توضیح مناسبت های ایام غدیر در ماه ذیحجه

مشخصات کتاب

توضیح مناسبت های ایام غدیر در ماه ذیحجه

ویژه مبلغین

ستاد احیای غدیر

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

خیراندیش دیجیتالی : جناب آقای سید علی بحرینی به نیابت از مرحومه حاجیه خانم کسایی _گروه هم پیمانان موعود غدیر.

1. نهم ماه : سدّالابواب

معرفی سدالابواب

اشاره

یکی از وقایعی که در روز نهم ذی الحجه اتفاق افتاده و برگ زرینی از فضایل امیر المؤمنین علیه‌السلام را رقم زده، «سد الابواب» است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «إنّ اللّه تعالی أمَرَهُم بِسَدِّ الأبواب و استثنا منهم رسوله و أنتم نفس رسول اللّه»

ماجرای سدّ الابواب از فضائلی است که به صورت قطعی و متواتر از شیعه و سنّی نقل شده است.

مرحوم مجلسی وقوع آن را در نهم ذی الحجّه دانسته است.

در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی که مسجد النبی ساخته شد عده ای از اصحاب و بنی هاشم خانه ی خود را به گونه ای ساختند که یک درب آن به مسجد باز می شد تا بتوانند سریع تر به مسجد بیایند و گاهی هم بدون طهارت وارد می شدند تا این که در این روز از طرف خداوند دستور آمد همه درهایی که به مسجد باز بود مسدود شود جز خانه های پیامبر صلی الله علیه و آله و امیر المؤمنین علیه السلام. وقتی مردم علت را از حضرت سؤال کردند، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من از نزد خودم چنین کاری نکردم، بلکه دستور الهی را اطاعت کردم».

درخواست اصحاب

بعضی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله اصرار کردند که پنجره ای یا روزنه دیدی به مسجد داشته باشند، ولی پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه نداده و فرمودند: «قسم به آن که جانم به دست اوست من شما را خارج

نکردم و او را وارد ننمودم، بلکه خداوند او را وارد و شما را خارج نمود».

سپس فرمودند: «اگر اهل آسمان و زمین بغض علی را داشته باشند خداوند آنان را هلاک می نماید، مقام علی عظیم است. اگر حب علی در نامه اعمال کسی باشد افزون می شود و اگر بغض علی در نامه اعمال کسی باشد بر حسناتش ترجیح پیدا می کند و او را هلاک می کند».

سخن منافقین

مؤمنین به این کار پیامبر صلی الله علیه و آله که از طرف خداوند بود ایمان آوردند و قبول نمودند ولی منافقین خشمگین شدند و قبول نکرده گفتند: «آیا نمی بینید محمد همیشه پسر عمویش را بر کرامت ها اختصاص می دهد و ما را از آنها محروم می دارد. به خدا قسم، اگر در حال حیاتش از او پیروی نماییم حتما بعد از وفاتش مخالفت خواهیم کرد».

این مسئله را تمامی مسلمانان شاهد بودند و دیدند که چگونه حضرت علی علیه السلام بر دیگر صحابه حتی کسانی که مسن تر بودند یا اشخاصی که با پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت خویشاوندی داشتند برتری یافت.

الله علیه و آله است. چون حتی حمزه سیدالشّهداء را با آن سنّ بالا و مرتبه عظیم از این امتیاز محروم کردند.

تواتر حدیث سد الابواب

مرحوم ابن شهر آشوب از علمای بزرگ شیعه در مورد حدیث سد الابواب می گوید: «این حدیث را حدود سی نفر از اصحاب نقل کرده اند مانند: زید بن ارقم، سعد بن ابی وقاص، ابو سعید خدری، ام سلمه، ابو رافع، ابو طفیل و... .

حدیث سد ابواب را خاصه و عامه ذکر کرده اند. برخی از اسناد آن عبارت است از:

کتب خاصه

مناقب امیر المؤمنین علیه السلام وسائل الشیعة ج2 ص210.

(کوفی) ج 1 ص 471. دعائم الاسلام ج 1 ص 17.شرح الاخبار ج 2 ص 203. امالی (شیخ طوسی) ص 599.

مناقب آل ابی طالب ج 2 ص 36.

العمدة ص 14. بحار الانوار ج 39 ص 28 - 48.

تفسیر امام عسکری علیه‌السلام ص 17 - 18. صراط المستقیم ج 1 ص 232.

کتب عامه

المجموع (نووی) ج 2 ص 160. فتح الباری ج 7 ص 12. شرح نهج البلاغه (ابن ابی

الحدید) ج 9 ص 173. فیض القدیر ج 1 ص 120. تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 122.

بیان داستانی سدالابواب

چرا در خانه های ما را بسته ای؟

لیوان چای را برمیی دارم و روی مبلی می نشینم، کاروان ما، تازه به هتل رسیده است و همه می خواهند زودتر به اتاق های خود بروند. باید صبر کنم تا آسانسورها خلوت شود. سرم کمی درد می‌کند، پرواز ما ده ساعت تأخیر داشت، خیلی خسته ام. چای سرد می شود، دیگر وقت نوشیدن آن است! بلند می شوم، چمدان خود را برمی دارم، باید به اتاق شماره 908 بروم. اینجا طبقه نهم است. وارد اتاق می شوم. سریع آماده غسل زیارت می شوم، می خواهم به زیارت پیامبر مهربانی ها بروم. از هتل بیرون می آیم، ساعت یازده صبح است، به سوی حرم پیامبر می شتابم، آن طور که به من گفته اند وقتی به انتهای این خیابان برسم، دیگر می توانم گنبد سبز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را ببینم، این اوّلین باری است که من به مدینه آمده ام، نمی دانم چگونه خدارا شکر کنم. دست خود را به سینه می گیرم و به پیامبر سلام می دهم: السّلامُ علیکَ یا رَسوُل اللّه!

اشک شوق در چشمان من می نشیند... وارد مسجد می شوم، می خواهم به سمت ضریح پیامبر بروم، وقتی روبروی ضریح قرار می

گیرم سرجای خود می ایستم، دست به سینه می گیرم تا سلام بدهم. یک نفر با لباس نظامی آنجا ایستاده است، مواظب است تا کسی به ضریح نزدیک نشود. جوانی که چفیه قرمز بر سر انداخته است درست روبروی من ایستاده است، اشاره می کند که حرکت کنم، گویا توقّفِ زیاد در اینجا ممنوع است.

به سمت «روضه پیامبر» حرکت می کنم، «روضه» به معنای گلستان است، پیامبر فرموده است که بین منبر و خانه ام، گلستان بهشت است. نماز خواندن در آن مکان ثواب زیادی دارد و هر مسلمانی که به مدینه می آید دوست دارد در آن جا حتما نماز بخواند و با خدای خویش راز و نیاز کند. شنیده ام هر کجای مسجد که رنگ فرش آن سبز باشد، آنجا روضه پیامبر است.[1] به روضه پیامبر می رسم، این جا خیلی شلوغ است، باید صبر کنم تا جایی پیدا شود. نگاهم به گوشه سمت راست می افتد، جای خالی است، به آن سو می روم و شروع به خواندن نماز می کنم.

بعد از نماز با خود فکر می کنم، من کجا نشسته ام. به تاریخ سفر می کنم، به سال های دور می روم... تقریباً به سال نهم هجری.

یکی به این سو می آید و می گوید: ای معاذ! پیامبر با تو کار دارد. مَعاذ از جا برمی خیزد و به سوی محراب می رود، من هم همراه او می روم. او به پیامبر سلام می کند، جواب می شنود و در حضور پیامبر می نشیند. پیامبر رو به معاذ می کند و می فرماید:

-- ای

مَعاذ! امروز جبرئیل نازل شد و از طرف خدا دستور مهمّی برای من آورد.

-- چه دستوری؟

-- خدا از من خواسته است تا از مردم بخواهم درهایی را که به این مسجد باز کرده اند، مسدود کنند.

-- یعنی همه باید درهایی را که از طرف خانه هایشان به مسجد باز می شود، برداشته و جای آن را دیوار بکشند؟

-- بله. این دستور خداست.

-- اکنون از تو می خواهم تا نزد عمویم عبّاس بروی و سلام مرا به او برسانی و پیامم را به او بدهی.

-- چشم.

مَعاذ از مسجد بیرون می رود، من هم همراه او می روم. خودم را به او می رسانم. همین طور که راه می رویم من از او چند سؤل می کنم، قلم و کاغذ در دست من است، حرف های او را تند تند می نویسم. او با دقّت به سوال های من پاسخ می دهد:

چند سال قبل پیامبر از مکّه به این شهر آمد. او دستور داد تا در وسط شهر مسجد ساخته شود. پس از اتمام کار، او در کنار مسجد اتاق هایی را بنا نمود. علی علیه السلام هم در آنجا، اتاقی برای خود ساخت. بقیّه کسانی که همراه پیامبر از مکّه به مدینه هجرت کرده بودند در اطراف مسجد برای خود خانه هایی ساختند. آنان برای خانه های خود دو در قرار دادند، دری که به کوچه باز می شد و دری که به سوی مسجد باز می شد. در واقع همه خانه هایی که دور تا دور مسجد ساخته شده اند، دو در دارند، اکنون

خدا به پیامبر دستور داده تا درهایی که از طرف خانه ها به مسجد باز می شود بسته شود، مردم باید برای آمدن به مسجد ابتدا داخل کوچه شوند و بعد از عبور از کوچه به درِ اصلی مسجد برسند و از آنجا وارد شوند.[2]

نگاه کن مَعاذ در جستجوی عبّاس، عموی پیامبر است. او را در بازار مدینه می یابد، سلام می کند و چنین می گوید:

-- پیامبر مرا فرستاده است تا از تو بخواهم درِ خانه خود را که به مسجد بازکرده ای، مسدود کنی.

-- چشم. من دستور پیامبر را انجام می دهم.

-- خدا به شما جزای خیر بدهد. عبّاس به سوی خانه حرکت می کند، او می خواهد اوّلین کسی باشد که این دستور پیامبر را انجام می دهد. سریع دست به کار می شود، از جوانان می خواهد تا کمکش کنند، بعد از ساعتی در خانه خود را مسدود می کند.[3]

خبر به همه می رسد، همه باید درهای خانه های خود را مسدود کنند. وقتی عبّاس، عموی پیامبر در خانه خود را مسدود کرده است، بقیّه هم باید این دستور را انجام دهند. درها یکی بعد از دیگری مسدود می شود. نگاه کن، این عمر بن خطّاب است که نزد پیامبر می آید، رو به پیامبر می کند و می گوید:

-- ای پیامبر! من دوست دارم وقتی تو در محراب قرار می گیری، به تو نگاه کنم،به من اجازه بده دریچه ای کوچک از خانه من به سوی مسجد باز باشد.

-- اجازه چنین کاری را ندارم.

-- پس اجازه بده سوراخی به

اندازه چشم خود به سوی مسجد باز کنم تا بتوانم شما را در حال نماز ببینم.

-- نه.

-- اجازه بده به سوراخی به اندازه سر سوزن از خانه من به سوی مسجد باز باشد.

-- خدا اجازه چنین کاری را نداده است.[4]

خانه علی علیه السلام هم دری به سوی مسجد دارد، فاطمه و علی علیهما السلام در این خانه زندگی می کنند، آیا این دستور پیامبر، شاملِ این خانه هم خواهد شد؟

آیا علی علیه السلام هم باید در خانه خود را که به داخل مسجد باز می شود، مسدود کند؟ به هر حال علی علیه السلام آماده است که دستور پیامبر را انجام بدهد، گویا علی علیه السلام امروز در مدینه نیست، چه کسی بیش از او مشتاق اطاعت از دستور پیامبر است؟

آنجا را نگاه کن! فاطمه علیها السلام دست حسن و حسین علیهماالسلام را گرفته است و از همان دری که به سمت مسجد باز می‌شود به مسجد آمده است، فاطمه علیهاالسلام حسن وحسین علیهماالسلام را کنار خود می نشاند.

لحظاتی می گذرد، پیامبر نگاهش به فاطمه می افتد، به سوی او می آید و به فاطمه سلام می کند و می گوید:

-- دخترم! فاطمه جانم! چرا اینجا نشسته ای؟

-- منتظر دستور شما هستم، شنیده ام که شما از همه خواسته اید تا در خانه های خود را که به سوی مسجد باز می شود، مسدود کنند.

-- فاطمه جان! خدا به من اجازه داده است که در خانه ام به سوی مسجد باز باشد، در خانه شما هرگز مسدود نخواهد شد، زیرا شما از

من هستید.[5]

لبخند بر چهره فاطمه می نشیند، خوشحال می شود، این افتخاری است که خدا برای فاطمه و علی علیهما السلام قرار داده است.[6]

چند روز می گذرد، همه یاران پیامبر درهای خانه ها را مسدود می کنند، در میان یاران پیامبر، فقط خانه علی علیه‌السلام است که درِ آن به سوی مسجد باز است.

نگاه کن این عبّاس، عموی پیامبر است که با عدّه‌ای از خویشان خود نزد پیامبر نشسته است، او اشک در چشم دارد و با چشمانی گریان رو به پیامبر می کند و می گوید:

-- ای پیامبر! چرا میان ما و علی علیه السلام فرق می گذاری؟

-- منظور تو از این سخن چیست؟

-- من عموی تو هستم و به من دستور دادی تا دری را که از خانه ام به سوی مسجد باز می شود، ببندم، امّا در خانه علی به سوی مسجد هنوز باز است.

-- عمو جان! من به دستور خدای خود عمل نموده ام. جبرئیل از طرف خدا برایم پیام آورده است و از من خواسته است تا این فضیلت را برای علی علیه‌السلام قراربدهم. آیا می دانی چرا خدا این دستور را به من داده است؟

-- نه.

-- حتما به یاد داری شبی که من می‌خواستم از مکّه به سوی مدینه هجرت کنم. آن شب کافران، خانه مرا محاصره کرده و تصمیم گرفته بودند تا با طلوع آفتاب باشمشیرهاشان حمله کنند و مرا به قتل برسانند. آن شب، علی علیه‌السلام در بستر من خوابید و همه خطرها را به جان خرید، اگر این فداکاری علی علیه‌السلام نبود، من امروز

اینجا نبودم! خدا می خواهد جان‌فشانی علی علیه‌السلام را این گونه پاداش بدهد.

-- آری. آن شب را به یاد دارم، علی علیه السلام با این کار خود خدمت بزرگی به اسلام نمود.

-- عموجان! تو از این که درِ خانه علی به سوی مسجد باز است، تعجّب کرده ای، امّا تو خبر نداری که مقام و جایگاه علی علیه السلام نزد خدا بسیار بالاتر از این می باشد. اگر کسی علی را دشمن بدارد، خدا او را به عذاب گرفتار خواهد کرد و اگر کسی علی را دوست بدارد، این محبّت باعث نجاتش خواهد شد.

-- من به آنچه خدا فرمان داده است راضی هستم.[7]

منافقان گروهی از مسلمانان هستند که در مدینه زندگی می کنند، به ظاهر مسلمان شده اند، امّا به سخنان پیامبر ایمان واقعی ندارند، آنان کنار هم جمع شده اند و با یکدیگر سخن می گویند:

-- دیدید که محمّد چه کرد، او دستور داد تا ما درِ خانه های خود را که به سمت مسجد باز می‌شد ببندیم، امّا در خانه داماد خود را باز گذاشت.

-- فکر می کنم محمّد گمراه شده است!!

-- آری، او شیفته علی شده است، میان علی و بقیّه فرق می گذارد.

-- نمی دانم علی با ما چه فرقی دارد، علی جوانی است که تجربه زیادی هم ندارد، ولی محمّد او را خیلی دوست دارد.

پیامبر در خانه خود است که جبرئیل نزد او می آید و سخن منافقان را برای او می گوید و سپس آیات اوّل سوره نجم را برای او می خواند.

پیامبر

صبر می کند تا موقع نماز فرا رسد و مردم برای نماز به مسجد بیایند، بعداز خواندن نماز به بالای منبر رفته و چنین سخن می گویند:

چرا بعضی از شما به علی حسادت می ورزید؟ بدانید که من به خواسته خود چنین کاری را نکرده ام.

این دستور خدا بود که جبرئیل آن را برایم آورد، خدا فرمان داده تا درخانه هایتان را که به سمت مسجد باز می شد، مسدود کنید و بدانید باز خدا از من خواسته تا در خانه علی به سوی مسجد باز باشد.

علی برادر من است و خدا این امتیاز را به او داده است.[8]

ای مردم! بدانید که خدا این آیات را بر من نازل کرده است، گوش فرا دهید، این سخن خداست:

«وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی » «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی » «وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی » «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَی ».[9]

سوگند به ستاره هنگامی که غروب می کند که محمّد هرگز گمراه نشده است و راه را گم نکرده است، او هرگز از روی هوس سخن نمی گوید، آن چه او می گوید، چیزی جز وحی آسمانی نیست.[10]

مردم با شنیدن این سخنان به فکر فرو می روند، آن‌ها می فهمند که پیامبر هرگز بر اساس خواست خود سخنی نمی گوید، او فرستاده خداست و از هر خطا و لغزشی به دور است.[11]

این افتخار برای علی علیه السلام باقی می ماند و دری که از خانه علی علیه السلام به مسجد باز می شد به حال خود ماند. سال های سال گذشت... مردم از آن در

به خانه علی علیه السلام می رفتند و در آنجا نماز می خواندند.

سال شصت و پنج هجری فرا می رسد و عبدالملک بن مروان به حکومت می رسد، او که بغض علی علیه السلام را به دل داشت، تصمیم گرفت تا این نشانه را از بین ببرد، برای همین به بهانه توسعه مسجد پیامبر اقدام به خراب کردن دیوار خانه علی علیه السلام می کند تا با این کار بتواند این فضیلت علی علیه‌السلام را از یادها ببرد، امّا او نمی دانست که هرگز نمی توان حقیقت را پنهان نمود.[12]

خوب نگاه کن من کجا نشسته ام!

من در روضه پیامبر هستم، وقتی که رو به قبله بنشینی و ضریح پیامبر سمت چپ تو باشد، باید به دنبال «ستون حَرَس» بگردی، «حَرَس» به معنای «نگهبانی دادن» است، این جا همان جایی است که علی علیه السلام می ایستاد و برای پیامبر نگهبانی می داد تا خطری از سوی دشمنان، جانِ پیامبر را تهدید نکند.

وقتی این ستون را پیدا کردی، حدود چهار متر از این ستون به عقب تر که قرار بگیری، این جا همان جایی است که در خانه علی علیه السلام به سوی مسجد باز می شده است.

مستندات

1 . قال رسول اللّه صلی الله علیه و‌آله: ما بین منبری و بیتی روضة من ریاض الجنّة: الکافی ج 4 ص 553، کامل الزیارات ص 51، تهذیب الأحکام ج 6 ص 7، وسائل الشیعة

ج 5 ص 280، مستدرک الوسائل ج 10 ص 195، المزار لابن المشهدی ص 76، مسند احمد ج 2 ص 397، صحیح مسلم ج

4 ص 123، مجمع الزوائد ج 4 ص 9.

2 . وقد تداخلت الروایات بعضها فی بعض، أنّه لمّا قدم المهاجرون إلی المدینة بنوا حوالی مسجده بیوتاً فیها أبواب شارعة فی المسجد، ونام بعضهم فیالمسجد... : مناقب آل أبی طالب ج 7 ص 36، بحار الأنوار ج 39 ص 27، نهج الإیمان لابن جبر ص 435.

3 . عن أمیر المؤنین علیه‌السلام قال: إنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله لمّا بنی مسجده بالمدینة وأشرع بابه وأشرع المهاجرون والأنصار أبوابهم، أراد اللّه عزّ وجلّ إبانة محمّد و آله الأفضلین بالفضیلة، فنزل جبرئیل علیه‌السلام عن اللّه بأن سدّوا الأبواب عن مسجد رسول اللّه صلی الله علیه و‌آله قبل أن ینزل بکم العذاب، فأوّل من بعث إلیه رسول اللّه یأمره بسدّ الأبواب... : بحار الأنوار ج 39 ص 23؛ فیما بین الرضا علیه‌السلاممن فضائل العترة الطاهرة قال: فأمّا الرابعة فإخراجه الناس من مسجده ما خلا العترة، حتّی تکلّم الناس فی ذلک، وتکلّم العبّاس فقال: یا رسول اللّه، ترکت علیّاً وأخرجتنا! فقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: ما أنا ترکته و أخرجتکم، ولکنّ اللّه ترکه وأخرجکم... : الأمالی للصدوق ص 618، عیون أخبار الرضا ج 2 ص 210، تحف العقول ص 430، بحار الأنوار ج 35 ص 224 و ج 39 ص 20، تفسیر نور الثقلین ج 2 ص 314.

4 . ثمّ إنّ عمر بن الخطّاب جاء فقال: إنّی أُحبّ النظر إلیک یا رسول اللّه إذا مررت إلی مصلاّک، فأذنْ لی فی خوخة أنظر إلیک منها! فقال: قد أبی اللّه ذلک، فقال:

فمقدار ما أضع علیه وجهی، قال: قد أبی اللّه

ذلک، قال فمقدار ما أضع علیه عینی، فقال: قد أبی اللّه ذلک، ولو قلتَ: قدر طرف إبرة لم آذن لک، والذی نفسی بیده ما أنا أخرجتکم ولا أدخلتهم: بحار الأنوار ج 39 ص 23؛ فقال عمر: دع لی خوخة أطّلع منها إلی المسجد، فقال: لا ولا بقدر إصبعة، فقال أبو بکر: دع لی کوّة أنظر إلیها، فقال: ولا رأس إبرة... : مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 38، بحار الأنوار ج 39 ص 29، نهج الإیمان لابن جبر ص 443.

5 . فمرّ بهم رسول اللّه صلی الله علیه و آله، فقال لها: ما بالکِ قاعدة؟ فقالت: أنتظر أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله بسدّ الأبواب، فقال صلی الله علیه و آله: إنّ اللّه تعالی أمرهم بسدّ الأبواب واستثنی منهم رسوله، وأنتم نفس رسول اللّه... : بحار الأنوار ج 39 ص 23.

6 . للاطّلاع أکثر راجع: المجموع ج 2 ص 161، روضة الطالبین ج 5 ص 352، تفسیر ابن کثیر ج 1 ص 513، تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 140، سبل الهدی والرشاد ج 10 ص 423، ینابیع المودّة ج 1 ص 257، أُسد الغابة ج 3 ص 214، الإصابة ج 4 ص 467، السیرة الحلبیة ج 3 ص 416.

7 . لمّا أمر العبّاس بسدّ الأبواب وأذن لعلی علیه‌السلام بترک بابه، جاء العبّاس وغیره من آل محمّد صلی الله علیه و آله، فقالوا: یا رسول اللّه، ما بال علیّ یدخل ویخرج؟ فقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: ذلک إلی اللّه، فسلّموا له حکمه، هذا جبرئیل جاءنی عن اللّه عزّ وجلّ بذلک... : بحار الأنوار ج

39 ص 25؛ فخرج العبّاس یبکی وقال: یا رسول اللّه، أخرجت عمّک وأسکنت ابن عمّک؟! فقال: ما أخرجتکَ ولا أسکنته، ولکنّ اللّه أسکنه: مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 37، بحار الأنوار ج 39 ص 28، نهج الإیمان ص 443.

8 . وفی روایة أبی رافع أنّه صلی الله علیه و آله صعد المنبر، وقال: إنّ رجالاً یجدون فی أنفسهم أن سکن علیّ فی المسجد وخرجوا، واللّه ما فعلت إلاّ عن أمر ربّی، إنّ اللّه تعالیأوحی إلی موسی أن یسکن مسجده فلا یدخل جنب غیره وغیر أخیه هارون وذرّیته، واعلموا رحمکم اللّه أنّ علیّاً منّی بمنزلة هارون من موسی، إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی، ولو کان کان علیّاً... : مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 40، بحار الأنوار ج 39 ص 30، نهج الإیمان ص 444.

9 . سوره نجم، آیه 4-1

10 . عن بریدة الأسلمی: یا أیّها الناس، ما أنا سددتها وما أنا فتحتها، بل اللّه عزّ وجلّ سدّها. ثمّ قرأ: «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی»، إلی قوله: «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَی» : مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 37، بحار الأنوار ج 39 ص 27، نهج الإیمان ص 444.

11 . أبو سعید الخدری: قال النبی صلی الله علیه و آله: یا علی، لا یحلّ لأحدٍ أن یجنب فی هذا المسجد غیری و غیرک. وفی روایة: یا علی، لا یحلّ لأحدٍ من هذه الأُمّة غیری وغیرک. وفی روایة: ولا یحلّ أن یدخل مسجدی جنب غیری وغیره وغیر ذرّیته، فمن شاء فهنا - وأشار بیده نحو الشام - فقال المنافقون: لقد ضلّ وغوی فی أمر ختنه!

فنزل: «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی» : مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 40، بحار الأنوار ج 39 ص 30، نهج الإیمان ص 445.

12 . کان فی آخر عمر النبی صلی الله علیه و آله، والأوّل أصحّ و أشهر، و بقی علی کونه، فلم یزل علیّ وولده فی بیته إلی أیّام عبد الملک بن مروان، فعرف الخبر، فحسد القوم علی ذلک واغتاظ، وأمر بهدم الدار، وتظاهر أنّه یرید أن یُزاد فی المسجد... : مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 38، بحار الأنوار ج 39 ص 29.

بیان دانش آموزی سدالابواب

همه درها بسته شد به جز...

پس از هجرت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه و ساخت مسجد در مدینه، بعضی از اصحاب خانه‌ی خود را در کنار مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ساختند. این خانه‌ها و خانه‌ی حمزه و عباس عموهای پیامبر و بعضی اصحاب یک در به کوچه و یک در به مسجد داشت.

خانه‌ی حضرت علی علیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها نزدیک خانه‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و دیوار به دیوار مسجد بود. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از معاذ خواست که به اصحاب بگوید: همه درب خانه‌هایشان به مسجد را ببندند، جز علی علیه‌السلام. برخی از اصحاب اعتراض کردند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به منبر رفته و فرمودند:

می‌بینم برای بعضی‌ها سخت و سنگین است که در خانه‌ی علی علیه السلام به مسجد باز مانده‌است!؛ به خدا سوگند من این کار را به دستور پروردگارم انجام دادم.

خداوند از حضرت موسی

علیه السلام خواست که عبادتگاهی بسازد و فرمود جز او و برادرش هارون کسی حق زندگی کردن درعبادت‌گاه را ندارد... بدانید که جایگاه علی علیه السلام برای من مانند هارون است به موسی. جز این که قرار نیست پس از من پیامبری باشد؛ ( اگر قرار بود پیامبری باشد،کسی جز علی علیه السلام نبود).

نکته ها

1- در این حادثه،خداوند فرقی بین خانه‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و خانه‌ی حضرت علی علیه السلام نگذاشت؛ یعنی شبیه‌ترین فرد به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت علی علیه السلام است.

2- حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حتی حضرت حمزه با آن همه فضیلت را از این فرمان معاف نکرد. این برای نشان دادن برتری و شایستگی ویژه‌ی حضرت علی علیه السلام بود. با آن که امیرالمؤمنین علیه السلام جوان بودند و حضرت حمزه سن و سالی داشت.

3- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: مقام حضرت علی علیه السلام مانند مقام هارون علیه السلام است که جانشین موسی علیه السلام شد. پس جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کسی جز حضرت علی علیه السلام نیست.

4- کسی که آن‌قدر پاک و مطهر است که درون خانه‌ی خدا متولد می‌شود؛ باز بودن درب خانه‌اش به مسجد تأکید دوباره‌ای بر عظمت او نزد خداوند است.

5- همه‌ی درها به‌سوی خانه‌ی خدا بسته است، جز در خانه‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه‌السلام؛ این جریان برای این بود که همه بفهمند، پس از پیامبر صلی الله علیه و

آله و سلم، تنها راه به‌سوی خدا، راه حضرت علی علیه السلام و فرزندان ایشان است.

2. دهم ماه : ابلاغ سوره برائت

بیان مختصر

در سال نهم هجری در ایام حج آیات ابتدایی سوره توبه نازل شد در پیامبر صلی الله علیه و آله بنا بر پیشنهاد اصحاب، ابوبکر را مأمور به ابلاغ آن نمودند و بعد از مدتی وحی نازل شد « لا یؤدی عنک إلا أنت أو رجل منک» یعنی این عمل را غیر خودت و یا مردی که از توست نباید انجام دهد. پس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، امیرالمؤمنین علیه السلام را فرستادند و ایشان آیات را از ابوبکر گرفتند و خودشان در روز دهم ذی الحجه روز حج اکبر آن را ابلاغ کردند. «و دخلت سنة تسع فی شهر ذی الحجة الحرام من مهاجرة رسول الله ص نزلت هؤلاء الآیات ... فلما کان یوم الحج الأکبر و فرغ الناس من رمی جمرة الکبری قام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام) عند الجمرة فادی فی الناس

فاجتمعوا إلیه فقرأ علیهم الصحیفة بهؤلاء الآیات براءة من الله و رسوله».

بیان تفصیلی

اشاره

یک سال پس از فتح مکه در ذی حجة سال نهم هجری آیات ابتدائی سوره ی برائت نازل شد و مشرکین را بین دو امر مخیّر کرد، یا اسلام بیاورند و یا از مکه خارج شوند. امّا این پیام توحیدی و تطهیر مکه را چه کسی ابلاغ کند؟

برخی پیشنهاد دادند، ابوبکر برای رساندن این آیات به مکه برود، چون در جنگ‌ها هیچ مشرکی از او زخمی برنداشته بود و مشرکان مکه از او کینه ای نداشتند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و

سلم ابوبکر را فراخواند و آیات اول سوره برائت را به او سپرد و فرمان داد تا آن آیات را برای مردم شرکت‌کننده در مراسم حج قرائت کند،

ولی جبرئیل به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رسید و عرض کرد:

«یا محمد! إنّه لا یؤدّی عنک إلاّ أنت أو رجل منک».

ای محمد! این کار را باید یا خود شما یا کسی که از شما و همانند شما است انجام دهد و از دیگری پذیرفته نیست.

بلافاصله رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را برای اعلام برائت به سوی مکّه اعزام کرد و ابوبکر را از این مأموریت عزل نمود. ابوبکر گفت : آیا چیزی در باره من نازل شده؟

علی علیه السلام فرمودند: رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است که آیات برائت را به من واگذار

کنی، چون اعلام برائت کار تو نیست.حضرت علی علیه السلام آن آیات را گرفت و در موسم حج شرکت کرد و با شجاعت و صلابت در میان مشرکین ایستاد و چندین بار و در روزهای متوالی آن آیات را قرائت کرد.⁽¹⁾این جریان در روز دهم ماه ذی الحجه اتفاق افتاد و بنا به نقلی امیرالمؤمنین علیه السلام در روزهای 11 و 12 و 13 ذی الحجه نیز سوره برائت را در جمع مشرکین و کفار قرائت نمودند.

حکایت اعلام برائت از لسان امیرالمؤمنین علیه السلام

حضرت علی علیه السلام جریان ابلاغ آیات سوره برائت را چنین نقل فرمودند:

هنگامی که به مکه آمدم تا آیات سوره برائت را بر مشرکین بخوانم هیچ کسی در مکه نبود مگر آن که دوست داشت

مرا تکه تکه کند و هر تکه ای از بدن مرا بر سر کوهی بگذارد اگرچه در این راه جان و مال و خاندانش را نابود کند. پس از آن که رسالت را ابلاغ نمودم، همگی با تهدید پاسخ مرا دادند و زن ومرد آنان به من اظهار دشمنی و کینه توزی کردند اما من با پایداری پاسخ آنان را دادم...⁽¹⁾

نکات و استدلال به ابلاغ آیات برائت در حقانیت امیرالمؤمنین علیه السلام اعزام و عزل ابوبکر بسیار هوشمندانه، هدفمند و به منظور روشن شدن عدم صلاحیت او برای مسلمین بود.

اعزام امیرالمؤمنین علیه السلام به دستور خداوند متعال و در جهت زمینه سازی برای امامت آینده جامعه اسلامی بوده است.

در این ماجرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام یک حقیقت واحد معرفی می شوند «إنّه لا یؤدّی عنک إلاّ أنت أو رجل منک» و این همان تفسیر «أنفسنا و أنفسکم» در آیه مباهله است.

یکی از مقامات حضرت هارون شراکت در رسالت است «و أشرکه فی أمری» و ابلاغ سوره برائت نیز به نوعی شرکت در رسالت است «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی».

کسی که صلاحیت ابلاغ جزئی از رسالت را ندارد (ابوبکر)، به طریق اولی صلاحیت جانشینی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را نیز نخواهد داشت.

با توجه به شجاعت امیرالمؤمنین علیه السلام در ابلاغ سوره برائت آن هم در مرکز تجمع کفار و منافقین، افضلیت ایشان بر سایر انبیاء الهی ثابت می شود.

آیات برائت از مشرکین را کسی باید ابلاغ کند که خودش از همه انواع شرک مبرا باشد.

کسی که از هر نوع شرکی مبرا است و لایق ابلاغ آیات برائت از مشرکین است حتماً معصوم است.

بیان داستانی

مانند پیامبر

جمعیت آن قدر ساکت شده بود که می‌شد صدای قلبشان را شنید.قلب ها تند تند می زد.ته دل خیلی ها خالی شده بود.بعضی ها درگوشی با هم پچ پچ می‌کردند که محمد می خواهد با این دستور ما را به کشتن دهد.

فرمان سنگینی بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده بود.خداوند مشرکان مکه را تهدید کرده بود که یا مسلمان شوند و یا از مکه بیرون بروند.یک نفر می‌بایست این خبر را برای مشرکان مکه ببرد.صحبت این بود که چه کسی این کار خطرناک را انجام دهد.بین چند نفر زمزمه شد که فلانی برای این کار مناسب است، چون او هنوز هم با مشرکان دوست است و در جنگ ها شمشیری نمی‌زند.

قرار شد همین فرد برای رساندن پیام به مکه برود.هنوز از مدینه دور نشده بود که جبرئیل پیام دیگری آورد.این کار را یا باید خودت انجام دهی یا یک نفر از خودت.پیامبر فورا از علی علیه السلام خواستند تا سریع خود را به او برساند و پیام را خودش به اهل مکه برساند.

حضرت علی علیه السلام سریعا خود را به قاصد رساند و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را به او فرمود.قاصد که انگار خیلی ترسیده بود،گفت:آیا درباره‌ی من چیزی نازل شده؟قاصد این را گفت و با ناراحتی به سمت مدینه برگشت.

حضرت علی علیه السلام پس از چند روز خود را به مکه رساند و مردم را کنار خانه‌ی خدا جمع کرد.در نگاه

مردم خشم موج می‌زد.بعضی ها دوست داشتند تا جرأت جنگیدن با این جوان را داشتند و او را تکه تکه می کردند.این کینه ها و عصبانیت ها نتوانست دلهره ای در دل امیرالمؤمنین علیه السلام ایجاد کند؛محکم و شمرده سخن می‌گفت و پیام خداوند را موبه مو برایشان می‌خواند.

پس از چند روز امیرالمؤمنین علیه السلام راه مدینه را در پیش گرفت.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛ مشتاقانه انتظار برگشتن علی عله السلام را می‌کشید.رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از این که علی علیه السلام را سالم می‌دید،خیلی خوشحال شد.خدا را شکر کرد و علی علیه السلام را در آغوش کشید.

بیان دانش آموزی

پیامی تند و تیز

یک سال از پیروزی مسلمانان بر مشرکان لجوج مکه می گذشت.مشرکان مکه تا پیش از این بارها با مسلمانان جنگیده بودند.جبرئیل علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و سوره برائت را برای حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم آورد.نام این سوره را برائت گذاشتند،چون اعلام برائت، یعنی بیزاری خدا و پیامبر از مشرکان بود.پیام الهی این بود که مشرکان مکه باید بین این دو راه یکی را برگزینند؛یا مسلمان شوند و یا از مکه خارج شوند.خداوند دستور کشتن مشرکان را پس از یک مهلت4ماهه داده بود.غیر از علی علیه السلام هیچ کس حاضر به رساندن این پیامِ تند به مشرکان نبود.اما این کار برای علی علیه السلام خیلی خطرناک بود،چون همه ی مشرکان با اودشمنی داشتند.اما یک نفر از اصحاب بود که مشرکان مکه با او خوب بودند؛چون در هیچ جنگی به مشرکان صدمه نزده بود و با

مشرکان دوست بود.اصحاب پیشنهاد دادند او برای این کار برود تا خطری برایش نباشد.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم او را فراخواند و پیام را به او داد.مرد هنوز خیلی از مدینه دور نشده بود که جبرئیل نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آمد و گفت:ای محمد صلی الله علیه و آله و سلم ! تنها باید خودت یا کسی از تو و مثل خودت این پیام را به مشرکان برساند.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را مأمور رساندن این پیام کرد. علی علیه السلام سریعا خود را به آن مرد رساند و فرمود:پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است که این کار تو نیست و رساندن این آیات را به من سپرده است.علی علیه السلام به سوی مکه به راه افتاد.علی علیه السلام در حالی وارد مکه شد که مشرکان مکه به شدت از مسلمانان عصبانی بودند.علی علیه السلام فرمود:مشرکان اگر می توانستند،دلشان می خواست مرا قطعه قطعه کنند و هر تکه ای از مرا بر کوهی بگذارند.همه مرا تهدید به مرگ می کردند.

علی علیه السلام با شجاعت تمام در میان مشرکان ایستاد و دستور خداوند را برایشان خواند.ایشان روزی چند بار در جمع مشرکان حاضر می شد و آیات سوره ی برائت را می خواند.امیرالمؤمنین علیه السلام پس از انجام فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه بازگشت.رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از این که حضرت علی علیه السلام سالم برگشته بود،خیلی خوشحال شد.

اما این انتخاب الهی علی

علیه السلام برای این مأموریت مهم ،بر خیلی ها ناگوار آمده بود.

نکات:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در صحنه های مختلف،درپی این بودند که مردم بفهمند امامت و رهبری شایستگی می خواهد.مثلا برای فتح خیبر فرماندهی سپاه را به افراد مختلف سپرد و همه ناکام برگشتند. سپس پرچم فرماندهی را به علی علیه السلام دادند و ایشان قلعه را فتح کردند.این زمینه چینی های حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم برای نشان دادن شایستگی های بی نظیر علی علیه السلام بود.رساندن سوره ی برائت کسی را می خواست که جز خدا از کسی نترسد.

فرستاده شدن امیرالمؤمنین علیه السلام پس از سخن جبرئیل نشان می دهد که در میان اصحاب تنها علی علیه السلام شایسته ی رساندن پیام بود. هم برکنار شدن نفر اول به امر خدا بود و هم انتخاب حضرت علی علیه السلام.

کسی که حتی شایستگی رساندن یک پیام از رسالت های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را ندارد،شایستگی رهبری دین و مردم را هم نخواهد داشت.

کسی می تواند بیزاری خدا از مشرکان را اعلام کند که خودش ذره ای شرک نداشته باشد.کسی که با مشرکان دوست نباشد.کسی که پاک و معصوم باشد.پس حضرت علی علیه السلام معصوم است و ذره ای ناپاکی ندارد.

آیات و روایات

آیات ابلاغ سوره برائت

بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ (1)

فَسیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرینَ (2)

وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَری‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ

تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلیمٍ (3)

إِلاَّ الَّذینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ (4)

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَخَلُّوا سَبیلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (5)

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْلَمُونَ (6)

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذینَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ (7)

یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ (64)

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّما کُنَّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللَّهِ وَ آیاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (65)

روایات

تفسیر نور الثقلین ؛ ج‌2 ؛ ص177

7- فی تفسیر العیاشی عن داود بن سرحان عن ابی عبد الله علیه السلام قال: کان الفتح فی سنة ثمان و برائة فی سنة تسع، و حجة الوداع فی سنة عشر.

8- عن ابن العباس عن أحدهما علیهما السلام قال: الأنفال و سورة برائة واحدة.

9- فی کتاب الخصال عن الحارث بن ثعلبة قال: قلت لسعد: أشهدت شیئا من مناقب علی علیه السلام؟ قال: نعم شهدت له أربع مناقب، و الخامسة شهدتها لان یکون لی منهن واحدة أحب الی من حمر النعم بعث رسول الله صلی الله علیه و آله أبا

بکر ببرائة ثم أرسل علیا علیه السلام فأخذها منه، فرجع أبو بکر فقال: یا رسول الله أنزل فی شی‌ء؟

قال: لا الا انه لا یبلغ عنی الا رجل منی.

10- و فی احتجاج علی علیه السلام یوم الشوری علی الناس قال: نشدتکم بالله هل فیکم أحد امر الله عز و جل رسوله أن یبعث ببرائة فبعث بها مع أبی بکر فأتاه جبرئیل فقال: یا محمد انه لا یؤدی عنک الا أنت أو رجل منک، فبعثنی رسول الله صلی الله علیه و آله فأخذتها من ابی بکر فمضیت فأدیتها عن رسول الله صلی الله علیه و آله فأثبت الله علی لسان رسول الله انی منه، غیری؟ قالوا: لا.

11- و فی مناقب أمیر المؤمنین علیه السلام و تعدادها قال علیه السلام: و اما الخمسون فان رسول الله صلی الله علیه و آله بعث ببرائة مع ابی بکر فلما مضی أتی جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد لا یؤدی عنک الا أنت أو رجل منک فوجهنی علی ناقته العضباء، فلحقته بذی الحلیفة فأخذتها منه فخصنی الله بذلک.

تثاقل اصحاب

12- عن جابر الجعفی عن ابی جعفر عن أمیر المؤمنین علیه السلام و قد سأله رأس- الیهود کم: تمتحن الأوصیاء فی حیوة الأنبیاء و بعد وفاتهم؟ قال: یا أخا الیهود ان الله تعالی امتحننی فی حیوة نبینا صلی الله علیه و آله فی سبعة مواطن، فوجدنی فیها من غیر تزکیة لنفسی بنعمة الله له مطیعا قال: فیم و فیم یا أمیر المؤمنین قال: اما أولیهن الی ان قال: و اما السابعة یا أخا الیهود: فان رسول الله صلی الله علیه و آله لما توجه لفتح مکة أحب ان یعذر إلیهم

و یدعوهم الی الله آخرا کما دعاهم أولا، فکتب إلیهم کتابا یحذرهم فیه و ینذرهم عذاب ربهم، و یعدهم الصفح و ینذرهم و نسخ لهم فی آخره سورة برائة لتقرأ علیهم، ثم عرض علی جمیع أصحابه المضی به إلیهم. فکل منهم یری التثاقل فیه، فلما رأی ذلک ندب منهم رجلا فوجهه فیه. فأتاه جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد انه لا یؤدی عنک ذلک الا أنت أو رجل منک، فأنبأنی رسول الله صلی الله علیه و آله بذلک و وجهنی بکتابه و رسالته الی أهل مکة، فأتیت مکة و أهلها من قد عرفتم لیس منهم أحد الا و لو قدر أن یضع علی کل جبل منی اربا لفعل، و لو ان یبذل فی ذلک نفسه و ماله و أهله و ولده فبلغتهم رسالة النبی صلی الله علیه و آله و قرأت علیهم کتابه، فکل تلقانی بالتهدید و الوعید و یبدی البغضاء و یظهر لی الشحناء من رجالهم و نسائهم، فکان منی فی ذلک ما قد رأیتم، ثم التفت الی أصحابه فقال: ألیس کذلک؟ فقالوا: بلی یا أمیر المؤمنین.

آیا درباره من چیزی نازل شده؟

13- فی کتاب علل الشرائع باسناده الی جمیع بن عمر قال: صلیت فی المسجد الجامع فرأیت ابن عمر جالسا فجلست الیه فقلت: حدثنی عن علی علیه السلام، قال: بعث رسول الله صلی الله علیه و آله أبا بکر ببرائة، فلما أتی بها ذا الخلیفة اتبعه علی علیه السلام فأخذها منه قال ابو بکر: یا علی ما لی أنزل فی شی‌ء؟ قال: لا و لکن رسول الله قال: لا یؤدی عنی الا انا أو رجل من أهل بیتی، قال: فرجع الی رسول الله صلی الله علیه و آله

فقال: یا رسول الله أنزل فی شی‌ء؟ قال: لا و لکن لا یؤدی عنی الا انا أو رجل من أهل بیتی. قال کثیر: قلت لجمیع: استشهد علی ابن عمر بهذا؟

قال: نعم ثلثا.

مفاد نامه

14- و باسناده الی ابن عباس ان رسول الله صلی الله علیه و آله بعث أبا بکر ببرائة ثم اتبعه علی علیه السلام فأخذها منه، فقال ابو بکر: یا رسول الله خیف فی شی‌ء؟ قال: لا، الا انه لا یؤدی عنی الا أنا أو علی و کان الذی بعث به علی علیه السلام لا یدخل الجنة الا نفس فی مؤمن مسلمة و لا یحج بعد هذا العام مشرک و لا یطوف بالبیت عریان، و من کان بینه و بین رسول الله صلی الله علیه و آله عهد فهو الی مدته.

پس از یک شبانه روز رفتن ابوبکر

15- و باسناده الی الحارث بن مالک قال: خرجت الی مکة فلقیت سعد بن مالک فقلت له: هل سمعت لعلی علیه السلام منقبة؟ قال: قد شهدت له أربعة لئن تکون لی إحدیهن أحب الی من الدنیا أعمر فیها عمر نوح، احدیها ان رسول الله صلی الله علیه و آله بعث أبا بکر ببرائة الی مشرکی قریش فسار بها یوما و لیلة، ثم قال لعلی علیه السلام: اتبع أبا بکر فبلغها و رد أبا بکر، فقال: یا رسول الله انزل فی شی‌ء؟ قال: لا الا انه لا یبلغ عنی الا انا أو رجل منی.

16- و باسناده الی أنس بن مالک ان النبی صلی الله علیه و آله بعث ببرائة الی أهل مکة مع أبی بکر فبعث علیا علیه السلام و قال: لا یبلغها الا رجل من أهل بیتی.

امر پیامبر بر سوار شدن بر مرکب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله

17- فی تفسیر العیاشی

عن حریز عن أبی عبد الله علیه السلام قال: إن رسول الله صلی الله علیه و آله بعث أبا بکر مع برائة الی الموسم لیقرأها علی الناس فنزل جبرئیل علیه السلام فقال: لا یبلغ عنک الا علی علیه السلام، فدعا رسول الله صلی الله علیه و آله علیا فأمره أن یرکب ناقته العضباء و امره ان یلحق أبا بکر فیأخذ منه برائة و یقرأه علی الناس بمکة، فقال أبو بکر:

أ سخطة؟ فقال لا الا انه انزل علیه ان لا یبلغ الا رجل منک، فلما قدم علی علیه السلام مکة

روز ورود به مکه یوم النحر

کان یوم النحر بعد الظهر و هو الیوم الحج الأکبر، قام ثم قال: انی [رسول] رسول الله إلیکم فقرأها علیهم برائة مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ عشرین من ذی الحجة و المحرم و صفر و شهر ربیع- الاول، و عشرین من شهر ربیع الاخر، و قال: لا یطوف بالبیت عریان و لا عریانة و لا مشرک الا من کان له عهد عند رسول الله صلی الله علیه و آله فمدته الی هذه الاربعة الأشهر

18- و فی خبر محمد بن مسلم فقال: یا علی هل نزل فی شی‌ء منذ فارقت رسول الله صلی الله علیه و آله؟ قال: لا و لکن أبی الله أن یبلغ عن محمد الا رجل منه فوافی الموسم فبلغ عن الله و عن رسوله بعرفة و المزدلفة و یوم النحر عند الجمار و فی أیام التشریق کلها ینادی: «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» و لا یطوفن بالبیت عریان.

19- عن زرارة قال:

سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: لا و الله ما بعث رسول الله صلی الله علیه و آله أبا بکر ببرائة أهو کان یبعث بها معه ثم یأخذها منه؟ و لکنه استعمله علی الموسم، و بعث بها علیا بعد ما فصل ابو بکر عن الموسم، فقال صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام حین بعثه: انه لا یؤدی عنی الا أنا و أنت .

20- فی تفسیر علی بن إبراهیم «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»

قال: حدثنی ابی عن محمد بن الفضیل عن ابی الصباح الکنانی عن ابی عبد الله علیه السلام قال: نزلت هذه الآیة بعد ما رجع رسول الله صلی الله علیه و آله من غزوة تبوک فی سنة تسع من الهجرة، قال: و کان رسول الله لما فتح مکة لم یمنع المشرکین الحج فی تلک السنة و کان سنة من العرب فی الحج انه من دخل مکة و طاف بالبیت فی ثیابه لم یحل له إمساکها، و کانوا یتصدقون بها و لا یلبسونها بعد الطواف. فکان من وافی مکة یستعیر ثوبا و یطوف فیه ثم یرده، و من لم یجد عاریة اکتری ثیابا، و من لم یجد عاریة و لا کری و لم یکن له الا ثوب واحد طاف بالبیت عریانا فجاءت امرأة من العرب وسیمة جمیلة و طلبت عاریة و کری فلم تجده، فقالوا لها: ان طفت فی ثیابک احتجت ان تتصدقی بها، فقالت: و کیف أتصدق و لیس لی غیرها؟ فطافت بالبیت عریانة، و أشرف لها الناس فوضعت احدی یدیها علی قبلها و الاخری علی دبرها و قالت:

الیوم یبدو بعضه أو کله ***

فما بدا منه فلا أحله

فلما فرغت من الطواف خطبها جماعة فقالت: ان لی زوجا.

پیمان های جداگانه حضرت با اشخاص

و کانت سیرة رسول الله صلی الله علیه و آله قبل نزول سورة برائة ان لا یقاتل الا من قاتله و لا یحارب الا من حاربه و أراده و قد کان نزل علیه فی ذلک من الله عز و جل: «فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلًا» و کان رسول الله صلی الله علیه و آله لا یقاتل أحدا قد تنحی عنه و اعتزله حتی نزلت علیه سورة برائة و امره بقتل المشرکین من اعتزله و من لم یعتزله، الا الذین قد کان عاهدهم رسول الله صلی الله علیه و آله یوم فتح مکة الی مدة، منهم صفوان بن امیة و سهیل بن عمرو، فقال الله عز و جل: «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ثم یقتلون حیث ما وجدوا، فهذه أشهر السیاحة عشرین من ذی الحجة الحرام و المحرم و صفر و ربیع الاول و عشرین من ربیع الآخر، فلما نزلت الآیات من أول برائة دفعها رسول الله صلی الله علیه و آله الی أبی بکر و أمره أن یخرج الی مکة

محل قرائت در منی در یوم النحر

و یقرأها علی الناس بمنی یوم النحر فلما خرج أبو بکر نزل جبرئیل علی رسول الله صلی الله علیه و آله فقال: یا محمد لا یؤدی عنک الا رجل منک، فبعث رسول الله صلی الله علیه و آله أمیر المؤمنین علیه السلام فی طلبه فلحقه

روحا منطقه رسیدن حضرت به ابوبکر

بالروحا فأخذ منه الآیات فرجع أبو بکر الی رسول الله

صلی الله علیه و آله فقال: یا رسول الله أنزل فی شی‌ء؟ فقال: لا ان الله أمرنی ان لا یؤدی عنی الا أنا أو رجل منی.

فی عزل الرسول صلی الله علیه و آله أبا بکر بأمر الله

التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه السلام ؛ ص558

330 ثُمَّ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِعَشْرِ آیَاتٍ مِنْ سُورَةِ «بَرَاءَةَ» مَعَ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی قُحَافَةَ، وَ فِیهَا ذِکْرُ نَبْذِ الْعُهُودِ إِلَی الْکَافِرِینَ، وَ تَحْرِیمِ قُرْبِ مَکَّةَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ.

فَأَمَرَ أَبَا بَکْرِ بْنَ أَبِی قُحَافَةَ عَلَی الْحَجِّ، لِیَحُجَّ بِمَنْ ضَمَّهُ الْمَوْسِمُ وَ یَقْرَأَ عَلَیْهِمُ الْآیَاتِ، فَلَمَّا صَدَرَ عَنْهُ أَبُو بَکْرٍ جَاءَهُ الْمُطَوَّقُ بِالنُّورِ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ: یَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْعَلِیَّ الْأَعْلَی یَقْرَأُ عَلَیْکَ السَّلَامَ- وَ یَقُولُ: یَا مُحَمَّدُ إِنَّهُ لَا یُؤَدِّی عَنْکَ إِلَّا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْکَ، فَابْعَثْ عَلِیّاً ع لِیَتَنَاوَلَ الْآیَاتِ، فَیَکُونَ هُوَ الَّذِی یَنْبِذُ الْعُهُودَ وَ یَقْرَأُ الْآیَاتِ.

یَا مُحَمَّدُ مَا أَمَرَکَ رَبُّکَ بِدَفْعِهَا إِلَی عَلِیٍّ ع وَ نَزْعِهَا مِنْ أَبِی بَکْرٍ سَهْواً وَ لَا شَکّاً- وَ لَا اسْتِدْرَاکاً عَلَی نَفْسِهِ غَلَطاً- وَ لَکِنْ أَرَادَ أَنْ یُبَیِّنَ لِضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِینَ أَنَّ الْمَقَامَ الَّذِی یَقُومُهُ أَخُوکَ عَلِیٌّ علیه السلام لَنْ یَقُومَهُ غَیْرُهُ سِوَاکَ یَا مُحَمَّدُ وَ إِنْ جَلَّتْ فِی عُیُونِ هَؤُلَاءِ الضُّعَفَاءِ مِنْ أُمَّتِکَ مَرْتَبَتُهُ- وَ شَرُفَتْ عِنْدَهُمْ مَنْزِلَتُهُ.

متن مشکوک پیرامون تسلای ابوبکر

فَلَمَّا انْتَزَعَ عَلِیٌّ علیه السلام الْآیَاتِ مِنْ یَدِهِ، لَقِیَ أَبُو بَکْرٍ بَعْدَ ذَلِکَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ: بِأَبِی [أَنْتَ] وَ أُمِّی (یَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْتَ أَمَرْتَ عَلِیّاً أَنْ أَخَذَ هَذِهِ الْآیَاتِ مِنْ یَدَیِ) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا، وَ لَکِنَّ الْعَلِیَّ الْعَظِیمَ أَمَرَنِی- أَنْ لَا یَنُوبَ عَنِّی إِلَّا مَنْ هُوَ مِنِّی، وَ أَمَّا أَنْتَ فَقَدْ عَوَّضَکَ اللَّهُ

بِمَا قَدْ حَمَّلَکَ مِنْ آیَاتِهِ- وَ کَلَّفَکَ مِنْ طَاعَاتِهِ الدَّرَجَاتِ الرَّفِیعَةِ وَ الْمَرَاتِبِ الشَّرِیفَةِ- أَمَا إِنَّکَ إِنْ دُمْتَ عَلَی مُوَالاتِنَا، وَ وَافَیْتَنَا فِی عَرَصَاتِ الْقِیَامَةِ- وَفِیّاً بِمَا أَخَذْنَا بِهِ عَلَیْکَ [مِنَ] الْعُهُودِ وَ الْمَوَاثِیقِ- فَأَنْتَ مِنْ خِیَارِ شِیعَتِنَا وَ کِرَامِ أَهْلِ مَوَدَّتِنَا. فَسُرِّیَ بِذَلِکَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ.

خداوند با نور خود حضرت را پوشاند تا کسی جرأت قصد سوء نکند

قَالَ: فَمَضَی عَلِیٌّ علیه السلام لِأَمْرِ اللَّهِ، وَ نَبَذَ الْعُهُودَ إِلَی أَعْدَاءِ اللَّهِ، وَ أَیِسَ الْمُشْرِکُونَ مِنَ الدُّخُولِ بَعْدَ عَامِهِمْ ذَلِکَ إِلَی حَرَمِ اللَّهِ وَ کَانُوا عَدَداً کَثِیراً وَ جَمّاً غَفِیراً، غَشَّاهُ اللَّهُ نُورَهُ، وَ کَسَاهُ فِیهِمْ هبة [هَیْبَةً] وَ جَلَالًا، لَمْ یَجْسُرُوا مَعَهَا عَلَی إِظْهَارِ خِلَافٍ وَ لَا قَصْدٍ بِسُوءٍ. قَالَ: فَذَلِکَ قَوْلُهُ: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ.

وَ هِیَ مَسَاجِدُ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ بِمَکَّةَ لِمَا مَنَعُوهُمْ مِنَ التَّعَبُّدِ فِیهَا- بِأَنْ أَلْجَئُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْخُرُوجِ عَنْ مَکَّةَ وَ سَعی فِی خَرابِها خَرَابِ تِلْکَ الْمَسَاجِدِ لِئَلَّا تُعْمَرَ بِطَاعَةِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِینَ أَنْ یَدْخُلُوا بِقَاعَ تِلْکَ الْمَسَاجِدِ فِی الْحَرَمِ إِلَّا خَائِفِینَ مِنْ عَدْلِهِ وَ حُکْمِهِ النَّافِذِ عَلَیْهِمْ- أَنْ یَدْخُلُوهَا کَافِرِینَ- بِسُیُوفِهِ وَ سِیَاطِهِ لَهُمْ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِکِینَ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ هُوَ طَرْدُهُ إِیَّاهُمْ عَنِ الْحَرَمِ، وَ مَنْعُهُمْ أَنْ یَعُودُوا إِلَیْهِ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ ..

پس از تبوک

تفسیر فرات الکوفی ؛ ص160

أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ [قَالَ فَلَمَّا] کَانَ بَیْنَ النَّبِیِّ وَ بَیْنَ الْمُشْرِکِینَ وَلْثٌ مِنْ عُقُودٍ فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ یَنْبِذَ إِلَی کُلِّ ذِی عَهْدٍ عَهْدَهُمْ إِلَّا مَنْ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ آتَی الزَّکَاةَ فَلَمَّا کَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوکَ وَ دَخَلَتْ سَنَةُ تِسْعٍ فِی شَهْرِ ذِی الْحِجَّةِ الْحَرَامِ مِنْ مُهَاجَرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَزَلَتْ هَؤُلَاءِ الْآیَاتُ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ فَتَحَ مَکَّةَ لَمْ یُؤْمَرْ [یَؤُمَ] أَنْ یَمْنَعَ الْمُشْرِکِینَ أَنْ یَحُجُّوا وَ کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَحُجُّونَ مَعَ الْمُسْلِمِینَ فَتَرَکَهُمْ [فنزل فنزلهم] عَلَی حَجِّهِمُ [حجة] الْأَوَّلِ فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ عَلَی أُمُورِهِمُ الَّتِی کَانُوا عَلَیْهَا فِی طَوَافِهِمْ بِالْبَیْتِ عُرَاةً وَ تَحْرِیمِهِمُ الشُّهُورَ الْحَرَامَ وَ الْقَلَائِدَ وَ وُقُوفِهِمْ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَأَرَادَ الْحَجَّ فَکَرِهَ أَنْ یَسْمَعَ تَلْبِیَةَ الْعَرَبِ لِغَیْرِ اللَّهِ وَ الطَّوَافَ بِالْبَیْتِ عُرَاةً فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله [النَّبِیُ] أَبَا بَکْرٍ إِلَی الْمَوْسِمِ وَ بَعَثَ مَعَهُ بِهَؤُلَاءِ الْآیَاتِ مِنْ بَرَاءَةَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَقْرَأَهَا عَلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَرْفَعَ الخمس [الْحُمْسَ] مِنْ قُرَیْشٍ وَ کِنَانَةَ وَ خُزَاعَةَ إِلَی عَرَفَاتٍ فَسَارَ أَبُو بَکْرٍ

محل رسیدن به ابوبکر ذی الحلیفه

حَتَّی نَزَلَ بِذِی [ذا] الْحُلَیْفَةِ فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُعلیه السلام عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ إِنَّهُ لَنْ یُؤَدِّیَ عَنِّی [عن] غَیْرُکَ أَوْ رَجُلٌ مِنْکَ یَعْنِی عَلِیّاً علیه السلام [عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ] فَبَعَثَ [النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله] عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام [عَلِیّاً علیه السلام] فِی أَثَرِ أَبِی بَکْرٍ لِیَدْفَعَ إِلَیْهِ هَؤُلَاءِ الْآیَاتِ مِنْ بَرَاءَةَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یُنَادِیَ بِهِنَ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ وَ هُوَ یَوْمُ النَّحْرِ وَ أَنْ یُبْرِئَ ذِمَّةَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ مِنْ کُلِّ [أَهْلِ] عَهْدٍ وَ حَمَلَهُ

عَلَی نَاقَتِهِ الْقُصْوَی [الْعَضْبَاءِ] فَسَارَ [أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ] 1 عَلِیُّ [بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع] عَلَی نَاقَةِ الرَّسُولِ [رَسُولِ اللَّهِ] فَأَدْرَکَهُ بِذِی الْحُلَیْفَةِ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَکْرٍ قَالَ أَمِیرٌ أَوْ مَأْمُورٌ فَقَالَ عَلِیٌّ [ع] بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله [النَّبِیُ] لِتَدْفَعَ إِلَیَّ بَرَاءَةَ قَالَ فَدَفَعَهَا إِلَیْهِ وَ انْصَرَفَ أَبُو بَکْرٍ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِی نَزَعْتَ مِنِّی بَرَاءَةَ أَ نَزَلَ فِیَّ شَیْ‌ءٌ فَقَالَ [النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله] إِنَّ جَبْرَئِیلَ نَزَلَ عَلَیَّ فَأَخْبَرَنِی أَنَّ اللَّهَ یَأْمُرُنِی أَنَّهُ لَنْ یُؤَدِّیَ [عَنِّی] غَیْرِی أَوْ رَجُلٌ مِنِّی وَ أَنَا وَ عَلِیٌّ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ وَ النَّاسُ مِنْ شَجَرٍ [شَجَرَاتٍ شَجَرَةٍ] شَتَّی أَ مَا تَرْضَی یَا أَبَا بَکْرٍ أَنَّکَ صَاحِبِی فِی الْغَارِ قَالَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ [قَالَ لَمَّا فَلَمَّا] کَانَ یَوْمُ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ وَ فَرَغَ النَّاسُ مِنْ رَمْیِ جَمْرَةِ الْکُبْرَی قَامَ [أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ] عَلِیُّ [بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام] عِنْدَ الْجَمْرَةِ

بندهای نامه

فَنَادَی فِی النَّاسِ فَاجْتَمَعُوا إِلَیْهِ فَقَرَأَ عَلَیْهِمُ الصَّحِیفَةَ بِهَؤُلَاءِ الْآیَاتِ بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ إِلَی قَوْلِهِ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ ثُمَّ نَادَی أَلَا لَا یَطُوفَنَّ [یَطُوفُ] بِالْبَیْتِ عُرْیَانٌ وَ لَا یَحُجَّنَّ مُشْرِکٌ بَعْدَ عَامِهِ هَذَا وَ إِنَّ لِکُلِّ [ذِی] عَهْدٍ عَهْدَهُ إِلَی [مُدَّتِهِ الْمَدِینَةِ] وَ إِنَّ اللَّهَ لَا یُدْخِلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کَانَ مُسْلِماً وَ إِنَّ أَجَلَکُمْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ إِلَی أَنْ تَبْلُغُوا بُلْدَانَکُمْ فَهُوَ قَوْلُهُ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ أَذِنَ النَّاسَ کُلَّهُمْ بِالْقِتَالِ إِنْ [لَمْ] یُؤْمِنُوا فَهُوَ قَوْلُهُ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ [یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ] قَالَ إِلَی أَهْلِ [الْعَهْدِ] خُزَاعَةَ وَ بَنِی مُدْلِجٍ وَ مَنْ کَانَ

لَهُ عَهْدٌ غَیْرِهِمْ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ قَالَ فَأَذَّنَ [فَالْأَذَانُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ] عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع النِّدَاءَ الَّذِی نَادَی بِهِ قَالَ فَلَمَّا قَالَ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ قَالُوا وَ عَلَی مَا تُسَیِّرُنَا [تسرنا] أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَقَدْ بَرِئْنَا مِنْکَ وَ مِنِ ابْنِ عَمِّکَ إِنْ شِئْتَ الْآنَ [إِلَّا] الطَّعْنَ وَ الضَّرْبَ ثُمَّ اسْتَثْنَی اللَّهُ مِنْهُمْ فَقَالَ إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَقَالَ الْعَهْدُ مَنْ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّبِیِّ [ص] وَلْثٌ مِنْ عُقُودٍ عَلَی الْمُوَادَعَةِ [المرادعة المردعة] مِنْ خُزَاعَةَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ قَالَ هَذَا لِمَنْ کَانَ لَهُ عَهْدٌ وَ لِمَنْ خَرَجَ عَهْدُهُ فِی أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ لِکَیْ یَتَفَرَّقُوا عَنْ مَکَّةَ وَ تِجَارَتِهَا فَیَبْلُغُوا إِلَی أَهْلِهِمْ [أَهْلِیهِمْ] ثُمَّ إِنْ لَقِیَهُمْ بَعْدَ ذَلِکَ قَتَلُوهُمْ وَ الْأَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ فِیهَا دِمَاءَهُمْ عِشْرُونَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ [الْحَرَامِ] وَ الْمُحَرَّمُ وَ صَفَرٌ وَ [شَهْرُ] رَبِیعٍ الْأَوَّلِ وَ عَشْرٌ مِنْ رَبِیعٍ الْآخَرِ فَهَذِهِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ الْمُسَیَّحَاتُ [المضیحات] مِنْ یَوْمِ قِرَاءَةِ الصَّحِیفَةِ الَّتِی قَرَأَهَا [أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ] عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ [ع قَالُوا] ثُمَّ قَالَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ قَالَ فَیُظْهِرُ نَبِیَّهُ ع قَالَ ثُمَّ اسْتَثْنَی فَنَسَخَ مِنْهَا فَقَالَ إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ هَؤُلَاءِ بَنُو ضَمْرَةَ وَ بَنُو مُدْلِجٍ حَیَّانِ مِنْ بَنِی کِنَانَةَ کَانُوا حُلَفَاءَ النَّبِیِّ [ص] فِی غَزْوَةِ بَنِی الْعَشِیرَةِ مِنْ بَطْنِ تُبَّعٍ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً یَقُولُ لَمْ یَنْقُضُوا عَهْدَهُمْ بِغَدْرٍ وَ لَمْ یُظاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً قَالَ لَمْ یُظَاهِرُوا عَدُوَّکُمْ عَلَیْکُمْ فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی مُدَّتِهِمْ یَقُولُ أَجَلِهِمُ الَّذِی شَرَطْتُمْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ قَالَ الَّذِینَ یَتَّقُونَ اللَّهَ فِیمَا حَرَّمَ عَلَیْهِمْ وَ یُوفُونَ بِالْعَهْدِ

قَالَ فَلَمْ یُعَاهِدِ النَّبِیُّ ص بَعْدَ هَؤُلَاءِ الْآیَاتِ أَحَداً قَالَ قَالَ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِکَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ قَالَ هَذِهِ الَّذِی ذَکَرْنَا مُنْذُ یَوْمَ قَرَأَ عَلِیُّ [بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع] الصَّحِیفَةَ یَقُولُ [قَالَ] فَإِذَا مَضَتِ الْأَرْبَعَةُ الْأَشْهُرِ قَاتِلُوا الَّذِینَ انْقَضَی عَهْدُهُمْ فِی الْحِلِّ وَ الْحَرَامِ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ [قَالَ] ثُمَّ اسْتَثْنَی فَنَسَخَ مِنْهُمْ فَقَالَ وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ قَالَ مَنْ بَعَثَ إِلَیْکَ مِنْ أَهْلِ الشِّرْکِ یَسْأَلُکَ لِتُؤْمِنَهُ حَتَّی یَلْقَاکَ فَیَسْمَعَ مَا تَقُولُ وَ یَسْمَعَ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَهُوَ آمِنٌ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ وَ هُوَ کَلَامُکَ بِالْقُرْآنِ فَآمِنْهُ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ یَقُولُ حَتَّی یَبْلُغَ مَأْمَنَهُ مِنْ بِلَادِهِ ثُمَّ قَالَ کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَقَالَ هُمَا بَطْنَانِ بَنُو ضَمْرَةَ وَ بَنُو مُدْلِجٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذَا فِیهِمْ حِینَ غَدَرُوا ثُمَّ قَالَ [تَعَالَی] کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لا یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً إِلَی ثَلَاثِ آیَاتٍ قَالَ هُمْ قُرَیْشٌ نَکَثُوا عَهْدَ النَّبِیِّ [ص] یَوْمَ الْحُدَیْبِیَةِ وَ کَانُوا رُءُوسَ الْعَرَبِ فِی کُفْرِهِمْ ثُمَّ قَالَ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ.

أبو بکر لیس من رسول اللّه صلی الله علیه و آله

المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب علیه السلام ؛ ص311

فادّعو الإمامة لرجل: قد عبد الأوثان، و أشرک باللّه أکثر عمره، و جاء فی تفسیر هذه الآیة: أنّهم عابدوا الأوثان، و فعل النّبی ص دلیل حیث بعث إلی مکّة، لیقرأ علیهم سورة البرائة، فلمّا خرج من المدینة، أمسک الجلیل تعالی حتّی إنصرف عنه، و تسامعت القبائل بخبره، و إستعظم الکلّ أمره للعلّة الّتی ذکرناها من قبل؛ ثمّ هبط جبرئیل علی النّبی صلی الله

علیه و آله یعلمه: أنّه لا یؤدّی عنک إلّا أنت أو رجل منک، فبعث علیّا علیه السلام فی أثره و أمره أن یتناول منه السّورة و یقرأها علی أهل مکّة، و أقرّه علی الحجّ لعلّة نحن نشرحها من بعد إن شاء اللّه.

و کان علیّ ع المؤدّی عن ذمّة رسول اللّه صلی الله علیه و آله، و أبو بکر المعزول بأمر اللّه عن أداء هذه الذّمة الواحدة، فضلا عن سائر ذممه، فقد علم أهل القبلة أنّ هنا أمرا قد نفی اللّه عنه أبا بکر، و لیس هو فیه من رسول اللّه صلی الله علیه و آله، و لا رسول للّه فیه منه و أمرا قد بیّنه لعلیّ علیه السلام فهو فیه من رسول اللّه صلی الله علیه و آله فلیجعلوا ما شاءوا من دین أو نسب فلابدّ لهذه المنیّة أن یکون الرّجل لیس من رسول اللّه صلی الله علیه و آله فی نفسه، فلا یؤدّی عن ذمّة الرّسول صلی الله علیه و آله إلّا من هو من أهله، أو أن لا یکون من لیس من أهل ملّته، فإنّ جماعة إحتجّت أنّه من أهل ملّتک، فأنکرها ذلک علیهم، فأوردوا حججا لم یقدروا علی دفعها، فأمسکنا عن مراجعتهم مخافة أن یوردوا علینا ما لا قبل لنا به، و نحن نذکر ما ذکروه؛ 115- قالوا: قال اللّه تعالی حکایة عن إبراهیم علیه السلام: وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی ، قالوا: کیف یکون من إبراهیم من عبد الأصنام أربعین سنة، و قَدْ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَوْمَ قَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ فِی مَبِیتِ عَلِیٍّ علیه

السلام عَلَی الْفِرَاشِ: یَا مُحَمَّدُ هَذِهِ الْمُوَاسَاةُ قَالَ لَهُ: یَا جَبْرَئِیلُ إِنَّهُ مِنِّی، وَ أَنَا مِنْهُ، فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام: وَ أَنَا مِنْکُمَا

از زبان خود حضرت

وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی هَامَتِهِ فَهَزَمَ اللَّهُ قُرَیْشاً وَ الْعَرَبَ بِذَلِکَ وَ بِمَا کَانَ مِنِّی فِیهِمْ مِنَ النِّکَایَةِ ثُمَّ الْتَفَتَ علیه السلام إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَ لَیْسَ کَذَلِکَ قَالُوا بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام وَ أَمَّا السَّادِسَةُ یَا أَخَا الْیَهُودِ فَإِنَّا وَرَدْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَدِینَةَ أَصْحَابِکَ خَیْبَرَ عَلَی رِجَالٍ مِنَ الْیَهُودِ وَ فُرْسَانِهَا مِنْ قُرَیْشٍ وَ غَیْرِهَا فَتَلَقَّوْنَا بِأَمْثَالِ الْجِبَالِ مِنَ الْخَیْلِ وَ الرِّجَالِ وَ السِّلَاحِ وَ هُمْ فِی أَمْنَعِ دَارٍ وَ أَکْثَرِ عَدَدٍ کُلٌّ یُنَادِی وَ یَدْعُو وَ یُبَادِرُ إِلَی الْقِتَالِ فَلَمْ یَبْرُزْ إِلَیْهِمْ مِنْ أَصْحَابِی أَحَدٌ إِلَّا قَتَلُوهُ حَتَّی إِذَا احْمَرَّتِ الْحَدَقُ وَ دُعِیتُ إِلَی النِّزَالِ وَ أَهَمَّتْ کُلُّ امْرِئٍ نَفْسَهُ وَ الْتَفَتَ بَعْضُ أَصْحَابِی إِلَی بَعْضٍ وَ کُلٌّ یَقُولُ یَا أَبَا الْحَسَنِ انْهَضْ فَأَنْهَضَنِی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی دَارِهِمْ فَلَمْ یَبْرُزْ إِلَیَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا قَتَلْتُهُ وَ لَا یَثْبُتُ لِی فَارِسٌ إِلَّا طَحَنْتُهُ ثُمَّ شَدَدْتُ عَلَیْهِمْ شِدَّةَ اللَّیْثِ عَلَی فَرِیسَتِهِ حَتَّی أَدْخَلْتُهُمْ جَوْفَ مَدِینَتِهِمْ مُسَدِّداً عَلَیْهِمْ فَاقْتَلَعْتُ بَابَ حِصْنِهِمْ بِیَدِی حَتَّی دَخَلْتُ عَلَیْهِمْ مَدِینَتَهُمْ وَحْدِی أَقْتُلُ مَنْ یَظْهَرُ فِیهَا مِنْ رِجَالِهَا وَ أَسْبِی مَنْ أَجِدُ مِنْ نِسَائِهَا حَتَّی أَفْتَتِحَهَا [افْتَتَحْتُهَا] وَحْدِی وَ لَمْ یَکُنْ لِی فِیهَا مُعَاوِنٌ إِلَّا اللَّهَ وَحْدَهُ ثُمَّ الْتَفَتَ علیه السلام إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَ لَیْسَ کَذَلِکَ قَالُوا بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام وَ أَمَّا السَّابِعَةُ یَا أَخَا الْیَهُودِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا تَوَجَّهَ لِفَتْحِ مَکَّةَ أَحَبَّ أَنْ یُعْذِرَ إِلَیْهِمْ

وَ یَدْعُوَهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ آخِراً کَمَا دَعَاهُمْ أَوَّلًا فَکَتَبَ إِلَیْهِمْ کِتَاباً یُحَذِّرُهُمْ فِیهِ وَ یُنْذِرُهُمْ عَذَابَ اللَّهِ وَ یَعِدُهُمُ الصَّفْحَ وَ یُمَنِّیهِمْ مَغْفِرَةَ رَبِّهِمْ وَ نَسَخَ لَهُمْ فِی آخِرِهِ سُورَةَ بَرَاءَةَ لِیَقْرَأَهَا عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَرَضَ عَلَی جَمِیعِ أَصْحَابِهِ الْمُضِیَّ بِهِ فَکُلُّهُمْ یَرَی التَّثَاقُلَ فِیهِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ نَدَبَ مِنْهُمْ رَجُلًا فَوَجَّهَهُ بِهِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ لَا یُؤَدِّی عَنْکَ إِلَّا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْکَ فَأَنْبَأَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِذَلِکَ وَ وَجَّهَنِی بِکِتَابِهِ وَ رِسَالَتِهِ إِلَی أَهْلِ مَکَّةَ فَأَتَیْتُ مَکَّةَ وَ أَهْلُهَا مَنْ قَدْ عَرَفْتُمْ لَیْسَ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا وَ لَوْ قَدَرَ أَنْ یَضَعَ عَلَی کُلِّ جَبَلٍ مِنِّی إِرْباً لَفَعَلَ وَ لَوْ أَنْ یَبْذُلَ فِی ذَلِکَ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ وَ وُلْدَهُ وَ مَالَهُ فَبَلَّغْتُهُمْ رِسَالَةَ النَّبِیِّ ص وَ قَرَأْتُ عَلَیْهِمْ کِتَابَهُ فَکُلُّهُمْ یَلْقَانِی بِالتَّهَدُّدِ وَ الْوَعِیدِ وَ یُبْدِی لِیَ الْبَغْضَاءَ وَ یُظْهِرُ الشَّحْنَاءَ مِنْ رِجَالِهِمْ وَ نِسَائِهِمْ فَکَانَ مِنِّی فِی ذَلِکَ مَا قَدْ رَأَیْتُمْ ثُمَ الْتَفَتَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَ لَیْسَ کَذَلِکَ قَالُوا بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام یَا أَخَا الْیَهُودِ هَذِهِ الْمَوَاطِنُ الَّتِی امْتَحَنَنِی فِیهِ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَوَجَدَنِی فِیهَا کُلِّهَا بِمَنِّهِ مُطِیعاً لَیْسَ لِأَحَدٍ فِیهَا مِثْلُ الَّذِی لِی وَ لَوْ شِئْتُ لَوَصَفْتُ ذَلِکَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ نَهَی عَنِ التَّزْکِیَةِ فَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَدَقْتَ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَعْطَاکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْفَضِیلَةَ بِالْقَرَابَةِ مِنْ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله وَ أَسْعَدَکَ بِأَنْ جَعَلَکَ أَخَاهُ تَنْزِلُ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ فَضَّلَکَ بِالْمَوَاقِفِ الَّتِی بَاشَرْتَهَا وَ الْأَهْوَالِ الَّتِی رَکِبْتَهَا وَ ذَخَرَ

لَکَ الَّذِی ذَکَرْتَ وَ أَکْثَرَ مِنْهُ مِمَّا لَمْ تَذْکُرْهُ وَ مِمَّا لَیْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ مِثْلُهُ یَقُولُ ذَلِکَ مَنْ شَهِدَکَ مِنَّا مَعَ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله وَ مَنْ شَهِدَکَ بَعْدَهُ فَأَخْبِرْنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا امْتَحَنَکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ بَعْدَ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله فَاحْتَمَلْتَهُ وَ صَبَرْتَ فَلَوْ شِئْنَا أَنْ نَصِفَ ذَلِکَ لَوَصَفْنَاه عِلْماً مِنَّا بِهِ وَ ظُهُوراً مِنَّا عَلَیْهِ إِلَّا أَنَّا نُحِبُّ أَنْ نَسْمَعَ مِنْکَ ذَلِکَ کَمَا سَمِعْنَا مِنْکَ مَا امْتَحَنَکَ اللَّهُ بِهِ فِی حَیَاتِهِ فَأَطَعْتَهُ فِیهِ فَقَالَ ع یَا أَخَا الْیَهُودِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ امْتَحَنَنِی بَعْدَ وَفَاةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فِی سَبْعَةِ مَوَاطِنَ فَوَجَدَنِی فِیهِنَّ مِنْ غَیْرِ تَزْکِیَةٍ لِنَفْسِی بِمَنِّهِ وَ نِعْمَتِهِ صَبُوراً وَ أَمَّا أَوَّلُهُنَّ یَا أَخَا الْیَهُودِ فَإِنَّهُ لَمْ یَکُنْ لِی خَاصَّةً دُونَ الْمُسْلِمِینَ عَامَّةً أَحَدٌ آنَسُ بِهِ أَوْ أَعْتَمِدُ عَلَیْهِ أَوْ أَسْتَنِیمُ إِلَیْهِ أَوْ أَتَقَرَّبُ بِهِ غَیْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هُوَ رَبَّانِی صَغِیراً وَ بَوَّأَنِی کَبِیراً وَ کَفَانِی الْعَیْلَةَ وَ جَبَرَنِی مِنَ الْیُتْمِ وَ أَغْنَانِی عَنِ الطَّلَبِ وَ وَقَانِیَ الْمَکْسَبَ وَ عَالَ لِیَ النَّفْسَ وَ الْوَلَدَ وَ الْأَهْلَ هَذَا فِی تَصَارِیفِ أَمْرِ الدُّنْیَا مَعَ مَا خَصَّنِی بِهِ مِنَ الدَّرَجَاتِ الَّتِی قَادَتْنِی إِلَی مَعَالِی الْحَقِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَنَزَلَ بِی مِنْ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا لَمْ أَکُنْ أَظُنُّ الْجِبَالَ لَوْ حَمَلَتْهُ عَنْوَةً کَانَتْ تَنْهَضُ بِهِ فَرَأَیْتُ النَّاسَ مِنْ....

3. دهم ماه : بیان حدیث ثقلین

بیان مختصر

حدیث ثقلین

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مکرّر در مکان ها و زمان های مختلف با بیان گوناگون، حدیث ثقلین را مطرح نمودند یکی از مهم ترین آن ها در سفر

حج و در روز عید قربان و هم چنین روز عید غدیر سال دهم هجرت یعنی سالِ حجة البلاغ است و بسیاری از اصحاب آن را نقل کرده‌اند.

این حدیث شریف به اندازه‌ای راوی و سند دارد که به هیچ وجه قابل انکار نیست! همه مسلمین این حدیث را نقل کرده‌اند.

از جمله پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در"مسجد خیف" در ضمن خطبه‌ای حدیث ثقلین را مطرح فرمودند. همچنین در مِنا نیز این حدیث توسط آن حضرت تکرار شده است.

در یک سند متن حدیث این گونه است:

یا أیّها النّاسُ إِنِّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَینِ، ما إِن تَمَسَّکتُم بِهِما لَن تَضِلُّوا أبداً؛ کِتابَ اللّهِ وعِترَتی أهلَ بَیتی؛ فَإِنَّهُما لَن یَفتَرِقا حَتَّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوض (فَلا تُقَدِّموهما فَتهلکُوا)؛ ای مردم من از بین شما خواهم رفت و برای شما دو گوهر گران‌بها باقی خواهم گذاشت که اگر به آن دو چنگ بزنید و آن ها را رها نکنید، هرگز گمراه نخواهید شد، یکی قرآن و دیگری عترت من، یعنی اهل‌بیت من است. بدانید که آن دو، تا قیامت از هم جدا نخواهند شد تا در کنار حوض کوثر مرا ملاقات کنند (پس بر آن‌ها سبقت نگیرید که هلاک خواهید شد ).

نکات حدیث ثقلین

است، حتی اگر یک لحظه باشد، و تمسّک به آن‌ها موجب هدایت است.

6.حدیث ثقلین دلالت بر اعلمیّت و افضلیّت اهل‌بیت علیهم السلام نسبت به دیگران دارد.... و صدها نکته دیگر.

بیان تفصیلی

اشاره

حدیث ثقلین دلیلی بسیار گویا و با مفهوم بر عصمت، افضلیت و هم طراز بودن اهل‌بیت علیهم السلام با قرآن است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به طور مکرّر در مکان‌های متفاوت به بیان گوناگون، این حدیث را مطرح نمودند و بسیاری از اصحاب آن را نقل کردند و از متواترت قطعی الصدور می‌باشد. از آن جمله در 12 ذی‌الحجه در مسجد خیف در خطبه‌ای مطرح فرمودند. و همچنین امام باقر علیه السلام فرمودند: در منا این حدیث تکرار شده است. متن حدیث این گونه است: «یا أیّها النّاس إنّی تارک فیکم الثّقلین ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا أبدا، کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فإنّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض، (فلا تقدموهما فتهلکوا)»⁽¹⁾یعنی ای مردم من از بین شما رحلت خواهم کرد و برای شما دو گوهر گران‌بها باقی خواهم گذاشت که اگر به آن دو چنگ بزنید و آن را رها نکنید هرگز گمراه نخواهید شد، یکی قرآن است و دیگر عترت من، اهل‌بیت من

و بدانید که آن دو تا قیامت از هم جدا نخواهند شد تا در کنار حوض کوثر مرا ملاقات کنند (پس بر آنها سبقت نگیرید که هلاک خواهید شد).

نکات و استدلال به حدیث ثقلین برای اثبات حقانیت عقاید شیعه

1- همان گونه که تبعیت از قرآن واجب است، تمسّک به اهل‌بیت علیهم السلام و تبعیت از آن بزرگواران واجب است.

2- شعار «حسبنا کتاب اللّه» خلاف سخن پیامبر و تقدیر الهی است و سبب گمراهی می‌شود، چون که قرآن بدون اهل‌بیت علیهم السلام؛ قرآن منهای قرآن است.

3- کلمه ی ثقلین نشان از جایگاه بسیار عظیم اهل‌بیت علیهم السلام دارد.

4- جدا شدن از اهل‌بیت علیهم‌السلام موجب ضلالت است حتی اگر یک لحظه باشد، و تمسّک به آنها موجب هدایت است.

5- تا زمانی که قرآن میان مردم هست امام معصوم نیز در بین مردم هست، چون که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «لن یفترقا» و چون مطلق است هم افتراق باطنی و ظاهری را شامل می‌شود. پس حدیث ثقلین دلالت روشن بر وجود و حضور امام زمان علیه‌السلام در هر عصری دارد، حتی اگر خلافت ظاهری را نپذیرند.

6- همان گونه که قرآن از خطا و اشتباه مصون است و باید کاملا از او تبعیّت کرد اهل‌بیت علیهم السلام هم معصوم اند و باید کاملا از آنها تبعیّت کرد.

7- همان گونه که احادیث ساختگی با ملاک قرآن شناخته می‌شود، اصحاب منافق و ظاهر الصلاح نیز با ملاک اهل‌بیت علیهم السلام شناخته می‌شوند.

8- حدیث ثقلین دلالت بر اعلمیّت و افضلیّت اهل‌بیت علیهم السلام نسبت به دیگران و اعلمیّت و افضلیّت قرآن نسبت به کتب دیگر است. یعنی همان گونه که قرآن

اعلم و افضل از کتب دیگر است اهل‌بیت علیهم السلام هم اعلم و افضل از دیگران هستند.

9- همان گونه که نباید از قرآن جلو افتاد و یا رأی خود را بر آن تحمیل کرد، از اهل‌بیت علیهم‌السلام هم نه سبقت باید گرفت و نه جدا افتاد. «فلا تقدّموهما فتهلکوا»⁽¹⁾: مقدم بر آنها نشوید که هلاک می‌شوید.

10- قرآن جدا کننده ی حقّ از باطل است، و اهل‌بیت علیهم السلام نیز میزان شناخت مؤمن از منافق و حق از باطل هستند.

11- پیامبر صلی الله علیه و آله به طور مطلق دستور تبعیّت از اهل‌بیت علیهم السلام را دادند، و این سخن دلیل بر عصمت اهل‌بیت علیهم السلام است، چرا که تبعیّت از خطا کار مخالف امر الهی است، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امر به مخالفت با خدا نمی کند.

12- همان گونه که هیچ کس را یارای برابری با قرآن نیست، یارای برابری با اهل‌بیت علیهم السلام نیست.

13- به تأخیر انداختن خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله یعنی جدا داشتن قرآن از امیرالمؤمنین علیه‌السلام و این مخالفت با ملاکات قطعی قرآن در شناخت امام است و این امری است نشدنی.

15- همان طور که قرآن ظاهر و باطن دارد، اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز ظاهر و باطن دارند، اگرکسی خلافت ظاهری آنان‌را نپذیرفت، خلافت باطنی (ولایت کلیه) آنان پابرجاست.

بیان داستانی

سلام بر دو یادگار پیامبر

روز عید قربان است، دیروز در صحرای «عرفات» بودم، دیشب هم در سرزمین «مشعر» ماندم، امروز صبح به اینجا رسیده ام. اینجا سرزمین «مِنا» است،جایی که آرزوهای بزرگ انسان برآورده می شود.

خسته ام،

صبح زود برای سنگ زدن به جَمَره یا همان شیطان بزرگ رفتم و هفت سنگ بر آن زدم. باید در این شلوغی راه خود را پیدا کنم، در جستجوی قربانگاه هستم، به من گفته اند که باید این مسیر را تا انتها بروم، در پای آن کوه قربانگاه است.

لباس احرام به تن دارم، وقتی گوسفند خود را قربانی کنم، باید موی سر خود را بتراشم، آن وقت حاجی می شوم.

به گمانم آن ساختمان قربانگاه است، چه جمعیّتی آنجا جمع شده است، وارد قربانگاه می شوم، چند نفر از دوستان آنجا منتظرم هستند، سلام می کنم، با هم به سوی محلّ نگهداری گوسفندان می رویم. گوسفندان را انتخاب می کنیم، کتاب دعای خود را باز می کنم و شروع به خواندن دعا می کنم:

بار خدایا! به نام تو و یاد تو می خواهم گوسفندی را قربانی کنم، می خواهم به آیین و سنّت پیامبر تو عمل کنم!

بار خدایا! تو وعده کرده ای که هر کس با اخلاص در این سرزمین قربانی کند، گناهان او را می بخشی، از تو می خواهم تا شیرینی عفو خود را به من بچشانی.

لحظه ای به فکر فرو می روم، به یاد می آورم چه رمز و رازی در این عمل است، به یاد ابراهیم علیه السلام می افتم...

سالیان سال است که ابراهیم علیه السلام در حسرت داشتن فرزند است و بارها از خدا خواسته تا به او پسری بدهد. سرانجام خدا دعای او را مستجاب می کند و ابراهیم نام پسر خود را اسماعیل می گذارد. سال ها می گذرد، اسماعیل

بزرگ می شود، اکنون موقع امتحان بزرگ ابراهیم علیه السلام است. گوش کن ابراهیم علیه السلام با پسرش چنین سخن می گوید: «ما باید به قربانگاه برویم».

اسماعیل در جواب پدر می گوید: «ای پدر! آنچه خدا به تو فرمان داده است انجام بده».

آنان به قربانگاه می رسند. پدر، پسر را روی زمین به سمت قبله می خواباند، اکنون پسر چنین می گوید: «روی مرا بپوشان و دست و پایم را ببند».او می خواست تا مبادا پدر نگاهش به نگاه او بیفتد و در انجام امر خدا ذرّه ای تردید نماید.

همه فرشتگان ایستاده اند و این منظره را تماشا می کنند، ابراهیم علیه السلام «بسم اللّه» می گوید و کارد را بر گلوی پسر می کشد؛ امّا کارد نمی برد، دوباره کارد را می کشد، زیر گلوی اسماعیل سرخ می شود. ابراهیم علیه السلام کارد را محکم تر فشار می دهد؛ امّا باز هم کارد نمی برد، او کارد را بر سنگی می زند و سنگ می شکند. صدایی در آسمان طنین می اندازد که ای ابراهیم تو از این امتحان سربلند بیرون آمدی. جبرئیل می آید، گوسفندی به همراه دارد، آن را به ابراهیم علیه‌السلام می دهد تا قربانی کند.

و این گونه است که روز دهم ذی الحجّه، عید قربان می شود، روزی که حاجیان به سرزمین «مِنا» می آیند و گوسفند قربانی می کنند.

من باید فکر کنم و بدانم که اسماعیلِ من چیست؟ ریاست، شهرت، ثروت، آبرو، عزّت و... آیا آماده ام تا همه این‌ها را در راه دوست قربانی کنم؟

اگر آن روز اسماعیل علیه

السلام قربانی می شد، از او هیچ نسلی باقی نمی ماند، پیامبر و حضرت علی علیه‌مالسلام و همه امامان ما از نسل اسماعیل علیهم السلام می باشند، آری، اگر او در آن روز قربانی می شد، دیگر پیامبر و اهل بیت علیهم السلام به دنیا نمی آمدند.

عید قربان عید بزرگی است، روزی که همه مسلمانان جشنی بزرگ می گیرند و خدا را شکر می کنند.

هنوز من در سرزمین «مِنا» هستم، بعد از قربانی کردن، سر خود را تراشیده ام و از لباس احرام بیرون آمده ام، شب یازدهم ذی الحجّه نیز در این سرزمین ماندم، روز یازدهم به سه شیطان بزرگ سنگ زدم. اکنون ساعت 10 صبح روز دوازدهم است، می خواهم به سوی شیاطین بروم و آخرین سنگ های خود را بزنم. پس از آن می توانم به شهر مکّه باز گردم، با انجام این کار دیگر اعمال سرزمین «مِنا» تمام می شود.

تو نگاهی به من می کنی و می خواهی برای تو از راز این کار بگویم، دوست داری بدانی که چرا باید به این سه شیطان سنگ زد.

باید بار دیگر از ابراهیم علیه السلام برایت سخن بگویم، خدا به ابراهیم علیه السلام دستور داد تا اسماعیل علیه السلام را به این سرزمین بیاورد و در راه او قربانی کند . وقتی ابراهیم علیه السلام همراه اسماعیل به این سرزمین آمد ، شیطان سر راهشان آمد و او را این گونه وسوسه کرد : «تو چقدر بی رحمی ! آیا می خواهی با دست خود فرزندت را سر ببری ؟» .

جبرئیل به کمک ابراهیم علیه

السلام آمد و دستور داد که شیطان را با سنگ بزند . ابراهیم علیه السلام سنگی برداشت و به سوی شیطان پرتاب کرد .

او با زبان دل این گونه با شیطان سخن می گفت : «تو می خواهی مرا وسوسه کنی تا دستور خدای خویش را انجام ندهم ! من ، خود ، فرزند و هر چه دارم را فدای خدا می کنم» .

از آن روز است که حاجی به همان جایی سنگ می زند که ابراهیم علیه السلام به شیطان سنگ زده است .

شیطان در آن مکان به زمین فرو رفت و ابراهیم علیه السلام به راه خود ادامه داد، بار دیگر شیطان آمد و ابراهیم به او سنگ زد، بار سوم هم شیطان آمد و ابراهیم علیه السلام بازهم به او سنگ زد.

اکنون همان مکانی که شیطان به دل زمین فرو رفت، جایگاهی شده است برای سنگ زدن به شیطان! آری، حاجی با این کار خود ، به تمام وسوسه های شیطان ، سنگ می زند.

در سرزمین منا، مسجدی بزرگ وجود دارد که به نام مسجد «خیف» مشهور است. شنیده ام که در این مسجد هزار پیامبر نماز خوانده اند، چقدر خوب است که من هم به این مسجد بروم.

سمت راست جمرات، پای آن کوه را نگاه کن! مسجد خیف آنجاست. به سوی مسجد می روم، جمعیّت موج می زند، هر چه به مسجد نزدیک تر می شوم، ازدحام جمعیّت بیشتر می شود، به زحمت وارد مسجد می شوم، به دنبال جایی می گردم تا بتوانم دو رکعت نماز بخوانم، پس از مدّتی، یک

جای خالی پیدا می کنم، به نماز می ایستم، بعد از نماز سر به سجده می گذارم و شکر خدا را به جا می آورم. اکنون با خود فکر می کنم، دوست دارم بدانم من کجا نشسته ام. به تاریخ سفر می کنم، به سال های دور می روم... به سال دهم هجری.

در این سال پیامبر به سفر حج آمده است، او روز دهم (روز عید قربان) در اینجا قربانی کرده است، شب یازدهم و شب دوازدهم در این سرزمین مانده است، اکنون که روز دوازدهم ذی الحجّه است، او به محلِ مسجد «خیف» آمده است. کسی در میان مردم اعلام می کند : «ای مردم ! همگی کنار مسجد خیف جمع شوید پیامبر می خواهد برای ما سخن بگوید» .

جمعیّت زیادی جمع شده است، پیامبر می گوید : «ای مردم ! من به زودی به دیدار خدای خود خواهم رفت ، بدانید که من دو چیز گران بها در میان شما به یادگار می گذارم ، آن دو چیز گرانبها ، قرآن و عترت می باشند ، خداوند خبر داده است که قرآن و عترت من ، هرگز از هم جدا نمی شوند تا در روز قیامت کنار حوض کوثر به من ملحق شوند ».

این پیام مهمّی بود که پیامبر در این مکان مقدّس به گوشِ همه مردم رساند ، امروز دیگر همه می دانند که عترت و خاندان پیامبر ، خیلی عزیز و محترم هستند ، قرآن و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام، یادگارهای پیامبر هستند . امروز همه می فهمند که خاندان

پیامبر چه جایگاه ویژه ای دارند.

آری، از این سخن استفاده می شود که خاندان پیامبر شایستگی رهبری جامعه اسلامی را دارند، زیرا پیامبر در این سخن خود، اهل بیت علیهم السلام و قرآن را دو امانت بزرگ خود معرفی نمود و همان گونه که قرآن باعث هدایت انسان ها می شود، پیروی از اهل بیت علیهم السلام هم زمینه رستگاری و نجات را فراهم می کند. همان طور که هیچ باطلی در قرآن راه ندارد، هیچ باطلی هم در اهل بیت علیهم السلام راه ندارد و این همان معنای «عصمت» است، آری، خاندان پیامبر از هرگونه خطایی به دور هستند.

بیان دانش آموزی

اشاره

دهم ذی حجه است. سال ها از ماجرای حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام می‌گذرد.این جا اطراف مکه است و آن آقایی که مسلمانان را جمع کرده است و برایشان سخن می‌گوید،حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خبر از روزهای اندک باقی‌مانده‌ی عمرش می‌دهد.غبار غم بر صورت ها می‌نشیند.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خبر دیگری هم دارند.این که می‌خواهد دو چیز گران مایه را پیش مردم باقی بگذارند. دو چیز که برای مسلمانان از هر ارثی بهتر و پرسودتر است؛ثقلین.

کسی می‌پرسد:ثقلین چیست؟پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید: قرآن و اهل بیت من.خدای مهربان و آگاه به من خبر داده است که این دو تا قیامت از هم جدا نمی‌شوند تا آن که در کنار حوض بر من وارد شوند.

پیامبر دو انگشت سبابه‌ی چپ و راستشان را کنار هم گذاشت و فرمود: مانند این دو؛ نه

مانند انگشت سبابه و انگشت میانه! که یکی بر دیگری برتری داشته باشد.همهمه ای به پا می‌شود.دسته‌ا‌ی از منافقان بلند می‌شوند.بعضی هایشان «الله اکبر» می‌گویند.چند نفری هم کف و سوت زنان سعی می‌کنند جلسه‌ی سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را برهم می‌زنند تا صدای ایشان به مردم نرسد.اما آنهایی که نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نشسته اند،سخنان ایشان را می‌شنوند:«جانشینان من دوازده نفرند که همگی آنان از بنی هاشم هستند».

صحبت های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هنوز تمام نشده است که چند نفر از اصحاب کنار هم جمع می‌شوند و پچ پچ کنان می‌گویند: محمد می خواهد امامت را در اهل بیت خودش قرار دهد.

چهار نفری به سوی کعبه به راه می‌افتند و وارد خانه‌ی خدا می‌شوند و با هم پیمان می‌بندند.قول و قرارهایشان را روی برگه ای می‌نویسند و آن را به ابوعبیده می‌سپرند. متن نامه شان این است:«محمد چه خدا او را بمیراند و چه بکشد،هرگز اجازه نمی‌دهیم که امامت در اهل بیت او باشد».آنها تصمیمشان را گرفته اند و ذره ای از آن کوتاه نمی‌آیند.

نکات

1- پس از سال ها پیامبری حضرت ابراهیم علیه السلام و پس از آن امتحان های سنگین و دشوار خداوند مدال امامت را به ایشان داد؛ این یعنی مقام امامت از مقام پیامبری بالاتر است. (باید بدانیم که حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم) هم پیامبر بود و هم امام).

2- فداکاری حضرت علی علیه السلام در شب هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه ،

مانند سربلندی اسماعیل علیه السلام در پذیرش فرمان پدرشان حضرت ابراهیم علیه السلام است.

3- به فرموده‌ی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تنها راه نجات از گمراهی متصل شدن و کمک گرفتن از قرآن و اهل بیت علیهم السلام است.آنان که به گمان خود قرآن را گرفتند و اهل بیت علیهم السلام را رها کردند، مطمئنا از گمراهی نجات نمی یابند.

4-عده ای از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم مخالفت می‌کردند و علیه ایشان نقشه می‌کشیدند.

بررسی حدیث ثقلین

اشاره

حدیث ثقلین از احادیث متواتری است که تعداد زیادی از صحابه آن را نقل کرده اند. توجه و دقت در مضمون این حدیث نکات مهمی همچون: عصمت اهل بیت علیهم السّلام تا روز قیامت، بقای امامت و حضور اهل بیت علیهم السّلام تا روز قیامت، جدا نشدن قرآن و اهل بیت علیهم السّلام از همدیگر، لزوم رجوع به اهل بیت علیهم السلام را به اثبات می رساند.

در این متن می خوانید:

تحریف در متن حدیث ثقلین

چون پیغمبر صلّی الله علیه و آله و همراهان به جحفه رسیدند، حضرت دستور داد زیر درختی را جارو کردند و در آنجا برای مردم خطبه خواند و فرمود:

ایّها النّاس؛ انِّی کائن لکم فرطاً، و قد ترکت فیکم ما ان اخذتم به لم تضلّوا ابداً، کتاب الله و سنّه نبیّه.⁽¹⁾

ای مردم؛ من وسیله اجر و پاداش برای شما بودم و هستم. در میان شما چیزی گذاشته ام که تا هنگامی که به آن تمسک جویید، هرگز پس از من گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنّت پیغمبر او.

اگر

این حدیث همان حدیث مشهور و معروف ثقلین باشد که گروهی از مردمان را دچار تنگنا کرده و در نتیجه از جادّه انصاف و اعتدال بیرون رفته اند؛ باید متن تحریف شده یا نصی دیگر و مشابه آن باشد. امّا آنان خیال کرده اند که همان است تا بلکه حق را باطل و باطل را تأیید کنند.

تاملی در متن فوق

توضیح مطلب نیازمند قدری تفصیل است امّا چنین فرصتی برای ما فراهم نیست. در عین حال به طور خلاصه چند نکته را بیان می‌کنیم:

الف) ثَقَل یا ثِقل

ظاهراً ثَقَلین (به فتح ثاء و قاف) درست است. ابن حجر هیثمی گوید:

رسول خدا صلّی الله علیه و آله قرآن و عترت خود را ثَقَلین نامید؛ زیرا ثَقَل، هر چیز نفیس و خطیری است که باید حفظ و صیانت شود. این دو نیز چنان است؛ زیرا هر یک، معدن علوم دینیه و اسرار و حکم علیه و احکام شرعیه است. از این رو، رسول خدا صلّی الله علیه و آله مسلمانان را تشویق کرده تا به آنان اقتدا نموده بدان تمسک جویند.

برخی گفته اند: آن دو ثِقلین نامیده شده اند؛ زیرا وجوب رعایت آن دو، کار سنگینی است.⁽¹⁾

شریف رضی معتقد است:

نامیدن کتاب و عترت به ثقلین، واحد آن، ثقل است و آن متاع مسافر باشد که هر گاه کوچ کند، با خود ببرد و هر گاه فرود آید، در کنار خویش نهد. بنابراین رسول خدا صلّی الله علیه و آله کتاب و عترت را در جای دو رفیق خود در سفر و همراهان خویش در حضر قرار داده است و آن دو را به منزله متاعی نامیده که پس از وفاتش بر

جای می‌گذارد.⁽¹⁾

ب) نص صحیح و صریح حدیث ثقلین

نمی توان به این روایت اعتماد کرد و آن را حدیث معروف و مشهور ثقلین دانست. روایت مورد اعتماد برجستگان علم و روایت، متنی از حدیث ثقلین است که با سندهای صحیح روایت شده و متون نزدیک به هم دارد. از جمله متنی است که در صحیح مسلم آمده است. به موجب این روایت رسول خدا صلّی الله علیه و آله در غدیرخم فرمود:

یوشک أن یأتی رسول ربی فاجیب و أنا تارک فیکم الثقلین: أولهما کتاب اللّه فیه الهدی و النور، فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحث علی کتاب اللّه و رغب فیه. ثم قال: و أهل بیتی. أذکّرکم اللَّه فی أهل بیتی، أذکرکم اللّه فی أهل بیتی…⁽²⁾

نزدیک است که فرستاده پروردگارم بیاید و من دعوت او را بپذیرم. همانا من دو چیز گران‌بها در میان شما باقی می‌گذارم: نخستین آن دو، کتاب خداوند (قرآن) است که در آن هدایت و نور است. کتاب خدا را بگیرید و به آن تمسّک جویید- پیامبر صلّی الله علیه و آله مسلمانان را به کتاب خداوند تشویق و ترغیب کرد- سپس گفت: و اهل بیت من (خاندان من). خداوند را درباره اهل بیتم به یاد شما می‌آورم، خداوند را درباره اهل بیتم به یاد شما می‌آورم.

متون دیگری نزدیک به همین متن روایت شده است. برای دیدن آن می‌توانید به منابع مذکور در پاورقی مراجعه کنید.

ج) صحابه راوی حدیث ثقلین

سخاوی بیان کرده که حدیث ثقلین را شماری از اصحاب روایت کرده‌اند. آنان عبارتند از:

ابوسعید خدری؛

زید بن ارقم؛

جابر بن عبدالله انصاری؛

حذیفه بن اسید غفاری؛

خزیمه بن ثابت؛

سهل بن سعد؛

ضمیره؛

عامر بن ابی لیلی؛

عبدالرحمن

بن عوف؛

عبدالله بن عبّاس؛

عبدالله بن عمر؛

عدی بن حاتم؛

عقبه بن عامر؛

علی علیه السّلام،

ابوذر غفاری؛

ابورافع قبطی؛

ابوشریح خزاعی؛

ابوقدامه انصاری؛

ابوهریره؛

ابوالهیثم یتهان؛

امّ سلّمه؛

امّ هانی بنت ابوطالب؛

و شماری از مردان قریش.⁽¹⁾

میر حامد حسین هندی اسامی زیر را بر آنان افزوده است:

حسن بن علی علیه السّلام؛

سلّمان فارسی؛

حذیفه بن یمان؛

زید بن ثابت؛

عبدالله بن حنطب؛

جبیر بن مطعم؛

براء بن عازب؛

انس بن مالک؛

طلحه بن عبدالله؛

عمرو بن العاص؛

سعد بن ابی وقّاص؛

سهل بن سعد؛

ابوایوب انصاری؛

فاطمه زهرا سلام الله علیها؛

ابولیلی انصاری.⁽²⁾

د) حدیث ثقلین، حدیث متواتر

راویان تصریح کرده‌اند که رسول خدا صلّی الله علیه و آله این سخن را در چند جا بیان فرموده است. از جمله در: عرفات در حجه الوداع، در مدینه در بستر بیماری، در غدیر خم به هنگام بازگشت از حجه الوداع و نیز پس از بازگشت از طایف.⁽³⁾

علاوه بر این تصریح کرده‌اند که این حدیث را بیش از سی نفر از صحابه روایت کرده‌اند.⁽⁴⁾دیدیم که نزدیک به چهل نفر از صحابی حدیث ثقلین را روایت کرده‌اند.

ابن حجر هیثمی، روایتی را که از هشت نفر صحابی نقل شده باشد، متواتر می‌داند.⁽⁵⁾حال چگونه است حدیثی که سی و هشت نفر از صحابه آن را روایت کرده باشند؟!

ه) هماهنگی سنّت و عترت

روشن است که حدیث: «کتاب الله و عترتی» متواتر است امّا حدیث: «کتاب الله و سنّتی» چنین نیست. حال اگر با هم تعارض داشته باشند، بدیهی است که حدیث متواتر مقدم باشد.

علاوه بر این، هیچ گونه منافاتی بین دو حدیث مذکور وجود ندارد بلکه دو حدیث مستقل و جداگانه‌اند که هیچ یک به دیگری

آسیب نمی‌رساند. اگر بپذیریم که این دو با هم ارتباط دارند، در این صورت هم به همدیگر زیان نمی‌زنند. بدین صورت که یکی توضیح دیگری باشد یا آن دیگری را مقید سازد. یعنی: سنّت رسول خدا صلّی الله علیه و آله که حضرت مسلمانان را بدان سفارش می‌کند، همان است که عترت آن را نقل می‌کند و همین است که از گمراهی باز می‌دارد؛ زیرا عترت از خطا، سهو و نسیان و از هر گونه نقص، عیب و اختلاف مصون و معصوم است.

امّا سنّتی که امثال ابوهریره، سمره بن جندب، کعب الاحبار، عمرو بن العاص و همتایان آنها نقل می‌کنند، قابل اعتماد نیست و چه بسا مورد تحریف و تغییر قرار گرفته باشد.

بنابراین، دو حدیث مذکور بر حجت و طریق اثبات آن دلالت دارند.

و) اسرار حدیث ثقلین

1 . حدیث ثقلین بر عصمت عترت علیهم السّلام دلالت دارد؛ زیرا رسول خدا صلّی الله علیه و آله آن را همتای قرآن قرار داد و فرمود تمسّک به آن دو از ضلالت و گمراهی باز می‌دارد. اگر آنان مرتکب سهو، خطا و نیسان می‌شدند یا دروغ می‌گفتند- پناه بر خدا- یا چنین احتمالی درباره‌شان می‌رفت، هرگز تمسّک به آنها موجب امن از ضلالت نبود.

2 . این حدیث تأکید دارد که عصمت اهل بیت علیهم السّلام تا زمانی که در حوض کوثر بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله وارد شوند، ثابت و مستمر است. این دلالت دارد که تا دنیا باقی است در منصب هدایت امت قرار دارند.

3 . این منصب جز به بقای امامت و حضور اهل بیت علیهم السّلام نیست. بنابراین باید یکی

از ارشاد‌های نمایان در زنده بودن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تا کسب وراثت زمین باشد.

ابن حجر هیثمی می‌گوید:

احادیث حثّ بر تمسّک به اهل بیت علیهم السّلام اشاره دارد که تا روز قیامت، زمین از وجود فرد شایسته ی به تمسّک از میان آنان خالی نخواهد بود. همچنان که کتاب عزیز خداوند نیز همین گونه است.

سمهودی حنفی نیز می‌گوید:

از این خبر فهمیده می‌شود که در هر زمان فردی از اهل بیت و عترت طاهرین وجود دارد که شایسته ی تمسّک است.⁽¹⁾

علّامه وشنوی هم سخنی در توضیح همین معنی دارد.⁽²⁾

4 . اگر اهل بیت علیهم السّلام جایز الخطا بودند، قطعاً از قرآن جدا می‌شدند. در حالی که حدیث ثقلین می‌گویند: هرگز از آن جدا نخواهند شد تا در حوض کوثر بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله وارد شوند.

5 . این تعبیر که قرآن و عترت هرگز از هم جدا نخواهند شد، بیانگر آن است که قرآن همراه عترت و تصدیق‌گر آن است نه همراه دیگران و در مقابل خاندان پیغمبر صلّی الله علیه و آله، هرگز چنین نخواهد بود و متضمن هیچ نکته‌ای در مخالفت با اقوال و افعال اینان نیست… همچنان که آنان هم هرگز از قرآن جدا نمی‌شوند.

این بدان معنی است که قرآن و سنّت نیازمند حافظ و مبینی است که آن دو را شرح کند و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن را بیان نماید، مشکلات را توضیح دهد و تحریف باطل گرایان را از هر دو دور سازد.

6 . اگر مراجعه به کتاب و سنّت بدون مراجعه به عترت، امت را

از ضلالت حفظ می‌کرد، پس از رسول خدا صلّی الله علیه و آله، مردم با هم اختلاف نمی‌کردند و به ده‌ها گروه و فرقه تقسیم نمی‌شدند.

اگر مراجعه به کتاب و سنّت بدون عترت کافی بود، این سخن خدای متعال بی معنی بود که فرمود:

فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُون.⁽¹⁾

پس اگر نمی‌دانید، از اهل یادآوری (و پژوهندگان کتاب‌های آسمانی) جویا شوید.

ز) عترت کیست؟

روشن است که منظور از عترت، همه نزدیکان و خویشاوندان رسول خدا صلّی الله علیه و آله نیست؛ بلکه منظور کسانی است که حضرت در متون مختلف حدیث ثقلین بیان فرموده است: و عترتی اهل بیتی.

در جای دیگری اثبات کرده‌ایم که «اهل بیت» مذکور در آیه تطهیر، اهل بیت نبوت است و حدیث کساء، ائمّه اثنی عشر و غیره دلالت دارد که آنان، علی، فاطمه، حسن، حسین و نه امام از فرزندان حسین علیهم السّلام می‌باشند.⁽²⁾

منبع

اقتباسی از ترجمه کتاب الصحیح من سیره النبی الاعظم صلی الله علیه وآله، ج 5، علامه سید جعفر مرتضی عاملی

پیوند مهدوی

امام معصوم علیه السلام ادامه‌ی ثقلین است

حدیث ثقلین مورد قبول شیعه و اهل سنت است.طبق حدیث ثقلین قرآن و اهل بیت علیهم السلام تا قیامت از هم جدا نمی‌شوند.

اگر قرآن معجزه‌ی جاویدان تا قیامت است پس همواره امامی از اهل بیت علیهم السلام هم تا قیامت همراه قرآن است.

حدیث ثقلین وجود امام زمان علیه السلام را ثابت می‌کند.

4. دهم ماه : عید قربان

بیان مختصر

عید قربان

عید قربان از اعیاد مهم مسلمانان است در این روز حضرت ابراهیم علیه السلام مأمور به ذبح فرزندش حضرت اسماعیل شد او برای انجام امر خدا فرزندش را به قربانگاه برد و آماده ذبح اوگردید

اما هرچه کوشش کرد چاقو گلوی اسماعیل علیه السلام را نبرید ، وحی آمد «قد صدقت الرؤیا» یعنی امتحانت را با موفقیت و سرافرازی انجام دادی ؛ آنگاه خداوند گوسفندی را برای قربانی بجای اسماعیل فرستاد و این چنین سنت حسنه قربانی درعیدقربان مقرر شد .

سال ها بعد حضرت ابوطالب علیه السلام به شکرانه ولادت مولود کعبه در این روز تعداد زیادی گاو و گوسفند و شتر قربانی کرد و به مردم اعلان کرد که پس از طواف بیت الله برای خوردن ولیمه فرزندش علی علیه السلام حاضر شوند.

تجلی نور خداوند بر حضرت موسی علیه السلام

عید قربان روزی است که حضرت موسی علیه السلام در آن روز به درخواست قومش از خدا خواست تا بر او تجلی کند « قالَ ربِّ أرنی اَنظُرُ اِلیکَ قالَ لَن تَرانی» یعنی خداایا اجازه بده تو را ببینم! خداوند فرمود تو هرگز مرا نخواهی دید به آن کوه نگاه کن اگر طاقت تجلی من را داشت و باقی ماند تو هم خواهی توانست . پس کوه با تجلی نور خدا از بین رفت و حضرت موسی بی هوش شد و خداوند دوباره او را هوشیار کرد و حضرت موسی علیه السلام گفت «سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِین» یعنی خدایا تو پاک و منزّهی و من از این درخواست عذر خواهی می کنم و به تو ایمان دارم.

اعطای الواح به حضرت موسی علیه السلام

حضرت موسی علیه السلام برادرش هارون را به جای خود منصوب کرد و مدت سی شب به کوه طور رفت آنجا که وعده مناجات با خدا داشت پس از آن خدای متعال فرمود ده شب دیگر بمان وقتی وعده به پایان رسید یعنی روز دهم

ذی الحجه ؛ خداوند لوح هایی برایش فرستاد که در آنها تورات نوشته شده بود. حضرت موسی علیه السلام آن ها را به دست گرفت و به نزد قومش آمد اما با کمال تعجب دید که امّتش در غیاب او حضرت هارون را رها کرده اند و پیرو سامری و گوساله پرست شده¬اند.

و چقدر این قصه شباهت دارد به بی وفایی و عهدشکنی مردمی که پس از پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را تنها گذاشته و دنبال دیگران رفتند!!؟ اتّفاقا حضرت علی علیه السلام وقتی شمشیر بر سرش گرفتند و از او خواستند با دیگری بیعت کند رو کرد به جانب قبر پیامبر اکرم و گفت «یابنَ اُمَّ اِنَّ القَومَ إستَضعَفونی وَ کادَوا یقتلوننی» (آیه 150 اعراف) یعنی ای پسر مادرم! (ای برادر) این مردم مرا تنها گذاشته اند و نزدیک است مرا بکشند!

دقیقا همان سختی که حضرت هارون علیه السلام در جواب حضرت موسی علیه السلام گفت آنگاه که از او پرسید چرا گذاشتی این ها گوساله پرست شوند !

مستندات

امالی طوسی ص 709 (هلموا علی ولیمه ابنی علی... )

سوره اعراف آیه 143

سوره اعراف آیه 142

الامامه و السیایه ج1/19 الی 20

بیان تفصیلی

عید قربان

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سال دهم هجری همراه اهل بیت خود و صد و بیست هزار نفر وارد مکه معظمه شدند تا آخرین حج خود را به جا آورده و حج ابراهیمی را به مردم بیاموزند.

روز دهم ذی الحجه عید قربان است که حاجیان باید به منی بیایند و سه عمل زیر را انجام دهند:

عقبه 2. قربانی 3. حلق یا تقصیر

عید قربان آن سال برای مسلمانان روز بزرگی بود، چرا که در منی قربانی کردند و یاد خلیل اللّه و پسرش اسماعیل علیه السلام را زنده ساختند و این سنت ابراهیمی را برای همیشه احیاء کردند.

پس از ورود به منی، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مرحله به مرحله مناسک را بیان کرده و سپس به صورت عملی انجام می دادند.

روز عید قربان در منی آیه 281 سوره بقره بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد:

«و اتقوا یوما ترجعون فیه الی اللّه ثم توفی کل نفس ما کسبت و هم لا یظلمون»: «بترسید از روزی که در آن به سوی خدا بازمی گردید، سپس هر کسی به آن چه کسب کرده سزا داده می شود و مورد ظلم قرار نمی گیرند».

رمی جمره عقبه

پس از استقرار مردم در خیمه های خود در منی اولین عمل رمی جمره عقبه بود. قبل از شروع به رمی جمره کبری یا عقبه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بین جمرات توقف کرده و خطاب به مردم فرمودند:

امروز چه روزی است؟ گفتند: روز عید قربان. فرمودند: اینجا کدام شهر است؟ گفتند: شهر حرام. پرسیدند: چه ماهی است؟ گفتند: ماه حرام . فرمودند: این روز حج اکبر است. خون شما و اموالتان و آبرویتان برای یکدیگر حرام و محترم است مانند حرمت این شهر در این ماه در این روز، تا روزی که خدا را ملاقات کنید و از اعمالتان سؤال کند . سپس فرمودند: آیا ابلاغ نمودم؟ گفتند: آری. حضرت این جمله را

تکرار کردند: «اللهم اشهد»: «خدایا شاهد باش». در این حال حضرت انگشت سبابه را رو به آسمان برده و سپس با آن به طرف مردم اشاره کردند و فرمودند: مبادا بعد از من به کفر باز گردید و گردن یکدیگر را بزنید.

قربانی

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و مسلمانان بعد از رمی جمره عقبه برای عمل بعدی یعنی قربانی به قربانگاه رفتند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای آمادگی مردم فرمودند: امروز روز جاری کردن و صدا بلند کردن است. جاری کردن خون قربانی هایی که بر زمین جاری می کنید. هر کس نیتش صادق باشد اولین قطره خون قربانی کفاره هر گناهی خواهد بود، و صدای بلند همان دعا است، به درگاه خدا با صدای بلند دعا کنیم. قسم به آن که جان محمد به دست اوست احدی از این مکان باز نمی گردد مگر این که آمرزیده شده به جز صاحب گناه کبیره‌ای که بر آن اصرار دارد و هرگز به فکر ترک آن نیست .

تقصیر

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از قربانی موی سر خود را تراشیدند. کسی که سر آن حضرت را می تراشید معمر بن عبد اللّه بود که مسئول جهاز شتر حضرت بود. در آن حال اصحاب اطراف آن حضرت حلقه زده بودند و هر یک منتظر بود که رشته ای از موی حضرت را برای تبرک بردارد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ابتدا به معمر دستور دادند موهای سمت راست سر را بتراشد. سپس ابوطلحه انصاری را صدا زد و موهای سمت راست را

به او سپرد بعد از آن دستور تراشیدن موهای سمت چپ سر را دادند و آنها را نیز به ابو طلحه دادند. پس از تراشیدن کامل موی سر مبارک آنها را بین اصحاب تقسیم کردند. اینک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و مسلمانان از احرام خارج شدند و به مکه رفتند تا در آنجا طواف و سعی انجام دهند.

عید سعید قربان

روز دهم ذی الحجه عید قربان یکی از چهار عید مهم اسلامی «غدیر، فطر، جمعه و قربان» است که برای شرافت یافتن و عید بودن آن جهات مختلفی ذکر شده است مانند:

امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: ... حضرت ابوطالب علیه السلام پس از ولادت فرزند عزیزشان علی علیه السلام ولیمه ای عظیم برپا نمودند که شامل 300 شتر و 1000 گاو و گوسفند بود. حضرت ابوطالب علیه السلام پس از تهیه این ولیمه فرمود: ای مردم! هرکس می خواهد از طعام فرزندم علی علیه السلام استفاده کند هفت بار خانه خدا را طواف کند سپس به فرزندم علی سلام کند و وارد شود که خدای عزوجل علی را شرافت داده است. کار بزرگ ابوطالب باعث شد که بعد از آن یوم نحر «عید قربان» شرافت پیدا کند.

جبرئیل به حضرت آدم علیه السلام امر نمود تا در ادامه اعمال حج موی سر خود را کوتاه نماید و آماده ملاقات (و دریافت انوار پنج تن آل عبا علیهم السلام) شود.

حضرت ابراهیم در نظر داشت فرزندش اسماعیل را طبق

فرمان الهی قربانی کند اما خداوند او را معاف نمود. در این حال حضرت ابراهیم علیه السلام محزون شد و گفت: خدایا می خواستم با حزن و اندوه و اشک و آه به واسطه قربانی فرزندم به تو تقرب جویم و از آن محروم شدم . خداوند متعال جبرئیل را فرستاد تا مصائب فرزند خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله و سلم ، حضرت ابا عبداللّه الحسین را برای ابراهیم علیهم السلام بخواند.

جبرئیل مصائب کربلا را خواند و ابراهیم علیه السلام اشک ریخت. خداوند فرمود: ای ابراهیم این حزن و اندوه و اشک تو بر امام حسین علیه السلام جایگزین ذبح فرزندت اسماعیل شد و به تقرب و کمالات نائل شدی! و این همان معنای ذبح عظیم است.

پس از مناجات چهل شبانه روزی حضرت موسی علیه السلام در کوه طور، خداوند متعال در روز عید قربان با نور خود بر او تجلی نمود و الواح تورات به ایشان اعطاء شد.

روز عید قربان در مسجد خیف منا و در جریان حجة البلاغ حدیث شریف ثقلین توسط رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم قرائت شد.

حدیث شریف ثقلین که در مواقع مختلف از جمله عید سعید قربان از لسان شریف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قرائت شده نشان از لزوم حضور دائمی امام در کنار قرآن به عنوان مفسر و مترجم آن دارد.

مستندات

باقر انصاری است.

2 . طبقات ابن سعد ج 2 ص 185.

3 . سنن ابن ماجه ج 2 ص 1016. مستدرک حاکم ج 2 ص 331. سنن الکبری (بیهقی) ج 3

ص 215 و ج 5 ص 140. مصنف ابن ابی شیبة ج 4 ص 339. کنزالعمال ج 5 ص 291 - 297. طبقات الکبری ج 2 ص 183. عمدة القاری ج 10 ص 82.

5 .امالی طوسی، ص 709

6 . با توجه به جا به جایی ایام حج در زمان جاهلیت که خداوند متعال در قرآن بدان اشاره نموده است: «انما النسی‌ء زیادة فی الکفر»«توبه:37»، این احتمال وجود دارد که ایام حج سال ولادت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز به ماه رجب منتقل شده باشد.

7 . تفسیر قمی ج1 ص45

8 . الکافی ؛ ج4 ؛ ص549

10 . تفسیر صافی، ج3، ص317

بیان داستانی

عید قربان

روز عید قربان است، دیروز در صحرای «عرفات» بودم، دیشب هم در سرزمین «مشعر» ماندم، امروز صبح به اینجا رسیده‌ام. اینجا سرزمین «مِنا» است،جایی که آرزوهای بزرگ انسان برآورده می‌شود.

خسته‌ام، صبح زود برای سنگ زدن به جَمَره یا همان شیطان بزرگ رفتم و هفت سنگ بر آن زدم. باید در این شلوغی راه خود را پیدا کنم، در جستجوی قربانگاه هستم، به من گفته‌اند که باید این مسیر را تا انتها بروم، در پای آن کوه قربانگاه است.

لباس احرام به تن دارم، وقتی گوسفند خود را قربانی کنم، باید موی سر خود را بتراشم، آن وقت حاجی می‌شوم.

ه گمانم آن ساختمان قربانگاه است، چه جمعیّتی آنجا جمع شده است، وارد قربانگاه می‌شوم، چند نفر از دوستان آنجا منتظرم هستند، سلام می‌کنم، با هم به سوی محلّ نگهداری گوسفندان می‌رویم. گوسفندان را انتخاب می‌کنیم، کتاب دعای خود را باز می‌کنم و شروع به خواندن دعا می‌کنم:

بار خدایا! به نام تو و یاد تو می‌خواهم گوسفندی را قربانی کنم، می‌خواهم به آیین و سنّت پیامبر تو عمل کنم!

بار خدایا! تو وعده کرده‌ای که هر کس با اخلاص در این سرزمین قربانی کند، گناهان او را می‌بخشی، از تو می‌خواهم تا شیرینی عفو خود را به من بچشانی.

لحظه‌ای به فکر فرو می‌روم، به یاد می‌آورم چه رمز و رازی در این عمل است، به یاد ابراهیم علیه‌السلام می‌افتم...

سالیان سال است که ابراهیم علیه‌السلام در حسرت داشتن فرزند است و بارها از خدا خواسته تا به او پسری بدهد. سرانجام خدا دعای او را مستجاب می‌کند و ابراهیم نام پسر خود را اسماعیل می‌گذارد. سال‌ها می‌گذرد، اسماعیل بزرگ می‌شود، اکنون موقع امتحان بزرگ ابراهیم علیه‌السلام است. گوش کن ابراهیم علیه‌السلام با پسرش چنین سخن می‌گوید: «ما باید به قربانگاه برویم».

اسماعیل در جواب پدر می‌گوید: «ای پدر! آنچه خدا به تو فرمان داده است انجام بده».

آنان به قربانگاه می‌رسند. پدر، پسر را روی زمین به سمت قبله می‌خواباند، اکنون پسر چنین می‌گوید: «روی مرا بپوشان و دست و پایم را ببند».او می‌خواست تا مبادا پدر نگاهش به نگاه او بیفتد و در انجام امر خدا ذرّه‌ای تردید نماید.

همه فرشتگان ایستاده‌اند و این منظره را تماشا می‌کنند، ابراهیم

علیه‌السلام «بسم اللّه» می‌گوید و کارد را بر گلوی پسر می‌کشد؛ امّا کارد نمی‌برد، دوباره کارد را می‌کشد، زیر گلوی اسماعیل سرخ می‌شود. ابراهیم علیه‌السلام کارد را محکم‌تر فشار می‌دهد؛ امّا

باز هم کارد نمی‌برد، او کارد را بر سنگی می‌زند و سنگ می‌شکند. صدایی در آسمان طنین می‌اندازد که ای ابراهیم تو از این امتحان سربلند بیرون آمدی. جبرئیل می‌آید، گوسفندی به همراه دارد، آن را به ابراهیم علیه‌السلام می‌دهد تا قربانی کند.

و این‌گونه است که روز دهم ذی‌الحجّه، عید قربان می‌شود، روزی که حاجیان به سرزمین «مِنا» می‌آیند و گوسفند قربانی می‌کنند.

من باید فکر کنم و بدانم که اسماعیلِ من چیست؟ ریاست، شهرت، ثروت، آبرو، عزّت و... آیا آماده‌ام تا همه این‌ها را در راه دوست قربانی کنم؟

اگر آن‌روز اسماعیل علیه‌السلام قربانی می‌شد، از او هیچ نسلی باقی نمی‌ماند، پیامبر و حضرت علی علیه‌السلام و همه امامان ما از نسل اسماعیل علیه‌السلام می‌باشند، آری، اگر او در آن روز قربانی می‌شد، دیگر پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام به دنیا نمی‌آمدند.

عید قربان عید بزرگی است، روزی که همه مسلمانان جشنی بزرگ می‌گیرند و خدا را شکر می‌کنند.

هنوز من در سرزمین «مِنا» هستم، بعد از قربانی کردن، سر خود را تراشیده‌ام و از لباس احرام بیرون آمده‌ام، شب یازدهم ذی‌الحجّه نیز در این سرزمین ماندم، روز یازدهم به سه شیطان بزرگ سنگ زدم. اکنون ساعت 10 صبح روز دوازدهم است، می‌خواهم به سوی شیاطین بروم و آخرین سنگ‌های خود را بزنم. پس از آن می‌توانم به شهر مکّه باز گردم، با انجام این کار دیگر

اعمال سرزمین «مِنا» تمام

می‌شود.

تو نگاهی به من می‌کنی و می‌خواهی برای تو از راز این کار بگویم، دوست داری بدانی که چرا باید به این سه شیطان سنگ زد.

باید بار دیگر از ابراهیم علیه‌السلام برایت سخن بگویم، خدا به ابراهیم علیه‌السلام دستور داد تا اسماعیل علیه‌السلام را به این سرزمین بیاورد و در راه او قربانی کند . وقتی ابراهیم علیه‌السلام همراه اسماعیل به این سرزمین آمد ، شیطان سر راهشان آمد و او را این‌گونه وسوسه کرد : «تو چقدر بی‌رحمی ! آیا می‌خواهی با دست خود فرزندت را سر ببری ؟» .

جبرئیل به کمک ابراهیم علیه‌السلام آمد و دستور داد که شیطان را با سنگ بزند . ابراهیم علیه‌السلام سنگی برداشت و به سوی شیطان پرتاب کرد .

او با زبان دل این‌گونه با شیطان سخن می‌گفت : «تو می‌خواهی مرا وسوسه کنی تا دستور خدای خویش را انجام ندهم ! من ، خود ، فرزند و هر چه دارم را فدای خدا می‌کنم» .

از آن‌روز است که حاجی به همان جایی سنگ می‌زند که ابراهیم علیه‌السلام به شیطان سنگ زده است .

شیطان در آن مکان به زمین فرو رفت و ابراهیم علیه‌السلام به راه خود ادامه داد، باردیگر شیطان آمد و ابراهیم به او سنگ زد، بار سوم هم شیطان آمد و ابراهیم علیه‌السلام بازهم به او سنگ زد. اکنون همان مکانی که شیطان به دل زمین فرو رفت، جایگاهی شده است برای سنگ زدن به شیطان! آری، حاجی با این کار خود ، به تمام وسوسه‌های شیطان ، سنگ می‌زند .

در

سرزمین منا، مسجدی بزرگ وجود دارد که به نام مسجد «خیف» مشهور است. شنیده‌ام که در این مسجد هزار پیامبر نماز خوانده‌اند، چقدر خوب است که من هم در این مسجد بروم.

سمت راست جمرات، پای آن کوه را نگاه کن! مسجد خیف آنجاست. به سوی مسجد می‌روم، جمعیّت موج می‌زند، هر چه به مسجد نزدیک‌تر می‌شوم، ازدحام جمعیّت بیشتر می‌شود، به زحمت وارد مسجد می‌شوم، به دنبال جایی می‌گردم تا بتوانم دو رکعت نماز بخوانم، پس از مدّتی، یک جای خالی پیدا می‌کنم، به نماز می‌ایستم، بعد از نماز سر به سجده می‌گذارم و شکر خدا را به جا می‌آورم. اکنون با خود فکر می‌کنم، دوست دارم بدانم من کجا نشسته‌ام. به تاریخ سفر می‌کنم، به سال‌های دور می‌روم... به سال دهم هجری.

در این سال پیامبر به سفر حج آمده است، او روز دهم (روز عید قربان) در اینجا قربانی کرده است، شب یازدهم و شب دوازدهم در این سرزمین مانده است، اکنون که روز دوازدهم ذی‌الحجّه است، او به محلِ مسجد «خیف» آمده است. کسی در میان مردم اعلام می‌کند : «ای مردم ! همگی کنار مسجد خیف جمع شوید پیامبر می‌خواهد برای ما سخن بگوید» .

جمعیّت زیادی جمع شده است، پیامبر می‌گوید : «ای مردم ! من به زودی به دیدار خدای خود خواهم رفت ، بدانید که من دو چیز گرانبها در میان شما به یادگار می‌گذارم ، آن دو چیز گرانبها ، قرآن و عترت می‌باشند ، خداوند خبر داده است که قرآن و عترت من ، هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در روز

قیامت کنار حوض کوثر به من ملحق شوند ».

این پیام مهمّی بود که پیامبر در این مکان مقدّس به گوشِ همه مردم رساند ، امروز دیگر همه می‌دانند که عترت و خاندان پیامبر ، خیلی عزیز و محترم هستند ، قرآن و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام، یادگارهای پیامبر هستند . امروز همه می‌فهمند که خاندان پیامبر چه جایگاه ویژه‌ای دارند.

آری، از این سخن استفاده می‌شود که خاندان پیامبر شایستگی رهبری جامعه اسلامی را دارند، زیرا پیامبر در این سخن خود، اهل‌بیت علیهم‌السلام و قرآن را دو امانت بزرگ خود معرفی نمود و همانگونه که قرآن باعث هدایت انسان‌ها می‌شود، پیروی از اهل‌بیت علیهم‌السلام هم زمینه رستگاری و نجات را فراهم می‌کند. همان‌طور که هیچ باطلی در قرآن راه ندارد، هیچ باطلی هم در اهل‌بیت علیهم‌السلام راه ندارد و این همان معنای «عصمت» است، آری، خاندان پیامبر از هرگونه خطایی به دور هستند.

بیان دانش آموزی

پرده‌ی اول

سال ها از آزمون سنگین حضرت ابراهیم علیه السلام گذشته است.چه فرمانی دشوارتر از قربانی فرزندی مانند اسماعیل.با آن که ابراهیم علیه السلام تصمیم خود را گرفته است و اسماعیل را از فرمان خدا آگاه کرده؛ باز هم انگار شیطان دست بردار نیست و می خواهد او را از تصمیمش پشیمان کند.حضرت ابراهیم علیه السلام تصمیم می‌گیرد،فرمان خداوند را به دور از چشمان هاجر، مادر اسماعیل انجام دهد تا مبادا بی تابی های هاجر،او را از این مأموریت بزرگ منصرف کند.پدر و پسر دست در دست هم از شهر خارج می شوند. ابراهیم قدم هایش را محکم برمی دارد تا دل نلرزد و دستان سست نشود.در هر

پیچ کوه شیطان به صورتی ظاهر می‌شود و او را از کشتن فرزند باز می‌دارد.ابراهیم علیه السلام هربار سنگی را برمی‌دارد و شیطان را نشانه می‌گیرد.با هر زحمتی که هست خود را به جای خلوت وآرامی می‌رسانند.اسماعیل علیه السلام از پدر می‌خواهد تا چشمانش را ببندد تا مبادا نگاهش در نگاه پدر گیر کند و آزمون پدر را سخت تر از پیش کند.

بسم الله می‌گوید و چاقو را برمی‌دارد،اما چاقو هم با او سر ناسازگاری دارد.انگار نمی‌خواهد ابراهیم علیه السلام کارش را تمام کند.چاقو گردن را نمی‌برد.چندین بار آن را تیز می‌کند، اما فایده ای ندارد. شانه های ابراهیم علیه السلام بیش از این توان این بار سنگین را ندارد. هر جور که هست ابراهیم علیه السلام چاقو را محکم تر از پیش برمی‌دارد و ان را روی گردن نقره ای رنگ اسماعیل می‌گذارد و محکم تر از پیش می‌کشد.ندایی ابراهیم علیه السلام را به خود می‌آورد. ای ابراهیم! آن‌چه در رؤیا به تو وحی کردیم را انجام دادی. ما تو را امام مردم قرار می‌دهیم.

ابراهیم تازه به علت این آزمون دشوار پی می‌برد.خدا را شکر می‌کند و اسماعیل را به آغوش می‌کشد.

پرده‌ی دوم

قرن ها از امتحان دشوار حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام می‌گذرد. روزی که اسماعیل فرمان الهی را می‌پذیرد و خویش را به دست پدر می‌سپرد تا پدر دستور ذبحش را اجرا کند.

این جا مکه است و این بار داستان جور دیگری تکرار می‌شود.پس از درگذشت حضرت ابوطالب علیه السلام فشار مشرکان بر مسلمانان افزایش یافته است.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مقدمه‌ی مهاجرت مسلمانان به مدینه

را فراهم می‌کند.شب اول ربیع الاول سال سیزدهم هجری مشرکان نقشه کشیده اند، دسته جمعی به خانه‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هجوم برند و ایشان را به قتل برسانند.رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که از این توطئه با خبر شده است،موضوع را با حضرت علی علیه السلام در میان می‌گذارد.قرار می‌شود حضرت علی علیه السلام به جای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در بستر ایشان بخوابد تا دشمن گمان کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در خانه‌ی خویش خوابیده است و از سوی دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به سوی مدینه هجرت کند.حضرت علی علیه السلام مانند اسماعیل علیه السلام مشتاقانه درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را می‌پذیرد و با فداکاری تمام آماده‌ی شهادت می‌شود. مشرکان نقشه‌ی خود را عملی می‌کنند،اما با تعجب علی علیه السلام را در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌بینند.

خدا بر این فداکاری آفرین می‌گوید:« و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است». (بقره،207)

پیوند مهدوی

اشاره

از کارهای مستحب در روز عید قربان، خواندن دعای ندبه است. وقتی جای خالی امام را در نماز عید می بینیم و بر فراق اماممان ندبه و گریه می کنیم.

حضرت ابراهیم علیه السلام، فرزندش را به قربانگاه آورد. ماهم در این روز به امام عرضه می داریم که عزیزترین دارایی هایم، یعنی جان خود را فدای تو می کنم.

آیات و روایات

المناقب (للعلوی) / الکتاب العتیق ؛ ص50

فلمّا رای أبو طالب،

قال: یا فاطمة، دعیه فإنّه آیة من آیات اللّه الکبری، قال: فلمّا کان من الغد دخل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی فاطمة فلمّا رآه ضحک فی وجهه و سار إلیه فأخذه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقالت فاطمة: و ربّ الکعبة و لأجل ذلک سمّی یوم عرفه یعنی أمیر المؤمنین عرف رسول اللّه، ثمّ قال رسول اللّه: و الذی نفسی بیده لقد ابتدأنی بالصحف الذی أنزلها اللّه علی آدم علیه السّلام و أقام بها شیث ابنه و تلاها من أوّل حرف إلی آخره حتّی لو حضر شیث لأقرّ بأنّه أحفظ لها منه ثمّ قرأ توراة موسی علیه السّلام حتّی لو حضر موسی بن عمران لأقرّ بأنّه أحفظ لها منه ثمّ إنجیل عیسی علیه السّلام حتّی لو حضر عیسی بن مریم لأقرّ بأنّه أحفظ منه ثمّ قرأ القرآن الذی أنزل اللّه عزّ و جلّ علیّ ثمّ خاطبنی و خاطبته کما یخاطب الأنبیاء علیهم السّلام.

فلمّا کان الیوم الثالث و کان العاشر من ذی الحجّة نادی أبو طالب نداء جامعا و قال: یا معشر الناس، هلمّوا إلی ولیمة ابنی علیّ علیه السّلام، قال: و نحر ثلاث مائة من الإبل و الفرس و البقر و ثلاث آلاف رأس من الغنم و اتّخذ ولیمة عظیمة و قال: أیّها الناس من أراد منکم أن یتناول من طعام علیّ علیه السّلام تفعلوا ذلک و جرت هذه السنّة فی یوم الأضحی فلکلام فاطمة عرفت یوم الترویة و یوم عرفه و لفعل أبی طالب عرف یوم النحر .

الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج4 ؛ ص549

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ

ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی فِی کِتَابِهِ بِأَمْرٍ فَأُحِبُّ أَنْ أَعْمَلَهُ قَالَ وَ مَا ذَاکَ قُلْتُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ قَالَ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ لِقَاءُ الْإِمَامِ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ تِلْکَ الْمَنَاسِکُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ فَأَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ قَالَ أَخْذُ الشَّارِبِ وَ قَصُّ الْأَظْفَارِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ ذَرِیحَ الْمُحَارِبِیِّ حَدَّثَنِی عَنْکَ بِأَنَّکَ قُلْتَ لَهُ- لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ لِقَاءُ الْإِمَامِ- وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ تِلْکَ الْمَنَاسِکُ فَقَالَ صَدَقَ ذَرِیحٌ وَ صَدَقْتَ إِنَّ لِلْقُرْآنِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ مَنْ یَحْتَمِلُ مَا یَحْتَمِلُ ذَرِیحٌ . الخصال ؛ ج1 ؛ ص58 حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّیْسَابُورِیُّ الْعَطَّارُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ النَّیْسَابُورِیُّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِبْرَاهِیمَ ع أَنْ یَذْبَحَ مَکَانَ ابْنِهِ إِسْمَاعِیلَ الْکَبْشَ الَّذِی أَنْزَلَهُ عَلَیْهِ تَمَنَّی إِبْرَاهِیمُ ع أَنْ یَکُونَ قَدْ ذَبَحَ ابْنَهُ إِسْمَاعِیلَ بِیَدِهِ وَ أَنَّهُ لَمْ یُؤْمَرْ بِذَبْحِ الْکَبْشِ مَکَانَهُ لِیَرْجِعَ إِلَی قَلْبِهِ مَا یَرْجِعُ إِلَی قَلْبِ الْوَالِدِ الَّذِی یَذْبَحُ أَعَزَّ وُلْدِهِ عَلَیْهِ بِیَدِهِ فَیَسْتَحِقَّ بِذَلِکَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ أَهْلِ الثَّوَابِ عَلَی الْمَصَائِبِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِبْرَاهِیمُ مَنْ أَحَبُّ خَلْقِی إِلَیْکَ فَقَالَ یَا رَبِّ مَا خَلَقْتَ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ حَبِیبِکَ مُحَمَّدٍ ص فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ نَفْسُکَ قَالَ بَلْ هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ نَفْسِی قَالَ فَوُلْدُهُ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ وُلْدُکَ قَالَ بَلْ

وُلْدُهُ قَالَ فَذَبْحُ وُلْدِهِ ظُلْماً عَلَی أَیْدِی أَعْدَائِهِ أَوْجَعُ لِقَلْبِکَ أَوْ ذَبْحُ وُلْدِکَ بِیَدِکَ فِی طَاعَتِی قَالَ یَا رَبِّ بَلْ ذَبْحُ وُلْدِهِ ظُلْماً عَلَی أَیْدِی أَعْدَائِهِ أَوْجَعُ لِقَلْبِی قَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ فَإِنَّ طَائِفَةً تَزْعُمُ أَنَّهَا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ سَتَقْتُلُ الْحُسَیْنَ ابْنَهُ مِنْ بَعْدِهِ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً کَمَا یُذْبَحُ الْکَبْشُ وَ یَسْتَوْجِبُونَ بِذَلِکَ سَخَطِی فَجَزِعَ إِبْرَاهِیمُ ع لِذَلِکَ وَ تَوَجَّعَ قَلْبُهُ وَ أَقْبَلَ یَبْکِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِبْرَاهِیمُ قَدْ فَدَیْتُ جَزَعَکَ عَلَی ابْنِکَ إِسْمَاعِیلَ لَوْ ذَبَحْتَهُ بِیَدِکَ بِجَزَعِکَ عَلَی الْحُسَیْنِ وَ قَتْلِهِ وَ أَوْجَبْتُ لَکَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ أَهْلِ الثَّوَابِ عَلَی الْمَصَائِبِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ

شباهت حضرت علی علیه السلام به حضرت اسماعیل در لیلة المبیت در زیارت غدیریه

فَلَمَّا آلَ الْأَمْرُ إِلَیْکَ أَجْرَیْتَهُمْ عَلَی مَا أَجْرَیَا رَغْبَةً عَنْهُمَا[1] بِمَا عِنْدَ اللَّهِ لَکَ، فَأَشْبَهَتْ مِحْنَتُکَ بِهِمَا مِحَنَ الْأَنْبِیَاءِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ عِنْدَ الْوَحْدَةِ وَ عَدَمِ الْأَنْصَارِ، وَ أَشْبَهْتَ فِی الْبَیَاتِ عَلَی الْفِرَاشِ الذَّبِیحَ عَلَیْهِ السَّلَامُ، إِذْ أَجَبْتَ کَمَا أَجَابَ، وَ أَطَعْتَ کَمَا أَطَاعَ إِسْمَاعِیلُ صَابِراً مُحْتَسِباً، إِذْ قَالَ لَهُ:

«یا بنی إنی أری فی المنام أنی أذبحک فانظر ما ذا تری قال یا أبت افعل ما تؤمر ستجدنی إن شاء الله من الصابرین»[2] وَ کَذَلِکَ أَنْتَ لَمَّا أَبَاتَکَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْکُمَا، وَ أَمَرَکَ أَنْ تَضْطَجِعَ فِی مَرْقَدِهِ، وَاقِیاً لَهُ بِنَفْسِکَ، أَسْرَعْتَ إِلَی إِجَابَتِهِ مُطِیعاً، وَ لِنَفْسِکَ عَلَی الْقَتْلِ مُوَطِّناً، فَشَکَرَ اللَّهُ تَعَالَی طَاعَتَکَ، وَ أَبَانَ عَنْ جَمِیلِ فِعْلِکَ بِقَوْلِهِ جَلَّ ذِکْرُهُ: «و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله»

المزار الکبیر، ص279

5. دوازدهم ماه : سپردن ودایع الهی به امیرالمومنین علیه السلام

بیان مختصر

سپردن امانت‌ها به حضرت علی علیه السلام

هر یک از پیامبران الهی که وفات خود را نزدیک می دیدند، به فرمان خدا امانت‌های الهی را به وصیّ خود منتقل می نمودند

و آن‌ها را تحویل حجت بعد از خود می دادنذ. و این خود از علائم و نشانه های قطعیِ وصایت و خلافت کسی بود که امانت‌ها به او سپرده می شد. از طرف خدای متعال أمر آمد : اِنَّ الله تَعالی یأمُرکَ أن تُعَلِّمَهُ جَمیعَ ما عَلَّمَکَ وَ تَستَحفِظَهُ جَمیعَ ما حَفَّظَکَ وَاستَودَعَکَ فَإنَّهُ الأمین المُؤتَمَن،یامُحَمَّد إنّی أختَرتُکَ مِن عبادی نَبیّاً وَاختَرتُهُ لَکَ وَصیّاً...» یعنی خدای متعال فرمان داده تو را که به علی علیه السلام بیآموزی همۀ آنچه را که خدا به تو آموخته است. ای محمّد ! من از میان بندگانم تو را به عنوان پیامبر انتخاب کردم و او را برای وصایت و جانشینی تو انتخاب نمودم...

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز بعد از مراسم حج در آخرین روزی که در مکّه بودند (13 یا 14 ذی‌الحجه) به امر خدا تمام میراث پیامبران گذشته را به امیرالمؤمنین علیه السلام تحویل دادند. این میراث ها بعد از امیرالمؤمنین علیه السلام به امام حسن علیه السلام و سپس به امام حسین علیه السلام و امامانِ بعد از ایشان یکی پس از دیگری منتقل شد. و اکنون نزد امام زمان - عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف - است.

میراث پیامبران علیهم السلام مواردی مانند پیراهن حضرت یوسف علیه السلام، عصای حضرت موسی علیه السلام، انگشتر حضرت سلیمان علیه السلام و... است، اما از همه مهم تر علوم و اسرار وحکمت‌هایی بود که از طرف خدای متعال به آنان داده شده بود. هم چنین اسم اعظم و آثار و دانش پیامبران گذشته و چیز هایی که از محدوده ی عقل و دانش ما

، خارج است ! پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله در این ایّام همه ی آنها را تحویل امیرالمؤمنین علی علیه السلام دادند!

انتخاب وصیّ و کسی که امانت‌های الهی و میراث انبیاء به او سپرده می‌شود، یعنی تعیین انبیاء و اوصیاء به دست پیامبران نیست، بلکه با وحی و اراده ی الهی و انتصاب خداوند است. بدین وسیله ادامه راه برای مردم روشن می‌شود و پیشوای بعدی خود را می‌شناسند. هر جای قرآن سخن از امام و خلیفه است ، خدای متعال می فرماید : خودم قرار می دهم ، خودم انتخاب می کنم !

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امر خدا علم و حکمت الهی وامانت ها را تنها به امیر مؤمنان علیه السلام منتقل کرده اند و شخص دیگری در آن زمان نمی تواند چنین ادعائی داشته باشد! و علی علیه السلام باب علم رسول خدا صلی الله علیه وآله شد؛ چنان‌که فرمودند: «من شهر علمم وعلی درِ آن شهر است! هرکس می‌خواهد به علوم من دسترسی پیدا کند، باید از راه علی وارد شود .» او در آخرین لحظات خود علی علیه السلام را برای چندمین بار وصیّ خود قرار داده و لوازم شخصی خویش را نیز در حضور جمعی از مُهاجر و انصار به آن حضرت تحویل داد و فرمود : آن ها را بگیر که بعد از این کسی با تو برای این چیز ها نزاع نکند و مدتی در گوش علی علیه السلام نجوا کرد پس از آن علی علیه السلام فرمود : پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم هزار باب علم برایم

گشود که از هر بابی هزار باب دیگر گشوده شد .

این کار در فرصت های مختلف انجام شده و در مراسم حجّ و روز های 13 یا 14 ذی الحجة به طور ویژه وبرای انتقال میراث های ویژه و خاصّ انجام گرفته است!

مستندات

بحارالأنوار ج28 ص96

اصول کافی جلد3/ ص605

علل الشرایع ج1/ص168

اصول کافی ج2/ص30

بیان تفصیلی

سپردن ودایع

روز دوازدهم ذی الحجة سال حجة الوداع وقایع زیادی را در خود گنجانده.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هنوز در مکه هستند. جبرئیل نازل شد و از طرف خداوند دستور آورد: «إنّ اللّه‌َ تعالی یَأمُرُکَ اَن تُعَلِّمَهُ جَمِیعَ ما عَلَّمَکَ وَ تَسْتَحْفِظَهُ جَمِیعَ ما حَفَّظکَ و اسْتَودَعَکَ فَاِنَّهُ الأمِینُ المُؤتَمَنُ»

روزگارت کامل شده است، من زمین را بدون عالمی که اطاعت من و ولایتم با او شناخته شود و حجت بعد از پیامبرم باشد رها نخواهم ساخت. آنچه نزد تو از علم و میراث علوم انبیای قبل و اسلحه و تابوت (صندوق) و آنچه از نشانه های پیامبران نزد توست را به وصی و خلیفه بعد از خود تسلیم نما.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امیر المؤمنین علی علیه السلام را فراخواند و در جلسه ای خصوصی ودایع الهی مانند اسم اعظم و علم و حکمت و کتب انبیاء و سایر یادگارهای آنان را به ایشان سپرد و گفته های جبرئیل را به آن حضرت ابلاغ فرمود.

این ودایع بعد از امیر المؤمنین علیه السلام به امامان دیگر سپرده شد تا امروز که نزد امام زمان بقیة اللّه الاعظم علیه السلام است. ، و این خود از علائم و نشانه های قطعی

وصایت و خلافت کسی است که ودایع به او سپرده شده است.

میراث پیامبران علیهم السلام مواردی مانند پیراهن حضرت یوسف علیه السلام، عصای حضرت موسی علیه السلام، انگشتر حضرت سلیمان علیه السلام و اسلحه و صندوق (تابوت:میراث بنی اسرائیل از حضرت موسی) و از همه مهم تر علم و حکمت الهی، اسم اعظم و آثار و دانش پیامبران است که به طور کامل تحویل امیرالمؤمنین علیه السلام شد.

سلمان فارسی می گوید: روزی امیرالمؤمنین علیه السلام در گوش من کلمه ای را تلفّظ فرمودند که تمام علوم گذشته و آینده و علم بلایا و منایا به من منتقل شد به وجد وسرور آمدم و عرض کردم: بیش از این بفرمایید. فرمودند: همین مقدار بس است.

این نمونه ای از انتقال علوم الهی است.

هریک از میراث پیامبران دارای آثار خاصی است، به عنوان مثال پیراهن حضرت یوسف که در زمان ظهور امام زمان علیه السلام به تن مبارک ایشان است همان پیراهنی است که حضرت ابراهیم علیه السلام با آن داخل آتش شده نسوخت، و هر کس بپوشد اندازه‌ی او نیست مگر حجّت زمان .

عصای حضرت موسی چوبی است که همیشه تر و تازه است و هر دستوری را که حجّت حق به او بدهد انجام می دهد و اگر با آن سخنی بگوید جواب می دهد. وقتی امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه آن را به زمین می زند هر چه در مقابلش باشد می بلعد.

اسم اعظم آن اسمی است که تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن، از فاصله ی هزار منزلی به نزد سلیمان حاضر می کند

و....

منابع جهت پژوهش

1 - بصائر الدرجات، ص309.

2 - کمال الدین: ص142.

3 - الغیبة، شیخ طوسی: ص266.

4 - بحار الانوار: ج26، ص219

5 . بحار الانوار ج 28 ص 96. عوالم العلوم ج 15 / 3 ص 176.

بیان داستانی

اشاره

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به سوی شهر مکّه حرکت می کند، او همه اعمال حج را انجام داده است، مردم حجّ ابراهیمی را از او فراگرفته اند، پیامبر خوشحال است که توانسته است به وظیفه خود عمل کند، او آخرین دین خدا را برای مردم بیان کرد و فقط یک قسمت مهم این دین باقی مانده است و آن ولایت علی علیه‌السلام می باشد، پیامبر منتظر فرمان خداوند است، منتظر فرمان بزرگ خدا درباره ولایت علی علیه السلام. پیامبر شب سیزدهم را در مکّه می ماند، روز سیزدهم فرا می رسد، در این روز جبرئیل نزد پیامبر می آید و از او می خواهد تا علم و میراث پیامبران را که نزد اوست به علی علیه‌السلام تحویل دهد. پیامبر علی علیه‌السلام را فرا می خواند و این امانت های آسمانی را به او تحویل می دهد. این امانت ها نشانه های پیامبران بزرگ است که باید نزد علی علیه السلام باشد، علی علیه السلام هم وظیفه دارد آن‌ها را در هنگام شهادت خود، به امام حسن علیه السلام تحویل دهد. این امانت ها سرانجام به دست مهدی علیه السلام خواهد رسید.

سخن از امانت های آسمانی به میان آمد که نشانه امامت و ولایت است. پیامبر امانت های آسمانی را در روز سیزدهم ذی الحجّه سال دهم هجری به علی علیه السلام

تحویل داد و اکنون همه آن‌ها نزد امام زمان علیه السلام است. در این جا به دو مورد از آنها اشاره می کنم تا با میراث پیامبران بیشتر آشنا شوی:

پیراهن یوسف علیه السلام.

امام زمان علیه السلام در مکّه ظهور خواهد نمود، او پیراهن یوسف علیه السلام را به تن خواهد کرد، امّا چرا؟ زیرا پیراهن یوسف علیه السلام، یک لباس معمولی نیست.

پیراهن یوسف علیه السلام در اصل از ابراهیم علیه السلام بود. هنگامی که نمرود می خواست ابراهیم علیه السلام را به جرم خداپرستی در آتش اندازد، جبرئیل به زمین آمد تا بزرگ پرچمدار توحید را یاری کند. او همراه خود لباسی از بهشت آورد. با این لباس، ابراهیم علیه السلام در آتش نسوخت. پس از ابراهیم علیه السلام، این لباس به فرزندان او به ارث رسید تا این که لباس یوسف علیه السلام شد و عامل روشنی چشمان یعقوب!

این لباس نسل به نسل گشت تا پیامبر اسلام و بعد از او امامان معصوم علیهم السلام، یکی بعد از دیگری به ارث بردند.

خداوند این پیراهن را برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نگه داشته است، آتش نمرود بزرگ ترین آتش آن روزگار بود، یک بیابان آتش که شعله های آن به آسمان می رسید، نمرود با امکاناتی که در اختیار داشت آتشی به آن بزرگی برپا کرد و ابراهیم علیه السلام را میان آن آتش انداخت؛ امّا خدا، پیامبر خود را با آن پیراهن یاری کرد و در روز ظهور همان پیراهن در تن امام زمان علیه السلام خواهد بود.

عصای موسی علیه‌السلام

وقتی امام زمان علیه السلام ظهور کند در دست او عصای موسی

علیه السلام خواهد بود. با این که چوب این عصا هزاران سال پیش، از درخت بریده شده است؛ امّا تر و تازه خواهد بود. گویا به تازگی آن را، از درخت بریده اند.

در زمان حضرت موسی علیه السلام، بشر در سحر و جادو پیشرفت زیادی کرده بود و به اصطلاح، فن آوری بشرِ آن روز، سحر و جادو بود؛ امّا وقتی موسی علیه السلام عصای خود را به زمین زد، ناگهان آن عصا به اژدهایی تبدیل شد که همه آن سحر و جادوها را در یک چشم به هم زدن بلعید.

در روز ظهور هم بشر هر چه پیشرفت کرده و هر فن آوری جدیدی داشته باشد باید بداند که امام زمان علیه السلام با همین عصا به مقابله با دشمنان خواهد رفت. این عصا، یک عصای معمولی نیست، بلکه هر دستوری را که امام به آن بدهد، انجام می دهد. و آن چه که دشمنان به دست خود ساخته اند توسط این عصا بلعیده می شود.

آیا می دانی وقتی امام زمان علیه السلام آن عصا را بر زمین بزند، آن عصا تبدیل به چه چیزی می شود؟ امام باقر علیه السلام فرمود: «وقتی قائم ما، عصای خود را به زمین بزند، آن عصا هر چه را که مقابلش باشد، می بلعد».

به راستی که خداوند چه حکمت های زیبایی دارد که این چنین با عصای موسی علیه السلام، آخرین ولیّ خود را یاری می کند.

مستندات

. «إنّ القائم إذا خرج یکون علیه قمیص یوسف... »: کمال الدین ص 143، تفسیر نور الثقلین ج 2 ص 464.

. الإمام الصادق علیه‌السلام: «إنّ إبراهیم

لمّا أُوقدت النار ، أتاه جبرئیل بثوبٍ من ثیاب الجنّة، فألبسه إیّاه ، فلم یضرّه معه حرٌّ ولا برد»: بصائر الدرجات ص 209،

الکافی ج 1 ص 232.

. الإمام الصادق علیه‌السلام: «وکلّ نبیّ ورث علماً أو غیره ، فقد انتهی إلی محمّد وآله»: علل الشرائع ج 1 ص 53، کمال الدین ص 142.

. «وإنّ القائم إذا خرج یکون علیه قمیص یوسف ومعه عصا موسی»: کمال الدین ص 143، الغیبة للطوسی ص 266، بحار الأنوار ج 52 ص 12.

. الإمام الباقر علیه السلام: «وهی خضراء کهیئتها حین انتُزعت من شجرتها... »: بصائر الدرجات ص 203، الإمامة والتبصرة ص 116.

. الإمام الباقر علیه‌السلام: «وتصنع ما تؤمر»: الاختصاص ص 270، بحار الأنوار ج 26 ص 219؛ الإمام الباقر علیه السلام: «وإنّها لتنطق إذا استُنطقت...»: الکافی ج 1 ص

231، الاختصاص ص 270، بحار الأنوار ج 26 ص 219.

. «وَأَوْحَیْنَآ إِلَی مُوسَی أَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَإِذَا هِیَ تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ»: الأعراف، 117.

. الإمام الباقر علیه السلام: «... یفتح له شعبتان، إحداهما فی الأرض والأُخری فی السقف ... تلقف ما یأفکون بلسانها ...» : بصائر الدرجات ص 203، الإمامةوالتبصرة ص 116، بحار الأنوار ج 52 ص 318.

. الإمام الباقر علیه السلام: «... أُعدّت لقائمنا، یصنع بها ما کان یصنع موسی... »: بصائر الدرجات ص 203، الإمامة والتبصرة ص 116، بحار الأنوار ج 52 ص 318.

بیان دانش آموزی

یادگار انبیاء در دستان امیرالمؤمنین علیه السلام

نزد حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم امانت‌هایی است از پیامبران سابق؛ یادگارهای آدم و نوح، پیراهن ابراهیم علیه السلام، عصای موسی علیه السلام، انگشتر سلیمان نبی علیه السلام. این یادگارها از هر پیامبر به

پیامبر بعدی می‌رسید.

آخرین روزی است که پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم در مکه است. فرشته‌ی وحی بر او نازل می‌شود و می‌گوید: خدای عزوجل فرموده‌است: پیامبری نفرستادم، مگر آن‌که در پایان عمرش جانشین او را به مردم معرفی کند تا راهِ او را زنده نگه دارد. ای محمد! بازگشت تو به سوی خدا و بهشت اوست. خداوند امر کرده‌است تا علی بن أبی‌طالب علیهما السلام را منصوب کنی و همه‌ی علوم و یادگار انبیاء را به او بسپری. من تو را به پیامبری برگزیدم و او را به جانشینی تو انتخاب کردم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با حضرت علی علیه السلام خلوت می‌کند و علوم و یادگارهای انبیاء را به او می‌سپرد.

نکات

1-همان‌گونه که انتقال یادگارهای پیامبران به یک مؤمن، نشانه‌ی پیامبری او بود؛انتقال این یادگارها به حضرت علی علیه السلام نشانه‌ی جانشینی ایشان است.

2-انتخاب جانشین به دست پیامبران نیست؛این انتخاب تنها به دست خدا است.

3-در انتخاب الهی،شایستگی‌ها مهم است؛نه سن و سال.

4-این علوم و یادگارها اکنون در دست امام زمان علیه السلام است.

پیوند مهدوی

یادگار انبیاء نزد امام زمان علیه السلام

علم حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جانشین او رسید تا امام، عالم‌ترین مردم باشد و پاسخگوی هر مشکل و مسأله‌ای. هم درد را بشناسد و هم درمان را. این علوم و یادگار انبیای سابق از امامی به امام دیگر منتقل می‌شد. همه‌ی این علوم و امانت‌ها اکنون در دست امام زمان علیه السلام است. امام علیه السلام هنگام ظهور پیراهن ابراهیم علیه السلام بر تن دارد و عصای موسی علیه السلام در

دست. به امر خدا عصا زبان باز می‌کند و از برحق بودن حضرت مهدی علیه السلام می‌گوید. معجزه‌های امام شک را از دل‌ها می‌برد.

روایات

إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمی) ؛ ج‌2 ؛ ص329

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم یَا جَبْرَائِیلُ وَ مَا هَذِهِ الْفِتْنَةُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ إِنِّی مَا أَرْسَلْتُ نَبِیّاً قَبْلَکَ إِلَّا أَمَرْتُهُ عِنْدَ انْقِضَاءِ أَجَلِهِ أَنْ یَسْتَخْلِفَ عَلَی أُمَّتِهِ مِنْ بَعْدِهِ مَنْ یَقُومُ مَقَامَهُ وَ یُحْیِی لَهُمْ سُنَّتَهُ وَ أَحْکَامَهُ فَالْمُطِیعُونَ لِلَّهِ فِیمَا یَأْمُرُهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم الصَّادِقُونَ وَ الْمُخَالِفُونَ عَلَی أَمْرِهِ هُمُ الْکَاذِبُونَ وَ قَدْ دَنَا یَا مُحَمَّدُ مَصِیرُکَ إِلَی رَبِّکَ وَ جَنَّتِهِ وَ هُوَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَنْصِبَ لِأُمَّتِکَ مِنْ بَعْدِکَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ تَعْهَدَ إِلَیْهِ فَهُوَ الْخَلِیفَةُ الْقَائِمُ بِرَعِیَّتِکَ وَ أُمَّتِکَ إِنْ أَطَاعُوهُ أَسْلَمُوا وَ إِنْ عَصَوْهُ کَفَرُوا وَ سَیَفْعَلُونَ ذَلِکَ وَ هِیَ الْفِتْنَةُ الَّتِی تَلَوْتَ الْآیَ فِیهَا وَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَأْمُرُکَ أَنْ تُعَلِّمَهُ جَمِیعَ مَا عَلَّمَکَ وَ تَسْتَحْفِظَهُ جَمِیعَ مَا اسْتَحْفَظَکَ وَ اسْتَوْدَعَکَ فَإِنَّهُ الْأَمِینُ الْمُؤْتَمَنُ یَا مُحَمَّدُ إِنِّی اخْتَرْتُکَ مِنْ عِبَادِی نَبِیّاً وَ اخْتَرْتُهُ لَکَ وَصِیّاً قَالَ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم عَلِیّاً ع فَخَلَا بِهِ یَوْمَهُ ذَلِکَ وَ لَیْلَتَهُ وَ اسْتَوْدَعَهُ الْعِلْمَ وَ الْحِکْمَةَ الَّتِی آتَاهُ اللَّهُ إِیَّاهَا وَ عَرَّفَهُ مَا قَالَ جَبْرَائِیلُ وَ کَانَ ذَلِکَ فِی یَوْمِ عَائِشَةَ بِنْتِ أَبِی بَکْرٍ فَقَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ طَالَ اسْتِخْلَاؤُکَ بِعَلِیٍّ مُنْذُ الْیَوْمِ قَالَ فَأَعْرَضَ عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم فَقَالَتْ لِمَ تُعْرِضُ عَنِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ بِأَمْرٍ لَعَلَّهُ یَکُونُ

لِی صَلَاحاً لِمَنْ أَسْعَدَهُ اللَّهُ بِقَبُولِهِ وَ الْإِیمَانِ بِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُ بِدُعَاءِ النَّاسِ جَمِیعاً إِلَیْهِ وَ سَتَعْلَمِینَ ذَلِکَ إِذَا أَنَا قُمْتُ بِهِ فِی النَّاسِ قَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لِمَ لَا تُخْبِرُ بِهِ الْآنَ لِأَتَقَدَّمَ بِالْعَمَلِ بِهِ وَ لِآخُذَ بِمَا فِیهِ الصَّلَاحُ قَالَ سَأُخْبِرُکِ بِهِ فَاحْفَظِیهِ إِلَی أَنْ أُؤْمَرَ بِالْقِیَامِ بِهِ فِی النَّاسِ جَمِیعاً فَإِنَّکِ إِنْ حَفِظْتِیهِ حَفِظَکِ اللَّهُ فِی الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ جَمِیعاً وَ کَانَ لَکِ الْفَضِیلَةُ بِسَبْقِهِ وَ الْمُسَارَعَةِ إِلَی الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ لَوْ أَضَعْتِیهِ وَ تَرَکْتِ رِعَایَةَ مَا أُلْقِی إِلَیْکِ مِنْهُ کَفَرْتِ بِرَبِّکِ وَ حَبِطَ أَجْرُکِ وَ بَرِئَتْ مِنْکِ ذِمَّةُ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ کُنْتِ مِنَ الْخَاسِرِینَ وَ لَمْ یَضُرَّ اللَّهَ ذَلِکَ وَ لَا رَسُولَهُ فَضَمِنَتْ لَهُ حِفْظَهُ وَ الْإِیمَانَ بِهِ وَ رِعَایَتَهُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله و سلم إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَخْبَرَنِی أَنَّ عُمُرِی قَدِ انْقَضَی وَ أَمَرَنِی أَنْ أَنْصِبَ عَلِیّاً لِلنَّاسِ عَلَماً وَ أَجْعَلَهُ فِیهِمْ إِمَاماً وَ أَسْتَخْلِفَهُ کَمَا اسْتَخْلَفَ الْأَنْبِیَاءُ مِنْ قَبْلِی أَوْصِیَاءَهُمْ وَ أَنَا صَائِرٌ إِلَی رَبِّی وَ آخِذٌ فِیهِ بِأَمْرِهِ فَلْیَکُنْ هَذَا الْأَمْرُ مِنْکِ تَحْتَ سُوَیْدَاءِ قَلْبِکِ إِلَی أَنْ یَأْذَنَ اللَّهُ بِالْقِیَامِ بِهِ فَضَمِنَتْ لَهُ ذَلِکَ وَ لَقَدْ أَطْلَعَ اللَّهُ نَبِیَّهُ عَلَی مَا یَکُونُ مِنْهَا فِیهِ وَ مِنْ صَاحِبَتِهَا حَفْصَةَ وَ أَبَوَیْهِمَا فَلَمْ تَلْبَثْ أَنْ أَخْبَرَتْ حَفْصَةَ وَ أَخْبَرَتْ کُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا أَبَاهَا فَاجْتَمَعَا فَأَرْسَلَا إِلَی جَمَاعَةِ الطُّلَقَاءِ وَ الْمُنَافِقِینَ فَخَبَّرَاهُمْ بِالْأَمْرِ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ قَالُوا إِنَّ مُحَمَّداً یُرِیدُ أَنْ یَجْعَلَ هَذَا الْأَمْرَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ کَسُنَّةِ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ إِلَی آخِرِ الدَّهْرِ وَ لَا وَ اللَّهِ مَا لَکُمْ فِی الْحَیَاةِ مِنْ حَظٍّ إِنْ أَفْضَی هَذَا الْأَمْرُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ

أَبِی طَالِبٍ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَامَلَکُمْ عَلَی ظَاهِرِکُمْ وَ أَنَّ عَلِیّاً یُعَامِلُکُمْ عَلَی مَا یَجِدُ فِی نَفْسِهِ مِنْکُمْ فَأَحْسِنُوا النَّظَرَ لِأَنْفُسِکُمْ فِی ذَلِکَ وَ قَدِّمُوا آرَاءَکُمْ فِیهِ.

الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام ؛ ص214

اعْلَمْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ أَنَّ الْحَجَّ فَرِیضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ اللَّازِمَةُ مِنْهُ الْوَاجِبَةُ عَلَی مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ قَدْ وَجَبَ فِی طُولِ الْعُمُرِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ وَعَدَ عَلَیْهَا مِنَ الثَّوَابِ الْجَنَّةَ وَ الْعَفْوَ مِنَ الذُّنُوبِ وَ سَمَّی تَارِکَهُ کَافِراً وَ تَوَعَّدَ عَلَی تَارِکِهِ بِالنَّارِ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ وَ رُوِیَ أَنَّ مُنَادِیاً یُنَادِی بِالْحَاجِّ إِذَا قَضَوْا مَنَاسِکَهُمْ قَدْ غُفِرَ لَکُمْ مَا مَضَی فَاسْتَأْنِفُوا الْعَمَلَ .

کمال الدین و تمام النعمة ؛ ج‌1 ؛ ص143

فَرُوِیَ أَنَّ الْقَائِمَ علیه السلام إِذَا خَرَجَ یَکُونُ عَلَیْهِ قَمِیصُ یُوسُفَ وَ مَعَهُ عَصَا مُوسَی وَ خَاتَمُ سُلَیْمَانَ علیهما السلام.

بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم ؛ ج‌1 ؛ ص189

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنْ بِشْرِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَ تَدْرِی مَا کَانَ قَمِیصُ یُوسُفَ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ لَمَّا أُوقِدَ لَهُ النَّارُ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ بِثَوْبٍ مِنْ ثِیَابِ الْجَنَّةِ فَأَلْبَسَهُ إِیَّاهُ فَلَمْ یَضُرَّهُ مَعَهُ حَرٌّ وَ لَا بَرْدٌ فَلَمَّا حَضَرَ إِبْرَاهِیمَ الْوَفَاةُ جَعَلَهُ فِی تَمِیمَتِهِ وَ عَلَّقَهَا عَلَی إِسْحَاقَ وَ عَلَّقَهَا إِسْحَاقُ عَلَی یَعْقُوبَ فَلَمَّا وُلِدَ یُوسُفُ عَلَّقَهَا عَلَیْهِ وَ کَانَ فِی عَضُدِهِ حَتَّی کَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا کَانَ فَلَمَّا أَخْرَجَ یُوسُفُ بِمِصْرَ الْقَمِیصَ مِنَ التَّمِیمَةِ وَجَدَ یَعْقُوبُ رِیحَهُ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ فَهُوَ ذَلِکَ الْقَمِیصُ الَّذِی أُنْزِلَ بِهِ مِنَ الْجَنَّةِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَإِلَی مَنْ صَارَ ذَلِکَ الْقَمِیصُ فَقَالَ إِلَی أَهْلِهِ ثُمَّ قَالَ کُلُّ نَبِیٍّ وَرَّثَ عِلْمَهُ أَوْ غَیْرَهُ فَقَدِ انْتَهَی إِلَی مُحَمَّدٍ

صلی الله علیه و آله و سلم وَ أَهْلِ بَیْتِهِ.

الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج‌1 ؛ ص231

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَنِیعِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْبَصْرِیِّ عَنْ مُجَاشِعٍ عَنْ مُعَلًّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَیْضِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ عَصَا مُوسَی لآِدَمَ علیه السلام فَصَارَتْ إِلَی شُعَیْبٍ ثُمَّ صَارَتْ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ إِنَّهَا لَعِنْدَنَا وَ إِنَّ عَهْدِی بِهَا آنِفاً وَ هِیَ خَضْرَاءُ کَهَیْئَتِهَا حِینَ انْتُزِعَتْ مِنْ شَجَرَتِهَا وَ إِنَّهَا لَتَنْطِقُ إِذَا اسْتُنْطِقَتْ أُعِدَّتْ لِقَائِمِنَا ع یَصْنَعُ بِهَا مَا کَانَ یَصْنَعُ مُوسَی وَ إِنَّهَا لَتَرُوعُ وَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ * وَ تَصْنَعُ مَا تُؤْمَرُ بِهِ إِنَّهَا حَیْثُ أَقْبَلَتْ- تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ* یُفْتَحُ لَهَا شُعْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِی الْأَرْضِ وَ الْأُخْرَی فِی السَّقْفِ وَ بَیْنَهُمَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ بِلِسَانِهَا.

سفینة البحار ؛ ج‌6 ؛ ص285

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: کانت عصا موسی علیه السّلام لآدم علیه السّلام فصارت الی شعیب علیه السّلام ثمّ صارت الی موسی بن عمران علیهما السّلام و انّها لعندنا و انّ عهدی بها آنفا و هی خضراء کهیئتها حین انتزعت من شجرتها و انّها لتنطق اذا استنطقت أعدّت لقائمنا علیه السّلام یصنع بها ما کان یصنع موسی علیه السّلام بها و انّها لتروع و تلقف ما یأفکون .

الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج‌1 ؛ ص231

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَنِیعِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْبَصْرِیِّ عَنْ مُجَاشِعٍ عَنْ مُعَلًّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَیْضِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ عَصَا مُوسَی لآِدَمَ ع فَصَارَتْ إِلَی شُعَیْبٍ ثُمَّ صَارَتْ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ إِنَّهَا لَعِنْدَنَا وَ إِنَّ عَهْدِی بِهَا آنِفاً وَ هِیَ خَضْرَاءُ کَهَیْئَتِهَا حِینَ انْتُزِعَتْ مِنْ شَجَرَتِهَا وَ إِنَّهَا

لَتَنْطِقُ إِذَا اسْتُنْطِقَتْ أُعِدَّتْ لِقَائِمِنَا علیه السلام یَصْنَعُ بِهَا مَا کَانَ یَصْنَعُ مُوسَی وَ إِنَّهَا لَتَرُوعُ وَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ * وَ تَصْنَعُ مَا تُؤْمَرُ بِهِ إِنَّهَا حَیْثُ أَقْبَلَتْ- تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ* یُفْتَحُ لَهَا شُعْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِی الْأَرْضِ وَ الْأُخْرَی فِی السَّقْفِ وَ بَیْنَهُمَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ بِلِسَانِهَا.

أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَلْوَاحُ مُوسَی علیه السلام عِنْدَنَا وَ عَصَا مُوسَی عِنْدَنَا وَ نَحْنُ وَرَثَةُ النَّبِیِّینَ.

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ الْقَائِمَ إِذَا قَامَ بِمَکَّةَ- وَ أَرَادَ أَنْ یَتَوَجَّهَ إِلَی الْکُوفَةِ نَادَی مُنَادِیهِ أَلَا لَا یَحْمِلْ أَحَدٌ مِنْکُمْ طَعَاماً وَ لَا شَرَاباً وَ یَحْمِلُ حَجَرَ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ هُوَ وِقْرُ بَعِیرٍ فَلَا یَنْزِلُ مَنْزِلًا إِلَّا انْبَعَثَ عَیْنٌ مِنْهُ فَمَنْ کَانَ جَائِعاً شَبِعَ وَ مَنْ کَانَ ظَامِئاً رَوِیَ فَهُوَ زَادُهُمْ حَتَّی یَنْزِلُوا النَّجَفَ مِنْ ظَهْرِ الْکُوفَةِ.

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ذَاتَ لَیْلَةٍ بَعْدَ عَتَمَةٍ وَ هُوَ یَقُولُ هَمْهَمَةً هَمْهَمَةً وَ لَیْلَةً مُظْلِمَةً خَرَجَ عَلَیْکُمُ الْإِمَامُ عَلَیْهِ قَمِیصُ آدَمَ وَ فِی یَدِهِ خَاتَمُ سُلَیْمَانَ وَ عَصَا مُوسَی علیه السلام .

مستندات

دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمی) - قم، چاپ: اول،

1412ق.

( 1)- ورد مؤداه فی ثواب الأعمال: 71/ 6، و المحاسن: 64/ 115.

منسوب به علی بن موسی، امام هشتم علیه السلام، الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام - مشهد، چاپ: اول، 1406 ق.

ابن بابویه، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة - تهران، چاپ: دوم، 1395ق.

( 4)- ریح و لا برد و لا حر، کذا فی البحار.

( 1)- عوذة تعلق علی صغار الإنسان مخافة العین ( أقرب الموارد).

( 2)- الآیة ( 94) یوسف.

صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم - ایران ؛ قم، چاپ: دوم، 1404 ق.

( 1) لتروع أی لتخوف، تلقف أی تلقم.

( 2) فی بعض النسخ[ شفتان].

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - الإسلامیة) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

( 4) ق: 5/ 32/ 228، ج: 13/ 45.

ق: 13/ 38/ 182، ج: 52/ 318.

قمی، عباس، سفینة البحار - قم، چاپ: اول، 1414 ق.

( 1) لتروع أی لتخوف، تلقف أی تلقم.

( 2) فی بعض النسخ[ شفتان].

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - الإسلامیة) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

( 3) العتمة محرکة الثلث الأول من اللیل بعد غیبوبة الشفق و الهمهمة: الکلام الخفی ( فی)

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - الإسلامیة) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

6. دوازدهم ماه : عقد برادری پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام

بیان مختصر

مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار به نقل از شیخ طوسی می گوید : روز دوازدهم ذیحجه روزی است که حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله با حضرت علی علیه السلام عقد اخوت بست

الثانی عشر منه اخی رسول

الله علیا ⁽¹⁾

و در روز دوازدهم ذی الحجه رسول خدا صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام پیمان اخوت بست.

برقرار کردن عقد اخوت یا پیمان برادری، یکی از اعمال مستحب در عید غدیر است.

یکی از اعمالی که جزء مستحبات در روز عید غدیر برابر با هجدهم ذی‌الحجه عنوان شده و روایت‌های زیادی درباره آن عنوان شده، برقرار کردن صیغه عقد اخوت است. عقد اخوت یا پیمان برادری سابقه طولانی در میان ادیان الهی دارد. درواقع روز هجدهم ذی‌الحجه که شیعیان، آن را با عنوان عید غدیر می‌شناسند، همان روزی است که آتش برای حضرت ابراهیم علیه السلام سرد و گلستان شد، روزی است که حضرت موسی علیه السلام حضرت یوشع بن نون را به عنوان وصی خود برگزید، روزی است که حضرت عیسی علیه السلام یکی از حواریون به نام شمعون الصفا را وصی خود معرفی کرد و روزی است که حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام به عنوان امام و ولی مردم از سوی پیغمبر اسلام صلی‌الله علیه و آله معرفی شدند.

آن طور که در منابع معتبر و مستند اسلامی عنوان شده، مناسب است که عقد اخوت در میان برادران و دوستان مؤمن خوانده شود. در کتاب مستدرک الوسائل نحوه اجرای عقد اخوت به این صورت عنوان شده است:

ابتدا دست خود را بر روی دست راست برادر مؤمن خود قرار بده و بگو: «وَاخَیْتُکَ فِی اللَّهِ وَ صَافَیْتُکَ فِی اللَّهِ وَ صَافَحْتُکَ فِی اللَّهِ وَ عَاهَدْتُ اللَّهَ وَ مَلاَئِکَتَهُ وَ کُتُبَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ وَ الْأَئِمَّةَ الْمَعْصُومِینَ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ‏ عَلَی أَنِّی إِنْ کُنْتُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الشَّفَاعَةِ

وَ أُذِنَ لِی بِأَنْ أَدْخُلَ الْجَنَّةَ لاَ أَدْخُلُهَا إِلاَّ وَ أَنْتَ مَعِی‏؛ با تو برادر شدم در راه خدا و صفا کردم با تو در راه خدا و دست دادم با تو در راه خدا و عهد کردم با خدا و فرشتگانش و کتاب‌هایش و رسولانش و پیمبرانش و امامان معصوم علیهم السلام بر اینکه اگر من از اهل بهشت و مشمول شفاعت بوده باشم و رخصت یافتم که داخل جنت و بهشت شوم داخل آن نروم مگر اینکه تو با من باشی.»

سپس برادر مؤمن بگوید: «قَبِلْتُ‏؛ پذیرفتم.»

سپس بگوید: «أَسْقَطْتُ عَنْکَ جَمِیعَ حُقُوقِ الْأُخُوَّةِ مَا خَلاَ الشَّفَاعَةَ وَ الدُّعَاءَ وَ الزِّیَارَةَ؛ ساقط کردم از تو جمیع حقوق برادری را غیر از شفاعت و دعاء و زیارت.»

بیان تفصیلی

در یوم الدار

اخوت نخستین بار در یوم الدار مطرح شد. پیامبر پس از آن‌که سه بار خویشان خود را به پذیرفتن دعوتش فراخواند و در هر سه بار، تنها حضرت علی علیه السلام اعلام آمادگی کرد، فرمود: «این جوان، برادر و وصی و جانشین من میان شماست؛ به سخنان او گوش دهید و از او پیروی کنید.»⁽¹⁾و بدین ترتیب، در آغاز دعوت آشکار پیامبر، حضرت علی - نخستین ایمان آورنده به اسلام - به برادری پیامبر برگزیده شد.

پیش از هجرت

بین تاریخ نویسان مشهور است که پیامبر چندی پیش از هجرت به مدینه، بین مهاجران عقد اخوت بست. در بحارالانوار آمده است: «شخصی نزد ابن عمر آمد و از علی علیه السلام سؤال کرد. ابن عمر گفت: این خانه رسول خدا و این خانه علی است و اگر می‌خواهی، از او برایت بگویم. گفت: آری. ابن عمر گفت: پیامبر میان مهاجران

عقد اخوت بست تا این‌که فقط علی ماند. پس علی به پیامبر عرض کرد: ای رسول خدا، میان مهاجران عقد اخوت بستی. پس برادر من کیست؟ پیامبر فرمود: آیا راضی نیستی که برادر من در دنیا و آخرت باشی؟ علی علیه السلام فرمود: آری. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس تو برادر من در دنیا و آخرت هستی».⁽¹⁾

پس از هجرت

چند ماه پس از هجرت مسلمانان به مدینه، پیامبر بین مهاجران و انصار عقد اخوت بست. این واقعه که دارای تواتر تاریخی و روایی است، با عبارت‌هایی با اختلاف کم نقل شده است که در این‌جا برخی از آنها را می‌آوریم.

از ابن عباس نقل شده است: «هنگامی که پیامبر بین مهاجران و انصار عقد اخوت بست؛ میان ابوبکر و عمر، عثمان و عبدالرحمن بن عوف و... برادری برقرار کرد، ولی علی بن ابی‌طالب علیه السلام را با کسی برادر نکرد. سپس علی علیه السلام با ناراحتی از نزد پیامبر بیرون رفت و در جایی دست‌ها را زیر سر گذاشت و روی زمین خوابید؛ در حالی که باد می‌وزید و گرد و غبار بر چهره ایشان می‌ریخت. پیامبر صلی الله علیه و آله در جست‌وجوی او برآمد و وی را در آن حالت بر روی زمین دید. پس با سر انگشت پا به او زد و فرمود: برخیز ای علی، همانا تو شایسته‌ای که پدر خاک (ابوتراب) باشی. آیا ناراحت شدی که بین مهاجران و انصار عقد اخوت بستم و تو را برادر هیچ یک از آنان قرار ندادم؟ آیا راضی نیستی که مقام و منزلت تو به من، مانند مقام و منزلت هارون به

برادرش موسی علیه السلام باشد؟ با این تفاوت که پیامبری بعد از من نخواهد آمد. هر کس تو را دوست داشته باشد، اَمن و ایمان او را در بر خواهد گرفت و کسی که بر تو خشم گیرد، خداوند او را به مرگ جاهلی می‌میراند».⁽¹⁾

 در نقل دیگری آمده است: «حضرت علی علیه السلام از این مسئله بسیار غمگین شد و عرض کرد: ای رسول خدا، پدر و مادرم به فدایت! چرا بین من و شخصی برادری برقرار نساختی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی، به خدا سوگند تو را برای خودم نگه داشتم. آیا راضی نیستی که برادر من باشی و من هم برادر تو باشم؟ تو وصی و وزیر و جانشین من در امتم هستی. تو دِین مرا می‌پردازی و وعده‌های مرا ادا می‌کنی و غسل مرا به عهده می‌گیری و غیر از تو کسی این کار را انجام نمی‌دهد. تو نزد من به منزله هارون نسبت به موسی هستی؛ جز این‌که پس از من پیامبری نیست. پس علی علیه السلام با این سخنان خوشحال شد».⁽²⁾

در روایت دیگری نیز چنین آمده است: «علی علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا، بین اصحابت اخوت بستی و مرا رها کردی. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: تو برادر من هستی. آیا راضی نیستی که خوانده شوی، هنگامی که من خوانده می‌شوم و پوشانده شوی، هنگامی که من پوشانده می‌شوم و وارد بهشت شوی، هنگامی که من وارد بهشت می‌شوم؟ علی علیه السلام فرمود: بله یا رسول اللّه».⁽³⁾

همچنین ترمذی و سمعانی و نطنزی از بزرگان اهل سنت نیز این واقعه را روایت کرده‌اند.⁽⁴⁾

از زیدبن ابی اَوفی و

زیدبن اَرقم نیز (با اندک اختلافی در لفظ) نقل شده است که: «بر پیغمبر خدا در مسجدش وارد شدم. حضرت فرمود: فلان بن فلان کجاست؟ و به همین ترتیب یکایک اصحاب خود را نظر می‌کرد و از حال آنهایی که نبودند جویا می‌شد و شخصی را به دنبال آنان می‌فرستاد تا همه در نزد آن حضرت جمع شدند. سپس حمد و ثنای خدا را به جا آورد و بین آنها عقد اخوت برقرار کرد. حضرت علی علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا، من وقتی دیدم آنچه با اصحابت انجام دادی و بین آنها برادری نهادی و با من چنین نکردی، نزدیک بود جان از قالب من برون آید و کمر من خرد شود. اگر این از جهت ملالتی است که از من پیدا کرده‌ای، پس بخشش و بزرگواری از تو و برای توست. پیامبر فرمود: سوگند به آن خدایی که مرا به حق برگزید، من عقد برادری تو را به تأخیر نینداختم؛ مگر برای این‌که تو را برای خودم خواستم. منزلت تو به من، همانند منزلت هارون به موسی است؛ با این تفاوت که پس از من پیامبری نخواهد بود و تو برادر و وارث من هستی. حضرت علی علیه السلام فرمود: چه چیز از شما به ارث می‌برم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آنچه را انبیای پیش از من برای اوصیای خود به ارث می‌گذاشتند. علی علیه السلام عرض کرد: پیامبران قبل از شما چه چیز به ارث می‌گذاشتند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: کتاب خدا و سنت پیامبر خدا. تو در بهشت با من، در قصر من و

با دخترم فاطمه هستی. تو برادر و رفیق من هستی. سپس پیامبر این آیه را خواند: «و إخوانا علی سُرُرٍ متقابلین؛ بهشتیان برادرانه بر تخت‌هایی روبه‌روی یکدیگر نشسته‌اند». (حجر: 47)⁽¹⁾

احمد بن حنبل در مسند خود آورده است که: «پیامبر صلی الله علیه و آله بین مردم برادری قرار داد و علی علیه السلام را واگذاشت تا این‌که کسی از اصحاب نماند. علی علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا، بین مردم عقد اخوت بستی و مرا واگذاشتی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: گمان می‌کنی برای چه کسی تو را نگاه داشتم؟ من تو را برای خودم واگذاشتم. تو برادر من هستی و من برادر تو هستم. اگر کسی بر تو افتخار کند و فخر بفروشد، بگو من بنده خدا و برادر رسول خدا هستم. این اخوت را بعد از تو هیچ کس ادعا نمی‌کند، مگر دروغ‌گو».

در بحارالانوار به نقل از تاریخ البلاذری و السلامی و... آمده است: «هنگامی که آیه «انما المؤمنون اخوة» نازل شد، پیامبر بین افرادی که نظیر و شبیه یکدیگر بودند عقد اخوت بست: بین ابوبکر و عمر و... ، تا این‌که بین همه اصحاب براساس منزلت‌هایشان برادری برقرار کرد. سپس به حضرت علی علیه السلام فرمود: ای علی، تو برادر من و من برادر تو هستم».⁽²⁾

تواتر تاریخی برادری پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام

واقعه مؤاخات جزو متواترات تاریخ اسلام است. به جز منابع شیعه، پنجاه منبع از اهل سنت - بنا بر گردآوری علامه امینی در کتاب ارزشمند الغدیر - این واقعه را بیان کرده‌اند:

2، ص 460

 6. السیرة النبویّة، ابن سید الناس، ج 1، صص 201-203

صص 67، 83، 95، 234، 238 و 245

 23. شرح ابن ابی الحدید بر نهج البلاغه، ج 1، ص 369 و ج 2، صص 61، 449 و 451 و ج 3، صص 39، 257 و 293

صص 73، 75، 84 و 107

 43. شمس الاخبار، علی بن حمید القرشی، صص 32 - 35

منکران این واقعه

با توجه به تواتر روایات باب اخوت، چه از سوی شیعه و چه از سوی اهل سنت، جایی برای شک یا انکار در برادری پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام باقی نمی‌ماند. با این همه، افرادی همچون ابن تیمیّه⁽²⁾(از بنیان‌گذاران فرقه وهابیت) و ابن کثیر⁽³⁾و ابن حزم⁽⁴⁾که ناصبی هستند و در مخالفت با فضایل حضرت علی علیه السلام تعصّب دارند، این قضیه را انکار کرده‌اند. دلیلی که آنها برای انکار خود می‌آورند، این است که اخوت بین مهاجران و انصار برای ایجاد رفق و مهربانی و نیز الفت بین قلب‌ها بود؛ زیرا آنها بیگانه از یکدیگر و پرورش یافته دو محیط متفاوت بودند، ولی در این میان، جایگاه پیامبر که خود یکی از مهاجران است، با بقیه فرق دارد. او نمی‌تواند فقط با یکی از مسلمانان برادر باشد، بلکه باید به طور یکسان با همه مسلمانان، چه مهاجر و چه انصار، رابطه دوستی و برادرانه داشته باشد. از سوی دیگر، عقد اخوت برای از

بین بردن فاصله مهاجران و انصار و نیز کمک مالی و روحی به مهاجران بود. بنابراین، برادری بین دو مهاجر (پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام ) معنایی ندارد.

در جواب باید گفت:

خود ابن کثیر پس از بیان این خدشه، برای توجیه می‌گوید: «مگر این‌که بگوییم از آن‌جا که پیامبر، علی علیه السلام را از دوران کودکی‌اش سرپرستی می‌کرد، ازاین‌رو، در مسئله اخوت او را به دیگران وانگذارد و خودش کمک به او را به عهده گرفت».

اما این توجیه را نمی‌توان پذیرفت؛ زیرا حضرت علی علیه السلام در آن زمان به مرحله‌ای رسیده بود که می‌توانست با

کار و تلاش، زندگی خود را تأمین کند و نیازمند حمایت و سرپرستی دیگران نبود. حق این است که هدف پیامبر از بستن عقد برادری با حضرت علی علیه السلام ، بیان جایگاه و منزلت والای او بود؛ زیرا پیامبر بین هر دو شخصی که شبیه و نظیر یکدیگر بودند، عقد برادری می‌بست تا موجب همکاری و الفت بیشتر شود.

چرا علی علیه السلام ؟

اشاره

پس از اثبات تاریخی - روایی برادری پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام ، این پرسش مطرح می‌شود که چرا پیامبر فرد دیگری جز علی علیه السلام را برای این کار انتخاب نکرد؟ چرا در همه مواردی که پیامبر صلی الله علیه و آله بین مسلمانان عقد اخوت بست، علی علیه السلام را برادر خود قرار داد، در حالی که پس از هجرت به مدینه، جز چند مورد استثنا برای هر مهاجر برادری از انصار تعیین کرد و پیامبر و حضرت علی هر دو از مهاجران بودند.

شاید نخست به نظر برسد که این انتخاب به خاطر محبت فردی و خانوادگی بوده است؛ زیرا حضرت علی، پسر عموی پیامبر بود و افزون بر آن، از زمان کودکی در خانه پیامبر پرورش یافته بود؛ زیرا در آن زمان به علت خشکسالی، وضع مالی ابوطالب مساعد نبود و ازاین‌رو، پیامبر صلی الله علیه و آله - که ثروت خدیجه را در اختیار داشت - و عباس عموی او - که مردی ثروتمند بود، - سرپرستی علی و جعفر را به عهده گرفتند.

بنابراین، طبیعی است که بین پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام انس و الفتی عمیق

و استوار باشد. به همین دلیل، پیامبر تنها او را به برادری خویش برگزیند.

اما این گمان درست نیست؛ زیرا در این صورت، حمزه عموی پیامبر که از حامیان او به شمار می‌رفت، برای این کار اولی بود. همچنین فداکاری‌ها و جانفشانی‌های علی علیه السلام در راه اسلام و پیامبر نیز نمی‌تواند علت خوبی برای این انتخاب باشد؛ زیرا نخست این‌که دیگرانی هم بودند که در این راه فداکاری‌های بسیار کرده و آزار و اذیت‌های فراوانی متحمّل شده بودند. دوم این‌که، در یوم‌الدار که پیامبر صلی الله علیه و آله برای نخستین بار برادری خود و علی علیه السلام را اعلام کرد، هنوز اسلام مطرح نشده و موقعیتی پیش نیامده بود تا علی علیه السلام در راه اسلام فداکاری کرده باشد.

ازاین‌رو، باید در پی دلایل دیگری بود که در زیر، سه مورد را بیان می‌کنیم:

1. پیوند آسمانی

انتخاب علی علیه السلام یک اقدام شخصی از سوی پیامبر نبود، بلکه امری بود که از سوی خداوند معین و مقدر شده بود. در روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«در روز قیامت از اعماق عرش به من ندا می‌رسد؛ ای محمد، بهترین پدر، پدر تو، ابراهیم است و بهترین برادر، برادر تو علی‌بن ابی‌طالب».⁽¹⁾نیز فرموده‌اند: «اولین کسی که علی علیه السلام را به برادری گرفت، اسرافیل بود و سپس جبرائیل».⁽²⁾

«در لیلة المبیت⁽³⁾، هنگامی که علی علیه السلام در بستر پیامبر خوابید، خداوند به جبرئیل و میکائیل وحی کرد: من بین شما برادری برقرار ساختم و عمر یکی از شما را طولانی‌تر از دیگری قرار دادم. کدام یک از شما حیات دیگری را بر خود مقدّم

می‌دارد؟ پس هر دوی آنها حیات را برگزیدند [و حاضر به گذشت و فداکاری نشدند] خداوند متعال به آن دو وحی کرد: کاش مانند علی‌بن ابی‌طالب بودید. بین او و محمد برادری قرار دادم و او در بستر محمد خوابید تا خود را فدای او کند و حیات او را بر خود مقدم کند. به زمین فرود آیید و او را از دشمنانش محافظت کنید. در این هنگام، آیه «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ؛ و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد» (بقره: 207) نازل شد».⁽¹⁾

2. بیان عظمت و شایستگی جانشینی حضرت علی علیه السلام

حضرت علی علیه السلام ، دومین شخصیت جهان اسلام پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است. عظمت و فضیلت ایشان تا اندازه‌ای است که نمی‌توان آن را در قالب تنگ الفاظ گنجاند و بشر نمی‌تواند از راه‌های معمولی به جایگاه واقعی او پی ببرد. ازاین‌رو، پیامبر صلی الله علیه و آله در موقعیت‌ها و پیش‌آمدهای گوناگون می‌کوشید این چهره ممتاز را معرفی کند. یکی از اهداف پیامبر صلی الله علیه و آله از اخوت با آن حضرت تبیین فضایل و جایگاه بلند ایشان بود.

سید مرتضی علم الهُدی در الشافی می‌گوید: «نصی که از پیامبر رسیده بر دو گونه است: «برخی با لفظ و آشکارا بر امامت دلالت می‌کند و برخی دیگر - چه قول باشد چه فعل - با نوعی از ترتیب و ترسّل بر این امر دلالت دارد... و چه بسا دلالت افعال قوی‌تر از دلالت اقوال باشد؛ زیرا در قول، مجاز راه دارد، ولی در فعل این گونه نیست... و اخوت پیامبر

صلی الله علیه و آله با حضرت علی علیه السلام از جمله این افعال است که بر نهایت فضل آن حضرت و اختصاص داشتن ایشان به آنها دلالت می‌کند...» دلیل بر این مطلب که این برادری، نشانه فضیلت و عظمت است - نه این‌که از روی کمک و مساوات انجام شده باشد - روایاتی است از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام که با افتخار مباهات فرموده است: «من بنده خدا و برادر رسول او هستم و پس از من کسی این ادّعا را نمی‌کند؛ مگر دروغ‌گو»⁽¹⁾اگر این اخوت فضیلتی بزرگ نبود، آن حضرت به آن افتخار نمی‌کرد و دشمنان او نیز وجود این فخر در آن حضرت را انکار نمی‌کردند.

گواه دیگر بر این‌که این مؤاخات وسیله‌ای برای امامت و سببی برای استحقاق این مقام است، این‌که آن حضرت در روز شورا،⁽²⁾هنگامی که فضایل و مناقب خود و دلایل استحقاق امامت را برمی‌شمرد، فرمود: «آیا در میان شما کسی غیر از من هست که پیامبر بین او و خودش عقد برادری بسته باشد؟»⁽³⁾

3. تنها همپایه پیامبر صلی الله علیه و آله

پیامبر صلی الله علیه و آله در بستن عقد اخوت بین مسلمانان، جنبه‌های روحی و توافق فکری و اندازه انس و رفاقت و همچنین درجات نفسی را به طور کامل مراعات کرد و میان افرادی که از جهاتی همسان یکدیگر بودند، برادری برقرار کرد. این نکته با بررسی شرح حال افرادی که بین آنها عقد اخوت بسته شده بود تأیید می‌شود. برای نمونه، می‌توان به برادری بین ابوذر با مقداد، ابوبکر با عمر و معاویّه‌بن ابی‌سفیان با حباب بن یزید المجاشعی اشاره کرد. این کار افزون بر آن‌که پیوند بین برادران را محکم‌تر

می‌کرد، در تحقق اهداف پیامبر نیز تأثیر به سزایی داشت.

برادر پیامبر نیز باید فردی هم سطح و همپایه ایشان و در ایمان و ویژگی‌های اخلاقی و صفات انسانی نزدیک‌ترین شخص به ایشان باشد. این فرد کسی نیست جز حضرت علی علیه السلام که از کودکی زیر نظر پیامبر تربیت شد و نخستین کسی بود که به او ایمان آورد و در همه مراحل بعثت همراه و یاور ایشان بود. بنابراین، جز حضرت علی علیه السلام شخص دیگری شایستگی این مقام، یعنی برادری پیامبر را نداشت.

پیوند مهدوی

قال الرضا علیه السلام:

«اَلْاِمَامُ اَلْاَنِیسُ الرَّفِیقُ وَ الْوَالِدُ الشَّفِیقُ وَ الْاَخُ الشَّقِیقُ»

امام مونسی دلسوز، پدری مهربان و برادری همدل است.(مسند الامام الرضا علیه السلام / ج 1/ ص 69)

یا صاحب الزمان

آقا ! پدرم ! برادرم ! مولایم ! *** هر روز به شوق دیدنت می آییم

امروز تو را حلقه به گوشم که شود *** لبریز صدای روشنت فردایم

7. سیزدهم ماه : اعلان همگانی لقب امیرالمومنین علیه السلام

بیان مختصر

اعلان همگانی لقب امیرالمؤمنین

سیزدهم ذی‌الحجه و آخرین روزی که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در شهر مکه از اعمال حج فارغ شده و عازم مدینه بودند. خداوند برای مؤمنین امیر و فرمانده کل معین کرد و جبرئیل علیه السلام نازل شد و به حضرت علی علیه السلام این‌گونه سلام کرد: «السَّلامُ عَلیکَ یا اَمیرالمؤمنین؛ سلام بر تو ای فرمانده تمام اهل ایمان!»

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: این جبرئیل است که از سوی خداوند خبر وفا کردن به آنچه به من وعده داده شده بود را برای من آورده است.

آن‌گاه پیامبراکرم صلی الله علیه وآله به اصحاب امر فرمودند که به حضرت علی علیه

السلام با عنوان امیرالمؤمنین سلام کنند. سپس به صورت یک امر همگانی و تکلیف شرعی در مراسم حج سال دهم اعلام شد و مردم قبل از بیعتِ روز غدیر متوجّه شدند که حضرت علی علیه السلام از طرف خداوند به عنوان امیرالمومنین و پیشوای اهل ایمان انتخاب شده است.

نکات این حدیث

به خدا قسم تویی امیر تمام اهل ایمان تو آن هارا با علومت رسیدگی و فرماندهی می کنی و آن ها از تو تغذیه و بهره مند می شوند و به خدا قسم ، تویی دلیل و راهنمای آنان و به واسطه ی تو آنها هدایت می شوند یعنی سابقه ی این لقب برای حضرت علی علیه السلام بسیار زیاد است.

مستندات

مناقب آل ابوطالب ج3/54

امالی طوسی 708

نهج الحق وکشف الصدق191

بیان تفصیلی

اعلان همگانی لقب

در سیزده ذی الحجة خداوند برای مؤمنین امیر و امام انتخاب نمود و جبرئیل نازل شد و به حضرت علی علیه‌السلام این گونه سلام کرد: «السلام علیک یا امیرالمؤمنین» .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: این جبرئیل است که از سوی خداوند تحقّق آنچه به من وعده داده شده بود را آورده است.

حضرت علی علیه السلام امیر فرشتگان و حتی جبرئیل است، زیرا فرشتگان مؤمن هستند و افضل فرشتگان جبرئیل است، و جبرئیل با تواضع به حضرت علی علیه السلام خطاب می کند: «السلام علیک یا أمیرالمؤمنین» و فرمودند: «یا علی أنت أمیر من فی الّسماء و أمیر من فی الأرض و أمیر من مضی و أمیر من بقی.

به دنبال آن پیامبر صلی الله علیه و آله به

بزرگان اصحاب دستور داد تا نزد علی علیه السلام بروند و به ایشان این چنین سلام کنند: «السلام علیک یا امیر المؤمنین» . بزرگان اصحاب آمدند و همان گونه سلام کردند. فقط عمر و ابوبکر به عنوان اعتراض به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: آیا این حقی از طرف خدا و رسولش است؟ حضرت غضبناک شده فرمود: حقی از طرف خدا و رسولش است، خداوند این دستور را به من داده است.

البته اطلاق امیرالمؤمنین برای حضرت علی علیه السلام در خاندان رسالت معمول بود، زیرا در حدیث کساء هم حضرت زهرا علیهاالسلام با لفظ امیرالمؤمنین به ایشان سلام می کنند و از ایشان استقبال می کنند، ولی به صورت یک امر همگانی و تکلیف شرعی در حجة البلاغ نازل شد و مردم قبل از بیعت روز غدیر متوجّه شدند که حضرت علی علیه السلام از طرف خداوند به عنوان امیر و پیشوا انتخاب شده است.

لقب اختصاصی

این لقب از ویژگی های حضرت علی علیه السلام است. دیگر امامان معصوم علیهم السلام از این که کسی آنها را امیرالمؤمنین خطاب کند نهی کرده و می فرمودند: «این لقب شخصی و مختص حضرت علی علیه السلام است» و حتی در بعضی روایات آمده است: اگر به کسی غیر از حضرت علی علیه السلام امیرالمؤمنین بگویند و او شاد شود و یا بپذیرد قطعا آن فرد مرتکب منافی عفّت شده است و این پذیرش و شادی او دلیل بر فسق و فحشای او است.

شخصی نزد امام صادق علیه السلام آمد و به ایشان گفت: سلام بر تو ای امیرالمؤمنین. حضرت با شنیدن این کلام ایستاد

و با ناراحتی فرمودند: ساکت باش، این لقب جز برای علی بن ابی طالب علیهماالسلام جایز نیست که خداوند او را به این لقب نامیده است... .

احتجاج بر خلیفه اول

ابو داود گوید: هنگامی که مردم با ابوبکر بیعت کردند بریده نزد عمران بن حصین آمد و به او گفت: گمان می کنم مردم کلام پیامبر صلی الله علیه و آله را فراموش کرده اند هنگامی که در جایی بودیم و پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد هر کس بر او وارد می شود و سلام می دهد بر علی بن ابی طالب نیز به عنوان «امیر المؤمنین» سلام دهد، و در آن روز عمر اعتراض کرد که: این امری از خداوند است یا پیامبرش؟ حضرت جواب داد: امری است از طرف خداوند و پیامبرش هر دو.

عمران گفت: بله، من هم آن را به یاد می آورم. بریده گفت: بیا نزد ابوبکر رویم و سؤال کنیم که بعد از این عمل پیامبر صلی الله علیه و آله آیا به او خبر دیگری رسیده است؟!

آن دو نزد ابوبکر آمدند و مسئله را با او مطرح کردند. او نیز گفت: من هم این واقعه را به یاد می‌آورم. بریده جواب داد: پس جایز نیست برای هیچ یک از مسلمانان که امیر شود بر امیر المؤمنین علی، بعد از این که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم او را امیرالمؤمنین نامید!! و اگر خبری بعد از این مطلب به تو رسیده بیان کن؟!

ابوبکر جواب داد: نه به خدا قسم، بعد از آن چیزی به من نرسیده است، لکن مسلمانان نظری داشتند و من از

نظر آنها تبعیت کردم. بریده گفت: به خدا قسم، این مطلب به دست تو و مسلمانان نیست که بر خلاف رسول اللّه صلی الله علیه و آله کاری را انجام دهید!... .

این گونه ابوبکر که غاصبانه بر مسند خلافت نشسته بود در مقابل استدلال یکی از اصحاب به امیر المؤمنین بودن حضرت علی علیه السلام، متحیّر و بی جواب ماند.

تمام افرادی که در تاریخ به آنها امیرالمؤمنین، اطلاق شده است و آنها از این لفظ پرهیز نکرده اند، فسق و فحشای خود را اثبات نموده اند.

القاب الهی از روی حکمت انتخاب می شود و خداوند عادل است و به همه ی جهان از اول خلقت تا آخر خلقت نظر کرد و بین همه ی بندگان فقط حضرت علی علیه السلام را شایسته ی لقب امیرالمؤمنین یافت، پس امیرمؤمنان امیر تمام بندگان صالح می باشد. و نیز فرمودند: «أنت أمیر من قبلک و أمیر من بعدک». برخی اسانید ملقب شدن حضرت علی علیه السلام به امیر المؤمنین عبارت است از:

مستندات

روضة الواعظین ص 94. احتجاج ج 1 ص 76. الیقین ص 26. صراط المستقیم ج 1

ص 302. الغدیر ج 1 ص 215. کافی ج 1 ص 292. ارشاد ج 1 ص 176. امالی شیخ

صدوق ص 436. المسترشد ص 584. بحار الانوار ج 28 ص 91. تفسیر امام

عسکری علیه السلام ص 112. تفسیر قمی ج 1 ص 301. نور الثقلین ج 1 ص 654.

. وسائل الشیعة

ج 14 ص 600.

. الیقین ص 272. بحار الانوار ج 37 ص 309.

بیان داستانی

اعلان همگانی لقب امیرالمؤمنین

روز سیزدهم ذی الحجّه است، هنوز پیامبر در مکّه است، فردا که فرا برسد، پیامبر به سوی مدینه حرکت خواهد کرد.

نگاه کن، علی علیه السلام به سوی پیامبر می آید و با او سخن می گوید:

-- علی جان! این جبرئیل است که به تو سلام کرده است. او آمده است تا وعده خدا را به انجام برساند. او تو را «امیر مؤمنان» خطاب نموده است.

اکنون پیامبر به یاران خود دستور می دهد تا نزد علی علیه السلام بروند و به او این گونه سلام کنند: «سلام بر تو ای امیر مؤمنان».

در این میان عُمر و ابوبکر زبان به اعتراض می گشایند و می گویند: «آیا این دستور از طرف خداست؟».

پیامبر در جواب آنان می گوید: «آری، خدا به من این دستور را داده است».

یاران پیامبر به این سخن پیامبر عمل می کنند و نزد علی علیه السلام می روند و به او این گونه سلام می کنند: «سلام بر تو ای امیرمؤمنان».

آری، همه می فهمند که علی علیه السلام آقای آنان است. این سلام، مقدّمه ای است برای برنامه ای مهم تر!

«امیر» در زبان عربی، به معنای رهبر است، «امیرالمؤمنین» یعنی رهبر و پیشوای همه اهل ایمان! این لقبی است که خدا فقط به علی علیه السلام داده است و هیچ کس (نه قبل از او و نه بعد از او) شایستگی این لقب

را ندارد.

اکنون هر کس این لقب را بشنود، می فهمد که علی علیه السلام بعد از پیامبر، شایستگی خلافت و جانشینی پیامبر را دارد.

مستندات

. لمّا نزل قدید قال لعلی: یا علی، إنّی سألت ربّی أن یوالی بینی وبینک... وسألت ربّی أن یجعلک وصیّی ففعل: الکافی ج 8 ص 378، الأمالی للمفید ص 279،

مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 166، بحار الأنوار ج 36 ص 100؛ وسلّم جبرئیل علی علی بإمرة المؤنین، فقال علی علیه السلام: یا رسول اللّه، أسمع الکلام ولا أحسّ الرؤة، فقال: یا علی، هذا جبرئیل أتانی من قِبل ربّی بتصدیق ما وعدنی... فلما کان من الغد خرج رسول اللّه علیه السلام بجماعة اصحابه فحمد اللّه...: الأمالی للصدوق ص 436، بحار الأنوار ج 37 ص 111، تفسیر نور الثقلین ج 1 ص 654.

بیان دانش آموزی

امیرالمؤمنین نامی از آسمان برای حضرت علی علیه السلام

پس از آن‌که مردم حضرت علی علیه السلام را تنها گذاشتند و با فرد دیگری بیعت کردند، بُرَیده به منزل یکی از دوستانش رفت و گفت: دیدی چگونه مردم سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را کنار گذاشتند؛گویی آن را فراموش کرده‌اند.

جریان چه بوده که این‌گونه بُرَیده را شگفت‌زده کرده‌است؟

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با جمعی از مسلمانان نشسته بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رو به اصحاب کردند و یکی یکی از آنان خواستند که جلو بیاید و به حضرت علی علیه السلام این‌گونه سلام بدهند: «السلام علیک یا أمیرالمؤمنین» ؛تا یک‌جور بیعت با علی علیه‌السلام باشد ،یعنی قبولِ جانشینیِ علی علیه السلام.

از نفر اول خواستند جلو بیاید،او با اکراه بلند شد و

جلو آمد. رو به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کرد و با بی‌ادبی گفت: محمد! این سخن تو است یا از طرف خدا است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: این دستور از طرف خداوند و رسول او است. مرد سرش را مغرورانه چرخاند و جوری که انگار به جایی نگاه نمی‌کند گفت:«السلام علیک یا امیرالمؤمنین».

نفر دوم سریع بلند شد و جلو آمد و با لحن بدی رو به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: این حرف خودت است یا حرف خدا؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: این سخن خدا و رسولش است. نفر دوم هم با لحنی که نشانِ ناراحتی‌اش بود، گفت:«السلام علیک یا امیرالمؤمنین».

نفر سوم مقداد بود، برخاست و بدون آن‌که اعتراضی کند رو به علی علیه السلام کرد و با احترام گفت: «السلام علیک یا امیرالمؤمنین».

پس از مقداد،سلمان و ابوذر و حُذَیفه که از یاران خوب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند برخاستند و با ادبِ تمام به حضرت علی علیه السلام سلام دادند. «السلام علیک یا امیرالمؤمنین».

کم کم اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آماده‌ی رفتن شدند. شنیدم دو نفری که اعتراض کرده‌بودند،به هم می‌گفتند:هرگز تسلیم علی نخواهیم شد.

هنوز طولی نکشیده بود که این آیه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد: «عهد و پیمان محکمتان را نشکنید؛ زیرا خدا را شاهد و سرپرست خود کردید و او از کارهایتان آگاه است.» (سوره نحل،آیه‌ی91).

نکته ها

علیه و آله و سلم به آسمان‌ها سفر کردند، همه‌ی پیامبران سابق به او مژده دادند که جانشین تو علی بن أبی‌طالب است . او امیرالمؤمنین است و شهادت دادند که حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیامبرشان و امیرالمؤمنین علیه‌السلام امام‌شان است.

پیوند مهدوی

السلام علیک یا بقیة الله

پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عده‌ای نگذاشتند تا امیرالمؤمنین علیه السلام به حکومت برسد. آنان سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را زیر پا گذاشتند و حق علی علیه السلام را به‌زور گرفتند. پیامبر صلی

الله علیه و آله و سلم در خطبه‌ی غدیر فرمودند: کسی که حق‌های پایمال شده‌ی ما را می‌گیرد،مهدی علیه السلام است.

به فرموده‌ی اهل بیت علیهم السلام لقب امیرالمؤمنین تنها و تنها برای حضرت علی علیه السلام است و اجازه‌ی استفاده از آن را حتی برای امام زمان علیه السلام نداریم و به جای این لقب به امام زمان علیه السلام با عنوان«بقیة الله» سلام می‌دهیم،

اعلان همگانی لقب امیرالمؤمنین علیه السلام: آیات و روایات

بسم الله الرحمن الرحیم

بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج37،

ص: 291

4- ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْفَحَّامُ عَنْ عَمِّهِ عَمْرِو بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَهَارٍ عَنْ عِیسَی بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُخَوَّلِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ أَبِی دَاوُدَ السَّبِیعِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُصَیْبٍ أَخِی بُرَیْدَةَ بْنِ حُصَیْبٍ قَالَ: بَیْنَا أَنَا وَ أَخِی بُرَیْدَةُ عِنْدَ النَّبِیِّ ص إِذْ دَخَلَ أَبُو بَکْرٍ فَسَلَّمَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ فَسَلِّمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَالَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ أَمْرِ رَسُولِهِ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ دَخَلَ عُمَرُ فَسَلَّمَ فَقَالَ انْطَلِقْ فَسَلِّمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ ص عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَالَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ أَمْرِ رَسُولِهِ قَالَ نَعَمْ . حُصَیْبٍ أَخِی بُرَیْدَةَ بْنِ حُصَیْبٍ قَالَ: بَیْنَا أَنَا وَ أَخِی بُرَیْدَةُ عِنْدَ النَّبِیِّ ص إِذْ دَخَلَ أَبُو بَکْرٍ فَسَلَّمَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ فَسَلِّمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَالَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ أَمْرِ رَسُولِهِ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ دَخَلَ عُمَرُ فَسَلَّمَ فَقَالَ

انْطَلِقْ فَسَلِّمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ ص عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَالَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ أَمْرِ رَسُولِهِ قَالَ نَعَمْ .

أَحَداً مِنْ أَوْلِیَائِی قَالَ قُلْتُ رَبِّ أَخِی وَ صَاحِبِی قَالَ إِنَّهُ قَدْ سَبَقَ فِی عِلْمِی أَنَّهُ مُبْتَلًی وَ مُبْتَلًی بِهِ وَ لَوْ لَا عَلِیٌّ لَمْ یُعْرَفْ وَلَاءُ أَوْلِیَائِی وَ لَا أَوْلِیَاءُ رُسُلِی

بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج37 ؛ ص292 - ج، الإحتجاج قَالَ سُلَیْمُ بْنُ قَیْسٍ جَلَسْتُ إِلَی سَلْمَانَ وَ الْمِقْدَادِ وَ أَبِی ذَرٍّ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ فَجَلَسَ إِلَیْهِمْ مُسْتَرْشِداً فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ عَلَیْکَ بِکِتَابِ اللَّهِ فَالْزَمْهُ وَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فَإِنَّهُ مَعَ الْکِتَابِ لَا یُفَارِقُهُ فَإِنَّا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صیَقُولُ إِنَّ عَلِیّاً یَدُورُ مَعَ الْحَقِّ حَیْثُ دَارَ وَ إِنَّ عَلِیّاً هُوَ الصِّدِّیقُ وَ الْفَارُوقُ یُفَرِّقُ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ قَالَ فَمَا بَالُ النَّاسِ یُسَمُّونَ أَبَا بَکْرٍ الصِّدِّیقَ وَ عُمَرَ الْفَارُوقَ قَالَ نَحَلَهُمَا النَّاسُ اسْمَ غَیْرِهِمَا کَمَا نَحَلُوهُمَا خِلَافَةَ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ إِمْرَةَ الْمُؤْمِنِینَ لَقَدْ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص وَ أَمَرَهُمَا مَعَنَا فَسَلَّمْنَا جَمِیعاً عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ .

أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الْبَاقِرَ ع یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ سُمِّیَ عَلِیٌّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ هُوَ اسْمٌ مَا سُمِّیَ بِهِ أَحَدٌ قَبْلَهُ وَ لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ بَعْدَهُ قَالَ لِأَنَّهُ مِیرَةُ الْعِلْمِ یُمْتَارُ مِنْهُ وَ لَا یُمْتَارُ مِنْ أَحَدٍ غَیْرِهِ قَالَ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَلِمَ سُمِّیَ سَیْفُهُ ذَا الْفَقَارِ فَقَالَ ع لِأَنَّهُ مَا ضَرَبَ بِهِ أَحَداً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ إِلَّا أَفْقَرَهُ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا مِنْ أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ وَ أَفْقَرَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْجَنَّةِ قَالَ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَلَسْتُمْ کُلُّکُمْ قَائِمِینَ بِالْحَقِّ قَالَ بَلَی قُلْتُ فَلِمَ سُمِّیَ الْقَائِمُ قَائِماً قَالَ لَمَّا قُتِلَ جَدِّیَ الْحُسَیْنُ ع ضَجَّتِ الْمَلَائِکَةُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبُکَاءِ وَ النَّحِیبِ وَ قَالُوا إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا أَ تَغْفُلُ عَمَّنْ قَتَلَ صَفْوَتَکَ وَ ابْنَ صَفْوَتِکَ وَ خِیَرَتَکَ مِنْ خَلْقِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِمْ قَرُّوا مَلَائِکَتِی فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَأَنْتَقِمَنَّ مِنْهُمْ وَ لَوْ بَعْدَ حِینٍ ثُمَّ کَشَفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ ع لِلْمَلَائِکَةِ فَسُرَّتِ الْمَلَائِکَةُ بِذَلِکَ فَإِذَا أَحَدُهُمْ قَائِمٌ یُصَلِّی فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ الْقَائِمِ أَنْتَقِمُ مِنْهُمْ .

أَمِیراً أَلَا فَمَنْ کُنْتُ نَبِیَّهُ فَإِنَّ عَلِیّاً أَمِیرُهُ تَأْمِیرٌ أَمَّرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْکُمْ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُعْلِمَکُمْ ذَلِکَ لِتَسْمَعُوا لَهُ وَ تُطِیعُوا إِذَا أَمَرَکُمْ بِأَمْرٍ تَأْتَمِرُونَ وَ إِذَا نَهَاکُمْ عَنْ أَمْرٍ تَنْتَهُونَ أَلَا فَلَا یَأْتَمِرَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ عَلَی عَلِیٍّ ع فِی حَیَاتِی وَ لَا بَعْدَ وَفَاتِی فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَّرَهُ عَلَیْکُمْ وَ سَمَّاهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَمْ یُسَمِّ أَحَداً مِنْ قَبْلِهِ بِهَذَا الِاسْمِ وَ قَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ فِی عَلِیٍّ فَمَنْ أَطَاعَنِی فِیهِ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَانِی فِیهِ فَقَدْ عَصَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا حُجَّةَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ وَ کَانَ مَصِیرُهُ إِلَی النَّارِ وَ إِلَی مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِیها . علیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَأَخَذَ النَّاسُ بَرّاً وَ بَحْراً فَمَا جَاءَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّی مَاتَ حُذَیْفَةُ .

اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَارِثٍ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ دَخَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ عِنْدَهُ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ فَجَلَسَ بَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ مَا وَجَدْتَ لِاسْتِکَ مَجْلِساً غَیْرَ فَخِذِی أَوْ فَخِذِ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَهْلًا لَا تُؤْذِینِی فِی أَخِی فَإِنَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدُ الْمُسْلِمِینَ وَ أَمِیرُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ- یَوْمَ الْقِیَامَةِ یُقْعِدُهُ اللَّهُ عَلَی الصِّرَاطِ فَیُدْخِلُ أَوْلِیَاءَهُ الْجَنَّةَ وَ أَعْدَاءَهُ النَّارَ .

عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤمنین

بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج37 ؛ ص307 - شف، کشف الیقین مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ سَهْلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الدَّیْرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ مُعَمَّرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنَّا جُلُوساً مَعَ النَّبِیِّ ص إِذْ دَخَلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَقَالَ عَلِیٌّ ع وَ أَنْتَ حَیٌّ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ وَ أَنَا حَیٌّ یَا عَلِیُّ مَرَرْتَ بِنَا أَمْسِ یَوْمِنَا وَ أَنَا وَ جَبْرَئِیلُ فِی حَدِیثٍ وَ لَمْ تُسَلِّمْ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ ع مَا بَالُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مَرَّ بِنَا وَ لَمْ یُسَلِّمْ أَمَّا وَ اللَّهِ لَوْ سَلَّمَ لَسُرِرْنَا وَ رَدَدْنَا عَلَیْهِ فَقَالَ عَلِیٌّ ع یَا رَسُولَ اللَّهُ رَأَیْتُکَ وَ دِحْیَةَ اسْتَخْلَیْتُمَا فِی حَدِیثٍ فَکَرِهْتُ أَنْ أَقْطَعَ عَلَیْکُمَا فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ دِحْیَةَ وَ إِنَّمَا کَانَ جَبْرَئِیلَ ع فَقُلْتُ یَا جَبْرَئِیلُ کَیْفَ سَمَّیْتَهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ کَانَ اللَّهُ أَوْحَی إِلَیَّ فِی غَزْوَةِ بَدْرٍ أَنِ اهْبِطْ عَلَی مُحَمَّدٍ فَأْمُرْهُ أَنْ یَأْمُرَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَنْ یَجُولَ بَیْنَ الصَّفَّیْنِ فَسَمَّاهُ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فِی السَّمَاءِ فَأَنْتَ یَا عَلِیُّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فِی السَّمَاءِ فَأَنْتَ یَا عَلِیُّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فِی الْأَرْضِ لَا یَتَقَدَّمُکَ بَعْدِی إِلَّا کَافِرٌ وَ لَا یَتَخَلَّفُ عَنْکَ بَعْدِی إِلَّا کَافِرٌ وَ إِنَّ أَهْلَ السَّمَاوَاتِ یُسَمُّونَکَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ .

شف، کشف الیقین مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ

بْنِ حَدِیدٍ وَ ابْنِ بَزِیعٍ مَعاً عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ زَیْدِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ وَ هُوَ یَقُولُ لَمَّا سَلَّمُوا عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِأَبِی بَکْرٍ قُمْ فَسَلِّمْ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ قَالَ نَعَمْ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ ثُمَّ قَالَ لِعُمَرَ قُمْ فَسَلِّمْ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ قَالَ نَعَمْ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ ثُمَّ قَالَ یَا مِقْدَادُ قُمْ فَسَلِّمْ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَلَمْ یَقُلْ شَیْئاً ثُمَّ قَامَ فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا سَلْمَانُ فَسَلِّمْ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَامَ فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا أَبَا ذَرٍّ فَسَلِّمْ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَلَمْ یَقُلْ شَیْئاً ثُمَّ قَامَ فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا حُذَیْفَةُ فَقَامَ وَ لَمْ یَقُلْ شَیْئاً وَ سَلَّمَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا ابْنَ مَسْعُودٍ فَقَامَ فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا عَمَّارُ فَقَامَ عَمَّارٌ وَ سَلَّمَ ثُمَّ قَالَ قُمْ یَا بُرَیْدَةُ الْأَسْلَمِیُّ فَقَامَ فَسَلَّمَ حَتَّی إِذَا خَرَجَا وَ هُمَا یَقُولَانِ لَا نُسَلِّمُ لَهُ مَا قَالَ أَبَداً فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلًا إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ .

-شف، کشف الیقین مِنْ کِتَابِ الْمَعْرِفَةِ تَأْلِیفِ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ الرَّوَاجِنِیِّ عَنِ السَّرِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ السُّلَمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خرور [حَزَوَّرٍ] قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ الْعَلَاءُ بْنُ هِلَالٍ الْخَفَّافُ عَلَی أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ حِینَ قَدِمَ مِنْ خُرَاسَانَ فَجَرَی الْحَدِیثُ فَقُلْتُ أَبَا إِسْحَاقَ أُحَدِّثُکَ بِحَدِیثٍ حَدَّثَنِیهِ أَخُوکَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَیْنٍ الْخُزَاعِیِّ وَ بُرَیْدَةَ بْنِ حُصَیْبٍ الْأَسْلَمِیِّ قَالَ

نَعَمْ فَقُلْتُ حَدَّثَنِی أَبُو دَاوُدَ أَنَّ بُرَیْدَةَ أَتَی عِمْرَانَ بْنَ حُصَیْنٍ یَدْخُلُ عَلَیْهِ فِی مَنْزِلِهِ حِینَ بَایَعَ النَّاسُ أَبَا بَکْرٍ فَقَالَ یَا عِمْرَانُ تَرَی الْقَوْمَ نَسُوا مَا سَمِعُوا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی حَائِطِ بَنِی فُلَانٍ أَهْلِ بَیْتٍ مِنَ الْأَنْصَارِ فَجَعَلَ لَا یَدْخُلُ عَلَیْهِ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَیُسَلِّمُ عَلَیْهِ إِلَّا رَدَّ ص ثُمَّ قَالَ لَهُ سَلِّمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَلَمْ یَرُدَّ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ یَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا عُمَرُ فَإِنَّهُ قَالَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَوْ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص بَلْ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ قَالَ عِمْرَانُ بَلَی قَدْ أَذْکُرُ ذَا فَقَالَ بُرَیْدَةُ فَانْطَلِقْ بِنَا إِلَی أَبِی بَکْرٍ فَنَسْأَلَهُ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ فَإِنْ کَانَ عِنْدَهُ عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص عَهِدَهُ إِلَیْهِ بَعْدَ هَذَا الْأَمْرِ أَوْ أَمْرٌ أَمَرَ بِهِ فَإِنَّهُ لَا یُخْبِرُنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص بِکَذِبٍ وَ لَا یَکْذِبُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فَانْطَلَقْنَا فَدَخَلْنَا عَلَی أَبِی بَکْرٍ فَذَکَّرْنَا ذَلِکَ الْیَوْمَ وَ قُلْنَا لَهُ فَلَمْ یَدْخُلْ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَسَلَّمَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص إِلَّا قَالَ لَهُ سَلِّمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٍّ وَ کُنْتَ أَنْتَ مِمَّنْ سَلَّمَ عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ قَدْ أَذْکُرُ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ بُرَیْدَةُ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ أَنْ یَتَأَمَّرَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٍّ ع بَعْدَ أَنْ سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ ص بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنْ کَانَ عِنْدَکَ عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ عَهِدَهُ إِلَیْکَ أَوْ أَمْرٌ أَمَرَکَ بِهِ بَعْدَ هَذَا فَأَنْتَ عِنْدَنَا مُصَدَّقٌ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ لَا وَ اللَّهِ مَا عِنْدِی عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ لَا أَمْرٌ أَمَرَنِی بِهِ وَ لَکِنَّ الْمُسْلِمِینَ رَأَوْا رَأْیاً فَتَابَعْتُهُمْ بِهِ عَلَی رَأْیِهِمْ فَقَالَ

لَهُ بُرَیْدَةُ وَ اللَّهِ مَا ذَلِکَ لَکَ وَ لَا لِلْمُسْلِمِینَ خِلَافُ رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ أُرْسِلُ لَکُمْ إِلَی عُمَرَ فَجَاءَهُ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ إِنَّ هَذَیْنِ سَأَلَانِی عَنْ أَمْرٍ قَدْ شَهِدْتُهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ کَلَامَهُمَا فَقَالَ عُمَرُ قَدْ سَمِعْتُ ذَلِکَ وَ لَکِنْ عِنْدِیَ الْمَخْرَجُ مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ بُرَیْدَةُ عِنْدَکَ قَالَ عِنْدِی قَالَ فَمَا هُوَ قَالَ لَا یَجْتَمِعُ النُّبُوَّةُ وَ الْمُلْکُ فِی أَهْلِ بَیْتٍ وَاحِدٍ قَالَ فَاغْتَنَمَهَا بُرَیْدَةُ وَ کَانَ رَجُلًا مُفَهَّماً جَرِیّاً عَلَی الْکَلَامِ فَقَالَ یَا عُمَرُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَبَی ذَلِکَ عَلَیْکَ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ فِی کِتَابِهِ یَقُولُ أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً فَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُمُ النُّبُوَّةَ وَ الْمُلْکَ قَالَ فَغَضِبَ عُمَرُ حَتَّی رَأَیْتُ عَیْنَیْهِ یُوقَدَانِ ثُمَّ قَالَ مَا جِئْتُمَا إِلَّا لِتُفَرِّقَا جَمَاعَةَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ تُشَتِّتَا أَمْرَهَا فَمَا زِلْنَا نَعْرِفُ مِنْهُ الْغَضَبَ حَتَّی هَلَکَ .

منابع

( 1) أمالی الشیخ: 181 و 182.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 2) أمالی الشیخ: 181 و 182.

( 3) فی المصدر: فقال لی یا محمد.

( 4) أی اعطیته. و فی المصدر: فانی نحلته.

( 5) فی المصدر: لم یعرف حزبی و لا أولیائی.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 6) فی المصدر: و أبی ذر و المقداد.

( 7) فی المصدر: فانه مع القرآن.

( 8) فی المصدر: فأنا أشهد.

( 9) فی المصدر: فما بال القوم.

( 10) نحل القول: أضاف إلیه قولا قاله غیره: و ادعاه لنفسه.

( 11) الاحتجاج: 83.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 12) بضم الخاء المعجمة و تشدید الراء المهملة. جامع الرواة 1: 196.

( 13) معانی الأخبار: 63. علل الشرائع: 65. و الآیة فی سورة یوسف: 65.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 14) النحیب: رفع الصوت بالبکاء.

( 15) علل الشرائع: 64.

( 16) أمالی الصدوق: 244 و 245 و الآیة فی سورة النساء: 14.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 17) المصدر نفسه: 15.

( 18) المصدر نفسه: 16.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 19) و قائد الغر المحجلین خ ل.

( 20) المصدر: نفسه: 39.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 21) تعاهد الشیء: تحفظ به و تفقده.

( 22) رم البناء أو الامر: أصلحه. رم السهم بعیبه: نظر إلیه و عالجه حتّی سواه. أی إن کان رأی شیئا یحتاج إلی الرم و الإصلاح رمه و أصلحه.

( 23) خصف النعل: أطبق علیها مثلها و خرزها بالمخصف.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403

ق.

( 24) فی المصدر: و أمیر المؤمنین فی الأرض.

( 25) المصدر نفسه: 58 و 59.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 26) فی المصدر و ( ت): من اللّه و من رسوله یا رسول اللّه.

( 27) فی المصدر: حتی إذا خرج الرجلان.

( 28) المصدر نفسه: 82. و الآیة فی سورة النحل: 91.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

( 29) فی المصدر: فدخل علیه.

( 30) فی المصدر: فتابعتهم علی رأیهم، فقال له بریدة: لا و اللّه اه.

( 31) الصحیح کما فی المصدر« مفوها» أی بلیغ الکلام.

.

8. چهاردهم ماه : اعطای فدک به حضرت زهرا علیها السلام

بیان مختصر

اعطای فدک

روز14ذی‌الحجّه سال هفتم هجری، پس از جنگ خیبر، سرزمین وسیع و سرسبز فدک تنها به وسیله پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیه السلام فتح شد. و چون رزمندگان در فتح آن دخالت نداشتند، بر اساس آیه قرآن غنیمت ویژه به شمار می‌آید و ملکِ شخص پیامبر صلی الله علیه و آله می شود. آنجا که می‌فرماید:

ما أَفَاء اللّهُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَی فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی ...؛ آن چه خدا (از اموال و زمین‌های) آن آبادی‌ها به پیامبرش باز گرداند، به خدا و پیامبر و اهل بیت او اختصاص دارد!

پس از فتح خیبر خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وحی فرستاد و فرمود: «وَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ؛ حق نزدیکانت را بده !»

پیامبراکرم صلی الله علیه وآله سؤال کردند: ذی القربی کیست و حقش چیست ؟ جبرئیل از خداوند پرسید و

جواب آورد که ذی القربی فاطمه سلام الله علیها است و حقش فدک است، و باید فدک را به حضرت فاطمه سلام الله علیها تقدیم کنید!

از طرفی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله مهریه حضرت خدیجه سلام الله علیها را در ذمّه خود می دیدند و با بخشیدن باغ فدک به حضرت زهرا سلام الله علیها ، در حقیقت حق مادر و دختر را یک جا ادا نمودند. و برای این‌که بعداً از طرف مردم و دیگران بهانه گیری نشود، برای سرزمین فدک قباله ای نوشتند و حضرت امیرالمؤمنین و حضرت امام حسن و امام حسین علیهم السلام و ام ایمن را به عنوان شاهد آن قرار داده و آن را به حضرت زهرا سلام الله علیها تحویل دادند. و برای این‌که مردم کاملاً متوجّه شوند، مدیریت آن را به ایشان واگذار کردند.

حضرت زهرا سلام الله علیها نیز کارگران و نیروهای خود را در آن جا فعال کردند و هر ساله با درآمد آن علاوه بر زندگی خود به همسران رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز رسیدگی می‌کردند و فقرای مدینه را هم از آن بهره مند می ساختند. این امر در بین مسلمین و خصوصاً اهل مدینه مسئله‌ای بسیار روشن، عادی و پذیرفته شده بود. امّا حسودان برای این که مبادا به هوای برکات فدک مردم به خانه ی حضرت زهرا سلام الله علیها روی بیآورند پس از پیامبراکرم صلی الله علیه وآله با طرح یک حدیث جعلی و دروغ فدک را از دست آن حضرت گرفتند و به عنوان بیت المال به نفع خود مصادره کردند!!

خداوند متعال در این آیه

حضرت زهرا سلام الله علیها را به عنوان ذوی القربای پیامبر صلی الله علیه وآله یاد کرده است و در آیه دیگر اجر رسالت را مودّت و محبت ورزیدن به ایشان قرار داده است:

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ؛ بگو: «در ازای آن [رسالت] پاداشی از شما نمی خواهم، مگر دوستی نسبت به نزدیکان من.»

پس اگر کسی به حضرت فاطمه سلام الله علیها و اهل بیت پیامبر علیهم السلام محبّت نکند، اجر رسالت را ادا نکرده است.

مستندات

بیان تفصیلی

فدک یادگار فاطمی علیهاالسلام

یکی از وقایعی که در چهاردهم ذی الحجه سال هفتم هجری اتفاق افتاده اعطای فدک توسط پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت زهرا علیهاالسلام است.

فدک در دستان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

در سال هفتم هجری پس از فتح قلعه خیبر جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و از جانب خداوند دستور فتح فدک را آورد. در این دستور آمده بود که فتح فقط توسط پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امیر المؤمنین علیه السلام انجام شود و مسلمانان در آن شرکت نکنند.

ایشان اسلحه و اسب برداشتند و در تاریکی شب از لشکر جدا شده از خیبر حرکت کردند تا به سرزمین فدک رسیدند و کنار قلعه آمدند. مردم فدک که پیگیر اخبار فتح خیبر بودند و روز قبل خبر فتح آن قلعه عظیم را دریافته بودند از وحشت به قلعه پناه برده و درهای آن را محکم بستند.

هجوم غافل گیرانه...

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امیر

المؤمنین به پای قلعه رسیدند تصمیم گرفتند مخفیانه از دیوار قلعه بالا روند و بر فراز آن با صدای بلند اذان گویند. در این صورت اهالی قلعه خود را در محاصره می بینند و به سادگی می توان آن را در تصرف آورد.

امیر المؤمنین علیه السلام بر کتف پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قرار گرفت و سپس حضرت برخاست و او را با خود بلند کرد، و با معجزه الهی امیر المؤمنین علیه‌السلام از دیوار قلعه بالا رفت. آنگاه بر فراز دیوار قرار گرفت و رو به اهل قلعه اذان گفت و صدای تکبیر بلند نمود.

مردم قلعه فدک که گمان کردند سربازان مسلمان بر فراز قلعه هستند برای فرار به سمت درب قلعه آمدند و آن را باز کرده خارج شدند.

امیر المؤمنین علیه‌السلام فورا از دیوار قلعه پایین آمد و با پیامبر علیه‌السلام که بیرون قلعه منتظر بود در مقابل آنان قرار گرفتند و با آنان درگیر شدند و هیجده نفر از بزرگان آنان به دست امیر المؤمنین علیه‌السلام به قتل رسیدند و بقیه تسلیم شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آنان و فرزندانشان را اسیر نمود و غنائم را همراه آنها به مدینه آورد.

مصالحه اموال

یهودیان فدک از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درخواست کردند خودشان را آزاد کند و اموالشان را به تناسب نصف با آنان مصالحه کند. حضرت این پیشنهاد را قبول نمود و امیر المؤمنین علیه السلام را فرستاد و با ضمانت حفظ خونشان با آنان مصالحه کرد و قرار بر این شد که هر کس از اهل فدک مسلمان

شود خمس اموال او را بگیرند و هر کس بر دین خود باقی بماند همه اموالش را بگیرند.

این درباره جان و اموال شخصی آنان بود، و سرزمین فدک به عنوان ملک شخصی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درآمد و قرار شد سالیانه یکصد و بیست هزار دینار طلا به عنوان درآمد فدک ارسال نمایند.

فدک ملک شخصی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

طبق آیه 6 سوره مبارکه حشر: «و ما أفاء اللّه علی رسوله منهم فما أوجفتم علیه من خیل و لا رکاب و لکن اللّه یسلط رسله علی من یشاء و اللّه علی کل شی‌ء قدیر»: «و آنچه را خدا از آنان به رسم غنیمت عاید پیامبر خود گردانید (و شما برای به دست آوردن آن) اسب یا شتری نتاختید، ولی خدا فرستادگانش را به هر که خواهد چیره می گرداند و خدا بر هر کاری تواناست»، سرزمین هایی که مسلمانان در فتح آن دخالتی نداشته اند ملک شخصی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است و مسلمانان در آن هیچ حقی ندارند. لذا سرزمین فدک ملک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شد و دیگران از آن بی نصیب بودند.

اعطای فدک به حضرت فاطمه علیهاالسلام

پس از فتح فدک جبرئیل نازل شد و آیه 26 سوره مبارکه اسراء را آورد: «و آت ذا القربی حقه»:«حق خویشان را به آنان بده».

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از جبرئیل پرسید: منظور چه کسانی هستند و این حق کدام است؟ جبرئیل از طرف خداوند عرضه داشت: «فدک را به فاطمه عطا کن».

با صدور این فرمان الهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حضرت زهرا علیهاالسلام

را فراخواند و فرمود:

«خداوند فدک را برای پدرت فتح نمود. به دلیل این که لشکر اسلام در آن دخالتی نداشت مخصوص من است و هر تصمیمی بخواهم در مورد آن می گیرم. دستور خداوند نیز مبنی بر اعطای آن به تو نازل شده است. از سوی دیگر مهریه مادرت خدیجه علیهاالسلام بر عهده پدرت مانده است، و اکنون پدرت در قبال مهریه مادرت و به دستور خداوند فدک را به تو عطا می کند. آن را برای خود و فرزندانت بردار و مالک آن باش».

حضرت زهرا علیهاالسلام عرضه داشت: تا شما زنده هستید نمی خواهم در آن تصرفی داشته باشم، شما بر جان و مال من صاحب اختیارید.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: ترس آن دارم که نا اهلان تصرف نکردن تو در زمان حیاتم را بهانه ای قرار دهند و بعد از من آن را از تو منع کنند. فاطمه زهرا علیهاالسلام عرض کرد: آن گونه که صلاح می دانید عمل کنید.

سند فدک

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امیر المؤمنین علیه السلام را فراخواند و به ایشان فرمود: «سند فدک را به عنوان بخشوده و اعطایی پیامبر بنویس و ثبت کن». امیر المؤمنین علیه السلام آن را نوشت و به حضرت زهرا علیهاالسلام تحویل داده شد. ام ایمن هم که آنجا حاضر بود همراه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شهادت داد.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مردم را در منزل حضرت زهرا علیهاالسلام جمع نمود و به آنان خبر داد که فدک ملک فاطمه علیهاالسلام است. در همان مجلس

درآمد فدک بین مردم تقسیم شد و مردم تصرف حضرت زهرا علیهاالسلام در فدک را دیدند.

تقسیم درآمد فدک

پس از آن صدیقه طاهره علیهاالسلام هر ساله درآمد فدک را که از هفتاد هزار سکه طلا تا صد و بیست هزار سکه نقل شده بین مستمندان تقسیم می کرد. این شیوه تا هنگام رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ادامه داشت ، و چشمان بسیاری در انتظار رسیدن درآمد فدک بود تا زندگی آنها با عطای فاطمی علیهاالسلام رونق گیرد.

غصب فدک

اما پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مأموران ابوبکر به دستور او فدک را گرفتند و نماینده حضرت زهرا علیهاالسلام را از آنجا اخراج کردند و ملک آن حضرت را به تصرف خود درآوردند، و درآمد آن را به طور کامل برای مخارج حکومت غاصبانه خود صرف کردند .

وقتی که فاطمه زهرا علیهاالسلام به این عمل ننگین اعتراض نمود آنان نه سند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را قبول کردند و نه شهادت شاهدان را و حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام را از حق قطعی خود منع کردند.

پرونده اعتقادی فدک

با بررسی کامل ماجرای فدک می توان به این نکته پی برد که فدک تنها یک نخلستان نبود که از حضرت زهرا علیهاالسلام غصب شد، بلکه حرمت صدیقه طاهره علیهاالسلام بود که شکسته شد و نشانی از خلافت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود که به تاراج رفت.

آنان که فدک را غصب کردند می دانستند که اگر فدک در دستان اهل بیت علیهم السلام باشد یادآور فتحی بی نظیر به دستان پیامبر صلی

الله علیه و آله و سلم و امیر المؤمنین علیه السلام است که مسلمانان در آن بهره ای نداشتند، و این مطلب شاهد صدقی بر اولویت امیر المؤمنین علیه السلام نسبت به خلافت رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم بود.

هم چنین با درآمد بسیار زیاد فدک که به حضرت فاطمه علیهاالسلام می رسید و میان فقرا تقسیم می شد قلوب مردم معطوفِ این خانواده بود. به همین سبب غاصبین خلافت، فدک را گرفتند تا اهل بیت علیهم السلام را هر چه بیشتر محدود کنند و مردم را از درب خانه آنها دور سازند.

و به همین خاطر است که حضرت فاطمه علیهاالسلام در مقابل غصب فدک ساکت ننشست و آن مظهر حیای الهی مجبور شد به مسجد بیاید و خطبه بخواند تا برای همیشه در تاریخ بماند و جنایت غاصبین را آشکار سازد.

لذا باید در اعتقاداتمان پرونده ای به نام «فدک» باز کنیم و در آن مظلومیت حضرت زهرا علیهاالسلام و امیر المؤمنین علیه السلام را ثبت کنیم تا هیچ گاه آن را از یاد نبریم.

مستندات

برخی اسانید فتح فدک در کتب فریقین عبارت است از:

کتب خاصه

اعلام الوری ج 1 ص 209. کافی ج 1 ص 538. امالی (صدوق) ص 619. الخرائج

والجرائح ج 1 ص 113. مناقب آل ابی طالب ج 1 ص 123. تفسیر عیاشی ج 2

ص 287. کشف المحجة ص 124. نور الثقلین ج 3 ص 153 - 156، ج 5 ص 277.

بحار الانوار ج 21 ص 22، ج 29 ص110.

کتب عامه

امتاع الاسماع ج 1 ص 325. تفسیر ثعلبی ج

9 ص 52. تاریخ طبری ج 2 ص 303.

الکامل فی التاریخ ج 2 ص 221. تاریخ الاسلام ج 2 ص 422. سیرة النبویة (ابن هشام)

ج 3 ص 800 . سنن ابی داود ج 2 ص 37. مجمع الزوائد ج 7 ص 49. مسند ابی یعلی

ج 2 ص 334. شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید) ج 16 ص 210 - 215.

بیان داستانی

مادر مهربان تو کجاست؟

وقتی به مدینه می روم، گاهی اوقات نماز خود را جایی می خوانم که قبلاً محلّه بنی هاشم بوده است، کسانی که قبل از سی سال پیش به مدینه آمده اند، این محلّه را با چشم خود دیده اند، متأسّفانه امروزه این محلّه خراب شده است و هیچ اثری از آن نمانده است.

وقتی به مدینه می آیی با این آدرسی که می دهم می توانی محلّه بنی هاشم را پیدا کنی. مسجد پیامبر چندین در دارد، وقتی از دری که به در بقیع مشهور است، خارج شوی، می توانی قبرستان بقیع را در دوردست خود ببینی، محلّه بنی هاشم در فاصله بین درِ مسجد (که به نام درِ بقیع است) تا قبرستان بقیع می باشد. این جا خانه امام حسن علیه السلام، خانه امام حسین علیه السلام، خانه زینب علیهاالسلام و ... قرار داشته است.

اینجا خاطرات زیادی دارد.

امروز هم اینجا نشسته ام تا نماز ظهر را بخوانم، نگاهی به آسمان می کنم، قطرات باران بر صورتم می بارد، گویا باران بهاری در راه است. صدای رعد و برق هم به گوش می رسد. صدای اذان می آید.

نماز که تمام می شود به فکر فرو می روم، دوست دارم بدانم کجا نشسته ام.

باید از خاطرات این مکان باخبر شوم، باید به تاریخ سفر کنم. به سال هفتم هجری بروم.

اینجا خانه اُمّ اَیمن است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معمولاً برای دیدن اُمّ اَیمن به اینجا می آید، وقتی پیامبراکرم صلی الله علیه و آله اُمّ اَیمن را می بیند او را «مادر» خطاب می کند واحوال پرسی می کند و با او سخن می گوید. راستی چرا پیامبر اُمّ اَیمن را «مادر» خطاب می کند؟ پیامبر که به دنیا آمد برای او دایه ای گرفتند. حلیمه سعدیّه دو سال از پیامبر نگهداری کرد. سپس پیامبر نزد مادرش آمنه آمد. اُمّ اَیمن به آمنه کمک می کرد. بعد از مدّتی که آمنه از دنیا رفت، عبد المطّلب، پیامبر را به خانه خود برد. اُمّ اَیمن هم به خانه او رفت و در حقِّ پیامبر مادری می کرد.

هنگامی که رسول خدا به پیامبری مبعوث شد، اُمّ اَیمن جزء اوّلین زنانی بود که به او ایمان آورد.

جالب است که پیامبر اکرم در سخن خود اُمّ اَیمن را اهل بهشت معرّفی کرده است.

نگاه من به درِ خانه اُمّ اَیمن دوخته شده است، اُمّ اَیمن از خانه خارج می شود، به او سلام کرده و می گویم:

-- شما این وقت روز کجا می روید؟

-- می خواهم به خانه علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام بروم. دلم برای دیدن حسن و حسین علیهماالسلام تنگ شده است. او را همراهی می کنم. اُمّ اَیمن به سوی خانه علی علیه السلام می رود. خانه ای کوچک که همه خوبی های بزرگ دنیا را در

آن می توانی ببینی. علی علیه السلام در خانه را باز می کند و به اُمّ اَیمن خوش آمد می گوید.

اُمّ اَیمن وارد می شود، به حسن و حسین علیهماالسلام سلام می کند. این‌ها عزیزان دل پیامبر هستند. فاطمه علیهاالسلام هم به استقبال او می آید.

اُمّ اَیمن کنار فاطمه علیهاالسلام می نشیند و با هم مشغول گفتگو می شوند. صدای در خانه به گوش می رسد. علی علیه السلام در خانه را باز می کند. نگاه کن! پیامبر برای دیدن عزیزانش آمده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حسن و حسین علیهماالسلام را در آغوش می گیرد، آن‌ها را می بوسد و می بوید.

پیامبر وارد اتاق می شود، اُمّ اَیمن به احترام پیامبر از جا برمی خیزد. دیدار اُمّ اَیمن، پیامبر را به یاد مادرش آمنه می اندازد.از این‌رو از دیدن او بسیار خوشحال می شود.

چه منظره زیبایی! پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کنار گل های خودش آرام گرفته است. اهل این خانه تنها دل‌خوشی او در این دنیا هستند. پیامبر آن‌ها را می بیند و لبخند می زند . ناگهان ، عطری در فضا می پیچد، نسیمی می وزد. جبرئیل نازل می شود و آیه 26 سوره «إسراء» را بر پیامبر می خواند: « وَ ءَاتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ ». ای پیامبر ، حقِّ خویشان خودت را ادا کن !

آیه تازه ای نازل شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به فکر فرو می رود. خداوند فرمانی تازه داده است. به راستی منظور خدا از این فرمان چیست ؟

-- ای جبرئیل برایم

بگو که حقّ چه کسی را باید بدهم ؟

دوباره بوی بهار در فضا می پیچد و نسیم می وزد. جبرئیل باز گشته است:

-- ای جبرئیل ، چه خبر ؟

-- خداوند دستور داده است که تو فدک را به فاطمه علیهاالسلام بدهی ، فدک از این لحظه به بعد مالِ فاطمه علیهاالسلام است . آری، درست شنیدی خدا سرزمین فدک را به فاطمه علیهاالسلام بخشیده است. این فرمان خداست.

چرا اشک در چشم پیامبر نشسته است؟ این اشک شوق است؟ نه، اشک فراق است. هر وقت که پیامبر به یاد یار سفر کرده اش، خدیجه علیهاالسلام می افتد، غمی جانکاه، سراسر وجودش را فرا می گیرد.

پیامبر به یاد روزی می افتد که تصمیم گرفت به خواستگاری خدیجه علیهاالسلام برود. دست پیامبر از مالِ دنیا خالی بود؛ امّا خدیجه علیهاالسلام، ثروتمندترین زن آن روزگار بود.

عموی خدیجه علیهاالسلام که با این ازدواج مخالف بود در مجلس خواستگاری مهریه خدیجه علیهاالسلام را بیش از هزار سکّه تعیین کرد. او می دانست که پیامبر از عهده این مهریه سنگین بر نمی آید.

ابوطالب لبخندی زد و گفت: «قبول است». همه تعجّب کردند و با خود گفتند: «محمّد این همه پول را از کجا خواهد آورد».

پیامبر همه مهریه را پرداخت کرد. آیا شما می دانید چگونه؟

خود خدیجه علیهاالسلام این پول را به پیامبر داده بود تا به عنوان مهریه پرداخت کند!

وقتی ابوجهل

این را شنید، گفت: «همیشه داماد برای عروس مهریه می دهد، امروز عروس برای داماد مهریه داده است».

پیامبر از همان زمان آرزو داشت تا روزی مهریه خدیجه علیهاالسلام را جبران کند.

درست است که خدیجه علیهاالسلام پول زیادی به پیامبر بخشیده بود؛ امّا من فکر می کنم او همیشه خود را وامدار خدیجه علیهاالسلام می دید و به این پول به چشم قرض نگاه می کرد و دوست داشت زمانی این پول را به خدیجه علیهاالسلام بازگرداند.

سال ها از این ازدواج گذشت و در شرایط سختی که بر مسلمانان می گذشت، خدیجه علیهاالسلام تمام ثروت خود را در راه اسلام خرج کرد. تقدیر چنین بود که خدیجه علیهاالسلام پیامبر را تنها بگذارد و پیش خدا برود؛ امّا یاد خدیجه علیهاالسلام هرگز از خاطر پیامبر نرفت. خداوند بعد از فتح خیبر، فدک را به پیامبر داد. اکنون فرصت خوبی است تا بزرگواری خدیجه علیهاالسلام را جبران کند.

افسوس که امروز خدیجه علیهاالسلام نیست؛ امّا دختر او که هست. فاطمه علیهاالسلام تنها یادگار خدیجه علیهاالسلام است. او وارث خدیجه علیهاالسلام است و بعد ازمرگ مادر از او ارث می برد. پس پیامبر می تواند مهریه خدیجه علیهاالسلام را به فاطمه علیهاالسلام بدهد.

امروز آیه قرآن نازل شد. آیا موافقی یک بار دیگر این آیه را بخوانیم؟ خدا به پیامبر دستور داد: « وَ ءَاتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ »، ای پیامبر ، حقّ فاطمه را ادا کن ! پیامبر باید حقّ فاطمه علیهاالسلام را بدهد.

هرگز فراموش نکن! فدک حقّ فاطمه علیهاالسلام است، چون او دختر خدیجه علیهاالسلام است و پیامبر برای همیشه وامدار خدیجه علیهاالسلام

است.

-- فاطمه جان! خداوند دستور داده تا فدک را به تو بدهم. من وامدار مادرت خدیجه بودم. مهریه اش را نپرداخته ام. اکنون که مادرت نیست تا فدک را به او دهم، پس فدک را به تو می بخشم. باید نماینده ای به فدک بفرستی و آنجا را در اختیار بگیری.

-- پدر جان! تا شما زنده هستید من در فدک هیچ تصرّفی نمی کنم.

-- نه، باید همه بفهمند، فدک از آنِ توست. می ترسم که اگر فدک را تصرّف نکنی بعد از مرگ من فدک را به تو ندهند.

-- چشم. چون شما می‌گویی، این کار را می کنم.

اکنون پیامبراکرم صلی الله علیه و آله از علی علیه السلام می خواهد تا وسایل نوشتن را آماده کند. پیامبر می خواهد سندی برای فدکِ فاطمه علیهاالسلام بر روی «اَدیم» نوشته شود. حتماً می گویی «ادیم» چیست؟ وقتی پوست گوسفند دباغی شد آن‌را برای نوشتن آماده می کنند. عرب‌ها به آن «ادیم» می گویند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می خواهد این نوشته به راحتی پاره نشود و از بین نرود.

علی علیه السلام بعد از لحظاتی با یک «ادیم» و قلم و دوات برمی گردد. پیامبر به او می گوید: «می خواهم فاطمه برای فدک سند مکتوب داشته باشد. بنویس که پیامبر فدک را به فاطمه داد».

علی علیه السلام مشغول نوشتن می شود. بعد از آن که سند آماده می شود باید دو نفر به عنوان شاهد نامشان آورده شود.

پپامبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام می گوید نام خودت را

به عنوان شاهد اوّل بنویس. بعد رو به اُمّ اَیمن می کند. اُمّ اَیمن را همه می شناسند، همه می دانند که پیامبر او را اهلِ بهشت، معرّفی کرده است.

اکنون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام می گوید: «نام اُمّ اَیمن را به عنوان شاهد بنویس». این گونه است که نام او در سند فدک نوشته می شود.

از میان همه فقط اُمّ اَیمن لیاقت داشت شاهد نزول آیه بخشش فدک باشد. نام او باید کنار نام علی علیه السلام تا همیشه در تاریخ به عنوان شاهد فدک بدرخشد.

این چه رازی است که تا نام فدک زنده است نام اُمّ اَیمن زنده است؟

پیامبر او را می شناسد و می داند که او در هر شرایطی از حقّ فاطمه علیهاالسلام دفاع خواهد کرد. این گونه است که نام فدک و اُمّ اَیمن تا ابد به هم گره خوردند و هر دو با هم جاودانه شدند.

فدک ! تو چه می دانی که فدک چیست ! فدک ، سرزمینی آباد و حاصل خیز است ، این سرزمین ، چشمه های آب فراوان و نخلستان های زیادی دارد ، فاصله آن تا مدینه حدود دویست و هفتاد کیلومتر است . ماجرای فدک این چنین است: یهودیانِ قلعه خیبر دور هم جمع شدند و تصمیم گرفتند تا به مدینه حمله کنند ، امّا پیامبر از تصمیم آن‌ها باخبر شد و با سپاه بزرگی

به سوی خیبر حرکت کرد . قلعه خیبر به محاصره نیروهای اسلام در آمد . سپاه اسلام به سوی قلعه نزدیک شد ، امّا برق

شمشیر «مَرحَب» ، پهلوان یهود ، همه را فراری داد . سپاه اسلام مجبور به عقب نشینی شد و سرانجام پیامبر تصمیم گرفت تا علی علیه السلام را به جنگ پهلوان یهود بفرستد .

صدای علی علیه السلام در فضای میدان طنین افکند: «من آن کسی هستم که مادرم مرا حیدر نام نهاد» . جنگ سختی میان این دو پهلوان در گرفت و سرانجام «مَرحَب» به قتل رسید . علی علیه السلام به قلعه حمله کرد و آن‌را فتح کرد . خیبر منطقه آبادی بود ، نخل های خرما و زمین های سرسبزی داشت و پیامبر همه غنیمت های این سرزمین را در میان رزمندگان اسلام تقسیم کرد . در نزدیکی های خیبر ، گروهی دیگر از یهودیان ، در فدک زندگی می کردند . آن‌ها نیز با یهودیانِ خیبر هم دست شده بودند ، پیامبر منتظر بود تا سپاه اسلام استراحت کنند و از خستگی بیرون بیایند و با روحیّه بهتری به جنگ با یهودیان فدک بروند . در این میان پیرمردی که فرستاده مردم فدک بود به سوی اردوگاه اسلام آمد و سراغ پیامبر را گرفت ، یارانِ پیامبر، او را نزد آن حضرت بردند .

او پیام مهمّی را برای پیامبر آورده بود . به پیامبر گفت: «ای محمّد ، مردمِ فدک مرا فرستاده اند تا من از طرف آن‌ها با شما پیمان صلح را امضاء کنم ، آن‌ها حاضرند نیمی از سرزمین خود، فدک را به شما ببخشند تا شما از حمله به آن‌ها صرف نظر کنی» .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله لحظاتی فکر کرد و لبخندی بر

لب های او نشست ، او با این پیشنهاد موافقت کرد .

پیمان صلح نوشته شد ، سپاهیان اسلام همه خوشحال شدند ، دیگر از جنگ و لشکرکشی خبری نبود ، آری ، سرزمین فدک بدون هیچ‌گونه جنگ و لشکرکشی تسلیم شد . در این میان جبرئیل فرود آمد و آیه ششم سوره «حشر» نازل شد:

«وَ مَآ أَفَآءَ اللّه عَلَی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاَ رِکَابٍ»، آن غنائمی که در به دست آوردن آن ، لشکر کشی نکرده اید، از آنِ پیامبر است. خدا فدک را به پیامبر بخشید ، فدک ، مالِ پیامبر شد . این حکم قرآن بود و هیچ کس با آن مخالف نبود و همه با دل و جان ، حکم خدا را پذیرفتند .

این هدیه خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود به پاس همه زحماتی که در راه او متحمّل شده بود. پیامبر شخصی را در فدک به عنوان کارگزار خود قرار داد و به سوی مدینه بازگشت .

امروز هم خدا فدک را به فاطمه علیهاالسلام بخشید و پیامبر می خواهد همه مردم را از این ماجرا باخبر کند.

اللّه اکبر! اللّه اکبر!

این صدای اذان بلال است که به گوش می رسد. همه برای رفتن به مسجد آماده می شوند. پیامبر به مسجد می آید و در محراب می ایستد. صف ها بسته شده و نماز آغاز می شود.

بعد از نماز پیامبر از جا برمی خیزد و از مردم می خواهد تا متفرّق نشوند. او امروز با مردم کار دارد. پیامبر رو به مردم

می کند و از آن‌ها می خواهد تا همراه او به بیرون مسجد بیایند.

پیامبر حرکت می کند و همه پشت سر او می روند. مردم تعجّب کرده اند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می خواهد مردم را کجا ببرد؟ پیامبر می آید و کنار درِ خانه فاطمه علیهاالسلام می ایستد. مردم همه هجوم می آورند. کوچه پر از جمعیّت است. راه بند آمده است. اکنون پیامبر رو به مردم می کند و با صدای بلند می گوید: «ای مردم! بدانید که من فدک را به دخترم فاطمه علیهاالسلام بخشیدم! فدک مالِ دخترم فاطمه علیهاالسلام است».

در میان جمعیّت، فقیران مدینه هم هستند. آن‌هابسیار خوشحال می شوند زیرا به زودی روزگار فقر و نداریشان برای همیشه پایان می یابد. آن‌ها فاطمه علیهاالسلام را خوب می شناسند. فاطمه علیهاالسلام کسی است که وقتی در خانه فقط یک قرص نان داشت، آن را به فقیری داد و خود و بچّه هایش گرسنه ماندند. آن‌ها خوب می دانند که فاطمه علیهاالسلام فراموششان نخواهد کرد.

این آرزوی فاطمه علیهاالسلام بود که هرگز در مدینه فقیری نباشد. مگر از فاطمه علیهاالسلام غیر از این هم می شود انتظار داشت؟ او دختر خدیجه علیهاالسلام است ، همان بانویی که تمام ثروت خود را در راه پیامبر خرج کرد و او را با تمام وجود یاری نمود .

امروز دیگر هیچ کس به اندازه فاطمه علیهاالسلام ثروتمند نیست. افسوس که عدّه ای خیال می کنند که فاطمه علیهاالسلام در همه مراحل زندگی خود فقیر بود. آن‌ها می گویند: فاطمه علیهاالسلام در همه زندگیش، محتاج نان شب خود بود !

فاطمه

علیهاالسلام را باید از نو شناخت.

فاطمه علیهاالسلام کسی است که سالیانه هفتاد هزار دینار سرخ درآمد دارد.

آیا می دانی این مقدار یعنی چقدر پول ؟

بیش از سیصد کیلو طلای سرخ !

حالا حساب کن ، هر مثقال طلا (پنج گرم) چقدر قیمت دارد ، آن را ضرب در شصت هزار کن! این فقط درآمد یک سال فدک است. اصلِ سرمایه او خیلی بیش از این حرف‌هاست .

فصل برداشت خرما که فرا می رسد، فاطمه علیهاالسلام کارگزاری را به فدک می فرستد. فاطمه علیهاالسلام به نماینده خود دستور می دهد تا با مردم فدک با عدالت و انصاف برخورد کند، مبادا حقّ آن‌ها ضایع شود.

مدّتی می گذرد، خبر می رسد که نماینده فاطمه علیهاالسلام با درآمد فدک به مدینه می آید. هفتاد هزار سکّه طلا!

فاطمه علیهاالسلام با هفتاد هزار سکّه طلا چه خواهد کرد؟

نگاه کن! همه فقیران مدینه به درِ خانه فاطمه علیهاالسلام آمده اند. پیامبر هم اینجاست. گویا فاطمه علیهاالسلام می خواهد این سکّه ها با دستان مبارک پیامبر میان فقیران تقسیم شود.

پیامبر رو به فقیران می کند و می گوید: «این سکّه ها از آنِ فاطمه علیهاالسلام است»، بعد آن سکّه ها را میان همه تقسیم می کند.

نگاه کن! به دست هر فقیری که نگاه می کنی سکّه های طلا را می بینی! همه خوشحال هستند و برای فاطمه علیهاالسلام دعا می کنند. خدا فاطمه علیهاالسلام را پاینده دارد. تا فاطمه علیهاالسلام هست دیگر از فقر و گرسنگی خبری نیست!

فاطمه علیهاالسلام به هر کدام از آن‌ها به اندازه خرجیِ یک سال

داده است. آن‌ها تا یک سال بی نیازند! حتماً می‌خواهی بدانی از آن هفتاد هزار سکّه طلا چقدر برای خود فاطمه علیهاالسلام باقی مانده است؟

فاطمه علیهاالسلام از آن همه پول برای خود به اندازه غذای یک سال برداشته است. نه یک سکّه کمتر نه یک سکّه بیشتر!

آیا باور می کنی؟ سهمی که فاطمه علیهاالسلام برای خود برداشته کمتر از سهم هر کدام از فقیران مدینه است.

فاطمه علیهاالسلام به هر فقیر مدینه علاوه بر هزینه تهیّه غذای یک سال، هزینه لباس و دیگر وسایل زندگی را داده است؛ امّا برای خودش فقط به اندازه غذای یک سال برداشته است. او جود و کرم را از مادرش به ارث برده است.

آری، فاطمه علیهاالسلام، دخترِ خدیجه علیهاالسلام است.

مستندات

. وکان صلی الله علیه و آله یقول: أُمّ أیمن أُمّی بعد أُمّی: الجامع الصغیر ج 1 ص 247، کنز العمّال ج 12 ص 146، تاریخ مدینة دمشقج 8ص 51، أُسد الغابة ج 5 ص

567، تهذیب الکمال ج 35 ص 329، الإصابة ج 8 ص 368، تهذیب الکمالج 12 ص 408،الوافی بالوفیات ج 10 ص 74، البدایة والنهایة ج 5 ص 347، إمتاع الأسماع ج 6 ص 340، السیرة الحلبیة ج 1 ص 172، شرح مسلم للنووی ج 16 ص 9؛ کان رسول اللّه صلی الله علیه و آله یقول لأُمّ أیمن: یا أُمّه: المستدرک للحاکم ج 4 ص 63،الطبقات الکبری ج 8 ص 223، سیر أعلام النبلاء ج 2 ص 224.

. فرجعت به أُمّ أیمن إلی مکّة، وکانت تحضنه، وورث رسول اللّه من أُمّه أُمّ أیمن... : الطبقات الکبری ج 1 ص116، إمتاع

الأسماع ج 4 ص 95، سبل الهدی

والرشاد ج 2 ص 121، بحار الأنوار ج 15 ص 116.

. مَن سرّه أن یتزوّج امرأة من أهل الجنّة فلیتزوّج أُمّ أیمن: الجامع الصغیر ج 2 ص 608، کنز العمّال ج 12 ص 145، 146، الطبقات الکبری ج 8 ص 224،

تاریخ مدینة دمشق ج 4 ص 303، سیر أعلام النبلاء ج 2 ص 224، الإصابة ج 8 ص359، أعیان الشیعة ج 3 ص 555، ینابیع المودّة ج 2 ص 101؛ فقال: لا أشهدُ یا أبا بکر حتّی احتجّ علیک بماقال رسول اللّه ، أنشدک باللّه ألست تعلم أنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله قال: إنّ أُمّ أیمن امرأة من أهل الجنّة ؟ فقال: بلی... : الاحتجاج ج 1 ص 122 ، بحار الأنوار ج 29 ص 128 ، تفسیر القمّی ج 2 ص 155 ، تفسیر نور الثقلین ج 4 ص186 ، وراجع الروایات الواردة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله بهذا اللفظ: مَن سرّه أن یتزوّج امرأة من أهل‌الجنّة فلیتزوّج أُمّ أیمن... : الطبقات الکبری ج 8 ص 224 ، تاریخ مدینة دمشق ج 4 ص 302 ، سیر أعلام النبلاء ج 2 ص224 ، الإصابة ج 8 ص 359 ؛ إنّ أُمّ أیمن امرأة من أهل الجنّة: الخرائج والجرائح ج 1 ص 113 ، وراجع : الکافیج2 ص 405 ، الاختصاص ص 183.

. وکان إذا نظر إلیها قال: هذه بقیّة بیتی: الطبقات الکبری ج 8 ص 224، سیر أعلام النبلاء ج 2 ص 224، الإصابة ج 8 ص359، المنتخب من ذیل المذیل

ص 107، البدایة والنهایة ج 5 ص

347، إمتاع الأسماع ج 6 ص 340، الاحتجاج ج 1 ص 98،المستدرک للحاکم ج 4 ص 63.

. إنّ اللّه تبارک وتعالی لمّا فتح علی نبیّه فدک وما والاها... فأنزل اللّه علی نبیّه «وَ ءَاتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ»،فلم یدرِ رسول اللّه مَن هم ؟... : الکافی ج 1 ص 543 ،

بحار الأنوار ج 48 ص 156 ، جامع أحادیث الشیعة ج 8 ص606 ، التفسیر الصافی ج 3 ص 186 .

. بأنّی کنت یوماً فی منزل فاطمة علیهاالسلام ورسول اللّه صلی الله علیه و آله جالس، فنزل جبرئیل وقال: یا محمّد... : الموسوعه الکبری عن فاطمة الزهراء ج 12 ص 85 ؛وراجع شواهد التنزیل للحسکانی ج 1 ص 441 ، الدرّ المنثور ج 4 ص 177 ، تفسیر الآلوسی ج 15 ص 62 ، وراجع: مجمع الزوائد ج 7 ص 49 ، مسند أبی یعلی ج 2 ص 334 ؛ وراجع کنزالعمّالج 3 ص 767.

. راجع: الکافی ج 1 ص 543، الأمالی للصدوق ص 619، عیون أخبار الرضا ج 2 ص 211، تحف العقول ص 430، تهذیب‌الأحکام ج 4 ص 148،

المسترشد ص 501، الاحتجاج ج 1 ص 121، سعد السعود ص 101، بحار الأنوارج 21 ص 23 و ج 25 ص 225 و ج 29 ص 105، 107، 113، 119 و ج 48 ص 157 و ج 93 ص 1999، 212، تفسیرالعیاشی ج 2 ص 287، تفسیر القمّی ج 2 ص 18، 255، تفسیر فرات الکوفی ص 236، تفسیر مجمع البیان ج 6 ص 243، التفسیر الصافی ج 3 ص 186، تفسیر نور الثقلین ج 3 ص 186، بشارة المصطفی ص

353، أعلام الوری ج 1 ص 209، قصص الأنبیاء ص 345،الشافی فی الإمامة ج 4 ص 90، موتمر کشف الغمّة ج 2 ص 105، جامع أحادیث الشیعة ج 8 ص 606، مجمع‌الزوائد ج 7 ص49،مسند أبی یعلی ج 2 ص 334، شرح نهج البلاغة ج 16 ص 268، کنز العمّال ج 3 ص 767، شواهدالتنزیل ج 1 ص 442، تفسیر ابن کثیر ج 3 ص 39، الدرّالمنثور ج 4 ص 177، لباب النقول ص 136، فتح القدیرللشوکانی ج 3 ص 224،الکامل لابن عدی ج 5 ص 190، میزان الاعتدال ج 3 ص135.

. ذکر النبی صلی الله علیه و آله خدیجة یوماً... فبکی: کشف الغمّة ج 2 ص 131، بحار الأنوار ج 16 ص 9.

. قم إلی عمومتک وقل لهم یخطبونی لک من أبی، ولا تخف من کثرة المهر فهو عندی، وأنا أقوم لک‌بالهدایا والمصانعات، فسرّ... : بحار الأنوار ج 16 ص 69.

. اشهدوا علیها بقبولها محمّداً وضمانها المهر فی مالها: الکافی ج 5 ص 375، بحار الأنوار ج 16 ص 14، جامع‌أحادیث الشیعة ج 20 ص 113.

. قم إلی عمومتک وقل لهم یخطبونی لک من أبی، ولا تخف من کثرة المهر فهو عندی، وأنا أقوم لک‌بالهدایا والمصانعات فسر..: بحار الأنوار ج 16 ص 69.

. اعطِ فاطمة فدکاً وهی من میراثها من أُمّها: مناقب آل أبی طالب ج 1 ص 123، بحار الأنوار ج 29 ص 118.

. یا بُنیّة، إنّ اللّه قد أفاء علی أبیکِ بفدکَ واختصّه بها، فهی له خاصّة دون المسلمین، أفعل بها ما أشاء... :بحار الأنوار ج 17 ص 378 و ج 29 ص 116.

. لست

أحدث فیها حدثاً وأنت حیّ، أنت أولی بی من نفسی ومالی لک، فقال: أکره أن یجعلوها علیکِ سُبَّةً فیمنعوکِ إیّاها من بعدی، فقالت: انفذ فیها أمرک:

مناقب آل أبی طالب ج 1 ص 123، بحار الأنوار ج 29ص 118.

. وکتب کتاب النحلة علیّ علیه‌السلام فی أدیم، وشهد علیه‌السلام ذلک وأُمّ أیمن ومولیً لرسول اللّه: مستدرک سفینة البحار ج 8ص 152.

. فجاءت بأُمّ أیمن و علیّ علیه‌السلام، فقال أبو بکر: یا أُمّ أیمن، إنّک سمعتِ من رسول اللّه یقول فی فاطمة... .:الاختصاصص 183 .

. فدک: قریة بالحجاز بینها و بین المدینة یومان... وفیها عین فوّارة ونخیل کثیرة... : معجم البلدان ج 4 ص 238.

. فقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لأعطینّ الرایة غداً رجلاً لیس بفرّار، یحبّه اللّه ورسوله... : الخصال ص 555 ، شرح الأخبارج 2 ص 192 ، الإرشاد ج 1 ص 64 ،

الاحتجاج ج 2 ص 64 ، بحار الأنوار ج 21 ص 3 ، الغدیر ج 3 ص 22 ، مسند أحمد ج 4 ص 52 ، صحیح البخاری ج 4 ص 207 ، صحیح مسلم ج 5 ص 195 ، فضائل الصحابةللنسائی ص 16 ، فتح الباری ج 6ص 90 ، عمدة القاری ج 14 ص 213 ، المعجم الکبیر ج 7 ص 36 ، کنزالعمّال ج 10 ص 467 ، التاریخ‌الکبیر للبخاری ج 2 ص 115 ، تاریخ بغداد ج 8 ص 5 ، السیرة النبویّة لابن کثیر ج 3 ص353.

. فقال علیّ علیه‌السلام: أنا الذی سمّتنی أُمّی حیدرة... وضرب رأس مرحب فقتله... : نیل الأوطار ج 8 ص 87 ،

روضه‌الواعظین ص 130 ، مقاتل الطالبیّین ص 14 ،

شرح الأخبار للقاضی النعمان ص 149 ، الإرشاد ج 1 ص 127 ، الأمالی للطوسی ص 4 ، الخرائج والجرائح ج 1 ص 218 ، مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 305 ، بحار الأنوار ج 21 ص 4 و 9 و 15 و 18 ، مسند أحمد ج 4 ص 52 ، صحیح مسلم ج 5 ص 195 ، المستدرک للحاکم ج 3 ص 39 ، فتح الباری ج 7 ص 376 ، صحیح ابن حبّان ج 15 ص 382 ، المعجم الکبیر ج 7 ص 18 ، الاستیعاب ج 2 ص 787 ، شرح نهج البلاغة ج 19 ص 127 ، کنز العمّال ج 10 ص 467 ، تفسیر الثعلبی ج 9 ص 50 ، تفسیر البغوی ج 4 ص 195 ، تفسیر الآلوسی ج 1 ص 312 ، الطبقات الکبری ج 2 ص 112 ،تاریخ دمشق ج 42 ص 16 ، تاریخ الطبری ج 2 ص 301 ، الکامل فی التاریخ 2 ص 220 ، تاریخ‌الإسلام للذهبی ج 2 ص409 ، البدایة والنهایة ج 4 ص 213 ، المناقب للخوارزمی ص 37 ، کشف الغمّة ج 1 ص 214 ، ینابیع المودّة ج 1 ص155.

. إنّ النبی صلی الله علیه و آله أسهم یوم خیبر للفارس ثلاثة أسهم، وللفرس سهمان، وللراجل سهم: سنن ابن‌ماجة ج 2 ص 952 ، وراجع: تاریخ الطبری ج 2 ص 306 ،

البدایة والنهایة ج 4 ص 230 ، السیرة النبویّة لابن هشام ج 3 ص 810 ، عیون الأثر ج 2 ص 144.

. فلمّا

سمع أهل فدک قصّتهم بعثوا محیصة بن مسعود إلی النبیّ یسألونه أن یسترهم بأثواب... : مناقب آل أبیطالب ج 1 ص 167 ، بحار الأنوار ج 21 ص 25 ؛

وراجع إمتاع الأسماع ج 1 ص 325 ؛ السقیفه‌وفدک ص 99 ، عون المعبود ج 8 ص 175 ، الاستذکار لابن عبد البرّ ج 8 ص 246 ، فتوح البلدان ج 1 ص 36 ، کتاب‌الموطّأج 2 ص 893.

. فقال جبرئیل: یا محمّد، انظر إلی ما خصّک اللّه به وأعطاکه دون الناس... : نور الثقلین ج 5 ص 277 ؛ کتاب المحبرص 121 ، إعلام الوری ج 1 ص 209 ،

بحار الأنوار ج 21 ص 23.

. فجمع الناس إلی منزلها وأخبرهم أنّ هذا المال لفاطمة علیهاالسلام: مناقب آل أبی طالب ج 1 ص 123، بحارالأنوار ج 29 ص 118.

. فأنزل اللّه فیهم هذه الآیة: «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا»: تفسیر فرات الکوفی ص 528، وراجع: تفسیر القمّی ج 2 ص 398، بحار

الأنوار ج 30 ص 253، أُسد الغابة ج 5 ص530، البدایة والنهایة ج 5 ص 351، المناقب للخوارزمی ص 272، السیرة النبویة لابن کثیر ج 4 ص 649، ینابیع المودّة ج 1 ص 279، تفسیرالثعلبی ج 10 ص 98، تفسیر السمعانی ج 6 ص 116، تفسیر القرطبی ج 19 ص 130، الدرّ المنثور ج 6 ص 299.

. وقد وهب جدّک محمّد صلی الله علیه و آله أُمّک فاطمة علیهاالسلام فدکاً والعوالی من جملة مواهبه، وکان دَخْلها فی روایه‌الشیخ عبد اللّه بن حمّاد الأنصاری أربعة وعشرون ألف دینار فی کلّ سنة، وفی روایة غیره‌سبعون

ألف دینار: کشف‌المحجّة ص 123 ، بیت الأحزان ص 179.

. فجمع أُناس إلی منزلها... ففرقّه فیهم وکان کلّ سنة کذلک وتأخذ منه قوتها: مناقب آل أبی طالب ج 1 ص 123، بحار الأنوار ج 29 ص 118.

بیان دانش آموزی

اعطای فدک

مرد سراسیمه وارد شد و به نزد خلیفه رفت. غریبه ها را بیرون کرد و با عصبانیت گفت: اگر دیر بجنبیم علی با مال فراوانی که فاطمه از فدک دارد ، مدینه را بر ضد ما بسیج می‌کند.

خلیفه صحبت هایش را تأیید کرد و از او راه چاره خواست.

مرد گفت: باید «فدک»را از زهرا گرفت. این کار را به من بسپار.

فدک باغ وسیعی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از نزول آیه ی«وآت ذی القربی حقه» حق نزدیکانت رابه ایشان بده به فاطمه سلام الله علیها داده بود و فاطمه سلام الله علیها هر سال فقرای مدینه را در در آمد باغ فدک شریک می‌کرد.

حکومت برای آن که اهل بیت علیهم السلام را زیر فشار بگذارد، تصمیم گرفت نقشه‌ی قدیمی‌مشرکان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را به اجرا بگذارد؛ و آن محاصره اقتصادی بود؛ یعنی در سختی انداختن همه‌ی آن‌هایی که هنوز به عهد خود با رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و علی علیه السلام وفا دارند. و گرفتن فدک یعنی گرفتن حق دوستان علی علیه السلام.

...

یک روز کسی خواهد آمد و حق را به صاحب آن باز می‌گرداند.

آیات و روایات

آیات

(17) الإسراء : 26 وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیراً

(30) الروم :

38 فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ ذلِکَ خَیْرٌ لِلَّذینَ یُریدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون

روایات

تفسیر القمی ؛ ج‌2 ؛ ص18

و قوله وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ یعنی قرابة رسول الله ص و أنزلت فی فاطمة ع فجعل لها فدک و المسکین من ولد فاطمة و ابن السبیل من آل محمد و ولد فاطمة وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً أی لا تنفق المال فی غیر طاعة الله

الغارات (ط - القدیمة) ؛ ج‌1 ؛ ص63

لما نزل قوله تعالی «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ» دعا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فاطمة فأعطاها فدک (میزان الاعتدال 3/ 135 تهذیب التهذیب 7/ 343).

تفسیر فرات الکوفی ؛ ص153

و أخرجه السیوطی فی الدّر المنثور فی ذیل الآیة 23/ الشوری قال: و أخرج ابن جریر عن أبی الدیلم قال: لما جی‌ء بعلی بن الحسین رضی اللّه عنه أسیرا فأقیم علی درج دمشق قام رجل من أهل الشام فقال: الحمد للّه الذی قتلکم و استأصلکم. فقال له علیّ بن الحسین رضی اللّه عنه: أ قرأت القرآن؟

قال: نعم. قال: أ قرأت آل حم!. لا قال: أ ما قرأت (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) قال:

فانکم لأنتم هم؟ قال: نعم. و فی ذیل الآیة 26/ الاسراء: و أخرج ابن جریر عن علیّ بن الحسین رضی اللّه عنه انه قال لرجل من أهل الشام: أ قرأت القرآن؟ قال: نعم. قال: أ فما قرأت فی بنی إسرائیل (وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ) قال: و انکم للقرابة الذی أمر اللّه أن یؤتی حقه؟ قال: نعم. و فی

تفسیر العیّاشیّ عن المنهال بن عمرو عن علیّ بن الحسین ( علیه السلام ) قال: قال: لیتامانا و مساکیننا و أبناء سبیلنا.

تفسیر فرات الکوفی ؛ ص239

فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْأَحْمَسِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ ع یَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ [هَذِهِ] الْآیَةُ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ أَعْطَی رَسُولُ اللَّهِ ص فَاطِمَةَ فَدَکَ فَقَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ رَسُولُ اللَّهِ [ص] أَعْطَاهَا قَالَ فَغَضِبَ جَعْفَرٌ [ع] ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَعْطَاهَا.

عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ قَالَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ص فَاطِمَةَ فَأَعْطَاهَا فَدَکَ.

عیون أخبار الرضا علیه السلام ؛ ج‌1 ؛ ص228

1- حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ شَاذَوَیْهِ الْمُؤَدِّبُ وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ

عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‌1،

ص: 229

قَالَ: حَضَرَ الرِّضَا ع مَجْلِسَ الْمَأْمُونِ بِمَرْوَ وَ قَدِ اجْتَمَعَ فِی مَجْلِسِهِ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَ خُرَاسَانَ فَقَالَ الْمَأْمُونُ أَخْبِرُونِی عَنْ مَعْنَی هَذِهِ الْآیَةِ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ الْأُمَّةَ کُلَّهَا فَقَالَ الْمَأْمُونُ مَا تَقُولُ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَقَالَ الرِّضَا ع لَا أَقُولُ کَمَا قَالُوا وَ لَکِنِّی أَقُولُ أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ الْعِتْرَةَ الطَّاهِرَةَ فَقَالَ الْمَأْمُونُ وَ کَیْفَ عَنَی الْعِتْرَةَ مِنْ دُونِ الْأُمَّةِ فَقَالَ لَهُ الرِّضَا ع إِنَّهُ لَوْ أَرَادَ الْأُمَّةَ لَکَانَتْ أَجْمَعُهَا فِی الْجَنَّةِ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ

بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ ثُمَّ جَمَعَهُمْ کُلَّهُمْ فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ الْآیَةَ فَصَارَتِ الْوِرَاثَةُ لِلْعِتْرَةِ الطَّاهِرَةِ لَا لِغَیْرِهِمْ فَقَالَ الْمَأْمُونُ مَنِ الْعِتْرَةُ الطَّاهِرَةُ فَقَالَ الرِّضَا ع الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وَ هُمُ الَّذِینَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی أَلَا وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونَ فِیهِمَا أَیُّهَا النَّاسُ لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْکُمْ قَالَتِ الْعُلَمَاءُ أَخْبِرْنَا یَا أَبَا الْحَسَنِ عَنِ الْعِتْرَةِ أَ هُمُ الْآلُ أَمْ غَیْرُ الْآلِ فَقَالَ الرِّضَا ع هُمُ الْآلُ فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ فَهَذَا رَسُولُ اللَّهِ ص یُؤْثَرُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ أُمَّتِی آلِی وَ هَؤُلَاءِ أَصْحَابُهُ یَقُولُونَ بِالْخَبَرِ الْمُسْتَفَاضِ الَّذِی لَا یُمْکِنُ دَفْعُهُ آلُ مُحَمَّدٍ أُمَّتُهُ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع أَخْبِرُونِی فَهَلْ تَحْرُمُ الصَّدَقَةُ عَلَی الْآلِ فَقَالُوا نَعَمْ قَالَ فَتَحْرُمُ عَلَی الْأُمَّةِ قَالُوا لَا قَالَ هَذَا فَرْقٌ بَیْنَ الْآلِ وَ الْأُمَّةِ وَیْحَکُمْ أَیْنَ یُذْهَبُ بِکُمْ أَ ضَرَبْتُمْ عَنِ الذِّکْرِ صَفْحاً أَمْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ وَقَعَتِ الْوِرَاثَةُ وَ الطَّهَارَةُ عَلَی الْمُصْطَفَیْنَ الْمُهْتَدِینَ دُونَ سَائِرِهِمْ قَالُوا وَ مِنْ أَیْنَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَقَالَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهِیمَ وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ فَصَارَتْ وِرَاثَةُ النُّبُوَّةِ وَ الْکِتَابِ لِلْمُهْتَدِینَ دُونَ الْفَاسِقِینَ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ نُوحاً حِینَ سَأَلَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ

أَحْکَمُ الْحاکِمِینَ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَعَدَهُ أَنْ یُنْجِیَهُ وَ أَهْلَهُ فَقَالَ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَ یا نُوحُ ... إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ فَقَالَ الْمَأْمُونُ هَلْ فَضَّلَ اللَّهُ الْعِتْرَةَ عَلَی سَائِرِ النَّاسِ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَبَانَ فَضْلَ الْعِتْرَةِ عَلَی سَائِرِ النَّاسِ فِی مُحْکَمِ کِتَابِهِ فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ وَ أَیْنَ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ الرِّضَا ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً ثُمَّ رَدَّ الْمُخَاطَبَةَ فِی أَثَرِ هَذِهِ إِلَی سَائِرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ یَعْنِی الَّذِی قَرَنَهُمْ بِالْکِتَابِ وَ الْحِکْمَةِ وَ حَسَدُوا عَلَیْهِمَا فَقَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً یَعْنِی الطَّاعَةَ لِلْمُصْطَفَیْنَ الطَّاهِرِینَ فَالْمُلْکُ هَاهُنَا هُوَ الطَّاعَةُ لَهُمْ فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ فَأَخْبِرْنَا هَلْ فَسَّرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الِاصْطِفَاءَ فِی الْکِتَابِ فَقَالَ الرِّضَا ع فَسَّرَ الِاصْطِفَاءَ فِی الظَّاهِرِ سِوَی الْبَاطِنِ فِی اثْنَیْ عَشَرَ مَوْطِناً وَ مَوْضِعاً فَأَوَّلُ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ وَ رَهْطَکَ الْمُخْلَصِینَ هَکَذَا فِی قِرَاءَةِ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ وَ هِیَ ثَابِتَةٌ فِی مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَ

هَذِهِ مَنْزِلَةٌ رَفِیعَةٌ وَ فَضْلٌ عَظِیمٌ وَ شَرَفٌ عَالٍ حِینَ عَنَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ الْآلَ فَذَکَرَهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ص فَهَذِهِ وَاحِدَةٌ وَ الْآیَةُ الثَّانِیَةُ فِی الِاصْطِفَاءِ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وَ هَذَا الْفَضْلُ الَّذِی لَا یَجْهَلُهُ أَحَدٌ إِلَّا مُعَانِدٌ ضَالُ لِأَنَّهُ فَضْلٌ بَعْدَ طَهَارَةٍ تُنْتَظَرُ فَهَذِهِ الثَّانِیَةُ وَ أَمَّا الثَّالِثَةُ فَحِینَ مَیَّزَ اللَّهُ الطَّاهِرِینَ مِنْ خَلْقِهِ فَأَمَرَ نَبِیَّهُ بِالْمُبَاهَلَةِ بِهِمْ فِی آیَةِ الِابْتِهَالِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ یَا مُحَمَّدُ فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ فَبَرَزَ النَّبِیُّ ص عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ فَاطِمَةَ ص وَ قَرَنَ أَنْفُسَهُمْ بِنَفْسِهِ فَهَلْ تَدْرُونَ مَا مَعْنَی قَوْلِهِ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ قَالَتِ الْعُلَمَاءُ عَنَی بِهِ نَفْسَهُ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع لَقَدْ غَلِطْتُمْ إِنَّمَا عَنَی بِهَا عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ ع وَ مِمَّا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُ النَّبِیِّ ص حِینَ قَالَ لَیَنْتَهِیَنَّ بَنُو وَلِیعَةَ أَوْ لَأَبْعَثَنَّ إِلَیْهِمْ رَجُلًا کَنَفْسِی یَعْنِی عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ ع وَ عَنَی بِالْأَبْنَاءِ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ ع وَ عَنَی بِالنِّسَاءِ فَاطِمَةَ ع فَهَذِهِ خُصُوصِیَّةٌ لَا یَتَقَدَّمُهُمْ فِیهَا أَحَدٌ وَ فَضْلٌ لَا یَلْحَقُهُمْ فِیهِ بَشَرٌ وَ شَرَفٌ لَا یَسْبِقُهُمْ إِلَیْهِ خَلْقٌ إِذْ جَعَلَ نَفْسَ عَلِیٍّ ع کَنَفْسِهِ فَهَذِهِ الثَّالِثَةُ وَ أَمَّا الرَّابِعَةُ فَإِخْرَاجُهُ ص النَّاسَ مِنْ مَسْجِدِهِ مَا خَلَا الْعِتْرَةَ حَتَّی تَکَلَّمَ النَّاسُ فِی ذَلِکَ وَ تَکَلَّمَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ تَرَکْتَ عَلِیّاً وَ أَخْرَجْتَنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا أَنَا تَرَکْتُهُ وَ أَخْرَجْتُکُمْ وَ لَکِنَّ

اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ تَرَکَهُ وَ أَخْرَجَکُمْ وَ فِی هَذَا تِبْیَانُ قَوْلِهِ ص لِعَلِیٍّ ع أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی قَالَتِ الْعُلَمَاءُ وَ أَیْنَ هَذَا مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ أُوجِدُکُمْ فِی ذَلِکَ قُرْآناً وَ أَقْرَؤُهُ عَلَیْکُمْ قَالُوا هَاتِ قَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً فَفِی هَذِهِ الْآیَةِ مَنْزِلَةُ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ فِیهَا أَیْضاً مَنْزِلَةُ عَلِیٍّ ع مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ مَعَ هَذَا دَلِیلٌ وَاضِحٌ فِی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص حِینَ قَالَ أَلَا إِنَّ هَذَا الْمَسْجِدَ لَا یَحِلُّ لِجُنُبٍ إِلَّا لِمُحَمَّدٍ ص وَ آلِهِ قَالَتِ الْعُلَمَاءُ یَا أَبَا الْحَسَنِ هَذَا الشَّرْحُ وَ هَذَا الْبَیَانُ لَا یُوجَدُ إِلَّا عِنْدَکُمْ مَعَاشِرَ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ وَ مَنْ یُنْکِرُ لَنَا ذَلِکَ وَ رَسُولُ اللَّهِ یَقُولُ أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْمَدِینَةَ فَلْیَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا فَفِیمَا أَوْضَحْنَا وَ شَرَحْنَا مِنَ الْفَضْلِ وَ الشَّرَفِ وَ التَّقْدِمَةِ وَ الِاصْطِفَاءِ وَ الطَّهَارَةِ مَا لَا یُنْکِرُهُ إِلَّا مُعَانِدُو اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْحَمْدُ عَلَی ذَلِکَ فَهَذِهِ الرَّابِعَةُ وَ الْآیَةُ الْخَامِسَةُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ خُصُوصِیَةٌ خَصَّهُمُ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ بِهَا وَ اصْطَفَاهُمْ عَلَی الْأُمَّةِ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ ادْعُوا إِلَیَّ فَاطِمَةَ فَدُعِیَتْ لَهُ فَقَالَ یَا فَاطِمَةُ قَالَتْ لَبَّیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ هَذِهِ فَدَکُ مِمَّا هِیَ لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهِ بِالْخَیْلِ وَ لا رِکابٍ وَ هِیَ لِی خَاصَّةً دُونَ الْمُسْلِمِینَ وَ قَدْ جَعَلْتُهَا لَکِ لِمَا أَمَرَنِیَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ فَخُذِیهَا لَکِ وَ لِوُلْدِکِ فَهَذِهِ الْخَامِسَةُ وَ الْآیَةُ السَّادِسَةُ قَوْلُ

اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ هَذِهِ خُصُوصِیَةٌ لِلنَّبِیِّ ص إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ خُصُوصِیَّةٌ لِلْآلِ دُونَ غَیْرِهِمْ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَکَی فِی ذِکْرِ نُوحٍ فِی کِتَابِهِ یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مالًا إِنْ أَجرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

المقنعة ؛ ص288

رَوَی السَّیَّارِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ: لَمَّا وَرَدَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی ع عَلَی الْمَهْدِیِّ وَجَدَهُ یَرُدُّ الْمَظَالِمَ فَقَالَ لَهُ مَا بَالُ مَظْلِمَتِنَا لَا تُرَدُّ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لَهُ وَ مَا هِیَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا فَتَحَ عَلَی نَبِیِّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَدَکَ وَ مَا وَالاهَا وَ لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهَا بِ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی نَبِیِّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ فَلَمْ یَدْرِ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ هُمْ فَرَاجَعَ فِی ذَلِکَ جَبْرَئِیلَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَی عَنْ ذَلِکَ فَأَوْحَی إِلَیْهِ أَنِ ادْفَعْ فَدَکَ إِلَی فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا فَدَعَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ لَهَا یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَنِی أَنْ أَدْفَعَ إِلَیْکَ فَدَکَ فَقَالَتْ قَدْ قَبِلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْکَ فَلَمْ یَزَلْ وُکَلَاؤُهَا فِیهَا حَیَاةَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَلَمَّا وُلِّیَ أَبُو بَکْرٍ أَخْرَجَ عَنْهَا وُکَلَاءَهَا فَأَتَتْهُ فَسَأَلَتْهُ أَنْ یَرُدَّهَا عَلَیْهَا فَقَالَ لَهَا ایتِینِی بِأَسْوَدَ أَوْ أَحْمَرَ یَشْهَدُ لَکِ بِذَلِکِ فَجَاءَتْ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ وَ أُمِ أَیْمَنَ فَشَهِدُوا لَهَا فَکَتَبَ لَهَا بِتَرْکِ التَّعَرُّضِ لَهَا فَخَرَجَتْ وَ

الْکِتَابُ مَعَهَا فَلَقِیَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهَا مَا هَذَا مَعَکِ یَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ فَقَالَتْ کِتَابٌ کَتَبَهُ لِیَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ قَالَ أَرِینِیهِ فَأَبَتْ فَانْتَزَعَهُ مِنْ یَدِهَا وَ نَظَرَ فِیهِ وَ تَفَلَ فِیهِ وَ مَحَاهُ وَ خَرَقَهُ وَ قَالَ هَذَا لِأَنَّ أَبَاکِ لَمْ یُوجِفْ عَلَیْهَا بِ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ تَرَکَهَا وَ مَضَی فَقَالَ الْمَهْدِیِ حُدَّهَا لِی فَحَدَّهَا فَقَالَ هَذَا کَثِیرٌ وَ أَنْظُرُ فِیهِ .

وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ الْأَنْفَالُ هُوَ النَّفَلُ وَ فِی سُورَةِ الْأَنْفَالِ جَدْعُ الْأَنْفِ .

وَ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَنْفَالِ فَقَالَ کُلُّ أَرْضٍ خَرِبَةٍ أَوْ شَیْ‌ءٌ کَانَ یَکُونُ لِلْمُلُوکِ وَ بُطُونُ الْأَوْدِیَةِ وَ رُءُوسُ الْجِبَالِ وَ مَا لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهِ بِ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ فَکُلُّ ذَلِکَ لِلْإِمَامِ خَالِصاً .

فقه القرآن ؛ ج‌1 ؛ ص247

رُوِیَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَی ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ الْآیَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِجَبْرَئِیلَ لِمَنْ هَذَا الْفَیْ‌ءُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ قَوْلَهُ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ فَاسْتَدْعَی النَّبِیُّ ص فَاطِمَةَ ع فَأَعْطَاهَا فَدَکاً وَ سَلَّمَهَا إِلَیْهَا فَکَانَ وُکَلَاؤُهَا فِیهَا طُولَ حَیَاةِ النَّبِیِّ مِنْ عِنْدِ نُزُولِهَا فَلَمَّا مَضَی رَسُولُ اللَّهِ أَخَذَهَا أَبُو بَکْرٍ وَ لَمْ یَقْبَلْ بَیِّنَتَهَا وَ لَا سَمِعَ دَعْوَاهَا فَطَالَبَتْ بِالْمِیرَاثِ لِأَنَّ مَنْ لَهُ حَقٌّ إِذَا مُنِعَ مِنْ وَجْهٍ جَازَ لَهُ أَنْ یَتَوَصَّلَ إِلَیْهِ بِوَجْهٍ آخَرَ فَقَالَ لَهَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ یَقُولُ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ لَا نُوَرِّثُ مَا تَرَکْنَاهُ صَدَقَةٌ فَمَنَعَهَا الْمِیرَاثَ بِهَذَا الْکَلَامِ.

و هذا مشهور.

مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب) ؛ ج‌1

؛ ص142

نَزَلَ النَّبِیُّ ع عَلَی فَدَکٍ یُحَارِبُهُمْ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ وَ مَا یَأْمَنُکُمْ أَنْ تَکُونُوا آمِنِینَ فِی هَذَا الْحِصْنِ وَ أَمْضِی إِلَی حُصُونِکُمْ فَأَفْتَحُهَا فَقَالُوا إِنَّهَا مُقَفَّلَةٌ وَ عَلَیْهَا مَا یَمْنَعُ عَنْهَا وَ مَفَاتِیحُهَا عِنْدَنَا فَقَالَ ع إِنَّ مَفَاتِیحَهَا دُفِعَتْ إِلَیَّ ثُمَّ أَخْرَجَهَا وَ أَرَاهَا الْقَوْمَ فَاتَّهَمُوا دَیَّانَهُمْ أَنَّهُ صَبَأَ إِلَی دِینِ مُحَمَّدٍ وَ دَفَعَ الْمَفَاتِیحَ إِلَیْهِ فَحَلَفَ إِنَّ الْمَفَاتِیحَ عِنْدَهُ وَ إِنَّهَا فِی سَفَطٍ فِی صُنْدُوقٍ فِی بَیْتٍ مُقَفَّلٍ عَلَیْهِ فَلَمَّا فَتَّشَ عَنْهَا فَفُقِدَتْ فَقَالَ الدَّیَّانُ لَقَدْ أَحْرَزْتُهَا وَ قَرَأْتُ عَلَیْهَا مِنَ التَّوْرَاةِ وَ خَشِیتُ مِنْ سِحْرِهِ وَ أَعْلَمُ الْآنَ أَنَّهُ لَیْسَ بِسَاحِرٍ وَ إِنَّ أَمْرَهُ لَعَظِیمٌ فَرَجَعُوا إِلَی النَّبِیِّ ع وَ قَالُوا مَنْ أَعْطَاکَهَا قَالَ أَعْطَانِی الَّذِی أَعْطَی مُوسَی الْأَلْوَاحَ جَبْرَئِیلُ فَتَشَهَّدَ الدَّیَّانُ ثُمَّ فَتَحُوا الْبَابَ وَ خَرَجُوا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ أَسْلَمَ مِنْهُمْ فَأَقَرَّهُمْ فِی بُیُوتِهِمْ وَ أَخَذَ مِنْهُمْ أَخْمَاسَهُمْ فَنَزَلَ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ قَالَ وَ مَا هُوَ قَالَ أَعْطِ فَاطِمَةَ فَدَکاً وَ هِیَ مِنْ مِیرَاثِهَا مِنْ أُمِّهَا خَدِیجَةَ وَ مِنْ أُخْتِهَا هِنْدٍ بِنْتِ أَبِی هَالَةَ فَحَمَلَ إِلَیْهَا النَّبِیُّ ع مَا أَخَذَ مِنْهُ وَ أَخْبَرَهَا بِالْآیَةِ فَقَالَتْ لَسْتُ أُحْدِثُ فِیهَا حَدَثاً وَ أَنْتَ حَیٌّ أَنْتَ أَوْلَی بِی مِنْ نَفْسِی وَ مَالِی لَکَ فَقَالَ أَکْرَهُ أَنْ یَجْعَلُوهَا عَلَیْکَ سُبَّةً فَیَمْنَعُوکَ إِیَّاهَا مِنْ بَعْدِی فَقَالَتْ أَنْفِذْ فِیهَا أَمْرَکَ فَجَمَعَ النَّاسَ إِلَی مَنْزِلِهَا وَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ هَذَا الْمَالَ لِفَاطِمَةَ فَفَرَّقَهُ فِیهِمْ وَ کَانَ کُلَّ سَنَةٍ کَذَلِکَ وَ یَأْخُذُ مِنْهُ قُوتَهَا فَلَمَّا دَنَا وَفَاتُهُ دَفَعَهُ إِلَیْهَا.

الخرائج و الجرائح ؛ ج‌1 ؛ ص112

أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَرَجَ فِی غَزَاةٍ فَلَمَّا انْصَرَفَ رَاجِعاً نَزَلَ فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ

فَبَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ ص یَطْعَمُ وَ النَّاسُ مَعَهُ إِذْ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ قُمْ فَارْکَبْ فَقَامَ النَّبِیُّ ص فَرَکِبَ وَ جَبْرَئِیلُ مَعَهُ فَطُوِیَتْ لَهُ الْأَرْضُ کَطَیِّ الثَّوْبِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی فَدَکَ فَلَمَّا سَمِعَ أَهْلُ فَدَکَ وَقْعَ الْخَیْلِ ظَنُّوا أَنَّ عَدُوَّهُمْ قَدْ جَاءَهُمْ فَغَلَّقُوا أَبْوَابَ الْمَدِینَةِ وَ دَفَعُوا الْمَفَاتِیحَ إِلَی عَجُوزٍ لَهُمْ فِی بَیْتٍ لَهُمْ خَارِجَ الْمَدِینَةِ وَ لَحِقُوا بِرُءُوسِ الْجِبَالِ فَأَتَی جَبْرَئِیلُ الْعَجُوزَ حَتَّی أَخَذَ الْمَفَاتِیحَ ثُمَّ فَتَحَ أَبْوَابَ الْمَدِینَةِ وَ دَارَ النَّبِیُّ ص فِی بُیُوتِهَا وَ قُرَاهَا فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا مُحَمَّدُ هَذَا مَا خَصَّکَ اللَّهُ بِهِ وَ أَعْطَاکَ دُونَ النَّاسِ وَ هُوَ قَوْلُهُ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ ذَلِکَ فِی قَوْلِهِ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لکِنَّ اللَّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَ لَمْ یَغْزُوا الْمُسْلِمُونَ وَ لَمْ یَطَئُوهَا وَ لَکِنَّ اللَّهَ أَفَاءَهَا عَلَی رَسُولِهِ وَ طَوَّفَ بِهِ جَبْرَئِیلُ فِی دُورِهَا وَ حِیطَانِهَا وَ غَلَّقَ الْبَابَ وَ دَفَعَ الْمَفَاتِیحَ إِلَیْهِ فَجَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ فِی غِلَافِ سَیْفِهِ وَ هُوَ مُعَلَّقٌ بِالرَّحْلِ ثُمَّ رَکِبَ وَ طُوِیَتْ لَهُ الْأَرْضُ کَطَیِّ الثَّوْبِ فَأَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ هُمْ عَلَی مَجَالِسِهِمْ لَمْ یَتَفَرَّقُوا وَ لَمْ یَبْرَحُوا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِلنَّاسِ قَدِ انْتَهَیْتُ إِلَی فَدَکَ وَ إِنِّی قَدْ أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَیَّ فَغَمَزَ الْمُنَافِقُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص هَذِهِ مَفَاتِیحُ فَدَکَ ثُمَّ أَخْرَجَهَا مِنْ غِلَافِ سَیْفِهِ ثُمَّ رَکِبَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ رَکِبَ مَعَهُ النَّاسُ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَی فَاطِمَةَ ع فَقَالَ یَا بُنَیَّةِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَفَاءَ عَلَی أَبِیکِ بِفَدَکَ وَ اخْتَصَّهُ بِهَا فَهِیَ لِی خَاصَّةً دُونَ الْمُسْلِمِینَ أَفْعَلُ بِهَا مَا

أَشَاءُ وَ إِنَّهُ قَدْ کَانَ لِأُمِّکِ خَدِیجَةَ عَلَی أَبِیکِ مَهْرٌ وَ إِنَّ أَبَاکِ قَدْ جَعَلَهَا لَکِ بِذَلِکِ وَ نَحَلْتُکِهَا تَکُونُ لَکِ وَ لِوُلْدِکِ بَعْدَکِ قَالَ فَدَعَا بِأَدِیمٍ عُکَاظِیٍ وَ دَعَا عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ ع فَقَالَ اکْتُبْ لِفَاطِمَةَ بِفَدَکَ نِحْلَةً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مَوْلًی لِرَسُولِ اللَّهِ وَ أُمُّ أَیْمَنَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ أُمَّ أَیْمَنَ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ جَاءَ أَهْلُ فَدَکَ إِلَی النَّبِیِّ ص فَقَاطَعَهُمْ عَلَی أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِینَ أَلْفَ دِینَارٍ فِی کُلِّ سَنَةٍ .

الإختصاص ؛ النص ؛ ص183

أَبُو مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ جَلَسَ أَبُو بَکْرٍ مَجْلِسَهُ بَعَثَ إِلَی وَکِیلِ فَاطِمَةَ ص فَأَخْرَجَهُ مِنْ فَدَکَ فَأَتَتْهُ فَاطِمَةُ ع فَقَالَتْ یَا أَبَا بَکْرٍ ادَّعَیْتَ أَنَّکَ خَلِیفَةُ أَبِی وَ جَلَسْتَ مَجْلِسَهُ وَ أَنَّکَ بَعَثْتَ إِلَی وَکِیلِی فَأَخْرَجْتَهُ مِنْ فَدَکَ وَ قَدْ تَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَدَّقَ بِهَا عَلَیَّ وَ أَنَّ لِی بِذَلِکَ شُهُوداً فَقَالَ لَهَا إِنَّ النَّبِیَّ ص لَا یُورَثُ فَرَجَعَتْ إِلَی عَلِیٍّ ع فَأَخْبَرَتْهُ فَقَالَ ارْجِعِی إِلَیْهِ وَ قُولِی لَهُ زَعَمْتَ أَنَّ النَّبِیَّ ص لَا یُورَثُ وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ وَ وَرِثَ یَحْیَی زَکَرِیَّا وَ کَیْفَ لَا أَرِثُ أَنَا أَبِی فَقَالَ عُمَرُ أَنْتِ مُعَلَّمَةٌ قَالَتْ وَ إِنْ کُنْتُ مُعَلَّمَةً فَإِنَّمَا عَلَّمَنِی ابْنُ عَمِّی وَ بَعْلِی فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ فَإِنَّ عَائِشَةَ تَشْهَدُ وَ عُمَرُ أَنَّهُمَا سَمِعَا رَسُولَ اللَّهِ ص وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّ النَّبِیَّ لَا یُورَثُ فَقَالَتْ هَذَا أَوَّلُ شَهَادَةِ زُورٍ شَهِدَا بِهَا فِی الْإِسْلَامِ ثُمَّ قَالَتْ فَإِنَّ فَدَکَ إِنَّمَا هِیَ صَدَّقَ بِهَا عَلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ ص

وَ لِی بِذَلِکَ بَیِّنَةٌ فَقَالَ لَهَا هَلُمِّی بِبَیِّنَتِکِ قَالَ فَجَاءَتْ بِأُمِّ أَیْمَنَ وَ عَلِیٍّ ع فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ یَا أُمَّ أَیْمَنَ إِنَّکِ سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص یَقُولُ فِی فَاطِمَةَ فَقَالا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ إِنَّ فَاطِمَةَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ثُمَّ قَالَتْ أُمُّ أَیْمَنَ فَمَنْ کَانَتْ سَیِّدَةَ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ تَدَّعِی مَا لَیْسَ لَهَا وَ أَنَا امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَا کُنْتُ لِأَشْهَدَ إِلَّا بِمَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ عُمَرُ دَعِینَا یَا أُمَّ أَیْمَنَ مِنْ هَذِهِ الْقِصَصِ بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ تَشْهَدَانِ فَقَالَتْ کُنْتُ جَالِسَةً فِی بَیْتِ فَاطِمَةَ ع وَ رَسُولُ اللَّهِ ص جَالِسٌ حَتَّی نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ قُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَرَنِی أَنْ أَخُطَّ لَکَ فَدَکاً بِجَنَاحِی فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَعَ جَبْرَئِیلَ ع فَمَا لَبِثْتُ أَنْ رَجَعَ فَقَالَتْ فَاطِمَةُ ع یَا أَبَتِ أَیْنَ ذَهَبْتَ فَقَالَ خَطَّ جَبْرَئِیلُ ع لِی فَدَکاً بِجَنَاحِهِ وَ حَدَّ لِی حُدُودَهَا فَقَالَتْ یَا أَبَتِ إِنِّی أَخَافُ الْعَیْلَةَ وَ الْحَاجَةَ مِنْ بَعْدِکَ فَصَدِّقْ بِهَا عَلَیَّ فَقَالَ هِیَ صَدَقةٌ عَلَیْکِ فَقَبَضْتُهَا قَالَتْ نَعَمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا أُمَّ أَیْمَنَ اشْهَدِی وَ یَا عَلِیُّ اشْهَدْ فَقَالَ عُمَرُ أَنْتِ امْرَأَةٌ وَ لَا نُجِیزُ شَهَادَةَ امْرَأَةٍ وَحْدَهَا وَ أَمَّا عَلِیٌّ فَیَجُرُّ إِلَی نَفْسِهِ قَالَ فَقَامَتْ مُغْضَبَةً وَ قَالَتْ اللَّهُمَّ إِنَّهُمَا ظَلَمَا ابْنَةَ مُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ حَقَّهَا فَاشْدُدْ وَطْأَتَکَ عَلَیْهِمَا ثُمَّ خَرَجَتْ وَ حَمَلَهَا عَلِیٌّ عَلَی أَتَانٍ عَلَیْهِ کِسَاءٌ لَهُ خَمْلٌ فَدَارَ بِهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فِی بُیُوتِ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ ع مَعَهَا وَ هِیَ تَقُولُ یَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ انْصُرُوا اللَّهَ فَإِنِّی ابْنَةُ نَبِیِّکُمْ وَ قَدْ بَایَعْتُمْ رَسُولَ اللَّهِ ص یَوْمَ بَایَعْتُمُوهُ أَنْ

تَمْنَعُوهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ مِمَّا تَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَکُمْ وَ ذَرَارِیَّکُمْ فَفُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ص بِبَیْعَتِکُمْ قَالَ فَمَا أَعَانَهَا أَحَدٌ وَ لَا أَجَابَهَا وَ لَا نَصَرَهَا قَالَ فَانْتَهَتْ إِلَی مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ فَقَالَتْ یَا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِنِّی قَدْ جِئْتُکَ مُسْتَنْصِرَةً وَ قَدْ بَایَعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ص عَلَی أَنْ تَنْصُرْهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ وَ تَمْنَعَهُ مِمَّا تَمْنَعُ مِنْهُ نَفْسَکَ وَ ذُرِّیَّتَکَ وَ إِنَّ أَبَا بَکْرٍ قَدْ غَصَبَنِی عَلَیَّ فَدَکَ وَ أَخْرَجَ وَکِیلِی مِنْهَا قَالَ فَمَعِی غَیْرِی قَالَتْ لَا مَا أَجَابَنِی أَحَدٌ قَالَ فَأَیْنَ أَبْلُغُ أَنَا مِنْ نُصْرَتِکَ قَالَ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ دَخَلَ ابْنُهُ فَقَالَ مَا جَاءَ بِابْنَةِ مُحَمَّدٍ إِلَیْکَ قَالَ جَاءَتْ تَطْلُبُ نُصْرَتِی عَلَی أَبِی بَکْرٍ فَإِنَّهُ أَخَذَ مِنْهَا فَدَکاً قَالَ فَمَا أَجَبْتَهَا بِهِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا یَبْلُغُ مِنْ نُصْرَتِی أَنَا وَحْدِی قَالَ فَأَبَیْتَ أَنْ تَنْصُرَهَا قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَیَّ شَیْ‌ءٍ قَالَتْ لَکَ قَالَ قَالَتْ لِی وَ اللَّهِ لَأُنَازِعَنَّکَ الْفَصِیحَ مِنْ رَأْسِی حَتَّی أَرِدَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ فَقَالَ أَنَا وَ اللَّهِ لَأُنَازِعَنَّکَ الْفَصِیحَ مِنْ رَأْسِی حَتَّی أَرِدَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص إِذْ لَمْ تُجِبْ ابْنَةَ مُحَمَّدٍ ص قَالَ وَ خَرَجَتْ فَاطِمَةُ ع مِنْ عِنْدِهِ وَ هِیَ تَقُولُ وَ اللَّهِ لَا أُکَلِّمُکَ کَلِمَةً حَتَّی اجْتَمَعَ أَنَا وَ أَنْتَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص ثُمَّ انْصَرَفَتْ فَقَالَ عَلِیٌّ ع لَهَا ائْتِی أَبَا بَکْرٍ وَحْدَهُ فَإِنَّهُ أَرَقُّ مِنَ الْآخَرِ وَ قُولِی لَهُ ادَّعَیْتَ مَجْلِسَ أَبِی وَ أَنَّکَ خَلِیفَتُهُ وَ جَلَسْتَ مَجْلِسَهُ وَ لَوْ کَانَتْ فَدَکُ لَکَ ثُمَّ اسْتَوْهَبْتُهَا مِنْکَ لَوَجَبَ رَدُّهَا عَلَیَّ فَلَمَّا أَتَتْهُ وَ قَالَتْ لَهُ ذَلِکَ قَالَ صَدَقْتِ قَالَ فَدَعَا بِکِتَابٍ فَکَتَبَهُ لَهَا بِرَدِّ فَدَکَ فَقَالَ فَخَرَجَتْ وَ الْکِتَابُ مَعَهَا فَلَقِیَهَا عُمَرُ فَقَالَ یَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ

مَا هَذَا الْکِتَابُ الَّذِی مَعَکَ فَقَالَتْ کِتَابٌ کَتَبَ لِی أَبُو بَکْرٍ بِرَدِّ فَدَکَ فَقَالَ هَلُمِّیهِ إِلَیَّ فَأَبَتْ أَنْ تَدْفَعَهُ إِلَیْهِ فَرَفَسَهَا بِرِجْلِهِ وَ کَانَتْ حَامِلَةً بِابْنٍ اسْمُهُ الْمُحَسِّنُ فَأَسْقَطَتِ الْمُحَسِّنَ مِنْ بَطْنِهَا ثُمَّ لَطَمَهَا فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی قُرْطٍ فِی أُذُنِهَا حِینَ نُقِفَتْ ثُمَّ أَخَذَ الْکِتَابَ فَخَرَقَهُ فَمَضَتْ وَ مَکَثَتْ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ یَوْماً مَرِیضَةً مِمَّا ضَرَبَهَا عُمَرُ ثُمَّ قُبِضَتْ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ دَعَتْ عَلِیّاً ص فَقَالَتْ إِمَّا تَضْمَنُ وَ إِلَّا أَوْصَیْتُ إِلَی ابْنِ الزُّبَیْرِ فَقَالَ عَلِیٌّ ع أَنَا أَضْمَنُ وَصِیَّتَکِ یَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ قَالَتْ سَأَلْتُکَ بِحَقِّ رَسُولِ اللَّهِ ص إِذَا أَنَا مِتُّ أَلَّا یَشْهَدَانِی وَ لَا یُصَلِّیَا عَلَیَّ قَالَ فَلَکِ ذَلِکِ فَلَمَّا قُبِضَتْ ع دَفَنَهَا لَیْلًا فِی بَیْتِهَا وَ أَصْبَحَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یُرِیدُونَ حُضُورَ جِنَازَتِهَا وَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ کَذَلِکَ فَخَرَجَ إِلَیْهِمَا عَلِیٌّ ع فَقَالا لَهُ مَا فَعَلْتَ بِابْنَةِ مُحَمَّدٍ أَخَذْتَ فِی جَهَازِهَا یَا أَبَا الْحَسَنِ فَقَالَ عَلِیٌّ ع قَدْ وَ اللَّهِ دَفَنْتُهَا قَالا فَمَا حَمَلَکَ عَلَی أَنْ دَفَنْتَهَا وَ لَمْ تُعْلِمْنَا بِمَوْتِهَا قَالَ هِیَ أَمَرَتْنِی فَقَالَ عُمَرُ وَ اللَّهِ لَقَدْ هَمَمْتُ بِنَبْشِهَا وَ الصَّلَاةِ عَلَیْهَا فَقَالَ عَلِیٌّ ع أَمَا وَ اللَّهِ مَا دَامَ قَلْبِی بَیْنَ جَوَانِحِی وَ ذُو الْفَقَارِ فِی یَدِی إِنَّکَ لَا تَصِلُ إِلَی نَبْشِهَا فَأَنْتَ أَعْلَمُ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ اذْهَبْ فَإِنَّهُ أَحَقُّ بِهَا مِنَّا وَ انْصَرَفَ النَّاسُ.

الخرائج و الجرائح ؛ ج‌1 ؛ ص112

أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَرَجَ فِی غَزَاةٍ فَلَمَّا انْصَرَفَ رَاجِعاً نَزَلَ فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ فَبَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ ص یَطْعَمُ وَ النَّاسُ مَعَهُ إِذْ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ قُمْ فَارْکَبْ فَقَامَ النَّبِیُّ ص فَرَکِبَ وَ جَبْرَئِیلُ مَعَهُ فَطُوِیَتْ لَهُ الْأَرْضُ

کَطَیِّ الثَّوْبِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی فَدَکَ فَلَمَّا سَمِعَ أَهْلُ فَدَکَ وَقْعَ الْخَیْلِ ظَنُّوا أَنَّ عَدُوَّهُمْ قَدْ جَاءَهُمْ فَغَلَّقُوا أَبْوَابَ الْمَدِینَةِ وَ دَفَعُوا الْمَفَاتِیحَ إِلَی عَجُوزٍ لَهُمْ فِی بَیْتٍ لَهُمْ خَارِجَ الْمَدِینَةِ وَ لَحِقُوا بِرُءُوسِ الْجِبَالِ فَأَتَی جَبْرَئِیلُ الْعَجُوزَ حَتَّی أَخَذَ الْمَفَاتِیحَ ثُمَّ فَتَحَ أَبْوَابَ الْمَدِینَةِ وَ دَارَ النَّبِیُّ ص فِی بُیُوتِهَا وَ قُرَاهَا فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا مُحَمَّدُ هَذَا مَا خَصَّکَ اللَّهُ بِهِ وَ أَعْطَاکَ دُونَ النَّاسِ وَ هُوَ قَوْلُهُ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ ذَلِکَ فِی قَوْلِهِ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لکِنَّ اللَّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَ لَمْ یَغْزُوا الْمُسْلِمُونَ وَ لَمْ یَطَئُوهَا وَ لَکِنَّ اللَّهَ أَفَاءَهَا عَلَی رَسُولِهِ وَ طَوَّفَ بِهِ جَبْرَئِیلُ فِی دُورِهَا وَ حِیطَانِهَا وَ غَلَّقَ الْبَابَ وَ دَفَعَ الْمَفَاتِیحَ إِلَیْهِ فَجَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ فِی غِلَافِ سَیْفِهِ وَ هُوَ مُعَلَّقٌ بِالرَّحْلِ ثُمَّ رَکِبَ وَ طُوِیَتْ لَهُ الْأَرْضُ کَطَیِّ الثَّوْبِ فَأَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ هُمْ عَلَی مَجَالِسِهِمْ لَمْ یَتَفَرَّقُوا وَ لَمْ یَبْرَحُوا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِلنَّاسِ قَدِ انْتَهَیْتُ إِلَی فَدَکَ وَ إِنِّی قَدْ أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَیَّ فَغَمَزَ الْمُنَافِقُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص هَذِهِ مَفَاتِیحُ فَدَکَ ثُمَّ أَخْرَجَهَا مِنْ غِلَافِ سَیْفِهِ ثُمَّ رَکِبَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ رَکِبَ مَعَهُ النَّاسُ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَی فَاطِمَةَ ع فَقَالَ یَا بُنَیَّةِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَفَاءَ عَلَی أَبِیکِ بِفَدَکَ وَ اخْتَصَّهُ بِهَا فَهِیَ لِی خَاصَّةً دُونَ الْمُسْلِمِینَ أَفْعَلُ بِهَا مَا أَشَاءُ وَ إِنَّهُ قَدْ کَانَ لِأُمِّکِ خَدِیجَةَ عَلَی أَبِیکِ مَهْرٌ وَ إِنَّ أَبَاکِ قَدْ جَعَلَهَا لَکِ بِذَلِکِ وَ نَحَلْتُکِهَا تَکُونُ لَکِ وَ لِوُلْدِکِ بَعْدَکِ قَالَ فَدَعَا بِأَدِیمٍ

عُکَاظِیٍ وَ دَعَا عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ ع فَقَالَ اکْتُبْ لِفَاطِمَةَ بِفَدَکَ نِحْلَةً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مَوْلًی لِرَسُولِ اللَّهِ وَ أُمُّ أَیْمَنَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ أُمَّ أَیْمَنَ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ جَاءَ أَهْلُ فَدَکَ إِلَی النَّبِیِّ ص فَقَاطَعَهُمْ عَلَی أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِینَ أَلْفَ دِینَارٍ فِی کُلِّ سَنَةٍ .

9. پانزدهم ماه : میلاد امام هادی علیه السلام

بیان مختصر

میلاد امام هادی علیه السلام

شیخ مفید و شیخ طوسی و شیخ کلینی رحمة الله علیهم هرسه میلاد امام هادی علیه السلام را در نیمه ی ماه ذی‌الحجه سال 212 دانسته اند.

امام هادی علیه السلام با انشاء زیارت جامعه کبیره و زیارت غدیریه امیرالمومنین علی علیه السلام منشور اعتقادی شیعه را با جامع ترین و فصیح ترین کلام بیان فرمودند.

زیارت جامعه کبیره با بیان حدود 400 ویژگی و صفت از صفات امامان معصوم علیهم السلام یک دوره امام شناسی،و در زیارت غدیریه با بیانی شیوا و با استناد بر حدود 40 آیه قرآنی یک دوره امیرالمؤمنین شناسی را مطرح نموده است. در این دو زیارت، مهم ترین پایه‌های اعتقادی شیعه نسبت به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله مطرح شده است.

فرازهایی اعتقادی از زیارت جامعه کبیره

در این زیارت آمده است که صلوات بر اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه وآله و پذیرش ولایت آن‌ها باعث پاکی جان‌ها و نیکویی فطرت می شود.

وَ جَعَل صَلَواتَنا عَلَیْکُم وَ ما خَصَّنا بِهِ مِنْ وِلایَتِکُمْ طیباً لِخَلْقِنَا وَ طَهارَةً لأِنْفُسِنَا وَ تَزْکِیَةً لَنا وَ کفَّارَةً لِذُنُوبِنا؛ و خداوند، درودهای ما بر شما و نیز ولایت ویژه ی شما بر ما را سبب پاکیِ سرشت و اصلاح اخلاق و پاکیزگی جان و پاک‌سازی و

رشد وکمال ما و جبرانِ گناهانمان قرار داده است.

در فراز دیگری مخالف اهل بیت را کافر و محارب با آن‌ها را مشرک شمرده است:

مَنْ جَحَدَکُمْ کَافِرٌ وَ مَنْ حَارَبَکُمْ مُشْرِک؛ و هرکس شما را انکار کند، کافر است و کسی که با شما بجنگد، [در حقیقت،] به خدا شرک ورزیده است.

در فراز دیگر اهل‌بیت علیهم السلام حقّ محض معرّفی شده اند؛ چنان‌که می‌فرماید:

وَ الحَقُّ مَعَکُم وَ فیکُم وَ مِنْکُم وَ إلَیْکُم وَ أنْتُم أهْلُهُ وَ مَعْدِنَه؛ و حق، با شما و در وجود شماست و از شما، نشأت گرفته و به سوی شما، باز می گردد و شما، اهل حق و معدن آن هستید!!

در فراز دیگر، روح و نور و طینت اهل‌بیت علیهم السلام را یکی معرّفی کرده است.

وَ أنّ أرْواحَکُمْ وَ نُورَکُمْ وَ طینَتَکُمْ واحِدَة؛ و بی گمان، ارواحتان و نورتان و سرشتِ شما، یکی است.

خداوند به اهل‌بیت علیهم السلام مقامی عطا کرده که به احدی از اهل عالم نداده است و هیچ‌کس با آن‌ها قابل مقایسه نیست. در این مورد فرموده:

آتاکُمُ اللَّهُ ما لَمْ یُؤتِ أحَدَاً مِنَ الْعالَمین؛ خدا، آنچه را به شما داده، به هیچ یک از جهانیان نداده است.

و می‌فرماید: شرط پذیریش عبادات پذیرش ولایت اهل‌بیت علیهم السلام است.

بمُوالاتِکُمْ تُقْبَلُ الطَّاعَةُ الْمُفْتَرَضَة؛ به ولایت شما، طاعت های واجبه ، پذیرفته می‌شود.

وجود مبارک امام هادی علیه السلام با انشاء زیارت جامعه کبیره و زیارت غدیریه، متن جامع و کاملی از اعتقادات حقّه شیعه را بیان فرمودند. در این زیارت ها اهل بیت علیهم السلام به عنوان بندگان خاص الهی، دارای فضائل

بی شماری هستند، به گونه ای که هرکس خدا را اراده کند، باید از راه اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله برود. و اگر بخواهد خدا را عبادت کند، شرطش ولایت ایشان است. و دوستی ایشان دوستی خدا و دشمنی ایشان دشمنی خداست.

و امّا زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام که در روز غدیر خوانده می‌شود، نیز انشاء حضرت امام هادی علیه السلام است و فضائل بسیار مهمی از آن حضرت را ذکر کرده است. لازم است که محبان و شیعیان به آن مراجعه کنند.

اگر بتوانیم پیوسته به مقامات حضرات اهل بیت حتّی در حدّ ترجمه ی زیارت جامعه توجّه داشته باشیم قطعا سعادت بزرگی نصیب ما شده است و هم چنین اگر در حدّ ترجمه زیارت غدیریه به مقامات وحقانیت امیرالمؤمنین علیه السلام توجّه داشته باشیم از هجوم شبهات بی اساس مخالفین در امان خواهیم بود و ولایت ایشان در قلب ما تقویت می شود!

بیان تفصیلی

اشاره

یکی از وقایع پانزدهم ذی الحجه تولد امام دهم شیعیان علی بن محمد هادی علیه‌السلام در سال 212 هجری است.

آشنایی با امام هادی علیه السلام

اسم مبارک ایشان «علی»، و نام پدرش «جواد الائمه علیه‌السلام»، و نام مادرش «سمانه مغربیه» است. کنیه شریفشان ابو الحسن ثالث بوده و از القابشان: هادی، نجیب، نقی، امین، مؤتمن، طیب، عالم، فقیه و ابن الرضا است.

برخی کرامات آن حضرت

مقابل ما بگذرد.

هنگام عبورِ لشکر مردی ترک از کنار ما گذشت. امام هادی علیه السلام با او به زبان ترکی سخنی گفتند. آن مرد از اسب پیاده شد و سُم اسب حضرت را بوسید.

(پس از مشاهده این منظره) مرد ترک را قسم دادم و گفتم: این شخص به تو چه گفت؟ جواب داد: او پیامبر است؟ گفتم: نه، پیامبر نیست. گفت: مرا به اسمی صدا زد که ایام کودکی در سرزمین ترک بر من گذارده بودند و تا این ساعت کسی از آن اطلاع نداشت .

روزی جلوی درب قصر متوکل ایستاده بودیم که دستور رسید علی بن محمد بن رضا علیهم السلام را حاضر کنند. از بعضی حاضرین پرسیدم: این شخصی که دستور رسیده احضارش کنند کیست؟ جواب داد: این مردی علوی است که شیعیان قائل به امامت او هستند. سپس گفت: شاید متوکل او را خواسته تا به قتلش رساند.

با خود گفتم: از اینجا نمی روم تا ببینم این شخص کیست. ناگاه مشاهده نمودم سوار بر اسب می آید و مردم در طرف راست و چپ

راه دو صف تشکیل داده اند و او را تماشا می کنند. هنگامی که ایشان را دیدم محبتش در قلبم قرار گرفت و در دل دعایش می کردم تا خداوند شرّ متوکل را از او بر طرف کند.

او به همان حال می آمد و چشم به یال اسبش داشت و چپ و راست را نگاه نمی کرد و من دائما او را دعا می کردم.

هنگامی که مقابل من رسید صورت مبارکش را به سمت من نموده و فرمودند: خداوند دعایت را اجابت نمود، و عمرت را طولانی کرد، و مال و فرزندانت را زیاد نمود. از هیبت او بر خود لرزیدم و میان دوستانم روی زمین افتادم. آنها از من پرسیدند: چه شده است؟ گفتم: خیر است، و به آنها چیزی نگفتم.

پس از مدتی به اصفهان برگشتیم و خداوند به برکت دعای ایشان باب خیر و رحمت را بر من گشود و ثروتمند شدم به طوری که اکنون در خانه ام یک میلیون درهم دارم به جز اموال دیگر، هم چنین خداوند به من ده پسر عنایت فرمود، و الآن عمرم هفتاد و چند سال است و قائل به امامت این شخصی هستم که از دل من آگاه بود و خداوند دعایش را در مورد من اجابت فرمود .

حکمت‌ها و پندهای حضرت علیه السلام

بعضی از کلمات حکمت آمیز و پندهای امام هادی علیه السلام جملات زیر است:

هر که از خود راضی باشد، خشمگینان از او زیاد شود.

بی نیازی کمی آرزو، و خشنودی به مقدار کفاف است.

مصیبت برای شکیبا یکی، و برای بی تاب دو تا است.

حسد نابود کننده کارهای نیک است، و

روزگار دشمنی می آورد، و خود پسندی از طلب علم باز می دارد و موجب کوچک شمردن دیگران و نادانی می شود، و خسیس بودن زشت ترین اخلاق است، و طمع خوی بدی است. مسخره کردن لطیفه گویی کم خردان و کار نادانان است، و نافرمانی از پدر و مادر موجب تنگدستی و خواری است.

بیاد آر پیکر بی‌جان خود میان خانواده ات را که هیچ طبیبی نمی تواند مرگ را از تو دفع کند، و هیچ دوستی نمی تواند برایت سودمند باشد.

دو میراث گران‌بهای حضرت هادی علیه السلام: زیارت جامعه کبیره وزیارت غدیریه

امام هادی علیه السلام با انشاء زیارت جامعه ی کبیره و زیارت غدیریه منشور اعتقادی شیعه را با فصیح ترین بیان انشاء فرمودند.

زیارت جامعه کبیره

زیارت جامعه کبیره با بیان حدود 400 ویژگی و صفات امامان معصوم علیهم السلام یک دوره امام شناسی و زیارت غدیریه با بیانی شیوا و با استناد بر حدود 40 آیه قرآنی یک دوره امیرالمؤمنین شناسی را مطرح نموده است، در این دو زیارت مهم ترین استدلال های اعتقادی شیعه مطرح شده است.

در این زیارت می‌خوانیم:

«فالراغب عنکم مارق و اللازم لکم لاحق و المقصر فی حقکم زاهق و الحق معکم و فیکم و منکم والیکم و أنتم أهله و معدنه و میرث النبوة عندکم...»:« هر کس از طریق شما روی گرداند از دین الهی خارج شده و هر که ملازم امر شما بود ملحق شده، و هر کس در حق شما تقصیر کند هلاک شده است. و حق با شما و در خاندان شما و از شما و به سوی شماست. و شما اهل حق

و معدن آن هستید و میراث نبوت نزد شما است» .

زیارت غدیریه

زیارت امیر المؤمنین علیه السلام در روز غدیر نیز یکی دیگر از یادگارهای امام هادی علیه السلام است. در این زیارت خطاب به امیر المؤمنین علیه السلام عرض می کنیم:

«أشهد أنک أمیر المؤمنین الحق الذی نطق بولایتک التنزیل و أخذ لک العهد علی الأمّة بذلک الرسول...» : «شهادت می دهم که تو امیرالمؤمنین همان حقی هستی که ولایتت در قرآن آمده است و بر این مطلب رسول اللّه از امت عهد و میثاق گرفته است...» .

آیات قرآن در زیارت غدیر

عید غدیر

ما سابق شنیده بودیم می‌گفتند: نماز بی‌ولایت قبول نیست. معلوم می‌شود نبوت بی‌ولایت هم قبول نیست. چون خدا به پیغمبرش می‌گوید: اگر علی (علیه السلام) را معرفی نکنی نابودی! نه نماز بی‌ولایت، رسالت بی‌ولایت هم، نباید عقیده داشته باشیم...

آیات قرآن در زیارت غدیر

نکته بسیار جالب در زیارت روز غدیر این است که در این زیارت تقریباً 23 آیه قرآن بیان شده است. این خودش یک پیامی دیگر برای ما دارد. که حرف‌هایتان قرآنی باشد.

یک زیارتی برای امیر المۆمنین در روز غدیر است از امام نقل شده که این زیارت را می‌شود هرروز خواند. در هر زمانی هم می‌شود خواند. لازم نیست در مقابل قبر باشیم. در هر زمان، در هر مکان، این زیارت قابل خواندن است.

آیات قرآن در زیارت روز غدیر

نکته بسیار جالب در زیارت روز غدیر این است که در این زیارت تقریباً 23 آیه قرآن بیان شده است. این خودش یک پیامی دیگر برای ما دارد. که حرف‌هایتان قرآنی باشد.

زینب کبری علیهاالسلام در شام سخنرانی کرد، سخنرانی‌اش از قرآن موج می‌زند. فاطمه زهرا

(سلام الله علیها) وقتی دید حق شوهرش را ندادند یک سخنرانی کرد، سخنرانی‌اش از قرآن موج می‌زند.

اگر قرار است در جایی سخنرانی داشته باشیم ، روی منبر صحبت کنیم، بیشتر حرف هایمان باید از قرآن باشد. آیه‌اش این است.

«لِتُبَیِّنَ لِلنَّاس» (نحل/44)

«لِتُبَیِّنَ لِلنَّاس»

یعنی برای مردم بیان کن. چه چیزی را؟ «ما نُزِّل» آنچه را که نازل شده برای مردم بگو.

این خیلی جالب است که در این زیارتنامه بیست و چند تا آیه‌ی قرآن است. حالا زیارتنامه را با هم بخوانیم.

امام، صراط مستقیم دین

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا دِینَ اللَّهِ الْقَوِیم»

علی جان سلام بر تو، دین قویم تو هستی. دین قویم همان قرآن است

«ذلِکَ دینُ الْقَیِّمَةِ» (بینه/5)

«وَ صِرَاطَهُ الْمُسْتَقِیم»

امام صادق (علیه السلام) فرمود: صراط مستقیم صراط علی‌بن ابی طالب (علیه السلام) است.

«السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبَأُ الْعَظِیمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُون».

«نباء» خبر بزرگ تو هستی.

«السلام علیک یا أَمِیرُ الْمُۆْمِنِینَ الْحَقُّ الَّذِی نَطَقَ بِوَلَایَتِکَ التَّنْزِیل»

یا علی تو کسی هستی که خدا تعریفت را می‌کند. چه گفته؟ گفته:

«إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُۆْمِنِین أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُم»

خدا مشتری است. خدا جان را می‌خرد. مال را به بهشت می‌خرد. تو جانت را به خدا فروختی. مالت را به خدا فروختی.

در قرآن فرموده:

«وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِه» (حج/78)

اگر جهاد می‌کنید، حق جهاد. در زیارت داریم که «جاهدت فی الله حق جهاده»

علی جان تو سیمای قرآنی، وجود تو قرآن مجسّم است.

امام در میادین جنگ و جهاد

«السلام علیک یا ابالحسن یا امیرالمۆمنین»

در زیارتنامه می‌گوید، قرآن درباره‌ی تو گفت:

«فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدینَ عَلَی الْقاعِدین» (نساء/95)

مجاهدین بر قاعدین فضیلت دارند. فاتح خیبر تو بودی. هیچ یک از اصحاب پیغمبر

به اندازه امیرالمۆمنین در جبهه نبود.

«فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدینَ عَلَی الْقاعِدین أَجْراً عَظیماً».

حضرت امیر (علیه السلام) رد می‌شد دو نفر به هم افتخار می‌کردند. او می‌گفت: کلیددار کعبه من هستم. او می‌گفت: مسئول آبرسانی به حجاج من هستم. حضرت فرمود: والله من کلیددار نیستم، مسئول آب دادن هم نیستم. اما من قبل از شما دو تا به پیغمبر ایمان آوردم. سابقه‌ی ایمانی من بیش از شماست. خیلی به آنها برخورد. چون آنها یک خرده ریش سفید بودند، حضرت علی (علیه السلام) هم جوان بود. رفتند گفتند: یا رسول الله! چنین شده است. آیه نازل شد،

«أَجَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاج» (توبه/19)

«سِقایَةَ الْحاج»، «سقایه» یعنی سقایی است. آب دادن، «أَجَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» کلید داری کعبه و آب دادن به حاجی‌ها را شما کنار ایمان گذاشتید؟ ایمان کجا و آنها کجا؟ مقایسه نکنید. قابل مقایسه نیست.

یک کسی به شما بگوید: من هم شما را دوست دارم، هم کشمش را. خوب این فحش به شما است. «أَجَعَلْتُمْ سِقایَةَ» چه چیزی را کنار چه چیز می‌گذارید؟

ولایت، تداوم بخش رسالت

علی که بود؟

وزن امیرالمۆمنین (علیه السلام) در قرآن هم وزن توحید و نبوت است. خدا در قرآن در سه جا به پیغمبر اولتیماتوم می‌دهد. می‌گوید: پیغمبر

«لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُک» (زمر/65)

مشرک شوی، عملت نابود است.

اگر به قرآن یک کلمه اضافه کنی،

«وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاویلِ» (حاقه/44)

اگر به قرآن کلمه‌ای اضافه کنی، این رگ را که رگ گردن است قطع می‌کنم.

«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِل» (مائده/67)

علی (علیه السلام)را معرفی کن، علی (علیه السلام) را معرفی نکنی 23 سال زحمت تو

نابود است. خیلی مهم است. ولایت خیلی مهم است. اگر از توحید بیرون بروی، «لَیَحْبَطَنَّ» عملت نابود است. از قرآن بیرون بروی، نابودی. علی (علیه السلام)را معرفی نکنی، نابود هستی.

«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ»

اگر نگویی نابود هستی.

ما سابق شنیده بودیم می‌گفتند: نماز بی‌ولایت قبول نیست. معلوم می‌شود نبوت بی‌ولایت هم قبول نیست. چون خدا به پیغمبرش می‌گوید: اگر علی (علیه السلام) را معرفی نکنی نابودی! نه نماز بی‌ولایت، رسالت بی‌ولایت هم، نباید عقیده داشته باشیم.

رعایت حقوق بشر، حتی با قاتل و اسیر

تمام حقوق‌دانان بشر، تمام حقوق‌دان‌ها دکترهای حقوق کره‌ی زمین جمع شوند، بگوییم: این حق است. امیرالمۆمنین (علیه السلام) سرش شکافته است. لیوان شیر برایش آوردند، فرمود: نصف این شیر را به ابن ملجم بدهید. گفتند: آقا قاتل است. گفت: بله! قاتل است، به جزایش می‌رسد. اما فعلاً که اسیر است باید او هم مثل من شیر بخورد. نصف لیوان شیر. این حقوق بشر است.

درود بر اسلام!

اسلام حقوق بشر را می‌گوید. می‌گوید: اگر می‌خواهی نماز جمعه بروی، از شب جمعه بیست ساعت قبلش پیاز نخور. ممکن است بوی پیاز در دهانت باشد، فردا ظهر یک کسی کنارت بنشیند از بوی پیاز دهان تو ناراحت شود. این را می‌گویند: حقوق بشر.

آیه‌ای در قرآن، می‌گوید:

«لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِم» (مائده/54)

مردانی هستند که از ملامت‌ها، که در سایت‌ها آمده، در اینترنت آمده، ماهواره‌ها آمده، مجله‌ها، روزنامه‌ها، بولتن‌های محرمانه، هرچه می‌خواهد باشد، باشد. تکان نمی‌خورند.

نقل شد که دکتر بهشتی (ره) به امام فرمود: طرفداران بنی صدر به من جسارت می‌کنند. امام فرمود: چه صدایی می‌آید؟ بهشتی گوش داد، دید مردم پشت دیوار می‌گویند: روح منی خمینی، بت شکنی خمینی! امام فرمود:

آقای بهشتی، مردم کره‌ی زمین پشت این دیوار به من درود بفرستند، یا به من نفرین کنند، در من اثری ندارد. شما اگر در دستت طلا است، همه‌ی کره‌ی زمین بگویند: سفال است، سفال است. آرامش داری.

«أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد/28)

کسی که راهش درست است هرچه می‌خواهند دیگران بگویند، بگویند. با متلک از کارش دست برنمی‌دارد.

وقتی در کار خدا خشن است

در یکی از جبهه‌ها آمدند گفتند: یا رسول الله! این علی همه چیزش خوب است. یک خرده خشک است. خشک است. مثلاً حالا یک کسی رفته یک غنایمی، یک شمشیری، انگشتری، چیزی غنایم گرفته. اصرار می‌کند که نه پس بده. پس بده. یک خرده خشن است. می‌دانید چه گفت؟ فرمود: علی خشن است. «لَخَشِنٌ» بله، امیرالمۆمنین (علیه السلام) خشن است. لکن

«فِی ذَاتِ اللَّهِ» (بحارالانوار/ج41/ص116)

در کار خدا خشن است. یعنی با کسی معامله نمی‌کند.

مصداق کامل حزب الله

یک آیه داریم

«فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ» (مائده/56)

این جمله‌ی هم در زیارت امیرالمۆمنین (علیه السلام) است. می‌خواهد بگوید تو جزء حزب الله هستی. البته حزب الله را قرآن گفته چه کسانی هستند.

بی‌خود کسی به خودش حزب الله نگوید. آخر گاهی وقت‌ها برمی‌دارند یک شب‌نامه فحش می‌دهند به هرکس دلشان بخواهد. امضا می‌کنند حزب الله! حزب الله فحش می‌دهد؟ تو اگر حزب‌اللهی هستی چرا فحش می‌دهی؟

کسی به ظاهر نمی‌دانم ریش و اینها حزب اللهی نمی‌شود. البته ریش یک کمالی است، تراشیدنش هم حرام است. اما فقط ریش هم نیست. هم ریش و هم ریشه! حزب الله را در زیارتنامه‌ی امیرالمۆمنین (علیه السلام) می‌گوید: تو هستی.

پیروز امتحان‌های الهی

«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّه» (انسان/8)

در قرآن تعریف ابراهیم را می‌کند. ابراهیم

خیلی امتحانات سختی داشت. می‌دانید بزرگترین امتحان ابراهیم چه بود؟ تقریباً صد سال بچه‌دار نمی‌شد، خیلی دعا کرد بچه‌دار شود. حالا هم که بچه‌دار شد، خدا به او گفت: این بچه را در بیابان‌های مکه بگذار و برو. یک بچه‌ی کودک با یک مادر جوان در بیابان داغ، بعد هم حالا بزرگ که شد، ده، سیزده ساله شد گفت: ابراهیم بچه‌ات را بکش. که قرآن می گوید: خیلی امتحان سختی است. خیلی امتحانش سخت است. آدم صد سال در انتظار بچه باشد، حالا که ده، سیزده سالش است، می‌گوید: چاقو را بگذار و با دست خودت بکش.

در زیارتنامه حضرت امیر آمده،

«یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُۆْمَرُ» (صافات/102)

وقتی پدرش حضرت ابراهیم گفت:

«إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُک» (صافات/102)

اسماعیل جان، من مأمور شدم تو را ذبح کنم. فرمود: «یا أَبَتِ» بابا جان! «افْعَلْ» انجام بده، «ما تُۆْمَرُ» امر خداست، انجام بده. بعد می‌گوید: علی جان، تو هم وقتی گفتند: جای پیغمبر بخواب، خوابیدی! همینطور که اسماعیل خوابید، تو هم خوابیدی. اسماعیل آماده شد ذبح شود، تو هم آماده شدی کشته شوی. بزرگ‌ترین امتحان ابراهیم یک شب حضرت علی (علیه السلام) بود. بزرگترین امتحان حضرت ابراهیم کشتن بچه‌اش بود. این یکی از کارهای حضرت علی (علیه السلام) بود.

ابن ابی الحدید از علمای اهل سنت است. می‌گوید: آیه

«مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّه» (بقره/207)

آیه‌ای است که حضرت علی (علیه السلام) جای پیغمبر خوابید. تمام مفسرین آیه را مربوط به حضرت علی (علیه السلام) دانستند و جز کافر یا دیوانه این را انکار نمی‌کند. یعنی اگر کسی این را قبول نکند، یا کافر است یا دیوانه.

بن ابی الحدید سنی این را می‌گوید.

وقتی خدا به موسی (علیه السلام) گفت که

«وَ اجْعَل لیّ‌ِ وَزِیرًا مِّنْ أَهْلیِ، هَارُونَ أَخِی» (طه/29 و30)

خدا به موسی گفت: نزد فرعون برو. گفت: هارون بیاید، دو تایی برویم. حدیث داریم که

«أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی» (بحارالانوار/ج5/ص69)

همینطور که هارون برای موسی بازو بود، یا علی تو هم برای پیغمبر بازو هستی.

یکی از آیات قرآن این است که موسی (علیه السلام) وقتی برگشت دید مردم سراغ گوساله رفتند. چون بنا بود سی روز بماند، سی روزش چهل روز شد، یک هنرمند مجسمه‌ساز به نام سامری طلاها را گرفت، یک گوساله‌ی طلایی ساخت، طوری هم ساخت مثل سوت‌هایی که در زمین ورزش می‌زنند، هوا که وارد می‌شد صدا می‌کرد. گفت:

«هذا إِلهُکُم» (طه/88)

خدای شما همین است. مردم هم از خداپرستی سراغ گوساله رفتند. موسی (علیه السلام) برگشت .گفتند:

«لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عاکِفینَ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنا مُوسی» (طه/91)

ما دست از این گوساله برنمی‌داریم تا موسی برگردد. بعد می‌گوید:

«وَ کَذَلِکَ أَنْتَ لَمَّا رُفِعَتِ الْمَصَاحِفُ» (بحارالانوار/ج97/ص367)

علی جان تو هم همینطور.

وقتی قرآ‌ن‌ها را در صفین سر نیزه کردند، مردم گفتند: نه ما دست از قرآن برنمی‌داریم. همینطور که موسی (علیه السلام) را رها کردند، رفتند سراغ گوساله، همینطور در جنگ صفین امام علی (علیه السلام) را رها کردند، چشمشان به نیزه ها بود. هرچه حضرت علی (علیه السلام) گفت: من قرآن واقعی هستم. قرآن ناطق من هستم. گفتند: نه قرآن سر نیزه!

«رُفِعَتِ الْمَصَاحِفُ»

چند نکته ی اعتقادی در زیارت جامعه

1 - اهل بیت علیهم السلام بنده و مطیع خداوند هستند. وَعِبادِهِ الْمُکْرَمینَ، الْمُطیعُونَ للّه‌ِِ، لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ

بِاَمْرِهِ یَعْمَلُونَ.

2 - آنها معصومند «عَصَمَکُمُ اللّه‌ُ مِن الزَّلَل وَ طَهَّرَکُم مِن الدَّنَس »

3 - معرفت ایشان معرفت خداست. «مَحآلِّ مَعْرِفَةِ اللّه‌ِ ؛ مَن أرادَ اللّه بَدءَ بِکُم»

4 - دشمنی با ایشان دشمنی با خداست «مَنْ عاداکُم فَقد عادَی اللّه»

5 - پذیرش ولایت ایشان، پذیرش ولایت خداست «مَن والاکم فَقَد والی اللّه»

6 - صلوات بر ایشان و پذیرش ولایت آنها باعث پاکی نفوس و نیکویی فطرت می شود «جَعَلَ صَلواتَنا عَلَیْکُم وَ ما خَصّنا بِه مِن وَلایتکُم طیبا لخلقنا وطهارة لأنفسِنا»

7 - مخالف‌شان، کافر و محارب با آنها مشرک است «مَن جَحدکم کافر ومن حارَبکم مُشرک»

8 - مردم به وسیله ی اهل بیت علیهم السلام امتحان می شوند «وَالْبابُ المُبتَلی بِهِ النّاس»

9 - قبل از آمدن به سوی مردم آنان به عرش الهی محیط بودند. «خَلَقکم اللّه أنوارا فَجَعَلکُم بعَرشِه مُحدقین»

10 - آنان حقّ محض هستند. وَالحقّ معکم وفیکم وَ مِنْکُم و اِلَیکُم»

11 - روح و نور و طینت آنها یکی است «أنّ أرْواحَکُم وَ نُورَکُم وطینتکم وَاحدَة»

12 - خداوند به آنها مقامی عطا کرده که به احدی از اهل عالم نداده است و هیچ کس با آنها قابل مقایسه نیست «آتاکُم اللّه ما لَم یُؤتِ أحَدا مِنَ الْعالَمین».

13 - شرط پذیریش عبادات پذیرش ولایت آنهاست. «بموالاتِکم تُقبَل الطاعة المُفْتَرَضة»

14 - همه چیز در عالم از اهل بیت علیهم‌السلام شروع می شود و به آنها ختم می شود «بکم فتح اللّه و بکم یختم»

15 - بندگی و وصول الی اللّه فقط از طریق اهل بیت علیهم السلام صورت می گیرد «من

اراد اللّه بدء بکم و من وحّده قبل عنکم» مورد14 و 15 وجوب توسل به ایشان را نشان می دهد*

16 - باز گشت خلق به سوی آنهاست و حساب مخلوقات با آنان است، «ایاب الخلق الیکم و حسابهم علیکم» با توجه به آیه ی قرآن «إنّ إلینا إیابهم، ثم إنّ علیناحسابهم» «سوره غاشیه 25 و 26» که نفرموده «إنّ الیّ...» و جمع آورده که نکته ی زیارت جامعه روشن می شود).

چند نکته اعتقادی در زیارت غدیریّه

1 - امیرالمؤمنین علیه السلام سفیر خدا در بین مخلوقات است. «وَ سَفیره فی خَلقه»

2 - همه چیز به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ختم می شود و هم چنین از ایشان منتشر می شود «الخاتم لِما سَبَق وَ الفاتِح لمَا اسْتُقْبِل» و امیرالمؤمنین علیه اسلام جان پیامبر صلی الله علیه و آله است.

3 - امیرمؤمنان صراط مستقیم خداست. «أشْهَدُ أنَک الْمَعنیُ بِقول الْعَزیز الرَّحیم «وأنَّ هذا صِراطی مُستَقیما»» (سوره انعام: 153)

4 - اوّلین کسی که به خدا ایمان آورد و نماز خواند حضرت علی علیه السلام بود. «أنتَ اوّل مَنْ آمَنَ بِاللّه وَ صَلّی له»

5 - عالم به تفسیر و تنزیل قرآن است «أنت المخصوص بعلم التنزیل و حکم التأویل و نصل الرسول»

6 - نور امیرالمؤمنین علیه السلام خاموش شدنی نیست. «نُورک لا یُطفأ»

7 - خداوند امر نموده که مؤمنین از ایشان تبعیت کنند و ایشان را یاری نمایند «وقد أمر اللّه تعالی باتباعک و ندب المؤمنین إلی نصرک»

8 - خداوندا لعنت کن قاتلین امیرالمؤمنین علیه السلام و ظلم کنندگان به ایشان و پیروان و انصار آنان را. «اللهمَّ العن قَتَلَة أمیرالمؤمِنین وَ

مَن ظَلمَه وأشیاعهم وأنصارهم»

9 - دشمن امیرالمؤمنین دشمن خداست و منکر رسول خداصلی الله علیه و آله است «و عدوّک عدوّ اللّه و جاحد لرسول اللّه»

10 - خداوند مداح امیرالمؤمنین است: «وفی مدح اللّه تعالی غنی عن مدح المادحین و تفریط الواصفین»

مستندات

5 . بحار الانوار ج 50 ص 114.

6 . الخرائج و الجرائح ج 2 ص 674. ثاقب فی المناقب ص 539.

7 . الخرائج و الجرائح ج 1 ص 392. مدینة المعاجز ج 7 ص 464.

8 . بحار الانوار ج 75 ص 368. نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 138.

9 . بحار الانوار ج 99 ص 129.

10 . مزار مشهدی ص 265. بحار الانوار ج 97 ص 360.

زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره هر دو در مفاتیح الجنان آمده است.

بیان دانش آموزی

هادی راه

امام هادی علیه السلام در دوره ای زندگی می کردند که متوکل عباسی، شیعیان را زیر فشار قرار داده بود. کسانی که به دیدار امام هادی علیه السلام می آمدند از آزار و شکنجه مأموران در امان نبودند. در حالی که همه دوست داشتند امام خود را زیارت کنند، به خاطر همین مشکلات، عده کمی می توانستند به دیدار امام بیایند. به همین دلیل از سخنان امام هادی علیه السلام، مقدار کمی به ما رسیده است. حسرت دیدار امام هادی علیه السلام بر دل بسیاری از شیعیان مانده بود.

حتما تجربه کرده ای، وقتی به زیارت حرم امام رضا علیه السلام می روی و روبروی گنبد زیبایش

می ایستی و با امام درد و دل می کنی، آن قدر سبک می شوی که دوست داری مثل کبوترهای حرم پرواز کنی .

در حدیث داریم که زیارت دوستی و مودت را می رویاند. در زیارت با امام پیمان می بندی و دلت را به ضریحش گره می زنی.

حال هر چه بهتر امام را بشناسی ، بهتر زیارت می کنی. امام هادی علیه السلام با آموزش زیارت به شیعیان ، آن ها را با امامت آشنا کرد.

نام یکی از این زیارت نامه ها ، زیارت جامعه کبیره است. نام آن را «جامعه» گذاشتند، چون برای زیارت همه امامان خوانده می شود. اگر آن را بخوانی و به ترجمه آن نگاه کنی، نگاهت به زیارت امام آن قدر زیبا می شود که دوست نداری از این گفتگوی شیرین با امام دست برداری و می گویی چه زیبا و شیرین است نام شما بردن....

پیوند مهدوی

او صدایم را می‌شنود

امام صدای ما را می‌شنود؛ تک تک ما را می‌بیند و می‌شناسد؛ با او سخن بگوییم. با زبان مادری خود صدایش بزنیم و با او درد و دل کنیم. او ما را فراموش نکرده و به فکر ماست؛ ما هم به یادش باشیم.

امامت در خردسالی

*15 ذی الحجه مصادف است با میلاد امام هادی علیه السلام است. آن حضرت در صن 8 سالگی به امامت رسیده اند. ما معتقد هستیم که امام مهدی علیه السلام در سن 5 سالگی به امامت رسیده اند. این امامت در سن خردسالی قبل از امام مهدی

علیه السلام در تفکر و تاریخ شیعه نمونه داشته است اول امام جواد علیه السلام در سن 7 سالگی و امام هادی علیه السلام در سن 8 سالگی به امامت رسیده اند شیعه به رشدی رسید که ایمان داشت امامت به انتخاب الهی است و خداوند می‌تواند علم و شرائط امامت را در کودکی پنج ساله قرار دهد.

همه برکات به واسطه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است

روایات

اشاره

2- قب، المناقب لابن شهرآشوب اسْمُهُ عَلِیٌّ وَ کُنْیَتُهُ أَبُو الْحَسَنِ لَا غَیْرُهُمَا وَ أَلْقَابُهُ النَّجِیبُ الْمُرْتَضَی الْهَادِی النَّقِیُّ الْعَالِمُ الْفَقِیهُ الْأَمِینُ الْمُؤْتَمَنُ الطَّیِّبُ الْمُتَوَکِّلُ الْعَسْکَرِیُّ وَ یُقَالُ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ وَ الْفَقِیهُ الْعَسْکَرِیُ

وَ کَانَ أَطْیَبَ النَّاسِ مُهْجَةً وَ أَصْدَقَهُمْ لَهْجَةً وَ أَمْلَحَهُمْ مِنْ قَرِیبٍ وَ أَکْمَلَهُمْ مِنْ بَعِیدٍ إِذَا صَمَتَ عَلَیْهِ هَیْبَةُ الْوَقَارِ وَ إِذَا تَکَلَّمَ سِیمَاءُ

الْبَهَاءِ وَ هُوَ مِنْ بَیْتِ الرِّسَالَةِ وَ الْإِمَامَةِ وَ مَقَرِّ الْوَصِیَّةِ وَ الْخِلَافَةِ شُعْبَةٌ مِنْ دَوْحَةِ النُّبُوَّةِ مُنْتَضَاةٌ مُرْتَضَاةٌ وَ ثَمَرَةٌ مِنْ شَجَرَةِ الرِّسَالَةِ مُجْتَنَاةٌ مُجْتَبَاةٌ وُلِدَ بِصَرْیَا مِنَ الْمَدِینَةِ النِّصْفَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ سَنَةَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ.

ابْنُ عَیَّاشٍ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ الْخَامِسَ مِنْ رَجَبٍ سَنَةَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ وَ قُبِضَ بِسُرَّ مَنْ رَأَی الثَّالِثَ مِنْ رَجَبٍ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَ قِیلَ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ ثَلَاثَ لَیَالٍ بَقِینَ مِنْ جُمَادَی الْآخِرَةِ نِصْفَ النَّهَارِ وَ لَیْسَ عِنْدَهُ إِلَّا ابْنُهُ أَبُو مُحَمَّدٍ ع وَ لَهُ یَوْمَئِذٍ أَرْبَعُونَ سَنَةً وَ قِیلَ أَحَدٌ وَ أَرْبَعُونَ وَ سَبْعَةُ أَشْهُرٍ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ یُقَالُ لَهَا سُمَانَةُ الْمَغْرِبِیَّةُ وَ یُقَالُ إِنَّ أُمَّهُ الْمَعْرُوفَةَ بِالسَّیِّدَةِ أُمُّ الْفَضْلِ فَأَقَامَ مَعَ أَبِیهِ سِتَّ سِنِینَ وَ خَمْسَةَ أَشْهُرٍ وَ بَعْدَهُ مُدَّةَ إِمَامَتِهِ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ یُقَالُ وَ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ وَ مُدَّةُ مُقَامِهِ بِسُرَّ مَنْ رَأَی عِشْرِینَ سَنَةً وَ تُوُفِّیَ فِیهَا وَ قَبْرُهُ فِی دَارِهِ وَ کَانَ فِی سِنِی إِمَامَتِهِ بَقِیَّةُ مُلْکِ الْمُعْتَصِمِ ثُمَّ الْوَاثِقِ وَ الْمُتَوَکِّلِ وَ الْمُنْتَصِرِ وَ الْمُسْتَعِینِ وَ الْمُعْتَزِّ وَ فِی آخِرِ مُلْکِ الْمُعْتَمِدِ اسْتُشْهِدَ مَسْمُوماً وَ قَالَ ابْنُ بَابَوَیْهِ وَ سَمَّهُ الْمُعْتَمِدُ «1».

3- کشف، کشف الغمة قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ أَمَّا مَوْلِدُهُ ع فَفِی رَجَبٍ سَنَةَ مِائَتَیْنِ وَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ لِلْهِجْرَةِ وَ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ اسْمُهَا سُمَانَةُ الْمَغْرِبِیَّةُ وَ قِیلَ غَیْرُ ذَلِکَ وَ أَمَّا اسْمُهُ فَعَلِیٌّ وَ أَمَّا أَلْقَابُهُ فَالنَّاصِحُ وَ الْمُتَوَکِّلُ وَ الْمِفْتَاحُ وَ النَّقِیُّ وَ الْمُرْتَضَی وَ أَشْهَرُهَا الْمُتَوَکِّلُ وَ کَانَ یُخْفِی ذَلِکَ وَ یَأْمُرُ أَصْحَابَهُ أَنْ یُعْرِضُوا عَنْهُ لِأَنَّهُ کَانَ لَقَبَ الْخَلِیفَةِ یَوْمَئِذٍ «2»

وَ مَاتَ فِی جُمَادَی الْآخِرَةِ لِخَمْسِ لَیَالٍ بَقِینَ مِنْهُ مِنْ

سَنَةِ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ فِی خِلَافَةِ الْمُعْتَزِّ فَیَکُونُ عُمُرُهُ أَرْبَعِینَ سَنَةً غَیْرَ أَیَّامٍ کَانَ مُقَامُهُ مَعَ أَبِیهِ سِتَّ سِنِینَ وَ خَمْسَةَ أَشْهُرٍ وَ بَقِیَ بَعْدَ وَفَاةِ أَبِیهِ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ شُهُوراً وَ قَبْرُهُ بِسُرَّ مَنْ رَأَی «1».

وَ قَالَ الْحَافِظُ عَبْدُ الْعَزِیزِ مَوْلِدُهُ سَنَةَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ وَ مَاتَ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ فَکَانَ عُمُرُهُ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَبْرُهُ بِسُرَّ مَنْ رَأَی دُفِنَ بِهَا فِی زَمَنِ الْمُنْتَصِرِ یُلَقَّبُ بِالْهَادِی أُمُّهُ سُمَانَةُ وَ یُقَالُ إِنَّهُ وُلِدَ بِالْمَدِینَةِ النِّصْفَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ سَنَةَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ وَ قُبِضَ بِسُرَّ مَنْ رَأَی فِی رَجَبٍ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَ لَهُ یَوْمَئِذٍ إِحْدَی وَ أَرْبَعُونَ سَنَةً وَ سِتَّةُ أَشْهُرٍ وَ قَبْرُهُ بِسُرَّ مَنْ رَأَی فِی دَارِهِ «2».

وَ قَالَ ابْنُ الْخَشَّابِ وُلِدَ أَبُو الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیُّ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ فِی رَجَبٍ سَنَةَ مِائَتَیْنِ وَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مِنَ الْهِجْرَةِ وَ کَانَ مُقَامُهُ مَعَ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ سِتَّ سِنِینَ وَ خَمْسَةَ أَشْهُرٍ وَ مَضَی فِی یَوْمِ الْإِثْنَیْنِ لِخَمْسِ لَیَالٍ بَقِینَ مِنْ جُمَادَی الْآخِرَةِ سَنَةَ مِائَتَیْنِ وَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ مِنَ الْهِجْرَةِ وَ أَقَامَ بَعْدَ أَبِیهِ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ إِلَّا أَیَّاماً قَبْرُهُ بِسُرَّ مَنْ رَأَی أُمُّهُ سُمَانَةُ وَ یُقَالُ لَهَا مُنْفَرِشَةُ الْمَغْرِبِیَّةُ لَقَبُهُ النَّاصِحُ وَ الْمُرْتَضَی وَ النَّقِیُّ وَ الْمُتَوَکِّلُ یُکَنَّی بِأَبِی الْحَسَنِ «3».

4- عم، إعلام الوری وُلِدَ ع بِصَرْیَا مِنَ الْمَدِینَةِ «4» لِلنِّصْفِ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ سَنَةَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ وَ فِی رِوَایَةِ ابْنِ عَیَّاشٍ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ الْخَامِسَ مِنْ رَجَبٍ وَ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ یُقَالُ لَهَا سُمَانَةُ وَ لَقَبُهُ النَّقِیُّ وَ الْقَائِمُ وَ الْفَقِیهُ وَ الْأَمِینُ

وَ الطَّیِّبُ وَ یُقَالُ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ «1».

5- وَ قَالَ الشَّیْخُ فِی الْمِصْبَاحِ، رُوِیَ أَنَّ یَوْمَ السَّابِعِ وَ الْعِشْرِینَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ وُلِدَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ ع وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ قَالَ ابْنُ عَیَّاشٍ خَرَجَ إِلَی أَهْلِی عَلَی یَدِ الشَّیْخِ الْکَبِیرِ أَبِی الْقَاسِمِ هَذَا الدُّعَاءُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِالْمَوْلُودَیْنِ فِی رَجَبٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الثَّانِی وَ ابْنِهِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَبِ إِلَی آخِرِ الدُّعَاءِ ثُمَّ قَالَ وَ ذَکَرَ ابْنُ عَیَّاشٍ أَنَّهُ کَانَ مَوْلِدُ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ یَوْمَ الثَّانِی مِنْ رَجَبٍ وَ ذَکَرَ أَیْضاً أَنَّهُ کَانَ یَوْمَ الْخَامِسِ وَ قَالَ وَ رَوَی إِبْرَاهِیمُ بْنُ الْهَاشِمِ الْقُمِّیُّ قَالَ وُلِدَ أَبُو الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیُّ ع یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِثَلَاثَ عَشْرَةَ لَیْلَةً مَضَتْ مِنْ رَجَبٍ سَنَةَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ.

6- کا، الکافی وُلِدَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ لِلنِّصْفِ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ سَنَةَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ ع وُلِدَ فِی رَجَبٍ سَنَةَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ «2» وَ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ یُقَالُ لَهَا سُمَانَةُ «3».

7- ضه، روضة الواعظین کَانَ مَوْلِدُهُ ع یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِلنِّصْفِ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ سَنَةَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ.

8- الْفُصُولُ الْمُهِمَّةُ، صِفَتُهُ أَسْمَرُ اللَّوْنِ نَقْشُ خَاتَمِهِ اللَّهُ رَبِّی وَ هُوَ عِصْمَتِی مِنْ خَلْقِهِ.

9- کف، المصباح للکفعمی وُلِدَ ع یَوْمَ الْجُمُعَةِ ثَانِیَ رَجَبٍ وَ قِیلَ خَامِسَهُ سَنَةَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ وَ مِائَتَیْنِ فِی أَیَّامِ الْمَأْمُونِ أُمُّهُ سُمَانَةُ نَقْشُ خَاتَمِهِ حِفْظُ الْعُهُودِ مِنْ أَخْلَاقِ الْمَعْبُودِ کَانَتْ لَهُ سُرِّیَّةٌ لَا غَیْرُ وَ کَانَ لَهُ خَمْسَةُ أَوْلَادٍ وَ تُوُفِّیَ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ ثَالِثَ رَجَبٍ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ سَمَّهُ الْمُعْتَزُّ وَ بَابُهُ عُثْمَانُ بْنُ سَعِیدٍ.

10. هفدهم ماه : نزول آیه ابلاغ

بیان مختصر

نازل شدنِ آیه تبلیغ

یکی از آیاتی که در مراسم

حج سال دهم هجری برای انتصاب حضرت علی علیه السلام به امامت بر پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شد «آیه تبلیغ» است.

آیه تبلیغ سه فراز مهم دارد که بنا بر آنچه که حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: هر فرازی از آن در یک روز نازل شده است.

روز شانزدهم ذی‌الحجه این فراز نازل شد:

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ؛ ای فرستاده خدا آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده به مردم برسان.

روز هفدهم ذی‌الحجه فراز بعد اضافه شد:

وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ؛ و اگر نرسانی رسالت پروردگارت را نرسانده‌ای.

روز هجدهم ذی‌الحجه فراز بعدی نیز اضافه شد:

وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ نگران مباش که خدا تو را از شر بعضی از مردم (شرور) حفظ می‌کند!

مطابق آماری که مورخین داده‌اند حداکثر 120 هزار نفر از مسلمانان، رسول خدا صلی الله علیه وآله را در آخرین حج همراهی نمودند. بعد از پایان مراسم حج، روز شانزدهم ذی‌الحجه سال دهم هجری، جبرئیل بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شد و عرض کرد: یا رسول الله! خداوند تبارک و تعالی سلام می‌رساند و می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ »؛ یعنی ای رسول ما، آن چه را که در مورد نصب امیرالمؤمنین علی علیه السلام به تو فرمان دادیم ابلاغ کن!»

رسول خدا صلی الله علیه وآله به جبرئیل فرمودند: ای جبرئیل، این مردم تازه به دین اسلام گرویده‌اند و من بیم آن دارم که با اعلان عمومیِ جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام مردم دچار تزلزل در ایمان شوند

و فرمان مرا اطاعت نکنند.

جبرئیل بازگشت و در روز هفدهم مجدّداً فرازی دیگر از آیه تبلیغ را از جانب خداوند متعال قرائت کرد: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ؛ ای رسول ! آنچه را که به تو فرمان دادیم ابلاغ کن که اگر چنین نکنی رسالت خدا را به سرانجام نرسانده ای.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: ای جبرئیل، من اصحاب خود را می شناسم و بیم آن دارم که با من به مخالفت برخیزند (و از دین خدا خارج شوند). جبرئیل بازگشت و در روز هجدهم ذی الحجّه که کاروان رسول خدا صلی الله علیه و آله به وادی غدیر خم رسیده بودند، خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسیده و باقیمانده آیه تبلیغ را آورد و وعده الهی مبنی بر حفظ و نگهداری رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام و محافظت از دین اسلام را نازل نمود.

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ.

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فراز آخر آیه تبلیغ را شنیدند، فرمان دادند همگان بایستند و جمع شوند آن‌گاه فرمودند: به خدا سوگند، از این مکان حرکت نخواهم کرد، مگر آن‌که مأموریت خدای خویش را انجام دهم ...

شأن نزول

مرحوم علامه امینی در کتاب شریف «الغدیر» شأن نزول آیه تبلیغ و آیات دیگر مربوط به غدیر را از کتاب های متعدّد تفسیری اهل سنّت و خطابۀ رسول خدا صلی الله علیه

و آله را که در روز غدیر ایراد فرمودند از 110 نفر از صحابه، 84 نفر از تابعین (افرادی که اصحاب پیامبر را دیده اند) و 356 نفر از راویان اهل سنت در طول چهارده قرن بیان نموده که جای هیچ‌گونه شک و تردید در شأن نزول آیه تبلیغ که همان جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام است باقی نمی گذارد.

علّامه امینی می‌فرماید: سندها و راویان واقعه غدیر از حد شمارش بیرون است. همه مفسرین شیعه و تعداد زیادی از مفسرین اهل سنت شأن نزول آیه را واقعه غدیر خم می‌دانند.

و چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن خطبه غدیرشان فرمودند: «فَلْیُبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ وَ الْوَالِدُ الْوَلَدَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة؛ حاضران باید به غائبان و پدران به فرزندان نسل به نسل تا روز قیامت این مطلب را برسانند.»

تبلیغ پیام غدیر را بر همگان واجب کردند. و همه را موظّف نمودند که پیام غدیر را برسانند.

از طرفی این واقعه ده ها هزار راویِ حاضر و شاهد در مجلس داشت دیدند و شنیدند و بازگو کردند!

در نتیجه راویان این واقعه ی بزرگ به قول علّامه امینی از حدّ شمارش بیرون است. و کتاب های زیادی فقط برای نقل اسناد این واقعه تألیف شده است!

مستندات

بحار الأنوار ج37 ص165.

بیان تفصیلی

نزول آیه تبلیغ

روز هجدهم ذی الحجه کاروان هم چنان به مسیر خود به سمت غدیر خم ادامه می داد . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در راه امیر المؤمنین علیه السلام را فرا خوانده و از نزول آیه 67 سوره مائده خبر داده و فرمودند:

خداوند آیه «یا أیها الرسول بلّغ

ما أنزل الیک من ربّک» را نازل کرد، یعنی درباره ولایت تو یا علی ؛ هم چنین «و ان لم تفعل فما بلغت رسالته» یعنی اگر آنچه درباره ولایت تو دستور داده شده ام را انجام ندهم عمل من باطل می شود، و هر کس بدون ولایت تو خدا را ملاقات کند عملش باطل می شود.

یکی از ده‌ها آیه ای که در ایام غدیر خم و در جهت انتصاب حضرت علی علیه السلام به امامت نازل شد «آیه تبلیغ» است.

آیه تبلیغ سه فراز مهم دارد که بنا برآن چه که حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: هر فرازی از آن در یک روز نازل شده است.

روز شانزدهم ذی الحجه: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»

روز هفدهم ذی الحجه: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»

روز هجدهم ذی الحجه: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ»

شأن نزول آیه تبلیغ

ده‌ها هزار نفر از مسلمانان، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را در آخرین حج مشایعت نمودند. در پایان مراسم حج، روز شانزدهم ذی الحجه سال دهم هجری جبرئیل بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و عرض کرد: یا رسول اللّه! خداوند تبارک و تعالی سلام می رساند و می فرماید: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» ای رسول ما آن چه را که در مورد نصب امیرالمؤمنین علیه‌السلام به تو فرمان دادیم ابلاغ کن!

رسول

خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جبرئیل فرمودند: ای جبرئیل! این مردم تازه به دین اسلام گرویده اند و من بیم آن دارم که با اعلام جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام دچار تزلزل در ایمان شوند و فرمان مرا اطاعت نکنند. جبرئیل بازگشت و در روز هفدهم ذی حجّه مجدّدا فرازی دیگر از آیه تبلیغ را از جانب خداوند متعال نازل نمود:

«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ای رسول ما آن چه را که به تو فرمان دادیم ابلاغ کن که اگر چنین نکنی رسالت خود را به سرانجام نرسانده ای.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: ای جبرئیل! من اصحاب خود را می شناسم و بیم آن دارم که با من به مخالفت برخیزند. جبرئیل بازگشت و در روز هجدهم ذی حجّه که کاروان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به وادی غدیر خم رسیده بودند، خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم رسیده و ما بقی آیه تبلیغ را آورده و وعده الهی مبنی بر حفظ و نگهداری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه‌السلام و محافظت از دین اسلام را نازل نمود.

«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ»

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فراز آخر آیه تبلیغ را شنیدند فرمان دادند همگان بایستند و جمع شوند آن گاه فرمودند: به خدا سوگند از

این مکان حرکت نخواهم کرد، مگر آن که مأموریت خدای خویش را انجام دهم...

مستندات

1 . تفسیر برهان ج 2 ص 229 - 231.

2 . سوره مائده: 67.

4 . سوره مائده، آیه67.

5 . بحار الأنوار؛ ج37 ؛ ص165.

بیان داستانی

مانند پیامبر

جمعیت آن قدر ساکت شده بود که می‌شد صدای قلبشان را شنید.قلب ها تند تند می زد.ته دل خیلی ها خالی شده بود.بعضی ها درگوشی با هم پچ پچ می‌کردند که محمد می خواهد با این دستور ما را به کشتن دهد.

فرمان سنگینی بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده بود.خداوند مشرکان مکه را تهدید کرده بود که یا مسلمان شوند و یا از مکه بیرون بروند.یک نفر می‌بایست این خبر را برای مشرکان مکه ببرد.صحبت این بود که چه کسی این کار خطرناک را انجام دهد.بین چند نفر زمزمه شد که فلانی برای این کار مناسب است، چون او هنوز هم با مشرکان دوست است و در جنگ ها شمشیری نمی‌زند.

قرار شد همین فرد برای رساندن پیام به مکه برود.هنوز

از مدینه دور نشده بود که جبرئیل پیام دیگری آورد.این کار را یا باید خودت انجام دهی یا یک نفر از خودت.پیامبر فورا از علی علیه السلام خواستند تا سریع خود را به او برساند و پیام را خودش به اهل مکه برساند.

حضرت علی علیه السلام سریعا خود را به قاصد رساند و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را به او فرمود.قاصد که انگار خیلی ترسیده بود،گفت:آیا درباره‌ی من چیزی نازل شده؟قاصد این را گفت و با ناراحتی به سمت مدینه برگشت.

حضرت علی علیه السلام پس از چند روز خود را به مکه رساند و مردم را کنار خانه‌ی خدا جمع کرد.در نگاه مردم خشم موج می‌زد.بعضی ها دوست داشتند تا جرأت جنگیدن با این جوان را داشتند و او را تکه تکه می کردند.این کینه ها و عصبانیت ها نتوانست دلهره ای در دل امیرالمؤمنین علیه السلام ایجاد کند؛محکم و شمرده سخن می‌گفت و پیام خداوند را موبه مو برایشان می‌خواند.

پس از چند روز امیرالمؤمنین علیه السلام راه مدینه را در پیش گرفت.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛ مشتاقانه انتظار برگشتن علی عله السلام را می‌کشید.رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از این که علی علیه السلام را سالم می‌دید،خیلی خوشحال شد.خدا را شکر کرد و علی علیه السلام را در آغوش کشید.

پیوند مهدوی

اشاره

رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بدون تبلیغ ولایت ناتمام بود.رسالت های مادر زندگی بدون تبلیغ ولایت، بدون تبلیغ امام زمان علیه السلام ناقص وابتر خواهد بود.باید نهراسید وقدم در راه تبلیغ حضرت نهاد.

روایات

روایات

تفسیر القمی ؛ ج‌1

؛ ص171

و قوله یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ قال نزلت هذه الآیة فی علی وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ- وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ

قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی مُنْصَرَفِ رَسُولِ اللَّهِ ص مِنْ حِجَّةِ الْوَدَاعِ وَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ص حِجَّةَ الْوَدَاعِ لِتَمَامِ عَشْرِ حِجَجٍ مِنْ مَقْدَمِهِ الْمَدِینَةَ فَکَانَ مِنْ قَوْلِهِ بِمِنًی أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ:

«أَیُّهَا النَّاسُ اسْمَعُوا قَوْلِی وَ اعْقِلُوهُ عَنِّی فَإِنِّی لَا أَدْرِی لَعَلِّی لَا أَلْقَاکُمْ بَعْدَ عَامِی هَذَا، ثُمَّ قَالَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَیُّ یَوْمٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالَ النَّاسُ هَذَا الْیَوْمُ، قَالَ فَأَیُّ شَهْرٍ قَالَ النَّاسُ هَذَا، قَالَ وَ أَیُّ بَلَدٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالُوا بَلَدُنَا هَذَا، قَالَ فَإِنَّ دِمَاءَکُمْ وَ أَمْوَالَکُمْ وَ أَعْرَاضَکُمْ عَلَیْکُمْ حَرَامٌ- کَحُرْمَةِ یَوْمِکُمْ هَذَا فِی شَهْرِکُمْ هَذَا- فِی بَلَدِکُمْ هَذَا إِلَی یَوْمِ تَلْقَوْنَ رَبَّکُمْ- فَیَسْأَلُکُمْ عَنْ أَعْمَالِکُمْ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَیُّهَا النَّاسُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ کُلُّ مَأْثُرَةٍ أَوْ بِدْعَةٍ کَانَتْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ أَوْ دَمٍ أَوْ مَالٍ فَهُوَ تَحْتَ قَدَمَیَّ هَاتَیْنِ، لَیْسَ أَحَدٌ أَکْرَمَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِالتَّقْوَی، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ کُلُّ رِبًا کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ، وَ أَوَّلُ مَوْضُوعٍ مِنْهُ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ،

أَلَا وَ کُلُّ دَمٍ کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ، وَ أَوَّلُ مَوْضُوعٍ دَمُ رَبِیعَةَ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ یَئِسَ أَنْ یُعْبَدَ بِأَرْضِکُمْ هَذِهِ- وَ لَکِنَّهُ رَاضٍ بِمَا تَحْتَقِرُونَ مِنْ أَعْمَالِکُمْ، أَلَا وَ إِنَّهُ إِذَا أُطِیعَ فَقَدْ عُبِدَ، أَلَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ

حَقّاً، لَا یَحِلُّ لِامْرِئٍ مُسْلِمٍ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ مَالُهُ- إِلَّا مَا أَعْطَاهُ بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ، وَ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ- حَتَّی یَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- فَإِذَا قَالُوهَا فَقَدْ عَصَمُوا مِنِّی دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَ حِسَابُهُمْ عَلَی اللَّهِ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَیُّهَا النَّاسُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ احْفَظُوا قَوْلِی تَنْتَفِعُوا بِهِ بَعْدِی- وَ افْهَمُوهُ تَنْعَشُوا- أَلَا لَا تَرْجِعُوا بَعْدِی کُفَّاراً- یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ رِقَابَ بَعْضٍ بِالسَّیْفِ عَلَی الدُّنْیَا، فَإِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِکَ وَ لَتَفْعَلُنَّ- لَتَجِدُونِی فِی کَتِیبَةٍ بَیْنَ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ أَضْرِبُ وُجُوهَکُمْ بِالسَّیْفِ، ثُمَّ الْتَفَتَ عَنْ یَمِینِهِ فَسَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ- إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَوْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ أَمْرَیْنِ- إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی فَإِنَّهُ قَدْ نَبَّأَنِی اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ- أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ، أَلَا فَمَنِ اعْتَصَمَ بِهِمَا فَقَدْ نَجَا- وَ مَنْ خَالَفَهُمَا فَقَدْ هَلَکَ- أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنَّهُ سَیَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ مِنْکُمْ رِجَالٌ فَیُدْفَعُونَ عَنِّی، فَأَقُولُ رَبِّ أَصْحَابِی، فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّهُمْ أَحْدَثُوا بَعْدَکَ وَ غَیَّرُوا سُنَّتَکَ- فَأَقُولُ سُحْقاً سُحْقاً .

بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم ؛ ج‌1 ؛ ص515

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ النُّعْمَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ یا أَهْلَ الْکِتابِ لَسْتُمْ عَلی شَیْ‌ءٍ حَتَّی تُقِیمُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ قَالَ هِیَ الْوَلَایَةُ

وَ هُوَ فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ

إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ قَالَ هِیَ الْوَلَایَةُ.

تفسیر فرات الکوفی ؛ ص123

الرَّسُولِ ص وَ [ابْنُ] عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ جَالِسٌ فِی صَحْنِ الْمَسْجِدِ قَالَ [فَقُلْتُ] جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا [ابْنُ] الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ قَالَ لَا وَ لَکِنَّهُ صَاحِبُکُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع نَزَلَ فِیهِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ نَزَلَ فِیهِ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ [إِلَی آخِرِ الْآیَةِ] فَأَخَذَ [رَسُولُ اللَّهِ ص] بِیَدِ [یَدَ] عَلِیِّ [بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع] یَوْمَ غَدِیرِ [خُمٍ] وَ قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ.

تفسیر العیاشی ؛ ج‌1 ؛ ص328

140 عن المفضل بن صالح عن بعض أصحابه عن أحدهما قال إنه لما نزلت هذه الآیة «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا» شق ذلک علی النبی ص و خشی أن یکذبه قریش، فأنزل الله «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» الآیة- فقام بذلک یوم غدیر خم .

المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب علیه السلام ؛ ص465

156 فَلَمَّا قَضَی حَجَّهُ، وَ صَارَ بِغَدِیرِ خُمٍّ، وَ ذَلِکَ یَوْمَ الثَّامِنَ عَشَرَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ، أَمَرَهُ اللَّهُ، عَزَّ وَ جَلَّ بِإِظْهَارِ أَمْرِ عَلِیٍّ ع فَکَأَنَّهُ أَمْسَکَ لِمَا عَرَفَ مِنْ کَرَاهَةِ النَّاسِ لِذَلِکَ إِشْفَاقاً عَلَی الدِّینِ وَ خَوْفاً مِنِ ارْتِدَادِ الْقَوْمِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ

یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ .

فَمَا أَمْهَلَ أَنْ یَدْخُلَ الْمَدِینَةَ، وَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا مِیلَانِ، وَ لَا انْتَظَرَ بِهِ وَقْتَ الصَّلَاةِ، وَ قَدْ قَرُبَ وَقْتُهَا! فَإِنَّهُمْ خَرَجُوا وَ الرَّمْضَاءُ تَحْتَ أَرْجُلِهِمْ، وَ لَیْسَ ذَلِکَ إِلَّا لِأَمْرٍ عَجِیبٍ! فَنَادَی: الصَّلَاةَ جَامِعَةً فِی غَیْرِ وَقْتِ صَلَاةٍ فَخَرَجَ النَّاسُ عَلَی طَبَقَاتِهِمْ: الْحُرِّ وَ الْعَبْدِ، وَ الْقُرَشِیِّ وَ الْعَرَبِیِّ، وَ قَدْ کَانَ الدِّینُ قَدْ کَمُلَتْ شَرَائِعُهُ غَیْرَ الْإِمَامَةِ وَ الْوَلَایَةِ، فَأَکْمَلَهَا عَزَّ وَ جَلَّ بِعَلِیٍّ، قَالُوا: فَخَرَجْنَا وَ الرَّمْضَاءُ تَحْتَ أَرْجُلِنَا، فَخَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ( صلی الله علیه و آله ) بِمَا قَدْ ذَکَرْنَاهُ.

الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج‌1 ؛ ص289

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ وَ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ وَ أَبِی الْجَارُودِ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ- إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ فَرَضَ وَلَایَةَ أُولِی الْأَمْرِ فَلَمْ یَدْرُوا مَا هِیَ فَأَمَرَ اللَّهُ مُحَمَّداً ص أَنْ یُفَسِّرَ لَهُمُ الْوَلَایَةَ کَمَا فَسَّرَ لَهُمُ الصَّلَاةَ وَ الزَّکَاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ فَلَمَّا أَتَاهُ ذَلِکَ مِنَ اللَّهِ ضَاقَ بِذَلِکَ صَدْرُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ تَخَوَّفَ أَنْ یَرْتَدُّوا عَنْ دِینِهِمْ وَ أَنْ یُکَذِّبُوهُ فَضَاقَ صَدْرُهُ وَ رَاجَعَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ- یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَصَدَعَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ فَقَامَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ ع یَوْمَ غَدِیرِ

خُمٍّ فَنَادَی الصَّلَاةَ جَامِعَةً وَ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ یُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ قَالَ عُمَرُ بْنُ أُذَیْنَةَ قَالُوا جَمِیعاً غَیْرَ أَبِی الْجَارُودِ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ کَانَتِ الْفَرِیضَةُ تَنْزِلُ بَعْدَ الْفَرِیضَةِ الْأُخْرَی وَ کَانَتِ الْوَلَایَةُ آخِرَ الْفَرَائِضِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی (5) قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَا أُنْزِلُ عَلَیْکُمْ بَعْدَ هَذِهِ فَرِیضَةً قَدْ أَکْمَلْتُ لَکُمُ الْفَرَائِضَ.

الأمالی ( للصدوق) ص354

حَدَّثَنَا أَبِی رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ لَمَّا أُسْرِیَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ انْتَهَی بِهِ جَبْرَئِیلُ إِلَی نَهَرٍ یُقَالُ لَهُ النُّورُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ فَلَمَّا انْتَهَی بِهِ إِلَی ذَلِکَ النَّهَرِ قَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ ع یَا مُحَمَّدُ اعْبُرْ عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ فَقَدْ نَوَّرَ اللَّهُ لَکَ بَصَرَکَ وَ مَدَّ لَکَ أَمَامَکَ فَإِنَّ هَذَا النَّهَرَ لَمْ یَعْبُرْهُ أَحَدٌ لَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ غَیْرَ أَنَّ لِی فِی کُلِّ یَوْمٍ اغْتِمَاسَةً فِیهِ ثُمَّ أَخْرُجُ مِنْهُ فَأَنْقُضُ أَجْنِحَتِی فَلَیْسَ مِنْ قَطْرَةٍ تَقْطُرُ مِنْ أَجْنِحَتِی إِلَّا خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مِنْهَا مَلَکاً مُقَرَّباً لَهُ عِشْرُونَ أَلْفَ وَجْهٍ وَ أَرْبَعُونَ أَلْفَ لِسَانٍ کُلُّ لِسَانٍ یَلْفَظُ بِلُغَةٍ لَا یَفْقَهُهَا اللِّسَانُ الْآخَرُ فَعَبَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْحُجُبِ وَ الْحُجُبُ خَمْسُمِائَةِ حِجَابٍ مِنَ الْحِجَابِ إِلَی الْحِجَابِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ قَالَ تَقَدَّمْ یَا مُحَمَّدُ فَقَالَ لَهُ یَا جَبْرَئِیلُ وَ لِمَ

لَا تَکُونُ مَعِی قَالَ لَیْسَ لِی أَنْ أَجُوزَ هَذَا الْمَکَانَ فَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَتَقَدَّمَ حَتَّی سَمِعَ مَا قَالَ الرَّبُّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنَا الْمَحْمُودُ وَ أَنْتَ مُحَمَّدٌ شَقَقْتُ اسْمَکَ مِنِ اسْمِی فَمَنْ وَصَلَکَ وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَکَ بَتَکْتُهُ انْزِلْ إِلَی عِبَادِی فَأَخْبِرْهُمْ بِکَرَامَتِی إِیَّاکَ وَ أَنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَزِیراً وَ أَنَّکَ رَسُولِی وَ أَنَّ عَلِیّاً وَزِیرُکَ فَهَبَطَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَکَرِهَ أَنْ یُحَدِّثَ النَّاسَ بِشَیْ‌ءٍ- اکَرَاهِیَةَ أَنْ یَتَّهِمُوهُ لِأَنَّهُمْ کَانُوا حَدِیثِی عَهْدٍ بِالْجَاهِلِیَّةِ حَتَّی مَضَی لِذَلِکَ سِتَّةُ أَیَّامٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ فَاحْتَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ذَلِکَ حَتَّی کَانَ یَوْمُ الثَّامِنِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَیْهِ- یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَهْدِیدٌ بَعْدَ وَعِیدٍ لَأَمْضِیَنَّ أَمْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَنْ یَتَّهِمُونِی وَ یُکَذِّبُونِی فَهُوَ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ أَنْ یُعَاقِبَنِی الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ وَ سَلَّمَ جَبْرَئِیلُ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ عَلِیٌّ ع یَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ لَا أَحُسُّ الرُّؤْیَةَ فَقَالَ یَا عَلِیُّ هَذَا جَبْرَئِیلُ أَتَانِی مِنْ قِبَلِ رَبِّی بِتَصْدِیقِ مَا وَعَدَنِی ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ع رَجُلًا فَرَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّی سَلَّمُوا عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ قَالَ یَا بِلَالُ نَادِ فِی النَّاسِ أَنْ لَا یَبْقَی غَداً أَحَدٌ إِلَّا عَلِیلٌ إِلَّا خَرَجَ إِلَی غَدِیرِ خُمٍّ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِجَمَاعَةِ أَصْحَابِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی

أَرْسَلَنِی عَلَیْکُمْ بِرِسَالَةٍ وَ إِنِّی ضِقْتُ بِهَا ذَرْعاً مَخَافَةَ أَنْ تَتَّهِمُونِی وَ تُکَذِّبُونِی حَتَّی أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیَّ وَعِیداً بَعْدَ وَعِیدٍ فَکَانَ تَکْذِیبُکُمْ إِیَّایَ أَیْسَرَ عَلَیَّ مِنْ عُقُوبَةِ اللَّهِ إِیَّایَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَسْرَی بِی وَ أَسْمَعَنِی وَ قَالَ یَا مُحَمَّدُ أَنَا الْمَحْمُودُ وَ أَنْتَ مُحَمَّدٌ شَقَقْتُ اسْمَکَ مِنِ اسْمِی فَمَنْ وَصَلَکَ وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَکَ بَتَکْتُهُ انْزِلْ إِلَی عِبَادِی فَأَخْبِرْهُمْ بِکَرَامَتِی إِیَّاکَ وَ أَنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَزِیراً وَ أَنَّکَ رَسُولِی وَ أَنَّ عَلِیّاً وَزِیرُکَ ثُمَّ أَخَذَ ص بِیَدَیْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَرَفَعَهُمَا حَتَّی نَظَرَ النَّاسُ إِلَی بَیَاضِ إِبْطَیْهِمَا وَ لَمْ یُرَ قَبْلَ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَوْلَایَ وَ أَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ فَمَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ فَقَالَ الشُّکَّاکُ وَ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ زَیْغٌ نَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِنْ مَقَالَتِهِ لَیْسَ بِحَتْمٍ وَ لَا نَرْضَی أَنْ یَکُونَ عَلِیٌّ وَزِیرَهُ هَذِهِ مِنْهُ عَصَبِیَّةٌ فَقَالَ سَلْمَانُ وَ الْمِقْدَادُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ وَ اللَّهِ مَا بَرِحْنَا الْعَرْصَةَ حَتَّی نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ- الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَکَرَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَلِکَ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ إِنَّ کَمَالَ الدِّینِ وَ تَمَامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِإِرْسَالِی إِلَیْکُمْ بِالْوَلَایَةِ بَعْدِی لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ.

عیون أخبار الرضا علیه السلام ؛ ج‌2 ؛ ص130

حَدَّثَنَا الْحَاکِمُ أَبُو عَلِیٍّ الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَیْهَقِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی الصَّوْلِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی سَهْلُ بْنُ الْقَاسِمِ النُّوشْجَانِیُّ

قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِلرِّضَا ع یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّهُ یُرْوَی عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَیْرِ أَنَّهُ قَالَ تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ هُوَ فِی تَقِیَّةٍ فَقَالَ أَمَّا بَعْدَ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَإِنَّهُ أَزَالَ کُلَّ تَقِیَّةٍ بِضَمَانِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بَیَّنَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَکِنَّ قُرَیْشاً فَعَلَتْ مَا اشْتَهَتْ بَعْدَهُ وَ أَمَّا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآیَةِ فَلَعَلَّهُ.

الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد ؛ ج‌1 ؛ ص175

وَ کَانَ سَبَبُ نُزُولِهِ فِی هَذَا الْمَکَانِ نُزُولَ الْقُرْآنِ عَلَیْهِ بِنَصْبِهِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع خَلِیفَةً فِی الْأُمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ وَ قَدْ کَانَ تَقَدَّمَ الْوَحْیُ إِلَیْهِ فِی ذَلِکَ مِنْ غَیْرِ تَوْقِیتٍ لَهُ فَأَخَّرَهُ لِحُضُورِ وَقْتٍ یَأْمَنُ فِیهِ الِاخْتِلَافُ مِنْهُمْ عَلَیْهِ وَ عَلِمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ إِنْ تَجَاوَزَ غَدِیرَ خُمٍّ انْفَصَلَ عَنْهُ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ إِلَی بِلَادِهِمْ وَ أَمَاکِنِهِمْ وَ بَوَادِیهِمْ فَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یَجْمَعَهُمْ لِسَمَاعِ النَّصِّ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع تَأْکِیداً لِلْحُجَّةِ عَلَیْهِمْ فِیهِ فَأَنْزَلَ جَلَّتْ عَظَمَتُهُ عَلَیْهِ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ یَعْنِی فِی اسْتِخْلَافِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ النَّصِّ بِالْإِمَامَةِ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَأَکَّدَ بِهِ الْفَرْضَ عَلَیْهِ بِذَلِکَ وَ خَوَّفَهُ مِنْ تَأْخِیرِ الْأَمْرِ فِیهِ وَ ضَمِنَ لَهُ الْعِصْمَةَ وَ مَنْعَ النَّاسِ مِنْهُ.

فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَکَانَ الَّذِی ذَکَرْنَاهُ لِمَا وَصَفْنَاهُ مِنَ الْأَمْرِ لَهُ بِذَلِکَ وَ شَرَحْنَاهُ وَ نَزَلَ الْمُسْلِمُونَ حَوْلَهُ وَ کَانَ یَوْماً قَائِظاً شَدِیدَ الْحَرِّ فَأَمَرَ ع بِدَوْحَاتٍ هُنَاکَ فَقُمَّ مَا تَحْتَهَا

وَ أَمَرَ بِجَمْعِ الرِّحَالِ فِی ذَلِکَ الْمَکَانِ وَ وَضْعِ بَعْضِهَا عَلَی بَعْضٍ ثُمَّ أَمَرَ مُنَادِیَهُ فَنَادَی فِی النَّاسِ بِالصَّلَاةِ فَاجْتَمَعُوا مِنْ رِحَالِهِمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَیَلُفُّ رِدَاءَهُ عَلَی قَدَمَیْهِ مِنْ شِدَّةِ الرَّمْضَاءِ فَلَمَّا اجْتَمَعُوا صَعِدَ ع عَلَی تِلْکَ الرِّحَالِ حَتَّی صَارَ فِی ذِرْوَتِهَا وَ دَعَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَرَقِیَ مَعَهُ حَتَّی قَامَ عَنْ یَمِینِهِ ثُمَّ خَطَبَ لِلنَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ وَعَظَ فَأَبْلَغَ فِی الْمَوْعِظَةِ وَ نَعَی إِلَی الْأُمَّةِ نَفْسَهُ فَقَالَ ع إِنِّی قَدْ دُعِیتُ وَ یُوشِکُ أَنْ أُجِیبَ وَ قَدْ حَانَ مِنِّی خُفُوفٌ مِنْ بَیْنِ أَظْهُرِکُمْ وَ إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمْ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا أَبَداً کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی فَإِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ ثُمَّ نَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ أَ لَسْتُ أَوْلَی بِکُمْ مِنْکُمْ بِأَنْفُسِکُمْ فَقَالُوا اللَّهُمَّ بَلَی فَقَالَ لَهُمْ عَلَی النَّسَقِ وَ قَدْ أَخَذَ بِضَبْعَیْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فَرَفَعَهُمَا حَتَّی رُئِیَ بَیَاضُ إِبْطَیْهِمَا وَ قَالَ فَمَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة ؛ ص89

حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ النَّحْوِیُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْقَزْوِینِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ دَاوُدَ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ صَالِحٍ قَالَ حَدَّثَنِی الْعَبَّاسُ بْنُ الرَّبِیعِ قَالَ حَدَّثَنِی عِصْمَةُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو مَعْشَرٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ السَّابِعَةِ سَمِعْتُ نِدَاءً مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ أَنَّ عَلِیّاً آیَةُ الْهُدَی (وَ وَصِیُّ حَبِیبِی فَبَلِّغْ) فَلَمَّا (نَزَلْتُ مِنَ السَّمَاءِ نَسِیتُ) ذَلِکَ

فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ الْآیَةَ .

( 1). وَ فِی لَفْظِ صَحِیحِ الْبُخَارِیِّ: إِنَّ أُنَاساً مِنْ أَصْحَابِی یُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ أَصْحَابِی أَصْحَابِی! فَیُقَالُ إِنَّهُمْ لَمْ یَزَالُوا مُرْتَدِّینَ عَلَی أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ، وَ فِی لَفْظِ صَحِیحِ مُسْلِمٍ: أَقُولُ إِنَّهُمْ مِنِّی فَیُقَالُ إِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا عَمِلُوا بَعْدَکَ، فَأَقُولُ سُحْقاً سُحْقاً لِمَنْ بَدَّلَ بَعْدِی، قَالَ النَّوَوِیُّ فِی ذَیْلِ هَذِهِ الْأَحَادِیثِ ( أَیْ أَحَادِیثِ الْحَوْضِ): قَالَ الْقَاضِی عِیَاضٌ أَحَادِیثُ الْحَوْضِ صَحِیحَةٌ وَ الْإِیمَانُ بِهِ فَرْضٌ وَ التَّصْدِیقُ بِهِ مِنَ الْإِیمَانِ، مُتَوَاتِرُ النَّقْلِ رَوَاهُ خَلَائِقُ مِنَ الصَّحَابَةِ

مستندات

رَاجِعْ صَحِیحَ الْبُخَارِیِّ ج 2 145- 159 وَ ج 3 79 وَ ج 4 87 ( بَابَ الْحَوْضِ) وَ صَحِیحَ مُسْلِمٍ ج 2 249- 252. ج. ز.

قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی - قم، چاپ: سوم، 1404ق.

( 2)- الآیة 5، 6، 7، 8، 9، اللیل.

( 1)- الآیة ( 67) المائدة.

صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم - ایران ؛ قم، چاپ: دوم، 1404 ق.

( 134). أخرجه ابن المغازلی فی المناقب ح 358، و أخرجه القرطبیّ و الثعلبی فی التفسیر و سیعیده المصنّف من طریق الحبری فی ح 2 من الآیة 67 من هذه السورة و فی ح 241 من سورة هود. و أورده المجلسی فی البحار 37/ 171.

و أمّا ما یرتبط بهذه الآیة و شأن نزولها فقد قال ابن شهرآشوب: اجتمعت الأمة أن هذه الآیة نزلت فی أمیر المؤمنین لما تصدق بخاتمه و هو راکع ... ذکره الثعلبی و الماوردی و القشیری و

القزوینیّ و النیشابوری و الفلکی و الطوسیّ و الطبرسیّ و أبو مسلم الأصفهانیّ فی تفاسیرهم عن ... ( جماعة) و الحاکم فی المعرفة ... و الواحدی فی أسباب النزول و السمعانی فی الفضائل ... و الطبرانی ... و البیهقیّ فی النیف و الفتال فی التنویر و الروضة ... و النطنزی فی الخصائص.

و قد أخرجها محمّد بن العباس الحجام من تسعین طریقا بأسانید متصلة کلها أو جلّها من رجال العامّة علی ما نقله السیّد ابن طاوس فی سعد السعود. و انظر البحار ج 35 ص 183- 206.

کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی - تهران، چاپ: اول، 1410 ق.

( 2)- البحار ج 9: 35. البرهان ج 1: 483. إثبات الهداة ج 3: 542.

عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی - تهران، چاپ: اول، 1380 ق.

( 1).- سورة المائدة: 67.

طبری آملی کبیر، محمد بن جریر بن رستم، المسترشد فی إمامة علیّ بن أبی طالب علیه السلام - ایران ؛ قم، چاپ: اول، 1415 ق.

( 3) المائدة: 67.

( 4) الصلاة جامعة منصوب علی الاغراء، ای الزموا الصلاة و احضروها حالکونها جامعة للناس.

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - الإسلامیة) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

ابن بابویه، محمد بن علی، الأمالی ( للصدوق) - تهران، چاپ: ششم، 1376ش.

( 3). المائدة. الآیة 67. قال العلّامة الحلّیّ: نقل الجمهور انها نزلت فی بیان فضل علیّ علیه السلام یوم الغدیر، فأخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بید علیّ علیه السلام و قال: ایها الناس أ لست أولی منکم بانفسکم؟ قالوا: بلی یا رسول اللّه، قال: من کنت مولاه فهذا علی

مولاه الخ. هذا الحدیث الشریف من المتواترات بین الفریقین و قد صرّح بتواتره حفظة الاخبار.

ابن بابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام - تهران، چاپ: اول، 1378ق.

( 1، 2) المائدة 5: 67.

( 1، 2) المائدة 5: 67.

( 1) یقال خف القوم خفوفا: أی قلّوا، و هی کنایة منه صلّی اللّه علیه و آله عن ارتحاله من الدنیا. انظر« الصحاح- خفف- 4: 1353».

( 2) أبدا: لیس فی« ش» و« ح» و أثبتناها من« م» و هذا الموضع منها بخط متأخر عن زمن نسخها.

( 3) فی« م» زیادة: أیها الناس. و هذا القطعة من النسخة: بخط متأخر عن زمن نسخها.

( 4) الضّبع: بسکون الباء، وسط العضد، و قیل: هو ما تحت الإبط.« النهایة- ضبع- 3: 73.

مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد - قم، چاپ: اول، 1413 ق.

( 7) هو محمّد بن جعفر بن محمّد أبو الحسن بن النجّار التمیمی الکوفیّ النحوی، من مشایخ الشیخ المفید و أبو القاسم علیّ بن محمّد الخزاز القمّیّ کان ثقة، من مجودی القرآن، عالم بالعربیة، له اشتغال بالتاریخ، معمر، له مصنّفات کثیرة.

ولد سنة 303 أو 311، و توفّی سنة 402، و کانت ولادته و وفاته فی الکوفة.

ترجم له فی ارشاد الادیب: 6/ 467، أعلام القرن الرابع: 254 و ص 257، الاعلام للزرکلی: 6/ 298، بغیة الوعاة: 28؛ جامع الرواة: 2/ 86، رجال النجاشیّ: 308 شذرات الذهب: 3/ 164، غایة النهایة: 2/ 111، النابس فی القرن الخامس: 157.

( 1) فی فرائد السمطین و شواهد التنزیل و غایة المرام ص 207: رایة.

( 2) فی

نسخة« ب»: و حبیب من یؤمن بی بلغ فی[ فی الفرائد و غایة المرام: ذلک] علیا.

و فی مصباح الأنوار: و حبیب من یؤمن بی فبلغه ذلک عنی.

( 3) فی نسخة« ب» و غایة المرام: نزل من السماء نسی.

و فی المطبوع و غایة المرام ص 334: نزل عن السماء نسی.

( 4) المائدة: 67.

و أضاف فی مصباح الأنوار: فأخذ بید أمیر المؤمنین و نادی: من کنت مولاه فعلیّ مولاه اللّهمّ و ال من والاه، و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله.

( 5) عنه غایة المرام: 207 ح 13 و ص 334 ح 5، و مدینة المعاجز: 160 ح 445.

و أخرجه فی مصباح الأنوار: 49 ( مخطوط) بالاسناد عن ابن شاذان، عن المقبری عن أبی هریرة.

و رواه الحسکانی فی شواهد التنزیل: 1/ 187 ح 242 بإسناده الی أبی عصمة نوح بن أبی مریم، عن إسماعیل، عن أبی معشر، عن سعید المقبری، عن أبی هریرة.

و الحموینی فی فرائد السمطین: 1/ 158 بإسناده الی عاصم بن عبد اللّه، عن إسماعیل ابن زیاد عن أبی معشر، عن المقبری، عن أبی هریرة.

ابن شاذان، محمد بن احمد، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة - ایران ؛ قم، چاپ: اول، 1407ق.

11. هفدهم ماه : نزول آیه محبت

بیان مختصر

نازل شدن آیه محبّت

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در روز هفدهم ماه ذی‌الحجّه سال دهم هجری، هنگام بازگشت از مراسم حج، در وادی «قُدَید»، به فاصله یک روز تا سرزمین غدیر، بعد از نماز ظهر، با صدای بلند این‌گونه دعا کردند:

اللّهُمَ هَب لِعَلِیٍ المَوَدَّةَ فی صُدورِ المُؤمِنینَ، وَالهَیبَةَ وَالعَظَمَةَ فی صُدورِ المُنافِقینَ؛ پروردگارا! برای علی علیه السلام

در دل مؤمنان محبّتی و در دل منافقان، هیبت و عظمتی قرار ده!

بعد به حضرت علی علیه السلام فرمودند: دعا کن. ایشان عرض کردند: چه دعایی کنم؟ فرمودند: بگو: خدایا برای من نزد خودت عهد و پیمانی، و در قلب مؤمنین برایم محبّتی قرار ده!

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام هم سه مرتبه دعا کردند و فرمودند: خدایا، مودّت مرا در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت بدار و پیامبر آمین گفتند. آن‌گاه این آیه نازل شد:

«إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا؛ آنان که ایمان آوردند و کردارشان شایسته است، خدای رحمان به زودی محبتشان را در دل‌ها قرار می‌دهد.» (سورۀ مریم آیۀ 96)

و بدین‌گونه در اثر دعای امیرالمؤمنین و پیامبراکرم - صلوات الله علیهما - خداوند تکویناً در دل مؤمنین محبّت حضرت علی علیه السلام را قرار داد!

نکات آیه محبّت

لَنْ یُحِبَّنَا مَنْ یُحِبُّ مُبْغِضَنَا إِنَّ ذَلِکَ لَا یَجْتَمِعُ فِی قَلْبٍ وَاحِد؛ هرگز ما را دوست نمی‌دارد کسی که دشمن ما را دوست داشته باشد. چنین چیزی در یک قلب جمع نخواهد شد .

الله علیه وآله محبّت به حضرت علی علیه السلام را علامت طیب ولادت قرار دادند و فرمودند:

«یا عَلِیُّ، لا یُحِبُّکَ إلّا مَن طابَت وِلادَتُه؛و لایُبغضُک اِلّامَن خَبُثَت ولادَثَهُ ولایُوالِکَ اِلّا مُؤمِن ولایُعادیکَ اِلّاکافِر ای علی، تو را دوست نمی دارد، مگر آن که نَسَبش پاک باشد. و با تو کینه نورزد مگر آن که نسبش پلید باشد و باتو دوستی نکند مگر مؤمن و با تو دشمنی نکند مگر کافر!»

بیان تفصیلی

نزول آیه محبت

مسلمانان و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در سال حجة الوداع هنگام بازگشت از مکه روز هفدهم ذی الحجه به وادی «قُدید» رسیدند که تا غدیر خم حدود یک روز فاصله داشت. با فرارسیدن هنگام نماز همگی نماز جماعت را به امامت رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم خواندند.

حضرت بعد از نماز صدای خود را بلند کرد و طوری که همه بشنوند فرمودند: «اللهم هب لعلی المودة فی

صدور المؤمنین و الهیبة والعظمة فی صدور المنافقین»: «خدایا، به علی محبت در سینه مؤمنین و هیبت و عظمت در سینه منافقین عنایت فرما».

سپس حضرت علی علیه السلام را فراخواند و در حضور مردم فرمودند:

یا علی، دستان خویش را به سوی آسمان بلند کرده و دعا کن تا من آمین بگویم. یا علی بگو: «خدایا، برای من نزد خود عهد و پیمانی قرار ده، و برای من در پیشگاه خود دوستی و مودت قرار ده، و برای من در قلب مؤمنین محبتی قرار ده».

امیرالمؤمنین علیه السلام دعای حضرت را تکرار کرده و ایشان آمین گفتند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: یا علی، هر دعایی برای خود دوست داری بنما تا آمین بگویم. امیرالمؤمنین علیه السلام هم سه بار این دعا را تکرار کردند: «خدایا، مودت و محبت مرا تا روز قیامت در قلوب مردان و زنان مؤمن پایدار و ثابت فرما». و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمین گفتند.

بعد از این دعا آیات 96 و 97 سوره مبارکه مریم بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد:

«ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودّا فانما یسرناه بلسانک لتبشر به المتّقین و تنذر به قوما لدّا» : «کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام می دهند به زودی خداوند برای آنان مودت قرار می دهد، ما آن را بر زبان تو آسان نمودیم تا متقین را بشارت دهی و قومی که در خصومت شدید هستند بترسانی».

نزول این آیات نشان گر استجابت دعای پیامبر صلی الله علیه

و آله و سلم و امیر المؤمنین علیه السلام بود. پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: یا علی، خداوند آیه ای از کتابش درباره تو نازل کرده و برای تو در قلب هر مؤمنی محبت قرار داده است.

در ادامه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خدا را شکر نموده فرمودند: «شکر خدایی را که قلوب مؤمنین را با محبت، مشتاق تو قرار داد. هیچ مؤمنی را نمی بینی مگر آن که در قلب او محبت علی علیه السلام است».

واکنش منافقین

این دعاها در مقابل مسلمانان موقعیتی عظیم و شگفت آور برای امیر المؤمنین علیه السلام پدید آورد، لذا منافقین آرام ننشستند و سخنانی گفتند که قلب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را آزرد، ولی خداوند با نزول آیات 12 الی 24 سوره مبارکه هود پیامبرش را دلگرم ساخت.

محبّت حضرت علی علیه السلام در قلوب مؤمنین امری الهی است به همین خاطر با مشکلات خارج نمی شود. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

اگر با مشت به دماغ مؤمن بزنم که مرا دوست نداشته باشد نمی تواند و اگر همه ی دنیا را به منافق بدهم که مرا دوست بدارد دوست نخواهد داشت.

دوست داشتن حضرت علی علیه السلام و در کنار آن دوستی با دشمنان حضرت علی علیه السلام ممکن نیست. چون که فرمودند: «لن یحبّنا من یحبّ عدوّنا» .

و در ذیل آیه شریفه «ما جَعَلَ اللّه‌ُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فی جَوْفِهِ» خداوند در یک سینه دو قلب قرار نداد. امام علیه السلام فرموده اند: این امکان ندارد که با یک قلب ما

را دوست بدارد و با یک قلب دشمن ما را، هرگز امکان ندارد.

در این آیه خداوند مودّت را در قلب مؤمن قرار داد و حضرت علی علیه السلام را امیرمؤمنان قرار داد؛ پس کسی که محبّت آن حضرت را ندارد از دایره مؤمنین بیرون است (مشرک، کافر و یا فاسق است).

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم محبّت به حضرت علی علیه السلام را علامت پاکی ولادت قرار دادند. لا یحبّک الاّ من طابت ولادته .

در حدیث کسا آمده که خلقت آسمان و زمین و... فقط به خاطر محبّت اهل بیت علیهم السلام بوده است «ما خلقت سماء مبنیة ولا أرضا مدحیّة... ولا فلکا یدور ولا فُلکا یسری إلاّ فی محبّة هولاء الخمسة». هر کس علی علیه السلام را و اهل بیت علیهم السلام را دوست بدارد، خدا را دوست داشته است. من أحبّکم فقد أحبّ اللّه.

محبّت به امیرمؤمنان علیه السلام آن قدر عظیم و والاست که نیاز به دعای خاص پدرانه ی پیامبر و امیرمؤمنان دارد. «اللهّم هب لعلی المودّة» و نیز فرمودند: «أنا وعلیّ أبوا هذه الأمّة» و پدران امّت دلسوزترین افراد برای امّت بودند.

منابع جهت پژوهش

4 . تفسیر ثعلبی، ج6، ص233.

5 . شواهد التنزیل: ج1، ص64.

6 . بحار الانوار ج 35 ص 353 - 358. نور الثقلین ج 2 ص 343. تفسیر عیاشی ج 2 ص 142.

تفسیر برهان ج 3 ص 86. عوالم العلوم ج 15 / 3 ص 31 - 51.

7 . بحار الانوار ج 35

ص 353 - 358. تفسیر عیاشی ج 2 ص 142. تفسیر صافی ج 2 ص 435.

عوالم العلوم ج 15 / ص 31 - 51.

بیان دانش آموزی

محبتی آسمانی

روز هفدهم ذی‌حجه است. حاجیان پس از تمام شدن مراسم حج به سمت شهرهایشان در حرکتند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بار سنگینی را بر دوش خود احساس می‌کند. مأموریتی که خداوند بر دوش او گذاشته اعلام رسمی و همگانی جانشینی حضرت علی علیه السلام است که دستور بسیار مهمی است خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم داده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از توطئه‌های منافقان نگران است. در همین چند روز حج، بارها مخالفت‌های منافقان را با حضرت علی علیه السلام دیده‌است. مسلمانانِ امروز همان مشرکانی هستند که تا چند وقت پیش، روبه روی سپاه اسلام می‌ایستادند و در این جنگ‌ها حضرت علی علیه السلام مبارز بی‌مانند سپاه اسلام بوده‌است. آن‌ها کینه‌ی عجیبی از علی علیه السلام به دل دارند. باید کاری کرد.

نزدیک اذان ظهر کاروان به قُدَید می‌رسد. صف های نماز مرتب می‌شود. نماز ظهر را می‌خوانند؛ پس از نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رو به مسلمانان می‌کند و دعا می‌کند: «خدایا محبت علی علیه السلام را در دل اهل ایمان قرار بده و هیبت و ترسِ از او را

در دلِ منافقان بگذار». سپس رو به علی علیه السلام می‌کند و می‌فرماید: یا علی!دستانت را به آسمان بلند کن و این‌گونه دعا کن:خدایا دوستی و محبت مرا تا قیامت در دل مؤمنان بگذار.

آیات96 و 97 سوره‌ی مریم نازل می‌شود.دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و حضرت علی علیه السلام قبول شده‌است.

آیه این است: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا. (کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، به‌زودی خدای رحمان محبتشان را در دل مؤمنان می‌گذارد).

اما این محبت را خدا فقط در دل با ایمان‌ها قرار داد و نه منافقان. محبتی که با سختی‌ها هم از دل مؤمن بیرون نمی‌رود.

نکته ها

پیوند مهدوی

مزدی نمی‌خواهم مگر...

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، در برابر همه‌ی زحمات خود هیچ اجر و مزدی نخواستند؛ تنها یک چیز از مسلمانان خواستند و آن مودت و دوستیِ اهل‌بیت‌شان بود؛ دوستی و پیروی خاندانی که مانند چراغی است برای رفتن

در راهِ خدا؛ پس این مزد هم به‌نفعِ خود مردم بود.

راه نزدیک شدن به امام زمان علیه السلام، این است که دوستی و محبت‌مان را برای امام زمان خالص کنیم و بگوییم: «مودَّتی خالصة لکم» (زیارت آل یس) (دوستی و محبت من به شما خالص و بی‌پیرایه است).

محبتی که خداوند در دل انسان ها از امام زمان علیه السلام می‌گذارد؛ خیلی ها را مشتاق او خواهد ساخت.

مهربان ترین قلب هستی

در ماه ذی الحجه آیه ی محبت نازل شده است و ما هم از این آیه یاد می گیریم که مؤمنین نسبت به هم دیگر چه قدر محبت دارند. الان در عالم مهربان ترین قلبی که در یک سینه می تپد متعلق به امام عصر علیه السلام است. می دانید امام زمان علیه السلام چقدر ما را دوست داشته و دارد موقعی که طفل سه ساله بودند در خانه ی امام حسن عسکری علیه السلام از خادم خانه سؤال می کنند که آیا مرا می شناسی خادم خانه جواب می دهد: انت مولای و ابن مولای. شما مولای من هستی و پسر مولای من هستی. حضرت می گویند جور دیگری من را نمی شناسی؟ می‌گوید نه حضرت وقتی خودشان را معرفی می‌کنند با این جملات« انا خاتم الاوصیاء» بعد از من هیچ کسی به عنوان وصی نمی‌آید « و بی یدفع الله البلاء ان شیعتی و اهلی»و خداوند به وسیله‌ی من بلا را از شیعیان دفع می کند.

حضرت می فرمایند «یدفع الله» دفع می کند خدا. یعنی فرق است بین دفع و رفع. یعنی بلا گاهی می آید و کسی آن را بر می دارد.

حضرت نمی فرمایند «یرفع الله» می فرماید: «یدفع الله» یعنی چقدر ما باید دچار بلا می شدیم. چقدر گرفتاری. چقدر بی آبرویی. چقدر خطر نمی دانیم اما حضرت مهدی آقای ما امام زمان علیه السلام آن ها را دفع کرده اند.

روایات

آیه وُدّ

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا. سوره مریم،آیه‌ی96.

روایات

تفسیر القمی ؛ ج‌2 ؛ ص56

فَإِنَّهُ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام کَانَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآیَةِ- أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ جَالِساً بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ قُلْ یَا عَلِیُّ «اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِی فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ وُدّاً- فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ- سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا

الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج‌1 ؛ ص431

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعَا قُرَیْشاً إِلَی وَلَایَتِنَا فَنَفَرُوا وَ أَنْکَرُوا فَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قُرَیْشٍ لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ أَقَرُّوا لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا تَعْیِیراً مِنْهُمْ فَقَالَ اللَّهُ رَدّاً عَلَیْهِمْ وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْیاً قُلْتُ قَوْلُهُ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا قَالَ کُلُّهُمْ کَانُوا فِی الضَّلَالَةِ لَا یُؤْمِنُونَ بِوَلَایَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ لَا بِوَلَایَتِنَا فَکَانُوا ضَالِّینَ مُضِلِّینَ فَیَمُدُّ

لَهُمْ فِی ضَلَالَتِهِمْ وَ طُغْیَانِهِمْ حَتَّی یَمُوتُوا فَیُصَیِّرُهُمُ اللَّهُ شَرّاً مَکَاناً وَ أَضْعَفَ جُنْداً قُلْتُ قَوْلُهُ حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً قَالَ أَمَّا قَوْلُهُ حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ فَهُوَ خُرُوجُ الْقَائِمِ وَ هُوَ السَّاعَةُ فَسَیَعْلَمُونَ ذَلِکَ الْیَوْمَ وَ مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَلَی یَدَیْ قَائِمِهِ فَذَلِکَ قَوْلُهُ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً یَعْنِی عِنْدَ الْقَائِمِ وَ أَضْعَفُ جُنْداً قُلْتُ قَوْلُهُ- وَ یَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدیً قَالَ یَزِیدُهُمْ ذَلِکَ الْیَوْمَ هُدًی عَلَی هُدًی بِاتِّبَاعِهِمُ الْقَائِمَ حَیْثُ لَا یَجْحَدُونَهُ وَ لَا یُنْکِرُونَهُ قُلْتُ قَوْلُهُ لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً قَالَ إِلَّا مَنْ دَانَ اللَّهَ بِوَلَایَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ فَهُوَ الْعَهْدُ عِنْدَ اللَّهِ قُلْتُ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا قَالَ وَلَایَةُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ هِیَ الْوُدُّ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قُلْتُ- فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا قَالَ إِنَّمَا یَسَّرَهُ اللَّهُ عَلَی لِسَانِهِ حِینَ أَقَامَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَماً فَبَشَّرَ بِهِ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْذَرَ بِهِ الْکَافِرِینَ وَ هُمُ الَّذِینَ ذَکَرَهُمُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ لُدًّا أَیْ کُفَّاراً قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ- لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ قَالَ لِتُنْذِرَ الْقَوْمَ الَّذِینَ أَنْتَ فِیهِمْ کَمَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ عَنِ اللَّهِ وَ عَنْ رَسُولِهِ وَ عَنْ وَعِیدِهِ- لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلی أَکْثَرِهِمْ مِمَّنْ لَا یُقِرُّونَ بِوَلَایَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ بِإِمَامَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ بَعْدِهِ فَلَمَّا لَمْ یُقِرُّوا کَانَتْ عُقُوبَتُهُمْ مَا ذَکَرَ اللَّهُ إِنَّا جَعَلْنا فِی

أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا فَهِیَ إِلَی الْأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ ثُمَّ قَالَ- وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ عُقُوبَةً مِنْهُ لَهُمْ حَیْثُ أَنْکَرُوا وَلَایَةَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ هَذَا فِی الدُّنْیَا وَ فِی الْآخِرَةِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ مُقْمَحُونَ ثُمَّ قَالَ یَا مُحَمَّدُ وَ سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ وَ مَنْ بَعْدَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ یَا مُحَمَّدُ- بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِیمٍ .

إنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله لمّا نزل قدید قال لعلی علیه السلام: یا علی، إنّی سألت ربّی أن یوالی بینی وبینک ففعل، وسألت ربّی أن یواخی بینی وبینک ففعل... فأنزل اللّه سبحانه وتعالی: «فَلَعَلَّکَ تَارِکٌ بَعْضَ مَا یُوحَی إِلَیْکَ وَ ضَآئِقٌ بِهِ صَدْرُکَ ... »: الکافی ج 8 ص 378، تفسیر العیّاشی ج 2 ص 141، تفسیر نور الثقلین ج 7 ص 342؛

فأنزل اللّه علیه: «فَلَعَلَّکَ تَارِکٌ بَعْضَ مَا یُوحَی إِلَیْکَ»، إلی آخر الآیة، قال: ودعا رسول اللّه علیه وآله السلام لأمیر المؤنین فی آخر صلاته رافعاً بها صوته یُسمع الناس، یقول: اللّهمّ هب لعلی المودّة فی صدور المؤمنین، والهیبة والعظمة فی صدور المنافقین، فأنزل اللّه: «إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَ-نُ وُدًّا * فَإِنَّمَا یَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنذِرَ بِهِ قَوْماً لُّدّاً»

مستندات

تفسیر العیّاشی ج 2 ص 142، بحار الأنوار ج 35 ص 354، تفسیر نور الثقلین ج 2 ص 343.

قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی - قم، چاپ:

سوم، 1404ق.

الآیات فی أواخر سورة مریم.

الآیات فی سورة یس 6 الی 10

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - الإسلامیة) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

12. هجدهم ماه : عیدالله الاکبر غدیر

بیان مختصر

حماسه جاوید غدیر

پس از اتمام اعمال مناسک حج فرمان الهی برای نصب جانشین بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل می‌شود. جبرئیل پی در پی فرود می‌آید و رسول خدا صلی الله علیه و آله مأمور معرفی حضرت علی علیه السلام به عنوان خلیفه بلا فصل و جانشین خود می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مردم را در کنار برکۀ غدیر فرا می‌خوانند. سلمان و مقداد و ابوذر و عمّار محیط را آماده می‌کنند. منبری آماده شده و پیامبر صلی الله علیه و آله پس از اقامۀ نماز خطبه مفصّل غدیر را ایراد می‌فرمایند؛ که همۀ آن را علماءِ شیعه و بخش های مهمی از آن را کتاب های معتبر اهل سنّت آورده اند؛ در این خطبه پیامبراکرم صلی الله علیه و آله به آیات زیادی از قرآن که در شأن حضرت علی علیه السلام و امامان بعد از او نازل شده تصریح فرمودند، مطالب این خطبه مجموعه ای از امتیازات و ویژگی ها و شایستگی های اهل بیت علیهم السلام است که آن حضرت طی بیست و سه سال در فرصت های مختلف آن ها را بیان فرموده بودند و همۀ فراز های این خطبه ده ها سند در کتاب های شیعه و سنّی دارند هرچند همۀ خطبه را یکجا نقل نکرده باشند . این خطبه و ماجرا های قبل و بعد از آن را علّامه امینی جزء خبر هایی میداند که اسناد و

راویان و مدارکش قابل شمارش نیست! و صد ها شاعر را نام می برد و سروده های آنان را عنوان می کند که کل این ماجرا را به صورت شعر و متون ادبیِ زیبا در آورده اند!

آنگاه پیامبراکرم صلی الله علیه و آله در بین خطبه از مردم بر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام اقرار می‌گیرند و سپس یک به یک اهل‌بیت تا امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشّریف را معرفی می‌کنند و در مدت سه روز مردم را وادار می کند تا با حضرت علی علیه السلام به عنوان امیرالمؤمنین بیعت کنند. حتی زنان، با گذاشتن دست خود در داخل طشتِ آبی که دست مبارک حضرت علی علیه السلام هم در سوی دیگر آن قرار دارد بیعت می‌کنند. و به آن حضرت به عنوان امیرالمؤمنین سلام داده تبریک می گویند!

نکات روایت غدیر

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر چهار مرتبه به چهار سمت با صدای بلند فرمودند: آیا من بر شما ولایت ندارم؟ آیا من صاحب اختیار شما نیستم؟ (اشاره به آیۀ شریفه «اَلنَّبیُ اَولی بِالمُؤمِنینَ مِن أنفُسِهِم ») همگان گفتند: آری تو بر ما ولایت داری. آن گاه فرمودند:

مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَولاه؛ هرکس من از طرف خدا مولای او هستم، این علی مولای اوست.

و چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مولای جن و انس و ملائکه هستند، امیرالمؤمنین علیه السلام هم مولای همه هستند. در نتیجه پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام پذیرش ولایت خداست. و خداوند در قرآن فرموده است:

وَ ما کانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أن یکونَ

لهم الخیرةُ مِن أمرِهم؛ وقتی خدا و رسولش حکمی صادر کردند، دیگر هیچ مرد و زن با ایمانی اختیار ندارند که در آن مورد حکم دیگری انتخاب نمایند.

بنابراین، وقتی خدا و رسولش، حضرت علی علیه السلام را به عنوان ولی و خلیفه معین کرده‌اند، دیگر مردم در این زمینه اختیاری ندارند و اگر نپذیرند در گمراهی آشکار قرار گرفته‌اند.

در سورۀ مائده در پایان آیات 44 و 45 و 47 می فرماید : «وَ مَن لَم یَحکُم بِما اَنزَلَ اللهُ فَاُولئِکَ هُمُ الکافِرونَ"44" وَ مَن لَم یَحکُم بِما اَنزَلَ الله فَاُولئِکَ هُمُ الظَّالِمونَ"45" وَ مَن لَم یَحکُم بِما اَنزَلَ الله فَاُولئِکَ هُمُ الفاسِقونَ "47" یعنی هر کس حکم نکند به آنچه خدا نازل فرموده،کافر است ظالم است و فاسق!!

پیوسته در طول تاریخ امیرالمؤمنین وأئمه طاهرین علیهم السلام به حدیث و واقعۀ غدیر استناد می کردند و آن را شاهد بر حقانیّت خود می آوردند و حضرت زهرا سلام الله علیها وقتی از او در مورد ولایت علی علیه السلام پرسیدند با تعجّب فرمود : آیا غدیر خم را فراموش کرده اید؟ «وا عَجَبا أنَسیتُم یَومَ غدیرِ خُمٍّ»

و این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روز غدیر به همه امر فرمودند با امیرالمؤمنین علی علیه السلام بیعت کنند و او را با لفظ امیرالمؤمنین خطاب کنند، دلیل آن است که کلمۀ مولا در این حدیث به معنای امیر و سرپرست است . در الغدیر نشانه های زیادی از مجموعۀ این واقعه و سخنان پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نقل فرموده که همگی دلالت این حدیث و واقعه را بر

ولایت علی علیه السلام و امامان بعد از او را میرسانند. علّامه امینی رحمة الله علیه با مطالعۀ ده هزار جلد کتاب از کتاب های شیعه و سنّی ، و نوشتن 20 جلد الغدیر که 9 جلد آن هنوز چاپ نشده است ، با استناد به آیات قرآن و روایات فراوان و شواهد تاریخی موردِ اعتماد و صد ها شاهد دیگر ثابت کرده اند که واقعه و حدیث غدیر به طور قطع و روشن بر امامت ، وصایت ، ولایت و خلافت بلافصل علی علیه السلام و امامتِ امامان پس از او دلالت کامل دارد و جای هیچ عذر و بهانه ای برای احدی نیست ! امیرالمؤمنین می فرماید: وَ لا عَلِمتُ أنَّ رَسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله تَرَکَ یَومَ غَدیرِ خُمٍ لِأحَدٍ حُجَّةً وَ لا لِقائِلٍ مَقالاً...یعنی گمان ندارم که رسول خدا صلی الله علیه و آله روز غدیر خم برای کسی حجّتی باقی گذاشته باشد و یا برای گوینده ای جای سخنی ...!

غدیر و اکمال دین

یکی دیگر از آیاتی که در جریان نصب امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان خلیفه بلا فصل رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد، «آیه اکمال» است. در سوره مبارکه مائده آیه 3 می فرماید:

«الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ‌الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاِسْلامَ دِینا؛ امروز کافران از (شکستن) دین شما نا امید شده‌اند بنابراین، از آنان مترسید و از من بترسید. امروز دینتان را برای شما کامل، و نعمتم را برای شما تمام کردم، و اسلام را برایتان دین پسندیده قرار دادم.

پس از

موفقیت رسول خدا صلی الله علیه و آله در اعلان و نصب رسمی ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام و بیعت عمومی با ایشان، آیه اکمال توسط جبرئیل نازل شد. دراین هنگام بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

اللّه اکبر! اللّهُ أَکْبَرُ ! عَلَی اِکْمَالِ الدِّینِ وَ اِتْمَامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِرِسَالَتِی وَ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ بَعْدِی؛ خدا بزرگ تر از آن است که وصف شود. (همان خدای بزرگی)که دین خود را کامل ساخت و نعمت خویش را بر ما تمام کرد و به رسالت من و ولایت علی بن ابی طالب پس از من راضی و خشنود گردید.

این آیه شریفه به اعتراف همه مفَسّرین شیعه و جمع قابل توجّهی از مفسّرین اهل سنّت در واقعه غدیر خم نازل شده و پس از ابلاغ ولایت حضرت علی علیه السلام و یازده فرزندش توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ابلاغ گردید؛ طبیعی است که تنها با روشن شدن امر ولایت و امامت برای همیشه دشمنان از این که بتوانند دین اسلام را از بین ببرند نا امید شوند و دین کامل گردد، و نعمت بر امّت تمام شود.

یعنی بزرگ ترین نعمت به شما داده شد و اینک آن دین پسندیده خدا به نقطه اوج خود رسیده و از خطر تحریف برای همیشه بیمه شده است.

مفهوم و معنای این آیه با هیچ روز دیگری از روزهای رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مطابقت ندارد، مگر با روز غدیر. علّامه امینی در کتاب شریف «الغدیر»،جلد 1، صفحه 214، بیش از سی سند از کتاب

های تفسیر و حدیث اهل سنت برای این مطلب ذکر کرده است که آنان نیز نقل کرده و پذیرفته اند؛ این آیه شریفه در واقعه غدیر خم و پس از خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده است.

لازم به ذکر است که تعداد زیادی از آیات مهمّ قرآن در مورد ولایت امیرالمومنین علیه السلام و فرزندان ایشان نازل و تفسیر شده و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن خطبه ی غدیرش به مقداری از آنها استناد فرموده اند .

بیعت گرفتن از مردم برای استمرار امامت از غدیر تا ظهور

با انتصاب الهی امیرالمؤمنین علی علیه السلام در روز 18 ذی الحجه به امامت، رسول خدا صلی الله علیه و آله خطبه ای مفصل ایراد نموده و استمرار خط امامت از غدیر تا ظهور را ترسیم نموده و خواستار بیعت، تبعیت و پیروی عموم مسلمین از این صراط مستقیم شدند و ضمن ایراد خطبه فرمودند:

مَعَاشِرَ النَّاسِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ بَایِعُواعَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ الْأَئِمَّةَ علیهم‌السلام کَلِمَةً طَیِّبَةً بَاقِیَةً...؛ ای مردم! از خدا بترسید و با تقوا باشید و با علی علیه السلام به عنوان امیرالمؤمنین و امام حسن و حسین و دیگر ائمه اطهار علیهم السلام که کلام پاک و پایدار خدایند بیعت کنید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله با معرفی شخصیت بی نظیر علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان خلیفه بلا فصل و جانشین حقیقی خاتم الانبیاء از یک سو و نشان دادن خط سیر امامت تا افق مهدویت با معرفی خاتم الاوصیاء - عجل اللّه تعالی فرجه الشریف - از دیگر سو خط امامت را از ابتدا

تا انتها ترسیم نمودند.

فرمود: ای مردم! من پیامبر خدا و علی وصی من است. بدانید و آگاه باشید! آخرین امام از خاندان ما همان «قائم مهدی» است. او یاور دین خداست. او انتقام گیرنده از ستمکاران است. او گشاینده دژهای استوار و ویرانگر قلعه‌های مستحکم است. او نابودگر تمام مشرکین است. او منتقم خون‌های به ناحق ریخته شده اولیای خداست. او پشتیبان دین خداست. او کشتیبان اقیانوس بی پایان علوم و معارف است. او نمایانگر هر شخصیت ارجمند است. او برگزیده خداست. او وارث همه دانش‌هاست و احاطه به همه آن ها دارد. او خبر دهنده از خدای عزوجل و مراتب ایمان به اوست.

ای مردم! جمعیت شما بیش از آن است که بتوانید به یکباره و با یک دست با من بیعت کنید و پیمان ببندید. اما خدای عزّوجلّ به من فرمان داده تا از زبان شما اقرار بگیرم و با زبان خود بیعت کنید به آنچه که در مورد علی علیه السلام و کسانی که بعد از او خواهند آمد، آن امامانی که از نسل من و او هستند و من شما را آگاه ساخته بودم که فرزندان من از نسل او هستند و از شما در مورد آنان پیمان گرفتم.

پس همگی به یک صدا بگویید: شنیدیم آنچه را که از جانب خدای خود و پروردگار ما در باره ولایت و امامت علی علیه السلام و امامانی که از نسل او هستند ابلاغ نمودی و به آن راضی و خشنود هستیم و در برابر آن فرمانبرداریم.

اکنون با دل و جان و زبان و دستمان با تو بر قبولی ولایت بیعت

می کنیم و با تو پیمان می بندیم که با این اعتقاد زندگی کنیم و با آن بمیریم . پس از خطبه ، سه روز مردم به تدریج آمدند و با پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام بیعت نمودند.

حدیث منزلت

داستان حضرت موسی و هارون علیهما السلام در قرآن کریم مکرّر به صورت گسترده بیان شده است و زوایای مختلف این داستان را خداوند متعال بیان کرده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خود و حضرت علی علیه السلام را تشبیه کرده به حضرت هارون و موسی علیهماالسلام که به حدیث منزلت معروف است.

از جمله این شباهت ها جایگاه حضرت هارون علیه السلام نسبت به حضرت موسی علیه السلام است.

یکی از مناسبت‌هایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن حدیث منزلت را بیان فرمودند، هنگامی بود که لشکر اسلام از مدینه به سمت تبوک حرکت می‌کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله حضرت علی علیه السلام را به عنوان جانشین خود ، در مدینه قرار داد.

در این هنگام منافقین شروع به شایعه پراکنی کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله چون علی علیه السلام را دوست نداشته و با خود به تبوک نبرده است!

حضرت علی علیه السلام خود را به پیامبراکرم صلی الله علیه و آله رساند و عرضه داشت منافقان این گونه شایعه کرده اند !؟ پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«ألاتَرضی أن تَکونَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارُونَ مِن موسی إلّاأنَّهُ لَیسَ بَعدی نَبیّ :ای علی، تو برای من مانند هارون برای موسی هستی. یعنی تو برادر و وزیر و

شریک من هستی و در مدینه به جای من باید کار مرا انجام دهی تا از این سفر برگردم!»

همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله درروز غدیر خم، در خطبه غدیر، این حدیث را تکرار نموده و این گونه فرمودند:

إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام أخی، ووَصِیّی، وخَلیفَتی، وَالإِمامُ مِن بَعدی، الَّذی مَحَلُّهُ مِنّی مَحَلُ هارونَ مِن موسی، إلّا أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی، وهُوَ وَلِیُّکُم بَعدَ اللّهِ ورَسولِه؛ علی بن ابی طالب، برادر و وصی و جانشین من و [نیز] امام پس از من است؛ کسی است که جایگاهش نزد من، همچون جایگاه هارون برای موسی علیه السلام است، جز آن‌که پیامبری پس از من نیست (یعنی او فقط سِمَت نبوّت ندارد). امّا او صاحب اختیار و سرپرست شما پس از خدا و پیامبر خدا خواهد بود.

نکات

حضرت موسی علیه السلام هارون علیه السلام را به عنوان برادر و جانشین و وزیر خود در امر رسالت معرفی کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز از روز اوّل ابلاغِ رسالت خود حضرت علی علیه السلام را به جانشینی و وزارت معرفی فرمودند که«یابَنی عَبدِالمُطَّلِب هذا أخی وَ وارِثِی وَ وَصیّی وَ وَزیری وَ خَلیفَتی فیکُم بَعدی...» یعنی ای فرزندان عبدالمطلّب همه بدانید این علی برادر و وارث و وصیّ و وزیر و خلیفه ی پس از من است در بین شما .

همانطور که برادری و وزارت حضرت هارون علیه السلام به درخواست و دعای حضرت موسی علیه السلام از طرف خدای متعال انجام گرفت در مورد علی علیه السلام هم مطلب از همین قرار است که به دعای پیامبراکرم صلی

الله علیه و آله و به امر خدا انجام گرفته است! و در موارد زیادی او را برادر خویش در دنیا وآخرت خواندند و پیوسته می فرمودند : «یاعلی أنت أخی فِی الدُنیا وَ الآخِرَة» . علی جان تو در دنیا و آخرت برادر منی!

آداب مهم روز عید غدیرخم

یکی ازسنت هایی که باید در عید غدیر احیا شود، نماز عید غدیر است. شایسته است همان گونه که مؤمنین نماز عید فطر و قربان را به جا می‌آورند، نماز عید غدیر را اقامه کنند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در عید غدیرخم ابتدا نماز خواندند و سپس به پا خواسته خطبه ای ایراد فرمودند.

علما و مراجع گذشته شیعه مانند: شیخ مفید، شیخ طوسی، علامه حلی، محقق کرکی، شهید ثانی، مقدس اردبیلی، حاج آقا رضا همدانی و... و عده ای از مراجع فعلی آن نماز را به عنوان یک سنت ارزشمند نبوی نام برده اند و عده زیادی حکم به استحباب آن به صورت جماعت (رجاء) داده اند.

نماز عید غدیر دورکعت است و پیش از ظهر اقامه می شود؛ به این صورت که در رکعت اول بعد از حمد سوره قدر و در رکعت دوم بعد از حمد سوره توحید خوانده می شود و بعد از سلام نماز به سجده می رویم و صد مرتبه «شُکراً لله» می گوییم. بعد از آن سر از سجده برداشته می گوییم : «أللهُمّ اِنی اَسئلکَ بِأنَّ لَکَ الحَمدُ وَحدکَ لا شریکَ لَکَ وَ أنَکَ واحدٌ اَحدٌ صمدٌ لَم یَلد وَلم یولد وَلم یکن له کفواً احَد». و باز به سجده رفته و صد مرتبه «الحمدُ لِله» و صد مرتبه

«شکراً لِله» می گوییم.

در ثواب این نماز آمده است: کسی که این نماز را بخواند، مانند کسی است که در غدیر خم با پیامبراکرم صلی الله علیه و آله بیعت کرده، و ولایت علی علیه السلام را پذیرفته باشد، و در درجه صادقین خواهد بود... .

بقیه آداب روز عید غدیر به طور خلاصه عبارت اند از: روزه گرفتن که برابر با صد حج و عمره است و امام صادق علیه السلام فرمود: روزۀ روز غدیر معادل شصت ماه روزه داری است . غسل کردن، عقد برادری خواندن با برادران دینی و رفتن به زیارت آن ها ، لباس نو پوشیدن، هدیه دادن، به چهره دیگران لبخند زدن، تبریک گفتن و بسیار صلوات فرستادن، و از همه مهم تر زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام از دور ونزدیک، و گفتن جمله «الحَمدُ للّهِ الَّذی جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّکینَ بِوِلایَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ وَالأَئِمَّةِ علیهم السلام» در هنگام دید و بازدید دوستان اهل بیت با یکدیگر.

و یکی دیگر از مهم‌ترین سنت‌هایی که لازم است روز عید غدیر احیا شود، سنت اطعام و افطار روز غدیر است. در روایات آمده است: هرکس یک نفر را در این روز اطعام کند، مانند آن است که تمام انبیآء و اولیآء را اطعام نموده و صدها هزار نفر را پذیرایی کرده است. قطعا بر پایی مجالس غدیر و رعایت این آداب و دستورات مصداق کامل احیاء امر ولایت است. امام صادق علیه السلام در حق کسانی که این امور را توجّه دارند دست هایشان را بلند کرده و دعا نمودمد : «رَحِمَ الله مَن اَحیا اَمرَنا. یعنی خدا رحمت کند هرکه امر

ما را زنده کند»

با چنین کارهایی که خود اهل بیت علیهم السلام دستور داده اند می توان بخشی از مظلومیت غدیر و صاحب غدیر را جبران کرد.

بیان تفصیلی

غدیر رمز ماندگار ولایت

پس از اتمام اعمال مناسک حج رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجه البلاغ، فرمان الهی در نصب جانشین آن حضرت نازل می شود. جبرئیل پی در پی فرود می آید و رسول خدا صلی الله علیه و آله را مأمور معرفی حضرت علی علیه السلام به عنوان خلیفه بلا فصل و جانشین خود می کند، اما رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

سألت جبرئیل أن یستعفی لی عن تبلیغ ذلک إلیکم، أیّها النّاس لعلمی بقلّة المتّقین و کثرة المنافقین. ای جبرئیل مرا از بیان این حقیقت معاف دار که می دانم افراد با تقوا بسیار کم و منافقان بسیار زیاد هستند.

اما با فرمان مؤکّد، همراه با تحذیر الهی مواجه می شود. در راه بازگشت از مکه به مدینه پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و مسلمانان صبح روز دوشنبه هجدهم ذی الحجه نماز صبح را در راه خواندند و کاروان حرکت خود را ادامه داد تا در دنباله راه به غدیر خم که فقط ساعاتی راه تا آنجا مانده بود برسند.

موقعیت جغرافیایی غدیر خم

«غدیر خم» برکه و آبگیری بود که بین راه مکه و مدینه قرار داشت. غدیر به معنای برکه و خُم نام آن است. آنجا مکان سابقه داری بود که به خاطر وجود آب و پنج درخت کهنسال به عنوان استراحتگاه مسافران در نظر گرفته می شد. درختان آن از نوع «سمر» بودند که به فارسی «کُنار» گفته می شود و شبیه درخت

چنار است . این مکان در راه بازگشت از مکه یک منزل قبل از تقاطع چند جاده در جحفه و محل متفرق شدن جمعیت قرار داشت. با توجه به این که در مسیر حضرت تا مکه قبایل بین راه کم کم ملحق شدند تا آن جمعیت عظیم پدید آمد، لذا باید قبل از متفرق شدن مردم برنامه انجام می شد، و غدیر خم مکان بسیار مناسبی برای این منظور بود.

توطئه ای از منافقین

ادامه راه با سرعت بیشتری طی می شد اما منافقین در فکر نقشه های شوم خود به سر می بردند، زیرا متوجه شده بودند که قرار است در غدیر اتفاق مهمی بیفتد. برخی از منافقین جلوتر از قافله حرکت کردند و از غدیر گذشته و تا نزدیکی های جحفه پیش رفتند!!

آنها با این کارشان می خواستند عده ای از مسلمانان را به دنبال خود روانه کنند تا عملاً برنامه غدیر انجام نشود.

پیامبر صلی الله علیه و آله که از این کارشان مطلع بود - وقتی به غدیر رسیدند عده ای را فرستاد تا آنها را بازگردانند، و این گونه یکی دیگر از توطئه های منافقین نافرجام ماند.

نمای غدیر... از دور

اینک نمای چند درخت کهسنال و برکه «خم» از دور پیدا بود. این سرزمین به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم خوش آمد می گوید و حضرت نیز آن را مقدس می داند، زیرا از آنجا ندای ولایت بر تارک زمان نقش بست تا به گوش جهانیان تا آخر دنیا برسد.

برنامه های قبل از خطبه

با رسیدن به غدیر خم پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «اینجا شتر مرا بخوابانید که از این مکان حرکت نخواهم کرد تا رسالت پروردگار را ابلاغ نمایم».

پس افرادی را مأمور کرد تا از پراکندگی کاروان جلوگیری کنند. آنهایی که جلوتر رفته اند را بازگردانند و آنهایی که هنوز نرسیده اند را راهنمایی کنند. همچنین دستور داد کسی زیر پنج درخت کهنسال نرود. ایشان مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فراخواند و به آنان دستور داد که زیر درختان و محوطه اطراف آن را برای انجام مراسم آماده کنند. آنان خارهای زیر درختان را کندند و سنگ های درشت را جمع کردند و آنجا را جارو زده آب پاشیدند. شاخه های اضافی درختان را هم بُریدند تا کسی را اذیت نکند.

سپس در فاصله بین دو درخت روی شاخه ها پارچه ای افکندند تا سایبانی باشد و زیر آن منبری را تدارک دیدند که رو به مردم نمازگزار و پشت به قبله بود. آنها ابتدا سنگ های درشت را روی هم چیدند و بعد از آن به وسیله رو اندازهای شتران و سایر مرکب ها منبر را کامل کردند و پارچه زیبایی از بالا تا پایین آن کشیدند. منبر طوری بود که نسبت به دو طرف جمعیت در وسط قرارداشت و همه هنگام سخنرانی حضرت را می دیدند. با فرا رسیدن هنگام نماز ظهر منادی حضرت ندای عمومی داد و مردم وضو گرفتند و آماده شدند تا نماز را به امامت آخرین رسول الهی بخوانند.

پس از نماز همه منتظر سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله بودند. ابتدا چند نفر که صدای بلندتری داشتند مأمور شدند کلام حضرت را برای افراد دورتر تکرار کنند تا همه سخنان حضرت را بشنوند. هم چنین دو نفر شاخه های اطراف منبر را

که قابل بریدن نبود با دست نگه داشتند تا جایگاه بهتر دیده شود.

پیامبر صلی الله علیه و آله برخاسته به سمت منبر رفتند و در آخرین نقطه آن ایستادند، سپس امیر المؤمنین علیه السلام را فراخواند تا از منبر بالا بیاید. امیرالمؤمنین علیه السلام یک پله پایین تر از پیامبر صلی الله علیه و آله و احتراما کمی مایل به ایشان ایستاد.

اقدامی دیگر از منافقین

در آن لحظات حساس، منافقین هنوز در فکر توطئه های خود بودند. آنها در اقدامی جدی عده ای از هواداران خود را مأمور کردند تا نزدیک منبر بنشینند و وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله می خواهند سخنرانی را شروع کنند از بین جمعیت برخیزند و پراکنده شوند تا عملاً مجلس را برهم زنند و برنامه ادامه پیدا نکند.

این نقشه شوم در آغازین لحظات استقرار پیامبر صلی الله علیه و آله و امیر المؤمنین علیه السلام بر منبر عملی شد. رسول اللّه صلی الله علیه و آله ابتدا صبورانه به آنها نگریست و منتظر ماند تا خودشان از عمل زشتشان دست بردارند. اما وقتی جدی بودن توطئه را احساس کرد به امیر المؤمنین علیه السلام دستور دادند تا از منبر پایین رود و از تفرقه مردم جلوگیری کند و همه را مقابل منبر جمع نموده مجلس را منظم نماید. پس از منظم شدن جمعیت امیر المؤمنین علیه‌السلام دوباره به جایگاه خود بازگشت.

خطابه جهانی غدیر

اکنون پیامبر الهی و وصیش بر فراز منبر و سیل عظیم جمعیت در مقابل آنان منتظر بودند تا لب های مبارک رسول اللّه صلی الله علیه و آله باز شود و صدای دلنشینش طنین انداز شده و مهم

ترین سخنرانی خود را به انجام رساند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این گونه آغاز نمود:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

«الحمد للّه الذی علا فی توحده و دنا فی تفرده و جل فی سلطانه و عظم فی أرکانه و أحاط بکل شی‌ء علما و هو فی مکانه...»:

«به نام خداوند بخشنده بخشایشگر، حمد و سپاس خدایی را که در یگانگی خود بلند مرتبه، و در تنهایی و فرد بودنش نزدیک است. در قدرت و سلطه خود با جلالت و در ارکان خود عظیم است. به همه چیز احاطه علمی دارد، و او در جای خود است...».

و بعد از کلماتی زیبا در ستایش و توصیف رب العالمین فرمودند :

خداوند به من چنین وحی کرده است: «بسم اللّه الرحمن الرحیم یا أیها الرسول بلغ ما أنزل الیک من ربک...»: «ای پیامبر، ابلاغ کن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده - درباره علی یعنی خلافت علی بن ابی طالب علیهماالسلام - و اگر انجام ندهی رسالت او را به انجام نرسانده ای، و خداوند تو را از شر مردم حفظ می کند».

ای مردم، من در رساندن آنچه خداوند بر من نازل کرد کوتاهی نکرده ام و سبب نزول این آیه را برای شما بیان می کنم: جبرئیل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم که او سلام است مرا مأمور کرد که در این اجتماع مردم بپا خیزم و بر هر سفید و سیاهی اعلام کنم که: علی بن ابی طالب برادر من و وصی من و جانشین من بر امتم و امام بعد از من

است. نسبت او به من همانند هارون به موسی است جز این که پیامبری بعد از من نیست. و او صاحب اختیار شما بعد از خدا و رسولش است.

سپس با بیان بعضی فضائل امیر المؤمنین علیه السلام و هم چنین نکوهش منافقین بیان داشت:

ای مردم، این مطالب را درباره او بدانید و بفهمید، و بدانید که خداوند او را برای شما صاحب اختیار و امامی قرار داده که اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرین و انصار و بر تابعین، و بر روستایی و شهری، بر عجمی و عربی، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و کوچک، و بر سفید و سیاه، بر هر یکتاپرستی حکم او اجرا شونده و کلامش مورد عمل و امر او نافذ است. هر کس با او مخالفت کند ملعون است، و هر کس تابع او باشد و او را تصدیق نماید مورد رحمت الهی است.

پیامبر صلی الله علیه و آله سخن خود را با اشاره به برخی فضائل امیر المؤمنین علیه السلام و افضلیت ایشان ادامه داد و سپس بازوی امیر المؤمنین علیه السلام را گرفته و ایشان را بلند کردند تا حدی که پای آن حضرت موازی زانوی پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و آن گاه فرمودند:

ای مردم، چه کسی بر شما از خودتان صاحب اختیارتر است؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمودند:

«ألا و من کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره واخذل من خذله»:

بدانید که هر کس من صاحب اختیار اویم این علی صاحب اختیار اوست . خدایا،

دوست بدار هر کس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر کس او را دشمن دارد، و یاور باش هر کس او را یاری کند، و خوار کن هر کس او را خوار کند.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله با بیان مطالبی در مورد مسئله امامت و تأکید بر آن سخنی گفتند که جز اندکی بقیه آن را نفهمیدند و آن اشاره به اصحاب صحیفه ملعونه بود، حضرت فرمودند: «ای مردم، بعد از من رؤسایی خواهند آمد که به آتش دعوت می کنند و روز قیامت کمک نمی شوند. ای مردم، خداوند و من از آنان بیزار هستیم. ای مردم، آنان و یارانشان و تابعینشان و پیروانشان در پایین ترین درجه آتش‌اند و چه بد است جای متکبران. بدانید که آنان «اصحاب صحیفه» هستند، پس هر یک از شما در صحیفه خود نظر کند».

در ادامه پیامبراکرم صلی الله علیه و آله با اشاره به امامان دوازده گانه از ذریه خود افزودند:

ای مردم، بدانید که من پیامبرم و علی امام و وصی بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندانش هستند. بدانید که من پدر آنانم و آنها از صلب او به وجود می آیند. هم چنین حضرت با اشاره به آخرین امام یعنی مهدی موعود حضرت بقیة اللّه الاعظم علیه السلام فرمودند: بدانید که آخرین امامان مهدی قائم از ماست. اوست غالب بر ادیان، اوست انتقام گیرنده از ظالمین، اوست فاتح قلعه ها و منهدم کننده آنها، اوست غالب بر هر قبیله ای از اهل شرک و هدایت کننده آنان، بدانید که اوست انتقام گیرنده همه خون های

اولیای خدا، اوست یاری دهنده دین خدا. بدانید که اوست استفاده کننده از دریایی عمیق. اوست که هر صاحب فضیلتی را به اندازه فضلش و هر صاحب جهالتی را به اندازه جهلش علامت نهد...».

فرمان بیعت

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله لزوم بیعت را مطرح نموده فرمودند:

بدانید که من بعد از پایان خطابه ام شما را به دست دادن با خودم به عنوان بیعت با او و اقرار به او، و سپس به دست دادن با او فرا می خوانم. بدانید که من با خدا بیعت کرده ام و علی با من بیعت کرده است، و من از جانب خداوند برای او از شما بیعت می گیرم.

خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله با بیان مسائلی از حلال و حرام شرعی ادامه یافت و در پایان حضرت دوباره بر مسئله بیعت تأکید کردند. ایشان جملاتی را خوانده و از همگان خواستند تا آن را تکرار کنند تا بیعت عملی باشد. سپس مردم را موظف کردند تا به حضرت علی علیه السلام با عنوان «امیر المؤمنین» سلام کنند و خداوند را بر هدایتش شکر گویند. در مدّت سه روز مردم با حضرت علی علیه السلام با عنوان امیرالمؤمنین بیعت می کنند. حتی زنان، با گذاشتن دست خود در داخل طشت آبی که دست مبارک حضرت علی علیه السلام هم در سوی دیگر آن قرار دارد بیعت می کنند.

این گونه بزرگ ترین خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله از فراز غدیر پایان یافت و برای بیعت فرصتی سه روزه در نظر گرفته شد تا در غدیر خم بمانند و این کار را انجام

دهند .

روایت های سه گانه غدیر

طبق تحقیق کتاب «اسرار غدیر» خطابه غدیر بنابر سه روایت جمع آوری شده است:

روایت اول از امام محمد باقر علیه السلام است که با اسناد معتبر در سه کتاب «روضة الواعظین» ابن فتال نیشابوری، «الاحتجاج» شیخ طبرسی و «الیقین» سید بن طاوس نقل شده است.

روایت دوم از زید بن ارقم است که با اسناد متصل در سه کتاب «العدد القویه» حلی، «التحصین» سید بن طاوس و «صراط المستقیم» بیاضی آمده است.

روایت سوم از حذیفة بن الیمان است که با اسناد متصل در کتاب «اقبال» سید بن طاوس به نقل از کتاب «النشر و الطی» آمده است.

شیخ حر عاملی در کتاب «اثبات الهداة» و علامه مجلسی در کتاب «بحار الانوار» و سید بحرانی در کتاب «کشف المهم» و سایر علمای متأخر خطبه غدیر را از مدارک مذکور نقل کرده اند.

منابع و مستندات

5 . سنن ابن ماجه: ج1، ص45.

8 . بحار الانوار ج 21 ص 387، ج 37 ص 151. عوالم العلوم ج 15 / 3 ص 50 ، 60.

9 . روضة الواعظین ص 89.

10 . احتجاج ج 1 ص 66.

11 . الیقین ص 343 باب 127.

12 . العدد القویه ص 169.

13 . التحصین ص 578 باب 29.

14 . صراط المستقیم ج 1 ص 301.

15 . اقبال ج 1 ص 454 و 456 چاپ قدیم.

17 . بحار

الانوار ج 37 ص 151.

18 . کشف المهم ص 190.

بیان داستانی

در جستجوی الماس هستی هستم

گذرنامه خود را تحویل مأمور فرودگاه «جدّه» می‌دهم، مهر خروج از عربستان را به روی گذرنامه می‌زند و نیم ساعت بعد وارد هواپیما می‌شوم، کمربند ایمنی خود را می‌بندم و دعای سفر را می‌خوانم.

هواپیما حرکت می‌کند و به سمت باند پرواز می‌رود، موتور هواپیما روشن می‌شود و هواپیما سرعت می‌گیرد، دیگر وقت آن است که هواپیما از زمین بلند شود که صدای هولناکی به گوش می‌رسد، هواپیما از باند منحرف می‌شود...

همه ترسیده‌اند، از زیر هواپیما آتشی بلند شده است، بعد از لحظاتی، هواپیما متوقّف می‌شود، ماشین‌های آتش‌نشانی به سوی هواپیما می‌آیند، آتش را خاموش می‌کنند.

از هواپیما پیاده می‌شویم و به سالن انتظار می‌رویم. حالا معلوم می‌شود که از چه خطر بزرگی جان سالم به در برده‌ایم، موقعی که هواپیما می‌خواسته از زمین بلند شود چرخ آن آتش گرفته است. این حادثه فقط چند ثانیه دیرتر اتّفاق می‌افتاد، هواپیما دیگر قابل کنترل نبود و معلوم نبود چه پیش می‌آمد!

گذرنامه خود را تحویل مأمور سعودی می‌دهیم بار دیگر مهر ورود به عربستان به آن می‌زنند. بعد سوار اتوبوس شده و به سوی هتل حرکت می‌کنیم. موقع شام در رستوران همه درباره فروشگاه‌های جدّه سخن می‌گویند، گویا ما فردا عصر به سمت تهران پرواز خواهیم کرد، همه در حال برنامه‌ریزی برای فردای خود هستند، عدّه‌ای می‌خواهند به ساحل دریا بروند، عدّه‌ای هم هوس فروشگاه‌های جدّه کرده‌اند.

به اتاق خود می‌روم. روی تخت دراز می‌کشم و به فکر فرو می‌روم، فکری به ذهنم می‌رسد، باید از این فرصت پیش آمده استفاده کنم.

من نقشه‌ای در سر دارم

صبح

زود از هتل بیرون می‌آیم، ماشینی دربست می‌گیرم. به سوی منطقه «جحفه» - شش کیلومتری غدیر خُمّ - حرکت می‌کنم، جایی که در ایّام حج، حاجیان در آنجا لباس احرام بر تن می‌کنند و به سوی مکّه می‌روند. از «جدّه» تا «جحفه» حدود 130 کیلومتر راه در پیش دارم. وقتی به جحفه می‌رسم، می‌بینم که چقدر آنجا خلوت است! در اینجا مسجدی است، وارد مسجد می‌شوم، دو رکعت نماز می‌خوانم، سپس سوار ماشین می‌شوم و به جستجوی منطقه غدیر می‌پردازم، ساعتی می‌گذرد... اینجا بیابانی است و من در دل این بیابان پیش می‌روم، من کجا آمده‌ام، در جستجوی چه هستم؟ اینجا چه می‌خواهم؟

من به تاریخ سفر می‌کنم، به روز هجدهم ماه ذی‌الحجّه سال دهم هجری، به گذشته‌های دور می‌روم...

صبح روز یکشنبه، هجدهم ذی‌الحجّه فرا می‌رسد، صدای « اللّه اکبر » به گوش می‌رسد . مردم همه در صف‌های منظم پشت سر رسول خدا به نماز می‌ایستند.

بعد از نماز ، این کاروان بزرگ ، آماده حرکت می‌شود تا به راه خود در این بیابان ادامه بدهد . آفتاب بالا می‌آید و صدای زنگ شترها سکوت صحرا را می‌شکند ، کاروان 120 هزار نفری در دل بیابان پیش می‌رود.

انتظار در چهره پیامبر موج می‌زند ، به راستی کی وعده بزرگ خدا فرا خواهد رسید ؟ پیامبر منتظر امر مهمّی است. ساعتی می‌گذرد ، ما حدود شش کیلومتر از جُحفه دور شده‌ایم ، آفتاب بر ما می‌تابد و تشنگی بر من غلبه می‌کند.

خدای من ! چه بِرکه زیبایی ! چه آب باصفایی ! کنار برکه می‌روم و از آب زلال

آن سیراب می‌شوم و شکر خدا را به جا می‌آورم.

اینجا غدیر خُمّ است. «بِرکه زلال »، امّا اینجا سرزمین حجاز است و همه عرب زبانند ، پس باید این اسم را به عربی ترجمه کنم ، «برکه زلال» را به عربی «غدیر خُمّ» می‌گویند.

کاروان باید به حرکت خود ادامه دهد . کاش فرصتی بود تا کمی اینجا می‌ماندم و صفا می‌کردم ! نمی‌توانم از آبیِ این آب، چشم برگیرم!

عدّه‌ای مشک‌ها را پر از آب می‌کنند و به کاروان ملحق می‌شوند . پیامبر در حالی‌که بر شتر خود سوار است به برکه می‌رسد.

صدایی به گوش پیامبر می‌رسد

«یَ-أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ...»

ای پیامبر ! آنچه بر تو نازل کرده‌ایم برای مردم بگو که اگر این کار را نکنی، وظیفه خود را انجام نداده‌ای و خداوند تو را از فتنه‌ها حفظ

می‌کند . وعده خدا فرا می‌رسد ، خدا می‌خواهد کنار این برکه ، مردم را با ولایت آشنا همان گونه که آب این برکه ، تشنگان کویر را جانی تازه می‌بخشد ، ولایت علی علیه‌السلام هم تشنگان مسیر کمال را جانی دیگر خواهد بخشید.

مردم از آیه مهمّی که بر پیامبر نازل شده است خبر ندارند . صدای پیامبر سکوت صحرا را می‌شکند : «شتر مرا بخوابانید ! به خدا قسم ، تا دستور خدای خویش را انجام ندهم از این سرزمین نمی‌روم. »

شتر پیامبر را به زمین می‌خوابانند و پیامبر از شتر پیاده می‌شود . چهره پیامبر از خوشحالی می‌درخشد ، هیچ‌کس پیامبر را تا به حال این‌قدر خوشحال ندیده است.

مردم ، همه در تعجّبند ، نمی‌دانند چرا پیامبر دستور

توقّف داده است . باید صبر کنیم تا همه مردم به اینجا برسند، اوّل کاروان چند کیلومتر جلوتر از ما می‌باشد ، خیلی‌ها هم هنوز از ما عقب‌ترند ، فکر می‌کنم که طول این کاروان چندین کیلومتر بشود.

پیامبر دستور می‌دهد تا چند سوار نزد او بروند ، به آن‌ها دستور می‌دهد تا به همه کسانی که جلوتر رفته‌اند خبر بدهند که برگردند . هم‌چنین پیامبر عدّه‌ای را می‌فرستد تا به آن‌هایی هم که عقب هستند خبر بدهند که زودتر خود را به اینجا برسانند ، همه باید کنار این غدیر جمع شوند.

آفتاب بر سر و صورت من می‌تابد ، خوب است زیر درختانِ کنار برکه بروم . چه درختان سرسبز و بلندی ! این‌ها درخت مُغیلان است ، درختی بسیار بلند و خار دار که کنار برکه‌های این صحرا روییده است.

. این درختان با شاخه‌ها و برگ‌های انبوه خود ، سایبان خوبی برای مسافران هستند

فضای سایه این درختان پر از بوته‌های خار شده است و ما نمی‌توانیم زیر سایه آن استراحت کنیم . شاخه‌های این درختان هم بلند شده و بعضی از آن‌ها به زمین رسیده است.

پیامبر هم به سوی این درختان می‌آید ، او نگاهی به این درختان می‌کند و به فکر فرو می‌رود . آنگاه چهار نفر از یاران خود را صدا می‌زند . سلمان ، مقداد ، ابوذر ، عمّار . پیامبر از آن‌ها می‌خواهد تا بوته‌های خار زیر این درختان را از زمین در آوردندو شاخه‌های اضافی را قطع کنند . آن‌ها فورا مشغول می‌شوند ، ابتدا بوته‌های خار را از ریشه در

می‌آورند، خارها به دست آن‌ها فرو می‌رود ، امّا دردی احساس نمی‌کنند ، زیرا با عشقی مقدّس کارمی‌کنند . بعد از لحظاتی ، زیر درختان از بوته‌های خار خالی می‌شود ، امّا هنوز خارهای زیادی، روی زمین است و ممکن است به پای کسی برود.

پیامبر دستور می‌دهد تا زیر این درختان جارو شود ، و مقداری آب در آنجا پاشیده شود . گوش کن ، این سخن پیامبر است : «اکنون بروید و سنگ‌های بزرگ بیابان را جمع کنید و در آنجا منبری آماده کنید.»

معلوم می‌شود که این سخنرانی بسیار مهم است که پیامبر دستور داده اینجا این‌قدر تمیز و مرتّب شود . سنگ‌ها از بیابان جمع می‌شود و در زیر یکی از درختان ، روی هم قرار می‌گیرد.

پیامبر دستور می‌دهد تا جهاز و رواندازهای شتران را جمع کنیم و بر روی سنگ‌ها قرار دهیم زیرا هنوز ارتفاع منبر آن‌طور که باید بلند نشده است.

. . . سرانجام منبری به ارتفاع یک انسان درست می‌کنیم ، یک پارچه زیبا بر روی آن می‌کشیم تا این منبر زیبا و دلنشین باشد ، خوب است پارچه‌ای هم پشت منبر نصب کنیم تا مانع تابیدن آفتاب باشد.

اذان ظهر نزدیک است ، پیامبر دستور می‌دهد همه مردم در نماز شرکت کنند.

مردم از آب زلال برکه ، وضو می‌گیرند و صف‌های نماز را تشکیل می‌دهند ، آن‌هایی که زودتر آمده‌اند در سایه درختان قرار می‌گیرند ، معلوم است که این جمعیّت 120 هزار نفری در زیر سایه این درختان جای نمی‌گیرند.

کسانی‌که دیرتر آمده‌اند در زیر آفتاب قرار می‌گیرند ، زمین خیلی داغ است

، آن‌ها مجبورند عبای خود را زیر پاهایشان پهن کنند.

همه مسلمانان در صف‌های منظّم ایستاده‌اند و منتظرند تا با پیامبر نماز بخوانند . آن‌ها می‌دانند که پیامبر بعد از نماز می‌خواهد برایشان سخنرانی مهمّی کند.

در این میان به پیامبر خبر می‌رسد که عدّه‌ای از مردم از جمعیّت فاصله گرفته‌اند و در این اجتماع بزرگ شرکت نکرده‌اند.

خدایا ! مگر آن‌ها سخن پیامبر را نشنیده‌اند که همه باید برای نماز جمع شوند ؟

آری ، فرستادگان پیامبر بارها و بارها در میان جمعیّت اعلام کرده‌اند که همه باید در نماز شرکت کنند.

آن‌ها از بزرگان قریش هستند ، چرا آن‌ها از مسلمانان جدا شده‌اند ؟ فکر می‌کنم که آن‌ها فهمیده‌اند پیامبر امروز چه هدفی دارد ، برای همین می‌خواهند بهانه‌ای برای فردای خود داشته باشند.

چه بهانه‌ای بهتر از این‌که بگویند ما سخنان پیامبر را در روز غدیر نشنیدیم ؟

پیامبر علی علیه‌السلام را به حضور می‌طلبد و به او می‌گوید : «علی جان ! به سوی آنان برو و آنها را به اینجا بیاور» . علی علیه‌السلام حرکت می‌کند و به سمت آن‌ها می‌رود . بعد از لحظاتی . . . همه آن‌ها نزد پیامبر هستند.

اکنون دیگر همه مسلمانان جمع شده‌اند و آماده خواندن نماز هستند . پیامبر سجّاده خویش را کنار منبر می‌گستراند و آماده نماز می‌شود.

اللّه اکبر ! این صدای اذان است که به گوش می‌رسد.

چه منظره زیبایی!

یک بِرکه آب ، درختان با شکوه و شکوه نماز جماعت!

اینجا غدیر خُمّ است ، ظهر روز هجدهم ماه ذی‌الحجّه ، سال دهم هجری.

نماز

ظهر غدیر به پایان می‌رسد ، پیامبر از جای خود برمی‌خیزد ، از چند نفر می‌خواهد که سخنان او را با صدای بلند تکرار کنند تا همه ، سخنان او را بشنوند

پیامبر بالای منبر می‌رود و رو به مردم می‌ایستد ، همه ، منتظر شنیدن سخنان پیامبر هستند

او ابتدا از مردم سؤل می‌کند :«ای مردم ! آیا صدای مرا می‌شنوید ؟ من پیامبر شما هستم»

وقتی مطمئن می‌شود که همه مردم به سخنانش گوش می‌کنند ، سخنان خود را آغاز می‌کند

ابتدا خدا را به یگانگی یاد می‌کند:

بِسْمِ اللّه الرَّحْمَ-نِ الرَّحِیمِ

ستایش خدایی که یکتاست و شریکی ندارد ، خدایی که به همه چیز آگاهی دارد ، آفریننده آسمان‌ها و زمین است .

من به یگانگی او شهادت می‌دهم و به بندگی او اعتراف می‌کنم .

ای مردم ! خدا آیه‌ای را به من نازل کرده است ، گوش کنید ، این سخن خدا می‌باشد : «یَ-أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَیْکَ ... »«ای پیامبر ! آنچه را که به تو نازل کرده‌ایم به مردم بگو و اگر این کار را نکنی وظیفه خود را انجام نداده‌ای و خداوند تو را از فتنه‌ها حفظ می‌کند ». مردم ! می‌خواهم علّتِ نازل شدن این آیه را برای شما بگویم : جبرئیل بر من نازل شده و از طرف خدا دستور مهمّی را به من داده است . ای مردم ! من به زودی به دیدار خدا خواهم شتافت و از میان شما خواهم رفت ، اکنون از شما می‌پرسم من چگونه پیامبری برای شما بودم ؟

اشک از چشمان همه ما جاری می‌شود

، آخر چگونه باور کنیم که پیامبر به زودی از میان ما خواهد رفت ؟

پیامبر سکوت کرده و منتظر جواب است ، مردم ، همه با صدای بلند جواب می‌دهند : «ما شهادت می‌دهیم که دلسوز ما بودی و پیامبر خوبی برای ما بودی ، خداوند به تو بهترین پاداش‌ها را بدهد !» .

اکنون پیامبر علی علیه‌السلام را صدا می‌زند ، و از او می‌خواهد به بالای منبر بیاید ، علی علیه‌السلام از منبر بالا می‌رود و طرف راست پیامبر می‌ایستد . پیامبر رو به جمعیّت می‌کند و می‌گوید : «ای مردم ! من قرآن و عترت خود را به عنوان دو یادگار ارزشمند در میان شما باقی می‌گذارم .

می‌خواهم بدانم شما بعد از من با این دو یادگار ، چگونه رفتار خواهید کرد ».

من یک سؤل به ذهنم می‌رسد : چرا قبل از این سخن ، پیامبر علی علیه‌السلام را کنار خود فرا خواند ؟

شاید پیامبر می‌خواست که عترت خود را به مردم نشان دهد ، او می‌خواست به مردم بگوید که علی علیه‌السلام ، محور عترت اوست ! عترت پیامبر کسانی هستند که در خانه علی علیه‌السلام هستند ، علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام عزیزان پیامبر می‌باشند.

عدّه‌ای در فکر هستند تا عایشه ، دختر ابوبکر را که همسر پیامبر است به عنوان عترت پیامبر معرّفی کنند !!

آن‌ها قصد دارند تا با تبلیغات وسیع ، عایشه را کنار قرآن قرار دهند !

امّا امروز پیامبر ، علی علیه‌السلام را کنار خود آورد تا عترت خود را به همه نشان بدهد امروز دیگر برای همه

روشن شد که منظور پیامبر از عترت خود (که مقامی مانند قرآن دارند) چه کسانی است .

آری، پیامبر در عید غدیر هم به حدیث «ثقلین» تاکید ویژه‌ای می‌نمایند. سخن پیامبر ادامه می‌یابد : «ای مردم ! در رفتار خود با عترت من ، خدا را فراموش نکنید ، مبادا حقّ آن‌ها را از بین ببرید !» . خوب گوش کن ! پیامبر این جمله را سه بار تکرار می‌کند .

پیامبر و علی علیه‌السلام بر بالای منبر ایستاده‌اند و همه چشم‌ها به آن‌ها خیره شده است . صدای پیامبر بار دیگر سکوت را می‌شکند : «ای مردم ! چه کسی بر شما ولایت دارد ؟»

پیامبر ، منتظر پاسخ مردم است ، همه فریاد می‌زنند : «خدا و پیامبر او» .

برای بار دوم پیامبر سؤل می‌کند : «چه کسی بر شما ولایت دارد ؟» .

مردم دوباره می‌گویند : «خدا و پیامبر او» .

و بار سوم هم پیامبر همان سؤل را می‌کند و مردم همین جواب را می‌دهند .

همه مسلمانان ، اطاعت از خدا و پیامبر را بر خود واجب می‌دانند ، هیچ‌کس در ولایت خدا و پیامبر شک ندارد .

پیامبر دست علی علیه‌السلام را در دست می‌گیرد ، و تا آنجا که می‌تواند دست او را بالا می‌آورد و با صدای بلند می‌گوید : «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلیٌّ مَوْلاهُ؛ هر کس من مولای او هستم این علی، مولای اوست ».

سپس پیامبر چنین دعا می‌کند: «خدایا ! هر کس علی را دوست دارد تو او را دوست بدار ویاری کن ، و هر کس با

علی دشمنی کند با او دشمن باش و او را ذلیل کن ».

پیامبر این سخن خود را سه بار تکرار می‌کند . پیامبر می‌خواهد همه مردم ، علی علیه‌السلام را ببینند ، برای همین ، بازویِ علی علیه‌السلام را با مهربانی می‌گیرد و او را بلند می‌کند .

اکنون علی علیه‌السلام یک سر و گردن از پیامبر بالاتر قرار گرفته است .

پیامبر علی علیه‌السلام را این‌گونه بلند کرده است تا همه مردم ، امام خود را به خوبی ببینند .

صدای پیامبر به گوش می‌رسد : «ای مردم ! این علی است که برادر و جانشین من است ، او امیرمؤمنان است و به همه علوم من آگاه است ».

و بعد از آن پیامبر می‌گوید : «ای مردم آیا شنیدید ؟» . همه صدا می‌زنند : «آری ، ای رسول خدا !» .

پیامبر بار دیگر می‌گوید : «آیا شنیدید ؟» . بار دیگر مردم جواب می‌دهند : «آری، ای رسول خدا !» .

اکنون پیامبر رو به آسمان می‌کند و می‌گوید : «خدایا ! تو شاهد باش که من وظیفه خود را انجام دادم ، من سخن تو را برای این مردم گفتم» .

و بعد از آن می‌گوید : «ای جبرئیل ! تو هم شاهد باش» .

در این میان ، مردی از میان جمعیّت سؤال می‌کند : «ای رسول خدا ! منظور شما از این که علی ، مولای ماست ، چیست ؟» .

پیامبر با روی باز جواب او را می‌دهد و می‌گوید : «هر کس من پیامبر او هستم این علی امیر اوست» .

علی علیه‌السلام امیر

و آقای همه مسلمانان است .

با این سخنِ پیامبر ، دیگر برای هیچ‌کس شکّی نمانده است .

پیامبر بار دیگر مردم را مورد خطاب قرار می‌دهد :

ای مردم ! هر دانشی که خدا به من داده بود به علی آموختم ، بدانید فقط او می‌تواند شما را به سوی رستگاری رهنمون کند ، از شما می‌خواهم با او مخالفت نکنید و از قبول ولایت او ، سرپیچی نکنید .

آیا می‌دانید علی ، اوّلین کسی بود که به من ایمان آورد ؟ آیا آن روز را به یاد می‌آورید که فقط من و علی ، به خدای یگانه ایمان داشتیم و هیچ‌کس همراه ما نبود ؟

علی کسی است که بارها و بارها در مقابل دشمنان ، جان خویش را به خطر انداخته است، علی ، پیش من از همه، عزیزتر است، او یاری کننده دین خدا و هدایت کننده شماست .

بدانید که عترت و خاندان هر پیامبری از نسلِ خود او بوده است ، امّا عترت و خاندان من از نسلِ علی می‌باشد .

راه مستقیم را به شما نشان می‌دهم ، بدانید که علی و فرزندان او ، راه مستقیم هستند .

مردم ! خداوند می‌فرماید : «فَ-ٔامِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا » «به خدا و پیامبر و نوری که نازل شده است ، ایمان بیاورید ».

اکنون بدانید آن نوری که شما باید به آن ایمان بیاورید ، علی و فرزندان او می‌باشد .

ای مردم ! فضائل علی بیش از آن است که بتوانم برای شما بگویم ، آن‌قدر بگویم که هر کس از او

اطاعت کند به رستگاری بزرگی رسیده است .

من پیامبر خدا هستم و علی جانشین من و فرزندان او ، امامانِ شما هستند و آخرینِ آن‌ها، مهدی است.

مهدی همان کسی است که یاری کننده دین خدا می‌باشد و پیامبران قبل از من به او بشارت داده‌اند، او از جانب خدا انتخاب شده است و وارث همه علم‌ها و دانش‌ها می‌باشد، او ولیّ خدا در روی زمین می‌باشد.

ای مردم ، سخنان مرا به کسانی که در شهر و دیار خود هستند ، برسانید .

پیامبر می‌خواهد این سخنان او به گوش همه مردم برسد.

آری، این همان خطبه غدیر است که تاریخ را مبهوتِ عظمت خود کرده است.

خطبه غدیر، فریادِ بلندِ ولایت است .

بعد از لحظاتی . . .صدای اللّه اکبرِ پیامبر در غدیر می‌پیچد .

خدایا چه خبر شده است ؟

گویا جبرئیل آمده و آیه جدیدی را آورده است :

«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاْءِسْلامَ دِینًا».

«امروز دین را بر شما کامل کرده و نعمت خود را تمام نمودم و به این راضی شدم که اسلام ، دین شما باشد ».

پیامبر این آیه را برای مردم می‌خواند ، همه مردم می‌فهمند که اسلام با ولایتِ علی علیه‌السلام کامل می‌شود .

اسلام بدون ولایت ، دین ناقصی است که هرگز نمی‌تواند انسان را به کمال برساند .

سخن پیامبر ادامه پیدا می‌کند: «ای مردم! علی جانشین من است، او امام بعد از من است، علی برای من، همچون هارون علیه‌السلام است برای موسی علیه‌السلام».

به راستی پیامبر در این سخن می‌خواهد به چه چیزی اشاره کند؟

باید خاطره‌ای

از سال نهم هجری را در اینجا بازگو کنم. وقتی پیامبر همراه با لشکر اسلام از مدینه به سوی تبوک حرکت کرد، از علی علیه‌السلام خواست تا در مدینه بماند و در لشکر اسلام شرکت نکند. آری، پیامبر نگران کارشکنی منافقان بود و برای همین علی علیه‌السلام را در مدینه باقی گذارد تا نقشه‌های منافقان نقش بر آب شود.

وقتی پیامبر از مدینه بیرون رفت، منافقانی که در مدینه مانده بودند، شایعه‌ای را بر سر زبان‌ها انداختند؛ آنها گفتند: «پیامبر دوست نداشت علی علیه‌السلام همراه او باشد و برای همین علی علیه‌السلام را همراه خود نبرد».

این سخن به گوش علی علیه‌السلام رسید، او از مدینه بیرون آمد تا خود را به پیامبر برساند، هنوز پیامبر از مدینه زیاد دور نشده بود.

وقتی علی علیه‌السلام به پیامبر رسید ماجرا را برای آن حضرت تعریف کرد. پیامبر به علی علیه‌السلام گفت: «ای علی! به مدینه بازگرد که برای حفظ مدینه، هیچ کس مثل تو شایستگی این کار را ندارد».

سپس پیامبر رو به علی علیه‌السلام کرد و گفت:

یا علیّ أنتَ منّی بِمَنزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی...

ای علی! مقام و منزلت تو در پیش من، مانند مقام و منزلت هارون علیه‌السلام در نزد موسی علیه‌السلام است، همان‌طور که هارون علیه‌السلام، جانشین (بدون واسطه) موسی علیه‌السلام بود، تو نیز بعد از من جانشین من هستی با این تفاوت که بعد از من دیگر پیامبری نخواهد

بود.

این حدیثِ پیامبر به «حدیث منزلت» مشهور شد، چون پیامبر از منزلت و جایگاه و مقام علی علیه‌السلام سخن به میان آورد.

حتماً می‌دانی که هارون علیه‌السلام، برادرِ حضرت موسی علیه‌السلام

و جانشین و وصیّ او بود. این سخن پیامبر دلیل روشنی است که علی علیه‌السلام بعد از پیامبر جانشین اوست.

اکنون که پیامبر در سرزمین «غدیر» از حدیث «منزلت» یاد می‌کند. بار دیگر به مردم می‌گوید که مقام و منزلت علی علیه‌السلام نزد من، مانند مقام و منزلت هارون علیه‌السلام نزد موسی علیه‌السلام است.

پیامبر می‌خواهد همه بدانند که مقام علی علیه‌السلام در نزد او چگونه است.

پیامبر هنوز بالای منبر است ، او نگاهی به مردم می‌کند و می‌گوید : «ای مردم ! اکنون وقت آن فرا رسیده که به من تبریک بگویید ، زیرا خداوند ولایت و امامت را به عترت من داده است ، از شما می‌خواهم تا با علی بیعت کنید و به او با لقب امیرِمؤمنان سلام کنید ، خدا مرا مأمور کرده است تا از شما برای ولایت علی و امامانی که بعد از او می‌آیند و از نسل او هستند، اقرار بگیرم».

همه مردم به چهره پیامبر چشم دوخته‌اند، آن‌ها می‌دانند که پیامبر منتظر شنیدن جواب آن‌ها می‌باشد، برای همین آن‌ها یک صدا جواب می‌دهند: «ما سخن تو را شنیدیم و به امامت و ولایت علی و فرزندان او اقرار می‌کنیم».

اکنون پیامبر و علی علیه‌السلام از منبر پایین می‌آیند .

پیامبر می‌خواهد مراسم بیعت با علی علیه‌السلام به صورت رسمی باشد برای همین دستور می‌دهد تا زیر سایه درختان ، خیمه‌ای بر پا کنند .

آیا می‌دانی این خیمه برای چیست ؟

این خیمه سبز ولایت است !

پیامبر از علی علیه‌السلام می‌خواهد تا در این خیمه بنشیند و مردم برای بیعت نزد او بروند .

علی علیه‌السلام وارد خیمه

می‌شود ، خیمه ولایت چه حال و هوایی دارد !

پیامبر وارد خیمه ولایت می‌شود ، کنار علی علیه‌السلام می‌ایستد ، گویا پیامبر کار مهمّی با او دارد .

در میان عرب، رسم بر این است که وقتی می‌خواهند ریاست شخصی را بر قومی اعلام کنند بر سر او عمامه می‌بندند .

پیامبر هم عمامه مخصوص خود را به عنوان تاج افتخار بر سر علی علیه‌السلام می‌بندد ، نام این عمامه ، سحاب است .

سیمای مولا، زیباتر شده است . تاج ولایت که بر سر اوست بر جلال او افزوده است .

پیامبر از خیمه بیرون می‌آید ، تا لحظاتی دیگر ، مراسم بیعت با علی علیه‌السلام شروع می‌شود .

در این میان ، گروهی از بزرگان قریش به سوی پیامبر می‌آیند و می‌گویند : «ای رسول خدا ! تو می‌دانی که این مردم تازه مسلمان شده‌اند ، آن‌ها هنوز رسم و رسوم دوران جاهلیّت را فراموش نکرده‌اند ، آن‌ها هرگز به امامت پسر عمویت ، علی ، راضی نخواهند شد ، برای همین ما از تو می‌خواهیم تا شخص دیگری را برای رهبری انتخاب کنی» .

پیامبر رو به آن‌ها می‌کند و می‌گوید : «ولایت و رهبری علی به انتخاب من نبوده است که اکنون بتوانم از این تصمیم برگردم ، این دستوری است که خدا به من داده است» .

بزرگان قریش این سخن را که می‌شنوند به فکر فرو می‌روند .

در این هنگام ، یکی از آن‌ها رو به پیامبر می‌کند و می‌گوید : «ای پیامبر ! اگر می‌ترسی مخالفت خدا را بکنی و علی را بر کنار کنی ،

یکی از بزرگان قریش را در رهبری با علی شریک کن» .

پیامبر نمی‌پذیرد ، امر امامت و ولایت به دست خداست ، اگر خدا می‌خواست برای علی در امر امامت شریکی قرار می‌داد .

این مردم نمی‌دانند که ولایت و امامت ، چیزی بالاتر از یک حکومت ظاهری است ، ولایت ، مقام خدایی است که فقط خدا آن را به هر کس که بخواهد می‌دهد . بزرگان قریش با ناامیدی خیمه پیامبر را ترک می‌کنند .

مردم آماده شده‌اند تا مراسم بیعت را انجام دهند ، سلمان ، مقداد ، ابوذر و عمّار را نگاه کن ، آن‌ها در اوّل صف ایستاده‌اند .

همه دوستان امامت ، امروز خوشحال هستند ، به راستی که امروز روز عید است .

مردم خود را برای بیعت با علی علیه‌السلام آماده می‌کنند ، در این میان ، چشم من به دو نفر می‌افتد .

آن‌ها وقتی با پیامبر روبرو می‌شوند سؤل می‌کنند : «آیا دستور خدا این است که ما باید با علی بیعت کنیم یا این خواسته خود توست ؟» .

پیامبر در پاسخ می‌گوید : «این دستور خداست» .

بعد از شنیدن این سخن ، آن دو نیز خود را برای بیعت آماده می‌کنند .

یک صف طولانی در اینجا هست ، مردم می‌خواهند با مولا و آقای خودشان بیعت کنند .

دو نفر در اوّل صف ایستاده‌اند ، تا من می‌روم اسم آن‌ها را سؤل کنم ، آن‌ها وارد خیمه ولایت می‌شوند .

صدای آن‌ها به گوشم می‌رسد : «سلام بر تو ای امیر مؤمنان» .

آن‌ها با علی علیه‌السلام بیعت می‌کنند و

با صدای بلند می‌گویند : «خوشا به حال تو ای علی ! به راستی که تو ، مولای ما و مولای همه مردم شدی ». آیا آن دو نفر را می‌شناسید ؟

باید صبر کنیم تا آن‌ها از خیمه بیرون بیایند .

-- ببخشید ، آیا می‌شود شما خودتان را معرّفی کنید ؟

-- چطور شما ما را نمی‌شناسید ؟ ! من ، عُمَر بن خطّاب هستم ، این هم ابو بکر است، ما اوّلین کسانی هستیم که با علی علیه‌السلام بیعت کرده‌ایم .

خیلی‌ها دلشان می‌خواست که آن‌ها اوّلین نفر باشند ، ولی ما ، گوی سبقت را از همه ربودیم !

امّا من فکر می‌کنم اصلاً مهم نیست اوّلین نفری باشی که بیعت می‌کنی ! مهم این است که اوّلین نفری نباشی که بیعت خود را می‌شکنی !! اگر بتوانی به پیمان خود وفادار بمانی ، هنر کرده‌ای !

همه پیامبران وقتی می‌خواستند جانشین خود را معرّفی کنند در روز هجدهم ماه ذی‌الحجّه این کار را انجام می‌دادند . امروز روزی است که دین خدا کامل شده است ، آیا ما نباید شاد باشیم ؟

به راستی که عید واقعی امروز است ، هیچ روزی به بزرگی امروز نمی‌رسد .

آنجا را نگاه کن ! چرا اینان خاک بر سر خود می‌ریزند ؟ اینان که هستند ؟ امروز که روز سرور و شادی است ، چرا این چنین می‌کنند ؟

این‌ها همه ، شیاطین زمین هستند که وقتی فهمیده‌اند که پیامبر ، علی علیه‌السلام را به عنوان جانشین خود معرّفی کرده است از شدّت ناراحتی خاک بر سر می‌ریزند ،

امروز برای آن‌ها روز غصّه است .

آن‌ها نزد رئیس خود ، ابلیس، جمع می‌شوند ، ابلیس به آن‌ها نگاه می‌کند و می‌گوید : «چه شده است ؟ چرا خاک بر سر خود می‌ریزید ؟» .

آن‌ها جواب می‌دهند : «مگر ندیدی که محمّد ، ولایت علی را اعلام کرد و همه مردم با علی بیعت می‌کنند؟» .

ابلیس خنده‌ای می‌کند ومی‌گوید : «ناراحت نباشید ، در میان این جمعیّت عدّه‌ای هستند که قول داده‌اند به بیعت امروز خود وفادار نمانند» .

شیطان برای این که حکومت عدالت‌محور علی علیه‌السلام برپا نشود همه سعی و تلاش خود را خواهد نمود .

یک نفر با سرعت از جمعیّت دور می‌شود ، حدس می‌زنم او نمی‌خواهد با علی علیه‌السلام بیعت کند . بعد از لحظاتی او را می‌بینم که به سوی خیمه پیامبر می‌آید .

چه شد ، چرا او برگشت ؟

وقتی او با پیامبر روبرو می‌شود چنین می‌گوید : « من داشتم از اینجا می‌رفتم تا با علی بیعت نکنم ، ناگهان به سواری زیبا و بسیار خوشبو برخوردم، او به من گفت که هر کس از بیعت غدیر، امتناع کند یا کافر است یا منافق ؛ برای همین بود که بازگشتم تا با علی بیعت کنم ».

پیامبر لبخندی می‌زند و می‌گوید : «آیا آن سوار را شناختی ؟ او جبرئیل بود که تو را به بیعت با علی علیه السلام تشویق کرد» .

خداوند در مقابل دسیسه‌های شیطان ، فرشتگان را می‌فرستد تا مردم را به راه راست هدایت کنند .

اکنون نوبت زنان است که با علی علیه‌السلام بیعت کنند، همسران پیامبر

هم آماده بیعت با علی علیه‌السلام می‌شوند. .

به دستور پیامبر ظرف آبی را می‌آورند و پرده‌ای بر روی آن می‌زنند .

زنان در آن سوی پرده دست خود را در آن آب می‌نهند و علی علیه‌السلام هم در سوی دیگر پرده دست خود را در آب می‌گذارد و به این روش آن‌ها هم با امام خود بیعت می‌کنند .

حَسّان ، شاعر توانمند عرب به سوی پیامبر می‌آید . وقتی او روبروی پیامبر قرار می‌گیرد چنین می‌گوید : «ای رسول خدا ! آیا اجازه می‌دهی شعری را که امروز در مدح علی علیه‌السلام سروده‌ام بخوانم ؟» . پیامبر لبخندی می‌زند و به او اجازه می‌دهد .

حَسّان سینه‌ای صاف می‌کند و با صدای بلند شروع به خواندن می‌کند :

یُنادیهِم یَومَ الغَدیرِ نَبیُّهُم

بِخُمٍّ وَاَکْرَمَ بِالنَّبیِّ مُنادِیا

یَقُولُ : فَمَن مَولاکُم وَوَلیُّکُم ؟

فَقالُوا وَلَم یَبدوا هُناکَ التَّعادِی

إلهَکَ مَولانا وَأَنتَ وَلیُّنا

وَلَن تَجِدَنْ مِنّا لَکَ عاصِفَقالَ لَهُ : قُم یا علیُّ فَإنَّنی

رَضیتُکَ مِنْ بَعْدی إماما وَهادِی

پیامبر در روز غدیر با امّت خویش سخن گفت و تو می‌دانی هیچ سخنگویی گرامی‌تر از پیامبر نیست ، او از امّت خود پرسید : «مولایِ شما کیست ؟» .

همه مردم در پاسخ گفتند : «خدا و شما ، مولای ما هستید و ما همه ، گوش به فرمان تو هستیم» ، پس پیامبر رو به علی علیه‌السلام کرد و فرمود : «ای علی ! از جای خود برخیز که من تو را امام و جانشین بعد از خود قرار داده‌ام» .

شعر حسّان تمام می‌شود ، پیامبر نگاهی می‌کند و

می‌گوید : «ای حسّان ، تا زمانی که با شعر خود ما را یاری کنی از جانب فرشتگان یاری خواهی شد» .

به راستی که هنر می‌تواند حقیقت را ماندگار کند و تا قیامت، شعر حسّان از یادها فراموش نخواهد شد ، کاش من و تو هم با زبان عربی آشنایی بیشتری داشتیم و می‌توانستیم زیبایی این اشعار را بهتر درک کنیم .

این شعر آن‌قدر در کام عرب‌ها، زیبا و دلنشین است که دیگر ممکن نیست از ذهن‌ها پاک شود ، این شعر در طول تاریخ مانند خورشیدی در آسمان ولایت خواهد درخشید و روشنی بخش راه آزادگان خواهد بود .

آیا می‌دانی منظور پیامبر از کلمه «مولا» چه بود ؟

در زبان عربی کلمه مولا ، دو معنا دارد :

الف . صاحبِ ولایت .

ب . دوست .

ممکن است یک نفر با توجّه به معنای دومِ کلمه مولا ، از سخن پیامبر چنین برداشتی کند : «هر کس که من دوست او هستم ، علی هم دوست اوست» .

و روشن است که با این معنا ، دیگر ولایت علی علیه‌السلام اثبات نمی‌شود ، به زودی دشمنان علی علیه‌السلام ، سعی خواهند کرد در معنای سخن پیامبر ، این اشکال را وارد کنند .

من در سخن پیامبر فکر می‌کنم ، آری، یک ساعت فکر کردن، بهتر از هفتاد سال عبادت است .

به چند سؤل مهم رسیده‌ام :

چرا پیامبر دستور داد تا آن همه جمعیّت در آن هوای گرم توقّف کنند ؟

چرا پیامبر همه آن‌هایی را که جلوتر رفته بودند، باز گرداند ؟

برای چه پیامبر از همه مسلمانان خواست تا با علی علیه‌السلام بیعت

کنند ؟

چرا امروز آیه قرآن نازل شد که خدا ، دین اسلام را کامل کرد ؟

برای چه خداوند به پیامبر قول داد که او را از فتنه‌ها حفظ می‌کند ؟

چرا پیامبر دستور داد تا مردم علی علیه‌السلام را امیر مؤمنان خطاب کنند؟

آیا در اعلام «دوستی با علی علیه‌السلام» ، احتمال خطر و فتنه‌ای می‌رفت که خدا به پیامبر وعده داد که ما تو را از فتنه‌ها حفظ می‌کنیم ؟

آیا می‌شود اعلامِ دوستی با علی علیه‌السلام ، این‌قدر مهم باشد که اگر پیامبر این کار را انجام ندهد وظیفه پیامبری خود را انجام نداده باشد ؟! آیا اعلام دوستی با علی علیه‌السلام نیاز به آن داشت که پیامبر مردم را در غدیر جمع کند ؟!

فقط در اعلام ولایت و رهبری علی علیه‌السلام بود که احتمال فتنه دشمنان می‌رفت و خدا پیامبر را از این فتنه‌ها حفظ فرمود .

این ولایت علی علیه‌السلام است که دین را کامل کرد !

فقط ولایت و رهبری علی علیه‌السلام است که با بیعت کردن سازگاری دارد .

موافقی کارهای پیامبر را با هم مرور کنیم ؟

پیامبر دستور داد زیر درختان را جارو بزنند ، آب بپاشند ، منبری درست کنند ،همه مردم جمع شوند ، در نماز شرکت کنند و بعد از سخنرانی ، همه مردان و زنان با علی علیه‌السلام بیعت کنند .

این کارهای پیامبر فقط با معنای صاحبِ ولایت سازگاری دارد .

منظور پیامبر این بود : «هر کس من بر او ولایت دارم ، علی هم بر او ولایت دارد» .

ای کسی‌که می‌گویی منظور پیامبر در غدیر فقط

اعلام دوستی با علی علیه‌السلامبود ، گوش کن : من حرفی ندارم که سخن تو را بپذیرم ، امّا در این صورت دیگر ، پیامبر انسان کاملی نخواهد بود.

آیندگان زمانی‌که متوجّه شوند که پیامبر در هوای داغ و سوزان ، 120 هزار نفر را ساعت‌ها معطّل کرده برای این‌که بگوید من پسر عموی خودم را دوست دارم، انصاف بدهید، آیا آن‌ها نخواهند گفت آن پیامبر دیگر چگونه انسانی بود ؟

همه این مردم می‌دانند که پیامبر علی علیه‌السلام را خیلی دوست دارد ، دیگر چه نیازی بود که این مراسم باشکوه برگزار شود ؟

عشق و دوستی پیامبر به علی علیه‌السلام ، حرف تازه‌ای نیست ! از روز اوّل ، پیامبر عاشق او بوده است ، این‌که دیگراین همه مراسم نمی‌خواهد.

پس چرا می‌خواهی سخن پیامبر در غدیر را به گونه‌ای معنا کنی که از پیامبر تصویر انسانی غیر کامل ساخته شود ؟

باید سخن پیامبر را به گونه‌ای معنا کنی که با عقل و هوش و سیاست پیامبر مطابق باشد .

پیامبر این مراسم باشکوه را برگزار کرد تا مسأله مهمّ رهبری جامعه را بیان کند .

به راستی چه مسأله‌ای مهمّ‌تر از رهبری جامعه وجود دارد ؟

فقط با این معناست که همه دنیا از عقل و درایت پیامبر متعجّب می‌شوند .

پیامبر ما به دستور خدا در بهترین زمان و مکان ، امّت خویش را جمع کرد و جانشین خود را به آن‌ها معرّفی نمود .

گروهی از مردم هنوز منتظرند تا نوبتشان فرا برسد، آن‌ها هم می‌خواهند با علی علیه‌السلام بیعت کنند. دیدن این صحنه برای پیامبر

بسیار لذّت بخش است . او بعد از بیعت هر گروه ، رو به آسمان می‌کند و می‌گوید : «ستایش خدایی که من و خاندان مرا بر همه برتری بخشید» .

او از این‌که برای بیعت با علی علیه‌السلام چنین مراسم باشکوهی برگزار شده است ، شادمان است .

اکنون دیگر جامعه اسلامی رهبر و امام دارد و اگر مرگ پیامبر فرا برسد جامعه ، مسیر کمال و سعادت خود را ادامه خواهد داد .

سر و صدایی می‌شنوم . چه خبر شده است ؟ جوانی با چند نفر از اینجا دور می‌شود ، چقدر با غرور و تکبّر راه می‌رود ! این جوان کیست ؟ چه می‌گوید ؟ چرا این‌قدر عصبانی است ؟

او فریاد برمی‌آورد : «محمّد دروغ گفته است ! ما هرگز ولایت علی را قبول نمی‌کنیم !» .

او کیست که چنین گستاخانه سخن می‌گوید ؟ از اطرافیان خود پرس‌وجو می‌کنم ، او معاویه است .

جای تعجّب نیست ، سال‌ها پدر او پرچمدار لشکر کفر بوده است . او پسر همان کسی است که برای کشتن پیامبر به مدینه لشکرکشی کرده بود. معاویه دشمنی با حقّ و حقیقت را از پدر به ارث برده است . نه تنها با علی علیه‌السلام بیعت نمی‌کند بلکه آشکارا مخالفت خود را اعلام می‌دارد . او به سوی خاندان و فامیل خود، بنی اُمیّه می‌رود .

عدّه‌ای از مسلمانان نزد پیامبر می‌روند، آنان در حضور پیامبر می‌نشینند، سکوت همه جا را فرا گرفته و نگاه پیامبر به گوشه‌ای خیره مانده است ، هیچ‌کس سخن نمی‌گوید .

بعد از لحظاتی . . .پیامبر سکوت را

می‌شکند و آیه‌هایی که همین الآن جبرئیل آورده است را می‌خواند :

«فَلا صَدَّقَ و لاصَلّی... وَ ل-کِنْ کذَّبَ و تَولّی ... » ، «وای بر آن کسی‌که حق را قبول نکرد و آن را دروغ شمرد و با تکبّر به سوی خویشانش رفت ، پس وای بر او !».

همه با خود می‌گویند: این آیه‌ها به چه مناسبت نازل شده است ؟

آن‌ها خبر ندارند که معاویه ، از پذیرش ولایت علی علیه‌السلام سرباز زده و با تکبّر به سوی خاندان خود رفته است .

جبرئیل ، همه اخبار را برای پیامبر آورده و با نازل شدنِ این آیه‌ها ، آبروی معاویه پیش مردم می‌رود .

پیامبر ابتدا تصمیم می‌گیرد تا معاویه را مجازات کند ، امّا از این کار منصرف می‌شود .

شاید تو بگویی : پیامبر باید او را به سزای عمل خود برساند ، امّا بدان که امروز ، حنای معاویه رنگی ندارد .

او دشمنی خود را با پیامبر آشکار کرد و دیگر مردم او را شناختند و فریب او را نمی‌خورند . مردم او و پدرش (ابوسفیان) را به خوبی می‌شناسند ، آن‌ها از قدیم دشمنان پیامبر بوده‌اند ، دست آن‌ها آلوده به خون حمزه علیه‌السلام، عموی پیامبر است !

می‌توان نگرانی را در چهره پیامبر حس کرد، او نگران پیرمردهایی است که سنّ و سالی از آن‌ها گذشته است ، آن‌ها به ظاهر ریش خود را در راه اسلام سفید کرده‌اند و مردم آن‌ها را به عنوان یار پیامبر می‌شناسند و همه جا خود را همراه و یار پیامبر نشان داده‌اند!! آن‌ها با علی علیه‌السلام بیعت کردند و

اتّفاقا ، اوّلین کسانی بودند که این کار را کردند ، آنان امروز بیعت کرده‌اند ، امّا به فکر فتنه‌ای بزرگ هستند ،

آن‌ها می‌خواهند با نام اسلام ، کمر ولایت را بشکنند .

کم‌کم خورشید به افق نزدیک می‌شود ، هنوز بسیاری از مردم بیعت نکرده‌اند . به من خبر می‌رسد که پیامبر می‌خواهد دو روز دیگر در غدیر بماند تا همه بتوانند با امام خود بیعت کنند .

مراسم بیعت فعلاً متوقّف می‌شود و اذان مغرب گفته می‌شود ، نماز برپا می‌شود و بعد از نماز هر کسی به خیمه خود می‌رود .

امشب ، این بیابان میزبان 120 هزار نفر است ، زیر نور ماه تا چشم کار می‌کند خیمه می‌بینی .

ساعتی می‌گذرد و من در خیمه خود هستم ، امّا نمی‌دانم چرا خواب به چشمم نمی‌آید . خوب است بلند شوم و دوری بزنم . کنار برکه می‌روم ، تصویر زیبای ماه در آب افتاده است ، نسیم آرامی می‌وزد .

بلند می‌شوم که به خیمه خود بروم تا استراحت کنم .

در مسیر راه ، صدایی به گوشم می‌رسد ؟ گویا چند نفر در خیمه‌ای با هم سخن می‌گویند :

-- محمّد دیوانه شده است !

-- آیا می‌بینید که چگونه عشق علی ، محمّد را دیوانه کرد !

-- او آرزو دارد که بعد از او ، علی به حکومت برسد ، امّا به خدا قسم ، ما نمی‌گذاریم که چنین بشود .

خدای من ! چه می‌شنوم ؟

اینان چه کسانی هستند که این چنین به پیامبر خدا جسارت می‌کنند ؟

نکند نقشه‌ای در

سر داشته باشند ؟ نکند بخواهند فتنه‌ای برپا کنند ؟

امّا خداوند خودش به پیامبر قول داده است که او را از فتنه‌ها حفظ کند .

در این هنگام یک نفر وارد خیمه آن‌ها می‌شود و با ناراحتی می‌گوید : «هنوز رسول خدا در میان ماست و شما این چنین سخن می‌گویید ؟ به خدا قسم ، فردا صبح همه سخنان شما را به پیامبر خواهم گفت» .

نگاه کن ! مردی که از خیمه آن‌ها بیرون می‌آید حُذیفه یکی از یاران باوفای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌باشد .

ظاهرا ، خیمه او در همسایگی خیمه این سه نفر بوده و سخنان این‌ها را شنیده است .

در تاریکی شب ، این سه نفر به دنبال حُذیفه می‌دوند :

-- ای حُذیفه ! ما همسایگان تو هستیم . تو را به حقِّ همسایگی قسم می‌دهیم، راز ما را فاش نکن .

-- اینجا جایِ حقِّ همسایگی نیست ، اگر گفته هایتان را از پیامبر پنهان کنم وظیفه خود را نسبت به پیامبر انجام نداده‌ام .

این کار خدا بود که این سه نفر حواسشان پرت شود و آن‌قدر بلند حرف بزنند که صدای آن‌ها به گوش حُذیفه برسد .

خدا به پیامبر وعده داده بود که او را از فتنه‌ها حفظ می‌کند .

مردم برای خواندن نماز صف می‌بندند ، نماز صبح برپا می‌شود . خورشید روز دوم غدیر طلوع می‌کند و همه جا را روشن می‌کند .

من در اطراف خیمه پیامبر پرسه می‌زنم ، منتظرم تا حُذیفه را پیدا کنم ، می‌دانم او به خیمه پیامبر خواهد آمد .

حُذیفه به این

سو می‌آید ، داخل خیمه می‌شود ، خوب است من هم همراه او بروم .

-- ای پیامبر ! دیشب ، صدای چند نفر را شنیدم که ظاهرا می‌خواهند توطئه‌ای بکنند .

-- ای حُذیفه ! آیا آن‌ها را می‌شناسی ؟

-- آری .

-- سریع برو و آن‌ها را به اینجا بیاور .

حُذیفه برمی‌خیزد و آن سه نفر را با خود می‌آورد .

آن‌ها وارد خیمه پیامبر می‌شوند ، علی علیه‌السلام را می‌بینند که شمشیرش را در دست دارد .

پیامبر رو به آن‌ها می‌کند و می‌گوید : «شما دیشب با یکدیگر چه می‌گفتید ؟» .

همه آن‌ها می‌گویند : «به خدا قسم ، ما اصلاً با هم سخنی نگفته‌ایم ، هر کس از ما چیزی برای شما گفته، دروغگوست» .

این سه نفر قسم دروغ می‌خورند و پیامبر آن‌ها را به حال خود رها می‌کند و آن‌ها به خیمه‌های خود می‌روند .

اکنون دیگر آن‌ها شناسایی شده‌اند و با دیدن برق شمشیر علی علیه‌السلام ترس تمام وجودشان را فرا گرفته است .

پیامبر دستور می‌دهد تا بقیّه مردم با علی علیه‌السلام بیعت کنند ، کسانی‌که روز قبل موفّق به بیعت نشدند به سوی خیمه ولایت می‌آیند و بیعت می‌کنند .پیامبر می‌خواهد همه مردم با امام بیعت کنند تا برای هیچ‌کس بهانه‌ای باقی نماند .

بیان دانش آموزی

عید غدیر

هوا خیلی گرم است.کاروانیان پس از اعمال سنگین حج در راه شهرهایشان هستند؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در روزهای قبل به مناسبت های مختلف شایستگی های علی علیه السلام را برای مسلمانان بیان کرده اند. مسلمانانی که در بین آن ها تازه مسلمانان

زیادی به چشم می خورد. منافقان بو برده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در پیِ اعلام همگانیِ جانشینی حضرت علی علیه السلام است. برای پراکنده کردن جمعیت از دور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قبیله های مختلف را سریع تر حرکت می دهند تا به بهانه ی دلتنگی خانواده ها از کاروان حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم جلو بیفتند. حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم دستور توقف کاروان را در کنار برکه ای می دهند. حاجی ها خود را به آب می رسانند تا قدری خود را خنک کنند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمان می دهند تا کاروان های جلو افتاده را بازگردانند و منتظر می شوند تا کاروان های عقب مانده برسند. مگر چه خبر است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حتی به کاروان های رفته دستور برگشت داده است؟ این سؤال نقل مجلس خیلی ها شده است. مگر حج تمام نشد؛ پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چرا همه را این جا جمع کرده است؟

سلمان و ابوذر، عمار و حُذَیفه زودتر خود را به غدیر رسانده اند تا فضا را برای برنامه ای بزرگ آماده کنند. جایی را برای برنامه انتخاب کرده اند که از اطراف به خوبی دیده می شود. با سنگ ها و باربند شتران سکویی درست می کنند. سنگ ها و خارها را از میان دست و پای کاروانیان برمی دارند. خورشید خود را بالای بالا کشیده است؛ نزدیک اذان ظهر است.

از آب برکه وضو می گیرند، صف های نماز را مرتب می کنند. چه جمعیتی! و چه نمازی! پس از نماز، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بالای منبر سنگی می رود. اول باید مطمئن شود که صدا به همه می رسد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از رسیدن صدا به همه مطمئن می شوند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سخنان خود را با نام خدا آغاز می کند و پس از حمد و ستایش خداوند می فرماید:....خداوند به من وحی کرده است که پیامش را به شما برسانم و اگر این کار را انجام ندهم عذابش بر من نازل می شود...و او ضمانت کرده است که مرا از خطرها حفظ می کند.

خداوند وحی فرموده است که: ای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن چه پروردگارت به تو رسانده است را به مردم برسان و إلا رسالتت را انجام نداده ای. ای مردم! من در تبلیغ آن چه خدا بر من نازل کرده است کوتاهی نکردم. من سبب نزول آیه را برایتان می گویم. جبرئیل سه بار بر من فرود آمد و سلام پروردگار را به من رساند که در اینجا بایستم و به همگان بگویم که علی بن أبی طالب برادر و جانشین من و امام پس از من است. جایگاه او مشابه جایگاه هارون برای موسی است؛ جز آن که پیامبری پس از من نیست؛ پس از خدا و پیامبر، او سرپرست شما است.

همه ی صحرا

انگار گوش شده است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این گونه ادامه می دهند: خدا در این باره فرموده است: تنها و تنها سرپرست شما خدا و پیامبرش است و مؤمنانی که نماز به پا می دارند و در حال رکوع صدقه می دهند و علی بن أبی طالب نماز را برپاداشت و صدقه داد؛ در حالی که در رکوع بود. او همیشه رضای خدا را می طلبد.

صحبت ها ادامه می یابد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در ادامه می فرماید: از جبرئیل خواستم که مرا از رساندن این پیام معاف کند؛ زیرا می دانم که منافقان بسیار و مؤمنان کم تعدادند. منافقان همان کسانی اند که قرآن درباره شان می گوید: آن ها سخنانی می گویند که در دل به آن ایمان ندارند... .

جمعیت در چند جای سخنرانی سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را تأیید می کند.

سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به گونه ای است که همه گرمای هوا را فراموش کرده اند. گویی تمام کوه و دشت در حال گوش دادن به سخنان پیامبرند؛ حتی باد هم نمی وزد تا مبادا سکوت جلسه شکسته شود.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند از من راضی نمی شود،مگر دستورش را به شما برسانم.

ای مردم بدانید!خداوند او (علی علیه السلام) را سرپرست و امام شما قرار داده است. و پیروی از او واجب است. خداوند مخالف او را لعنت می کند و پیروان او را می آمرزد.

پس از من علی علیه السلام سرپرست

و امام شما است و پس از او امامت در فرزندان او است... .

پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از علم و شجاعت و ایمان ایشان گفت و این که او نخستین مسلمان است، فرمود: بترسید از این که با او مخالفت کنید و در آتشی بیفتید که هیزمش سنگ ها و انسان ها هستند.

نزول آیه اکمال

جبرئیل آیه ای آورده است: الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا. (امروز دینتان را برای شما کامل کردم و نعمتم را برایتان تمام و کامل کردم و راضی شدم که اسلام دینتان باشد).

خدایا! با دوست او دوست باش و بادشمن او دشمن. خدایا! تو فرمودی که امامت پس از من برای حضرت علی علیه السلام است؛ خدایا! وقتی او را برگزیدی و من آن را برای مردم بیان کردم فرمودی که امروز دین بندگانت را کامل کردی و نعمتت را بر ایشان تمام نمودی و راضی شدی که اسلام دین شان باشد...

ای مردم!

بیایید و به من تبریک بگویید و با علی علیه السلام بیعت کنید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عمامه ی خود را بر سر حضرت علی علیه السلام گذاشت و جمعیت یک به یک برای بیعت صف کشیدند. بیعت این جمعیت چقدر طول خواهد کشید!

برای بیعت زنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم طشت آبی فراهم می شود . زنان از پشت پرده ای دست خود را در طشت می گذارند و این سوی پرده هم امیرالمؤمنین علیه السلام دست خود را در آب

می گذارد.

هنوز بیعت تمام نشده است که منافقان در گوش یکدیگر شروع به پچ پچ می کنند.گویا باز نقشه ای دارند!

نکته ها

2 . خبردادن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از نزدیک بودن زمان رحلتشان،بیان مأموریت مهم الهی، بیان مقام برادری و جانشینی ایشان، بیان دوباره ی حدیث ثقلین،حدیث منزلت،آیه ی ولایت (بخشش انگشتری)، لعنت مخالفان حضرت علی علیه السلام، امامت او و فرزندانش تا قیامت و...همه در خطبه ی غدیر آمده است؛ هر کدام به تنهایی برای اثبات جانشینی علی علیه السلام کافی است.

3 . پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در چندین جای خطبه ی خود از جانشینی حضرت علی علیه السلام سخن گفته اند.این سخنان منحصر به عبارت «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» نیست تا دشمنان دین بخواهند با تحریف معنای مولی،آن را دوستی معنی کنند.

4 . حتی یک فرد معمولی نیز مردم را آن هم پس از مراسم دشوار حج و زیر آفتاب داغ سه روز معطل نمی کند تا بگوید من و علی با هم رفیق هستیم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای بیان جانشینی حضرت علی علیه السلام و بیعت مردم این برنامه را اجرا فرمود.

5 . پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عده ی زیادی از مسلمانان را که تازه از حج آمده اند، منافق می داند؛ پس بسیاری

از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخلاف ظاهرشان،انسان هایی منافق بودند.

6 . معرفی همگانی حضرت علی علیه السلام آن قدر مهم بود که با انجام ندادن آن تمام زحمات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هدر می رفت.

7 . معرفی حضرت علی علیه السلام به جانشینی در فرازهای فراوانی از خطبه به چشم می خورد که ما تنها برخی از فرازهایش را آوردیم.

8 . پیروی نکردن از حضرت علی علیه السلام انسان را اهل آتش جهنم می کند.

9 . این حرف خنده داری است که بعضی ها می گویند: مولا یعنی دوست! رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برای اعلام دوستی کاروانیان را سه روز معطل نمی کند.

10 . بیشتر جمعیت غدیر را منافقان تشکیل می دادند. در روز غدیر ده ها هزار نفر با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیعت کردند اما تنها عده ی کمی به پیمانشان وفادار ماندند.

11 . خداوند پس از اعلام جانشینی علی علیه السلام دین را کامل و پسندیده دانسته است؛ خداوند از دینِ کسانی که جانشینی علی علیه السلام را قبول نکردند،راضی نیست

پیوند مهدوی

نکند ما هم او را تنها گذاریم!

نمی دانم چرا عده ای امامشان را دیدند و نشناختندش؛ نکند ما هم که ادعای انتظار مهدی علیه السلام را داریم، روزی او را تنها بگذاریم. اکنون زمان آماده شدن ما است؛ اکنون نیز می توان ایشان را یاری داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در چند جای سخنان خود درباره ی امام زمان علیه السلام صحبت کردند. پیامبر صلی الله علیه و آله

و سلم فرمودند:

او حق خدا و ما را از دشمنان می گیرد؛ او بر همه ی دین ها پیروز می گردد. او از ظالمان انتقام می گیرد. او قلعه هایشان را فتح می کند و دین را یاری می دهد. او وارث هر علمی است. پس از او حجتی نیست و کسی بر او پیروز نخواهدشد. حق تنها نزد او است.

در خطبه ی غدیر فقط و فقط پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره ی امام علی علیه السلام مطلب بیان نفرموده اند بلکه امامان بعد از او تا وجود نازنین آقا بقیه الله عجل الله تعالی فرجه الشریف را معرفی کرده اند در این خطبه ی غدیر سه فرازش برای امام مهدی علیه السلام است. در این سه فراز 25 نکته درباره ی امام مهدی علیه السلام در خطبه ی غدیر آمده است پس در روز غدیر غافل نباشیم از امام زمان علیه السلام.

پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بیش از هزار سال پیش وقتی دارند خطبه را بیان می کنند درباره ی امام زمان علیه السلام هم دارند صحبت می کنند. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فقط در خطبه ی غدیر درباره ی امام مهدی علیه السلام صحبت نکردند، بلکه ما از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بیش از پانصد حدیث درباره ی وجود نازنین آقا بقیه الله علیه السلام داریم. یعنی امروز که روز غدیر است اگر پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم خواسته باشند برای خودشان جانشینی را معرفی کنند کسی جز امام مهدی علیه السلام

را انتخاب نمی کنند. پس ما در خطبه ی غدیر و روز غدیر به یاد امام زمان علیه السلام باشیم.

امام مهدی علیه السلام وارث این ولایت است صاحب این ولایت است. یعنی اگر کسی امام مهدی علیه السلام را نپذیرد، دینش کامل نیست نعمت ها بر او کامل نشده است خدا از فکر و اعتقادات او راضی نیست. مهدویت اکمال دین است اتمام نعمت است و رضایت پروردگار با این دین و فکر و عقیده ای است که مهدویت در آن نهفته است.

آیات و روایات

عید غدیر

روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة) ؛ ج‌1 ؛ ص89

رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع قَالَ: حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنَ الْمَدِینَةِ وَ قَدْ بَلَّغَ جَمِیعَ الشَّرَائِعِ قَوْمَهُ مَا خَلَا الْحَجَّ وَ الْوَلَایَةَ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ إِنِّی لَمْ أَقْبِضْ نَبِیّاً مِنْ أَنْبِیَائِی وَ رُسُلِی إِلَّا بَعْدَ إِکْمَالِ دِینِی وَ تَکْثِیرِ حُجَّتِی وَ قَدْ بَقِیَ عَلَیْکَ مِنْ ذَلِکَ فَرِیضَتَانِ مِمَّا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ أَنْ تُبَلِّغَهُمَا قَوْمَکَ فَرِیضَةُ الْحَجِّ وَ فَرِیضَةُ الْوَلَایَةِ وَ الْخَلِیفَةِ مِنْ بَعْدِکَ فَإِنِّی لَمْ أُخْلِ أَرْضِی مِنْ حُجَّةٍ وَ لَمْ أُخْلِها أَبَداً وَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تُبَلِّغَ قَوْمَکَ الْحَجَّ تَحُجُّ وَ یَحُجُّ مَعَکَ کُلُّ مَنِ اسْتَطَاعَ السَّبِیلَ مِنْ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْأَطْرَافِ وَ الْأَعْرَابِ وَ تُعَلِّمَهُمْ مِنْ حَجِّهِمْ مِثْلَ مَا عَلَّمْتَهُمْ مِنْ صَلَاتِهِمْ وَ زَکَاتِهِمْ وَ صِیَامِهِمْ وَ تُوقِفَهُمْ مِنْ ذَلِکَ عَلَی مِثَالِ الَّذِی أَوْقَفْتَهُمْ عَلَیْهِ مِنْ جَمِیعِ مَا بَلَّغْتَهُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ فَنَادَی رَسُولُ اللَّهِ ص فِی النَّاسِ أَلَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ یُرِیدُ الْحَجَّ وَ أَنْ یُعَلِّمَکُمْ مِنْ ذَلِکَ مِثْلَ الَّذِی

عَلَّمَکُمْ مِنْ شَرَائِعِ دِینِکُمْ وَ یُوقِفَکُمْ مِنْ ذَلِکَ عَلَی مَا أَوْقَفَکُمْ عَلَیْهِ وَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ خَرَجَ مَعَهُ النَّاسُ وَ أَصْغَوْا إِلَیْهِ لِیَنْظُرُوا مَا یَصْنَعُ فَیَصْنَعُوا مِثْلَهُ فَحَجَّ بِهِمْ فَبَلَّغَ مَنْ حَجَّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ الْأَطْرَافِ وَ الْأَعْرَابِ سَبْعِینَ أَلْفَ إِنْسَانٍ أَوْ یَزِیدُونَ عَلَی نَحْوِ عَدَدِ أَصْحَابِ مُوسَی ع السَّبْعِینَ الْأَلْفَ الَّذِینَ أَخَذَ عَلَیْهِمْ بَیْعَةَ هَارُونَ ع فَاتَّصَلَتِ التَّلْبِیَةُ مَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ فَلَمَّا وَقَفَ الْمَوْقِفَ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ إِنَّهُ قَدْ دَنَا أَجَلُکَ وَ مُدَّتُکَ وَ إِنِّی أَسْتَقْدِمُکَ عَلَی مَا لَا بُدَّ مِنْهُ وَ لَا مَحِیصَ عَنْهُ فَاعْهَدْ عَهْدَکَ وَ تَقَدَّمْ وَصِیَّتَکَ وَ اعْمِدْ إِلَی مَا عِنْدَکَ مِنَ الْعِلْمِ وَ مِیرَاثِ عُلُومِ الْأَنْبِیَاءِ مِنْ قَبْلِکَ وَ السِّلَاحِ وَ التَّابُوتِ وَ جَمِیعِ مَا عِنْدَکَ مِنْ آیَاتِ الْأَنْبِیَاءِ فَسَلِّمْهَا إِلَی وَصِیِّکَ وَ خَلِیفَتِکَ مِنْ بَعْدِکَ حُجَّتِیَ الْبَالِغَةِ عَلَی خَلْقِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَأَقِمْهُ لِلنَّاسِ وَ خُذْ عَهْدَهُ وَ مِیثَاقَهُ وَ بَیْعَتَهُ وَ ذَکِّرْهُمْ مَا أَخَذْتَ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْعَتِی وَ مِیثَاقِیَ الَّذِی وَاثَقْتَهُمْ بِهِ وَ عَهْدِیَ الَّذِی عَهِدْتَ إِلَیْهِمْ مِنْ وَلَایَةِ وَلِیِّی وَ مَوْلَاهُمْ وَ مَوْلَی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَإِنِّی لَمْ أَقْبِضْ نَبِیّاً مِنْ أَنْبِیَائِی إِلَّا بَعْدَ إِکْمَالِ دِینِی وَ إِتْمَامِ نِعْمَتِی بِوَلَایَةِ أَوْلِیَائِی وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِی وَ ذَلِکَ تَمَامُ کَمَالِ تَوْحِیدِی وَ دِینِی وَ إِتْمَامُ نِعْمَتِی عَلَی خَلْقِی بِاتِّبَاعِ وَلِیِّی وَ طَاعَتِهِ وَ إِنِّی لَا أَتْرُکُ أَرْضِی بِغَیْرِ قَیِّمٍ لِیَکُونَ حُجَّةً عَلَی خَلْقِی فَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً عَلِیٌّ وَلِیِّی وَ

مَوْلَی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ عَلِیٌّ عَبْدِی وَ وَصِیُّ نَبِیِّی وَ الْخَلِیفَةُ مِنْ بَعْدِهِ وَ حُجَّتِیَ الْبَالِغَةُ عَلَی خَلْقِی مَقْرُونٌ طَاعَتُهُ مَعَ طَاعَةِ مُحَمَّدٍ نَبِیِّی وَ مَقْرُونٌ طَاعَةُ مُحَمَّدٍ بِطَاعَتِی مَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ أَطَاعَنِی وَ مَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَانِی جَعَلْتُهُ عَلَماً بَیْنِی وَ بَیْنَ خَلْقِی فَمَنْ عَرَفَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ أَنْکَرَهُ کَانَ کَافِراً وَ مَنْ أَشْرَکَ بِبَیْعَتِهِ کَانَ مُشْرِکاً وَ مَنْ لَقِیَنِی بِوَلَایَتِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ مَنْ لَقِیَنِی بِعَدَاوَتِهِ دَخَلَ النَّارَ فَأَقِمْ یَا مُحَمَّدُ عَلِیّاً عَلَماً وَ خُذْ عَلَیْهِمُ الْبَیْعَةَ وَ خُذْ عَهْدِی وَ مِیثَاقِی بِالَّذِی وَاثَقْتَهُمْ عَلَیْهِ فَإِنِّی قَابِضُکَ إِلَیَّ وَ مُسْتَقْدِمُکَ فَخَشِیَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَوْمَهُ وَ أَهْلَ النِّفَاقِ وَ الشِّقَاقِ أَنْ یَتَفَرَّقُوا وَ یَرْجِعُوا جَاهِلِیَّةً لِمَا عَرَفَ مِنْ عَدَاوَتِهِمْ وَ مَا یُبَطِّنُوَن عَلَیْهِ أَنْفُسَهُمْ لِعَلِیٍّ ع مِنَ الْبَغْضَاءِ وَ سَأَلَ جَبْرَئِیلَ ع أَنْ یَسْأَلَ رَبَّهُ الْعِصْمَةَ مِنَ النَّاسِ وَ انْتَظَرَ أَنْ یَأْتِیَهُ جَبْرَئِیلُ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأُخِّرَ ذَلِکَ إِلَی أَنْ بَلَغَ مَسْجِدَ الْخَیْفِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ فَأَمَرَهُ أَنْ یَعْهَدَ عَهْدَهُ وَ یُقِیمَ عَلِیّاً لِلنَّاسِ وَ لَمْ یَأْتِهِ الْعِصْمَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی بِالَّذِی أَرَادَ حَتَّی أَتَی کُرَاعَ الْغَمِیمِ بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ وَ أَمَرَهُ بِالَّذِی أَمَرَ بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ فَقَالَ یَا جَبْرَئِیلُ إِنِّی لَأَخْشَی قَوْمِی أَنْ یُکَذِّبُونِی وَ لَا یَقْبَلُوا قَوْلِی فِی عَلِیٍّ فَرَحَلَ فَلَمَّا بَلَغَ غَدِیرَ خُمٍّ قَبْلَ الْجُحْفَةِ بِثَلَاثَةِ أَمْیَالٍ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع عَلَی خَمْسِ سَاعَاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهَارِ بِالزَّجْرِ وَ الِانْتِهَار وَ الْعِصْمَةِ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ

مِنْ رَبِّکَ فِی عَلِیٍ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَکَانَ أَوَّلُهُمْ بَلَغَ قُرْبَ الْجُحْفَةِ فَأَمَرَهُ أَنْ یَرُدَّ مَنْ تَقَدَّمَ مِنْهُمْ وَ حَبَسَ مَنْ تَأَخَّرَ مِنْهُمْ فِی ذَلِکَ الْمَکَانِ لِیُقِیمَ عَلِیّاً لِلنَّاسِ وَ یُبَلِّغَهُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی عَلِیٍّ ع وَ أَخْبَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ عَصَمَهُ مِنَ النَّاسِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص عِنْدَ مَا جَاءَتْهُ الْعِصْمَةُ مُنَادِیاً فَنَادَی فِی النَّاسِ بِ الصَّلَاةَ جَامِعَةً وَ تَنَحَّی عَنْ یَمِینِ الطَّرِیقِ إِلَی جَنْبِ مَسْجِدِ الْغَدِیرِ أَمَرَهُ بِذَلِکَ جَبْرَئِیلُ ع عَنِ اللَّهِ تَعَالَی وَ فِی الْمَوْضِعِ سَلَمَات

تفسیر القمی ؛ ج‌1 ؛ ص171

و قوله یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ قال نزلت هذه الآیة فی علی وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ

وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ

قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی مُنْصَرَفِ رَسُولِ اللَّهِ ص مِنْ حِجَّةِ الْوَدَاعِ وَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ص حِجَّةَ الْوَدَاعِ لِتَمَامِ عَشْرِ حِجَجٍ مِنْ مَقْدَمِهِ الْمَدِینَةَ فَکَانَ مِنْ قَوْلِهِ بِمِنًی أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ:

«أَیُّهَا النَّاسُ اسْمَعُوا قَوْلِی وَ اعْقِلُوهُ عَنِّی فَإِنِّی لَا أَدْرِی لَعَلِّی لَا أَلْقَاکُمْ بَعْدَ عَامِی هَذَا، ثُمَّ قَالَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَیُّ یَوْمٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالَ النَّاسُ هَذَا الْیَوْمُ، قَالَ فَأَیُّ شَهْرٍ قَالَ النَّاسُ هَذَا، قَالَ وَ أَیُّ بَلَدٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالُوا بَلَدُنَا هَذَا، قَالَ فَإِنَّ دِمَاءَکُمْ وَ أَمْوَالَکُمْ وَ أَعْرَاضَکُمْ عَلَیْکُمْ حَرَامٌ- کَحُرْمَةِ یَوْمِکُمْ هَذَا فِی شَهْرِکُمْ هَذَا- فِی بَلَدِکُمْ هَذَا إِلَی یَوْمِ تَلْقَوْنَ رَبَّکُمْ- فَیَسْأَلُکُمْ عَنْ أَعْمَالِکُمْ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَیُّهَا النَّاسُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ کُلُّ مَأْثُرَةٍ أَوْ بِدْعَةٍ کَانَتْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ أَوْ

دَمٍ أَوْ مَالٍ فَهُوَ تَحْتَ قَدَمَیَّ هَاتَیْنِ، لَیْسَ أَحَدٌ أَکْرَمَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِالتَّقْوَی، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ کُلُّ رِبًا کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ، وَ أَوَّلُ مَوْضُوعٍ مِنْهُ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ،

أَلَا وَ کُلُّ دَمٍ کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ، وَ أَوَّلُ مَوْضُوعٍ دَمُ رَبِیعَةَ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ یَئِسَ أَنْ یُعْبَدَ بِأَرْضِکُمْ هَذِهِ- وَ لَکِنَّهُ رَاضٍ بِمَا تَحْتَقِرُونَ مِنْ أَعْمَالِکُمْ، أَلَا وَ إِنَّهُ إِذَا أُطِیعَ فَقَدْ عُبِدَ، أَلَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ حَقّاً، لَا یَحِلُّ لِامْرِئٍ مُسْلِمٍ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ مَالُهُ- إِلَّا مَا أَعْطَاهُ بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ، وَ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ- حَتَّی یَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- فَإِذَا قَالُوهَا فَقَدْ عَصَمُوا مِنِّی دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَ حِسَابُهُمْ عَلَی اللَّهِ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَیُّهَا النَّاسُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ احْفَظُوا قَوْلِی تَنْتَفِعُوا بِهِ بَعْدِی- وَ افْهَمُوهُ تَنْعَشُوا- أَلَا لَا تَرْجِعُوا بَعْدِی کُفَّاراً- یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ رِقَابَ بَعْضٍ بِالسَّیْفِ عَلَی الدُّنْیَا، فَإِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِکَ وَ لَتَفْعَلُنَّ- لَتَجِدُونِی فِی کَتِیبَةٍ بَیْنَ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ أَضْرِبُ وُجُوهَکُمْ بِالسَّیْفِ، ثُمَّ الْتَفَتَ عَنْ یَمِینِهِ فَسَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ- إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَوْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ، ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ أَمْرَیْنِ- إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی فَإِنَّهُ قَدْ نَبَّأَنِی اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ- أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ، أَلَا فَمَنِ اعْتَصَمَ بِهِمَا فَقَدْ نَجَا- وَ مَنْ خَالَفَهُمَا فَقَدْ هَلَکَ- أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ،

ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنَّهُ سَیَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ مِنْکُمْ رِجَالٌ فَیُدْفَعُونَ عَنِّی، فَأَقُولُ رَبِّ أَصْحَابِی، فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّهُمْ أَحْدَثُوا بَعْدَکَ وَ غَیَّرُوا سُنَّتَکَ- فَأَقُولُ سُحْقاً سُحْقاً .

فَلَمَّا کَانَ آخِرُ یَوْمٍ مِنْ أَیَّامِ التَّشْرِیقِ أَنْزَلَ: اللَّهُ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص نُعِیَتْ إِلَیَّ نَفْسِی- ثُمَّ نَادَی الصَّلَاةَ جَامِعَةً فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ فَاجْتَمَعَ النَّاسُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ- ثُمَّ قَالَ نَصَرَ اللَّهُ امْرَأً، سَمِعَ مَقَالَتِی- فَوَعَاهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا، فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ، وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ، ثَلَاثٌ لَا یُغِلُّ عَلَیْهِنَّ- قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ أخلص [إِخْلَاصُ] الْعَمَلِ لِلَّهِ، وَ النَّصِیحَةُ لِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَ لزم [لُزُومُ] جَمَاعَتِهِمْ- فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ مُحِیطَةٌ مِنْ وَرَائِهِمْ، الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ تَتَکَافَأُ دِمَاؤُهُمْ، یَسْعَی بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ وَ هُمْ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُمْ.

أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ، قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الثَّقَلَانِ قَالَ کِتَابُ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلُ بَیْتِی، فَإِنَّهُ قَدْ نَبَّأَنِی اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ- أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ کَإِصْبَعَیَّ هَاتَیْنِ، وَ جَمَعَ بَیْنَ سَبَّابَتَیْهِ وَ لَا أَقُولُ کَهَاتَیْنِ- وَ جَمَعَ سَبَّابَتِهِ وَ الْوُسْطَی، فَتَفْضُلَ هَذِهِ عَلَی هَذِهِ، فَاجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ قَالُوا- یُرِیدُ مُحَمَّدٌ أَنْ یَجْعَلَ الْإِمَامَةَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ فَخَرَجَ أَرْبَعَةُ نَفَرٍ مِنْهُمْ إِلَی مَکَّةَ وَ دَخَلُوا الْکَعْبَةَ وَ تَعَاهَدُوا وَ تَعَاقَدُوا وَ کَتَبُوا فِیمَا بَیْنَهُمْ کِتَاباً- إِنْ مَاتَ مُحَمَّدٌ أَوْ قُتِلَ أَنْ لَا یَرُدُّوا هَذَا الْأَمْرَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ أَبَداً- فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ فِی ذَلِکَ «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلی- وَ رُسُلُنا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ » فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ

مَکَّةَ یُرِیدُ الْمَدِینَةَ حَتَّی نَزَلَ مَنْزِلًا یُقَالُ لَهُ غَدِیرُ خُمٍّ، وَ قَدْ عَلَّمَ النَّاسَ مَنَاسِکَهُمْ- وَ أَوْعَزَ إِلَیْهِمْ وَصِیَّتَهُ- إِذْ نَزَلَتْ عَلَیْهِ هَذِهِ الْآیَةُ «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ- وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ- وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَقَالَ بَعْدَ أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ- ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ هَلْ تَعْلَمُونَ مَنْ وَلِیُّکُمْ فَقَالُوا نَعَمْ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ، ثُمَّ قَالَ أَ لَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّی أَوْلَی بِکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ قَالُوا بَلَی، قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ فَأَعَادَ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ ثَلَاثاً- کُلَّ ذَلِکَ یَقُولُ مِثْلَ قَوْلِهِ الْأَوَّلِ- وَ یَقُولُ النَّاسُ کَذَلِکَ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فَرَفَعَهَا حَتَّی بَدَا لِلنَّاسِ بَیَاضُ إِبْطَیْهِمَا ثُمَّ قَالَ «أَلَا مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ- اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ- وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ- وَ أَحِبَّ مَنْ أَحَبَّهُ- ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ- اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا مِنَ الشَّاهِدِینَ» فَاسْتَفْهَمَهُ عُمَرُ فَقَامَ مِنْ بَیْنِ أَصْحَابِهِ- فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص نَعَمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِنَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِینَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ، یُقْعِدُهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی الصِّرَاطِ فَیُدْخِلُ أَوْلِیَاءَهُ الْجَنَّةَ وَ أَعْدَاءَهُ النَّارَ،

فَقَالَ أَصْحَابُهُ الَّذِینَ ارْتَدُّوا بَعْدَهُ- قَدْ قَالَ مُحَمَّدٌ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ مَا قَالَ- وَ قَالَ هَاهُنَا مَا قَالَ- وَ إِنْ رَجَعَ إِلَی الْمَدِینَةِ یَأْخُذُنَا بِالْبَیْعَةِ لَهُ فَاجْتَمَعُوا أَرْبَعَةَ عَشَرَ نَفَراً- وَ تَآمَرُوا عَلَی قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ قَعَدُوا فِی الْعَقَبَةِ، وَ هِیَ عَقَبَةُ هَرْشَی [أَرْشَی] بَیْنَ الْجُحْفَةِ وَ الْأَبْوَاءِ، فَقَعَدُوا

سَبْعَةٌ عَنْ یَمِینِ الْعَقَبَةِ وَ سَبْعَةٌ عَنْ یَسَارِهَا لِیَنْفِرُوا نَاقَةَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَلَمَّا جَنَّ اللَّیْلُ- تَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ الْعَسْکَرَ- فَأَقْبَلَ یَنْعُسُ عَلَی نَاقَتِهِ، فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْعَقَبَةِ نَادَاهُ جَبْرَئِیلُ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ فُلَاناً وَ فُلَاناً [وَ فُلَاناً] قَدْ قَعَدُوا لَکَ، فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَقَالَ مَنْ هَذَا خَلْفِی- فَقَالَ حُذَیْفَةُ الْیَمَانِیُّ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ حُذَیْفَةُ بْنُ الْیَمَانِ، قَالَ سَمِعْتَ مَا سَمِعْتُ قَالَ بَلَی قَالَ فَاکْتُمْ، ثُمَّ دَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْهُمْ فَنَادَاهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ، فَلَمَّا سَمِعُوا نِدَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَرُّوا وَ دَخَلُوا فِی غُمَارِ النَّاسِ- وَ قَدْ کَانُوا عَقَلُوا رَوَاحِلَهُمْ فَتَرَکُوهَا- وَ لَحِقَ النَّاسُ بِرَسُولِ اللَّهِ ص وَ طَلَبُوهُمْ- وَ انْتَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی رَوَاحِلِهِمْ فَعَرَفَهُمْ، فَلَمَّا نَزَلَ قَالَ مَا بَالُ أَقْوَامٍ تَحَالَفُوا فِی الْکَعْبَةِ إِنْ مَاتَ مُحَمَّدٌ أَوْ قُتِلَ- أَلَّا یَرُدُّوا هَذَا الْأَمْرَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ أَبَداً، فَجَاءُوا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فَحَلَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَقُولُوا مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً- وَ لَمْ یُرِیدُوهُ وَ لَمْ یَکْتُمُوا شَیْئاً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص، فَأَنْزَلَ اللَّهُ «یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا» أَنْ لَا یَرُدُّوا هَذَا الْأَمْرَ فِی أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ ص «وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ- وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا» مِنْ قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص «وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ- فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ- وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِیماً- فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ- وَ ما لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ » فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی الْمَدِینَةِ وَ بَقِیَ بِهَا محرم [الْمُحَرَّمَ] وَ النِّصْفَ مِنْ صَفَرٍ لَا یَشْتَکِی شَیْئاً- ثُمَّ ابْتَدَأَ بِهِ الْوَجَعُ الَّذِی

تُوُفِّیَ فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ ص

تفسیر فرات الکوفی ؛ ص130

عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ قَالَ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَدَ [بِیَدِ] عَلِیِّ [بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فِی یَوْمِ غَدِیرِ خُمٍ] ثُمَّ [وَ] رَفَعَهَا وَ قَالَ اللَّهُمَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ [وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ].

الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج‌1 ؛ ص420

42- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ قَالَ نَزَلَتْ فِی فُلَانٍ وَ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ آمَنُوا بِالنَّبِیِّ ص فِی أَوَّلِ الْأَمْرِ وَ کَفَرُوا حَیْثُ عُرِضَتْ عَلَیْهِمُ الْوَلَایَةُ حِینَ قَالَ النَّبِیُّ ص مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ ثُمَّ آمَنُوا بِالْبَیْعَةِ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع ثُمَّ کَفَرُوا حَیْثُ مَضَی رَسُولُ اللَّهِ ص فَلَمْ یَقِرُّوا بِالْبَیْعَةِ ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً بِأَخْذِهِمْ مَنْ بَایَعَهُ بِالْبَیْعَةِ لَهُمْ فَهَؤُلَاءِ لَمْ یَبْقَ فِیهِمْ مِنَ الْإِیمَانِ شَیْ‌ءٌ.

الأمالی ( للصدوق) ؛ النص ؛ ص122

1- حَدَّثَنَا الشَّیْخُ الْفَقِیهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی بْنِ بَابَوَیْهِ الْقُمِّیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ

سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ قُدَّامَ مِنْبَرِکُمْ هَذَا أَرْبَعَةُ رَهْطٍ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ص مِنْهُمْ أَنَسُ بْنُ مَالِکٍ وَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ الْأَنْصَارِیُّ وَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَیْسٍ الْکِنْدِیُّ وَ خَالِدُ بْنُ یَزِیدَ الْبَجَلِیُّ ثُمَّ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَی أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ فَقَالَ یَا أَنَسُ إِنْ کُنْتَ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص یَقُولُ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ [فَهَذَا عَلِیٌ] مَوْلَاهُ ثُمَّ لَمْ تَشْهَدْ لِیَ الْیَوْمَ بِالْوَلَایَةِ فَلَا أَمَاتَکَ اللَّهُ حَتَّی یَبْتَلِیَکَ بِبَرَصٍ لَا تُغَطِّیهِ الْعِمَامَةُ وَ أَمَّا أَنْتَ یَا أَشْعَثُ فَإِنْ کُنْتَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ص وَ هُوَ یَقُولُ مَنَ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثُمَّ لَمْ تَشْهَدْ لِیَ الْیَوْمَ بِالْوَلَایَةِ فَلَا أَمَاتَکَ اللَّهُ حَتَّی یَذْهَبَ بِکَرِیمَتَیْکَ وَ أَمَّا أَنْتَ یَا خَالِدَ بْنَ یَزِیدَ إِنْ کُنْتَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثُمَّ لَمْ تَشْهَدْ لِیَ الْیَوْمَ بِالْوَلَایَةِ فَلَا أَمَاتَکَ اللَّهُ إِلَّا مِیتَةً جَاهِلِیَّةً وَ أَمَّا أَنْتَ یَا بَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ إِنْ کُنْتَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثُمَّ لَمْ تَشْهَدْ لِیَ الْیَوْمَ بِالْوَلَایَةِ فَلَا أَمَاتَکَ اللَّهُ إِلَّا حَیْثُ هَاجَرْتَ مِنْهُ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِکٍ وَ قَدِ ابْتُلِیَ بِبَرَصٍ یُغَطِّیهِ بِالْعِمَامَةِ فَمَا تَسْتُرُهُ وَ لَقَدْ رَأَیْتُ الْأَشْعَثَ بْنَ قَیْسٍ وَ

قَدْ ذَهَبَتْ کَرِیمَتَاهُ وَ هُوَ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ دُعَاءَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیَّ بِالْعَمَی فِی الدُّنْیَا وَ لَمْ یَدْعُ عَلَیَّ بِالْعَذَابِ فِی الْآخِرَةِ فَأُعَذَّبَ فَأَمَّا خَالِدُ بْنُ یَزِیدَ فَإِنَّهُ مَاتَ فَأَرَادَ أَهْلُهُ أَنْ یَدْفِنُوهُ وَ حُفِرَ لَهُ فِی مَنْزِلِهِ فَدُفِنَ فَسَمِعَتْ بِذَلِکَ کِنْدَةُ فَجَاءَتْ بِالْخَیْلِ وَ الْإِبِلِ فَعَقَرَتْهَا عَلَی بَابِ مَنْزِلِهِ فَمَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً وَ أَمَّا الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ فَإِنَّهُ وَلَّاهُ مُعَاوِیَةُ الْیَمَنَ فَمَاتَ بِهَا وَ مِنْهَا کَانَ هَاجَرَ.

2- حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ قَالَ حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ حَدَّثَنَا زَافِرُ بْنُ سُلَیْمَانَ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع مَا مَعْنَی قَوْلِ النَّبِیِّ ص مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ قَالَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ الْإِمَامُ بَعْدَهُ.

3- حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْقَتَّادُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سُئِلَ زَیْدُ بْنُ عَلِیٍّ ع عَنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ قَالَ نَصَبَهُ عَلَماً لِیُعْلَمَ بِهِ حِزْبُ اللَّهِ عِنْدَ الْفُرْقَةِ.

منابع

و کان فی حجّة الوداع بعرفة یوم الجمعة: المغنی لابن قُدَامة ج 2 ص 194، وراجع: تفسیر مجمع البیان ج 3 ص 273، جامع البیان ج 6 ص 105، عمدة

القاری ج 18 ص 199، سنن الترمذی ج 4 ص 316، وأنت خبیر بأنّه بناءً علی هذا یکون یوم الغدیر الثامن عشر ذی الحجّة یوم الأحد، کما أُشیر إلیه فی هامش الغدیر ج 1 ص

. کان معه من الصحابة ومن الأعراب وممّن یسکن حول مکّة والمدینة مئة وعشرون ألفاً...: العدد القویّة ص 183، بحار الأنوار ج 37 ص 150.

. غدیر خمّ علی ثلاثة أمیال من الجُحفَة: الغدیر ج 4 ص 302، عمدة القاری ج 2 ص 218، الفصول المهمّة لابن الصبّاغ ج 1 ص 245، تاج العروس ج 16

ص 225.

. خمّ: موضع غدیر خمّ، من خممت البیت أی کنسته، فکأنّها سُمّیت بذلک لنقائها... وقیل: هو علی ثلاثة أمیال من الجُحفَة: معجم البلدان ج 2 ص 389.

. أتاه جبرئیل علی خمس ساعات مضت من النهار... : الاحتجاج ج 1 ص 70، الیقین ص 346، بحار الأنوار ج 37 ص 203.

. مائده: 67.

. نزل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله من حجّة الوداع، نزل علیه جبرئیل فقال: «یَ-أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَیْکَ ... »:الکافی ج 1 ص 295، شرح الأخبار ج 2 ص 347،

الخرائج والجرائح ج 2 ص 488، مناقب آل أبی طالب ج 2 ص224، تفسیرفرات ص 124، الإرشاد ج 1 ص 175، الاحتجاج ج 1 ص 70، کشف الغمّة ج 1 ص 318، سعد السعودص70، المزار للشهید الأوّل ص 76، تفسیر الثعلبی ج 4 ص 92، المناقب للخوارزمی ص 7، بحار الأنوارج 21 ص386، و ج 37 ص 115، فتح القدیر ج 2 ص 60، الملل والنحل ج 1 ص 163، شواهد التنزیل ج 2 ص 391، ینابیع المودّة ج 2 ص 249.

. أنیخوا ناقتی، فو اللّه ما أبرح من هذا المکان حتّی أبلّغ رسالة ربّی... : بحار الأنوار ج 37 ص 166.

. فأمره أن یردّ مَن تقدّم منهم ویحبس من

تأخّر عنهم: روضة الواعظین ص 90، الیقین ص 345، تفسیر الصافی ج 2 ص 55، تفسیر نور الثقلین ج 1 ص

654، بحار الأنوار ج 37 ص 204.

. «مغیلان»: نام درختی است خاردار، شبیه به درخت اقاقیا که به عربی به آن سَمَر گویند. به لغتنامه دهخدا مراجعه کنید.

. نزل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بین مکّة والمدینة عند سَمُرَات خمس دوحاتٍ عظام... : تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص216، الغدیر ج 1 ص 31؛ فأمر رسول اللّه فقُمَّت السَّمُرَات... : تفسیر العیّاشی ج 1 ص 332.

. نزل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بین مکّة والمدینة عند سَمُرات خمس دوحاتٍ عظام... : تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص216، الغدیر ج 1 ص 31؛ فأمر رسول اللّه فقُمَّت السَّمُرَات... : تفسیر العیّاشی ج 1 ص 332؛ فدعی المقداد وسلمان وأبا ذر وعمّار... أن یعمدوا إلی أصل الشجرتین فیقمّوا ما تحتها فکسحوه: إقبال الأعمال ج 2 ص 245، بحارالأنوار ج 37 ص 131.

. وأمر بما تحت الشجر من شوکٍ فقُمّ: بحار الأنوار ج 37 ص 179؛ فکنس أُناس ما تحت السَّمُرَات: تاریخ مدینه‌دمشق ج 42 ص 216.

. فأمر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أن یُقَمَّ ما تحتهنّ ویُنصب له من الأحجار کهیئة المنبر... : روضة الواعظین ص 912، بحار الأنوار ج 37 ص 204؛ وأمرهم أن یضعوا الحجارة بعضها علی بعض کقامة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: إقبال الأعمال ج 2 ص 245.

. أمر أن یؤی بأحلاس دوابّنا وأقتاب إبلنا وحقائبنا، فوضعنا بعضها علی بعض، ثمّ ألقینا علیها ثوباً:تفسیر العیّاشی ج 2 ص 98، بحار الأنوار ج 37 ص 152؛

وأمر أن یُنصب له منبر من أقتاب الإبل: بحار

الأنوار ج37 ص 166.

. وظُلِّلَ لرسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بثوبٍ علی شجرةٍ من الشمس: مسند أحمد ج 4 ص 372، بحار الأنوار ج 37 ص 187.

. لمّا کان یوم غدیر خمّ أمر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله منادیاً فنادی: «الصلاة جامعة»: الأمالی للصدوق ص 67، روضة الواعظینص 103، بحار الأنوار ج 37 ص 112؛

أمر رسول اللّه بالدوحات فی غدیر خمّ فقُمن، ثمّ نودی:«الصلاة جامعة»: قرب الإسناد ص 57، التحصین ص 578، نهج الإیمان لابن جبر ص 91؛ وانتهی إلینا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فنادی: «الصلاة جامعة»: إقبال الأعمال ج 2 ص 245؛ فنزلنا بغدیر خمّ، فنودی فینا: «الصلاة جامعة»: العمدة لابن البطریق ص 92، ذخائر العقبی ص 76، المراجعات ص 263، بحار الأنوار ج 37 ص 149.

13. هجدهم ماه : نزول آیه اکمال

بیان مختصر

آیه اکمال

یکی دیگر از ده ها آیه ای که در جریان نصب الهی امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان خلیفه بلافصل رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد «آیه اکمال» است.

«الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْن‌الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاِسْلامَ دِینا»

امروز کافران از شکست دین شما نا امید شده اند بنابراین از آنان مترسید و از من بترسید. امروز دینتان را برای شما کامل، و نعمتم را بر شما تمام کردم، واسلام را برایتان به عنوان دین پسندیدم.

شأن نزول آیه اکمال

پس از موفقیت رسول خدا صلی الله علیه و آله در اعلان و نصب رسمی ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام و بیعت عمومی با ایشان، آیه اکمال توسط جبرئیل نازل شد. در این هنگام بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

اللّه اکبر! اللّه

أَکْبَرُ ! عَلَی اِکْمَالِ الدِّینِ وَ اِتْمَامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِرِسَالَتِی وَ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ بَعْدِی.

خدا بزرگ تر از آن است که توصیف شود همان خدای بزرگی که دین خود را کامل ساخت و نعمت خویش را بر ما تمام کرد و از رسالت من و ولایت علی بن ابی‌طالب پس از من راضی و خشنود شد.

کمال دین به مسئله امامت است و دین اسلام، بدون امام منصوب از جانب خداوند متعال دینی ناقص خواهد بود که مورد تأیید الهی نخواهد بود «الیوم أکملت لکم دینکم».

در میان تمامی نعمات الهی، برترین و تمام ترین نعمت، امام صالح است و بالاتر از آن، نعمت دیگری وجود ندارد «أتممت علیکم نعمتی».

دین مورد رضا و پسند خدای منان، اسلام همراه با امامت است و اسلام و مسلمانی منهای امامت نه تنها مورد پسند و رضایت الهی نخواهد بود، بلکه مورد خشم و غضب خدا خواهد بود «و رضیت لکم الاسلام دینا».

افراد با ایمانی چون سلمان و ابوذر یا عمار و مقداد که قبل از غدیر، ولایت امیرالمؤمنین را پذیرفته بودند نیز پس از بیعت در غدیر ایمانشان کامل شد. چرا که در غدیرخم، بیعت برای 12 امام گرفته شد و دین کامل گشت.

بیان تفصیلی

اشاره

از جمله آیاتی که دلالت بر امامت و ولایت حضرت علی‌علیه السلام دارد و می‌تواند پشتوانه بسیار محکمی برای حدیث «غدیر» در افاده معنای ولایت و امامت باشد، آیه معروف به «اکمال» است. خداوند متعال می‌فرماید: « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً»؛⁽¹⁾«امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را

بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین شما پذیرفتم.»

در ذیل آیه، روایات بسیاری از فریقین وارد شده که آیه در شأن امیر المؤمنین‌علیه السلام وارد شده است. اینک به بحث و بررسی درباره آن می‌پردازیم.

توضیح

با مراجعه به مصادر حدیثی اهل سنّت، به وجود روایاتی «صحیح السند» در رابطه با نزول آیه در شأن امام علی‌علیه السلام پی می‌بریم، اینک به بررسی برخی از این روایات می‌پردازیم:

1 - روایت ابی نعیم اصفهانی‌

روایت ابی نعیم اصفهانی‌

ابو نعیم از محمّد بن احمد بن علی بن مخلّد، از محمّد بن عثمان بن ابو شیبه، از یحیی حمانی، از قیس بن ربیع، از ابو هارون عبدی، از ابو سعید خدری نقل می‌کند که: پیامبرصلی الله علیه وآله مردم را در روز غدیرخم به علیّ‌علیه السلام دعوت نمود. و امر کرد که هر چه خار و خاشاک زیر درخت بود بکنند. و این واقعه در روز پنجشنبه بود. علیّ‌علیه السلام را صدا زد، آن گاه بازوهای او را گرفت و هر دو را بلند نمود، به حدّی که مردم سفیدی زیر بغل‌های رسول خداصلی الله علیه وآله را مشاهده کردند. مردم متفرّق نشدند تا این‌که این آیه نازل شد: « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» پس رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: اللَّه اکبر بر کامل کردن دین و تمام نمودن نعمت، و رضایت پروردگار به رسالت من و به ولایت علیّ بعد از من. آن گاه فرمود: هر که من مولای اویم پس علیّ مولای اوست، بار خدایا هر کس ولایت او را پذیرفت او را دوست بدار و هر که با او دشمنی نمود او

را دشمن دار. و هر کس او را یاری کرد یاری کن و هر کس او را خار کرد خارش نما... .⁽¹⁾

بررسی سند

ترمذی و ابن ماجه و از شیوخ ثوری و حمّادین و دیگران از بزرگان اهل سنّت بوده است. گرچه برخی به جهت تشیّع بر او خرده گرفته‌اند،⁽¹⁾ولی نمی‌توانند او را ردّ کنند؛ زیرا حدیث او در کتب بخاری و دو کتاب از صحاح اهل سنّت وارد شده است. و دیگر این‌که در جای خود به اثبات رسیده که تشیّع با وجود صداقت وی مضرّ به حدیث او نیست.⁽²⁾

2 - روایت خطیب بغدادی‌

روایت خطیب بغدادی‌

خطیب بغدادی از عبد اللَّه بن علیّ بن محمّد بن بشران، از علی بن عمر حافظ، از ابو نصر حبشون بن موسی بن ایّوب خلّال، از علی بن سعید رملی، از ضمرة بن ربیعه قرشی، از ابن شوذب، از مطر ورّاق، از شهر بن حوشب، از ابو هریره نقل کرده که گفت: هر کس در روز هجدهم ذی حجّه روزه بگیرد، ثواب شصت ماه روزه بر او نوشته خواهد شد. و آن روز، روز غدیر خم است، زمانی که پیامبرصلی الله علیه وآله دست علی بن ابی طالب‌علیه السلام را گرفت و فرمود: آیا من ولیّ مؤمنین نیستم؟ گفتند: آری، ای رسول خدا! فرمود: هر که من مولای اویم پس علیّ مولای اوست. عمر بن خطاب گفت: مبارک باد، مبارک باد ای پسر ابی طالب! تو مولای من و مولای هر مسلمان شدی. آن گاه خداوند این آیه را نازل کرد: « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ...» ...⁽³⁾.

بررسی سند

نصر حبشون؛ ذهبی او را صدوق دانسته و خطیب بغدادی نیز او را توثیق کرده و درباره او قول مخالفی ذکر نکرده است.

3 - روایت ابن عساکر

روایت ابن عساکر

ابن عساکر

به طرق مختلف این مضمون را نقل کرده است.

به یک سند از خطیب بغدادی نقل کرده که قبلاً ذکر شد.

در سندی دیگر از ابو بکر بن مزرفی، از حسین بن مهتدی، از عمر بن احمد، از احمد بن عبد اللَّه بن احمد، از علی بن سعید رقّی، از ضمره، از ابن شوذب، از مطر ورّاق، از شهر بن حوشب از ابی هریره، همان مضمون قبل را نقل کرده است.⁽¹⁾

بررسی سند

بقیه رجال سند نیز قبلاً مورد بررسی قرار گرفت.

4 - طریق دیگر از ابن عساکر

طریق دیگر از ابن عساکر

ابن عساکر هم چنین از ابو القاسم سمرقندی، از ابو الحسین بن نقور، از محمّد بن عبداللَّه بن حسین دقّاق، از احمد بن عبداللَّه بن احمد بن عباس بن سالم بن مهران، معروف به ابن النیری، از سعید رقّی، از ضمره، از ابن شوذب، از مطر ورّاق از شهر بن حوشب از ابی هریره همین مضمون را نقل کرده است.⁽⁶⁾

بررسی سند

را شیخ امام معرفی کرده است.⁽¹⁾

به بقیه رجال حدیث قبلاً اشاره شد.

جماعت بسیاری از علمای اهل سنّت، روایت نزول آیه در روز هجدهم ذی حجّه در سرزمین غدیر خم را در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند. اینک به اسامی برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - حافظ ابو جعفر محمّد بن جریر طبری (م 310).⁽³⁾

2 - حافظ ابن مردویه اصفهانی (م 410).⁽⁴⁾⁽⁵⁾

3 - حافظ ابی نعیم اصفهانی.⁽⁶⁾

4 - حافظ ابو بکر خطیب بغدادی (م 463).⁽⁷⁾

5 - حافظ ابو سعید سجستانی (م 477).⁽⁸⁾

6 - ابو الحسن بن مغازلی شافعی (م 483).⁽⁹⁾

7 - حافظ ابو القاسم حسکانی.⁽¹⁰⁾

8 - حافظ ابو القاسم بن عساکر دمشقی شافعی (م 571).⁽¹¹⁾

9 - خطیب خوارزمی (م 568).⁽¹²⁾

10 - سبط بن جوزی.⁽¹³⁾

11 - شیخ الاسلام حمّوئی.⁽¹⁴⁾

12 - عماد الدین ابن کثیر دمشقی شافعی.⁽¹⁵⁾

13 - جلال الدین سیوطی شافعی.⁽¹⁶⁾

14 - میرزا محمّد بدخشی.⁽¹⁷⁾

و دیگران.

راویان نزول آیه در روز غدیر خم‌

آراء در شأن نزول آیه‌

در رابطه با شأن نزول آیه، سه رأی عمده مطرح است:

1 - اشاره به دوران عظمت اسلام‌

فخر رازی احتمال می‌دهد که کلمه «الیوم» در این آیه در معنای حقیقی خود به کار نرفته است، بلکه معنای مجازی دارد، بدین معنا

که «یوم» در این جا به معنای «دوران» و «یک برهه از زمان» است، نه یک قطعه کوتاه از زمان.

طبق این نظریه، آیه نظر به روز خاص و حادثه ویژه‌ای ندارد، بلکه از شروع و آغاز دوران عظمت اسلام و فرا رسیدن دوران یأس و ناامیدی کفار خبر می‌دهد.

پاسخ‌

اوّلاً: معنای مجازی و غیر حقیقی نیاز به قرینه روشنی دارد که فخر رازی برای این معنای مجازی، قرینه‌ای ارائه نمی‌دهد.

ثانیاً: اگر این

تفسیر صحیح بود، نزول این آیه بنابر این معنا سزاوارتر بود که در فتح مکه باشد.

ثالثاً: با روایاتی که دلالت بر نزول آیه در هجدهم ذی حجّه دارد، سازگار نیست.

2 - نزول آیه در روز عرفه‌

فخر رازی احتمال دیگری می‌دهد که بگوییم آیه در روز عرفه بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شده و کلمه «یوم» نیز در معنای حقیقی آن به کار رفته است، که همان روز خاص و معیّنی باشد؛ یعنی روز هشتم ماه ذی حجّه در آخرین سفر حج پیامبرصلی الله علیه وآله که سال دهم هجرت بوده است.

بخاری به سند خود از عمر بن خطاب نقل کرده که مردی از یهود به او گفت: ای امیر المؤمنین! آیه‌ای در کتاب شما است که اگر بر ما جماعت یهود نازل شده بود آن روز را عید می‌گرفتیم. عمر گفت: کدامین آیه؟ او گفت: « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً». عمر گفت: ما آن روز و مکانی را که این آیه بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد می‌دانیم، آن روز، روز عرفه و روز جمعه بود.⁽¹⁾

پاسخ‌

اوّلاً: تمام روایات این چنینی از حیث سند ضعیف است؛ زیرا از پنج نفر از صحابه نقل شده است، که دو نفر از آن‌ها عمر بن خطاب و معاویه‌اند، و از آنجا که در قول به نزول آیه در روز نهم ذی حجّه، نه روز هجدهم ذی حجّه در غدیر خم طرف حساب هستند؛ زیرا هر دو غاصب خلافت امیر المؤمنین‌علیه السلام بوده‌اند، لذا قولشان مورد قبول نخواهد بود.

این روایت از طریق سمرة بن جندب و ابن عباس و امام علی‌علیه السلام

نیز نقل شده است، ولی در روایت سَمُره، عمر بن موسی بن وجیه قرار دارد که ضعیف است و لذا اصل روایت را هیثمی ردّ کرده است.⁽¹⁾و در سند روایت منسوب به ابن عباس، عمّار مولی بنی هاشم قرار دارد که بخاری در صدد تضعیف او برآمده است...⁽²⁾در روایت منسوب به امام علی‌علیه السلام نیز احمد بن کامل واقع شده که دارقطنی او را سهل انگار در نقل حدیث معرفی کرده است.⁽³⁾

ثانیاً: فخر رازی می‌گوید: «مورخان و محدّثان اتفاق نظر دارند که پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله پس از نزول این آیه شریفه، بیش از 81 یا 82 روز عمر نکرده....»⁽⁴⁾

و از طرفی دیگر اهل سنّت معتقدند که پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله در روز دوازدهم ربیع الأوّل به دنیا آمده است⁽⁵⁾و اتفاقاً در روز دهم ربیع الأوّل نیز رحلت نموده‌اند. حال با کمی تأمّل پی می‌بریم که این مدت زمان تنها با مبدئیّت هجدهم ذی حجّه سازگاری دارد نه روز عرفه؛ یعنی نهم ذی حجّه.

ثالثاً: ممکن است که این دو قول را بر فرض صحّت، این گونه با هم جمع کنیم که آیه دو بار بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شده است.

رابعاً: ممکن است این دو قول را به این نحو جمع کنیم که آیه در روز نهم ذی حجّه بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شده، ولی در روز هجدهم پیامبرصلی الله علیه وآله آن را تلاوت کرده است؛ زیرا پیامبرصلی الله علیه وآله از جانب خداوند مأمور به ابلاغ به ولایت امیر المؤمنین‌علیه السلام در حجة الوداع بوده است.

خامساً: ممکن است که مقصود از اکمال دین در آن روز، کامل

شدن کلّ اسلام با تبیین حجّ و ابلاغ ولایت امیر المؤمنین‌علیه السلام باشد؛ زیرا مطابق برخی از روایات جبرئیل بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد و از جانب خداوند به او فرمود: تو همه چیز را بیان کردی جز دو وظیفه را که باید عملی کنی، یکی حجّ و دیگر ولایت را...⁽¹⁾.

علامه طباطبایی‌رحمه الله می‌فرماید: «جایز است که بگوییم: خداوند سبحان قسمت بیشتر سوره را که در آن آیه «اکمال» و امر ولایت است در روز عرفه نازل کرده است، ولی پیامبرصلی الله علیه وآله ابلاغ و بیان ولایت را به روز غدیر خم در هجدهم ذی حجّه موکول کرد، گرچه آن را در روز عرفه هم تلاوت کرده بود. و این‌که در برخی از روایات آمده که نزول آیه در روز غدیر است، بعید به نظر نمی‌رسد که مراد تلاوت حضرت همراه با تبلیغ امر ولایت باشد که در آن روز انجام گرفته است. بنابر این توجیه، بین روایات تنافی وجود ندارد.⁽²⁾

3 - نزول آیه در روز غدیر خم‌

نظر شیعه امامی و بسیاری از علمای اهل سنّت آن است که آیه «اکمال» در روز هجدهم ذی حجّه، در سرزمین غدیر خم بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شده است، که به برخی از روایات «صحیح السند» اشاره می‌کنیم.

کلینی‌رحمه الله به سندش از امام باقرعلیه السلام در حدیثی نقل کرده که فرمود: «وکانت الفریضة تنزل بعد الفریضة الأولی، وکانت الولایة آخرالفرائض، فانزل اللَّه « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی ...»؛⁽³⁾«فریضه به ترتیب یکی پس از دیگری نازل می‌شد و ولایت آخرین فریضه‌ها بود، سپس خداوند - عزّ وجلّ - این آیه را نازل فرمود: « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ...»

....»

این نظریه با مضمون و محتوای آیه شریفه نیز سازگار است؛ زیرا:

اوّلاً: دشمنان اسلام پس از ناکامی در تمام توطئه‌ها، تنها به یک چیز دل بسته بودند و آن این‌که پیامبرصلی الله علیه وآله از دنیا برود و پس از ارتحال آن حضرت بتوانند به آرزوی خود برسند و ضربه نهایی را بر اسلام وارد سازند. اما وقتی دیدند که آن حضرت در روز هجدهم ذی حجّه سال دهم هجرت در بین عموم مردم شخصی بی نظیر را به جانشینی خود انتخاب کرد، آرزوهای خویش را بر باد رفته دیدند.

ثانیاً: با انتخاب امیرالمؤمنین‌علیه السلام به ولایت و امامت، نبوّت به سیر تکاملی خود ادامه داد و با آن، دین خود را تمام و کامل کرد.

ثالثاً: نعمت‌های خداوند با نصب امامت و رهبریِ پس از پیامبرصلی الله علیه وآله تکمیل شد.

رابعاً: بدون شک اسلام بدون امامت و رهبری پس از پیامبرصلی الله علیه وآله یک دین فراگیر و جهانی نخواهد شد.

استعمالات واژه «الیوم»

«یوم» در چهار معنا استعمال شده است:

1 - مدّت زمانی که از طلوع فجر آغاز و به غروب خورشید ختم می‌شود. بنابر این معنا «یوم» مترادف «نهار» است و به معنای روز در مقابل شب به کار می‌رود. مانند: « إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَیَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ»؛⁽¹⁾«روز شنبه ماهی‌هایشان روی آب می‌آمدند، و روز غیر شنبه به سوی آنان نمی‌آمدند.»

و نیز می‌خوانیم: « فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّامٍ أُخَر»؛⁽²⁾«هر کس از شما که در ماه رمضان بیمار یا در سفر باشد، پس روزهای دیگری را روزه بگیرد.»

2 -

مجموع شبانه روز؛ چنان که برمجموع نمازهایی که در یک شبانه‌روز خوانده می‌شود، نمازهای یومیه می‌گویند.

3 - عصر، روزگار و برهه‌ای از زمان؛ مانند آیه: « تِلْکَ الْأَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ»؛⁽¹⁾«ما این روزهای ظفر و شکست را به نوبت میان مردم می‌گردانیم.»

حضرت امیر المؤمنین‌علیه السلام می‌فرماید: «الدهر یومان: یوم لک ویوم علیک»؛⁽²⁾«زمانه دو روز است: یک روز به نفع تو است و یک روز به ضرر تو.»

4 - مرحله؛ چنان که درباره خلقت آسمان و زمین فرمود: « الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّامٍ»؛⁽³⁾«خدایی که آسمان و زمین را

در شش مرحله خلق کرد.» و نیز فرمود: « خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ»؛⁽⁴⁾«زمین را در دو مرحله خلق کرد.»

5 - قیامت؛ بیشترین استعمال واژه یوم در قرآن کریم مربوط به روز قیامت است. سرّ این‌که از قیامت به «یوم» تعبیر می‌شود آن است که مرحله دیگری از نظام هستی و مرحله پایانی آن است.

الف و لام در «الیوم» برای عهد است و اشاره به روز معیّن و مشخصّی دارد که نزد گوینده و شنونده معلوم است. بنابر این واژه «الیوم» به معنای امروز در مقابل دیروز و فردا قرار دارد.

حقّ آن است که آیه، به برهه‌ای از روزگار اشاره دارد که آغاز آن قطعه زمانی، روز نزول این آیه بوده است. از این رو اختصاصی به دوازده ساعت یا بیست و چهار ساعت ظرف نزول آیه ندارد.

«الیوم» دوم در آیه که به منظور اهمّیت دادن به آن روز بزرگ تکرار شده است نیز به همین معناست.

طمع کافران‌

مراد از «کافران» در جمله « أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ

دِینِکُمْ» تنها مشرکان مکّه یا حجاز نیستند، بلکه به علت مطلق بودنش، شامل مشرکان، بت پرستان، یهودیان و مسیحیان و ... نیز می‌شود.

تلاش کافران به امید نفوذ در دین با انگیزه نابودی آن از برخی آیات قرآن کریم استفاده می‌شود. خدای سبحان اهداف کافران را در محورهای زیر تشریح کرده است:

1 - ابتدا تلاش می‌کردند تا چراغ دین را به طور کلّی خاموش کنند و این نهال نو پا را از ریشه بیرون آورند: « یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَیَأْبَی اللَّهُ إِلّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ»؛⁽¹⁾«آنان اراده دائمی دارند که نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند. در حالی که خدا می‌خواهد نورش را تمام و کامل کند هر چند که کافران را خوش نیاید.»

2 - چون دیدند که موفّق به ریشه‌کن ساختن دین و خاموش کردن چراغ آن نشدند، تلاش کردند تا مسلمانان را از دین و آیینشان برگردانند: « لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا»؛⁽²⁾«مشرکان، پیوسته با شما می‌جنگند، تا اگر بتوانند شما را از آیینتان برگردانند.»

این تلاش فرهنگی و نظامی اختصاص به مشرکان ندارد، بلکه اهل کتاب نیز در چنین تلاش و کوششی بودند: « وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفّاراً حَسَداً»؛⁽³⁾«بسیاری از اهل کتاب دوست دارند شما را بعد از ایمان آوردنتان به کفر برگردانند.»

3 - بعد از بی ثمر ماندن کوشش‌هایشان در دو مرحله قبل، تلاش کردند تا با پیشنهادِ گرویدن به آیین یهود و نصاری، در حقیقت دین بدلی بسازند و حسّ دین گرایی آنان را این گونه اقناع کنند. از این

رو به مردم عوام می‌گفتند: « لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری ؛⁽¹⁾«کسی داخل بهشت نمی‌شود جز آن‌که یهودی یا نصرانی باشد.» یا آنجا که می‌فرماید: « کُونُوا هُوداً أَوْ نَصاری تَهْتَدُوا»⁽²⁾«یهودی یا نصرانی باشید تا هدایت شوید.»

سران کفر نیز در مقام توصیه به استقامت و پایداری می‌گفتند: برای حفظ خدایانتان و عبادت آن‌ها، صبر و استقامت به خرج دهید: « أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلی آلِهَتِکُمْ»؛⁽³⁾«بروید و بر خدایانتان استقامت و پایداری بورزید.»

4 - بعد از آن‌که همه نقشه‌های پیشین آنان بر باد رفت، به فکر دیگری افتاده و خود را به آن دل خوش کردند و آن این‌که محمّدصلی الله علیه وآله فرزند پسری ندارد تا جانشین او و ادامه دهنده راهش باشد. و نیز کسی را به طور علنی به جانشینی خود نصب نکرده است، لذا نقشه‌ها را برای بعد از وفات رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله ریختند و به آن دل خوش کرده بودند که در روز غدیر خم رسول گرامی اسلام‌صلی الله علیه وآله حضرت علی‌علیه السلام را به عنوان جانشین خود معرفی کرده و در میان جماعت بسیاری بر این سمت نصب نمود. این جا بود که کافران و منافقان از این نقشه خود نیز مأیوس شدند، و لذا خداوند متعال این آیه را نازل کرد: « أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً»؛⁽⁴⁾«امروز کافران از [زوال ]آیین شما مأیوس شدند، بنابر این از آن‌ها نترسید، و از [مخالفت من بترسید! امروز، دین شما را کامل کردم، و نعمت خود را بر

شما تمام نمودم، و اسلام را به عنوان آیین [جاویدان شما پذیرفتم.»

مقصود از اکمال دین‌

در این‌که مقصود از «اکمال دین» در آیه مورد بحث چیست، سه نظریه مطرح شده است:

1 - منظور از «دین»، قوانین و احکام شرع است؛ یعنی در آن روز قوانین اسلام کامل شد، و پس از آن دیگر در اسلام خلأ قانونی وجود ندارد.

پاسخ‌

اگر مقصود از اکمال دین، اکمال تشریعی بود، باید بعد از نزول آیه حکمی بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل نمی‌گشت، با این‌که مطابق روایات بسیار آیه کلاله و آیه ربا و برخی دیگر از احکام بعد از آن روز بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد.

طبری از براء بن عازب نقل می‌کند که آخرین آیه‌ای که بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد آیه: « یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ»⁽¹⁾است.

ابو حیان اندلسی می‌گوید: «بعد از این آیه - آیه اکمال - آیات بسیاری؛ از قبیل آیات ربا و آیات کلاله و دیگر آیات بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد.»

2 - برخی معتقدند که منظور از دین در آیه «اکمال»، حجّ است؛ یعنی در آن روز خاص و با شکوه، خداوند حجّ شما را کامل کرد.

پاسخ‌

اوّلاً: حجّ جزء شریعت اسلامی است نه دین، و حمل دین بر شریعت که جزئی از آن، حجّ است خلاف ظاهر به نظر می‌رسد.

ثانیاً: این توجیه با ظاهر کلمه «الیوم» سازگاری ندارد؛ زیرا مقصود از «الیوم» ظرف زمان حاضر و همان زمان نزول و ابلاغ آیه می‌باشد. باید مشاهده کرد که در آن روز چه اتفاقی افتاده که به سبب آن، دین کامل شده است. می‌دانیم

که در آن روز جز ابلاغ ولایت امیر المؤمنین‌علیه السلام واقعه دیگری نبوده است.

3 - مقصود از «اکمال دین» کامل شدن ارکان آن به توسط ولایت و امامت امیر المؤمنین است؛ زیرا با ادامه نبوّت از کانال امامت است که دین به قله کمال خود خواهد رسید.

ویژگی‌های روز غدیر در آیه‌

مطابق آیه سوم از سوره مائده، شش ویژگی برای روز غدیر خم؛ یعنی هجدهم ذی حجّه که واقعه غدیر و نصب امامت حضرت امیرعلیه السلام در آن روز اتفاق افتاده، وجود دارد:

1 - امید تمام دشمنان را که برای نابودی اسلام دندان طمع تیز کرده بودند، به یأس مبدّل کرد: « أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا».

2 - افزون بر تبدیل شدن امیدشان به یأس، آن چنان زمینه فعالیّت آن‌ها را خنثی کرد که ترس مسلمانان را از آنان بی جهت دانست: « فَلا تَخْشَوْهُمْ».

3 - امکان داشت که مسلمانان با پشت پا زدن و نادیده گرفتن آن نعمت بزرگ، کفران نعمت کنند و زمینه غضب الهی و بازگشت سلطه کفّار را فراهم و امید تازه‌ای در آنان ایجاد کنند، از این رو برای پیشگیری از این مسأله فرمود: « وَاخْشَوْنِ».

4 - پیشرفتی کیفی (کمال) در دین الهی ایجاد کرد و مایه تکامل آن گردید: « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ».

5 - پیشرفتی کمّی (تمامیّت) در نعمت مطلق الهی (ولایت) ایجاد کرد، و آن را به مراحل پایانی و اتمام رساند: « وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی .

6 - در مرحله ابلاغ نیز خدا راضی شد تا اسلامِ با ولایت، دین ابدی مردم گردد: « وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً».

بنابراین، آن روز آغاز برهه‌ای جدید در

تاریخ اسلام شد.

کیفیت نزول آیه‌

برخی از علمای شیعه به اقتضای ظاهر روایات، احتمال داده‌اند که این بخش از آیه جدا از بقیه بخش‌ها نازل شده و هنگام جمع آوری قرآن در اینجا قرار داده شده است، در حالی که غالب یا همه مفسّران اهل سنّت می‌گویند: مجموع این آیه با هم نازل شده و قسمت‌های گوناگون آن، مضمون مشترک دارد. از این رو لازم است هر دو احتمال به طور جداگانه مورد بحث و گفتگو قرار گیرد:

1 - علمای شیعه می‌گویند: تعدّد یا وحدت آیات به تنهایی نمی‌تواند دلیل تعدد یا وحدت نزول باشد؛ یعنی همان‌گونه که دو آیه بودن، نشان تعدّد نزول نیست، یک آیه بودن نیز دلیل وحدت نزول تمام بخش‌های آن نمی‌تواند باشد. مثلاً در آیه تطهیر که در سوره احزاب آمده، نشان می‌دهد که این آیه، مستقل از قبل و بعد خودش است، چنان که مضمون و محتوای آن شهادت می‌دهد که مخاطبی غیر از مخاطب قبل و بعد از خود دارد. شأن نزولی که علمای اهل سنّت نیز نقل کرده‌اند نشان می‌دهد این فقره از آیه در واقعه‌ای خاص نازل شده است.

در آیه محلّ بحث نیز مطلب از همین قرار است؛ زیرا هنگام بیان حکم خون، مردار، گوشت خوک و ... می‌فرماید: « أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ...».

همان طور که می‌دانیم معلوم شدن حکم خون و امثال آن موجب یأس دشمن و تکمیل دین نمی‌شود. شاهدش آن است که این احکام، قبلاً در دو سوره مکّی - انعام، آیه 145 و نحل، آیه 115 - ونیز در آیه 173 از سوره بقره، که اولین سوره مدنی است،

نازل شده بود ولی عنوان یأس کفار و تکمیل دین در آن‌ها مطرح نیست، در حالی که اگر نزول و ابلاغ این احکام دارای چنین خاصیّتی باشد باید در آن سوره‌ها نیز « أَلْیَوْمَ یَئِسَ» ذکر می‌شد.

بدین ترتیب « أَلْیَوْمَ...» نمی‌تواند اشاره به روز نزول حکم خون، مردار، و ... باشد، بلکه باید اشاره به روزی باشد که در آن، حادثه مهمّ دیگری واقع شده است. از این جهت شیعه اعتقاد دارد آیه « أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ...» اشاره به روزی دارد که نبیّ اکرم‌صلی الله علیه وآله آیه «تبلیغ» را عملی نمود. آن جا که خداوند می‌فرماید: « یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» ؛ ⁽¹⁾«ای پیامبر! آنچه که از سوی پروردگارت به تو نازل شد به مردم ابلاغ کن . » امری که اگر امتثال نمی‌شد زحمات بیست و سه ساله آن حضرت به هدر می‌رفت و رسالت الهی ابلاغ نمی‌گردید.

نتیجه این‌که یا باید بگوییم : این دو بخش، جدای از قبل و بعد خود نازل شده، لیکن هنگام جمع آوری قرآن به دستور پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله یا به دستور کسانی که بعد از آن حضرت به جمع آوری قرآن پرداختند - طبق مبانی مختلف در تدوین قرآن - در این جا قرار گرفته است. یا این‌که بگوییم: این دو جمله همراه قبل و بعد خود نازل شده، لیکن به روز نزول آیه، از آن جهت که ظرف نزول برخی احکام فقهی است اشاره ندارد، بلکه جمله معترضه‌ای است که بین این جملات قرار گرفته است.

مؤیّد این مدّعا آن است که اگر این دو جمله را حذف

کنیم بقیه آیه، تامّ و کامل خواهد بود و خللی در معنای آن وارد نمی‌شود. چنان‌که حذف آیه تطهیر خللی در معنای بقیه آیه ایجاد نمی‌کند، بلکه معنا روشن‌تر و ترجمه و تفسیر راحت‌تر خواهد شد.

2 - احتمال دیگر این‌که این جمله همراه بقیه قسمت‌های آیه نازل شده و جدای از آن‌ها نیست، چنان که مفسّران عامه بر این باورند.

با این احتمال نیز می‌توان گفت: «الیوم» اشاره به روز نزول احکام مذکور در آیه است؛ زیرا وحدت نزول، نقشی در این جهت ندارد. همان‌گونه که صدر آیه 29 سوره یوسف با خطاب به حضرت یوسف‌علیه السلام می‌فرماید: « یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا»؛ «ای یوسف! از این حادثه صرف نظر کن.» و در ذیل آن خطاب به همسر عزیز مصر آمده است: « وَاسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ»؛ «و تو ای زن! از گناه خویش استغفار کن.» با آن‌که مجموع این‌ها یک آیه بیشتر نیست و نامی از همسر عزیز مصر به میان نیامده است. کسی ادعا نکرده که هر دو بخش آیه خطاب به یک نفر است. بنابر این، گرچه در محاورات و گفتگوهای عرفی، از وحدت سیاق به عنوان یک اصل و قاعده‌ای عقلایی نام می‌برند و بدان توجّه و عنایت دارند؛ لیکن نمی‌توان گفت: یک قاعده کلّی و عمومی است و همیشه می‌تواند دلیل یا مؤیّد باشد، به ویژه اگر قرینه داخلی یا خارجی بر خلاف آن وجود داشته باشد.

برخی می‌گویند: در ابتدای آیه سوم سوره مائده، سخن از گوشت‌های حرام است و در انتهای آن، سخن از اضطرار و ضرورت و حکم آن است و در وسط آن دو، آیه «اکمال» آمده

است، اگر مقصود از آیه اکمال مسأله ولایت و امامت و جانشینی پیامبرصلی الله علیه وآله است چه تناسبی با صدر و ذیل آیه دارد؟

پاسخ‌

آیات قرآن به صورت یک کتاب کلاسیک تنظیم نشده است، بلکه به همان شکلی که نازل می‌گشت به دستور پیامبرصلی الله علیه وآله ثبت می‌شد. بنابر این ممکن است صدر آیه مورد بحث به خاطر سؤالاتی که از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله در مورد گوشت‌های حرام شده، قبل از واقعه غدیر نازل شده باشد، و بعد از مدّتی واقعه غدیر پیش آمده و آیه مورد بحث نازل گشته و نویسندگان وحی، آن را به دنبال حکم گوشت‌های حرام ثبت کرده‌اند. سپس مسأله اضطرار یا مصداقی از مصادیق آن رخ داده و حکم آن نازل شده و ذیل آیه را که حاوی حکم اضطرار است به دنبال قسمت وسط آیه ثبت کرده باشند. بنابر این، با توجه به نکته فوق، لازم نیست آیات تناسب خاصّی با هم داشته باشند.

بیان داستانی

پیامبر و علی علیه‌السلام بر بالای منبر ایستاده‌اند

و همه چشم‌ها به آن‌ها خیره شده است . صدای پیامبر بار دیگر سکوت را می‌شکند : «ای مردم ! چه کسی بر شما ولایت دارد ؟»

پیامبر ، منتظر پاسخ مردم است ، همه فریاد می‌زنند : «خدا و پیامبر او» .

برای بار دوم پیامبر سؤل می‌کند : «چه کسی بر شما ولایت دارد ؟» .

مردم دوباره می‌گویند : «خدا و پیامبر او» .

و بار سوم هم پیامبر همان سؤل را می‌کند و مردم همین جواب را می‌دهند .

همه مسلمانان ، اطاعت از خدا و پیامبر را بر خود واجب می‌دانند ، هیچ‌کس در ولایت خدا

و پیامبر شک ندارد .

پیامبر دست علی علیه‌السلام را در دست می‌گیرد ، و تا آنجا که می‌تواند دست او را بالا می‌آورد و با صدای بلند می‌گوید : «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلیٌّ مَوْلاهُ؛ هر کس من مولای او هستم این علی، مولای اوست ».

سپس پیامبر چنین دعا می‌کند: «خدایا ! هر کس علی را دوست دارد تو او را دوست بدار ویاری کن ، و هر کس با علی دشمنی کند با او دشمن باش و او را ذلیل کن ».

پیامبر این سخن خود را سه بار تکرار می‌کند . پیامبر می‌خواهد همه مردم ، علی علیه‌السلام را ببینند ، برای همین ، بازویِ علی علیه‌السلام را با مهربانی می‌گیرد و او را بلند می‌کند .

اکنون علی علیه‌السلام یک سر و گردن از پیامبر بالاتر قرار گرفته است .

پیامبر علی علیه‌السلام را این‌گونه بلند کرده است تا همه مردم ، امام خود را به خوبی ببینند .

صدای پیامبر به گوش می‌رسد : «ای مردم ! این علی است که برادر و جانشین من است ، او امیرمؤنان است و به همه علوم من آگاه است ».

و بعد از آن پیامبر می‌گوید : «ای مردم آیا شنیدید ؟» . همه صدا می‌زنند : «آری ، ای رسول خدا !» .

پیامبر بار دیگر می‌گوید : «آیا شنیدید ؟» . بار دیگر مردم جواب می‌دهند : «آری، ای رسول خدا !» .

اکنون پیامبر رو به آسمان می‌کند و می‌گوید : «خدایا ! تو شاهد باش که من وظیفه خود را انجام دادم ، من سخن تو را

برای این مردم گفتم» .

و بعد از آن می‌گوید : «ای جبرئیل ! تو هم شاهد باش» .

در این میان ، مردی از میان جمعیّت سؤال می کند : «ای رسول خدا ! منظور شما از این که علی ، مولای ماست ، چیست ؟» .

پیامبر با روی باز جواب او را می‌دهد و می گوید : «هر کس من پیامبر او هستم این علی امیر اوست» .

علی علیه‌السلام امیر و آقای همه مسلمانان است .

با این سخنِ پیامبر ، دیگر برای هیچ‌کس شکّی نمانده است .

پیامبر بار دیگر مردم را مورد خطاب قرار می‌دهد :

ای مردم ! هر دانشی که خدا به من داده بود به علی آموختم ، بدانید فقط او می‌تواند شما را به سوی رستگاری رهنمون کند ، از شما می‌خواهم با او مخالفت نکنید و از قبول ولایت او ، سرپیچی نکنید .

آیا می‌دانید علی ، اوّلین کسی بود که به من ایمان آورد ؟ آیا آن روز را به یاد می‌آورید که فقط من و علی ، به خدای یگانه ایمان داشتیم و هیچ‌کس همراه ما نبود ؟

علی کسی است که بارها و بارها در مقابل دشمنان ، جان خویش را به خطر انداخته است، علی ، پیش من از همه، عزیزتر است، او یاری کننده دین خدا و هدایت کننده شماست .

بدانید که عترت و خاندان هر پیامبری از نسلِ خود او بوده است ، امّا عترت و خاندان من از نسلِ علی می‌باشد .

راه مستقیم را به شما نشان می‌دهم ، بدانید که علی و فرزندان

او ، راه مستقیم هستند .

مردم ! خداوند می‌فرماید : «فَ-ٔامِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا » «به خدا و پیامبر و نوری که نازل شده است ، ایمان بیاورید ».

اکنون بدانید آن نوری که شما باید به آن ایمان بیاورید ، علی و فرزندان او می‌باشد .

ای مردم ! فضائل علی بیش از آن است که بتوانم برای شما بگویم ، آن‌قدر بگویم که هر کس از او اطاعت کند به رستگاری بزرگی رسیده است .

من پیامبر خدا هستم و علی جانشین من و فرزندان او ، امامانِ شما هستند و آخرینِ آن‌ها، مهدی است.

مهدی همان کسی است که یاری کننده دین خدا می‌باشد و پیامبران قبل از من به او بشارت داده‌اند، او از جانب خدا انتخاب شده است و وارث همه علم‌ها و دانش‌ها می‌باشد، او ولیّ خدا در روی زمین می‌باشد.

ای مردم ، سخنان مرا به کسانی که در شهر و دیار خود هستند ، برسانید .

پیامبر می‌خواهد این سخنان او به گوش همه مردم برسد.

آری، این همان خطبه غدیر است که تاریخ را مبهوتِ عظمت خود کرده است.

خطبه غدیر، فریادِ بلندِ ولایت است .

بعد از لحظاتی . . .صدای اللّه اکبرِ پیامبر در غدیر می‌پیچد .

خدایا چه خبر شده است ؟

گویا جبرئیل آمده و آیه جدیدی را آورده است :

«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاْءِسْلامَ دِینًا».

«امروز دین را بر شما کامل کرده و نعمت خود را تمام نمودم و به این راضی شدم که اسلام ، دین شما باشد ».

یامبر این آیه را برای مردم می‌خواند ، همه مردم می‌فهمند که اسلام با ولایتِ علی علیه‌السلام کامل می‌شود .

اسلام بدون ولایت ، دین ناقصی است که هرگز نمی‌تواند انسان را به کمال برساند .

بیان دانش آموزی

اشاره

گویی تمام کوه و دشت در حال گوش دادن به سخنان پیامبرند؛حتی باد هم نمی‌وزد تا مبادا سکوت جلسه شکسته شود.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

خداوند از من راضی نمی‌شود،مگر دستورش را به شما برسانم.

ای مردم بدانید!خداوند او (علی علیه السلام) را سرپرست و امام شما قرار داده‌است.

و پیروی از او واجب است.

خداوند مخالف او را لعنت می‌کند و پیروان او را می‌آمرزد.

پس از من علی علیه‌السلام سرپرست و امام شما است و پس از او امامت در فرزندان او است... .

پس از آن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از علم و شجاعت و ایمان ایشان گفت و این‌که او نخستین مسلمان است، فرمود: بترسید از این‌که با او مخالفت کنید و در آتشی بیفتید که هیزمش سنگ‌ها و انسان‌ها هستند.

جبرئیل آیه‌ای آورده‌است:

الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا.

(امروز دینتان را برای شما کامل کردم و نعمتم را برایتان تمام و کامل کردم و راضی شدم که اسلام دینتان باشد).

خدایا! با دوست او دوست باش و بادشمن او دشمن.خدایا! تو فرمودی که امامت پس از من برای حضرت علی علیه السلام است؛خدایا! پس از برگزیدن او... فرمودی که امروز دین بندگانت را کامل کردی و نعمتت را برایشان تمام نمودی و راضی شدی که اسلام دین‌شان باشد....

ی مردم!بیایید و به من تبریک بگویید و با علی علیه السلام بیعت کنید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عمامه‌ی خود را بر سر حضرت علی علیه السلام گذاشت و جمعیت یک‌به‌یک برای بیعت صف کشیدند.بیعت این جمعیت چقدر طول خواهد کشید!

برای بیعت زنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم طشت آبی فراهم می‌شود . زنان از پشت پرده‌ای دست خود را در طشت می‌گذارند و این سوی پرده هم امیرالمؤمنین علیه السلام دست خود را در آب می‌گذارد.

هنوز بیعت تمام نشده‌است که منافقان در گوش یکدیگر شروع به پچ پچ می‌کنند.گویا باز نقشه‌ای دارند!

نکات:

1-معرفی همگانی حضرت علی علیه السلام آن‌قدر مهم بود که با انجام ندادن آن تمام زحمات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هدر می‌رفت.

2-معرفی حضرت علی علیه السلام به جانشینی در فرازهای فراوانی از خطبه به چشم می‌خورد که ما تنها برخی از فرازهایش را آوردیم.

3-پیروی نکردن از حضرت علی علیه السلام انسان را اهل آتش جهنم می‌کند.

4-این حرف خنده‌داری است که بعضی‌ها می‌گویند:مولا یعنی دوست! رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برای اعلام دوستی کاروانیان را سه روز معطل نمی‌کند.

5- بیشتر جمعیت غدیر را منافقان تشکیل می‌دادند.در روز غدیر ده‌ها هزار نفر با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیعت کردند اما تنها عده‌ی کمی به پیمانشان وفادار ماندند.

6- خداوند پس از اعلام جانشینی علی علیه‌السلام دین را کامل و پسندیده دانسته‌است؛خداوند از دینِ کسانی‌که جانشینی علی علیه‌السلام را قبول نکردند،راضی نیست.

پیوند مهدوی

اشاره

تا به حال خیلی شنیده‌ایم

که خداوند در غدیر فرمود:

( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دینا)

امروز دینتان را کامل کردم و نعمتم را تمام

اما این وعده در دوران ظهور محقق می‌شود؛ روزی که همه‌ی دنیا بر سر سفره‌ی دین الهی می‌نشینند و نعمت الهی بر بندگان تمام.

به همین علت است که شیخ صدوق نام کتابش را که درباره امام زمان است« کمال الدین و تمام النعمة» گذاشته است.

آیات و روایات

آیات

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (سوره مائده آیه 3 )

الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً

روایات

کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ج‌1،

ص: 176

فی الحدیث 25 فی تفسیر قوله تعالی «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» هکذا: «قال سلمان الفارسیّ: یا رسول اللّه، بیّنهم لنا. فقال: علیّ أخی و وزیری و وصیّی و وارثی و خلیفتی فی أمّتی و ولیّ کلّ مؤمن بعدی و أحد عشر إماما من ولده، الحسن و الحسین ثمّ التسعة من ولد الحسین واحدا بعد واحد».

الحدیث الحادی عشر [1]

أَبَانٌ عَنْ سُلَیْمٍ قَالَ رَأَیْتُ عَلِیّاً ع فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی خِلَافَةِ عُثْمَانَ و.... ثُمَّ أَمَرَ فَنُودِی بِ الصَّلَاةَ جَامِعَةً

ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَوْلَایَ وَ أَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنَا أَوْلَی بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ قُمْ یَا عَلِیُّ فَقُمْتُ فَقَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ هَذَا مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ فَقَامَ سَلْمَانُ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَاءٌ کَمَا ذَا فَقَالَ وَلَاءٌ کَوَلَایَتِی مَنْ کُنْتُ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِیٌّ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَکَبَّرَ النَّبِیُّ ص وَ قَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ تَمَامُ نُبُوَّتِی وَ تَمَامُ دِینِ اللَّهِ وَلَایَةُ عَلِیٍّ بَعْدِی فَقَامَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ فَقَالا یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ الْآیَاتُ خَاصَّةٌ فِی عَلِیٍّ قَالَ بَلَی فِیهِ وَ فِی أَوْصِیَائِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة....

الحدیث التاسع و الثلاثون [1] أَبَانُ بْنُ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِیدٍ الْخُدْرِیَّ یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص دَعَا النَّاسَ بِغَدِیرِ خُمٍّ فَأَمَرَ بِمَا کَانَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ مِنَ الشَّوْکِ فَقُمَّ وَ کَانَ ذَلِکَ یَوْمَ الْخَمِیسِ ثُمَّ دَعَا النَّاسَ إِلَیْهِ وَ أَخَذَ بِضَبْعِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فَرَفَعَهَا حَتَّی نَظَرْتُ إِلَی بَیَاضِ إِبْطِ رَسُولِ اللَّهِ‌ص فَقَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ فَلَمْ یَنْزِلْ [عَنِ الْمِنْبَرِ] حَتَّی نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ- الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی إِکْمَالِ الدِّینِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِرِسَالَتِی وَ بِوِلَایَةِ عَلِیٍّ مِنْ بَعْدِی فَقَالَ حَسَّانُ بْنُ

ثَابِتٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِی لِأَقُولَ فِی عَلِیٍّ ع أَبْیَاتاً فَقَالَ ص قُلْ عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ فَقَالَ حَسَّانُ یَا مَشِیخَةَ قُرَیْشٍ اسْمَعُوا قَوْلِی بِشَهَادَةٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ [ثُمَّ أَنْشَأَ یَقُولُ]

أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ النَّبِیَ مُحَمَّداً *** لَدَی دَوْحِ خُمٍّ حِینَ قَامَ مُنَادِیاً

وَ قَدْ جَاءَ [جَاءَهُ] جِبْرِیلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأَنَّکَ مَعْصُومٌ فَلَا تَکُ وَانِیا

..

الکافی (ط - الإسلامیة)، ج‌1،

ص: 199

خُطْبَةٌ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ هِیَ خُطْبَةُ الْوَسِیلَةِ

عَنْ أَبِی عَمْرٍو الْأَوْزَاعِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام.... فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی حَجَّةِ الْوَدَاعِ ثُمَّ صَارَ إِلَی غَدِیرِ خُمٍّ فَأَمَرَ فَأُصْلِحَ لَهُ شِبْهُ الْمِنْبَرِ ثُمَّ عَلَاهُ وَ أَخَذَ بِعَضُدِی حَتَّی رُئِیَ بَیَاضُ إِبْطَیْهِ رَافِعاً صَوْتَهُ قَائِلًا فِی مَحْفِلِهِ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ فَکَانَتْ عَلَی وَلَایَتِی وَلَایَةُ اللَّهِ وَ عَلَی عَدَاوَتِی عَدَاوَةُ اللَّهِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ- الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَکَانَتْ وَلَایَتِی کَمَالَ الدِّینِ وَ رِضَا الرَّبِّ جَلَّ ذِکْرُهُ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اخْتِصَاصاً لِی وَ تَکَرُّماً نَحَلَنِیهِ وَ إِعْظَاماً وَ تَفْصِیلًا مِنْ رَسُولِ اللَّه....

الأمالی ( للصدوق)،

ص: 2

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ السَّکُونِیُّ فِی مَنْزِلِهِ بِالْکُوفَةِ قَالَ حَدَّثَنِی إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی النَّیْسَابُورِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرِ بْنُ السَّرِیِّ وَ أَبُو نَصْرِ بْنُ مُوسَی بْنِ أَیُّوبَ الْخَلَّالُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ سَعِیدٍ قَالَ حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ بْنُ شَوْذَبٍ عَنْ مَطَرٍ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: مَنْ صَامَ یَوْمَ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ صِیَامَ سِتِّینَ شَهْراً وَ هُوَ یَوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ لَمَّا أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِیَدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع وَ قَالَ أَ لَسْتُ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ قَالُوا نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بَخْ بَخْ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ أَصْبَحْتَ مَوْلَایَ وَ مَوْلَی کُلِّ مُسْلِمٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ...

الأمالی (للطوسی)

،

ص: 518

أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ، عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْفَضْلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ الشَّعْرَانِیُّ بِجُرْجَانَ، قَالَ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَبُو مُوسَی الْمُجَاشِعِیُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ). قَالَ الْمُجَاشِعِیُّ: وَ حَدَّثْنَاهُ الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی، عَنْ أَبِیهِ مُوسَی، عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ (عَلَیْهِمُ السَّلَامُ)، وَ قَالا جَمِیعاً عَنْ آبَائِهِمَا، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ)، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) یَقُولُ: بَنِی الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسِ خِصَالٍ: عَلَی الشَّهَادَتَیْنِ وَ الْقَرِینَتَیْنِ. قِیلَ لَهُ: أَمَّا الشَّهَادَتَانِ فَقَدْ عَرَفْنَاهُمَا، فَمَا الْقَرِینَتَانِ قَالَ: الصَّلَاةُ وَ الزَّکَاةُ، فَإِنَّهُ لَا یُقْبَلُ أَحَدُهُمَا إِلَّا بِالْأُخْرَی، وَ الصِّیَامُ، وَ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا، وَ خُتِمَ ذَلِکَ بِالْوَلَایَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ): «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً»

کشف الغمة فی معرفة الأئمة (ط - القدیمة)، ج‌1،

ص: 292

وَ رَوَی الْخَطِیبُ فَخْرُ خُوَارِزْمَ أَیْضاً حَدِیثَ غَدِیرِ خُمٍ وَ کَوْنَهُ ص أَخَذَ بِضَبْعِهِ حَتَّی نَظَرَ النَّاسُ إِلَی بَیَاضِ إِبْطِهِ ثُمَّ لَمْ یَفْتَرِقَا حَتَّی نَزَلَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ الْآیَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی إِکْمَالِ الدِّینِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَا الرَّبِّ بِرِسَالَتِی وَ الْوَلَایَةِ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

تفسیر الصافی، ج‌2،

ص: 52

...و رواه فی المجمع عن الثّعلبیّ و الحسکانی و غیرهما من العامّة و فی الکافی عن الباقر علیه السّلام فی حدیث ثمّ نزلت الولایة و انّما أتاه

ذلک یوم الجمعة بعرفة انزل اللَّه تعالی الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی و کان کمال الدّین بولایة علیّ بن أبی طالب صلوات اللَّه و سلامه علیه...

بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‌7،

ص: 236

فر، تفسیر فرات بن إبراهیم عُبَیْدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ رَفَعَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَیْنَا نَحْنُ مَعَ النَّبِیِّ ص بِعَرَفَاتٍ إِذْ قَالَ أَ فِیکُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَرَّبَهُ مِنْهُ وَ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی مَنْکِبِهِ ثُمَّ قَالَ طُوبَی لَکَ یَا عَلِیُّ نَزَلَتْ عَلَیَّ آیَةٌ ذَکَرَنِی وَ إِیَّاکَ فِیهَا سَوَاءً فَقَالَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً

هَذَا جَبْرَئِیلُ یُخْبِرُنِی عَنِ اللَّهِ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ جِئْتَ أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ رُکْبَاناً عَلَی نُوقٍ مِنْ نُورِ الْبَرْقِ یُطِیرُهُمْ فِی أَرْجَاءِ الْهَوَاءِ یُنَادُونَ فِی عَرْصَةِ الْقِیَامَةِ نَحْنُ الْعَلَوِیُّونَ فَیَأْتِیهِمُ النِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ أَنْتُمُ الْمُقَرَّبُونَ الَّذِینَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ.

14. هجدهم ماه : بیان حدیث منزلت

بیان مختصر

یکی از افتخارات حضرت علی علیه السلام این است که در تمام نبردها ملازم پیامبر صلی الله علیه و آله و پرچمدار وی بود، جز در غزوه‌ی تبوک که به فرمان پیامبر در مدینه باقی ماند. زیرا پیامبر به خوبی آگاه بود که منافقان تصمیم گرفته‌اند پس از خروج آن حضرت از مدینه شورش کنند. از این رو، به حضرت علی علیه السلام فرمود: تو سرپرست اهل بیت و خویشاوندان من و گروه مهاجر هستی و برای این کار جز من و تو کسی شایستگی ندارد.

اقامت امیر مؤمنان علیه السلام نقشه‌ی منافقان را نقش بر آب کرد. لذا به فکر افتادند نقشه‌ی دیگری طرح

کنند تا حضرت علی علیه السلام نیز مدینه را ترک گوید. از این رو شایع کردند که روابط پیامبر و حضرت علی به تیرگی گراییده است و حضرت علی به جهت دوری راه و شدت گرما از جهاد در راه خدا سرباز زده است.

هنوز پیامبر صلی الله علیه و آله چندان از مدینه دور نشده بود که این شایعه در مدینه انتشار یافت. امام علیه السلام برای پاسخ به تهمت آنان به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و جریان را با آن حضرت در میان نهاد. پیامبر صلی الله علیه و آله با ذکر جمله‌ی تاریخی خود که سعد وقاص آرزو داشت ای کاش درباره‌ی او گفته می‌شد آن حضرت را تسلی داد و فرمود:

«اما ترضی ان تکون منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی؟»

آیا راضی نیستی که نسبت به من، همچون هارون نسبت به موسی باشی؟ جز اینکه پس از من پیامبری نیست.

این حدیث که در اصطلاح دانشمندان به آن «حدیث المنزله» می‌گویند تمام مناصبی که هارون داشت برای حضرت علی علیه السلام ثابت کرده جز نبوت که باب آن برای ابد بسته شده است.

بیان تفصیلی

حدیث منزلت

یکی از احادیث مهمی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در طول عمر شریفش چندین بار و به مناسبت های گوناگون بیان فرمودند، «حدیث منزلت» است که در کتب حدیثی فریقین آمده است.

در خطابه غدیر نیز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به این مطلب تصریح فرموده آنجا که می فرماید :

«جبرئیل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف

خداوند مرا مأمور کرد که در این محل اجتماع بپا خیزم و بر هر سفید و سیاهی اعلام کنم که علی بن ابی طالب برادر من و وصی من و جانشین من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند نسبت هارون به موسی است جز این که پیامبری بعد از من نیست...».

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این حدیث شریف، امیر المؤمنین علیه السلام را نسبت به خودش همانند هارون نسبت به موسی بیان می فرماید. یعنی همان گونه که هارون نسبت به موسی بود، علی بن ابی طالب علیهم‌السلام نسبت به من است. طبق آیات شریفه قرآن کریم هارون خلیفه و وزیر حضرت موسی علیه السلام بوده، و هم چنین نبی نیز بوده است.

قرآن کریم می فرماید: «ووهبنا له من رحمتنا أخاه هارون نبیا»: «به رحمت خویش برادرش هارون پیامبر را به او بخشیدیم».

«واجعل لی وزیرا من أهلی هارون أخی»: «وزیری از خویشانم برایم قرار ده، هارون برادرم را».

«و قال موسی لاخیه هارون اخلفنی فی قومی» : «موسی به برادرش هارون گفت: در میان قوم من جانشین باش».

در این حدیث تمامی نسبت هایی که بین آن دو بوده تثبیت می شود جز این که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نبی نیست و نبوت به رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم ختم می شود. پس حضرت علی علیه السلام خلیفه بلا فصل و وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که این حدیث دلالت صریح بر آن دارد. لذا

بنابر حدیث منزلت تمامی کسانی که عقیده ای جز این که امیر المؤمنین علیه السلام خلیفه بلافصل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است دارند عقیده شان باطل است و در ضلالت و گمراهی هستند.

اهمیت حدیث منزلت

همان طور که گفته شد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در طول زندگانی شریفشان چندین بار مضمون حدیث منزلت را بیان کردند که این حاکی از اهمیت بسیار زیاد آن نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم بوده است، مسلمانان هم بارها این مطلب را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدند. امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در بعضی از احادیث مناشده به حدیث منزلت استدلال کرده اند. امامان معصوم علیهم السلام و اصحابشان نیز در مواردی به این حدیث تمسک جسته اند که همه این ها نشان دهنده اهمیت آن است.

تأکید بر حدیث منزلت

یکی دیگراز مناسبت هایی که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم در آن حدیث منزلت را بیان فرمودند هنگامی بود که لشکر اسلام از مدینه به سمت تبوک حرکت می کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حضرت علی علیه‌السلام را به عنوان جانشین در مدینه قرار داد و منافقین شروع به شایعه پراکنی کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، علی علیه السلام را دوست نداشته و با خود نبرده است. حضرت علی علیه السلام خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رساند و این شایعه منافقین را برای ایشان مطرح نمودند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: ای علی،

تو برای من مانند هارون برای موسی هستی. و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در کلامی فرمودند: فإنّه منّی وأنا منه وهو منّی بمنزلة هارون من موسی الاّ أنّه لا نبیّ بعدی.

و در خطبه ی غدیر نیز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این حدیث را تکرار نموده و این گونه فرمودند: إنّ علیّ بن أبی طالب أخی و وصیّی وامام من بعدی الّذی محلّه منّی محلّ هارون من موسی الاّ أنّه لا نبیّ بعدی و هو ولیّکم من بعد اللّه و رسوله. به درستی که حضرت علی علیه السلام برادر و وصی و جانشین من است او بعد از من امام شماست و جایگاه او نسبت به من مانند جایگاه هارون نسبت به موسی است ولی بعد از من پیامبری نخواهد آمد و بعد از خدا و رسول خدا او مولای شماست.

شباهت های حضرت علی علیه السلام و حضرت هارون علیه السلام

2 . نص بر خلافت «وَ قالَ مُوسی ِلأَخیهِ هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمی» حضرت موسی به جانشینی برادرش حضرت هارون تصریح کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم در غدیر فرمودند: «من کنتُ مولاه فهذا علیّ مولاه».

3 . حضرت هارون وزیر حضرت موسی است «وَ اجْعَلْ لی وَزیرًا مِنْ أَهْلی * هارُونَ أَخی» حضرت علی علیه السلام نیز مقام وزارت را دارند. وزیر به کسی گفته می شود که در نبود امیر تمام مسؤلیت

های او را متّصدی شود.

4 . هارون برادر موسی است «هارُونَ أَخی» و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم در روزی که پیمان برادری بین اصحاب ذا می بستند بین خود و حضرت علی علیه السلام عقد برادری برقرار کردند وفرمودند: «یا علیّ أنت أخی فی الدنیا والآخرة».

5 . در این روایت تمام منزلت های پیامبر برای حضرت علی علیه السلام اثبات شده است؛ الا نبوت. بنا بر این همان گونه که پیامبر معصوم می باشند، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام هم مقام عصمت دارند. (مانند عصمت حضرت موسی و هارون علیهما السلام)

6 . در ابتدا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «إنّه منّی وأنا منه» و این تفسیر همان عبارت «انفسنا» در آیه مباهله است که آنها دو وجود مقدس و یک گوهر هستند عبارت «إنّه منّی وأنا منه» همان «أنا و علی من شجرة واحدة» می باشد.

7 . همان گونه که هارون فرمود: «إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی» «این قوم مرا به استضعاف کشاندن و نزدیک بود مرا بکشند» حضرت علی علیه السلام نیز بعد از جریان سقیفه همین آیه را درباره خود قرائت فرمودند.

8 . همان گونه که حضرت هارون برای حفظ دین نوپای حضرت موسی علیه السلام مجبور شد در برابر گوساله پرستی بنی اسرائیل شمشیر نکشد و فرمود: «إِنّی خَشیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنی إِسْرائیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلی» حضرت علی علیه السلام هم برای جلوگیری از اختلاف در امت نوپای اسلام مجبور شد قیام نکند.

9 . همان گونه که حضرت هارون می فرمود: «فَاتَّبِعُونی وَ أَطیعُوا

أَمْری» حضرت علی علیه السلام نیز به هنگام غصب خلافت به مردم می فرمودند: «از من اطاعت کنید و یاری ام کنید و حتی حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین علیهم السلام را به در خانه ی مهاجر و انصار برده و یاری می طلبیدند.

10 . همان گونه که حضرت موسی به هارون فرمود: «وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبیلَ الْمُفْسِدینَ» وقتی در شورای شش نفره با حضرت علی علیه السلام شرط کردند که طبق دستور خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و روش دو خلیفه قبلی حکومت کن. آن حضرت فرمودند: طبق روش خدا و سنت پیامبر و اجتهاد خودم عمل می کنم و بیعت مفسدین را نپذیرفتند.

11 . همان گونه که مردم در زمان هارون به گوساله ی سامری امتحان شدند در روایت وارد شده است: «إنّه سامریّ هذه الاُمّة وإنّ صاحبه عجلها».

12 . بر کسانی که حضرت هارون را رها کرده و گوساله پرستی را پذیرفتند، غضب خداوند واقع شد و ذلّت در حیات دنیا را پذیرفتند. «إِنَّ الَّذینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» کسانی هم که حضرت علی علیه السلام را رها کردند همان سرنوشت را خواهند داشت.

13 . حضرت هارون سه پسر داشت شَبَر شُبَیْر شُبّر، حضرت علی علیه السلام هم سه فرزند داشت: حسن و حسین و محسن علیهم السلام.

14 . هم چنان که با وجود هارون، پیروی از سامری حتی اگر هم بتواند کار خارق العاده ای انجام دهد، بیرون رفتن از توحید است، با وجود حضرت علی علیه

السلام نیز پیروی از دیگران بیرون رفتن از توحید است.

15 . کلمه «وَ أَشْرِکْهُ فی أَمْری» نشان می دهد که هارون شریک در رسالت است و حدیث منزلت می رساند که امیرمؤمنان علیه السلام شریک رسالت پیامبر می باشد.

روایان حدیث منزلت

برخی از راویان حدیث منزلت عبارتند از:

امیر المؤمنین علیه السلام، عبد اللّه بن عباس، جابر بن عبد اللّه انصاری، عبد اللّه بن مسعود، سعد بن ابی وقاص، عمر بن الخطاب، ابو سعید خدری، براء بن عازب، جابر بن سمرة، أبو هریره، مالک بن حویرث، زید بن ارقم، أبو رافع، حذیفة بن اسید، انس بن مالک، عبد اللّه بن أوفی، ابو ایوب انصاری، عقیل بن ابی طالب، ام سلمه و... .

برخی اسانید حدیث منزلت که در کتب فریقین آمده است عبارتند از:

کتب خاصه

محاسن (برقی) ج 1 ص 159. کافی (شیخ کلینی) ج 8 ص 107. دعائم الاسلام ج 1 ص 16. امالی (شیخ صدوق) ص 156. تحف العقول ص 430. کتاب سلیم ص 135. دلائل الامامة ص 19.

کتب عامه

مسند احمد ج 1 ص 170 و 179. صحیح بخاری ج 4 ص 208. صحیح مسلم ج 7 ص 120 و 121. سنن ابن ماجه ج 1 ص 43 - 45. سنن ترمذی ج 5 ص 302. فضائل الصحابه (نسائی) ص 13 - 14. مستدرک (حاکم) ج 2 ص 337. سنن الکبری ج 9 ص 40. مجمع الزوائد ج 9 ص 109. فتح الباری ج 7 ص 60.

مستندات

2 . المستدرک علی الصحیحین: ج3، ص14.

3 . بحار الانوار: ج4، ص165.

4 . المستدرک للحاکم: ج3، ص133.

5 . احتجاج: ج1، ص73.

6 . سوره مریم: 53.

7 . سوره

طه: 29.

8 . سوره اعراف: 142.

9 . صراط المستقیم ج 2 ص 158، ج 3 ص 78.

10 . کافی: ج8، ص108.

11 . تفسیر عیّاشی: ج1، ص332.

12 . احتجاج طبرسی: ج 2 ص 62، خطبه غدیر.

13 . بحار الانوار: ج64، ص165.

14 . سوره اعراف: 142.

15 . سوره طه: 30.

16 . کشف الغمّه فی معرفة الائمه: ج 1 ص 384.

17 . کافی 5: ج 1 ص 270.

18 . عیون اخبار الرضا: ج 2 ص 63.

19 . سوره اعراف: 150.

20 . سوره طه : 14.

21 . سوره طه : 90.

22 . سوره اعراف : 142.

23 . احتجاج طبرسی: ج 1 ص 172.

24 . سوره اعراف: 152.

25 . سوره طه : 32.

بیان داستانی

آخرین غزوه پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) در منطقه تبوک به وقوع پیوست. مثلث شرک، نفاق و یهود تلاش می‌کرد با طراحی نقشه‌ای پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) را به همراه سپاهیانش از مدینه خارج سازد تا منافقان مدینه در خلأ حضور پیامبر کودتا کنند و حاکمی از جانب خود منصوب کنند و پایتخت حکومت اسلام را به دست گیرند.

به همین دلیل پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) حضرت امیرالمومنین ( علیه السلام ) را به عنوان جانشین خود در مدینه باقی گذاشتند. پذیرش این ماجرا برای منافقان بسیار سخت بود، لذا زبان به طعن حضرت امیرالمومنین گشودند و گفتند: «اینکه رسول خدا علی را به جای خود در مدینه گذارده، نه به خاطر دوستی و گرامی داشتن و

بزرگواری او بوده است، بلکه از روی بی مهری با او نخواسته است علی را همراه خود ببرد.»

این در حالی بود که هدف پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) از سپردن مدینه به حضرت امیرالمومنین این بود که راه نفوذ دشمنان و منافقان را به مدینه ببندد. این مسئله آن قدر دارای اهمیت بود که این تنها غزوه‌ای بود که حضرت علی ( علیه السلام ) در کنار پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) حضور نداشت.

برای خنثی کردن جوّسازی منافقان، حضرت امیرالمومنین ( علیه السلام ) سلاح خویش را برداشتند و در ناحیه جرف به پیامبر ملحق شدند و سخنان منافقان را برای پیامبر بیان نمودند. پیامبر خدا به حضرت امیرالمومنین فرمودند: «ارْجِعْ یَا أَخِی إِلَی مَکَانِکَ فَإِنَّ الْمَدِینَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِی أَوْ بِکَ فَأَنْتَ خَلِیفَتِی فِی أَهْلِی وَ دَارِ هِجْرَتِی وَ قَوْمِی أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی؛ برادر من به جای خود بازگرد زیرا مدینه اصلاح نپذیرد جز به بودن من یا تو، پس تو جانشین من در میان خاندانم و محل هجرت من و عشیره‌ام هستی، آیا خوشنود نیستی که تو نسبت به من همانند هارون باشی نسبت به موسی جز اینکه پیغمبری پس از من نیست».

یکی از احادیثی که شیعه امامیّه در موضوع خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به آن تمسّک جسته و استدلال کرده اند، همین حدیث منزلت است که در غزوه تبوک از ناحیه مقام نبوّت صادر شده است و محدّثان و مؤرّخان اسلامی از تمام فرق بر

نقل آن اجماع و اتّفاق دارند؛ چنانکه ابن عبدالبرّ این روایت را از درست‌ترین و استوارترین روایات دانسته است. حاکم نیشابوری هم طریق حدیث را صحیح دانسته و حافظ ذهبی نیز در تلخیص المستدرک بر صحت آن تأکید کرده است. ابن ابی الحدید هم آن را مورد اتفاق جمیع فرق اسلامی معرفی کرده است.

حتی مخالفان و معاندان امام علی نیز نتوانسته‌اند این حدیث را رد کنند و ناگزیر به پذیرش آن شده و گاه، ناخواسته، آن را نقل کرده‌اند. بنا به نقل خطیب بغدادی، ولید بن عبدالملک اموی هم اصل این حدیث را پذیرفته و در تحریفی آشکار، لفظ «هارون» را به «قارون» تبدیل کرده بوده است. مأمون عباسی نیز به هنگام احتجاج با فقها، به این حدیث استناد کرده است. بنابه نقل خطیب بغدادی، عمر با استناد به حدیث منزلت، فردی را که به علی ( علیه السلام ) دشنام می‌داد منافق خواند. معاویه هم حدیث منزلت را انکار نکرد و وقتی از سعد بن ابی وقاص پرسید: چرا علی را دشنام نمی‌دهی؟ سعد پاسخ گفت: به سبب سه فضیلتی که رسول خدا برای علی ذکر کرده است. آنگاه سعد به نقل این سه فضیلت پرداخت که نخستین آن حدیث منزلت بود. معاویه نیز از واداشتن سعد به دشنام‌گویی علی ( علیه السلام ) دست برداشت.

زید بن ارقم نیز از جمله اصحابی است که این حدیث را نقل کرده و در گزارش خود این مطلب را نیز افزوده است که وقتی رسول خدا حضرت علی را به جای خود در مدینه گماشت، گروهی تصور کردند که پیامبر ( صلی الله علیه و

آله ) از علی ( علیه السلام ) ناراحت است. وقتی این سخن به گوش حضرت علی رسید، آن را نزد پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) باز گفت و رسول خدا در پاسخ، حدیث منزلت را بیان فرمود.

شاید علت تشبیه امیرالمومنین ( علیه السلام ) به هارون به این جهت باشد که جناب هارون در نبود حضرت موسی خلیفه شد و مردم فریب سامری را خورده و گوساله‌پرست شدند و کسی به یاری هارون آن‌گونه که باید نشتافت و هارون در میان قوم به ناچار مصلحت را در صبر کردن دید. حدیث منزلت همه این وقایع را برای امام علی ( علیه السلام ) بیان می‌کند.

بیان دانش آموزی

جایگاهی مانند هارون برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

سپاه مسلمانان آماده‌ی رفتن به نبرد تبوک بود. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت علی علیه السلام را به عنوان جانشین خود در مدینه گذاشتند. سپاه آرام آرام از شهر خارج می‌شد. اشک در چشمان علی علیه السلام حلقه زده بود. این نخستین باری بود که حضرت علی علیه السلام به همراه سپاه نمی‌رفت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از تصمیم منافقان آگاه بود. آن‌ها قصد داشتند که از نبود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام سوء استفاده کنند و مدینه را به آشوب بکشند. برای همین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با جانشین ساختن حضرت علی علیه السلام توطئه‌ی آن‌ها را نقش بر آب کرده بود. منافقان که از این کار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بسیار خشمگین بودند، شروع به شایعه پراکنی کردند

که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حضرت علی علیه السلام را دوست نداشته و او را همراه خود نبرده است.

هنوز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از شهر دور نشده بودند که حضرت علی علیه السلام خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رساند و موضوع را به رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم گفت. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: ای علی! تو برای من مانند هارون برای موسی هستی. جز آن که قرار نیست پس از من پیامبری باشد.

حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم به مناسبت‌های مختلف بارها این سخن را فرمودند که جایگاه علی علیه السلام برای من مانند هارون است برای موسی علیه السلام؛ یعنی که او جانشین من است. جز آن‌که پیامبری پس از من نیست.

نکته ها

السلام انسان را گمراه و بی‌دین می‌کند.

پیوند مهدوی

به منزله‌ی هارون

به دلیل پیروی نکردن از حضرت علی علیه السلام انحرافی بزرگ در دین ایجاد شد؛ دشمنان علی علیه‌السلام نگذاشتند مردم زیبایی های دین خدا را ببینند. این جایگاه بلند امیرالمؤمنین علیه السلام را همه‌ی امامان دارند. امام زمان علیه السلام در عصر ظهور زیبایی دین خدا را به انسان‌ها نشان خواهند داد. امام زمان علیه السلام هم مانند امیرالمؤمنین علیه السلام جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امام و معصوم است. در روز ظهور رسوایی سامری های دوران برای همه روشن خواهد شد.

آیات و روایات

آیات

الأعراف 142 : وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعینَ لَیْلَةً وَ قالَ مُوسی لِأَخیهِ هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبیلَ الْمُفْسِدین

طه 31 الی 34: وَ اجْعَلْ لی وَزیراً مِنْ أَهْلی هارُونَ أَخی اشْدُدْ بِهِ أَزْری وَ أَشْرِکْهُ فی أَمْری (32) کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثیراً وَ نَذْکُرَکَ کَثیراً

الأعراف 150 : وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسی إِلی قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی مِنْ بَعْدی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمین

الأعراف 152 : إِنَّ الَّذینَ

اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرین

روایات

تفسیر فرات الکوفی ؛ ص248

حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی [قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ ثَابِتٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ شُعْبَةَ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنِ الْحَکَمِ] عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: أَخَذَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم یَدِی وَ یَدَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَعَلا بِنَا إِلَی ثَبِیرٍ ثُمَّ صَلَّی رَکَعَاتٍ ثُمَّ رَفَعَ یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تُحَلِّلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی. اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی قَالَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ [رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ] سَمِعْتُ مُنَادِیاً یُنَادِی یَا أَحْمَدُ قَد أُوتِیتَ مَا سَأَلْتَ قَالَ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم لِعَلِیٍّ یَا أَبَا الْحَسَنِ ارْفَعْ یَدَکَ إِلَی السَّمَاءِ فَادْعُ رَبَّکَ وَ اسْأَلْهُ [وَ سَلْ] یُعْطِکَ فَرَفَعَ [عَلِیٌ] یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ هُوَ یَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِی عِنْدَکَ عَهْداً وَ اجْعَلْ لِی عِنْدَکَ وُدًّا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَتَلَاهَا النَّبِیُّ عَلَی أَصْحَابِهِ فَتَعَجَّبُوا مِنْ ذَلِکَ عَجَباً شَدِیداً فَقَالَ النَّبِیُّ ص بِمَا تَعْجَبُونَ إِنَّ الْقُرْآنَ أَرْبَعَةُ أَرْبَاعٍ فَرُبُعٌ فِینَا أَهْلَ الْبَیْتِ خَاصَّةً وَ رُبُعٌ فِی أَعْدَائِنَا وَ رُبُعٌ حَلَالٌ وَ حَرَامٌ وَ رُبُعٌ فَرَائِضُ وَ أَحْکَامٌ وَ إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِی عَلِیٍّ کَرَائِمَ الْقُرْآنِ.

عیون أخبار الرضا علیه السلام ؛ ج‌2 ؛ ص194

أَ تَرْوِی قَوْلَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله

و سلم لِعَلِیٍّ علیه السلام أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَ مَا تَعْلَمُ أَنَّ هَارُونَ أَخُو مُوسَی لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَعَلِیٌّ علیه السلام کَذَلِکَ قُلْتُ لَا قَالَ وَ هَارُونُ نَبِیٌّ وَ لَیْسَ عَلِیٌّ کَذَلِکَ فَمَا الْمُنْزَلَةُ الثَّالِثَةُ إِلَّا الْخِلَافَةَ وَ هَذَا کَمَا قَالَ الْمُنَافِقُونَ إِنَّهُ اسْتَخْلَفَهُ اسْتِثْقَالًا لَهُ فَأَرَادَ أَنْ یُطَیِّبَ بِنَفْسِهِ وَ هَذَا کَمَا حَکَی اللَّهُ تَعَالَی عَنْ مُوسَی علیه السلام حَیْثُ یَقُولُ لِهَارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ فَقُلْتُ إِنَّ مُوسَی خَلَّفَ هَارُونَ فِی قَوْمِهِ وَ هُوَ حَیٌّ ثُمَّ مَضَی إِلَی مِیقَاتِ رَبِّهِ تَعَالَی وَ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم خَلَّفَ عَلِیّاً علیه السلام حِینَ خَرَجَ إِلَی غَزَاتِهِ فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ مُوسَی حِینَ خَلَّفَ هَارُونَ أَ کَانَ مَعَهُ حَیْثُ مَضَی إِلَی مِیقَاتِ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَ وَ لَیْسَ قَدِ اسْتَخْلَفَهُ عَلَی جَمِیعِهِمْ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَکَذَلِکَ عَلِیٌّ علیه السلام خَلَّفَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم حِینَ خَرَجَ إِلَی غَزَاتِهِ فِی الضُّعَفَاءِ وَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ إِذَا کَانَ أَکْثَرُ قَوْمِهِ مَعَهُ وَ إِنْ کَانَ قَدْ جَعَلَهُ خَلِیفَةً عَلَی جَمِیعِهِمْ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّهُ جَعَلَهُ خَلِیفَةً عَلَیْهِمْ فِی حَیَاتِهِ إِذَا غَابَ وَ بَعْدَ مَوْتِهِ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله و سلم عَلِیٌّ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ هُوَ وَزِیرُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله و سلم أَیْضاً بِهَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّ مُوسَی علیه السلام قَدْ دَعَا اللَّهَ تَعَالَی وَ قَالَ فِیمَا دَعَا وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی هارُونَ أَخِی اشْدُدْ بِهِ

أَزْرِی وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی فَإِذَا کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مِنْهُ صلی الله علیه و آله و سلم بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی فَهُوَ وَزِیرُهُ کَمَا کَانَ هَارُونُ وَزِیرَ مُوسَی وَ هُوَ خَلِیفَتُهُ کَمَا کَانَ هَارُونُ خَلِیفَةَ مُوسَی علیه السلام ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی أَصْحَابِ النَّظَرِ وَ الْکَلَامِ فَقَالَ أَسْأَلُکُمْ أَوْ تَسْأَلُونِّی فَقَالُوا بَلْ نَسْأَلُکَ قَالَ قُولُوا فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ أَ لَیْسَتْ إِمَامَةُ عَلِیٍّ علیه السلام مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ نُقِلَ ذَلِکَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم مِنْ نَقْلِ الْفَرْضِ مِثْلَ الظُّهْرُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ فِی مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ الْحَجُّ إِلَی مَکَّةَ فَقَالَ بَلَی قَالَ فَمَا بَالُهُمْ لَمْ یَخْتَلِفُوا فِی جَمِیعِ الْفَرْضِ وَ اخْتَلَفُوا فِی خِلَافَةِ عَلِیٍّ ع وَحْدَهَا قَالَ الْمَأْمُونُ لِأَنَّ جَمِیعَ الْفَرْضِ لَا یَقَعُ فِیهِ مِنَ التَّنَافُسِ وَ الرَّغْبَةِ مَا یَقَعُ فِی الْخِلَافَةِ فَقَالَ آخَرُ مَا أَنْکَرْتَ أَنْ یَکُونَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم أَمَرَهُمْ بِاخْتِیَارِ رَجُلٍ مِنْهُمْ یَقُومُ مَقَامَهُ رَأْفَةً بِهِمْ وَ رِقَّةً عَلَیْهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَسْتَخْلِفَ هُوَ بِنَفْسِهِ فَیُعْصَی خَلِیفَتُهُ فَیَنْزِلَ بِهِمُ الْعَذَابُ فَقَالَ أَنْکَرْتُ ذَلِکَ مِنْ قِبَلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَرْأَفُ بِخَلْقِهِ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله و سلم وَ قَدْ بَعَثَ نَبِیَّهُ ص إِلَیْهِمْ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ فِیهِمْ عاص [عَاصِیاً] وَ مطیع [مُطِیعاً] فَلَمْ یَمْنَعْهُ تَعَالَی ذَلِکَ مِنْ إِرْسَالِهِ وَ عِلَّةٌ أُخْرَی وَ لَوْ أَمَرَهُمْ بِاخْتِیَارِ رَجُلٍ مِنْهُمْ کَانَ لَا یَخْلُو مِنْ أَنْ یَأْمُرَهُمْ کُلَّهُمْ أَوْ بَعْضَهُمْ فَلَوْ أَمَرَ الْکُلَّ مَنْ کَانَ الْمُخْتَارُ وَ لَوْ أَمَرَ بَعْضَنَا دُونَ بَعْضٍ کَانَ لَا یَخْلُو مِنْ أَنْ یَکُونَ عَلَی هَذَا الْبَعْضِ عَلَامَةٌ فَإِنْ قُلْتَ الْفُقَهَاءُ فَلَا بُدَّ مِنْ

تَحْدِیدِ الْفَقِیهِ وَ سِمَتِهِ قَالَ آخَرُ فَقَدْ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ مَا رَآهُ الْمُسْلِمُونَ حَسَناً فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی حَسَنٌ وَ مَا رَأَوْهُ قَبِیحاً فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ قَبِیحٌ فَقَالَ هَذَا الْقَوْلُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ یُرِیدُ کُلَّ الْمُؤْمِنِینَ أَوِ الْبَعْضَ فَإِنْ أَرَادَ الْکُلَّ فَهَذَا مَفْقُودٌ لِأَنَّ الْکُلَّ لَا یُمْکِنُ اجْتِمَاعُهُمْ وَ إِنْ کَانَ الْبَعْضَ فَقَدْ رَوَی کُلٌّ فِی صَاحِبِهِ حُسْناً مِثْلُ رِوَایَةِ الشِّیعَةِ فِی عَلِیٍّ وَ رِوَایَةِ الْحَشْوِیَّةِ فِی غَیْرِهِ فَمَتَی یَثْبُتُ مَا تُرِیدُونَ مِنَ الْإِمَامَةِ قَالَ آخَرُ فَیَجُوزُ أَنْ تَزْعُمَ أَنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم أَخْطَئُوا قَالَ کَیْفَ نَزْعُمُ أَنَّهُمْ أَخْطَئُوا وَ اجْتَمَعُوا عَلَی ضَلَالَةٍ وَ هُمْ لَمْ یَعْلَمُوا فَرْضاً وَ لَا سُنَّةً لِأَنَّکَ تَزْعُمُ أَنَّ الْإِمَامَةَ لَا فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَا سُنَّةٌ مِنَ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله و سلم فَکَیْفَ یَکُونُ فِیمَا لَیْسَ عِنْدَکَ بِفَرْضٍ وَ لَا سُنَّةٍ خَطَأٌ قَالَ آخَرُ إِنْ کُنْتَ تَدَّعِی لِعَلِیٍّ علیه السلام مِنَ الْإِمَامَةِ دُونَ غَیْرِهِ فَهَاتِ بَیِّنَتَکَ عَلَی مَا تَدَّعِی فَقَالَ مَا أَنَا بِمُدَّعٍ وَ لَکِنِّی مُقِرٌّ وَ لَا بَیِّنَةَ عَلَی مُقِرٍّ وَ الْمُدَّعِی مَنْ یَزْعُمُ أَنَّ إِلَیْهِ التَّوْلِیَةَ وَ الْعَزْلَ وَ أَنَّ إِلَیْهِ الِاخْتِیَارَ وَ الْبَیِّنَةَ لَا تَعْرَی مِنْ أَنْ تَکُونَ مِنْ شُرَکَائِهِ فَهُمْ خُصَمَاءُ أَوْ تَکُونَ مِنْ غَیْرِهِمْ وَ الْغَیْرُ مَعْدُومٌ فَکَیْفَ یُؤْتَی بِالْبَیِّنَةِ عَلَی هَذَا قَالَ آخَرُ فَمَا کَانَ الْوَاجِبُ عَلَی عَلِیٍّ ع بَعْدَ مُضِیِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ مَا فَعَلَهُ قَالَ أَ فَمَا وَجَبَ عَلَیْهِ أَنْ یُعْلِمَ النَّاسَ أَنَّهُ إِمَامٌ فَقَالَ إِنَّ الْإِمَامَةَ لَا تَکُونُ بِفِعْلٍ مِنْهُ فِی نَفْسِهِ وَ

لَا بِفِعْلٍ مِنَ النَّاسِ فِیهِ مِنِ اخْتِیَارٍ أَوْ تَفْضِیلٍ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ وَ إنها [إِنَّمَا] یَکُونُ بِفِعْلٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی فِیهِ کَمَا قَالَ لِإِبْرَاهِیمَ علیه السلام إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً

علل الشرائع ؛ ج‌1 ؛ ص67

سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَیْفُورٍ الدَّامِغَانِیَّ الْوَاعِظَ یَقُولُ فِی قَوْلِ مُوسَی علیه السلام وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی قَالَ یَقُولُ إِنِّی أَسْتَحْیِی أَنْ أُکَلِّمَ بِلِسَانِی الَّذِی کَلَّمْتُکَ بِهِ غَیْرَکَ فَیَمْنَعَنِی حَیَائِی مِنْکَ عَنْ مُحَاوَرَةِ غَیْرِکَ فَصَارَتْ هَذِهِ الْحَالُ عُقْدَةً عَلَی لِسَانِی فَاحْلُلْهَا بِفَضْلِکَ وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی هارُونَ أَخِی مَعْنَاهُ أَنَّهُ سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَأْذَنَ لَهُ فِی أَنْ یُعَبِّرَ عَنْهُ هَارُونُ فَلَا یَحْتَاجُ أَنْ یُکَلِّمَ فِرْعَوْنَ بِلِسَانٍ کَلَّمَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ.

کتاب سلیم بن قیس الهلالی ؛ ج‌2 ؛ ص568

إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ اخْتَارَ اللَّهُ لَنَا الْآخِرَةَ عَلَی الدُّنْیَا ثُمَّ نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَی فَاطِمَةَ وَ إِلَی بَعْلِهَا وَ إِلَی ابْنَیْهَا فَقَالَ یَا سَلْمَانُ أُشْهِدُ اللَّهَ أَنِّی حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ أَمَا إِنَّهُمْ مَعِی فِی الْجَنَّةِ ثُمَّ أَقْبَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم عَلَی عَلِیٍّ ع فَقَالَ یَا عَلِیُ إِنَّکَ سَتَلْقَی [بَعْدِی] مِنْ قُرَیْشٍ شِدَّةً مِنْ تَظَاهُرِهِمْ عَلَیْکَ وَ ظُلْمِهِمْ لَکَ فَإِنْ وَجَدْتَ أَعْوَاناً [عَلَیْهِمْ] فَجَاهِدْهُمْ وَ قَاتِلْ مَنْ خَالَفَکَ بِمَنْ وَافَقَکَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاصْبِرْ وَ کُفَّ یَدَکَ وَ لَا تُلْقِ بِیَدِکَ إِلَی التَّهْلُکَةِ فَإِنَّکَ [مِنِّی] بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ لَکَ بِهَارُونَ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إِنَّهُ قَالَ لِأَخِیهِ مُوسَی إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی

الخصال، ج‌1،

ص: 211

َالَ حَدَّثَنَا یَعْقُوبُ بْنُ حُمَیْدِ بْنِ کَاسِبٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْیَانُ بْنُ عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی نَجِیحٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ رَبِیعَةَ الْجُرَشِیِ أَنَّهُ ذَکَرَ عَلِیّاً علیه السلام عِنْدَ مُعَاوِیَةَ وَ عِنْدَهُ سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ تَذْکُرُ عَلِیّاً أَمَا إِنَّ لَهُ مَنَاقِبَ أَرْبَعَ [أَرْبَعاً] لَأَنْ تَکُونَ لِی وَاحِدَةٌ مِنْهَا أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ کَذَا وَ کَذَا وَ ذَکَرَ حُمْرَ النَّعَمِ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله و سلم لَأُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ غَداً وَ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله و سلم أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلِهِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله و سلم مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ وَ نَسِیَ سَعْدٌ الرَّابِعَةَ.

روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة) ؛ ج‌1 ؛ ص92

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا قَصَّرْتُ عَنْ تَبْلِیغِ مَا أَنْزَلَهُ وَ أَنَا مُبَیِّنٌ سَبَبَ هَذِهِ الْآیَةِ إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام هَبَطَ إِلَیَّ مِرَاراً ثَلَاثاً یَأْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی وَ هُوَ السَّلَامُ أَنْ أَقُومَ فِی هَذَا الْمَشْهَدِ وَ أُعْلِمَ کُلَّ أَبْیَضَ وَ أَحْمَرَ وَ أَسْوَدَ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی وَ الْإِمَامُ مِنْ بَعْدِی الَّذِی مَحَلُّهُ مِنِّی مَحَلُّ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَلِیُّکُمْ بَعْدَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَیّ بِذَلِکَ آیَةَ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ الَّذِی أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ آتَی الزَّکَاةَ وَ هُوَ رَاکِعٌ یُرِیدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ حَالٍ وَ سَأَلْتُ جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَنْ یَسْتَعْفِیَ لِی مِنْ تَبْلِیغِ ذَلِکَ إِلَیْکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ لِعِلْمِی بِقِلَّةِ الْمُتَّقِینَ وَ

کَثْرَةِ الْمُنَافِقِینَ وَ إِدْغَالِ الْآثِمِینَ وَ خَتَلِ الْمُسْتَهْزِءِینَ

15. هجدهم ماه : آغاز حکومت ظاهری امیرالمومنین علیه السلام

بیان مختصر

خلافت ظاهری حضرت علی علیه السلام

عثمان در سوم ماه محرم سال 24 هجری از طریق شورایی که خلیفه دوم اعضای آن را برگزیده بود به خلافت انتخاب شد و در هجدهم ماه ذی الحجّه سال 35 پس از دوازده سال حکومت به دست انقلابیون مصر و عراق و گروهی از مهاجرین و انصار کشته شد.

بیان تفصیلی

شروع خلافت ظاهری حضرت پس از 25 سال

برنامه ای پس از خطبه

اولین عملی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از خطابه انجام دادند این بود که عمامه خود به نام «سحاب» یعنی «ابر رحمت» را در حالی که هنوز بر منبر بود با دست مبارک خود بر سر امیر المؤمنین علیه السلام بست و دو سر آن را از پشت و جلو بر دوش حضرت قرار داده فرمودند: «عمامه ملائکه این گونه است، عمامه تاج عرب است».

اکنون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با آرامش و شادی خاصی از منبر فرود آمده و مسلمانان به ایشان تبریک گفتند.

حضرت در ادامه مراسم بیعت دستور داد دو خیمه جداگانه زیر درختان آماده شود که در یکی رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم و در دیگری امیر المؤمنین علیه السلام بنشینند.

مسلمانان ابتدا وارد خیمه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شده به عنوان قبول و اقرار ولایت و امامت دست بیعت دهند و سپس به خیمه امیر المؤمنین علیه السلام روند و سه کار انجام دهند: اول این که بیعت کنند، دوم این که «السلام علیک یا أمیر المؤمنین» گویند، و سوم این که به حضرت این مقام عظیم

را تبریک گویند.

اولین افراد مؤمنی که بیعت کردند مقداد و سلمان و ابوذر بودند. عده ای از منافقین هم آمدند و بیعت کردند.

عمر بعد از بیعت دست بر کتف امیر المؤمنین علیه السلام گذاشت و گفت: بخ بخ لک یابن ابی طالب أصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مومنة: گوارایت باد ای پسر ابو طالب، خوشا به حالت ای پسر ابو طالب، مولای من و هر مرد و زن مؤمنی شدی.

منافقین وقتی از خیمه دور می شدند شعله های کینه در وجودشان مشتعل شد و با این که بیعت کرده بودند گفتند: هرگز تسلیم او نخواهیم شد. برنامه بیعت بعد از خطبه تا غروب ادامه یافت و پس از ادای نماز تا پاسی از شب طول کشید و ادامه آن به روز بعد موکول شد.

امروز که روزی سرنوشت ساز برای مسلمانان بود به پایان رسید، و آن هایی که بیعت نکرده بودند منتظر فردا ماندند.

ادامه بیعت

صبح روز نوزدهم ذی الحجه پس از نماز بیعت ادامه یافت. مسلمانان کنار دو خیمه صف کشیدند و ابتدا با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست بیعت دادند و سپس به خیمه امیر المؤمنین علیه السلام رفته دست بیعت می دادند و «السلام علیک یا أمیر المؤمنین» می گفتند و با تبریک و تهنیت بیرون می آمدند .

شعر غدیر

در این روز واقعه ای رخ داد که بر زیبایی غدیر افزود . «حسان بن ثابت» شاعر عرب زبان که بالبداهه شعر می سرود در غدیر حضور داشت. این مراسم عظیم و شگفت به او شور خاصی داده بود، تا آنجا که ده

بیت شعر در مورد غدیر سرود. او شعرش را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آورد تا برای خواندن آن اجازه بگیرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به او اجازه داد و شعرش را در اجتماع عظیم مردم خواند و نشاطی دو چندان به جمعیت بخشید، و به عنوان یک سند تاریخی از غدیر ثبت شد و به یادگار ماند.

سخن منافقین

امروز نیز مراسم تا پاسی از شب ادامه یافت و بعد از آن مسلمانان برای استراحت به خیمه هایشان رفتند تا فردا بقیه افراد بیعت کنند. منافقین در این شب در اجتماعات چند نفری کنار یکدیگر جمع شدند و کلماتی کفرآمیز بر زبان راندند. و تا آنجا پیش رفتند که عده ای از آنها با اشاره به سوسماری که در حال گذشتن از کنار خیمه بود گفتند: «ای کاش، محمد این سوسمار را به جای علی امیر ما قرار می داد»!!

ابوذر سخن آنان را شنید و برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرد. حضرت سراغ آنان فرستاد. وقتی حاضر شدند خبر ابوذر را برایشان بازگو کرد. آنان با بی شرمی تمام انکار کرده و قسم خوردند که نگفته اند. اما از طرف خداوند آیه 74 سوره توبه در رد آنان آمد:

«یحلفون باللّه ما قالوا و لقد قالوا کلمة الکفر بعد اسلامهم»: «به خدا قسم یاد می کنند که نگفته اند در حالی که سخن کفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند».

سپس حضرت فرمودند: آسمان سایه نینداخته و زمین بر خود حمل نکرده راستگوتر از ابوذر را، و جبرئیل برایم خبر

آورده که روز قیامت قومی را می آورند که امام آنان سوسمار است! مواظب باشید که شما نباشید.

غصب غدیر

این منافقین که بارها دل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با تخلف از فرامینش آزرده بودند بعد از رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم نیز آرام ننشستند و تمامی زحمات او را بر باد دادند.

غاصبین غدیر بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هنوز حضرت را دفن نکرده در «سقیفه بنی ساعده» جمع شدند و یکی از خودشان را به عنوان خلیفه برگزیدند و صاحب غدیر را از منصب الهی او منع کردند .

آنها به همین اکتفا نکردند و با بی شرمی بر درب خانه امیر المؤمنین علیه السلام ریختند و آن را به آتش کشیدند، و همسر او دختر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را کتک زدند و محسن شش ماهه اش را شهید کردند.

آنان خیلی زود غدیر و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را فراموش کردند، و بیعتی که با حضرت علی علیه السلام کرده بودند را شکستند.

صاحب غدیر بر مسند خلافت

بالأخره همین مردم روسیاه پس از 25سال از جور خلفای غاصب به تنگ آمدند و پس از 25 سال خانه نشینی حضرت علی علیه السلام با کشته شدن عثمان در روز غدیر 18 ذی الحجه بر گِرد خانه امیر المؤمنین علیه السلام جمع شدند و به اصرار فراوان از او خواستند تا خلافت را بر عهده گیرد.(درد آور این است که پس از 25 سال به عنوان خلیفه ایشان را پذیرا شدند نه امام!!)

صاحب غدیر

با دلی شکسته و قلبی رنجور از آن مردم فرمودند: «سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید اگر حضور فراوان بیعت کنندگان نبود و یاران حجت را بر من تمام نمی کردند، و اگر خداوند از علماء عهد و پیمان نگرفته بود که در برابر شکم بارگی ستمگران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند، مهار شتر خلافت را بر کوهان آن انداخته رهایش می ساختم، و آخر خلافت را به کاسه اول آن سیراب می کردم آنگاه می دیدید که دنیای شما نزد من از آب بینی بزغاله ای بی ارزش تر است».

مستندات

1 . تهذیب الاحکام: ج3، ص143.

2 . العدد القویة: ص166.

3 . مصباح کفعمی: ج2، ص661.

4 . بحار الانوار: ج31 ص493.

5 . تاریخ الخلفاء: ص162.

6 . مستدرک حاکم: ج3، ص196.

7 . الغدیر ج 1 ص 291. عوالم العلوم 15 / 3 ص 199 - 201. کنز العمال ج 15 ص 483. تاج

العروس ج 8 ص 410.

8 . کتاب سلیم ص 356. مسار الشیعه ص 20. کنز الفوائد ص 232. تاریخ بغداد ج 8 ص 284.

تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 233. البدایة و النهایة ج 7 ص 386.

9 . مناقب آل ابی طالب ج 2 ص 242. بحار الانوار ج 37 ص 163. عوالم العلوم ج 15 / 3

ص 163.

10 . نهج البلاغه ص 49.

خلافت ظاهری حضرت علی علیه السلام و پایان حکومت عثمان

اشاره

پس از گذراندن دوران حکومت خلیفه اول و دوم و سوم، حضرت علی علیه السلام به خلافت و زمامداری برگزیده شدند و در این دوره با حوادث و فراز و نشیب های

زیادی روبهرو گردیدند.

قبل از هر چیز باید به این نکته توجه کنیم که چرا بعد از آن سه نفر مردم به آن حضرت رو آوردند و به زمامداری او رضایت دادند.

واقع مطلب آن است که پس از درگذشت پیامبر أکرم صلی الله علیه و آله هواداران حضرت علی علیه السلام در اقلیّت بودند ولی بعد از گذشت یک ربع قرن از آغاز خلافت، افکار عمومی متوجّه حضرت شد به گونهای که بعد از کشته شدن عثمان، همه مردم با شور خاصّی به سوی آن حضرت آمده و با اصرار فراوان خواهان بیعت با او شدند مهمترین علّت رو آوردن مردم به حضرت علی علیه السلام را باید در کمبودها و ناسازگاریهای حکومت خلیفه سوم جستجو کرد. کار به جایی رسید که انقلابیون مصری و عراقی بر او شوریدند و او را کشتند.

البته ریشه اصلی قیام بر ضدّ خلیفه سوم همان علاقه و ارادت خاص عثمان به خاندان اموی بود وی که خود شاخهای از این شجره بود در راه تکریم و ارزش دادن به این خاندان پلید علاوه بر زیر پا گذاشتن کتاب و سنّت، از سیره‌ی دو خلیفه پیشین نیز گام فراتر نهاد.

او به داشتن چنین روحیه و گرایشی کاملاً معروف بود، هنگامی که خلیفه‌ی دوم اعضای شورا را برای بعد از خودش تعیین کرد در انتقاد از عثمان چنین گفت:

گویا میبینم که قریش تو را به زعامت برگزیدهاند و سرانجام «بنیامیّه» و «بنی أبی معیط» را بر مردم مسلّط کرده و بیتالمال را مخصوص آنها قرار دادهای در آن موقع گروههای خشمگین از عرب بر تو میشورند و

تو را در خانهات میکشند.⁽¹⁾

بنیامیّه که از روحیه عثمان آگاه بودند پس از گزینش او از طریق شورا، دور او را گرفتند و چیزی نگذشت که مناصب و مقامات اسلامی میان آنان تقسیم شد و جرأت آنان به جایی رسید که أبوسفیان به قبرستان اُحُد رفت و قبر حمزه عموی پیامبر صلی الله علیه و آله را که در نبرد با أبوسفیان در جنگ اُحُد کشته شده بود زیر لگد گرفت و گفت:

أبویعلی برخیز که آنچه بر سر آن میجنگیدیم به دست ما افتاد.

در نخستین روزهای خلافت عثمان، اعضای خانواده بنیامیّه دور هم گرد آمدند و أبوسفیان رو به آنان کرده گفت:

اکنون که خلافت پس از قبیلههای «ثیم» و «عدی» به دست شما افتاده است مواظب باشید که از خاندان شما خلع نگردد و آن را همچون گوی دست به دست بگردانید که هدف از خلافت جز حکومت و زمامداری نیست و بهشت و دوزخ وجود ندارد.⁽²⁾

روشن است که انتشار این سخن لطمه‌ی جبرانناپذیری بر حیثیّت خلیفه وارد میساخت، حاضران از افشای این رویداد خودداری کردند اما حقیقت سرانجام خود را نشان داد.

شایسته این بود که خلیفه أبوسفیان را ادب کند و حدّ الهی درباره مرتدّ شدن او را در حق او جاری سازد ولی متأسّفانه نه تنها چنین نکرد بلکه بارها أبوسفیان را مورد لطف خود قرار داد و غنائم بسیاری به او بخشید.

علل شورش

عثمان در سوم ماه محرم سال 24 هجری از طریق شورایی که خلیفه دوم اعضای آن را برگزیده بود به خلافت انتخاب شد و در هجدهم ماه ذی الحجّه سال 35 پس از دوازده سال حکومت به دست

انقلابیون مصر و عراق و گروهی از مهاجرین و انصار کشته شد.

مورّخان علل سقوط عثمان و انقلاب گروهی از مسلمانان را در آثار خود بیان کردهاند هر چند برخی از مورّخان به احترام مقام خلافت از بازگو کردن مشروح این علل خودداری نمودند ولی بالأخره عوامل زیر را میتوان زیربنای انقلاب و شورش گروههای خشمگین مسلمان دانست:

عامل اول: تعطیل حدود الهی

ولید بن عتبه برادر مادری خلیفه که از سوی او به استانداری کوفه منصوب شد، وی مردی بود که قرآن مجید او را در دو مورد به فسق و تمرّد از احکام الهی یاد کرده است.

آیه 6 از حجرات، و آیه 18 از سوره سجده به اتفاق مفسّرین در مورد او نازل شده و خداوند در این دو آیه رسماً و به طور صریح و علنی او را فاسق معرّفی کرده.

در آیه اول میفرماید:

یا أیُّها الَّذینَ آمَنوا إنْ جائَکُم فاسِقٌ بِنَبَأ فَتَبَیَّنُوا

« ای مؤمنان اگر فاسقی برای شما خبر آورد تحقیق کنید.»

و این در موردی بود که ولید خبری نادرست از مرتدّ شدن یکی از قبایل برای رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد و در آیه دوم میفرماید:

أ فَمَن کانَ مُؤمِناً کَمَن

کانَ فاسِقاً لا یَستَوونَ

«آیا کسی که مؤمن است مانند کسی است که فاسق است؟»

و در این آیه او در برابر حضرت علی علیه السلام قرار گرفته و به عنوان فاسق معرّفی شده، جالب است که حسّان بن ثابت پس از نزول این آیه شعری چنین سرود:

«أنزَلَ اللهُ فِی الکِتابِ العَزیزِ فی علیٍ وَ فِی الوَلیدِ قُرآنا

فَتَبَیَّنوا الوَلیدَ إذ ذاکَ فِسقاً وَ علی مُتَبَوَء صَدَقَ ایمانا»

«خداوند در قرآن در مورد علی علیه السلام و ولید آیهای نازل کرده، تحقیق کنید که منظور از فاسق در این آیه ولید و منظور از مؤمن، علی علیه السلام است.»⁽¹⁾

امّا خلیفه گذشته‌ی او را نادیده گرفت و استانداری منطقه بزرگی از مملکت اسلامی را به او واگذار کرد. این حاکم نالایق در حالی که سخت مست بود نماز صبح را با مردم چهار رکعت برگزار کرد (چون معمولاً استانداران امام جماعت بودند) و محراب را آلوده ساخت شدّت مستی او به اندازهای بود که انگشترش را از دست وی در آوردند و او متوجّه نشد.

مردم کوفه به عنوان شکایت راهی مدینه شدند و حادثه را به خلیفه گزارش دادند متأسّفانه خلیفه نه تنها به گزارش آنها ترتیب اثر نداد بلکه آنان را تهدید کرده گفت: آیا شما دیدید که برادر من شراب بخورد؟ آنان گفتند ما شراب خوردن او را ندیدیم ولی او را در حال مستی مشاهده کردیم و انگشتر وی را از دست وی درآوردیم او متوجّه نشد.

خبر این گفتگو به حضرت علی علیه السلام و عایشه گزارش شد، عایشه که دل پر خونی از عثمان داشت گفت: عثمان احکام الهی را

تعطیل و گواهان را تهدید کرده است.

أمیرمؤمنان علیه السلام با عثمان ملاقات کرد و گفته خلیفه دوم در روز عاشورا درباره‌ی وی یادآور شده و فرمود: فرزندان امیّه را بر مردم مسلّط مکن، باید ولید را از حکومت عزل کنی و حدّ الهی را در حق او جاری سازی.

طلحه و زبیر نیز از انتصاب ولید انتقاد کردند و از خلیفه خواستند او را تازیانه بزند.

خلیفه در زیر فشار افکار عمومی، سعید بن العاص را که او نیز شاخهای از شجره‌ی خبیثه‌ی بنیامیّه بود به استانداری کوفه نصب کرد وی وقتی وارد کوفه شد، محراب و منبر و دارالإماره را شست و شو داد و ولید را روانه‌ی مدینه ساخت. عزل ولید در آرام ساختن افکار عمومی کافی نبود خلیفه باید حدّ الهی را که درباره‌ی شرابخوار تعیین شده است در حق برادر خود اجرا میکرد عثمان به جهت علاقهای که به او داشت لباس فاخری بر تن او پوشانید و او را در اتاقی نشاند تا فردی از مسلمانان حدّ خدا را درباره‌ی او اجرا کند. افرادی که مایل بودند او را حدّ بزنند از طریق ولید تهدید میشدند، سرانجام امام علی علیه السلام تازیانه را به دست گرفت و بیمهابا بر او حدّ زد و به تهدید و نارواگوئی او اعتنا نکرد.⁽¹⁾

عامل دوم: بذل و بخششهای بیحساب به بنیامیّه

هر چند تاریخ نتوانسته است همه آنها را به دقّت ضبط کند و حتی طبری کراراً تصریح میکند که:

«من به جهت عدم تحمّل اغلب مردم، از نوشتن برخی از انتقادها و اشکالات که از جانب مسلمانان بر خلیفه شده است خودداری میکنم.»⁽²⁾

ولی همان مواردی که تاریخ ضبط کرده است میتواند روشنگر رفتار عثمان درباره‌ی بیتالمال مسلمین باشد از جمله دهکده‌ی

فدک را که مدّتها میان دختر پیامبر صلی الله علیه و آله و خلیفه‌ی اول بر سر آن کشمکش بود به مروان بن حکم بخشید و این ملک دست به دست در میان فرزندان مروان میگشت تا سرانجام عمر بن عبدالعزیز آن را به فرزندان فاطمه علیها السلام برگردانید.

بسیاری از مورّخان در این مورد به خلیفه خرده گرفتهاند و همگی به یک عبارت گفتهاند:

«از ایرادهایی که بر او گرفتهاند این است که وی فدک را که صدقه‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله بود به مروان تملیک کرد.»⁽¹⁾

در سال 27 هجری که ارتش اسلام از آفریقا با غنیمتهای فراوانی که دو و نیم میلیون دینار برآورده میشد بازگشت یک پنجم آن را که خمس است و در قرآن در سوره مبارکه انفال آیه 41، شش مصرف برای آن بیان شده است دربست و بدون هیچ دلیلی به دامادش مروان بخشید و همین باعث شد که افکار عمومی بر ضد او تحریک شود و برخی از شعرا در انتقاد از او چنین سرودند:

«وَ أعطَیتَ مَروانَ خَمسَ العَبا ظُلماً لَهُم وَ جَمَیت الحِمی.»⁽²⁾

«خمس را که مخصوص بندگان خداست به ناروا به مروان بخشیدی و از فامیل خود حمایت کردی.»

عامل سوم: تأسیس حکومت اموی

سومین عامل شورش مسلمانان بر ضدّ عثمان، تسلّط ظالمانه امویان بر مراکز حسّاس اسلامی بود، تسلّطی که پیر و جوان نمیشناخت و خشک و تر را میسوزاند.