - رشته فلسفه و کلام اسلامی شامل: 20 واحد اصلی و تخصصی الزامی، 10 واحد گرایشی، 20 واحد رساله و 80 واحد دروس حوزوی.

ج - رشته حقوق شامل: 12 واحد الزامی (اصلی وتخصصی)، 10 واحد اختیاری، 20 واحد رساله و 80 واحد دروس حوزوی.

د - رشته حقوق کیفری و جرم‌شناسی شامل: 12 واحد الزامی، 10 واحد اختیاری، 20 واحدرساله، 80 واحد دروس حوزوی.

پذیرش دانشجو و طلبه برای مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری

پذیرش دانشجو در دانشگاه علوم اسلامی رضوی محدود به داخل کشور نیست، بلکه از سایر کشورها نیز براساس اولویتها و تصویب هیأت امنا دانشجو می‌پذیرد.

این دانشگاه همه ساله در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری تعدادی از فارغ‌التحصیلان را که دارای شرایط ویژه هر مقطع هستند، از طریق آزمون سراسری که همه ساله برگزار می‌شود، گزینش می‌کند.

ضمنا براساس اساسنامه دانشگاه، دانشجویان ممتاز علاوه بر امتیازات تعیین شده از سوی ریاست دانشگاه می‌توانند بدون آزمون ورودی در مقطع بالاتر شرکت نمایند. انتخاب دانشجویان برتر و ممتاز بر عهده شورای آموزش می‌باشد.

هم اکنون در مقاطع سه گانه این دانشگاه دانشجویان علاقه‌مند و مستعدی مشغول فراگیری علوم اسلامی هستند که نویدبخش آینده روشنی برای کشور اسلامی ایران است.

استادان برجسته دانشگاه

از آنجا که این مرکز فرهنگی تلفیقی از دانشگاه و حوزه است و وظیفه پرورش و تربیت دانشمندان و متفکران اسلام شناس را بر عهده دارد، کوشیده شده از برجسته‌ترین و با تجربه‌ترین استادان حوزه علمیّه و دانشگاه استفاده شود که به برخی از آنان اشاره می‌شود:

آیت‌اللّه سید حسن مرتضوی و حجج اسلام: (مرحوم) مدیر شانه چی، محمّد باقر فرزانه، اسدی، حسینی، عباسپور، عاملی، شریعتی، حسینی، محمّد باقر و یعقوب واعظی، علمی، ناطقی، ایازی، صالحی، وزیری زاده، الهی، شوشتری، حیدری، مرویان،

رضوانی و نیز: دکتر مهدی زاده، دکتر اردلان و آقایان قره، اسفندیاری، آیتی، خاوری، امامی و موسوی.

واحد سمعی - بصری دانشگاه

این واحد در سه بخش مشغول فعالیت است:

1 - بانک نوار: با حدود 1000 نوار درباره موضوعات دروس حوزوی، زبانهای انگلیسی، عربی، فرانسه، قرآن، علوم قرآنی، فلسفه، اخلاق، تفسیر، فن خطابه و حقوق، در زمره غنی‌ترین بانکهای نوار حوزه علمیّه مشهد است. از فعالیتهای عمده این واحد ضبط دروس و سخنرانی‌های استادان معروف حوزه علمیّه و شخصیتهای برجسته میهمان است. کلیه نوارها به صورت منظمی کد گذاری و تنظیم شده تا به‌راحتی برای اعضا قابل استفاده باشد.

2 - واحد آزمایشگاه زبان: که با استفاده از روش‌های نوین آموزشی و تجهیزات

پیشرفته برای آموزش زبانهای خارجی (انگلیسی، عربی، فرانسوی) در اختیار طلاّب و دانشجویان است.

3 - واحد سمعی و بصری: با استفاده از تجهیزات صوتی و تصویری نقش مهمی در آموزش دانشجویان دارد. قسمتی از وظایف این قسمت عبارت است از:

الف - برگزاری کلاسهای آزمایشگاه.

ب - تهیه فیلم و نوارهای ویدئویی آموزشی از دیگر مراکز دانشگاهی و پژوهشی.

ج - فیلمبرداری از درسهای علوم قرآنی و اخلاق و علوم سیاسی استادان و شخصیتهای برجسته کشور.

د - تهیه عکس و فیلم از میهمانان خارجی و داخلی.

یکی از برنامه‌های قابل تحسین دانشگاه دعوت از شخصیتهای ارزشمند علمی و فرهنگی حوزه‌های علمیّه و دانشگاههای سراسر کشور است. تاکنون بزرگانی چون حضرات آیات: حائری شیرازی، امامی کاشانی، مظاهری، خزعلی، معرفت، جعفر سبحانی، و حجج اسلام: عمید زنجانی، استادی و نیز دکتر لاریجانی، دکتر ولایتی و... به

این دانشگاه برای تدریس دعوت شده‌اند. همچنین شخصیتها و هیأتهای علمی گوناگونی

تاکنون از این دانشگاه بازدید کرده‌اند.

عکس شماره 100 - نمای ورودی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

واحد پژوهش و تحقیقات دانشگاه

این قسمت که مجهز به رایانه و سالن مطالعه با امکانات لازم است، برای مطالعات و تحقیقات طلاّب و دانشجویان آماده شده و کتب و جزوات تخصصی مورد نیاز طلاّب و دانشجویانی که در رشته‌های مختلف دانشگاه تحصیل می‌کنند، در این واحد گردآوری شده است و از آنجا که یکی از اهداف دانشگاه پرورش و تربیت محقق و نویسنده در علوم اسلامی است، وجود چنین واحدی بسیار شایسته و قابل تحسین است.

هم اکنون گروهی از دانشجویان در دفتر پژوهشهای قرآنی در گروههای پژوهشی مختلف مشغول تحقیق و مطالعه هستند، و تاکنون این واحد چند شماره مجله داخلی به

نام «پژوهشهای قرآنی» منتشر کرده و چند کتاب نیز آماده انتشار است. همچنین مجله اندیشه حوزه از دیگر فعالیتهای پژوهشی وابسته به انتشارات دانشگاه است.

مرکز رایانه

با توجّه به اهمیت خدمات اطلاع رسانی رایانه‌ای در عصر حاضر، مسؤولان دانشگاه در صدد ایجاد مرکزی برای این منظور مشتمل بر بخشهای خدمات نشر و گرافیک، آموزش کامپیوتر، نرم‌افزار و بانک اطلاعات هستند که مقدمات آن نیز فراهم شده و در آینده نزدیک مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.

فعالیتهای علمی و فرهنگی دانشجویان و طلاّب

فعالیت دانشجویان در دو قسمت داخل و خارج دانشگاه انجام می‌گیرد. هم اکنون بسیاری از فارغ التحصیلان این دانشگاه فعالیتهای شایان توجهی در عرصه‌های مختلف فرهنگی در داخل و خارج از کشور داشته و به موفقیتهای قابل تحسینی دست یافته‌اند. از

آن جمله می‌توان به فعالیتهای تبلیغی موفق در زامبیا، غنا، تانزانیا، مالاوی، کنیا و آفریقای جنوبی، مشارکت در تبلیغات خارجی حج، تدریس در مدارس علمیّه و دیگر مراکز علمی، ترجمه و تألیف کتاب و مقاله، همکاری با قوه قضائیه و مشارکت محسوس در اداره امور دانشگاه یاد کرد.

همچنین نظر به اهمیت گستراندن فرهنگ و معارف اهل بیت علیهم‌السلام در خارج از کشور، دانشگاه رضوی تعدادی دانشجوی غیر ایرانی از کشورهای اوگاندا، چین، پاکستان، افغانستان، تاجیکستان و بحرین پذیرفته است که این گروه نیز، بویژه دانشجویان چینی، پس از فارغ التحصیلی درخشش خوبی داشته و تجربه موفقی را ارائه کرده‌اند.

دانشگاه در آینده نیز در نظر دارد همچنان با هماهنگی با وزارتخانه‌های مربوط به گزینش دانشجویان غیر ایرانی بر طبق ضوابط و مقررات خود ادامه دهد.

فعالیتهای فرهنگی - تربیتی - ورزشی

از جمله فعالیتهای برجسته دانشجویان و طلبه‌های دانشگاه علوم اسلامی رضوی

شرکت در برنامه‌های متنوع بسیج است. در طول هشت سال دفاع مقدس طلبه‌ها و دانشجویان بسیجی همواره در جبهه‌های جنگ شرکت داشته‌اند و از افتخارات این دانشگاه تقدیم هجده شهید به انقلاب اسلامی است.

هم اکنون بسیج دانشگاه در سه محور مهم فرهنگی، نظامی و ورزشی فعالیت مطلوبی دارد و برنامه‌های ویژه‌ای در این زمینه‌ها برگزار می‌کند که به قسمتی از این

فعالیتها به اختصار اشاره می‌شود:

1 - فعالیتهای فرهنگی: از جمله این فعالیتها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: برپایی

چندین نمایشگاه عکس و پوستر هشت سال دفاع مقدس و جلوه‌های ایثار؛ برپایی چند نمایشگاه کتاب؛ برگزاری مراسم جشن و سرور به مناسبنهای گوناگون و احیای ارزشهای انقلاب با برنامه‌هایی چون شب شعر و خاطره؛ برگزاری مسابقات قرآن و اهدای جوایز به دانشجویان نمونه واحیای تفکر شهادت وجمع آوری و انتشار وصیت نامه شهدای دانشگاه؛ برگزاری مراسم دعا و شرکت در مراسم اعتکاف؛ انتشار سخنان مقام معظّم رهبری حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای در عاشورای 1374ش. در مجموعه‌ای به نام نهضت حسینی؛ و انتشار نشریه میثاق بسیج.

2 - فعالیتهای نظامی: برای آمادگی هر چه بیشتر طلاّب و دانشجویان، اردوهای آموزشی ویژه‌ای در طول سال برگزار می‌شود که طلاّب با شور و اشتیاق خاصی در این فعالیتها شرکت می‌کنند. برگزاری رزمایش نظامی و اجرای رژه به مناسبتهای گوناگون از دیگر فعالیتهای نظامی بسیج است.

3 - فعالیتهای ورزشی: این فعالیتها که برای آمادگی جسمی و روحی طلاّب و دانشجویان برنامه‌ریزی شده است عبارتند از:

1 - آموزش ورزشهای رزمی، شنا، کوهنوردی، والیبال، تنیس روی میز و فوتبال

2 - شرکت در مسابقات ورزشی در رشته‌های مذکور

3 - برگزاری مسابقات ورزشی داخلی.

عکس شماره 101 - شهدای دانشگاه علوم اسلامی رضوی

مدرسه امام رضا علیه‌السلام

موقعیّت

مرکز شهر مشهد، خیابان آزادی، داخل کوچه بن بست سروش.

پیشینه تاریخی

ساختمان مدرسه در سال 1365 به دستور آیت‌اللّه العظمی سیّد محمّد شیرازی⁽¹⁾با مساعدت مالی فرد نیکوکاری به نام حاج حمزه سلمان کویتی احداث شد. معمار آن بنابر کتیبه داخل مدرسه حاج رمضانعلی جاودانی است. تولیت مدرسه را آیت‌اللّه العظمی شیرازی بر عهده دارند. ایشان برای تنظیم برنامه‌های آموزشی و انضباطی شورایی شامل استادان و روحانیان فاضل را انتخاب کرده‌اند که سرپرستی مدرسه را بر عهده دارند.

نقشه و معماری بنا

این مدرسه زیبا و با شکوه در زمینی به مساحت 580 متر مربع در پنج طبقه با زیر بنای 2040 متر مربع با تلفیقی از فن آوری جدید و معماری سنتی ساخته شده است. نمای ساختمان اصلی که به شکل ایوان مرتفع و بزرگی ساخته شده دارای کاشیکاری های متنوع به همراه خطاطی و نقوش سنتی زیبایی است. حیاط مدرسه بدون

هیچ‌گونه تزیین و آرایشی در قسمت شمال ساختمان اصلی قرار دارد. در مجموع، این مدرسه دارای 32 حجره، 3 مَدْرس و یک کتابخانه است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

گر چه در سالهای گذشته بصورت پراکنده برخی از درسهای حوزوی در این مدرسه بر پا می‌شد ولی هم اکنون با توجه به هماهنگی هایی که از سوی مسؤولان مدرسه با شورای برنامه ریزی و مدیریّت حوزه علمیّه مشهد انجام شده، از این پس از امکانات این

مدرسه فقط برای استفاده طلاّب و روحانیان زائر مرقد مطهّر امام رضا علیه‌السلام استفاده خواهد شد و هیچ‌گونه برنامه آموزشی در آن برگزار نمی‌شود.

مدرسه بقیة اللّه(عج)

موقعیّت

خیابان امام رضا علیه‌السلام، داخل کوچه کامکار.

پیشینه تاریخی

این مدرسه در سال 1365 توسط چند تن از استادان برجسته حوزه علمیّه مشهد به نامهای حجج اسلام حاج حسین گرایلی، حاج مهدی غفاری ساروی و حاج عبدالحمید دیّانی تأسیس شده است. تولیت مدرسه نیز بنا بر وقفنامه موجود متفقا بر عهده افراد مذکور است. در قسمتی از وقفنامه در این باره چنین نوشته شده است :

تولیت موقوفه به عهده حجج اسلام آقای حاج شیخ مهدی غفاری ساروی و آقای حاج شیخ عبدالحمید دیانی تیلکی و آقای حاج شیخ حسین گرایلی است که متفقا با رعایت اهداف واقف به وظیفه شرعی خود عمل نمایند و هر یک از متولیان در هر زمان موظفند فرد صالح و متقی و مدیری را به عنوان جانشین متولّی بعد از خود به هیأت متولیان معرفی و هیأت متولیان باید حداکثر ظرف یک ماه صلاحیت فرد معرفی شده را رسیدگی و نظر خود را در رد یا قبول او اعلام نمایند و در صورت عدم تصویب فرد معرفی شده شخص دیگری را که واجد شرایط باشد معرفی خواهد نمود و برای استمرار امر تولیت همین روش و رویه در هر دوره و زمانی برای متولیان ادامه خواهد داشت. در صورت فوت هر یک از متولیان و عدم تعیین جانشین و یا استعفاء متولّی یا عدم توانایی انجام وظیفه تولیت و یا از دست دادن صلاحیت اخلاقی و شرعی، هیأت متولیان شخص واجد شرایط را به جانشینی بر خواهند گزید و در موارد اختلاف نظر ما بین متولیان در امور مربوطه به وقف مذکور طبق رأی اکثریت عمل خواهند نمود و در صورت عدم حصول رأی اکثریت یا فقدان کل متولیان موقوفه طبق نظر دو نفر از علمای طراز اول شهر مقدس مشهد عمل و موقوفه و مدرسه مزبور با توجه به هدف واقف اداره خواهد شد و آقای حاج شیخ

مهدی غفاری ساروی فوق الذکر علاوه بر داشتن سمت تولیت به عنوان مسؤول اجرایی و اداره امور مدرسه نیز تعیین ومنصوب شد که بر طبق وظیفه شرعی عمل و رفتار نماید⁽¹⁾.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در زمینی به مساحت 1000 متر مربع در یک طبقه با زیربنای 300 متر مربع ساخته شده است. نمای ساختمان آجر سفال است که هیچ گونه تزیین خاصی ندارد. از نظر امکانات و فضاهای آموزشی - خدماتی در کل دارای 8 حجره، 3 مَدْرس به انضمام دفتر مدیر و استادان است.

مدرسه کتابخانه خاصی ندارد ولی در قسمت غرب مدرسه منزلی متعلق به آیت‌اللّه حائری تهرانی قرار دارد که دارای کتابخانه‌ای شامل موضوعات علوم اسلامی می‌باشد و طلاّب از آن استفاده می‌کنند.

تاکنون موقوفه خاصی برای مدرسه معین نشده و مخارج و هزینه‌های آن از کمکهای افراد خیّر و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

برنامه‌های آموزشی و تربیتی که برای پرورش طلاّب در این مدرسه اجرا می‌شود از نظم و انضباط مناسبی برخوردار است. همه ساله در چهار پایه درسی مبتدی، مقدمات، سیوطی و مختصر المعانی از طلاّبی که مایل هستند در این مدرسه تحصیل کنند امتحان ورودی به عمل می‌آید، سپس افرادی که رتبه بالاتری را کسب کرده‌اند با دارا بودن شرایط ویژه مدرسه می‌توانند از امکانات آموزشی و خدماتی مدرسه استفاده کنند. پایه تحصیلی این مرکز آموزشی شامل دوره مقدمات و سطح است که کلاسها به صورت ترمی در دو نیمسال برگزار می‌شود. در پایان هر نیمسال امتحانات منظمی به عمل می‌آید. هم اکنون برخی از استادان مدرسه عبارتند از: حجج اسلام پاکروان، ناصریان، موسوی، ضیایی، کظیمی، سلیمی، مهدوی فر، اسماعیل زاده و... .

مدرسه امام حسین علیه‌السلام

موقعیّت

واقع در یکی از مناطق مرکزی شهر مشهد، بازار بزرگ، انتهای کوچه فرعی میر علم خان که از سمت شمال به محله چهار باغ محدود می‌شود.

پیشینه تاریخی

بانی این مدرسه آیت‌اللّه شیخ محمّد حسین سیبویه⁽¹⁾از عالمان معاصر شهر مشهد است. وی پس از مهاجرت به ایران در سال 1363 مکانی را برای تحصیل طلاّب علوم دینی خریداری و وقف تحصیل طلاّب علوم دینی کرد. از آن رو که این مکان فرسوده بود و امکانات لازم را نداشت، دستور به تخریب آن و احداث ساختمانی جدید و وسیع همراه با امکانات و فضاهای مورد نیاز آموزشی داد. کار احداث مدرسه جدید در سال 1366ش. به پایان رسید و از همان سال فعالیت آموزشی - فرهنگی آن آغاز شد. متولّی مدرسه، بنا بر وقفنامه موجود، آیت‌اللّه سیبویه بانی مدرسه و مدیر امور داخلی آن فرزند

ارشد ایشان حجه‌الاسلام محمّد ابراهیم سیبویه است.

برنامه‌های آموزشی - تربیتی

پایه تحصیلی که در این مرکز آموزش علوم حوزوی تدریس می‌شود دوره سطح و خارج فقه و اصول است. از این رو، علاوه بر طلاّب ساکن در مدرسه که 40 نفر هستند، حدود 400 نفر از طلاّب حوزه علمیّه مشهد نیز در کلاسهایی که در این مدرسه برگزار می‌شود، شرکت می‌کنند. برخی از استادان معروف مدرسه عبارتند از: حجج اسلام سید حسین نوری، سید اصغر امینی، سید صادق شاهرودی، ابراهیم سیبویه، رضا سیبویه، شیخ محمّد رضا قانع و آیت‌اللّه شیخ محمّد حسین سیبویه.

بنا بر وقفنامه مدرسه واقف برای طلاّبی که قصد تحصیل علوم حوزوی را در این مکان دارند شرایطی را تعیین کرده، چنان که در قسمتی از وقفنامه در این باره آمده:

1 - موقوفٌ علیهم: طلاّب مسلمان و شیعه اثنی عشری که متقی و متخلّق به اخلاق اسلامی بوده و مجرد باشند 2 - در صورتی که برنامه درسی در مدرسه باشد شرکت طلاّب در برنامه‌ها الزامی است و هیچ طلبه‌ای حق ندارد تنها جهت مسکن استفاده نماید 3 - حداکثر استفاده یک طلبه از حجره‌های مدرسه جهت سکونت 10 سال است و پس از انقضای مدت حتما باید حجره را تخلیه کند.⁽¹⁾

همگام با برنامه‌های آموزشی، برنامه‌های تربیتی و مجالس وعظ و سخنرانی به مناسبتهای اسلامی گوناگون در مدرسه برگزار می‌شود که طلاّب زیادی در این مراسم شرکت می‌کنند.

نقشه و معماری بنا

ساختمان مدرسه در سه طبقه با زیر بنای 380 متر مربع در زمینی به مساحت 530 متر مربع در قسمت غرب و شمال زمین بنا شده است. این مدرسه از لحاظ امکانات و فضاهای آموزشی در شمار مدارس علمیّه درجه اول مشهد است.این مجموعه آموزشی دارای 21 حجره، تالار سخنرانی، 2 مدرس وسیع به همراه کتابخانه‌ای با ابعاد 5×4 متر مربع (که قریب 1500 جلد کتاب در موضوعات علوم اسلامی دارد و به صورت قفسه بسته اداره می‌شود) می‌باشد.

نمای داخل ساختمان مدرسه با سنگ و گچبریهای زیبایی تزیین شده امّا نمای خارجی بصورت ساده از سیمان سفید و در برخی قسمتها آجر سفال است. سردر ورودی مدرسه و دو سمت آن به همراه پیشانی پنجره‌های مشرف به حیاط مدرسه، به طرز زیبایی با کاشیکاری دارای نقوش گل و بوته و احادیثی از معصومین آراسته شده است.

عکس شماره 102 - مدرسه امام حسین علیه‌السلام

مدرسه حضرت ولی عصر «عج» (کرمانیها)

موقعیّت

منطقه شمال شهر مشهد، خیابان سی متری طلاّب، حاشیه خیابان دوم.

پیشینه تاریخی

در سال 1365 تعدادی از افراد نیکوکار شهر کرمان با سرپرستی و اهتمام حجت الاسلام والمسلمین اکبر ایزدی⁽¹⁾قطعه زمینی را از آستان قدس رضوی به صورت رایگان برای احداث مدرسه علمیّه تحویل گرفتند و عملیات ساخت و ساز مدرسه مزبور را آغاز کردند که در سال 1366 احداث ساختمان به پایان رسید و در همان سال نیز رسما افتتاح شد. این مدرسه علمیّه وقف تحصیل طلاّب علوم دینی شده و تاکنون موقوفه‌ای برای آن در نظر گرفته نشده است. مدیر مدرسه حجت الاسلام والمسلمین اکبر ایزدی می‌باشد که در این امر فرزند ارشدش وی را یاری می‌رساند.