شخصیت و امامت امیرالمومنین علیه السلام در اشعار اهل سنت قرن اول هجری

مشخصات کتاب

سرشناسه:نجفی زنجانی، حافظ، 1343 -

عنوان و نام پديدآور:شخصیت و امامت امیرالمومنین علیه‌السلام در اشعار اهل سنت قرن اول هجری [کتاب]/ حافظ زنجانی؛ تدوین پژوهشکده حج و زیارت.

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، 1394.

مشخصات ظاهری:447 ص.

شابک:182000 ریال: 978-964-540-638-5

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [431] - 447.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل -- احادیث

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Virtues -- Hadiths

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- احادیث اهل سنت

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Hadiths (Sunnite)

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- شعر

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Poetry

شناسه افزوده:حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. پژوهشکده حج و زیارت

رده بندی کنگره:BP37/4/ن25ش3 1394

رده بندی دیویی:297/951

شماره کتابشناسی ملی:4094681

خیراندیش دیجیتالی : جناب آقای سید علی بحرینی به نیابت از مرحومه حاجیه خانم کسایی _گروه هم پیمانان موعود غدیر.

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

اهدا

اين اثر ناچيز را تقديم مى‌كنم به پيشگاه نورانى ولى الله الاعظم، وصى و جانشين بلافصل رسول خدا، حضرت مولا الموحدين، يعسوب الدين، قائد الغُر المُحَجَلين، اميرالمؤمنين، على بن ابى‌طالب همو كه مادر گيتى از زادن چون او ناتوان است!

والا، همتاى پيامبر بود.

فهرست

ديباچه 13

مقدمه 15

على(علیه السلام) شخصيت ناشناخته 15

بخش اول: مفاهيم و كليات 23

مفهوم‌شناسى 23

جايگاه شعردر فرهنگ اسلامى 24

پيشينه تحقيق 47

اهداف و فوائد تحقيق 49

محدوديت‌ها و دشوارى‌هاى تحقيق 49

كاربرد نتايج تحقيق 50

بخش دوم: از تولد تا رحلت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) 53

نحوه ولادت و نام‌گذارى على(علیه السلام) 53

على اولين مسلمان و اولين نمازگزار 57

على(علیه السلام) يگانه يار وفادار پيامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) 77

على(علیه السلام) داماد پيامبر(صلی الله علیه و آله) و خزينه نسب ايشان 81

على(علیه السلام) برادر پيامبر(صلی الله علیه و آله) 84

على(علیه السلام) باب مدينه علم و عرفان 88

وصاياى پيامبر(صلی الله علیه و آله) درباره على(علیه السلام) 94

بازگشت خورشيد براى نماز على(علیه السلام) 102

لقب ابوتراب 107

على(علیه السلام) نبأ عظيم 111

على(علیه السلام) از اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و واجب التعظيم 114

ايثار على(علیه السلام) و نزول سوره هل اتى 118

على(علیه السلام) اهل بهشت 123

على(علیه السلام) همانند پيامبر(صلی الله علیه و آله) و غير قابل قياس با ديگران 124

شجاعت و شمشير بران على(علیه السلام) 125

پا گذاشتن بر دوش نبى و شكستن بت‌ها 172

استجابت دعا 174

فضايل و امامت على(علیه السلام) در آيات و روايات 177

نزول آيات قرآن درباره على(علیه السلام) 178

خاتم‌بخشى و نزول آيه ولايت درباره على(علیه السلام) 186

روايات 193

حديث منزلت و برادرى 193

حجة‌الوداع، و ابلاغ ولايت على 200

اعتراض ابوبكر و عمر در غدير 203

دفاع على(علیه السلام) از ولايت و خلافت 220

برخى گواهى‌ها بر حقانيت امام على(علیه السلام) 236

وجوب محبت ذوى‌القربى 243

تحليل و بيان نتيجه 258

بخش سوم: از رحلت پيامبر(صلی الله علیه و آله) تا دوران خلافت 263

مقدمه 263

الف) غصب خلافت در اشعار مخالفان على(علیه السلام) 272

ب) راز همراهى على(علیه السلام) با خلفا 274

ج) عظمت و بزرگى حق على(علیه السلام) 280

بخش چهارم:دوران خلافت و حكومت تا شهادت 283

بيعت مردم با على(علیه السلام) بعد از قتل عثمان 283

مخالفت عايشه، طلحه و زبير (ناكثين) با على(علیه السلام) 293

اتهامات دشمنان به على(علیه السلام) در خصوص قتل عثمان 296

اتهام عايشه به على(علیه السلام) 297

اتهام عمرو بن عاص به على(علیه السلام) 301

اتهام معاويه به على(علیه السلام) 303

نامه معاويه به عبدالله بن عمر 304

دعوت معاويه از سعد بن ابى وقاص 308

نامه على(علیه السلام) به معاويه مبنى بر عدم دخالت در قتل عثمان 328

وساطت مغيره ميان على(علیه السلام) و معاويه 329

مكر و حيله توسط مخالفان على(علیه السلام) 331

مدافعان حريم ولايت 336

على(علیه السلام) نگهبان دين و پاسدار ولايت الهى 343

تجديد بناى دين به دست على(علیه السلام) 347

على(علیه السلام) مجاهد راه خدا 350

جدايى از على(علیه السلام) انحراف از دين 353

جنگ با على(علیه السلام) عامل تباهى 366

فتنه و اختلاف در اردوگاه على(علیه السلام) 372

حكميت تحميلى 376

تظاهر عمرو بن عاص در احترام نهادن به ابوموسى 385

آمدن گروهى از صحابه نزد على(علیه السلام) 394

على(علیه السلام) مجرى حق و عدالت 399

مظلوميت و شهادت على(علیه السلام) 408

شهادت مظلومانه على(علیه السلام) 412

تحليل و بيان نتيجه 421

سخن پايانى 430

كتابنامه 431

ديباچه

شخصيت با عظمت على بن ابى‌طالب(علیه السلام)، چونان آفتاب عالم‌تابى است كه تاريخ بشريت را روشن كرده و حتى كسانى كه خواسته‌اند فضائلش را بپوشانند، به ناچار به پرتو افكنى‌اش اعتراف كرده‌اند ازاين‌رو همواره براى دشمنان نيز شخصيتى ممتاز و درخور ستايش بوده است. گفتنى است بخشى از اين ستايش‌ها اشعارى است كه افراد هم‌عصر و حتى دشمنان او سروده‌اند.

اثر پيش‌رو تلاش محقق محترم، آقاى حافظ نجفى است در جمع‌آورى، بررسى و تحليل اشعار اهل‌سنت در قرن اول هجرى درباره شخصيت اميرالمؤمنين على(علیه السلام).

اميدواريم اين اثر، بيانگر شمّه‌اى از فضائل بيكران على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) باشد.

گروه اخلاق و اسرار

مقدمه: على(علیه السلام) شخصيت ناشناخته

السَّلامُ عَليكَ يا حَبيبَ اللهِ يا ابا الحَسن يا اميرالمؤمنين يا بابَ حِكمَةِ رَبّ العالمينَ لَقَد طَيبَ اللهُ بِكَ التُّراب وَ اوضَحَ بِكَ الكِتابَ.

شيخ محمدكاظم ازرى در خاندان شعر و ادب بزرگ شد. برادرش محمد رضى ازرى نيز از شعراى به نام زمان خود بوده و در مدح و منقبت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل‌بيتش(عليهم السلام) اشعار زيادى سروده است. از جمله اشعار وى در بيان ولايت على(علیه السلام) دو بيت ذيل است:

أتَعَجَّبُ مِن أصحابِ أحمَدَ اذ رَضُوا بِتأخير ذي فَضلٍ و تَقديم ذي جَهل

وَ أصحابِ موسى في زمانِ حَياتِهِ رَضوا بَدلاً عَن باريء الخَلق بِالعِجلِ

از اصحاب محمد(صلی الله علیه و آله) در شگفتم كه به عقب نگه داشتن صاحب فضل و پيش افتادن نادان، رضايت دادند.

و از اصحاب موسى نيز در شگفتم كه در دوران حيات موسى، به‌جاى آفريدگار جهان، به گوساله [پرستى] رضايت دادند. كشكول، بحرانى، ج1، ص109.

اى شاهكار خلقت، خامه صنع خدا على از خلقت تو گفته خدا مرحبا على

اى خانه‌زاد خانه خلاق بى‌زوال اى از تو محترم حرم كبريا على

لايق‌تر از تو نيست كه گردد در اين جهان بعد از نبى به خلق خدا رهنما على

گويم چه از صفات تو اى مظهر صفات جايى كه كرده وصف تو را هل‌اتى على

آدم به وقت توبه تو را كرد واسطه تا شد خدا به توبه آدم رضا على

لطف تو شد به نوح نبى ساحل نجات اى ناخداى كشتى لطف خدا على

بر تخت گُل نشست در آتش خليل و گفت آتش كند ز نام تو شرم و حيا على

موسى عصا فكند و عصا گشت اژدها تا زد صدا ز ناى محبت تو را على

مادر نزاده است و نزايد نظير تو زيرا تويى سواى همه ماسوا على

دست خداست دست تو اى دستگير حق دستم بگير تا نيفتم زپا على ⁽¹⁾

على جان! چه رازى در شخصيت تو نهفته است؟ خداوند سرشت تو را با كدام عنصر نورانى سفته است كه عارفان واله و حكيمان ژرف‌انديش در حكمت و عرفان تو، سياستمداران در مديريت، عالمان و انديشمندان در دانش و معرفت، فاتحان ميدان‌هاى نبرد در شجاعت و دليرى تو در شگفتند! بى‌جا نيست كه شهريار گفت: «متحيرم چه نامم شه ملك لافتى را!» حق همان است كه شيخ «صفى حلّى» به پيشگاه تو عرضه داشت كه يا على:

سخن گفتن از على(علیه السلام) بسان شمردن ستارگان آسمان و قطرات اقيانوس و ريگ‌هاى بيابان، دشوار، بل ناممكن است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خطاب به على بن ابى‌طالب(علیه السلام) فرمود:

يا علي لا يَعرِفُ اللهَ تعالى إلا أنا و أنت و لا يَعرِفُني إلا اللهُ و أنت و لا يَعرِفُكَ إلا اللهُ و أنا. ⁽¹⁾

اى على! خدا را [آن‌گونه كه شايسته است] نمى‌شناسد، مگر من و تو. مرا نمى‌شناسد جز خدا و تو. تو را نمى‌شناسد مگر خدا و من.

على(علیه السلام) خود نيز درباره شخصيت خود مى‌گويد:

غَداً تَرَوْنَ أَيَّامِي وَ يُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِي وَ تَعْرِفُونَنِي بَعْدَ خُلُوِّ مَكَانِي وَ قِيَامِ غَيْرِي مَقَامِي... . ⁽²⁾

فردا ارزش ايّام زندگى مرا خواهيد ديد و راز درونم را خواهيد دانست. پس از آنكه جاى مرا خالى ديديد و ديگرى بر جاى من نشست، مرا خواهيد شناخت.

هنگامى هم كه خلافت او را غصب كردند فرمود:

... إنَهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ وَ لَا يَرْقَى إِلَىَ الطَّيْر... . ⁽³⁾

همانا او (ابوبكر) مى‌دانست جايگاه من نسبت به حكومت اسلامى، چون محور آسياب است به آسياب كه دور آن حركت مى‌كند. او مى‌دانست كه سيل علوم از دامن كوهسار من جارى است و مرغ دورپرواز انديشه‌ها به بلنداى ارزش من نتواند پرواز كرد.).

على، عصاره همه انبيا و رسولان الهى است. ابن عباس گفته است:

درحالى‌كه پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) بين گروهى از اصحاب خود نشسته بود، فرمود:

مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى آدَمَ فِي عِلْمِهِ، وَ إِلَى نُوحٍ فِي فَهْمِهِ، وَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ فِي خُلُقِهِ، وَ إِلَى مُوسَى فِي مُنَاجَاتِهِ، وَ إِلَى عِيسَى فِي سُنَّتِهِ، وَ إِلَى مُحَمَّدٍ فِي تَمَامِهِ وَ كَمَالِهِ، فَلْيَنْظُرْ إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الْمُقْبِلِ. ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ابن ابى‌الحديد، ج2، ص236؛ المناقب، خوارزمى، ص49؛ كفاية الطالب، ص45؛ الرياض النضرة، ج2، ص218.

هركس مى‌خواهد به آدم، در علمش و به نوح، در فهمش و ابراهيم، در خُويَش و موسى، در مناجاتش و عيسى در سنتش و محمد، در كمالش بنگرد، به اين شخصى كه وارد مى‌شود، بنگرد... .

مردم گردن كشيدند تا ببينند كيست كه وارد مى‌شود، ناگاه ديدند على بن ابى‌طالب است كه وارد مى‌شود.

آرى اين حقيقت وجودى على است كه در تاريخ بشر شگفتى آفريده است. چه بسيارند انسان‌هايى كه به خاطر عشق به على و به جرم بيان فضائلش سرشان بر دار رفت يا زبانشان بريده شد يا خانه‌هايشان ويران گشت!

على‌شناسى، يك تكليف است؛ چون على(علیه السلام) امام است. نبى اكرم(صلی الله علیه و آله) فرمود:8.

«مَن ماتَ وَ لَم يَعرِف إمامَ زَمانِهِ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً» ⁽¹⁾«هركس بميرد و امام زمان خود را نشناسد با مرگ جاهلى مرده است».

اين سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله) دلالت دارد بر اينكه امامت از اصول دين است؛ زيرا به يقين مى‌دانيم اگر كسى جاهل به فرعى از فروع دين باشد، مرگش جاهلى محسوب نمى‌شود؛ هرچند دانستن آن فرع واجب بوده باشد. ⁽²⁾در پرتو اين تكليف الهى، شناخت ابعاد شخصيت فردى و اجتماعى اميرالمؤمنين على(علیه السلام) و امامت و خلافت آن حضرت، همواره يكى از موضوعات محورى در فرهنگ و تاريخ اسلام، براى دوستان و دشمنان آن حضرت، بوده است. ما در اين تحقيق بر آنيم ديدگاه شعرا و ادباى اهل‌سنت قرن اول هجرى را درباره شخصيت حضرت على(علیه السلام) بررسى كنيم.

نكته حايز اهميت اين است كه همه سراينده‌ها به طور رسمى به عنوان شاعر شناخته نشده‌اند. بلكه برخى صرفاً به دليل داشتن قريحه شعرى، ابياتى چند سروده‌اند.

علت انتخاب اشعار شعراى قرن اول در عنوان تحقيق، اين است كه بسيارى از آنها على(علیه السلام) را از نزديك ديده‌اند يا اوصاف و ويژگى‌هاى شخصيتى آن حضرت را با يك واسطه از افراد مطمئن شنيده‌اند. ازاين‌رو سخنان و سروده‌هايشان از اتقان و استحكام بيشترى در معرفى چهره تابناك حضرت على(علیه السلام) برخوردار است.7.

بر اساس شواهد و مستندات قرآنى ⁽¹⁾و تاريخى، پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) حضرت على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) را بارها به عنوان وصى و جانشين خود و ولى امر مسلمين و رهبر جامعه اسلامى معرفى كردند و در حجة‌الوداع با دستور خداوند، در منطقه غديرخم، رسماً آن حضرت را به خلافت و رهبريت جامعه اسلامى منصوب نمودند. با وجود اينكه حق على(علیه السلام) بعد از وفات پيامبر(صلی الله علیه و آله) در خلافت و حكومت غصب شد، ليكن آن حضرت به خاطر حفظ مصالح اسلام و مسلمين، صبرى تلخ و جانكاه را پيشه خود ساختند:

«فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذى وَ فِي الْحَلْقِ شَجًا أَرَى تُرَاثِي نَهْبا». ⁽²⁾تاريخ گواهى مى‌دهد كه آن حضرت نه تنها براى احقاق حق خويش قيام نكردند، بلكه (چنان‌كه در فصل سوم بيان گرديده است) با غاصبان خلافت نيز همراهى نموده و حاكمان وقت را در مشكلات مختلف يارى كردند! با اين حال، مخالفان اهل‌بيت، بدترين ستم‌ها را به آن حضرت و فرزندانش روا داشتند. عبدالله‌بن علا از زُهَرى از سعيد بن جناب از ابى‌عُنفُوانه مازنى از جَندَع روايت نموده كه از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنيدم مى‌فرمود: «هركس از روى عمد دروغ بر من بندد، جايگاه او در آتش خواهد بود». سپس وى گفت:

هنگامى كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از حجة‌الوداع باز گشته بود، چون در غديرخم فرود آمد، براى ايراد خطبه به پا خاست. در آن حال دست على(علیه السلام) را گرفت و گفت: «هركس كه من مولاى او هستم پس اين (على) مولاى اوست. بار خدايا دوست دار كسى را كه او را دوست دارد و دشمن دار كسى را كه او رات.

دشمن دارد.

عبدالله بن علاء گفت: به زهرى گفتم: «در شام كه گوش‌هاى تو از دشنام به على(علیه السلام) پر است اين حديث را بازگو منما!» در جواب من گفت: «به خدا قسم از فضايل على(علیه السلام) به قدرى در خاطرم هست كه اگر آنها را بازگو نمايم كشته خواهم شد». ⁽¹⁾

ظلم به اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) هنوز هم ادامه دارد. در دوران كنونى، يكى از شگردهاى دشمنان، تحريف تاريخ و وارونه كردن حقايق صدر اسلام است؛ به گونه‌اى كه برخى معاندان، منابع اهل‌سنت را نيز تغيير داده و حقايق موجود درباره اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، به ويژه حضرت على(علیه السلام) را از آن منابع حذف كرده‌اند. ازاين‌رو ائمه اطهار(عليهم السلام) و علماى دين همواره به پيروان راستين آن حضرت سفارش مى‌نمودند براى تبيين فضائل على(علیه السلام) و معرفى شخصيت بى‌مثال آن حضرت، كوشش كنند. يكى از راه‌هاى تبيين فضايل آن حضرت، اين است كه چگونگى ذكر فضايل على(علیه السلام) در منابع اهل‌سنت، به ويژه در لسان شعرا و ادبا، مورد واكاوى و دقت نظر قرار گيرد، تا بدين وسيله ضمن جلوگيرى از تحريف حقايق، حق‌طلبان از رهنمودهاى آن امام بحق نيز بهره‌مند شوند.5.

بخش اول: مفاهيم و كليات

مفهوم‌شناسى

اشاره

چون در اين تحقيق، به دنبال بررسى شخصيت حضرت على(علیه السلام) در نگاه شاعران اهل‌سنت در قرن اول هجرى هستيم، بايد پيش از ورود به بحث اصلى، چند عنوان را به لحاظ مفهومى مورد دقت قرار دهيم:

1. شعر

اشاره

شِعر (به كسر «ش») در لغت دانستن و زيركى است: «شَعَرَ شَعْراً: عَلِمَ بِهِ. شَعَرَ لِكذَا: فَطَنَ لَهُ» و در اصطلاح اهل عربيت، كلامى است كه وزن و قافيه داشته باشد. ⁽¹⁾

مرحوم طبرسى ذيل آيه شريفه (بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ) ⁽²⁾مى‌نويسد:

شعور، اول علم است از راه مشاعر و حواس ... و به قولى شعور ادراك دقيق است، مأخوذ از شَعر به معناى موى كه دقيق و نازك است و از آن است شاعر كه به اقامه وزن و نظم مُتفَطِن است، طورى كه ديگران نيستند. ⁽³⁾

راغب گويد:

شاعر به علت فِطنت و دقّتِ معرفت، شاعر ناميده شده. شِعر در اصل علم دقيق است... و شاعر آن است كه صنعت شعر داند. آيات قرآن گواه مطلب فوق است! وقتى ملاحظه مى‌كنيم در آيه (وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ) . ⁽¹⁾شعر به معناى دانستن و درك است.

(وَ لْيَتَلَطَّفْ وَ لا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً) ⁽²⁾اشعار به معنى اعلام است؛ يعنى ناشناسى كند و كسى را نسبت به وضع شما با خبر ننمايد. ⁽³⁾

جايگاه شعردر فرهنگ اسلامى

آيا در قرآن و كلام اولياى الهى شعر سرودن تأييد شده است؟ آنچه مسلم است قرآن كريم در برخى آيات، با شعر و شاعران مبارزه كرده و هر دو را سرزنش كرده است:

-(وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ) ⁽⁴⁾

ما هرگز شعر به او (پيامبر) نياموختيم و شايسته او نيست [شاعر باشد] اين (كتاب آسمانى) فقط ذكر و قرآن مبين است.

[پيامبر اسلام شاعر نيست] شاعران كسانى هستند كه گمراهان از آنان پيروى مى‌كنند. آيا نمى‌بينى آنها در هر وادى سرگردانند و سخنانى مى‌گويند كه [به

آنها] عمل نمى‌كنند؟! مگر كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام مى‌دهند و خدا را بسيار ياد مى‌كنند.

ناگفته نماند كه در آيات فوق، به شعر جاهليت و شعر غير مسئول حمله شده است. به اشعارى كه در خدمت هوس‌هاى شخصى با هدف جنگ و خونريزى، وصف امور شهوانى، مدح ستمگران و تملق از حاكمان جائر، فخرفروشى‌هاى بيجا و هجوگويى است و قابل پياده شدن در عمل نيست، غير مسئولانه گفته مى‌شود كه محصول خيال‌بافى و مورد حمله قرآن است. اگرچه قرآن در حال خشكاندن ريشه آنها بود، بعدها خلفا آن را زنده كردند و به شاعران مُطرب، كيسه‌هاى زر دادند. اما شعر مفيد مورد تأييد قرآن و اولياى دين است؛ چنان‌كه از استثنا در آيه اخير روشن مى‌شود.

اصولاً سخنى كه از روى وهم و خيال باشد، در اسلام مذموم است. ولى بيان حقائق، در هر قالب كه باشد، ممدوح و پسنديده است.

گفته‌اند كه كعب بن مالك به خدمت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) رسيد و پرسيد: «نظر شما درباره آياتى كه در سوره شعرا درباره شاعران وارد شده چيست؟» حضرت پيغمبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «به حقيقت كه شما با شمشير زبان در جهاديد». ⁽¹⁾

شعر، زبان احساس آدمى است كه شاعران خوش‌قريحه و نغزگوى، با استخدام زيباترين و جذاب‌ترين واژه‌ها و عبارات، دقايق حِكمى و عرفانى را در قالبى شورانگيز و دل‌نواز، بيان مى‌كنند.

اين هنر شعر است كه حقيقت را جلوه‌گر مى‌كند و فضائل اخلاقى و امور6.

معنوى را با روح شنونده در مى‌آميزد و با جذبه عميق، رهرو حق‌جو را به چشمه زلال حقيقت مى‌رساند؛ چه بسيارند آوازهايى كه از دل شاعران بر مى‌خيزد و در دل شب، نواى دلنشين كاروانيان مى‌شود يا در دل رهروان، شور زندگى افكنده و نويد صبحى دل‌افروز را به بشر مى‌سپارد. اين شعر است كه گاهى بزم اميران و بزرگان را مى‌آرايد و گاهى آواز مادرى مى‌شود و در كنار گاهواره، دل ناملايم طفل را آرام مى‌كند.

كسى كه با زبان عربى آشنا باشد، در مقابل قصيده ميميّه فَرَزدَق ⁽¹⁾

هذا الّذي تعرف البطحاء وطأته والبيت يعرفه والحلّ والحرم

هشام از شنيدن آن ناراحت شد و فرزدق را در «عَسفان»، بين مكّه و مدينه، زندانى كرد. لذا امام زين‌العابدين(علیه السلام) دوازده هزار درهم برايش فرستاد. شمار ابيات اين قصيده مختلف ذكر شده است: از چهار بيت تا چهل و يك بيت: حلية الأولياء، ج3، ص139؛ تذكرة الخواص، ص330؛ كفاية الطالب، صص452 و 453.

و با هاشميات كُمَيت، ⁽¹⁾انس گرفته و قصيده عينيه حِمْيرى، ⁽²⁾شور و احساس حماسى در دل و سرش مى‌افكند. آيا مى‌شود قصيده تائيه دِعبل خُزاعى ⁽³⁾

تجاوَبن بالاَرنان و الزَّفَراتِ نَوائِح عُجمٍ اللَّفظِ و النَّطَقاتِ اما به دليل بيت سى‌ام آن به مدارس آيات مشهور شده است.

ابوالفرج اصفهانى در اغانى، ج18، ص29 گفته است: «قصيده مدارس آيات دعبل از بهترين نوع شعر و شكوهمندترين نمونه مدايحى است كه درباره خاندان پيغمبر(عليهم السلام) سروده‌اند و دعبل آن را براى على‌بن موسى‌الرضا(علیه السلام) سروده و گفته است كه چون به خدمت آن امام(علیه السلام) رسيدم، فرمود: يكى از سرودهايت را برايم بخوان و من خواندم:

مدارس آيات خلت من تلاوة و منزل وحي مُقفر العَرصات

امام آن‌چنان گريست كه از هوش رفت.

ابن عساكر در ج5، ص234 تاريخش گفته است: «چون گام مأمون در خلافت استوار شد و سكه‌بنامش زدند، به جمع آثار فضائل دودمان پيغمبر(صلی الله علیه و آله) پرداخت و از جمله اشعارى كه از آن فضائل به دستش رسيد، اين سروده دعبل بود:

مدارس آيات خلت من تلاوة و منزل وحي مقفر العرصات

پيوسته انديشه اين قصيده در سينه‌اش موج ميزد تا آن‌گاه كه دعبل بر او وارد شد. به وى گفت: «قصيده تائيه‌ات را برايم بخوان و مترس كه از آنچه در آن چكامه گفته‌اى در امانى». او وقتى خواند مأمون به قدرى گريست كه اشك بر سينه‌اش فرو ريخت. از آن پس دعبل اولين كسى بود كه بر وى داخل مى‌شد و آخرين كس بود كه از نزدش بيرون مى‌رفت. دعبل در سال 148 به دنيا آمد و در سنه 246، در روزگار پيرى و كهنسالى، به جور و ستم كشته شد. وى 97 سال و چند ماه زيست وآرامگاهش در شوش دانيال است.

بخوانيد و بر جنايات و ستم‌هايى كه بر خاندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) رفته، اشك نريزيد؟! مگر مى‌شود قصيده ميميه امير ابوفَراس حَمدانى ⁽¹⁾را خواند و با شاعر دلسوخته همراه نگشت و هم آواز نشد، آنجا كه مى‌گويد:

يا باعَةَ الخَمرِ كُفُّوا عن مَفاخِرِكُمْ لَمَعشَرٌ بيعُهم يَومَ الهِياج دَمُ ⁽²⁾

اى شراب‌فروشان، به خود مباليد و از خودستائى بازايستيد كه هر آينه انسان‌هاى ارزشمندى هستند كه در نبرد زندگى، خونِ گرم خود را نثار مى‌كنند.9.

شاعران قرن اول هجرى را مى‌نگريم كه چگونه مديحه و مرثيه را سر دادند و چون شمشير بُرّانى از پيشوايان دين حمايت كردند و شعرشان تير آتشينى بود در جگر دشمن. بى‌جهت نيست كه شيعه و سنى از پيامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) نقل مى‌كند كه فرمود:

«إنِّ مِنَ الشِّعرِ لَحِكمَةً وَ إنّ مِنَ الْبَيانِ لَسِحراً» ⁽¹⁾«همانا پاره‌اى از شعرها حكمت است و برخى بيان‌ها همچون جادو اثر مى‌گذارد». ازاين‌رو رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) شاعران را براى مدح كردن پاكان و نكوهش مخالفان تشويق مى‌كرد؛ چنان‌كه خود ايشان شعر مى‌خواند و از ديگران مى‌خواست كه شعر بخوانند هنگامى كه عَمرو بن سالم ⁽²⁾

يا رَبِّ انّي ناشِدٌ مُحَمّداً حِلفَ ابينا وَ ابيه الاَتلَداً

چون عمرو بن سالم با خواندن اشعار فوق خبر نقض پيمان بنى‌بكر بن كنانه را به پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) داد، پيغمبر(صلی الله علیه و آله) نزد مردم گفت: «خدا تو را و همه خزاعه را يارى دهد». پس از اين برخاست، و داخل منزل ميمونه شد، غسل كرد و هنگام غسل فرمود: «اگر بنى‌كعب را يارى نكنم، كسى مرا معاونت نخواهد كرد». پس از اين جريان اصحاب خود را جمع كرد و تصميم حركت به طرف مكه را به آنان رسانيد و در اين جنگ، كه سال هشتم هجرى واقع شد، مكه فتح گرديد: أسدالغابة، ج3، ص722؛ تاريخ‌طبرى، ج3، ص46؛ الكامل فى التاريخ، ج2، ص241.

بر پيغمبر وارد شد و اين شعر خود را خواند:

3.فانصُرْ رَسولَ الله نصراً عَتَداً و ادعُ عبادَ الله يأتوا مَدَداً

1.پروردگارا! من جوياى محمّدم، سوگند پيشين پدران خود و پدر او را خاطرنشان ساختم.

حضرت فرمود: «اى عمرو بن سالم، تو يارى داده خواهى شد».

ابوليلى نابغه جَعدى ⁽¹⁾

وى از پيروان على بود. پس از رحلت پيامبر(صلی الله علیه و آله) از منزلش بيرون آمد و از حال مردم جويا شد. در اين حال با عمران بن حصين و قيس بن حرمه كه از سقيفه بر مى‌گشتند، ملاقات كرد. پرسيد: «على(علیه السلام) در چه حالى است؟» آن دو گفتند: «على(علیه السلام) مشغولِ تجهيز پيكر مطهر پيامبر است». در همين جا او در تقدم على(علیه السلام) به مقام امامت و ولايت مؤمنان اين ابيات را سرود:

قولا لأصلع هاشم إن أنتما لاقيتماه لقد حللتَ أرومَها

و إذا قريشٌ بالفخار تساجلت كنتَ الجديرَ به و كنتَ زعيمَها

و عليك سلّمت الغداة‌بامرة للمؤمنين فما رعت تسليمها

اى عمران و قيس اگر پيشانى سفيد هاشمى [على(علیه السلام)] را ملاقات كرديد. به او بگوييد:

هرگاه قريش به فخر و عزت مسجل شود، تو به آن سزاوارتر و زعيم آن خواهى بود.

اگر فردا به مقام اميرالمؤمنينى رسيدى، پس نبايد آن را رها كنى.

وى عمرش را در ميدان‌هاى نبرد و به زهد و تقوا گذرانيد. در جنگ صفين نيز در ركاب على(علیه السلام) بود و علاوه بر جهاد با دشمنان اسلام، به جهاد با نفس پرداخت و مدام مشغول نماز و تلاوت قرآن و تسبيح بود. وى در حكومت عبداللَّه بن زبير دار فانى را وداع گفت. به نقلى وى در كوفه ساكن شد و معاويه او را با يكى از واليانش به اصفهان اعزام كرد. او در سال هفتاد هجرى در اصفهان از دنيا رفت. گفته شده سن او در هنگام وفات 180 سال بوده و بعضى 240 سال گفته‌اند: الاستيعاب، ج4، ص1516؛ اسدالغابه، ج5، ص2؛ اعيان الشيعه، ج8، ص65.

به اين شعر رسيد:

بَلغنَا السَّماءَ مَجدَنا و جُدودَنا و إنّا لنرجوا فوقَ ذلك مَظهراً

ما با گرايش به اسلام مجد و بزرگى را به آسمان رسانده‌ايم و آرزو اين است كه به جلوه‌گاه بالاترى برسيم.

پيامبر(صلی الله علیه و آله) به ابوليلى جعدى فرمود: «كدام جلوه‌گاه بالاتر منظورت هست؟» عرض كرد: «بهشت». حضرت فرمود: «بلى! به خواست خدا».

نقل است عبدالله بن رَواحه ⁽¹⁾براى حضرت شعر مى‌خواند و او مسرور مى‌شد.0.

بَراء بن عازِِِب گويد: پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) را ديدم كه خاك‌هاى خندق را حمل مى‌نمود و در آن هنگام، اين شعر عبدالله بن رواحه را زمزمه مى‌كرد:

همچنين حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) براى طلب باران، شعر عمويش، ابوطالب را خواند و خداوند دعايش را مستجاب كرد. سپس پيامبر فرمود:

«لله دَرُّ أبي طالب لو كان حياً لقَرَّت عيناهُ»؛ «بر أبوطالب از خدا نيكى باد. اگر او زنده بود، چشمانش از اين حادثه روشن مى‌شد». آن‌گاه فرمود: «كيست كه شعرى از او بخواند؟»

برخى از حاضران اشعارى را به گمان اينكه مورد نظر رسول خداست، خواندند. اما پيامبر(صلی الله علیه و آله) نپذيرفت تا اينكه على(علیه السلام) برخاست و عرض كرد: اى رسول خدا شايد اين شعر پدرم ابوطالب را اراده فرموده‌ايد كه گفته است:8.

وَ أبيضُ يُستَسقَى الغَمامُ بِوَجهِهِ ثِمالُ اليتامى عِصمةٌ لِلأرامِلِ

تَلُوذُ بِهِ الهُلّاكُ من آل هاشمٍ فَهُم عِندَه في نِعمةٍ و فَواضلِ ⁽¹⁾

سفيدرويى كه به يُمن روى او، از ابر طلب باران مى‌شود. او (محمد) پناه يتيمان و بيوه‌زنان است.

بنى‌هاشم در سختى و درماندگى به دامن پرمهر و محبت او پناهنده مى‌شوند.

پس آنان نزد او در فراوانى نعمت و بخشش‌ها هستند.

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «آرى اين است شعر ابوطالب». در اين هنگام، شخصى از طائفه كنانه برخاست و اشعار بلندى سرود كه مطلعش اين بيت است:

لَكَ الحَمدُ و الحَمدُ ممِّن شَكَر سُقينا بوجهِ النَّبي المَطَر ⁽²⁾

پروردگارا! ستايش تو راست و سپاس تو گفتن بر ماست. چه، به ميمنت روى محمد(صلی الله علیه و آله)، به باران رسيديم.

او با چشمانى نگران، خدا را خواند كه باران بارد. لحظه‌اى چند نگذشت كه دانه‌هاى دُرْ فام باران، بر سرمان ريخت.

ابرها به شدّت باريدند و مسيل‌ها به جوشش آمدند و حتى مناطق بلند قبيله مُضر را سيراب نمودند.

پس پيغمبر(صلی الله علیه و آله)، چونان‌كه عمويش وصف او گويد، داراى آبرويى است كه به واسطه او خداوند ابرها را به ريزش مى‌آورد.

پيغمبراكرم(صلی الله علیه و آله) وقتى آن اشعار را شنيد، به وى فرمود:

«ياكَنانِي بَوّأكَ الله بِكُلِّ بَيتٍ2.

قُلتَهُ بَيتاً فِي الجنّةِ»؛ «مرحبا اى كنانى، خداوند به هر بيت شعرى كه سرودى خانه‌اى در بهشت به تو پاداش دهد».

پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) به شاعران مى‌فرمود: «دشمنان را هجو گوييد؛ چراكه مؤمن، با جان و مال خود، بايد در راه خدا مجاهده كند». ⁽¹⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پيوسته شعرا را بر مى‌انگيخت تا با اشعار خود، به پيكار با مخالفان برخيزند و با نقل حماسه‌هاى شجاعت‌انگيز، جبهه‌بندى كفار را درهم كوبند، روح نيرومند دينى را در بين مسلمين دميده و حميتشان را در مقابل حميت جاهليت تقويت كنند. به شعرا مى‌فرمود: «مشركين را و آنان‌كه از حق به دورند، هجو كنيد؛ چه در اين هنگام روح‌القدس همراه شماست». ⁽²⁾

پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) از شعر حَسّان بن ثابت ⁽³⁾در وجد و سرور آمد، زمانى كه8.

جريان غدير را به شعر در آورد. پيغمبر دعا كرد كه: «اى حسان! تا آن هنگام كه با سخنت ما را يارى مى‌كنى از تأييدات روح‌القدس بهره‌مند گردى». ⁽¹⁾لذا حضرت پيغمبر(صلی الله علیه و آله) منبرى در مسجد براى حَسّان مى‌گذاشت و او بر منبر مى‌ايستاد و فضايل پيغمبر و مكتب او را بازگو مى‌كرد.

پس از رحلت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) و در زمان امامان معصوم(عليهم السلام) نيز شعرا از نقاط دور به خدمت ائمه مشرف مى‌شدند و مورد تفقد و اكرام ايشان قرار مى‌گرفتند. براى همين است كه در دوره ائمه طاهرين(عليهم السلام)تحولاتى در شعر و ادب پيدا شد و به كمال گرائيد و در اجتماع آن روز، از بيشتر علوم و فنون، پيشى گرفت؛ چنان‌كه اين حقيقت را به وضوح از گفتار و رفتار امام صادق(علیه السلام) درباره (هاشميات) كُميت مى‌يابيم.

كميت در ايام تشريق در منا بر آن حضرت وارد شد و اجازه خواست تا براى حضرت از اشعار خود بخواند. حضرت فرمود: «اين ايام بسيار شريف و با ارزش است». كُميت عرض كرد: اين اشعار درباره شما سروده شده! امام چون اين جواب را شنيد، فرمود: «تا ياران و همراهانش جمع شوند و به كميت هم اجازه داد تا شعرش را بخواند». كميت هم قصيده لاميه از قصايد هاشمياتش را خواند.6.

پس از تمام نمودن شعر حضرت درباره‌اش دعا كرد و هزار دينار و يك دست خلعت به او مرحمت فرمود. ⁽¹⁾

فقهاى امت اسلامى و زعماى مذهب نيز از سيره ائمه معصوم(عليهم السلام) پيروى كرده و به شعراى اهل‌بيت توجه نموده‌اند و بر تأليف كتب فقهى و معارف اسلامى، به تدوين كتب شعرى و تشريح فنون ادبى نيز پرداخته‌اند؛ به طورى‌كه زعماى بزرگ كلينى، عياشى، صدوق، جَلودى، مفيد، سيد مرتضى و گروهى ديگر از علما داراى ديوان شعرند. شعرا پيوسته در اعياد مذهبى، و در روزهاى وفات ائمه در مجالس علماى بزرگ گرد مى‌آمدند و مرثيه‌سرايى مى‌كردند و بدين وسيله مكتب اهل‌بيت را احياء مى‌نمودند. دوران مرحوم آيت‌اللّه بحرالعلوم و مرحوم كاشف‌الغطا را مى‌توان از دوره‌هاى رونق مكتب اهل‌بيت(عليهم السلام) شمرد. ⁽²⁾

2. اهل‌سنت در قرن اول هجرى

با توجه به اينكه مذاهب چهارگانه اهل‌سنت در قرن دوم به وجود آمده‌اند، سؤال اين است كه آيا واژۀ «سنى و اهل‌سنت» در قرن اول به كار مى‌رفت يا خير و اساساً مخالفان حضرت على(علیه السلام) در قرن اول با كدام ويژگى شناخته مى‌شدند؟

تحقيقات نشان مى‌دهد در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دو حزب مشخص وجود داشت: يكى حزب قريش كه بنى‌هاشم را پيش از اسلام از خود رانده بودند و ديگرى حزب علوى كه متشكل از هاشميان و هواداران مهاجر و انصارش بودند. ⁽³⁾

زاويه اختلاف سياسى ميان آن دو حزب كه از همان آغاز ريشه مذهبى داشت، پس از ظهور اسلام نيز توسعه يافت. لذا باور بخشى از صحابه كه به حسب ظاهر اسلام را پذيرفته بودند، بر نظريه قرآن منهاى سنت استوار بود. از مهمترين ويژگى حزب قريش حجت ندانستن دستورات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و نهى مردم از كتابت و نقل حديث بود كه در توصيه‌هاى رهبران اين حزب از زمان حيات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وجود داشت. بدين‌سان روشن مى‌شود كه اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دو دسته بودند: يك دسته كسانى كه باورشان پيروى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از هر جهت بود و دسته ديگر گروهى كه پيروى ايشان را در امور سياسى و حكومتى لازم نمى‌دانستند. اين دسته همان كسانى بودند كه با پشتوانه جاهلى قريش، به محض وفات پيامبر(صلی الله علیه و آله) حكومت را به دست گرفتند و سفارش‌هاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) را زير پا نهادند. گفتنى است پيدايش اهل‌سنت از همين نقطه است؛ گرچه آن زمان با عنوان سنى يا اهل‌سنت شناخته نمى‌شدند. تا زمانى كه عمر خليفه بود، عامه مردم، به جز هواداران على(علیه السلام)، بر فتواى حكومتى بودند و اختلافاتى را كه آن زمان ميان سيره پيامبر(صلی الله علیه و آله) و ديگران بود، به حساب نمى‌آوردند. اما در زمان عثمان كه علاوه بر اتهامات مالى و سياسى، از نظر دينى نيز متهم به بدعت‌هايى شد، وى مورد انكار بخش بزرگى از صحابه قرار گرفت. لذا مردم نمى‌دانستند كه چه كسى سخن صحيح دين را مى‌گويد. مخالفان حزب قريش در رأس نهضت ضد عثمان بودند. عثمان در پايان سال 35 كشته شد و على(علیه السلام) با خواست مردم بر مسند خلافت نشست. شام كه رهبرى بخشى از حزب قريش را داشت، رهبرى امام على(علیه السلام) را نپذيرفت. رهبران ديگر حزب قريش، طلحه و زبير بودند كه آنها نيز

حكومت على(علیه السلام) را نپذيرفتند و در بصره مستقر شدند.

جداى از مسائل سياسى، در مسئله مهم تبيين دين در موارد اختلافى و مستحدثه نيز دو دسته سياسى و مذهبى پديدار شدند: پيروان على(علیه السلام) و پيروان عثمان. مجموعه آنچه در شكل‌دهى مخالفان على(علیه السلام) نقش داشت و به مرور كامل‌تر شد، مذهب عثمانى ناميده شد؛ در برابر حزب علوى كه اصطلاح «الشيعه» براى آن به كار مى‌رفت. بنابراين گروهى شيعه على(علیه السلام) يا الشيعه نام گرفتند و در مقابل نيز گروهى شيعه عثمان بودند و عثمانى يا العثمانيه نام گرفتند. اين مذهب (عثمانى) مذهب عامه مردم بود؛ مردمى كه به مرور دين خود را از امويان گرفتند.

ابان بن عياش از سُلَيم بن قيس هِلالى نقل مى‌كند كه گفت: زياد بن سُمَيه، كاتبى داشت شيعى كه با من دوست بود، برايم نامه‌اى را خواند كه معاويه در پاسخ نامه زياد به وى نوشته بود. در پايان آن، معاويه نوشته بود: «اين نامه را كه خواندى، آنچه در آن است پوشيده دار و اصل نامه را از ميان ببر».

منشى زياد بن سُمَيه گفت: وقتى زياد اين نامه را خواند آن را بر زمين زد و رو كرد به من و گفت: «واى بر من كه از چه درآمدم و به چه فرو رفتم! به خدا سوگند از پيروان آل محمّد(صلی الله علیه و آله) و در حزب آنان بودم، از آن درآمدم و به پيروان شيطان پيوستم و وارد حزب او شدم؛ پيرو كسى شدم كه چنين نامه‌اى برايم مى‌نويسد». ⁽¹⁾

سُلَيم گفت: در آن روز نسخه‌اى از نامه برداشتم، شب كه شد زياد نامه را خواسته بود و آن را پاره كرده و از ميان برده بود و گفته بود: «هيچ كس از آنچه در اين نامه بود خبر ندارد» و نمى‌دانست كه من از آن نسخه‌اى برداشته‌ام.6.

امويان، خود را ادامه دهنده خلافت خلفاى نخست دانسته و امام على(علیه السلام) را رو در روى خود قرار دادند. در اين زمان اصطلاح شيعه به طور عام در برابر اصطلاح عثمانى قرار داشت. امويان با حمايت خود از مذهب عثمانيه كه اصولاً مشروعيتى براى امام على(علیه السلام) قايل نبودند و بيشتر در شام مستقر بودند آن را در بخش اعظم جامعه اسلامى حاكم كردند. اما در عراق، به جز بصره، طرفدارى نداشتند. بلكه در عراق اعتقاد به حقانيت علويان خود را در عرصه سياست نشان مى‌داد.

حجاز در منازعات علويان و امويان جانب هيچ كدام را نگرفت و خود نهضتى به نام جنبش «اَبناء الصحابه» را به راه انداخت.

مفهوم تشيع در قرون نخستين، اعم از تشيعى بوده كه اكنون رايج است. آنچه اكنون شيعه گفته مى‌شود، در اصطلاح كهن عثمانيان از آن به رَفْض تعبير مى‌شد. در آن دوره، شيعه در كاربرد عمومى به كسانى گفته مى‌شد كه امام على(علیه السلام) را مقدم بر عثمان مى‌دانستند. افزون بر آن، كسانى كه آن حضرت را بر ساير خلفا مقدم داشته يا اصولاً به مقام امامت آن حضرت و اولاد ايشان اعتقاد داشتند، شيعه خوانده مى‌شدند.

شيعه به معناى متشيع كسى بود كه در مقام مقايسه ميان خلفا اعتبار و اعتناى بيشترى به على(علیه السلام) داشت. درحالى‌كه رافضى به كسى گفته مى‌شد كه خلافت شيخين را انكار مى‌كرد و امامت على(علیه السلام) را به عنوان امرى منصوص از طرف خدا باور داشت.

نبى گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله) پيوسته واژه شيعه را براى پيروان على(علیه السلام) به كار برد.

طبرى در تفسيرآيه (أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) ⁽¹⁾از ابى‌الجارود از محمد بن على».

الباقر(علیه السلام) اين حديث را نقل كرده است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«أنتَ يا عَليُّ و شيعتُكَ خَيرُ البَرِية» ⁽¹⁾«اى على! تو و شيعيانت خيرالبريه مى‌باشيد».

خوارزمى از جابر بن عبدالله انصارى نقل نموده است: نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله) بوديم كه على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) وارد شد؛ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«قد أتاكم أخي»؛ «برادرم پيش شما آمد». سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) متوجه كعبه شد و دستش را بر آن زد و گفت:

«وَالَّذي نَفسِي بِيَدِه، إنَّ هذا و شيعَتَهُ هُم الفائزونَ يَومَ القيامة» ⁽²⁾«قسم به خدايى كه جانم در دست اوست، اين و شيعيانش رستگاران روز قيامت هستند».

خود حضرت على(علیه السلام) نيز اين واژه را بارها درباره پيروان خويش به كار بردند ⁽³⁾به عنوان نمونه نصر بن مزاحم، از عمرو بن شمر، از جابر، از زيد بن حسن، پيمان‌نامه داورى (حكميت) را از زبان على(علیه السلام) چنين نقل نمود:

هَذَا مَا تَقَاضَى عَلَيْهِ علي بن ابي‌طالب وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ ابي‌سفيان وَ شِيعَتُهُمَا فِيمَا تَرَاضَيَا بِهِ مِنَ الْحُكْمِ بِكِتَابِ الله وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ(صلی الله علیه و آله) قَضِيَّةُ عَلِيٍّ عَلَى أَهْلِ الْعِرَاقِ وَ مَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِهِ مِنْ شَاهِدٍ أَوْ غَائِبٍ وَ قَضِيَّةُ مُعَاوِيَةَ عَلَى أَهْلِ الشَّامِ وَ مَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِهِ مِنْ شَاهِدٍ أَوْ غَائِبٍ إِنَّا رَضِينَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَ حُكْمِ الْقُرْآنِ فِيمَا حَكَمَ وَ أَنْ نَقِفَ عِنْدَ أَمْرِهِ فِيمَا أَمَرَ وَ أَنَّهُ لَا يَجْمَعُ بَيْنَنَا إِلَّا ذَلِكَ وَ أَنَّا جَعَلْنَا كِتَابَ الله فِيمَا بَيْنَنَا حَكَماً فِيمَا اخْتَلَفْنَا فِيهِ مِنْ فَاتِحَتِهِ إِلَى خَاتِمَتِهِ نُحْيِي مَا أَحْيَا وَ نُمِيتُ مَا أَمَاتَ عَلَى ذَلِكَ تَقَاضَيَا وَ بِهِ تَرَاضَيَا. ⁽⁴⁾5.

اين [پيمانى] است كه على‌بن ابى‌طالب و معاوية‌بن ابى‌سفيان و پيروان آن دو خواسته‌اند و در آن هر دو طرف به پذيرفتن داورى كتاب خدا و سنّت پيامبر او(صلی الله علیه و آله) رضايت داده‌اند. على آن را بر عراقيان و شيعيان خويش، خواه حاضر و خواه غايب، نافذ و معتبر دانسته [و معاويه بر ياران خود، از حاضر و غايب واجبش شمرده] است. ما به داورى قرآن، در آنچه حكم كند، تن سپرده‌ايم و برعهده گرفتيم هر فرمان كه قرآن دهد بپذيريم؛ چه هيچ چيزى جز اين ما را گرد هم نياورده است [و به اختلافات ما پايان نمى‌دهد].

ما كتاب خدا را از آغاز تا پايانش داور اختلافات خود قرار داديم، آنچه را زنده داشته است زنده مى‌داريم و آنچه را ميرانده [و نابود كرده] مى‌ميرانيم [و نابود مى‌كنيم].

همچنين امام حسن مجتبى(علیه السلام) با هدف دفاع از پيروان على(علیه السلام) در متن صلح‌نامه با معاويه چندين بند از آن را به حفظ خون شيعه اختصاص داد و واژه شيعۀ على(علیه السلام) را در آن سند گنجانيد. ⁽¹⁾

قديمى‌ترين سندى كه در كاربردهاى عمومى، كلمه شيعه را در برابر كلمه عامه قرار داده، نامه‌اى است كه شيعيان كوفه و در رأس آنها سُلَيمان بن صُرَد خُزاعى ⁽²⁾

أَمْسَي عَلِيٌّ عِنْدَنَا مُحَبَّباً نَفْدِيهِ بِالْأُمِّ وَ لَا نُبْقِي أَبَا

دوشينه، على كه همه دوستدار اوييم در ميانه ما به سر برد و ما پدر و مادر خود را نيز فداى او مى‌كنيم.

پس از نگارش پيمان‌نامه حكميت تحميلى سليمان بن صرد درحالى‌كه بر چهره‌اش زخم شمشير داشت، نزد امير مؤمنان على(علیه السلام) آمد. چون على(علیه السلام) به وى نگريست گفت: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً). سپس فرمود: «تو از آنانى كه در انتظار شهادت هستى و عهد خود را تغيير نداده‌اى». گفت: «اى اميرمؤمنان، اگر من ياورانى مى‌يافتم، هرگز چنين پيمان‌نامه‌اى نوشته نمى‌شد».

ابن حجر گويد: سليمان فاضلى نيكوكار بود و در صفين با على(علیه السلام) همراه بود و در پيكار حوشب را كشت. بعداً از كسانى بود كه به امام حسين(علیه السلام) دعوتنامه نوشت. ولى از او جا ماند و سپس همراه با مسيب بن نجبه و گروهى ديگر كه چهار هزار نفر مى‌شدند، به خونخواهى امام حسين برخاست. عبيدالله بن زياد با لشكر مروان به مقابله آنان درآمد و سليمان و تمام كسانى كه با او بودند كشته شدند و اين به سال 65ه .ق بود. وقعة صفين، ص7.

«ما أعظمَ ما7.

اُصيبَ به هذه الاُمةُ عامَّةً و انت و شيعتُكَ خاصَّةً» ⁽¹⁾«چه بزرگ است آنچه امت پيامبر به طور عام و شما و شيعيانت به طور خاص به آن مبتلا شده‌ايد!؟»

سنيان، تقديم على(علیه السلام) را بر عثمان بدعت دانستند. حتى برخى از افراطى‌ها، تقديم امام بر عثمان را نيز رَفض دانستند و گفتند: «من قال ابوبكر و عمر و علي و عثمان، رافضي او مُبتَدِع». ⁽²⁾

اهل حديث كوفه مى‌گفتند: «اَفضلُ النّاسِ بعدَ النَّبي ابوبكر ثُمَّ عُمر ثُمَّ عَلي ثُمَّ عُثمان،1.

هذا تَشَيُّع اصحابِ الحديثِ مِنَ الكوفيينَ و يُثبِتونَ امامَةَ عَلِي». اما اصحاب حديث بصرى مى‌گفتند: «اَفضَلُ الامَّةِ بَعدَ النَّبي ابوبكر ثُمّ عُمر ثُمّ عُثمان ثُمّ عَلِي». اما مشايخ بغداد، از جمله احمد بن حنبل، امامت على را اصلاً قبول نداشتند: «كانوا يَحذِفون علياً مِنَ الاِمامَةِ و يَزعَمُونَ انَّ وِلايَتَهُ فِتنَهٌ». ⁽¹⁾

طى جريان قتل عثمان و خلافت على(علیه السلام) تشيع رشد بيشترى يافت؛ اين گرايش را گرايش علوى و شيعى مى‌ناميدند كه مرتبه ضعيف آن، رد عثمان و اثبات خلافت على(علیه السلام) و مرتبه كامل آن، اثبات امامت على(علیه السلام) پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و برترى او بر ديگر خلفا بود.

گرايش عثمانى كه در دو جريان جمل و صفين تبلور يافت، در جمل شكست خورد؛ گرچه آثارش در بصره باقى ماند و مردم اين شهر عثمانى‌مذهب شناخته شدند، اما در دوره اموى در شام غلبه كرده و بر عراق حكومت يافت. حكومت بنى‌اميه تبلور غلبه مذهب عثمانى بود كه خلافت على(علیه السلام) را مشروع نمى‌دانستند؛ زيرا مى‌گفتند: «خليفه سوم با دست او يا با تحريك او كشته شد؛ به علاوه تمامى مردم بر او اجتماع نكردند». اين اعتقاد در سلف اهل‌سنت كه عثمانيه ناميده مى‌شدند، رايج بود.

پس از شهادت امام على(علیه السلام)، اعتقاد به امامت امام حسن(علیه السلام)، سپس امام حسين(علیه السلام) نشانه تشيع اعتقادى شناخته مى‌شد. ولى عثمانى‌ها معاويه را خليفه مى‌دانستند و ياران امام حسين(علیه السلام) در واقعه كربلا با عقيده به اينكه امام حسين(علیه السلام)، امام و وصى رسول خداست، وى را يارى كردند و به شهادت رسيدند.6.

در قيام مختار، نه تنها بحث از تشيع اعتقادى، بلكه بحث پيدايش تشيع اعتقادى مطرح بود. انتقاد اشراف كوفه به تشيع مختار و حاميان او اين بود كه مى‌گفتند: «مختار از اسلافنا الصالحين اظهار بيزارى مى‌كند؛ چراكه آنان، بسيارى از صحابه پيامبر(صلی الله علیه و آله) را به دليل انحرافاتى كه به وجود آوردند، مذمت مى‌كردند.

ترسيم كننده خطوط اساسى اعتقاد اصيل در تشيع، امام معصوم(علیه السلام) است؛ زيرا يكى از لوازم اعتقاد به امامت الهى آن بزرگواران، آن بوده كه تنها احاديث امامان اعتبار داشته و اهل‌بيت(عليهم السلام) تنها تكيه‌گاه رهبرى سياسى و دينى مردم و مُفتَرَضُ الطاعه بوده‌اند.

در اواخر قرن اول و اوايل قرن دوم و در زمان امام باقر و امام صادق(عليهما السلام)نِحله‌هاى فكرى و فرقه‌هاى گوناگون پديد آمدند كه هر كدام داعيه رهبرى مسلمانان را داشتند. بيشتر آنها رهبرى سياسى موجود خلفا را پذيرفته بودند و مى‌كوشيدند رهبرى دينى را هم داشته باشند. اما ائمه شيعه پافشارى مى‌كردند كه تنها منابع مورد اعتماد، قرآن و عترت و اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) هستند.

از مباحث گذشته مى‌توان چنين نتيجه‌گيرى كرد: شيعه و سنى در صدر اسلام داراى چند طيف متفاوت بودند:

يك- شيعيان بسيارى بودند كه تشيع آنها از نوع تفضيل على(علیه السلام) بر عثمان بود. لذا به اهل‌بيت(عليهم السلام) علاقه‌مند، و راوى فضايل آنها بودند. اين افراد را نبايد سنى اصطلاحى دانست؛ گرچه بسيارى از آنها به خلافت شيخين نيز معتقد بودند.

دو- تشيع به معناى صرف دوستى اهل‌بيت است كه هيچ زمينه تفضيل هم در آن وجود ندارد. اين گرايش در نظر عثمانى مذهبان تشيع خوانده مى‌شد و

نمونه‌هاى زيادى هم دارد؛ از جمله محمد بن ادريس شافعى (150 - 204) كه حتى به رفض نيز متهم شد. اين امر منافاتى با تسنن وى كه چيزى جز گرايش عثمانى است، ندارد.

سه- اختلاف شيعه و سنى ابتدا فقط در حكومت بود، ولى بعداً به مسائل فقهى و كلامى و امور سياسى و اعتقادى نيز كشيده شد كه به آن تشيع اعتقادى مى‌گويند. اين تعريف از شيعه با تشيع به معناى برتر دانستن امام بر عثمان متفاوت است. در اين عقيده، امام از طرف خدا و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) منصوب است.

اين نظريه‌اى است كه در جريان خلافت على(علیه السلام) شكل گرفته و در اصل، هويت فكر شيعه را در باب امامت تشكيل مى‌دهد. اين نظريه، مستند به شواهد متقن و اصيل قرآنى وتاريخى است. ⁽¹⁾

عايشه در جريان شورش عليه على(علیه السلام) اعتراف كرد كه از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنيد كه درباره على(علیه السلام) چنين فرمود:

علي خليفتي عليكم في حياتي و مماتي فمن عصاه فقد عصاني. ⁽²⁾

على(علیه السلام) جانشين من بر شماست در دوران زندگى و بعد از مرگم، هركس با او مخالفت كند با من مخالفت كرده است.

چهار- عثمانيان، كه نسل سلف سنيان بعدى هستند، وضعيتى متفاوت با گروه اول دارند و امام على(علیه السلام) را خليفه چهارم مى‌دانند و تفضيل على(علیه السلام) را بر خلفا بدعت مى‌دانند. لذا در آثار رجالى اهل حديث و حنابله اتهام تشيع، به معناى نقل3.

فضايل اهل‌بيت، يكى از معيارهاى قدح به شمار مى‌آيد. ذهبى در ميزان الاعتدال درباره رافضى بودن مى‌گويد: «كسانى كه نقل فضايل على(علیه السلام) و اهل‌بيت مى‌كردند رافضى هستند». ⁽¹⁾لذا عالمان و محدثان سنى به اندك چيزى به داشتن گرايش‌هاى شيعى متهم مى‌شدند؛ مانند دارقطنى كه به خاطر جمع‌آورى اشعار و دواوين شعرا، از جمله اشعار سيد حميرى، ⁽²⁾به گرايش شيعى متهم شد. با اين حساب منظور از اهل‌سنت در عنوان كتاب همان گروه دوم و چهارم است.

سؤال اصلى تحقيق

بر اين اساس در اين تحقيق، با استفاده از منابع معتبر اهل‌سنت، به دنبال اين هستيم كه بدانيم شاعران و اديبان اهل‌سنت قرن اول هجرى، سيماى حضرت على(علیه السلام) را چگونه به تصوير كشيده‌اند؟

سؤال‌هاى فرعى

آيا موضوع ولادت حضرت على(علیه السلام) در داخل كعبه از نظر علماى اهل‌سنت صحيح است؟ آيا از ديد شاعران سنى، على(علیه السلام) اولين كسى است كه به پيامبر(صلی الله علیه و آله) ايمان آورده و با وى نماز خوانده است؟ آيا در مجلس سران قريش (بعد از نزول آيه انذار) كه على(علیه السلام) براى حمايت از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) اعلام آمادگى كرد، پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) وى را به عنوان خليفه خود معرفى كرد؟

آيا مواردى همچون فداكارى على(علیه السلام) در ليلة‌المبيت، برادرى على(علیه السلام) با پيامبر(صلی الله علیه و آله)، و بستن درِِِ خانه همه اصحاب به سوى مسجد به جز درِِ خانه على(علیه السلام)،9.

و اينكه على(علیه السلام) باب مدينه علم نبى(صلی الله علیه و آله) است و خورشيد براى نماز على(علیه السلام) بازگشت، نزول آيه تطهير درباره اهل‌بيت(عليهم السلام)، ايثار على(علیه السلام) و اعضاى خانواده و نزول سوره هل اتى، حديث منزلت و اينكه على(علیه السلام) مُحِب و مَحبوب خدا و رسول است، نصب على(علیه السلام) به عنوان خليفه مسلمين و جانشين رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حَجّة‌الوداع، بيعت مردم به ويژه بيعت عمر و ابوبكر با على(علیه السلام) به عنوان ولى امر مسلمين و تبريك انتصاب ايشان با واژه بَخ بَخ، غصب خلافت على(علیه السلام) بعد از پيامبر(صلی الله علیه و آله)، سكوت و خانه‌نشينى على(علیه السلام) به خاطر مصالح اسلام و مسلمين، همراهى و مساعدت على(علیه السلام) با خلفا درباره امور جارى مملكت، بر زبان جارى ساختن جمله «لولا على لهلك عمر» و... از نظر منابع اهل‌سنت مورد تاييد است و شعراى اهل‌سنت در اين زمينه‌ها سروده‌هايى دارند يا خير؟

مفروض ما در اين تحقيق آن است كه ادعاى شيعه اثناعشرى درباره على(علیه السلام) در امور مذكور مورد تصديق افراد منصف اهل‌سنت، و در منابع آنها انعكاس يافته است. ما در اين تحقيق، اعترافات شخصيت‌هاى برجسته اهل‌سنت را درباره موارد فوق بررسى خواهيم كرد.

پيشينه تحقيق

تحقيق درباره انعكاس ويژگى‌هاى حضرت على(علیه السلام) در آثار ادبى اهل‌سنت سابقه‌اى ديرينه دارد. شاعران و اديبان سنى‌مذهب، درباره شخصيت حضرت على(علیه السلام) چكامه‌هاى زيادى سروده‌اند و تاكنون تحقيق‌هاى عالمانه و گسترده‌اى درباره آن صورت گرفته است؛ براى مثال در موسوعه‌هاى ارزشمندى همچون «احقاق الحق» قاضى نورالله شوشترى، «عبقات الانوار» مير حامد حسين، «الغدير

فى الكتاب و السنه و الادب» علامه امينى، موسوعه «مُسند امام على» اثر مرحوم استاد عطاردى، موسوعه «النبى و اهل‌بيته فى الشعر العربى فى القرن الاول الهجرى» و كتاب «مجالس الشعراء عن امام البلغاء» بسيارى از آنها گردآورى شده و در تهيه اين اثر از آن كتاب‌ها بسيار بهره‌بردارى شده است. مؤلفان سه اثر نخست، به ويژه موسوعه گران‌سنگ الغدير، سروده‌هاى شاعران سنى‌مذهب را درباره على(علیه السلام)، يكى از اسناد قابل اعتنا براى اثبات حقانيت ادعاهاى شيعه اماميه درباره امامت و خلافت بلافصل على(علیه السلام) به شمار آورده‌اند.

مزيت تحقيق حاضر را مى‌توان در چند عنوان مطرح كرد:

يك- اين تحقيق به بيان و تحليل اشعار اهل‌سنت قرن اول هجرى اختصاص دارد. درحالى‌كه موسوعه‌هاى فوق عموميت دارند و همه آثار ادبى را گردآورى كرده‌اند كه طبعاً تشخيص موافق و مخالف در آنها براى همگان ميسر نيست.

دو- در بسيارى از موسوعه‌ها تلاش بر اين بوده كه اشعار كسانى كه به صورت رسمى شاعر شناخته مى‌شدند، گردآورى شود. درحالى‌كه سروده‌هاى زيادى در اين تحقيق به چشم مى‌خورد كه در رجزهاى ميادين جنگ توسط حاضران در جنگ بر زبان جارى شده كه نامى از آنها در تاريخ به عنوان شاعر برده نشده است.

سه- همه موسوعه‌ها با زبان عربى نوشته شده‌اند كه براى گسترده بودن بحث‌ها و نيز به دليل اينكه همگان قادر به فهم كامل زبان عربى نيستند، نمى‌توانند مرجع تحقيق براى همه دانش‌پژوهان باشند. از اين جهت تحقيق حاضر مى‌تواند مرجع قابل دسترس براى كليه دانشجويان و محققان فارسى‌زبان باشد.

اهداف و فوائد تحقيق

حضرت على(علیه السلام) داراى شخصيتى استثنايى و صاحب فضايل و كمالات برجسته است كه به برخى از آنها در قرآن و احاديث نبوى اشاره شده است. دليل اصلى براى انتخاب اين موضوع، روشن شدن اهداف ذيل است:

يك- تأكيد بر حقانيت ادعاى شيعه مبنى بر اينكه حضرت على(علیه السلام) يگانه شخصيتى است كه شايستگى جانشينى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را داراست.

دو- بيان فضايل حضرت على(علیه السلام) در منابع اهل‌سنت، معيار شناخت اهل تحقيق از افراد متعصب است و نشان مى‌دهد كه خورشيد وجود على(علیه السلام) تابنده‌تر از آن است كه ابرهاى تيره جهالت و تعصب بتواند جلوى تابش نور وجودش را بگيرد و به گفته شاعر:

خوش‌تر آن باشد كه سرّ دلبران گفته آيد در حديث ديگران

سه- با وجود چنين ديدگاهى درباره على(علیه السلام)، مخالفت با آن حضرت مخالفت با قرآن و سنت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.

چهار- با اين تحقيق، مى‌توان ميزان تأثيرپذيرى محتواى شعر و ادب از معارف علوى را نيز بررسى كرد.

محدوديت‌ها و دشوارى‌هاى تحقيق

موافقان و مخالفان حضرت على(علیه السلام) بسيارى از واقعيت‌هاى زندگى ايشان را با زبان شعر بيان كرده‌اند و ما به طور كامل متن آن اشعار را در اين كتاب نقل خواهيم كرد. لكن چند نكته مهم در اينجا وجود دارد:

اول: همه سرايندگان اشعار به طور رسمى به عنوان شاعر شناخته نشده‌اند،

بلكه آن افراد صرفاً به دليل داشتن قريحه شعرى، منويات خود را درباره على(علیه السلام) در عرصه‌هاى مختلف با زبان شعر بيان كرده‌اند. ازاين‌رو نمى‌توان آنان را در رديف شاعران قرن اول جاى داد.

دوم: به دليل وضعيت لغزنده سياسى صدر اسلام، خصوصاً نيمه نخست قرن اول، برخى از مردم، از جمله سرايندگان اشعار، كه گرايش‌هاى عثمانى داشتند و عليه على(علیه السلام) سخن گفته بودند، بعداً جزء ياران سرسخت وى شدند. عكس آن هم صادق بود؛ چنان‌كه حسّان‌بن ثابت، پس از قتل عثمان، گرايش عثمانى پيدا كرد. از اين جهت اظهار نظر درباره عثمانى يا علوى بودن افراد، دقت و تحقيق فراوانى را مى‌طلبد.

سوم: در اين كتاب به دليل رعايت پيوستگى مطالب، برخى از فضايل على(علیه السلام) از منابع اهل‌سنت درج شده كه در آن زمينه شعرى از شاعران اهل‌سنت قرن اول پيدا نكرديم. از خوانندگان فرهيخته و علاقه‌مند درخواست مى‌شود در صورت دستيابى به اشعار آن را به ما منعكس كنند تا در چاپ‌هاى بعدى استفاده شود.

كاربرد نتايج تحقيق

شناخت واقعيت‌هاى صدر اسلام، به ويژه موضوع امامت و جانشينى حضرت على(علیه السلام)، از چند نظر براى مسلمانان ضرورت دارد:

يك- از منظر اعتقادى: دين اسلام، پايان‌بخش اديان است و بايد تعاليمش تا ابد پاسخگوى نيازهاى جامعه بشرى باشد و اين ممكن نيست مگر در صورتى كه رهبران اين دين، علم بى‌پايان داشته و قادر باشند جامعه بشرى را به سر منزل مقصود برسانند. عقيده دينى به ما مى‌گويد: اين افراد همان ائمه معصوم‌اند كه از جانب خداوند تعيين شده و داراى علم لدنى‌اند.

امام باقر(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل فرمود:

مِنْ وُلْدِيَ اثْنَا عَشَرَ نَقِيباً نُجَبَاءُ مُحَدَّثُونَ مُفَهَّمُونَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ يَمْلَأُها عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْراً. ⁽¹⁾

از فرزندانم دوازه نقيب (امام مسئول) مى‌باشند كه نجيب‌اند و حديث به آنان گفته مى‌شود و [حقايق] به آنان تفهيم مى‌شود! [داراى علم لدنى هستند] و آخر آنان قائم است كه زمين را پر از داد مى‌كند؛ چنان‌كه پر از بيداد شده است.

دو- از منظر تاريخى: به گواهى تاريخ پيامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) رهبران جامعه را تا آخر دوران هستى معرفى كرد و به شهادت تاريخ، ائمه معصوم(عليهم السلام) پاسخگوى تمام نيازهاى بشر بوده‌اند و گفتن «سَلونِي قَبلَ أَن تَفقِدوني» ⁽²⁾فقط در شأن آنان بوده است:

اگر خداوند حجاب از چهره غيب برگشايد، بر دانش و يقينم افزوده نگردد.

در اين تحقيق، چگونگى انعكاس اين دو واقعيت در اشعار اهل‌سنت، به خوبى مطرح شده و مرجع قابل اعتمادى براى دانشجويان و محققان رشته زبان و ادبيات فارسى و عربى و نيز مورخان و وقايع‌نگاران و كسانى است كه موضوع زندگى حضرت على(علیه السلام) را از منظر اعتقادى پى‌گيرى مى‌كنند.

بخش دوم: از تولد تا رحلت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)

نحوه ولادت و نام‌گذارى على(علیه السلام)

يكى از ويژگى‌هاى بى‌نظير على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) تولد ايشان داخل كعبه و چگونگى نام‌گذارى آن حضرت است؛ چه رازى در شخصيت على(علیه السلام) نهفته است كه مادرش با رسيدن درد زايمان، نزد كعبه رفته و ديوار كعبه شكافته مى‌شود اما هنگام تولد عيسى، مادرش مأمور مى‌شود از مسجد بيرون رود؟!

حاكم نيشابورى و علامۀ لَكنهُوئى گفته‌اند: «روايات متواتر است كه فاطمه بنت اسد، على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) را داخل كعبه به دنيا آورد». ⁽¹⁾

حافظ محمد بن على قَفَّال شافعى آورده است كه وقتى فاطمه بنت أسد را درد زايمان فرا گرفت، ابوطالب هنگام شب (بَعدَ الْعَتَمَة) او را داخل كعبه آورد و فاطمه، على(علیه السلام) را آنجا به دنيا آورد و گفته شده است: «كسى جز على(علیه السلام) داخل كعبه زاده نشده است».

برخى ديگر از دانشمندان سنى گفته‌اند: «على(علیه السلام) در مكه مشرفه داخل بيت الحرام به دنيا آمده است و قبل از وى كسى داخل بيت الحرام متولد نشده بود و اين فضيلتى است كه خداوند، به خاطر اعلان رتبه على(علیه السلام) و گرامى داشتنش، وى را به اين فضيلت مختص كرده است...». ⁽¹⁾

بنابر يك نقل: «ولادت على(علیه السلام) سه سال پيش از ازدواج پيامبر(صلی الله علیه و آله) با خديجه داخل كعبه واقع شده است». ⁽²⁾

حافظ گنجى در خصوص نام‌گذارى على(علیه السلام) نقل مى‌كند: «هنگامى كه على(علیه السلام) در كعبه متولد شد، ابوطالب وارد كعبه شد و اين اشعار را سرود:

يا رَبِّ هذَا الغَسَقِ الدُّجِي و القمرُ المُنبَلَجُ (المُبتَلَجُ) المُضِي

بَيِّن لنا مِن امرِكَ الخَفِي ماذا تَرى في اسم ذا الصَّبِي

اى پروردگارِ اين شب تيره و تار و آن ماه روشنى‌بخش درخشان!

از امر پنهانت براى ما روشن نما كه درباره نام اين كودك چه دستور مى‌فرمايى!

بعد از اين درخواست، ابوطالب شنيد كه گوينده‌اى نامرئى مى‌گويد:

يا اهل‌بيت المُصطَفى النَّبي خُصِّصتُم بِالوَلدِ الزَّكِي

انَّ اسمَهُ مِن شامِخٍ عَلي علي اشتُقَّ مِنَ العَلِي

اى دودمان مصطفى نبى (خدا)! اين نوزاد پاك ويژه خانواده شماست.

نام او از جانب ساحت قدس الهى على تعيين شده؛ چه، على نامى است كه از صفت الهى جدا شده است.9.

حافظ گنجى بعد از نقل اين حديث مى‌گويد: «اين حديث را مسلم بن خالد زنجى كه استاد شافعى بوده, نقل كرده است». ⁽¹⁾

بنابر نقل ديگر، عبّاس‌بن عبدالمطّلب گفت: هنگامى كه فاطمه بنت اسد على(علیه السلام) را به دنيا آورد، وى را با نام پدرش مسمى كرد و أسد ناميد. اما ابوطالب به آن اسم راضى نشد، گفت: «فرزندم را بياور شب بر بالاى كوه ابوقُبيس برويم و از آفريدگار سبزى (خالق الخضراء)، درخواست كنيم تا اسم اين مولود را براى ما مشخص كند». شب فرارسيد و فاطمه و ابوطالب بر بالاى كوه ابوقُبيس رفتند و دعا كردند و ابوطالب اين اشعار را سرود:

يا رَبِّ هذَا الغَسَقِ الدُّجِي و القمرُ المُنبَلَجُ (المُبتَلَجُ) المُضِي

بَيِن لنا مِن امرِكَ الخَفِي ماذا تَرى في اسم ذا الصَّبِي

در اين هنگام صدايى از آسمان شنيده شد. ابوطالب سر به آسمان بلند كرد؛ ناگهان لوحى مثل زبرجد سبز ديد كه در آن چهار سطر نوشته شده بود. آن را با دو دستش گرفت و به سينه چسبانيد. ديد در آن چنين نوشته است:

خُصِّصتُما بِالوَلَدِ الزَكِي و الطاهر المُنتَجَبِ الرَضِي

وَ اسمُهُ مِن قاهِرِ العَلِي عَلِي اشتُقَّ مِنَ العَلِي

ابوطالب با ديدن آن بسيار شادمان شد و به سجده افتاد. سپس ده شتر عقيقه داد. آن لوح در بيت‌الحرام آويزان بود و بنى‌هاشم به خاطر آن بر قريش مباهات مى‌كردند تا اينكه در زمان درگيرى حجّاج بن يوسف ثقفى با عبدالله بن زُبير ناپديد شد. ⁽²⁾2.

ولادت على(علیه السلام) داخل كعبه يا در مسجدالحرام موضوعى مسلم است و در اسناد معتبر تاريخى و اشعار شيعه و سنى منعكس شده است؛ براى نمونه سيد حميرى در مدح على(علیه السلام) و مدح مادر پاكيزه‌اش سروده است:

همچنين ابن مغازلى و سبط بن جوزى، ولادت على(علیه السلام) را، داخل كعبه نقل كرده‌اند. ⁽²⁾عبدالباقى عمرى ⁽³⁾نيز در مدح اميرالمؤمنين(علیه السلام) اشعارى سروده است؛1.

از جمله گفته است:

اَنتَ العَلِي الَّذِي فَوقَ العُلَى رُفعا بِبَطن مَكةَ وَسطَ البيتِ إذ وُضعا

تو، آن على هستى كه رتبه‌ات به بالاترين درجه رسيده است، آن‌گاه كه در مكه ميان خانه خدا به دنيا آورده شد.

اما درباره انعكاس اين موضوع در اشعار مخالفان على در قرن اول هجرى اطلاعى نيافتيم.

على اولين مسلمان و اولين نمازگزار

نصوص بسيارى از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) و اصحابش وارد شده است مبنى بر اينكه على(علیه السلام) اولين كسى بود كه به پيامبر(صلی الله علیه و آله) ايمان آورد و نماز خواند. رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) فرمود:

أوَّلُكُم وارداً عَلَىّ الحَوضَ أوّلُكُم إسلاماً، علي بن ابي‌طالب. ⁽¹⁾

اولين كسى كه در حوض كوثر بر من وارد مى‌شود، اولين فرد از شماست كه اسلام را پذيرفت؛ يعنى على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام).

همچنين آن حضرت فرمود:

لَقَد صَلَّتِ المَلائِكَةُ عَلَيَّ وَ عَلَى عَلِيٍّ سَبعَ سِنِينَ، لِأنَّا كُنّا نُصَلِّي وَ لَيسَ مَعَنا أحَدٌ يُصَلِّي غَيرُنا. ⁽²⁾و ⁽³⁾

همانا فرشتگان، هفت سال بر من و على صلوات فرستادند؛ زيرا ما نماز مى‌خوانديم و كسى غير از ما نبود كه نماز بخواند.

اميرمؤمنان على(علیه السلام) نيز فرمود:

«أنا أوّلُ رَجُلٍ أسلَمَ مَعَ رَسُولِ اللهِ(صلی الله علیه و آله)»؛ «من اولين مردى هستم كه با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اسلام را اختيار كرد». در روايت ديگر فرمود: «من اولين مردى هستم كه با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نماز گزارد». ⁽¹⁾

مطابق برخى روايات، آن حضرت ده ساله بود كه به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و دين اسلام ايمان آورد و اولين كسى بود كه نماز خواند؛ چنان‌كه خود آن حضرت با ارسال شعرى به معاويه فرمود:

سَبَقتُكُم الَى الإسلامِ طُرّاً غُلاماً (صَغِيراً)ما بَلَغتُ أوانَ حُلمِي ⁽²⁾

بر همه شما در پذيرش اسلام سبقت گرفتم درحالى‌كه هنوز به حد بلوغ نرسيده بودم.

در سيره حلبى آمده است: «جناب ابوطالب ديد على(علیه السلام) با پيامبر(صلی الله علیه و آله) نماز مى‌خواند، به جعفر گفت: تو نيز در جانب چپ پيامبر(صلی الله علیه و آله) بايست و نماز بخوان و لذا جعفر نيز اندكى بعد از على(علیه السلام) ايمان آورد». آن‌گاه ابوطالب اين ابيات را انشاد فرمود:

1.اِنَّ عَلِياً وَ جَعفَراً ثِقَتِي عِندَ مُلِمُّ الزَّمانِ وَ الكَربِ1.

گذشته از روايات و اسناد تاريخى، در بسيارى از اشعار موافقان و مخالفان على(علیه السلام)، به مسئله ايمان على(علیه السلام) و اولين نمازگزار بودن آن حضرت اشاره شده است كه چند مورد را بررسى مى‌كنيم:

مطابق روايات، هنگامى كه مردم با على(علیه السلام) به عنوان خليفه مسلمين بيعت كردند، حضرت به ولايات مختلف نامه نوشت؛ از جمله نامه‌اى توسط زياد بن مَرحب هَمدانى ⁽²⁾براى أشعث بن قيس ⁽³⁾

اشعث در جنگ صفين در اردوگاه على(علیه السلام) بود، اما بعد از قرار دادن قرآن‌ها بر نيزه‌ها، به شدت از ادامه جنگ جلوگيرى كرد و على(علیه السلام) را واداشت تا مالك اشتر را به عقب بازگرداند. در قضيه حكميت نيز على(علیه السلام) را واداشت تا به داورى ابوموسى اشعرى تن دهد و گروه خوارج در همان‌جا نشئت گرفت. اخبارالطوال، صص191 و 192.

اشعث كه در توطئه قتل على بن ابى‌طالب(علیه السلام) نيز شركت داشت، از مدتى قبل، حضرت را به ترور تهديد مى‌كرد و ابن‌ملجم را كه براى قتل حضرت به كوفه آمده بود، يك ماه در خانه‌اش ساكن كرد. اشعث در سال 40 هجرى، در زمان خلافت حسن‌بن على(علیه السلام)، در كوفه درگذشت. شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحديد، ج6، ص254. تاريخ يعقوبى، ج2، ص212.

دختر اشعث، جعده نيز امام حسن(علیه السلام) را مسموم و شهيد كرد. محمدبن اشعث در كربلا با برادرش قَيس بن اشعث، در ميان فرماندهان عمربن سعد بود و با حسين بن على(علیه السلام) جنگيد. تاريخ طبرى، ج4، ص320.

ولايت آذربايجان را بر عهده داشت و پيش از آن، پسر عثمان (عمرو) با دختر اشعث بن قيس ازدواج كرده بود. على(علیه السلام) به او نوشت:

اما بعد، اگر اين بدخواهى كه در ضمير تو نهفته است، نمى‌بود، خود پيش از ديگر مردم بدين مهم پيشگام مى‌شدى و شايد اگر از خدا بپرهيزى، پاره‌اى از رفتار تو پاره‌اى ديگر از كارهايت را جبران كند و به سامان آورد. خبر بيعت مردم با من پيش‌تر به آگاهى تو رسيده بود. طلحه و زبير از كسانى بودند كه با من بيعت كرده بودند و سپس بدون هيچ دليلى بيعتم را شكستند و امّ‌المؤمنين را بيرون كشاندند و روانه بصره شدند. من نيز رهسپار شدم و به يكديگر برخورديم و از ايشان خواستم بر سر پيمانى كه آن را شكسته بودند، بازآيند. ولى سر تافتند و من در بازخواندن ايشان سخت كوشيدم و با همگان نكويى ورزيدم و سپس اتمام حجت كردم. تو نيز بدان، وظيفه حكومتى كه به تو سپرده‌اند طعمه‌اى نيست كه به چنگ آورده باشى. بلكه امانتى است كه به تو داده‌اند؛ و مالى را كه در دست دارى همه، اموال خداست و تو فقط گنجور خداوند بر آن اموالى تا آن را به من بسپارى. اگر به راه راست بازآيى و درستى پيشه كنى، باشد كه من براى تو بدترين فرمانروا نباشم. و نيرويى نيست مگر از خداوند. ⁽¹⁾

چون نامه على(علیه السلام) را خواندند، زياد بن مرحب ⁽²⁾برخاست و خدا را ستود و گفت: «اى مردم كسى را كه اندك كفايت نكند، بسيار نيز كفايت نكند. ديدن ماجراى عثمان سودى نبخشيد و شنيدنش نيز فايده‌اى نيافزود، جز آنكه شنيدن آن چون ديدنش نباشد. مردم به رضا و رغبت با على(علیه السلام) بيعت كردند و طلحه و زبير بى‌سبب بيعت خود را با او شكستند و سپس آهنگ جنگ كردند و ام‌المؤمنين را بيرون كشاندند. پس على(علیه السلام) به جانب آن دو رفت و تمايلى به جنگ نداشت وت.

براى ارضاى نفس خود با آن دو نجنگيد. پس خداوند زمين را به ميراث به او سپرد و مملكت را مسخر او كرد و سرانجام پرهيزگاران را نصيبش فرمود».

آن‌گاه اشعث بن قيس برخاست و خدا را ستود و بر او ستايش كرد و گفت: «اى مردم همانا امير مؤمنان عثمان، مرا به ولايت آذربايجان گماشت. پس از آن خود هلاك شد و ولايت همچنان در دست من ماند. و مردم با على(علیه السلام) بيعت كردند. اينك ما همچنان‌كه از سلف او فرمان مى‌برديم، از او فرمانبرداريم. و ماجراى او با طلحه و زبير [نيز] به آگاهى شما رسيده است و على(علیه السلام) بر آنچه از ما و شما نهان مانده، امين است».

چون به خانه آمد يارانش را فرا خواند و گفت: «به راستى، نامه على(علیه السلام) مرا هراسان ساخته. او مال آذربايجان را بى‌گمان از من باز خواهد گرفت و من بايد به معاويه بپيوندم». يارانش گفتند: «مرگ براى تو ازين بهتر باشد! آيا سرزمين و خاندان خود را رها مى‌كنى و ريزه‌خوار مردم شام مى‌شوى؟!» وى از اين سرزنش شرمگين شد و به راه افتاد تا حضور على(علیه السلام) رسيد. و سَكونى شاعر ⁽¹⁾كه ترس داشت اشعث به معاويه بپيوندد، اشعارى سروده و به اشعث فرستاد؛ از جمله اشعارش اين بيت بود:

وَ انْظُرْ عَلِيّاً إِنَّهُ لَكَ جُنَّةٌ تَرْشُدْ وَ يَهْدِكَ لِلسَّعَادَة هَادٍ ⁽²⁾».

به على چشم دار و دل به او بسپار كه سپرى براى توست، و از او راه جوى كه تو را به سعادت رهنمون است.

همچنين سَكونى در پيامى ديگر اشعارى براى اشعث فرستاد كه بخشى از آن، ابيات ذيل است:

نقل شده است وقتى پيك على(علیه السلام) نزد اشعث رفت، وى بيعت با على(علیه السلام) را پذيرفت. از زبان ايشان اشعارى سرودند و از آن جمله اين بيت است كه به سابقه ايمان آن حضرت اشاره دارد:

لَهُ الْفَضْلُ وَ السَّبْقُ بِالصَّالِحَاتِ لِهُدَى النَّبِيِّ بِهِ يَأْتَمِي ⁽²⁾

او را فضل و سبقت در اعمال صالح است و براى رهيابى به هدايت نبوى او را به رهبرى گيرند.

هاشم بن عُتبَة ⁽³⁾به على(علیه السلام) گفت: «شما اى امير مؤمنان! از همه مردم نسبت به1.

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزديك‌تر و سابقه‌ات از همه برتر و مقدم‌تر است». ⁽¹⁾

نيز در گفتارى از هاشم بن عُتبَه، در روز صفين آمده است: «همانا امير ما اول كسى است كه با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نماز خواند و داناترين فرد در دين خدا و مقدم از ديگران نسبت به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است» و اين اشعار را سرود:

أَشُلُّهُمْ بِذِي الْكُعُوبِ شَلَّا مَعَ ابْنِ عَمِّ أَحْمَدَ الْمُعَلَّى

فِيهِ الرَّسُولُ بِالْهُدَى اسْتَهَلَّا أَوَّل مَنْ صَدَّقَهُ وَ صَلَّى

فَجَاهَدَ الْكُفَّارَ حَتَّى أَبْلَى ⁽²⁾

آنان را به نيزه از ميدان سخت برانم همراه با پسر عمّ احمد بزرگوار؛

آن كس كه پيامبر او را سرآغاز هدايت قرار داد. نخستين كسى كه به او ايمان آورد و نماز كرد.

او با كافران چندان رزميد كه نابودشان كرد.

عباس‌بن عبدالمطلب از جمله كسانى بود كه ايمان و نماز گزاردن على(علیه السلام) را پيش از ديگران مسلم مى‌دانست. ازاين‌رو آن را وسيله‌اى براى دفاع از على(علیه السلام) قرار مى‌داد و آن را با صراحت بيان مى‌كرد و بدين سبب غصب خلافت وى را ناروا مى‌دانست. ايشان اشعارى در اين زمينه سروده است كه دو بيت ذيل از جمله آنهاست:4.

أَ لَيسَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى لِقِبْلَتِكمْ وَ أَعْلَمَ النَّاسِ بِالآْثَارِ وَ السُّنَنِ؟!

وَ أَقْرَبَ النَّاسِ عَهْداً بِالنَّبِي وَ مَنْ جِبْرِيلُ عَوْنٌ لَهُ فِي الْغُسْلِ وَ الْكفَنِ ⁽¹⁾

آيا او اوّل كسى نيست كه به سمت قبله شما نماز خواند؟ آيا او عالم‌ترين مردم به آثار و سنن نيست؟

آيا او قريب العهدترين مردم نسبت به پيامبر نيست؟ و آيا او كسى نيست كه جبرئيل در غسل و كفن پيامبر كمك او بود؟

محمّدبن ابى‌بكر نامه‌اى به معاوية بن ابى‌سفيان نوشت و بسيارى از فضايل و مناقب على(علیه السلام) را در آن نامه بيان داشت كه در بخشى از آن چنين آمده است: «اولين كسى كه دعوت پيامبر(صلی الله علیه و آله) را پذيرفت و تصديق كرد و گردن نهاد و ايمان آورد و اظهار اسلام كرد و تسليم شد، برادر، پسرعمو، صفى و وصى، وارث علم او و خليفه بعد از او، يعنى اميرالمؤمنين على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) است كه با وحى خداى عز و جل به پيامبرش تعيين گرديده بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر خلافت او تصريح كرد و او (على) اسرار غيبى و مكتوم پيامبر(صلی الله علیه و آله) را تصديق نمود و او را بر نزديك‌ترين افراد خانواده‌اش ترجيح مى‌داد و از هر خطرى محافظت مى‌كرد و در هر واقعه هراسناكى يارى مى‌داد و با كسانى كه با او جنگيدند، جنگيد و با آنآنكه صلح كردند، مصالحه كرد و هميشه در لحظات ترس و گرسنگى و سختى‌ها جانش را پيش روى پيامبر(صلی الله علیه و آله) تقديم مى‌كرد تا اينكه خداى تعالى حجتش را تمام كرد...». ⁽²⁾2.

درباره كَعب بن زُهَير ⁽¹⁾

نُبِّئْتُ أَنَّ رَسُولَ اللهِ أَوْعَدَنِي وَ الْعَفْوُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ مَأْمُولُ

إِنَّ الرَّسُولَ لَنُورٌ يُسْتَضاءُ بِهِ مُهَنَّدٌ مِنْ سُيُوفِ اللهِ مَسْلُولُ

خبر يافتم كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مرا تهديد به مرگ كرده است و حال آنكه از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اميد عفو و بخشايش مى‌رود! پيامبر(صلی الله علیه و آله) نورى است كه مردم در پرتو آن هدايت مى‌شوند و او بهترين شمشير خداوند است كه از غلاف بيرون كشيده شده است.

الشعر و الشعراء، اين قتيبه، ص62؛ الامتاع مقريزى، ص494؛ الاصابة، ج5، ص296.

نقل شده است: حُجر بن عَدِى و عمرو بن حَمِق خزاعى، يكى از روزهاى جنگ صفين بيرون آمدند و به اظهار تنفر و لعنت بر شاميان پرداختند. على(علیه السلام) به آنان فرمود: «بر شما روا نمى‌دانم كه نفرين‌گر و دشنام‌گو باشيد. اگر كردارهاى زشت آنان را توصيف مى‌كرديد، مى‌گفتيد: بار خدايا خون ما و ايشان را مريز و ميان ما و آنان سازشى به سازگارى آنها برقرار فرما و آنان را از گمراهى‌شان به راه هدايت باز آر تا پاره‌اى از آنها كه حق را نمى‌شناسند، بشناسندش و آنكه به گردنكشى و ستم پرداخته، از پافشارى در آن دست كشد. اين مرا خوش‌تر و براى خود شما نيكوتر مى‌بود». آن دو نفر گفتند: «نصيحت شما را مى‌پذيريم و طبق ادب و روش شما در زندگى راه مى‌سپاريم». آن‌گاه عمرو بن حمق گفت:

«راستى، اى امير مؤمنان، به خدا من نه از آن رو تو را دوست دارم و نه به آن سبب با تو بيعت كرده‌ام كه ميان من و تو خويشاوندى است يا قصد دريافت مالى دارم كه تو به من دهى يا خواستار چيره‌دستى و تسلطى هستم كه نامم بدان2.

بر آيد، بلكه از آن روست كه من تو را به پنج ويژگى‌ات دوست دارم: «اينكه تو پسرعموى پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) هستى؛ نخستين كسى هستى كه به او ايمان آورده؛ همسر سرور بانوان امت، فاطمه، دختر محمد(صلی الله علیه و آله) هستى؛ پدر خاندان پاكى هستى كه پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) ميان ما به جاى نهاده و بزرگترين مرد مهاجران هستى كه سهم عمده در جهاد، از آن توست».

روا بود من به جابه‌جا كردن كوه‌هاى بلند و استوار و بر كشيدن آب درياهاى سرشار و انباشته مكلّف مى‌شدم تا چنين [خجسته] روزى‌ام مى‌رسيد كه در كارى دوستانت را تقويت كنم و دشمنت را زبون سازم. راستى كه من نتوانسته‌ام تمام و كمال، حق بزرگى را كه تو بر گردن من دارى، چنان‌كه بايد، ادا كنم.

سعيد بن قيس همدانى نيز در صفين اين چنين رجز مى‌خواند:

هذا عَلِيٌّ و ابنُ عَمِّ المُصطَفَى أوّلُ مَن أجابَهُ مِمَّن دَعا ⁽¹⁾

اين است على، پسر عم مصطفى، اول اجابت كننده دعوت او، اين امامى است كه راهش از ضلالت جداست.

عبدالله بن أبى‌سفيان بن حارث بن عبدالمطلب، در پاسخ وليد بن عُقبَه بنِ أبى مُعَيط (كه با چند بيت شعر درخواست كرده بود آنچه را از منزل عثمان غارت شده، به وى بر گردانند) چنين گفت:

و إنَّ وَليَ الأمرِ بَعدَ محمدٍ عَلِيّ و في كُلِّ المَواطِنِ صاحِبُهُ

وَصِيُّ رسولِ الله حقّاً وَ صِنوُهُ وَ أوّلُ مَن صَلَّى و مَن لانَ جانِبُهُ ⁽²⁾8.

صاحب اختيار امت بعد از محمد، على است كه در همه احوال ملازم او بود.

او حقاً وصى رسول خدا، داماد او و اول كسى است كه نماز خواند و نرمخو بود.

خُزيمة‌بن ثابت انصارى ⁽¹⁾، يكى ديگر از اين شاعران است، عراقى ⁽²⁾و زرقانى ⁽³⁾وى را از كسانى كه على(علیه السلام) را اولين مردم در پذيرش اسلام مى‌داند، برشمرده و گفته‌اند شعر زير را «مرزبان» از او درباره على(علیه السلام) انشاد كرده است:2.

اين دو بيت ذيل را حاكم در مستدرك با دو بيت قبلى‌اش با هم ذكر كرده است:

إذا نَحنُ بايَعنا عَليّاً فَحَسبُنا أبو حسنٍ مِمّا نَخافُ مِنَ الفِتَنْ

وَجَدناهُ أولَى النّاسِ بِالنّاسِ إنَّه أطَبُّ قُرَيشٍ بِالكِتابِ وَ بِالسُّنَنْ ⁽²⁾

وقتى ما با على بيعت كرديم ديگر ابوالحسن ما را از فتنه‌ها و حوادثى كه بيم آنها را داريم، كافى است.

او را برترين مردم، نسبت به مردم و حاذق‌ترين آنان نسبت به كتاب و سنت پيامبر يافتيم.

بعد از قتل عثمان، وليد بن عُقبَة بن ابى‌مُعَيط با هدف تحريك عُمارَة بن عُقبَه براى انتقام عثمان، اشعارى سرود؛ از جمله بيت ذيل كه گفت:

اَلا انَّ خَيرَ النّاسِ بَعدَ ثَلاثَةٍ قَتِيلِ التَّجِيبِي الّذِي جاءَ مِن مِصرِ ⁽³⁾».

بدان‌كه بهترين مردم بعد از سه نفر (رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) عمر و ابوبكر) كشته شده توسط تجيبى است كه از مصر آمده است.

فضل بن عباس بن عتبة بن ابى‌لهب ⁽¹⁾در رد قصيده وليد بن عُقبَه چنين سروده است:

مالك‌بن عباده غافقى كه هم‌پيمان حمزة‌بن عبدالمطلب بود، در اشعارش گويد:

رأيتُ علياً لا يُلَبِّثُ قَرْنَهُ إذا ما دَعاهُ حاسراً أو مُسربَلا

فَهذا وَ في الإسلام أوّلُ مُسلِمٍ و أوّلُ مَن صَلّى و صامَ و هَلّلا ⁽³⁾0.

على(علیه السلام) را ديدم كه چون او را فرا خوانند، فرصت لباس پوشيدن و عمامه سر نهادن به خود نمى‌دهد؛

او اول مسلمان و اول كسى است كه در اسلام نماز خوانده، روزه گرفته و لا اله الا الله گفته است.

ابوالاسود دوئلى، درحالى‌كه طلحه و زبير را به خاطر پيمان‌شكنى‌شان تهديد مى‌كرد، چنين گفت:

و إنَّ عَلياً لَكمُ مصحَرٌ يُماثِلُهُ الأسدُ الأسوَدُ

أما إنّه أوّلُ العابِدينَ بِمَكَةَ و الله لا يُعبَدُ ⁽¹⁾

همانا على(علیه السلام) شيرمردى است كه شيران معركه به او مانند؛

زيرا كه او اول عبادت‌پيشگان مكه بود، در روزى كه احدى خدا را نمى‌پرستيد؟

جُندَب بن زُهَير در روز صفين در رجز خود چنين مى‌گفت:

زُفرَ بن يَزيد بن حُذَيفَه اسدى نيز گويد:

فَحُوطوا عَلياً وَ انصُروهُ فَإنَّهُ وَصِيٌّ وَ فِي الإسلامِ أوّلُ أوّلُ

و إن تَخذُلُوهُ و الحَوادِثُ جمَّةٌ فَلَيسَ لَكُمْ عَن أرضِكُم مُتَحَوِّلُ ⁽¹⁾

اطراف على را داشته باشيد و به يارى‌اش برخيزيد، او وصى است و در اسلام نخستين نخستين؛

اگر ميان حوادث از يارى‌اش دست بداريد، در زمين ديگر حق حركت نخواهيد داشت.

نَجاشى از قبيله بنى‌حارثِ بن كَعب گويد:

جَرِيرِ بنِ عبدالله بَجَلِى گويد:

عبدالله بن حكيم تميمى گويد:

عبدالرحمان بن حَنبَل (جُعَل) جُمَحِى، هم‌پيمان قبيله بنى‌المجمع گويد:

على(علیه السلام) يگانه يار وفادار پيامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)

على(علیه السلام) براى حفظ و گسترش اسلام و نيز محافظت از رسول اكرم(صلی الله علیه و آله)، جانفشانى‌هاى زيادى كرد. تاريخ گواهى مى‌دهد كه به جز على(علیه السلام) كسى نبود كه در هجرت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)، خود را پيشمرگ ايشان كند. به گفته حسان بن ثابت:

مَن كانَ باتَ عَلى فَراشِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ أسرَى يَؤمُّ الغارا ⁽¹⁾

چه كسى شب در بستر محمّد(صلی الله علیه و آله) خوابيد تا محمّد(صلی الله علیه و آله) شبانه آهنگ غار كند؟

على(علیه السلام) بُرد سبزرنگ پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) را پوشيد و براى حفظ جان پيامبر(صلی الله علیه و آله) در بستر آن حضرت خوابيد و خود را فداى پيغمبر نمود. پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) نيز از اين فرصت استفاده كرد و از شهر مكه به غار ثور رفت. به دنبال فداكارى على(علیه السلام) اين آيه نازل شد: (وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ) . ⁽²⁾ابوجعفر اسكافى

گفته است: «داستان ليلة‌المبيت و خوابيدن حضرت على(علیه السلام) در بستر پيامبر(صلی الله علیه و آله) به تواتر ثابت شده است؛ كسى آن را انكار نمى‌كند، مگر اينكه ديوانه باشد!». ⁽¹⁾

وقتى على(علیه السلام) چنين فداكارى كرد، خداوند به جبرئيل و ميكائيل وحى فرستاد:

إنّي آخَيتُ بَينَكُما، و جَعلتُ عُمرَ أحَدِكُما أطولَ مِنَ الآخَر، فَأيُّكُما يُؤثِر صاحِبَهُ بِالحَياة؟

من ميان شما، برادرى قرار دادم و عمر يكى از شما دو نفر را، طولانى‌تر از ديگرى قرار دادم. اينك كداميك از شما برادر خود را بر خود مقدم مى‌دارد؟

هر دو فرشته، طول زندگى را اختيار نمودند. سپس خداوند وحى فرستاد:

أ فَلا كُنتُما مِثلَ علي بن ابي‌طالب؟! آخيتُ بينَهُ و بينَ مُحمَّدٍ فَباتَ عَلِى فَراشَه يَفدِيهِ بِنَفسِهِ وَ يُؤثِرُهُ بِالحَياةِ، اهبِطا إلَى الأرضِ فَاحفَظاه مِن عَدُوِّهِ. ⁽²⁾

چرا شما مثل على نبوديد، من بين او و محمّد عقد برادرى بستم. در جاى پيغمبر خوابيد و جان خود را براى فدا نمودن آماده ساخت و او را بر خود مقدّم داشت، فرود آييد و او را از دست دشمنان حفظ كنيد.

ابن عباس گويد: «أميرمؤمنان على(علیه السلام) اشعارى را كه در آن شب سروده بود، براى من بازگو فرمود كه آن اشعار چنين است:

نقل شده است: ابوطالب همواره در انديشه سلامتى پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) بود. بسيار مى‌هراسيد از اينكه مبادا دشمن، جاى خوابيدن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را بشناسد و شبانه بر او بتازد. اين بود كه نيمه‌شب او را از خواب بيدار مى‌كرد و به جاى او پسرش على را مى‌خوابانيد. يك شب على(علیه السلام) به پدرش گفت: «پدر آخر مرا مى‌كشند!» ابوطالب گفت:

على(علیه السلام) در جواب پدرش او را با اين گفتار پاسخ داد:

على(علیه السلام) در يارى پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) در همه عرصه‌ها ثابت قدم بود؛ چنان‌كه در جنگ احد پروانه‌وار گرداگرد پيامبر(صلی الله علیه و آله) مى‌چرخيد و ضربت‌هاى دشمنان را بر جان مى‌خريد. حضرت على(علیه السلام) خود فرمود:

در جنگ احد شانزده ضربت بر من وارد شد؛ در چهار ضربت از پاى درآمدم و بر زمين افتادم. مردى خوش‌صورت و نيك‌چهره و خوشبو نزد من آمد و بازويم را گرفت و مرا از جاى بلند كرد و فرمود: روى به دشمن آور! تو در حال پيروى از دستور خدا و رسول او هستى. وقتى آن را به پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) خبر دادم، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اى على! خداوند ديدگانت را روشن گرداند، او جبرئيل بود كه تو را يارى نمود. ⁽²⁾7.

فداكارى على(علیه السلام) چنان بود كه حتى مخالفانش نيز آن را به زبان آورده و بر آن صحه گذارده‌اند؛ براى نمونه نقل شده است:

معاويه با هدف جلب نظر عبدالله بن عمر به وى نامه‌اى نوشت. ابن عمر از پذيرش دعوت معاويه سر باز زد و طى نامه‌اى به او اين گونه پاسخ داد: «من كه على(علیه السلام) را با مهاجران و انصار، و طلحه و زبير، و عايشه، مادر مؤمنان، وا گذاشتم [و در آن ماجرا مداخله‌اى نكردم] اينك از تو پيروى كنم؟!» ... سپس گفت: «به جان خودم كه من در ايمان و هجرت و پايگاه والاى على(علیه السلام) نزد پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) و در هم شكستن مشركان، همپايه او نيستم. [اى معاويه] خود را از ما كنار بدار». آن‌گاه به ابن ابى غَزيه كه پدرش مردى پارسا و خود بهترين شاعر قريش بود، گفت: «به اين مرد پاسخى گوى». او اشعارى سرود كه چند بيت آن چنين است:

تَرَكْنَا عَلِيّاً فِي صِحَابِ مُحَمَّدٍ وَ كَانَ لِمَا يُرْجَى لَهُ غَيْرَ تَارِكِ

نَصِيرَ رَسُولِ الله فِي كُلِّ مَوْطِنٍ وَ فَارِسَهُ الْمَأْمُونَ عِنْدَ الْمَعَارِكِ ⁽¹⁾

ما على(علیه السلام) را ميان ياران محمد(صلی الله علیه و آله) تنها گذاشتيم، درحالى‌كه او هر جا به او اميد مى‌رفت [ميدان را] ترك نمى‌كرد.

او ياور پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) به هر جا، و شهسوار امين و شكست‌ناپذير او به هنگامه معركه‌هاى دشوار بود.

على(علیه السلام) داماد پيامبر(صلی الله علیه و آله) و خزينه نسب ايشان

بى‌ترديد قرابت با پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) و داشتن نسبت سببى يا نسبى با آن حضرت آرزوى همگان بوده و آن را يك مزيت بزرگ به شمار آورده‌اند؛ چراكه مودت

ذوى القربى از سويى در قرآن كريم تكليف همگانى شمرده شده ⁽¹⁾و از ديگرسو خويشاوندى با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) عامل سعادت اخروى به حساب آمده است.

علامه ابوالحسن على‌بن محمد واسطى، مشهور به ابن مغازلى، با سند خودش از عمر بن خطاب آورده است: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنيدم كه فرمود:

كُلُّ سَبَبٍ و نَسَبٍ و صِهرٍ مُنقَطِعٌ الّا نَسَبي و صِهري فَإنّهما ثابتان يومَ القيامةِ يَشفَعانِ لِصاحِبِهِما. ⁽²⁾

هر رابطه سببى و نسبى و رابطه دامادى قطع‌شدنى است، مگر رابطه نسبى و دامادى من كه اين دو در قيامت ثابت هستند و براى صاحبش شفاعت مى‌كنند.

همچنين علامه علاءالدين على‌بن حسام‌الدين متقى با سند خود نقل مى‌كند كه عمر بن خطاب از دختر على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) به نام أم كلثوم خواستگارى كرد. على(علیه السلام) به دليل پايين بودن سن و سال دختر از جواب مثبت دادن عذرخواهى كرد. عمر گفت: غرض من زناشويى نيست و ليكن از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنيدم فرمود:

كُلُّ سَبَبٍ وَ نَسَب مُنقطِعٌ يومَ القِيامَةِ خَلا سَببي و نَسبي و كُلُّ وَلَدٍ فَاِنَّ عَصَبتُهُم لِأبيهِم خَلا وُلدِ فاطمة فَاني أنا أبوهم و عَصَبَتُهُم. ⁽³⁾

هر رابطه سببى و نسبى در روز قيامت قطع شدنى است مگر رابطه سببى و نسبى من. و هر فرزندى ريشه‌اش به پدرش مى‌رسد مگر فرزندان فاطمه(عليها السلام) كه من پدرشان هستم و ريشه‌شان به من مى‌رسد.3.

همچنين طبرانى از جابر و خطيب خوارزم از ابن عباس نقل كرده‌اند كه گفت: پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) فرمود:

إنَّ الله جَعَلَ ذُرِّيةَ كُلِّ نَبِي فِي صُلبِهِ وَ جَعَلَ ذُرّيَّتِي فِي صُلبِ علي‌بن ابي‌طالب. ⁽¹⁾

خداوند ذريه هر پيغمبر را در صلب خودش قرار داد. اما ذريه من را در صلب على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) قرار داد.

از فضيلت‌ها و مزيت‌هاى مهمى كه در لسان شعرا و ادبا و منابع اهل‌سنت درباره على(علیه السلام) بيان شده، قرابت آن حضرت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و افتخار دامادى ايشان است.

چنان‌كه گذشت، كَعبِ بنِ زُهَير در مدح اميرالمؤمنين على(علیه السلام) اشعار زيادى را سروده است؛ از جمله اين بيت:

صِهرُ النَّبِي وَ خَيرُ النّاسِ مُفتَخِراً فَكُلُّ مَن رامَهُ بِالفَخرِ مَفخُورٌ ⁽²⁾

او داماد پيغمبر و بهترين همه مردم است و هركس به او افتخار كند، مفتخر است.

شريف سيد أحمد أسعد مدنى حسينى، فرزند سيد محمد أسعد ابن سيد أحمد حنفى ماتريدى، مفتى مدينه منوره، اين بيت را سروده است:

صِهرُ النَّبي خَزِينَةِ النَّسَبِ الَّذِي فِي صُلبِهِ عُقِدَ الكَمالُ المُفرَدُ ⁽³⁾

على(علیه السلام) داماد پيامبر(صلی الله علیه و آله) و گنجينه نسب آن‌چنانى است كه در صلب او يگانه كمال، منعقد شده است.2.

بَكر بن حَسّان باهلى در وصف على(علیه السلام) گفت:

على(علیه السلام) برادر پيامبر(صلی الله علیه و آله)

برپايه روايات، پيامبر(صلی الله علیه و آله) على(علیه السلام) را برادر خود خطاب كرد و فضيلت برادرى پيامبر(صلی الله علیه و آله) فقط نصيب ايشان شد؛ به چند روايت از باب نمونه اشاره مى‌شود:

وَ الّذِي بَعَثَني بِالحَقِّ ما أخَّرتُكَ الّا لِنَفسي، و انتَ مِنّي بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسى، غير أنّه لا نَبي بَعدي وَ أنتَ اخي و وارِثي.

سوگند به خدائى كه مرا به حق مبعوث گردانيد، من كار برادرى تو را تأخير نينداختم مگر به خاطر خودم. تو نسبت به من يا على مانند هارونى نسبت به موسى، جز اينكه بعد از من پيغمبرى نخواهد بود و تو برادر و وارث منى.

على(علیه السلام) پرسيد: «يا رسول الله من از شما چه چيز را به ارث مى‌برم؟» پيغمبر فرمود: «آنچه انبياى پيش از من ارث گذاشته‌اند». على(علیه السلام) گفت: «انبياى پيش از تو چه ارث نهادند؟» فرمود: «كتاب خدا و سنت پيغمبرشان را. و تو و فاطمه(عليها السلام)، دخترم، در كاخ من در بهشت با من خواهيد بود و تو برادر و رفيق منى». آن‌گاه پيغمبر خدا(صلی الله علیه و آله) اين آيه را خواند: (إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ ). ⁽¹⁾

انتَ أخي و انا اخوكَ فَاِن ناكَرَكَ احدٌ فَقُل انا عبدالله و اخو رَسولِ الله لا يَدَّعِيها بَعدَكَ الّا كَذّابٌ. ⁽²⁾

تو برادر منى و من برادر تو، اگر كسى منكرت شد، بگو من بنده خدا و برادر رسول اويم و اگر اين برادرى را جز تو هركس ادعا كند، كذاب است.

بده. به خدا سوگند! تا به حال هيچ پيغمبر مرسلى به اين موقعيت و كرامت، كه تو در حال حاضر نايل آمده‌اى، دست نيافته است!» در همين هنگام مطالبى از سوى حق تعالى به سمع من رسيد و هنگامى كه مى‌خواستم برگردم، از پشت حجاب ندائى رسيد كه ابراهيم براى تو خوب پدرى و على(علیه السلام) هم براى تو نيكو برادرى است. پس از بازگشت از معراج، بزرگى و عظمت او را براى مردم گوشزد كن! ⁽¹⁾

ابن نجار هم اين حديث را نقل كرده است. ⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از شنيدن اين ابيات خرسند شد و لبخند محبت‌آميزى بر لبان حضرتش نقش بست و فرمود: «آنچه گفتى راست بود!».

ابن عساكر نيز اين حديث را نقل كرده است. ⁽¹⁾

حسان بن ثابت درباره على چنين سرود:

جَزَى الله خَيراً وَ الجَزاءُ بِكَفّهِ أبا حَسَنٍ عَنّا وَ مَن كَأبِى حَسَنْ

أ لستَ أخاه في الهُدى وَ وَصِيُّهُ و أعلمَ فِهرٍ بِالكِتابِ وَ بِالسُنَنْ ⁽¹⁾

خدا على(علیه السلام) را جزاى خير دهد؛ چه پاداش در كف اوست و چه كسى چون او مى‌تواند باشد؟

آيا تو برادر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در طريق هدايت نبودى؟ و وصى او، و به كتاب و سنت از همه داناتر؟

على(علیه السلام) باب مدينه علم و عرفان

يكى از معيارهاى فضيلت، علم است و ميان مردم، هركس دانش بيشترى داشته باشد، ارزش فزون‌ترى نسبت به ديگران دارد. انديشمندان جهان، اعم از يهودى، مسيحى و مسلمان همگى به انديشه بلند و دانش بيكران على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) اقرار كرده‌اند.

پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) به فاطمه زهرا(عليها السلام) فرمود:

زوّجتكِ خير أهلي، أعلمهم علماً، و أفضلهم حلماً، و أوّلهم إسلاماً. ⁽¹⁾

من تو را به بهترين وابستگان خود به همسرى دادم. او، اعلم ايشان است و در حلم و بردبارى بر آنها برترى دارد و در اسلام بر همه پيشى گرفته است.

باز از رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) روايت شده كه فرمود:

قُسِّمتْ الحكمةُ عشرةَ أجزاءٍ، فأُعطي عليٌّ تِسعةَ أجزاءٍ، وَ الناسُ جزءاً واحداً. ⁽²⁾

حكمت ده جزء است، نه جزء آن به على(علیه السلام) داده شده و يك جزء ديگر بين بقيه مردم تقسيم شده است.

ابن عبّاس گفت كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «أنا مَدِينَةُ العِلمِ و عَلي بابُها فَمَن أرادَ المَدِينةَ فَليَأتِ البابَ» ⁽³⁾«من شهر علمم و على(علیه السلام) درِِ آن است. پس كسى كه مى‌خواهد تحصيل علم كند، بايد از درِ علم وارد شود».

عايشه گفت: «إنَّهُ اعلَمُ النّاسِ بِالسُّنَّةِ». ⁽⁴⁾«على داناترين مردم به سنت است».

أبوأمامه، از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل كرده كه فرمود: «أعلَمُ أُمَّتِي بِالسُّنَّةِ وَ القَضاءِ بَعدِي علي‌بن ابي‌طالب» ⁽⁵⁾«داناترين امت من بر سنت من و داورى بعد از من، على بن ابى‌طالب(علیه السلام) است».

همچنين از أميرالمؤمنين(علیه السلام) نقل است كه فرمود:0.

وَ الله ما نَزَلَت آيةٌ إلّا وَ قَد عَلِمتُ فِيمَ نَزَلَتْ و عَلى مَن نَزَلَتْ، إنَّ ربّي وهبَ لي قلباً عَقولًا و لِساناً ناطِقاً. ⁽¹⁾

قسم به خداوند آيه‌اى نازل نشد مگر اينكه دانستم درباره چى و بر چه كسى نازل شده است. همانا خداوند به من دل درك كننده و زبان گويا داده است.

أبوالطُّفَيل گفت: من در مجلس على(علیه السلام) بودم كه براى مردم در سخنانش گفت:

سَلُونِي مِن كِتابِ اللهِ،فَو الله ما مِن آيَةٍ إلّا وَ أنا أعلَمُ أبلَيلٍ نَزَلَتْ أم بِنَهارٍ، أم في سَهلٍ‌ٍ أم في جَبَلٍ‌ٍ، وَ لَو شِئتُ أوقَرتُ سَبعِينَ بَعيراً مِن تَفسِير فاتِحَةِ الكِتابِ. ⁽²⁾

از من درباره كتاب خدا بپرسيد. به خدا قسم هيچ آيه‌اى نيست مگر اينكه مى‌دانم شب نازل شده يا روز؛ در بيابان نازل شده يا در كوه. اگر بخواهم از تفسير سوره فاتحه الكتاب هفتاد شتر بار مى‌كنم.

شيخ سليمان بلخى حنفى در كتاب «ينابيع الموده» از «درّ المنظم» ابن طلحه شافعى نقل كرده كه اميرالمؤمنين على(علیه السلام) فرمود:

بعد از آن فرمود:

لَو شِئتُ لَاوقَرتُ مِن تَفسيرِ الفاتِحَةِ سَبعينَ بَعيراً قال النبي: انَا مَدِينةُ العِلمِ وَ عَلي بابُها قالَ الله تَعالى وَ أْتُوا الْبُيوتَ مِنْ أَبْوابِها فَمَن ارادَ العِلمَ فَعَلَيهِ بِالبابِ. ⁽¹⁾

اگر بخواهم، تنها از تفسير سوره فاتحه هفتاد شتر را بار خواهم كرد و مؤيد بيان من، فرموده پيامبر(صلی الله علیه و آله) است كه فرمود: من شهر علمم و على در آن است و تأييد فرموده پيامبر(صلی الله علیه و آله)، آيه شريفه است كه مى‌فرمايد: به خانه‌ها از در آنها وارد شويد. پس كسى كه مى‌خواهد تحصيل علم كند، بايد از بابى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) معرفى كرده، وارد شود.

علم و دانايى على(علیه السلام) يكى از مواردى بود كه عباس بن عبدالمطلب در دفاع از على(علیه السلام) با صراحت بيان مى‌كرد. اشعار ايشان و همچنين سروده‌هاى خُزَيمَة بنِ ثابت انصارى دراين‌باره در بحث «على اولين مسلمان و اولين نمازگزار» گذشت.

بَكرِ بنِ حَسّان باهِلِى در پاسخ به اشعار عِمْرَانُ بْنُ حِطَّان خارجى كه ابن ملجم را ستوده بود، گويد:

علامۀ نحو و ادب، أبوالقاسم عبدالرحمان بن إسحاق زجاجى نهاوندى بغدادى، متوفاى 337ه .ق مى‌گويد: «أوّل كسى كه قواعد و أصول علم نحو را ترسيم كرد، همان داناى عظيم الشأن، على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) بود و أبوالأسود دوئلى نيز از او آموخت». ⁽¹⁾

اشعث بن قيس كه والى عثمان بر ولايت آذربايجان بود على(علیه السلام) را فقيه حليم ناميده است:

أجَبنا عَلياً بِفَضلٍ لَهُ وَ طاعَةِ نُصحٍ لَهُ دائِمٌ

فَقِيهٌ حَلِيمٌ لَهُ صَولَةٌ كَلَيثٍ عَرِينٍ بِها سائِمٌ ⁽²⁾

ما على را به دليل فضلى كه منحصر به اوست و طاعت خيرانديشانه‌اى كه همواره دارد، پذيرفتيم.

او داناى دين‌شناس و بردبارى است كه در عين شكيبايى، صولتش به شير شرزه، سلطان وحوش ماند.

حسان بن ثابت درباره برترى و فضل و علم على(علیه السلام) سروده است:5.

سَبَقتَ قُريشاً بِالَّذِي أنتَ أهلهُ فَصَدرُكَ مَشروحٌ و قَلبُكَ مُمْتَحَنٌ

أ لَستَ أخاهُ فِي الهُدَى وَ وَصِيَّهُ وَ أعلمَ فِهرٍ بِالكِتابِ وَ بِالسُنَنْ ⁽¹⁾

[اى على] به جهت فضائلى كه دارا هستى بر همه قريش پيشى گرفتى؛ سينه‌ات فراخ و قلبت امتحان شده است.

آيا تو برادر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در طريق هدايت نبودى و وصى او، و به كتاب و سنت از همه داناتر؟

أبوشُرَيحِ خُزاعِى درباره فقاهت و دانايى على چنين مى‌گويد:

وصاياى پيامبر(صلی الله علیه و آله) درباره على(علیه السلام)

يكى از اوصافى كه در روايات متعدد و در اشعار رسيده از صدر اسلام براى على(علیه السلام) ذكر شده، وصايت آن حضرت است. مى‌دانيم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وصيت‌هاى بسيارى به حضرت على(علیه السلام) داشت. مهمترين وصيت پيامبر اين بود كه على(علیه السلام) جانشين ايشان باشد. اين موضوع نيز در سروده‌هاى شاعران قرن اول به صورت برجسته منعكس شده است.

خطيب خوارزمى حنفى، نامه‌اى را ذكر كرده كه معاويه به عمرو بن عاص نوشت و او را در جنگ صفين به يارى خود ترغيب كرده است. عمرو بن عاص در جواب معاويه نوشت: «اما آنچه را به ابى‌الحسن (على(علیه السلام) برادر و وصى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) داير به ستم نمودن آن جناب و رشك بردن او بر عثمان نسبت دادى و صحابه را فاسق ناميدى و چنين پنداشتى كه او آنها را وادار به كشتن عثمان نمود، اين مطلب خلاف است و واقع پنداشتن آن گمراهى است. واى بر تو اى معاويه! آيا ندانستى كه ابوالحسن، جان خود را در راه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بذل كرد و در فراش او خوابيد؟ و او در اسلام و هجرت بر ديگران سبقت دارد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره

او فرمود: «على(علیه السلام) از من است و من از على هستم و او نسبت به من به منزله هارون است نسبت به موسى؛ جز آنكه پس از من پيغمبرى نيست» و درباره او در روز غدير خم فرمود:

«مَن كُنتُ مَولاهُ فَعُلِي مَولاه، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ و عادِ مَن عاداه وَ انصُر مَن نَصَرَهُ و اخذُل مَن خَذَلَهُ». ⁽¹⁾

همچنين عمرو بن عاص در پاسخ به نامه معاويه كه طى آن خراج مصر را از وى خواسته بود، قصيده بلندى سرود. وى در اين قصيده على(علیه السلام) را سيدالاوصياء لقب داد و گفت: پيامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) وصاياى خاص و ويژه درباره على(علیه السلام) داشت:

فَبِي حارَبُوا سَيِّدَ الاَوصِيآء بِقَولي دم طلّ من نَعثَل

وَ كَم قَد سَمِعنا مِنَ المُصطَفَى وَصايا مُخَصَّصَةً فِي عَلِى ⁽²⁾

اين من بودم كه آنها را برانگيختم تا با سيد اوصياء على به بهانه خونخواهى آن مرد (عثمان) جنگ كنند.

درحالى‌كه چه بسيار از مصطفى وصيت‌هاى خاص درباره على و صفات و فضايل مخصوص على شنيده بوديم.

نَضْرُ بْنُ عَجْلَانَ أَنْصَارِي (نعمان بن عجلان انصارى) وقتى دانست در اردوگاه على(علیه السلام) اختلاف افتاده و برخى از ياران ديروز على(علیه السلام) درباره تصميم گيرى‌هاى آن حضرت ترديد دارند، با بيانى سرزنش‌گونه، اشعارى گفت كه در فصل چهارم خواهد آمد؛ از جمله اين چند بيت است:1.

اشعث بن قيس نيز على(علیه السلام) را وصى رسول خدا مى‌شناخت و او را واجب الاطاعه مى‌دانست. وقتى فرستاده على براى درخواست بيعت نزد وى رفت، از زبان اشعث اين اشعار را سرودند:4.

مُنذِر بنِ ابى حَمِيصَه وادِعِى ⁽²⁾كه شهسوار و شاعر همدانيان بود، حضور على(علیه السلام) آمد و گفت: «عكيان درخواست مقررى كردند و اشعريان بهترين جايزه‌ها را خواستند. دين را به خاطر دريافت بخشش و مقرّرى ترك كردند و بدين گونه بدترين مردم محسوب مى‌شوند. ولى ما پاداش نيكو را با پايدارى در جهاد و شكيبايى، از خداوند درخواست كرديم.

لَيسَ مِنّا مَن لَم يَكُن لَكَ فِي اللهِ وَلِيّاً يا ذَا الوِلاءِ وَ الوَصِيَّةِ ⁽³⁾

اى صاحب امر ولايت و وصايت، يك تن از ما نيست كه در راه خدا دوستدار و پيرو تو نباشد.

على(علیه السلام) گفت: «همين تو را بس! خدا رحمتت كناد». سپس وى و قبيله‌اش را ستود.6.

سعيدالدين فَرغانِى، ⁽¹⁾در شرح قصيده تائيه ابن فارض حَمَوِى: ⁽²⁾

قصيده تائيه ابن فارض، معروف به «نظم السلوك يا نظم الدُرّ»، قصيده‌اى عرفانى در احوال و مراتب سلوك است. تعداد ابيات قصيده را از 750 تا 779 بيت ذكر كرده‌اند: فاخورى ، ص518؛ فرّوخ، ج3، ص524؛ جامى، ص541. اين قصيده به تائية الكبرى نيز شهرت دارد تا از ديگر قصيده تائيه ابن فارض، موسوم به تائية الصغرى ممتاز شود: فاخورى، همان. گفته‌اند كه ابن فارض اين قصيده را بر اثر جذبه‌هايى كه گاه‌گاه به او دست مى‌داد، سرود و قصد داشت نام آن را «لَوايح الجَنان و رَوايح الجِنان» بگذارد. اما پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) را در خواب ديد و به اشاره آن حضرت، قصيده را «نظم السلوك» ناميد: جامى، همان. قصيده تائيه در حقيقت معراج‌نامه يا شرح احوال شاعر است و نمونه‌اى از احوال مشترك سالكان را در مراحل سلوك نشان مى‌دهد: حلمى، ص181. ابن فارض در اين قصيده مراتب عشق و احوال خود را با يكى از مريدان حقيقى يا خيالى خود در ميان مى‌گذارد: دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج4، مدخل «ابن فارض» از اكرم جودى نعمتى.

على(علیه السلام) و توضيح و تأويل مشكلات كتاب و سنت به واسطه علمى است كه به او رسيد؛ چون كه پيغمبر(صلی الله علیه و آله) او را در روز غدير خم، وصى و قائم مقام خود قرار داد؛ چنان‌كه خود آن جناب در جمله‌اى از ابيات خود بدان اشاره دارد:

وَ اوصانِي النَّبِي عَلَى اختِيارِي لِاُمَّتِهِ رِضى مِنهُ بِحُكمِي

وَ اوجَبَ لِي وِلايَتَهُ عَليكُم رسولُ الله يَومَ غَدِير خُمٍّ

أبوالأسود از كسانى بود كه با اميرالمؤمنين على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) مصاحبت داشت؛ به همين دليل قبيله بنى‌قُشير كه ابوالاسود ميان آنان زندگى مى‌كرد، وى را سرزنش مى‌كردند كه چرا على(علیه السلام) را دوست مى‌دارد؟! ابوالاسود در جواب آنان اين اشعار را سرود:

عبد الرحمان بن ذُؤيب اسلَمى نيز از كسانى بود كه در سروده‌هاى خود به مقام وصايت على(علیه السلام) تأكيد كرد. ايشان از جمله كسانى بود كه در جنگ صفين3.

شركت داشت و درحالى‌كه جراحات بسيارى برداشته بود، از جنگ بازگشت و اين اشعار را بر زبان جارى ساخت:

بازگشت خورشيد براى نماز على(علیه السلام)

يكى از وقايع مهم و شگفت‌انگيز صدر اسلام كه در منابع معتبر شيعه و سنى نقل شده، موضوع رد شمس (بازگشت خورشيد) است. ابتدا بايد ديد اين موضوع چيست و چقدر واقعيت دارد؟ حديث رد شمس را كه در بيشتر منابع معتبر اهل‌سنت وارد شده، از سه نفر روايت شده است:

انجاميد تا نماز عصر على(علیه السلام) قضا شد. پس از آنكه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از حال وحى به حال عادى برگشت، از على(علیه السلام) سؤال كرد: «آيا نماز عصر را به جاى آورده‌اى؟» عرض كرد: «نه!» پيغمبر(صلی الله علیه و آله) به مقام كبريائى عرضه داشت: «پروردگارا! على، حاجت تو و حاجت پيغمبرت را برآورد. اينك خورشيد را برگردان، تا على نماز عصرش را در وقت خود به جاى آورد». دعاى پيغمبر(صلی الله علیه و آله) مستجاب شد. خورشيد بازگشت و على(علیه السلام) نماز عصر را به جاى آورد و پس از آن خورشيد غروب كرد.

دولابى هم اين حديث را روايت كرده است. ⁽¹⁾

در نقل ديگر از اسماء بنت عُمَيس نقل شده است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نماز ظهر را در محل صهباء ⁽³⁾به جاى آورد. پس از آن، على(علیه السلام) را براى انجام مأموريتى3.

گسيل داشت. على(علیه السلام) عازم مأموريت شد و در بازگشت هنگامى رسيد كه رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) نماز عصر را به جاى آورده بود. پيغمبر(صلی الله علیه و آله) براى رفع كسالت، سر در دامان على(علیه السلام) گذاشت و خوابيد. پيغمبر از على(علیه السلام) سؤال فرمود: «آيا نماز عصر را به جاى آورده‌اى؟» عرض كرد: «نه!» پيغمبر(صلی الله علیه و آله) براى رد شمس دعا كرد ...اين واقعه در محل صهباء به وقوع پيوست. ⁽¹⁾

ابن حجر عسقلانى رد شمس را از كرامات آشكار حضرت على(علیه السلام) مى‌داند! وى مى‌گويد: «اين بدان جهت بود كه پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) در حين نزول وحى، سر در دامان على(علیه السلام) گذاشت و سر از دامانش بر نداشت تا خورشيد غروب كرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دعا كرد و دعايش به اجابت رسيد و خورشيد با آنكه غروب كرده بود، طلوع كرد. ⁽²⁾

ابن حجر حديث ردّ شمس را از جمله احاديثى مى‌داند كه طحاوى و قاضى در الشفاء و شيخ الاسلام ابوزرعه سند آن را صحيح دانسته‌اند تا آنجا كه مى‌گويد: سبط ابن جوزى اظهار داشته است كه در باب ردّ شمس، حكايت بى‌سابقه‌اى است كه گروهى از مشايخ عراقى ما آن را براى ما نقل كرده‌اند و گفته‌اند: ما خود گواه بوديم كه ابومنصور مظفر بن اردشير قباوى واعظ پس از نماز عصر، به منبر رفت و حديث ردّ شمس را عنوان گفتار خود قرار داد و آن را با الفاظ دلنشين آرايش داد و در ضمن آن، به ذكر فضائل اهل‌بيت پرداخت. در اين حال، ابر تاريكى چهره خورشيد را پوشانيد؛ به طورى‌كه مردم پاى منبر او گمان كردند خورشيد غروب كرد. در اين هنگام كه ابومنصور روى منبر بود،6.

از جاى برخاست و اشاره به خورشيد كرد و ابيات زير را سرود:

شاهدانى كه از جريان باخبر بودند اظهار داشتند كه طولى نكشيد، ابر برطرف شد و چهره خورشيد نمايان گشت! ⁽¹⁾

فخر رازى در «تفسير كبير»، ذيل تفسير سوره كوثر، اظهار مى‌دارد: براى حضرت سليمان يكبار ردّ شمس اتفاق افتاد. براى پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) هم ردّ شمس واقع شد و اين در حالى بود كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سر در دامان على(علیه السلام) گذاشته بود و به خواب رفته بود. هنگامى از خواب برخاست كه آفتاب غروب كرده بود؛ به دعاى رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) خورشيد بازگشت، تا على(علیه السلام) نماز عصر را در هنگام خود به جاى آورد. ⁽²⁾5.

علامۀ شيخ سليمان بلخى قندوزى، متوفاى 1293ه .ق گفته است: در اين قضيه بود كه حسان بن ثابت گفت:

يا قَومِ مَن مِثلُ عَلى وَ قَد رُدَّت عَليهِ الشَّمسُ مِن غائِبٍ

أخو رَسولِ الله و صِهرِهِ وَ الأخُ لا يَعدِلُ بِالصّاحِبِ ⁽¹⁾

اى مردم چه كسى مانند على(علیه السلام) است؟! به درستى كه خورشيد بعد از غروب براى او بازگشت.

او برادر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و دامادش است. على(علیه السلام) به مقام برادرى با پيامبر(صلی الله علیه و آله) نائل آمده كه هرگز مصاحب بودن كسى با پيامبر، با آن برابرى نمى‌كند! ⁽²⁾

خوارزمى در مناقب از مجاهد، آورده است كه به ابن عباس گفته شد: «نظرت درباره على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) چيست؟» گفت: «به خدا از يكى از ثقلين نام بردى! كسى كه به دو قبله نماز خواند و دو بيعت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) انجام داد و سبطين به او داده شد؛ يعنى حسن و حسين(عليهما السلام)، و خورشيد بعد از آنكه غروب كرده بود، دو بار براى او بازگشت». ⁽³⁾أبوعبدالله زرقانى مالكى، متوفاي1122ه .ق اين حديث را در شرح مواهب، ج5، صص113- 118 صحيح دانسته است.

لازم به ذكر است چنان‌كه ابن عباس گفته است رد شمس براى حضرت على(علیه السلام) دو بار صورت گرفته است، بار اول زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بوده كه رواياتش گذشت و بار دوم چنان‌كه امام محمّد بن على الباقر از پدرش از جد شهيدش9.

حسين بن على(عليهم السلام) نقل كرده، در زمانى بود كه على(علیه السلام) از جنگ نهروان باز مى‌گشت؛ زيرا حضرت با يارانش وقتى به اوائل سرزمين بابِل در ناحيه عراق رسيدند، وقت عصر بود. حضرت فرمود: «اين سرزمين مورد غضب خداست و پيامبر(صلی الله علیه و آله) و وصى پيامبر نبايد در آن نماز بخواند». جويرية بن مُسَهَّر عبدى گفت: صد سواره نظام بوديم كه از على(علیه السلام) تبعيت كرديم وحركت نموديم تا از سرزمين بابل گذشتيم. آفتاب غروب كرد. آن‌گاه حضرت فرمود: «اذان عصر بگوييد». گفتيم: «آفتاب غروب كرده. الآن وقت نماز مغرب و عشاست». آنجا امام دعا كردند آفتاب برگشت. ما نماز عصر را خوانديم و سپس نماز مغرب را خوانديم. آرى على(علیه السلام) آية الله فى أرضه و سمائه است. ⁽¹⁾

لقب ابوتراب

يكى از القاب على(علیه السلام) ابوتراب است. عمرو بن عاص، معاوية بن ابوسفيان، حجاج بن يوسف ثقفى و ديگر معاندان على(علیه السلام)، با هدف طعنه و تحقير، آن حضرت را با لقب ابوتراب نام مى‌بردند كه يك نمونه آن را در گفت‌وگوى معاويه و عمرو بن عاص در منابع تاريخى چنين مى‌خوانيم: روزى معاويه به عمرو گفت: «من هر وقت تو را مى‌بينم خنده‌ام مى‌گيرد!» عمرو گفت: «خنده‌ات براى چيست؟» معاويه گفت: «بيادم مى‌آيد روزى كه ابوتراب در جنگ صفين به تو حمله كرد و تو از ترس نيزه او، خود را به زمين افكندى و عورت خود را نمايان ساختى!» عمرو گفت: «من از وضع تو بيشتر خنده‌ام مى‌گيرد؛ روزى كه على(علیه السلام) تو را به مبارزه طلبيد، نَفَس در سينه‌ات حبس شد، زبانت از دهان بيرون

آمد و آب دهانت خشك شد و لرزه به اندامت افتاد و كارى از تو سر زد كه ذكر آن ناخوشايند است!» معاويه گفت: «اين همه كه تو مى‌گوئى واقعيت ندارد، چگونه من چنين ترسان مى‌شدم در صورتى كه قبيله عك و اشعر پيشاپيش من جان فدا بودند؟» عمرو گفت: «تو خود مى‌دانى كه جريان بيشتر از اين بود كه من گفتم؛ با وجود اينكه قبيله عك و اشعر پيشاپيش تو جنگ مى‌كردند». معاويه گفت: «مطالب مزاح و شوخى، ما را به طرف جدّ و صراحت كشانيد! وانگهى ترس و فرار از على(علیه السلام) براى احدى ترس نيست!» عمرو گفت: «به خدا قسم اى معاويه! اگر تو در مقابل على(علیه السلام) قرار مى‌گرفتى، جرئت جنگيدن با او را نداشتى. اگر خود را دلير و شجاع مى‌دانى، مى‌خواستى موقع مبارز طلبيدن على(علیه السلام)، با او روبه‌رو شوى!» ⁽¹⁾

نيز در تاريخ جنگ صفين آمده است: ابونوح همراه ذوالكلاع پيش عمرو بن عاص كه نزد معاويه بود، رسيدند. در آن جمع ديگر كسان، از جمله عبدالله بن عمر نيز پيرامونش بودند و او مردم را به جنگ تشويق مى‌كرد؛ چون آن دو نزديك جمع ايستادند، ذوالكلاع گفت: «اى اباعبدالله، آيا مى‌خواهى فردى خيرانديش و خردمند و دلسوز گزارشى راستين از عمّار بن ياسر به تو دهد؟» عمرو گفت: «او كيست؟» گفت: «او، اين عموزاده من باشد كه از مردم كوفه است». عمرو گفت: «من در چهره او سيماى ابوتراب را مى‌بينم». ابونوح گفت: «از چهره من (لمعان) سيماى محمد(صلی الله علیه و آله) و اصحابش مى‌تابد و بر رخسار تو (كدورت) چهره ابوجهل و نقش فرعون نشسته است». بى‌درنگ ابواعور برخاست3.

و شمشيرش را از نيام كشيد و گفت: «نبينم كه اين دروغ‌زن فرومايه با چهره‌اى كه نشان از سيماى ابوتراب دارد، ميان ما در ايستد و به گستاخى، روياروى، دشناممان دهد». ذو الكلاع گفت: «به خدا سوگند مى‌خورم كه اگر دستت را بر او بگشايى بينى تو را با شمشير بر گيرم. اين، عموزاده من و در حمايت من است و من با او پيمانى بر گرفته و او را نزد شما آورده‌ام تا شما را از آنچه درگير آن هستيد آگاه سازد». عمرو بن عاص به وى گفت: «اى ابانوح خدا را به يادت آرم كه با ما جز راست نگويى و دروغى براى ما نپردازى. آيا عمّار بن ياسر در ميان شماست؟» ابونوح به وى گفت: «من در اين باره خبرى به تو ندهم». ⁽¹⁾

«همچنين مردى از بنى‌كلب كه با معاويه بود، به هجو كردن عراقيان پرداخت و ايشان را چنين نكوهش كرد:

1.گروهى از بنى‌نزار كه سر به فرمان كسى چون ابوتراب سپردند، گمراه شدند.

اين در حالى است كه وصف ابوتراب را رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) در يك واقعه تاريخى به مولا على(علیه السلام) نسبت دادند و اين به منزله فضيلت براى آن حضرت بود. از ابن عباس روايت شده است: چون حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ميان مهاجر و انصار عقد برادرى منعقد كرد، ولى براى اميرالمؤمنين على(علیه السلام) كسى را برادر قرار نداد، آن حضرت ناراحت شد و از آنجا خشمناك بيرون رفت تا رسيد به جدولى كه در زمين آنجا بود. دست مبارك را زير سر نهاد و خوابيد. باد روى مباركش را غبار آلوده‌ساخت. پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) در جست‌وجوى على(علیه السلام) بود، آنجا وى را يافت گرد و غبار از روى آن جناب پاك كرد. گفت: «برخيز! چنين صلاح ديدى كه ابوتراب باشى؟! آيا بر من غضب كردى كه من ميان مهاجر و انصار برادرى قرار دادم، ولى ميان تو و يكى از آنها عقد اخوت

برقرار نكردم؟ بدان‌كه تو برادر من هستى! آيا تو راضى نيستى كه نسبت به من به منزله هارون از موسى باشى الا آنكه بعد از من پيغمبرى نخواهد بود. بدان و آگاه باش كه هركس تو را دوست بدارد، امن و ايمان بگرد او درمى‌آيند و با ايمان از همه سختى‌ها ايمن مى‌گردد و هركس تو را دشمن بدارد، حق سبحانه و تعالى بميراند او را همانند مردن زمان جاهليت». ⁽¹⁾

على(علیه السلام) نبأ عظيم

اصبغ بن نباته مى‌گويد كه على(علیه السلام) فرمود:

وَ الله إِنِّي أَنَا النَّبَأُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ كلَّا سَيعْلَمُونَ حِينَ أَقِفُ بَينَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَأَقُولُ هَذَا لِي وَ هَذَا لَك... . ⁽²⁾

قسم به خدا نبأ عظيم من هستم كه آنها در آن اختلاف دارند، اما به زودى خواهند دانست هنگامى كه ميان بهشت و جهنم مى‌ايستم و مى‌گويم: اين براى من و اين براى تو... .

عونى ⁽³⁾در اين باره چنين سروده است:

يا أيُّها النَّبَأُ العَظيمُ كَفاكَ أن سَمّاكَ رَبُّكَ في القُرآنِ عَظيماً

إني لَأعلَمُ أنَّ مَن والاكُم والَى إلهَ الواحِدَ القَيُّوما ⁽⁴⁾

تفسير نبأ عظيم به وجود مطهر على(علیه السلام)، علاوه بر منابع شيعه، در كتب اهل‌سنت نيز نقل شده است. حاكم نيشابورى در تفسيرش گفته است: مراد از (النَّبَإِ الْعَظِيمِ) قرآن است؛ چراكه مردم در آن اختلاف نمودند: بعضى آن را سحر و بعضى شعر و برخى ديگر آن را كهانت دانستند! و نيز گفته شده است كه منظور از «نبأ عظيم» نبوّت محمّد(صلی الله علیه و آله)، است. آنان مى‌گفتند: اين چه حادثه‌اى است كه رخ داده است: (وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ) ⁽¹⁾؛ «از اينكه بيم دهنده‌اى از جنس خودشان به سوى آنان آمده تعجب كردند». سپس حاكم مى‌گويد: «البته شيعه مى‌گويد: (النَّبَإِ الْعَظِيمِ) على است؛ گوينده‌اى در اين باره گفته است:

هُوَ النَّبَأُ العَظيمُ و فَلَك نوحٍ و بابُ الله و انقَطَعَ الخِطابُ ⁽²⁾

يقولُ لقد نجوتُ باهل‌بيت بهم يصلي لظي وَ بِهمْ يثابُ

همُ النبأُ العظيمُ و فُلْك نوحٍ و بابُ اللَّه و انقطع الخطابُ

الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، ج4، ص43.

اوست «نبأ عظيم» وكشتى نوح و در «رحمت» خداوند و هرگونه سخنى تمام است.3.

حاكم ِحَسْكَانِى نيز در شواهدالتنزيل آورده است: ...عبدالله بن حَمّاد انصارى از أبان بن تَغلِب نقل كرد كه وى گفت: از أبوجعفر امام محمد باقر(علیه السلام) درباره آيه (عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ) پرسيدم. امام(علیه السلام) فرمود: «مراد از (النَّبَإِ الْعَظِيمِ) على(علیه السلام) است؛ زيرا در ايشان اختلاف نمودند؛ چون كسى در رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اختلاف نداشت». ⁽¹⁾

ابن شهرآشوب به همراه چند روايت از تفسير قطان در زمينه عنوان «إنَّهُ حَبلُ اللَّه» ⁽²⁾از سَدّى، از عبد خير، ايشان هم از على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) نقل كرد كه آن حضرت فرمود: روزى صَخر بن حَرب نزد رسول خدا آمد و عرضه داشت: «امر رهبريت بعد از شما بر عهده كيست؟» پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «امر رهبريت بر عهده كسى است كه او نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسى است!» آنجا بود كه خداوند (عَمَّ يَتَساءَلُونَ) را نازل كرد؛ يعنى اهل مكه از تو درباره خلافت على(علیه السلام) مى‌پرسند: (عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ* اَلَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ)؛ برخى از آنان ولايت او را قبول مى‌كنند و برخى ديگر تكذيب مى‌نمايند. (كَلاّ سَيَعْلَمُونَ* ثُمَّ كَلاّ سَيَعْلَمُونَ) ؛ نه چنين است به زودى خواهند دانست! سپس باز هم نه چنين است به زودى خواهند دانست! اين آيه رد بر آنان است چراكه به زودى خواهند دانست كه خلافت على(علیه السلام) حق است؛ زيرا در قبرشان از آنان خواهند پرسيد مرده‌اى در شرق و غرب و خشكى و دريا نخواهد ماند، مگر اينكه فرشته منكر و نكير از آنان مى‌پرسند: «مَن رَبُّكَ وَ ما دينُكَ و مَن نَبِيُّكَ و مَن إمامُكَ!». ⁽³⁾8.

علاوه بر شواهد گذشته جاى شگفتى است كه نبأ عظيم بودن على(علیه السلام) در لسان سرسخت‌ترين دشمنان على(علیه السلام) نيز آمده است! عمرو بن عاص در قصيده جَلجَلِيه خطاب به معاويه مى‌گويد:

على(علیه السلام) از اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و واجب التعظيم

يكى از موضوعات مورد بحث درباره شخصيت على(علیه السلام) اين است كه آيا على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) جزء اهل‌بيت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) است يا خير؟ ديدگاه شيعه و بيشتر اهل‌سنت اين است كه على(علیه السلام) جزء اهل‌بيت نبى اكرم(صلی الله علیه و آله) است. در اين بخش به دو

سند از اسناد بسيارى كه ديدگاه اهل‌سنت را بازگو كرده است، اشاره مى‌كنيم:

فخر رازى در تفسير كبير، ابتدا چندين حديث را از زمخشرى نقل كرده، سپس نتيجه مى‌گيرد كه على(علیه السلام) جزء اهل‌بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) است و محبت و تكريم و احترامش واجب است. وى روايات را چنين آورده است:

عن النبي(صلی الله علیه و آله) أنه قال: من مات على حب آل محمد مات شهيدا ألا و من مات على حب آل محمد مات مغفورا له، ألا و من مات على حب آل محمد مات تائبا، ألا و من مات على حب آل محمد مات مؤمنا مستكمل الإيمان، ألا و من مات على حب آل محمد بشره ملك الموت بالجنة ثم منكر و نكير، ألا و من مات على حب آل محمد يزف إلى الجنة كما تزف العروس إلى بيت زوجها، ألا و من مات على حب آل محمد فتح له في قبره بابان إلى الجنة، ألا و من مات على حب آل محمد جعل الله قبره مزار ملائكة الرحمة، ألا و من مات على حب آل محمد مات على السنة و الجماعة، ألا و من مات على بغض آل محمد جاء يوم القيامة مكتوبا بين عينيه آيس من رحمة الله، ألا و من مات على بغض آل محمد مات كافرا، ألا و من مات على بغض آل محمد لم يشم رائحة الجنة.

وى در تفسير كبير خود در ذيل آيه (قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً...) ⁽¹⁾بعد از نقل روايات فوق از زمخشرى مى‌گويد: پس ثابت شد كه اين چهار نفر(على، فاطمه، حسن و حسين(عليهم السلام) خويشاوندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستند و وقتى اين معنا ثابت شد، واجب مى‌شود كه اين چهار نفر را مخصوص به مزيت و عظمت بدانيم. دلائل مختلفى به اين موضوع دلالت دارد:3.

اولاً: در روايات قبل گذشت كه آل محمد(صلی الله علیه و آله) كسانى هستند كه برگشت امرشان به اوست، پس كسانى كه ارتباطشان محكم‌تر و كامل‌تر باشد، «آل» محسوب مى‌شوند و شك نيست كه فاطمه، على، حسن و حسين(عليهم السلام) محكم‌ترين پيوند را با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) داشتند و اين از مسلمات و مستفاد از احاديث متواتر است. بنابراين لازم است كه آنها را «آل پيامبر» بدانيم.

ثانياً: شك نيست كه پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) فاطمه(عليها السلام) را دوست مى‌داشت و درباره او فرمود:

«فاطِمَةُ بَضعَةٌ مِنّي يُؤذيني ما يُؤذيها»؛ «فاطمه پاره تن من است، آنچه او را آزار دهد، مرا آزار داده است!» و با احاديث متواتر از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ثابت شده كه او على، حسن و حسين(عليهم السلام) را دوست مى‌داشت و هنگامى كه اين معنا ثابت شود، محبت آنها بر تمام امت واجب است؛ چون خداوند فرموده است: (وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) ⁽¹⁾؛ «از او پيروى كنيد تا هدايت شويد».

همچنين فرموده است: (فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) ⁽²⁾؛ كسانى كه فرمان او را مخالفت مى‌كنند، از عذاب الهى بترسند. نيز فرموده است: (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ) ⁽³⁾؛ بگو اگر خدا را دوست مى‌داريد، از من پيروى كنيد تا خدا شما را دوست دارد. همچنين فرموده است: (لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) ⁽⁴⁾؛ براى شما در زندگى رسول خدا، سرمشق نيكويى بود.1.

ثالثاً: دعا براى «آل» افتخار بزرگى است. لذا اين دعا، خاتمه تشهد در نماز قرار داده شده است: «اللّهمّ صلّ على محمّد و على آل محمّد و ارحم محمّداً و آل محمّد» و چنين تعظيم و احترامى در حق غير آل محمد(صلی الله علیه و آله) ديده نشده است. بنابراين همه اين دلائل نشان مى‌دهد كه محبت آل محمد(صلی الله علیه و آله) واجب است. سرانجام فخر رازى سخنان خود را در اين باره با اشعار معروف شافعى پايان مى‌دهد كه گفته است:

سند دوم مربوط به عمرو بن عاص است كه در قصيده جلجليه بعد از بيان مبسوط در خصوص نصب على(علیه السلام) به عنوان خليفه مسلمين در روز غدير خم و لزوم پذيرش ولايت و محبت آن حضرت، از زبان پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) مى‌گويد:6.

و لا تَنقُضوا العَهدَ مِن عِترَتِي فَقاطِعهُم، بِي لَم يُوصَل ⁽¹⁾

اى مردم! پيمانى را كه نسبت به عترت من بسته‌ايد، نشكنيد كه هركس از پيروى آن‌ها جدا شود، در آخرت به من دسترسى نخواهد داشت.

ايثار على(علیه السلام) و نزول سوره هل اتى

علما و مفسران شيعه و سنى در تفسير سوره دهر، يكى از ويژگى‌هاى على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) را ايثارگرى آن حضرت دانسته‌اند. در شأن نزول اين سوره از ابن عباس نقل شده است: امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) در دوران كودكى بيمار شدند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با جمعى از ياران عيادتشان كردند. همراهان پيغمبر به على(علیه السلام) گفتند: «يا ابا الحسن خوب است براى فرزندانت نذر كنى». على و فاطمه و كنيزشان فضه، نذر كردند كه هرگاه دو فرزندشان از بيمارى بهبود يابند، سه روز پياپى روزه بگيرند. چون آنان از بيمارى بهبودى يافته، بستر را ترك گفتند، على(علیه السلام) از شمعون خيبرى يهودى سه صاع (من) جو، قرض گرفت. فاطمه(عليها السلام) يك صاع آن را آسياب كرد و به تعداد [روزه‌داران]، پنج قرص نان پخت. هنگام افطار در مقابل آنان نهاد تا افطار كنند. ناگاه سائلى بر در خانه ايستاده، گفت:

السّلام عليكم يا اهل‌بيت مُحَمّدٍ مِسكينٌ مِن مَساكينِ المُسلِمينَ اطعِمونِي اطعَمَكُمُ الله مِن مَوائِد الجَنَّةِ.

درود بر شما اى خاندان محمّد، بينوائى از بينوايان مسلمينم. مرا اطعام كنيد خداوند شما را از غذاهاى بهشتى اطعام كند.

در اين موقع همه نان‌هاى خود را به او دادند و چيزى جز آب نچشيده، شب را روزه‌دار صبح كردند. وقتى روز دوم را به آخر رساندند، فاطمه(عليها السلام) يك صاع آن را آسياب كرد و به تعداد [روزه داران] پنج قرص نان پخت و هنگام افطار در مقابل آنان نهاد تا افطار كنند كه يتيمى بر در خانه ايستاد. باز او را بر خود مقدم داشتند و روز سوم اسيرى بر آنها وارد شد و مانند روزهاى قبل با او نيز همان رفتار را كردند؛ چون صبح [روز چهارم] فرا رسيد، على(علیه السلام) دست حسن و حسين(عليهما السلام) را گرفت و متوجه منزل رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شدند. هنگامى كه پيغمبر آنها را ديد كه از شدت گرسنگى به خود مى‌لرزيدند، گفت: «ما أشَدَّ ما يَسُوؤُنِي ما ارَى بِكُم»؛ «بسيار ناراحت مى‌شوم كه شما را بدين حالت مى‌بينم».

آن‌گاه برخاست و با آنها به سوى خانه فاطمه(عليها السلام) رفت و وى را در محراب عبادتش ديد: شكم بر پشت چسبيده و حدقه‌ها، در گودى چشم فرو رفته، او را اين منظره بسيار ناگوار آمد. ناگاه جبرئيل فرود آمده، گفت: بگير اين را اى محمّد! تو را از ناحيه اهل‌بيت گوارا باد: پس سوره (دهر) را بر او فرو خواند.

موضوع ايثار على و فاطمه(عليهما السلام) (همين روايت كه از ابن عباس نقل شد) در بسيارى از منابع توسط علماى اهل‌سنت نقل شده است؛ از جمله منابع ذيل:

ص31 پس از ذكر حديث، گويد: «امام ابوالحسن على‌بن احمد واحدى و غير از او ائمه تفسير، اين حديث را روايت كرده‌اند». آن‌گاه گفته است: «چه عبادتى از اين بهتر و چه منقبت و فضيلتى بالاتر از اطعام طعام، با نياز شديد نسبت به آن، مى‌توان يافت و هرگاه چنين نبود، اين داستان تا اين درجه عظمت پيدا نمى‌كرد و ارزشش بالا نمى‌گرفت و خداى بزرگ درباره آن به رسولش آيات قرآن فرو نمى‌فرستاد». همچنين وى شعرى سروده كه در صفحه 8 كتابش آورده است:

1.هُمُ العُروَةُ الوَثقَى لمعتَصِم بها مَناقِبُهُم جاءت بِوَحي و انزالٍ

2.مناقب و فضائلى كه در سوره شورى و هل أتى و احزاب، تلاوت كنندگان قرآن مى‌شناسند.

شگفتم». همچنين در كتاب «المنتخب» گويد: «اى دانشمندان علم دين، آيا مى‌دانيد چرا على و فاطمه ايثار كردند و اجازه دادند آن دو كودك، حسن و حسين، با وجود گرسنگى، ايثار كنند؟ آيا رمز اين مطلب بر آنان پوشيده بود؟ اين كار نسبت به آن دو كودك دليلى نداشت، مگر آنكه قبلاً نيروى شكيب آنها را آزموده باشند، وگرنه شاخسارهاى درخت رحمت الهى و پاره‌هاى تن فاطمه را اين چنين آزرده نمى‌ساختند. ⁽¹⁾

اين سائلان فرشتگان خداى رب العالمين بودند و منظور از آن امتحانى براى اهل‌بيت پيغمبر(صلی الله علیه و آله) بود. و در مكه از شيخ حرم، بشير تبريزى، در درس تفسير شنيدم كه مى‌گفت: سائل اول جبرئيل و سائل دوم، ميكائيل و سائل سوم، اسرافيل بوده است.

واقدى در البسيط و زمخشرى در كشّاف حديث را ذكر كرده‌اند و مورد اتفاق اماميه است كه تمام اين سوره، درباره اهل‌بيت پيغمبر(صلی الله علیه و آله)، مخصوصاً آيات مورد بحث، نازل شده است.

آن‌گاه حديث اطعام طعام را نقل كرده و گفته است: روايت شده سائل در اين شب‌ها، جبرئيل بود. و بدين وسيله مى‌خواسته، آنها را به اذن خداوند، بيازمايد.

على(علیه السلام) اهل بهشت

در روايتى آمده است: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به على(علیه السلام) فرمود:

أنا أوّلُ أربعةٍ يَدخلونَ الجنةَ: أنا، و أنت، و الحسن، و الحسين و ذَرارِينا خَلفَ ظُهورنا و أزواجُنا خلفَ ذَرارينا، و شيعَتُنا عن أيمانِنا و عَن شَمائِلِنا. ⁽¹⁾

من اولين نفر از چهار نفرم كه وارد بهشت مى‌شوند: من، تو، حسن، حسين و ذريه ما پشت سر ما و زنان ما پشت سر ذريه ما و شيعيان از جانب راست و چپ ما قرار مى‌گيرند!

اين روايت را تعدادى از انديشمندان نقل كرده‌اند؛ از جمله: هيثمى در مجمع الزوائد، ج9، ص174، چاپ مكتبة القدسى قاهره؛ گنجى شافعى در كفاية الطالب، ص184، چاپ الغرى؛ خوارزمى در مقتل الحسين، ص108، چاپ الغرى؛ بدخشى در مفتاح النجا، ص15، مخطوط؛ شيخ سليمان بلخى قندوزى در ينابيع المودة، ص269، چاپ اسلامبول؛ شبلنجى در نور الأبصار، ص144، چاپ مصر.

على(علیه السلام) همانند پيامبر(صلی الله علیه و آله) و غير قابل قياس با ديگران

مفسران اجماع كرده‌اند بر اينكه در آيه 61 آل عمران (فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ) منظور از (أَبْناءَنا) امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) و منظور از (أَنْفُسَنا) على(علیه السلام) است كه خداوند متعال آن حضرت را نفس محمد(صلی الله علیه و آله) به شمار آورده است و منظور از مساوات اين است كه چون پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) اكمل الناس و اولى به تصرف براى همه مردم بوده، پس على(علیه السلام) نيز اكمل الناس و اولى به تصرف براى همه مردم بوده است. اين آيه برترين دليل بر علو رتبه اميرالمؤمنين(علیه السلام) است. ⁽¹⁾

موضوع مساوات على(علیه السلام) با پيامبر(صلی الله علیه و آله) و رفيع بودن جايگاه ايشان نزد خداوند در اشعار قرن اول نيز منعكس شده است. در تاريخ جنگ صفين نقل شده است كه ابن جُعَيل از زبان معاويه خطاب به على(علیه السلام) اشعارى سرود و معاويه طى يك نامه آن را به على(علیه السلام) فرستاد. حضرت وقتى نامه را خواندند، به نجاشى كه يكى از افراد قبيله بنى‌حارث بن كعب بود، گفت: ابن جُعَيل شاعر مردم شام است و تو شاعر عراقيانى؛ به اين مرد پاسخ بده. ايشان در جوابش اين اشعار را سرود:

شجاعت و شمشير بران على(علیه السلام)

اشاره

يكى از ويژگى‌هاى رهبر جامعه نزد همه مردم دنيا شجاعت است. رهبران ترسو همواره باعث شكست و سرافكندگى مردم بوده‌اند. اهميت اين مسئله در دوران‌هايى مثل صدر اسلام كه رهبران جامعه مى‌بايست در جنگ‌ها حضور فيزيكى مى‌داشتند و از نزديك فرماندهى لشكر را عهده‌دار مى‌شدند، صد چندان مى‌شود. مطالعه تاريخ زندگى امام على(علیه السلام) نشان مى‌دهد كه شجاعت و شهامت آن حضرت، در نظر دوست و دشمن، از مسلمات تاريخى است. به برخى از اظهارات دوستان و دشمنان على(علیه السلام) درباره شجاعت ايشان در جنگ‌هاى مختلف اشاره مى‌شود:

1. جنگ بدر

ماجراى جنگ بدر و شجاعت على(علیه السلام) در آن نيز از مسلمات تاريخى است كه چند نفر آن را نقل كرده‌اند:

الف) مُصعَب بن سَعد از پدرش سعد بن ابى‌وقاص نقل كرد كه معاويه از من پرسيد: «على(علیه السلام) را دوست دارى؟» گفتم: چگونه دوست نداشته باشم درحالى‌كه شنيدم پيامبرخدا(صلی الله علیه و آله) به على(علیه السلام) مى‌فرمود: تو نسبت به من به منزله هارون از موسى هستى، جز آنكه بعد از من پيامبرى نيست و به درستى كه در روز بدر على(علیه السلام) را در حال مبارزه ديدم كه بانگ برمى‌آورد و مى‌گفت:

بازِلُ عامَينِ حَدِيثُ سِنِّى سَنَحنَحُ اللَّيلَ كَأنّى جِنِّى

لمِثلِ هذا وَلَدَتنِي امِّي

همانند شتر دو ساله‌اى هستم كه قوى و شجاع باشد. تازه جوان هستم كه شب را بيدار مى‌مانم، گويا جن زده هستم. مادرم براى مانند اين كار مرا زائيده است.

گفت: على(علیه السلام) بازنگشت مگر اينكه شمشيرش از خون دشمن آغشته شد.

شيخ سليمان بلخى قندوزى اين حديث را از طريق ابن مَغازلى و موفَقِ بنِ أحمد نقل نموده، ولى اشعار را با اضافاتى چنين نقل نموده است:

قَد عَرفَ الحَربُ العَوانِ إنِّي بازِلُ عامَينِ حَديثُ سِنّي

سَنَحنَحُ اللَّيلَ كَأنّي جِنِّي لمِثلِ هذا وَلَدَتني أمي

ما تَنقِمُ الحَربُ العَوانِ مِنّي سَمَعمَع كَأنّني مِن جِنّي ⁽¹⁾

جنگ پى‌درپى و سخت، دانست كه من تازه‌جوان، اما قوى‌بنيه و نيرومندم. شب

بيدارى مى‌كشم، مانند اينكه جن‌زده هستم. مادرم براى مانند اين كار مرا زائيده است. جنگ پى‌درپى و سخت با من چه خواهد كرد. سَمَعمَع (ترسناك) هستم، گويا از جن مى‌باشم.

ب) محمد بن اسحاق از عُروَةِ بنِ زُبَير چنين حديث كند: «على(علیه السلام) در جنگ بدر وليد بن عُتبَهِ بنِ رَبِيعَه را كشت و ديدم كه به سوى طُعَيمَةِ بنِ نَوفِل ⁽¹⁾رفت و او را با نيزه از پاى درآورد و فرمود: به خدا پس از امروز ديگر تو درباره خدا هرگز با ما ستيزه نخواهى كرد». ⁽²⁾(يعنى ديگر زنده نخواهى ماند).

عبدالرزاق از زُهَرى روايت مى‌كند كه گفت: چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دانست كه نَوفِل بن خُوَيلِد [در ميان لشكر مشركين] به منطقه بدر آمده، گفت: «بار خدايا مرا از نوفل بن خويلد آسوده ساز». پس چون قريش پراكنده شدند، على نَوفِل را [در ميان معركه] ديد كه همچنان سرگردان و حيران ايستاده و نمى‌داند چه كند. بر او حمله كرد و با شمشير ضربتى به او زد. [او سپر گرفت] و شمشير به سپر فرو رفت. پس آن حضرت شمشير را از ميان سپر بيرون كشيد و به ساق بالاى پايش زد و با اينكه زره او دامن بلند بود و روى رانش را گرفته بود، آن را بريد [و پايش را قطع كرد] و به دنبال آن او را كشت و چون نزد پيغمبر(صلی الله علیه و آله) بازگشت، شنيد كه آن حضرت مى‌فرمايد: «كيست كه از نَوفِل بنِ خُوَيلِد اطلاع داشته باشد [و بداند كه بر سر او چه آمده؟]». على(علیه السلام) عرض كرد: «اى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) من او را كشتم». پيغمبر(صلی الله علیه و آله) [كه اين مژده را شنيد] تكبير گفت و فرمود:

«اَلحَمْدُ لِلهِ الَّذِي5.

أَجَابَ دَعْوَتِي فِيهِ»؛ «سپاس خداوندى را كه خواسته مرا درباره او انجام داد [و خيال مرا آسوده كرد]». ⁽¹⁾

درباره كردار على(علیه السلام) و شجاعتى كه از وى در جنگ بدر پديدار شد، اسَيدِ بنِ ابى إياس (يكى از مشركان مكه) اشعار ذيل را مى‌گفت و مشركان قريش را بر على(علیه السلام) مى‌شورانيد.

ج) هند بنت عُتبه، همسر ابوسفيان نيز هنگامى كه على(علیه السلام) در جنگ بدر با شمشيرش دست وليد را قطع كرد، چنين گفت:

ما كانَ عن عُتبَةَ لي مِن صَبرٍ ابي و عَمِّي و شَقيقِ بَكرِي

اخي الَّذِي كانوا كَضَوءِ البَدرِ بِهِم كَسَرتَ يا عَلِي ظَهِري ⁽¹⁾

براى من درباره كشته شدن عتبه صبرى نمانده. پدر، عمو و همزاد برادرم را كه مانند ماه شب چهارده بودند، كشتى! اى على با كشتن آنها پشتم را شكستى!4.

2. جنگ احد

ابورافع نقل كرده است: در روز احد، هنگامى كه على(علیه السلام) پرچمداران سپاه قريش را كشت و به زمين افكند، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) عده‌اى از مشركان قريش را ديد، به على(علیه السلام) دستور داد به آنان حمله كند. حضرت به آنان حمله نمود و آنان را پراكنده كرد و شَيبَة بنِ مالك را كشت. سپس جبرائيل گفت: «اى رسول خدا! اين است معناى برابرى و برادرى». پيغمبر فرمود: «على(علیه السلام) از من است و من از او هستم». جبرئيل گفت: «من هم از شما هستم». ابورافع گويد: در اين هنگام مردم صداِِِِيى را شنيدند كه مى‌گفت:

«لَا فَتَى إِلَّا عَلِي، لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ». ⁽¹⁾

خوارزمى ⁽²⁾از محمّد بن اسحاق بن يسار روايت كند كه وى گويد: در روز جنگ احد باد سختى وزيد و صدايى به گوش همه رسيد كه مى‌گفت:

لا سَيفَ الّا ذو الفَقار وَ لا فَتَى الّا عَلِي

فَاِذا نَدَبتُم هالِكاً فَابكُوا الوَفِي اخَا الوَفِي

شمشيرى جز ذو الفقار نيست و جوانمردى غير از على نيست.

هرگاه خواستيد بر مرده‌اى بگرييد، بر مرد وفادارى كه برادر وفادار است بگرييد.

سبط ابن الجوزى ⁽³⁾از احمد بن حنبل در الفضائل آورده است كه آنان در آن روز

صداى تكبيرى را از آسمان شنيدند كه مى‌گفت:

«لا سَيفَ الّا ذو الفَقَار وَ لا فَتى الّا عَلِي». سپس حَسّان بنِ ثابت از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اجازه گرفت، تا در اين باره شعرى بسرايد. پيامبر(صلی الله علیه و آله) به او اجازه داد و حسان هم شعرش را سرود و با اين بيت آغاز كرد:

1.جِبرِيلُ نادَى مُعلِناً وَ النَّقعُ لَيسَ بِمُنجَلِي

ابن جوزى در اين زمينه گفتارى دارد و آن اينكه برخى مى‌گويند اين واقعه در روز احد اتفاق افتاد. ولى آن‌چنان‌كه احمد بن حنبل از ابن عباس روايت كرده، وى گفته است اين واقعه در روز بدر بوده است. ولى صحيح‌تر آن است كه در روز فتح خيبر اتفاق افتاده است و هيچ يك از دانشمندان در اين سخن آخرى (كه روز فتح خيبر باشد) نكوهشى ننموده و ايرادى نكرده است. ⁽¹⁾

علامه امينى مى‌گويد:

احاديث متعددى كه در اين باره وارد شده، ثابت مى‌كند كه اين مسئله چندين بار واقع شده است و منادى در روز احد جبرئيل بوده است. ولى منادى روز بدر ملك ديگرى به نام رضوان بوده است. پيشوايان علم حديث بر نقل اين داستان5.

اجماع دارند؛ چنان‌كه گنجى ادعاى اجماع كرد و در صفحه144 كتاب كفايه‌اش، از طريق ابى‌الغنائم، از 21 نفر از روات و علما به اسنادهاى‌شان از سعد بن طريف حنظلى، از ابى‌جعفر محمّد بن على الباقر(علیه السلام) نقل كرد كه آن حضرت فرمود: در روز بدر ملكى كه نامش رضوان بود، فرياد زد:

«لا سَيفَ الّا ذو الفَقار وَ لا فَتى الّا عَلِي». سپس علامه امينى مى‌افزايد: «پيشوايان علم حديث بر نقل اين قسمت داستان و روايت، اجماع كرده و بزرگان از يكديگر نقل كرده‌اند».

اين روايت را حاكم به طور مرفوع نقل كرده و بيهقى در مناقب، در سلسله سند، بررسى نموده و از حاكم نقل كرده و گويد:اين روايت را حافظ بن نجار و او از طوسى (تا آخر سند) از جابر بن عبدالله به ما خبر داده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در روز جنگ بدر فرمود: «اين رضوان است كه فرشته‌اى از فرشتگان خدا است و صدا مى‌زند: «لا سَيفَ الّا ذو الفَقار وَ لا فَتَى الّا عَلِي». ⁽¹⁾

نصر بن مزاحم ⁽²⁾نيز از جابر بن نُمير ⁽³⁾انصارى روايت كرده كه گويد: شنيدم از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) كه بارها اين بيت را مى‌خواند: «لا سَيفَ الّا ذو الفَقار وَ لا فَتَى الّا عَلِي».

حموينى در الفرائد باب چهل و نهم، به اسنادش از حافظ بيهقى كه سند را تا على بن ابى‌طالب(علیه السلام) آورده است، نقل مى‌كند كه حضرت على(علیه السلام) فرمود:

جبرئيل به حضور پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) مشرف شد و گفت: «بتى در يمن وجود دارد).

كه در آهن پوشيده شده است، كسى را بفرست تا آن را درهم كوبد و خرد كند و آهن آن را ضبط كند». على(علیه السلام) گويد وقتى جبرئيل اين دستور را به رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) داد، پيغمبر مرا احضار كرد و اين مأموريت را به من داد. من بت را درهم كوبيدم و آهن را گرفتم و به حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) آوردم و دو شمشير از آن ساختم: يكى را ذوالفقار ناميدم و ديگرى را مِجذَم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ذوالفقار را خود به كمر بست و مِجذَم را به من داد و بعدها ذوالفقار را نيز به من بخشيد. در آن هنگام كه پيش روى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در روز احد مى‌جنگيدم و شمشير مى‌زدم، چشم پيغمبر به من افتاد و فرمود:

«لا سَيفَ الّا ذو الفَقار وَ لا فَتَى الّا عَلِي».

نقل شده است وقتى على(علیه السلام) طلحة بن ابى‌طلحة را كه پرچم‌دار مشركان در جنگ احد بود، كشت، ابوعُبَيده حَجّاج بنِ عِلاطِ سلمى ⁽¹⁾اين اشعار را سرود:

شمشير تيز به زمين افكنده و هلاك ساختند.

حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) بعد از جنگ احد به سوى مدينه بازگشت و حضرت زهرا(عليها السلام) از پدرش استقبال كرد و با خود ظرف آبى آورد و خون‌ها را از چهره پدرش شست. اميرالمؤمنين(علیه السلام) هم خود را به پيغمبر رسانيد و ذوالفقارش را نيز همراه داشت، و از دست تا بازويش خون‌آلود بود. و به فاطمه(عليها السلام) فرمود: اين شمشير را از من بگير كه امروز مرا تصديق كرد و پس از اين فرمود:

حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) به فاطمه(عليها السلام) فرمود: «شمشير را بگيريد؛ شوهرت امروز

بسيار فداكارى كرد و حق خود را اداء نمود. خداوند به شمشير او بزرگان و رؤساى قريش را به هلاكت رسانيد». ⁽¹⁾

3. جنگ خندق (احزاب)

يكى از قدرت‌نمايى‌هاى على(علیه السلام) مربوط به جنگ خندق است. در جنگ خندق، مركز حكومت اسلامى (يثرب) به طور كامل در محاصره دشمن قرار گرفت. جنگ‌جويان لشكر كفار ده هزار نفر بودند، درحالى‌كه كل مردم مدينه در آن روز، قريب سه هزار نفر بودند! ازاين‌رو پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) تمام اسلام را در معرض خطر ديد. وقتى على(علیه السلام) در برابر عمرو بن عبدود قرار گرفت، فرمود:

«بَرَزَ الْإِسْلَامُ كُلُّهُ إِلَى الْكُفْرِ كُلِّه». ⁽²⁾فخر رازى در تفسير سوره قدر، گفته است: پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«لمبارَزَةُ عَليٍ مَعَ عَمروِ بن عَبدَودّ أفضلُ مِن عَمَلِ أمَّتِي إلى يَومِ القِيامَةِ» ⁽³⁾«مبارزه (جنگيدن) على با عمرو بن عبدود، برتر از اعمال امت من است تا روز قيامت!»

نقل شده است در جنگ خندق، عمرو بن عبدود عَكرَمة بن أبى‌جهل، هُبَيرَةِ‌بن أبى‌وَهَب، نَوفِل‌بن عبدالله و ضَرارِبنِ خَطّاب، جلوى خندق آمدند و اسب‌ها را به زور شلاق بدان سو راندند؛ چون بدان سوى خندق آمدند، اسبان خويش را در ميدانى كه ميان خندق و كوه سَلِيع بود، به جولان در آوردند. مسلمانان ايستاده بودند و نظاره مى‌كردند و هيچ‌كس جرئت نداشت كه سر راه آنها بيايد. عمرو بن عبدود

مبارز مى‌طلبيد و مسلمانان را سرزنش مى‌كرد و مى‌گفت:

وَ لَقَدْ بُحِحْتُ مِنَ النِّدَاءِ بِجَمْعِكمْ هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ وَ وَقَفْتُ إِذْ جَبُنَ الشُّجَاعُ بِمَوْقِفِ الْبَطَلِ الْمُنَاجِزِ

وَ كَذَلِكَ إِنِّي لَمْ أَزَلْ مُتَسَرِّعاً نَحْوَ الْهَزَاهِزِ إِنَّ الشَّجَاعَةَ وَ السَّمَاحَةَ فِي الْفَتَى خَيْرُ الْغَرَائِز

از اينكه شما را به مبارزه خويش خواندم و پاسخى نداديد، به تنگ آمدم و گلويم گرفت. در عين حال در محل خود (كه محل ترس افراد شجاع است) مانند دلاور بى‌باكى قرار گرفتم.

اين آرامش را تنها در اينجا ندارم، بلكه پيش از هرگونه گرفتارى همين حالت را داشته‌ام؛ چراكه دلاورى و بخشندگى از بهترين خوى‌هاست.

رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) خطاب به همراهان فرمود: «كدام يك شما حاضر است كه با عمرو بجنگد و دين اسلام را با كشتن او پشتيبانى كند؟» حاضران كه از دلاورى او با خبر بودند، پاسخى ندادند! حضرت على(علیه السلام) پيشقدم شد و گفت: «من حاضرم، يا نبى الله!» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «بنشين!» دوباره عمرو مبارز طلبيد. در اين هنگام، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به على(علیه السلام) اجازه داد تا خود را براى مبارزه با او آماده سازد. حضرت على(علیه السلام) درحالى‌كه به سوى عمرو مى‌تاخت، اين رجز را مى‌خواند:

لَا تَعْجَلَنَّ فَقَدْ أَتَاكَ مُجِيبُ صَوْتِكَ غَيْرَ عَاجِزٍ ذُو نِيَّةٍ وَ بَصِيرَةٍ وَ الصِّدْقُ مُنْجِي كُلِّ فَائِزٍ

إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أُقِيمَ عَلَيْكَ نَائِحَةَ الْجَنَائِزِ مِنْ ضَرْبَةٍ نَجْلَاءَ يَبْقَى صَوْتُهَا بَعْدَ الْهَزَاهِزِ ⁽¹⁾

اى عمرو شتاب مكن كه براى پاسخگويى به نداى تو شخص توانا و نيرومندى مى‌آيد كه داراى عزم جدى و بينايى است، همانا راستگويى هر فرد رستگارى را نجات مى‌بخشد.5.

اميدوارم با ضربت سختى كه بر تو وارد مى‌آورم، نوحه‌سرايى مردگان را بر تو به پا دارم. آن چنان‌كه صداى آن شيون بعد از حركت پرتلاطم لشكر نيز به گوش رسد.

عمرو پرسيد: «تو كيستى؟» فرمود: «پسر عبد مناف، على بن ابى‌طالبم». عمرو گفت: «اى برادرزاده! آيا از عموهايت كسى نبود كه از تو بزرگ‌تر باشد؟! بهتر آن است از مبارزه با من منصرف شوى؛ به خاطر اينكه نمى‌خواهم خون تو را بريزم!» حضرت على(علیه السلام) در پاسخ او فرمود: «ليكن، به خدا سوگند كه من در ريختن خون تو كراهتى ندارم». سپس فرمود: «شنيده‌ام كه تو با خدا عهد كرده بودى كه هيچ مردى از قريش، يكى از دو كار را از تو نخواهد، مگر آنكه آن را از او بپذيرى». عمرو گفت: «آرى چنين است». حضرت على(علیه السلام) فرمود: «تقاضاى نخستين من اين است كه تو را به سوى خدا و رسول او و پذيرش اسلام دعوت مى‌كنم». عمرو گفت: «اين تقاضا را نمى‌پذيرم و نيازى به آن ندارم». حضرت على(علیه السلام) فرمود: «تقاضاى دوم من آن است كه تو را به مبارزه با خود مى‌خوانم!» عمرو گفت: «چرا چنين تقاضايى دارى؟ به خدا سوگند! دوست نمى‌دارم تو را با دست خويش از پاى درآورم». حضرت على(علیه السلام) در پاسخ فرمود: «ليكن، به خدا قسم من دوست دارم تو را بكشم». عمرو از شنيدن اين سخن ناراحت شده از اسب پياده شد و اسب خود را پى كرد. شمشير آتش‌بارش را از نيام كشيد و با همه غضبناكى كه داشت، به سوى حضرت على(علیه السلام) حمله كرد. حضرت سپر روى سر گرفت. شمشير عمرو سپر حضرت على(علیه السلام) را دو نيم كرد و از كلاهخود ايشان گذشت و فرق شريفش را شكافت. حضرت على(علیه السلام) چابكى كرد شمشيرى

بر پشت گردنش زد و او را به زمين افكند و از افتادن او بر روى زمين، گرد و غبارى برخاست و اين هنگام صدا به تكبير بلند كرد! حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) صداى تكبير على(علیه السلام) را شنيد و دانست كه حضرت على(علیه السلام)، عمرو را از پاى درآورده است. همين كه عَكرمة بن ابى‌جهل، هُبَيرَة بنِ ابى‌وَهَب و ضَرارِ بنِ خَطّاب، ديدند كه عمرو بر زمين افتاد، فرار كردند... على(علیه السلام) آن زمان اين چند شعر را مى‌خواند:

چون على(علیه السلام) از كشتن عمرو فراغت يافت و با رويى برافروخته نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بازگشت، عُمَر بن خَطّاب به على(علیه السلام) گفت: «چرا زره او را از تنش بيرون نياوردى؛ به خاطر آنكه زرهش در ميان عرب بى‌مانند است؟» على(علیه السلام) فرمود: «هنگامى كه ضربتى بر او وارد آوردم، طورى در برابرم ظاهر شد كه شرمنده شدم كه زره را از تنش جدا سازم و حيا كردم از اينكه عموزاده‌ام را برهنه سازم».

هِشام بنِ محمد از مَعروفِ بن خَرَّبوذ حديث مى‌كند كه على(علیه السلام) در جنگ خندق اين اشعار را بر زبان جارى ساخت:

احمد بن عبدالعزيز به سند خود از ابى‌الحسن مدائنى حديث كند كه چون على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام)، عمرو بن عبدودّ را كشت، اين خبر به گوش خواهرش به1.

نام خَنساء رسيد. پرسيد: «چه كسى بوده است آن كس كه بر برادرم دليرى كرده [و جرئت كشتن او را داشته؟]». گفتند: «على بن ابى‌طالب». گفت: «مرگ او نگذشت جز به دست همتاى كريمى. اشكم هرگز خشك نشود اگر براى او اشك بريزم. اى بنى عامر! تاكنون بهتر از اين سرافرازى و افتخار نشنيده‌ام». سپس اين اشعار را سرود:

لوْ كانَ قَاتِلُ عَمْرٍو غَيرَ قَاتِلِهِ لَكنْتُ أَبْكي عَلَيهِ آخِرَ الْأَبَدِ

لَكنَّ قَاتِلَ عَمْرٍو لَا يعَابُ بِهِ مَنْ كانَ يدْعَى قَدِيماً بَيضَةَ الْبَلَدِ ⁽¹⁾

اگر كشنده عمرو جز اين كشنده (يعنى على) بود تا ابد بر او مى‌گريستم.

ولى كشنده عمرو كسى است كه به واسطه كشتن او عيبى بر عمرو نيست؛ آن كس كه پيش از اين «بيضة البلد» (يگانه مرد شهر) ناميده مى‌شد.

همچنين اين اشعار را سرود:

سپس گفت: «به خدا سوگند تا شتران ناله كنند، قريش نتواند انتقام خون او را بگيرد». (كنايه از اين است كه هرگز نخواهند توانست).

حَسّانِ بنِ ثابِِت نيز درباره شجاعت على(علیه السلام) و كشته شدن عمرو بن عبدود اشعار ذيل را سروده است:

گويند: چون اين اشعار حسان به گوش قبيله بنى‌عامر (كه عمرو بن عبدودّ نيز از آن قبيله بود) رسيد، جوانى از ايشان در پاسخ حَسّان اين اشعار را گفت:

4. جنگ خيبر

يكى از فضايل على(علیه السلام) مربوط به فتح خيبر است كه اين واقعه را چند نفر از اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله) به صورت‌هاى مختلف نقل كرده‌اند:

الف) سَلمة بن اكوَع روايت كرده است كه على(علیه السلام) در روز خيبر، بر اثر درد چشم از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دور افتاد و از اين نظر كمال ناراحتى را داشت و با خود مى‌گفت: «چرا بايد از همراهى با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دور باشم». طولى نكشيد كه خود را به حضور رسول خدا(صلی الله علیه و آله) رسانيد. شبى كه فرداى آن، قلعه خيبر فتح شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

لَأُعطِينَّ هَذِهِ الرّايَةَ غَداً رَجلاً يَفتَحُ الله عَلى يَدَيهِ، يُحِبُّ اللهَ و رَسولَه، وَ يُحِبُّهُ اللهُ و رَسولُهُ.

فردا پرچم اسلام را در اختيارمردى مى‌گذارم كه خدا و رسول را دوست مى‌دارد، و خدا و رسول هم او را دوست مى‌دارند.

بر خلاف انتظار طولى نكشيد، على(علیه السلام) را مشاهده كرديم. همگان گفتند: «اين على است!» در اين هنگام بود كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پرچم اسلام را در اختيار آن حضرت گذاشت و خداى تعالى خيبر را به دست او فتح كرد. ⁽¹⁾

ب) سَهل بن سَعد روايت كرده است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در واقعه خيبر، فرمود:

«لَأُعطِينَّ هَذِهِ الرّايَةَ غَداً رَجلًا يَفتَحُ الله عَلى يَدَيهِ، يُحِبُّ اللهَ و رَسولَه، وَ يُحِبُّهُ اللهُ و رَسولُهُ».

مسلمانان آن شب را استراحت كردند، درحالى‌كه در اين انديشه بودند كه فردا پرچم اسلام در دست چه كسى خواهد بود؟ وقتى روز شد، همه چشم‌ها به دست پيغمبر(صلی الله علیه و آله) دوخته شده بود كه پرچم را به دست چه شخصى به اهتزاز در مى‌آورد. در اين حال پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: «على كجاست؟» يكى از حاضران پاسخ داد: «على(علیه السلام) به درد چشم گرفتار است».

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) حضرت على(علیه السلام) را پيش خود طلبيد و آب دهان مبارك را ميان ديدگان ايشان ريخت و دعا كرد. بلافاصله درد چشم برطرف شد! پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) پرچم پر افتخار اسلام را به حضرت على(علیه السلام) داد و فرمود: «با اين مردم نبرد مى‌كنم تا مانند خودمان از نعمت اسلام برخوردار شوند». سپس خطاب به على(علیه السلام) فرمود: «اينك با كمال قدرت و توانايى و با آرامش خاطر به مسير خود ادامه بده. همين كه به خيبر رسيدى، نخست آنان را به آيين اسلام دعوت كن و آنچه بر آنها واجب مى‌گردد، به اطلاعشان برسان. به خداسوگند! اگر خدا به وسيله تو مردى را به اسلام هدايت كند، بهتر است از اينكه شترهاى سرخ‌مو براى تو ارزانى دارد». ⁽¹⁾

ج) ابوبُرَيده و همچنين عبدالله بن بُرَيدة اسلَمِى از پدرش نقل نمودند كه ما به همراه پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) در نزديكى اهل خيبر فرود آمديم و آنجا را محاصره كرديم. پرچم را ابوبكر به دست گرفت و حمله كرد و پيروزى حاصل نشد. سپس عمر فرداى آن روز پرچم را به دست گرفت و حمله كرد، باز پيروزى حاصل نشد.6.

مردم از اين جهت بسيار در سختى قرار گرفتند. اين بار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

إنّي دافِعُ اللِّواءَ غَداً إلَى رَجُلٍ يُحِبُ اللهَ ورَسولَه و يُحِبُّهُ الله و رسولُهُ و لا يَرجِع حَتّى يَفتَحَ اللهُ عَلى يَدَيهِ.

فردا علم را به مردى مى‌دهم كه خدا و پيامبرش را دوست مى‌دارد و خدا و پيامبرش نيز او را دوست مى‌دارند. او باز نمى‌گردد مگر خداوند فتح را به دست او قرار دهد.

روز بعد وقتى با ابوبكر و عمر روبه‌رو شد، على(علیه السلام) را خواست. اين در حالى بود كه حضرت چشمش شديداً درد داشت. آب دهانش را به چشم او ماليد و پرچم را به او داد و مردم هم با او حركت كردند. سپس با اهل خيبر ملاقات نمود و در آن هنگام مرحب در پيش آنان اين رجز را مى‌گفت:

قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبٌ شَاكٍ سِلَاحِي بَطَلٌ مُجَرَّبٌ

أَطْعَنُ أَحْيَاناً وَ حِيناً أَضْرِبُ إِذَا اللُّيُوثُ أَقْبَلَتْ تَلْتَهِبُ

خيبر مى‌داند كه من مرحبم، كسى هستم كه با شوكت و جرئت هر چه تمام‌تر تيغ بر دشمن مى‌كشم.

گاهى با نيزه مى‌زنم و گاهى با شمشير جنگ مى‌كنم. هنگامى كه با مردان شجاع روبه‌رو شده و آتش جنگ شعله‌ور گردد.

على(علیه السلام) در پاسخ وى گفت:

على(علیه السلام) در برابر يلى قرار گرفت كه سران و دلاوران عرب تاب برابرى با او را نداشتند؛ در اين هنگام، دو ضربت فيما بين ايشان اتفاق افتاد. آخرالامر حضرت على(علیه السلام) ضربتى بر سر او فرود آورد كه كلاهخود را شكافت و به سرش اصابت كرد و در سر او تا آنجا فرو رفت كه تيزى شمشير به دندان‌هاى او رسيد و به اندازه‌اى محكم بر فرق او فرو آمد كه صداى ضربت شمشير حضرت على(علیه السلام) لشكر را به خود متوجه ساخت! هنوز عقب ماندگان از لشكريان نرسيده بودند كه فتح و گشايش نصيب اسلام شد و قلعه خيبر به تصرّف مسلمانان در آمد.

على(علیه السلام) گفت: «سر مرحب را نزد پيغمبر آوردم. حضرت خوشحال شد و براى من دعا كرد». ⁽¹⁾

د) جابر بن عبدالله انصارى چنين روايت كرد: روز خيبر كه فرا رسيد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردى را به كارزار با دشمن فرستاد و او از مقابله با دشمنان ترسيد! در اين حال محمد بن مُسلِمه به حضور رسيد و عرض كرد: «يا رسول الله! هيچ‌گاه مانند امروز نبينم: براى اينكه محمود بن مسلمه كشته شد». رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: هيچ‌گاه در انتظار ديدار دشمن نباشيد. بلكه از خداى تعالى7.

درخواست عافيت كنيد؛ براى اينكه نمى‌دانيد چه گرفتارى‌هايى در حالت روبه‌رو شدن با دشمنان خواهيد داشت. اينك، هرگاه با دشمنان رويارو شديد، به خدا عرض كنيد: «خداوندا! تو پروردگار ما و آنها هستى. اختيار ما و آنها در دست توست و تو هستى كه آنان را از پاى درمى‌آورى». سپس روى زمين بنشينيد و به مجردى كه شب هنگام فرا رسيد، از محل خود حركت كنيد و تكبير بگوييد و به آنها حمله بياوريد. آن‌گاه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «فردا پرچم اسلام را در اختيار مردى قرار مى‌دهم كه خدا و رسول را دوست مى‌دارد و خدا و رسول هم او را دوست مى‌دارند. او مردى است كه از دشمن هراسى ندارد و پشت به دشمن نمى‌كند و خدا به دست او فتح و پيروزى را نصيب اسلام مى‌فرمايد».

از شنيدن اين سخن مردمى كه خواهان سرورى بودند، خود را آماده كردند تا ببينند پرچم اسلام در دست كدام‌يك از آنان قرار خواهد گرفت. على(علیه السلام) در آن روز به درد چشم گرفتار بود. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خطاب به او فرمود: «اينك به سوى دشمنان حركت كن». عرض كرد: «يا رسول اللّه! چشمم به اندازه‌اى درد مى‌كند كه چيزى و جايى را نمى‌بينم». رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آب دهان مبارك را در ديدگانش ريخت و پرچم اسلام را به دست او داد. على پرسيد: «با چه شرطى با آنان نبرد كنم؟» فرمود: «تا زمانى كه به يكتايى خدا و نبوت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اقرار كنند. در اين هنگام مال و خون آنان در پناه من است و حق و حساب ديگر آنها به عهده خداست». على به فرمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) عازم ميدان نبرد شد و با آنها جنگيد تا خداى تعالى به دست او دين اسلام را يارى كرد. ⁽¹⁾8.

ه) صحيح مسلم در كتاب «جهاد و سير» در باب غزوه «ذى قِرَد»، به چندين سند، از عكرمة بن عمّار از اياسِ بنِ سَلمه از پدرش روايت كرده است (و حديث را ادامه مى‌دهد تا آنجا كه گفت) هنگامى كه وارد خيبر شديم، بزرگ اهل خيبر (مرحب) درحالى‌كه به شمشير و زور و بازوى خود مى‌باليد، به ميدان آمد و رجز خواند. «سلمه» گويد: عموى من، عامر، براى مبارزه با او بيرون رفت، رجز خواند و گفت:

قَد عَلِمَت خَيبَرُ انّي عامِرٌ شاكي السِّلاح بَطَلٌ مُغامِرٌ

خيبر مى‌داند كه من عامرم؛ كسى هستم كه با شوكت تمام‌تر با سلاح در دست، بر دشمن مى‌تازم و از مرگ هراسى ندارم.

در اين هنگام دو ضربت شمشير، در ميانشان فرو آمد. مرحب پيشدستى كرد و شمشيرى بر كلاهخود او فرو آورد. و ضربت شمشير ديگرى هم بر او وارد آورد و رگ دستش را بريد و عامر به شهادت رسيد.

پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) پس از اين فاجعه، مرا به سوى على(علیه السلام) فرستاد تا آن حضرت را به حضور پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) بخوانم. حضرت على(علیه السلام) در آن روز به درد چشم مبتلا بود. ⁽¹⁾

و) همچنين مسلم در صحيح، كتاب فضائل الصحابه، باب فضائل على‌بن ابى‌طالب، از ابوهُرَيرَه آورده است كه رسول الله(صلی الله علیه و آله) در روز جنگ خيبر فرمود:

«لَأُعطِينَّ هَذِهِ الرّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللهَ و رَسولَهُ يَفتَحُ اللهُ عَلى يَدَيهِ». عمر بن خطاب گفت: «فرمانروايى را دوست نداشتم، مگر آن روز. لذا خود را بلند كردم تا بلكه پيامبر مرا ببيند و پرچم به دست من برسد. اما پيامبر على را صدا زد و...».5.

ز) ابوسعيد خدرى گفت: پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) وقتى كه عمر بن خطاب را به سوى خيبر فرستاد و او با كسانى كه با او بودند شكست خورد و به سوى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برگشتند، پيامبر همان شب را درحالى‌كه اندوهناك بود به روز آورد. هنگامى كه صبح شد به سوى مردم بيرون آمد و فرمود: «البته عَلَم را به مردى مى‌دهم كه خدا و پيامبرش را دوست مى‌دارد و خدا و پيامبرش او را دوست مى‌دارند و هرگز فراركننده نيست...». پس جميع مهاجران و انصار حاضر گرديدند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چون على(علیه السلام) را آنجا نيافت، فرمود: «على كجا است؟» گفتند: «اى پيامبر خدا، على(علیه السلام) به درد چشم مبتلاست». پيامبر(صلی الله علیه و آله)، ابوذر و سلمان را به دنبال او فرستاد. پس على(علیه السلام) را كه قدرت بر باز كردن چشم نداشت، به پيش پيامبر(صلی الله علیه و آله) آوردند». بعد فرمود: «خدايا از او درد چشم را دور كن و گرمى و سردى را ببر و بر دشمن چيره گردان و به او پيروزى ده؛ زيرا او بنده توست و تو و پيامبرت را دوست مى‌دارد و هرگز فراركننده نيست». بعد عَلَم را به او داد.

حسان بن ثابت از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) اجازه خواست و اين اشعار را در اين موضوع گفت:

1.وَ كانَ عَلِيٌّ أرمَدَ العَينِ يَبتَغِي دَواءً فَلَمّا لمَ يَحِسَّ مُداوِياً

2.شَفاهُ رسولُ الله مِنهُ بِتَفلَةٍ فَبُورِكَ مَرْقيا و بُورِكَ راقياً

5. جنگ صفين

شجاعت على(علیه السلام) در جنگ صفين را در اشعار و سخنان بسيارى از موافقان و مخالفان آن حضرت مى‌بينيم:

الف) هنگامى كه على(علیه السلام) به خلافت رسيد براى ولايات مختلف نامه نوشت؛ از جمله به معاويه نيز چندين نامه و پيغام فرستاد تا وى را به تسليم وادارد. معاويه از بيعت با ايشان سر باز زد و عَلَم مخالفت را بر افراشت. على(علیه السلام) و اصحابش همواره در صدد بودند براى رام ساختن معاويه و جلوگيرى از جنگ و خونريزى راهى بيابند. روزى، عَدِى بنِ‌ِ حاتم به حضرت گفت: «اى اميرمؤمنان مرا در ميان قوم خود مردى است بى‌همتا كه (در فصاحت) مانند ندارد و او اينك آهنگ ديدار پسرعموى خويش، حابس بن سعد طايى را در شام دارد. اگر ما را رخصت دهى او با معاويه ديدار كند. شايد وى را [به برهان] شكست دهد». على(علیه السلام) به او گفت: «بسيار خوب، [از من] چنينش فرمان ده». و نام آن مرد خُفاف ابنِ عبدالله بود. وى نزد پسرعموى خود، حابس بن سعد در شام آمد و حابس خواجه و بزرگ قبيله طى بود. خُفاف به حابس باز گفت كه خود شاهد ماجراى عثمان در مدينه بوده و بعد با على(علیه السلام) رهسپار كوفه شده است.

خُفاف بن عبدالله در شام نزد معاويه آمد و از اتفاقات مدينه خبر داد. معاويه از شنيدن گفته‌هاى او سخت نگران شد. حابس گفت: «اى امير، من از او شعرى شنيدم كه نظرم را درباره ماجراى عثمان دگرگون كرد و على(علیه السلام) در ديده‌ام بسى بزرگ شد». معاويه گفت: «اى خُفاف آن را برايم بخوان». او شعر خود را چنين خواند:

عادى پسين [در بال شاهين] هستيم.

معاويه وقتى اين اشعار را از خُفاف شنيد، درباره خُفاف به شك افتاد و نيز از او در شگفت ماند.

ب) يكى از كسانى كه به شجاعت بى‌نظير على اعتراف دارد، عمرو بن عاص است. وى به معاويه گفت: «به خدا قسم اى معاويه! اگر تو در مقابل على(علیه السلام) قرار مى‌گرفتى، جرئت جنگيدن با او را نداشتى، اگر خود را دلير و شجاع مى‌دانى، مى‌خواستى موقع مبارز طلبيدن على(علیه السلام)، با او روبه‌رو شوى!» آن‌گاه اين اشعار را سرود:

عمرو بن عاص، در اين اشعار به آنچه مؤرخان ذكر كرده‌اند اشاره مى‌كند كه8.

على بن ابى‌طالب(علیه السلام) در جنگ صفين، بين دو لشكر به پا ايستاد و معاويه را چند بار به نام صدا زد. معاويه گفت: «از على بپرسيد چه مى‌خواهد؟» حضرت فرمود: «دوست دارم [معاويه] برابر من ظاهر شود تا يك سخن با او بگويم». معاويه به ميدان آمد و عمرو بن عاص همراهش بود؛ همين كه به هم نزديك شدند، آن حضرت به عمرو اعتنايى نفرمود و به معاويه گفت: «واى بر تو! اين مردم بر چه مبنايى مى‌جنگند و بر هم مى‌زنند؟ تو خود به ميدان بيا با هم مبارزه كنيم؛ هر يك از ما ديگرى را به قتل رسانيد، غلبه با او باشد».

معاويه رو به عمرو كرد و گفت: «نظر تو درباره اين كار چيست؟ صلاح هست من با او مبارزه كنم؟» عمرو گفت: «اين مرد از روى انصاف با تو سخن گفت و تو اگر پيشنهاد او را نپذيرى، باعث بدنامى تو و نسل تو خواهد بود و مادام كه يك عرب روى زمين باشد، اين خاطره فراموش نمى‌شود». معاويه گفت: «اى عمرو! مانند منى، درباره جانش فريب نمى‌خورد! سوگند به خدا، كه پسر ابى‌طالب با كسى به مبارزه برنخاست مگر آنكه زمين را از خون او سيراب كرد»؛ پس از اين سخن، معاويه تا آخرين صف سپاهيان خود عقب نشست و عمرو هم همراهى‌اش مى‌كرد.

وقتى معاويه از كارزار با على(علیه السلام) خوددارى كرد، خطاب به عمرو بن عاص گفت: «واى بر تو اى عمرو، چقدر نادانى! آيا به نظر تو درحالى‌كه بنى‌عك، اشعريون و جذام در اختيار و فرمان منند، من بايد خود با وى هماوردى كنم؟» آن‌گاه چنين سرود:

عمرو نيز در جواب وى گفت: «اى مرد، بس كن و خاموش شو! تو خود از6.

دشمن خويش مى‌ترسى و آن‌گاه نصيحت گوى خيرانديشت را به غرض‌ورزى متّهم مى‌كنى؟!» و در پاسخ وى چنين سرود:

گفته شده است وقتى سپاه عراق هجوم آورد و به شاميان برخورد كرد، عمرو ابن عاص، پرچم به دست گرفت و حمله كرد. على(علیه السلام) بر عمرو ضربتى سخت وارد ساخت و وى را بر خاك افكند. عمرو پاى خود را فرا داشت و عورتش عيان شد و على(علیه السلام) روى گردانيد و از كشتن او منصرف شد. ياران على(علیه السلام) گفتند: «اى امير مؤمنان آن مرد را آسان از دست رها كردى!» گفت: «آيا مى‌دانيد او كه بود؟» گفتند: «نه». گفت: «او عمرو بن عاص بود؛ [چون] عورت خود را به من عيان كرد، من از او روى برگردانيدم».

عمرو نزد معاويه بازگشت و معاويه به او گفت: «اى عمرو چه كردى؟» گفت: «على به مقابله من آمد و مرا به خاك افكند». گفت: «به سبب عورتت [كه تو را از مرگ رهانيد] خدا را شاكر باش. به خدا اگر چنان‌كه بايد و شايد او را مى‌شناختى، به نبردش نمى‌رفتى». آن‌گاه معاويه در اين باره گفت:

عمرو به خشم آمد و گفت: «چقدر بر آنچه على بر سر من آورده مرا سركوفت مى‌زنى؟ مگر نه او همان است كه با پسرعموى خود هماوردى كرد و او را از پاى در آورد؟ آيا ديدى كه آسمان بر آن حادثه خون بگريد؟» گفت: «امّا [هر چه بود و باشد] اين برخورد براى تو رسوايى كاملى به بار آورد».

ج) همچنين عمرو بن عاص در روز جنگ صفين چنين گفت:

لا تَأمَننّا بَعدَها ابا حَسَنٍ انّا نُمِرُّ الحَربَ امرارَ الرَّسَنِ

لَتُصبِحُنَّ مِثلَها أُمُّ لُبُن طاحِنَةً تَدُقُّكُم دَقَّ الحَفَن

اى اباحسن، زين پس، از گزند ايمن و آسوده مباش، همانا جنگ را به سان درهم تافتن ريسمان سخت درهم پيچيم.

بدان پايه كه اين همه اشتران و سواران چون مشتى آرد، به زير آسيا سنگ جنگ، خرد و خمير شوند.

پس شاعرى از شاعران عراق پاسخش را اين‌گونه داد:

د) يكى از كسانى كه در جنگ صفين براى جنگيدن با على(علیه السلام) به ميدان آمد، حُرَيث بود كه على(علیه السلام) ضربتى سخت بر حُريث وارد ساخت و اورا كه يكى از ياران نزديك معاويه بود، از پا در آورد.

نصر بن مزاحم گفت: محمد بن عُبَيدالله از جُرجانى روايت كرد كه معاويه به خاطر كشته شدن حُريث سخت بى‌تابى كرد و عمرو را به خاطر آن سرزنش نمود و بعد از كشته شدن حُريث چنين گفت:

ه) در گير و دار جنگ صفين، هنگامى كه عرصه بر معاويه تنگ آمد، پاره‌اى از سران، مانند عُتبة بن ابى‌سفيان، وليد بن عُقبه، مروان بن حكم، عبدالله بن عامر و ابن طلحه الطَّلَحات براى چاره‌جويى نزد معاويه آمدند. وليد بن عُقبه در اين باره اشعار ذيل را سرود:

برايشان نمانده است.

عمرو بن عاص از شنيدن اين اشعار به خشم آمد و گفت: «اگر وليد راست مى‌گويد بايد خود با على روبه‌رو شود يا آن‌گاه كه صداى مبارزطلبى او را مى‌شنود، از جاى خويش بجنبد و برابر او پايدارى كند، آن‌گاه گفت:

و) معاويه به بُسر بن أرطاة ⁽¹⁾گفت: «آيا به هماوردى على مى‌روى؟» گفت: «هيچ‌كس سزاوارتر از تو به هماوردى با او نيست. اما اگر شما همه خوددارى كرديد، آن‌گاه من به نبرد تن به تن با او مى‌روم». معاويه به وى گفت: «بنابراين فردا پيشاپيش سپاه، تو در آوردگاه با او روبه‌رو خواهى شد». بُسر بن أرطاه1.

عموزاده‌اى داشت كه از حجاز به خواستگارى دخترش آمده بود، وى نزد بُسر آمد و درباره شجاعت على(علیه السلام) گفت:

بسر گفت: «آيا اين [كه گويى] چيزى جز مرگ باشد؟ به خدا سوگند كه از ديدار خداى تعالى گريزى نيست».

على روز ديگر همراه اشتر از سپاه خود جدا شد و رو بدان تپّه‌اى نهاد كه بُسر در آن بود و مى‌گفت:

مُذَبْذَبٌ مُطَّرَدٌ مُؤَخَّر ⁽¹⁾

در اين هنگام، بُسر بن ارطاة، درحالى‌كه خود را غرق در آهن و زره كرده بود، به طورى كه شناخته نمى‌شد، ظاهر شد و ندا داد: «اى ابوالحسن به جنگ با من برخيز!» على(علیه السلام) رو به او كرد همين كه نزديك او شد با نيزه به او زد و او را به زمين افكند. ولى زره‌اش مانع شد. بُسر آهنگ عيان كردن [عورت] خود كرد تا به اين1.

حيله از شدت حمله و صلابت او برهد. اما على(علیه السلام) از او روى تافت و از كشتنش صرف نظر كرد.

بُسر نزد معاويه باز آمد و معاويه به وى گفت: «ديده از شرم به زير ميفكن كه خداوند عمرو را در اين حركت پيشكسوت تو قرار داده است». نضر بن حارث در نكوهش اين عمل (كشف عورت توسط بسر) گفت:

پا گذاشتن بر دوش نبى و شكستن بت‌ها

يكى از فضيلت‌هايى كه براى على(علیه السلام) گفته شده است، اين است كه آن حضرت براى شكستن بت‌ها پا بر دوش نبى اكرم(صلی الله علیه و آله) گذاشت. على(علیه السلام) فرموده است: با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزد كعبه آمديم. ابتدا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پا بر دوش من گذاشت كه بالاى كعبه رود. اما آن حضرت در بدن من ضعف و ناتوانى احساس كرد. به من فرمود: «بنشين». نشستم. پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) از دوش من پايين آمد و نشست؛ آن‌گاه به من گفت: «پا بر دوش من بگذار و بالاى كعبه برو». وقتى من پا بر دوش نبى

گذاشتم، چنين تصور كردم كه اگر اراده كنم، مى‌توانم به افق آسمان برسم. من بر فراز كعبه رفتم، درحالى‌كه در آن، صورت‌هاى بت‌هاى گوناگون وجود داشت و من همه را پايين پرتاب كردم كه همه آنان مانند كوزه‌هاى سفالين شكستند؛ آن‌گاه پايين آمده و با رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) داخل خانه‌ها رفتيم تا كسى ما را نبيند.

امام شافعى در اين زمينه اشعار ذيل را سروده است:

استجابت دعا

امام حسين(علیه السلام) فرمود: من با پدرم على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام)، در شبى تاريك، مشغول به طواف كعبه معظّمه بودم. ناگاه آواز ناله شخصى را شنيديم كه به خانه كعبه پناه آورده و اين شعر را مى‌خواند:

پدرم به من فرمود: «آن شخص را بجوى شايد او را ببينى». امام حسين(علیه السلام) فرمود: «آن را ميان مردم يافتم و نزد پدرم آوردم. از علت ناله‌اش پرسيديم». آن جوان گفت: «من در ميان قبيله خود پيوسته به لهو و لعب مشهور بودم و دائماً به نافرمانى و طرب مشغول بودم و هميشه در ماه رجب و شعبان مرتكب نامشروع

و عصيان مى‌شدم و هيچ ملاحظه نمى‌نمودم و پروايى از خدا نداشتم. مرا پدرى بسيار مهربان بود كه مرا از افتادن در مصيبت‌هاى دنيوى منع مى‌نمود و مرا از عقوبت و عذاب آتش اخروى مى‌ترسانيد. اما هرگاه پدرم در نصيحت اصرار مى‌نمود و در موعظه من مبالغه مى‌كرد، او را آزار مى‌دادم و او را مى‌زدم. پس روزى از او طلايى را طلبيدم كه آن را از من پنهان نموده بود. اما پدرم نداد. من خود رفتم كه بردارم و آن را در مصارفى كه هميشه مشغول به آن بودم، صرف كنم. چون خواست ممانعت كند، دستش را پيچيدم و آن طلا را از دست او بيرون آوردم و رفتم. پس چون پدرم خواست كه از عقب من آيد، نتوانست از جاى خود حركت كند. اما سوگند خورد كه به سوى خانه خدا رود و از من شكايت، و بر من نفرين كند. پس چند روز روزه گرفت و چندين ركعت نماز گزارد و در روز حج اكبر به مكه معظّمه رسيد، طواف خانه نمود و سعى صفا و مروه كرد و بعد از آن به مسجدالحرام آمده، خود را به پرده‌هاى خانه كعبه آويخت و به خداى تعالى زارى نمود و نفرين كرد. هنوز دعاى پدرم تمام نشده بود كه به من اين بلائى نازل شد كه آن را مى‌بينى».

پس جامه خود را برداشت. ديديم كه يك طرف بدن آن جوان شل شده است. آن جوان گفت: «سه سال بود كه از پدرم التماس مى‌نمودم براى من دعا كند. ولى قبول نمى‌كرد تا آنكه در اين سال بر من ترحم كرد و التماس مرا پذيرفت. براى او شترى مهيا نمودم، داشتيم مى‌آمديم كه آن شتر رم كرد و پدرم را در درّه سنگلاخى ميان دو سنگ انداخت و فوت كرد. پس او را در همان موضع دفن كردم».

اميرالمؤمنين(علیه السلام) وقتى داستان آن جوان را شنيدند، به آن جوان فرمود: «من به تو دعايى مى‌آموزم كه آن را پيغمبر خدا(صلی الله علیه و آله) به من آموخته است. اى جوان بايد از گناهان پرهيز نموده و از آنچه كرده‌اى توبه نمايى. به درستى كه اگر نيت خود را خالص كنى، پس خداى تعالى حاجت تو را بر مى‌آورد و در خواب پيغمبر خدا(صلی الله علیه و آله) را خواهى ديد كه تو را به بهشت و به برآمدن حاجتت بشارت دهد».

بعد از آن اميرالمؤمنين(علیه السلام) به من فرمود كه دوات و كاغذى بياور. چون آوردم، فرمود: «بنويس آنچه را بر تو مى‌خوانم». پس آن حضرت خواندند و من اين دعا را نوشتم (منظور همان دعاى مشلول است كه در كتب ادعيه و مفاتيح ذكر شده است). پدرم فرمود: «وقتى اين دعا را خواندى سؤال كن از خداى تعالى آنچه را خواهى و حاجت خود را نام ببر و اين را مخوان مگر درحالى‌كه با وضو و طهارت باشى».

پس حضرت امير(علیه السلام) به آن جوان فرمود: «هر گاه شب دهم شود، اين دعا را بخوان و صبح بعد به خير و خوبى نزد من بيا». آن جوان آن دعا را گرفت و رفت. چون صبح دهم شد، هنوز شروع به كارى نكرده بوديم كه ديديم آن جوان صحيح و تن‌درست نزد ما آمد. درحالى‌كه اين دعا در دست او بود، مى‌گفت: «قسم به خدا كه در اين دعا اسم اعظم است. به درستى كه حاجت من، قسم به پروردگار كعبه، برآورده شد». پس اميرالمؤمنين على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) فرمود: «نقل كن». جوان گفت: «چون شب دهم شد و همه مردم به خواب رفتند، من اين دعا را بر كف دست خود گذاردم و آن را به سوى آسمان بلند كردم و خداى تعالى را خواندم و او را به حقّ اين دعا چند مرتبه قسم دادم. پس در مرتبه دوم آوازى

شنيدم كه: دعاى تو مستجاب شد؛ به تحقيق كه تو خدا را به اسم اعظم خواندى. پس خوابيدم. چون به خواب رفتم، در خواب حضرت رسالت پناهى(صلی الله علیه و آله) را ديدم كه دست مبارك خود را بر بدن من ماليدند و فرمودند كه اين اسم اعظم را محافظت كن. به درستى كه تو بر خير و خوبى هستى. چون بيدار شدم، خود را صحيح و سالم يافتم؛ چنان‌كه مى‌بينى. پس خداى تعالى تو را جزاى خير دهد». ⁽¹⁾

فضايل و امامت على(علیه السلام) در آيات و روايات

اشاره

بدون شك، على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام)، وصى و وزير و جانشين و خليفه بلافصل رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و رهبر مسلمانان بعد از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) است. ولايت على(علیه السلام) و رهبريت آن حضرت براى امت، از نظر وضوح و روشن بودن، مانند خورشيد آسمان است؛ چنان‌كه تمام فرق شيعه و بسيارى از اهل‌سنت كه داراى بصيرت و انصاف‌اند، بدان اعتراف دارند. اين موضوع سبب رفعت شأن و منزلت على(علیه السلام) نزد پروردگار شده و خداوند عالم با فرستادن آياتى در قرآن، منزلت والاى حضرت را بيان فرموده است. برخى از اين آيات، چنان‌كه خواهد آمد، بر ولايت امام على(علیه السلام) نيز دلالت دارد.

منزلت و رتبه بى‌نظير على(علیه السلام) نيز همانند ديگر موضوعات زندگى آن امام همام، در اشعار و ادبيات قرن اول، از جمله در اشعار بسيارى از مخالفان ايشان نيز منعكس شده است. اينك از باب نمونه به برخى از دلايل امامت و خلافت و برخى اشعار اشاره مى‌شود:

نزول آيات قرآن درباره على(علیه السلام)

اشاره

روزى بين على(علیه السلام) و وَليدِ بنِ عُقبَةِ ابنِ أبى مُعَيط نزاع واقع شد. وليد به ايشان گفت: «ساكت باش! تو بچه‌اى [و] من سالخورده‌ام. به خدا قسم شمشيرم از تو تيزتر، زبانم از تو گوياتر و درونم از تو داناتر است!» على(علیه السلام) در جوابش گفت: «ساكت باش! تو فاسقى!» وليد از اين سخن امام ناراحت شد و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شكايت كرد. طولى نكشيد كه اين آيه نازل شد: (أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ) ، كه مراد از فاسق در اين آيه وليد بن عُقبه است. حَسّان بن ثابت اين موضوع را اين چنين به نظم كشيده است:

خائن خدانشناس است.

ابن عساكر در تاريخش، به سند صحيح از ابوهريره، چنين نقل مى‌كند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: شبى كه من را به آسمان بردند، ديدم بر عرش نوشته شده:

لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا وَحْدِي لَا شَرِيك لِي، وَ مُحَمَّدٌ عَبْدِي وَ رَسُولِي أَيدْتُهُ بِعَلِي. فَذَلِك قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي أَيدَك بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ.علي وحده. ⁽²⁾

كسى جز من شايسته پرستش نيست؛ خداى يكتايى كه بى‌شريكم. بنده‌ام محمّد(صلی الله علیه و آله) را پيامبر خود قرار دادم و به وسيله على(علیه السلام) او را تأييد كردم و دليل آن سخن خداست؛ چنان‌كه گويد: او كسى است كه تو را با يارى خود و مؤمنين تأييد فرمود و مراد از مؤمنين على به تنهايى است.

سيد همدانى در بخش هشتم از كتاب مودة القربى از حضرت على(علیه السلام) نقل مى‌كند كه فرمايد: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خطاب به من فرمود: اسم تو را در چهار جا مقرون به اسم خودم ديدم:1.

يك- هنگامى كه آهنگ معراج داشتم و به بيت‌المقدس رسيدم، ديدم بر صخره نوشته شده است:

«لا اله الّا الله محمّد رسول الله ايَّدتُهُ بِعَلِي وَزِيرِهِ».

دو- چون به سدرة‌المنتهى رسيدم بر آن نوشته بود:

«اِنّي انا الله لا الهَ الّا انَا وَحدِي مُحمّد صَفوَتي مِن خَلقي ايَّدتُهُ بِعَلي وَزِيرِهِ وَ نَصرتُهُ بِهِ».

سه- چون به عرش پروردگار عالميان رسيدم، بر پايه‌هاى عرش نوشته شده بود:

«انّي انا الله لا اله الّا انا محمّد حبيبي من خلقي، ايدته بعلي وزيره و نصرته به».

چهار- چون به بهشت رسيدم بر در آن نوشته بودند: «لا اله الّا انا، و محمّد حبيبي من خلقي ايدته بعلي وزيره و نصرته به». ⁽¹⁾

أبونعيم اصفهانى در فضائل الصحابه، به سند صحيح آورده است: اين آيه در وصف على(علیه السلام) نازل شده و مراد از مؤمنين در آيه على(علیه السلام) است. ⁽³⁾

خطيب خوارزمى ⁽⁵⁾و صدرالحُفّاظ گنجى شافعى ⁽⁶⁾از ابن جَرير و عده‌اى ديگر9.

از مفسران نقل كرده‌اند كه اين جمله از آيه مباركه (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ) درباره حمزه و ياران او نازل شده است. آنان با خداوند پيمان بسته بودند كه به ميدان نبرد پشت نكرده و از دشمن روى نگردانند. در نتيجه روبه‌روى دشمن ايستاده و تا آخرين قطره خون خود جنگيدند تا كشته شدند. جمله ديگر آيه (وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ) درباره على بن ابى‌طالب(علیه السلام) است كه در مسير جهاد خود حركت كرد و از مسير منحرف نشد و تغيير جهت نداد و قدم جاى قدم گذشتگان خود نهاد.

ابن حجر ⁽¹⁾گويد: هنگامى كه على بن ابى‌طالب(علیه السلام) در مسجد كوفه روى منبر سخن مى‌گفت، شخصى از او درباره اين آيه سئوال كرد: (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَيْهِ) . حضرت فرمود: «خداوندا بخشايش تو را خواهانم. اين آيه درباره من و عمويم حمزه و پسرعمويم عبيدة بن حرث بن عبدالمطلب نازل شده است. اما عبيدة در جنگ بدر شهيد شد و حمزه در روز احد در راه خدا شهيد گرديد. اما من، در انتظار بدبخت‌ترين افراد امت هستم كه اين محاسنم را از خون سرم رنگين كند. اين پيمانى است كه دوست من ابوالقاسم محمّد بن عبدالله(صلی الله علیه و آله) با من بسته و برايم پيش‌بينى كرده است.

طبرى به اسنادش از انس روايت كرده ⁽³⁾كه وى گويد: عباس و شيبه (فرزند5.

عثمان)، متوليان مسجدالحرام و كعبه، نشسته بودند و بر يكديگر مباهات كرده و شخصيت خود را به رخ يكديگر مى‌كشيدند. عباس به او مى‌گفت: «من از تو برترم؛ چون عموى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و وصى پدر آن حضرت و ساقى حاجى‌ها هستم». شيبه مى‌گفت: «من از تو مهم‌تر و بزرگوارترم؛ چون امين خدايم بر خانه‌اش و خزانه‌دار خانه خدا هستم. آيا آن‌چنان‌كه خداوند مرا امين خود قرار داده، امين تو نيستم؟!». تا اينكه على بن ابى‌طالب(علیه السلام) به آن دو رسيد. عباس به او گفت: «شيبه بر من مباهات كرده و گمان مى‌كند از من برتر است».

على(علیه السلام) گفت: «اى عمو تو به او چه گفتى؟» عباس پاسخ داد: به او گفتم: «من عموى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و جانشين و وصى پدر آن حضرت و ساقى حاجى‌ها هستم و از تو بالاترم». على(علیه السلام) به شيبه رو كرد و گفت: «تو چه مى‌گويى؟».

شيبه جواب داد: من گفتم: «بدين جهت از تو برترم كه امين خدا هستم بر خانه‌اش و خزانه‌دار خانه كعبه هستم. آيا كسى كه امين خداست، امين تو نخواهد بود؟» على(علیه السلام) در پاسخ آنان گفت: «بگذاريد من هم افتخار خويش را بازگو كنم». گفتند: «بسيار خوب است. شما هم بفرماييد». فرمود: «من از شما بدين جهت برترم كه نخستين كسى از مردان اين امت هستم كه به وعده‌هاى پيامبر ايمان آورده و با اوهجرت نمودم و در راه خدا جهاد كردم».

سپس هر سه نفر به حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) مشرف شدند و هركدام جهت برترى خود را بازگو كردند. پيامبر(صلی الله علیه و آله) چيزى به آنان نگفت و آنها هم رفتند. بعد از چند روز جبرئيل نازل شد و درباره آن قضيه وحى آورد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن سه نفر را احضار كرد. وقتى آنان به خدمت پيامبر(صلی الله علیه و آله) آمدند، اين آيه را بر آنان تلاوت

فرمود: (أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ...) .

داستان اين مفاخره، و نزول اين آيه را در شأن آنان، عده زيادى از حُفّاظ و دانشمندان و مفسران در كتب خود آورده و باتحقيقات دامنه‌دارى كه درباره راويان اين حديث و سلسله سند آن نموده‌اند، آن را معتبر دانسته‌اند. ⁽¹⁾

ابو اسحاق ثعلبى، در تفسير خود، به اسنادش از بَراء بنِ عازِب روايت كرده ⁽³⁾كه گويد: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به على بن ابى‌طالب(علیه السلام) فرمود: اى على بگو: «اَللّهُمَّ اجعَل لِي عِندَكَ عَهداً وَ اجعَل لِي فِي صُدورِ المؤمِنِينَ مَوَدَّةً»؛ خداوندا براى من در پيشگاه خودت عهدى قرار ده و در دل‌هاى مؤمنين دوستى و محبتى براى من جايگزين فرما. بعد كه على مرتضى(علیه السلام) اين دعا را خواند، اين آيه نازل شد: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا...) .

خطيب خوارزمى در حديثى از على بن ابى‌طالب(علیه السلام) نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود: مردى به من رسيد و گفت: «اى على! من تو را به خاطر خدا دوست دارم». من به خدمت پيامبر(صلی الله علیه و آله) آمدم و گفتم: «يا رسول الله مردى به من اين چنين گفت». حضرت فرمود: «اى على شايد تو درباره او كار خوبى انجام داده‌اى!» گفتم: «يا رسول الله من هيچ خدمتى به او نكرده‌ام». پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:9.

«سپاس پروردگار را كه دل‌هاى مؤمنين را شيفته محبت و دوستى تو نمود».

در اين هنگام اين آيه نازل شد: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ...) . ⁽¹⁾

ابوالمُظَفّر سِبط ابنِ جَوزى حَنَفى گويد: سَدِّى از ابن عباس روايت كرده است: «اين آيه درباره على(علیه السلام) در روز جنگ بدر نازل شد. كسانى كه مرتكب زشتى‌ها شدند، عبارت بودند از: عتبه، شيبه، وليد و مغيره و مؤمنى كه عمل صالح انجام داده است، على است». ⁽³⁾

طبرى ذيل آيه (أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ...) روايتى را به اسنادش از ابى‌الجارود از محمّد بن على الباقر(علیه السلام) نقل كرده است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «بهترين مخلوق و بهترين مردم تو هستى اى على و پيروان تو». ⁽⁵⁾6.

خطيب خوارزمى از جابر روايت كند كه وى گويد: در حضور پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) بوديم. على بن ابى‌طالب(علیه السلام) وارد شد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «برادرم به جانب شما آمد» و سپس روى به جانب كعبه كرد و با دستش به ديوار كعبه زد و گفت: «سوگند به آن كس كه جان من در دست قدرت اوست، اين شخص و شيعيان او رستگاران روز قيامتند». سپس فرمود: «او نخستين نفر شماست از جهت ايمان با من و وفادارترين شماست به پيمان پروردگار و در دستورات پروردگار از همه شما پابرجاتر واستوارتر است و عادل‌ترين شماست در بين مردم و از تمام شما در تساوى و برابر قراردادن تقسيم اموال، رعايتش بيشتر است و در پيشگاه خداوند مقام و منزلتش از همه بزرگتر است». جابر گويد: «در اين هنگام آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) درباره او نازل شد». ⁽¹⁾

جلال الدين سيوطى گويد: «ابن مَردَوَيه از ابن عباس درباره اين آيه قرآن (وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ) روايت نموده كه مقصود از انسان زيانكار ابوجهل است و مقصود از (إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ) ، على بن ابى‌طالب(علیه السلام) و سلمان فارسى مى‌باشند». ⁽³⁾2.

خاتم‌بخشى و نزول آيه ولايت درباره على(علیه السلام)

نگاه كرد ديد او على‌بن ابى‌طالب(علیه السلام) است. پس گفت: «در چه حالتى آن را به تو داد؟» گفت: «درحالى‌كه در ركوع بود به من داد». پيامبر(صلی الله علیه و آله) با شنيدن آن تكبير گفت و ابتدا اين آيه را قرائت كرد: (وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ) . سپس آيه (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ) را بر زبان جارى ساخت. ⁽¹⁾حسان بن ثابت در اين باره اين اشعار را گفته است:

(رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي* وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي* وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي* يَفْقَهُوا قَوْلِي* وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي* اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي) (طه : 25 - 32)

پروردگارا سينه‌ام را گشاده فرما، كار مرا برايم آسان گردان، گره از زبانم بگشاى تا سخنم را بفهمند و براى من برادرم هارون را كه از خاندان من است، وزيرم گردان، پشت مرا با او محكم ساز و او را در كار من شريك گردان.

خدايا تو در جواب موسى حاجتش را برآورده و به او فرمودى: (سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما )؛ به زودى بازويت را به سبب برادرت محكم مى‌سازيم و قرار مى‌دهيم براى شما دو نفر برترى و تسلط را، در نتيجه5.

دسترسى به شما پيدا نخواهند كرد. خداوندا همانا من محمّد پيامبر و برگزيده تو هستم. پروردگارا سينه مرا نيز گشاده فرما و كارم را آسانى بخش و پشتيبانى از افراد خانواده من براى من انتخاب فرما، على را براى اين كار قرار بده و به سبب او پشت مرا محكم ساز.

أبوذر(رضى الله عنه) گويد هنوز دعاى آن حضرت پايان نيافته بود كه جبرئيل از جانب پروردگار نازل شد و عرض كرد: «اى محمّد! بخوان اين آيه را (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا...)». ⁽¹⁾

الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، ج2، ص92.

در اين هنگام جبرئيل با اين آيه نازل شد: (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ)

حَسّان بن ثابت موضوع خاتم بخشى على(علیه السلام) و نزول آيه ولايت را چنين به نظم كشيده است: