اخلاق محسنی

مشخصات کتاب

سرشناسه:ک‍اش‍ف‍ی‌، ح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌ ع‍ل‍ی‌، ‏‫۸۴۰ - ۹۱۰ق.‏‬

‏عنوان و نام پدیدآور:اخلاق محسنی [کتاب]/ کمال‌الدین حسین‌بن‌علی واعظ کاشفی‌سبزواری‌بیهقی ؛ تصحیح و تحقیق سیدحسن نقیبی.

‏مشخصات نشر:قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ‏‫‬‏۱۳۹۳.

‏مشخصات ظاهری:‏‫‬‏۳۵۶ ص.‬

‏فروست:انتشارات آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه؛ ‏‫‬‏۴۸۶.

شماره اثر در مدیریت پژوهشی آستان مقدس قم؛ ‏‫‬‏۱۰۴.

‏شابک:‏‫‬‏۱۴۰۰۰۰ ریال:‏‫‬‮‭978-964-180-401-7

‏وضعیت فهرست نویسی:فاپا

‏یادداشت:کتابنامه: ص.[۳۵۱]-۳۵۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

‏موضوع:اخلاق اسلامی -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

‏موضوع:اخلاق اسلامی

‏شناسه افزوده:ن‍ق‍ی‍ب‍ی‌، ح‍س‍ن‌، ۱۳۱۵-، مصحح

‏شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

‏رده بندی کنگره:‏‫‬‮‭BP۲۴۷/۵۵‏‫‬‮‭/ک۲‮الف‬۳ ۱۳۹۳ب

‏رده بندی دیویی:‏‫‬‮‭۲۹۷/۶۱

‏شماره کتابشناسی ملی:۳۶۱۰۲۱۸

اشاره

اخلاق محسنی

کمال‌الدین حسین‌بن‌علی واعظ کاشفی‌سبزواری‌بیهقی

تصحیح و تحقیق سیدحسن نقیبی.

فهرست مطالب

قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللَّهِ‌ صلی الله علیه و آله :

سَیَکُونُ‌ مِنْ‌ بَعْدِی فِتْنَةٌ‌ فَإِذَا کَانَ‌ ذَلِکَ‌

فَالْزَمُوا عَلِیَّ‌ بْنَ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ فَإِنَّهُ‌ الْفَارُوقُ‌

بَیْنَ‌ الْحَقِّ‌ وَ الْبَاطِلِ‌؛

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پس از من فتنه‌ای برپا شود،

آن‌گاه که چنین شد؛ پیوسته همراه علی بن ابی‌طالب

باشید، زیرا وی جدا کننده حق و باطل است.

(مناقب خوارزمی، ص 105)

فهرست مطالب

سخن ما 17

مقدمه تحقیق 19

مؤلف 19

مذهب وی 20

روش ما در تحقیق 29

[دیباچه مؤلف] 31

ستایش ابوالمحسن شاهزاده سلطان حسین میرزا بایقرا 34

باب اول در عبادت 43

[حضرت علی علیه السلام در زمان خلافت] 44

باب دوم در اخلاص 45

[اخلاص خلیفه خراسانی] 46

باب سوم در دعا 46

[پادشاهی نیک سیرت] 48

باب چهارم در شکر 49

[سلطان سنجر و درویش خرقه پوش] 50

باب پنجم در صبر 52

[سخن افراسیاب] 54

[داستان امیری در خدمت پادشاه] 54

باب ششم در رضا 55

[مناجات پیامبری] 56

باب هفتم در توکل 57

[نصرت اهل ایمان] 58

باب هشتم در حیا 59

[حیای جنایت] 60

[حیای کرم] 60

[داستان عربی بیابانی و مأمون عبّاسی] 61

[حیای ادب] 63

باب نهم در عفت 64

باب دهم در ادب 66

[پیام پادشاه مصر به پادشاه روم و پاسخ وی] 67

باب یازدهم در علوّ همّت 68

[یکی از پیران قبیله با یعقوب لیث] 70

[گفتگوی اسکندر با ارسطاطالیس] 70

باب دوازدهم در عزم [و پایداری در کاری که اراده شده] 72

[پادشاه معتاد به گِل خواری] 73

باب سیزدهم در جِدّ و جهد 74

[مثل حکمای هند] 75

[فریدون و اندیشه تسخیر ممالک] 76

[پند ملکی به فرزند خود] 77

[جدّ و جهد یعقوب لیث] 78

باب چهاردهم در ثبات و استقامت 79

[پرسش قیصر روم از انوشیروان] 81

[حمالی با سلطان رضی در میدان غزنین] 81

باب پانزدهم در عدالت 82

[داد مظلوم رسیدن یا حجّ‌؟] 83

[حکایت دخمه انوشیروان] 88

[حکایت گوش دادن پادشاهان به عرض مظلومان] 89

[حکایت متظلم که به یک امیری گفت: سر توئی، درد کجا برم‌؟] 89

[زکات سلطنت] 89

[حکایت پادشاه عادل چین] 90

[حکایت سلطان ملکشاه سلجوقی] 91

[برادر گنهکاری در حضور مأمون] 93

[داستان عمرو لیث و مادر محبوس] 93

[داستان قباد و گاو پیر زن] 95

[داستان بهرام گور و باغبان] 96

[عدل خوب ترین فضیلت و ظلم زشت ترین، رذیلت است] 97

[ابله ترین مردم نزد سلطان محمود] 98

[حکایت ظالم سمرقند] 99

باب شانزدهم در عفو 101

[گنهکاری نزد ملکی از ملوک عرب] 102

[سخنی از مأمون در عفو] 103

[پرسش اسکندر از ارسطو] 103

[ظفریابی پادشاهی بر دشمن] 103

[مقرّب مجرم پادشاه] 104

[عفو الهی باز بسته به عفو پادشاهی] 104

باب هفدهم در حلم 105

[سفارش انجیل به پادشاهان] 107

[نگین یاقوت مأمون] 108

[نوشیروان از ابوذر جمهر پرسید که حلم چیست‌؟] 108

[کیفیت مهمانی امام حسین علیه السلام وریختن غلام آن حضرت آش را] 109

[سخترین چیزها] 110

باب هیجدهم در خُلق و رِفق 111

[حضرت عیسی علیه السلام و ابلهی] 112

[نشانه های خوش خلقی] 113

[حدیثی در رفق و مدارا] 113

[جامه زیبای سلاطین] 114

[صفت ضروری سلاطین] 115

[داستان پادشاه مهربان و آشپز] 115

باب نوزدهم در شفقّت و مرحمت 116

[داستان سبکتکین] 117

[سخن حکما] 118

[وصیت اردشیر به فرزند خود] 118

[دستور نوشیروان به عامل خود] 119

[سلطان ابوسعید خدا بنده و امرای وی] 119

[نامه نوشتن اکابر حرمین به ناصر خلیفه] 120

باب بیستم در خیرات و مبرّات 121

[سه عمل باقی پس از مرگ] 124

[ساختن پل در حدیث] 125

[بهترین صدقه] 126

[ساختن رباط‍‌ باعث آمرزش] 127

باب بیست و یکم در سخاوت و احسان 128

[درخت سخاوت در بهشت] 128

[داستان سپهسالار لشگرکش وخسروپرویز] 130

[پادشاهان سه کشور حاتم را می‌آزمایند] 133

[حسادت پادشاه یمن بر حاتم] 137

[عیار مأمور به کشتن حاتم می‌شود] 138

[عیار راز خود را بیان می‌کند] 141

[دست راست حاتم سالم مانده] 142

[پیرایه سلطنت در عزّت و آن در خوار داشتن زر است] 143

[ثنای ابوالمحسن شاهزاده] 144

باب بیست و دوم در تواضع و احترام 145

[وصیت نصربن احمد سامانی به پسر خود] 146

[آمدن ابن سماک به مجلس هارون] 147

[حکایت محمد بن حسن شیبانی] 148

[احترام امیر اسماعیل سامانی به عالم] 149

[حکایت عبدالله طاهر حاکم خراسان] 149

[رفتن سلطانی به دیدن درویشی] 151

باب بیست و سیم در امانت و دیانت 151

[داستان انوشیروان و همسایه کریمش] 154

[داستان امیر بلخ وکشاورز پیر] 155

باب بیست و چهارم در وفا به عهد 157

[حضرت اسماعیل صادق الوعد] 158

[داستان عهد بستن خواجه ی بیمار] 159

[عهد پادشاه] 160

[وصایای هوشنگ] 161

[مبالغه افراسیاب در شناسائی احوال ظالم و مظلومان] 162

[وفاداری ابراهیم حاجب] 163

باب بیست و پنجم در صدق 164

[سخن یکی از بزرگان دین] 165

[وصیت مسترشد به فرزند خود] 165

[راستی نجات بخش] 166

باب بیست و ششم در انجاج حاجات 168

[اسکندر ذوالقرنین: من امروز را در حساب عمر نمی‌شمارم] 170

[پرسش پادشاه چین از اسکندر] 170

باب بیست و هفتم در تأنی و تأمل 171

[وصیت پرویز به پسر خود] 172

[سه رقعه‌ی اردشیر بابک] 173

[نمک حکومت نصر سامانی] 174

باب بیست و هشتم در مشاورت و تدبیر 176

[وصیت بهرام گور با پسر خود] 178

[نیرنگ سلطان روم] 178

[تدبیر یا شجاعت‌؟] 179

[داستان هیاطله] 179

[حکایت دختر قاضی مرو] 181

باب بیست و نهم در حزم و دوراندیشی 182

[سخن افراسیاب] 183

[کشته شدن ابوجعفر سمنانی به دست دیلمی] 184

باب سی‌ام در شجاعت 186

[سخن خالد بن ولید وقت رحلت] 187

[سخن یکی از سلاطین در مصافی] 188

[سخن افراسیاب] 188

[فرمایش حضرت شاه مردان علیه الصلاة والسّلام] 189

[تدبیر سیف ذویزن] 190

[یعقوب لیس هشت ساعت بر بالای بام] 190

[خوب ترین در نظر یعقوب لیث] 191

[پیر بی خرد، جوان بی ادب...] 193

[پاسخ سلطانی عرب] 193

[نشان دلیری پادشاه] 194

[شجاعت یعنی قوت دل] 194

[سفارشهای ارسطو به اسکندر] 195

باب سی و یکم در غیرت 199

[شیخ ابولحسن نوری وخمهای شراب معتضد درکشتی] 201

[غیرت دنیا سه نوع است] 202

[بهرام گور و شکار آهو وقبیصه، مجیر الغزلان] 205

باب سی و دوم در سیاست 206

[پادشاه بزرگوار در نظر ابوذر جمهر] 207

[سخن هوشنگ ملک] 207

[سخن حکما] 207

[سخن یکی از خلفا بر سر منبر] 209

[داستان طمغاج خان و یکی از اوباش] 209

[داستان رکابدا هرمز و باغبان] 210

[سلطنت نهال است و سیاست آب و امن و امان ثمره‌ی آن] 211

[کدام یک آدمی مستحق سیاست است‌؟] 211

[سیاست انو شیروان] 211

[چه کسی لایق سیاست است‌؟] 212

باب سی و سیم در تیقّظ‍‌ و خبرت 213

[شبگردی حضرت داود علیه السلام] 214

[شبگردی سلطان محمود] 214

[سخن منصور خلیفه] 218

[تفحص اردشیر بابک] 218

[دستگیری بی‌گناهی به جای قاتل] 220

[هدیه‌ی نفیس پیر در حضور ملک] 221

[سبب غفلت بعضی از ملوک] 222

[سخن اسکندر] 223

[وصیت زاهدی سلطانی را] 223

[خزانه برای مال به از رعیت نیست] 224

باب سی چهارم در فراست 225

[قضاوت حضرت سلیمان علیه السلام] 226

[فراست دو قاضی] 227

[مردی کوتاه قد در مجلس نوشیروان] 229

[کوتاه قد دیگری در پیش نوشیروان] 229

[دلائل فراست ازکتاب ذخیره الملوک سید امیرعلی همدانی] 230

[فراست افلاطون الهی] 232

باب سی و پنجم در کتمان اسرار 233

[سه چیز را باید پنهان داشت] 234

[فرمایش حکماء] 235

[مشورت اسکندر با حکیم بلنیاس] 236

باب سی و ششم در اغتنام فرصت و نیکنامی 236

[طاق کسری وکلبه‌ی پیرزن] 239

[داستان گاو همان پیرزن] 240

[داستان باغ سلطان محمود غزنوی] 242

باب سی و هفتم در رعایت حقوق 244

[خواب مالک دینار] 246

[وحی حضرت حق به حضرت موسی علیه السلام] 248

[داستان توانگری با درویشی] 249

[ضعیفی ونزاری حضرت یوسف علیه السلام] 251

[داستان ملک صالح و درویش] 251

[داستان مهمان شدن طلحة الطلحات] 252

[کرم پادشاه کرمان] 254

[کودکی درحضور معن بن زائده] 255

[بخشیده شدن مهمان امیر] 255

[رعایت حق سائلان] 256

[رعایت حق درخواست شفیعان] 257

[شفاعت نزد معتضد] 257

[عفو نشان رفعت قدر است] 257

[رقعه شفیعی بزرگ] 257

[سیاست طمغاج خان] 259

[مؤجر وزیر] 260

[مردی در خدمت امیر عبدالله طاهر] 261

[رعایت حقوق کرم] 262

[مجرمی در حضور زیاد بصری] 262

باب سی و هشتم در صحبت اخیار 263

[قاعده ملوک فارس] 264

[هارون الرشید و شقیق بلخی] 266

[احتیاج عقل به تجربه] 270

باب سی و نهم در دفع اشرار 272

[داستان عمر و انوشیروان] 273

[داستان اوباش حلب] 275

[سخن بزرگان درباره‌ی سخن چین] 279

[داستان خواجه اصفهانی وغلام سخن‌چین] 279

[مستجاب نشدن دعاء] 281

[سفارش پادشاه به نکردن سه‌کار] 281

[نوشیروان و ملازم غمّاز وی] 282

[نامه غمّازی به معتصم خلیفه] 282

[وصایای هوشنگ] 283

[سؤال اسکندر از اسطو] 284

[جانوری‌که با نگاه کردن انسانها را می‌کشت] 285

[داستان عمرولیث و وکیل بخیل وی] 287

[داستان پادشاه جوان مرد] 288

[خواب دیدن یکی از پیامبران علیهم السلام] 289

[داستان دو ندیم در حضور فضل وزیر] 292

[حوّاریون از حضرت عیسی علیه السلام پند می‌خواهند] 293

[پادشاهان سه کشور در مجلس نوشیروان] 294

باب چهلم در تربیت خدم و حشم و آداب ایشان 295

[پرسش نوشیروان از موبد موبدان] 297

[قائمه‌های چهارگانه قصر] 298

[سخن بزرگان] 299

[اساس تربیت همراهان] 299

[داستان زکی و کنیزکی رومی] 302

[رسول مهلّب به حضور حجّاج] 305

[سلطان محمود غزنوی و غلام ترک] 311

قسم دوم ازین باب 312

[داستان ابومنصور وزیر سلطان طغرل] 313

[بزرگی در مجلس یکی از خلفا] 314

[داستان یحیی واسطی خطاط‍‌ و وزیر] 315

[کرم معن بن زائده و ابر بارنده] 316

[داستان زرّاق و نایب سلطان سنجر] 317

[وصیت حکیم به پادشاه] 324

[انوشیروان و افشاگر سرّ] 325

[سرِ افشاگر به باد می‌رود] 325

[غلامی خیار تلخ را به رغبت تمام می‌خورد] 329

[داستان برادر سلطان محمود و غلام وی] 332

[مشورت سلطانی با امیر خویش] 333

[داستان صاحب بن عباد و خبررسان وی از ختا] 334

[وزیر لایق در نظر بوذر جمهر] 336

[شروط‍‌ کلّی وزارت] 337

[شیخ کبیر و عضدالدوله] 340

[داستان وزیر اتابک و مستوفی] 341

[داستان خواجه نظام الملک و سلطان ملک شاه] 341

[سخن بزرگی معزول] 342

[دلتنگی فضل بن سهل] 343

[قلمداران] 344

[یک نقطه دشمن را هزیمت داد] 345

[پاسخی شیرین] 345

[عمل‌داران] 346

[عامل خلیفه] 346

[نیکان و هم‌نشینان] 347

[داستان اصمعی و دختر بچه خلیفه] 348

[ندیم ملک و ملازم صاحب جمال] 349

خاتمه الطبع 352

مصادر و منابع 353

سخن ما

عن رسول الله صلی الله علیه و آله: «انی بعثت لاتممّ‌ مکارم الاخلاق»

تکمیل و کامل شدن مکارم اخلاق از اهداف بعثت پیامبران الهی است. نیاز انسان به اخلاق اولین و مهمترین نیاز او بوده و هرگز بدون رعایت اصول و ضوابط‍‌ اخلاقی نمی‌توان زندگی کرد. رعایت فضائل اخلاقی و اجتناب از رذائل شرط‍‌ لازم در باب اخلاق است. مسائلی از قبیل حکمت، شجاعت، عفت، توکل، صبر و... جزء اصول اخلاقی به شمار می‌روند اما خوبی کردن به کسی که بدی می‌کند، پیوند با کسی که قطع پیوند می‌کند، کمک به کسی که از کمک کردن به دیگران دریغ می‌ورزد، سلام کردن به کسی که به دیگران سلام نمی‌کند، احترام کردن به کسی که به دیگران احترام نمی‌کند و... اینها جزء مکارم اخلاق (اخلاق بزرگوارانه) بوده و رسول خدا صلی الله علیه و آله گسترش و تکمیل این مکارم را هدف از بعثت خود ذکر کرده است.

امروزه، یکی از مهمترین نیازها و دغدغه‌های جامعه ما مسائل اخلاقی است. چه اخلاق در حوزه مسائل فردی و تهذیب نفس، و چه اخلاق معاشرت در جامعه و چه اخلاق در محیط‍‌ کار و اداری و چه اخلاق در محیط‍‌ طبیعی و بطور کلی اخلاق در رابطه با خود، با خدای متعال، با جامعه و خانواده و با محیط‍‌ زیست، تدبیر منزل و سیاست مدن، کیفیت تربیت فرزند، مباحث سیاسی و آیین شهرداری و رسوم شهریاری و... همه از مسائل اخلاقی و زیر مجموعه «اخلاق» به شمار می‌روند. البته کتابهای اخلاق به برخی بخش‌ها مثل اخلاق فردی توجه و اهتمام بیشتر داشته و به برخی بخش‌ها مثل تدبیر منزل یا رابطه با محیط‍‌ زیست کمتر توجه کرده‌اند. اخلاق حرفه‌ای و اخلاق کاربردی نیز از دیگر مباحثی است که باید در اخلاق مورد توجه قرار گیرد.

کتاب حاضر که با قلمی شیوا و عبارتهای گویا توسط‍‌ واعظ‍‌ کاشفی سبزواری - به نام ابوالمحسن سلطان حسین میرزا بن بایقرا خراسانی و فرزندش محسن میرزا - تدوین شده

و گویا مواعظی بوده که خود وی آنها را در خطابه‌های خود برای مردم بیان می‌کرده و همچنین نسخه‌ای است از مجموعه آثار خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها است که توسط‍‌ حجت الاسلام والمسلمین سید حسن نقیبی تصحیح و تحقیق و به نحو شایسته‌ای احیاء گردیده و لازم است در اینجا از زحمات ایشان تشکر و قدردانی شود. و به همه عزیزان روحانی، خطباء، اهل منبر و بویژه فرهنگیان، دانشجویان و اساتید، مطالعه این اثر سودمند را سفارش می‌کنیم.

امید آنکه احیاء و نشر این‌گونه آثار قدمی در جهت گسترش مکارم اخلاق در جامعه اسلامیمان باشد.

در پایان با سپاس از درگاه الهی به خاطر توفیق این خدمت از حمایت‌های حضرت آیت الله سید محمد سعیدیدامت افاضاته تولیت محترم آستان مقدس و همه محققان و پژوهشگران محترم که با این مدیریت همکاری دارند و نیز کلیه دست اندرکاران امور چاپ قدردانی می‌نماییم.

رییس پژوهشکده آستان مقدس

احمد عابدی

مقدمه تحقیق

مؤلف

مولا کمال الدین حسین بن علی واعظ‍‌ کاشفی سبزواری، سپس هروی بیهقی، شاعری ادیب، صوفی وارسته، نویسنده‌ای فاضل، عالمی فقیه، سخنوری توانا، محدثی مفسر، ستاره‌شناسی ماهر، جامع بیشترین دانشها، حتی علوم سحر و اعداد و نجوم و علم اسرار حروف و جفر و جز اینها را دارا بود. نامبرده در هر رشته‌ای تألیفاتی دارد. در عصر سلطان حسین میرزا بایقرا،⁽¹⁾

حسین بن منصور بن بایقرا، مکنّی به ابوالغازی از سلاطین تیموری (حکومت گرگان و مازندران (863-864) خراسان و مضافات (787 - ف 912 ه. ق) وی از حامیان علم و فضل و از طرفداران جدّی ادبیات و صنایع؛ و دربارش در هرات مجمع اهل دانش و کمال بود. فرهنگ معین، ج 5، ص 462. پادشاهی منصف و عادل بوده شعر نیز می‌سرود. از اشعار اوست که گوید:

ما به غلامان علی و عمر هیچ نگوییم ز خیر و ز شر

حشر غلامان علی با علی حشر غلامان عمر با عمر.

ر. ک: رنگارنگ، ج 2، ص 356.

مذهب وی

در هرات و نیشابور مشغول وعظ‍‌ و ارشاد بود، با صوتی خوش و آهنگی دلکش آیات قرآن و احادیث رسول خدا صلی الله علیه و آله را با عبارات زیبا و اشاراتی لطیف بیان می‌نمود، با آن همه علم و دانش و مهارت در فنون دانشهای مختلف به لقب واعظ‍‌ شهرت یافته، در مجلس وعظ‍‌ وی ازدحامی تام و تمام صورت می‌گرفت، و گاهی در تلاوت آیات قرآن از خود می‌رفت.

می‌گویند در هرات و کشورهای ماوراءالنهر به تشیع و رافضی بودن متهم بود، و در سبزوار و سایر بلاد شیعه به تسنن و مذهب حنفی نسبت داده می‌شد، و گاهی می‌گفتند: او خود را به شیعی‌گری وانمود می‌کند ولی سنی است زیرا با امیرعلی شیر نوائی سنی همنشین است و شوهر خواهر ملا عبدالرحمن جامی⁽¹⁾

نورالدین عبدالرحمن ابن نظام الدین احمد بن محمد (و، حز گردجام 817 - ف هرات 898 ه. ق) فرهنگ معین، ج 5، ص 323.

انا مدینة العلم و علی بابها⁽²⁾و روشن است که نمی‌توان به خانه‌ای وارد شد جز از جانب در و از خانه نمی‌توان بیرون رفت جز از طرف در، نتیجه اینکه جبرئیل علیه السلام دو برابر تعدادی که

بر پیامبر نازل شده باید خدمت حضرت علی علیه السلام رسیده باشد، مردم سخنش را پسندیدند و از دست عوام نادان رهایی پیدا کرد. ولی بیشترین تفاسیر وی به ویژه دو تفسیرش بر روش اهل سنت است. و در تفسیرهایش روش‌های صوفیان را وارد نموده است.

در مدح حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام قصیده‌ای گفته که دو بیت آن چنین است:

ذریتی سؤال خلیل خدا بخوان وز لا ینال عهد جوابش بکن ادا

گردد ترا عیان که امامت نه لایق است آن را که بوده بیشتر عمر در خطا

ج

اشاره است به آیه شریفه 124 سوره بقره: وَ إِذِ ابْتَلی‌ إِبْراهِیمَ‌ رَبُّهُ‌ بِکَلِماتٍ‌ فَأَتَمَّهُنَّ‌ قالَ‌ إِنِّی جاعِلُکَ‌ لِلنّاسِ‌ إِماماً قالَ‌ وَ مِنْ‌ ذُرِّیَّتِی قالَ‌ لا یَنالُ‌ عَهْدِی الظّالِمِینَ‌ و (یاد کنید) هنگامی که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی آزمایش کرد، و (او به خوبی کار) آزمایش را تمام کرد (خدا به او) فرمود: «در واقع من ترا امام [و پیشوای] مردم قرار دادم (ابراهیم) گفت: و از نسل من (نیز امامانی قرار بده [خدا] فرمود: «پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد». و این همان اعتقاد شیعه است که امام علیه السلام باید معصوم باشد و در تمام مدت عمر مبارک خود هیچ گناهی از وی سر نزند. و همین دو بیت و کتاب روضة الشهداء وی دلیل تشیع اوست.

درباره سنی یا شیعه بودن عبدالرحمن جامی در روضات الجنات پس از بیان مطالبی می‌فرماید: «والحق که نامبرده ظاهراً از مخالفان بوده، و در باطن از شیعیان خالص، برای تقیه، مکنون دل خود را بروز نمی‌داده، و دلیل شیعه بودنش همان شعر مشهور وی است که - در کتاب سبحة الأنوار خود - می‌گوید:

پنجه در کن اسداللهی را بیخ برکن دو سه روباهی را

سپس فرموده: جدّم علامه مجلسی به من خبر داد از جدّش ملادرویش محمد بن الحسن نطنزی از شیخ علی بن عبدالعالی کرکی که فرمود: من با فاضل جامی در سفر زیارت نجف اشرف همسفر بودم، من از وی تقیه می‌کردم، و اظهار تشیع نمی‌نمودم، تا رسیدیم به بغداد، روزی برای تفریح به کنار رود دجله رفتیم، درویش آمد و قصیده غرّائی در مدح حضرت امیر علیه السلام خواند، وقتی فاضل جامی قصیده را شنید گریه کرده به سجده

رفت، در سجده گریه کرد، و سر از سجده برداشت و درویش را خواست و جایزه قابلی به وی داد، سپس رو به من کرده گفت: چرا از سبب سجده و گریه من نپرسیدی‌؟ گفتم: جهتش معلوم است، چون خلیفه چهارم را مدح کرد، و لازم است تعظیم خلیفه چهارم، و شما برای شکرگزاری و تعظیم سجده کردید، جامی گفت: حضرت امیر علیه السلام چهارمین خلیفه نیست، اولین خلیفه است، من اکنون بین خود و شما تقیه را برداشتم، به جهت خلوص مودّتی که بین ما هست، بدان که من شیعه خالص امامی هستم، چون تقیه واجب است؛ من مذهبم را پنهان می‌کنم، و این قصیده را که درویش خواند، من سروده‌ام، و برای تقیه تخلص خود را در آخرش ذکر نکرده‌ام. من خوشحال شدم که قصیده من منتشر شده، و بحمدالله مورد پسند طبع مردم گشته، به گونه‌ای که مدّاحان آن را می‌خوانند، و من از شوق گریه کرده سجده نمودم، و جایزه دادم، به جهت سپاس‌گزاری به این نعمت بافضیلت. و همانجا نقل فرموده از برخی یاران و خدمت‌گزاران فاضل جامی که همه کسانی که در منزل وی بودند از خادمان و عیالان و عشیره او همه شیعه امامی بودند، و نقل کردند که خیلی سفارش به تقیه می‌نمود، به ویژه در مسافرت، پس شکی نمی‌ماند در شیعه بودن جامی.⁽¹⁾

روضات الجنات، ج 5، ص 72.

کاشفی در سال 910 قمری - در زمانی که از سلطنت شاه اسماعیل صفوی چهار سال گذشته بود - در هرات جهان را بدرود گفت، شش سال پیش از جنگ شاه مزبور با شیبک خان اوزبک.⁽²⁾

نامبرده فرزندی دارد به نام مولا فخرالدین علی معروف به صفی بن مولا کمال الدین حسین کاشی واعظ‍‌ بیهقی سبزواری که وی نیز از دانشمندان بزرگ بوده و همانند پدر بزرگوارش در علم جفر و حروف و اعداد و علوم غریبه شناخت کاملی داشت ولی در کثرت

علوم به پایه پدر نمی‌رسید، و در زمان شاه طهماسب صفوی⁽¹⁾

شاه تهماسب صفوی فرزند شاه اسماعیل اول (جل‍‌ - 930 - و پانزدهم صفر 984).

آثار علمی مولا حسین واعظ‍‌ کاشفی

همان، ص 415.

2) (2) همان، ج 2، ص 54.

3) (3) همان، ص 430.

4) (4) کلیله و دمنه: اصل اولی قدیمی این کتاب: «کلیله و دمنه» در اخلاق و تهذیب نفوس به زبان پرندگان و چهارپایان است که «بیدپا» فیلسوف هندی آن را برای «دابشلیم» پادشاه هند به زبان هندی نگاشته، و در مقابل با یک تاج مفتخر و به مقام وزارت نایل گردیده... اصل کتاب مذکور در هند مخزون بود، تا آن که شهرت آن به انوشیروان رسید، حکیم برزویه را مأموریت داد که به هندوستان رفته آن را به ایران بیاورد، و برای هزینه آن پنجاه انبان دینار هر دیناری هیجده نخود طلای مسکوک ایرانی، به وی عنایت کرد، برزویه به هند رفته کتاب را با شطرنج تمام که ده در ده بود به ایران آورد...» ر. ک: ریحانة الأدب، ج 8، ص 222.

5) (5) الذریعه، ج 2، ص 63.

6) (6) ریاض العلماء، ج 2، ص 191.

الذریعه، ج 3، ص 447.

2) (2) همان، ص 455.

3) (3) همان، ج 23، ص 241.

4) (4) تحت رقم 26.

5) (5) تحت رقم 16.

6) (6) ریحانة الأدب، ج 5، ص 31.

7) (7) الذریعه، ج 5، ص 23.

8) (8) همان، ص 57.

ریحانة الأدب، ج 5، ص 31.

2) (2) الذریعه، ج 5، ص 265.

3) (3) ریحانة الأدب، ج 5، ص 31.

4) (4) روضات الجنات، ج 3، ص 230.

5) (5) الذریعه، ج 12، ص 131.

ریحانة الأدب، ج 5، ص 31.

2) (2) الذریعه، ج 13، ص 88.

3) (3) الذریعه، ج 14، ص 55.

4) (4) ریحانة الأدب، ج 5، ص 31.

5) (5) تاریخ ادبیات ایران، ج 4، ص 526.

6) (6) الذریعه، ج 16، ص 269.

7) (7) همان، ج 18، ص 290.

8) (8) همان، ص 287.

شریعت 2 - مخزن اسرار طریقت 3 - مطلع انواع حقیقت. و هر یک از عناوین سه گانه را بر چند نهر و هر نهری در تعدادی رشحه، و در آغاز هر رشحه مطالبی به نثر عرفانی بیان نموده است.⁽¹⁾

ر. ک: الذریعه، ج 18، ص 290.

روش ما در تحقیق

عبارات شیوا و اشعار زیبا و مطالب شیرین و نکته‌های دلنشین آن توجه ما را جلب کرد، افزون بر آن از پشت برگ 19 حدود تاریخ نگارش آن بدست آمد که اواخر قرن دهم هجری قمری است، و برای یکی از شاهزادگان با لقب و کنیه «معین الملک و الدوله ابوالمحسن»⁽¹⁾

ابوالمحسن میرزا ابن سلطان حسین میرزا بن سلطان ابوسعید گورکان: او از جانب پدر به جنگ محمد ایلچی بوغا مأمور و او را هزیمت کرد، و هر کرّتی در رکاب پدر به دفع سلطان مسعود میرزا و کرّت دیگر به قتال برادر دیگر خویش سلطان بدیع میرزا فرمان یافت. ابوالمحسن میرزا عاقبت با برادر خود محمدمحسن میرزا در جنگ با محمدخان شیبانی به سال 913 هجری قمری به دست سپاه اوزبک اسیر و سپس به قتل رسیدند. ر. ک: لغتنامه دهخدا، ج 1، صص 555-556.

از این رو درصدد احیای آن برآمدیم و با مراجعه به کتاب تاریخ ادبیات ایران - نگارش آقای دکتر ذبیح الله صفا⁽²⁾- کتاب شناسایی شد که اخلاق محسنی است، با مراجعه به فهرست کتب چاپ سنگی سه نسخه دیگر از آن بدست آمد به قرار ذیل:

الف) به شماره 2780 که نام کاتب ندارد، یوم سه‌شنبه سیم شعبان 1328 هجری قمری به اهتمام آقامیرزا علی مذهب گلپایگانی در مطبعه میرزا علی اصغر به چاپ رسیده است.

ب) نسخه‌ای بدون شماره، به خط‍‌ زین‌العابدین حسینی فرزند میرزا عبدالحسین، روز چهارشنبه ششم شوال 1321 هجری قمری

ج) به شماره 1776 به خط‍‌ سیدناظم حسین رضوی، در سنه 1312 در بمبئی چاپ شده است.

د) نسخه خطی فوق که به عنوان اصلاح المؤمنین آمده بود.

در برخی از نسخه‌ها افتادگی‌های زیادی و جود داشت، بر آن شدیم نسخه کاملی از چهار نسخه بدست آوریم در موارد اختلاف آنچه به نظر صحیح آمد برگزیدیم، تا بهره‌گیران را در اختلاف نسخه سرگردان ننماییم.

در پایان از حضرت آیت الله سعیدی مقام محترم تولیت آستان مقدس کمال تشکر را داریم. همچنین از برادران بزرگوار مدیریت پژوهشی حجج اسلام استاد آقای دکتر احمد عابدی و علی اشرف عبدی و عزیزان آقایان محمد رضا هوایی و محسن زند سپاسگزارم.

بیان این نکته را لازم می‌دانم، که در جای جای این کتاب از اخلاق و رفتار خلفای جور ستایش شده، که آن هم از زیرکی و سیاست شیطانی آنان سرچشمه گرفته است، وگرنه چرا به آل علی علیه السلام و فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله آن همه ستم و حتی شهادت روا داشتند.

دیباچه مؤلف

اشاره

حضرت پادشاه علی الاطلاق عزت کلمته و جلّت عظمته منشور دولت سلطان المرسلین و متمم اخلاق المحسنین محمد النبی الامّی الامین را صلواة الله و سلامه علیه و علی آله و اصحابه اجمعین به طغرای⁽¹⁾

به ضم طا: خط‍‌ پیچیده که به فرمان پادشاه القاب کسی را با آن نویسند.

«بُعِثْتُ‌ لِاُتَمِّمَ‌ مَکارِمَ‌ الاَخلاقِ‌»⁽²⁾مفهوم می‌شود که: فایده بعثت سرور عالم صلّی الله علیه و سلّم تتمیم مکارم اخلاق و تکمیل محاسن اوصاف است، لاجرم زبان معجز بیان آن حضرت به کلمه

«تَخَلَّقُوا بِاَخلاقِ‌ اللهِ‌»⁽³⁾ناطق شده، تا امت عالی نهمت⁽⁴⁾دانند که تحقق بدین تخلق امریست لازم و ارتقا بدین درجه علیا فرضیست متحتم، و اول چیزی که در میزان قیامت سنجیده شود اخلاق حسنه باشد، بعد از آن اعمال حسنه، در حدیث آمده:

که «بدرستی که مؤمن به واسطه خلق نیکو درمی‌یابد درجه کسانی را که قائم اللیل و

صائم النهار مدام باشند»⁽¹⁾

الکافی، ج 2، ص 100، ح 5. همواره شب زنده‌دار و روز روزه‌دار باشند.

هر که درو سیرت نیکو بود آدمی از آدمیان او بود

نیکی مردم نه نکو روئی است خوی نکو مایه نیکوئی است

و اخلاق ستوده و اوصاف پسندیده از همه افراد آدمیان زیبا و مستحسن می‌نماید، خصوص از جماعتی که به حکم وَ رَبُّکَ‌ یَخْلُقُ‌ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ3 زمام⁽³⁾اختیار به قبضه اقتدار ایشان باز داده‌اند، و به مفتاح عنایت بی‌غایت ⁽⁴⁾تُؤْتِی الْمُلْکَ‌ مَنْ‌ تَشاءُ6 ابواب سلطنت بر روی ایشان گشاده بیت:

خوبی اخلاق کان دنیا و دین را زیور است با فقیری خوش بود با پادشاهی خوش‌تر است

والحمد لله که حضرت پادشاه دین پناه مظهر انوار اله، السلطان ظلّ‌ الله⁽⁵⁾دارای⁽⁶⁾

جمشید⁽¹⁾

یکی از پادشاهان سلسله داستانی پیشدادی.

ابوالغازی آن شاه صاحبقران که دادست دوران بدستش عنان

جهاندار جم قدر گیتی پناه که خورشید ملکست و ظلّ‌ إله

معز الوری مالک الخافقین شهنشاه آفاق سلطان حسین

خلد الله تعالی ظلال خلافته⁽⁸⁾و ابَّد نوال عاطفته و رأفته بین الانام،⁽⁹⁾الی قیام السّاعة و ساعة القیام،⁽¹⁰⁾و اولاد امجاد کامکار⁽¹¹⁾نامدار آن حضرت، که هر یک مِهر سپهر⁽¹²⁾دولت و

جهانبانی؛ و سیاره اوج سلطنت و کشورستانی‌اند، و از اخلاق سنیه و اوصاف رضیه مرضیه⁽¹⁾

از اخلاق والا و صفت‌های رضایتمند و پسندیده.

هر یکی در مکارم اخلاق شده چون آفتاب عالم‌گیر

ستایش ابوالمحسن شاهزاده سلطان حسین میرزا بایقرا

علی الخصوص حضرت شاهزاده عالمیان، نقاوه⁽⁴⁾زمره⁽⁵⁾آدمیان، گوهر یکتای دریای عظمت و بختیاری، اختر نورافزای سمای ابّهت و شهریاری، فرازنده اعلام دین و دولت، فروزنده رخسار ملک و ملت. مثنوی:

شاه قوی طالع فیروز جنگ گلبن این روزه فیروزه رنگ

داغ نه ناصیه⁽⁶⁾سرکشان تیغ زن تارک⁽⁷⁾لشکرکشان

خلاصه اعاظم السلاطین زبدة اماجد الملوک و الخواقین، قطعه:

شاه ابوالمحسن معین ملک و ملت کافتاب در مقام احترام از زمره خدام اوست

شهسوار عرصه رفعت که در میدان قدر ابلق ایام رام رائض⁽¹⁾

رام کننده اسب یا حیوان وحشی.

چون نشان دل به توقیع انابت زد رقم لاجرم امروز منشور شرف بر نام اوست

خلد الله تعالی مُلکه و اجرای فی بحار السلطنة فلکه،⁽²⁾که آوازه توبه و انابت و انصاف و عدالت او به اسماع اقاصی و ادانی⁽³⁾رسیده، وصیت⁽⁴⁾مکارم اخلاق و شرائف⁽⁵⁾اوصاف او در اطراف آفاق شایع گشته. مصرع:

به هر طرف که نهی گوش مدح او شنوی

و از جمله - صورتی که موجب سرفرازی و نیکنامی دنیا و سبب ازدیاد کرامت و سعادت عقبی تواند بود - استرضای جناب حضرت سلطنت پناهیست، که به وقتی که موجبات وحشت و اسباب رُعب و دهشت - به جهت وقوع بعضی وقایع و حالات - قائم بود و وصول او به ملازمت بارگاه عالم پناه حضرت اعلی را به غایت مستبعد⁽⁶⁾می‌نمود؛ و به مجرد اشارتی که از حضرت جمجاهی⁽⁷⁾ظل الهی شرف صدور یافت؛ آن حضرت از دار الملک مرو - که مستقر عز و جلال بود - توجه نموده به اندکی از خواص خدم بی‌وحشتی و دهشتی عازم به پایه سریر خلافت مصیر گشت، و سخن جمعی که درصدد آباء و امتناع بودند به سمع قبول اصغا نانموده اطاعت والد بزرگوار رفیع المقدار⁽⁸⁾را - که به حکم

أَنِ‌ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ‌1 مقترن به فرمانبرداری حضرت باری است - بر همه اختیار فرمود و بعد از مدت متمادی مفارقت⁽¹⁾چون دیده یعقوب کنعان کمال به نور جمال آن یوسف مصر عزت و جلال روشن شد، صدای تهنیت و ندای مبارکباد از هر گوشه‌ای به گوش گردون⁽²⁾رسیدن گرفت. رباعی:

فیاض ازل ز فیض بی اندازه انداخت ز مقدمش به شهر آوازه

شد باغ مراد از آن بشارت خرم شد کِشت امید از آن رسیدن تازه

چون شاهزاده بدین صفت از سائر اقران سمت امتیاز یافته به انظار عواطف سلطانی ملحوظ‍‌؛ و از آثار مراحم بی‌کرانه خاقانی محتظی⁽³⁾و محظوظ‍‌ گشت، مژده امن امان به مسامع عالمیان رسیده و نسیم بهجت و مسرّت از ریاض⁽⁴⁾نشاط‍‌ و راحت بر صدور آدمیان وزیده، قطعه:

شکر خدا که شام امید زمانه را صبح طرب ز مطلع عز و شرف دمید

هر ناوک⁽⁵⁾دعا که گشادند اهل راز از بازوی نیاز همه بر هدف رسید

اصاغر و اکابر⁽¹⁾

خرد و کلان.

فقیر حقیر الکاشفی المشهور به حسین الواعظ‍‌

نیز احرام طواف حریم بارگاه سدره⁽³⁾اشتباه آن حضرت بسته به سعادت تقبیل انامل⁽⁴⁾دریا فواضل⁽⁵⁾مستسعد⁽⁶⁾گشت، و بعد از عرض دعا - چون لمعات⁽⁷⁾اخلاق ربّانی که از صفحات احوال آن زبده انواع انسانی لامع⁽⁸⁾و ساطع⁽⁹⁾بود، به نظر تحقیق و تدقیق مشاهده نمود - خواست که: - به طریق دعاگویی و دولت‌خواهی - دو سه کلمه از اخلاق ستوده و اوصاف حمیده ملازمان آن حضرت بر ورق بیان مسطور⁽¹⁰⁾گرداند، تا دستورالعمل اولاد سلاطین و ابنای خواقین⁽¹¹⁾باشد، پس به تحریر این رساله که به اخلاق محسنی مسمّی گشته اقدام نمود، التوفیق من الملک المعبود.⁽¹²⁾

و قبل از شروع به موقف عرض می‌رساند که چون آدمیان مدنی بالطبع‌اند.⁽¹³⁾

یعنی ایشان را از اجتماع و ایتلاف با یکدیگر چاره نیست، و امزجه و طبایع مختلف‌اند هر مزاجی را اقتضایی و هر طبعی را مقتضایی است، پس در میان ایشان قانونی باید که بر آن قانون با یکدیگر معاش⁽¹⁾

زندگی.

نزد خرد شاهی و پیغمبری چون دو نگینند و یک انگشتری

گفته آنهاست که آزاده‌اند کاین دو ز یک اصل و نسب زاده‌اند⁽⁵⁾

و لهذا حق سبحانه و تعالی - بعد از امر به طاعت خود و اطاعت پیغمبر خود - به فرمانبرداری ملوک و سلاطین امر فرمود، که:

أَطِیعُوا اللّهَ‌ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ‌ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌6 پس پادشاه را باید که متخلق به اخلاق صاحب شریعت باشد، تا حفظ‍‌ حدود شرع به شرائط‍‌ آن تواند کرد، و دیگر باید که تأمّل

فرماید که چون حق تعالی درباره وی این چنین کرامتی ارزانی داشته، او را بر طایفه‌ای از بندگان خود حاکم ساخته، و رایت عظمت او را در ساحت وَ تُعِزُّ مَنْ‌ تَشاءُ1 برافراخته و ارادت ازلی افسر اختیار بر فرق اقتدار او نهاده، و مشیت لم یزلی زمام امر و نهی جمعی از آفریدگاران به قبضه تصرف او باز داده، هر آینه باید که ذات عالی خود را به صفات ستوده و سمات⁽¹⁾پسندیده موسوم و موصوف گرداند، و پادشاه را رعایت چهل صفت لازم هست که بعضی از آن میان وی و حق سبحانه و تعالی باشد، و برخی میان وی و خلق، و این چهل صفت در چهل باب آورده شد به عبارت فارسی خالی از تکلف منشیان و تصلّف مترسّلان،⁽²⁾و در هر باب از روایات و حکایات آنچه وقت اقتضا فرمود و زبان به آن مسامحت⁽³⁾نمود رقم ثبت یافت و من الله الاِعانة و التوفیق انشاءالله.⁽⁴⁾

تصویر

تصویر

تصویر

باب اول در عبادت

اشاره

[1. قال رسول الله صلی الله علیه و آله: اعظم العبادة اجراً اخفاها. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بزرگ‌ترین ثواب را آن عبادتی دارد که پنهانی‌تر باشد. (بحارالانوار، ج 70، ص 251، ح 1).

و آن پرستش حق سبحانه و تعالی باشد به ادای فرائض و واجبات، و ترک قبایح و محرمّات، و انقیاد⁽¹⁾

انقیاد: فرمان‌برداری.

سرمایه سعادت دنیا عبادتست پیرایه کرامت عقبی عبادتست

پس پادشاه را باید که صفحه احوال خود را به رقم عبادت بیاراید، تا خداوند تعالی بدهد او را آنچه در دنیا و آخرت شاید⁽¹⁾

شاید: شایسته و سزاوار است.

حضرت علی علیه السلام در زمان خلافت

آورده‌اند که حضرت مرتضی علی رضی الله عنه⁽²⁾در زمان خلافت خود روزها به ساختن مهمّات خلایق مشغول بودی، و شب‌ها به عبادت و طاعت خالق اشتغال نمودی، گفتند یا امیر! چرا این همه رنج و محنت بر خود روا می‌داری‌؟ نه به روز آسایشی و نه به شب آرامشی. فرمود که: اگر در روز بیاسایم رعیت ضایع ماند، و اگر در شب بیارامم فردای قیامت من ضایع مانم، پس روز مهم مردم می‌سازم و شب به کار حق می‌پردازم. یکی از سلاطین هرات از شاه شجاع قدس سره⁽³⁾التماس نمود که: مرا وصیتی کن، شاه گفت:

اگر نجات دنیا و درجات آخرت می‌خواهی؛ شب‌ها بر درگاه الهی داد گدایی می‌ده و روزها در بارگاه خود به داد گدایان می‌رس. قطعه:

چون بندگان حق همه فرمان‌بَرِ تواند تو نیز بندگی کن و فرمان حق ببر

هر پادشه که خدمت حق را کمر به بست بندند خلق هم ز پی خدمتش کمر

و چون خوی رعیت تابع خوی پادشاه است که: «الناسُ‌ علی دینِ‌ مُلُوکهم»⁽⁴⁾پس

هرگاه پادشاه میل طاعت و عبادت کند رعیت نیز بدان کار راغب و مائل شوند، و برکات عبادات رعایا نیز به روزگار او واصل و متواصل گردد.

باب دوم در اخلاص

اشاره

[1. قال رسول الله صلی الله علیه و آله: انّ‌ الله لا ینظر إلی صورکم و اعمالکم، و إنّما ینظر الی قلوبکم و نیّاتکم.⁽¹⁾

جامع الأخبار، ص 100.

و آن پاک ساختن عملست از ریا و غرض و سائر علل، و راست کردن نیت با خدای عز و جل. بیت:

هر که به اخلاص قدم می‌زند عیسی وقت است که دم می‌زند

پس باید که در هر کاری که سازد نیت او طلب خوشنودی حق سبحانه باشد. و نفس خود را در آن دخل ندهد که غرض‌های نفسانی عمل‌های حقانی را تباه کند.

اخلاص خلیفه خراسانی

آورده‌اند که یکی از خلفای خراسان فرموده بود تا بی‌ادبی را در موقف سیاست داشته تازیانه می‌زدند، آن شخص در اثنای آن حال زبان وقاحت⁽¹⁾

وقاحت: بی‌ادبی و گستاخی، بی‌حیایی.

از سخنش آتش من تیز شد کار الهی غرض‌آمیز شد

داعیه نفس⁽³⁾چو بنمود رو معنی اخلاص نماند اندرو

کار کز اخلاص نشد بهره‌ور ترک چنان کار سزاوارتر

باب سوم در دعا

اشاره

[1. قال النبی صلی الله علیه و آله: الدّعاء مخّ‌ العبادة، و لا یهلک مع الدّعاء أحد.⁽⁴⁾پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده: دعا مغز عبادت است، و با وجود دعا هیچ کس هلاک نخواهد شد.

کافی، ج 2، ص 467، ح 8.

2) (2) فلاح السائل، ص 73، ح 3.

3) (4) مکاره: جمع مکره و مکرهه، رنج و سختی.

4) (5) مضارّ: جمع مضرّت: زیان.

5) (6) دردها و مرض‌ها.

ای که خواهی کز بلا جان وا خری جان خود را در تضرع آوری

با تضرّع باش تا شادان شوی گریه کن تا بی دهان خندان شوی

کاین تضرع را بَرِ حق قدرهاست و آن بها کانجاست زاری را کجاست‌؟

ای خوشا چشمی که آن گریان اوست وی همایون دل که آن بریان اوست

آخر هر گریه ما خنده‌ایست مرد آخر بین مبارک بنده‌ایست

در اخبار آمده که: دعای پادشاه عادل مستجاب است، هر تیر دعا که سلطان عدالت شعار بر کمان امکان نهاده به شست درست اخلاص بگشاید؛ بی‌شک به هدف اجابت و شرف استجابت می‌رسد.

پادشاهی نیک سیرت

آورده‌اند که در شهری از بلاد اسلام چند شبانه روز متّصل باران بارید، به مثابه‌ای که کارها بر مردمان دشوار شد، و راه آمد و رفت فرو بسته گشت، منزل‌ها رو به ویرانی نهاد و دغدغه در خاطر خرد و بزرگ افتاد، جمعی از اهل تنجیم⁽¹⁾

ستاره‌شناسی.

خود را به خلاف آنچه در خیال‌ها می‌گذرد ظاهر گردانی، فی الحال باران منقطع شد و آفتاب برآمد و این دلیل روشن است که: چون پادشاه پاک اعتقاد بود و دل او با رعیت راست باشد؛ هر دعا که درباره خود و ایشان کند به شرف اجابت اقتران⁽¹⁾

اقتران: همراه.

پادشاهی که نهاد از ره لطف بر سرت افسر شاهنشاهی

هر چه می‌خواهی ازو خواه که او دهدت هر چه ازو می‌خواهی

باب چهارم در شکر

اشاره

[1. قال امیرالمؤمنین علیه السلام: شکر النعمة أمان من حلول النقمة. امیر مؤمنان علیه السلام فرموده: شکر نعمت باعث در امان ماندن از رنج و عقوبت است.⁽²⁾

و آن سپاس و ستایش باشد مر منعم را به انعام او، و چون نعمت سلطنت بزرگ‌ترین نعمت‌هاست پس سلطان را باید که به شکرگزاری و سپاس‌داری این نعمت قیام نماید، و شکر هم به دل باشد و هم به زبان و هم به اعضا و جوارح، اما شکر به دل آن است که:

منعم حقیقی را بشناسد و داند که هر نعمتی که بدو رسیده از فیض بی‌غایت و لطف بی‌نهایت اوست. اما شکر به زبان آن است که: پیوسته حق را یاد کند و کلمه الحمدلله⁽¹⁾

الحمدلله: سپاس خداوند راست.

شکر سوی شهر سعادت برد هر که کند شکر زیادت برد

سلطان سنجر و درویش خرقه پوش

⁽²⁾ آورده‌اند که سلطان سنجر ماضی - انار الله برهانه⁽³⁾- در دهی می‌گذشت، خرقه پوشی بر سر راه او ایستاده بود، سلام کرد سلطان چیزی می‌خواند سر جنبانید و با زبان جواب وی نگفت، درویش گفت: ای شاه! سلام کردن سنت⁽⁴⁾است و جواب سلام باز دادن

فرض.⁽¹⁾

فرض: واجب.

از ماه تا به ماهی و از عرش تا به فرش هر ذره ازو شده مستغرق نعم

درویش پرسید که به چه نوع شکر می‌گفتی‌؟ سلطان جواب داد که: به کلمه الحمد لله ربِّ‌ العالمین⁽³⁾که شکر جمیع نعمت‌ها درین کلمه مندرج است. درویش گفت: ای سلطان! تو طریقه سپاس‌داری نمی‌دانی و وظیفه شکرگزاری به جای نمی‌آری، شکر تو باید که به قدر فیضان نعمت الهی⁽⁴⁾و ترادف موهبت نامتناهی⁽⁵⁾باشد، که روزگار دولت ترا حاصل و ایام شوکت ترا شامل است، و شکر نه همین باشد که یک نفس عندلیب نغمه‌سرای زبان را بر گلبن الحمدلله مترنّم داری و بس، شکر سلاطین که در حضرت مالک الملک موقع قبول یابد و به درجه «اَلشّاکِرُ یستَحِقَ‌ المَزِید»⁽⁶⁾مترقّی شود آن است که بر هر چه داری شکری که مناسب آن باشد به جای آری، سلطان سنجر التماس نمود که: مرا بر آن مطلع گردان، درویش گفت: شکر سلطنت عدل است بر عموم عالمیان و احسان با جمیع آدمیان.

و شکر فسحت مملکت و وسعت عرصه ولایت طمع ناکردن در املاک رعیت. و شکر فرمانروایی حق خدمت فرمان‌بران شناختن. و شکر بلندی بخت و بسیاری اقبال بر

افتادگان خاک مذلت و ادبار رحم کردن. و شکر معموری⁽¹⁾

معموری: آبادانی.

نیاساید اندر دیار تو کس چو آسایش خویش خواهی و بس

سلطان ذوق سخنان درویش را دریافته، خواست که از مرکب فرود آید و وی را زیارت کند، چون در نگریست هیچ جا درویش را ندید، و کس از وی نشان نداد بفرمود تا این کلمات را با آب زر نوشتند، و دستورالعمل روزگار خود ساخت. شعر:

پند حکیم صیقل آینه دل است مقصود هر دو عالم از آن پند حاصل است

باب پنجم در صبر

اشاره

[1. قال رسول الله صلی الله علیه و آله - حاکیا عن الله تعالی -: إذا وجّهت إلی عبد من عبیدی مصیبة فی بدنه او ماله او ولده، ثمّ‌ استقبل ذلک بصبر جمیل استحییت منه أن انصب له میزاناً او انشر له دیوانا. رسول خدا صلی الله علیه و آله - از خداوند تعالی حکایت می‌کند که - فرمود: هرگاه مصیبتی را در بدن یا مال یا فرزند بنده‌ام متوجه کنم، سپس بنده با شکیبایی زیبا مصیبت را پذیرا باشد، من از وی شرم می‌کنم که برایش میزانی گذارم یا دفتری بگشایم.⁽²⁾

همان.

2) (2) تصنیف غرر الحکم، ص 280.

3) (5) خدنگ: تیر راست و بلند.

کلیدِ درِ گنجِ‌ مقصود صبر است در بسته آن کس که بگشود صبر است

چه خارای کوه و چه دیبای گردون لباسی که هرگز نفرسود صبر است

سخن افراسیاب

در کلمات ملوک ترکستان آورده‌اند که: افراسیاب⁽¹⁾

افراسیاب: شخص هراسناک، در داستان‌های ایرانی نام پادشاه توران که مدت‌ها با ایران مشغول جنگ بود، و در زمان کیخسرو گرفتار و کشته شد.

نه به دعویست قدر و قیمت مرد قیمت مرد صبر داند کرد

داستان امیری در خدمت پادشاه

آورده‌اند که روزی یکی از امرا پیش پادشاهی ایستاده بود و شاه با او در مهمی مشاورت می‌فرمود، قضا را کژدمی در پیراهن وی افتاده بود و هر ساعت امیر را می‌گزید، و به نیش زهرآلود خود ضرر می‌رسانید، تا وقتی که نیش وی از کار بیفتاد و هر زهری که داشت به کار برد، و آن امیر مطلقاً در آن مشاورت قطع سخن نکرد، و تغیری در او ظاهر نشد، و سخنش از قانون عقل و قاعده حکمت انحراف نیافت، تا به خانه آمد و آن کژدم را از جامه بیرون کرد، این خبر به پادشاه رسید متعجب و متحیر گشت، روز دیگر که امیر به ملازمت آمد سلطان فرمود که: دفع ضرر از نفس واجبست تو چرا دیروز آزار عقرب را از خود مندفع نساختی‌؟! جواب داد که: من آن نیم که شرف مکالمه چون تو پادشاهی را به سبب الم زهر کژدمی قطع کنم، و اگر امروز در مجلس بزم بر نیش کژدمی صبر نتوانم

کرد؛⁽¹⁾

ذهن و فکر و اندیشه مردان خدا را زهر کشنده عقرب حوادث روزگار - هنگام راز و نیاز با خدا - به خود مشغول نمی‌کند.

گرت چو نوح نبی صبر هست در غم طوفان بلا بگردد و کام هزار ساله برآید

باب ششم در رضا

اشاره

[1. عن ابی‌عبدالله علیه السلام قال: إنّ‌ أعلم الناس بالله أرضاهم بقضاء الله عزّوجل.⁽²⁾حضرت صادق علیه السلام فرموده: دانشمندترین مردم به خدا، خشنودترین مردم است به قضاء خداوند عزّوجل.

و آن خوشنودی باشد به هر چه از قضای خداوند سبحانه و تعالی به بنده رسد، و بباید دانست که تیر قضا را هیچ سپری شایسته‌تر از رضا نیست، هر که سر بر آستانه رضا و تسلیم نهاد زود بر صدر مسند سروری و سرافرازی تواند نشست، رَضِیَ‌ اللّهُ‌ عَنْهُمْ‌ وَ رَضُوا

عَنْهُ‌1 و مؤید این حال است و منقبت

«اَلرِّضاءُ بِالقَضَاءِ بابُ‌ اللهِ‌ الاَعظَمُ‌»⁽¹⁾مُؤَکِّد این مقال. شعر:

تقدیر چون سابق است تعلیم چه سود جز بندگی و رضا و تسلیم چه سود

مناجات پیامبری

آورده‌اند که یکی از انبیای کرام - علی نبینا و آله و علیه السلام - در مناجات خویش می‌گفت: الهی راه‌نمای مرا به علمی که سبب خوشنودی تو باشد، خطاب رسید که: خوشنودی من از تو موقوف است به خوشنودی تو از قضای من، چون تو از قضای من راضی باشی من هم از تو راضی باشم. بیت:

هر که راضی شد از قضای خدا بهره می‌یابد از رضای خدا

دلی که به نور رضا روشن شد از مقدرات الهی روی نپیچد، و با مقتضیات قضا الفت گیرد، و هر چه از اقتضای قدر بدو رسد به خوشدلی و رغبت تمام درپذیرد، و هر آینه بدین سبب اندوه و ملال پیرامُن خاطر او نگردد، و همواره شادکام و خوشدل گذراند. مثنوی:

هر عزیزی که با رضا خو کرد فرح و عیش روی با او کرد

خوش درآمیز از صفای ضمیر با قضا و قدر چو شکر و شیر

باب هفتم در توکل

اشاره

[1. قال رسول الله صلی الله علیه و آله:... و من أحبّ‌ أن یکون أتقی الناس فلیتوکل علی الله، و من أحبّ‌ أن یکون اغنی الناس فلیکن بما عند الله عزّوجلّ‌ اوثق بما فی یده.⁽¹⁾

معانی الاخبار، ص 196، ح 2.

2

. عن ابی‌عبدالله علیه السلام قال: انّ‌ الغنی و العزّ یجولان فاذا ظفرا بموضع التوکل اوطنا.⁽²⁾حضرت صادق علیه السلام فرموده: عزّت و بی‌نیازی در گردشند، چون به جا یگاه توکل رسند ساکن شوند.

3

. عن امیرالمؤمنین علیه السلام: من توکل علی الله ذلت له الصّعاب و تسهّلت له الأسباب.⁽³⁾امیرمؤمنان علیه السلام فرموده: هر کس به خدا توکل کند مشکلات برایش آسان شود، و اسباب به آسانی فراهم شود.]

و آن دل برداشتن است از اسباب و به حضرت مسبب الاسباب توجه نمودن، و کفایت کارهای خود را از حق سبحانه و تعالی طلبیدن، و هر که کار خود را به خدای تعالی تفویض⁽⁴⁾نماید؛ و در هر چه پیش آید اعتماد به کرم الهی کند؛ همه کار او بر وفق دلخواه ساخته و پرداخته گردد. مصرع:

تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار که رحم اگر نکند مدّعی خدا بکند

و پادشاه را لازم است که: در همه حال رسم توکل فرو نگذارد، تا عنایت الهی همه کارهای او را چنانچه باید و شاید برآورد.

نصرت اهل ایمان

آورده‌اند که روزی پادشاهی از عالمی پرسید که: نصرت اهل ایمان در چند چیز است‌؟ گفت: در دو چیز یکی در ادای نماز و دیگری توکل بر کرم کارساز. پادشاه بنای کار خود برین دو چیز نهاد، و این دو خصلت را عادت کرد، ناگاه او را دشمنی پدید آمد با لشکر گران و سپاه بی‌کران، روی به دارالملک⁽¹⁾

دارالملک: پایتخت.

ما کار خویش را به خداوند کارساز بگذاشتیم تا کرم او چها کند

علی الصباح⁽⁴⁾که صف مصاف راست کردند، و هر دو لشکر در برابر یکدیگر صف برکشیدند، مدد الهی از عرصه وَ أَنْزَلَ‌ جُنُوداً لَمْ‌ تَرَوْها5 در رسید. مصرع:

لشکر تأیید حق از ملک غیب آمد برون

فی الحال که چشم سپاه خصم بر چتر و رایت پادشاه با توکل افتاد، عنان اختیار از قبضه اقتدار ایشان بیرون رفته هزیمت را غنیمت شمردند، و بی آنکه حربی واقع شود و کار زاری دست دهد روی به گریز نهادند، و شرّ دشمن کفایت شد. بیت:

صبح ظفر از مشرق امید برآمد اصحاب غرض را شب سودا به سر آمد

باب هشتم در حیا

اشاره

[1. عن الامام الباقر علیه السلام: الحیاء و الایمان مقرونان فی قرن، فاذا ذهب احدهما تبعه صاحبه.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 78، ص 177، ح 45.

2

. عن الإمام الکاظم علیه السلام: استحیوا من الله فی سرائرکم کما تستحیون من الناس فی علانیتکم.⁽²⁾امام کاظم علیه السلام فرموده: در نهان از خدا حیا کنید همانگونه که در آشکار از مردم حیا می‌کنید.

3

. عن ابی‌عبدالله علیه السلام قال: لا ایمان لمن لا حیاء له.⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرموده: کسی که حیا و شرم ندارد ایمان ندارد.]

و آن خصلتی شریف و سیرتی مقبول است، و حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله و سلم حیا را شاخی از درخت ایمان گفته، که

«اَلحَیاءُ شُعبَةٌ‌ مِنَ‌ الاِیمانِ‌»⁽⁴⁾و حیا از شرایط‍‌ نظم عالم است، اگر صفت شرم از میان برافتد و هیچ کس را از هیچ کس شرم نباشد مناظم جهان خلل پذیرد، و مصالح خلایق از یکدیگر فرو ریزد، اما صفت حیا نمی‌گذارد که هر کس هر چه بخواهد بکند. بیت:

صف شکن قلب مناهی حیاست راه زن خیل ملاهی حیاست

پس معلوم شد که خاص و عام را از حیا فائده تمام است، و بی‌تاب⁽¹⁾

تاب: فروغ و روشنی و گرمی.

گر حیا نبود بر افتد رسم عصمت از میان ور حجابی در میانست از تقاضای حیاست

حیای جنایت

و یکی از اقسام حیا حیای جنایت است، یعنی گنهکار از کردار خود شرم دارد، چنانچه حضرت آدم صفی علی نبینا و علیه السلام چون در بهشت گندم تناول نمود، لباس‌ها - که پوشیده بود - از تن او فرو ریخت، او به چپ و راست می‌گریخت و در پس هر درخت پنهان می‌شد، خطاب رسید که ای آدم! از ما می‌گریزی‌؟! گفت: نی خداوندا از تو چگونه گریزم و کجا توانم گریخت‌؟ اما از خطای خود شرم می‌دارم. مصرع:

که گر گناه ببخشند شرمساری هست

حیای کرم

و قسمی دیگر حیای کرم است، که کریم شرم دارد که خواهنده از درگاه او خجل‌زده باز گردد، و در حدیث آمده که: حضرت حق سبحانه و تعالی به صفت حیای کرم موصوفست، چون یکی از بندگان هر دو دست خود را در دعا به حضرت او رفع کند؛ شرم دارد که دست‌های او را از فضل و رحمت خود تهی باز گرداند، بلکه نقد مراد بر کف آرزوی وی نهد. بیت:

محالست اگر سر برین در نهی که باز آیدت دست جای تهی

و نهایت کرم آن است که سائل را از نزد خود شرمسار و منفعل باز نگرداند.

داستان عربی بیابانی و مأمون عبّاسی

چنانچه در اخبار آمده که در عهد مأمون خلیفه اعرابی بود که در شوره زاری نشو و نمو یافته، و جز آب شور و تلخ ندیده و نچشیده. شعر:

مرغی که خبر ندارد از آب زلال منقار در آب شور دارد همه حال

وقتی در قبیله اعرابی قحط‍‌ افتاد، و به ضرورت جهت تحصیل توشه از وطن مألوف و مسکن معهود بیرون آمده، چون از شورستان درگذشت گذارش بر موضعی افتاد، که خاک پاکش صالح زراعت بود، غدیری⁽¹⁾

غدیر: آبگیر، تالاب، جای جمع شدن باران در بیابان.

مأمون رسید، اعرابی معلوم کرد که این خلیفه است، و عزم شکار دارد، فی الحال بر سر راه آمد و زبان به دعاگویی و ثناخوانی بگشاد، مأمون بدو متوجّه شده پرسید که: ای اعرابی! از کجا می‌آیی‌؟ گفت: از فلان بادیه⁽¹⁾

بادیه: صحرا و بیابان.

آب مگو شیره‌ی شاخ نبات در مزه همشیره آب حیات

مأمون رکابدار را فرمود تا قدحی از آن آب به نزد وی آورد، آبی دید متغیر اللون⁽³⁾و کریه الرایحه،⁽⁴⁾و دسومت⁽⁵⁾مشک اعرابی در وی اثر کرده و رنگ و بوی آن تغیری عجب یافته، خلیفه قدری از آن بچشید و به فراست دریافت که صورت واقعه چیست، شرم کرم رخصت نداد که پرده از روی کار وی بردارد، گفت: ای اعرابی راست گفتی این عجب آبی لطیف و شربتی غریبست، این را به هر کس نتوان داد، پس رکابدار را فرمود تا قدح آب را در مطهره⁽⁶⁾خاصه ریخت، و مشک را در زاویه انداخت، و در محافظت آن آب مبالغه زیاده از حد نمود، پس روی به اعرابی کرد که یا وجه العرب!⁽⁷⁾تحفه زیبا و تبرکی پسندیده

آورده‌ای، حاجت تو چیست و چه مدعا داری‌؟ گفت: یا خلیفه المسلمین! مردم من از فاقه و بینوایی در معرض تلف‌اند، امید به فضل خدا دارم و به کرم تو. خلیفه فرمود تا هزار دینار حاضر کردند، و گفت: ای اعرابی! این زرها بگیر و از همین جا باز گرد و روی به وطن خود نه، اعرابی زر گرفته فی الفور بازگشت، یکی از خواص پرسید که حکمت درین چه بود که از این آب کسی را نچشانیدی و اعرابی را از همین موضع باز گردانیدی‌؟ مأمون فرمود که: آن آبی بود ناخوش مزه و بدبوی. اما نسبت به آبی که اعرابی بدان پرورش یافته بود او را آب بهشت می‌نمود، شایستی⁽¹⁾

شایست: شاید.

سخی را شرم می‌آید ز سائل خجل از درگه او باز گردد

حیای ادب

قسمی دیگر حیای ادب است، یعنی با آنکه عملی باشد که به حسب شرع و عقل ارتکاب آن ممنوع نبود؛ حیای ادب او را از آن اشتغال مانع شود، چنانچه نوشیروان در خانه که گل نرگس بودی با زنان و کنیزکان خود مباشرت نکردی، و گفتی که: چشم نرگس به چشم‌های نگرنده میماند، و به حقیقت این صورت که از نوشیروان واقع شده حیا نیست، زیرا که حیا آن است که ناشی از ایمان باشد و او آتش‌پرست بوده بلکه این صورت ادبیست که رعایت می‌کرد، و چون ملوک اسلام مثل این صورتی مرعی دارند آن حیای ادب باشد. مثنوی:

دل که پر از وصف حیا می‌شود آینه نور خدا می‌شود

دیده بی‌شرم پسندیده نیست در نظر عقل خود آن دیده نیست

باب نهم در عفت

[1. عن ابی‌جعفر علیه السلام قال: ما عبدالله بشیء افضل من عفّة بطن و فرج.⁽¹⁾

کافی، ج 2، ص 79، ح 1.

2

. عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال: ما المجاهد الشهید فی سبیل الله باعظم أجراً ممّن قدر فعفّ‌ لکاد العفیف ان یکون ملکاً من الملائکة.⁽²⁾حضرت امیرمؤمنان فرموده: کسی که در راه خدا جهاد کند و شهید شود اجرش بزرگ‌تر از کسی نیست که بتواند گناه کند و عفّت ورزد، انسان پاکدامن نزدیک است که فرشته‌ای از فرشتگان خدا باشد.

3

. عن علی علیه السلام: العفاف یصون النفس، و یتنزّها عن الدّنایا.⁽³⁾حضرت علی علیه السلام فرموده: پاکدامنی نفس را نگه می‌دارد، و آن را از پستی‌ها مبرّا می‌سازد.]

و آن احتراز باشد از ارتکاب محرّمات، خصوصاً از شهوات حرام و این از جمله مکارم اخلاق است، و بزرگان گفته‌اند: آدمی دو نسبت دارد یکی با ملائکه که بدان نسبت مائل است به علم و عمل. بیت:

آدمی زاده طرفه معجونی است کز فرشته سرشته و ز حیوان

گر کند میل این شود کم از این ور کند میل آن شود به از ان

و دیگری با بهایم که به آن مناسبت حریص است بر اکل و شرب و وقاع.⁽¹⁾

وِقاع: آمیزش.

از ملایک بهره داری از بهایم نیز هم بگذر از حظّ‍‌ بهایم کز ملایک بگذری

پس هرگاه که حرص خوردن مستولی شود، آدمی میان حلال و حرام فرق نکند، هم‌چنین به وقت غلبه‌ی شهوت نیز میان نکاح و سِفاح⁽³⁾امتیاز ننماید، پس عفّت عبارت است از آن که به وقت آن که شهوت غالب گردد، عنان نفس را باز کشیده، دامن همّت از لوث حرام پاک دارد و جز به وجه شرع بر این صورت اقدام نفرماید. و نظر از عمل‌های ناشایست فرو بندد تا درهای خیر و صلاح، فیروزی و فلاح به روی وی گشاده گردد و چون پادشاه به صفت عفّت آراسته باشد. هر آینه ظلمت فسق و فجور از عرصه‌ی مملکت دور شود و غائله‌ی⁽⁴⁾عار و بدنامی به زن و فرزند کس نرسد. رباعی:

عفّت آن جا که رایت افرازد دین و دل را تمام بنوازد

نفس ازو نیک‌خو ارو زار شود روح مقبول کردگار شود

و الحمدلله‌والمنّة که این شاه‌زاده‌ی کامکار عالی مقدار که از بخت و دولت برخوردار باد. بیت:

روی خوبست و کمال و هنر و دامن پاک لاجرم همّت پاکان ِدو عالم با اوست

باب دهم در ادب

اشاره

[1. عن الامام علی علیه السلام قال: یا مؤمن! إنّ‌ هذا العلم و الأدب ثمن نفسک، فاجتهد فی تعلّمها، فما یزید من عملک و ادبک یزید فی ثمنک و قدرک.⁽¹⁾

میزان الحکمة، ج 1، ص 52، ش 316.

2

. عن علی علیه السلام قال: من تأدّب بآداب الله عزّوجلّ‌ ادّاه إلی الفلاح الدّائم.⁽²⁾حضرت علی علیه السلام فرموده: هر کس به آداب خدای عزّوجلّ‌ مؤدب شود، او را به رستگاری جاوید می‌رساند.

و آن صیانت نفس است از قول ناپسندیده و فعل ناستوده و خود را و مردم را در پایه‌ی حرمت نگاه داشتن و آب‌روی خود و دیگران ناریختن و حقیقت ادب آن است که در جمیع احوال متابعت حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله نمایند که ادیب کامل اوست، چه در مکتب‌خانه‌ی أدَّبنی ربّی فاحسن تأدیبی⁽⁴⁾کسی مانند او مؤدّب و مهذّب نشده. شعر:

ادب آموز از آن ادیب که او ادب از حضرت خدا آموخت

برکسی خوان سَبَق⁽⁵⁾که در همه حال سَبَق از لوح کبریا آموخت

و ادب از همه کس نیکو می‌نماید خصوصاً از ملوک جهان‌دار و سلاطین بزرگوار چه هرگاه ایشان بر جادّه‌ی ادب استقامت ورزند، ملازمان ایشان را نیز رعایت ادب لازم شود و بدین واسطه رعایا نتوانند که از طریق ادب انحراف ورزند. پس امور مُلک منتظم گردد و مصالح اهل عالم بر وفق حکمت مهیا شود. و فی المثنوی، نظم:

از خدا خواهیم توفیق ادب بی ادب محروم گشت از فضل ربّ‌

از ادب پر نور گشته است این فلک وز ادب معصوم و پاک آمد ملک

و اکابر گفته‌اند: بهترین سرمایه و خوش‌ترین پیرایه⁽¹⁾

پیرایه: آرایش، لباس، زیور.

پیام پادشاه مصر به پادشاه روم و پاسخ وی

در اخبار آمده که سلطان مصر با پادشاه روم طرح مواصلت⁽²⁾انداخته، دختر خود را در عقد پسر وی درآورد و هم دختر او را از بهر پسر خود خطبه⁽³⁾کرد و به سبب این وصلت رسل و رسایل از جانبین متواصل گشت و به اتّفاق این دو صاحب دولت هر دو مملکت آراستگی پذیرفت و در امورکلّی و جزوی مراجعت به رأی یکدیگر نمودند و بی مشورت و تدبیر هم در هیچ مهمّ‌ شروع نفرمودند. روزی مَلِک مصر به قیصر روم پیغام فرستاد که پسران، زبده‌ی حیات و عمده زندگانی‌اند و نام نیک بعد از وفات جز به حیات ایشان باقی نمی‌ماند. بیت:

زنده است کسی که در دیارش ماند خلفی به یادگارش

پس همّت بر انتظام حال و فراغ بال⁽¹⁾

فراغ بال: آسوده خاطر.

ادب بهتر از گنج قارون بود فزونتر ز ملک فریدن بود

بزرگان نکردند پروای مال که اموال را هست رو در زوال

عنان سوی علم و ادب تافتند که نام نکو از ادب یافتند

باب یازدهم در علوّ همّت

[1. از حضرت علی علیه السلام آمده است: الشّرف بالهمم العالیه لا بالرمم البالیه.⁽⁷⁾شرف (و افتخار هر کس) به همت‌های بلند و والا است، نه به استخوان‌های پوسیده (نیاگان).

کلمات قصار، ش 47.

2) (2) بحارالأنوار، ج 77، ص 182، ح 23.

3) (3) در عوالی اللئالی از رسول خدا آمده است: ان الله یحب معالی الأمور و یکره سفسافها. به راستی خداوند کارهای بزرگ را دوست دارد، و کارهای حقیر و ناچیز را دوست ندارد. ج 1، ص 67، شماره 117.

[یکی از پیران قبیله با یعقوب لیث]

یعقوب لیث صفّار را در مبدأ جوانی یکی از پیران قبیله گفت که: خاطرم به حال تو نگران است چه در این سنّ‌ که تو هستی، هنگام استیلای⁽¹⁾

استیلاء: چیره شدن.

با بخت نیک هیچ کسی را ستیزه نیست مهر عروس مُلک، به از تیغ تیز نیست

و هم در این معنی گفته اند، بیت:

عروس مملکت آن مرد در کنار گرفت که اول از گهر تیغ دادکا بینش

و هم در این معنی این بیت مشهور است:

عروس ملک کسی در کنار گیرد مست که بوسه بر لب شمشیر آبدار زند

[گفتگوی اسکندر با ارسطاطالیس]

آورده‌اند که: در آن ایام که اسکندر⁽⁵⁾می‌خواست که رایت جهان گردی از سر حدّ روم

بر عزیمت ضبط‍‌ ممالک عرب و عجم برافرازد و رکاب همایون به جهت تسخیر برّ و بحر عالم حرکت دهد. به غایت اندیشناک و ملول خاطر بود، ارسطاطالیس حکیم،⁽¹⁾

ارسطاطالیس: ارسطو حکیم نامدار یونانی (و حدود 384، ف 322 ق م).

کرای آن نکند طول و عرض هفت اقلیم که من به نیت تسخیر آن سوار شوم

هزار عالم از این گر بود کم است هنوز که من به عزم تصرّف بدان دیار شوم

ارسطو فرمود که شک نیست که ایالت و حکومت این مایه از جهان نه لایق همت بلند و نه درخور نهمت⁽⁶⁾ارجمند توست عرصه‌ی مملکت ابدی را به آن ضم کن تا هم‌چنانچه به ضربت تیغ جهان‌سوز ساحت⁽⁷⁾سرای فانی را در قید ضبط‍‌ می‌آری، به برکت عدل

عالم‌افروز مُلک سعادت باقی هم در قبضه‌ی استحقاق تو آید تا این نقصان به برکت آن کمال تلافی پذیرد و این اندک به زیب آن بسیار رونق گیرد. مثنوی:

مُلک عقبی خواه کآن خرّم بود ذرّه‌ای زآن ملک صد عالم بود

جهد کن تا در میان این نشست عرصه‌ی آن عالمت آید به دست

اسکندر بدین سخن تسلّی یافته، بر حکیم آفرین فراوان کرد و امروز شاه‌باز عقل هر کاملی در هوای ثنای اسکندر از جهت همّت آن پرواز می‌کند که همای⁽¹⁾

هما (به ضمّ‌ ها): مرغی افسانه‌ای و موهوم که می‌گویند: سایه‌اش بر سر هر کس بیفتد، به سعادت خواهد رسید، در میمنت و سعادت به او مثل می‌زنند.

تو باز ساعد شاهی به استخوان منگر همای همت خود را بلند ده پرواز

باب دوازدهم در عزم و پایداری در کاری که اراده شده

اشاره

[1. عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال: و لا تجتمع عزیمة و ولیمة، ما أنقض النوم لعزائم الیوم، و امحی الظُّلم لتذاکیر الهمم.⁽²⁾امیرمؤمنان علیه السلام فرموده: عزم و اراده (مقام‌های بلند) با سور خوردن و لذت بردن جمع نشود، و بسا خواب‌ها (ی نوشین) که تصمیم‌های روز را از بین برده، و تاریکی‌ها خاطره همت‌های بلند را نابود نموده.

همان، ش 10912.

2) (2) سوره آل عمران، آیه 159. (هرگاه تصمیم گرفتی، پس بر خدا توکل نموده «انجام ده»).

3) (3) نصرت: پیروزی.

با تاب و توان او را در عقده‌ی ناتوانی گرفتار یافت، صورت حال استفسار نموده، سلطان حقیقت واقعه را باز گفت که: مرا از جهت خوردن گِل، پای حیرت در گِل است و دست حسرت بر دل. درویش فرمود که: چون می‌دانی که از این ممرّ مضرّت به تو می‌رسد، چرا ترک نمی‌کنی‌؟ گفت: چندان که جهد می‌نمایم، با خود بر نمی‌آیم. درویش گفت: این عزیمة من عزمات الملوک‌؟ کجاست آن عزم که پادشاهان را می‌باشد که به هیچ نوع ایشان را از آن باز نمی‌توان داشت‌؟ سلطان از این سخن متأثّر شد و عزم کرد بر آن که دیگر گِل نخورد و به برکت عزیمت، از آن مهلکه خلاصی یافت. بیت:

عنان عزم به هر جانبی که برتابی مکن به دست تردّد عنان خود را سست

که کس به منزل مقصود ره نمی‌یابد مگر به سعی تمام و دگر به عزم درست

هر آن که پای طلب در طریق عزم نهد به تختگاه بزرگی رسد به گام نخست

باب سیزدهم در جِدّ و جهد

اشاره

تصنیف غرر الحکم، ص 443، ش 10115.

2) (2) همان، ش 10119.

3) (3) همان، ش 10116.

جِدّ سعی کردن است در تحصیل مطالب و جهد رنج بردن است در اکتساب مقاصد و مآرب⁽¹⁾

مآرب (بر وزن مطالب): جاهای حاجت خواستن.

در طلب می‌کوشم ار یابم زهی بخت بلند ور نیابم عذر من افتد بزرگان را پسند

حکمای هند

در امثال حکماء هند مذکور است که موری کمر جهد بر میان بسته بود و از توده‌ی خاکی که نقل آن آدمیان را به کلفت میسر شدی، ذره ذره می‌برد و در طرف دیگر می‌ریخت. مرغی برو گذر کرد، موری دید ضعیف و نحیف⁽⁶⁾که به نشاط‍‌ تمام دست و پای می‌زد و در نقل کردن آن خاک جدّی تمام و جهدی مالا کلام به جا می‌آورد. گفت: ای ضعیف بنیه و سخیف پیکر! این چه کار است که پیش گرفته‌ای و این چه مهمّ‌ است که در آن خوض⁽⁷⁾کرده‌ای‌؟ مور زبان بگشاد و گفت مرا با یکی از قوم خود نظریست و چون طلب وصال او کردم، این شرط‍‌ پیش گرفت که اگر سَرِ وصل ما داری، قدم در نه و این

توده‌ی خاک را از این سر راه بردار. حالا مستعدّ آن کار شده‌ام و می‌خواهم که بدان شرط‍‌ اقدام نموده، از عهده‌ی عهد بیرون آیم. مرغ گفت: این گمان که می‌بری، به قدر آرزوی تو نیست و این کمان که می‌کشی، به قوت بازوی تو نی. مور گفت: من عزم این کار جزم کرده‌ام و قدم جدّ و جهد پیش نهاده، اگر میسّر شود فهو المراد و الا معذورم خواهند داشت.

من طریق سعی می‌آرم به جا لیس للانسان الا ما سعی⁽¹⁾

اقتباس از آیه 39 سوره النجم است وَ أَنْ‌ لَیْسَ‌ لِلْإِنْسانِ‌ إِلاّ ما سَعی‌؛ («و نمی‌داند» که برای آدمی جز آنچه به سعی خود انجام داده نخواهد بود).

دامن مقصود اگر آرم به کف از غم و اندوه مانم برطرف

ور نشد از جهد من کاری به کام من در آن معذور باشم و السلام

فریدون و اندیشه تسخیر ممالک

آورده‌اند که: فریدون را در بادی⁽²⁾ایام سلطنت که ریاحین دولت در ریاض سعادت دمیدن گرفت و ریاح شادمانی از مَهبّ‌⁽³⁾کامرانی وزیدن نمود، اندیشه تسخیر بعضی از ممالک که در تصرّف جمعی از متغلّبان⁽⁴⁾بود، پدید آمد. بیت:

کفاف نفس اگر چند اندکست ولی جهان به تیغ گرفتن ز همّت عالی است

این معنی را با ارکان دولت مشاورت کرد، جمعی گفتند: ای ملک! ملکی داری آراسته

و مبالغی. تحمّل خواسته، بی‌ضرورت؛ غبار فتنه انگیختن و آتش تشویر⁽¹⁾

تشویر: آشوب و اضطراب.

در فراغت کوش و در لذّت که نیست آرزو را هیچ پایانی پدید

فریدون گفت: قناعت؛ مقتضای طبایع بهایم سرافکنده است و نشستن در کنجی؛ از اقتضای دنائت⁽²⁾همت عجایز از کار وامانده. فرصت وقت را که چون خیال سحاب گذرنده است، غنیمت باید شمرد و در حصول آمال از رکوب اهوال⁽³⁾نباید اندیشه کرد. نظم:

کمر سلطنت نباید بست هر که را رغبت تن آسائیست

از مشقّت کجا بر آساید هر که را همّت جهان‌بانیست

پند ملکی به فرزند خود

آورده‌اند که: مَلِکی پسر خود را به حرب خصمی⁽⁴⁾فرستاده بود. خبر آوردند که ملک‌زاده گاه گاهی در راه زره از بر خود بیرون می‌کند و دو شب در یک منزل خیمه‌ی اقامت می‌زند. پدر بدو چیزی نوشت که ای پسر! حق سبحانه و تعالی که عزّت را آفرید، کلفت و مشقّت را با آن قرین

ساخت و مذلّت را که خلق کرد، آرام و راحت را با او رفیق گردانید. آن‌گه عزّت را به ملوک داد و مذلّت را به رعایا، حظّ‍‌ پادشاه، عزّ مملکت است و قِسم⁽¹⁾

قِسم (به کسر قاف): بهره و نصیب.

ساخت و از عزّ ملک اعراض می‌باید کرد. بیت:

لذّت شاهی ترا بس راحت دیگر مجوی با وجود سلطنت سرمایه‌ی دیگر مخواه

جدّ و جهد یعقوب لیث

یعقوب لیث⁽²⁾خود را در بدایت حال در مهالک افکندی و خطرهای کلّی را ارتکاب کردی، از آسایش نفس دور بودی و از کشیدن مشقّت‌ها یک نفس نیاسودی. او را گفتند: تو مردی روی‌گری، ترا باعث بر این همه جفا کشیدن و خود را در غرقابه‌ی هلاک افکندن سبب چیست‌؟ گفت: مرا دریغ می‌آید که عمر عزیز خود را در اصلاح روی و مس صرف کردن و روی توجه به پیشه‌ای که در آن شریک بسیار باشد آوردن. جدّ من در آن است و جهد من برای آن‌که خود را به مرتبه‌ای رسانم که از ابنای جنس من کسی با من شریک نباشد. گفتند: این مهمّی به غایت صعب و کار بسیار مشکل است. گفت: من دانسته‌ام که شربت مرگ چشیدنی است و بار فنا و فوات کشیدنی، آن‌که در کاری بلند تلف شوم، به از آن‌که در کار پست بمیرم، لاجرم بدین جدّ و جهد رسید به آن منصب که رسید. شعر:

می‌باش به جدّ و جهد در کار دامان طلب ز دست مگذار

هر چیز که دل بدان گراید گر جهد کنی به دستت آید

و چنان‌چه به جدّ و جهد بنای بزرگی تمهید⁽³⁾می‌یابد. به ضدّ این صفت که بطالت⁽⁴⁾و کسالت است، اساس شوکت و دولت در هم می‌شکند. یکی را از آل‌طاهر⁽⁵⁾سؤال کردند که

سبب زوال ایالت و انتقال دولت شما چه بود؟ جواب داد که: شراب شب و خواب بامداد. یعنی که از کاهلی به کار ملک نپرداختیم و از کسالت، رسم جلادت برانداختیم، لاجرم سفینه‌ی اختیار ما در گرداب زوال غرقه گشت و کشتی امید ما به ساحل مراد نرسید. بیت:

بنای دولت خویش آن کسی خراب کند که شام می‌خورد و صبح‌گاه خواب کند

باب چهاردهم در ثبات و استقامت

اشاره

حضرت صادق علیه السلام فرموده: دوستدار ما و دشمن دشمنان ما نمی‌میرند جز آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرمؤمنان و حسن و حسین علیهم السلام را حاضر می‌بیند، آن بزرگواران او را خوشحال کرده و مژده می‌دهند، و اگر دوستدار ما نباشد ایشان را به گونه‌ای خواهد دید که ناراحت شود.

استقاموا علی الائمة واحداً بعد واحد.⁽¹⁾

همان.

و آن پایداری باشد در کفایت مهمّات و مداومت بر دفع مکاره و بلیات و ملمّات⁽²⁾و فی‌الحقیقه ثبات مثمر مَیامَن و برکات است و منتج فواید فلاح و نجات و هیچ زمره‌ای از طوایف خلق را به صفت ثبات آن دلبستگی نیست که ملوک را, چون تا ثبات پادشاه به رعایت فرمان‌برداران و دفع و قمع⁽³⁾متمردّان و بدکرداران نزدیک خاص و عام روشن نگردد، حَشم و خدم سر بر خطّ‍‌ اطاعت ننهند و اهل بغی⁽⁴⁾و فساد از مواد عصیان و عناد احتراز ننمایند. پس ملک را به ثبات استظهار⁽⁵⁾است و ملک را ازو استمداد و بدو استبشار⁽⁶⁾حاصل آید. بیت:

هر سر که یافت افسری از گوهر ثبات در اقتدار بگذرد از چرخ با ثبات

حکیمی گفته است‌که: هر که خواهد که اساس سلطنت او از انهدام ایمن باشد، باید که بنای کار خود بر ثبات و وقار نهد. بیت:

بنای کار بِنه بر ثبات ایمن باش که هر بنا که بر اصلست پایدار بود

مرد ثابت قدم آن است که از راه و روش خود به دغدغه‌ی هیچ موسوس⁽⁷⁾رو نگرداند و

از رسم و طریق خود به وسوسه‌ی هیچ مُهوّس⁽¹⁾

مهوّس: خل و ابله کننده.

در تردّد ره نجات مدان هیچ خصلت به از ثبات مدان

میل داری به رفعت درجات در معانی ثبات ورز ثبات

و نشانه‌ی ثبات دو چیز است یکی در هر کاری که شروع می‌نماید اتمام آن بر ذمّت⁽²⁾اهتمام⁽³⁾لازم داند.

پرسش قیصر روم از انوشیروان

آورده‌اند که: قیصر روم از انوشیروان پرسید که بقای پادشاهی در چیست‌؟

گفت: من هرگز بیهوده کاری نفرمایم و هر مهمی که بدان امر کنم به اتمام رسانم. قیصر فرمود که: همه حکمای یونان همین گفته‌اند؛ مثنوی:

هر طرح که افکنی چه مردان جهدی بکن و تمام گردان

یعنی علمی که برفرازی باید که دگر نگون نسازی

علامت دویم آن است که سخن که بر زبان او جاری شود به نقیض آن تا ممکن باشد، تکلم نکند.

حمالی با سلطان رضی در میدان غزنین

چنانچه در تاریخ مذکور است که سلطان رضی در میدان غزنین⁽⁴⁾می‌گذشت، حمّالی را

دید که سنگ گران بر دوش نهاده به جهت عمارت او می‌برد و در بردن آن رنج بسیار می‌کشید. سلطان چون مشقّت او را مشاهده کرد، از روی رأفت جبلّی⁽¹⁾

مهربانی طبعی.

سخن شاه، شاه هر سخن است به همه حال پاس باید داشت

تا نگردد نقیض آن ظاهر باید آن را به لوح دل بنگاشت

باب پانزدهم در عدالت

اشاره

[1. قال النبی صلی الله علیه و آله: بالعدل قامت السماوات و الأرض:⁽²⁾به عدالت (و تساوی) آسمان‌ها و زمین بر پا شده است.

و نیز آن بزرگوار فرموده است: العدل حیاةٌ‌:⁽¹⁾

همان، 1699.

حضرت صادق علیه السلام فرموده: دادگری از عسل شیرین‌تر و از کره نرم‌تر و از مشگ خوش‌بوتر است.]

عدل شحنه‌ای است ملک‌آرای، و لمعه‌ای است نورافزای و صیقلی است ظلمت‌زدای و حق سبحانه و تعالی بندگان را بدین صفّت امر می‌فرماید که: إِنَّ‌ اللّهَ‌ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ‌ وَ الْإِحْسانِ‌3 عدل آن است که داد مظلومان دهند و احسان آن که مرحم راحتی بر جراحت مجروحان نهند. در خبر آمده که یک ساعت عدل پادشاه در پلّه‌ی میزان طاعت، راجح‌تر است از عبادت شصت ساله، زیرا که نتیجه‌ی عبادت جز به عامل نرسد و فایده‌ی عدل به خاص و عام و خرد و بزرگ واصل گردد و مناهج ارباب دین و دولت و مصالح اصحاب ملک و ملّت به برکت آن قایم و منتظم شود و ثواب عدل از حدّ حساب افزون و از حیز⁽³⁾قیاس بیرون است.

داد مظلوم رسیدن یا حجّ ؟

آورده‌اند که: یکی از سلاطین را داعیه‌ی⁽⁴⁾آن شد که حج خانه‌ی خدای بگذارد و به قدم حرمت طواف حریم عزّت به جای آورد و به مزید صفا و اجابت دعا از اشباه⁽⁵⁾و أکفّاء⁽⁶⁾ممتاز و سرافراز گردد. بیت:

هست طواف حرم کردگار در دو جهان واسطه‌ی اقتدار

اشراف مملکت و ارکان دولت به موقف عرض رسانیدند که ای ملک! شرط‍‌ ادای حجّ‌، امنیت طریق است و سلاطین را دشمن بسیار باشد. اگر با خیل حشم عزیمت نمایی، تهیه ایشان - در این راه دور و دراز - تعذّری تمام دارد و اگر به اندک ملازمی توجه فرمائی، خطرات کلّی متصوّر است و دیگر آن که سلاطین در بلد، حکم جان دارد در جسد, وقتی که سایه دولت این حضرت از مفارق⁽¹⁾

مفارق: جمع مفرق: و آن خطی است که ظاهر می شود از دو نیم کردن موی سر با شانه.

گشته ز غوغای خلایق ستوه پای کشید است به دامان کوه

شاید که ثواب حجّی از او توان خرید و از مثوبت⁽²⁾آن به حظّی کامل توان رسید.

پادشاه از صدق عقیدتی‌که با اهل الله داشت، به خدمت درویش رفت و در اثنای سخن فرمود که: مرا آرزوی حج از ضمیر ممیز⁽³⁾سر بر زده است و ارکان مُلک و ملت، صلاح در توقّف می‌بینند و استماع افتاد که تو را حج بسیار است، چه شود که ثواب یک حجّ‌ به من فروشی تا تو به نوایی⁽⁴⁾رسی و من به ثوابی‌؟ درویش گفت: من ثواب همه حج‌ها را به تو می‌فروشم. پادشاه پرسید که: هر حجّی به چند مقرر می‌فرمائی‌؟ گفت: هر گامی که

برداشته‌ام در حجّی، به تمام دنیا و آن‌چه در وی است. سلطان گفت: از دنیا و متاع دنیا مقدار اندکی در تصرّف من بیش نیست و این بهای یک قدم نمی‌شاید، پس حجّی چگونه توانم خرید و بر این تقدیر بهای همه حج‌ها در خیال چون توان گذرانید؟ درویش گفت: شاها! ثمن⁽¹⁾

ثمن: بها.

عدل نوریست کزو ملک منوّر گردد وز نسیمش همه آفاق معطّر گردد

عدل پیش آر و مراد دل درویش برآر تا ترا آن چه مرادست میسّر گردد

و از فضیلت عدالت همین یک نکته بس که پادشاه عادل، محبوب همه‌ی مردمانست، اگر چه از عدل او فایده بدیشان نرسیده باشد. و ظالم مبغوض جمیع جهانیان است و اگر چه از ظلم او ضرری بدیشان لاحق نشده باشد. و مصداق این حال و مقیاس این مقال، قصّه‌ی نوشیروان عادل و حجّاج ظالم است، با آن‌که نوشیروان کافری بود آتش‌پرست و حجّاج بر فراش اسلام زاده و صحابه⁽³⁾و تابعین⁽⁴⁾را دیده، هرگاه که نوشیروان را یاد کنند

برو آفرین کنند به سبب عدل او، و چون ذکر حجّاج علیه اللعنة و العذاب کنند، برو نفرین فرستند به واسطه‌ی ظلم او. مثنوی:

دادگری شرط‍‌ جهانداری است دولت باقی ز کم‌آزاری است

مملکت از عدل شود پایدار کار تو از عدل تو گیرد قرار

هر که در این خانه شبی داد کرد خانه‌ی فردای خود آباد کرد

عبداله طاهر⁽¹⁾

عبدالله طاهر: بن طاهر ذوالیمینین، سومین از امرای طاهری خراسان (جل‍‌ - 213-230 ه. ق).

تا پای پادشاه بود بر بساط‍‌ عدل بر فرق او نهاده بود تاج سروری

چون دست ز آستین تقلّب برون کند باشد نصیب گردن او طوق مدبری⁽²⁾

در اخبار وارد است که پادشاه عادل، سایه‌ی لطف خداست در زمین، که پناه می‌گیرد به وی هر مظلومی و مقرر است که هرکه را رنجی از تاب آفتاب رسید، جهت استراحت پناه به سایه می‌برد تا رنج او به راحت مبدل گردد.⁽³⁾و هم‌چنین مظلوم نیز که از تاب آفتاب ستم و حرارت شرارت ظلم به تنگ آید، به پناه سایه‌ی اله که عبارت از پادشاه است التجا

نماید تا از کلفت بیداد ظالمان، به برکت آن ظلّ‌ ظلیل⁽¹⁾

ظل ظلیل: سایه پایدار.

شاه عادل سایه‌ی لطف حق است هر که دارد عدل لطف مطلق است

خلق را در سایه‌ی خود جای ده وز شرف بر فرق گردون پای نه

حکماء گفته‌اند: عدل سویت نگاه داشتن است میان خلق، یعنی گروهی را بر گروهی مسلط‍‌ نسازد و هر طایفه را در پایه‌ی او نگاه دارد و خدّام سلاطین در اصل چهار گروهند: اول: اهل شمشیر؛ چون امراء و لشکریان و ایشان به مثابه‌ی⁽²⁾آتش‌اند. دویم: اهل قلم؛ چون وزراء و کُتّاب و این گروه به مثابه‌ی هوا اند. سیم: اهل معامله؛ چون بازرگانان و محترفان،⁽³⁾و ایشان به منزله‌ی آب‌اند. چهارم: اهل زراعت؛ و ایشان به مثابه‌ی خاک‌اند. پس هم‌چنان‌که از غلبه‌ی یکی از ارکان چهارگانه بر دیگری، مزاج خلق تباه شود، به غلبه‌ی یک گروه بر دیگری از این اصناف چهارگانه، مزاج ملک هم روی به تباهی آورد و صلاح عالم و نظام امور بنی‌آدم، منقطع و نامنظم ماند. شعر:

هر یکی را ز خلق مرتبه‌ای است پیش از این دور یافته تعیین

گر کس از حدّ خویش در گذرد فتنه‌ها خیزد از یسار و یمین⁽⁴⁾

هر کسی را به جای خود بنشان پس به دولت به جای خود بنشین

و یکی از فضیلت عدل آن است که خاک در اجزای بدن سلطان عادل تصرّف نمی‌کند.

حکایت دخمه انوشیروان

آورده‌اند که: یکی از علماء در مجلس مأمون حدیثی روایت می‌کرد که اشخاص پادشاهان عادل در قبر متفرّق نمی‌شود و اجزای ایشان از یکدیگر نمی‌ریزد. مأمون فرمود که: مرا در صدق حدیث نبوی صلی الله علیه و آله شائبه ریبی نیست، اما داعیه دارم که نوشیروان را ببینم که فی‌الواقع مظهر عدل بود و بر زبان معجز نشان حضرت رسالت صلی الله علیه و آله گذشته که من متولّد شدم در زمان مَلِک عادل. پس عزیمت مداین کرد، چون بدان‌جا رسید فرمود تا: دخمه‌ی نوشیروان را بگشادند و بدان‌جا درآمده، وی را دید تازه در خاک خفته چنان‌که شخصی در خواب خفته باشد و سه انگشتری در دست داشت، بر نگین هر یکی پندی نوشته: اول آن که: با دوست و دشمن مدارا کن. دویم آن که: در کارها بی مشاورت خردمندان شروع منمای. سیم: رعایت رعیت فرو مگذار.

و در روایت دیگر آمده‌که: لوحی از زر بالای سر وی آویخته بود، بر آن لوح نوشته بود که: هر که خواهد که خدای تعالی او را بزرگ گرداند، گو علمای زمان خود را بزرگ داند و هر که خواهد که ملک او بسیار شود، گو صفت عدل خود را بسیار سازد. مأمون فرمود تا: آن پندها را نوشتند و آن خاک را به عطر آلوده ساختند و سرش بپوشیدند. منقول است که در آن دخمه یکی از ندمای ملک اجازت سخن طلبید و بعد از رخصت فرمود که: عدل را خاصیتی است که بعد از وفات ضرر خاک از کافر عادل باز می‌دارد، اگر عادل به سعادت اسلام مُستَسعَد⁽¹⁾

مستسعد (به فتح عین): خجسته، نیک بخت.

عدل در دنیا نکونامت کند در قیامت خوب فرجامت کند

اندرین عالم معظّم سازدت چون بدان عالم رسی بنوازدت

حکایت گوش دادن پادشاهان به عرض مظلومان

و از جمله‌ی ارکان عدل، اصغای کلام دادخواه است یعنی گوش بر سخن مظلومان کردن و روی عاطفت به ساختن مهم ایشان آوردن، و از آن که بسیار گویند، ملول نباید شد و به تنگ نباید آمد زیرا که پادشاه عادل، حکم طبیب دارد و مظلوم به مثابه‌ی بیمار است و مریض می‌خواهد که تمام حال خود را پیش طبیب باز گوید. پس اگر طبیب تمام سخن بیمار را گوش نکند، بر حقیقت مرض وی مطّلع نشود، بی‌اطلّاع مرض و تشخیص آن علاج چگونه توان کرد؟ بیت:

تو طبیبی و منت بیمارم حال دل از تو چه پنهان دارم‌؟

حکایت متظلم که به یک امیری گفت: سر توئی، درد کجا برم ؟

آورده‌اند که روزی یکی با بزرگی حال خود باز گفت، گوش نکرد. دیگر بار گفت، التفات نفرمود. سیم بار عرض کرد گفت: چند دردسر می‌دهی‌؟ گفت: سر توئی، درد کجا برم‌؟ آن عزیز را خوش آمد و حاجتش را روا کرد. بیت:

سر برآوردی به دولت پای مردی کن به لطف دست‌رس دادت خدا افتادگان را دست گیر

زکات سلطنت

یکی از سلاطین، بزرگی را پرسید که: می‌گویند هر چیزی را زکاتی است، زکات سلطنت چیست‌؟ جواب داد که: زکات پادشاهی و جهانداری آن است که اگر مظلومی دادخواهی نماید و متظلّمی حاجت خود را عرض کند، سخن او را اصغا فرمایند و با او به مدارا و مواسا⁽¹⁾

مواسا (به ضم میم): یاری کردن، رعایت و صلح نمودن، غمخواری کردن.

نظر کردن به درویشان بزرگی را بیفزاید سلیمان با همه حشمت، نظرها بود با مورش

حکایت پادشاه عادل چین

آورده‌اندکه: پادشاهی بود در دارالملک چین، به زیور عدل آراسته و نِهال⁽¹⁾

نهال (به کسر نون): درخت موزون، درخت جوان.

ستم را زیان عدل را سُوَد ازو خدا راضی و خلق خوشنود ازو

ناگاه آفتی به حسّ‌ سامعه‌ی⁽²⁾او راه یافته و گرانی در گوش او پدید آمد. ارکان دولت را جمع کرد و چنان زار بگریست که جمله‌ی حاضران بر حال وی به گریه درآمدند و از برای تسلّیه‌ی او تدبیرها انگیختند. ملک فرمود که: شما آن گمان می‌برید که من به فوت حسّ‌ سمع می‌گریم‌؟ چه می‌دانم که عاقبت کار، فتور⁽³⁾و قصور به قوای و حواس راه خواهد یافت. پس بر بطلان چیزی از آن مرد خردمند چگونه اندوهگین شود؟ گریه‌ی من برای آن است که ناگاه مظلومی دادخواه بر در بارگاه فریاد کند و صدای استغاثه‌ی⁽⁴⁾او به گوش من نرسد و او محروم باز گردد و من عندالله⁽⁵⁾مؤاخذه باشم. اما در این باب فکری کرده‌ام تا در این دیار ندا کنند که کسی غیر دادخواه، جامه‌ی سرخ نپوشد تا بدان علامت بر حال مظلومان اطلاع یابم و داد ایشان از روی راستی و انصاف بدهم، به توفیق الله تعالی. بیت:

داد مظلومان بده مقصود محرومان برآر دین و دنیا را بدین داد و دهش معمور دار

و بسیار بوده که به یک داد که داده‌اند و به فریاد مظلومان رسیده‌اند، از عقوبت عقبی برات نجات یافته‌اند.

حکایت سلطان ملکشاه سلجوقی

چنان‌چه در اخبار آمده‌که: سلطان ملک شاه سلجوقی روزی بر کنار زنده‌رود (زاینده رود) شکار می‌کرد و زمانی از برای استراحت در مرغزاری⁽¹⁾

مرغزار: چمنزار، سبزه‌زار.

انصاف خود و داد من امروز بده بدهی به از آن بود که بستانندت

سلطان از مهابت این سخن پیاده شد و گفت: ای مادر! زنهار که من طاقت جواب آن پل ندارم، بگوی تا که بر تو ستم کرده است‌؟ صورت حال باز نمای تا داد تو ازو بستانم. پیرزن گفت: ای ملک! همین غلام که به حضور تو تازیانه‌ی عقوبت⁽¹⁾

عقوبت: شکنجه.

گفت که بر ره‌گذر آن گنده⁽²⁾پیر گر به دعایم نشدی دستگیر

بی نظر مرحمت پادشاه حال من غمزده بودی تباه

داد من او را به دعا ره نمود فیض دعایش در رحمت گشود

رکنی دیگر محافظت حکم الهی است، یعنی دادی که دهد، باید که مطابق احکام شرع باشد و در خشم و رضا جانب حق فرو نگذارد که حکم او بالای همه حکم‌ها است. بیت:

هر که سر از حکم حق نپیچد هیچ کس نتواند که سر از حکم او به پیچد

هر جا که پادشاه و سلطان و سروری است محکوم آستان در کبریای اوست

برادر گنهکاری در حضور مأمون

نقل است که: در ایام مأمون کسی گناهی کرده بود و از آن شهر فرار نموده برادر او را پیش مأمون حاضر کردند، مأمون حکم کرد که برادر خود را حاضر کند و اگر نه او را عوض برادر به قتل رسانند. آن شخص گفت: ای خلیفه! اگر عامل تو خواهد که مرا بکشد و تو بدو حکم فرستی که فلان را بگذار، آن عامل مرا بگذارد یا نی‌؟ گفت: بلی بگذارد. گفت: پس من حکم آورده‌ام از پادشاهی که تو به عنایت او حاکمی که مرا بگذاری. گفت: نشان تو کو؟ گفت نشان من این است که: خدای عزّ و جلّ‌ می‌فرماید: وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ‌ وِزْرَ أُخْری‌1 یعنی هیچ کس را به گناه دیگری نگیرند. مأمون متأثّر شد و بگریست و گفت: او را بگذارید که حکمی محکم و نشانی مبرم آورده است. الایة «اَلآله الحکم و هو خیر الحاکمین».⁽¹⁾بیت:

حکمی که آن ز بارگه کبریا بود بالاتر از مقوله‌ی چون و چرا بود

حکمی که صادر است ز دیوان لم یزل خود زهره‌ی مخالفت آن که را بود؟

داستان عمرو لیث و مادر محبوس

آورده‌اندکه: عمرو بن لیث⁽²⁾یکی را به سخن صاحب غرضی محبوس ساخت، مادر آن

کس عرضه داشتی نوشته بر سر راه عمرو بایستاد، چون عمرو برسید، پیرزن به تعجیل کاغذ باز می‌کرد که به دست عمرو دهد، مرکب عمرو تند بود، برمید عمرو متغیر شد. بفرمود تا آن ضعیفه را دور کردند. او از آن‌جا درگذشت، باز عجوزه بر سر راه آمد و بایستاد تا عمرو بازگشت، دیگر باره پیش آمد و تظلّم نمود. عمرو پرسید که این چه کس است‌؟ گفتند: مادر فلان محبوس است. عمرو از او متغیر بود، روی از وی بگردانید و بدو ملتفت نشد. گفت: ای مَلک! حکم تو درباره‌ی پسر بی‌گناه من چیست‌؟ گفت آن که: او را صد چوب بزنند و رویش را سیاه کنند و گرد شهر بگردانند و ندا کنند که هر که در درگه سلطان عاصی شود، سزای وی این باشد. پیرزن گفت که: این حکم تو می‌کنی‌؟ گفت: آری من این حکم می‌کنم. گفت: پس حکم خدا کجا شد که هر حکم تو خواهی کنی‌؟ از هیبت این سخن لرزه بر اندام عمرو افتاد و بی‌هوش شد. چون با خود آمد بفرمود تا محبوس را از زندان بیرون آوردند و خلعت خاص بدو پوشانیدند و بر مرکب خاصه‌ی سلطان سوار کردند و گفت: او را گرد شهر و بازار بگردانید و منادی کنید که هر حکم که خدا کند عمرو بن لیث که باشد که خلاف آن در خاطر گذراند. بیت:

او حاکم است و ما همه محکوم حکم او ما را چه اعتبار بود؟ حکم، حکم اوست

رکنی دیگر، خلوص نیت است در باب رعیت و به نیکوخواهی ایشان مایل بودن. چه نیت پادشاه را در هر باب اثری تمام است، اگر نیت عدل کند، برکت و جمعیت نتیجه دهد و اگر نعوذ بالله به خلاف این باشد، برکت از همه محصول برود و عقد⁽¹⁾

عقد (به کسر عین): قلاده، گردن بند.

در آن کوش تا هر چه نیت کنی نظر در صلاح رعیت کنی

که سلطان اگر نیت بد کند مهم جهانی به هم بر زند

داستان قباد و گاو پیر زن

آورده‌اندکه: پادشاه قباد⁽¹⁾

قباد (غباد) اول پسر فیروز اول از پادشاهان ساسانی (جل‍‌ - 487 - ف 531 م).

و حکیم فردوسی گوید، مثنوی:

هر آن نم کز ابر و بهاران بود از اندیشه‌ی شهریاران بود

چه برگردد اندیشه‌ی پادشاه نیابد زمین نم به وقت از هوا

چه عادل بود شه ز سختی منال که عدل‌اش به است از فراخی سال

داستان بهرام گور و باغبان

و در همین معنی نقل کرده‌اند از بهرام گور⁽¹⁾

بهرام گور: پانزدهمین پادشاه سلسله ساسانی (جل‍‌ - 421 - ف 438 م).

رفت و به زودی بیرون آمد خندان، و قدحی مالامال از آب انار آورده به دست بهرام داد و گفت: ای سوار! عجیب حالتی است که پادشاه ما آن نیت ظلم را تغییر داد و فی‌الحال اثر برکت ظاهر گشت، از یک انار این همه آب حاصل شد. بهرام صورت حال را با پیر در میان نهاد و قصّه‌ی نیت خود و تغییر آن را باز گفت و این سخن از آن ملک دولتمند⁽¹⁾

دولتمند، سعادتمند، بختیار، ثروتمند.

هر شاه که او نیت خود راست کند یابد ز خدا هر آن چه درخواست کند

عدل خوب ترین فضیلت و ظلم زشت ترین، رذیلت است

حکماء فرموده‌اند که: عدل، خوب‌ترین فضیلتی است و ظلم، زشت‌ترین رذیلتی. و نتیجه‌ی عدل، بقای ملک و وسعت مملکت است و معموری خزاین و آبادانی قراء و مداین، و ثمره‌ی ظلم، زوال مملکت است و خرابی ممالک. در وصایای هوشنگ بن سیامک⁽³⁾مذکور است که پسر خود را گفت: ای پسر! باید که آیت ظلم را مطموس⁽⁴⁾و رایت جور را منکوس⁽⁵⁾داری و از ناوک⁽⁶⁾آه مظلومان ستمدیده و ناله‌ی زار محرومان محنت کشیده به پرهیزی که بزرگان گفته‌اند: بیت:

آن‌چه یک پیرزن کند به سحر نکند صد هزار تیر و تبر

و از سوء خاتمت⁽¹⁾

سوء خاتمت: بدفرجامی.

از رعیت شهی که مایه ربود بن دیوار کند و بام اندود

ابله ترین مردم نزد سلطان محمود

ارباب حکمت در این باب مثلی پرداخته‌اند و اهل ظاهر آن را حکایتی ساخته‌اند: سلطان محمود⁽³⁾با ارکان دولت خود گفت که: ابله‌ترین مردمان را پیدا کنید. بزرگان درگاه حکماء و ندماء و زیرکان و خوش‌طبعان را به اطراف و اکناف⁽⁴⁾مملکت فرستادند و ایشان متوجه شده و به استعلام این چنین کسی مشغول بودند و در استکشاف احوال جهّال و احمقان مبالغة می‌نمودند. به آخر شخصی را دیدند بر شاخ درختی برآمده و تبر بر بُن آن شاخ می‌زند تا گسیخته شود. معلوم است که اگر آن شاخ بگسلد، هر آینه آن کس از سر شاخ بلند بر زمین افتد و اگر فرضاً هزار جان داشته باشد یکی را به سلامت نبرد. همه اتّفاق کردند که این کس ابله‌ترین خلق عالم است، او را گرفته نزد سلطان بردند و صورت حال را به موقف⁽⁵⁾عرض رسانیدند. سلطان فرمود که: ازو ابله‌تر نیز کسی هست. گفتند: حضرت سلطان بیان فرمایند. گفت: حاکم ظالم که به جور و تعدّی، رعیت خود را براندازد و خود را بدین واسطه منکوب و پریشان حال سازد. مثنوی:

رعیت چه بیخند و سلطان درخت درخت ای پسر باشد از بیخ سخت

تبر بر بُن آن درختی مزن که بالای شاخش گرفتی وطن

که چون سست گردید بیخ درخت ز پای اندر آید به یک باد سخت

کسی کو جفا و ستم می‌کند یقین است کو بیخ خود می‌کند

حکایت ظالم سمرقند

در امالی خواجه امام که خطیب مدنی گفتندی مذکور است که: در سُغْد سمرقند ظالمی بود خلایق از جفای او در عذاب و از تعدّی بی‌نهایتش در شکنجه‌ی عقاب بود، چون شکایت ظلم و عدوان او بر درگاه آفریدگار عزّ اسمه⁽¹⁾

عزّ اسمه: نامش گرامی است.

تَبغی و للمبغی سهام ینتظر انفذ فی الأضلاع من وخز الإبر⁽²⁾

یعنی: ستم می‌کنی و برای ستمکاران تیرها را مقرر است که در اعضا زودتر از سوزن فرو می‌روند و بزرگی این معنی را برین سیاق نظم فرموده:

هان ای نهاده تیر جفا بر کمان ظلم اندیشه کن ز ناوک⁽³⁾دلدوز در کمین

گر تیر تو ز جوشن⁽¹⁾

جوشن: زره.

و حکیم خاقانی چه زیبا گفته است:

بترس از تیرباران ضعیفان در کمین شب که هرکس ضعف نالان‌تر قوی‌تر زخم پیکانش

بترس از آه مظلومی که بیدارست و خون بارد تو خوش خفته به بالین تو آید سیل بارانش

الحمد لله که به دولت شاه‌زاده‌ی کامکار، برداشته‌ی⁽³⁾حضرت پروردگار، جای آن دارد که جهانیان و ساکنان دیار مرو بلکه تمامی اهالی خراسان از کمال شادمانی سرافرازند، که آثار عدل و انوار فضلش به اقطار جهان رسیده، و فرّاش اقبالش بساط‍‌ شفقت و شادروان⁽⁴⁾عاطفت در بسیط‍‌ گیتی باز کشیده، اعالی از پایداری مملکت او می‌نازند، و اعادی از هیبت تیغ آبدارش می‌گدازند. قطعه:

معین ملّت و دولت ابوالحسن شهنشاهی که باشد رایت قدرش فراز قبّه خضرا

زمین از عدل او تازه زمان از فیض او خرّم رعیت شاد و ملک آباد خلق آسوده از غوغا

زهی دارای⁽⁵⁾دین پرور که بر منشور اقبالش کشیده کاتب حکم ازل طغرای⁽⁶⁾استعلا⁽⁷⁾

همیشه تا بود دوران هماره تا بود گردون بود گردون ترا تابع بود دوران ترا مولا

باب شانزدهم در عفو

اشاره

[1. قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علیکم بالعفو، فان العفو لا یزید العبد إلّا عزّا، فتعافّوا یعزّکم الله.⁽¹⁾

اصول کافی، ج 2، ص 108، ح 5.

و آن ترک عقوبت گنه‌کار است در حال قدرت برو. و این خصلت در فضیلت بر جمله‌ی خصال فایق⁽⁴⁾است و حق سبحانه و تعالی پیغمبر صلی الله علیه و آله خود را بدین صفت امر کرده که: خُذِ الْعَفْوَ؛5 فرا گیر سیرت عفو را و تجاوز کن از گناهی که به نسبت تو کرده باشند و عادت کن. و از این بود که حضرت رسالت‌پناه صلی الله علیه و آله در روز فتح مکه همه صنادید قریش را

که انواع ایذا و آزار بدو رسانیده بودند آزاد کرد که: «انتم الطُّلَقاء»⁽¹⁾

شما آزاد شدگانید.

ما عادت خود بهانه‌جویی نکنیم جز نیکی خلق و نیک خوئی نکنیم

وآنها که به جای ما بدی‌ها کردند ما با ایشان به جز نکوئی نکنیم

حکماء گفته‌اند: هر چند گناه بزرگ‌تر است، فضیلت عفوکننده زیادتر است.

گنهکاری نزد ملکی از ملوک عرب

آورده‌اندکه: یکی از گنه‌کاران نزدیک ملکی از ملوک عرب آمد و حال آن که چند کس را از اقرباء آن ملک کشته بود. ملک گفت: بسی جرئت است که با وجود گناهان بزرگ که از تو به نسبت من و خویشان من صادر شده، از عقوبت من نترسیدی و نزدیک من آمدی! جواب داد که: جرئت من در آمدن به حضرت تو و ناترسیدن از عقوبت تو جهت آن است که می‌دانم که هر چند گناه من بزرگ است، عفو تو از آن بزرگ‌تر خواهد بود. ملک سخن او را پسندیده و گناهان او را عفو کرده و به مواهب عنایتش مستظهر⁽²⁾گردانید. یکی از محرمان ملک ازو سؤال کرد که بر چنین دشمنی قادر شدی و از او انتقام نکشیدی و به سخن او فریفته شدی‌؟ ملک گفت: نه چنین است، با خود تأمّل کردم که گفتم: اگر ازو انتقام کشم، نفس من شاد شود و تسلّی یابد و اگر عفو کنم، دل او شاد گردد و مرا نیک‌نامی دنیا و ثواب عقبی باشد. دانستم‌که، مصرع:

در عفو لذتی است که در انتقام نیست

سخنی از مأمون در عفو

از مأمون خلیفه منقولست که اگر مردمان بدانند که ما را چه لذّتی است در عفو کردن و چه بهجتی⁽¹⁾

بهجت: سرور و شادمانی.

مجرم گر این دقیقه بداند که دم به دم ما را چه لذّتی است ز عفو گناه‌کار

همواره ارتکاب جرایم کند به عمد پیوسته نزد ما گنه آرد به اعتذار

پرسش اسکندر از ارسطو

اسکندر از ارسطو پرسید که: در باب فلان گنه‌کار چه می‌گوئی‌؟ حکیم گفت: ای ملک! اگر گناه نبودی، صفت عفو که بهترین فضیلتی است، از کسی ظاهر نشدی. پس گناه آئینه عفو است و گنه‌کار سبب ظهور آن صفت شده، درباره‌ی او عفو باید کرد که آن معنی به ظهور رسد. بیت:

گناه آئینه‌ی عفو و رحمت است ای شیخ مبین به چشم حقارت گناه‌کاران را

اسکندر گفت: عفو در چه وقت نیکو است‌؟ گفت: در وقت قدرت و ظفر⁽²⁾بر خصم، تا بدان عفو، شکرگزاری ظفر کرده باشد.

ظفریابی پادشاهی بر دشمن

و در حکایت آمده است‌که: پادشاهی بر دشمن خود ظفر یافت و او را اسیر کرده، در معرض عتاب باز داشتند. پادشاه ازو پرسید که: خود را چون می‌بینی‌؟ جواب داد که: خدای تعالی چیزی که دوست می‌دارد، آن عفو است و تو چیزی دوست می‌داشتی که آن ظفر است. پس چون حضرت عزّت ظفری که دوست می‌داشتی به تو ارزانی فرمود و عفوی که

او دوست می‌دارد تو نیز به جای آر. پادشاه این سخن را پسندید و او را آزاد کرد. پس ملوک جهاندار باید که ترک مجازات بدی به نسبت مجرم بر دل بی‌غلّ‌⁽¹⁾

غلّ‌ (به کسر غین و تشدید لام): حقد، کینه، غش، آلودگی.

زابتدای دور عالم تا به عهد پادشاه از بزرگان عفو بود است از فرو دستان گناه

مقرّب مجرم پادشاه

آورده‌اندکه: یکی از مقرّبان پادشاه جرمی کرده و در معرض تأدیب و تعذیب افتاد. روزی آن پادشاه با یکی از خواص درباره‌ی آن مجرم مشاورت کرد و آن شخص گفت: اگر بنده به جای پادشاه بودمی، او را حکم سیاست می‌کردم. شاه گفت: «اکنون چون تو به جای من نیستی، به شکر آن باید کردار من به خلاف کردار تو باشد، من ازو عفو کردم، چه اگر گناه ازو بد نمود، عفو از من نیکی نماید».

گر عظیم است از فرو دستان گناه عفو کردن از بزرگان اعظم است

و هرگاه کسی در گناهانی که ازو صادر شده باشد تأمّل کند و داند که به عفو خدا محتاج است، باید که عفو خود را از گناه‌کار دریغ ندارد تا خدای تعالی نیز عفو خود به وی ارزانی فرماید.

اگر توقع بخشایش خدا داری ز روی عفو و کرم بر گناه‌کاران بخش

عفو الهی باز بسته به عفو پادشاهی

آورده‌اند که: پادشاهی یکی را به عملی فرستاده بود. ازو طوری که پادشاه را ناپسندیده

بود، صادر شد. پادشاه او را عزل کرده، فرمود تا او را در بند کردند و در پای تخت آوردند و آغاز عتاب و خطاب کرد. آن بی‌چاره گفت: ای پادشاه! اندیشه کن که ترا هم فردا در موقف عقاب نزد رب الارباب⁽¹⁾

ربّ‌ الأرباب: پروردگار پروردگاران.

من پیش تو مجرمم تو در پیش خدای گر عفو کنی حق ز تو هم عفو کند

پادشاه را این سخن پسند افتاد، او را بند برداشت و تربیت کرده، بر سر عمل فرستاد. مثنوی:

عفو فرمودن مبارک خصلتی است هر که دارد عفو صاحب دولتی است

دل ز نور عفو روشن می‌شود وز نسیمش سینه گلشن می‌شود

دوست دارد عفو را پروردگار آن چه ایزد دوست دارد دوست دار

و عفو در حدّی از حدود الهی نشاید بلکه در آن محل قهر و غضب به کار آید. مثنوی:

اگر آن جرم را حدّیست شرعی نباید داشت آنجا عفو مرعی

که عفو او در آن اجرای حدّ است بلا را حدّ شرعی همچه سد است

باب هفدهم در حلم

اشاره

[عن امیرالمؤمنین علیه السلام: الحلم غطاء ساتر، و العقل حسام قاطع، فاستر حلل خلقک بحلمک، و قاتل هواک بعقلک:⁽²⁾امیرمؤمنان فرمود: بردباری پرده‌ای است پوشان و خرد

شمشیری است برّان، پس نقصان‌های خلقت را با بردباری‌ات بپوشان و با خرد خویش هوایت را بمیران.

عن رسول الله صلی الله علیه و آله: و الذی نفسی بیده ما جمع شیء الی شیء افضل من حلم الی علم.⁽¹⁾

خصال، ص 22، ح 11.

محمد بن عبیدالله،

قال: سمعت الرضا علیه السلام یقول: لا یکون الرجل عابداً حتی یکون حلیماً:⁽²⁾شنیدم که امام رضا علیه السلام فرمود: انسان عابد نخواهد شد تا آن که بردبار باشد (عابد بودن تنها به عبادت نیست).]

یکی از اخلاق الهی حلم است کما قال الله تعالی: أَنَّ‌ اللّهَ‌ غَفُورٌ حَلِیمٌ‌3 و جمله‌ی انبیاء و اولیاء را از این صفت نصیبی داده تا به قوّت آن سورت⁽³⁾غضب را که مفسد ایمان و پیشرو لشکر شیطان است بشکسته‌اند. و در حدیث آمده‌که: قوی‌ترین شما نه آن کس باشد که مردمان را بیفکند و از پای درآورد، قوی‌تر آن کس است که در حال غضب، خود را بیفکند و مالک نفس خود باشد: نظم:

مردی گمان مبر که به زور است و پر دلی با خشم اگر برائی دانم که کاملی

نه مرد است آن به نزدیک خردمند که با پیل دمان⁽⁴⁾پیکار جوید

بلی مرد آن کس است از روی تحقیق که چون خشم آیدش باطل نگوید

سفارش انجیل به پادشاهان

در کتاب انجیل فرموده که: ملوک را واجب بُوَد که نفس خود را ریاضت دهند به حلم، و رام سازند در فرمان‌برداری تا هر چه بشنوند که خلاف رضای ایشان باشد، در خشم نشوند زیرا که ایشان را قدرت و توانایی هست و زیردستان مطیع ایشانند، اگر خشم زیردستِ‌ حلم نباشد و غضب محکوم بردباری نبود، به هر قولی و فعلی خشم گیرند، هر آینه همه‌ی مردم مستأصل⁽¹⁾

مستأصل: ریشه کن، بیچاره.

بردباری خزینه‌ی خرد است هر که را حلم نیست دیو و دد⁽²⁾است

دیو بند است حلم اگر دانی غضب از دست اوست زندانی

مرد حلیم آن است‌که سیلاب غضب او با آن که کوه شامخ اگر در ممرّ⁽³⁾او افتد؛ بر حذر است او را از جای نتواند برد و نایره‌ی⁽⁴⁾خشم با وجود آن که کره اثیر⁽⁵⁾از التهاب آن در خطر است، در وی تصرّف نتواند کرد. بی مدد حلم، آتش غضب هیچ سلطانی تسکین نیابد و بی معاونت بردباری هیچ حاکمی بار گفت و کوی رعایا برنتابد. پس پادشاه عادل آن است که حلم را زیور روزگار خود سازد و به دستیاری او بنیاد خشم عالم‌سوز را براندازد. مثنوی:

چو حلم اندر آمد غضب گشت پست غضب را همین بردباری شکست

ستون خرد بردباری بود سبک سر همیشه به خواری بود

نگین یاقوت مأمون

از سلیمان ورّاق نقل کرده‌اندکه گفت: روزی در خدمت مأمون بودم، نگینی از یاقوت دیدم طول او مقدار چهار انگشت و در عرض دو انگشت و در صفا و روشنی چون خورشید تابان و ناهید⁽¹⁾

ناهید: زهره، نزدیک‌ترین سیاره به زمین.

حلم سرمایه‌ی کمال بود سبب عزت و جلال بود

حلم شادی فزای هر خجل است مومیایی هر شکسته دل است

نوشیروان از ابوذر جمهر پرسید که حلم چیست ؟

نوشیروان از ابوذر جمهر پرسیدکه: حلم چیست‌؟ گفت: نمک خوان اخلاق است، چه حروف او را برگردانند، ملح⁽⁴⁾شود، چنان‌چه هیچ طعامی بی ملح مزه ندهد و هیچ خلقی بی‌حلم جمال ننماید. نوشیروان گفت: علامت حلیم کدام است‌؟ گفت: حلیم سه نشان دارد:

یکی آن که: اگر ترش‌رو سخت‌گوئی با او سخن تلخ در میان آرد، در برابر آن، جواب شیرین بر زبان راند و اگر به فعل نیز او را برنجاند، به ازاء آن با وی احسان نماید.

با تو گویم که چیست غایت حلم هر که زهرت دهد شکر بخشش

هر که بخراشدت جگر به جفا همچه کانِ‌ کریم زر بخشش

کم مباش از درخت سایه فکن هر که سنگت زند ثمر بخشش

علامت دویم آن است که: در عین آن که آتش خشم زبانه زدن گیرد و صولت⁽¹⁾

صولت: قدرت، سطوت، هیبت.

کیفیت مهمانی امام حسین علیه السلام و ریختن غلام آن حضرت آش را

آورده‌اندکه: روزی نوباوه بوستان ولایت و باکوره‌ی⁽⁴⁾باغستان هدایت سبط‍‌⁽⁵⁾نبی و نجل⁽⁶⁾ولی حسین بن علی رضی الله عنهما با جمعی مهمانان از اشراف عرب بر سر خوانی نشسته بودند، خادمش با کاسه‌ی آش گرم که در دست داشت، به مجلس درآمد و از غایت دحشت⁽⁷⁾پایش به حاشیه بساط‍‌ درآمده، کاسه از دستش بر سر شاه‌زاده افتاد و آش‌ها بر

رخساره‌ی مبارکش فرو ریخت. امام حسین علیه السلام از روی تأدیب نه از راه تعذیب درو نگریست. بر زبان خادم جاری شد: وَ الْکاظِمِینَ‌ الْغَیْظَ‍‌ .⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 134:

وَ الْکاظِمِینَ‌ الْغَیْظَ‍‌ وَ الْعافِینَ‌ عَنِ‌ النّاسِ‌ وَ اللّهُ‌ یُحِبُّ‌ الْمُحْسِنِینَ‌؛ (کسانی که... و خشم خود را فرو نشانند، و از بدی مردم درگذرند (اینان مردمی نیکوکارند) و خداوند نیکوکاران را دوست دارد).

بدی را مکافات کردن بدی بَرِ اهل صورت بود بِخردی

به معنی کسانی که پی برده‌اند بدی دیده و نیکوئی کرده‌اند

بدی را بدی سهل باشد جزا اگر مردی احسِن الی من اسا⁽³⁾

سخترین چیزها

در اخبار آمده که: از حضرت عیسی علی نبینا و علیه الصلوة و السلام پرسیدند که: سخت‌ترین همه چیزها چیست‌؟ جواب داد که: خشم الهی. گفتند: به چه چیز از غضب الهی ایمن توان شد؟ فرمود که: به ترک غضب خویش و حضرت مولوی در مثنوی اشارتی بدین معنی فرموده:

گفت عیسی را یکی هوشیار سر چیست در هستی ز جمله صعب‌تر؟

گفت ای جان! صعب‌تر خشم خدا که ازو دوزخ همی ترسد چو ما

گفت زین خشم خدا چه بود امان گفت ترک خشم خود اندر زمان

ترک خشم و شهوت و حرص آوری هست مردی و رهِ‌ پیغمبری

و بباید دانست که غضب در بسیار مواضع، از حلم بهتر است، چه غضبی که از جهت حرص و طمع یا به واسطه‌ی تکبّر و خویشتن‌داری بود، مذموم است. اما برای اعلام معالم دین مبین و جهت حفظ‍‌ مراسم شرع متین، بسیار ستوده و پسندیده است. مثلاً اگر کسی در خیانت محرمان حرم خویش حلم ورزد، عقلاً و شرعاً و عرفاً مذموم بود و از نظر اهل مروّت ساقط‍‌ شود و چون غیرت؛ بی‌غضبی و خشونتی دست ندهد، کمال مرد در آن است که محلّ‌ حلم و موضع غضب را به نظر صحیح تمیز کند تا هر جا آن‌چه مناسب باشد به کار برد. بیت:

قهر و لطف اندر محل خود نکو است جای گُل، گُل باش، جای خار خار

باب هیجدهم در خُلق و رِفق

اشاره

[1. قال علی بن موسی الرضا علیه السلام باسناده عن النبی صلی الله علیه و آله انّه قال: علیکم بحسن الخلق، فانّ‌ حسن الخلق فی الجنّة لا محالة، و ایّاکم و سوء الخلق، فان سیّ‌ء الخلق فی النار لا محالة.⁽¹⁾

جامع الاخبار، ص 107.

همان.

2) (2) سفاهت: نادانی، بی‌خردی، کم عقلی.

3) (3) عربده: بدخلقی، بدمستی، فریاد.

4) (4) زبون: خوار، بی‌چاره، ناتوان.

5) (5) هر ظرفی می‌تراود آنچه در اوست.

ازو این صفت می‌زاید و از من این صورت می‌آید. من از وی در غضب نمی‌شوم و او از من صاحب ادب می‌شود. من از سخن او جاهل نمی‌گردم و او از خلق و خوی من عاقل می‌گردد. مثنوی:

چون نشوم من ز وی افروخته او شود از من ادب آموخته

من که زدم مایه ده جان شدم این صفتم داد خدا ز آن شدم

خلق نکو وصف مسیحا بود خصلت بد مرگ مفاجا بود

نشانه های خوش خلقی

حکماء گفته‌اند: نشان خوش‌خوئی ده چیز است: اول: با مردمان در کار نیکو مخالفت ناکردن، دویم: از نفس خود انصاف دادن، سیم: عیب کسان ناجستن، چهارم: چون کسی را زلّتی⁽¹⁾

زلّت: لغزش، خطا.

به همه خَلق جهان خُلق پسندیده نمای که سوی خلد بدان راه بر آن خواهد بود

و چه زیبا گفته است:

خوش است عالم آزادگی و خوش خوئی بدین مقام درا گر بهشت می‌جویی

حدیثی در رفق و مدارا

اما رفق سازگاری و مدارا باشد. در خبر آمده که رفق به هیچ چیز نپیوندد الّا که آن را

زینت دهد و ناسازگاری به هیچ کاری مقترن⁽¹⁾

مقترن: نزدیک، همراه.

به شیرین زبانی و لطف و خوشی توانی که فیلی به موئی کشی

جامه زیبای سلاطین

اردشیر بابک⁽²⁾که سریر سلطنت را به زیور حکمت آراسته بود، فرزند خود را دید که جامه‌ی قیمتی پوشیده گفت: ای پسر! سلاطین را جامه‌ای باید پوشید که در هیچ خزانه نباشد و هیچ کس نتواند که مثل آن جامه بپوشد و مثل آن جامه‌ای که تو پوشیده‌ای یافت می‌شود و همه کس می‌تواند پوشید. پسرش پرسید که: اصل آن جامه از چه چیز است‌؟ گفت: تارش از نیکوخوئی و نیکوکاری و پودش از سازگاری و بردباری. اگر کسی درین کلمه تأمل کند، داند که جامع همه اقسام خیرات است. قطعه:

پادشاهان و شهریاران را با همه آفریدگان خدای

کارسازی نکوست در همه وقت سازگاری خوش است در همه جا

فریدون را پرسیدند که: ملازمان⁽³⁾را به چه چیز نگاه توان داشت‌؟ گفت: به ملاطفت و بردباری. گفتند: مشکل‌ها را به چه حل توان کرد؟ گفت: به ملایمت و سازگاری و در این باب گفته‌اند، قطعه:

مهمی که بسیار مشکل بود به رفق مدارا توان ساختن

توان ساخت کاری به نرمی چنان که نتوان به تیغ سنان ساختن

صفت ضروری سلاطین

جمشید⁽¹⁾

جمشید: پسر خورشید، یکی از پادشاهان سلسله داستانی پیشدادی است.

داستان پادشاه مهربان و آشپز

چنان‌چه آورده‌اند که: یکی از ملوک که به سِمَت⁽³⁾رفق و تلطّف موسوم بود، مطبخی⁽⁴⁾خود را گفت که از برای وی فلان نوع از طعام پزد و در آن تکلّف بسیار به جای آورد. مطبخی آن طعام ترتیب داده به انواع دیگر از اطعمه به نظر درآورد. سلطان بر آن طعام که خود فرموده بود، نظر انداخت، مگسی دید در وی، برداشت و بیفکند. آن‌گه لقمه‌ی دیگر در گرفت، مگسی دیگر در وی بود، دور کرد و در لقمه‌ی دیگر هم مگسی دید، دست از آن طعام باز کشید و از طعام دیگر تناول کرد، چون خوان⁽⁵⁾برداشتند، مطبخی را طلبید و گفت: این خوردنی که ساخته بودی، به غایت لذیذ بود، فردا هم از این بساز به شرط‍‌ آن که مگس در وی بسیار نباشد. حاضران از این معنی تعجب نمودند که مطبخی را شرمساری داد و تعذیبی با آن همراه نبود. بیت:

چو در مقابله‌ی جرم لطف بیند کس شود خجل‌زده و این خجالت او را بس

باب نوزدهم در شفقّت و مرحمت

اشاره

کنز العمال، ش 15614.

2) (2) میزان الحکمة، ج 2، ص 1044.

3) (3) کافه: همه.

4) (4) برایا (جمع بریة): آفریدگان.

5) (5) ودایع: امانت‌ها.

6) (6) میزان الحکمه، ج 2، ص 1044، ش 6959 رحم کن که مورد رحمت قرار می‌گیری.

7) (7) دلسوزی به خلق خدا.

در شفقت هر که علم بر فراخت کار خود و جمله‌ی خلقان بساخت

از شفقت هر که سرافراز شد دیده‌ی دولت به رخش باز شد

سعادت آخرت و سلامت دنیا به رحم و اشفاق⁽¹⁾

اشفاق: مهربانی، دلسوزی.

داستان سبکتکین

آورده‌اند که: سبکتکین⁽²⁾پدر سلطان محمود در اوایل حال که در ملازمت سلطان سیمجور⁽³⁾بود، یک سر اسب بیش نداشت و اوقات او به غایت به عسرت می‌گذشت. هر روز به عزم شکار به صحرا رفتی، اگر صیدی به دست آمدی، بدان گذرانیدی. روزی آهویی دید که با بچه‌ی خود در صحرا می‌چرید، سبکتکین اسب برانگیخت، آهو بگریخت و بچه‌ی او خرد بود با مادر نتوانست گریختن, از مادر باز ماند. سبکتکین بچه را بگرفت و دست و پایش بربست و در پیش زین نهاد و راه شهر برگرفت. آهو که بچه‌ی خود را گرفتار دید، بازگشت و در پی می‌دوید و فریاد می‌کرد و می‌نالید. سبکتکین را بر وی رحم آمد، دست و پای آهو بچه را بگشاد و او را به صحرا سر داد. مادر آمد و او را پیش گرفت و روی به آسمان کرد و به زبان بی‌زبانی مناجات کرد. مصرع:

آنی که زبان بی‌زبانان دانی

سبکتکین دست تهی به شهر باز آمد، شبانه حضرت رسالت‌پناه صلی الله علیه و آله را به خواب دید که با وی می‌گوید که: ای سبکتکین! به واسطه‌ی آن شفقت و مرحمت که از تو در وجود آمد و به جهت آن کرم و مهربانی که در حق آن بیچاره‌ی زبان بسته کردی، به حضرت حق تعالی تقرّبی تام یافتی و ما از تو خشنود شدیم. حق سبحانه تعالی تو را شرف پادشاهی

کرامت فرمود. باید که بر بندگان خدا به همین نوع شفقّت و مرحمت به جای آوری و درباره‌ی رعیت خود طریق مرحمت فرو نگذاری. بزرگی فرموده که: چون به واسطه‌ی شفقت بر حیوانی پادشاهی این جهان فانی یابند، اگر به جهت مرحمت که بر انسانی نمایند، سلطنت ملک باقی یابند، هیچ غریب و عجیب نباشد.

دست رعایت ز رعیت مدار کار رعیت به رعایت سپار

مرحمتی کن که جگر خسته‌اند در کرم لطف تو دل بسته‌اند

سخن حکما

و حکماء گفته‌اند که: یکی از آثار شفقت سلطان آن است که چنان رعیت را دوست دارد که پدر فرزند را، و هر چه بر خود نپسندد بر ایشان نپسندد تا ایشان نیز مال و جان از وی دریغ ندارند و هر چه دارند فدای وی کنند و همه‌ی همّت خود را بر درازی عمر وی و زیادتی دولت او گمارند و چندان‌چه او را رحم و شفقّت بر خلق بیشتر باشد، حق سبحانه و تعالی را نظر رحمت بر او بیشتر بود. مثنوی:

به بخشائی به بخشایند بر تو دری از غیب بگشایند بر تو

اگر رحمت ز حق داری تمنّا تو هم بر دیگران رحمی بفرما

وصیت اردشیر به فرزند خود

اردشیر بابک پسر خود را وصیت کرد که: ای فرزند! جهد کن تا به شفقّت عام و مرحمت مالاکلام⁽¹⁾

مالاکلام: آنچه در آن مجال سخن گفتن نباشد.

دل‌های ایشان را به خود راه دهند، دیگر همه چیزها در پی دل می‌روند و چون دوستی پادشاه در دل رعیت جای گرفت، در هیچ چیز با وی مضایقه نمی‌کنند. بیت:

ملک معنی طلبی پیروی دل‌ها کن لشکرت گر نبود ملک مسلّم نشود

و دیگر از شفقت‌ها آن است که چندان‌چه تواند مردمان را به زراعت و عمارت تحریص⁽¹⁾

تحریص: حریص گردانیدن، راغب ساختن به چیزی.

دستور نوشیروان به عامل خود

آورده‌اند که: نوشیروان عادل به عامل خود نشان⁽²⁾نوشت که اگر در ولایت تو یک قطعه زمین نامزروع ماند، بفرمایم تا ترا بر دار کشند. و حکمت در این آن است که فایده‌ی پادشاه از خراج باشد، و خراج وقتی بسیار شود که مملکت آبادان بود و آبادانی مملکت نبود الا به زراعت، و تا با رعیت مسامحه نکنند و آثار شفقت در حق ایشان به ظهور نرسانند، زراعت میسر نشود.

مملکت معمور خواهی خلق را معمور دار وز سر ایشان بلای ظالمان را دور دار

سلطان ابوسعید خدا بنده و امرای وی

در زمان سلطان ابوسعید⁽³⁾خدابنده، امرای او با رعایا زیادتی می‌کردند و به مصادره⁽⁴⁾مال از ایشان می‌گرفتند. روزی سلطان با امراء گفت که: من تا امروز جانب رعیت می‌گرفتم، بعدالیوم این رعایت را برطرف می‌کنم، اگر مصلحت است بیایید تا همه را

غارت کنیم و هیچ چیز از امتعه و غیر آن برایشان نگذاریم اما به شرط‍‌ آن که دیگر از من علوفه و مرسوم نطلبید و اگر بعد از این یکی از شما این نوع التماس از من کند، او را به سیاست⁽¹⁾

سیاست: سزا دادن، عقوبت کردن، تنبیه نمودن.

شنیدم از بزرگان سخن سنج که سلطان را رعیت بهتر از گنج

کز آن خرج ار شود آخر سر آید و زین هر لحظه دخلی نو درآید

و از جمله‌ی شفقت‌ها آن است که هر روز باید که بار عام⁽²⁾دهد و به خود تفحص⁽³⁾حال دادخواه کند تا هر کس سخن خود با وی گوید و او به نفس خود بر کما هی احوال مظلوم وقوف یابد که بوّاب و حجّاب نتوانند به غرض و طمع بر کسی حکم کردن.

نامه نوشتن اکابر حرمین به ناصر خلیفه

آورده‌اندکه: اکابر حرمین به ناصر⁽⁴⁾خلیفه نوشتند که خلافت تو را نزیبد و سلطنت تو را نشاید که نایبان و متعلّقان تو بر مردم ظلم می‌کنند و انواع جور و ستم از ایشان صادر

می‌شود. و او در جواب نوشت که: من از این که شما فرموده‌اید، خبر ندارم. ایشان دیگر باره جواب نوشتند و پیغام فرستادند که: عذر تو از گناه بدتر است. بزرگان گفته‌اند که: آن‌چه تو را جواب باید داد، به دیگری حواله مکن، مهمّات رعایا بر ذمّه خود گرفته‌ای، تو را به وقت سوال از عهده جواب بیرون باید آمد، بی‌خبری و غفلت در میان چه کار دارد و این عذر از تو، که خواهد شنید و که قبول خواهد کرد؟ بزرگی گفته که: در ولایتی که تعلق به من دارد، اگر پلی ویران باشد و رمه‌ی گوسفندان بر آن بگذرد و پای گوسفندی به سوراخی فرو رود و المی به وی برسد، فردای قیامت از من خواهند پرسید و مرا از عهده‌ی آن بیرون می‌باید آمد هر که منصب سلطنت قبول کند و پای تمکن بر سریر حکومت نهد، به ادای حقوق این امر قیام باید کرد و حفظ‍‌ حدود و رسوم آن از روی شفقت و مهربانی و مرحمت و نیک‌خواهی رعیت به جای باید آورد. نظم:

فراز تخت حکومت نشستن آسان نیست در آن مقام بسی احتیاط‍‌ باید کرد

مرادِ عاجز محنت رسیده باید داد غم فقیر مشقت کشیده باید خورد

باب بیستم در خیرات و مبرّات

اشاره

[1. عن ابی حمزة الثمالی، قال: سمعت اباجعفر علیه السلام یقول: إنّ‌ من أحبّ‌ عبادالله الی الله لمن حبّب الیه المعروف و حبّب الیه فعاله.⁽¹⁾

کافی، ج 4، ص 25، ح 3.

2

. قال ابوعبدالله علیه السلام: انّ‌ من بقاء المسلمین و بقاء الاسلام أن تصیر الأموال عند من یعرف فیها الحق، و یصنع المعروف، و إنّ‌ من فناء الاسلام و فناء المسلمین أن تصیر الاموال فی ایدی من لا یعرف فیها الحق، و لا یصنع فیها المعروف.⁽²⁾

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: حقیقتاً از ماندگاری (جامعه) مسلمانان و ماندگاری (دین مقدس) اسلام است که ثروت و اموال نزد کسی باشد که حق (هزینه) در آن اموال را بشناسد، و کارهای نیک (و عام المنفعه) انجام دهد. و به راستی (برعکس) از نابودی اسلام و نابودی (جامعه) مسلمانان این است که مال و دارایی در دست کسی باشد که حق (هزینه) در آن اموال را نشناسد، و کارهای خوب انجام ندهد.]

تمهید⁽¹⁾

تمهید: مقدمه چینی، آماده کردن.

هر که خیری کرد چون محمل بدان عالم کشید روح او را هر زمان فیض دگر خواهد رسید

و هر عاقل هوشیار که به صیقل انابت، رنگ غفلت از آینه‌ی خاطر بزداید و بداند که جاه دنیا و مال و متاع آن بر صدد زوال و انتقال است، هر آینه این معنی را در خواهند یافت که حاصل آیندگان و روندگان این سرای فانی جز یادگاری باقی نخواهد ماند و هر عمارتی عالی و موضعی شریف که از طبقات ملوک و امراء و ارکان دولت و توانگران هر مملکت واقع شده، اثر آن بر جراید روزگار بر صفحات ادوار لیل و نهار⁽⁶⁾ثبت و مسطور

است و نام ایشان نزد همه‌ی ارباب عقل و نقل بلکه پیش اکثر اصاغر⁽¹⁾

اصاغر: کوچک‌ها.

چون نمی‌ماند جهان بی‌قرار نام نیکو به که ماند یادگار

خصوصاً رقم مبانی خیر به هیچ نوعی از الواح⁽³⁾ایام محو نمی‌شود و حدیث بقاع خیر که از متقدّمان واقع شده به تسلسل⁽⁴⁾و عنعنه⁽⁵⁾به سمع متأخّران می‌رسد: «انّ‌ آثارنا تدلُّ‌ علینا».

کسری نماند و قصّه ایوان او بماند نعمان برفت و ذکر خورنق⁽⁶⁾هنوز هست

بزرگان گفته‌اند که: چون همای تأیید و توفیق از آشیان وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ7 سایه‌ی دولت بر فرق کامکاری افکند و باز بلند پرواز مواهب ربّانی از فضای فیض جاودانی جلوه‌ی مساعدت فرموده بر ساعد سعادتمندی آرام گیرد لایق حال او آن است که صحایف احوال خود را به ارقام إِنْ‌ أَحْسَنْتُمْ‌ أَحْسَنْتُمْ‌ لِأَنْفُسِکُمْ‌8 بیاراید و زاد سفر آخرت از تقدیم خیرات

و مبرّات و ترتیب باقیات صالحات که عبارت از خیر عام و صدقه جاریه است، مهیا کند تا ذکر «نعم» و شکر «کَرَم» او به اطراف و اکناف عالم رسیده در هر زمانی بر هر زبانی ثنا و آفرین او جاری باشد.

برین رواق زبرجد⁽¹⁾

ایوان سبز یا آبی، کنایه از آسمان است.

سه عمل باقی پس از مرگ

و در حدیث آمده که: چون آدمی به منزل آخرت رود، همه عمل‌ها ازو منقطع شود الا سه چیز: یکی: صدقه جاریه، دویم: علمی که مردم بدان نفع گیرند. سیم: فرزند صالح که او را دعای خیر کند،⁽²⁾و صدقه‌ی جاریه عبارت از بقعه‌ای خیر باشد که مردم بدان منتفع شوند چون: مسجد و مدرسه و خانقاه و پل و رباط‍‌ و دارالشفاء⁽³⁾و حوض و مانند آن. پس از والیان خطّه‌ی سلطنت و تخت‌نشینان بارگاه خلافت چنان زیبد که معمار همّت ایشان اولاً تعمیر مساجد و تأسیس معابد که اشارت إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ‌ مَنْ‌ آمَنَ‌ بِاللّهِ‌4 در شأن آن واقع شده سعی نماید. چه در حدیث آمده که هر که برای خدا مسجدی بنا کند، حق سبحانه و تعالی برای او خانه‌ای در بهشت بنا کند.⁽⁴⁾و مساجد کهنه را نیز تجدید کردن همین حکم دارد و بعد از عمارت مسجد، امام و مؤذّن تعیین باید نمود و اسباب معیشت ایشان را مهیا باید ساخت تا از روی فراغت به مهم خود قیام توانند نمود و به جهت طلب قوت از اقامت این امر باز نمانند. و دیگر مدارس مرتفع بنا باید کرد و مدرسان

افادت نصاب⁽¹⁾

افادت نصاب: مقام مفید.

ساختن پل در حدیث

چه در اخبار آمده که: هر که پلی بنا کند بر راهی تا مسلمانان بگذرند، خدای عزّوجلّ‌ گذشتن صراط‍‌ را بر وی آسان می‌کند. و عمارت حوض‌های بزرگ و حفر⁽⁷⁾چاه‌ها در راه‌ها و محل‌ها که آب کمی می‌کند، سبب ایمنی باشد از تشنگی قیامت.

بهترین صدقه

و منقول است که: یکی از صحابه به حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله عرض کرد که می‌خواهم برای روح مادر خود خیر کنم و صدقه بدهم مرا در آن‌چه می‌فرمایید. گفت: بهترین صدقه آب است. آن صحابه چاهی بخرید و بر مسلمانان وقف کرد و ثواب آن را به روح مادر بخشید. دیگر تعمیر مشاهد مبارکه و ترویج مزارات⁽¹⁾

مزارات: زیارت‌گاه‌ها.

خیر کن یا دلیل خیری باش تا ترا هم در آن ثواب دهند

و آن‌که در باب خیرات اطنابی⁽¹⁾

اطناب (به کسر همزه): دراز کردن سخن.

ساختن رباط باعث آمرزش

آورده‌اند که: یکی از بزرگان را که ودیعت حیات به موکل اجل سپرده بود⁽³⁾و رخت از این مرحله‌ی فانی به سرای جاودانی برده، در خواب دیدند و از حالتی که بعد از وفات وی را واقع شده بود پرسیدند. فرمود که مدتی که در شکنجه عذاب گرفتار بودم و در چنگال عقاب عقوبت می‌فرسودم، ناگاه پروانه‌ی⁽⁴⁾نجات از دیوان⁽⁵⁾کَرَم الهی برسید و حق سبحانه و تعالی گناهان مرا بیامرزید. سائل از وی استفسار نموده بود که هیچ دانستی که سبب آمرزش چه بود و به چه وسیلت صورت خلاصی روی نمود؟ جواب داد که: آری، در بیابانی رباطی ساخته بودم، مگر درویشی در گرمکاه روز به سایه‌ی آن رباط‍‌ پناه آورده بود و زمانی استراحت کرده، چون مشقت بر او به راحت مبدّل گشته بود، از روی نیاز زبان به دعا گشوده و برین وجه گفته که: خدایا! بانی این موضع را بیامرز. فی الحال تیر دعای او به نشانه‌ی اجابت رسیده، مرا بیامرزیدند و از حفره‌ی جحیم⁽⁶⁾به روضه‌ی نعیم رسانیدند. بیت:

هر چند به روی کار در می‌نگرم نیکی است که نیک است و دگرها همه هیچ

باب بیست و یکم در سخاوت و احسان

اشاره

[1. قال رسول الله صلی الله علیه و آله: السّخیّ‌ قریب من الله قریب من الناس، قریب من الجنّة بعید من النار، و البخیل بعید من الله، بعید من الناس، بعید من الجنّة، قریب من النار.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 71، ص 355، ح 17.

سخاوت، سبب نیک نامی و احسان، موجب دوست‌کامی⁽⁴⁾و خجسته فرجامی است و هیچ صفت آدمیان را خصوصاً اشراف و امجاد⁽⁵⁾ایشان را به از جود و سخا نیست. بیت:

شرف مرد به جود است و کرامت به سجود هر که این هر دو ندارد عدمش به ز وجود

درخت سخاوت در بهشت

در خبر آمده که: سخا درختی است در بهشت و به حقیقت نهالی است بر کنار جویبار خوشنودی حق سبحانه و تعالی رسته و شاخ آن با سرافرازی به اعلی علّیین پیوسته،

شکوفه‌ی او نیک نامی دنیا است و میوه‌ی او کرامت و فضیلت عقبی. بیت:

این سخا شاخی است از باغ بهشت وای آن کین شاخ را از کین بهشت⁽¹⁾

بهشت (از هِشتن به کسر هاء) فرو گذاشتن.

از حکیمی پرسیدند که: عیبی که جمیع هنرها بدو مخفی ماند چیست‌؟ جواب داد که: بخل. باز سوال کردند که: هنری که همه عیب‌ها بپوشد کدام است‌؟ گفت: سخا. بیت:

هنر سخا است دگر جمله دست افرازند⁽²⁾ اگر ترا به هر انگشت خویش صد هنر است

و به یقین بباید دانست که تا مال را از قید امساک⁽³⁾مطلق⁽⁴⁾نگردانند، توسن⁽⁵⁾مفاخر و معالی به قید در نیاید. مثنوی:

تجربه کردم ز هر اندیشه‌ای نیست نکوتر ز سخا پیشه‌ای

خاص ز بهر کرم آمد درم بر گذر قافله اینک کرم

اسکندر از ارسطو پرسیدند که: سعادت دین و دنیا در چه چیز است‌؟ گفت: در جود و کرم، اما سعادت دین آن است که حق سبحانه و تعالی می‌فرماید: مَنْ‌ جاءَ بِالْحَسَنَةِ‌ فَلَهُ‌ عَشْرُ أَمْثالِها6 هر که یک حسنه بیارد او را ده حسنه کرامت کنم. مثنوی:

آن که ترا توشه‌ی ره می‌دهد از تو یکی خواهد و ده می‌دهد

بهتر از این مایه ستانیت نیست سود کن آخر که زیانیت نیست

اما سعادت دنیا آن است که مرغ دل خلق را به حکم «الانسان عبید الاحسان»⁽¹⁾

الإنسان عبدالاحسان. انسان بنده احسان است. غرر الحکم، ص 385، ش 8771.

داستان سپهسالار لشگرکش وخسروپرویز

در اخبار آمده که خسروپرویز⁽³⁾را سپهسالاری بود که به لشکرکشی و دشمن‌کشی معروف و مذکور و به متانت رأی و قوت عزم،⁽⁴⁾در اطراف مملکت موصوف و مشهور، مقرّب ملک و عمده‌ی ممالک بودی. خسرو پرویز از تدبیر و صواب‌دید او عدول ننمودی.

ازو تازه بُد کلش خسروی به بازوی او پشت دولت قوی

وقتی صاحب خبران⁽⁵⁾به سمع مَلِک رسانیدند که سپه سالار شما سر از جاده‌ی فرمان‌برداری انحراف خواهد ورزید و سبیل عناد و عصیان و طریق سرکشی و طغیان مسلوک خواهد داشت، پیش از آن که صورت عصیان، از قوّت به فعل آید، به تدارک و تلافی آن اشتغال باید نمود.

علاج واقع پیش از وقوع باید کرد دریغ سود ندارد که رفت کار از دست

خسرو از این سخن اندیشه‌مند شد گفت: اگر او عنان عزیمت از روی مخالفت به

طرفی از اطراف مملکت بگرداند، بسیاری از اعیان لشکر و سران سپاه با او راه موافقت پیش گیرند و یمکن که از آوازه‌ی یاغی شدن او قصوری در ارکان مملکت پدید آید و از دبدبه طاغی⁽¹⁾

دبدبه: طاغی شدن، سر و صدای سرکشی.

مبادا برآرد به بیداد سر که در ملک پیدا شود شوروشر

پس با خواص دولت و مشیران⁽³⁾مملکت در این باب مشاورت فرمود، رأی همگان بر آن اتفاق افتاد که او را بند باید. کرد خسرو بر حسن تدبیر ایشان آفرین گفته، روز دیگر امیر را طلب نموده به موضعی بالاتر از معهود او نشانید و ذکر محامد و مفاخر و سیرت‌های ستوده و خصلت‌های پسندیده‌ی او بر زبان گذرانید و از نفایس خزاین و نقود و دفاین خویش، زیاد از استحقاق وی بدو عطا نمود. مشیران نیکورأی که صلاح و صواب در بند کردن او دیده بودند، در محل فرصت عرضه داشتند که: سبب تخلف از مقرّر عزیمت⁽⁴⁾همایون چه بود؟ تبسم کرد و گفت: من رأی شما را خلاف نکردم و از عزم خود انحراف نورزیدم، شما گفته بودید که: او را بند باید کرد. من خواستم که او را به محکم‌ترین بندی مقید سازم و هیچ قیدی قوی‌تر از قید احسان ندیدم، و دیگر تأمل نمودم که محل هر قیدی را عضوی معین است و بندی که بر یک عضو افتد پیداست که چه نوع بندی باشد. خواستم که بندی بر دلش نهم که دل سلطان است و تمام اعضا و جوارح تبع وی‌اند، و چون اصل به قیدی مقید گردد، هر آینه تمام اعضا و جوارح که تابع اویند بسته گردند و دیگر بند آهنین بر عضوی که نهند، به سوهان سوده گردد و بند کَرَم و احسان که بر دل نهادند به هیچ چیز فرسوده نشود. در امثال آمده که: مرغ وحشی را به دام توان گرفت و آدمی را به احسان و انعام صید توان کرد.

کَرَم پیشه کن کآدمی زاده صید به احسان توان کرد و وحشی به قید

عدو⁽¹⁾

عدو: دشمن.

چو دشمن کَرَم بیند و لطف و جود نیاید ازو هیچ بد در وجود

هم‌چنان‌که به خاطر خسرو رسیده بود، آتش مخالفتش به آبی که از سرچشمه‌ی احسان پادشاهی مترشّح شد، فرو نشست و بیخ نهال کینه، از زمین سینه به قوّت سرپنجه‌ی کرم سلطانی به کلّی منقطع گشت و بعد از آن چون بندگان صافی نیت، به خلوص طویت⁽²⁾کمر جان سپاری بر میان خدمت کاری بسته، بقیه‌ی عمر از منهج فرمان‌برداری روی بر نتافت.

زآن نوازش‌گری که یافت ازو بعد از آن روی بر نتافت ازو

و در این باب این رباعی بسیار نیکو افتاده. رباعی:

با هر که کرم کنی از آن تو شود و آن در همه وقت مدح‌خوان تو شود

با دشمن خویش اگر سخاوت ورزی شک نیست که یار مهربان تو شود

و از فضیلت جود یکی آن است که: دل‌های خلایق؛ جوان‌مردان را دوست دارند، هر چند که از احسان ایشان بهره‌ای بدیشان نرسیده باشد. مثلاً اگر مردم خراسان شنوند که در عراق مرد کریم و جوان‌مردی است، همه او را دوست خواهند داشت و برو آفرین خواهند گفت. بلکه اگر کریمی را که در قید حیات نباشد یاد کنند، همه کس ثنای او گویند، چنان‌چه حاتم طائی⁽³⁾را که در تاریخ تألیف این رساله که سنه‌ی نهصد و هفت

است، از وفات او قریب نهصد و چهل و پنج سال گذشته، هنوز بهار ذکرش به ریاحین آفرین آراسته است و چمن نیک‌نامیش به پیرایه‌ی ثنا و تحسین پیراسته.

نماند حاتم طائی ولیک تا به ابد بماند نام بلندش به نیکویی مشهور

پادشاهان سه کشور حاتم را می آزمایند

آورده‌اند که: چون آوازه‌ی جوان‌مردی حاتم طایی جزیره عرب را تا دارالملک⁽¹⁾

دارالملک: پایتخت.

ابر دریا دل ز دست جود او در انفعال مال عالم زیر پای همت او پایمال

پس هر یک از ایشان به طریقه‌ای با او سلوک کردند اولاً والی شام خواست که او را بیازماید، کس فرستاد و از وی صد شتر سرخ موی سیاه چشم بلند کوهان طلبید و مثل این شتر در وادی عرب نادر⁽⁶⁾باشد و اگر یافت شود به غایت گران‌بها بود، فی الواقع این نوع شتران در آن وقت در رمه‌ی⁽⁷⁾حاتم نبود، چون کسِ‌ پادشاه شام به حاتم رسید و پیغام

والی را گذرانید، حاتم دست قبول بر سینه نهاد و در جواب آن سمعاً و طاعتاً⁽¹⁾

سمعا و طاعته: شنیدنی و فرمان برداری (یعنی می‌شنوم و فرمانبردارم).

به هر چه امر بود چاکریم و خدمت‌کار به هر چه حکم شود بنده‌ایم و دولت‌خواه

پس ایلچی⁽²⁾را به منزل نیکو فرود آورد و اسباب ضیافت⁽³⁾چنان‌چه فراخور حال او بود مهیا گردانید و بفرمود تا در قبایل عرب منادی کردند که هر کس که مثل این شتر آرد، به بهای تمام از وی بخرم و به میعاد دو ماه دیگر بها بدو رسانم. بدین طریق صد شتر سرخ موی سیاه چشم بلند کوهان قرض کرد و به سلطان شام فرستاد. چون ملک شام بر این حال اطلاع یافت، انگشت تعجّب به دندان تحیر گرفته، فرمود که: ما اعرابی را بیازمودیم و او به واسطه‌ی ما خود را به وام انداخت، پس همان شتران را به متاع مصر و شام بار کرده، به دست همان ایلچی باز گردانید. چون شتران را با بار نزد حاتم آوردند، باز منادی فرمود که هر که شتری به من داده است، بیاید و همان شتر خود را با آن‌چه بار دارد بگیرد و ببرد. پس فرمود تا آن صد شتر را با بار خود به خداوندان شتر دادند و هیچ چیز را برای خود باز نداشت. خبر به سلطان شام رسید و گفت: این همه مروّت نه حد آدمی‌زاد است و سخاوت مر حاتم را مسلم داشت. بیت:

آوازه‌ی سخاوت و احسان حاتمی آخر در این جهان به عبث برنیامدست

و دیگر عظیم الروم که او را هرقل گفتندی، چون دبدبه جود حاتم را شنید متفحّص⁽⁴⁾اخبار و متجسّس⁽⁵⁾احوال وی گشت و به سمع وی رسانیدند که حاتم مرکبی دارد بادپای و بارگی⁽⁶⁾جهان‌پیمای چون تیر خدنگ دور دَو و چون عمر گرامی زودَرو و اسبی که به گرم

رَوی به آتش دم مشابهت زده و از تیزگامی با باد طریق همراهی سپرده. مثنوی:

چو اشک عاشقان گلگون خوش‌رو جهان پیماتر از شبدیز⁽¹⁾

شبدیز: شب مانند، شبرنگ، و نام اسب خسروپرویز که سیاهرنگ بود و از همه اسب‌ها چهار وجب بلندتر.

به وقت حمله برق آسا جهنده به گاه پویه چون صرصر⁽²⁾دونده

قیصر وزیر خود را گفت که: خبر سخاوت حاتم در عرب و عجم فاش شده وصیت جوان‌مردی و مروّتش از قاف تا قاف⁽³⁾فرو گرفته و من شنیده‌ام که بدین صفت اسبی دارد، می‌خواهم که نقد⁽⁴⁾او را بر محک اعتبار بیازمایم و صورت دعوی او را در محکمه معنی امتحان نمایم و کس از پی آن مرکب به قبیله‌ی طی فرستم تا حالات سخاوت او را معلوم کنم. مثنوی:

من از حاتم آن اسب تازی نژاد بخواهم گَرو مکرمت کرد و داد

بدانم که در وی شکوه مهیست و گر رد کند بانگ طبل تهیست

پس ایلچی به جهت آن مرکب با تحف و هدایا که لایق حاتم باشد فرستاد و اندک زمانی را رسول ملک روم به قبیله طی رسیده در حوالی منازل حاتم نزول نمود، قضا را مقارن رسیدن ایلچی ابری پدید آمد و باران و برف باریدن گرفت. حاتم مهمان را دلداری

تمام نموده، به منزل شایسته فرود آورد و فی الحال بفرمود تا آن اسب را بکشتند و طعامی مهیا کردند و نزد مهمان آوردند. بعد از فراغت طعام اسباب استراحت آماده ساخته حاتم از خیمه بیرون رفت و آن شب از هیچ نوع سخنی نگذشت. علی‌الصّباح⁽¹⁾

علی الصباح: هنگام صبح، بامدادان.

من آن باد رفتار دلدل شتاب ز بهر شما دوش کردم کباب

که بد ظلمت ابر از پیش و پس به سوی رمه ره نمی‌یافت کس

به نوعی دگر روی وراهم نبود جز آن بر در بارگاهم نبود

مروت ندیدم در آیین خویش که مهمان بخسبد دل از جوع ریش

مرا نام باید در اقلیم فاش دگر مرکب نامور گو مباش

پس اسبان تازی و تبرکات حجازی جهت سلطان روم فرستاد. رسول را نیز از تحفه‌های آن دیار بهره‌مند ساخته به خوب‌تر وجهی روانه کرد. چون قیصر از فحوای حال خبر یافت، صفت انصاف پیش آورد و گفت که: آیین مروّت و قاعده‌ی فتوّت حاتم را مسلّم است.

توان گفت کامروز نبود به عالم جز او شهریار دیار مروّت

زروی جوان‌مردی و مهربانی برو ختم شد کار و بار فتوّت

حسادت پادشاه یمن بر حاتم

و دیگر حاکم یمن پادشاهی بود که صفت کَرَم و سخاوت برو غالب و خصلت احسان و مروت برو مستولی، همواره مواید⁽¹⁾

مواید (جمع مائده): سفره.

چو دست جود بخشش برگشادی ز عالم رسم خواهش بر فتادی

می‌خواست که جز نام و کرم او بر زبان‌ها مذکور نشود و غیر از صفت جود و سخای وی در اطراف عالم مشهور نگردد و بدین سبب هر که پیش او صفت حاتم کردی، آتش غضبش اشتغال نموده به ایذای وی اشتغال فرمودی و گفتی: حاتم مرد صحرانشین است و از جمله‌ی رعیت ولایت من نه او را رتبه‌ی مملکت‌داری و نه منصب فرمان‌گذاری و نه قوّت جهان‌گیری و نه بازوی کشورگشائی. بیت:

نه او را خزانه است نی تخت و تاج نه باجش کسی می‌دهد نی خراج

پیداست که از دست او چه کَرَم آید و به اسب و گوسفند و شتری چند که او دارد، چه مقدار کرم نماید. من آن‌چه در سالی حاصل حاتم باشد، در روزی به سائل می‌دهم و صد برابر خوان او در یک چاشت پیش مهمانان می‌نهم. مصرع:

ببین تفاوت ره از کجا است تا به کجا

القصّه:⁽¹⁾

القصه: در وقتی گویند که خواهند مطلب را ا جمالا بیان کنند، و سخن را به پایان رسانند.

دَرِ ذکر حاتم کسی باز کرد دگر ره ثنا گفتن آغاز کرد

ملک یمن از آن برنجید و عرق حسدش در حرکت آمده با خود اندیشه کرد که هیچ‌گونه زبان اهل زمان از ذکر حاتم خاموش نیست و صفت نیکوکاری و مهمان‌داری او بر دل مردمان فراموش نی. پس همان بهتر که به دستیاری ملّاح⁽²⁾فکر، کشتی عمر او را به غرقاب فنا افکنم و به مددکاری استاد اندیشه، رقم نام او را از لوح زندگانی محو گردانم: بیت:

که تا هست حاتم در ایام من به احسان نخواهد شدن نام من

عیار مأمور به کشتن حاتم می شود

⁽³⁾ و در پای تخت او عیارپیشه‌ای⁽⁴⁾بود که برای یک درم، کمر صد خون ناحق را میان بربستی و به امید اندک فایده‌ای شیشه‌ی دل بسیار کسان را به سنگ جفا بشکستی. بیت:

چو چشم نازنینان بود خونریز چو زلف خوب‌رویان فتنه‌انگیز

القصّه شاه یمن او را طلبیده به مواعید⁽¹⁾

مواعید (جمع میعاد): زمان وعده، وعده‌گاه.

ز در درا و شبستان ما منوّر کن

آن عیار به خوش‌خویی و دل‌جویی، بسته‌ی آن جوان شده، روی به منزل آن جوان نهاد و از آن جوان رسم ضیافت و شرط‍‌ مهمان‌داری بر وجهی تقدیم افتاد که هرگز آن عیار را در خاطر خطور نکرده و در ضمیر او نگذشته، میزبان لحظه به لحظه تکلّفی⁽⁷⁾دیگر می‌نمود و مطعومات⁽⁸⁾گوناگون و مشروبات⁽⁹⁾رنگارنگ ترتیب می‌فرمود: بیت:

هر نفسی بر سر خوانش نگر خوردنی خوب‌تر از یکدیگر

و مهمان ساعت به ساعت به دل آن جوان را تحسین می‌کرد و به زبان ثنا و آفرین می‌گفت. شعر:

تبارک الله⁽¹⁾

تبارک الله: خدا مبارک کند.

بدین منوال تا شب تیره به پایان رسید و صبح روشن‌روی از افق مشرق آغاز طلوع کرد. میهمان با دیده‌ی گریان وداع میزبان را میان⁽²⁾دربست و به زبان نیاز مضمون این بیت جگرسوز جان‌گداز ادا می‌کرد و می‌گفت:

دلم می‌سوزد از داغ جدائی چه بودی گر نبودی آشنایی

جوان به مبالغه‌ی بسیار درخواست می‌کرد که دو سه روزی اینجا اقامت نمایی و مرد عیار به انواع عذرها متمسک شده، می‌گفت:

نیارم⁽³⁾شد البته اینجا مقیم که در پیش دارم مهمّی عظیم

جوان گفت: مرا تشریف محرمیت ارزانی دار و مهمّی که هست، با من در میان آر، شاید که مددی توانم کرد و همراهی به جای توانم آورد. میهمان چون دل‌نوازی و جوان‌مردی از وی مشاهده کرده بود، با خود تأمل نمود که این مهمّ‌ کلی که مرا در پیش است، بی امداد چنین یاری و بی‌دستیاری از این‌گونه مددکاری سرانجام نخواهد یافت که مردی با مروّت و کارساز و دل‌جویی غریب‌نوازست هیچ به از آن نیست که پرده از روی کار بردارم و او را یار و محرم خود ساخته روی به ساختن این مهم آرم. مثنوی:

یک گل مقصود ازین بوستان چیده نشد بی مدد دوستان

دامن یاری گرت افتد به دست فارغ و آزاده توانی نشست

کار تو از یار مکمل شود مشگلت از هم نفسان⁽¹⁾

هم‌نفس: رفیق، هم کلام.

عیار راز خود را بیان می کند

پس اول جوان را به جهت اخفا آن سوگند داد و بعد از مبالغه‌ی بسیار و تأکید بی‌شمار، سرّ خود را با او در میان نهاد و گفت: شنوده‌ام که در این نواحی حاتم نام کسی هست که لاف جوان‌مردی می‌زند و دعوی احسان و مردم‌نوازی می‌کند. شاه یمن را ازو دغدغه‌ای در دل و خدشه‌ای⁽²⁾در خاطر هست و من مردی پریشان روزگارم و معاش من از دزدی و عیاری می‌گذرد و درین ولا⁽³⁾سلطان ولایت یمن مرا طلبیده، وعده‌ی مال و متاع فراوان فرموده، به شرط‍‌ آن که حاتم را پیدا کرده، به قتل آورم و سر او را به تحفه، نزدیک ملک برم، و من به ضرورت وجه معیشت این صورت را قبول کرده بدین قبیله آمده‌ام، نه حاتم را می‌شناسم و نه منزل او راه می‌برم، از درویش‌نوازی و فقیرپروری تو عجیب و غریب نباشد که حاتم را به من بنمایی و در قتل او شرط‍‌ مددکاری به جای آری تا من از عهده‌ی عهدی که کرده‌ام بیرون آمده باشم و به دولت تو از مواعید⁽⁴⁾شاه یمن بهره‌مند شده به مرادی رسم. چون این سخنان را حاتم استماع نمود، بیت:

بخندید و گفتا که حاتم منم سر اینک جدا کن به تیغ از تنم

ای مهمان برخیز و پیش از آن که متعلّقان⁽¹⁾

متعلقان: وابستگان.

چو حاتم به آزاد کی سر نهاد جوان را برآمد خروش از نهاد

عیار فی الحال در پیش حاتم به زمین افتاد و بوسه بر دست و پای او می‌داد و می‌گفت: مثنوی:

اگر من گلی بر وجودت زنم نه مَردَم اگر دم ز مردان زنم

دو چشمش ببوسید و در بر گرفت و ز آن‌جا طریق یمن برگرفت

حاتم اسباب راه او از زاد و راحله⁽²⁾تهیه نموده، او را روانه کرد. عیارپیشه بعد از قطع راه پیش پادشاه آمد و صورت حال به عرض رسانید. ملک یمن از روی کرم طبیعی منصف شد و از راه آزادگی و جوان‌مردی معترف گشت که کرمی در این مرتبه حدّ هیچ کس را از عالمیان نیست و سخاوتی بدین مثابه،⁽³⁾مقدور هیچ یک از آدمیان نی. بیت:

هست جوان‌مرد درم صد هزار کار چو با جان فتد آن‌جاست کار

دست راست حاتم سالم مانده

در کتاب جواهرالامارة آورده که چون حاتم وفات کرد، او را دفن کردند. قضا را قبر او در محلی واقع شده که ممرّ⁽⁴⁾سیلی بود، وقتی از اوقات بارانی عظیم بارید، سیلی هایل⁽⁵⁾

بیامد، نزدیک بود که قبر حاتم را ویران کند. پسرش خواست که تا قالب او را به موضع دیگر برد که از این آفت ایمن باشد، چون سر تربت او باز کردند، دیدند که همه اعضا و اجزای او از هم فرو ریخته الّا دست راست او که به هیچ نوع تغییری نداشت. مردم ازین حال متعجب شدند و از چنان صورتی شگفت ماندند. پیری صاحب‌دل در میان نظاره‌گیان⁽¹⁾

نظاره‌گیان: بینندگان.

دولتیان رخ ز جهان تافتند دولت باقی ز کرم یافتند

پیرایه سلطنت در عزّت و آن در خوار داشتن زر است

و از حکیمی پرسیدند که: پیرایه‌ی سلطنت چیست‌؟ گفت: در عزّت زیستن. گفت: عزت را چگونه توان نگاه داشت‌؟ گفت: به خوار داشتن زر هر که زر در نظر او خوار است، همه کس او را عزیز و مکرّم دارند، هر که زر را عزیز و مکرّم دارد همگنان او را خوار و بی‌مقدار شمارند. بیت:

مال از بهر آن به کار آید تا ز بهر تنت سپر گردد

هر که تن را فدای مال کند مال و تن عرصه‌ی خطر گردد

هر کریمی که خوار دارد زر هر زمانی عزیزتر گردد

زر بده آبروی حاصل کن خاک تا در کف تو زر گردد

ثنای ابوالمحسن شاهزاده

والحمدلله‌تعالی که آئین سخاوت و مروّت، و قوانین احسان و فتوّت،⁽¹⁾

فتوّت: جوانمردی.

معین الملک و الدوله ابوالمحسن⁽⁶⁾که جود او چو ابر نوبهاری عالمی را تازه می‌سازد

زانعام و عطا و مرحمت نزدیک آن آمد که رسم احتیاج از عرصه عالم براندازد

نامه‌ی جود حاتم طی دفتر سخاوت معن بن زائده⁽⁷⁾را رقم محو برکشیده. قطعه:

کیخسرو⁽⁸⁾زمان و فریدون⁽⁹⁾روزگار هم شهریار عدلی و هم پادشاه جود

عدلت نظام عالم و حلمت قوام ملک جودت پناه سائل و دستت پناه جود

حق سبحانه و تعالی منشور احسان شامل او را به توقیع: وَ هُوَ مُحْسِنٌ‌ فَلَهُ‌ أَجْرُهُ‌ عِنْدَ رَبِّهِ‌1 موشّح داراد، و نشان انعام کاملش به طغرای وَ کَذلِکَ‌ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ‌2 موقّع⁽¹⁾و مزین گرداناد.

باب بیست و دوم در تواضع و احترام

اشاره

[1. عن معاویة بن عمار، عن ابی‌عبدالله علیه السلام قال: سمعته یقول: ان فی السماء ملکین موکلین بالعباد، فمن تواضع لقد رفعاه و من تکبر وضعاه.⁽²⁾معاویة بن عمار می‌گوید: از حضرت صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: در آسمان دو فرشته گماشته شده‌اند به بندگان پس هر کس فروتنی کند (مقام) او را بالا می‌برند، و هر کس کبر بورزد (مقام و مرتبه) او را پایین آورند.

تواضع سبب رفعت است چه در حدیث آمده که من تواضع لله، رفعه الله.⁽⁴⁾یعنی هر که فروتنی نماید برای خدای تعالی، خدا او را بردارد و درجه‌ی او را بلند گرداند: بیت:

تواضع تو را ارجمندی دهد ز روی شرف سربلندی دهد

وصیت نصربن احمد سامانی به پسر خود

نصر بن احمد⁽¹⁾

نصر بن احمد (جل‍‌ - 261 ه. ق خلع 275).

تواضع می‌دهد از روشنائی بسی بیگانگان را آشنایی

تواضع هر که دارد سرفراز است به روی او در اقبال⁽⁵⁾باز است

تواضع آن است که کسی مقدار خود را از مقدار دیگران کم‌تر بیند، پس عزّت و حرمت خود بر طرف نهاده، دیگران را عزیز و محترم سازد و از این معنی کسی اجتناب می‌نماید که شرف ذات و علوّ قدر او در معرض اشتباه مانده باشد.

فامّا آنکه فی نفس الامر⁽¹⁾

فی نفس الأمر: در واقع.

تواضع ز گردن فرازان نکوست گدا گر تواضع کند خوی اوست

و از این‌جا معلوم می‌شود که تکبر از خصایص ناقصان و ساقطان⁽³⁾است و غرض ایشان از آن، پوشیدن نقصان خویش. اما به حقیقت قبایح خود را ظاهر می‌گردانند. چه کبر آدمی را خوار و بی‌مقدار می‌سازد. شعر:

تا توانی به گرد کبر مگرد متکبر بری⁽⁴⁾ز کبر نخورد

گر تو بی کبر و بی ریا باشی خاص درگاه کبریا باشی

و تواضع از همه کس زیبا نماید و از اهل دولت زیباتر، زیرا که پیرایه‌ی بزرگی تواضع است.

آمدن ابن سماک به مجلس هارون

آورده‌اند که: ابن سماک⁽⁵⁾به مجلس هارون الرشید⁽⁶⁾آمد، هارون از برای او برخاست و تعظیم کرد. ابن سماک گفت: ای خلیفه! تواضع تو در پادشاهی بزرگ‌تر است از پادشاهی

تو. هارون گفت: سخنی نیکو گفتی، زیادت کن. گفت: هر که او را حق سبحانه و تعالی مال و جمال و بزرگی دهد و او به مال با بندگان حق سبحانه و تعالی مواسات و احسان کند و در جمال خود پارسایی ورزد و در بزرگی تواضع نماید، حق تعالی او را از مخلصان مقرّب نویسد. هارون دوات و قلم طلبید و به دست خود این سخنان را بنوشت و آن نوشتن نیز از علامت تواضع خلیفه بود. مثنوی:

زیرکان آزموده اند بسی بر تواضع زیان نکرد کسی

از تواضع بلند گردد نام وز تواضع رسیده‌اند به کام

متواضع بزرگوار بود مظهر لطف کردگار بود

و تواضع و احترام درباره اشراف انام چون سادات عظام و علمای اعلام و مشایخ کرام اعتباری تمام دارد و موجب ارتفاع لوای دولت متواضع باشد.

حکایت محمد بن حسن شیبانی

امام محمد بن حسن شیبانی رحمه الله نزدیک رشید آمد، رشید او را تعظیم بسیار کرد چنان‌چه بر پای خاست و او را بر جای خود بنشاند و چون برخاست، چند قدم به رسم مشایعت با وی برفت. یکی از جمله خواص او گفت: با چنین تواضع که خلیفه نمود، مهابت⁽¹⁾

مهابت: بزرگی و شکوه.

قدری که به تعظیم کسان کاسته گردد مردی به چنان قدری کی آراسته گردد

احترام امیر اسماعیل سامانی به عالم

آورده‌اندکه: اسماعیل سامانی⁽¹⁾

اسماعیل فرزند احمد (جل‍‌ - 279 ه. ق - 297).

و یکی از علامات تواضع، میل کردن است به صحبت صلحا و علمای دین و درویشان صاحب یقین نه جماعتی که خود را به صورت علمای ربانی و مشایخ حقانی به خلق نمایند⁽²⁾و به طمع حطام⁽³⁾فانی، سخنان حق را به زیور خوشامد بیارایند، بلکه به صحبت کسی باید رفت که کاره صحبت مردم باشد و به کسی اعتقاد باید کرد که نخواهد که کسی او را اعتقاد کند.

حکایت عبدالله طاهر حاکم خراسان

آورده‌اندکه: چون عبدالله طاهر⁽⁴⁾به حکومت خراسان آمده، در نیشابور نزول فرمود، اعیان و اشراف به سلام وی آمدند. بعد از یک هفته فرمود که هیچ کس مانده باشد در این شهر که بر ما سلام نگفته و نپرسیده‌؟ گفتند: هر که در این شهر اسمی و رسمی دارد شما را پرسیده و به مجلس شما رسیده الّا دو درویش که هر یک از ایشان در گوشه نشسته‌اند و

دیده از مشاهده بر روی این وآن بسته‌اند و از غوغای خلق باز رسته‌اند و به معتکفان ذکر حق پیوسته‌اند. مثنوی:

معتکفان حرم کبریا شسته ز دل صورت کبر و ریا

دیده نَه و کون مکان در نظر بال نَه و هر دو جهان زیر پر

ملک نَه و نوبت شاهی زده تخت در ایوان آلهی زده

عبداله پرسید که: این دو تن کیانند؟ گفتند: احمد حَرْب⁽¹⁾

ر. ک: تذکرة الأولیاء، ج 1، ص 218.

به دیوار آورد و در وی ننگریست. عبدالله پیش وی آمد و روی بر خاک قدم وی نهاد و مناجات می‌کرد که الهی! این مرد به رضای تو مرا که بنده‌ای بدم، دشمن می‌دارد و من به رضای تو او را که بنده‌ی نیکی است دوست می‌دارم، به حرمت آن دشمنی و این دوستی که برای توست، که این بد را در کار آن نیک کن. هاتفی آواز داد که: سر بردار که گناه تو را در کار طاعت او کردیم و چنین گفته‌اند: مثنوی:

اگر چه ما بدان روزگاریم و لیکن نیکوان را دوست داریم

چه باشد گر بدان را در قیامت به نیکان بخشد از راه کرامت

رفتن سلطانی به دیدن درویشی

آورده‌اندکه: یکی از سلاطین به دیدن درویشی رفت، آن درویش فی الحال سجده به جای آورد. وزیر پادشاه پرسید که: ای درویش! این چه سجده است‌؟ گفت: سجده شکر. دیگر باره سوال کرد که: برای چه شکر کردی‌؟ گفت: خدای را سپاس کردم برای آن که سلطان را نزد من آورد و مرا نزد او نبرد که آمدن شاهان نزد درویشان عبادت است و رفتن درویشان به درگاه شاهان معصیت، پس چون سلطان را طاعتی حاصل شد و معصیتی از من صادر نگشت، محل شکرگزاری و سپاس‌داری باشد. مثنوی:

اگر دم ز درویش پر سیی زنی قدم را ز رفعت به کرسی زنی

کسی کاستعانت به درویش برد اگر بر فریدون زد از پیش برد

باب بیست و سیم در امانت و دیانت

اشاره

[1. عن رسول الله صلی الله علیه و آله: من خان امانة فی الدنیا و لم یردّها الی اهلها، ثمّ‌ ادرکه الموت مات علی غیرملّتی، و یلقی الله و هو علیه غضبان.⁽¹⁾

میزان الحکمه، ج 1، ص 215، ح 1502.

به امانتی خیانت کند و آن را به صاحبش برنگرداند تا مرگش فرا رسد، بر غیر دین من مرده است، و خدا را دیدار می‌کند در حالی که بر وی خشمگین است.

همان، ص 214، ح 1488.

2) (2) تصنیف غررالحکم، ص 219، ش 4310.

3) (3) همان، ص 251، ش 5235. کسی که امانتدار نیست ایمان ندارد (یعنی کسی که در مال، آبرو، ناموس مردم خیانت می‌کند ایمان ندارد).

ناپسندیده نهد و به زبان بهتان و دروغ گوید و دست به آزار مسلمانان دراز کند، هر آینه در امانت الهی خیانت نموده باشد و سخن ربّانی را نشنوده که یا أَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللّهَ‌.1 مثنوی:

ای شده ز ایمان و امانت بری دین تو فارغ ز دیانت گری

ترس نداری که فنائیت هست شرم نداری که خدائیت هست

و سلاطین را بعد از محافظت این امانت‌ها، حفظ‍‌ امانتی دیگر لازم است.

یعنی ملاحظه‌ی احوال رعایا که ودایع حضرت خالق البرایا⁽¹⁾اند و اگر در محافظت ایشان تقصیری رود، خیانت به ارکان امانت راه یابد.

حکما گفته‌اند که: اگر پادشاهی، عاملی ظالم را به عمل فرستد و مهم رعیت به جباری⁽²⁾ستمکار حواله کند علامت خیانت است در حق رعیت چه ستمکاره را بر ضعفا و عجزه مستولی ساختن، چنان باشد که شبانی گوسفندان به گرگ دادن. مثنوی:

ستمکاره گرگیست با دار و گیر رعیت همه گوسفندی حقیر

چو بسپردی این گوسپندان به گرگ فتادند اندر بلای بزرگ

و دیگر، ملاحظه‌ی دیانت لازم است⁽³⁾و دیانت؛ محافظت امانتی است که میان بنده و خدای باشد و کسی بدان اطلاع نیابد مگر بعد از اظهار آن و صیانت قانون دیانت، موجب سعادت هر دو سرای بلکه سبب حصول رضای خداست. بیت:

در دیانت کوش تا دنیا و دین گیرد فرو غ بی دیانت را نه دنیا بر مراد است و نه دین

و همیشه مردم متدین، مکرّم باشند و نزد همه کس عزیز و محترم.

داستان انوشیروان و همسایه کریمش

آورده‌اند که: در اول زمان نوشیروان که هنوز رایت⁽¹⁾

رایت: درفش، پرچم.

به احسانش فقیران شاد گشته ز بند احتیاج آزاد گشته

پیوسته خوان انعام⁽²⁾بگستردی و خاص و عام را به مهمانی آوردی، چون آوازه‌ی او به مردی برآمد وصیت او به جوان‌مردی در افواه و السنه افتاد، نوشیروان جهت امتحان، لباس بازرگانان پوشیده، به خانه‌ی او رفت و میزبان او را نشناخته، چنان‌چه عادت او بود، طریق به تکلّف نگاه داشت و از دقایق مروّت و لوازم ضیافت هیچ نکته فرو نگذاشت و او را در صفّه‌ای⁽³⁾آورد که پنجره‌ی او در باغ انگور بود و انگورهای لطیف رسیده بر تاک‌ها می‌نمود، آن‌جا صحبت داشتند و میزبان چندان تکلّف کرد که نوشیروان در تعجب شد. در آخر مجلس گفت: ای خواجه! من مرد بازرگانم و به آوازه‌ی فتوت و جوان‌مردی تو، ترا تصدیع⁽⁴⁾داده‌ام، آن‌چه درباره تو از کرم و احسان شنیده بودم، مصرع:

چون بدیدم هزار چندانی

اکنون می‌روم بر من حکمی فرمای که برای تو چه تحفه فرستم و چه هدیه ترتیب

نمایم. میزبان گفت: ای خواجه! به دولت تو همه اسباب مهیاست، چون پرده‌ی حشمت⁽¹⁾

حشمت: شرم و حیا.

از دیانت کار می‌یابد نظام وز امانت مرد کامل می‌شود

بی تکلّف از تدین خلق را دولت دارین حاصل می‌شود

داستان امیر بلخ وکشاورز پیر

آورده‌اندکه: پسر امیر بلخ روزی به تماشا بیرون آمده بود، گذرش بر دیوار پستی افتاد، نگاه کرد، پیری دید زنّاری⁽⁴⁾بر میان بسته و بیلی در دست گرفته، درخت می‌نشاند.

امیرزاده، جوان مغروری بود، گفت: ای پیر! درختی که از میوه‌ی آن نخواهی خورد، چرا می‌نشانی‌؟ پیر گفت: دیگران کاشتند، ما خوردیم، ما نیز بکاریم تا دیگران بخورند، شاید ما نیز بخوریم. امیرزاده مبالغه⁽¹⁾

مبالغه: اصرار.

درختانش همه بالا کشیده بریشان میوه‌های خوش رسیده

زبالای درختانِ‌ سرافراز نواخوان گشته مرغان خوش آواز

امیرزاده را آن باغ بسیار خوش آمد، عنان باز کشیده، از مرکب پیاده گشت و در باغ درآمد. پیری دید زنّاربند که در آن باغ می‌گشت. پیر چون امیرزاده را دید، نشناخت و امیرزاده نیز پیر را ندانست. پیر طبقی از میوه‌های لطیف چیده پیش آورد. امیرزاده آغاز خوردن کرد و در اثنای خوردن، قدری به دست پیر داد که در تناول با ما اتّفاق نمای. پیر میوه را به دست یکی از ملازمان که ایستاده بودند داد و گفت: مرا از این میوه نشاید خوردن. امیرزاده گفت که: چرا ازین نخوری‌؟ گفت: به جهت آن که وقتی که من این درختان را می‌نشاندم، پسر امیر بلخ بدین‌جا رسید و مرا در نشاندن درخت توبیخ⁽²⁾کرد که عمری گذرانیده و به لب گور رسیده‌ای، چه امَل و امید دور دراز داری که در این سنّ‌ درختی که چند سال دیگر میوه خواهد آورد، می‌کاری‌؟ من جواب سخن او را گفتم، او به طلاق سوگند خورد که: تو از میوه‌ی این باغ نخواهی خورد. من از حرمت آن که شاید زنده و کدخدا بوده، میوه‌ی این باغ نمی‌خورم تا طلاق واقع نشود و من از عهده‌ی دیانت بیرون آمده باشم. جوان گفت: ای پیر! آن امیرزاده منم و آن سوگند، من خورده بودم. از

بهر این دیانت که ورزیدی، وزارت خود را به تو تفویض⁽¹⁾

تفویض: واگذار.

گر علوّ قدر خواهی از دیانت رخ متاب با تو گفتم گفتنی، و الله اعلم بالصواب⁽³⁾

باب بیست و چهارم در وفا به عهد

اشاره

[1. عن امیرالمؤمنین علیه السلام: الکریم اذا وعد وفی، و اذا توعّد عفی.⁽⁴⁾امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: (انسان) بزرگوار هرگاه وعده بدهد به وعده خود وفا می‌کند، و هرگاه تهدید کند می‌بخشد.

وفاکارِ جوان‌مردان صاحب کمال است و حسن عهد از خصال بزرگان ستوده حال، رخساره‌ی هر عهدی که آرایش از خال وفا یابد، مرغ دل هیچ کس گردن از رشته دام محبّت او برنتابد. حق سبحانه و تعالی فرمود که: الآیه یا أَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ؛1 (ای مؤمنان وفا کنید به عهدهایی که با یکدیگر می‌بندید).

و جای دیگر می‌گوید که: وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ‌ بِعَهْدِکُمْ‌؛2 (وفا کنید به عهد من، [یعنی: عهدی که با من بستید] تا وفا کنم به عهد شما [یعنی: خدای جزای خیر در عوض آن به شما دهد]).

و در حدیث آمده که:

«لا دین لمن لا عهد له؛⁽¹⁾کمال دین‌داری نیست کسی را که را رعایت عهد نکند». بیت:

نیست بَرِ مردم صاحب نظر خدمتی از عهد پسندیده‌تر

دست وفا در کمر عهد کن تا نشوی عهد شکن جهد کن

حضرت اسماعیل صادق الوعد

روزی اسمعیل علی‌نبینا و علیه‌السلام با دوستی همراه افتاده، می‌رفتند تا به درِ خانه‌ی آن دوست رسیدند. اسماعیل علیه السلام را گفت: من همراهی ترا دوست می‌دارم، وعده کن با من که در این موضع بنشینی تا من به خانه درون روم و مهمی دارم بسازم و فی الحال بیرون آیم و اسماعیل علیه السلام وعده کرده و آن‌جا بنشست. آن مرد به خانه درآمد، او را مهمّ‌ کلی روی نمود، وعده‌ی خود و اسماعیل علیه السلام را فراموش کرد، و در خانه به کار خود مشغول شد و خانه‌ی او راهی دیگر داشت، از آن‌جا بیرون رفت. بعد از سه روز بدان موضع باز آمد، اسماعیل علیه السلام را بر در خانه‌ی خود نشسته دید، گفت: ای ثمره‌ی شجره‌ی خلت⁽²⁾و

ای پسر پدر ملت! این‌جا چه نشسته‌ای‌؟ گفت: از آن وقت که به وعده‌ای مرا این‌جا نشانده‌ای نشسته‌ام و دیده‌ی انتظار بر راه معاودت تو نهاده‌ام. گفت: چون من نیامدم تو چرا نرفتی‌؟ گفت: وعده کرده بودم، روا ندانستم که خلاف وعده کنم و اگر مدت‌ها نیامدی، من این‌جا می‌نشستم و از سر این کوی نمی‌رفتم. لاجرم حق سبحانه و تعالی در (کلام) خود او را بدین نوع صفت (اشارت) کرد که الآیة إِنَّهُ‌ کانَ‌ صادِقَ‌ الْوَعْدِ؛1 (او پیغمبر راست وعده درست عهد [بود]). بیت:

از عهده‌ی عهد اگر برون آید مرد از هر چه گمان بری فزون آید مرد

آن را منگر که ذو فنون آید مرد در عهد وفا نگر که چون آید مرد

و بعد از آن که وفا به عهد خلق پسندیده است هر آینه به عهد خدای پسندیده‌تر باشد.

داستان عهد بستن خواجه ی بیمار

در حکایات الصالحین آمده که: خواجه‌ای غلامی پارسا و خداترس داشت، ناگاه این مرد بیمار شد، عهد کرد با خدای تعالی که: اگر ازین بیماری شفا یابم، این غلام را آزاد کنم. حق سبحانه و تعالی او را شفا داد. خواجه دل در غلام بسته بود، او را آزاد نکرد. دیگر باره بیمار شد، غلام را گفت: برو طبیب را بیار تا مرا علاج کند. غلام بیرون رفت و درآمد. خواجه گفت: طبیب کو؟ گفت: طبیب می‌گوید که: او مخالفت من می‌کند، بدان‌چه می‌گوید وفا نمی‌کند، من او را علاج نمی‌کنم. خواجه متنبّه شد و گفت: ای غلام! طبیب را بگوی که از مخالفت برگشتم و از نقض عهد توبه کردم و بعد از این؛ مصرع:

اگرم سر برود از سر پیمان نروم

غلام گفت: ای خواجه! طبیب می‌گوید که: اگر تو صفت وفا پیش آری، ما نیز شربت شفا ارزانی داریم. خواجه غلام را آزاد کرد و فی الحال شفا یافت. بیت:

اگر به عهد محبت وفا کنی با خلق ز روی لطف و کرامت وفا کند با تو

عهد پادشاه

آورده‌اندکه: پادشاهی را مهمّی صعب⁽¹⁾

صعب: سخت و دشوار.

یکی از امرا گفت: ای دیوانه! مال بی‌حدّست و سپاهی بی‌برگ و نوا. دیوانه روی از آن کس برتافت و گفت: ای ملک! تو به آن کسی که نذر و عهد کرده‌ای، دیگر کار داری یا نی‌؟ اگر دیگر بار با او کار خواهد بود، به عهد خود وفا کن و اگر با او کار نداری، محتاج او نخواهی شد، هر چه خواهی بکن. پادشاه بگریست و همه‌ی اموال بر فقرا و مساکین قسمت کرد. مثنوی:

هر که را دیوانه خوانی، عاقل است هر که عاقل نیست او دیوانه است

چو محتاج خواهی شد آخر بدو متاب از وفاداری خویش رو

کسانی که فرمان روا گشته‌اند مکرم ز حسن وفا گشته‌اند

وفاداری آئین شاهنشهی است غم عهد خوردن زکارآگهی است

و حسن عهد از هیچ کس چنان خوب نمی‌نماید که از سلاطین. زیرا که سخن ایشان به مسامع⁽¹⁾

مسامع: گوش‌ها.

وصایای هوشنگ

در وصایای هوشنگ مذکور است که: ای فرزند! از نقض عهد و خلاف وعده، اجتناب کن که شآمت⁽²⁾آن زود به تو می‌رسد. بیت:

دست وفا در کمر عهد کن تا نشوی عهد شکن جهد کن

و ملوک را خود از عهده‌ی عهد سلطنت بیرون آمدن از جمله لوازم است.

مبالغه افراسیاب در شناسائی احوال ظالم و مظلومان

آورده‌اند که: افراسیاب⁽¹⁾

افراسیاب: شخص ترسناک، در داستان‌های ایرانی نام پادشاه توران که مدت‌ها با ایران مشغول جنگ بود، و در زمان کیخسرو گرفتار و کشته شد.

خلاف وعده نیاید ز اهل دین و دیانت

پادشاهی از حکیمی پرسید که: مرد را کدام صفت عزیز می‌گرداند؟ گفت: به وعده وفا کردن و یکی از فضایل حُسن عهد، آن است که بقای جهان بدان بازبسته است، زیرا که مدار عالم بر سلطنت است و مدار سلطنت بر لشکر، و ملوک عالم خزاین خود را بر حشم و لشکر بدان امید صرف می‌کنند که به هنگام خروج دشمن وفا نمایند. اگر رسم وفا برافتد، بر هیچ کس از سپاهیان اعتماد نماند و ارکان ملک خلل پذیر شود و دیگر در سودا و معاملات و زراعات و تجارات بسی عقود و عهود واقع است که اگر به وفا نرسد، نسق⁽⁴⁾و نظام جهان محو و نابود گردد، پس از طریق وفا روی بر نباید تافت و به صحبت وفاداران باید شتافت. مثنوی:

میل کسی کن که وفایت کند جان هدف تیر بلایت کند

بهر چنین دوست که جانی بود دوستی جان ز گرانی بود

جان که ازو به به جهان یار نیست هیچ نیرزد چو وفادار نیست

یار توان یافت به گیتی بسی لیک وفادار نیابی کسی

صحبت آن کس که به صدق و صفاست دامن او گیر که اهل وفاست

وفاداری ابراهیم حاجب

در تاریخ ولایت خراسان مذکور است که: در آن وقت که یعقوب لیث به نیشابور رسید، محمد طاهر⁽¹⁾

محمد بن طاهر بن عبدالله بن طاهر، آخرین امیر طاهری است که از سال 248 تا 259 سلطنت کرد، و در این سال به دست یعقوب لیث صفاری دستگیر و زندانی شد، و قلمرو حکومت او ضمیمه سلطنت یعقوب گردید.

من نه آنم که سر از خط‍‌ وفا بردارم ور چو سازند جدا چون قلمم بند ز بند

یعقوب گفت که: تو لایق آنی که تربیت کنند و مستحق آنی که مهم ترا تمشیت⁽²⁾دهند. آفرین باد بر وفاداران

پس او را از جمله مردم به قبول و اقبال اختصاص داد و آن‌ها را که به نفاق، جانب ولی نعمت خود را فرو گذاشته بودند، به انواع عقوبات و تعذیبات عرضه تلف ساخت. شعر:

کسی که حق نشناسد، ازو امید بِبُر کسی که نیست وفایش بدو مکن پیوند

زحسن عهد به عالم اگر علم گردی لوای رفعت تو بگذرد ز چرخ بلند

باب بیست و پنجم در صدق

اشاره

جامع الاخبار، ص 148.

صدق راست‌گویی و راست‌کاری است، و راستی سبب ایمنی و رستگاری باشد. قطعه:

راستان رسته‌اند روز شمار⁽³⁾ جهد کن تا از آن شمار شوی

اندرین رسته⁽¹⁾

رسته: گروه.

و بزرگان گفته‌اند: سخن از آن فراخ‌تر است که گوینده را پای بیان در سنگ خلاف آید و تا گل صدق در چمن سخن بوی برخورداری می‌دهد، نفس ناطقه⁽²⁾را دسته‌ی خاری به دروغ بر بستن نشاید. شعر:

زبان پاک را حیفست بسیار که از لوث دروغ آلوده سازی

اگر پا بر نداری از ره صدق سر از گردون گردان بر فرازی

سخن یکی از بزرگان دین

یکی از بزرگان دین فرموده که: بر تقدیری که دروغ گفتن را خوف عقاب، و راستی را امید ثواب نبودی، بایستی که عاقل از دروغ احتراز کردی و به جانب راستی میل نمودی، از آن که دروغ، مرد را خوار و بی‌مقدار گرداند. ییت:

از کجی افتی به کم و کاستی از همه غم رستی اگر راستی

وصیت مسترشد به فرزند خود

آورده‌اندکه: مسترشد⁽³⁾خلیفه، در وصیت‌نامه‌ای به پسر خود نوشته بود که اگر خواهی که مردم از تو بترسند، باید که دروغ نگویی که مردم دروغ‌گوی بی‌مهابت بُوَند و اگر چه

هزار شمشیر برای محافظت ایشان در گرد ایشان باشد، یعنی اگر هزار تیغ برهنه در کوکبه‌ی دولت کسی می‌زنند، و شمشیر زبانش جواهر صدق ندارد در نظر مردمان هیچ شکوهی نیارد. مثنوی:

تو در کار خود راستی بر به کار که هم رسته گردی و هم رستگار

بود گر چه مردم بسی کج خرام⁽¹⁾ به آخر شود راستان را غلام

اگر چند باشد کمان سخت گیر به آخر تواضع کند پیش تیر

راستی نجات بخش

آورده‌اند که: حجّاج ظالم،⁽²⁾جمعی را سیاست می‌کرد، چون نوبت به یکی از ایشان رسید، گفت: ای امیر! مرا مکش که حقی بر تو ثابت کرده‌ام. حجّاج گفت: تو را بر من چه حق است‌؟ گفت: فلان دشمن، ترا وقیعت⁽³⁾و غیبت می‌کرد و به نسبت تو سخنان فحش می‌گفت، من او را منع کردم و از دشنام تو باز داشتم. حجّاج گفت: برین سخن گواهی داری‌؟ گفت: دارم. به اسیری دیگر اشارت کرد که او در آن مجمع حاضر بود. آن کس گفت: آری راست می‌گوید، من شنودم که او آن کس را از سُبّت⁽⁴⁾و غیبت تو منع می‌کرد. حجّاج گفت: تو آن‌جا بودی، چرا با او مشارکت و موافقت ننمودی در منع دشمن من‌؟

گفت: من تو را دشمن می‌داشتم، بر من لازم نبود که طرف تو رعایت کردمی. حجاج گفت که هر دو را آزاد کردند؛ یکی را به سبب حق وی، و یکی را به جهت صدق وی. و این مثل در میان مردم پیدا شد: «ان کان الکذب ینجی فالصدق أنجی»: اگر دروغ کسی را می‌رهاند، راست از آن رهاینده‌تر است. مثنوی:

راستی آن‌جا که علم بر زند یاری حق دست به هم بر زند

راستی خویش نهان کس نکرد بر سخن راست زیان کس نکرد

راستی آور که شوی رستگار راستی از تو ظفر از کردگار

چون به سخن راستی آری به جای ناصر گفتار تو باشد خدای

چنانچه کذب آب‌روی را می‌برد، مزاح و هزل⁽¹⁾

هزل: شوخی، سخن غیرجدی.

مکن فحش و دروغ و هزل پیشه مزن بر پای خود زنهار تیشه

اگر شاهی، برد هزل آبرویت وگر ماهی، کند چون خاک کویت

دیگر غیبت کردن از ذوی الاقتدار،⁽¹⁾

ذوی الاقتدار: قدرتمندان.

غیبت کس تا بتوانی مگوی ز آن که برد غیبت تو آبروی

گوش منه بر لب غیبت‌گران تا تو هم انباز⁽²⁾نباشی در آن

باب بیست و ششم در انجاج حاجات

اشاره

[1. قال ابوعبدالله علیه السلام: قضاء حاجة المؤمن خیر من عتق الف رغبة و خیر من حملان ألف فرس فی سبیل الله.⁽³⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود: برآوردن نیاز مؤمن بهتر است از آزاد کردن هزار غلام و بهتر است از هزار اسب (با بار هدیه) در راه خدا.

هرکه خواهد که حاجت‌های او نزد خدای تعالی روا شود، باید که بدان‌چه تواند، حاجت خلق برآورد و در حدیث آمد که حق سبحانه و تعالی یاری می‌دهد بنده‌ی خود را مادام که یاری می‌دهد بندگان او را. بیت:

اگر توقع بخشایش خدا داری ز روی لطف و کرم بر شکستگان بخشای

در اخبار وارد است‌که: هر که انعام ربّانی روی به وی آورد و افضال⁽¹⁾

افضال: بخشش.

امید خلق روا کن به مکرمت که تو نیز مقرر است که با خود امیدها داری

بده مراد فقیران به لطف تا بدهد مرادها که تو از حضرت خدا داری

در حدیث آمده که شادی به دل مؤمن رسانیدن برابر عمل آدمیان و پریان است. پس شرط‍‌ سلطنت آن باشد که پیوسته منتظر حاجات محتاجان بود و دل ایشان را به روا کردن حاجت ایشان شادمان سازد تا ثوابی بدین عظمت از وی فوت نشود.

اسکندر ذوالقرنین: من امروز را در حساب عمر نمی شمارم

اسکندر ذوالقرنین روزی تا شب در مجلس حکومت نشسته بود و هیچ کس بدو رفع حاجتی⁽¹⁾

رفع حاجت: خواستن نیازمندی.

زعمر آن قدر بیش ناید به کار که در نفع خلق خدا بگذرد

وز آن زندگانی چه حاصل بود که در کار نفس و هوا بگذرد

پرسش پادشاه چین از اسکندر

آورده‌اندکه: پادشاه چین از اسکندر پرسید که: لذت سلطنت در چه چیز یافتی‌؟ گفت: در سه چیز: اول دشمنان را منکوب⁽³⁾و مغلوب ساختن؛ دویم دوستان و هواداران را سر برافراختن؛ سیم محتاجان را به روا کردن حاجت بنواختن⁽⁴⁾و غیر ازین هر لذتی که بود هیچ اعتباری ندارد. مثنوی:

همین بس ز شادی و فرماندهی که از دشمنان مِلک سازد تهی

دوم دوستان را بود دلنواز رعایای خود را شود کارساز

سیم حاجت مرد امیدوار برآرد نگرداندش شرمسار

بسی پادشاهان گردن فراز گذشتند ازین کارگاه مجاز

از ایشان کسی گوی دولت ربود که در بند آسایش خلق بود

باب بیست و هفتم در تأنی و تأمل

اشاره

[1. عن ابی‌عبدالله علیه السلام قال: إنّ‌ رجلاً أتی النّبی صلی الله علیه و آله فقال له: یا رسول الله صلی الله علیه و آله! أوصنی، فقال له رسول الله صلی الله علیه و آله: فهل انت مستوص إن أنا اوصیتک‌؟ حتی قال له ذلک ثلاثاً، و فی کلها یقول له الرجل: نعم یا رسول الله، فقال له رسول الله صلی الله علیه و آله: فانّی اوصیک اذا انت هممت بأمر فتدبّر عاقبته، فان یک رشداً فامضه، و ان یک غیّاً فانته عنه.⁽¹⁾

کافی، ج 8، صص 149 و 150.

به حکم این خبر که التأنّی من الرحمن و العجلة من الشیطان،⁽¹⁾

در نهج الفصاحة، ج 1، ص 241، ش 1201 آمده است: التأنی من الله: درنگ نمودن و عجله نکردن از خدا است و عجله نمودن از شیطان است.

به آهستگی کار عالم برآر که در کار گرمی⁽⁴⁾نیاید به کار

چراغ ار به گرمی نیفروختی نه خود را نه پروانه را سوختی

شکیب آورد بندگان را کلید شکیبنده را کس پشیمان ندید

وصیت پرویز به پسر خود

آورده‌اندکه: پرویز پسر خود را وصیت می‌کرد که: چنان‌چه تو بر رعیت حاکمی، عقل تو بر تو حاکم است. چون رعایا را به فرمان‌برداری خود می‌فرمایی، تو هم از فرمان عقل بیرون مرو و در هر کاری که پیش آید، در آن تأمل فرمای و با حاکم عقل مشاورت نمای، خصوصاً در مهمی که از آن ضرری به نفس مردمان یا تلفی به مال ایشان می‌رسد.

بی تأمل مباش در همه حال بگذر از هر طریق استعجال

هر که دارد تأنی اندرکار به مرادات دل رسد ناچار

در وصایای هوشنگ مذکور است که: در تمشیت امور سیاسی بر مقتضای

«لیس من العدل سرعة»⁽¹⁾

شتابزدگی از عدالت نیست.

مکن در امور سیاسی شتاب ز راه تأنّی عنان بر متاب

که صد خون به یک دم توان ریختن ولی کشته نتوان برانگیختن

سبکباری هم‌چو تیری است که چون از کمان بیرون رفت باز نتوان آورد و آهستگی هم‌چو شمشیر است در دست، اگر خواهد کار فرماید و اگر نه هیچ ضرر نکند. و در هیچ وقتی خفت⁽⁵⁾بر مزاج اهل حکومت غلبه نکند چنان‌چه در وقت غضب. پس لازم بود در آن حال عنان حکم باز کشیدن و صورت عاقبت آن مهم را در آینه‌ی فکرت دیدن.

سه رقعه ی اردشیر بابک

آورده‌اند که: اردشیر بابک که از سلاطین روزگار و پادشاهان کامکار بود، بفرمود تا بر سه رقعه سه خط‍‌ نوشتند و به یکی از غلامان خاصه‌ی خود سپرد و گفت: چون در مجلس حکم، نشانه‌ی تغییر مزاج بر ناصیه‌ی⁽⁶⁾من ظاهر گردد و اثر خشم و غضب در چشم و

روی من پدید آید، پیش از آن که حکم کنم، رقعه‌ی⁽¹⁾

رقعه: نامه، نوشته، تکه کاغذ که روی آن بنویسند.

حکم چنان کن که ز روی نسق⁽³⁾ راست بود حکم تو با حکم حق

توسن⁽⁴⁾خود تند مساز آن چنان کش نتوان باز کشیدن عنان

نمک حکومت نصر سامانی

در تواریخ مذکور است که چون احمد سامانی وفات یافت، پسر او نصر هشت ساله بود. ارکان دولت سامانیه، او را بر تخت نشاندند و خود از روی عدالت حکم می‌راندند تا آن پسر به سر حد بلوغ و رشد رسید، آغاز فرمان‌دهی کرد و مملکت پدر را در حیز ضبط‍‌ درآورد و انواع فضایل و اصناف مناقب او را حاصل بود اما از روی حداثت سن⁽⁵⁾و عدم تجربه و غرور سلطنت، زود در خشم شدی و بی تأمل حکم کردی و به گناه اندک، عقوبت بسیار مقرر ساختی. روزی وزیر خود را گفت: در من هیچ عیبی می‌بینی تا به تدارک آن مشغول

شوم‌؟ وزیر گفت: بحمداله ذات عالی آراسته است به انواع معالی، ای شاهزاده! مایده‌ی پرفایده‌ای برای خاص و عام نهاده‌ای و صلای⁽¹⁾

صلا: آواز دعوت برای خوردن طعام و غیره.

تو شاهی چو شاهین مشو تیزپر به آهستگی کوش چون شیر نر

عنان کش دوان اسبِ‌ اندیشه را که در ره خطرهاست این پیشه را

به کاری که غم را دهی بستگی شتابندگی کن نه آهستگی

باب بیست و هشتم در مشاورت و تدبیر

اشاره

[1. عن ابی‌عبدالله علیه السلام قال: فیما اوصی به رسول الله صلی الله علیه و آله علیّاً علیه السلام أن قال: لا مظاهرة أوثق من المشاورة، و لا عقل کالتدبیر.⁽¹⁾

محاسن، ج 2، ص 417، ح 2.

حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله با اصحابش مشورت می‌کرد، سپس آنچه می‌خواست تصمیم می‌گرفت.]

حق سبحانه و تعالی حضرت حبیب خود را صلی الله علیه و آله فرمود که: وَ شاوِرْهُمْ‌ فِی الْأَمْرِ:4 مشاورت کن با اصحاب خود در هر کاری که واقع شود. بزرگان گفته‌اند که: حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله با آن که از همه خلق داناتر بود و به وحی الهی استظهار⁽⁴⁾کلّی داشت، حق سبحانه و تعالی او را به مشاورت امر فرمود تا در میان امّت سنّتی شود بعد از وی، چه در

مشاورت، فواید بسیار است: یکی آن که: کارها را به صلاح و سداد⁽¹⁾

سداد: راستی و درستی.

«لا صواب مع ترک المشورة»⁽²⁾در هر کاری که پیش آید و در مهمّی که روی نماید، بی مشورت عقلا شروع نکنند، مشورت را در حل مشکلات، حاکم عدل و ممیز⁽³⁾به حق شناسند و یقین دانند که تدبیر چندین عقل، از تدبیر یک عقل صایب‌تر⁽⁴⁾و پرفایده‌تر خواهد بود.

درِ مشورت را چرا بسته‌ای مگر مذهب عقل را جا حدی⁽⁵⁾

نه ارباب حکمت چنین گفته‌اند که: «رأیان خیر من الواحد»⁽⁶⁾

و چون در حدوث واقعات⁽⁷⁾و وقوع حادثات⁽⁸⁾از مشاورت گزیر⁽⁹⁾نیست، باید که مشاورت با اهل حکمت و اصحاب تجربت و مردم دوراندیش و پیران عاقبت‌بین واقع کند. که تدبیر این طایفه صایب است و تتبّع تدبیر صایب کردن واجب.

وصیت بهرام گور با پسر خود

بهرام گور با پسر خود وصیت کرد که: در امور مملکت مشاورت کن با خردمندان که تدبیر با صواب چون صیدی است که به دست یک کس برنیاید و اگر جمعی باشند، از دست ایشان بیرون نرود و هر حادثه‌ی صعب که پیش آید، تا به تدبیر از پیش توان برد به چیزی دیگر میل مکن که آن چه به تدبیر میسّر شود، به شمشیر و تیر محصّل⁽¹⁾

محصَّل: فراهم.

کارها راست کند عاقل و کامل به سخن که به صد لشکر جرّار⁽²⁾میسر نشود

نیرنگ سلطان روم

آورده‌اندکه: سلطان روم را با عزیز مصر مخالفت افتاد، لشکر کشیده و قصد یکدیگر کردند و در لشکر رومیان کسی بود که هر صورت که حادث شدی، عزیز مصر را از آن آگاه کردی و چون اخبار او همه راست بود، عزیز بر او اعتماد کردی این سخن را به قیصر رسانیدند، مطلقا درو التفات نکرد و به روی آن کس نیاورد تا مصاف نزدیک رسید. قیصر او را بخواند و در پیش خود به مهمّی مشغول ساخت و در اثنای آن حال، سران لشکر و امراء سپاه خود را طلبید و گفت: امرای عزیز و خواص بارگاه او به من نامه‌ای نوشته‌اند و سوگند خورده‌اند که چون مصاف راست شود، عزیز را دست و گردن بربسته پیش من آرند، شما دل فارغ دارید و به قوت تمام روی به کار آرید. مرد چون این سخن بشنید، متحیر شد و چون از مجلس بیرون آمد در حال، این معنی را نوشته به عزیز فرستاد. چون عزیز این حال معلوم کرد، بترسید و توقّف کردن مصلحت ندید و مصاف ناکرده روی به گریز نهاد و قیصر در پی او لشکر فرستاد و بنه و اموال ایشان به دست آورد و بدین یک تدبیر، سپاهی را منهزم⁽³⁾ساخت. نظم:

هر که بی تدبیر کاری کرد ملک از دست داد ملک می‌خواهی بنای کار بر تدبیر نه

بهر تسخیر ممالک لشکر و خیل و حشم جمله در کارست لیکن زین همه تدبیر به

تدبیر یا شجاعت ؟

یکی از ملوک حکیمی را گفت: تدبیر بهتر است یا شجاعت‌؟ جواب داد که: شجاعت به مثابه‌ی تیغ است و رأی به مثابه دست قوی که آن را کار فرماید. هر که را دست بی تیغ باشد، کاری تواند کرد اما اگر تیغ را دست نباشد، ضایع ماند و بزرگان درین باب گفته‌اند:

«الرأی قبل شجاعة الشجعان».⁽¹⁾

رأی و نظر پیش از دلیری دلیران است.

داستان هیاطله

چنان که ملک هیاطله⁽³⁾را واقع شد و صورت حال برین منوال بود که: دشمنی عظیم از خراسان قصد ملک هیاطله کرد، او نیز لشکر عظیم ترتیب داده، روی به دفع آورد. ارکان دولت ملک، ملاحظه‌ی عاقبت خود کرده و طریقه‌ی پیش‌بینی گرفته، نامه‌ها به دشمن ملک نوشتند و اخلاص و اختصاص ظاهر کردند. دشمن ملک را خوش آمد و همه مکاتیب ایشان را در خریطه‌ای⁽⁴⁾کرده، مهر بر آن نهاده، در خزانه بسپرد. قضا را به وقت مصاف،

ملک هیاطله غالب شد و دشمن روی به هزیمت نهاد و خزانه و یراق⁽¹⁾

یراق (به فتح یا): اسلحه از قبیل شمشیر، سپر و کمان و تفنگ و امثال آنها و نیز به معنی زین و برگ اسب و نوار که از مفتول‌های نازک فلزّی می‌بافند.

به تدبیر کاری توان ساختن که نتوان به تیغ و سنان ساختن

مکن تکیه بر گنج و تیغ سپاه ز فرزانگان رأی و تدبیر خواه

و گفته‌اند که: با همه کس از ارکان و اکابر و اصاغر که امین و معتمد باشند، مشاورت باید کرد، شاید که خُردان را چیزی به خاطر رسد که بزرگان را در ضمیر نگذشته باشد و هیچ کس بر مشاورت زیان نکرد.

حکایت دختر قاضی مرو

یکی از قضاة مرو دختری داشت به غایت جمیله و جمله‌ی معارف شهر درصدد خواستگاری او بودند. قاضی متحیر بود که او را به کدام یک دهد. در همسایگی او گبری⁽¹⁾

گبر (به فتح گاف و سکون با): زردشتی، پیروزردشت.

رو مپیچ از مشورت زیرا که ارباب خرد مشورت را پیش کار اهل دولت گفته‌اند

پس بر سلاطین لازم است که هر عقده‌ای که پیش آید، به سر انگشت تدبیر بگشایند و هر خللی که از حوادث ایام بزاید، به میمنت مشاورت و معاضدت⁽¹⁾

معاضدت: همیاری.

کارها بی مشاورت نکنی تا در آن سود بی‌کران بینی

هر چه آن بی مشاورت سازی جزم می‌دان کز آن زیان بینی

به رأیی، لشکری را بشکنی پشت به شمشیر از یکی تا صد توان کشت

مشو مغرور عقل و دانش خویش بنه آیینه تدبیر در پیش

مدد جوی از خردمندان آگاه که تا یابی سوی مقصود خود راه

باب بیست و نهم در حزم و دوراندیشی

اشاره

[1. عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال: الظّفر بالحزم، و الحزم باجالة الرّأی، و الرأی بتحصین الأسرار.⁽²⁾حضرت علی علیه السلام فرمود: پیروزی به دوراندیشی است، و دوراندیشی در به کار انداختن رأی، و به کار انداختن رأی در نگهداری اسرار.

ربّ‌ صغیر أحزم من کبیر.⁽⁴⁾چه بسا انسانی کوچک که از بزرگ دوراندیش‌تر است.]

حزم، اندیشه کردن است در عاقبت امری موهوم و متخیل و اهتراز نمودن به قدر امکان از خلل⁽⁵⁾و زلل⁽⁶⁾و این خصلت ارباب حکم و فرمان را خوب‌ترین فضیلتی است.

سخن افراسیاب

از کلمات افراسیاب است که: هر که زره حزم در پوشد، از تیر کید دشمن ایمن باشد. و حقیقتاً حزم، دوراندیشی و پیش‌بینی است. مرد عاقل چون علامت شرّ و فساد توهّم کند، فی الحال به تدارک آن مشغول گردد و جاهل تا در ورطه‌ی⁽¹⁾

ورطه: گرداب، منجلاب، جای خطرناک.

پیش از وقوع واقعه در فکر خویش باش

بزرگی را پرسیدند که حزم چیست‌؟ فرمود که: اصل حزم، بدگمانی است، چنان‌چه در خبر آمده که: «الحزم سوء الظّن».⁽²⁾حکیمی فرموده است: بیت:

بد نفس مباش و بد گمان باش وز فتنه و مکر در امان باش

در مثنوی معنوی حضرت مولوی مذکور است:

حزم آن باشد که ظنّ‌ بد بری تا گریزی و شوی از بد بری

و کسی که این صفت برو غالب شد، هر آینه برای مواقع حوادث، پیش از هجوم نوایب،⁽³⁾از فکری صایب، سدّی محکم فکر کند و راه آفات قبل از ظهور وقایع به رأی روشن در بندد و بر مصادقت⁽⁴⁾ابنای روزگاری اعتماد نکند و مرافقت و موافقت اخوان زمان را زیادت وقعی⁽⁵⁾ننهند و بر ما فی الضمیر خود کس را مجال اطلاع ندهد تا از شرارت مفسدان و وقیعت⁽⁶⁾حاسدان به سلامت برهد. بیت:

هر کس که امان دین و دنیا طلبید بی بدرقه‌ی حزم به منزل نرسید

آئینه‌ی فکر را بزن صیقل حزم تا روی مراد اندران بتوان دید

ابراهیم امام⁽¹⁾

ابراهیم بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب بن هاشم. تاریخ الخلفاء، ص 279. در سال 129 ه. ق مروان حمار ابراهیم امام را به قتل آورد. ریحانة الأدب، ج 7، ص 262.

از هر که دلت کرانه گیرد او را سبک از میانه بردار

کشته شدن ابوجعفر سمنانی به دست دیلمی

در تاریخ سلامی مذکور است که: چون اسفار بن شیرویه⁽³⁾به قصد ری به سمنان⁽⁴⁾نزول کرد، او را بر آن داشتند که ابوجعفر سمنانی را هلاک کند. ابوجعفر بترسید و قلعه‌ای محکم داشت، بدان قلعه متحصّن شد. چون اسفار ولایت ری را به حوزه تسخیر درآورد، دیلمی را بدان قلعه با سپاه گران فرستاد و هر چند خواستند که آن قلعه را بگیرند، میسّر نشد. به آخر دیلمی یکی را واسطه ساخت تا در میان او و میان ابوجعفر طرح صلح انداخت و تأکید صلح را مصلحت در آن دیدند که ابوجعفر دیلمی را به قلعه برده مهمانداری کند، ابوجعفر ضیافتی ترتیب کرده، دیلمی را طلبید و دیلمی با سران سپاه و دلیران لشکر خود

مواضعه⁽¹⁾

مواضعه کرد: قرار گذاشت.

به حزم کوش که این ره رهی پر از خطر است به احتیاط‍‌ قدم نه که جای شور و شر است

همین که ابر ببارد چه سان تصور کن که سیل می‌رسد و خانه‌ی تو بر گذر است

مباش غافل و از حزم بر کرانه مشو که حزم تیر بلای زمانه را سپر است

کسی که عاقبت اندیش و دوربین باشد مقرر است که از خود همیشه با خبر است

چو با خبر بود از خود نهال دولت او علی الدوام به باغ مراد بارور است

باب سی ام در شجاعت

اشاره

[1. عن علی بن ابی‌طالب علیه السلام: الشجاعة نصرة حاضرة و فضیلة (قبیله) ظاهره.⁽¹⁾

تصنیف درر، ص 259، ش 5530.

شجاعت از امهات فضایل است و او قوّتی است متوسط‍‌ میان جبن و تهوّر و به حکم «اِنّ‌ الله یحب الشجاع»:⁽⁴⁾حق سبحانه و تعالی مردم شجاع را دوست می‌دارد. در خبر آمده که: تبرّک جوئید به دعای مردم شجاع، که ایشان به پروردگار خود گمان نیکو دارند، چه مردم بددل در کارزار، اعتماد بر گریختن دارند و دلیران در آن ورطه⁽⁵⁾تکیه بر فضل ذوالمنن⁽⁶⁾می‌کنند. و حضرت رسالت صلی الله علیه و آله به شجاعت نفس نفیس خود اشارتی نموده آن‌جا