آداب سفره غذا از دیدگاه روایات و طب سنتی ایرانی

مشخصات کتاب

سرشناسه: پارسا، الهام، 1360 -

عنوان و نام پدیدآور: آداب سفره غذا از دیدگاه روایات و طب سنتی ایرانی / الهام پارسا، رحمت پوریزدی

مشخصات نشر: قم، انتشارات قدس، 1400.

مشخصات ظاهری: 114ص.؛ 14/5 × 21/5 س م.

شابک: 978-600-379-092-6

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: سفره -- آداب و رسوم اسلامی

موضوع: پزشکی اسلامی -- احادیث

موضوع: پزشکی سنتی -- ایران

شناسه افزوده: پوریزدی، رحمت، 1365.

رده بندی کنگره: BP252

رده بندی دیویی: 297/635

شماره کتابشناسی ملی: 8458370

اطلاعات رکورد شناسی: فیپا

اشاره

بسم‌الله الرحمن الرحیم

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) :

«زمانی بخور که میل به خوردن داری و در حالی خوردن را واگذار که هنوز اشتهایت هست».⁽¹⁾

شعار طب سنتی ایرانی همیشه مصرف به حد اعتدال است.

آداب سفره غذا

از دیدگاه روایات و طب سنتی ایرانی

دکتر الهام پارسا

رحمت پوریزدی

فهرست مطالب

دیباچه 6

طعام حلال 12

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 10

رابطة سفرة غذا و اخلاق 17

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 21

ثواب غذا دادن 22

آداب غذا خوردن 23

غذای شنیداری 27

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 29

غذای دیداری 20

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 20

غذای پنداری 22

معنای پرهیز 26

گرسنگی 26

فواید گرسنگی 30

پرخوری 31

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 34

وعده‌های غذایی 36

دیدگاه طب سنتی ایرانی 37

غذای دور همی 40

شستن دست پيش و پس از غذا 42

نشستن سر سفره 43

در آوردن کفش‌ها 44

هم سفره شدن با خدمت‌کاران 45

عيب نگرفتن از غذا 46

خوردن غذا به هنگام گرسنگی 46

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 48

نام خدا در آغاز طعام 49

نمک 51

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 52

سبزی در سفره 53

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 54

آغاز با سبک‌ترين غذا 55

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 55

لقمه کوچک و جويدن کامل 58

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 59

کمتر نگاه کردن به صورت ديگران 60

با سه انگشت 61

پيش از سيری دست از غذا کشيدن 62

پرهيز از زياده‌روی 64

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 65

از جلوی خود خوردن 67

رد سائل 67

وقت گذاشتن برای غذا 68

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 69

پرهيز از دميدن غذا 70

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 70

باقی‌مانده غذا 71

سکوت در سفره! 72

تعارف به غذا 73

پرهيز از خوردن با دست چپ 74

نان در سفره 75

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 79

خلال و مسواک 80

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 82

به پُشت دراز کشيدن پس از غذا 83

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 84

آروغ زدن 85

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 86

سایر توصیه‌های طب سنتی ایرانی 86

مستحبات و مکروهات خوردن و آشامیدن 87

نکته 91

دیدگاه طب سنتی ایرانی: 92

دعای سفره 94

سفرة ايرانی 99

شعرهای سفره 102

کتاب‌نامه 104

سؤالات مسابقه 111

دیباچه

«فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِه؛

پس آدمی باید به خوراک خود بنگرد».⁽¹⁾هدف خردمندان، دیدار (رحمت) خدای سبحان در سرای آخرت است و هیچ راهی جز علم و عمل برای رسیدن به این هدف وجود ندارد؛ از سویی مراقبت بر علم و عمل جز با تندرستی ممکن نیست و تندرستی نیز جز با تناول کردن غذا و خوراک به مقدار حاجت در هر شبانه‌روز میسر نمی‌شود. ازاین‌رو خداوند متعال می‌فرماید: «كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحا؛ خوردنی‌های شایسته بخورید و کارهای شایسته بجا آورید».⁽²⁾

بنابراین هر کس اقدام به خوردن غذا می‌کند تا بدان وسیله به علم و عمل خود یاری رساند و تقوایش را تقویت کند، سزاوار نیست که زمام نفس را رها کند و آن را همانند چهارپایان در چراگاه آزاد بگذارد تا هر چه می‌خواهد بخورد؛ زیرا آنچه باعث دینداری و وسیله رسیدن به دیانت است شایسته است که مظهر انوار و آداب و سنن دینی باشد.⁽¹⁾

تعریف و هدف پزشکی سنتی ایرانی با پیشینه ده هزارساله، از دیدگاه اطبا و حکما و پیشینیان ما در وهله اول پیشگیری از ایجاد بیماری‌ها و حفظ سلامت بوده، یکی از اصول اولیه پیشگیری در این طب درست خوردن و تغذیه سالم بوده، چه بهتر با داشتن دانش و شناخت کافی از نحوه خوردن و آشامیدن و در واقع بهداشت تغذیه بتوانیم جلوی بیماری‌ها را گرفته و سلامتی را مهمان همیشگی تن و بدنمان بکنیم.

در این مجموعه روایات اسلامی آداب تغذیه در کنار اصول سبک زندگی توصیه شده در کتب پزشکی قدیم در کنار هم آورده شده است که با مشاهده و بررسی اندکی در کتاب متوجه خواهید شد که اکثر توصیه‌های پزشکی در روایات اسلامی نیز مطرح و تأکید شده است.

امید است با بهره‌گیری هر چه بیشتر توصیه‌ها بتوانیم در راستای حفظ سلامتی‌مان قدم‌های بزرگی برداریم.

هزاران درود و هزاران سلام *** ز ما بر محمد علیه‌السلام⁽¹⁾

عید غدیر/1400

طعام حلال

«انسان»؛ درختی است که میوه‌اش اولاد است. اگر این میوه سالم و خوب باشد، آن را می‌چیند؛ اما اگر این میوه معیوب و کِرم زده و فاسد باشد، می‌گذارند تا خودش بیفتد؛ دیگر ارزش چیدن ندارد. درخت هم قیمتش به میوه‌اش بستگی دارد و اینکه میوه‌اش چیدنی باشد، نه دور ریختنی. اگر کسی نانش حلال شد، دیگر بچه‌اش کِرم نمی‌زند و سالم می‌شود.⁽¹⁾

اهل بیت (علیهم السلام) کسب رزق حلال و حلال بودن خوراک را اساسی‌ترین رکن تغذیه و سفره می‌دانند. در ادعیة که بهترین حالات آنان در دعا به حضور پروردگار بوده، از خداوند فراهم شدن زمینه کسب رزق و روزی حلال را خواسته‌اند.

تغذیة نادرست و غیر اصولی سه پیامد دارد:

بیماری جسمی، بیماری روحی، بیماری فکری که حاصل آن افکار ناصوابی است که از زبان یا از قلم جاری می‌شود. حتی در سنین پیری و کمال نیز روح انسان تحت تأثیر تغذیه است.

امام صادق (علیه السلام) : «كَسْبُ الْحَرَامِ يَبِينُ فِي الذُّرِّيَّة؛ اثر مال حرام در ذریة [نسل] انسان مشخص و آشکار می‌گردد».⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) در حدیثی چنین می‌فرمایند: «اسلام، هر آنچه را که برای سلامتی جسم و روان، خطرناک و زیان‌بار است، حرام دانسته و هر آنچه را که برای انسان لازم و مفید است، حلال بر شمرده است».⁽²⁾

امام علی (علیه السلام) می‌فرمایند: «پس بنگر که از این سفره چه غذایی در دهان می‌نهی، پس آنچه را که طیب بودنش از هر جهت برای تو آشکار نیست بیرون افکن و آنچه را حلال و طیب و به پاکی بودنش یقین داری بخور».⁽³⁾

لقمه‌ای کان نور افزود و کمال *** آن بود آورده از کسب حلال

علم و حکمت زاید از لقمه حلال *** عشق و رقت آید از لقمه حلال

چون ز لقمه تو حسد بینی و دام *** جهل و غفلت زاید آن را دان حرام⁽⁴⁾

غذا ابزاری است جهت آزمایش صحت ایمان، در قرآن مجید برخی از اقوام بدین وسیله مورد آزمایش الهی قرار گرفته‌اند. قوم بنی اسرائیل با «صید ماهی»؛⁽¹⁾

قوم صالح با «ناقه»؛⁽²⁾

لشکر طالوت با «نهر آب»⁽³⁾

و حضرت آدم و حوا با «خوردنی».⁽⁴⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

از ديدگاه ابوعلي سينا نحوه زندگي در حفظ سلامت انسان بسيار حايز اهميت است و عدم رعايت طولاني مدت اين اصول مسبب مشکلات زيادي براي فرد می‌شود هر چند که ممکن است در کوتاه مدت آثار مخرب عدم رعایت اصول حفظ سلامتی ظاهر نگردد و همین امر سبب کم توجهی برخی افراد گردد رعایت آداب غذا خوردن يکي از مهم‌ترین اصول حفظ سلامتی در طب ایرانی است که در این خصوص انتخاب کميت و کيفيت غذا بر اساس شرايط گوناگون جسمي و گوارشي و سني افراد متفاوت می‌باشد. از منظر منابع طب ایرانی سلامتی اعضای بدن و به دنبال آن

سلامتی کل بدن وابسته به غذایی است که می‌خوریم، است و اعتقاد عده‌ای از بزرگان طب سنتی این است که یکی از اولویت‌های حفظ سلامتی و درمان بیماری‌ها تلاش جهت تولید مواد صالح و مناسب از معده است زیرا نهایتاً موجب سلامتی کل بدن خواهد شد.

رابطة سفرة غذا و اخلاق

یکی از عوامل زمینه ساز اخلاق، تغذیه است. هم از نظر نوع غذا و هم از نظر حلال و حرام بودن.

در تاریخ آمده است که شریک‌بن‌عبدالله روزی بر مهدی عباسی وارد شد. مهدی از او تقاضای پذیرش مسئولیتی را نمود. شریک نپذیرفت، مهدی گفت از سه کار یکی را انتخاب کن: 1. قضاوت؛ 2. معلم و مربی فرزندانم؛ 3. پذیرفتن دعوت یک وعده غذا. شریک به گمان خود که می‌خواست از زیر بار مسئولیت‌های دربار خلیفه شانه خالی کند. سومی را پذیرفت. مهدی به آشپز خود فرمان داد انواع خوراکی‌های لذیذ از مغز پرندگان را با شکر و عسل برای پذیرایی از او فراهم سازد. شریک و مهدی از آن غذا خوردند. آشپز به مهدی خلیفه گفت دیگر این مرد از هیچ دستور تو سرپیچی نخواهد

کرد و بوی رستگاری را نخواهد دید. همان‌گونه شد و شریک، هم قضاوت و هم تعلیم فرزندان را پذیرفت.⁽¹⁾

شخصی نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد: دوست دارم دعای من مستجاب شود! رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «غذای خود را پاک کن و از غذای حرام پرهیز کن».⁽²⁾

در برخی از روایات به رابطة بین خوراک و تأثیر خوب و بد بر اخلاق اشاره شده است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به جعفر (ابن‌ابی‌طالب) فرمود: «ای جعفر! "به" بخور که قلب را تقویت و ترسور را شجاع می‌سازد».⁽³⁾

«یکی از پیامبران الهی از غم و اندوه [و افسردگی] به پیشگاه خداوند متعال شکایت کرد. خداوند متعال به او دستور داد که انگور بخورد».⁽⁴⁾

امام علی (علیه السلام) : مَنْ تَرَكَ اللَّحْمَ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً سَاءَ خُلُقُهُ؛

کسی که چهل روز گوشت را ترک کند اخلاق او بد می‌شود».⁽¹⁾

بسیار بوده است که یک حالت بحرانی روحی و غم و اندوه شدید، جسم را در مدت کوتاهی، ضعیف، پژمرده و ناتوان می‌سازد. موهای انسان را سفید، چشم را کم نور، قوت و توان را از دست و پا می‌گیرد؛ عکس این مسئله نیز صادق است که حالات خوب جسمانی در روح انسان اثر می‌گذارد، روح را شاداب و فکر را انرژی می‌بخشد.⁽²⁾

اصحاب کهف که دغدغه دین و معنویت خود را داشتند وقتی از خواب بیدار شدند به دنبال غذایی بودند که پاک باشد: در سوره کهف چنین می خوانیم:

«...اکنون یک نفر از خودتان را با این سکه‌ای که دارید به شهر بفرستید تا بنگرد کدام یک از آنها غذای پاکیزه‌تری دارند و مقداری از آن برای روزیِ شما بیاورد؛ اما باید دقت کند و هیچ کس از وضعِ شما آگاه نسازد...»⁽³⁾

هرگز غذایی علت تامه برای اخلاق نیست بلکه باید گفت یکی از عوامل زمینه ساز اخلاقِ انسان، تغذیه است. تغذیه از منظر قرآن و روایات با توجه به رویکردهای معنوی و انسان ساز آن وسیله‌ای است تا انسان را در جهت

رشد و کمال سوق دهد نه آنکه خودش هدف باشد؛ بنابراین می‌توان گفت همین غذایی که می‌خوریم در یک فرایند پیچیده تبدیل به انرژی، حیات و حتی اخلاق و اندیشه می‌شود و می‌توان چنین برداشت کرد که برخی ناهنجاری‌های اخلاقی و رفتاری و در مقابل آن سلامتی و حسن رفتار و اخلاق انسان از عادات غذایی نشئت می‌گیرد.⁽¹⁾

امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا خطاب به لشکر لجوج دشمن چنین می‌فرمایند:

«شکم‌های شما از غذاهای حرام پر شده است، در نتیجه خداوند بر دل‌های شما مهر زده است [و هرگز حقایق را درک نمی‌کنید]».⁽²⁾

در فقه، شیر دایه‌های کم عقل، غیر شیعه دوازده امامی، بد صورت، بد اخلاق و زنازاده مکروه شده است.⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: «برای فرزند خود، از زنان زیبا، شیردهی بخواه و از زشتان بپرهیز؛ چرا که شیر، گاه سرایت می‌کند».⁽¹⁾

آیت‌الله مکارم شیرازی در کتاب «اخلاق در قرآن»⁽²⁾

چنین می‌نویسد:

بسیار می‌شود که یک حالت بحرانى روحى و غم و اندوه شدید جسم را در مدّت کوتاهى، ضعیف و پژمرده و ناتوان می‌سازد، موهاى انسان را سفید، چشم را کم نور، قوّت و توان را از دست و پا می‌گیرد; عکس این مسئله نیز صادق است که حالات خوب جسمانى در روح انسان اثر می‌گذارد، روح را شاداب و فکر را قوّت می‌بخشد. از قدیم الایّام تأثیر غذاها بر روحیّات اخلاق انسانى مورد توجّه دانشمندان بوده است و حتّى این مطلب جزء فرهنگ توده‌های مردم شده است؛ مثلاً، خون‌خواری را مایه قساوت و سنگدلى می‌شمردند و معتقد بودند که عقل سالم در بدن سالم است.

حضرت علی (علیه السلام) به کمیل فرمود: «ای کمیل! همانا زبان از قلب سرچشمه می‌گیرد [و آنچه را که در قلب است ظاهر می‌سازد] و قوام قلب

به غذاست، پس متوجه باش که قلب و جسمت را با چه تغذیه می‌کنی؛ اگر از حلال نباشد خداوند متعال تسبیح و شکرت را نمی‌پذیرد».⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

پرهيز از غذا خوردن در حالت رواني نامناسب از توصیه‌های مورد تأکید طب سنتی ایرانی است، مصرف غذا در حالت استرس و عصبانيت و غم و اندوه در اختلال هضم نقش مهمي داشته است، احمد بن سهل بلخي مي‌گويد از غذا خوردن در حالت اضطراب و ترس شديد غضب بايد اجتناب شود زيرا معده در اين حالت نمي‌تواند غذا را هضم کند و ضعيف مي‌شود. خوردن غذا همراه با حس غم و اندوه سبب هضم ناکافی غذا می‌شود غم مانع می‌شود که حرارتی(و خونی) که باید به اندازه مناسب به لوله گوارش برسد، به آن برسد ترس و خشم هم همین اثر را دارد و سبب اختلال در هضم و جذب غذا می‌گردد⁽²⁾.

یکی از حالات روانی پسندیده شادی و لذت است که با تقویت حرارت غریزی سبب تقویت بدن می‌گردد و با این حس روانی بدن از غذا بیشتر بهره می‌برد و انرژی بیشتری کسب می‌کند و رنگ و روی تازه و پر نشاط می‌گردد.

برعکس این حالت غم و اندوه زیاد است که چون مزاج بدن را سرد و خشک می‌کند در هضم و جذب غذا اختلال ایجاد می‌کند. افرادی که در معرض غم و اندوه هستند بهتر است عدس و قارچ و بادمجان و کلم و گوشت گاو و گوساله نخورند.

یکی دیگر از اعراض نفسانی خشم و عصبانیت است که مواد سمی در بدن تولید می‌کند و برای سلامتی مضر است کسانی که زیاد عصبانی می‌شوند بهتر است ادویه‌های تند و زنجبیل و فلفل را از سفره خود حذف کنند عسل و تنقلاتی مثل پسته و سیر و پیاز خام و خرمای خشک کمتر استفاده کنند فست فود و سرخ کردنی و قهوه و نسکافه نخورند.

در هنگام غذا خوردن بهتر است با آرامش و بدون توجه به تلویزیون و موبایل و...غذا خورده شود تا مواد غذایی به بهترین نحو هضم شده و موادی تولید شود که برای بدن سودمند و مورد استفاده قرار می‌گیرد⁽¹⁾.

در افرادي که اشتغال فکري زياد دارند خوردن غذا سبب اختلال هضم و در نتيجه خواب آلودگي و اختلال تفکر می‌شود به اين افراد توصيه مي‌شود در وعده شب بعد از اتمام کارهاي روزانه قسمت عمده غذايشان را مصرف کنند⁽¹⁾.

ثواب غذا دادن

امام صادق (علیه السلام) : مِنْ مُوجِبَاتِ الْمَغْفِرَةِ إِطْعَامُ السَّغْبَانِ؛ «از اسباب آمرزش و مغفرت، غذا دادن به گرسنگان است».⁽²⁾

امام علی (علیه السلام) : «آنچه بخوری برود و آنچه بخورانی فراوان و پر برکت شود».⁽³⁾

امام علی (علیه السلام) : «قُوتُ الْأَجْسَادِ الطَّعَامُ وَقُوتُ الْأَرْوَاحِ الْإِطْعَامُ؛ خوارک بدن‌ها، خوردن است و خوراک جان‌ها{روح}، خوراندن».⁽⁴⁾

سخاوت را به کودکان بیاموزیم. نقل است که «صاحب‌بن‌عباد» مرد بسیار با سخاوتی بود، خودش گفته است که من این سخاوت را از مادرم

آموخته‌ام، زیرا مادرم هر روز که می‌خواست به مدرسه روانه‌ام کند، پولی به من می‌داد و می‌گفت: این پول را صدقه بده! این کارِ او موجب شد تا من به بخشش خُو بگیرم و بخشنده شوم. او با این کارِ ساده‌اش به من فهماند، همان‌طورکه باید به فکرِ خود باشم، باید به فکر دیگران نیز باشم.⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) : «اگر انسانی هزار درهم برای غذایی خرج کند که فقط یک مؤمن از آن بخورد، اسراف نمی‌باشد».⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) : «جوان گناه‌کار و سخاوتمند نزد خدا از پیرمرد عابدی که بخیل باشد، بهتر است».⁽³⁾

آداب غذا خوردن

امام حسن مجتبی (علیه السلام) می‌فرمایند: «سفرة غذا، دوازده خصلت دارد؛ چهار واجب، چهار مستحب و چهار آداب دارد.

اما واجب عبارتند از: معرفت، بسم الله، شکر و رضایت؛

اما مستحب عبارتند از: نشستن بر پای چپ، خوردن با سه انگشت، خوردن از پیش روی خود و لیسیدن انگشتان؛

اما آداب عبارتند از: وضوء قبل از غذا، کوچک برداشتن لقمه، زیاد جویدن لقمه و کم نگاه کردن در صورت دیگران».⁽¹⁾

منظور از «معرفت» می‌تواند علم و آگاهی به حلال بودن غذا و اینکه رازق واقعی خداوند است؛ و «وضوء» در اینجا کنایه از شستن دست‌هاست.

لازم به یادآوری است که آداب تغذیه فقط مربوط به خوردن و آشامیدن نیست. بلکه انواع غذاهای دیگری نیز هستند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.⁽²⁾

در حدیث دیگر چنین بیان شده است: امام صادق (علیه السلام) : ثَلَاثٌ لَا يُؤْكَلْنَ وَيُسْمِنَّ وَثَلَاثٌ يُؤْكَلْنَ وَيَهْزِلْنَ ...«سه چیز چاق کننده است ولی خورده نمی‌شود و سه چیز خورده می‌شود ولی لاغر می‌کند. 1. خرما نارس؛ 2. کنجاله؛ 3. گردو؛ اما چاق کننده: 1. نوره کشیدن (پودر نظافت)؛ 2. عطر زدن؛ 3. لباس کتان پوشیدن» (وسائل الشیعه، ج 24، ص 434). در برخی از نسخه‌ها برای لاغر کننده‌ها چنین آمده است «اللَّحْمُ الْيَابِسُ وَالْجُبُنُّ وَالطَّلْع» (الکافی، ج 12، ص 437). «الکسب: تفاله دانه‌های روغنی پس از روغن‌کشی، معادل فارسی کنجاله».

غذای شنيداری

اگر کلام بد و تلخی را شنیدیم، مثل این است که سر غذای ناجور و بدی نشسته‌ایم، غذاهای شنیداری در درمان بسیار تأثیر گذار است. کلمه «دوستت دارم» حتی اگر دشمن هم به ما بگوید، می‌تواند ما را فریب دهد. کلمه «از تو نفرت دارم» اگر از پدر یا مادر یا عزیزترین کس هم بشنویم در ما اثر منفی و بدی خواهد داشت. انسان از طریق گوش است که انرژی، نشاط و شادابی می‌گیرد. کافی است در زندگی با افراد مثبت اندیش و کسانی که حرف‌های خوب و عالی می‌زنند ارتباط داشته باشید. تا تأثیر شگفت انگیز آن را درک کنید. گاهی با شنیدن جمله‌ای تمامی خستگی شما رفع می‌گردد و گاهی هم بر عکس با شنیدن جملات زشت و ناپسندی حالت کسلی و بی‌انگیز بودن به شما دست می‌دهد.

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

همان‌طور که قبلاً هم بیان شد وضعیت روحی روانی و اعراض نفسانی در کنترل وضعیت گوارش و استفاده بهینه از مواد غذایی نقش بسزایی دارد.

حالات روحی روانی چه مثبت و چه منفی اثری خیلی سریع ظاهر می‌کنند و این اثر در کل دستگاه‌ها و اندام‌های بدن بارز می‌شود⁽¹⁾.

جرجانی⁽²⁾می‌گوید:" اعراض نفسانی شادی و غم و خشم و لذت و ایمنی و ترس و خجلی و اندیشه کارهای مهم و علم‌های باریک و هر یک را اندر تن مردم اثری ظاهر است فزون از اثر طعام و شراب و دیگر اسباب بدان زودی اثر نکند که اعراض نفسانی کند. نبینی که اثر سخنی و یا چیزی خوش و یا ناخوش که مردم بشنوند یا اندیشه که بر خاطر او بگذرد چگونه زود بی‌هیچ مهلت بر رنگ روی او پدید آید و حرکت و آواز مردم اندر حال بگردد"⁽³⁾

غذای ديداری

از بهترین رنگ‌ها می‌توان به آبی و سبز اشاره کرد. توصیه‌شده که زیاد به آسمان، دریا، آبشار، گیاه، آب جاری نگاه کنید؛ چراکه از طریق چشم غذای روح را می‌گیرید؛ و به آن طریق می‌توان کسب آرامش و سکون کرد. همان‌طور اگر به صحنة گناه و ناپسندی نگاه کنیم تأثیر منفی و احساس افسردگی و اضطراب در انسان ایجاد می‌کند.

امام کاظم (علیه السلام) می‌فرمایند: «سه چیز دیده را روشنی بخشد: به سبزه نگریستن؛ به آب روان نگریستن، به رِخسار زیبا نگریستن».⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

رنگ‌ها نیز مزاج دارند و بر شرایط مزاجی افراد تأثیر می‌گذارند برای مثال فردی که بی‌قراری و اضطراب و پرخاشگری دارد بهتر است بیشتر از رنگ‌های ملایم مثل آبی و سبز کمرنگ و بنفش ملایم و صورتی کمرنگ استفاده کند.

افرادی که احساس کسالت و افسردگی دارند بهتر است از رنگ‌های پر انرژی مثل زرد براق و نارنجی و قرمز طلایی استفاده کنند⁽¹⁾.

غذای پنداری

اگر بخواهیم رفتار را اصلاح کنیم باید گفتار را اصلاح کنیم و اگر بخواهیم گفتار را اصلاح کنیم باید پندار (فکر) را اصلاح کرد. با فکر‌های نیک و خیر می‌توان سم‌ها را از بدن دفع کرد و بر عکس با فکرهای شر و ناپسند بیماری‌های روحی و جسمی را به خود جذب می‌کنیم. کسانی که به اطراف و اطرافیان خود دیدگاه خوب مثبتی دارند از آرامش و آسایش خوبی برخوردار هستند؛ اما کسانی که دائم به دیگران سوء ظن دارند و یا بد بین هستند، بیش‌تر از همه خود را عذاب می‌دهند و به افزایش بیماری روحی و جسمی خود می‌افزایند.

موارد دیگر مانند غذای جذبی: غذایی که از طریق لمس بدن به انسان وارد می‌شود. دست دادن، لمس کردن، نگاه کردن و... از این موارد هستند؛ که این نوع غذا در ایجاد محبت، محکم کردن پایه‌های محبت و نیز از بین

رفتن کینه و دشمنی تأثیر شگفت آوری دارد. غذای بویای: که از طریق شامه به انسان وارد می‌شود. همانند عطر و بوهای خوش و نامطبوع.⁽¹⁾

معنای پرهيز

امام کاظم (علیه السلام) : «پرهیز، آن نیست که چیزی را به کلی وابگذاری و هیچ نخوری؛ بلکه پرهیز، آن است که از چیزی بخوری، اما کم بخوری».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «الْمَعِدَةُ بَيْتُ كُلِ دَاءٍ وَالْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِّ دَوَاء؛

معده، خانة همه دردها و پرهیز، ریشه همه درمان‌هاست».⁽³⁾

گرسنگی

امام علی (علیه السلام) : لَا يَجْتَمِعُ الْجُوعُ وَالْمَرَضُ؛ گرسنگی و بیماری، با هم گرد نمی‌آیند».⁽⁴⁾

امام هادی (علیه السلام) : «شب زنده‌داری، خواب را شیرین‌تر می‌کند و گرسنگی، غذا را خوش مزگی می‌افزاید».⁽¹⁾

فوايد گرسنگی

پرخوری

امام علی (علیه السلام) : «اعتیاد به سیری، انواع دردها را به همراه می‌آورد».⁽⁴⁾

امام علی (علیه السلام) : لَا تَجْتَمِعُ الصِّحَّةُ وَالنَّهَم؛ «تندرستی و پُرخوری، با هم گرد نمی‌آیند».⁽⁵⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «دل‌ها را با فراوانیِ خوراک و نوشاک نمی‌رانید؛ زیرا دل به سان کِشت، اگر آب زیادی بدان رسانده شود، می‌میرد».⁽⁶⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: «خدا پرخوری را دشمن می‌دارد و افزودند: آدمیزاد برای ادامة حیات ناچار باید غذا بخورد، پس وقتی غذا می‌خورید

یک سوم شکم را برای غذا

و یک سوم را برای نوشیدن

و یک سوم را برای [راحت] نفس کشیدن قرار دهید و به سان خُوکان خود را فربه نسازید».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) در سفارش به یکی از یاران خود فرمود: «مبادا چیزی را بخوری که به آن اشتها نداری؛ چون این امر سبب حماقت و نادانی می‌شود. همچنین تا گرسنه نشدی چیزی مخور و هنگام خوردن غذا، آن را از حلال‌ها برگزین».⁽²⁾

نقل شده است: حکیمی با عده‌ای از جوانان که اهل ریاضت نبودند غذا می‌خورد. او طوری غذا می‌خورد که جوانی بسیار تعجب کرده و به او گفت: اگر لقمة من از غذا، مثل لقمة تو بود، فکر نمی‌کنم که زنده بمانم. حکیم گفت: آری پسرم، من می‌خورم برای اینکه زنده بمانم، اما تو می‌خواهي زنده بمانی برای اینکه بخوري.⁽³⁾

سعدی می‌گوید:

سخن آنگه کُنَد حکیم آغاز ** یا سرانگشت سوی لقمه دراز

که ز نا گفتنش خلل زاید ** یا ز نا خوردنش به جان آید

لاجرم حکمتش بود گفتار ** خوردنش تندرستی آرد بار⁽¹⁾

درجایی دیگر چنین حکایت می‌کند:

درویشی را شنیدم که به غاری در نشسته بود و در به روی از جهانیان بسته و ملوک و اغنیا را در چشم همت او شوکت و هیبت نماند.

هر که بر خود در سؤال گشاد *** تا بمیرد نیازمند بود

آز بگذار و پادشاهی کن *** گردن بی‌طمع بلند بود

یکی از ملوک آن‌طرف اشارت کرد که توقع به کرم اخلاق مردان چنین است که به نمک با ما موافقت کنند. شیخ رضا داد، به حکم آن‌که اجابت دعوت سنت است. دیگر روز ملک به عذر قدومش رفت. عابد از جای برجست و در کنارش گرفت و تلطف کرد و ثنا گفت. چو غایب شد، یکی از اصحاب پرسید شیخ را که چندین ملاطفت امروز با پادشه که تو کردی خلاف عادت بود و دیگر ندیدیم، گفت نشنیده‌ای که گفته‌اند:

هر که را بر سماط⁽¹⁾بنشستی *** واجب آمد به خدمتش برخاست

گوش تواند که همه عمر وی *** نشنود آواز دف و چنگ و نی

دیده شکیبد ز تماشای باغ *** بی گل و نسرین به سر آرد دماغ

ور نبود بالش آکنده پَر *** خواب توان کرد خَزَف⁽²⁾زیر سر

ور نبود دلبر همخوابه پیش *** دست توان کرد در آغوش خویش

وین شکم بی هنر پیچ پیچ *** صبر ندارد که بسازد به هیچ⁽³⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

صاحب کتاب" في المعده و امراضها و مداواتها"( قرن سوم هجري) گويد: شايسته است براي کسي که می‌خواهد سلامتي معده حفظ شود که تا وقتي بيماري ايجاد نشده غذا را مثل دارو در نظر بگيرد همان‌طور که دارو را به ميزان زياد و جهت لذت نمی‌خوریم و جهت منافع دارو از آن

استفاده می‌کنیم از غذا هم‌جهت لذت استفاده نکنيم و زياد نخوريم و از آن صرفاً جهت منفعت آن به ميزان کافي سود ببريم⁽¹⁾.

در طب سنتی ایرانی هم پرخوری و بیش‌ازحد نیاز خوردن نهی شده و هم گرسنگی طولانی‌مدت. شعار طب سنتی ایرانی همیشه مصرف به حد اعتدال است.

در توصیه‌های طب سنتی تأکید شده که حتی در هنگام گرسنگی فرد آن‌قدر نخورد که کامل اشتهایش برطرف شود بلکه کمی قبل از سیر شدن دست از غذا بکشد چون در هنگام پروسه هضم بین مواد غذایی تخلخل ایجاد می‌شود به دنبال این تخلخل فرد کاملاً احساس سیری خواهد کرد⁽²⁾.

اگر فردی به‌اندازه‌ای که اشتها داشته باشد بخورد و معده را کامل پر کند سبب می‌شود به دنبال شروع پروسه هضم و ایجاد تخلخل دچار برگشت محتویات معده به سمت بالا یا به اصطلاح ریفلاکس شود.

علایم زیاده روی در خوردن شامل:

· درد شکم

· تهوع

· دفع مواد هضم نشده

· احساس سنگینی زیاد بعد غذا

· آروغ زیاد و بدبو.

باید دقت شود اگر فرد حجم زیادی از غذا خورد و درصورتی‌که مدت زیادی نگذشته است باید سعی کند این محتویات زیاد را به‌صورت قی خارج کند و در غیر این صورت باید حداقل یک تا دو وعده غذایی از مصرف غذا پرهیز کند⁽¹⁾

و از طرفی کم خوردن مواد غذایی نیز از طرفی سبب ضعف و لاغری و کاهش قوت بدن می‌شود.

وعده‌های غذایی

شخصی به امام صادق (علیه السلام) از زیاد مبتلا شدن به بیماری‌ها و دردها و مشکل معده (عدم قدرت هضم غذا) شکایت کرد، امام (علیه السلام) فرمود صبحانه و شام بخور و میان این دو، چیزی نخور زیرا در خوردن بین صبحانه و شام، فساد بدن است آیا نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید «لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَ عَشِيًّا⁽²⁾و هر صبح و شام، روزی آنان در بهشت مقرّر است».⁽³⁾

روش‌های دیگری در روایات برای غذا خوردن مانند یک روز دو وعده و روز بعد یک وعده یا روزی یک وعده، وجود دارد؛ و زمان دو وعده نیز باید در دو طرف روز باشد.⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی

بهترين زمان غذا خوردن 1 تا 2 ساعت قبل از ظهر و 1 ساعت قبل از غروب خورشيد است تا بين غذا و خواب فاصله بيفتد. غذا بايد در معتدل‌ترین زمان خورده شود در فصول گرم سال توصيه مي‌شود عمده غذا در صبح و در فصول سرد سال ظهر خورده شود.

در بعضی از کتب طب سنتی توصیه‌شده است برنامه غذايي در دو روز، سه وعده غذايي باشد، روز اول صبح و شب و روز دوم فقط ظهر غذا خورده شود. در یک سری از منابع هم حذف نهار توصیه شده ولی مطلبی که خیلی اهمیت دارد این است که این توصیه به صورت عام برای همه پیشنهاد نمی‌شود مثلاً در افرای که ضعف بدنی در حالت عادی یا در معاینه دارند رعایت دستورات حذف غذا سبب ایجاد مشکلاتی خواهد شد، بايد توجه داشت کودکان و نوجوانان با هضم قوي، جهت حفظ صحت و رشد نياز به

وعده‌های غذايي بيشتري دارند⁽¹⁾در دوره بارداري نيز ميزان غذا بايد متوسط باشد و مادر باردار بايد غذاي خود را در حجم کمتر در چند وعده مصرف کند⁽²⁾.

در طب سنتی ایرانی توصیه شده در یک وعده غذایی نباید غذاهای متفاوت خورده شود و بهتر است تا حد امکان سفره‌ها را ساده و غیر رنگین کنیم از طرف دیگر در طب سنتی مصرف غذاهای تکراری در وعده‌های مختلف نهی شده است و توصیه شده غذاهای مختلف در وعده‌های متفاوت خورده شود⁽³⁾.

خوردن غذاها با مصلحات از توصیه‌های طب سنتی ایرانی است، مصلح در واقع موادی است که سبب برطرف شدن ضرر یک ماده غذایی می‌شود در واقع مصلح یعنی اصلاح کننده.

ادویه‌ها دسته بزرگی از مصلحات هستند که علاوه بر خوشمزه کردن غذاها نقش اصلاح‌کننده نیز دارند.

مصلحات هنگام پخت غذا یا هنگام خوردن غذاها و یا بعد از غذا استفاده می‌گردند⁽¹⁾.

بهتر است غذای تابستان سرد بالفعل{ از نظر دمایی سرد باشد نه مزاجی} و غذای زمستان گرم بالفعل باشد.

افراط در مصرف یک نوع خاص از غذا نیز در طب سنتی ایرانی نهی شده است، برای مثال مصرف ترشیجات زیاد سبب ضعف و لاغری می‌شود و برای اعصاب و بیماری‌های عصبی مضر است، مصرف مداوم غذاهای بی‌مزه سبب کاهش اشتها و دل‌زدگی می‌گردد، اگر غذاهای شیرین و چرب زیاد استفاده شود اشتها را از بین می‌برد، مصرف زیاد شوری‌ها بدن را لاغر کرده و برای چشم مضر است⁽²⁾.

خوردن بعض مواد غذایی همراه هم نیز مضر است و در طب سنتی ایرانی نهی شده است، خوردن ماست و گوشت باهم سبب تولید مواد هضم نشده در بدن می‌شود و به مفاصل آسیب می‌رساند، خوردن ماهی تازه هم‌زمان با مرغ، خوردن سرکه و برنج در کنار هم، خوردن انگور بعد کله‌پاچه و ... نیز در طب سنتی ایرانی نهی شده است.

اگر هر کس مواد غذایی متناسب با مزاجش را در طی روز استفاده کند، هدف غایی طب سنتی که پیشگیری است به نتیجه خواهد رسید و فرد کمتر دچار انواع بیماری‌ها می‌شود.

غذای دور همی

دور هم جمع شدن افراد موجب برکت و فزونی نعمت‌هاست. یکی از بهترین سنت‌ها جمع شدن همة افراد خانواده در وقت غذا بر سر سفره است.

مردی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسید و گفت: ما هر چه غذا می‌خوریم، سیر نمی‌شویم. علت چیست؟ حضرت فرمود: «شاید شما جدا جدا و تک تک غذا می‌خورید. پس هنگام غذا گرد هم آیید و سر غذا، نام خدا را یاد کنید تا به شما برکت داده شود».⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «بدترین مردان شما کسانی‌اند که تنها غذا می‌خورند».⁽²⁾و نیز می‌فرمایند: «محبوب‌ترین غذا نزد خدا آن است که

دست‌ها بر آن بسیار باشد. جمعی غذا بخورید و پراکنده نباشید؛ چرا که برکت در اجتماع است».⁽¹⁾راوی گوید: هرگاه امام رضا (علیه السلام) سفره‌اش را می‌گستراند بردگان و غلامانش و حتی دربانان و تیمارگران حیوانات را نیز کنار سفره با خود می‌نشاند».⁽²⁾

در سنت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که آن حضرت تا آنجا که امکان داشت به تنهایی غذا نمی‌خورد».⁽³⁾

البته در غذای دورهمی باید دقت کرد که با چه کسی یا کسانی غذا می‌خوریم. دراین‌باره از امام سجاد (علیه السلام) چنین نقل شده است:

«به امام سجاد (علیه السلام) گفتند: تو از مردم نسبت به مادرت فرمانبردارتری [نیکوکارتری] ولی ما ندیدیم که با وی غذا بخوری. فرمود: مي‌ترسم دستم به لقمه‌اى برود كه چشم مادر به آن بوده و عاق او شوم».⁽⁴⁾

شستن دست پيش و پس از غذا

به سفارش رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، شستن دست‌ها قبل و بعد از غذا فقر و غم و اندوه را از انسان دور می‌کند و مایة سلامتی چشم می‌گردد.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «الْوُضُوءُقَبْلَ الطَّعَامِ يَنْفِي الْفَقْرَ وَبَعْدَهُ يَنْفِي الْهَم‌⁽¹⁾وَيُصِحُّ الْبَصَرَ؛

شستن [دست‌ها] پیش از غذا، فقر را دور می‌کند و شستن [دست‌ها] پس از غذا، اندوه را می‌راند و چشم را سلامت می‌دهد».⁽²⁾

واژة «وضو» به معنی تمیزی و پاکی است؛ و در این اینجا کنایه از شستن دست‌هاست.

نیز به فرمایش امام صادق (علیه السلام) این امر باعث دوری فقر و عمر طولانی می‌شود.

امام صادق (علیه السلام) : «دست‌هایتان را پیش از غذا و پس از غذا بشویید؛ چرا که فقر را می‌برد و بر عمر می‌افزاید».⁽³⁾

شخصی می‌گوید: «حضرت رضا (علیه السلام) را مى‌ديدم كه چون قبل از غذا دست مى‌شست با حوله خشك نمى‌كرد و پس از غذا با حوله خشك مى‌نمود».⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «چون دست‌هایت را بعد از غذا می‌شویی، دست‌هایت را به صورت و چشمانت بکش، قبل از آنکه با دستمال خشک کنی و بگو: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْمَحَبَّةَ وَالزِّينَةَ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْمَقْتِ وَالْبِغْضَةِ؛ خدایا به‌درستی که از تو می‌خواهم محبت و زیبایی را و به تو پناه می‌برم از نفرت و کینه‌ها».⁽²⁾

نشستن سر سفره

شخصی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: «آیا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) غذا را می‌خورد درحالی‌که تکیه به دست راست یا چپ داده بود؟» حضرت (علیه السلام) فرمود: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درحالی‌که تکیه به چپ یا راست داده باشد غذا نمی‌خورد؛

بلکه چون بندگان می‌نشست». آن شخص گفت: «برای چه؟» حضرت فرمود: «به خاطر تواضع به خدا».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) : می‌فرمایند: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به حالت تکیه غذا نخورد از زمان بعثت تا زمان وفاتش به خاطر تواضع خدا».⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: إِذَا أَكَلْتَ فَاعْتَمِدْ عَلَى يَسَارِكَ؛ «چون غذا می‌خوری بر دست چپ خود اعتماد کن».⁽³⁾

امام حسن مجتبی (علیه السلام) در نحوة نشستن می‌فرمایند: ...فَالْجُلُوسُ عَلَى الرِّجْلِ الْيُسْرَى؛ «از آداب سفره بر پای چپ نشستن است».⁽⁴⁾

در آوردن کفش‌ها

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «اخْلَعُوا نِعَالَكُمْ عِنْدَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ سُنَّةٌ جَمِيلَةٌ وَأَرْوَحُ لِلْقَدَمَيْنِ؛

هنگام غذا خوردن، کفش‌های خود را در آورید؛ چرا که این کار سنت خوبی است و پاها را راحتی می‌بخشد».⁽¹⁾

هم سفره شدن با خدمت‌کاران

«مردی از اهل بلخ گوید: با امام رضا (علیه السلام) در سفر به خراسان روزی ما را بر سر سفره خواند. پس بر آن سفره نوکران سیاه و غیر آنها را جمع کرد. گفتم: ای کاش برای آنها سفره جدا می‌انداختی. فرمود: ساکت باش، به‌درستی که خدای تبارک و تعالی واحد است و مادرمان یکی است و پدرمان یکی و جزایمان به اعمالمان است».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «غذا خوردن با خادم از فروتنى است».⁽³⁾

عيب نگرفتن از غذا

از سنت‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که حضرت: «هیچ‌گاه از غذا عیب و ایراد نگرفت، اگر اشتها داشت می‌خورد و اگر نداشت نمی‌خورد».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: «كُفْرٌ بِالنِّعَمِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ أَكَلْتُ طَعَامَ كَذَا وَكَذَا فَضَرَّنِي؛

نعمت خدا را کفران کرده اگر مردی بگوید: فلان غذا را خوردم و فلان غذا به من ضرر زد».⁽²⁾

خوردن غذا به هنگام گرسنگی

امام علی (علیه السلام) : مَنْ أَرَادَ أَنْ لَا يَضُرَّهُ طَعَامٌ فَلَا يَأْكُلْ حَتَّى يَجُوعَ وَتنْقَى الْمَعِدَة؛

هر کس که می‌خواهد هیچ غذایی به او زیان نرساند، تنها هنگامی غذا بخورد که گرسنه شده و معدة او [از خوراک پیشین] پاک شده باشد».⁽³⁾

امیر مؤمنان (علیه السلام) به امام حسن مجتبی (علیه السلام) می‌فرمایند: «می‌خواهی چهار

خصلت به تو بیاموزم تا از [زحمت] درمان بی‌نیاز گردی؟ عرض کرد: آری. فرمود: بر سر سفره منشین، مگر آن‌گاه که گرسنه‌ای و از کنار سفره بر نخیز، مگر وقتی که هنوز اشتها داری و جویدن غذا را به نیکی انجام ده و پیش از خوابیدن به دستشویی برو. هرگاه اینها را رعایت کردی از درمان بی‌نیاز می‌شوی».⁽¹⁾

زمانی که در شُرف خوردن چیزی هستید، از خودتان بپرسید: «آیا واقعا گرسنه‌ام؟ آیا لازم است بخورم؟ خوردن این خوراکی برای من سودی و نفعی دارد یا ندارد؟⁽²⁾آیا میل خوردن دارم یا فقط هوس خوردن دارم؟ پیش از اینکه پاسخ دهید چند لحظه صبر و حوصله کنید و به ندای درونی خود گوش دهید.

سعدی شیرازی گوید: «حکیمان دیر به دیر خورند و عابدان نیم سیر و زاهدان سد رمق و جوانان تا طبق برگیرند و پیران تا عرق کنند. امام قلندران چندان که در معده جای نفس نماند و بر سفره روزی کس».⁽³⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

غذا بايد در زمان اشتهاي واقعي خورده شود زمانی که سنگيني غذاي قبلي از بين رفته باشد. توصيه می‌شود وقتي اشتهاي واقعي اتفاق افتاد فوراً غذا خورده شود⁽¹⁾

اشتهاي واقعي يا صادق داراي علايمي است: 1-سبک شدن شکم از زير سينه تا ناف 2- نبض ضعيف. 3-تيزي حواس خصوصاً شنوايي و بينايي. 4 –کاهش حرکات بدن. 5-عدم تمايل به خواب. 6-کاهش آب دهان. 7-خروج فضولات غذاي قبلي. 8-طعم غذاي قبلي در آروغ نباشد. 9-عدم عطش.⁽²⁾

بلخي در کتب مصالح الابدان و الانفس اشتهاي کاذب را این‌گونه تعريف کرده است که اشتهاي کاذب خوردن بر اساس عادت است نه حاجت و نياز بدن⁽³⁾.

غذا خوردن در حالت سيري و يا پاسخ دادن به اشتهاي کاذب سبب تداخل غذاي خورده شده با غذاي باقيمانده در معده می‌شود و در هضم صحيح، اختلال ايجاد می‌شود⁽⁴⁾.

از سوی دیگر در زمان گرسنگی واقعی نباید خوردن غذا را به تأخیر انداخت؛ زیرا این کار موجب ریخته شدن صفرا و مواد نامناسب به معده می‌گردد و زیان‌آور است.⁽¹⁾

نام خدا در آغاز طعام

امام صادق (علیه السلام) : می‌فرماید: «امیر مؤمنان (علیه السلام) فرمود: برای کسی که بر غذای خود نام خدا ببرد، ضمانت می‌کنم که از آن غذا، به هیچ درد و رنجی گرفتار نمی‌شود. ابن‌کَواء - که این را شنید - پرسید: ای امیر مؤمنان! من دیروز غذایی خوردم و نام خدا را نیز به هنگام خوردن آن بردم؛ اما آن مرا آزار داد! فرمود: ای نادان! شاید که چند گونه غذا خورده‌ای و بر برخی گونه‌ها نام خدا برده و بر برخی دیگر نام خدا نبرده‌ای».⁽²⁾

برادر امام باقر (علیه السلام) خدمت آن حضرت رسید و برای عمروبن‌عبید، واصل و بشیر رحال اجازة ملاقات خواست. امام اجازه داد و آنان وارد شدند. آن سه نفر از نظر اعتقادی، مخالف امام بودند. وقتی نشستند، حضرت فرمود:

«هیچ چیز نیست مگر آنکه قاعده و قانون معینی دارد». پس از اندکی، سفره آوردند و پهن کردند. سه مهمان به هم گفتند: «به خدا قسم، ما بر او مسلط شدیم. با این حرفش، اکنون می‌توانیم به او اعترض کنیم».

پس، از امام پرسیدند: «ای ابوجعفر! آیا این سفره نیز جزو همان‌هایی است که قاعده و قانون دارند؟» امام فرمود: «آری». آنها گفتند: «قاعده و قانونش چیست؟» امام فرمود: «اینکه هرگاه پهن می‌شود، "بسم الله" بگویند و هرگاه آن را بر می‌دارند، "الحمد لله" بگویند».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) : «هنگامی که چند غذای مختلف در سفره بود برای هر کدام" بسم الله" بگو. گفتم: اگر فراموشم شد؟ فرمود بگو: "بِسْمِ اللَّهِ عَلَى أَوَّلِهِ وَآخِرِه"».⁽²⁾

ذکری که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برای غذایی مسومی که برای آن حضرت آورده بودند، خواندند: بِسْمِ اللَّهِ الشَّافِي، بِسْمِ اللَّهِ الْكَافِي، بِسْمِ اللَّهِ الْمُعَافِي، بِسْمِ اللَّهِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْ‌ءٌ وَلَا دَاءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ، وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ «به نام خدای شفا بخش، به نام خدای کفایت کننده، به نام خدای

عافیت دهنده، به نام خدایی که با یادکردن نامش، هیچ چیز و هیچ مرضی در زمین و آسمان ضرر نمی‌رساند و اوست شنوا و دانا».⁽¹⁾

نیکوست هنگام شروع غذا خوردن «بسم الله الرحمن الرحیم » را بلند بگویم تا الگویی زیبا برای فرزندان و نیز یادآور دیگران باشد.

نمک

امام صادق (علیه السلام) : «هر کس آغاز و پایان غذایش با نمک باشد، هفتاد درد از او دفع می‌شود».⁽²⁾

امام کاظم (علیه السلام) : «لَا يُخْصِبُ⁽³⁾خِوَانٌ لَا مِلْحَ عَلَيْهَا وَأَصَحُ لِلْبَدَنِ أَنْ يُبْدَأَ بِهِ فِي أَوَّلِ الطَّعَامِ؛

سفره‌ای که در آن نمک نباشد، بی‌برکت است؛ و آغاز کردن غذا با نمک، برای تندرستی بهتر است».⁽⁴⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مصرف نمک قبل از غذا در بعضی منابع طب سنتی توصیه شده است، طبع نمک گرم و خشک است و اگر در معده‌های سرد و تر و بلغمی، نمک قبل از غذا خورده شود این معده‌ها برای هضم، آمادگی بیشتری پیدا می‌کنند.

و چون اکثر افراد معده‌های سرد و تر دارند این توصیه به صورت دستور عام درامدهاست ولی باید دقت شود کسانی که دارای معده‌های گرم و خشک هستند بهتر است در مورد مصرف نمک دقت بیشتری داشته باشند.

ایرادی که به این توصیه گرفته می‌شود این است که افرادی که مستعد فشارخون بالا هستند، با مصرف نمک قبل غذا دچار افزایش فشارخون خواهند شد در جواب به این سؤال باید گفته شود که میزان مصرف توصیه شده خیلی اندک است و این سبب بالا رفتن زیاد فشارخون نمی‌شود ولی باز اگر احتیاط می‌کنند این افراد می‌توانند از مواد دیگر برای گرم شدن معده و بهبود هضم استفاده کنند.

پیشنهاد می‌شود قبل از غذا و بعد از غذا دو بار انگشت خود را به نمک بزنید و به دندان‌های خود بکشید. این کار باعث خنثی شدن محیط اسیدی دهان و سالم ماندن دندان‌ها و رفع بسیاری از بیماری‌های معده می‌شود.⁽¹⁾

سبزی در سفره

سفره نیز نیاز به زینت و زیبایی دارد. اهل بیت (علیهم السلام)، سبزی را زینت سفره می‌دانند؛ و از آن بهره می‌بردند. ناگفته نماند سبزی علاوه بر ویژگی‌های غذایی و درمانی، (که برای جسم مفید است) روح انسان را آرامش می‌دهد. رنگ سبز، رنگ نشاط و شادابی است و با عطر و بوی خوشی که سبزی به همراه دارد؛ مایة آرامش و تعادل فرد می‌گردد.

امام صادق (علیه السلام) : لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ حِلْيَةٌ، وَحِلْيَةُ الْخِوَانِ الْبَقْل؛ «هر چیزی را زیوری است و زیوره سفره، سبزی است».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «سفره‌هایتان را به سبزی آذین و زینت کنید؛ زیرا آن، همراه با گفتن بسم الله، شیطان را می‌راند».⁽³⁾

در برخی از روایات علت اهمیت سبزی چنین بیان شده: امام صادق: ...لِأَنَّ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ خَضِرَةٌ وَهِيَ تَحِنُّ إِلَى أَشْكَالِهَا؛ «...زیرا دل‌های مؤمنان، سبز است و به همانند خویش، میل دارد».⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

در طب سنتی ایرانی خوردن موادی مثل ماست و دوغ به دلیل مزاج و طبع سردشان همراه غذا نهی شده است. همراهی سالاد کاهو یا سالاد گوجه و خیار یا به‌اصطلاح سالاد شیرازی همراه وعده‌های غذایی هم سبب اختلال هضم می‌گردد.

اگر قرار است انتخابی برای مخلفات سفره داشته باشیم می‌توان از سبزی‌خوردن و زیتون خصوصاً به صورت زیتون‌پرورده نام برد. اکثر سبزی‌ها مزاج گرم دارند و در واقع به هضم غذا کمک می‌کنند. سبزی‌ها

دارای فیبر نیز هستند که مانع یبوست می‌شوند حذف کردن سبزی‌ها و جایگزین کردن سالادها به جای آن کار صحیحی نیست.⁽¹⁾

آغاز با سبک‌ترين غذا

امام رضا (علیه السلام) : «غذای خود را با سبک‌ترین غذایی که بدنت را به اندازه عادتت بر حسب اقامتگاه و فعالیت‌ها و زمانه‌ات تغذیه می‌کند، آغاز کن».⁽²⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

غذاهای غلیظ غذاهایی هستند که به‌راحتی هضم نمی‌شوند و مواد زایدی که از آن‌ها تولید می‌شود به‌راحتی در کنار هم جمع شده و سبب انسداد در مجاری و عروق می‌شود پس در اکثر افراد مصرف زیاد آن ممنوع است، افرادی که معده‌های قوی دارند و یا فعالیت بدنی شدید دارند تا حدودی می‌توانند از این غذاها استفاده کنند. مثال غذاهای غلیظ، قارچ و گوشت گاو و گوساله و کلم خام و گوشت شتر و شتر مرغ و تخم مرغ آب‌پز شده و بسیار سفت است.

غذاهای لطیف به‌راحتی در معده هضم می‌شوند مثل تخم‌مرغ عسلی و گوشت بلدرچین و انار و ...⁽¹⁾

با هم خوردن غذاهای با هضم مختلف در طب سنتی ایرانی توصیه نمی‌شود پس خوردن غذاهای لطیف و غلیظ بهتر است همراه هم نباشد⁽²⁾.

در زمان گرسنگی طولانی و شدید بهتر است در ابتدا غذاهای لطیف خورده نشود بلکه خوراکی و غذایی مثل برنج خورده شده اما در صورت حس گرسنگی در حد معمول می‌توان از غذاهای سبک خورده شود⁽³⁾

در بعضی کتب طب سنتی توصیه شده که غذا با چیزهای نازک، لطیف و روان شروع شود (سوپ) و سپس قسمت‌های سخت‌تر (گوشت و ته‌دیگ و...)⁽⁴⁾

فخرالدین⁽¹⁾در کتاب حفظ البدن می‌نویسد: "باید که در خوردنی‌ها ترتیب نگاه دارد و آنچه لطیف‌تر⁽²⁾و روان‌تر بود اول آن خورند؛ زیرا که اول اگر غلیظ خورَد، آن‌گاه لطیف، آن لطیف زود بگذرد و چون غلیظ ناگواریده باشد، لطیف راه نیابد تا بگذرد، پس هم آنجا فاسد شود.⁽³⁾"

در واقع آن غذایی را که رقیق‌تر و هضمش آسان‌تر و سریع‌تر و زودتر دفع می‌شود، باید قبل از غذاهای دیگر مصرف نمود، مگر به ندرت و آن وقتی است که شخص از خوردن غذا قصد معالجه داشته باشد و نتواند ترتیب غذا را رعایت نماید؛ و هراندازه این دستور را کمتر اجرا کند به همان اندازه موجب اخلال هاضمه شده و هضم غذاهای رقیق به موقع انجام نمی‌گیرد و بدون هضم کافی از معده خارج می‌گردد.⁽⁴⁾

از نکاتي که طب سنتي ايراني تأکید فراواني دارد پرهيز از مصرف غذاهايي است که فرد به آن‌ها عادت ندارد⁽⁵⁾

توجه به عادت افراد و قدرت

هاضمه آن‌ها هميشه بايد مدنظر باشد؛ ابن‌سینا در قانون می‌گوید مقدار غذا برحسب عادت و قوت هر فرد است و مقدار غذاي مناسب در هر انسان سالم اين است که وقتي غذا می‌خورد سنگيني و کشيدگي در پهلوها، نفخ، تهوع، ترش کردن و بی‌خوابی عارض نشود و در آروغ طعم غذا حس نشود⁽¹⁾

لقمه کوچک و جويدن کامل

کامل جویدن لقمه، اولین مرحله از یک هضم خوب و سالم است. آمیخته شدن بزاق دهان با غذا در هضم غذا از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بیان آداب غذا خوردن می‌فرمایند: «أَمَّا الْأَدَبُ فتَصْغِيرُ اللُّقْمَةِ وَالْمَضْغُ الشَّدِيدُ؛

اما آداب آن، کوچک کردن لقمه و جویدن کامل است».⁽²⁾

امام علی (علیه السلام) می‌فرمایند: «کسی که لقمة خود را به خوبی بجود، فرشتگان برای او دعا می‌کنند که روزی او وسیع شود و حسنات او دو برابر شود»⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «لقمه‌هایتان را کوچک بگیرید که به هر لقمه‌ای برکتی است [از جانب خدا]».⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

حکماي طب سنتي توصيه کرده‌اند که طول مدت غذا خوردن متعادل باشد و غذا نه بسيار سريع و نه بسيار آرام خورده شود. در واقع هضم غذا از دهان و با جویدن شروع می‌شود خوب جویدن غذا سبب می‌شود مواد غذایی علاوه بر ریز و خرد شدن با ترشحات غدد بزاقی نیز ترکیب شده و در معده هضم بهتری روی این غذای خرد شده انجام شود خوب جویدن غذا سبب تحريک بيشتر مرکز سيري در هيپوتالاموس و احساس سيري نیز می‌شود، پس جلوی مصرف بیش از حد غذا و چاقی را نیز می‌گیرد⁽²⁾توصیه می‌شود هر لقمه غذایی 20 تا 30 بار جویده شود و بهترین زمان برای قورت دادن لقمة غذا، زمانی است که آن را به طور کامل جویده و با بزاق کافی مخلوط کرده و مایعی نسبتاً رقیق تبدیل کرده باشید و بلع آن آسان باشد.⁽³⁾

پس‌ازآنکه لقمه را داخل دهان گذاشتید و مشغول جویدن شدید، قاشق را بر زمین بگذارید و به فکر تدارک و آماده‌سازی لقمة بعدی نباشید. با این کار، بدون عجله در فرو بردن لقمه غذا، آن را کامل می‌جوید و از غذا خوردن لذت بیشتری خواهید برد.

هنگام غذا خوردن بیشتر از آنکه به سفره و محتویات آن فکر کنید و ذهنتان مشغول به آن گردد، به لقمه‌ای که در دهان می‌جوید فکر کنید. در هنگام غذا خوردن آرامش خود را حفظ کنید و از هیجان و جنجال دوری‌کنید. در هنگامی‌که عصبانی هستید هرگز دست به غذا نزید. ابتدا آرامش خود را به دست آورید، (قدم زدن، دوری از محیط پرخاشگری، با آب سرد حمام کردن یا وضو گرفتن و...) سپس رو به غذا آورید⁽¹⁾.

کمتر نگاه کردن به صورت ديگران

یکی دیگر از آداب این است که در حال غذا خوردن به صورت و دهان فرد مقابل نگاه نکنیم.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : ...وَقِلَّةُ النَّظَرِ فِي وُجُوهِ النَّاس؛ «در بیان آداب غذا خوردن... و کمتر نگریستن به چهره مردم».⁽¹⁾

مردی بر سر سفره شخصی نشسته بود و مشغول غذا خوردن بود، در بین غذا میزبان به غذای مهمان نگاه می‌کرد. پس گفت: «در لقمه تو مویی است آن را بگیر!» مرد میهمان از جای خود حرکت کرد و دست از غذا خوردن کشید و گفت: «هرگز غذای کسی را نمی‌خورم که در لقمه میهمانش این‌قدر نگاه کند تا مویی را ببیند»⁽²⁾

با سه انگشت

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با سه انگشت ابهام و وسطى و شست غذا ميل مى‌كرد و گاه انگشت چهارم را نيز به كمك مي‌گرفت و با دو انگشت غذا نمى‌خورد و مى‌فرمود: «با دو انگشت خوردن روش شيطان است».⁽³⁾

مرحوم فیض کاشانی در ذیل این حدیث می‌نویسد: «مقصود از خوردن با سه انگشت آن است که همچون جباران کسی با دو انگشت نخورد، غرض آن نیست که با بیش از سه انگشت نمی‌توان غذا خورد، بلکه اگر به همة

انگشتان غذا بخورند، بهتر و کامل‌تر خواهد بود؛ زیرا در این صورت احترام غذا بیش‌تر رعایت شده است؛ بنابراین تعیین سه انگشت حداقل است، یعنی با کمتر از سه انگشت نباید غذا بخورند.⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است: يَأْكُلُ هَرْتاً وَقَالَ الْهَرْتُ أَنْ يَأْكُلَ بِأَصَابِعِهِ جَمِيعاً؛

آن حضرت با همه انگشت‌ها غذا میل می‌فرمود».⁽²⁾

پيش از سيری دست از غذا کشيدن

امام علی (علیه السلام) : «در سفارش به کمیل‌بن‌زیاد: ای کمیل! مبادا خوارکی معده‌ات را سنگین کند. در آن، جایی برای آب و جایی برای هوا واگذار و هنگامی که هنوز میل به خوردن داری، از غذا خوردن دست بکش که اگر

چنین کنی، غذا را گوارا خواهی یافت؛ چرا که تندرستی، از کم خوردن و کم آشامیدن است».⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «كُلْ وَأَنْتَ تَشْتَهِي وَأَمْسِكْ وَأَنْتَ تَشْتَهِي؛ زمانی بخور که میل به خوردن داری و در حالی خوردن را واگذار که هنوز اشتهایت هست».⁽²⁾

امام رضا (علیه السلام) در روایتی به برخی از فوائد آن اشاره کرده‌اند. ... «درحالی‌که هنوز مقداری میل داری، از غذا دست بکش؛ چرا که این کار، به خواست خداوند، برای بدن سلامت آورتر، برای عقل ذکاوت بخش‌تر و برای خودِ انسان مایه سبکیِ افزون‌تر است».⁽³⁾

افرادی که در تغذیه و خوراک خود دقت کافی ندارند، عموماً دچار بیماری و کسالت می‌شوند. بعد از گذشت حدود 20 دقیقه از اولین لقمة غذایی که انسان میل می‌کند، حرکات دودی معده شروع می‌شود. به همین دلیل باید مقداری از معده خالی باشد تا این عمل به خوبی انجام شود. هنگام غذا خوردن اگر چند لقمه کمتر میل کنیم، این اجازه را به معده

می‌دهیم تا به راحتی حرکات دودی خود را انجام دهد و غذا به صورت شیرة قابل هضم و جذب در آید و به مرور در رودة کوچک تخلیه شود و بدین وسیله سلامتی انسان تضمین گردد.⁽¹⁾

پرهيز از زياده‌روی

امام علی (علیه السلام) : «در پاسخ این پرسش که: آیا در قرآن، همه دانش‌ها به جز دانش طب هست؟ زنهار! در قرآن، آیه‌ای هست که همه طب را یکجا در خود گرد آورده است: «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا"؛⁽²⁾بخورید و بیاشماید؛ ولی زیاده‌روی نکنید"».⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «یکی از انواع زیاده‌روی، این است که هر آنچه را دوست داری، بخوری».⁽⁴⁾

حضرت عیسی (علیه السلام) از شهری می‌گذشت که دید زن و مردی بر سر هم فریاد می‌کشند. از آنان پرسید: «چرا سر هم فریاد می‌کشید؟» مرد گفت: «ای پیامبر خدا! این زن همسر من است. او زنی درستکار است و مشکلی

ندارد؛ ولی من دوست دارم از او جدا شوم» عیسی (علیه السلام) فرمود: «به هر حال، به من بگو که او چه مشکلی دارد؟» مرد گفت: «با اینکه پیر نیست؛ چهره‌اش بی طروات است» عیسی (علیه السلام) به زن فرمود: «ای زن! آیا دوست داری دیگر بار، چهره‌ات پرطروات شود؟» وی گفت: «آری» عیسی (علیه السلام) فرمود: «وقتی غذا می‌خوری، از سیر شدن بپرهیز؛ زیرا اگر غذا بر سینه سنگینی کند و از اندازه افزون شود، طروات چهره از میان می‌رود» زن راهنمایی عیسی (علیه السلام) را به کار بست و بار دیگر چهره‌اش طروات یافت.⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

بايد اين را در نظر داشت که هنگامي دست از غذا کشيده شود که هنوز اشتها باقي است⁽²⁾

در کتب طب سنتی توصیه شده وقتی هنوز یک سوم از اشتها باقی است دست از غذا خوردن کشیده شود⁽³⁾

چون در خلال هضم بين اجزاي غذا فاصله می‌افتد و حجم کلي افزايش پيدا می‌کند و بايد از قبل براي اين افزايش حجم جايي در معده باقي باشد. اعظم خان در کتاب

اکسير تأکید می‌کند که غذا خوردن قبل هضم غذاي قبلي مضر است و منجر به هضم ناقص در معده شده و محصول نهايي خوبي که مناسب استفاده بدن باشد توليد نخواهد شد⁽¹⁾

بقراط می‌گوید نه گرسنگي خوب است نه پري معده زياد هر کدام از مقدار طبيعي و عادي بيشتر شود ضرر دارد البته پري شکم ضررش بيشتر است. يکي از مواردي که جالينوس جهت حفظ صحت ذکر می‌کند جلوگيري از شَبع(سيري) است بعضي حکما مي‌گويند هرچقدر غذا کم شود بيماري هم کم می‌شود.⁽²⁾

اگر در معده بيشتر از حد تحملش غذا ريخته شود ديواره آن نازک می‌شود و اتساع پيدا کرده و دچار ضعف می‌شود⁽³⁾بايد در نظر داشت که استفراغ مکرر از مواردي که براي سلامتي معده بايد از ايجاد عمدي آن جلوگيري کرد.⁽⁴⁾

سعی کنید وعده صبحانه را کامل، ناهار سبک و حاضری و شام را کامل اما ابتدای شب میل کنید⁽¹⁾.

از جلوی خود خوردن

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ مِمَّا يَلِيهِ؛ هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد از آنچه جلویش است، بخورد».⁽²⁾

نیز امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: «هر انسانی باید آنچه جلویش است بخورد و نخورد از چیزی که جلوی دیگران است».⁽³⁾

رد سائل

رد سائل ⁽⁴⁾

امام علی (علیه السلام) : إِذَا وُضِعَ الطَّعَامُ وَجَاءَ سَائِلٌ فَلَا تَرُدَّنَّه؛ «چون خوراك به سفره نهاده شد و سائلى آمد، او را رد نكنيد».⁽⁵⁾

امام صادق (علیه السلام) : «چون بنيامين از کنار يعقوب (علیه السلام) رفت، فرياد كشيد: خدايا! به من رحم نمى‌كنى؟ فرزندم را بردى و چشمم را گرفتى؟ خدا تبارك و تعالى به او وحى كرد: اگر من آنها را ميرانده باشم، زندشان مى‌كنم تا آنها را به تو رسانم ولى يادت مى‌آيد آن گوسفندى را كه سر بريدى و بريان كردى؟ خوردى و فلان و فلان در همسايه‌گى تو بودند و روزه داشتند و چيزى از آن به آنها ندادى؟».⁽¹⁾

وقت گذاشتن برای غذا

امام صادق (علیه السلام) : «نشستن بر سفره را طولانی کنید؛ زیرا این ساعتی است که از عمر شما به حساب نمی‌آید».⁽²⁾

این حدیث کنایه از این است که با صبر و بدون شتاب و عجله غذا را میل کنید. هدف از تغذیه، تنها خوردن غذا و پر کردن شکم نیست. غذا

خوردن یک سنت الهی است و باید در مورد آن دقت بسیاری شود؛ زیرا هنگام غذا خوردن و نشستن بر سر سفره، ما در واقع میهمان خداوندیم و از نعمت‌های بی‌کران او استفاده می‌کنیم و خداوند متعال مدت زمانی را که بر سر سفره نشسته‌ایم، جزء عمر ما محسوب نمی‌کند. سر پا ایستادن و غذا خوردن جز ناراحتی و بی‌حوصلگی چیز دیگری عاید انسان نمی‌کند و او مداوم در رنج و زحمت است.⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مراحل طبخ غذا باید به آرامی و با تأنی در مدت زمان هر چند طولانی‌تر پخته شود. در فرهنگ ایرانی «بار گذاشتن غذا» لغتی آشناست که اغلب شب تا صبح یا صبح تا غروب، غذا با یک شعلة ملایم در حال طبخ بوده است و همه می‌دانند چنین غذاهایی که بار گذاشته می‌شود به مراتب لذیذتر، خوش‌طعم‌تر، سالم‌تر و پرخاصیت‌تر هستند تا غذاهایی که به سرعت آماده می‌شوند.⁽²⁾

پرهيز از دميدن غذا

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هنگام آب نوشیدن در ظرف آب تنفس نمی‌کرد و هنگام تنفس ظرف را از دهانش دور می‌کرد».⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «النَّفْخُ فِي الطَّعَامِ يَذْهَبُ بِالْبَرَكَةِ؛ فوت کردن به غذا باعث رفتن برکت می‌شود».⁽²⁾

امام علی (علیه السلام) : دربارة آنچه پیامبر (صلی الله علیه و آله) نهی فرموده است: «از این نهی کرده که در غذا یا نوشیدنی فوت کنید».⁽³⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

حکیم ارزانی در کتاب مفرح القلوب این‌گونه بیان می‌کند:" شارب آب را باید به تدریج بنوشد و با یکدم سر نکشد و وقفات در اثنای شرب همی کند و عند وقفه و دم زدن ظرف را کنار کند تا بخار نفس در آن نرسد که ضرر دارد."

همان‌طور که ذکرشده توصیه شده که آب یک‌دفعه خورده نشود و بین فاصله‌های نوشیدن لیوان را باید دورنگه داشت تا نفس به آن نرسد⁽¹⁾.

حال این دیدگاه را با عمل اشتباه این روزهای خیلی از افراد مقایسه کنید که قاشق غذایی را که می‌خواهند وارد دهان کودکشان بکنند فوت کرده و نفس(شاید آلوده به بیماری) و بازدم حاوی دی‌اکسید کربن را چاشنی این غذا می‌کنند؟

باقی‌مانده غذا

امام رضا (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: مَا سَقَطَ مِنَ الْمَائِدَةِ مُهُورُ الْحُورِ الْعِينِ؛ «آنچه از سفره می‌ریزد، مهریه حورالعین است».⁽²⁾

شخصی می‌گوید: «نزد حضرت جواد (علیه السلام) غذا مى‌خوردم چون فارغ شدم و سفره را برمى‌چيدند، پيشخدمت رفت تا آنچه در اطراف سفره است برگيرد، امام فرمود: اگر خوانى(سفره) در صحرا گسترده بود هر چه در سفره باقى مانده بگذار و براى حيوانات صحرائى رها كن اگرچه ران گوسفندی

باشد؛ و سفره‌اى كه در خانه گسترده باشد هر چه از آن ريخته برگير و دانه دانه از زمين برچين».⁽¹⁾

سکوت در سفره!

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرمایند: أذِكْرَ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ عَلَى الطَّعَامِ وَلَا تَلْفَظُوا⁽²⁾فِيهِ فَإِنَّهُ نِعْمَةٌ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ وَرِزْقٌ مِنْ رِزْقِهِ يَجِبُ عَلَيْكُمْ شُكْرُهُ وَحَمْدُه؛

بر سر غذا بسيار ياد خدا كنيد و حرف نزنيد كه غذا يكى از نعمت‌ها و روزي‌هاى خداست و بر شما شكر و سپاسش لازم است».⁽³⁾

سماعةبن‌مهران گويد: من با امام صادق (علیه السلام) در يك سفره غذا مى‌خورديم، امام فرمود: اى سماعه خوردن و شكر نمودن، نه خوردن و خاموش بودن».⁽¹⁾

از سنت‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که: «حضرت بین هر لقمه‌ای، خدا را حمد و ستایش می‌نمود».⁽²⁾

تعارف به غذا

تعارف در غذا خوردن بیش از سه مرتبه پافشاری و سماجت است.⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) : «هرگاه برادرت به تو گفت: بخور، [حتماً] بخور و او را مجبور نکن که قَسَمت بدهد؛ چرا که او [با تعارف کردنت به غذا] می‌خواهد به تو احترام بگذارد».⁽¹⁾

راوی گوید: «هرگاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) غذا می‌خورد، به فرد روبه‌روی خود لقمه تعارف می‌کرد».⁽²⁾

پرهيز از خوردن با دست چپ

«به نقل از سماعه، در گفت‌وگو با امام صادق (علیه السلام) از ایشان درباره اینکه کسی با دست چپ بخورد یا بیاشامد، پرسیدم. فرمود: مبادا کسی با دست چپ بخورد، یا بیاشامد و یا با آن چیزی را بردارد».⁽³⁾

البته روشن است این روایت برای کسانی است که توانایی خوردن و آشامیدن با دست راست برایشان مقدور است.

در این زمینه امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: لَا تَأْكُلْ بِالْيُسْرَى وَأَنْتَ تَسْتَطِيع؛ «وقتی می‌توانی با دست راست غذا بخوری، با دست چپ نخور».⁽¹⁾

از سنت‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که آن حضرت «در همه امور تَیَمُّن را دوست می‌داشت چه در پوشیدن لباس چه در کفش پوشیدن و چه در شانه کردن مو».⁽²⁾

تَیَمُّن: با جانب راست شروع کردن است.

نان در سفره

صاحب کتاب جامع السعادات می‌نویسد: پس بدان که حکیم علی‌الاطلاق، در دانة گندم قوه‌ای آفرید که مانند انسان غذای خود را که آب باشد به خود می‌کشد. پس نمو (رشد) آن موقوف است بر اینکه در زمینی باشد که در آب باشد؛ و باید زمین سستی باشد که هوا در خلال آن داخل شود. پس اگر تخم آن را در زمین سخت بریزند، سبز نمی‌شود و چون نمو آن به هوا موقوف بود و هوا به خودی خود به سوی آن حرکت نمی‌نمود و در آن نفوذ نمی‌کرد، لهذا باد را آفرید تا هوا را حرکت داده

خواهی نخواهی آن را در گیاهان نفوذ دهد؛ و چون محض همین در نمو آن کافی نبود، زیرا سرمای مفرط مانع از نمو کامل آن بود، لهذا بهار و تابستان را خلق کرد تا به حرارت این دو فصل، زرع و ثمر نمو نماید.

پس این چهار سبب است که نمو دانه گندم به آنها محتاج است؛ و چون آب و زمین هر دو به حسب مزاج، سرد بودند و ضروری بود در نمو زراعت از حرارتی، پس خداوند حکیم خورشید را آفرید و آن را با وجود دوری از زمین، سبب حرارت گردانید تا به حرارت آن زراعات به سر حد کمال خود رسند؛ و در ماه خاصیت ترطیب (رطوبت) قرار داد تا به رطوبت آن، میوه‌ها از سختی و صلابتی که در ابتدا دارند نرم شوند.⁽¹⁾

امام علی (علیه السلام) می‌فرمایند: «نان را گرامی بدارید، که خداوند آن را از برکات آسمان نازل فرمود و از برکاتِ زمین خارج کرده است. سوال کردند: گرامی داشتن آن چیست؟ فرمودند: «این است که آن را زیر پا و دور نیندازید و با چاقو قطع نکنند».⁽²⁾

در برخی روایات گرامی داشتن نان را چنین بیان فرموده‌اند: إِذَا وُضِعَ لَا يُنْتَظَرُ بِهِ غَيْرُهُ؛ «هنگامی که نان را بر سر سفره گذاشتند منتظر غذای دیگر نباشید».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) : «نان را گرامی دارید که برای به وجود آوردن آن، تمام موجودات زمین و آسمان به‌کار افتاده‌اند».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در دعایی درباره نان فرمود: اللَّهُمَ بَارِكْ لَنَا فِي الْخُبْزِ وَلَا تُفَرِّقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ فَلَوْ لَا الْخُبْزُ مَا صُمْنَا وَلَا صَلَّيْنَا وَلَا أَدَّيْنَا فَرَائِضَ رَبِّنَا عَزَّ وَجَلَّ؛

خداوندا! در نان برای ما برکت قرار بده و بین ما و آن جدایی میفکن. اگر برای ما نان نباشد نمی‌توانیم نماز بخوانیم و روزه بگیرم و فرایض خداوند را انجام دهیم».⁽³⁾

شخصی گوید: «نزد ابی‌الحسن (علیه السلام) غذا می‌خوردیم، پس سینی آوردند و زیر آن نان گذاشتند. حضرت فرمود: «نان را گرامی بدارید و این‌گونه نکنید و به من فرمود به غلام بگو که نان را از زیر سینی در آورد».⁽¹⁾

رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) «بپرهیزید از اینکه مانند درندگان نان را بو کنید؛ زیرا نان با برکت است و خدا آن را از آسمان فرستاد و برای [تولیدش] خداوند مزرعه‌ها رویانیده و با آن شما می‌توانید نماز بخوانید و روزه بگیرید و حج خانه خدا را به جای آورید».⁽²⁾جالب است که در سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که ایشان نان بدون سپوس نمی‌خوردند.

عایشه گوید سوگند به خداوندی که حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) را به حق مبعوث فرمود، در منزل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) الک یافت نمی‌شد و آن حضرت از آن روز

که به پیامبری برانگیخته شد تا آن‌گاه که از دار دنیا رحلت فرمود، هرگز نانی که آرد آن الک شده باشد را نخورد».⁽¹⁾

نیز نقل شده که حضرت «نان سفید سپوس گرفته و الک شده را نمی‌خورد».⁽²⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

در مورد نوع غذاي مناسب، جالينوس می‌گوید: بهترين غذا آن است كه ميان لطيف و غليظ باشد، مثل نان گندم پاك و گوشت مرغ و كبك و ماهى؛ و درجایی ديگر مى‌گويد كه نان گندم پاك رسيده و گوشت گوسفند جوان به علت اينکه هضم آن‌ها سریع‌تر باشد، براي انسان مناسب‌تر است⁽³⁾

بهتر است در مصرف روزانه از انواع نان‌های سفید پرهیز شود بهترین نان، نان سنگک خوب برشته غیر سوخته است⁽⁴⁾

نان از مواردی است که برای سلامتی نیاز است ولی امروزه متأسفانه با روش‌های بد طبخ می‌شود در بین انواع نان گفته می‌شود نان گرم، گرم‌کننده بدن است و رطوبت‌های بد معده را خشک می‌کند و جویدن آن کندی دندان را برطرف می‌کند. نان سرد به بدن رطوبت می‌دهد. نان تازه چاق‌کننده و مقوی است درحالی‌که نان خشک دیرهضم است.

نان فطیر، نان مضری است که بد پخته باشند و خوب تخمیر نشده باشد، وجود جوش شیرین در نان‌ها مسبب بیماری‌های بلغمی در بدن است، نان فطیر و کلاً نان‌هایی که بدون سبوس هستند دیرهضم و نفاخ به حساب می‌آیند خصوصاً اگر با شیر و روغن و شیرینی باشد (به‌صورت نان شیرمال)⁽¹⁾.

خلال و مسواک

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «در پی غذا خوردن، خلال کنید؛ چرا که مایة سلامت دندان‌های نیش و نواجذ (آسیا) است و برای انسان جلب روزی می‌کند».⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) : «آنچه زبانت را بر آن چرخاندی و از [لای دندان] بیرون کشیدی، فرو بده؛ ولی آنچه را با خلال بیرون کشیدی، بیرون افکن».⁽¹⁾

امام حسین (علیه السلام) می‌فرمایند: همواره امیر مؤمنان (علیه السلام) به ما امر می‌کرد که پس از خلال کردن آب ننوشیم، مگر اینکه پیش از آن سه بار مضمضه کرده [و دهانمان را شسته] باشیم».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در مورد شیوه مسواک زدن می‌فرمایند: «اسْتَاكُوا عَرْضاً وَ لا تَسْتَاكُوا طُولًا؛

به عرض، مسواک }عمودی} بزنید و به سمت طولِ [دهان]،{افقی} مسواک نزنید».⁽³⁾

نیز در هنگام نبودن مسواک می‌توان از انگشتان دست کمک گرفت؛ چرا که انگشت جای‌گزین مسواک است.

امام باقر (علیه السلام) : «أَدْنَى السِّوَاكِ أَنْ تَدْلُكَ بِإِصْبَعِكَ؛

کمترین مسواک آن است که با انگشت خویش، مالِش دهی».

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مسواك زدن از اصول توصیه شده در طب سنتی ایرانی است و گفته‌شده چنانچه مسواك به‌گونه‌ای هماهنگ زده شود دندان‌ها را درخشان و نيرومند مى‌سازد و لثه را نيرو مى‌بخشد و جلوی تحلیل رفتن لثه را می‌گیرد و از پوسيدگى دندان جلوگيرى و كمك به خوشبويى دهان مى‌كند. بهتر است با چوب مسواک كه در آن سختى و تلخى ويژه‌اى است، مسواك زده شود. از طرفی دیگر زياده‌روى در مسواك زدن درخشانى دندان‌ها را کم می‌کند و لثه را سست کرده و سبب تحلیل لثه می‌شود.

برای داشتن دندان‌هایی سالم بهتر است از شكستن چيزهاى سخت و بسيار جويدن خوراكى‌هاى سفت، چسبناك، کش‌دار مانند خرما و مانند آن خوددارى شود⁽¹⁾.

در مکتب طب سنتی ایرانی در مورد خلال کردن نیز توصیه شده و مثل بقیه اصول طب سنتی که از افراط نهی شده در مورد خلال کردن هم توصیه شده زیاده‌روی نشود چون سبب آسیب لثه کنار دندان می‌گردد⁽²⁾.

خلال كردن، نقش مهمّى در سلامت دندان‌ها دارد. مسواك به‌تنهایی نمى‌تواند غذاى مانده در لاى دندان‌ها را بيرون بياورد، بلكه عمل مسواك با خلال تكميل مى‌شود كه استفاده از نخ دندان، توصيه مى‌شود⁽¹⁾.

به پُشت دراز کشيدن پس از غذا

امام رضا (علیه السلام) : «إِذَا أَكَلْتَ شَيْئاً فَاسْتَلْقِ عَلَى قَفَاكَ وَضَعْ رِجْلَكَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى؛

هرگاه چیزی خوردی، به پشت دراز بکش و پای راست خود را روی پای چپ بگذار».⁽²⁾

نکته قابل دقت: در این دسته از روایات واژه (اسْتَلْقَى - اسْتِلْقَاءً [سلق]) به‌کار رفته است که به معنای دراز کشیدن است نه خوابیدن طولانی. در حدیثی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از خوابیدن (نوم) بلافاصله پس از غذا نهی فرمودند.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «غذایتان را با یاد خدا و نماز، ذوب (هضم) کنید و بر آن مخوابید؛ که دل‌هایتان سخت می‌شود».⁽¹⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

خوابیدن بلافاصله بعد از غذا خوردن توصیه نمی‌شود، بعد از مدت زمانی که از غذا خوردن گذشت بهتر است اول برای مدتی به پهلوی راست خوابید تا غذا در محل مناسب در معده جاگیر شود سپس به پهلوی چپ خوابید تا کبد روی معده بیفتد و معده از حرارت کبد در هضم خوب سود ببرد، بعد از مدتی که غذا هضم شد پیشنهاد می‌شود مجدد به پهلوی راست خوابیده شود تا غذا راحت‌تر از معده خارج شود.

به پشت خوابیدن به دلیل تجمع ترشحات مغزی و عدم خروج این مواد در طب ایرانی خیلی پیشنهاد نمی‌شود⁽²⁾

ورزش و فعاليت شديد بعد غذا، از علل بدي هضم در معده است رازي يکي از علل نفخ معده را فعاليت شديد بلافاصله بعد غذا مي‌داند. ابن‌سينا حرکات سنگين بعد غذا را از موانع هضم خوب مي‌داند⁽³⁾

یک ورزش سبک و خفیف در حد چند قدم راه رفتن جهت قرارگیری مواد غذایی در جای مناسب در معده و لوله گوارشی جهت کمک به هضم، مناسب می‌باشد شاید بتوان گفت سفره انداختن و جمع کردن سفره درصورتی‌که همه اعضای خانواده در این امر کمک کنند خودش به نوعی ورزش سبک در جهت کمک به هضم غذا باشد.

آروغ زدن

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) : «إِذَا تَجَشَّأْتُمْ، فَلَا تَرْفَعُوا جُشَاءَكُمْ إلَى السَّمَاء؛

هر زمان آروغ می‌زنید، صدایش را به آسمان بلند نکنید».⁽¹⁾در برخی احادیث چنین آمده است: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) «آروغ نعمتی است از طرف خداوند، اگر کسی از شما آروغ زد حمد خدا را بر آن گوید.⁽²⁾(بگوید "الحمد لله").

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

پرهيز از نگه‌داشتن مدفوع و باد در گوارش از توصیه‌های مهم طب سنتی ایرانی است دفع به موقع آروغ یا باد گلو توصیه می‌شود (به‌صورت کاملاً مؤدبانه و آرام) در مواردی که باد گلو بیش از حد ایجاد می‌گردد، استفاده از موادي که باد معده را از بین می‌برد مثل زنجبيل نيز در پيشگيري از این مشکلات پیشنهاد شده است⁽¹⁾

سایر توصیه‌های طب سنتی ایرانی

نزدیکی جنسی بلافاصله بعد از غذا خوردن در طب سنتی ایرانی نهی شده است، در واقع برای یک هضم خوب، نیاز است خون و حرارت در زمان هضم به سیستم گوارش اختصاص داده شود، هر اتفاقی مثل نزدیکی جنسی سبب شود خون و حرارت بدن معطوف به جای دیگری شود و اختلال هضم و جذب غذا اتفاق افتد⁽²⁾.

اگر بعد از غذا خوردن با فاصله کمی فرد استحمام کند سبب می‌شود غذا کامل هضم نشده و به صورت مواد ناصالح و ناسالم در بدن پخش گردد⁽¹⁾.

همان‌طور که قبل ذکر شد استحمام و ورزش سنگین بعد غذا مضر است گرم بودن فضای غذا خوردن اثراتی شبیه استحمام و ورزش بعد از غذا دارد، در این صورت حرارت مورد نیاز سیستم گوارش به آن نمی‌رسد بلکه در همه بدن پراکنده می‌شود، علاوه بر هضم بد، اختلال در خواب نیز ایجاد می‌گردد خواب بد نیز مسبب سوء هضم می‌شود. ضرر گرم بودن هوای محل غذا خوردن بعد از اتمام غذا به‌مراتب بیشتر از گرم بودن فضا قبل از غذاست⁽²⁾.

مستحبات و مکروهات خوردن و آشامیدن

در کتاب‌های توضیح المسائل مستحبات و مکروهاتی در زمینه خوردن و آشامیدن اشاره شده است، از جمله:⁽³⁾

مستحبات

با سه انگشت یا بیشتر غذا بخورد و با دو انگشت نخورد؛

اگر چند نفرسر یک سفره نشسته‌اند، هر کسی از غذای جلوی خودش بخورد؛

بعد از غذا خوردن خداوند عالم را حمد کند؛

انگشت‌ها را بلیسد؛

بعد از غذا خوردن خلال نماید، ولی با چوب انار و ریحان و نِی و برگ درخت خرما خلال نکند؛

آنچه بیرون سفره می‌ریزد جمع کند و بخورد، ولی اگر در بیابان غذا بخورد مستحب است آنچه می‌ریزد برای پرندگان و حیوانات بگذارد؛

در اول روز و در اول شب غذا بخورد و در بین روز و بین شب غذا نخورد.بعد از خوردن غذا به پشت بخوابد و پای راست را روی پای چپ بیندازد؛

در اول غذا و آخر آن نمک بخورد؛

میوه را پیش از خوردن با آب بشوید؛

با دست راست غذا بخورد؛

در اول غذا خوردن «بسم الله» بگوید، ولی اگر سر یک سفره چند جور غذا باشد، در وقت خوردن هر کدام آنها گفتن «بسم الله» مستحب است.

مکروهات

خوردن غذای داغ؛

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

اگر غذا داغ باشد هرچند مواد خوبی برای بدن تولید کند معده را سست می‌کند و هضم را خراب می‌کند و سبب می‌شود فرد احساس سنگینی در سر داشته باشد⁽¹⁾.

فوت کردن چیزی که می‌خورد یا می‌آشامد؛

بعد از گذاشتن نان در سفره منتظر چیز دیگر شدن؛

پاره کردن نان با کارد؛

گذاشتن نان در زیر ظرف غذا؛

پوست کردن میوه؛

دور انداختن میوه پیش از آنکه کاملاً آن را بخورد؛

پاک کردن گوشتی که به استخوان چسبیده به‌طوری که چیزی در آن نماند؛

در آشامیدن چند چیز مستحب است:

آب را به‌طور مکیدن بیاشامد؛

در روز ایستاده آب بیاشامد؛

پیش از آشامیدن آب «بسم الله» و بعد از آن «الحمد لله» بگوید؛

به سه نفس آب بیاشامد؛

از روی میل آب بیاشامد؛

بعد از آشامیدن آب حضرت ابی‌عبدالله (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) ایشان را یاد کند و قاتلان آن حضرت را لعنت نماید.

امام صادق (علیه السلام) آب خواستند و برای آن حضرت آب آورند. پس از نوشیدن آب، غمی چهرة امام را فراگرفت و چشمانش غرق اشک شد. آن‌گاه به داوود رقّی فرمود «ای داوود! خدا لعنت کند قاتل حسین (علیه السلام) را، هیچ بنده‌ای نیست که آب بنوشد و حسین (علیه السلام) را یاد و قاتلش را لعنت کند، مگر آنکه خدا برایش صد هزار حسنه بنویسد و صد هزار گناه از گناهانش را نابود سازد و صد هزار درجه نصیبش فرماید و پاداش آزاد کردن هزار برده را به او بدهد و روز قیامت او را دل آرام محشور کند».⁽¹⁾

نکته

زیاد آشامیدن آب و آشامیدن آن بعد از غذای چرب و در شب به حال ایستاده، مذموم است؛ و نیز آشامیدن آب با دست چپ و همچنین از جای شکسته کوزه و جایی که دستة آن است، مذموم است.

گویند روزی انوشیروان عادل به شکار رفته بود و از لشکر جدا مانده، به بلندی‌ای برآمد، سخت تشنه شده بود. روستایی دید، درِ خانه‌ای در آن روستا رفت و آب خواست. دخترکی بیرون آمد و او را دید، به خانه باز آمد و خاشاکی در آب انداخت و کاسه‌ای پُر کرد و بیاورد و به دست او داد. انوشیروان نگاه کرد، خاشاکی چند خُرد در آن کاسه دید. آب را آهسته سر کشید و تمام بخورد.

دخترک را گفت: آفرین! خوش آبی آوردی، اگر این خاشاک در این کاسه نبودی. دخترک گفت: ای سرهنگ! آن خاشاک به عمد اندر آن ظرف افکندم. انوشیروان گفت: چرا؟ گفت: از آنکه تو را تشنه دیدم و جگر گرم، اگر آن خاشاک نبودی تو آن آب آهسته نخوردی و برای تو زیان آور بود. انوشیروان را عجب آمد از زیرکی دختر.⁽¹⁾

در روایات از نوشیدن یک دفعه آب منع شده است؛ و توصیه به آرام و با دو یا سه نفس نوشیدن آن شده است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند:؛ «آب را به آرامى بمكيد و آن را نبلعيد، كه بيمارى كبد می‌آورد».⁽¹⁾

امام علی (علیه السلام) : «نَهَى عَنِ الْعَبَّةِ الْوَاحِدَةِ فِي الشُّرْبِ قَالَ ثَلَاثَةً أَوْ اثْنَتَيْنِ؛

حضرت از بلعيدن آب در يك نفس نهى فرمود و فرمود: به سه يا دو نفس بياشاميد».⁽²⁾

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

در طب سنتی ایرانی مصرف آب در این زمان‌ها ممنوع است:

· بین غذا و تا 1 ساعت بعد غذا

· در حالت ناشتا

· خوردن آب بسیار سرد و زیاد

· بعد از حرکات ورزشی شدید

· بعد از نزدیکی جنسی

· بعد از استحمام

· بین خواب و بعد خواب

· آب گرم بعد از غذای شور

· آب سرد بعد از غذای شیرین

· آب خوردن بعد میوه

نوشیدن و مصرف آب زیاد و در زمان‌های ممنوعه سبب ضعف و سستی اعصاب و معده و کبد، بدرنگی پوست صورت و بدن و فراموشی و ورم دست و پا و زیر چشم و انواع ترشحات پشت حلق یا نزله می‌شود⁽¹⁾

بهتر است هنگامی آب نوشیده شود که 1 ساعت از غذا خوردن گذشته باشد.

در منابع طب سنتی ایرانی تأکید شده است که آب به تدریج نوشیده شود و با یک نفس خورده نشود.

هنگامی‌که بین نوشیدن جرعه‌های آب فاصله می‌افتد و فرد می‌خواهد نفس بکشد ظرف آب را از دهان دور کرده تا بخار نفس(در اصل دی‌اکسید کربن) وارد ظرف و لیوان آب نشود. ریختن آب بر دهان از دور و بالا در

طب سنتی ایرانی نهی شده است چراکه سبب سرفه شده و حتی امکان دارد آب به نای بریزد که خطرناک است.

طب سنتی ایرانی در مورد ظرف و لیوان آب خوردن هم پیشنهاد‌هایی دارد، برای مثال توصیه می‌شود ظرف آب‌خوری طوری باشد که داخلش دیده شود تا اگر جسم یا جانوری داخلش افتاد سریعاً فرد متوجه شود، در طب ایرانی توصیه شده لیوان طوری باشد که در آن آب کمتری جا بگیرد طوری که قُطر ورودی لیوان بزرگ‌تر از قسمت انتهایی لیوان باشد، به‌این‌ترتیب از نظر ذهنی فرد احساس می‌کند آب بیشتری نوشیده است⁽¹⁾

دعای سفره

زمانی که سفره را پيش روی پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌گشودند؛ حضرت اين دعا را می‌خواندند:

«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَ مَا أَحْسَنَ مَا تَبْتَلِينَا سُبْحَانَكَ مَا أَكْثَرَ مَا تُعْطِينَا سُبْحَانَكَ مَا أَكْثَرَ مَا تُعَافِينَا اللَّهُمَّ أَوْسِعْ عَلَيْنَا وَعَلَى فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ؛

خدایا تو پاکی، چه نیکوست آنچه ما را به وسیله آن امتحان کردی. خدایا تو پاکی، چه زیاد است آنچه به ما عطا کردی و خدایا تو پاکی و چه زیاد است آنچه عافیت به ما دادی، خدایا بر ما و بر تمام فقیران مومن و مسلمان گشایشی کن».⁽¹⁾

امیر مؤمنان (علیه السلام) می‌فرمایند: هرگاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آب می‌آشامید، می‌فرمود:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْهُ أُجَاجاً بِذُنُوبِنَا وَجَعَلَهُ عَذْباً فُرَاتاً بِنِعْمَتِهِ؛

سپاس خدای را که آن را به سبب گناهانمان برایمان تلخ قرار نداد، بلکه آن را به سبب نعمتش شیرین و گوارا قرار داد».⁽²⁾

امام حسین (علیه السلام) می‌فرمایند: هرگاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) غذایی می‌خورد، می‌گفت: «اللَّهُمَ بَارِكْ لَنَا فِيهِ وَارْزُقْنَا خَيْراً مِنْه؛ خدایا! در آن برای ما برکت قرار ده و بهتر از آن را روزیمان فرما»

و هرگاه شیر می‌نوشید، می‌گفت: «اللَّهُمَ بَارِكْ لَنَا فِيهِ وَ ارْزُقْنَا مِنْهُ؛ خدایا! در آن برای ما برکت قرار ده و روزیمان را در آن قرار ده».⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) بر سر سفره چنین دعا می‌کرد: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَطْعَمَنَا فِي جَائِعِينَ وَسَقَانَا فِي ظَمْآنِينَ وَكَسَانَا فِي عَارِينَ [وَهَدَانَا فِي ضَالِّينَ وَحَمَلَنَا فِي رَاجِلِينَ وَآوَانَا فِي ضَاحِينَ وَأَخْدَمَنَا فِي عَانِينَ] وَفَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْعَالَمِين؛

سپاس خداوندی را که ما را در بین گرسنگان اطعام و در میان تشنگان سیراب نمود و در میان برهنگان پوشش داد و میان گمراهان هدایت بخشید و در بین پیادگان سواره قرار داد و در بین بی‌پناهان پناه داد و در میان مردم آقا گردانید و بر بسیاری از جهانیان برتری بخشید».⁽¹⁾

اصبغ‌بن‌نباته، از صحابی بزرگ امام علی (علیه السلام) نقل می‌کند، روزی به حضور امیر مؤمنان (علیه السلام) رسیدم. می‌خواست غذا بخورد و به من تعارف کرد. گفتم: یا امیر مؤمنان (علیه السلام) برای من ضرر دارد. فرمود: دعایی به تو تعلیم می‌کنم که هیچ غذایی بعد از خواندن آن ضرر نزند، «بِسْمِ اللَّهِ خَيْرِ الْأَسْمَاءِ بِسْمِ اللَّهِ مِلْ‌ءَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْ‌ءٌ وَلَا دَاءٌ تَغَدَّ مَعَنَا».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به امام علی (علیه السلام) فرمود: ای علی! زمانی که خواستی غذا بخوری «بسم الله» بگو و زمانی که از خوردن دست کشیدی بگو «الحمد لله» که فرشتگان مؤکل برای تو حسنات می‌نویسند تا از آن غذا دور شوی».⁽¹⁾

حضرت زین العابدین (علیه السلام) وقت غذا خوردن می‌فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَطْعَمَنَا وَسَقَانَا وَكَفَانَا وَأَيَّدَنَا وَآوَانَا وَأَنْعَمَ عَلَيْنَا وَأَفْضَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ؛

سپاس خداوندی را که به ما غذا و آب داد و ما را یاری فرمود و پناه داد و به ما احسان نمود سپاس خدایی را که اطعام می‌کند و طعام نمی‌خواهد».⁽²⁾

فیض کاشانی می‌نویسد: پس از خوردن غذا سوره‌های «قل هو الله احد» و «لایلاف قریش» را بخواند و تا سفره را بر نداشته‌اند از سر سفره بر نخیزد.⁽³⁾

در روایات وارد شده که قبل از غذا خوردن، «بسم الله» و در انتهای آن «الحمد لله رب العالمین» گفته شود و لکن در بین اهل علم و مؤمنان بعد

از خوردن غذا، جملاتی را به صورت دعا (دعای سفره) ذکر می‌کنند که البته مضمون آن در روایات و دعاها هست. از جمله:

«الحمد لله ربّ العالمین هنیئاً للآکلین وبرکةً للباذلین. الحمد لله الّذی یُطعِمُ ولا یُطْعَم ویَرزُقُ ولایُرْزَق، زاد الله النّعم، دَفْعَ الله النّقَم، بِحَقّ سیّد العرب والعجم. اللّهم تَقَبَّل حَسنات المُحسنین لا سیّما هذا الأحْسان من هذا المحسن؛ اللّهمَ اغفر للمؤمنین والمؤمنات والمسلمین والمسلمات الأحیاء منهم والأموات لاسیّما اَمْواتَ الحاضرین، رَحِمَ اللّهُ من قَرَءَ الفاتِحَةَ مع الصَّلوات»

«الحمد لله رب العالمين، هنيئا للآكلين وبركة للباذلين، زاد الله النعم، دفع الله النقم، بحرمة سيد العرب والعجم، اللهم تقبل هذا الاحسان من محسنها، بحرمة محمد وآل محمد وبحرمة سورة الفاتحة مع الصلوات».

نیازی نیست دعا به زبان عربی باشد. بلکه دعا و نیاش و تقدیر و سپاس را می‌توان به هر زبانی انجام داد.

خدایا! تو را سپاس که امروز هم نعمت‌هایت را بر ما ارزانی داشتی؛

خدایا! تو را به خاطر پدر و مادر عزیزی که نمایندة تو برای دریافت رزق و روزی ما هستند، شکر می‌کنیم؛

خدایا! همان طور که ما از نعمت‌هایت برخوردار شده‌ایم، سایر بندگانت را نیز بهره‌مند بگردان؛⁽¹⁾

خدایا! غذای که تو روزی کردی شفای جسم و جانمان قرار بده؛

خدای روزی دهنده، به سفره و غذای ما خیر و برکت بده؛

خدای مهربان، اسباب روزی حلال و طیب را نصیب ما بگردان؛

خدای کریم، به دریای مهربانی‌ات! ناسپاسی ما را به سپاسگزاری مبدل کن؛

خدای بخشنده، قدرت سپاسگزاری از نعمت‌هایت را روزی‌مان بگردان.

سفرة ايرانی

ایرانیان به هر مناسبتی سفره‌ای می‌گسترند؛ سفرة طعام، سفرة افطار یا سحر، سفرة نذری، سفرة عقد و... .

سفره مظهر و تجلی‌گاه رزق و روزی یک خانه است، پدر خانواده با کسب حلال، روزیِ با برکت را به خانه آورده و بر سر سفرة خانواده قرار می‌دهد.⁽²⁾

سفرة ایرانی در محتویاتش خلاصه نمی‌شود، سفرة ایرانی در سرزنده‌ترین و با صفاترین جای خانه و در میان فرش ایرانی که القا کنندة باغ و دشت و طبیعت است، گسترده می‌شود و چنین نیست که جای به خصوص و مجزا از فضای زنده و مهم خانه داشته باشد. سفرة ایرنی صدر و ذیل دارد. بالا نشستن نشانة احترام و پست نشستن دال بر تواضع است. سفره در فرهنگ ایرنی ارج بسیار دارد؛ چنان‌که احترام به سفره اقتضا می‌کند که مورد بی‌اعتنایی قرار نگیرد؛ بنابراین، باید به موقع برچیده شود. بزرگِ سفره یا میزبان، آخرین نفری بود که دست از طعام می‌کشید و به دنبال انصراف او از طعام، سفره نیز برچیده می‌شد. پیداست که او نیز در خوردن طعام مراعات دیگران را می‌کرد تا همة میهمانان در فرصت کافی غذایشان را صرف کنند و در عین حال از این که صرف غذایشان به طول انجامیده احساس شرم نکنند.⁽¹⁾

سفره نقش مهمی در همزیستی افراد ایفا می‌کند. هنگامی که به سفره‌های عشایری می‌نگریم جای نمک و آب و نان توسط بافته‌های مشخص شده کاملاً معین است و این نشان‌گر اهمیت این سه عنصر غذایی در فرهنگ ایرانی است که هنوز هم پشت سر مسافر آب می‌ریزند، در سفره

نان و نمک می‌گذراند و می‌گویند نان و نمک هم را می‌خورند. پس سه رکن اصلی باعث ماندگاری و پایداری سفره ایرانی شده است. این سه رکن عبارت از: اهمیت سفره، تمایز سفره ایرانی و درک باورهای مربوط به سفره.⁽¹⁾

ژان شاردن از سفرنویسان دورة صفوی، میهمان‌نوازی ایرانیان را چنین شرح می‌دهد: «چیزی که در شیوه زندگی ایرانیان، گذشته از قناعت آنان، مرا سخت به اعجاب بر می‌آورد، میهمان‌نوازی آنان است. وقتی ایرانیان خوان غذا می‌گسترند، نه تنها درها را نمی‌بندند بلکه هر کس که در آنجا باشد و یا فرا رسد و اغلب غلامانی که اسب را بر در نگاه می‌دارند، بر سر سفره فرا می‌خوانند. هر عده بر سر ناهار یا شام بر سر سفره باشند برای کسی رنجی ندارد... ایرانیان در ستایش مهمان‌نوازی می‌گویند که حضرت ابراهیم (علیه السلام) هرگز بدون حضور مهمان دست به غذانمی‌برد».⁽²⁾

نیکوست کدبانوی خانه، غذا را به نیت نیک و پسندیده همانند غذای نذری... بپزد چنانچه نیاکان ما نیز این‌گونه بودند.

شعرهای سفره

در سفرة ایرانی به دلیل اهمیت شکر و قدردانی از نعمت‌های الهی بر روی «سفره» اشعاری درباره نعمت، شکر، سپاسگزاری، نوشته می‌شد. همانند این شعرها که در اکثر سفر‌های قدیم به خطی زیبا نوشته شده است:

شکر نعمت نعمت افزون کند *** کفر نعمت از کفت بیرون کند

شعری دیگر

ادیم⁽¹⁾زمین سفره عام اوست *** بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست⁽²⁾

شعری دیگر

الهي به اين سفره بركت بده *** به اين مائده شكر نعمت بده

همه شاد گردیم در اين زندگي *** به باني اين سفره رحمت بده

به آشپز و ميزبان و هم ميهمان *** تن سالم و شان و شوكت بده

نصيب همه دوستان علي (علیه السلام) *** زحق سفرة خير قسمت بده

الهي به روز جزا بَهر ما *** طعام بهشتي ز جنت بده⁽¹⁾

شعری دیگر

الهی که این سفره معمور⁽²⁾باد *** دمادم پر از نعمت و نور باد

بلائی که باشد در آفاق و دهر *** از این سفره و صاحبش دور باد⁽³⁾

الهی که این سفره معمور باد *** همیشه پر از نعمت نور باد

زبان بداندیش و چشم حسود *** از این سفره و صاحبش دور باد⁽⁴⁾

الهی که این سفره معمور باد *** همیشه پر از نعمت و نور باد

گزند زمانه و آفات دهر *** از این سفره و اهل آن دور باد⁽⁵⁾

کتاب‌نامه

*قرآن مجید.

1.اعظم خان، محمد، اکسیر اعظم، دانشگاه علوم پزشکی تهران- موسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و تهران، تهران 1387.

2.امیرحسینی، خسرو، آداب معاشرت برای همه،، جهان دانش، تهران، 1390.

3.آخوندی، مصطفی، غذا و تغذیه در آموز‌های دینی و یافته‌های علمی، زمزم هدایت، قم، 1388.

4.بابایی، جلیل، آیاتی در خصوص غذا و درمان، نیکان کتاب، زنجان، 1390.

5.برزو، مهدی، طب سنتی اسلامی، ابتکار دانش، قم، 1395.

6.بلخی، احمد بن سهل، مصالح الابدان و الانفس، صحه العلامیه، قاهره، 2005.

7.بهمن، مریم، مکبری نژاد، روشنک، زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی، مجله طب و تزکیه، 2016، 24، 65-70. ( مقاله)

8.بیگ‌باباپور، یوسف. شش رساله کهن پزشکی. انتشارات مجمع ذخائر اسلامى، قم، 1357.

9.بیوس، سودابه، نسل سالم، چوگان، تهران، 1394.

10.جرجانی اسماعیل، الاغراض الطبیه و المباحث العلاییه.

11.چغمينى، محمود بن محمد، مفرح القلوب، مطبعة إسلامية، لاهور، 745 ق.

12.حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج 16 و 17، احیاء الثراث العربی، بیروت، بی تا.

13.حسن‌زاده، علیرضا، غذا در آیینه فرهنگ، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، 1396.

14.حسنلو، امیرعلی، پوشش و تغذیه در سیرة معصومان (علیهم السلام)، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، 1392.

15.حیدری ابهری، غلام‌رضا، نان و نمک، نشر قلم، تهران، 1390.

16.خدادادی، جمشید، خلاصة 15 روز تا سلامتی، نشر شهر تهران، 1391.

17.دریایی، محمد، دانشنامة طب اهل بیت (علیهم السلام)، پیام کتاب، تهران، 1389.

18.رازی، محمد بن زکریا، منافع الاغذیه و دفع مضارها (تغذیه از دیدگاه رازی)، ترجمة عبدالعلی علوی نائینی، چوگان، تهران، 1394.

19.رازى، محمد بن زكريا، المنصوري في الطب (ترجمه)، 313 ه ق.

20.زندی‌زند، فرحناز، أطعمه و أشربه، سیمای کوثر، تهران، 1390.

21.شُبَر، سیدعبدالله، اخلاق، ترجمة محمدرضا جباران، انتشارات هجرت، قم، 1380.

22.شمس‌الدین، سیدمهدی، آداب سُفره و سَفر، شفق، قم، 1374.

23.طباطبایی، سیدمحمدحسین، سنن النبی (صلی الله علیه و آله)، انتشارات صلاة، قم، 1384.

24.طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، الشریف الرضی، قم، 1370.

25.علی قلی‌پور، جواد، مزاج‌شناسی و نسخه‌های استاد خیر اندیش، نشر محمد امین، قم، 1394.

26.علی‌نژاد سلیم، لیدا، مهمان‌داری و مهمان‌نوازی ایرانی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران، 1395.

27.فخر رازی، محمد بن عمر، حفظ البدن، مرکز پژوهش میراث فرهنگی، تهران، 1390.

28.فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1403 ه.ق.

29.قیروانی، ابن جزار، فی المعده و امراضها و مداواتها، انتشارات دانشگاه علوم پزشكى ايران، تهران، 1388.

30.کامرانی، منیزه السادات، نگرشی نوین به بهداشت و تغذیه در قرآن و سنت، مبعث، بابل، 1391.

31.کردافشاری، غلامرضا، حوریه محمدی کناری، سیدسعید اسماعیلی، مریم مقیمی، تغذیة در طب ایرانی و اسلامی، نشر نسل نیکان، تهران، 1393.

32.کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1407 ه.ق.

33.گیلانی، محمدکاظم. حفظ الصحه ناصری، تهران.

34.مجلسی، محمدباقر، بِحار الانوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الاطهار، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ه.ق.

35.محمدی ری شهری، محمد، دانشنامة احادیث پزشکی، دارالحدیث، قم، 1385.

36.مرادی، حسین، مینایی، محمدباقر، میرصالحیان، علی‌اکبر، نیکبخت‌نصرآبادی، علیرضا، ناظم، اسماعیل. تبیین عوامل اختلال هضم غذا از دیدگاه طب سنتی ایرانی. مجله طب سنتی اسلام و ایران. 1391;4383. ( مقاله)

37.مکبری نژاد، روشنک، پارسا، الهام، خدادست، محمود، مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی، مجله طب سنتی اسلام و ایران، 1398، 10، 25-36. ( مقاله)

38.معینی، ریحانه، گرجی، نرگس، پاسداشت تندرستی با طب ایرانی، چوگان، تهران،1393.

39.ناصری، محسن، حسین رضایی‌زاده، رسول چوپانی، مجید انوشیرانی، مروری بر کلیات طب سنتی ایران، طب سنتی ایران، تهران، 1392.

40.نظری، نصرالله و سیدحسین شرف‌الدین، مهمانی و میزبانی در سبک زندگی اسلامی، مؤسسة فرهنگی هنری دین و معنویت آل یاسین، قم، 1395.

41.ورپشتی بروجنی، محمدحسین، آیین تندرسی، نشر آصف، قم، 1390.

سؤالات مسابقه

الف: ادویه تندوتیز استفاده کنند.

ب: ادویه تندوتیز استفاده نکنند. ج: اصلاً ادویه استفاده نکنند. د: هیچ‌کدام.

الف: امساک کردن

ب: خوراندن غذا به دیگران. ج: دسته جمعی غذا خوردن. د: گفتن بسم‌الله اول غذا.

الف: پیامبر (صلی الله علیه و آله)

ب: امام سجاد (علیه السلام)

ج: امام هادی (علیه السلام)

د: امام صادق (علیه السلام)

الف: نارنجی و قرمز طلایی ب: آبی و سیاه

ج: سیاه و آبی

د: نارنجی و خاکستری

الف: ادویه شیرین.

ب: ادویه نمکین. ج: گرسنگی.

د: لبنیات.6. بهترين زمان غذا خوردن ... است.

الف: 1 تا 2 ساعت قبل از ظهر و 1 ساعت قبل از غروب خورشيد.

ب: 1 ساعت بعد از طلوع آفتاب و 1 ساعت بعد از غروب خورشید.

ج: 1 تا 2 ساعت قبل از ظهر و 1 ساعت بعد از غروب خورشید.

د: هیچ‌کدام.

الف: کم‌اشتهایی.

ب: لاغری.

ج: پراشتهایی.

د: ضعف اعصاب.

الف: جرجانی.

ب: ابن‌سینا.

ج: بلخی.

د: حکیم ارزانی.

الف: خروج فضولات غذای قبلی.

ب: عدم تمایل به خواب.

ج: عدم عطش.

د: همه موارد.

الف: اختلال هضم.

ب: سرعت در هضم.

ج: هضم راحت.

د: ب و ج.

الف: مایعات

ب: ادویه تندوتیز

ج: دوغ

د: سبزی‌ها

الف: امام جواد (علیه السلام)

ب: امام حسین (علیه السلام)

ج: امام رضا (علیه السلام)

د: امام کاظم (علیه السلام)

الف: به‌طور کامل جویده شده باشد. ب: با بزاق کافی مخلوط شده باشد.

ج: بلع آن آسان باشد.

د: همه موارد.

الف: روی آتش گذاشتن.

ب: وقت گذاشتن برای غذا.

ج: غذای همراه با مخلفات.

د: غذا در دیگ پختن.

الف: آب

ب: نان

ج: سبزی

د: نمک

الف: اول به سمت چپ بعد راست توصیه می‌شود.

ب: توصیه نمی‌شود.ج: توصیه می‌شود.

د: اول به سمت راست بعد چپ توصیه می‌شود.

الف: بعد از استحمام.

ب: آب سرد بعد از غذای شیرین.

ج: آب گرم بعد از غذای شور.

د: همه موارد.

الف: دورهمی بودن.

ب: نمک.

ج: سبزی.

د: هیچکدام.

الف: ماست با گوشت.

ب: سرکه با برنج.

ج: ماهی تازه با مرغ.

د: همه موارد.

الف: مایعات زیاد خوردن.

ب: ترشی‌ها و شیرینی‌ها.

ج: سیری.

د: غذای گرم.