نوآوری در رویت هلال و احکام پیرامون آن

مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی دولت‌آبادی، سیدحسن، 1357 -

عنوان و نام پديدآور : نوآوری در رویت هلال و احکام پیرامون آن/ سیدحسن حسینی‌دولت‌آبادی؛ ویرایش و تحقیق مختار رنجکش.

مشخصات نشر : قم: واژه‌پرداز اندیشه، 1400.

مشخصات ظاهری : 312 ص.؛ 14/5×21/5 س‌م.

شابک : 978-622-694-727-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : عنوان دیگر: نوآوری در هلال و احکام مربوط به آن.

یادداشت : کتابنامه: ص. [305] - 312.

عنوان دیگر : نوآوری در هلال و احکام مربوط به آن.

موضوع : هلال ماه -- رویت

New moon -- Visibility

هلال ماه -- رویت -- احادیث

New moon -- Visibility -- Hadiths

هلال ماه -- رویت (فقه)

New moon -- Visibility (Islamic law)

رده بندی کنگره : BP188/13

رده بندی دیویی : 297/354

شماره کتابشناسی ملی : 7542004

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

نوآوری در هلال

و احکام مربوط به آن

سیّد حسن حسینی دولت‌آبادی

نوآوری در هلال و احکام مربوط به آن

مؤلّف: سید حسن حسینی دولت‌آبادی

ناشر:

ویرایش و تحقیق: مختار رنجکش نوبت چ-اپ: اوّل / 1394

چاپ و ليتوگرافي: شمارگان: 1000 نسخه

قيمت: 120000 ريال شابک:

مراکز توزيع:

اصفهان:

فهرست مطالب

محضر دانشوران نکته‌سنج------------------------ 11

فصل اوّل: نگاه آغازین

اهمیّت و جایگاه هلال در احکام شرعی------------------ 17

هلال در جایگاهی دیگر است----------------------- 18

گزارش خواندنی---------------------------- 19

سخن را از کجا آغاز کنیم؟------------------------ 20

مهم‌ترین پرسش ها---------------------------- 20

کدام هلال موضوع احکام است؟ (مهم‌ترین پرسش)------------- 23

مدّعا و دیدگاه نگارنده-------------------------- 23

پاسخ پرسش ها، منوط به شناخت علمی و طبیعی ماه است---------- 24

ارزیابی تحقیقاتی که تا کنون انجام گرفته است--------------- 24

ره‌آورد و هدف تحقیق پیشِ رو---------------------- 24

طرح چهار سؤال کلیدی و مهم---------------------- 26

شرم از قلم ------------------------------- 27منصب خلافة‌اللهی در عصر غیبت--------------------- 29

منصب چیست؟----------------------------- 31

مناصب فقیه کدام است؟------------------------- 34

پیامد تعطیلی مناصب فقیه------------------------ 35

نافرمانی از فقیه، نافرمانی از امام (علیه السلام) -------------------

37

حذف دین و زعمای دینی از سیاست، از افاضات محافل استعماری------ 42

پیروی سنّت از کجاست تا به کجا؟--------------------- 43

فرار از مسئولیّت ها و تکلیف ها----------------------- 44

گاه، تعیین موضوع (شناخت موضوع) البتّه شأن فقیه است---------- 47

وحدت در مرجعیّت، راهکار حلّ معضل هلال ---------------- 49

ضرورت تلفیق علم و دین در أمر هلال------------------- 52

آرزویی دست‌یافتنی--------------------------- 52

فصل دوّم: حکم اختلاف در دین و در امر هلال

چكيده------------------------------------ 59

«توحيد» و «وحدتِ» مسلمانان، دو آموزه‌ي بنيادين اسلام ---------- 61

تعريف اختلاف------------------------------ 62

فرایند اختلاف در دين و مسائل ديني------------------- 63

حرمت اختلاف در دين از ديدگاه قرآن ------------------ 67

بیان آیات----------------------------------------------- 69

حرمت اختلاف در دين از ديدگاه احاديث ----------------- 69

70

74

مفاد حدیث-------------------------------------------

75

ره‌آورد---------------------------------------------- 76

ارمغان سخن------------------------------------------- 80

حرمت اختلاف در احکام، خاصِّ اختلاف در احکام قضایی نیست --------- 81

بیان---------------------------------------------------

83

بیان---------------------------------------------------

84

اشکال-------------------------------------------------

85

پاسخ--------------------------------------------------

86

87

اگر اختلاف، رحمت باشد؛ اجتماع، عذاب خواهد بود!---------------- 87

حکم اختلاف در مباحثات و مذاکرات دینی چیست؟----------------- 88

روش های رفع موارد اختلاف از دیدگاه اسلام---------------

90

جواز یا حرمت اختلاف در أمر هلال-------------------- 95

سه دلیل عمده برای حرمت اختلاف در أمر هلال--------------------

97

نتیجه‌گیری---------------------------------------------- 100

گستره‌ی علل منع اختلاف------------------------------------

101

هلال، کلید وحدت جهانی مسلمانان--------------------

102

تلاش براي وحدت، به‌جاي تلاش براي جواز و اباحه‌ی اختلاف----------- 103

اختلاف‌كنندگان چه کسانی هستند؟------------------------------

104

اختلاف در اصول و فروع دين از جمله‌ی پيامدهاي غصب خلافت -------- 105

116

120

اجتهاد انحرافي (پيشينه‌ی جواز اجتهاد با قياس و استحسان) -------- 121

نپذیرفتن اجتهاد انحرافی از سوی برخی از پیروان صحابه--------------- 124

بیان دین با زبان دین، نه با...----------------------------------

125آغاز اجتهاد انحرافی در فقه شیعه-------------------------------

131

واقعيّت اجتهاد چيست؟--------------------------------------

136

آيا كسي مي‌تواند در همه‌ي أبواب و مسائل اسلام، صاحب‌نظر باشد؟-------- 137

راز اختلاف فتاوای فقها در أمر هلال و احکام مترتّب بر آن ------------- 139

الف) اجمال در روایت ها-----------------------------------

139

ب) دیدگاه های متفاوت و متضاد فقها-------------------------

140

این همه ابهام، از چه ریشه می‌گیرد؟-----------------------------

143

فصل سوّم: واقعیّت علمی و طبی-عی کره‌ی ماه (شناخت ماه)

تابش متفاوت نور خورشید و ماه بر زمین------------------ 149

چگونگی حالت مُحاق-------------------------- 152

مکان (أفق) و هنگامه‌ی دیدن هلال -------------------- 155

منازل ماه-------------------------------- 158

ماه و سال قمری----------------------------- 160

ماه ها تمام‌اند یا ناقص یا هردو؟----------------------

163

تقویم قمری، علمی‌ترین تقویم جهان-------------------- 163

آغاز ماه در میان گذشتگان------------------------ 167

هلال موضوعی عرفی-------------------------- 169

نیازی به استهلال نیست-------------------------- 172

آیا پیش‌بینی های منجّمان در أمر هلال، می‌تواند یقین‌آور باشد؟------- 173

ناچیز شمردن یافته های علمی----------------------- 176

هلال طبیعی و هلال شرعی ------------------------ 178

مقصود از«ماه» چیست؟------------------------- 178

فشرده‌ی گفتار----------------------------- 180

فصل چهارم: حساب‌گری و وقت‌شناسی با طبیعت ماه از دیدگاه قرآن

قرآن، نخستین منبع--------------------------- 189

هدف‌داری آفرینش و ستارگان---------------------- 190

هدف‌داری ماه و تأیید واقعیّت طبیعی آن از دیدگاه قرآن----------

191

بیان آیات----------------------------------------------- 193

تحلیل آیات مورد بحث--------------------------------------

195

نگاهی دیگر---------------------------------------------- 206

ماه رمضان از سنّت های آفرینش --------------------- 208

ره‌آورد مباحث گذشته-------------------------- 209

فصل پنجم: حساب‌گری و وقت‌شناسی با طبیعت ماه از دیدگاه احادیث

احادیث، دوّمین منبع--------------------------

213

محاسبه از دیدگاه أحادیث------------------------

221

ره‌آورد مجموعه‌ی آیات و أحادیث مورد بحث---------------

230

لوازم اعتقاد به آفاق عدیده-----------------------------------

231

تقویم اسلامی--------------------------------------------

233

دلایلی دیگر بر ملاک‌بودن واقعیّت طبیعی هلال در شرع----------- 235

تفسیر رؤیت----------------------------------------------

235

الف. مذاق شارع----------------------------------------

235

ب. شب قدر------------------------------------------

237

ج. برخي دعاها-----------------------------------------

239

د. سيره‌ی معصومان(-------------------------------------

244

چگونگي هلال ماه رمضان ------------------------------------ 245

دو برداشت از آيه‌ی شریفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ ... < -------------------------------- 246

معانی شهود و شهادت---------------------------------------

247تحليل معناي آيه‌ی شريفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ ... <--------------------------------- 248

نکته-------------------------------------------------

249

ه- . دیدگاه فقها----------------------------------------

251

و. چند استدلال دیگر-------------------------------------

252

آیا رؤیت هلال، تنها راه حکم به هلال است؟------------------------

257

مورد اوّل--------------------------------------------- 257

مورد دوّم-------------------------------------------- 258

مورد سوّم-------------------------------------------- 259

علاج حدیث هایی که تنها، یقین از طریق رؤیت را می‌پذیرند------------ 260

راه‌های یقینی دیگر برای یافتن هلال در افق-----------------------

262

پیامد کشف یقینی هلال--------------------------------------

266

أقسام وجود یا عدم وجود هلال در أفق و حکم هر قسم----------------

268

حکم قسم اوّل------------------------------------------ 268

حکم قسم دوّم----------------------------------------- 269

حکم قسم سوّم----------------------------------------- 269

حکم قسم چهارم---------------------------------------- 269

آغاز ماه شرعی (اعتبار رؤیت نخستین هلال، برای أفق محل رؤیت یا همه‌ی جهان)----- 270

ديدگاه هاي فقها پيرامون اعتبار اتّحاد أفق و عدم آن------------

272

محلّ نزاع----------------------------------------------- 273

واقعیّت چیست؟-------------------------------------------

275

بلاد متّحدالأفق و مختلف‌الأفق كدام‌اند؟--------------------------

278

دلايل فقهايي‌كه نخستین طلوع هلال را دلیل آغاز ماه درکلّ جهان می‌دانند

علّامه حلّی)--------------------------------------------

279

آية اللّه خويي)------------------------------------------

279

مولی احمد نراقي)---------------------------------------

280

محدّث كاشاني)----------------------------------------

281

سیّد ابوتراب خوانساری)----------------------------------

282

دیدگاهی دیگر-----------------------------------------

282دلايل فقهايي كه نخستین رؤیت را برای دیگر آفاق، کافی نمی‌دانند-----

283

283

ردّ دليل إنصراف----------------------------------------

285

288

ردّ استدلال قياس ماه با خورشيد-----------------------------

291

ديدگاه آیت اللّه سيّد عبدالاعلي سبزواري)--------------------------

292

گفتار آيت اللّه خويي)------------------------------------- 293

293

مقایسه‌ی حکم صلوات با حکم هلال----------------------------

294

موارد نقض اعتبار اتّحاد أفق----------------------- 297

حدیث سماعة-------------------------------------------- 305

نقد روايت كريب------------------------------------------ 307

راه حلّ نهایی مشکل--------------------------- 309

منابع و مصادر------------------------------ 311

بسمه العلیم

محضر دانشوران نکته سنج

کتابی که در محضر شماست، دستاورد پژوهشی چندین ساله می‌باشد. یک اثر نوآورانه، همواره باید ویژگی‌های خودش را داشته باشد که امید است این اثر چنین باشد نگارش بدیع و بکر، ناباوری و سر بر تافتن بسیاری از اصحاب اندیشه و قلم را در پی خواهد داشت؛ چون اندیشمندان و نام‌آوران هر علم، با آرا و افکاری خو گرفته اند که در مرآ و منظر آنان بوده است و بالطّبع آنچه در آن عرصه غریب و نامتعارف باشد، مقبولشان نخواهد افتاد. گفتن دارد که فرزانگان و نواندیشانی که در هر علم با آغوش باز و سینه‌ای گشاده در اندیشه‌های نو، اندیشه می‌کنند نیز کم نیستند.

مهم‌ترین معضلی که در عنوان: «هلال و احکام مترتّب بر آن» در این عرصه رخ می‌نمایاند، شناخت علمی اهلّه و ماه از یک سو و شناخت شرعی اهلّه و ماه از سوی دیگر است. دیدگاه نگارنده این است که اگر شناخت درستی پیرامون هلال از منظر دین و دانش نجوم، هر دو داشته باشیم، اهلّه در شرع، همان اهلّه و ماه در نجوم و در میان مردم است. به بیانی دیگر، همان هلال که مردم برای سامان مواقیت و مواعید خویش در جست‌وجو و تحقّق هستند، همان است که شارع دستور کشف آن

را برای بسمه العلیم

محضر دانشوران نکته‌سنج

کتابی که در محضر شماست، دستاورد پژوهشی چندین ساله می‌باشد. یک اثر نوآورانه، همواره باید ویژگی‌های خودش را داشته باشد که امید است این اثر چنین باشد نگارش بدیع و بکر، ناباوری و سر بر تافتن بسیاری از اصحاب اندیشه و قلم را در پی خواهد داشت؛ چون اندیشمندان و نام‌آوران هر علم، با آرا و افکاری خو گرفته اند که در مرآ و منظر آنان بوده است و بالطّبع آنچه در آن عرصه غریب و نامتعارف باشد، مقبولشان نخواهد افتاد. گفتن دارد که فرزانگان و نواندیشانی که در هر علم با آغوش باز و سینه‌ای گشاده در اندیشه‌های نو، اندیشه می‌کنند نیز کم نیستند.

مهم‌ترین معضلی که در عنوان: «هلال و احکام مترتّب بر آن» در این عرصه رخ می‌نمایاند، شناخت علمی اهلّه و ماه از یک سو و شناخت شرعی اهلّه و ماه از سوی دیگر است. دیدگاه نگارنده این است که اگر شناخت درستی پیرامون هلال از منظر دین و دانش نجوم، هر دو داشته باشیم، اهلّه در شرع، همان اهلّه و ماه در نجوم و در میان مردم است. به بیانی دیگر، همان هلال که مردم برای سامان مواقیت و مواعید خویش در جست‌وجو و تحقّق هستند، همان است که شارع دستور کشف آن را برایسامان امر دین و دنیای مسلمانان داده است: >قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ<⁽¹⁾ادلّه‌ی قرآنی و روایی بسیاری بر این حقیقت گویا و رسا می‌باشد. اختلاف در دین و در امر هلال، منکر و گناه کبیره‌ای است که با آن خو گرفته‌ایم و قبحش را با این توجیه که امری غیرقابل اجتناب است، زدوده‌ایم. ناگفته نماند که اختلاف در دین، از دام‌های پیروان صحابه می‌باشد: «اخْتِلَافَ أُمَّتِي رَحْمَةٌ» که ما در آن گرفتار آمده‌ایم! به این موضوع نیز به درستی پرداخته شده است.

نظر صائب در دین و علم نجوم این است که نخستین طلوع هلال در أفق غربی در هر گوشه‌ای از جهان، نشانه‌ی آغاز ماه قمری است و این از واضحات و بدیهیّات علم نجوم در روزگار ما می‌باشد و به قطع انکار آن، همانند انکار خورشید در روزی آفتابی است.

باور داشتن آفاق عدیده، به معنای وجود چند نوع هلال و ماه‌ها و سال‌های متعدد است و از عوامل مهم آشفتگی در عبادات، أعیاد، مواقیت و مواعید مردم به‌شمار می‌رود و این باوری است که وجود خارجی ندارد. شمس و قمر برای محاسبه‌ی مواقیت‌اند و این واقعیّت علمی است که برای مردم و همه‌ی دانشمندان نجوم پذیرفته‌شده می‌باشد؛ البته گفتن دارد که جایگاه شمس و قمر در راستای تعیین مواقیت، در آیات و احادیث بسیاری مورد توجّه و تأکید قرار گرفته است.

حاکمیّت تقویم مسیحیان و کفّار بر مسلمانان نیز دلیلی جز سامان‌نداشتن تقویم قمری ندارد. اعتبار بخشیدن به نخستین هلال در هر گوشه‌ای از جهان و برای کل جهانیان، سامان امر هلال و مواقیت و مواعید مردم در امور عبادی و دنیایی، در نتیجه وجود تقویمی معتبر برای همه‌ی جهانیان و مسلمانان می‌باشد.

این فشرده، اشارت به انبوهی از آرا و دیدگاه‌های خبرگان نجوم و فقهاست که امید می‌رود با حوصله و درایت عالمانه و منصفانه، به نقد آن‌ها بپردازید.

گاه کتابی از دیده‌ی صاحب نظری کاملاً مقبول و از دیدگاه صاحب نظری دیگر، مطرود می‌باشد. داوری، مسئولیّتی بس بزرگ است که باید به درستی به آن پرداخت و اگر این‌گونه نباشد، به تعبیر امیرالمؤمنین (علیه السلام) موجب نکوهش‌گری بی‌مورد خواهد بود: «مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ شَيْ‌ءٍ عَابَه».⁽¹⁾

متنبّی می‌گوید:

و کم من عائب قولا صحیحا و آفته من الفهم السّقیم

«منتسکیو» در پاسخ کسی که از او خواست کتابش را یک شب به او بدهد تا بخواند، گفت: «تو می‌خواهی فقط یک شب کتابم را بخوانی و به آخر برسانی در صورتی که من در نوشتن آن کتاب، ریشم را سفید کرده‌ام.»

پیشاپیش از نقد منصفانه و هدایت‌های مشفقانه‌ی شما سپاسگزارم. >وَ قُولُوا قَوْلاً سَديداً<.1

فصل اوّل: نگاه آغازین

نگاه آغازین

نگاه آغ-ازین

اهمیّت و جایگاه هلال در احکام شرعی

«تقویم قمری»، تقویمی حقیقی است؛ قابل تغییر نمی‌باشد و تابع اصل خلقت است و جهانیان و همه‌ی مسلمانان، می‌توانند مواقیت خویش در امر دنیا و دین را با آن سامان‌دهی نمایند.

«هلال»، در اسلام، موضوع احکام بسیاری قرار گرفته است. به سخنی دیگر در شریعت اسلام، احکام بسیاری موکول و متوقّف بر هلال می‌باشد، بنابراین باید به درستی، آغاز واقعی ماه را بشناسیم و بدانیم که هلال با کدام ویژگی ها، موضوع احکام قرار گرفته است.

وجوب روزه‌ی ماه مبارک رمضان، وجوب إفطار در روز عید فطر و قربان، هنگامه‌ی کفّارات، وجوب اعمال حجّ، عدّه‌ی زنان در طلاق و وفات و مانند آن، همگی تابع ثبوت هلال است. همچنین اعمال مستحبِّ بسیاری همچون اعمال شب قدر، شب و روز عرفه، عید مبعث، غدیر و... مترتّب بر هلال می‌باشند.

جمعیّت‌های میلیونی که در مراسم دو عید فطر و قربان، لیالی قدر، موسم حجّ و... در پی ثبوت هلال فراهم می‌آیند، همگی نماد عزّت مسلمانان و شکوه و عظمت آنان و نیز تبلور بندگی بندگان خداست و به‌راستی چه زیبا و باشکوه است!

هلال در جایگاهی دیگر است

هلال با آن همه زیبایی ها و بالندگی هایش، اکنون ناخواسته به پدیده‌ای بدل گشته که اختلاف‌های بزرگی را در نمادهای عزّت و عظمت مسلمانان، شعائر دینی و ایّام و لیالی متبرّکه، موجب گردیده است و این در حالی است که دیگر ملل و دُوَل، مراسم و اعیاد ملّی و مذهبی خویش، همچون کریسمس و نوروز را در سطح جهان، باشکوه، هماهنگی و یکپارچگی هرچه تمام‌تر برگزار می‌نمایند و چه بسیار است ضربه ها و صدمات سنگینی که از این ناحیه، همواره گریبان‌گیر مسلمانان می‌گردد.

اهمیّت و جایگاه هلال در احکام شرعی

«تقویم قمری»، تقویمی حقیقی است؛ قابل تغییر نمی‌باشد و تابع اصل خلقت است و جهانیان و همه‌ی مسلمانان، می‌توانند مواقیت خویش در امر دنیا و دین را با آن سامان‌دهی نمایند.

«هلال»، در اسلام، موضوع احکام بسیاری قرار گرفته است. به سخنی دیگر در شریعت اسلام، احکام بسیاری موکول و متوقّف بر هلال می‌باشد، بنابراین باید به درستی، آغاز واقعی ماه را بشناسیم و بدانیم که هلال با کدام ویژگی ها، موضوع احکام قرار گرفته است.

وجوب روزه‌ی ماه مبارک رمضان، وجوب إفطار در روز عید فطر و قربان، هنگامه‌ی کفّارات، وجوب اعمال حجّ، عدّه‌ی زنان در طلاق و وفات و مانند آن، همگی تابع ثبوت هلال است. همچنین اعمال مستحبِّ بسیاری همچون اعمال شب قدر، شب و روز عرفه، عید مبعث، غدیر و... مترتّب بر هلال می‌باشند.

جمعیّت‌های میلیونی که در مراسم دو عید فطر و قربان، لیالی قدر، موسم حجّ و... در پی ثبوت هلال فراهم می‌آیند، همگی نماد عزّت مسلمانان و شکوه و عظمت آنان و نیز تبلور بندگی بندگان خداست و به‌راستی چه زیبا و باشکوه است!

هلال در جایگاهی دیگر است

هلال با آن همه زیبایی ها و بالندگی هایش، اکنون ناخواسته به پدیده‌ای بدل گشته که اختلاف‌های بزرگی را در نمادهای عزّت و عظمت مسلمانان، شعائر دینی و ایّام و لیالی متبرّکه، موجب گردیده است و این در حالی است که دیگر ملل و دُوَل، مراسم و اعیاد ملّی و مذهبی خویش، همچون کریسمس و نوروز را در سطح جهان، باشکوه، هماهنگی و یکپارچگی هرچه تمام‌تر برگزار می‌نمایند و چه بسیار است ضربه ها و صدمات سنگینی که از این ناحیه، همواره گریبان‌گیر مسلمانان می‌گردد.طلوع هلال ماه رمضان، شوّال، ذی‌الحجّه و... در هر سال، با جرّوبحث‌های چندش‌آور و اختلاف‌های بسیار همراه است که گاه تا سه روز به درازا می‌کشد و در نتیجه، آغاز ماه رمضان، شوّال، ذی الحجّه، لیالی قدر و... با طوفانی از اختلاف فتواها و سلیقه ها روبه‌رو می‌باشد که این وضعیّت أسف‌بار، همواره، ناخوشایندی بسیاری از فقها، مسئولان نظام و دلسوزان امّت محمّدی را در پی داشته است.

آیا به راستی شارع مقدّس اسلام، برگزاری شعائر دینی مسلمانان را بدین‌گونه خواسته است؟! اگر پاسخ منفی است، راه‌کار برون‌رفت از این وضعیّت أسف‌بار چیست و چه باید کرد؟

از همه تأسّف‌بارتر، این است که عمده‌ی موالید، معاملات و مواقیت، حتّی در کشورهای اسلامی، بر طبق جدول غربی و سال میلادی است و تنها دلیل این بلیّه و تسلّطِ فرهنگیِ اجانب، اختلاف مسلمانان در آغاز و پایان هر ماه و ناکارآمد نشان‌دادن أهلّه در این راستا می باشد و این در حالی است که شارع مقدّس، به مسلمانان تقویمی اسلامی و مستقل ارائه می‌دهد تا در مواقیت و مواعیدشان، دچار تفرقه و تشتّت نباشند.

به راستی چرا در این عرصه باید با اصرار و اجتهاد و التماس، راهی متفاوت با روال و روش عقلا و دیگر ملل و مذاهب را برگزیده و در ایّام و مناسبت های مذهبی، این‌گونه دچار اختلاف باشیم و هرکس برای خود، أفق خاصّی را جست‌وجو نماید؟!

بی‌تردید، شارع هرگز احکامش را تابع چیزی که تکلّف و موجب سرگردانی است، قرار نخواهد داد. به بیانی دیگر، نظام زندگی انسان ها، امور جاری در میان ملل و دُوَل و نیز بخش بزرگی از احکام وقتیه‌ی شریعت، به «هلال» وابسته است و هر نوع اخلال، آشفتگی و بی‌نظمی در آن، دردسرساز است و مشکلات بسیاری را در پی خواهد داشت. از آن‌جا که موضوع هلال، جهانی و برای همه‌ی مردم است، نمی‌توان هلال در آفاق متعدّد را ملاک قرار داد.

به راستی تا به کِی بایستی در حسرت و اندوه از دست‌دادن برکات آغازین

روز ماهمبارک رمضان، عید فطر و أضحی باشیم؟! افسوس که برکات لیلة‌القدر، عرفه، نیمه‌ی شعبان و لیالی عظیمه‌ی دیگر، در خواب دراز غفلت ما، از دست خواهد رفت.

گزارش خواندنی

«در سال 1358ه- ق/1939م، عید قربان در مصر دوشنبه، در حجاز سه شنبه و در بمبئی چهارشنبه (با سه روز اختلاف) برگزار شد. در سال 1391 ه- ق/1971 م، یکی از مراجع بزرگ تقلید، روز جمعه را عید اعلام کرد و در همان سال، از سوی مراجع دیگر، روز شنبه، عید فطر اعلام شد!

همین گوناگونی رؤیت ها و اعلام ها که گهگاهی در مراسم حج و عید قربان نیز رخ می‌دهد، مشکلات جبران ناپذیری را برای حج‌گزاران به‌وجود می‌آورد.»⁽¹⁾

در همین راستا، اختلاف و ناهماهنگی در تعیین روز دهم ذی‌الحجّه و برگزاری اعمال روز عید قربان در مراسم حج، برای برخی از قائلان به عدم‌تعمیم و نیز گروهی از مسلمانان، مشکلات فراوانی را ایجاد می‌کند. همه ساله، گرفتن مراسم جداگانه در روزهای قبل و یا بعد از آن، از سوی برخی از علما، علاوه بر دردسرها و مشقّت های فراوان برای خود آنان، اسباب اختلاف و تشتّت مسلمانان و بدبینی گروهی از آنان را پدید می‌آورد.

سخن را از کجا آغاز کنیم؟

سخن را از کجا باید آغاز نمود؟ این همه ابهام و سرگردانی در کجا ریشه دارد؟ آیا شیوه و طرحی برای سامان‌بخشی به این معضل جهان اسلام وجود دارد؟ آیا می‌توان به واقع و حقیقت أمر دست یافت؟ آیا اختلاف و تشتّت‌آراء در این زمینه را باید پذیرفت یا آنکه باید راهکاری برای فرونشاندن امواج سهمگین اختلاف در این زمینه یافت؟ و ده‌ها سؤال دیگر.امید می‌رود که با نگرش در مباحث آینده، پاسخ هایی را برای این سؤالات بیابیم.

مهم‌ترین پرسش ها

«رؤیت»، تنها طریق یقینی و معتبر برای کشف عمومی هلال، در آغاز رسالت بوده است؛ از این‌رو در روایات بسیاری، «رؤیت هلال» ملاک و شرط ثبوت احکام مترتّب بر هلال قرار داده شده است.

در اینکه رؤیت یقینی هلال، سبب ترتّب احکام مربوط به هلال است، خلافی نیست؛ بلکه سخن و سؤال این است که:

دارد یا «موضوعیّت»؟

به گفتاریدیگر، آیا واقعیّت تکوینی، طبیعی و واقعی هلال، بماهو هلال و صرف وجود آن در أفق، ملاک احکام مترتّب بر آن است یا آنکه هلال باید با چشم غیرمسلّح دیده شود و اگر دیده نشد، نباید حکم به آغاز ماه کنیم، گرچه یقین به وجود هلال در آفاق از راه های دیگر را داشته باشیم؟ به بیانی دیگر، آیا نفس الهلال، طبیعة الهلال و صرف وجود آن به محض احراز و ثبوت از هر راه ممکن، موضوع و شرط پاره‌ای از احکام قرار گرفته است یا هلال خاص، مشروط و مقیّد شرط است؟ یعنی آیا فقط هلالی پذیرفته است که با چشم و آن هم با چشم غیرمسلّح، رؤیت شده باشد؟

شب بعد یا دو شب بعد، آیا هلال در آفاق دیگر دوّمین شب یا سوّمین شب ماه به شمار می‌آید یا نخستین شب؟

در این تحقیق به خواست خداوند متعال و حول و قوّه‌ی او، باید برای همه ی این پرسش ها، پاسخی روشن داشته باشیم.

کدام هلال موضوع احکام است؟ (مهم‌ترین پرسش)

پس از آنکه واقعیّت طبیعی و تکوینی ماه به شرحی که خواهد آمد، شناخته شد، باید این پرسش را مطرح نمود که آیا احکام مترتّب بر ماه، از دیدگاه قرآن و روایات، با واقعیّت طبیعی و تکوینی ماه، هم‌خوانی دارد یا نه؟ به بیان دیگر، احکامی که مترتّب بر هلال به‌عنوان آغاز ماه قمری است، آیا این احکام، مترتّب بر واقعية الهلال و صرف وجود آن مترتّب می‌باشد یا آنکه واقعیّت حقیقی و طبیعی ماه در احکام مربوطه نادیده گرفته شده است و هلال به شرط رؤیت با چشم غیرمسلّح، مناط و معیار می‌باشد؟

در صورت اوّل، می‌توان از تقویمی علمی و منظّم برای همه‌ی جهان و مسلمانان بهره‌مند شد و نیازی هم به تاریخ میلادی نخواهد بود.

مدّعا و دیدگاه نگارنده

علم به واقعیّت خارجی و طبیعة الهلال و صرف وجود آن از هر راهِ مقبول و معتبر،ملاک احکام مترتّب بر هلال و علامة الشهر برای همه ی مسلمانان است، نه علمی که تنها از طریق رؤیت با چشم غیرمسلّح باشد؛ زیرا أدلّه‌ی

رؤیت هلال، تنها طریقیّت آن را ثابت می‌نماید نه موضوعیّت آن را و اگر هلال، تنها در یک شهر دیده شد، مانند آن است که در همه‌ی آفاق دیده شود.

تعیین دقیق هلال هر ماه حتّی برای سال های آینده از بدیهیّات علم نجوم و قابل پیش‌بینی و محاسبه‌ی دقیق علمی است و به استهلال نیازی نمی‌باشد. به بیانی دیگر، کشف مسلّم و قطعی هلال از نظر علمی، از مسائل مستحدثه به‌شمار می‌رود و در این صورت، مدّعای ما ثابت خواهد شد.

حاکم در أمر هلال، «عرف» می‌باشد و «هلال» مسئله‌ای عرفی است.

هلال مقدّمه‌ی صوم و فطر و مقدّمه‌ی ذوالمقدّمه های خویش است.

پیرامون شناخت واقعیّت طبیعی و تکوینی هلال و دیگر مطالب مربوط به آن، به‌تفصیل سخن گفته خواهد شد.

پاسخ پرسش ها، منوط به شناخت علمی و طبیعی ماه است

آنچه در میان فقها متداول می‌باشد، این است که آنان در رویارویی با هر پرسش فقهی، آن را بر کتاب خدا و سنّت معصومان( عرضه نموده و حکم آن را می‌یابند و چنانچه اجماعی بر حکمی بود، آن را بیان می‌دارند و بالأخره اگر مسئله از مستقلاّت عقلیه باشد، حکم عقل را بر آن حمل خواهند کرد.

به نظر می‌رسد در این مسئله و در پاسخ گویی به پرسش های یاد شده تا رسیدن به این مرحله، راه درازی در پیش است. نخست باید طبیعت و واقعیّت تکوینی ماه را شناخته و برای پرسش‌های گذشته پاسخ های علمی بیابیم. گام های دیگر، در پی این موفقیّت خواهد بود.

ارزیابی تحقیقاتی که تا کنون انجام گرفته است

آنچه تاکنون در قالب برخی از مقالات، مجلاّت و کتب، در این زمینه مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفته است، گرچه قابل تقدیر و ستایش می‌باشد، ولی هر یک، بخشی ناپیوسته از انبوه مسائلی را که در این رابطه مطرح است، سوژه‌وار به بوته‌ی نقد گذاشته‌اند؛ برخی نیز به نقل اقوال پرداخته

و به حلّ مسئله و گشودن گره های کور آن نپرداخته‌اند و بالأخره موضوع، همه‌سونگرانه و جامع‌الاطراف مورد بررسی قرار نگرفته است. به دیگر سخن، مسائل بسیاری می‌باشد که این ها باید یک‌جا و به‌گونه‌ای مرتبط حل شوند تا وضعیّت نامیمون موجود که هیمنه و عظمت مسلمانان را همواره تهدید نموده و شعائر مهم دین را به‌جای تعظیم، با خفّت و حقارت روبرو ساخته است، سامان یابد.

ره‌آورد و هدف تحقیق پیشِ رو

هر نگارنده و مخاطبِ یک اثر تحقیقی که با نوآوری های گسترده همراه باشد، بایستی خویش را با چالش هایی سخت درگیر ببیند، زیرا از یک‌سو موضوعات مورد گفت‌وگو، علمی، دقیق و مرتبط است و از سویی پیش‌فرض ها و ذهنیّات بسیاری از مخاطبان به‌گونه‌ای است که نوآوری ها را برنمی‌تابند؛ البته ناگفته نماند که ثمره‌ی شیرین یک پویش، هنگامی است که نگارش از منظر حقّ و عدل، منطق و انصاف و برهان و خلوص نگاشته شود و خوانندگان نیز از همین منظر و به‌گونه‌ای خالی‌الذّهن و بدون هرگونه پیش‌داوری و بی‌حوصلگی، به تعقیب مباحث مطرح بپردازند. امید که چنین باشد.

روش های استدلال در این تحقیق از اسلوب های نو برخوردار بوده است و بهره‌گیری از دست‌آوردهای علمی در زمینه‌ی شناخت هلال و مسائل مربوط به آن نیز جایگاه ویژه‌ی خود را دارد؛ زیرا یک اثر پژوهشی، هنگامی می‌تواند قابل ارائه باشد که با ملاحظه و ارزیابی آخرین تحقیقات مربوط به آن اثر، همراه باشد.

در پرتو بینش و نگرش صحیح به موضوع، یعنی «هلال»، می‌توان به تطابق أدلّه‌یشرعیّه با واقعیّت و طبیعت ماه پرداخت که البتّه پیرامون این موضوع همانند بسیاری دیگر از موضوعات به‌گونه‌ای سزاوار، از حقایق و ارشادهای قرآنی بهره گرفته نشده است.

هدایت های قرآنی در این زمینه تمام و کامل است و چنان به تمامیّت از آن سخن گفته شده است و با واقعیّت های مسلّم علمی تطابق دارد که آن را می‌توان از اعجازهای علمی قرآن در این زمان برشمرد. أحادیث متواتر نیز نه تنها با دلالت های قرآنی تعارض و تناقض ندارند، بلکه هر دو مؤیّد یکدیگر می‌باشند.

بیان راز و رمز این همه اختلاف های فاحش در فتاوا که به‌طور عمده بر هلال مبهم و مختلف‌ٌفیه استوار گشته است و ارائه‌ی راه حلّی قابل قبول و واقعی، از نوآوری های این تحقیق است.

پژوهش پیش روی شما، ره‌آورد تلاش های بسیار نگارنده در مدتّی طولانی بوده است و آرزو داریم که دیری نپاییده و اهداف آن به شرح زیر تحقّق یابد:

از مخاطبان گرامی انتظار می‌رود با بردباری تا پایان بحث، ما را همراهی نمایند.

طرح چهار سؤال کلیدی و مهم

مطالب نگاشته شده در این فراز و تا پایان کتاب، در حقیقت پاسخ‌گویی به چهار سؤال مهم و کلیدی به شرح زیر است:

با توجه به مطالب پیشِ رو، تردیدی در اینکه ماه یک واقعیّت علمی، عینی، قابل محاسبه و پیش‌بینی قطعی در راستای تعیین مواقیت و مواعید است برجای نخواهد ماند و بالأخره سرگردانی در أمر هلال، به‌کلّی رخت برخواهد بست.

شرم از قلم

در روزگاری که بشر أعماق زمین، دریاها و اقیانوس ها را درنوردیده و در فضا و کهکشان ها در جست‌و‌جوی یافته های نو می‌باشد و اختراعات و اکتشافات شگفت‌آور، چشمان همگان را خیره نموده است، طرح برخی از سؤال ها و وجود پاره‌ای از ابهام ها در این زمینه، خنده‌آور و موجب خجلت از قلم می‌باشد!

«آیا فقیه از همه‌ی مناصب امام (علیه السلام) برخوردار می‌باشد یا آنکه به کم‌ترین آن ها که بیان فتوا، صدور حکم و ولایت بر صغار و مجانین و أمور حسبیّه می‌باشد، اکتفا شده و دیگر مناصب فرو نهاده شده است؟» به گفتاری دیگر «آیا فقیه غیر از منصب إفتا و قضاء، از دیگر مناصب حکومتی و کشوری و لشگری، از جمله تصدّی أمر هلال و سامان‌بخشیدن به آن نیز برخوردار خواهد بود یا آنکه باید در کناری بنشیند و عرصه را برای تاخت و تاز کفّار، معاندان اسلام و مسلمانان و نیز منافقان، فسّاق و اشرار آماده نماید؟!» «آیا فلان ماه تمام می‌باشد یا ناقص؟» «آیا فلان روز آغاز ماه است یا روز پس از آن؟» و ...

پاسخ به این‌گونه سؤال ها، به‌کارگیری قلم برای کشف أوضح واضحات و ایجاد ابهام در مسئله‌ای است که ابهامی در آن وجود ندارد. ناروا دانستن تصدّی و سامان‌بخشی فقیه بر این اوضاع مشمئزکننده، غمّه‌ای است که خداوند باید از این امّت بزداید.اصرار جمعی بر اینکه فقیه هرگز نمی‌تواند منصبی بیشتر از افتا، قضا، أمور حسبیّه و ولایت بر صغار و مجانین داشته باشد، انسان را سخت بهت‌زده و سرگردان می‌نماید!

اگر فقیه جامع الشّرایطی، همانند پیامبران، رسول اکرم و امیرمؤمنان( به اصلاح اموری چون عزل و نصب ولات در أقالیم، دفاع از منافع و مصالح عموم مردم، دفع و رفع شرور و مظالم و فتنه هایی که متوجّه عموم مردم می‌باشد، بپردازد، چه خواهد شد؟! آیا استقرار نظم در بلاد، حفظ دماء و أعراض و اموال مسلمانان، ایجاد روابط میان دولت ها و ملّت ها و نیز رفع

اختلافات قومی و نژادی از سوی فقیه، ذنب لا‌یغفر و منکر و بدعت است؟! آیا تصدّی این مناصب از سوی فقیه جنگ با خدا و رسول است که برای عدم این مناصب برای وی، با ولع و حرص و اصرار، استدلال می‌شود؟! سامان‌بخشیدن فقیه به أمر هلال و بالطّبع تعظیم شعائر و سنن و احکام مترتّبه و جلوگیری از این همه تضعیف و تخریب دین و مسلمین، با کدام اصل و قاعده‌ی مسلّم دین، منافات دارد؟

بی‌شک طرح این دعاوی، خواسته یا ناخواسته چیزی جز اصرار بر هدم بنیان مستحکم شریعت، اضمحلال دین و سپردن أمور مسلمین به دست جبابره و اعدای دین، نخواهد بود؛ البته نباید فراموش کرد که فقیه منعزل و منزوی، جز ابزاری در دست ستمگران نخواهد بود و قادر بر اجرای احکام و حدود بر ذوی‌الأقدار نمی‌باشد. به راستی باید اذعان نمود که آنچه از فواید و ثمرات و برکات، عاید جهان اسلام و مسلمانان می‌گردد، همه در پرتو مناصب رفیعه و منزلت عظمای ولایت‌فقیه خواهد بود.

شگفتا که محافل استکباری برای حکومت بر ما و تسلّط بر کشور و خزائن ما دست از پا نشناخته و عمّال داخلی و خارجی بسیاری را تربیت نموده‌اند؛ ولی ما در حکومت أفضل افراد، یعنی فقیه، بر خود تردید داریم! چه دردناک است که برخی حکومت و امارت فقیه را مترادف غوطه‌ورشدن در مهالک و ستم و تجاوز به دیگران قلمداد می‌نمایند! گویا که دخالت در سیاست، همانند شراب‌خواری، و مبارزه با طواغیتهمانند رباخواری است. کفر جهانی هزاران هزار مسلمان را با فجیع‌ترین شکل ممکن می‌کُشد، نوامیس مسلمین، مورد تاخت‌و‌تاز آنان قرار می‌گیرد و چنگال‌های خویش را در اموال و خزائن مملکت و ملّت ما فروبرده است، ولی ما در پرتاب سنگی و نثار دشنامی به آنان، در تردید به‌سر می‌بریم!

تردید در تصدّی امر هلال و سامان نابسامانی‌ها از سوی فقیه، از کدام توجیه و خردمندی برخوردار است؟ «اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْك...»

منصب خلافة‌اللهی در عصر غیبت

آفریدگار جهان، انسان را در بهترین شکل آفرید و برتری داد و با نعمت های بسیارش نیازهای وی را برطرف نمود. از جمله‌ی نیازهای انسان و بلکه مهم‌ترین نیازهایش که قابل إنکار نمی‌باشد، نیاز به رئیس، زعیم، سلطان، پیشوا، امیر و والی است.

خداوندی که خالق و مدبّر انسان هاست، نمی‌پسندد که انسان ها در زندگی بدون رئیس و سرپرست باشند؛ از این‌رو، پیامبران و امامان علیهم السلام را با عنوان خلفای خویش در روی زمین فرستاد تا دین و دنیا و آخرت مردم را تدبیر نموده و به دستورهای خداوند جامه‌ی عمل بپوشانند، حاکمیّت خداوند بر روی زمین را تحقّق بخشیده و أوامر و سنن الهی را در میان مردم جاری سازند و مردم را از نافرمانی خداوند باز دارند. خلفای خداوند، مردم را به هر کاری که برّ و تقوا باشد فراخوانده و از هر إثم و عدوانی باز می‌دارند.

بی‌تردید نیل به کمالی که لایق انسان ها باشد و سعادت بشر در دنیا و آخرت را تأمین نماید، جز با زعیمی أمین و قوی که همه‌ی أمور سرنوشت‌ساز انسان ها را سامان بخشد، امکان‌پذیر نخواهد بود. به بیانی دیگر، خلفای الهی و زعمای دینی نمی‌توانند به بخشی از زندگی انسان ها بپردازند و بخشی دیگر، همچون هلال را رها یا نسبت به دیگر أمور بی‌اعتنا و بی‌تفاوت باشند که در این صورت، سیر تکاملی انسان ها نابسامان خواهد شد.در روزگار غیبت نیز سنّت خلافة‌اللهی همچنان در میان فقهای جامع‌الشّرایط استمرار خواهد یافت و اینان وارثان به‌حقّ انبیا و ائمّه علیهم السلام خواهند بود. این نکته در احادیث بسیاری به آن توجّه داده شده است.⁽¹⁾

در اینکه معصومان( در راستای رسالت خویش از همه‌ی مناصب

برخوردار بوده‌اند، ابهامی نیست؛⁽¹⁾سخن این است که آیا نوّاب عام امام زمانS نیز از مناصب امامان، همچون منصب تعبّدی امر هلال، بهره‌مند می‌باشند یا نه؟

منصب چیست؟

مقصود از «منصب» هر آنچه می‌باشد که بر عهده‌ی حاکم و ریاست‌مدار است تا بتواند وظایفی را که بر او محوّل شده است، انجام دهد.

تعطیلی هر منصبی که در شأن فقیه و در زمره‌ی کارهای فقیه و مرتبط با أمری از امور دین، دنیا یا آخرت باشد، موجب بروز اخلال و کاستی بزرگ در زندگی اجتماعی انسان ها خواهد شد و انتساب هر کاستی به دین، موجب نقصان و ناکارآمدی دین خواهد بود. ناگفته نماند که اعتقاد فقها بر آن است که هیچ فعلی در فقه، بدون حکم نیست؛ بنابراین بایستی با قاطعیّت گفت: زعیم دینی باید هر آنچه در شأن و سزاوار اوست، از امور مربوط به دین، دنیا یا آخرت را تصدّی نماید و حکم همه در شریعت آمده است.

قابل توجّه می‌باشد که برای محدودیّت مناصب فقیه، در مواردی که ادعّا شده است، حتّی حدیث ضعیفی هم وجود ندارد. از سویی دیگر، أدلّه و حکم عقل و عرف بر نیابت تام فقیه از امام (علیه السلام) و ردّ نیابت ناقص، دلالت دارد.

بی‌شک اگر کسی فردی را به‌عنوان نیابت و خلافت خود در نبودش برگزید و او در انجام کاری لازم در ارتباط با نیابت و خلافت کوتاهی نمود، مورد توبیخ و عتاب قرار خواهد گرفت.⁽²⁾

انبیاء و اولیاء، همانند ابراهیم، یوسف، موسی، هارون، داود، سلیمان، پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین( و اوصیای آن‌ها، وسیله‌ی نشر فیوضات

خداوند به خلقش بوده و در انجام رسالت خویش کاری بس تمام انجام داده‌اند و هیچ نقص و کاستی بر جای ننهادند و این همه، از موارد خلافت و زعامت خواهد بود.در صورتی‌که حاکمیّت خداوند بر روی زمین مستقر گردد، زمینه‌ی تبلور و شکوفایی انسان ها فراهم گشته و به هدف آفرینش که همان وصول الی‌الله و فنای فی‌الله است، دست خواهند یافت؛ بنابراین، خیر و سعادت انسان ها، مرهون حاکمیّت بی‌کم و کاست خلفای خداوند بر روی زمین خواهد بود.

مسئله‌ی خلافت خداوندی از آغاز آفرینش انسان و تا روزی که انسان ها بر روی زمین‌اند، ادامه خواهد داشت و اکنون خلیفه‌ی خداوند بر روی زمین، حجّت خدا، حجة‌بن‌الحسن‌العسکریS می‌باشد.

در آیات مربوط به أمر خلافت که به دو صورت «نبوّت» و «امامت»، متبلور است، خلافت خداوند، أمری راجح و سنّت مستمر خداوند می‌باشد. همچنین از نعم موهوبه و خواست بندگان صالح به شمار می‌آید.⁽¹⁾

در این آیات، وظیفه هایی که خلفا و امامان در ارتباط با مبارزه با طواغیت، مبارزه با مفاسد و احیای أوامر خداوند بر عهده دارند، خاطرنشان شده است.

از دیدگاه امیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ولایت، عامل برپایی فرایض و فقدان آن، تعطیلی احکام الله را در پی خواهد داشت.»⁽²⁾

به کنار نهادن مناصب فقیه، از جمله منصب تصدّی امر هلال، به‌معنای فرو نهادن مصالح بزرگ اجتماعی و سیاسی از یک سو و برقرار نمودن مفاسد و فتنه هایی بزرگ برای مسلمانان و اضمحلال دین از سویی دیگر است.

با غیبت امام (علیه السلام) ، منصب خلیفة اللّهی و امامت و حکومت در میان مردم تعطیل نشده و فقیه جامع‌الشّرایط به نیابت از امام (علیه السلام) و با برخورداری

از مناصب ایشان، از جمله منصبتصدّی امر هلال، به امامت أمّت خواهد پرداخت؛⁽¹⁾

چون نیابت فقها از أئمّه(، اختصاص به زمان غیبت ندارد و أمر جدیدی هم نیست و فقها «خیر النّاس بعد الأئمّه» می‌باشند.⁽²⁾

تردید در این مسئله به معنای تعطیلی حاکمیّتِ الله، توقّف وصول الی الله، عدم جریان أوامر و سنن خداوند و نافرمانی از خداوند خواهد بود و بی‌شک چنین باوری، باور فرزانگان خداجو نبوده و نقضِ غرَض آفرینش و شارع مقدّس به‌شمار خواهد آمد.⁽³⁾

در صورتی که در ظاهر، منصب خلیفة اللّهی تعطیل شود، کار چندانی در زمینه‌ی حاکمیّت احکام خداوند و ارشاد مردم به طرف مصالح و مفاسدشان امکان‌پذیر نخواهد شد و در نتیجه، به سعادتی که هدف آفرینش آنان بوده است، دست نخواهند یافت و گناهکاران و معاندان بر خداوند احتجاج خواهند نمود.

فقیهی که خود، به سامان امور و سامان نابسامانی ها نپردازد، نظاره‌گرِ ناتوانِ تسلّط کافران، فاسقان و ایادی آنان بر ملک و ملّت خواهد بود.

قابل ذکر است که سنّت نیابت و وصایت، أمری متداول و مرسوم در میان انبیاء و معصومان( بوده است، با این تفاوت که نیابت و وصایت فقها، نیابت و وصایت غیرمعصوم از معصوم به‌طور عام می‌باشد.

مناصب فقیه کدام است؟

در آیه ها و حدیث های فراوان، از مسئولیّت های یک مسلمان با صراحت

و با عنوان های: واجب عینی، کفایی، تعیینی، تخییری و... یاد شده و نیز کارهایی که هر مسلمان باید ترک نماید، گوشزد شده است.

وظایفی که بر عهده‌ی مسلمانان گذاشته شده است، در همه‌ی زمینه های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی می‌باشد.

بر رئیس، زعیم، حاکم، سلطان، مَلِک، نایب، خلیفه، امام، مولی، والی، قاضی، امیر، و ولیّ أمر نیز که در شرع از آن ها با وصف «فقیه جامع‌الشّرایط» یاد می‌شود، وظایف مهمّی در زمینه های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، قضایی، جنگ و صلح و أمثال آن، گذاشته شده است که هیچ فقیهی نمی‌تواند از آن ها شانه خالی کند.

الفاظ یاد شده و نمونه هایی از این قبیل، الفاظی متشتّت‌اند، ولی همه برای یک معنا نهاده شده‌اند و تنها با قرینه، تفکیک‌پذیرند؛ البته فرق ها هم اندک‌اند. از الفاظ یاد شده با الفاظی همچون «ریاست»، «زعامت»، «حکومت»، «سلطنت»، «مُلک»، «نیابت»، «خلافت»، «امامت»، «ولایت»، «قضاوت» و «امارت» نیز یاد می‌شود.

مسئولیّت ها و تکالیفی که خداوند بر عهده‌ی پیامبران و امامان به عنوان زعما، أمرا و صاحبان ملک و مملکت نهاده است، بر عهده‌ی فقیه جامع‌الشّرایط نیز نهاده شده است؛ زیرا هر قول، فعل و تقریر معصوم، بر دیگران حجّت است، جز مواردی که نسخ شده یا خاصّ معصومی بوده است. اعتقادی جز این، به معنای بر زمین‌ماندن اعظم أمور و مصالح مسلمانان و احیای مفاسد، بدعت ها و رها نمودن متجاوزان و ستمگران خواهد بود.

فقها بر این باورند که موضوع فقه، «أفعال المکلّفین» است؛ یعنی هیچ فعلی از افعال مکلّفان در شرع أنور بدون حکم نیست. با توجّه به این گفته، چطور می‌تواند مهم‌ترین مسائل سیاسی، اجتماعی، امر هلال، نظامی و... نه دارای حکمی باشد و نه بر آن متصدّی تعیین شده باشد؟!!

پیامد تعطیلی مناصب فقیه

اگر در بهره‌مندی فقیه از مناصب امام (علیه السلام) تردید شود، معنایش چیست و عواقب آنچه خواهد بود؟

پذیرفتن تعطیلی مناصب فقیه، معنایش جواز فوت مصالحی است که در آن مناصب می‌باشد و نیز جواز و احیای مفاسدی خواهد بود که در پی تعطیلی مناصب فقیه اتّفاق خواهد افتاد.

حاکم وقت باید تدابیری بیندیشد که کافران بر مسلمانان مسلّط نشوند:

وَ لَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً<⁽¹⁾

مؤمنان باید در عرصه های گوناگون اقتصادی، صنعتی، علمی و... نمونه و برتر باشند:

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ<⁽²⁾

مردم به برپایی قسط قیام نمایند:

لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ<⁽³⁾

مفاسد و مظالمی که امام حسین (علیه السلام) در ارتباط با بنی‌أمیّه بر می‌شمرند،⁽⁴⁾

در هر زمانی و با حکومت هر حاکم ستمگری، به حتم اتّفاق خواهد افتاد. در نتیجه، فقها باید در زمان های مختلف به کناری بنشینند و نظاره‌گر تکرار تاریخ باشند؟!

آیا عدم تصدّی فقیه، موجب تعطیلی حقوق بسیای از افراد نمی‌شود و مستلزم ضرر و زیان های بزرگ نخواهد شد؟ آیا باورهایی این‌گونه، شکستن پر و بال فقیه و اقتدار و شکوه نیابت امام (علیه السلام) و در نتیجه شکستن پر و بال ولایت و امامت نیست؟ آیا فقیه بایدکسی باشد که تنها به تدریس و اخذ

و اعطای وجوهات بپردازد و کاری به دول و محافل استعماری که در سطح جهان علیه اسلام و مسلمانان توطئه می‌نمایند، نداشته باشد؟ آیا او باید در مقابل فجایع، تهاجم ها و فتنه هایی که علیه مسلمانان و مرزها روا داشته می‌شود، ساکت بماند؟ آیا فقیه باید در مقابلِ غارت منابع و مخازن و انفال و أمثال آن ها، ساکت باشد؟.

در بحث نبوّت و امامت، مباحث متعدّدی در جهت نیاز به پیامبر و امام به دلیل حکمت ها و مصلحت ها مطرح می‌شود، آیا می‌توان ادّعا نمود که در زمان غیبت، همه‌ی آن مصلحت ها و حکمت ها منتفی است و نباید کسانی آن ها را تحقّق بخشند؟

گفتنی است که لزوم تصدّی فقیه بر مناصبی که در شأن رییس یک ملّت است، پیش از آنکه أمری شرعی باشد، أمری عقلی است و همه‌ی عقلا بر آن، توافق دارند و حتّی نیازی به اثبات آن با حدیث مقبوله و أمثال آن نمی‌باشد. از دیگر سو، به چه دلیل، فقیه را بایستی از برخی از مناصبی که دلیلی بر اختصاص آن ها به امام ندارد، محروم نمود؟!

چرا فقیه را باید با اصرار و استدلال های نامربوط و غیر مسانخ با روال در اجتهاد و استدلال، از مهم‌ترین مسائلی که صلاح دین، دنیا و آخرت جوامع و مسلمانان به آن ها بستگی دارد، بی‌بهره دانست؟!

آیا أدلّه‌ی أنبوهی که با تواتر لفظی و معنوی، صریح در ثبوت مناصب معصومان( برای حاکم و فقیه است، باید به کناری نهاد و اطلاقات و عمومات آن ها را نادیده گرفت؟ آیا انکار مناصب فقیه، انکار بدیهیات و ضروریّات نیست؟

آیا ولایت بر صغار و مجانین و حکم میان دو ابله که گاه بر سر ثمن بخسی تشاجر دارند، از مناصب حاکم است، ولی سامان بخشیدن به أمور عظیمه همچون سامان أمر هلال و احکام متفرّع بر آن، با آن همه قیل و قال ها در این عرصه و تصدّی آنچه قوام زندگی مردم به آن است، از مناصب حاکم نیست؟!

نافرمانی از فقیه، نافرمانی از امام (علیه السلام)

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با اصرار و با جدیّت، به مردم إلقا می‌نمودند که فرمان برداری از من و خشنودی من، فرمان برداری از خدا و خشنودی اوست و چنین می‌باشد نافرمانی و به خشم‌آوردن من. همچنین با سماجت و شدّت و با بیان‌های گوناگون، می‌فرمودند: «پیروی از علی و دیگر امامان و خشنود نمودن آنان، پیروی از من و خشنود نمودن من است و پیروی از من و خشنود نمودن من، پیروی از خدا و خشنودی او می‌باشد.» نیز برخی از معصومان( با صراحت و تأکید بیان می‌داشتند که پیروی از فقهای أبرار، پیروی از ما به شمار آمده و نافرمانی از آن ها نافرمانی ما و نافرمانی خداوند خواهد بود؛ چون آنان همانند ما بر شما حجّت‌اند.

این همه إصرار و تأکید، برای آن بوده است که به مردم بفهمانند که اطاعت از فقها، نوعی متفاوت و مغایر با اطاعت از امام و اطاعت از امام (علیه السلام) نوعی خاصّ و متفاوت با اطاعت از رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم نیست.

مع‌الأسف سعی مبالغه‌آمیز رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در این عرصه کارساز نشد و برخی از صحابه با دنائت و شیطنت، سخنان رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم را به ناروا تفسیر نموده و سر از اطاعت خلفای به حقّ آن حضرت و امامان علیهم السلام بر تافتند؛ البته با این نیرنگ که روز‌به‌روز بر حرمت و عظمت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم افزوده شود، حرمت و جایگاه امامت را کتمان و نادیده گرفتند.

صحابه‌ی نافرمان، به این هم بسنده ننمودند و علی (علیه السلام) و فرزندان او را به کفر و فسق متّهم نموده و گاه حکم به جواز لعن و قتل برخی از آنان نمودند! و بر عکس، به تطهیر و تقویت غاصبان خلافت و معاندان با علی (علیه السلام) پرداخته و تا حدّ عصمت ارتقاء دادند.

نادیده گرفتن حقّ حضرت علی (علیه السلام) در شرایطی انجام پذیرفت که رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم با صراحت و مکرّر می‌فرمودند:«أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَ بَعْدِي»⁽¹⁾

«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌ مَوْلَاه»⁽¹⁾

خلافت و امارت علی (علیه السلام) بر بسیاری از مسلمانان و از جمله بر بسیاری از صحابی نزدیک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم گران آمد و همگان دست‌به‌دست یکدیگر دادند تا بالأخره او را از حقّ مسلّم خویش محروم نمودند و تاریخی که باید لبریز از عدالت علی (علیه السلام) و فرزندانش و حاکمیّت اسلام ناب باشد، صحنه ی حکمرانی ستمگرانی گردید که چهره ی تاریخ را سیاه نموده و دماء، أموال و أعراض مسلمانان را جولانگاه خود نمودند.

نیابت فقهای صالح به شخص یا عنوان از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، امام علی و امام حسن' در زمان حیات و حکومت آن بزرگواران در أقالیم و بلاد دور، کار رایج و متعارفی بوده است و آنان نیز همانند شخص معصوم (علیه السلام) با توجّه به کتاب خدا و سنّت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم به اعمال حاکمیّت می‌پرداختند؛ چون رتق و فتق أمور و إعمال حاکمیّتِ دینی، به تنهایی از شخص معصوم (علیه السلام) با توجّه به گستره‌ی جغرافیایی، امکان‌پذیر نبوده است. نیابت فقیه از امام (علیه السلام) را گرچه همه به‌طور کلّی پذیرفته‌اند، ولی برخی نیابت فقیه را در اعظم، أفضل و اشرف مناصب انکار نموده یا در آن ها تردید نموده‌اند. به‌عنوان مثال منصب قضا و افتا را پذیرفته‌اند، ولی منصب حکومت و ولایت در أموال و انفس و تصدّی امر هلال را انکار نموده یا در آن ها تردید نموده‌اند.

سلطان، حاکم، ولیّ، امیر، خلیفه و در یک کلمه، رییس یک ملّت و کشور، در همه‌ی أمور إعمال حاکمیّت می‌نماید و محدودکردن کار آن، بی‌دلیل است.

همه می‌پذیریم که معصومان یاد شده و قضات و ولات آن ها از همه‌ی مناصب در محدوده‌ی جغرافیایی مربوطه برخوردار بوده‌اند و این اعتراف به این است که یک نفرمی‌تواند از همه‌ی مناصب برخوردار باشد و تفکیک قوا هم در میان نبوده است؛ البته منافاتی ندارد که فردی حاکم علی‌الأطلاق باشد، ولی برای هر یک از مناصب همچون فرماندهی لشگر، أمور بلدیّه،

قضاوت و... فرد خاصّی را بگمارد.

آیا می‌توان گفت کسانی را که معصومان(، والی قرار می‌داده‌اند، مأموریّت آن ها منحصر به أمر قضا و إفتا بوده است و حقّ تصدّی دیگر مناصب را نداشته‌اند؟ ناگفته نماند که فرق نهادن میان نوّاب خاص و عام در این موارد، ناموجّه، بی‌دلیل و مردود است.

اموری که نیازمند رییس و متولّی است، دو دسته می‌باشد: دسته‌ای از امور به‌گونه‌ای است که اگر متولّی نداشته باشد، موجب هرج و مرج در امور دینی و دنیایی و اخلال در نظم و امنیّت خواهد بود و دسته‌ای دیگر اموری است که انجام آن ها خوب و راجح می‌باشد، گرچه نبودن متصدّی برای آن ها، موجب هرج و مرج نگردد.

در هر دو مورد، تصدّی فقیه به‌عنوان فرد برتر، به حکم عقل خواهد بود و از مستقلاّت عقلیه می‌باشد و قطعاً این دو مورد، به دلیل وجود مصلحت و حکم همه‌ی عقلا، ممدوح و ممضّای شارع نیز خواهد بود و البته ادّعای نپذیرفتن این دو مورد از سوی شارع، توهین به شارع و به دور از حکمت و فرزانگی‌دانستن وی خواهد بود.

اگر زعامت و حکومت و تصدّی امور بالا راجح باشد، انجام آن در هر زمان و توسّط هرکسی رجحان دارد. به گفتاری دیگر در این دو مورد، فقهای جامع‌الشّرایط به دلیل صلاحیّت بیشتر علمی و تقوایی نسبت به دیگران، اولی و ألیق‌اند، چون نفس عالم بودن از یک‌سو و رجحان و لزوم تصدّی فقیه به‌عنوان فرد افضل و اولی از دیگر سو، خود بهترین دلیل عقلی برای لزوم مباشرت فقیه در این دو مورد و موارد دیگر است؛ بنابراین نیاز به حاکم، سلطان و امیری که در هر زمان و همه‌ی امور مربوط بهملک و ملّت و سیاست مُدن إعمال حاکمیّت و تدبیر نماید، نیازی واقعی و مورد قبول همه‌ی عقلاست و کم‌ترین تردید در آن، گواه بی‌خردی و نادیده گرفتن نیازها و واقعیّات می‌باشد.⁽¹⁾

آنان‌که با اصرار در صدد حذف یا محدودنمودن مناصب فقیه‌اند، باید پاسخ دهند که آیا دیگران اعمِّ از کافر، فاجر یا عادل، برای این مناصب، أنسب از فقیه هستند یا آنکه فقیه لیاقت این مناصب را ندارد و بالأخره آیا این مناصب از منکرات است؟! آیا بهتر نیست گفته شود: اگر فقیه برخی از مناصب مهم را نمی‌تواند تصدّی کند، پس بهتر است منصب افتا و قضا را هم نداشته باشد؟!

لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ في شَيْ‌ءٍ<⁽¹⁾

آیا صحیح است امام (علیه السلام) با پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم مقایسه شود و سپس برخی از مناصب وی به عنوان اینکه پیامبر کجا و امام کجا، حذف شود؟! به همین دلیل مقایسه‌ی فقیه با امام (علیه السلام) و حذف بعضی از مناصب وی نیز جایز نخواهد بود.

شارع نیازهای واقعی و ضروری انسان ها را صحّه گذارده است و تأیید می‌نماید؛ همان‌گونه که عقود و معاملات عرفی و متعارف را به رسمیّت شناخته و معتبر دانسته است و تنها، دلیل خاص می‌تواند موردی را حذف و یا مقیّد نماید.

فقیه بایستی از حقّ استقرار نظم، مبارزه با محاربان، سرکوبی ستمکاران، عزل و نصبقضات و ولات و سایر مناصب برخوردار باشد، وگرنه جوامع انسانی روی آرامش و امنیّت به خود نخواهند دید و راه را بر استیلای کفّار و معاندان و ستمکاران بر أموال و اعراض و دمای مسلمانان، هموار خواهد نمود.

نایب و خلیفه، همان را بر عهده دارد که بر عهده‌ی أصل، یعنی منوب عنه

و مستخلف می‌باشد. به سخنی دیگر، أصل و قاعده اقتضا می‌کند که فقیه از همه‌ی مناصب امام برخوردار باشد، چون اگر فقیه از کاری که بر عهده‌ی وی می‌باشد سر باز زند، امام (علیه السلام) حقّ احتجاج بر او را دارد.

اصحاب به حضرت علی (علیه السلام) می‌گفتند: تو به منزله‌ی پیامبر هستی و از فضایل بسیاری جز حقّ إمارت بهره‌مند می‌باشی. حضرت می‌فرمایند: «آیا ولایت غیر از امارت است؟» نیز می‌فرمودند: «اگر قرار بود امارت حقِّ من نباشد، امارت را هم همانند نبوّت استثنا می‌نمودند.»⁽¹⁾

بی‌شک آنان که با کدّ یمین و عرق جبین، ولایت فقیه را که شاخه‌ای از شاخسار امامت است از مناصب حقّه‌اش که ضروری و لازم است و نصوص متواتره و ظواهر عدیده بر آن ها دلالت دارد محروم نموده و چانه‌زنی می‌نمایند، راهی را رفته‌اند که غاصبان خلافت و منکران امارت و ولایت اهل‌بیت( رفته‌اند و همواره بر جهان اسلام همان خواهد رفت که در گذشته شاهدش بوده‌ایم. البته پوشیده مباد که اجتهادها در مقابل نصوص در این عرصه دست‌کمی از اجتهاد صحابه و تابعان در مقابل نصوص مصرّحه در أمر ولایت و امامت ائمّه علیهم السلام ندارد.

آیا کسانی که شعاع کاری آن ها بسیار محدود و در حدّ دریافت وجوهات و پاسخ‌گویی به مسائل فرعی دین بوده است، می‌توانند دیدگاهی درست در زمینه‌ی محدوده‌ی لازم و ضروری حاکم در امور مربوط به کشورداری را ارائه دهند؟ این ماننداین است که همین‌کس بخواهد در أبعاد مسائل کشاورزی، صنعتی، پزشکی و... کنفرانس دهد و سخنرانی کند و إحیاناً بخواهد دیدگاه های اسلامی را در این زمینه ها بیان نماید!

بی‌شک آنان که مدّعی‌اند دین از سیاست جداست و اسلام طرح و برنامه‌ی اقتصادی ندارد، اینان نه از اسلام بهره‌ی کافی دارند و نه سیاست و اقتصاد را می‌شناسند.

حذف دین و زعمای دینی از سیاست، از افاضات محافل استعماری

محافل استعماری و سرمایه‌داری، برای بیرون‌راندن علمای مسیحی از قدرت و حکومت، نیرنگی نو زدند و با تظاهر به دلسوزی و حسن نیّت، به خروش آمده و فریاد برآوردند که: شأن علمای دین، بالاتر از آن است که خود را به امور دنیایی و سر و کار با سیاست و سیاست‌مداران، آلوده کنند؛ بنابراین اهل دنیا باید متصدّی امور ملک و مملکت باشند و علمای دین هم با پرهیز از دنیا و دنیاطلبان و سیاست و سیاست‌مداران بایستی به اصلاح أمر دین و آخرت خود و مردم بپردازند!

مع‌الأسف این فرهنگ شوم پیش از آنکه در میان مسلمانان رخنه کند، در بلاد غرب مطرح شد و روحانی ها و زعمای ادیان را به کلیساها و کنیسه ها فرستادند تا دست اشرار و اشراف و ملوک و جبابره، بر اموال و أعراض و دمای عموم مردم باز باشد و مانع و رادعی از زعمای دین در میان نباشد.

از سوی دیگر، عوامل پیدا و پنهان آنان در کشورهای اسلامی و محافل علمی و حوزوی با همین نگرش ریشه دواندند و مسلمانان را که در اوج عزّت و عظمت بودند، در ذلّت و زبونی و انحطاط سرنگون گرداندند و ملک و ملّت و خزائن و معادن سرشار مسلمین در عرصه‌ی تاخت‌و‌تاز دشمنان معاند اسلام و مسلمین قرار گرفت و نتیجه آن شد که برخی از فقها و زمامداران دین (پیروان ناخواسته‌ی کفّار) به جز فتوا در فروع و تدریس و قبول وجوهات و توزیع آن ها، دغدغه‌ای به خویش راه نداده و گوش و چشمخود را نسبت به آنچه در جهان بر سر اسلام و مسلمانان می‌آمد، بستند و کفّار و معاندان سیاه‌دل با فراغت‌خاطر، به فتح سرزمین های اسلامی و استیلای بر اموال و نفوس و أعراض و نوامیس مسلمانان پرداختند.

پس از آن نیز، هرگاه مراجع و زمامدارانی که اهل سیاست و کیاست و دوراندیشی بودند به مبارزه و جهاد با کفّار می‌پرداختند، در جهنّم سوزان و خشم خروشان توهین و تکفیر خانه‌نشینان مهجور که ذکرشان گذشت، خاکستر می‌شدند. اینان در عصر انبیاء و ائمّه علیهم السلام در لباس دوست، جاهلانه

و گاه متعمّدانه شبهه‌افکنی نموده یا با گوشه‌نشینی و ترک جهاد، زمینه های شکست حجّت های خدا را فراهم نمودند.

مسائل سیاسی، مهم‌ترین و حیاتی‌ترین بخش از زندگی اجتماعی انسان می‌باشد. به عبارتی دیگر، مسائل سیاسی یک کشور در قیاس با دیگر مسائل سرنوشت‌ساز، به‌سانِ قلب در مقایسه با دیگر اعضای بدن انسان می‌باشد و دین بدون سیاست، یعنی دینی که مهم‌ترین بخش از زندگی انسان را نادیده گرفته است و نسبت به روی کارآمدن ستمکاران و نااهلان و متجاوزان به مال و جان و ناموس مردم و حاکمیّت عوامل و استیلای اجانب، بی‌اعتنا می‌باشد.

پیروی سنّت از کجاست تا به کجا؟

از مسلّمات در فقه و اصول، وجوب پیروی از معصوم (علیه السلام) حتّی از پیامبران گذشته در هر فعل، قول و تقریر آن هاست و هیچ‌کس نمی‌تواند با هیچ بهانه‌ای از این اصل مسلّم سرپیچی نماید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هر کاری را که رئیس و سلطان یک ملّت باید برای صلاح ملّت خویش انجام دهد، انجام می‌دادند و هر أمری که به‌گونه‌ای به صلاح مردم می‌دانستند، از دید و نظر ایشان دور نمی‌ماند و نسبت به آن اهتمام تمام داشتند. از سویی دیگر هر خطر و فتنه‌ایکه به‌گونه‌ای جامعه را تهدید می‌نمود، خنثی نموده و با آن، مقابله می‌کردند.

امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز رفتاری این‌گونه داشتند، در نتیجه هیچ مسئله‌ای از مسائل حکومتی، سیاسی، مالی، حقوقی، عبادی و مانند آنها نبود که رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم و امیرالمؤمنین (علیه السلام) نسبت به آن ها اهتمام و توجّه جدّی نداشته باشند.

با توجّه به آنچه گذشت، چه چیزهایی باید وجهه‌ی همّت فقها و ملاک عمل آنان باشد؟ آیا به طور موشکافانه باید همه‌ی رفتارهای آن بزرگواران را در هر زمینه، وجهه‌ی همّت خویش نموده و به هیچ‌یک اجازه‌ی فوت ندهند یا آنکه بایستی با این توجیه که «ما کجا و معصوم (علیه السلام) کجا» به حذف بسیاری از آنچه آنان رفتار می‌نموده‌اند، بپردازند؟!

فرار از مسئولیّت ها و تکلیف ها

آیه ها، أحادیث و سنن بسیاری به صورت نصوص و ظهور در زمینه های مختلف زندگی بشر از جمله بخش سیاست و حکومت، عزل و نصب ولات و قضات، حقوق و حدود و قصاص، جنگ و صلح، روابط بین‌الملل، تجهیز جُیوش، مقابله با تهاجم ها و فتنه ها وجود دارد که برای اهل درایت و تحقیق، پوشیده نیست؛ ولی افسوس که برخی به‌جای کندوکاو و شناخت عنوان های طرح شده و ثبوت این مناصب برای فقیه، به تکذیب و حذف عنوان های یاد شده می‌پردازند و به‌جای آنکه در موارد شک و ابهام، با عنوان «اشتغال یقینی، برائت یقینی را می‌طلبد»، برای خود ثبوت تکلیف نمایند، اصل را بر برائت فقیه از مهم‌ترین تکلیف ها و مسئولیّت های اجتماعی وی می‌گذارند. این‌جاست که باید با اندوه و حسرت، ندا سر داد که: «وَ عَلَى الْإِسْلَامِ السَّلَام». آن هنگام که اسلام و مسلمانان زعیمی داشته باشند که در برابر عمده‌ترین مسائل مربوط به ملک و ملّت، تهاجم ها و فتنه ها، وساوس أشرار و منافقان و دیگر مسائل، مسئولیّت و تکلیفی نداشته باشد، چه خواهد شد؟! چه دردآور است فجایع و فتنه ها و مفاسدی که در پی این تفکّر،گریبان‌گیر جهان اسلام و مسلمانان گردیده و خواهد گردید.

هرگز نباید فراموش شود که حکومت و امارت حقّه‌ی امیرالمؤمنین (علیه السلام) و هزاران نصّ و ظاهر و قرائن و شواهد در این زمینه، مذبوح حدیث «أمّت من بر خطا جمع نمی‌شوند» گردید.

ترسیم چهره‌ای ناکارآمد و ناتوان از فقیه که نماد زعامت دینی است، از دیانت اسلام، دینی ضعیف و ناکافی و ناقص ارائه خواهد داد و این، ستمی بزرگ و گناهی نابخشودنی است.

پیرامون تمامیّت و کمال دین اسلام در جای خود به تفصیل استدلال شده است.

بی‌شک آنان که با کدّ یمین و عرق جبین، ولایت‌فقیه را که شاخه‌ای از شاخسار امامت است از مناصب حقّه‌اش که ضروری و لازم است و نصوص متواتره و ظواهر عدیده بر آن ها دلالت دارد محروم نموده و چانه‌زنی می‌نمایند،

راهی را رفته‌اند که غاصبان خلافت و منکران امارت و ولایت اهل‌بیت( رفته‌اند و همواره بر جهان اسلام همان خواهد رفت که در گذشته شاهدش بوده‌ایم. البته پوشیده مباد که اجتهادها در مقابل نصوص در این عرصه دستِ کمی از اجتهاد صحابه و تابعان در مقابل نصوص مصرّحه در أمر ولایت و امامت أئمّه( ندارد.

ایجاد إبهام در مناصب فقیه، همانند ابهام هایی است که در اصل ولایت کبری بدین صورت مطرح گردید:

امید که حقّ هویدا شده و پیرامون مناصب سزاوار برای فقیه و از جمله یکی از مهم‌ترین و کاراترین مناصبش، یعنی منصب تصدّی هلال، چون و چرایی نباشد؛ ولی مع‌الأسف با هزار و یک دلیل، باید ثابت نمود که خورشید در آسمان وجود دارد، در مقابل هزار و یک دلیل که ثابت می‌نماید خورشیدی وجود ندارد و نوری در آسمان مشاهده نمی‌شود!

همه‌ی مطالب و دلایلی که در راستای برخورداری فقیه از همه‌ی مناصب در شأن یک زعیم دینی و رئیس یک ملّت اقامه شده است، می‌تواند دلیل بهره‌مندی فقیه از منصب تصدّی هلال باشد. اگر أمر هلال با اشراف و محوریّت فقیه سامان داده نشود؛ تضمینی برای سلامت روند هلال و صحّت آن نخواهد بود و شیاطین و اعداء و اهل هوی و هوس، در امور دین دخالت نموده و دین و دنیای مردم را تباه و جولانگاه مطامع و نیرنگ های خویش قرار خواهند داد که نمونه های بسیاری در این زمینه ها در تاریخ ثبت شده است. افسوس که ابتذال و هرج و مرج موجود در أمر هلال، وهن و استهزاء به دیانت

اسلام و مرجعیّت را موجب گشته است.

همه‌ی راه هایی که برای اثبات هلال از طریق شارع مقدّس مقرّر گشته است، باید با اشراف و تصدّی فقیه و حاکم جامع‌الشّرایط باشد تا هر یک در جای و جایگاه خود قرار گیرد، وگرنه چنان خواهد شد که در طیّ قرن ها شاهدش بوده‌ایم.

ماه‌های قمری که به صراحت آیات و أحادیث بسیاری برای مواقیت و محاسبات مردم و نیز امور شرعی مقرّر گشته است، با وضعیّت موجود و اختلاف های بسیار و عدم تصدّی فقیه بر آن، نمی‌تواند تقویم رسمی جهان اسلام باشد و به بیان دیگر، تقویم قمری، کارآ و کاربردی نخواهد بود.

نتیجه آنکه هرچه مربوط به منافع و مصالح عموم است و اهتمام به آن لازم می‌باشد و از جمله أمر هلال، چرا از مناصب فقیه و حاکم جامع‌الشّرایط نباشد؟

آیا مناصبی که برای امام معصوم (علیه السلام) ذکر شده و تصدّی امام بر آن ها ضروری و لازماست، باید در زمان غیبت تعطیل شود؟!

همان‌گونه که اشاره شد، احکام بسیاری متوقّف بر هلال می‌باشد و به دلیل اهمیّت بسیار آن ها نزد شارع و کاربرد گسترده در میان مردم، از تدابیر سخت و قاطع از سوی شارع برخوردار گشته است تا أمر هلال، با پشتوانه‌ی قطع و یقین سامان یافته و از هر نوع وهم و گمان، سهل‌انگاری و ساده‌اندیشی و نیز نیرنگ ها و وساوس شیاطین و فتنه گران در امان بماند. بی‌تردید اگر این مهم متصدّی نداشته باشد، غرض شارع محقّق نخواهد شد.

گاه، تعیین موضوع (شناخت موضوع) البتّه شأن فقیه است

برخی بر این باورند که موضوع هلال از نوع موضوعات خارجیّه‌ی شخصیّه است و تعیین موضوع، شأن فقیه نیست.

به راستی أمری که مربوط به وحدت و شکوه همه‌ی مسلمانان، شعایر دین و دارای اثرهای مهمّ سیاسی و اجتماعی است و حجّ و قربان، صوم و

فطر، مواقیت و محاسبات و بسیاری مسائل دیگر بر آن مترتّب است، بایستی همانند موضوع های خارجیّه چون خون، شراب و... به‌شمار آورد؟

بی‌شکّ اگر چنین بود تصدّی رسول اکرم و امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر آن، کاری بیهوده بود و چنین وانمود می‌کردند که در این زمینه تکلیفی ندارند و همه‌ی أمر به عهده‌ی مردم است، حال آنکه چنین نبوده است. این بدان معنا می‌ماند که فقیهی بگوید اعلان جنگ و صلح از موضوعات خارجیّه‌ی شخصیّه است و مسلمانان خود باید بررسی کنند که اگر جنگ لازم است، جنگ کنند وگرنه صلح نمایند.

آیا وجود این همه سرگردانی و تشتّت میان مسلمانان و اختلاف فتاوا پیرامون موضوع هلال در میان زعمای دین، تصدّی هلال از سوی حاکم را اجتناب‌ناپذیر ننموده و جزء مناصب وی نخواهد بود؟!

هلال، مقدّمه‌ی اموری بزرگ است؛ به‌گونه‌ای که اگر در تحقّق آن اختلالی ایجادشود، امور عمومی دنیوی و اخروی بسیاری مختل خواهد ماند؛ در نتیجه برای سامان بایسته‌ی آن، گریزی جز تصدّی فقیه نیست. این امر مانند آن است که پزشکی بگوید: هرگاه تشخیص دادید به بیماری حصبه، مالاریا، وبا، دیفتری، سرخک و امثال آن مبتلا شده‌اید، بایستی داروی فلان و فلان یا فلان را مصرف نمایید! البته آشکار است که خوددرمانی کاری نکوهیده و ناپسند است؛ زیرا بسیاری از بیماری ها مشابه بوده و تشخیص هر یک، کاری دشوار، پیچیده و نیازمند امکانات و تجهیزات خاصِّ خود است.

یک مهندس کشاورزی به‌طور کلّی نمی‌تواند بگوید برای فلان آفت کشاورزی، فلان سم و برای فلان آفت، فلان سم مصرف شود؛ زیرا تعیین موضوع در بسیاری از موارد، کاری فنّی و تخصّصی است و کم‌ترین اشتباه، ممکن است برای یک منطقه ی کشاورزی بسیار زیان‌بار باشد.

قاضی نمی‌تواند دستور دهد: هرگاه کسانی را دیدید که فلان جنایت را انجام می‌دهند، فلان مجازات را بر آن ها اجرا کنید، بلکه باید موارد، جزء به جزء توسّط شخص حاکم بررسی و احکام مربوطه مترتّب شود. به گفتاری

دیگر، فقیه نمی‌تواند تشخیص موضوع در مخاصمات را به عهده‌ی متخاصمین بگذارد.

اگر أمر هلال به مردم واگذار شود، چنان خواهد شد که شده است و البته در مواردی که هلال موضوع باشد، مهم‌ترین، حسّاس‌ترین و پیچیده‌ترین بخش از زندگی اجتماعی، دینی و سیاسی انسان ها را تشکیل خواهد داد. در نتیجه اگر هلال توسّط مجتهد جامع‌الشّرایط سامان داده شود، شعائر دینی، مواعید، مواقیت و... سامانی بایسته خواهد یافت، وگرنه پیامد حاصل از آن، ملک و ملّت و وحدت و شوکت مسلمانان را تباه خواهد نمود. ره‌آورد این سخن، آن است که فقیه بایستی برخی از موضوعات مانند هلال، ربا و... را تصدّی کند، وگرنه هرج و مرج و فاجعه در امور عبادی، اجتماعی، سیاسی و... فراگیر خواهد شد.آیا این موارد از جمله‌ی «أَمْرٌ بَيِّنٌ رُشْدُهُ فَيُتَّبَعُ» و رهاکردن آن از موارد «أَمْرٌ بَيِّنٌ غَيُّهُ فَيُجْتَنَب»⁽¹⁾نمی‌باشد؟

همان‌گونه که حفظ مرزها از یورش بیگانگان، جلوگیری از أشرار، دفع ستمکاران و دست‌نشاندگان آن ها، برقراری امنیّت و نظم و عدالت، و هر آنچه پایداری زندگی مردم به آن است، بدون تصدّی فردی صالح امکان‌پذیر نمی‌باشد، سامان بخشیدن به أمر هلال هم که دین و دنیای مردم به آن بستگی دارد، بدون مباشرت فقیه، امکان‌پذیر نخواهد بود.

تردید در موارد بالا، مورد نکوهش هر عاقل و فرزانه‌ای خواهد بود و چگونه می‌توان باور نمود که شارع مقدّس نسبت به چنین اموری بی‌اعتنا بوده و برای تصدّی آن ها در عصر غیبت، تدابیری نیندیشیده باشد؟ البته بیان مسائل به‌صورت کلّی گویی و تئوریکی، با واقعیّات خارجی متفاوت و گاه بی‌ارتباط است.

اگر تصدّی أمر هلال ضروری بوده و معصومان( به آن اهتمام داشته‌اند، فقیه نیز باید تصدّی کند و اگر ضروری نباشد، تصدّی معصومان( نیز ضروری نبوده است.

وحدت در مرجعیّت، راهکار حلّ معضل هلال

فاصله‌ی مسلمانان از آموزه های دینی و سنّت و سیره‌ی معصومان( و خوگرفتن آنان با بسیاری از بافته ها و یافته ها به نام دین (بدعت ها و خرافات) از یک سو و تفرقه ها و تشتّت های عمیق در میان مذاهب و زعمای دین از سوی دیگر، حجابی ضخیم و بزرگ میان مسلمانان و معارف ناب اسلام ایجاد کرده است.

اسلام به شدّت با بیان ها و قرائت های مختلف از دین، مخالفت نموده است و تشتّت و تفرقه در میان مسلمانان را بر نمی‌تابد و از مسلمانان اعتصام به حبل‌الله بدون تفرقه وتمسّک به عروة‌الوثقی را خواستار است و هرگونه کشمکش را موجب ناتوانی و تباهی اقتدار و شوکت مسلمانان می‌داند.

تنها راهکار رهایی از شرایط نابهنجار یاد شده، کنارزدن موانع و دست‌یازیدن به معارف و آموزه‌های ناب اسلامی است و آن هم نباید با سلیقه ها و برداشت های گوناگون افراد از دین صورت گیرد، بلکه بایستی راهکار زیر برای سامان أمر دین و دنیای مسلمانان برگزیده شود:

«گروهی از فقهای جامع‌الشّرایط به مفهوم واقعی آن، با ویژگی هایی که در قرآن و سنّت از آن ها یاد شده است، گرد هم آیند و با تدبّر و تعمّق فراوان، فقیهی جامع‌الشّرایط و برتر را که بتواند زعامت امور مسلمین در عصر تمدّن و جهان پرتنش و پر التهاب کنونی را بر عهده گیرد، به جهان اسلام معرّفی نمایند. البته سیره‌ی عملی علمای أبرار در گذشته نیز بدین‌گونه و بر پایه‌ی وحدت در مرجعیّت استوار بوده است.»

به جرأت می‌توان گفت وجود شمار بسیاری در جایگاه مرجعیّت و زعامت شیعه، خود مهم‌ترین عامل در تضعیف و وهن این مسند عظیم به‌شمار

می‌آید و قابل انکار نیست که گاه مرجعیّت و بیوت برخی از مراجع، پایگاهی برای حذف و تضعیف جایگاه دیگر مراجع می‌باشد. از همه اندوه‌بارتر اینکه گاه محافل استعماری و صهیونیستی برای تخریب جایگاه مرجعیّت شجاع، توانمند و دشمن‌ستیز، اقدام به پرورش و تقویت دست نشاندگانی در لباس مرجعیّت می‌نمایند که در این صورت باید گفت: «وَ عَلَی الاِسلام السَّلام».

فقیه و حاکم فرزانه ای که به‌جا و به‌گونه ای سزاوار برگزیده شود، مجاری و تدابیر امور شرعی و غیرشرعی به دست او خواهد بود و خود را در برابر خداوند و أمّت اسلامی مسئول خواهد دانست و به خوبی می‌داند که باید برای سامان بخشیدن به هر مسئله و از جمله سامان بخشیدن به أمر مهم هلال، چگونه باید رفتار نماید.

فقیه جامع‌الشّرایط برای هر معضلی، با بهره‌گیری از بهترین کارشناسان و فقها، به بحث و بررسی پیرامون آن معضل خواهد پرداخت و هرچه را مستدل و مستند بهسیره‌ی عملی معصومان( باشد، برخواهد گزید و به هرج و مرج و بگومگوهای موجود در آن مسئله، پایان خواهد داد؛ زیرا ولایت أمر و امامت أمّت در روزگار غیبت، بر عهده‌ی اوست.

ناگفته نماند که تعدّد مرجعیّت و مراجع به دلایلی که از آن گفت‌و‌گو شد، هرگز نمی‌تواند به راه مستقیم منجر گشته و دستاوردی جز آنچه اکنون شاهدش هستیم، نخواهد داشت. به گفتاری دیگر، نخستین گام و راهبرد عملی در این زمینه، وحدت در مرجعیّت و زعامت جهان تشیّع و اسلام خواهد بود.

از نفوذ عوامل محافل استعماری در بیوت مراجع به‌صورت روحانی و غیرروحانی و نقش های تخریبی آنان که با حیَل و زیرکی های ویژه ای صورت پذیرفته است، مستندات تاریخی فراوانی وجود دارد. به راستی اگر فقیهی جامع‌الشّرایط و مبسوط‌الید فتوایی دهد و زعامت دین و امامت أمّت را بر عهده گیرد، کدام دلیل بر وجاهت و مشروعیّت فتوا و حکم مرجعی دیگر که در عرض اوست، دلالت دارد؟

هرگاه فقیه فتوایی دهد یا حکمی را صادر نماید، «حُکم‌الله» یا «حُکم‌الله فی حقّه» است؛ در این هنگام اگر مرجعی دیگر فتوا یا حکم به موافقت یا مخالفت داد، مدّعی چه می‌باشد؟ آیا پذیرفتنی است که بگوید حکم من هم «حکم‌الله» یا «حکم الله فی حقّه» است؟! آیا می‌شود حکم خدا در یک مسئله متعدّد باشد؟ اگر هر دو فتوا یکسان باشد، فتوای دوّم تحصیل حاصل است و اگر فتوای دوّم مخالف با فتوای اوّل باشد، فتوای دوّم بی‌اعتبار خواهد بود؛ چون فتوای اوّل از حجیّت برخوردار است.

فقاهت، نهادی معتبر و رسمی در راستای ولایت أمر و امامت أمّت خواهد بود؛ بنابراین فقیه جامع‌الشّرایط را کأحدالعدول دانستن، ستمی آشکار بر منصب زعامت و ولایت او خواهد بود.

ضرورت تلفیق علم و دین در أمر هلال

سامان نابسامان أمر هلال به‌عنوان موضوع بسیاری از احکام شرع، در صلاحیّت کسانی خواهد بود که درک درستی از واقعیّت و طبیعت هلال داشته باشند و نیز ملاک ها و مسائل و معارف شریعت در این زمینه را به درستی بشناسند؛ بنابراین اگر فقها اطّلاعات نجومی و پیشرفت های در این زمینه را نشناسند و کارشناسان نجوم از موازین شرعی در این پیرامون بی‌اطّلاع باشند، دستاورد درستی نخواهیم داشت و در نتیجه، هر یک از هلالی سخن خواهند گفت که اطّلاعات کاملی پیرامون آن ندارند.

اگر شناخت علمی و درستی از هلال بود و ملاک های شرعی به درستی مورد نظر قرار می‌گرفت، با وضعیّت ناگوار کنونی مواجه نبودیم.

آرزویی دست‌یافتنی

اسلام، نيكوترين، برترين و پيشرفته‌ترين آيين تا روز قيامت است كه أمور ديني و نظام اجتماعي و دنيايي مردم را ساماني درخور و بايسته داده است؛ از سياست و حكومت گرفته تا اقتصاد و فرهنگ و از اجتماعيّات

گرفته تا جنگ وصلح و مانند آن. ديني كه فراگير و همه سويه نباشد، ديني ناقص و همانند رژیم غذايي است كه پاسخگوي برخي از نيازهاي ضروري انسان نباشد.

مواقيت (أهلّه) نيز در زمره‌ی مسائلي است كه اسلام به درستي و با تماميّت، به آن ها پرداخته است.آييني اين‌گونه، هنگامی می‌تواند در راستاي أهدافش كارساز و كامياب باشد كه انسان ها همه در باور و عمل پذيرايش باشند و هرگاه چنين شود، أمّت و وحدت اسلامي تحقّق خواهد يافت.

از هنگامی‌كه برداشت ها و تفسيرها از دين گوناگون شد و هركس خود را در برداشت و تفسير متفاوت از دين مجاز دانست، بسياري از احكام و قواعد دين از جمله أهلّه و احكام مترتّب بر آن ها، در طوفاني از آراي متضاد و متباين گرفتار آمد و جويايحكم خدا و رسول در پاسخ هر سؤال در انبوه متراكمي از بيان هاي متشتّت و مختلف، سرگردان و بيچاره و درمانده شد. آنچه در اين پژوهش مدّ نظر بوده اين است كه كشتي متلاطم أهلّه و مواقيت در ساحل مقصود آرام گيرد و شكوفه ها و گُل هاي معطّر وحدت و اقتدار مسلمانان همگان را سرمست و سيراب گرداند. اميد آنكه اين مهم با عنايت خداوند آرزويي دست‌يافتني باشد.

«هلال و ماه»، برخوردار از نظمي دقيق، قابل محاسبه و پيش‌بيني دقيق علمي، حتّي براي سال هاي آينده و همانند «خورشيد» می‌باشد. بنابراين، نخستين رؤيت هلال در هر گوشه‌اي از جهان و حتّي علم به طلوع آن در أفق گرچه قابل رؤيت نباشد، به معناي ثبوت قطعي هلال و آغاز ماه نو، در كلّ جهان خواهد بود و ديگر نيازي به استهلال، ديدن با چشم غيرمسلّح، رؤيت در أفق خاصّ و ديگر طرق مثبته نيست. به بياني ديگر، كشف نخستين هلال در هرگوشه‌اي از جهان، كاري آسان و از مسلّمات می‌باشد، در نتيجه ابهام و اختلاف در نخستين روز ماه مبارك رمضان و در عيد فطر و قربان و شب قدر و نظائر آن‌ها، بي‌دليل و ناموجّه خواهد بود.

اگر شارع به استهلال فرمان داده است و ما با رؤيت از طلوع هلال آگاه

می‌شويم، اتّفاق خاصي رخ نداده است، بلكه ما چيزي را كشف نموده‌ايم كه واقعي بوده و از فرايند ثابت، منظّم و بدون تخلّف برخوردار بوده است. ناگفته نماند كه رؤيت در عصر رسالت، تنها راه ممكن براي عموم مردم به‌شمار می‌آمده است، گرچه در آن زمان هم به گفته‌ی پيامبر اكرم براي اهل حساب و در علم هيئت، أمري آشكار و مسلّم بوده است.⁽¹⁾

از سویی دیگر، امور تكويني و از جمله شهور و أهلّه كه ملاك احكام قرار گرفته‌اند، از اعتباريّات و حقايق مجعوله و مستحدثه‌ی شرعي نيستند، بنابراين، أمر به رؤيت و كشف هلال از طريق رؤیت، راهي ديگر غير از واقعيّت طبيعي هلال و راهياثباتي نيست. به عنوان مثال: هرگاه در غروب روز بيست و نهم از ماه پيشين، 29 روز و 12 ساعت و 44 دقيقه گذشته باشد، بي‌ترديد و با توجّه به تجربه‌ی چند هزار ساله، ماه جديد آغاز گشته است و اين درگذر زمان، نه افزايش می‌يابد و نه كاهش.

ما با رؤيت، واقعيّت و چيزي را كشف می‌كنيم كه با قطعيّت تمام و با نظمي دائمي و تغييرناپذير ميليون ها سال وجود داشته است. حال اگر به هر شكلي نسبت به فرايند و روند طبيعي هلال علم و يقين پيدا كنيم، آيا استهلال لزومي دارد؟ آيا می‌توان گفت اين روش، مورد قبول شارع نيست؟

شارع می‌خواهد نماز ظهر هنگام زوال اقامه گردد، در نتيجه اگر هوا ابري باشد و از راهي ديگر به زوال، يقين حاصل شود و نماز اقامه گردد، قطعاً مورد قبول شارع خواهد بود. كشف هلال از طريق غير رؤيت نيز همين حكم را دارد و به يقين هرنوع تعلّل و سرگرداني در اين عرصه، دليلي جز بي‌خبري از چند و چون طلوع و گردش ماه ندارد.

در روزگار كنوني و با توجّه به پيشرفت علوم و تكنولوژي، يافتن وضعيّت ماه و استقرار و رصد لحظه به لحظه‌ی آن و وجودش در أفق، از مسائل بسيار ساده و پيش‌پا افتاده است. گفتن دارد كه بعضي از تلسكوپ ها به حدّي قوي هستند كه به‌وسيله‌ی آن ها می‌توان تقريباً از فاصله‌ی بيست هزار

كيلومتري شعله‌ی شمعي را ديد. در نتيجه اختلاف در آغاز و پايان ماه و آن هم تا سه روز، آيا می‌تواند دليلي جز بهره‌مند نبودن از يافته ها و اكتشافات پيش‌پا افتاده‌ی علمي و نجومي باشد؟!

اعلام حلول ماه تازه و آن هم هنگامي كه رؤيت آن با چشم مسلّح نيز امكان پذيرنيست، (چيزي كه بارها اتّفاق افتاده است!) خود تأسّفي ديگر است!!

با عنايت به اينكه سير و حركت ماه از آغاز تا انجامش، حتّي هنگامي كه ماه در حالت مُحاق می‌باشد، قابل محاسبه، رصد و شناخته شده است، سزاوار آن می‌باشد كه علماي شرع أنور از اين فرصت مطلوب جهت تأسيس تقويم قمري ثابت و بدون تغيير بهره جسته و امور شرعي و اداري و عهود و عقود مسلمين را بر پايه‌ی تقويمي ثابت،پايه‌گذاري نمايند. محاسبات دقيق و يقين‌آور می‌تواند وجود هلال هر ماه و حتّي ماه رمضان و شوّال در سال هاي آينده را دقيقاً در أفق تعيين نمايد.

به اميد روزي كه اعياد اسلامي نيز همانند اعياد مذهبي و ملّي ديگر ملل، در يك روز و در سرتاسر جهان اسلام به‌صورت همزمان برگزار گشته و اثري از چنددستگي ها برجاي نماند.2

فصل دوّم: حکم اختلاف در دین و در امر هلال

حکم اختلاف در دین و در امر هلال

حکم اختلاف در دین و در امر هلال«توحيد» و «وحدتِ» مسلمانان، دو آموزه‌ي بنيادين اسلام

خداوند، تنها آفريدگار، پرورنده و مدبّر مهربان، حكيم، دانا و دادگر هستي است و هيچ‌كس و هيچ‌چيز جز با خواست و اراده‌ی او نمی‌تواند كم‌ترين اثر و نقشی را در هستي داشته باشد. همه‌ی انسان ها بايد تنها خدا را بندگي نموده و فرمان‌بردار او باشند.

حكومت بر انسان ها از آن خداوند است و تنها قانون و دين خدا بايد در جهان رسميّت و جريان داشته باشد، زيرا خداوند، برتر، داناتر و تواناتر از همه است و هيچ‌كس در جايگاه، عظمت و والايي او نمي‌تواند باشد؛ بنابراين هر قانوني جز قانون خدا، قانون جاهليّت و جاهلانه خواهد بود. انسان ها نه از جهان شناخت كافي و لازم و فراگير را دارند و نه از خويشتن. از سويي ديگر، خودخواهي ها، تعصّب ها، لجاجت ها، مال‌پرستي ها و جاه‌طلبي ها، قوانين جوامع مدني و غيرمدني را سست و بي‌اعتبار مي‌نمايد.

فقط بايد از خدا كمك بخواهيم و از او حوايج و نيازهاي خود را طلب نمايیم. خداوند، تنها اثرگذار در هستي مي‌باشد و اختيار ملك و ملكوت، همه به دست اوست. ذرّه‌ای بدون اراده‌ی او آفريده نشده است و برگي بدون خواست او از درخت نمي‌افتد. خداوند، همه چيز را مي‌داند و می‌بيند و هيچ چيز بر او پوشيده و پنهان نيست. به هركس آنچه بخواهد، مي‌دهد و آنچه را

بخواهد، مي‌گيرد.همه‌ي انسان ها بايد رو به‌سوي خدا كنند و در همه‌ي ابعاد زندگي در جهت رضايت او گام بردارند. مراسم شكوهمند حج، نماز عيدين و جمعه و جماعت و ديگر تكاليف جمعي، همه گواه لزوم حركت همه‌ي اقشار جامعه به‌صورت متّحد و يك‌پارچه در راستاي وصول الي الله مي‌باشد.

در جامعه‌ای توحيدي و موحّد، خدايي جز خداي يگانه، پرستشی جز پرستش او، قانوني جز قانون او، حاكمي جز او و اراده‌ای بالاتر از اراده‌ی وي وجود نخواهد داشت.

مردم بايستي همه خداشناس، خداجو و داراي قانون، رفتار، بينش و منشي خدايي و حاكميّت خدايي باشند. چنين جامعه‌ای جامعه‌ي توحيدي و موحّد است و البته جامعه ای که در آن، اختلاف در اصول و فروع رایج باشد، جامعه ای آلوده به شرک خواهد بود؛ زیرا اختلاف، با اصل توحید سازگاری ندارد.

هلال از مهم‌ترین نمادها و نمایه های عزّت و وحدت جهانی مسلمانان در مواعید و مواقیت مربوط به امور دنیوی و اخروی و مراسم و اعیاد آن هاست که بایستی از هرگونه اختلاف و تفرّق به دور باشد و بی‌شک وضعیّت کنونی هلال و پی آمدهای آن، در شأن و صلاحیّت شارع مقدّس اسلام و جامعه‌ی توحیدی و زعمای آن نیست.

تعريف اختلاف

اختلاف و مخالفت آن است كه كسي راهي را كه غير از راه ديگري است، در حال يا گفتار، پيشه‌ي خود كند.

«خلاف»، اعم از «ضد» مي‌باشد؛ زيرا هر دو ضدّي، با هم ديگر مختلف‌اند، ولي هر دو مختلف، با هم ضد نيستند و چون اختلاف ميان مردم در گفتار، گاه به تنازع مي‌انجامد، اختلاف براي منازعه و مجادله، عاريه گرفته شده

است.⁽¹⁾كلمه‌ی اختلاف به طور كلّي در معانيِ: «ضدِّ اتّفاق»، «ضدُّ نقيض»، «تفاوت و تغاير»، «تعاقب و درآمدن چيزي در پي چيزي ديگر» و بالأخره «تردّد و آمد و رفت‌كردن به جايي يا به سوي كسي» به كار مي‌رود.⁽²⁾

عبارت هاي زير با معناي پنجم سازگار است:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) :«مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسَاجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَان...»⁽³⁾

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) :«إِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعُ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ»⁽⁴⁾

به هر روي، منظور از واژه‌ی اختلاف در اين مبحث، «عدم موافقت و خلاف‌كردن در امور دين» است.

فرایند اختلاف در دين و مسائل ديني

اسلام، همه‌ی انسان ها را به سوي خويش فرا مي‌خواند و به آنان مژده مي‌دهد كه: «اسلام، تنها دين در ميان مكاتب و اديان است كه برنامه‌ي جامع و كامل خوشبختي و سعادت در دين، دنيا و عقباي انسان ها در همه‌ی عرصه ها و زمان ها و مكان ها را به همراه خود دارد.»

آنچه ضامن موفقيت اين تفكّر و باور است، نخست هدايت اين نظام از سوي آفريدگار توانا و آگاه هستي مي‌باشد. نيز هماهنگي اين نظام با نيازها، ايده ها و تمايلات واقعي و حقيقي انسان كه از آن به «فطرت» مي‌توان تعبير نمود، دوّمين راز موفقيت در اين عرصه خواهد بود.

پيامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم و امامان علیهم السلام با وحدت كلمه و بدون كمترين اختلاف كلمه، مسئوليّت اجرايي و حفظ اين نظام تكاملي را بر عهده داشته‌اند:

قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فقد استَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ<⁽¹⁾

آنچه در اين راستا به‌گونه‌ای شايسته و بايسته بايد به آن پرداخت، چگونگي باوراندن و هرچه ژرفاساختن اين باور بالنده در ميان مسلمانان و ديگر ملل جهان است و از ديگر سو، آنچه پذيرش و گراييدن به‌این باور را با ناكامي روبه‌رو ساخته و به روي برتافتن از آن وادار مي‌سازد، اختلاف در دين و ارائه‌ی چهره‌ی مخدوش از دين مي‌باشد به‌گونه‌ای كه جوياي حق را سرگردان، آشفته و دل‌زده مي‌نمايد.

توجّه به اين خطر و آفت وحشت‌آور، زمامداران و دانشوران اديان و مكاتب بسياري را بر آن داشته است تا پيشاپيش، سازوكارهاي لازم براي نهادينه نمودن پاسخ‌گويي و شيوه هاي اجرايي رفع اختلاف را برگزينند.

پرسشي كه در اين رابطه مطرح مي‌باشد، اين است كه: «آيا دين مقدّس اسلام، اختلاف هاي اعتقادي، فقهي، سياسي، اجتماعي وامثال آن‌ها را كه ميان مسلمانان و متولّيان و فقهاي دين بروز مي‌نمايد، پذيرفته و مجاز مي‌شمارد يا آنكه هرگونه اختلاف آنان در اين موارد را حرام و ناروا مي‌داند؟»

طوفان‌ها و بلاهايي كه از اختلاف هاي خانمان‌سوز در ميان پيروان مذاهب و رهروان مذهب اسلام بروز كرده است، بيرون از شمارش مي‌باشد؛ گروهي چيزي را واجب و دسته‌ای ديگر حرام مي‌دانند. جماعتي تكفير مي‌شوند و همين جماعت نزد عدّه‌ای ديگر قابل ستايش و دفاع مي‌باشند!مواردي كه يهوديان از اطاعت حضرت موسي (علیه السلام) در پيشامدهاي

سياسي، اجتماعي و... سرباز زدند در قرآن به تفصيل آمده است. همچنین پيروان حضرت عيسي (علیه السلام) در برخي از رخدادها نسبت به رهنمودهاي وي وقعي ننهاده و چند دسته شدند.

در روزگار حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم نيز برخي از مسلمانان علي‌رغم حضور آن بزرگوار، در موارد بسياري در برابر فرمان ها و تفسيرهاي پيامبر از دين و آيه هاي قرآن مقاومت نموده و رأي و باور خويش را بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم تحميل می‌نمودند و حال آنكه مسلمانان به نصّ صريح قرآن، از اين كار منع شده بودند.⁽¹⁾

پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم اختلاف درباره‌ي جانشيني آن بزرگوار شعله‌ور شد تا آنكه سرانجام، خلافت را همچون گوي ربودند و در پي آن، جهان اسلام را با توفاني از اختلاف ها و كشمكش ها روبه‌رو ساختند و بالأخره با سپري‌شدن روزگار رسالت، لجام‌گسيختگي و تفسير و توجيه هاي نارواي صحابي از دين و قرآن، شتابي پُرشتاب‌تر به خود گرفت تا بدان‌جا كه همگان از اضمحلال و فروپاشي قرآن به‌عنوان سند ماندگار دين به وحشت افتاده و با رهنمودهاي مولا علي (علیه السلام) ساماني بايسته يافت. نيز بار ديگر مسلمانان با نهادن نقطه ها و حركت‌هاي كلمه هاي قرآني، به مهار امواج فتنه ها و اختلاف ها در اين عرصه پرداختند.

تعداد روزافزون و پرشمار قرّاء و اظهارنظرهاي بي‌رویّه و لجام گسيخته‌ي آنان پيرامون قرائت ها، بار ديگر كتاب خدا را با خطري بزرگ روبه‌رو ساخت تا جايي كه مسلمانان با برگزيدن قرائت هفت قاري، بار ديگر به جنگ فتنه و اختلاف رفتند. در مقطعي ديگر مسلمان ها با تهاجم هاي گسترده به احاديث نبوي و سرازير‌شدن امواج اختلاف ها و جعل و دسّ‌ها در آثار رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم روبه‌رو شده و سراسيمه شدند تا آنكه سرانجام با گردآوري مجموعه هاي بزرگ حديثي، به مهار اين سيل ويرانگر پرداختند.به هر روي، صحابي و روات و محدّثين با اهتمام و پافشاري بس شگرف، با در پيش گرفتن طرق مطمئن تحمّل و نقل حديث، به نگاهباني و نگاهداري آثار معصومان علیهم السلام

پرداختند. در قرن چهارم نیز بر اثر اختلاف‌ها و کشمکش‌های پیش آمده میان پیروان مذاهب اهل‌سنّت، فقها «تقلید» را به ائمّه‌ی اهل سّنت منحصر دانستند تا اختلاف‌ها از میان برود.⁽¹⁾

می‌توان گفت: اختلاف در خلافت، تلاوت قرآن، احادیث و احکام فقهی، میراث نامیمونِ صحابیِ گریزان از طریقت نبوی صلی الله علیه و آله وسلم است که دیگران حتّی پیروان اهل‌بیت( آن را پذیرا گشتند.

انحراف در میان پیروان صحابه، به دلیل انحراف در خلافت بوده است و اکنون این سؤال مطرح می‌شود که اختلاف در پیروان مکتب اهل‌بیت( چرا؟!

با تأمّل در ديدگاه هاي فقها، در مي‌يابيم كه فقيهي جنگ با دولتی را واجب و فقيهي ديگر حرام مي‌داند. مجتهدي تصدّی حكومت و جريان امور را بر خود واجب و مجتهدي ديگر حرام مي‌داند. فقيهي نماز جمعه در زمان غيبت را واجب و فقيه ديگر حرام مي‌داند. مجتهدي شنبه را روز عيد اعلام مي‌كند، ديگري يكشنبه و ديگري دوشنبه را.

آيا از جايگاه دين و مرجعيّت ديني مي‌توان حكم و پرسشي را چند نوع پاسخ داد؟ آيا اجتهاد تا بدان حد گسترده است كه مجتهدان مي‌توانند در پاسخ به يك مسئله، پاسخ هاي مختلف و گاه متضاد دهند و همه، احكام الله في حقهم مي‌باشد؟ يا آنكه اين وضعيّت مورد رضايت شارع نيست و بايد به‌گونه‌ای نهادينه شده و سامان يابند؟

آيا مقبوليّت آراي متفاوت همه‌ي مجتهدان در يك زمان، نتيجه‌اش پذيرش سخن پيروان صحابه نيست كه می‌گويند علي و معاويه در جنگ با یکدیگر هر دو مأجورند، زيرا هر دو به اجتهاد خويش عمل نموده‌اند؟! آيا كتاب خدا و سنّت پيامبر در اين رابطه سخني دارند؟آيا اهل خبره مي‌توانند جهت سامان‌بخشي به امور، فرد و يا مجمعي را جهت تصدّی امور ديني و دنيوي و صدور حكم و فتوا تعيين نمايند؟

آيه ها و حديث هايي كه خواهد آمد، مي‌تواند پاسخگوي پرسش هاي بالا باشد.

اسلام زيباترين و كارسازترين مدل و راهكار حلّ اختلاف را ارائه مي‌دهد كه اگر آن را پيش گيريم، چهره‌ي فروزنده‌ي اسلام، نمايان و همگان آن را پذيرا خواهند شد.

اگر در اين فرآيند به مسئله‌ي كاربردي «هلال» و احكام وابسته‌ی به آن در شريعت مقدّس اسلام بنگريم و از سويي فراگرد طرح و برّرسي آن در متون را مطالعه نماييم، چه چيز را شاهد خواهيم بود؟ و بالأخره پردازش اين مسئله در كوران ديدگاه هاي سخت متلاطم دانشوران و فرهيختگان كه از دير زمان مطرح بوده است، نمايي سخت و دشوار از اين مسئله را جلوه‌گر مي‌سازد. به سخنی دیگر راز این همه اختلاف در امر هلال چیست و راه برون‌رفت از این همه سرگردانی ها و چالش های مشمئزکننده کدام است؟

با استعانت از الطاف بيكران الهي و با استمداد از فيوضات و عنايات آخرين ذخيره‌ی هستي، حضرت مهديS در اين درياي موّاج و خروشان، با بضاعت اندك خويش، گام می‌نهيم. اميد كه صاحب شريعت در پيمايش اين راه صعب‌العبور، يار و نگهدار از لغزش ها باشد.

رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَ هَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً<⁽¹⁾

حرمت اختلاف در دين از ديدگاه قرآن

مداليل و مضامين آيه هاي بسياري از اختلاف در دين با صراحت و تأكيد تمام نهي نموده است كه برخي از آن ها به شرح زير مي‌باشد:>وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهيمَ وَ مُوسى وَ عيسى أَنْ أَقيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فيهِ<⁽²⁾

إِنَّ الَّذينَ فَرَّقُوا دينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ في شَيْ‌ءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُون<⁽³⁾

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا<⁽¹⁾

وَ لا تَكُونُوا كَالَّذينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّنات<⁽²⁾

وَ لا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكينَ ، مِنَ الَّذينَ فَرَّقُوا دينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً <⁽³⁾

وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ريحُكُمْ<⁽⁴⁾

وَ ما تَفَرَّقُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ<⁽⁵⁾

وَ إِنَّ الَّذينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفي شِقاقٍ بَعيدٍ<⁽⁶⁾

وَ آتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ<⁽⁷⁾

بیان آیات

قرآن شریف، آنان را كه با داشتن علم، راه تفرقه و اختلاف را در پيش می‌گيرند، فزون‌خواه و ستمگر دانسته و از همانند‌شدن مؤمنان با اهل

تفرقه و اختلاف‌كنندگان، بر حذر مي‌دارد. همچنین خداوند متعال، اختلاف‌كنندگان در كتاب را در شقاوتی عمیق مي‌داند.

خداوند در تأكيدي ديگر خاطرنشان مي‌نمايد كه همه چيز روشن و آشکار است و در نتيجه، اختلاف، عاملي جز بغي نمی‌تواند داشته باشد. از سويي ديگر، خداوند به برپايي دين، اعتصام به حبل‌الله و فرمانبرداري از خدا و رسول که رمز وحدت و عدم سقوط در تفرقه و اختلاف می‌باشد، فرمان داده است و بالأخره نزاع، ره‌آوردي جز سستي و در هم شكستن شوكت مسلمانان به دنبال نخواهد داشت. از دیگر سوی، اهل تفرقه و گروه‌گروه شدگان بايد بدانند كه راهي جدا از رسول اكرم را برگزيده و با ايشان بيگانه‌اند. اینان در اقامه‌ی دین، اعتصام به حبل‌الله و اطاعت از خدا و رسول، سهم به‌سزایی نداشته و چشم و گوش خود را بر آنچه آشکار است، بسته‌اند.

در آيه هاي ياد شده به طور مطلق و عموم و با تأكيد و صراحت هرچه تمام‌تر، هرگونه اختلاف و تفرقه‌ي در دين، نكوهش شده و ناروا دانسته شده است.

حرمت اختلاف در دين از ديدگاه احاديث

دلالت هاي قطعيه‌ي آيه هاي قرآن به طور مطلق و عموم، بر حرمت هرگونه اختلاف و تفرقه‌ی در دين و نهي از گروه‌گروه‌شدن، تكان‌دهنده و هشداردهنده است.

احاديث بسياري نيز در اين زمينه به چشم می‌خورد كه در اين عرصه به برخي از آن ها خواهيم پرداخت:

1. حديث نهي از تفرقه‌ی أمّت

حديث نهي از تفرقه، عنوان روايتي است كه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم پيش‌بيني نمودند كه امّتشان به هفتاد و سه فرقه پراكنده خواهند شد:

قالَ رَسول الله: «افْتَرَقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً فوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَ سَبْعُونَ فِي النَّارِ وَ افْتَرَقَتِ النَّصَارَى عَلَى اثْنَتَيْنِ وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً

فإِحْدَى وَ سَبْعُونَ فِي النَّارِ وَ وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَ الّذي نَفس مُحَمّد بِيَدِه، لتفرقَنّ أُمَّتی عَلَى ثَلَاثٍ وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَ اثْنَتَانِ وَ سَبْعُونَ فِي النَّارِ»⁽¹⁾

ذيل حديث، دستخوش تفاوت هاي بسيار گشته است و شيعيان با عبارتِ «هُوَ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ الْيَوْمَ أَنَا وَ أَهْلُ بَيْتِي»⁽²⁾يا عبارتِ «وَ هِيَ الَّتِي اتَّبَعَتْ وَصِيَّ مُحَمَّدٍ»⁽³⁾آن را ذكر نموده‌اند.

در اين حديث شريف، پيامبر اكرم رفتار نادرست و نابخردانه‌ي امّت هاي پيشين را درفرقه‌فرقه‌شدن خاطرنشان نموده و از تكرار ناخوشايند و بيشترِ همين روند در ميان امّت خويش شكوه می‌نمايند و يادآور می‌شوند كه چه در امّت هاي گذشته و چه در ميان امّت اسلام، تنها يك طايفه اهل

نجات خواهند بود و بقيه در آتش مي‌باشند. اين، حديثِ گويايي است كه از منظر آن حضرت، تنها يك گروه در اسلام مقبوليّت داشته و پذيرفته می‌شود و ديگر گروه ها به دلیل تفرقه و جداشدن از اهل حق، مردود و اهل آتش‌اند.

به سخني ديگر، رسول اكرم در اين عرصه، فرقه هاي پديد آمده در ميان امّت هاي گذشته و اسلام را به فرقه هاي مجاز و غيرمجاز در اختلاف و تفرقه تقسيم ننموده‌اند، بلكه همه را جز فرقه‌ي ناجیه، مردود مي‌شمارند؛ بنابراين جز فرقه‌ي ناجيه، ديگر فرَق، تحت هر عنواني اختلاف نمودند و از پيكره‌ی فرقه‌ی ناجيه جدا شدند، از ديد پيامبر مردود و مطرود مي‌باشند. ناگفته نماند كه فرقه‌ی ناجيه هم هيچ بهانه و مجوّز و رجحاني براي اختلاف در هيچ‌يك از مسائل اسلام (به شرحي كه خواهد آمد) را ندارند و در صورتي كه اين گروه هم شعبه شعبه و فرقه‌فرقه شدند، جز فرقه‌ی حق از آن ها، ديگر فرق نيز در آتش خواهند بود.پیامبر در وصف فرقۀ ناجیه فرموده‌اند:

«أَبْشِرْ يَا عَلِيُ أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ فِي الْجَنَّة»⁽¹⁾

«مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا هَلَكَ»⁽²⁾

بي‌شك فرقه هاي اسلامي، پس از پيامبر اكرم شكل گرفتند؛ زيرا در زمان آن حضرت، هيچ‌كس مجالي براي اختلاف نمی‌يافت و رسول اكرم با هر آنچه صفوف فشرده‌ی مسلمانان را از یکدیگر جدا می‌نمود، سخت مقابله می‌کردند.

با رحلت رسول اكرم، جاه‌طلبان براي به دست‌گرفتن زعامت مسلمانان بر خليفه‌یمنصوص و بر حقّ پيامبر، یعنی علي (علیه السلام) تاختند و پيش از آنكه آن بزرگوار، پيامبر را به خاك بسپارند، زعامت را به‌طور ناروا

از وي ربوده و بزرگ‌ترين فاجعه‌ي تاريخ را كه زير بناي همه‌ی فجايع پس از آن بود، رقم زدند. از آن پس، مسلمانان به دليل اختلاف هاي سهمگين، به فرقه هاي بسيار و گوناگون قسمت شدند.

فرقه‌ی ناجيه، پيروان اهل‌بيت(، جانشينان بر حقّ رسول اكرم می‌باشند كه با تمسّك به كتاب خدا و اهل‌بيت( زمينه‌ای براي اختلاف و تفرقه (به شرحي كه خواهد آمد) در ميان آنان بر جاي نخواهد ماند.⁽¹⁾

همچنين مرحوم مير حامد حسين هندى تمامى مجلّدات 18 تا 21 كتاب شریف عبقات الانوار را به بحث پيرامون سند و دلالت اين حديث اختصاص داده است.

آنچه را كه فرقه‌ي ناجيه در زمينه‌ی خلافت و ديگر مسائل در اصول و فروع، مدّعي است، همه در منابع اوّل و معتبر پيروان صحابه مشهود و قابل اثبات است.آيا وجود اختلاف هاي بسيار در اصول و فروع و انبوهي از فتاواي متضاد و متناقض⁽²⁾و بالأخره وجود پيروان بسيار و متفرّق براي هر قول و مرام، از مصاديق بارز تفرقه‌ی در امّت به شمار نمی‌رود؟

اختلاف يهود و نصاري در پيروي حضرت موسي و عيسي' و تحريف ها و بدعت هايي را كه اينان در دينشان به وجود آوردند و به فرقه هاي گوناگون قسمتگرديدند، در قرآن كريم و تاريخ آمده و هشداردهنده است.

مع‌الأسف، علي‌رغم هشدارهاي رسول اكرم، بزرگاني از صحابه و نيز

برخي از زعماي دين در طول تاريخ، همين رویّه را در پيش گرفتند و در پی آن، مسلمانان همانند يهود و نصاري، به فرقه هاي گوناگون قسمت گرديدند.

نتيجه آنكه تنها راه رهايي از اختلاف و تفرقه، بازگشت به قرآن و سنّت و سيره‌ی رسول اكرم و خاندان پاكشان( مي‌باشد و در اين صورت است كه دليل و انگيزه‌ای براي اختلاف و تفرق در هيچ زمينه‌ای نخواهد بود و هرگاه اختلافي هم پديد آمد، با راهكارهايي كه اسلام ارائه مي‌دهد، اثري از اختلاف برجاي نخواهد ماند.

اگر نفاق و اختلاف گروهي از صحابه و زعماي دين نبود، همه‌ي مسلمانان در صراط مستقيم حق بودند و به ده ها فرقه و مذهب تقسيم نمي‌شدند و از سويي يافتن فرقه‌ي ناجيه، سخت و دور از دسترس نبود.

2. حديث بيان گزينه هاي قابل تصوّر براي اختلاف

حدیث زیرگزینه های مردود و مقبول را این‌گونه بر می‌شمرد:

«تَرِدُ عَلى اَحَدِهِمُ الْقَضِيَّةُ فى حُكْم مِنَ الاْحْكامِ فَيَحْكُمُ فيها بِرَأْيِهِ، ثُمَّ تَرِدُ تِلْكَ الْقَضِيَّةُ بِعَيْنِها عَلى غَيْرِهِ فَيَحْكُمُ فيها بِخِلافِهِ، ثُمَّ يَجْتَمِعُ الْقُضاةُ بِذلِكَ عِنْدَ الاْمامِ الَّذِى اسْتَقْضاهُمْ فَيُصَوِّبُ آراءَهُمْ جَميعاً! وَ اِلهُهُمْ واحِدٌ، وَ نَبِيُّهُمْ واحِدٌ، وَ كِتابُهُمْ واحِدٌ. اَفَامَرَهُمُ اللّهُ تَعالى بِالاْخْتِلافِ فَاَطاعُوهُ؟ اَمْ نَهاهُمْ عَنْهُ فَعَصَوْهُ؟ اَمْ اَنْزَلَ اللّهُ سُبْحانَهُ ديناً ناقِصاً فَاسْتَعانَ بِهِمْ عَلى اِتْمامِهِ؟ اَمْ كانُوا شُرَكاءَ لَهُ فَلَهُمْ اَنْ يَقُولُوا، وَ عَلَيْهِ اَنْ يَرْضى؟ اَمْ اَنْزَلَ اللّهُ سُبْحانَهُ ديناً تامّاً فَقَصَّرَ الرَّسُولُ صَلَّى اللّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ عَنْ تَبْليغِهِ وَ اَدائِهِ؟ وَ اللّهُ سُبْحانَهُ يَقُولُ: >ما فَرَّطْنا فِى الْكِتابِ مِنْ شَىْء< وَ قالَ: >فيهِ تِبْيانُ كُلِّ شَىْء< وَ ذَكَرَ اَنَّ الْكِتابَ يُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً، وَ اَنَّهُ لاَ اخْتِلافَ فيهِ، فَقالَ سُبْحانَهُ: >وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافاً كَثيراً<⁽¹⁾

در صورتى كه خدايشان يكى، پيغمبرشان يكى و كتابشان يكى است؛ آيا خداى سبحان، آن‌ها را به اختلاف، امر فرمود كه اطاعت كردند يا آن‌ها را از اختلاف پرهيز داد و معصيت خدا نمودند؟ آيا خداى سبحان، دين ناقصى فرستاد و در تكميل آن از آن‌ها استمداد كرده است؟ آيا آن ها شركاء خدايند كه هرچه مى‌خواهند در احكام دين بگويند و خدا رضايت می‌دهد؟ آيا خداى سبحان، دين كاملى فرستاد پس پيامبر

در ابلاغ آن كوتاهى ورزيد؟ در حالى‌كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «ما در قرآن چيزى را فروگذار نكرديم» و فرمود: «در قرآن بیان هر چیزی است» و یادآور می‌شویم که: بعض قرآن گواه بعض دیگر است و اختلافی در آن نیست. پس خدای سبحان فرمود: «اگر قرآن از طرف غیر خدا نازل می‌شد، اختلافات زیادی در آن می‌یافتند.»

مفاد حدیث

در اسلام از اختلاف در دين و گروه‌گروه‌شدن به هر صورتي كه باشد، هرچه تمام‌تر نهي شده است و هيچ محمل و گزينه‌ي صحيحي براي آن نمی‌توان تصوّر نمود. اميرمؤمنان (علیه السلام) در اين حديث، خاطرنشان مي‌نمايند كه باور و پذيرش اختلاف در دين، داراي هيچ توجيه شرعي نمی‌باشد و بلكه پذيرش ناخواسته‌ي گزينه هايي است كه براي هيچ‌كس پذيرفتني نيست.

در این حدیث شریف، اختلاف به کلّی مردود می‌گردد و جایی برای تقسیم اختلاف به اختلاف خوب و بد باقی نمی‌ماند. به بیانی دیگر، امام (علیه السلام) برای اختلاف، دلیل و علّت موجّهی را باور ندارند، حتّی اگر اختلاف، به دلیل اجتهاد صحیح باشد.

توجّه به گزینه های زیر گویاست:

از او قلمداد گردد.

فشرده اينكه:

«خداوند به اختلاف فرمان نداده، بلكه از آن نهي نموده است. نه دين خدا ناقص می‌باشد و نه كسي شريك خداست و پيامبر نيز در تبليغ و اداي دين خدا، كوتاهي ننموده است.»در آخر، علي (علیه السلام) بر همه‌ي گزينه ها، جز گزينه‌ي دوّم، خط بطلان كشيده است و چنين سخن‌سرايي مي‌نمايد: خداوند سبحان مي‌فرمايد: «ما در كتاب، چيزي را فروگذار نكرديم»؛ «در آن، بيان هر چيز است» و نيز خداوند يادآور می‌شود كه: «برخي از كتاب برخي ديگر را تصدیق مي‌نمايد و اختلافي در آن نيست» و آن‌گاه می‌فرمايد: «اگر قرآن از نزد غير خدا بود، در آن اختلاف بسياري مي‌يافتند.»

در گفتار امام (علیه السلام) از اينكه دو حاكم پيرامون يك موضوع، دو گونه و بر خلاف يكديگر حكم نموده‌اند و نيز از اينكه گمارنده‌ي آن ها، هر دو حكم را تنفيذ نموده است، نكوهش و ابراز شگفتي شده است و سپس بيان می‌دارند كه اين رویّه با توجّه به اينكه خدا، پيامبر و كتاب آن ها يكي مي‌باشد، سازگاري ندارد.

معناي اين گفته آن است كه چون خدا، پيامبر و كتاب شما يكي است، حاكمان هرگز مجاز نيستند براي يك قضيه، چند حكم بنمايند و دوگانگي، پذيرفتني نيست. مطلبي كه به طور متواتر در قرآن و سنّت و برخي از أدلّه‌ي پيش‌ِ رو مورد تأكيد قرار گرفته است، اين مي‌باشد كه پاسخ هر حكمي به نص

یا ظهور، در اسلام آمده است كه هر حاكم و مجتهدي بايد آن را بشناسد. البته نيافتن حكمي دليل عدم وجود آن در دين نيست و سخن سزاواري نخواهد بود اگر گفته شود: در مواردي حكمي از سوي شارع نرسيده است و بايد به اصول عمليّه مراجعه نمود!

ره‌آورد

آیات، أحادیث، (عمومات أدلّه) ملاک ها و مذاق شارع به‌گونه ای متوفّر و گویاست که اجازه‌ی کم‌ترین اختلاف را تحت هیچ عنوانی به کسی نمی‌دهد؛ خواه اختلاف به صورت فتواهای گوناگون باشد یا در احکام قضایی، در اصول باشد و یا فروع و....

شیوه‌ی فقها در عصر حضور ائمّه علیهم السلام و شیوه‌ی متقدّمان طی چند قرن، بیانگر این حقیقت مسلّم می‌باشد و حتّی حدیث ضعیفی نیز در جواز اختلاف به چشم نمی‌خورد.

3. حدیث بیان راهکار رفع اختلاف

«وَ اجْعَلْ أَعْوَانَهُ خِيَارَ مَنْ تَرْضَى مِنْ نُظَرَائِهِ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَ أَهْلِ الْوَرَعِ وَ النَّصِيحَةِ لِلَّهِ وَ لِعِبَادِ اللَّهِ لِيُنَاظِرَهُمْ فِيمَا شُبِّهَ عَلَيْهِ ...ثُمَّ حَمَلَةُ الْأَخْبَارِ لِأَطْرَافِكَ قُضَاةٌ تَجْتَهِدُ فِيهِمْ نَفْسُهُ لَا يَخْتَلِفُونَ وَ لَا يَتَدَابَرُونَ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وسلم فَإِنَّ الِاخْتِلَافَ فِي الْحُكْمِ إِضَاعَةٌ لِلْعَدْلِ وَ غِرَّةٌ فِي الدِّينِ وَ سَبَبٌ مِنَ الْفُرْقَةِ وَ قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ مَا يَأْتُونَ وَ مَا يُنْفِقُونَ وَ أَمَرَ بِرَدِّ مَا لَا يَعْلَمُونَ إِلَى مَنِ اسْتَوْدَعَهُ اللَّهُ عِلْمَ كِتَابِهِ وَ اسْتَحْفَظَهُ الْحُكْمَ فِيهِ فَإِنَّمَا اخْتِلَافُ الْقُضَاةِ فِي دُخُولِ الْبَغْيِ بَيْنَهُمْ وَ اكْتِفَاءِ كُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ بِرَأْيِهِ دُونَ مَنْ فَرَضَ اللَّهُ وَلَايَتَهُ لَيْسَ يَصْلُحُ الدِّينُ وَ لَا أَهْلُ الدِّينِ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ عَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا عِنْدَهُ مِنَ الْأَثَرِ وَ السُّنَّةِ فَإِذَا أَعْيَاهُ ذَلِكَ رَدَّ الْحُكْمَ إِلَى أَهْلِهِ فَإِنْ غَابَ أَهْلُهُ عَنْهُ نَاظَرَ غَيْرَهُ مِنْ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ لَيْسَ لَهُ تَرْكُ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِ

وَ لَيْسَ لِقَاضِيَيْنِ مِنَ أَهْلِ الْمِلَّةِ أَنْ يُقِيمَا عَلَى اخْتِلَافٍ فِي الْحُكْمِ دُونَ مَا رُفِعَ ذَلِكَ إِلَى وَلِيِّ الْأَمْرِ فِيكُمْ فَيَكُونُ هُوَ الْحَاكِمُ بِمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ ثُمَّ يَجْتَمِعَانِ عَلَى حُكْمِهِ فِيمَا وَافَقَهُمَا أَوْ خَالَفَهُمَا فَانْظُرْ فِي ذَلِكَ نَظَراً بَلِيغاً فَإِنَّ هَذَا الدِّينَ قَدْ كَانَ أَسِيراً بِأَيْدِي الْأَشْرَارِ يُعْمَلُ فِيهِ بِالْهَوَى وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْيَا وَ اكْتُبْ إِلَى قُضَاةِ بُلْدَانِكَ فَلْيَرْفَعُوا إِلَيْكَ كُلَّ حُكْمٍ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى حُقُوقِهِ ثُمَّ تَصَفَّحْ تِلْكَ الْأَحْكَامَ فَمَا وَافَقَ كِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّةَ نَبِيِّهِ وَ الْأَثَرَ مِنْ إِمَامِكَ فَأَمْضِهِ وَ احْمِلْهُمْ عَلَيْهِ وَ مَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ فَاجْمَعْ لَهُ الْفُقَهَاءَ بِحَضْرَتِكَ فَنَاظِرْهُمْ فِيهِ ثُمَّ أَمْضِ مَا يَجْتَمِعُ عَلَيْهِ أَقَاوِيلُ الْفُقَهَاءِ بِحَضْرَتِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ كُلَّ أَمْرٍ اخْتَلَفَ فِيهِ الرَّعِيَّةُ مَرْدُودٌ إِلَى حُكْمِ الْإِمَامِ ...»⁽¹⁾در این گفتار، امیرالمؤمنین (علیه السلام) بیزاری خویش را از پدیده‌ی اختلاف و پیامدهای آن ابراز داشته وآن را با بیان های گوناگون، به شرح زیر سخت نکوهش می‌نمایند:

امیر بلاغت و حکومت، خطاب به مالک اشتر، إفادات زیر را برای وحدت رویّه‌ی میان قضات و رهایی از اختلاف و تفرقه، ارائه می‌دهند:

راهی است که قاضی می‌تواند با آن، حکم خدا را بیابد و از گرفتار آمدن در ورطه‌ی اختلاف رهایی یابد: «در کنار تو باید حاملان اخباری باشندکه در منصب قضاوت در پی اختلاف و خصومت با یکدیگر در حکم خدا و سنّت رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم نباشند.

آن‌گاه امام علی (علیه السلام) در فرازی دیگر، مالک را به عنوان نمونه ای عینی، به روشی راهنمایی می‌کند که با توجّه به آن، اختلافی بر جای نخواهد ماند:

«به قضات شهرهایت بنویس که در هر حکمی که آنان با یکدیگر اختلاف دارند، آن را به سوی تو آورند، آن‌گاه تو آن احکام را با دقّت بررسی کن، پس هر حکمی که باکتاب خدا، سنّت پیامبرش و اثری از امامت، موافق است امضاکن و قضات را به عمل به آن، وادار ساز و هرچه را که بر تو مشتبه باشد، فقها را در حضورت گردآور و با آنان پیرامون آن مناظره کن و هرچه را که گفته های فقهای در حضورت بر آن اجتماع نمودند، امضا نما.»

نتیجه آنکه فقها و قضات نمی‌توانند در احکام و آرای خویش، با یکدیگر اختلاف داشته باشند. امام (علیه السلام) هم پدیده ای به نام اختلاف را نامشروع و نادرست دانسته و هیچ محملی را برای آن نمی‌پذیرند و بالأخره با راهکاری که آن بزرگوار ارائه می‌دهند، اثری از اختلاف برجای نخواهد ماند:

مناظره‌ی با فقها، حکم خدا را دریابد.

ارمغان سخن

اسلام همه‌ی مسائلی را که به‌گونه ای با سرنوشت انسان ها وخوشبختی و بدبختی آن ها مرتبط و مایه‌ی قوام و دوام امّت به شمار می‌رود، بیان نموده است و برای هر چیز از جمله پدیده‌ی اختلاف، دارای راهکار و متد می‌باشد. بنابراین هیچ چیز از دید تیزبین دین پوشیده نمانده وآنچه را خداوند و رسولش بیان نموده‌اند، همه ملزم به متابعت بوده وحقِّ هیچ‌گونه سرپیچی یا گزینش راه دیگری را ندارند. به گفتاری دیگر، تنها آنچه از حق و حقّ مطلق، یعنی خداوند و آفریدگار هستی و انسان‌ها ریشه می‌گیرد، پذیرفتنی است و هرچه جز این باشد، گمراهی، باطل، مردود و مطرود خواهد بود:

قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصيرٍ <⁽¹⁾

الْحَقُ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرينَ <⁽²⁾

إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ

ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ ما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكيلٍ <⁽¹⁾

فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ <⁽²⁾

وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ<⁽³⁾راه ها، روش ها، مذهب ها، فرقه ها، تحزّب ها و تشکّل های مغایر با دین و آمیخته با اختلاف، همگی باطل هستند و راه حق و مجاز، تنها و تنها تمسّک و تعبّد به کتاب خدا، سنّت پیامبر و سیره‌ی اهل‌بیت( خواهد بود.

حرمت اختلاف در احکام، خاصِّ اختلاف در احکام قضایی نیست

با توجه به أدلّه‌ی گذشته و این حدیث شریف، ممنوعیت و حرمت اختلاف، خاصِّ احکام قضایی نیست، بلکه اختلاف و تفرقه‌ی در دین، به هر صورتی از جمله در احکام و در مسائل اقتصادی، سیاسی، نظامی، هلال، معاملات و... نیز روا نخواهد بود؛ به این معنا که نمی‌توان گفت: اختلاف و تخاصم در غیر احکام قضایی جایز است و موجب ضایع‌شدن عدل، فریبکاری در دین و سبب تفرقه نخواهد شد!

در کلام امام علی (علیه السلام) مناط ها و ملاک هایی که برای نامشروع بودن

اختلاف بیان گردیده است، کلّی می‌باشد و اختصاص به احکام قضایی ندارد، بلکه در تفسیر و بیان آیات، احادیث و مسائل فقهی نیز نمی‌توان و نباید اختلاف نمود. با این ادلّه‌ی واضحه، آیا مجتهدی می‌تواند حکم به حلیّت چیزی بدهد و مجتهدی حکم به حرمت آن؟! آیا مجتهدی می‌تواند حکم به وجوب نماز جمعه در زمان غیبت دهد و مجتهدی دیگر حکم به حرمت آن؟

4. حدیث بیان پیامدهای ناگوار وجود دو امام در یک زمان

عن الامام الرِّضا (علیه السلام) : «فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي الْأَرْضِ إِمَامَانِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ أَوْ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ؟ قِيلَ لِعِلَلٍ مِنْهَا: أَنَّ الْوَاحِدَ لَا يَخْتَلِفُ فِعْلُهُ وَ تَدْبِيرُهُ وَ الِاثْنَيْنِ لَا يَتَّفِقُ فِعْلُهُمَا وَ تَدْبِيرُهُمَا وَ ذَلِكَ إِنَّا لَمْ نَجِدِ اثْنَيْنِ إِلَّا مُخْتَلِفَيِ الْهِمَمِ وَ الْإِرَادَةِ فَإِذَا كَانَا اثْنَيْنِ ثُمَّ اخْتَلَفَتْ هِمَمُهُمَا وَ إِرَادَتُهُمَا وَ كَانَا كِلَاهُمَا مُفْتَرِضَيِ الطَّاعَةِ لَمْ يَكُنْ أَحَدُهُمَا أَوْلَى بِالطَّاعَةِ مِنْ صَاحِبِهِ فَكَانَ يَكُونُ فِي ذَلِكَ اخْتِلَافُ الْخَلْقِ وَ التَّشَاجُرُ وَ الْفَسَادُ ثُمَّ لَا يَكُونُ أَحَدٌ مُطِيعاً لِأَحَدِهِمَا إِلَّا وَ هُوَ عَاصٍ لِلْآخَرِ فَتَعُمُّ الْمَعْصِيَةُ أَهْلَ الْأَرْضِ ثُمَّ لَا يَكُونُ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ السَّبِيلُ إِلَى الطَّاعَةِ وَ الْإِيمَانِ وَ يَكُونُونَ أَنَّمَا أَتَوْا فِي ذَلِكَ مِنْ قِبَلِ الصَّانِعِ وَ الَّذِي وَضَعَ لَهُمْ بَابَ الِاخْتِلَافِ وَ سَبَبَ التَّشَاجُرِ إِذْ أَمَرَهُمْ بِاتِّبَاعِ الْمُخْتَلِفَيْنِ وَ مِنْهَا أَنَّهُ لَوْ كَانَا إِمَامَيْنِ لَكَانَ لِكُلٍّ مِنَ الْخَصْمَيْنِ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى غَيْرِ الَّذِي يَدْعُو إِلَيْهِ الْآخَرُ فِي الْحُكُومَةِ ثُمَّ لَا يَكُونُ أَحَدُهُمَا أَوْلَى بِأَنْ يَتَّبِعَ صَاحِبُهُ مِنَ الْآخَرِ فَتَبْطُلُ الْحُقُوقُ وَ الْأَحْكَامُ وَ الْحُدُودُ»⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) در پاسخ این سؤال که: «چرا در یک زمان نمی‌تواند بیش از یک امام باشد؟» علت هایی را بدین شرح بر می‌شمرند:

بود و چون مفترض‌الطّاعه می‌باشند و هیچ‌یک در اطاعت، اولی از دیگری نیست، اطاعت از هر امام، معصیت امام دیگر را در پی خواهد داشت. در نتیجه‌ی این وضعیّت، اختلاف خلق، تشاجر و فساد پدیدار گشته و همه‌ی زمینیان گناهکار خواهند بودو در این رهگذر، راهی به ایمان و طاعت نخواهد بود. همگی این رخدادها، پیامد فرمان صانع به پیروی دو فردی است که با هم اختلاف دارند و خود صانع، زمینه‌ساز اختلاف و تشاجر در میان مردم می‌باشد.»

بیان

در این فراز، هرگونه اختلاف، ناروا و مشروعیّت آن با تحلیل های عقلی ناممکن تلقّی شده است؛ چون امامی، تصمیم برجنگ می‌گیرد و جنگیدن را بر همه واجب می‌کند و امامی دیگر جنگ را به مصلحت ندانسته و جنگیدن را حرام می‌نماید.

یکی از دو امام، حکم به کشتن کسانی می‌نماید که در چند استان دست به شورش زده‌اند و امامی دیگر برخورد مسلّحانه با آنان را به مورد ندانسته و اجابت خواسته های شورشیان و کنارآمدن با آن ها را به مصلحت می‌داند.

یکی از دو امام، توسعه‌ی صنایع و تولید و صادرات صنعتی را راهگشای مشکلات مملکتی می‌داند و امامی دیگر توسعه‌ی کشاورزی و تقویت و تجهیز منابع کشاورزی را گره‌گشای مشکلات مملکتی می‌داند.

مردم در این صورت، با همّت ها و اراده های گوناگون از سوی دو امام مواجه خواهند شد و می‌دانند که از هرکدام اطاعت کنند، دیگری را معصیت نموده‌اند و بالأخره دو امام، با یکدیگر تشاجر و نزاع نموده و مردم نیز به پیروی از دو امام، چنین خواهند نمود.

بی‌شک ادامه‌ی این رویّه، به فساد ملک و ملّت منجرخواهد شد. به سخن دیگر در یک زمان نمی‌تواند دو امام بر مردم حجّت باشند و نیز نمی‌توان سخن متفاوت هر دو را حجّت دانست؛ زیرا حق، یکی است و جز آن، باطل

خواهد بود.⁽¹⁾2. «اگر دو امام در یک زمان باشند و هر یک حکمی متفاوت با حکم امامی دیگر پیرامون یک موضوع بنماید، هر یک از متخاصمین می‌تواند خصم خود را به حکم امامی دیگر فراخوانده و حکم امام دیگر را نپذیرد و حال آنکه حکم امامی بر حکم امام دیگر برتری نخواهد داشت. در چنین صورتی، حقوق، احکام و حدود باطل خواهد شد.»

بیان

اگر امامی پیرامون معامله ای حکم به مصالحه دهد و امامی دیگرآن معامله را باطل بداند، هریک از متخاصمان حق دارد خصم خود را به حکم مورد پذیرش خویش فراخوانده و حکم امام دیگر را نپذیرد. در احکام و حدود نیز چنین خواهد بود.

نتیجه آنکه راه درست آن است که در هر زمان، فقط یک امام باشد و با توجّه به دو حدیث امیرالمؤمنین (علیه السلام) ، که پیش از این گذشت، همه چیز باید با زعامت امام واحد سامان‌دهی شود و چنانچه امام، غایب باشد، راهکار دیگری برای پدیدار نشدن اختلاف بیان فرمودند که بیان شد.

به فرموده‌ی قرآن، نتیجه‌ی قهری وجود دو آلهه، فساد آسمان و زمین⁽²⁾و به فرموده‌ی امام رضا (علیه السلام) ، نتیجه‌ی قهری وجود دو امام، اختلاف خلق و تشاجر و فساد، خواهد بود. نیز به حکم عقلا، تعدّد زعیم و والی در یک اقلیم، ره‌آوردی جز فساد و درهم‌ریختگی نخواهد داشت.

نکته‌ی قابل توجّه این است که اگر اخلال های یاد شده در گفتار امام (علیه السلام) ، با حضور دو امام معصوم، گریزناپذیر باشد، با بودن دو مجتهد غیرمعصوم به عنوان حاکم و مرجع در یک زمان، البتّه اخلال های بیشتری پدیدار خواهد گشت.

به سخنی دیگر، اگر در یک زمان، دو امام معصوم نتوانند تصدّی حکومت و مرجعیّت دینی را برعهده بگیرند، دو پیشوای غیرمعصوم در مجاز نبودن اولی‌ترند. بنابراین، آنچه امام هشتم حضرت علی بن موسی الرّضا' به عنوان علل عدم وجود دو امام در یک زمان برشمرده‌اند، در هر انسان و مجتهد غیرمعصوم هم موجود خواهد بود و در نتیجه نباید بیش از یک زعیم، متولّی امر دین باشد و از زبان دین سخن گوید.

از سوی دیگر هیچ محملی نیز برای صحّت فتواهای مختلف و متباین و اعتبار حجیّت برای همه‌ی آن ها نمی‌توان یافت، وگرنه اوضاع و شرایط به‌گونه ای خواهد شد که در بیان های اعجازگونه‌ی امیرالمؤمنین (علیه السلام) و امام رضا (علیه السلام) بیان گردید و اکنون در زمان خود، شاهد آنیم.

هرگاه زمینه های این علل از سوی دو امام معصوم یا چند زعیم فراهم شود، گناه، جهان‌گیر می‌شود و راه اطاعت و ایمان بسته، باب اختلاف و تشاجر گشوده شده و حقوق، احکام و حدود، باطل خواهد شد.

اشکال

امام، معصوم می‌باشد وآنچه می‌گوید از جانب خداست و خطا در گفته‌اش راه نخواهد داشت، بنابراین با فرض دو امام در یک زمان، اخلالی پدید نخواهد آمد.

البته گفتن دارد که در یک زمان، گاه چندین پیامبر با وحدت و انسجام کامل ابلاغ رسالت می‌نموده‌اند؛ بنابراین مراد از دو امام در حدیث شریفِ امام رضا (علیه السلام) ، دو پیشوای غیرمعصوم خواهد بود.پاسخ

گفتن دارد که دو یا چند فقیه جامع‌الشّرایط برخی بر برخی دیگر به دلیل: أعلمیّت، اورعیّت و... اولویّت خواهند داشت و از سویی دیگر، فرمان‌برداری از یکی کفایت نموده و موجب معصیت دیگری نخواهد بود.

5. حدیث نفی اختلاف در دین

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) إِنَّ قَوْماً رَوَوْا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ:«إِنَ اخْتِلَافَ أُمَّتِي رَحْمَةٌ» فَقَالَ: «صَدَقُوا» قُلْتُ «إِنْ كَانَ اخْتِلَافُهُمْ رَحْمَةً فَاجْتِمَاعُهُمْ عَذَابٌ؟» قَالَ: «لَيْسَ حَيْثُ ذَهَبْتَ وَ ذَهَبُوا إِنَّمَا أَرَادَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ:>فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ

إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ< فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَنْفِرُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ وَ يَخْتَلِفُوا إِلَيْهِ فَيَتَعَلَّمُوا ثُمَّ يَرْجِعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ فَيُعَلِّمُوهُمْ إِنَّمَا أَرَادَ اخْتِلَافَهُمْ مِنَ الْبُلْدَانِ لَا اخْتِلَافاً فِي دِينِ اللَّهِ إِنَّمَا الدِّينُ وَاحِدٌ»⁽¹⁾

اگر اختلاف، رحمت باشد؛ اجتماع، عذاب خواهد بود!

اختلاف و اجتماع، دو أمر متناقض و مانعة‌الجمع می‌باشند؛ بنابراین اگر اختلاف عذاب باشد، اجتماع رحمت و اگر اجتماع عذاب باشد، اختلاف رحمت خواهد بود و أمرٌ بین‌الأمرین هم وجود ندارد.

راوی با توجّه به این واقعیّت اعلام می‌دارد که اگر اختلاف أمت رحمت باشد،بی‌شک اجتماع آن ها عذاب خواهد بود و این گزینه ای است که امام (علیه السلام) نپذیرفته و اعلام می‌دارند که اختلاف در این حدیث، در برابر اجتماع نیست تا این نتیجه‌گیری درست باشد، بلکه از معنای دیگری برخوردار است که آن بزرگوار، آن را خاطرنشان می‌نمایند.

امام (علیه السلام) ضمن تأیید صدور حدیث شریف: «إِنَ اخْتِلَافَ أُمَّتِي رَحْمَةٌ» از

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، مراد از اختلاف در گفتار رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم را تردّد و رفت‌وآمد از شهرها به مدینه و تعلیم معارف دین و ابلاغ آن ها در بازگشت به شهرهای خود می‌دانند، نه اختلاف در عقاید، احکام دین و...

آن حضرت سپس با تأکید، هرگونه اختلاف در دین را ناروا و مردود شمرده و بیان می‌دارند که دین، «واحد» است و اختلاف در دین خدا راه ندارد. در نتیجه چون اختلاف أمّت از نظرامام (علیه السلام) نباید وجود داشته باشد، اجتماع أمّت، رحمت خواهد بود نه عذاب.

حکم اختلاف در مباحثات و مذاکرات دینی چیست؟

مذاکره‌ی دینی، گفت‌وگو، نقد و مباحثه برای رسیدن به واقعیّت و حقیقت، اختلاف در دین و ابراز برداشت ها و بیان های گوناگون از دین نیست، بلکه این شیوه، کارسازترین شیوه ها برای دریافت و فراگیری معارف و مبانی دینی است. گفتنی است که در شریعت اسلام، به مذاکره‌ی دینی بسیار سفارش شده است و حتّی از برترین کارها در شب قدر، به شمارآمده است.⁽¹⁾

آنچه در این راستا قابل توجّه خواهد بود، آن است که نهی از اختلاف در دین، به معنای نفی اجتهاد نیست، بلکه به معنای منع ابراز بیان های گوناگون از دین پیرامون یک موضوع می‌باشد؛ زیرا آنچه حکمش در کتاب و سنّت آمده است، نباید پیرامون آن اختلاف نمود و در موارد شبهه نیز باید راه مناظره با دیگر فقها را برای یافتن احکام الله و رسیدن به وحدت‌نظر برگزید و بالأخره اگر گفت‌وگو با فقها نیز به رفع اختلاف منجرنشد، دیدگاه ولیّ أمر، نافذ و فصل‌الخطاب خواهد بود.

اجتهاد را می‌توان تلاش برای یافتن حکم واحد خدا و سنّت دانست و در صورت اختلاف در آن، ولیّ امر، حاکم بلامنازع است.

نتیجه آنکه اختلاف فقها و حکّام در حکمی از احکام و معارف دین، از موارد و مصادیق بارز اختلاف در دین به شمار می‌رود که در این حدیث و

أدلّه‌ی گذشته از آن نهی شده است. به گفتاری دیگر، اختلاف در عبادات، عقود، ایقاعات، احکام و در اصول و فروع، از اسلام که دین واحد است، مذاهب و أدیانی مغایر با یکدیگر جلوه‌گر خواهد کرد.

نمونه‌ی زیر در این راستا قابل توجّه است:

«شافعیّه برآنند که مطلّقه‌ی باینه از شوهر متوفایش مطلقاً ارث نمی‌برد؛ و حنفیّه می‌گویند: مادام که عدّه‌اش منقضی نشده، ارث می‌برد. فتوای حنابله آن است که تا وقتی شوهر نکرده ارث می‌برد؛ مالکیّه گویند: ارث می‌برد، هرچند که ازدواج مکرّر نموده باشد.»⁽¹⁾

تأمّل در موارد زیر نیز روشنگر خواهد بود:

«وجوب امامت و شرایط امام و حرمت عمل به رأی و قیاس، و عول‌شدن فرایض، و ردّ باقیمانده به عصبه، وارث دادن به ذوی‌الأرحام، و بودن ضمان جریره از موجبات ارث، و مانعیّت کفر در طرف وارث و مورّث، و به طورکلّی در چگونگی تقسیم مواریث، و همچنین در سنّت و یا بدعت بودن نماز تراویح، و تثویب و تأمین، و وجوب ایثار، و وقوع سه طلاق به یک‌بار و باین بودن آن، و جواز مسح بر خفّین، و حرمت متعه کردن زنان، و جواز نوشیدن فقّاع، و نجاست منی، و هزاران موضوع دیگر از أمور اعتقادیّه و عملیّه در أبواب عبادات و معاملات و احکام که احصای آن ها را نتوان کرد.»⁽²⁾

روش های رفع موارد اختلاف از دیدگاه اسلام

اختلاف در میان انسان ها و مسلمانان پدیده ای غیرقابل انکار است. مطلبی که در این راستا قابل توجّه است اینکه: راهکار اسلام برای از میان برداشتن اختلاف ها و تفرقه های انبوه مسلمانان و ایجاد وحدت رویّه‌ی اسلامی در میان آنان در زمینه‌ی تبیین و اجرای معارف اسلامی، چیست؟

خداوند، برای بندگانش با ارسال رسل و کتب، همه چیز را بیان نموده

است تا بندگان با وظایف و تکالیفشان آشنا شده و حجّت بر آنان تمام شود و از جمله بهانه ای برای جهل به حکم خدا و اختلاف در حکم او را نداشته باشند. نوشتار زیر در این راستا گویا و پویاست:

«عالمان امامیّه به استناد آیاتی از قرآن و احادیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر آنند که در این مدّت بیست و سه سال جمله‌ی احکام دین اسلام و آنچه که در هر زمان برای انتظام و اصلاح امور معاش و معاد و تهذیب اخلاق مردم جهان تا روز قیامت لازم بوده است از جانب پروردگار عالم به وسیله‌ی جبرئیل امین بر قلب پاک رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم نازل گردیده است و در همان زمان، کلیّات و اصول احکام از صقع شامخ ربوبی به عالم شهود فرود آمد و به مردمان ابلاغ گردید و رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم آن ها را ضمن تلاوت سوره های قرآن مجید و وحی الهی، به اطّلاع مردم رسانید. و همچنین جزئیّات و فروع احکام را که در هر زمانی محلّ ابتلاء امّت بوده، به وسیله‌ی سنّت که گفتار و کردار و تقریر جنابش باشد، مبیّن و روشن ساخت و هیچ حکمی را وا نگذاشت، مگر آنکه به وحی پروردگار آن را بیان فرمود، حتّی حکم خراشی که بر بدن کسی وارد شود و هیچ‌گاه برای آن حضرت اجتهاد کردن جایز نبود و در هیچ حکمی اجتهاد نکرد، زیرا به تمامی احکام کلّی و جزئی به سبب وحی الهی عالم بود و حکم هر موضوعی را حتّی در موارد فقدان نصّ می‌دانست و در طول مدّت رسالت، با وعظ و وعد و وعید و بیان اصول و فروع احکام، دین اسلام را کامل و نعمت را بر مسلمانان تمام گردانید و در اداء وظایف رسالت و بیان أوامر و نواهی حق‌تعالی دمی نیاسود و تقصیری ننمود و با ارتحال جنابش، نزول وحی و دوره‌ی صدور وتشریع احکام و وضع قوانین دینی انقطاع و انسداد پذیرفت و از آن پس، بیان فروع و جزئیّات احکام و حفظ شریعت و اقامه‌ی حدود و قیام به امور و مصالح مسلمین و نگاهداری بیضه‌ی اسلام و جهاد با کفّار و توسعه‌ی ممالک اسلام و حفظ حدود و ثغور آن ها را بر عهده‌ی امامانی قرار داد که معصوم و افضل اهل زمان خود بودند و شماره‌ی خلفا و جانشینان پس از خود را تعیین نمود و اطاعت از ایشان و معرفت آنان را بر امّت مانند اطاعت

و معرفت خدا و رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم فرض و واجب گردانید. اینک آیات و روایاتی چند که در این باره بدان‌ها تمسّک شده است:

اَلْیَومَ اَکْملتُ لَکُم دینَکُمْ وَ اَتْمَمتُ عَلیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمْ الْاِسْلامَ دِیْناً< [المائده، 3]؛ بنابر قول مشهور میان مفسّرین، آیه‌ی فوق آخرین آیتی است که بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نازل گردیده است. >ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ< [الانعام، 38]؛ >وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ< [النحل، 89]؛ >وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ في كِتابٍ مُبينٍ< [الانعام، 59]؛ >وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ< [النحل، 44].»⁽¹⁾

حدیث امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز که گذشت، در این زمینه صراحت دارد.

آنچه ذکر شد، در نوشتار زیر با قوّت ارزیابی شده است:

«کلمات فوق به صراحت می‌رساند که برای هر قضیه و فعلی در واقع و نفس‌الامر، حکمی ثابت انشا شده است و احکام خدا، تابع آراء مجتهدین نیست و یا به شماره‌ی آراء ایشان احکامی جعل نشده است و حکم واقعی یکی است و نیز به صراحت می‌رساند که جمله‌ی احکام دین بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به وسیله‌ی وحی نازل گردیده و جنابش به همه‌ی احکام عالم بوده و در هیچ حکمی اجتهاد نکرده و با بیان و توضیح اصول و فروع احکام، حتّی احکام موضوعات و اموری که در دوره‌ی رسالت به وقوع نپیوست، دین خدا را کامل و نعمت او را بر مسلمانان تمام گردانیده تا امّت پس از رحلتش در دیناختلاف نکنند و حجّت بر ایشان تمام باشد. و در اموری که می‌دانسته است که صحابه‌ی او و عالمان دین اختلاف می‌کنند، جای عذری را برای کسی باقی نگذاشته و همه را به وضوح و صراحت بیان فرموده است ...

قسمتی از خطبه‌ی معروفی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در حجّة الوداع ایراد فرموده‌اند، این است: «مَعَاشِرَ النَّاسِ وَ كُلُ حَلَالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ أَوْ

حَرَامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْه»؛⁽¹⁾... حدیث نبوی: «اَلقُرآن فِیهِ کُلُّ شَیی ءٍ حَتّی اَرشُ الخَدشِ.»⁽²⁾

اختلاف در دین و از جمله در أمر هلال، أمری منکر و ناروا می‌باشد. اسلام، تدابیری اندیشیده و راهکارهایی را ارائه نموده است تا اختلافی نباشد و در صورت بروز اختلاف، از میان برداشته شود.

ناگفته نماند که اختلاف، برداشت ها وسلیقه ها در زمینه های عقاید، مبانی دینی و احکام، هنگام مراجعه به کتاب و سنّت، گاه أمری طبیعی و گریزناپذیر است که راهکارهای ارائه شده در این زمینه، کارساز خواهد بود.

در بحث اختلاف، همواره باید دو نکته مدّنظر باشد:

الف. دین اسلام دینی روشن و بدون اجمال و ابهام است، به‌گونه ای که اگر فردی صلاحیّت‌دار با فکری سلیم، جویای معارف اسلام باشد، می‌تواند به راحتی و به‌گونه ای روشن و بدون ابهام و اجمال، معارف اسلام را در هر زمینه، از کتاب و سنّت دریافت نماید، البته اگر ارتباط با قرآن و مأثورات در حدّ کفایت و لزوم نباشد، طبیعی است که نمی‌توان دیدگاه های اسلام را در هر زمینه، به‌دست آورد.آنان که به هر دلیل در مسئله یا حکمی از احکام اسلام اختلاف نمایند، خواه در حکم کلّی باشد یا جزئی، احکام باشد یا عقاید و...، کار آنان مطرود و منفور شارع است.

خداوند تأکید دارد که اختلاف‌کنندگان با داشتن علم و بیّنه اختلاف می‌نمایند؛ زیرا به دلیل روشن و آشکار بودن دین، انگیزه ای برای اختلاف آنان نیست:

وَ ما تَفَرَّقَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ<⁽³⁾

وَ ما تَفَرَّقُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ<⁽¹⁾

ب. در صورتی که به هردلیل مسلمانان به وحدت نظر در مسئله ای از مسائل اسلام دست نیابند و دچار تفرقه و اختلاف شوند، روش هایی برای برطرف‌شدن اختلاف وجود دارد که مسلمانان بایستی با توجّه به این روش ها به شرح زیر، به اختلاف ها و کشمکش ها در میان خود پایان دهند:

خداوند در طول تاریخ انسان ها، با فرستادن کتاب های آسمانی و از جمله قرآن، دستورها، رهنمودها و هدایت های خویش را برای انسان ها فرو فرستاده است و این نخستین راه ارتباطی و مستقیم خداوند با بندگانش می‌باشد. بنابراین در کشمکش ها و اختلاف ها، نخستین مرجع و محکمه برای برطرف نمودن کشمکش ها و اختلاف ها، گفتارهای خداوند در کتاب های آسمانی و قرآن است:

وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فيهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّه<⁽²⁾>كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فيمَا اخْتَلَفُوا فيهِ<⁽³⁾

وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فيهِ<⁽⁴⁾

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا<⁽⁵⁾

خداوند سبحان، افزون بر کتاب های آسمانی، کسانی را نیز به عنوان پیامبر و امام، برای ابلاغ دستورها، رهنمودها و هدایت های خویش به سوی انسان ها فرستاده است تا حجّت بر مردم تمام شود و دوّمین مرجع و محکمه برای مردم در اختلاف ها و کشمکش ها باشند:

رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ<⁽¹⁾

وَ لَمَّا جاءَ عيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَ لِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذي تَخْتَلِفُونَ فيهِ<⁽²⁾>شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهيمَ وَ مُوسى وَ عيسى أَنْ أَقيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فيهِ<⁽³⁾

در حدیث بیان راهکار رفع اختلاف و شرح آن، پیرامون این مورد، به تفصیل گفت‌وگو شد.

جواز یا حرمت اختلاف در أمر هلال

در مباحث گذشته به تفصیل بیان شد که هرگونه اختلاف در دین به طور مطلق و عموم و در اصول و فروع، حرام می‌باشد. نیز گفته شد که هرگاه

اختلافی در میان مسلمانان یا در أمر دین یا مسئله ای دینی پدیدار گشت، باید با راهکارهایی که اسلام ارائه می‌دهد، رفع و دفع گشته و چیزی به نام اختلاف بر جای نماند.

مطلبی که در این فراز مورد گفت‌وگو قرار خواهدگرفت، «جواز یا حرمت اختلاف در أمر هلال» و جوانب و مسائل گوناگون مترتّب بر آن می‌باشد. اختلاف در هلال و احکام متوقّف بر آن، مستلزم باور به وجود اختلاف های بسیار، آشکار و مشمئزکننده در مسائل و جوانب گوناگون أمر هلال می‌باشد و مع‌الأسف، این واقعیّت تلخ را باید پذیرفت.

در رویارویی با چنین وضعیّتی، تنها دو راه در پیش روی داریم که باید یکی را برگزینیم:1. وضعیّت کنونی، مورد پذیرش و رضایت شارع مقدّس است و مسلمانان در اختلاف، مأجور می‌باشند.

راه نخست هرگز نمی‌تواند مورد پذیرش باشد؛ زیرا در روزگار رسول اکرم و دیگر معصومان( و با تصدّی آن بزرگواران، با پیروی از نخستین رؤیت هلال در هر جای ممکن و نیز با شهادت عدول و قافله ها از شهرهای دور و نزدیک، أمر هلال سامان می‌یافته است و اختلاف قابل توجّهی به گواه تاریخ و سنّت و سیره، به چشم نمی‌خورد:

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ<⁽¹⁾

به گفته‌ی آیة اللّه خویی⁽¹⁾) تا پیش از عصر شیخ طوسی!، از مقوله‌ی بلاد متقاربه و متباعده و اعتبار اتّحاد أفق یا عدم آن، سخنی گفته نشده است و حتّی حدیث ضعیفی هم در این‌باره نیست؛ بنابراین، زمینه ای برای اختلاف پیرامون هلال در میان نبوده است. به دیگر سخن، هرگاه در گوشه ای از جهان، هلال رؤیت می‌شده است، برای بلاد دور و نزدیک معتبر بوده و اختلافی نبوده است.

نتیجه آنکه راه اوّل، مردود و راه دوّم، تنها گزینه و گزینه‌ی حقّ خواهد بود و جز حق، گمراهی است:

فَما ذا بَعْدَ الْحَقِ إِلاَّ الضَّلالُ<⁽²⁾

سه دلیل عمده برای حرمت اختلاف در أمر هلال

برای حرمت اختلاف در أمر هلال، به سه دلیل عمده می‌توان استناد نمود:

أمر هلال از مهم‌ترین موضوعاتی می‌باشد که در اسلام، احکام بسیاری بر آن مترتّب شده است؛ از این‌رو، هرگونه اختلاف و تفرقه‌ی در آن، از نمونه های آشکار اختلاف در دین می‌باشد و نیز موجب وهن دین، درهم شکستن شوکت مسلمانان و اختلاف در احکام مترتّبه‌ی برآن خواهد بود. ناگفته نماند که نابسامانی در أمر أهلّه و اختلاف در آن ها، اختلاف در مواقیت و بی‌اعتباری تقویم اسلامی را در پی خواهد داشت و حال آنکه آیات و أحادیث متعدّدی تقویم اسلامی و اتقان و استحکام آن را تأیید می‌نماید.

از آنجا که هرگونه اختلاف در هلال، اختلاف در بسیاری از احکام دین را موجب می‌گردد، می‌توان گفت اختلاف در هلال، از مصادیق بارز اختلاف

در دین می‌باشد و حرام است؛ بنابراین در مباحث گذشته به هر آنچه برای حرمت اختلاف در دین استناد نمودیم، می‌تواند دلیلی برای حرمت اختلاف در أمر هلال نیز باشد.

با توجّه به مضامین سه حدیث یاد شده، دیدن ماه در دوّمین شب، افطار هنگام روزه و هنگام إفطار روزه بودن، بلا و بلیّه ای بزرگ شمرده شده است؛ در نتیجه آیا اختلاف های موجود در أمر هلال و گاه تا سه روز و نتیجه‌اش محروم ماندن از فیوضات روزه‌ی اوّل ماه رمضان، فطر، عید قربان و... خود

از بلاهایی نیست که ما گرفتارآن شده ایم و به راستی اگر این نقمت و بلیّه ای الهی و سنّتی محتوم است، نباید همانند برخی از أقوام مبتلا به عذاب، برای رهایی ازآن چاره‌جویی نمود؟ آیا به راستی باید وضعیّت موجود را پذیرفت و کاری از پیش نبرد؟

دلالت قطعیّه‌ی این سه حدیث این است که پیامد قتل امام حسین (علیه السلام) و برخی از گناهان، محروم ماندن از درک به هنگام صوم و فطرخواهد بود. و دلالت قطعیّه دارد که این پیامدی نادرست است و حق و سزاوار، آن می‌باشد که چنین نباشد و درک صوم و فطر به‌هنگام باشد.

اختلاف های موجود در أمر هلال هم که شرحش گذشت، خود عاملی برای محروم ماندن از درک صوم، فطر، لیالی متبرّکه و... شده است. آیا این اختلاف ها نیز خودعذابی دیگر برای أمّت می‌باشد؟! آیا زعما و حافظان دین مبین و مدافعان سنّت خیرالمرسلین نمی‌توانند بر امواج فتنه ها و اختلاف ها فایق آمده و راهکاری یکسان و عملی برای این کار بیابند؟

فحوای قطعی دیگر این سه حدیث این می‌باشد که حق و اولی آن است که أهلّه مستور نماند و اختلاف ها، خود عاملی دیگر برای ازدست دادن صوم و فطر نباشد.

آیا فحوای این روایت ها و آیات و روایات بسیاری دیگر، این نیست که باید واقعیّت و طبیعت هلال را بیابیم تا توفیق درک صوم و فطر وأضحی را داشته باشیم؟ آیا اختلاف در ماه، مغایر با سنّت و مخالف با نصّ نیست؟

گفتنی است که موضوع های مهم و مبتلابه امروز، در عرصه های پزشکی، حکومتی، پولی، حقوقی و... نیز که از چنین سرنوشتی برخوردارند، کم نمی‌باشند. «فما الحیلة و ما العلاج؟»

نتیجه‌گیری

به راستی کدام حکم، از حکم هلال و صوم و فطرآشکارتر و کدام سنّت، گویاتر از این‌هاست که ما در آن اختلاف نموده ایم؟! البته اگر ما مسلمانانی

متعبّد در دین و از سالکان طریقت حق باشیم، هیچ بهانه ای برای اختلاف وتفرقه برای ما نمانده و همه چیز در دین روشن وآشکار است. به امید روزی که این معضل جهان اسلام و نقمت دامن‌گیر مسلمانان، با راهکار و روشی که امیرمؤمنان (علیه السلام) ارائه می‌دهند (و خواهد آمد)، سامان یابد.

چه بسیار است بدعت ها و حرام هایی که در دین رخ داده و ما با آن ها خو گرفته ایم! به امید آنکه زعمای أمر دین دست از آستین به درآورند و بدعت های رایج و حرام های متداول در میان خود را به مقتضای «إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِي أُمَّتِي فَلْيُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللهِ »⁽¹⁾

از دامن بزدایند.همانا فقیه جامع الشّرایط، حاکم بر ماست و بایستی حکم او را پذیرفت. و ردّ حکم او ردّ حکم خدا وسبک‌شمردن حکم خدا و ردّ قول معصوم (علیه السلام) می‌باشد.

آیا به راستی احکام زیر در کتاب و سنّت نیامده است یا به فرموده‌ی امام حسین (علیه السلام) اختلاف در سنّت، «بَعْدَ الْبَيِّنَةِ الْوَاضِحَةِ»⁽²⁾است:

گستره‌ی علل منع اختلاف

حکمت ها و علّت هایی که برای ناروا بودن اختلاف آورده می‌شود، عمومیّت دارد و اختصاص به اختلاف در حکم یا امور حکومتی ندارد، بلکه مربوط به همه‌ی شئونات دینی و دنیایی خواهد بود. به شرح زیر:

بودند، برخی نیز بدون هرگونه اختلافی، از پیامبران اولواالعزم و کتب آنان، پیروی می‌نموده‌اند.⁽¹⁾

هلال، کلید وحدت جهانی مسلمانان

هلال، بشارتي آسماني است كه از يك‌سو شكوه، وحدت، عزّت و عظمت مسلمانان را به‌دنبال دارد و از سويي ديگر، سامان‌بخشي امور انبوه ملل و دول، و ملك و ملّت و مواعيد و مواقيت را در پي خواهد داشت. در صحيفه‌ی سجّاديّه دعای چهل و سوّم، از اين اعجوبه‌ی شگفتي ها چه زيبا سخن گفته شده است.

با افسوس فراوان بايد اعتراف نماييم كه هلال با دسیسه های استعمار نو، در درياي شناور اختلاف و نفاق روان است و نغمه هاي شوم اختلاف همانند امواج مهيب، هر لحظه او را به سويی مي‌شكاند و اين بشارت آسماني و نظام‌بخش زندگي جهانيان، به پديده‌ای تيره و تار در عرصه‌ی روابط بين‌الملل و جهان اسلام درآمده است. به اميد روزي كه با تصدّی اولياي دين و امور مسلمين، امر هلال، مجد و عظمت از دست رفته‌ی خويش را باز يابد. در مباحث آينده در اين عرصه بيشتر سخن خواهيم گفت.

اگر به راهكار اسلام توجّه كنيم، اختلافي بر جاي نمي‌ماند و مردم هميشه و همواره احكام ناب و زلال الهي را دريافت خواهند نمود و هرگز شاهد تفسيرها و بيان ها و فتواهاي متناقض و متضاد در جامعه نخواهيم بود و هيچ‌كس به خود اجازه نخواهد داد دين را با برداشت هاي متفاوت و سليقه‌ای، مختلف و ناهماهنگ جلوه‌گر سازد.

نمايندگان خدا در روي زمين، در طول تاريخ، همه در پي تحقّق حاكميّت

خداوند بر روي زمين و وادار نمودن مردم به عمل به دستورهاي وي در همه‌ی شئونات زندگي بوده‌اند:

وَ أَنَ هذا صِراطي مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ<⁽¹⁾آن‌ها از تحقّق حاكميّت انسان ها بر يكديگر و اجراي قانون هاي بشري با هر عنوان و شكلي، جلوگيري مي‌نمودند و جز فرمان و قانون خدا، چيز ديگري را پذيرا نبودند.

در روزگار غيبت، فقيه و حاكم جامع‌الشّرايط، ولايت امر اسلام و مسلمانان را بر عهده دارد و همه بايد مطيع و منقاد او باشند و هرگونه مخالفت و نافرماني با او، مخالفت و نافرماني خداوند تلقّي مي‌گردد.

حاكم جامع‌الشّرايط هرگاه حكمي و از جمله امر هلال برايش مشتبه شود، بايد با رايزني با فقها و استماع استدلال هاي آن ها، به حكمي مبيّن و محكم دست يافته و اعلام دارد و همه بايد از او پيروي نمايند و هرگز نمي‌تواند حكمي ديگر، نافذ و حجّت باشد.

تلاش براي وحدت، به‌جاي تلاش براي جواز و اباحه‌ی اختلاف

به راستي اگر حتّي در يك فرع فقهي نيز اختلاف نباشد، شهد شيرين آن همگان را كامياب نموده و شاهد امّت واحده‌ی جهاني خواهيم بود.

به گفتاري ديگر چه ضرورتي دارد كه اختلاف را حتّي در يك فرع فقهي بپذيريم و چرا در پي آن نيستيم كه حتّي در يك فرع فقهي هم اختلافي نباشد؟آيا تحقّق آن، گناه کبیره، غيرممكن، محال و ممتنع است؟!

«مَا اخْتَلَفَتْ دَعْوَتَانِ إِلَّا كَانَتْ إِحْدَاهُمَا ضَلَالَة»⁽²⁾

هيچ‌كس نبايد مردم را به سوي خويش دعوت كند. مردم در حقيقت مقلّدان خدا، رسول و ائمّه علیهم السلام هستند و مفتيان بايد معارف زلال و ناب دين را بدون اختلاف و با بيان خود ائمّه علیهم السلام به مردم القاء نمايند كه البته همين، سيره‌ی فقها در عصر حضور ائمّه علیهم السلام و سيره‌ی متقدّمان بوده است.آيا بهتر نيست به جاي تلاش بسيار و روز افزون براي توجيه و تجويز اختلاف در فتاوای متضاد و معارض، در پي تحقّق و عينيّت‌بخشيدن به راهكار شريعت براي برچيدن اختلاف و بيان واحد در احكام و معارف دين باشيم؟ «إِنَّمَا الدِّينُ وَاحِد»⁽¹⁾

آيا روزي خواهد آمد كه همه‌ي زعماي دين، زمام امر را به فردي أصلح، أعلم، أتقي، اورع، اشجع و... بسپارند و بقيه مطيع، منقاد و معين او باشند؟

ناگفته نماند كه در تاريخ تشيّع، در موارد بسياري همين‌گونه عمل مي‌شده است و هیچ‌کس نیز آن را بدعت و خلاف شرع ندانسته است.

آيا در وحدت زعامت و مرجعيّت و تمركز امكانات و نيروهاي بسيار پشت سر يك مرجع و حاكم، اختلال نظام پيش خواهد آمد و بليّه‌ای بر امّت اسلام وارد خواهد شد يا آنكه مسلمانان با وحدت در مرجعيّت و زعامت، به اوج بالندگي و شكوفايي خواهند رسيد؟

اختلاف‌كنندگان چه کسانی هستند؟

كافران، خدا را باور نداشته و با او در ستيزند. مشركان نيز با خداوند، ديگران را پرستش نموده و باور دارند. جوامعي نيز با قوانين خودساخته، از حاكميّت خداوند بر انسان ها جلوگيري مي‌نمايند و بالاخره كساني هم با انگيزه‌هاي گوناگون و با برداشت ها و تفسيرهاي گوناگون و چندگانه در اصول و فروع و احكام دين، امر و دستور خداوند را بر مردم مشتبه نموده و مردم را در ارتباط با قانون خدا سرگردان می‌نمایند و حال آنكه قانون خدا يكي است و هرگز نمی‌تواند برداشت ها، تفسير ها و فتواهاي مختلف در اصول و فروع، درآنِ

واحد، همه حجّت و حكم‌الله باشند.

اختلاف در اصول و فروع، كاري منكر، بدعت و نارواست كه از ناحيه‌ي پيروان سقيفه و به دليل عدم تمسّك آنان به اهل‌بيت( بروز نموده است و مع‌الأسف اين رویّه نيز به نوعي در ميان شيعيان با داشتن اهل‌بيت( به رسميت شناخته شده است!البته پوشيده نماند كه اين همه، معلول تجويز نوع خاصّي از اجتهاد است كه آن هم ميراث نامشروعي ديگر از پيروان سقيفه مي‌باشد. گفتن دارد كه اين نوع از اجتهاد، برگرفته از كتاب الله و سنّت و سيره‌ي معصومان( نيست؛ بلكه به‌طور عمده ريشه در انبوهي از مباحث فقهي، اصولي و فلسفي دارد كه در آن ها كمتر اثري از كتاب و سنّت مي‌توان يافت و با نهايت تأسّف، مجموعه‌ای از اين كتبِ جايگزينِ قرآن و كتب حديث، با عبارات مشكل، مغلق و مضطرب، آن‌چنان وقت‌گير و طاقت فرسايند كه مجالي براي مطالعه و تأمل و دقّت كافي در كتاب و سنّت بر جاي نمي‌گذارند.

به گفتاري ديگر، أقوال و مباحث فقها، اصولي ها و گاه فلاسفه، محور و ملاك اجتهاد هاست (يكفي للمجتهد الجواهر و الوسایل) و از قرآن و سنّت در حاشيه سخن گفته مي‌شود! به هر حال به حاشيه‌راندن قرآن و كتب حديث، ارمغاني جز ديدگاه هاي متضاد و متفاوت را به همراه نداشته است.

در عصر معصومان( و متقدّمان، كتاب و سنّت، محور و اساس مباحث فقها را تشكيل مي‌داده است و بر اساس آن ها اجتهاد مي‌نموده‌اند و هرگاه مي‌خواستند حكمي را بيان یا به سؤالي پاسخ گويند، عين آيه يا حديث را به كار مي‌برده‌اند و هيچ‌گاه قول خود و ديگران را مقارن قول خدا و معصوم (علیه السلام) قرار نمي‌داده‌اند.

پيروان سقيفه با محور قراردادن اقوال فقها به‌جاي تمسّك به قرآن و سنّت، كار را به آنجا كشانيدند كه اختلاف هاي فاحش و بي‌رویّه‌ی فقها، تهديدي براي اساس دين گرديد و در نتيجه اختلاف فقها را به كناري نهاده و به اقوال ائمّه‌ی اربعه‌ی خود بسنده نمودند، ولي ما همچنان اندر خم يك كوچه‌ایم.

اختلاف در اصول و فروع دين از جمله‌ی پيامدهاي غصب خلافت

خداوند براي هدايت بشر، پيامبران بسياري را فرستاد كه برخي از آن ها اولواالعزم، يعني داراي كتاب و شريعت مستقل بودند و برخي ديگر، به سوي شريعت يكي از آنان فرا می‌خواندند.به نصّ آيه هاي بسيار، پيامبران و اوصياي آن ها، در ابلاغ رسالت و بيان مباني و احكام دين و اداره‌ی جوامع با يكديگر هيچ اختلافي نداشته‌اند؛ حتّي گاهي جماعتي از پيامبران در يك زمان با همديگر همكاري و مشاركت نيز داشته‌اند و به راستي اگر همه‌ي آن ها در يك جا باشند، با یکدیگر هيچ اختلافي نخواهند داشت. رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و خلفاي منصوص ايشان نيز در طول حيات و حضور خويش هيچ اختلافي با یکدیگر نداشتند، به طوري كه گفته‌ی آخرين امام را مي‌توان سخن نخستين امام و حتّي گفتار شخص رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به شمار آورد و اين سنّت حسنه‌ای است كه بايد همه‌ي حكّام و ولات و تابعان آن ها، آن را وجهه‌ی همّت خويش قرار دهند.

پيروان واقعي آنان نيز با یکدیگر هيچ اختلافي نداشتند و همه مطيع و منقاد آنان بودند. حتّي تا سال ها پس از غيبت نيز قولي در برابر قول خدا و معصوم (علیه السلام) نبود و هر حكم يا پاسخ، به هر حكمي با ذكر آيه و يا حديث مربوطه بيان می‌گشت. به‌عبارت ديگر، آنچه توسّط فقها به‌عنوان فتوا بيان مي‌شد، عين آيه يا حديث بود و فقها چيزي را با بيان خويش بيان نمي‌نمودند.

آراستگي، انسجام و استحكام شريعت اسلام به‌گونه‌ای است كه همه چيز براي دين‌شناسان بيان شده است و نقطه‌ی ابهامي وجود ندارد و هيچ توجيهي نيز براي اختلاف نخواهد بود.

اختلاف در اصول و فروع دين، امري منكر و نارواست و هيچ رجحاني براي اختلاف در هيچ اصل و فرع فقهي وجود ندارد كه البته علل و انگيزه هاي آن به تفصيل بيان خواهد شد.

با توجّه به نصّ و اصرار رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم بر خلافت و امامّت علي (علیه السلام) ⁽¹⁾

جمهور اهل‌سنّت بر آنند كه نصب امام عقلاً بر مردم واجب نیست، و لكن شرعاً به وجوب كفایی بر عهده‌ی امّت است كه از میان خود، كسی را برای اقامه‌ی دین و حفظ شریعت، به عنوان خلافت و جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم انتخاب نمایند.

شیعه‌ی امامیه را به اتّفاق كلمه اعتقاد بر این است كه نصب امام و به عبارتی دیگر تعیین خلیفه‌ی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم عقلاً بر خدا واجب است و به مردم تفویض نشده، و این امر مهم دینی در اختیار ایشان نیست، و در این باره تكلیفی ندارند و نصب امام از افعال خداوند است و فقط او می‌داند چه كسانی شایسته‌ی این مقام هستند و او است كه باید خلیفه‌ی پیغمبرش را تعیین كند، و مردم به وسیله‌ی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم او را بشناسند، و به موجب تعریفی كه عامه و خاصه به رأی امامت كرده‌اند: «الامامة ریاسة عامة فی امور الدین و الدنیا خلافة عن النبی»، امام باید مأذون و منصوص از جانب رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم باشد، آن حضرت باید خلیفه خود را تعیین كند؛ زیرا امامت به موجب تعریف فوق، نیابت از جانب نبیّ رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم است، نه از جانب مردم، و طائفه‌ی امامیه اجماع و اتّفاق دارند كه رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم وظیفه‌ی خود را در این‌باره به امر خداوند انجام داده و آن را به مردم وانگذاشته است، و در سال دهم هجرت هنگام مراجعت از مكّه به مدینه، در محلی به نام «خم» و یا «غدیرخم» در مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مجتمع اسلامی كه در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و در تاریخ اسلام انعقاد یافته، در محضر و اجتماع عظیم صحابه و در پیش روی انبوه طوائف مسلمین پس از انشاء خطبه ای مفصّل، علی بن ابی طالب (علیه السلام) را با آن خصوصیاتی كه در كتب احادیث اهل سنّت و امامیه مذكور است، به جانشینی خود منصوب نمود و خلافت وی را از جانب خداوند و امارت او را بر مؤمنان اعلام و ابلاغ فرمود.»

و تيره بود که نگون‌بختي مسلمانان و جهان اسلام را به دنبال داشت. ابن عباس از اين فاجعه‌ي غم‌بار چنين حكايت مي‌نمايد:

«عن عبدالله بن عباس قال: «لمّا إشتدّ بالنّبي صلّي الله عليه و سلّم مَرضه الّذي مات فيه قال: «ايتوني بدواة و قرطاسٍ اَكتُب لكم كِتاباً لا تضلّوا بعدي» فقال عمر: «انّ رسول الله قد غلبه الوجع حسبنا كتاب الله» و كثرَ اللّغط فقال النّبي عليه السّلام: «قُومُوا عنّي لا يَنبغي عِندي التّنازعُ»؛ قال ابن عباس: «الرّزيّة كلّ الرّزيّة ما حال بيننا و بين كتاب رَسولِ خدا صلی الله علیه و آله وسلم . ⁽¹⁾»⁽²⁾شهرستاني از مورّخان برجسته‌ی اهل‌سنّت، از بروز اين پديده‌ی وحشتناك اختلاف، و آغاز بدفرجام، چنين مي‌گويد:

«و أعظم خلاف بين الأمة خلاف الإمامة إذ ما سل سيف في الإسلام على قاعدة دينية مثل ما سل على الإمامة في كل زمان»⁽³⁾

خشت

اوّل چون نهد معمار، كج

تا

ثريّا می‌رود ديوار كج

اين بليّه‌ي سهمگين در حالي به جهان اسلام تحميل شد كه همه چيز براي آنان روشن و همگان خليفه‌ی بر حقّ رسول‌ خدا صلی الله علیه و آله وسلم را مي‌شناختند.

«علاّمه‌ی أميني)» در كتاب «الغدير» جلد اوّل، طرق و اسانيد ايشان را يكان‌يكان به شرح و تفصيل تمام ذكر نموده و تصريح كرده است كه هشتاد و چهار تن از تابعين، حديث غدير را از يكصد و ده تن صحابي روايت كرده‌اند و پس از آن، سيصد و شصت تن از طبقه‌ی حفّاظ و محدّثين بزرگ اهل‌سنّت، حديث مزبور را از طبقه‌ی تابعين و اتباع تابعين روايت و ضبط نموده‌اند و تواتر آن، مطابق اصطلاح رجال فقه و حديث، نزد فريقين محرز و ثابت است و ذكر نكردن بعضي از محدّثين سنّي‌مذهب مانند بُخاري، تواتر آن را مخدوش نمی‌كند.⁽¹⁾

آيا يك مسلمان آگاه به تاريخ اسلام از جمله تاريخ اهل سنّت، مي‌پذيرد

كه پيامبر در طول حيات طيّبه‌ی خويش سخني از امام و خلافت پس از خويش نگفته است؟!

آن همه فريادها از علي (علیه السلام) در مطالبه‌ي خلافت پيامبر و حمايت هاي بي‌دريغ فاطمه& و برخي از بزرگان صحابه از او و مظلوميّت هاي فاطمه& که منجر به اعتراض هاي وي نسبت به حاكمان وقت و پنهان‌ماندن محلِّ دفن او شد، چه چيزي را ثابت مي‌نمايد؟!آيا يك مسلمان آگاه به تاريخ اسلام از جمله تاريخ اهل سنّت، مي‌پذيرد كه پيامبر در طول حيات طيّبه‌ی خويش سخني از امام و خلافت پس از خويش نگفته است؟!

آن همه فريادها از علي (علیه السلام) در مطالبه‌ي خلافت پيامبر و حمايت هاي بي‌دريغ فاطمه& و برخي از بزرگان صحابه از او و مظلوميّت هاي فاطمه& که منجر به اعتراض هاي وي نسبت به حاكمان وقت و پنهان‌ماندن محلِّ دفن او شد، چه چيزي را ثابت مي‌نمايد؟!آيا به راستي پنهان ماندن مدفن بزرگ‌ترين يادگار رسالت و غصب فدك او، رخدادی عادی بوده و تفسير و تحليل ندارد؟

«زَرَعُوا الْفُجُورَ وَ سَقَوْهُ الْغُرُورَ وَ حَصَدُوا الثُّبُورَ لَا يُقَاسُ بِآلِ رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لَا يُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ أَبَداً هُمْ أَسَاسُ الدِّينِ وَ عِمَادُ الْيَقِينِ إِلَيْهِمْ يَفِي‌ءُ الْغَالِي وَ بِهِمْ يُلْحَقُ التَّالِي وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوِلَايَةِ وَ فِيهِمُ الْوَصِيَّةُ وَ الْوِرَاثَةُ الْآنَ إِذْ رَجَعَ الْحَقُّ إِلَى أَهْلِهِ وَ نُقِلَ إِلَى مُنْتَقَلِه»⁽¹⁾

«أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَانٌ [ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ] وَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ وَ لَا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ فَسَدَلْتُ دُونَهَا ثَوْباً وَ طَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحاً وَ طَفِقْتُ أَرْتَئِي بَيْنَ أَنْ أَصُولَ بِيَدٍ جَذَّاءَ أَوْ أَصْبِرَ عَلَى طَخْيَةٍ عَمْيَاءَ يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ وَ يَشِيبُ فِيهَا الصَّغِيرُ وَ يَكْدَحُ فِيهَا مُؤْمِنٌ حَتَّى يَلْقَى رَبَّهُ فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هَاتَا

أَحْجَى فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذًى وَ فِي الْحَلْقِ شَجًا أَرَى تُرَاثِي نَهْباً»⁽¹⁾«صحابه»⁽²⁾و پيروان آن ها، به دليل پيروي‌نكردن از عترت، اهل‌بيت و ذوی‌القرباي رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در بيان و تفسير احكام و معارف دين، چه در اصول و چه در فروع، دچار تفرقه و اختلاف شَديد شدند؛ البته در اين رهگذر، راهي جز تجويز اختلاف با دلايل واهي و توجيه هاي نامطلوب را نداشتند و بي‌شرمي تا بدان‌جا پيش رفت كه يكي از اعظم گناهان و منكرات، يعني اختلاف در دين و غصب خلافت از خلیفه‌ي منصوص و معيّن رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم ثواب و رحمت به‌شمار آمد! به عبارت ديگر، به گواهي تاريخ اسلام و اعتراف همه‌ي فرقه هاي اسلامي، از سوي صحابه، تحريف ها و بدعت هاي بسياري در اصول و فروع دين صورت پذيرفت؛ هتك حرمت ها و آزارهاي بسياري

نسبت به خاندان رسالت روا داشته شد و بسياري از مسلمانان حتّي بهترين صحابه كشته شدند و كشمكش ها و اختلاف هاي فراواني در دين پديدار گشت.⁽¹⁾

پيروان صحابه، از سويي قداست و نوعي عصمت را براي صحابه باور داشتند و از سويي ديگر، نمي‌توانستند چشمان خود را بر اين همه مظالم و فجايع ببندند، از اين رو، آنان براي رهايي از اين بن‌بست، جواز اختلاف در دين و اجتهاد را پايه‌گذاري كردند و گفتند اختلاف صحابه رحمت به شمار مي‌آيد و آنچه كردند، نتيجه‌ي اجتهاد آنان بوده و مجاز و مأجور مي‌باشند!

إِنَ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الْهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ ، إِلاَّ الَّذينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحيمُ<⁽¹⁾

چگونه می‌توان پذيرفت كه قاتل، ظالم، جاني و مضلّ، چون از صحابه است، گناه‌كار نباشد؟! و آيا پذيرش اين باور به معناي به كنار نهادن ضروريّات و مسلّمات دين و مذهب نيست؟ وآيا منطق و دليل، اين چنين داوري مي‌كند و يا آنكه معاذير قاتلان، ظالمان، جانيان و گمراهان را حكايت مي‌كنيم؟!>بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصيرَةٌ ، وَ لَوْ أَلْقى مَعاذيرَهُ<⁽²⁾

آيا تبرئه‌نمودن قاتلان، ظالمان، جانيان و مضلّان، نسبت به آنچه بلافاصله پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در حقّ علي (علیه السلام) و خاندان رسالت روا داشته‌اند، با آيات نازل شده در حقّ علي (علیه السلام) و اهل‌بيت( و نيز مفادّ حديث متواتر ثقلين و ديگر احاديث متواتر عندالفريقين كه در شأن اهل‌بيت( مي‌باشد، سازگاري دارد؟

وَ لا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ<⁽¹⁾

آيا می‌توان گفت: صحابه جواز ارتكاب مظالم فجيع و گناهان كبيره را دارند و استثنا شده‌اند؟

هر محقّقي كه با ديده‌ي بصيرت و نقّادانه در اين عرصه بنگرد، خواهد يافت كه اين قصّه‌ی پر غصّه، رمز و رازهاي فراواني را در نهان دارد؛ از جمله اینکه براي برئ دانستن برخي از صحابه، تنها راه را ايجاد بدعتي در دين دانستند! يعني بر خلاف ضروريّات دين، در گام نخست گروهي را به نام «صحابه» و با عنوان «اجتهاد»، مصونيّت بخشيدند و در گام بعدي، اختلاف و كشمش آنان را رحمت تلقّي نمودند!

وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَ بِالْباطِلِ وَ تَكْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ<⁽²⁾

به راستي اگر آن همه اختلاف ها و هدم بيوت و قتل نفوس در روزهاي نخستين رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به بعد، رحمت بوده است، پس چه چيزي را بايستي نكبت و نقمت و عذاب دانست؟ بي‌شك اگر اختلاف امّت رحمت باشد، آيا بالملازمه اتّفاق آنان عذاب نخواهد بود؟

آیا حديث «اخْتِلَافُ أُمَّتِي رَحْمَة» با فرض این معنا مي‌تواند با مسئله‌ای متواتر ومنصوص كه ضروري دين هم هست، يعني حرمت اختلاف، برابري نموده و حاكم گردد؟ به گفتاري ديگر آيا با وجود نصوص عديده و ظهورات متقن فراوان بر نهي از اختلاف، مي‌توان آن ها را به كناري نهاد و تنها به اين حديث عمل نمود يا آنكه بايد جمع دلالي نموده و به گونه‌ای رفع تعارض نماييم؟

آيا در روزگار رسالت، رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم صحابي خويش را پس از هر جرم و جنايت، بي‌گناه مي‌دانست يا آنكه آنان را نيز چون ديگران مجرم مي‌دانست

و مجازات مي‌نمود؟

آيا كتمان و تصحيح گناهان بزرگان صحابه با تعبیر «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمْ اقْتَدَيْتُمْ اهْتَدَيْتُمْ»،⁽¹⁾خود گناهي بزرگ نيست؟!

گفتني است با آنكه اختلاف صحابه به طور عمده در اصول، یعنی «امامت و خلافت» بوده است، پيروان صحابه اختلاف در اصول را به اتّفاق حرام دانسته و فقط اختلاف در احكام را جايز می‌شمارند و حال آنكه هيچ دليلي براي تفكيك «اصول و فروع دين» نيست و اختلاف، مطلقاً حرام می‌باشد.⁽²⁾

در گفته هاي زير، شما شاهد خواهيد بود كه پيروان صحابه، براي تطهير گناهان بزرگ و مظالم فجيع برخی از صحابه و براي جواز و حليّت اختلاف كه منكري بزرگ است، چه تدابير و حيله هايي انديشيده‌اند.

· مناوي

«مذاهب اربعه‌ی اهل‌سنّت، مانند شرایع و اديان سلف می‌باشد و عمل به هر يك از آن ها، جایز است؛ زيرا اين مذاهب، ادياني است كه رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم با آن ها مبعوث شده، يعني جبرئيل از جانب خدا بر جنابش وحي آورده است كه انتظام امر معيشت مردم و اصلاح امور دنيا و عقباي ايشان و راه نجات و رهایي‌يافتن از دوزخ و فوز به درجات بهشت، منحصر به اين است كه امّت اسلام تا روز واپسين، از ابوحنيفه و يا مالك و يا شافعي و يا احمد بن حنبل

تقليد نمايند و هر كسي كه از اينان تقليد نكند و به قول يكي از آن هاملتزم و متعبّد نگردد، خارج از اسلام و ايمان است و براي اينكه امّت در حرج و مضيقه نباشند و كار دين آسان گردد، رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم از جانب خدا اختلاف مجتهدين را كه خصوص ائمّه‌ی اربعه باشند، سبب رحمت و وسعت قرار داده و به همين جهت، دين اسلام، شريعت سهل و ساده‌ای است. و بودن ادياني متعدد و مختلف براي اين امّت، يك فضيلت و نعمتي است بزرگ و بي‌پايان كه تنها به ايشان اختصاص يافته است، و امم سالفه چون شايستگي آن را نداشته، لاجرم از اين نعمت و موهبت عظمي بي‌نصيب مانده‌اند و اين اديان و مذاهب كه به‌وسيله‌ی جمعي از صحابه و تابعين و اتباع تابعين به وجود آمده است، همه‌ی آن ها با تنوّع و تخالفي كه با هم دارند، از جانب خدا بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نازل گرديده، و حضرتش تمسّك با آن شرایع را بر همه‌ی امّت واجب گردانيده، و به ظهور اختلافات صحابه و مجتهدين امّت خبر داده، و اين خود يكي از معجزات آن جناب است كه ائمّه‌ی مذاهب، پيروي از جمعي از صحابه، در قرون و اعصار متعاقب، در امور دين اختلاف كردند، و مذاهبي را بر اساس عمل به رأي و قياس و فتاواي ضدّ و نقيض گروهي از صحابه اختراع نمودند، و اختلافات ايشان در بيان احكام دين رحمت بوده است و چون رحمت در خبر نبوي، «نكره در سياق اثبات است» و دلالت بر عموم ندارد، لهذا براي صدق و صحّت كلام رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم كافي است كه در بعضي از اوقات و در حالي از احوال و به وجهي از وجوه في الجمله، رحمتي در بعضي از اختلافات ديني وجود داشته باشد!»⁽¹⁾·

ابوعبدالله محمّد بن عبدالرحمان عثماني شافعي

«ستايش مر خداوندي راست كه إنعام و احسان خود را بر بندگانش بزرگ و بسيار داشت و قرآن را فرو فرستاد، و قواعد و اركان دين را بيان فرمود، و تفصيل احكام و تبيين مجملات را بر عهده‌ی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم قرار داد، و آن حضرت نيز

وظایف خود را در اين‌باره انجام داد و كلّيات و جزئيّات مسائل دين را در زمان حياتش براي اصحاب و امّت خود واضح و روشن گردانيد، ولي ياران او پس از وفاتش براي خشنودي خدا و تحصيل فضل و ثواب، فرقه‌فرقه گرديدند، و هر دسته‌ای به سویي و صراطي قدم نهادند، و با اینکه رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم احكام و اصول و فروع را مبيّن و روشن فرموده بود، مع ذلك در آن ها اختلاف كردند و اختلاف آنان هم براي امّت رحمت بود.»⁽¹⁾

نوشتار زير هم در اين زمينه خواندني است:

«پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم گروهي از وجوه صحابه، اعمالي را مرتكب شدند و به راهي رفتند و به كارهایي دست زدند كه طبق قواعد دين و وصاياي آن حضرت، موجب خروج از اسلام و خلود در نيران بوده است و ميزان اختلافات و مشاجرات ميان مسلمين به درجتي رسيد كه نزديك به يك قرن، علي بن ابي طالب را كافر می‌شمردند و بر منابر و در مجامع ديني جنابش را سبّ می‌نمودند و كساني را مانند معاويه و يزيد، مدح و ثناء مي‌گفتند و آنان را اميرالمؤمنين می‌خواندند! و بالأخره مظالم و انحرافات بني‌اميّه و مروانيان عكس‌العمل هایي به‌بار آورد و به انقراض آنان منتهي گرديد. و دوره‌ی عبّاسيان فرا رسيد و علويان نيز قدرتي يافتند و به حساب آمدند و دامنه‌ی علم و بحث در مسائل و امور دين گسترش يافت و قهراً گروهي بسيار به نام فقهاء و اهل فتوا در بلاد اسلام ظاهر شدند و احاديث و سنن، پراكنده گشت و مذاهبي مختلف در اصول و فروع به وجود آمد و اهل هر بلد، فقهي دارا شدند و تعداد راويان اخبار پيوسته فزوني يافت؛ آن‌چنان كه در هر گوشه و كناري چند راوي حديث روايت مي‌كرد و به تدريج در چگونگي حال ناقلان سنن و راويان اخبار، جهل و شك بسيار به هم رسيد و از طرفي يك سلسله اغراض ودواعي در جعل اخبار و وضع احاديث به ميان آمد و كار استنباط و فهم تكاليف ديني را مشكل و دگرگون ساخت، بدين جهات بعضي از محدّثان

و عالمان سيَر مانند واقدي و ابن‌سعد واجب ديدند كه در چگونگي حال راويان احادیث و ناقلان سنن تحقيق و تفتيش كنند و اموري را كه سبب ضعف و يا قوّت حديث ايشان مي‌باشد، متعرّض شوند و لهذا اخبار و آثاري را در معرفت احوال محدّثين و حفّاظ اخبار نقل و تدوين نمودند و جماعتي از ايشان مورد طعن و جرح قرار گرفتند و گروهي توثيق و تعديل شدند و آنان را از لحاظ عصر و بلدي كه در آن می‌زيستند، طبقه‌بندي کردند و چون نوبت به بيان احوال صحابه و جرح و تعديل آنان رسيد، با مشكل و عويصه‌ای بزرگ مواجه شدند و آن اين بود كه ديدند گروهي از اعاظم صحابه پس از وفات رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم اعمالي را مرتكب شده‌اند كه طبق قوانين شرع و موازين ديني، بدعت و گناهي عظيم و ذنبي لايغفر مي‌باشد يا موجب كفر و خروج از اسلام است و از طرفي راضي نشدند كه آن ها را مبدع و فاسق و يا خارج از دين شمارند، زيرا اين كار، توالي فاسده و مشكلاتي ديگر براي ايشان در بر داشت، لهذا كوشيدند تا مجوّز و محمل صحيحي براي اعمال آنان به دست آورند تا همه، ايشان را عادل بدانند و نهايت كوشش و اهتمام ايشان در این‌باره آن شد كه عنوان اجتهاد و افتاء را طرح كنند و گويند كه طعن بر هيچ يك از صحابه و صحابيّات حتّي كساني كه داخل در فتن و حوادث شده‌اند، جایز نيست؛ زيرا ايشان به اجتهاد خويش عمل و اقدام نموده و اگر احياناً خطایي مرتكب شده‌اند، نزد خدا معذور و مثاب مي‌باشد.»⁽¹⁾

بعداً اين مسئله در اعصار متعاقب، بيشتر مورد بحث واقع شد و فتواي فقهاي مذهب در فروع آن مختلف گرديد، چنان‌که «امام نووي» در شرح بر صحيح مسلم گفته است:

«واعلم أنّ سبَّ الصَّحابة رضي الله عنهم حرام من فواحش المحرمات، سواء من لابس الفتن منهم و غيره؛ لأنهم مجتهدون في تلك الحروب و متأولون و قال القاضي (عِیاض) و سبُّ أحدهم من المعاصي الكبائر، و مذهبنا و مذهب الجمهور أنه يعزر،

و لا يقتل و قال بعض المالكية يُقتل.»⁽¹⁾·

شيخ عبدالوهّاب الشعراني

«و كما لا يجوز لنا الطعن فيما جاءت به الأنبياء مع اختلاف شرائعهم فكذلك لا يجوز لنا الطعن فيما استنبطه الأئمة المجتهدون بطريق الاجتهاد و الاستحسان»⁽²⁾

و پس از آن گفته است: «چنان‌که در كلام خدا و رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم تخالف و تناقضي وجود ندارد و بر مردم است كه همه‌ی آن ها را قبول كنند، همچنين در اقوال و آراء مجتهدين مذاهب هر چند كه اختلافاتي بسيار است، مع ذلك تناقضي ميان آن ها نيست، و واجب است كه تمامي آن ها را بپذيرند، زيرا اختلاف امّت رحمت مي‌باشد.»⁽³⁾

پيروان صحابه اختلاف در دين و جواز آن را پايه‌گذاري نمودند و اين بدعت تا بدان‌جا پيش رفت كه نزديك بود اساس ديانت محمّدی صلی الله علیه و آله وسلم را نابود سازد. اين‌جا بود كه پيروان صحابه به خروش آمده و در صدد جبران گناهان نابخشودني خويش برآمدند:

«در زماني ديگر (قرن چهارم) بر اثر تشتّت آراء و كثرت اختلافات ميان اهل حديث و فتوا و در نتيجه عقاید و مذاهب مختلفي كه در مسائل اصول و فروع دين به وجود آمده بود و خوف آن می‌رفت كه اصل ديانت و اصول مسلّمه‌ی آن در نتيجه‌ی روايات و فتاواي ضدّ و نقيض در معرض تضييع و اضمحلال واقع شود، لازم ديدند كه از اجتهادكردن و فتوادادن به كلّي جلوگيري شود و گفتند از اين پس، باب اجتهاد مسدود است و همه‌ی مردم حتّي طبقه‌ی

عالمان دين بايد تقليد نمايند و جواز تقليد را به ائمّه‌ی اربعه و مذاهب ايشان منحصر دانستند.»⁽¹⁾

اجتهاد انحرافي (پيشينه‌ی جواز اجتهاد با قياس و استحسان)

معصومان( در روزگار خويش، بر صحّت روند بيان و استنباط احكام و معارف اسلامي سخت اهتمام و اصرار داشتند تا دين خداوند از انحراف ها و بدعت ها در أمان بماند، ولي مع‌الأسف بسياري از صحابه و متولّيان ديني، به دلايلي كه خواهد آمد، راه خويش را از معصومان( جدا نمودند و كردند آنچه كردند:

«قَدْ وَتَرَ فِيهِ صَنَادِيدَ الْعَرَبِ، وَ قَتَلَ أَبْطَالَهُمْ، وَ نَاوَشَ ذُؤْبَانَهُمْ، وَ أَوْدَعَ قُلُوبَهُمْ أَحْقَاداً بَدْرِيَّةً وَ خَيْبَرِيَّةً وَ حُنَيْنِيَّةً وَ غَيْرَهُنَّ، فَأَضَبَّتْ عَلَى عَدَاوَتِهِ، وَ أَكَبَّتْ عَلَى مُنَابَذَتِهِ، حَتَّى قَتَلَ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ. وَ لَمَّا قَضَى نَحْبَهُ وَ قَتَلَهُ أَشْقَى الْآخِرِينَ، يَتْبَعُ أَشْقَى الْأَوَّلِينَ، لَمْ يُمْتَثَلْ أَمْرُ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي الْهَادِينَ بَعْدَ الْهَادِينَ، وَ الْأُمَّةُ مُصِرَّةٌ عَلَى مَقْتِهِ، مُجْمِعَةٌ عَلَى قَطِيعَةِ رَحِمِهِ وَ إِقْصَاءِ وُلْدِهِ، إِلَّا الْقَلِيلَ مِمَّنْ وَفَى لِرِعَايَةِ الْحَقِّ فِيهِمْ. فَقُتِلَ مَنْ قُتِلَ، وَ سُبِيَ مَنْ سُبِيَ، وَ أُقْصِيَ مَنْ أُقْصِيَ، وَ جَرَى الْقَضَاءُ لَهُمْ بِمَا يُرْجَى لَهُ حُسْنُ الْمَثُوبَةِ»⁽²⁾

اکنون مطالبي را می‌خوانيم كه چند و چون انحراف ها و بدعت ها در روند بيان و استنباط احكام و معارف اسلامي را آشكار مي‌سازد:

در عهد صحابه كه از سال يازدهم هجرت تا سال چهلم امتداد يافته، رسم و عمل اهل فتوا بر اين بوده است كه در حوادث واقعه و موضوعاتي كه حكم آن ها از كتاب و سنّت به دست نمی‌آيد، به رأي و استشاره يا به قياس و استحسان متوسّل شوند و مبناي اجتهاد و افتاء در عهد صحابه و در دوره‌ی تفريع بدين‌گونه بوده است، چنان‌که بنا به روايتي كه اهل‌سنّت نقل كرده‌اند،

عمر بن الخطاب هنگامی‌كه شريح را براي شغل قضاء به كوفه گسيل داشت، به وي چنين دستور داد:

«اُنظُر مَا يَتَبَيَّنُ لَكَ فِي كِتابِ اللهِ فَلا تَسأل عَنهُ اَحَدَاً وَ مَالَم يَتَبَيَّن لَكَ فَاتَّبِع فِيهِ سُنَّةَرَسُولِ اللهِ وَ مَالَم يَتَبَيَّن لَكَ فِي السُّنَةِ فَاجتَهِد فِيهِ بِرَأیک.»⁽¹⁾

ابو اسحاق شيرازي در كتاب «طبقات الفقهاء» آورده است كه عمر بن الخطاب به عامل خود ابوموسي اشعري چنين نوشت:

«القضاء فريضة محكمة او سنة متّبعة... الفهم الفهم فيما تلجلج في صدرك مما ليس في كتاب ولا سنة ثم اعرف الأشباه والأمثال وقس الأمور عند ذلك واعمد إلى أقربها إلى الله عز وجل وأشبهها بالحق»⁽²⁾

از مضمون دو نامه‌ی فوق و نظایر آن ها، چنان‌كه در كتاب «ادوار فقه» نیز مذكور است، دانسته می‌شود كه عمل به رأي و قياس در عصر صحابه تا چه حدّي مبناي عمل جمعي از صحابه و تابعين بوده است و هر اندازه كه مسلمانان از زمان صحابه و عصر باسعادت پيغمبر دورتر مي‌شدند، كار فهم تكاليف ديني و استنباط احكام براي اهل فتوا مشكل و دشوار‌تر مي‌گرديد؛ زيرا به واسطه‌ي «مدوّن نبودن سنّت و آنچه را كه پيغمبر در دوره‌ی تشريع، فرموده يا به‌جا آورده يا تقرير كرده بود» و «بر اثر اختلاف راويان در ضبط و نقل آن ها» و «معلوم نبودن احوال جمعي از ايشان» و «توسعه يافتن ممالك اسلام» و «ازدياد مسلمين» و «ظهور اختلاف و تفاوت در افكار و عقاید و مقدار اطلاعات ديني آن ها» و «به هم رسيدن پاره‌ای اغراض در وضع احاديث» و «كثرت فقيهان و راويان»، روی هم رفته اساس و پايه‌ی اجتهاد

كردن و تفقّه در دين و به‌دست آوردن احكام شرعي به كلّي تغيير كرد و دگرگون گرديد و هر اندازه كه در زمان پيغمبر و حتّي در عصر صحابه به‌دست آوردن احكام دين آسان بود، از قرن دوّم به بعد دشوار و سخت گرديد و اين اوضاع و احوال سبب شد كه زمينه‌ای مناسب و مساعد‌تربراي عمل به رأي و قياس و شيوع آن فراهم آيد. در اين هنگام فقيهان عامه دو دسته شدند: اكثر ايشان مانند ابوحنيفه طريقه‌ی اهل رأي و قياس را پيش گرفتند و طایفه‌ای ديگر مانند احمد بن حنبل شيوه‌ی اهل حديث و اصحاب خبر را پسنديدند و اين دو جماعت، مذاهب مختلفي در اسلام به‌وجود آوردند و لكن دامنه‌ی اختلاف ميان گروه نخستين، بيشتر توسعه يافت و در مسائل مربوط به اصول و فروع دين، آراء و عقایدي عجيب اظهار داشتند، زيرا آنان به احاديث، كمتر استناد می‌كردند، خاصه ابوحنيفه كه در عمل به رأي و قياس آن‌چنان غلو نمود و مبالغه كرد كه بنابر نقل خطيب بغدادي در كتاب «تاريخ بغداد»، چنين گفت: «لَو اَدركني رَسولُ اللهِ وَ اَدرَكتُهُ لَاَخَذَ بِكَثيرٍ مِن قَولي وَ هَلِ الدّينُ اِلّا الرّايُ الحَسَنُ.»⁽¹⁾

و هر چند ابوحنيفه در موضوع فتوا و عمل نمودن به قياس بي‌سابقه نبوده و كساني مانند شريح و ابن ابي‌ليلي پيش از او در بسياري از مسائل به قياس و رأي خود عمل كرده‌اند، لكن مسلّم است كه ابوحنيفه بيش از پيشينيان خود به قياس توجّه داشته و حتّي بيش از معاصران به آن عمل مي‌كرده، آن‌چنان كه درباره‌اش گفته‌اند: «کان اماماً في القياس»⁽²⁾

و ظاهراً در قرن دوّم و پس از آن، هر چيزي كه از آن به قياس تعبير مي‌شده، در عهد صحابه تا اواخر قرن اوّل، در بيشتر كلمات، از آن تعبير به رأي مي‌شده است و نزد تابعين و اتباع تابعين، خاصّه در اصطلاح ابوحنيفه و در عرف اصحاب او مانند ابويوسف و شيباني

و كرخي، غالباً مراد از رأي، همان قياس بوده و اگر در كلامي واحد از رأي و قياس نام می‌برند، معناي مراد يكي بوده است؛ چنان‌که فخرالدين طريحي در كتاب «مجمع البحرين» تصريح كرده است كه مقصود از «اصحاب رأي» نزد فقهاء، اهلقياس و تأويل می باشند، مانند اصحاب ابوحنيفه و ابوالحسن اشعري.⁽¹⁾

نپذیرفتن اجتهاد انحرافی از سوی برخی از پیروان صحابه

انحراف ها و بدعت هايي را كه ياد شد، نمي‌توان به اسلام نسبت داد و دارای اعتبار و حجیّت هم نمی‌باشد. همچنین نمي‌توان ديدگاه همه‌ي پيروان صحابه دانست؛ زيرا هر كسي كه به‌طور واقعي پايبند به اسلام باشد، درمی‌يابد كه در روند اجتهاد، جز كتاب الله و قول معصوم (علیه السلام) هيچ چيز ديگر حجّت نيست.

نوشتار زير در اين زمينه قابل توجّه مي‌باشد:

«امّا گروهي از بزرگان عامه، مانند نظام، استاد جاحظ، داود بن علي اصفهاني و ابن حزم، عمل به رأي و قياس را در فروع فقهيه جایز ندانسته و بر قایلين به آن دو، سخت تاخته‌اند؛ چنان‌كه صفدي در كتاب «الوافي بالوفيات» عبارت نظام را در اين‌باره به اين شرح نقل نموده است: «اِنَّ الاِجمَاعَ لَيسَ بِحُجَّةٍ وَ كَذَلِكَ القِيَاسُ وَ اِنَّمَا الحُجَّةُ قَولُ المَعصُومِ اِلَي آخِرِ مَا قَالَهُ.»

و همچنين ابن نديم در كتاب «الفهرست»آورده است كه ابوسليمان داود بن علي بن داود بن خلف اصفهاني، نخستين كسي است كه قول و طريقه‌ی اهل ظاهر را به تمامي به‌كار برده است و در فتاوا فقط به كتاب و سنّت استناد كرده و عمل به رأي و قياس را جایز ندانسته و قريب به دويست كتاب در فقه و اصول و غير آن ها تأليف كرده كه معروف‌ترين آن ها كتاب «الايضاح» در چهار هزار ورق بوده است و از جمله‌ی آن ها كتاب «ابطال القياس» مي‌باشد. وي در قرن سوّم می‌زيسته و در سال 270 ق وفات كرده است. او طريقه و مذهبي

خاص داشته و بر هيچ‌يك از مذاهب معروفه‌ی اهل سنّت نبوده و جماعتي از علماء كه بر مذهب او بوده‌اند، به داوديين معروف مي‌باشند. ابن نديم، جمعي ازآنان را با ذكر مؤلّفاتشان در كتاب مزبور نام برده است.ابن حزم كه از فحول و أعاظم اهل‌سنّت است، در كتاب «المحلي» تحت عنوان: «لَا يَحِلُّ القَولُ بِالقِيَاسِ فِي الدِّينِ وَ لَا بِالرَّأي» در اين باره به تفصيل سخن رانده و از عمل به رأي و قياس انتقاد كرده است و اينك قسمتي از عبارات او نقل می‌شود:

«فإن ادَّعوا أنَّ الصَّحابة - رضی اللّه عنهم - أجمعوا على القول بالقياس، قيل لهم: كذبتم، بل الحق أنهم كلهم أجمعوا على إبطاله، برهان كذبهم أنه لا سبيل إلى وجود حديث عن أحد من الصحابة - رضي الله عنهم - أنه أطلق الأمر بالقول بالقياس أبدًا، إلاّ في الرسالة المكذوبة الموضوعة على عمر - رضي الله عنه - فإن فيها (و اعرف الأشباه والأمثال وقس الأمور...) و هذه الرسالة لم يروها إلّا عبد الملك بن الوليد بن معدان عن أبيه، و هو ساقط بلا خلاف، و أبوه أسقط منه.»⁽¹⁾

بیان دین با زبان دین، نه با...

با نگرش ژرف‌انديشانه در بسياري از عناوين و مباحث طرح شده در اعتقادات، اصول و فقه شيعه و به ويژه در علم اصول، در مي‌يابيم كه بسياري از اين ها، از تراوشات ذهني و معتقدات پيروان صحابه مي‌باشد كه ناخواسته در اعتقادات، اصول و فقه ما وارد شده و حجم بسياري از مباحث و اوقات

ما را به خود اختصاص داده است؛ همچون: اجماع، قياس، استحسان، اجتهاد و... تا آن‌جا كه اجماع و عقل از منابع فقهی ما به شمار آمده‌اند! غافل از اين‌كه پيروان صحابه به دليل پيروي نكردن از عترت و نداشتن پاسخ براي بسياري از سؤال ها، ناگزير به وارد‌شدن در اين مقولات گرديدند تا براي خود معاذير و مداليل، تصنّعي بسازند و حال آن‌كه شيعه با داشتن رهنمودهاي مشخّص و معيّن عملي ازسوي اهل‌البيت( براي تك‌تك هر آنچه دخلي در استنباط دارد، نيازمند اين دست و پا زدن ها نيست.

به سخني ديگر، معصومان( در روزگار حيات و حضور خويش، عملاً و قولاً كيفيّت استخراج و استنباط احكام را به پيروان خويش آموختند تا در اين مهالک گرفتار نگردند. از سويي ديگر بسياري از اين گفته ها، حربه ها و مستندات پيروان صحابه براي تطهير صحابه از مظالم و فجايعي است كه به دست آنان صورت پذيرفته است.

آية الله محمّد باقر كمره‌ای در تحليل هايي بس گرانمايه، انحراف تفقّه در دين از مكتب اهل‌بيت( به مذاهب پيروان صحابه را اين‌گونه بيان می‌دارند:

«در تاريخ اسلام، امتياز مذهب شيعه از سایر فرق اسلامي، اين بود كه حكم خدا را به لفظ صادر از پيغمبر و امام معصوم تعبير می‌كردند، در طول زمانِ یازده امام كه به سال 260 هجري به پايان رسيد و در طول غيبت صغري، اصحاب ائمّه، همه‌ی مسائل دين و احكام شرع را از امامان برحق پرسيده بودند و تعليم گرفته و كتاب‌هایی در هر موضوع تنظيم كرده بودند كه مرجع عمل آن ها بود و تا چهارصد نسخه كه آن ها را اصول اربعمأة می‌ناميدند در شمار آمده و از عصر غيبت، علماي بزرگ، مذهب آن ها را جمع آوري كردند و كتاب جامع و كاملي در آوردند، چون «كافي» كه شيخ كليني عليه‌الرّحمه تنظيم نمود و كتاب «الشّرائع» كه ابن‌بابويه پدر صدوق تنظيم كرد و «فقه الرّضا» كه مؤلّف آن به‌طور تحقيق شناخته نشده است.

علّت اين‌كه علماي مذهب شيعه در اين چند قرن در مقام بيان احكام

دين، اكتفا به ذكر نصّ روايات می‌كرده‌اند، اين نبوده كه داراي مقام اجتهاد نبودند يا آن‌كه نمی‌دانستند حكمي را كه فهميده‌اند به لفظ ديگر ادا كنند، در ميان اصحاب ائمّه و علماي مذهب، محقّق و دانشمندان بزرگ و نويسندگان موشكاف بسيار بوده‌اند كه همه‌گونه تعبير و نويسندگي را ياد داشته و كاملاً در نويسندگي مقتدر بودند. علّتش اين بود كه:

1- در كتاب قضاي وسایل الشّيعه، به چند طريق از امام هشتم از پدرش كه همه امامان معصوم بوده‌اند، از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روايت كرده است كه سه بار فرمود: «بارخدايا به جانشينان من مهربان باش.» عرض شد: «يا رسول الله جانشينان شما كيانند؟» فرمود: «آن كساني كه پس از من بيايند و احاديث مرا و سنّت و روش مرا از من روايت می‌كنند و آن ها را پس از من به مردم مي‌آموزند.»

شيخ مرتضي انصاري در مكاسب، اين روايات را در شمار أدلّه‌ی نيابت عامّه‌ی فقهاء ذكر كرده است، اكنون بايد در مفاد اين حديث تدبّر كرد و متوجّه شد كه سه مطلب مهم از آن استفاده مي‌شود:

الف. آن‌كه مقصود پيغمبر در اين حديث، مراجع احكام و تعليمات جامعه اسلامي است كه مردم وظيفه دارند در تكاليف خود به آن ها رجوع كنند و احكام خود را از آن ها ياد گيرند و اين مقام براي دو دسته ثابت است: اوّل امامان معصوم(، دوّم فقهاء عادل امّت اسلامي و شامل ناقل حديث پيغمبر در صورتي كه خود از اهل استنباط و فقاهت نباشد، نمی‌شود؛ اگر چه در صورت عدالت، به روايت او مي‌توان استناد كرد. زيرا ناقل حديث پيغمبر در صورتي كه جاهل به مفاد آن باشد و فقه آن را درك نكند، مقام خلافت را شايسته نيست به علاوه لفظ حديث اين است كه همه‌ی حديث ها و

سنّت هاي پيغمبر را نقل كند و اين اشاره به مقام فقاهت مطلقه است.

ب. بهترين عنوان براي فقيه مطلق كه در درجه دوّمِ خليفه پيغمبر اسلام محسوب شده، راوي حديث و سنّت است و لفظ مجتهد و تعبيرات ديگر براي صاحب اين مقام، مستحدث و نامناسب است و از اصطلاحات عامه است.

ج. بايد صاحب چنين مقامي احكام و تعليمات كليه اسلام را به لفظ حديث و سنّتادا كند تا بتوان گفت راوي احاديث و سنّت هاي پيغمبر است و احاديث و سنّت هاي پيغمبر را به مردم ياد داده، در اين صورت، بايد فتوي و حكم را به لفظ روايات و نص صادر از پيغمبر و امام تعبير كند، نه آنكه از پيش خود تعبيراتي به هم ببافد و احكام الهي را بدان ادا كند. از كلام، سوء استفاده نشود و در اين جا نزاع مجتهد و اخباري را به رخ ما نكشيد، ما اين نزاع را بسيار كودكانه و سطحي تلقّي می‌كنيم و آن را توضيح می‌دهيم. مقصود اين است كه در حديث رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم مقام فقاهت را درجه دوّم خلافت قرار داده، ولي وظيفه‌ی فقيهي كه روي موازين علمي حكم خدا را فهميده اين است كه آن را به زبان معصوم ادا كند تا در عين حالي كه فتوي مي‌دهد راوي حديث و سنّت پيغمبر باشد و وظيفه‌ی ارشادي خلافت را ادا كرده باشد و اگرآن را به تعبيري از پيش خود بيان كند، خلاف وظيفه است و مشمول اين حديث نيست، ولي آيا جایز است بدين‌گونه فتواها عمل كرد يا نه، بحث ديگري است كه در مقام خودش گفته مي‌شود.

2- توقيع معروف و مورد اعتمادي كه به خط امام عصرS به توسط محمد بن عثمان براي اسحق بن يعقوب صادر شد و فرمود: «امّا حوادثي كه واقع می‌شود، درباره‌ی آن ها به راويان احاديث ما رجوع كنيد، زيرا آنان حجّت منند بر شما و من حجّت خدايم.» در اين حديث هم، مرجع امور را به طور مطلق، راويان حديث تعيين فرموده است و از اين تعبير، دو مطلب استفاده می‌شود:

الف. آن كه در هر زماني بايد رجوع به راوي حديث در آن زمان كرد نه به

راويان حديث دوره هاي گذشته و نه به خود حديثي كه روايت شده و از اين راه ما در كتاب فقه فارسي خود براي اشتراط حيات در مرجع احكام نسبت به عوام به اين حديث استدلال كرديم.

ب. آن كه بايد مرجع احكام را به لفظ معصوم و عنوان حديث نقل كند تا رجوع به راوي حديث صدق كند.

3- حسين بن روح، سوّمين نایب خاص امام عصر، از امام يازدهم راجع به كتاب‌هاي بني‌فضال كه يك دسته از مؤلفين اصحاب ائمّه و روات شيعه‌اند، فرمود: «آنچه راروايت كرده‌اند اخذ كنيد و آنچه را رأي داده‌اند واگذاريد، البته معلوم است رأي و فتواي آن ها كذب و از پيش خود نبوده وگرنه وثوق به آن ها معني ندارد. آنچه می‌شود از اين حديث فهميد اين است كه در مقام بيان احكام دين آنچه را به لفظ صادر از امام و به عنوان روايت نقل كرده‌اند، حجّت است، ولي آنچه را فهميده و از پيش خود تعبير كرده‌اند، بايد واگذاشت و بدان اعتماد نكرد.

4- اجماع و سيره‌ی تمام فقهاي مذهب شيعه از زمان پيغمبر تا آخر دوره‌ی غيبت صغري، بلكه تا اواخر قرن چهارم به طور قطع اين مطلب را روشن می‌كند كه در مقام بيان احكام دين و تعليم عموم مسلمین، به همان نقل روايت و نصوص صادره اكتفا می‌كردند و از پيش خود تعبيري نداشتند و در برابر عموم فقهاي مذاهب ديگر این امتياز را حفظ كرده بودند و از اواسط قرن دوّمِ اسلام كه فقها و مراجع عامه شروع به استنباط و مسئله‌تراشي و رساله‌نويسي كردند، دو اصل در جامعه‌ی شيعه در برابر آن ها محفوظ و مسلّم بود: اوّل آن‌كه در استنباط و فهم احكام دين به جز نصِّ قرآن و كلام معصوم، مدركي را معتبر نمی‌دانستند و قياس و استحسان و رجوع به نظر عرف را خلاف می‌شمردند و ائمّه‌ی دين به بيانات متعدد، اين امور را خطا مي‌شمردند؛ دوّم آن‌كه حكم الهي را كه می‌فهميدند به همان نصِّ روايت، تعبير مي‌كردند و از پيش خود بياني براي آن در نمي‌آوردند و اين فتوا بر طبق نصّ، سه دوره طي كرد:

را به كار برده و برخي علماي بزرگ، متن فقه را خلاصه‌تر كردند، به اين ترتيب كه متن روايات را به اسقاط راوي و حذف ذكر امام به هم پيوستند و از آن، كتاب جامعي ترتيب دادند كه شامل همه‌ی مسائل و احكام فقه بود. پدر بزرگوار شيخ صدوق) در كتاب «الشّرائع» خود، اين روش را به كار برده و به نظر مي‌رسد كه كتاب «فقه الرّضا» هم در اين دوره جمع‌آوري شده باشد.

به هر حال در همه‌ی اين دوره ها و نزد همه‌ی علماي مذهب از زمان پيغمبر تا دوره‌یصدوق، اين اصل مسلّم بوده كه بايد حكم خدا و فتواي شرع مقدّس را با زبان و تعبير معصوم ادا كرد و چنان‌که نبايد اصل حكم دين را از پيش خود گفت، تعبير آن را هم تا جائي كه ممكن است نبايد از پيش خود كرد و البته اين روش مسلسل، در اثر دستور پيغمبر و ائمّه بوده كه در ضمن اخبار بسياري بيان شده و ما چند روايت آن را براي نمونه نقل كرديم.»⁽¹⁾

آغاز اجتهاد انحرافی در فقه شیعه

آشنایی با مسلک و مرام پیروان صحابه در اجتهاد، آغازی برای غوطه‌ور‌شدن در انحرافات آنان در این عرصه گردید، به شرح زیر:

«دريافت فلسفه‌ی اين تحوّل و انحراف عجيب كه در روش تعليمات مذهب شيعه پديدار شد، نيازمند يك توجّه دقيق به وضع فرهنگ و مدارس عمومي اسلامی است، اسلام ديني است كه از روز بعثت پيغمبر روي اساس دانش، نشر شد و مردم را به دانش‌پژوهي دعوت كرد؛ ولي در قرن نخست اسلامي دين و دانش در جامعه مسلمانان به هم آميخته بود و تربيت اسلامي هر دو را در هم آميخته چون شير و عسل به مردم مي‌آموخت و كلمه‌ی عالم و مؤمن در جامعه‌ی اسلام يك مصداق داشت. مسلمانان در جريان تربيت، دو دسته بيش نبودند: عالم و متعلّم(دانش‌آموزان و شاگردان)، ولي در اواخر قرن دوّم كه خلافت بني‌عباس به اوج ترقّي رسيد و علماي متخصّص يهود و نصاري و فارس و هند را وارد خدمات كشور اسلامي كرد و كتب بسياري در

فنون مختلفه‌ی فلسفه از زبان هاي فارسي و هندي و يوناني ترجمه نمود، در اثر پيوست با اين منابع، يك تحزّب علمي خشكي در برابر دين و دانش ديني به وجود آمد و يك دسته از دانشمنداني جدا از دانشمندان ديني در جامعه‌ی اسلامي معرّفي شدند و زمينه فراهم· شد كه فرهنگ از دين جدا شود، ولي تا اواسط قرن چهارم اين نهضت فرهنگي، مستقل نبود؛ بلكه تحت نظر خلفاء بود و يك نمايش درباري محسوب می‌شد و به طور عموم در مردم اثر آشكاري نداشت؛ ولي از اين تاريخ، يك دستگاه فرهنگي مستقلي در جامعه‌ی اسلامي به‌وجود آمد كه شامل شعبه هاي گوناگون ادبي و ديني و فلسفي و فنون ديگر بود. اين استقلال عمومي، در مركز خلافت اسلامي، در مدرسه‌ی نظاميه‌ی بغداد تمركز يافت و در شرق بلاد اسلامي در مدرسه نظاميه نيشابور. اين دو مدرسه در نظر خلفاي وقت و پادشاهان معاصر آن ها رسميت يافت؛ كمك شاياني از آن ها گرفتند و نفوذ خود را در سراسر بلاد اسلامي بسط دادند و تشكيلات و انتظامات محكمي در جريان خود پديد آوردند. تحصيل كرده هاي اين مدارس، علماي رسمي و رتبه‌دارِ جامعه شناخته مي‌شدند و صلاحيت آن‌ها براي مراتب عاليه و مقامات رسمي دولت از وزارت و حكومت و نويسندگي و غيره محرز بود. برنامه‌ی اين مدرسه‌ی عمومي، به مناسبت مركزيّت خلافت بغداد كه در نزد عموم سلاطين و پادشاهان نيرومند معاصر، خواهي‌نخواهي رسمي و مورد احترام بود، بر اصول تسنّن متّكي بود؛ از اين‌رو عموم مردم با آن ها سر و كار داشتند و به اصطلاحات و اصول علمي و اداري آن ها پيوسته و مأنوس بودند و شيعه هم در غالب مراكز خود از نظر جريان وضع عمومي، زير نفوذ علمي و اداري آن ها بودند و علماي شيعه، همان خط وجهه علمي و فتوایي ملّي نزد پيروان خود داشتند و انتظامات تشكيلاتي كه بتوانند در برابر نفوذ علمي و اداري ديگران مقاومت كنند، نداشتند.

اين نفوذ تشكيلاتي و اعتبار رسمي و اداري دانشمندان سنّي مسلك، كم‌كم دانشمندان شيعه را وادار كرد كه براي برابري با آن ها با علوم و اصطلاحات آنان آشنا شوند و براي مجادله هم كه باشد، علوم آن ها را فراگيرند و بر مسلك

آن ها تأليف و تصنيف كنند تا در مورد بحث و معاشرت با آن ها در نمانند و در نظر مخالفين بتوانند نمايش علمي دهند، اين روش از مراكزي كه عامه، نفوذ علمي و مدارس عموميداشتند، شروع شد و به تدريج جامعه‌ی شيعه را فراگرفت و عمومي و رسمي شد.»⁽¹⁾

«در أواخر قرن چهارم، فرهنگ اسلام، مستقل و تحت نظر خلفاي وقت و پادشاهان وابسته، خلافت رسمي و عمومي شد و دانشمندان و فقهاي شيعه خواهي‌نخواهي و بيشتر از نظر جدال به أحسن، با مخالفان و حفظ مقام علمي خود، اين روش را پذيرفتند. آن ها در نظر گرفتند كه جامعه‌ی شيعه را از نظر علمي آبرومند جلوه دهند و در برابر دانشمندان مخالف مذهب، ايستادگي كنند، ولي كم‌كم نفوذ اين روش سبب شد كه تمسّك به كتاب و سنّت سست شود و نصوص كتاب و سنّت، متروك گردد و يك تدبّرات و افكاري كه به نظر علماء با مضامين آن ها مطابق است، جاي‌گير آن ها گردد و قلم در تعبير احكام الهي آزاد شود و در مكتب شيعه تا اواخر قرن چهارم، دليل حكم شرعي همان كتاب خدا، قرآن مجيد و اخبار صادره از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و امامان معصوم( بود، ولي چون شيعه به پيروي عامّه كتاب‌هایي در اصول و فقه جدا از اخبار نوشتند، اجماع و دليل عقل را به روش آن ها در شمار دليل هاي احكام فقه اسلامي آوردند و چون ملاحظه كردند كه اين دو دليل بر خلاف مكتب فقه اهل بيت و فقهاي ديرين مذهب شيعه است، به توجيه آن پرداختند و گفتند مقصود از اجماع، قول جمعي است كه امام معصوم (علیه السلام) در آن ها باشد و عقل، جزء دليل حكم شرعي است نه آنكه به‌طور استقلال دليل آن باشد يا آنكه اين دو دليل،كاشف از قول معصوم مي‌باشند و در نتيجه تطوّر فقه استدلالي و تفكّر در مسائل اصولي، قياس را به نام «تنقيح مناط»، و استحسان را به نام «شمّ الفقاهه» در فقه شيعه وارد كردند تا كار به جایي رسيد كه اشتغال به علم قرآن و ضبط اخبار و تتبّع در احاديث فقه از اعتبار علمي ساقط شد و اشخاصي كه صرف وقت در اين دو اصل مهم اسلامي و

دو مدرك منحصر فقه شيعه می‌كردند، به بي‌سوادي تلقّي مي‌شدند. ممكن بود كه يك نفر طلبه‌ی جدّي، سال هاي دراز به· تحصيل علوم پرداخته باشد، ولي چند آيه از قرآن يا چند حديث را ضبط نكرده باشد؛ لذا شالوده‌ی ثابت چهارصد ساله‌ی فقه شيعه از هم گسيخته شد و يك مشت ترديدات و احتمالات جاي‌گير آن گرديد. روش اطمينان‌بخش فقه احاديث از ميان رفت و يك مشت آراء و احتياطات گيج‌كن، به‌جاي آن نشست. سخن را در اين‌جا كوتاه كنم (در خانه اگر کس است یک حرف بس است).»⁽¹⁾

· «علماي شيعه روش انتقاد و فلسفه‌بافي و قلم‌فرسائي را از مكتب هاي عامه و علماي مخالف مذهب آموختند و در بيان احكام، روش آن ها را تقليد كردند. اين انحراف با وفات شيخ بزرگوار صدوق كه در 381 اواخر قرن چهارم هجري است، آغاز شد.»⁽²⁾

· «اين انحراف روش تعليمات ثابته‌ی مذهب در جامعه‌ی شيعه، انشعابات بنيادکن و كمرشكن به‌وجود آورد كه انشعابات اخباري و اصولي، شيخي و متشرّع، از همه جانگدازتر و اسف‌آورتر است، ولي رشته‌ی تمسّك به اخبار و قرآن به كلّي منقطع نگرديد. هميشه در بسياري از نواحي شيعه‌نشين، دانشمنداني بودند كه متوجّه اين نقطه‌ی انحراف گرديده و از آن كناره مي‌گرفتند و همان رشته تعليمات خاندان نبوّت و زبان كتاب خدا و سنّت را زنده مي‌داشتند. شيوع و رسميت مسلك انحرافي، واكنشي در پيروان اين طريقه پديد آورد و در ميان افراطي هاي اين دو مسلك از اواسط قرن پنجم، جنجال و مبارزه‌ی اخباري و اصولي بر پا شد و انشعابي در جامعه‌ی شيعه پديد آورد، به عللي كه شرح آن طولاني و با اختصار اين مقدّمات مناسب نيست، انشعاب «شيخيه و متشرّع پديد شد» و لطمه‌ی بزرگي به جامعه‌ی شيعه وارد كرد.»⁽³⁾

«از زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم تا دوره‌ی صدوق، اين اصل، مسلّم بوده كه بايد حكم خدا و فتواي شرع مقدس را با زبان و تعبير معصوم ادا کرد و چنان‌که نبايد اصل حكم دين را· از پيش خود گفت، تعبير آن را هم تا جايي كه ممكن است نبايد از پيش خود كرد و البته اين روش مسلسل، در اثر دستور پيغمبر و ائمّه بوده كه در ضمن اخبار بسياري بيان شده...»⁽¹⁾

كتاب و سنّت در بسياري از اجتهاد ها و درس هاي خارج، جايگاه چنداني ندارند و به‌طور حتم، كتب ممهده در زمينه هاي اصول، فقه و فلسفه، اكثر اوقاتِ بسياري از مجتهدان و درس‌هاي خارج را به خود اختصاص مي‌دهد. به سخني ديگر، نه در پايه‌ی سطح و نه در درس هاي خارج، جايگاه ويژه‌اي براي قرآن و حديث نيست، البته كساني نيز هستند كه قرآن و حديث را محور و اساس اجتهاد قرار مي‌دهند.

با تحقيق می‌توان گفت ميزانِ وقتي كه براي مطالعه‌ی كتاب هايي چون كفايه، رسائل، مكاسب، جواهر و... و تدريس استدلالي آن ها در درس هاي خارج صرف مي‌گردد، اصلاً قابل مقايسه با مطالعه و تحقيق بر روي قرآن و كتب حديث نيست و به‌گونه‌ای شده است كه مقدّمه ها با آن همه طول و عرض، فرصتي براي رسيدن به ذوالمقدّمه برجاي نمي‌گذارد. نكته‌ای كه در اين راستا قابل توجّه مي‌باشد، اين است كه تنها شمار كمي از اين گراميان در بيان و درك معارف و مفاهيم قرآني و حديثي بضاعت كافي و لازم را دارند، در حالی که خوض و غور آن ها در کتب یاد شده، مثال‌زدنی است.

در گذشته، منابع اوّليه‌ی كامل، تمام و به‌طور مستقيم براي يك مجتهد «قرآن» و «حديث» بوده است كه مع‌الأسف امروز كم‌رنگ شده‌اند و چه بسيار بوده‌اند علمايي كه از چنين وضعيّتي هراسان بوده و نسبت به پیامدهای آن، هشدار داده‌اند. گفتن دارد که پيروان صحابه گرچه اهل‌بيت( را دوست دارند، ولي در مسائل فقهي، خوض و غور آن ها بيشتر در كتب و اقوال صحابه و فقهاست؛ پس چرا ما باید این‌گونه باشیم؟!

از ضروريّات اسلام و مذهب شيعه اين است كه هيچ واقعه و فعلي نيست كه حكمش از قرآن و سنّت به دست نيايد وگرنه ناخواسته نقصان دين و كوتاهي رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در ادا و بيان دستورهاي الهي و... را باور داشته‌ایم، در اين مقوله در عنوان «حدیث بیان گزینه های قابل تصوّر برای اختلاف» به تفصيل گفت‌و‌گو شده است.

پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:

«مَعَاشِرَ النَّاسِ وَ كُلُ حَلَالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ أَوْ حَرَامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ»⁽¹⁾

«الْقُرْآنِ فِيهِ كُلُّ شَيْ‌ءٍ حَتَّى أَرْشُ الْخَدْش»⁽²⁾

آيا اين پندار كه بسياري از احكام، داراي حكم قطعي و ظنّي نيستند و به آن ها شك داريم و در نتيجه باید به اصول عمليّه عمل کنیم، پندار درستي است؟! كدام حكم و مطلبي است كه به نص يا ظهور كالنّص بيان نشده باشد؟

واقعيّت اجتهاد چيست؟

رسول اكرم اجتهاد نداشتند و آنچه را در بيان هر حكم يا پاسخ به آن بيان می‌فرمودند، چيزي جز وحي الهي نبود.⁽³⁾

اهل‌البيت( نيز تنها به تفسير و بيان آنچه به پيامبر وحي شده بود، پرداخته و در اين عرصه، همانند رسول اكرم از هر خطا و اشتباهی در أمان بودند.

در روزگار زندگاني نبيّ مكرّم و ائمّه علیهم السلام ، دين‌شناسان و مجتهدان

بسياري بودند كه به اقاليم و بلاد اعزام می‌شدند و در بيان يا پاسخ هر حكمي، به تكرار عين آيات و احاديثصادره مبادرت مي‌نمودند و در نتيجه مردم از مبلّغان و مفتيان، جز عين آيات و احاديث را دريافت نمی‌نمودند و هرگونه افزودن به آيات و احاديث يا كاستن از آن ها و تفسير به رأي را گناهي بزرگ دانسته و معصومان( سخت از آن جلوگيري مي‌نمودند.

در روزگار غيبت نيز تا مدّت ها همين رویّه ادامه يافت و مفتيان در بيان و كتب خويش حتّي در رساله هاي عمليه همچون «من لا يحضره الفقيه» كه براي پاسخ‌گويي به عموم مردم نگاشته شده بود، چيزي جز عين مأثورات را درج ننموده و بيان نمی‌نمودند. به بياني ديگر، درك و فهم خويش را از هر آيه و حديثي با همان آيه و حديث بيان می‌نمودند. بنابراین، در حقيقت رأيي براي مجتهد نيست و نبايد باشد و آنچه حق است اين خواهد بود كه مجتهد تلاش كند احكام و معارف دين را از اصول تا فروع و از كلّي تا جزئي، با استناد به منابع معتبر و بدون اختلاف در ميان مردم بيان نمايد.

آيا كسي مي‌تواند در همه‌ي أبواب و مسائل اسلام، صاحب‌نظر باشد؟

بنا بر اعتقاد ما مسلمانان مبني بر اینکه اسلام ديني جهاني، كامل و پاسخ‌گوي همه‌ی نياز هاي بشري است، زعيم و مرجع ديني بايستي معارف و مباني اسلام در همه‌ی زمينه ها را براي همه‌ی اصناف، طبقه ها و صاحبان حرف و فنون بيان نمايد تا همه چيز برابر آموزه هاي اسلامي سامان يافته و به پيش رود. به عنوان مثال مرجع و زعيم ديني، بايد رهنمودهاي اسلام در مسائل اقتصادي از قبيل عقود اسلامي، مسائل بانكي و پولي و تجارت داخلي و خارجي را بداند و بيان نمايد. همچنین بايد ديدگاه هاي اسلام در زمينه‌ي حقوق و انواع و شعوب آن و مسائل گسترده‌ي ساخت و سازها، فضا، انفال، پزشكي، كشاورزي، حمل ونقل، غنا و... را بشناسد و بيان نمايد.

نكته‌ي مهم و قابل توجّه در اين عرصه اين است كه هيچ مرجع ديني هرگز نمی‌تواند پاسخ‌گوي اين همه مسائل و موارد از ديدگاه دين باشد؛ حتّي در

اقتصاد نيز يك مجتهد نمی‌تواند در همه‌ی امور اقتصادي صاحب‌نظر باشد. همان‌طور كه یك اقتصاددان نيزهرگز نخواهد توانست در همه‌ي رشته هاي اقتصادي داراي تخصّص باشد و همان‌گونه كه يك پزشك نيز نمي‌تواند در همه‌ي رشته هاي پزشكي متخصّص باشد.

به دليل گستردگي مباحث اقتصادي، پزشكي، عمراني، حمل و نقل و... هر فقيه بايستي متكفّل پاسخ‌گويي به بخشي از مباحث ياد شده باشد تا بتواند با درايت كامل، ديدگاه اسلام را در هر بخش بيان نمايد. به گفتاري ديگر، تا هنگامی‌كه فقيه سيستم پيچيده‌ي بانكي و عقود و معاملات گسترده‌ي بانكي و رايج را نشناسد، نمي‌تواند موارد حلال و حرام و ربوي و غيرربوي آن ها را بفهمد و بفهماند. نيز فقيه تا گاهي كه ابعاد گوناگون تلقيح، عقيم‌شدن و... را نشناسد، نمی‌تواند احكام آن ها را گوشزد نمايد. در نتيجه، مجتهد مطلق نه تحقّق دارد و نه وقوع خواهد داشت؛ از این‌رو، زعيم و مرجعيّت عالي اسلام بايستي تدبيري بينديشد كه مباني، ديدگاه ها و احكام و معارف دين به شكلي مستحکم، سامان‌يافته و براي عموم مردم بيان و ارائه گردد و همه چيز بر طبق قوانين و مقرّرات اسلام جريان يابد و قانوني جز قانون خداوند در جامعه عينيّت و حاكميّت نداشته باشد.

امروز به باور بسياري از صاحب‌نظران، شاهد آنيم كه برخي از فتواها و ديدگاه ها از پشتوانه‌ی عميق ديني و كارشناسي علمي برخوردار نيست و با واقعيت هاي موجود هم‌خواني و سازگاري ندارد؛ لذا نمی‌تواند كاربردي، كارآ و كارساز باشد. از سويي ديگر، به دليل اینکه فتاوا به‌طور عمده با يكدیگر متضاد و متعارض مي‌باشند، كارشناسان در به كارگيري آن ها دچار سرگرداني مي‌باشند.

راهكار تحقّق اين امر، اختصاص شورايي خبره از فقهاي اهل حل و عقد براي هر امر و هر عنوان اقتصادي، اجتماعي، سياسي، اعتقادي، پزشكي، قضايي، حقوقي، دفاعي و... است تا با بررسي اين مسائل، ديدگاه هاي اسلام در هر زمينه با وحدت نظر و استحكام و بدون هرگونه اختلاف، زير

نظر ولايت امر بيان و ارائه گردد. بي‌شك با مديريت، تدبير و تصدّی فقيهي جامع‌الشّرايط، آگاه به زمان و فرزانه، همه‌ی امور مربوط به اسلام ومسلمانان سامان يافته و اختلاف و تفرقه رخت برخواهد بست.

راز اختلاف فتاوای فقها در أمر هلال و احکام مترتّب بر آن

با مراجعه به أقوال و فتاوای فقهای گذشته و معاصر، درمی‌یابیم که علّت عمده در فتاوا و دیدگاه های بسیار متضاد و متفاوت آنان، برداشت ها و شناخت های متفاوت و گوناگون از هلال است و در نتیجه، درخواهیم یافت که گویا شناخت درست و یکسانی از واقعیّت و حقیقت هلال و ماه در میان نیست؛ بنابر این، اگر واقعیّت علمی و طبیعی و نحوه‌ی گردش و طلوع ماه بر زمین شناخته شود، بسیاری از ابهام ها در این زمینه برطرف شده و دیدگاه ها پیرامون ماه، گردش طبیعیِ آن و دیگر احکام مترتّب بر آن، یکسان خواهد شد.

در این فراز، نمونه هایی آشکار در این زمینه را که ریشه در تفسیر، برداشت و شناخت متفاوت و گاه متضاد از ماه دارد، مرور می‌نماییم:

الف) اجمال در روایت ها

محدّث بزرگ، شیخ حرّ عاملی) در کتاب وسائل الشّیعه، جلد 10، باب 5 از أبواب احکام شهر رمضان، ذیل حدیث 29 و 30 ، پس از نقل حدیث امام صادق (علیه السلام) که می‌فرمایند: «لَا وَ اللَّهِ، لَا وَ اللَّهِ مَا نَقَصَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ لَا يَنْقُصُ أَبَداً مِنْ ثَلَاثِينَ يَوْماً وَ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً»، چنین می‌نگارد:

«شیخ ذکر نموده که این خبر شاذّ است و در هیچ‌یک از «اصول» و در کتاب «حذیفه» هم یافت نمی‌شود و سند آن مضطرب و الفاظ آن، مختلف می‌باشد و خبر واحدی خواهد بود که موجب علم و عمل نخواهد شد و با ظاهر قرآن و اخبار متواتره معارضه دارد و در آن، چیزی که موجب عمل به عدد باشد نه أهلّه، نیست.»⁽¹⁾

پاره ای از احادیث دلالت می‌کنند که ماه های ناقصی که رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم روزه گرفته‌اند کمتر از ماه های تمام بوده است. برخی دیگر دلالت می‌کنند که ماه هایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در آن ها روزه گرفته‌اند، اتّفاقاً تمام بوده، ولی ماه های بعد چنین نبوده است.⁽¹⁾

نفی نقص، بر نفی أغلبیّت تمام حمل شده است و مضمون «وَ لَا يَنْقُصُ أَبَداً» بر نفی دوام نقص حمل شده است.

ب) دیدگاه های متفاوت و متضاد فقها

· شیخ طوسی): «هنگامی‌که هلال ماه در داخل شهر دیده نشود و در بیرون شهر، مطابق آنچه قبلا روشن ساختیم، رؤیت گردد، عمل بر طبق آن واجب است، در صورتی که شهرهایی که ماه در آن ها رؤیت شده، نزدیک هم باشند، به‌گونه ای که اگر آسمان صاف و مانعی در کار نبود، قطعاً در آن ها نیز دیده می‌شد؛ زیرا عرض آن ها یکی است و نزدیک به یکدیگر مانند بغداد و واسط و کوفه و تکریت و موصل. ولی اگرشهرها از یکدیگر دور باشند، مثل خراسان و بغداد و مصر، پس هر شهری حکم خاص خویش را دارد و بر اهل شهر واجب نیست به آنچه دیگر شهرها دیده‌اند، عمل کنند.»⁽²⁾

· علاّمه‌ی حلّی): «خلاصه اگر علم پیدا کردیم به طلوع ماه در برخی از شهرها و عدم آن در برخی از مناطق دوردست، از آن‌جا که زمین کروی است، حکم آن دو [از نظر رؤیت هلال] مساوی نخواهد بود، ولی بدون آن، قول به تساوی، حق است.»⁽³⁾

علّامه نیز کروی بودن و کروی نبودن زمین را ملاک دو حکم قرار داده است.

صاحب جواهر): «هنگامی‌که هلال در شهرهای نزدیک مانند کوفه و بغداد و مانند این دو که أفق های آن ها مختلف نیست، دیده شود، روزه بر همه‌ی ساکنان آن ها واجب است و شهرهای دور، مانند عراق و خراسان که اختلاف أفق های آن ها دانسته شده یا احتمال داده می‌شود، روزه و قضای آن واجب نیست، لکن· گاهی به

منع اختلاف أفق ها در ربع مسکون اشکال می‌شود یا به‌خاطر اینکه زمین کروی نیست بلکه مسطّح است و بنابراین در این صورت، أفق ها مختلف نیست.»⁽¹⁾

· شیخ انصاری): «آیا اگر هلال ماه در شهری رؤیت شد، برای شهرهای دوردست ثابت می‌شود؟ چنان‌که از منتهی و تحریر و از برخی علمای ما، در تذکره حکایت شده است، یا ثابت نمی‌شود مطلقاً، آن‌گونه که محقّق در «معتبر» و «شرایع» و علّامه در «ارشاد» و «قواعد» و محقّق کرکی در«جامع المقاصد» و شهید در «مسالک» و محقّق اردبیلی در«مجمع الفائده» گفته‌اند و از شیخ نقل شده است؟ و از ظاهر مناهل بر می‌آید که بیشتر فقها بر این نظرند یا آنکه [برای شهرهای دور] ثابت می‌شود، به شرط امکان تحقّق در آن شهرها و اینکه علم به عدم وجود آن در آن شهرها نبوده باشد؛ پس اگر علم به نبود آن در شهرهای دور، به سبب کرویّت زمین و نیز گوناگونی آفاق، پیدا شد، حکم به ثبوت هلال، چنین شهرهایی را شامل نمی‌شود. این نظر از علامه، پس از گزیدن نظراوّل، در «منتهی» و «تحریر» نقل شده و صاحب «مدارک» هم، آن را نیکو شمرده است.»⁽²⁾

شیخ، گوناگونی آفاق و کروی‌بودن زمین را دلیل ندیدن ماه در شهرهای دوردست می‌داند.

· آیة الله خویی): «این تصوّر باطل است و مرحله ها دور از واقع، بلکه اهل خبره، برخلاف آن اتّفاق دارند. از این روی هرچند مشهور، برای اثبات نظر خود، به آن استناد کرده‌اند، ولی هیچ‌گونه ارتباط و پیوندی بین طلوع و غروب خورشید و حرکت ماه نیست؛ زیرا کروی بودن زمین، سبب می‌گردد که همواره نیمی از آن در برابر خورشید قرار گیرد و نیمی دیگر آن قرار نگیرد. ... [برای عدم تعمیم] دلیلی جز قیاس حدوث هلال ماه و خروج ماه از محاق، به اوقات نمازها، یعنی طلوع و غروب خورشید، وجود ندارد. پس همان‌طور که طلوع و غروب خورشید، در شهرها و أفق های مختلف تغییر می‌کند، رؤیت هلال ماه نیز مختلف است.»⁽³⁾

آیة الله حکیم): «تأمّل در اختلاف شهرها در طول و عرض که موجب اختلاف آن ها در طلوع و غروب و رؤیت هلال و عدم آن است، سزاوار می‌باشد. در نتیجه با علم به تساوی دو شهر در طول، در حجیّت بیّنه بر رؤیت یکی از آن دو، برای اثباتش در دیگری اشکالی نیست. نیز اگر در شهرهای شرقی دیده شد، در· شهرهای غربی نیز به طریق اولی رؤیتش ثابت می‌شود.»⁽¹⁾

اکنون که تعبیرها و تفسیرهای متفاوت و متضاد از ماه و آثار و نتایج آن ها آشکار شده است، ضرورت بازنگری و نواندیشی در این عنوان مهم و سرنوشت‌ساز، احساس می‌گردد و ما را برآن می‌دارد که به‌گونه ای بایسته به خوض و غور در این مسئله از زوایای گوناگون بپردازیم.

این همه ابهام، از چه ریشه می‌گیرد؟

تفسیرها و تعبیرهای یاد شده، از موجود نبودن اطّلاعات کافی پیرامون ماه در گذشته های دور ریشه می‌گیرد؛ زیرا از واقعیّت و طبیعت ماه و چند و چون گردش آن به دور زمین تا چگونگی طلوعش و سایر مسائل وابسته، شناخت و بینش کامل و صحیحی در دست نبوده است و از دیدگاه نگارنده، مشکل در این سو نهفته است و حلِّ مسئله‌ی هلال و احکام مترتّبه، در گرو روشن‌شدن همین مسئله می‌باشد و این معضل در عمده‌ی اقوال و دیدگاه های متقدّمان و حتّی بسیاری از فقهای معاصر مشهود خواهد بود. ولی امروزه چگونگی گردش ماه به دور زمین و زمان آن و چگونگی طلوعش، از واضحات و مسلّمات علمی به شمار می‌رود؛ از این‌رو، باید با پویش و کندوکاوی نو، به تعقیب مسئله پرداخت و در پرتو شناخت موضوع، به استخراج احکام واقعی پرداخت.

بنابراین، تا آن هنگام که واقعیّت طبیعی و تکوینی ماه به درستی شناخته نشود، پاسخ صحیح و واقع‌بینانه ای برای پرسش های گذشته نمی‌توان یافت و هر پاسخی که داده شود، پاسخ و حکم برای موضوعی است که شناخته

نشده است. در نتیجه، شناخت موضوع، گره‌گشا و راز و رمز حلّ این مشکل به شمار می‌رود.

احکام، همواره بر موضوعاتی شناخته شده مترتّب خواهند شد وگرنه موضوعی که مبهم و ناشناخته است، نمی‌توان حکم خاصّی را بر آن، مترتّب نمود.

ره‌آورد شناخت ماه و چندوچون آن، این است که گردش ماه به دور زمین، از آغاز (هلال) تا فرجام، گردشی منظّم و قابل محاسبه و حتّی ثانیه و آنیه‌ی آن نیز مشخّص می‌باشد و در این فرایند، احکام و آثار مترتّب بر هلال بازنگری خواهد شد و به وحدت نظر دست خواهیم یافت.3

واقعیّت علمی و طبیعی کره‌ی ماه

فصل سوّم: واقعیّت علمی و طبیعی کره‌ی ماه (شناخت ماه)

اشاره

(شناخت ماه)

واقعیّت علمی و طبی-عی کره‌ی ماه

(شناخت ماه)

تابش متفاوت نور خورشید و ماه بر زمین

کره‌ی زمین در هر بیست و چهار ساعت، یک بار به دور خود چرخیده و دایره ای 360 درجه ای را خواهد پیمود. بنابراین زمین در هر ساعت، 15 درجه و در هر چهار دقیقه یک درجه را می‌پیماید و با گذار از همین درجه ها و تابش پیوسته‌ی نور خورشید بر زمین، طلوع و غروب ویژه‌ی هر منطقه و سرزمین تحقّق می‌یابد. بالأخره همواره و در هر لحظه خورشید در جایی طلوع نموده و در جایی دیگر غروب می‌نماید. به بیانی دیگر، افق ها، مشرق ها و مغرب های متفاوت و گوناگون، در ادامه‌ی همین روند خواهد بود.

نور خورشید همواره بر زمین که کروی شکل است می‌تابد و با چرخش زمین به دور خود (حرکت وضعی) که از غرب به سوی شرق می‌باشد، «روز و شب» پدیدار می‌گردد. به سخنی دیگر نیمی از کره‌ی زمین همیشه روز و نیمه‌ی دیگر همیشه شب است. پیوسته جایی از زمین روز می‌شود چون در برابر درخشش نور خورشید قرار می‌گیرد و نیز پیوسته جایی شب می‌شود چون زمین پشت به خورشید خواهد نمود. در نتیجه آن به آن، جایی شب و جایی روز می‌گردد.تابش متفاوت نور خورشید و ماه بر زمین

کره‌ی زمین در هر بیست و چهار ساعت، یک بار به دور خود چرخیده و دایره ای 360 درجه ای را خواهد پیمود. بنابراین زمین در هر ساعت، 15 درجه و در هر چهار دقیقه یک درجه را می‌پیماید و با گذار از همین درجه ها و تابش پیوسته‌ی نور خورشید بر زمین، طلوع و غروب ویژه‌ی هر منطقه و سرزمین تحقّق می‌یابد. بالأخره همواره و در هر لحظه خورشید در جایی طلوع نموده و در جایی دیگر غروب می‌نماید. به بیانی دیگر، افق ها، مشرق ها و مغرب های متفاوت و گوناگون، در ادامه‌ی همین روند خواهد بود.

نور خورشید همواره بر زمین که کروی شکل است می‌تابد و با چرخش زمین به دور خود (حرکت وضعی) که از غرب به سوی شرق می‌باشد، «روز و شب» پدیدار می‌گردد. به سخنی دیگر نیمی از کره‌ی زمین همیشه روز و نیمه‌ی دیگر همیشه شب است. پیوسته جایی از زمین روز می‌شود چون در برابر درخشش نور خورشید قرار می‌گیرد و نیز پیوسته جایی شب می‌شود چون زمین پشت به خورشید خواهد نمود. در نتیجه آن به آن، جایی شب و جایی روز می‌گردد.در طی 24 ساعت، کلّ زمین در معرض اشعه‌ی نور خورشید قرار می‌گیرد و در هر دقیقه ای بر روی زمین، فجر، زوال، غروب و نصف شب وجود دارد.

کره‌ی ماه پس از بیرون آمدن از حالت «مُحاق»⁽¹⁾

و طلوع آن در أفق غربی که به شکل «هلال» دیده می‌شود، به یک‌باره بر همه‌ی نیم‌کره خواهد تابید و بدین وسیله ماه نو در کلّ نیم‌کره وکلّ جهان آغاز گشته و ماه گذشته سپری می‌گردد. و بالأخره همزمان با آغازین لحظه های درخشش هلال، نور آن بر کلّ نیم‌کره خواهد تابید و جایی از درخشش آن جز به دلیل مانع، محروم نخواهد شد. به سخنی دیگر، رؤیت نخستین هلال، گواه آن است که ماه گذشته حتّی در آفاقی که در این شب نتوانسته‌اند هلال را ببینند پایان یافته است و صبح پس از این شب، درکلّ جهان روز آغاز ماه خواهد بود.

از آنجا که کره‌ی زمین پیوسته در حال گردش است، نیم‌کره‌ی دیگر نیز که روز است آن به آن و به تدریج و هم‌زمان با غروب خورشید و فرا رسیدن شب، در برابر تابش نور ماه قرار خواهد گرفت و هلال، قابل رؤیت خواهد بود. بنابراین، پس ازرؤیت نخستین هلال، تنها یک روز لازم است، نه بیشتر، تا کلّ زمین در پرتو نور خورشید قرار گیرد. می‌توان گفت: زمان مورد نیاز برای تابش نور هلال بر کلّ کره‌ی زمین، آنِ تابش هلال بر نیم‌کره به اضافه‌ی یک روز است. و بالأخره در بخش اعظم دو نیم‌کره و کره‌ی زمین در شب نخست و ساعت های اوّلیه، هلال، قابل رؤیت خواهد بود. تابش ماه در نیم‌کره‌ی دیگر مسن‌تر، بزرگ‌تر، درخشنده‌تر و قطعی‌تر خواهد بود.

ماه گاه در افقی قابل رؤیت نیست، ولی لحظات یا ساعاتی دیگر در افقی دیگر، قابل رؤیت خواهد بود. به عنوان مثال، ماه گاه در غروب چین از خورشید دور نشده و تحت‌الشّعاع می‌باشد، ولی ماه غروب الجزیره‌ی عربی، به مقدار کافی از خورشید دور شده و قابل رؤیت خواهد بود.هرگاه ماه در غروب چین هشت درجه از خورشید دور شده باشد، در غروب الجزیره‌ی عربی، مقدارش ده درجه و نیم خواهد بود و با گذر این مدّت، ماه در هر افقی قابل رؤیت می‌باشد. در نتیجه اگر ماه در افقی قابل رؤیت نباشد، این به معنای آغاز نشدن ماه نیست، بلکه به این معنا می‌باشد

که هلال ماه در لحظه‌ها و ساعت‌های آینده رؤیت و ماه آغاز خواهد شد.⁽¹⁾

جاهایی که به دلیل مانع نمی‌توانند از نور ماه برخوردار گردند، چهار طرف آن ها که مانعی نباشد، از نور ماه برخوردار خواهند گشت. هلالی که ساعت هایی پس از نخستین رؤیت یا در شب بعد در دیگر آفاق هویدا می‌شود، همان هلال نخستین است، نه هلال دیگر؛ بنابراین هلالی که در دیگر آفاق در شب بعد رؤیت می‌شود، هلال نو نیست، بلکه همان هلالی است که در شب پیش رؤیت شده است و هلال دوّمین شب می‌باشد.

ماه شب اوّل فقط یک شب خواهد بود و تکرار وتولّد دوباره ندارد. به سخنی دیگر، به قطع و یقین، به دلیل واقعیّت و حقیقت و به تشخیص همه‌ی اهل خبره، هلال در شب های پس از نخستین رؤیت، هلال نخستین نیست، بلکه هلال شب دوّم، شب سوّم و... می‌باشد.

گفتنی است که در گذشته گرچه دوّمین شب یا سوّمین شبِ ماه را در آفاق مختلف، شب نخست به حساب آوردن، أمری پسندیده بود، ولی در روزگار کنونی أمری معقول و حکیمانه نخواهد بود و عملاً پذیرش دوّمین یا سوّمین شب، به عنوان شب نخست و باور داشتن سه نوع ماه و در نتیجه سه نوع سال است! از این رو، انتظار سه روز در آفاق مختلف، نامعقول و به دور از واقعیّت حقیقی و خارجی کره‌ی ماه است.⁽²⁾به بیانی دیگر، آفاق مختلف، واقعیّت خارجی ندارد؛ زیرا با طلوع هلال، نور آن بر کلّ نیم‌کره و هرجا که مانعی نباشد، خواهد تابید و ماه جدید با نخستین رؤیت هلال در کلّ نیم‌کره آغاز خواهد گردید. نیم‌کره‌ی دیگر نیز آن به آن و حداکثر به فاصله‌ی یک روز، از نور ماه بهره‌مند خواهد شد.

همان‌گونه که خورشید پیوسته در جایی طلوع و در جایی غروب می‌نماید، ماه نیز پس از آشکار‌شدن در أفق، پیوسته در جایی طلوع و در جایی دیگر

غروب خواهد نمود؛ بنابراین، خورشید و ماه پیوسته دارای مشرق ها و مغرب های بسیار می‌باشند و همان‌گونه که تابش خورشید در آفاق دیگر را نمی‌توان خورشید دیگر دانست، تابش ماه در دیگر آفاق را نیز نمی‌توان ماهی دیگر و طلوع دیگر دانست.

نور خورشید و نیز نور ماه جز در حالت محاق، پیوسته بر زمین می‌تابند، البته نور ماه، روزها به‌واسطه‌ی تابش خورشید محو می‌شود.

همان‌گونه که نور خورشید گاه با وجود مانع نمی‌تواند بر جاهایی از زمین بتابد، نور ماه نیز چنین خواهد بود. گفتنی است که ماه، تنها هلال و دیگر منازل آن موضوع احکام است، خلاف خورشید که در اوقات صلوات و نیز غروب آن برای روزه، موضوع احکام می‌باشد.

کره‌ی ماه، ماهی یک‌بار به‌دور خود و یک‌بار هم به دور زمین می‌چرخد. ماه مانند زمین، همواره نیمی از آن که در برابر خورشید قرار دارد، روشن و نیمه‌ی دیگر آن، تاریک است.

چگونگی حالت مُحاق

از دید بیننده‌ی زمینی، در پایان هر ماه قمری، خورشید و ماه در آسمان در برابر یکدیگر و در یک راستا قرار خواهند گرفت. به بیانی دیگر، ماه، میان زمین و خورشید قرار می‌گیرد که این حالت را «مُحاق»، «مقارنه» یا «قران نیّرین» می‌نامند.نیز می‌توان گفت: هرگاه خورشید، زمین و ماه بر یک خط قرارگیرند، به آن، «اقتران» گفته می‌شود و اقتران در هر 29 روز و 12 ساعت و 44 دقیقه و 2 ثانیه و 87 صدم ثانیه، اتّفاق خواهد افتاد.

در صورتی که خورشید، زمین و ماه، صددرصد روی یک خط باشند، «خسوف» روی خواهد داد و در این حالت، ماه دیده نخواهد شد.

لحظه‌ی مقارنه‌ی ماه و خورشید، زمانی است که طول های دایرة البروجی ماه و خورشید با هم مساوی شوند. این لحظه به موقعیّت نجومی ماه، زمین و

خورشید در فضا، بستگی دارد و تابع محلّ رصد نیست.

در سالنامه های نجومی که هر ساله از طرف مراکز نجومی معتبر جهان منتشر می‌شود، لحظه‌ی مقارنه‌ی ماه و خورشید به زمان بین‌المللی درج می‌شود. به بیانی دیگر، گاهِ قران در هر ماه قمری، دارای زمانی مشخّص و ثابت برای همه‌ی زمینیان خواهد بود. برای محاسبه‌ی مشخّصه‌ی سنّ ماه در هر لحظه‌ی مورد نظر، مثلاً لحظه‌ی غروب خورشید یا لحظه‌ی اوّلین رؤیت هلال ماه، کافی است لحظه‌ی مقارنه را از آن لحظه بر حسب زمان بین‌المللی بکاهیم. به بیانی دیگر، «با دانستن هنگامه‌ی اقتران و خروج از اقتران، می‌توان هنگامه‌ی تولّّد هلال در أفق را به‌دست آورد.»

دانشمندان حتّی ثانیه‌ی لحظه‌ی اقتران را با یقین می‌دانند و می‌توانند لحظه‌ی اقتران در ده ها سال آینده یا گذشته را بیان کنند؛ زیرا مقدار سیر ماه و خورشید معلوم می‌باشد و از دو هزار سال پیش تاکنون در رصد ها تفاوتی نکرده است و حتّی نرم‌افزارها، جدول ها و کتاب های بسیاری نیز در این زمینه فراهم آمده است و برای همه‌ی کارشناسان یقین‌آور می‌باشد.⁽¹⁾لحظه‌ی مقارنه، به تعبیری همان لحظه‌ی تولّد ماه نو نجومی است و هرچه لحظه‌ی غروب خورشید یا لحظه‌ی اوّلین رؤیت هلال ماه (با چشم مسلّح یا غیرمسلّح) دیرتر از آن صورت بگیرد، آن هلال ماه را در اصطلاح «مسن‌تر» می‌نامند و هرچه مدّت زمان لحظه‌ی مقارنه تا لحظه‌ی غروب خورشید یا لحظه‌ی اوّلین رؤیت هلال ماه، کمتر باشد، آن هلال ماه را «جوان‌تر» به شمار می‌آورند.⁽²⁾

خروج ماه از تحت‌الشّعاع نیز أمری یکسان برای همه‌ی جهانیان است، ولی از نظر شرعی نمی‌تواند آغاز ماه های قمری باشد.

هنگام مقارنه، آن روی ماه که به طرف خورشید است با نور خورشید روشن می‌شود و نصف تاریک ماه که به طرف زمین است، چون نور خورشید به آن

نمی‌تابد، دیده نمی‌شود و از سویی تابش بسیار نور خورشید مانع دیدن اجرام کم‌نورتر است.

برای ساکنان زمین، تنها یک طرف ماه، قابل دیدن است و طرف دیگر دیدنی نیست. به سخنی دیگر، ماه در سفر خود به دور زمین، همواره نیمی از ظاهر خود را به ما نشان می‌دهد.

ماه و خورشید در هنگامه‌ی قران، بسیار به یکدیگر نزدیک‌اند و با گذشت زمان و پس از قران، کم‌کم از یکدیگر دور خواهند شد و ماه به سمت مشرق خورشید به پیش خواهد رفت، تا آنکه ماه به شکل هلالی باریک در أفق غربی آشکار خواهد شد. به بیانی دیگر، شکل‌گیری هلال عبارت از بیرون‌شدن آن از تحت‌الشّعاع به‌اندازه ای است که قابل رؤیت باشد. نیز می‌توان گفت: هلال به گاهی گفته می‌شود که ماه از حالت وسط قرار گرفتن بیرون شده و جزء نورانی آن بیرون می‌شود.

حالت محاق تا بیرون‌شدن ماه از شعاع خورشید را «تحت‌الشّعاع» می‌نامند.

حالت محاق، زمان ورود تا زمان خروج ماه از شعاع خورشید است و کمتر از دوروز به درازا خواهد کشید.⁽¹⁾محاق در أواخر هر ماه روی خواهد داد و مدّت آن، 40 ساعت و 48 دقیقه خواهد بود.

موضع مقارنه‌ی ماه و خورشید

مکان (أفق) و هنگامه‌ی دیدن هلال

گاهِ ماندن و آشکارشدن هلال در أفق غربی، اندک و زودگذر است و سپس

هلال در زیرأفق غربی، ناپدید می‌گردد؛ زیرا پرتو نور خورشید در أفق مغرب پراکنده است و هلال، نورش اندک می‌باشد.

هلال درآغاز، بسیار نازک است و با چشم مجرّد، قابل رؤیت نیست و هنگامی هلال پدیدار خواهد شد که ماه از خورشید به‌اندازه ای دور شده باشد که پس از محو نور خورشید و تاریک‌شدن نسبی أفق، بتواند بر بالای أفق بماند و افراد با چشم غیرمسلّح بتوانند آن را ببینند. بنابراین، هرچه ماه از حالت محاق دورتر گردد، بر روشنایی قرصماه افزوده می‌شود و به هر اندازه زمان قران تا غروب خورشید بیش‌تر باشد و خورشید دیرتر غروب کند، امکان خروج ماه از تحت الشّعاع ودیدار هلال، بیش‌تر است؛ چون ماه از خورشید فاصله‌ی بیش‌تری می‌گیرد.

با توجّه به تجربیّات و گزارشِ دستاورد تلاش 127 ساله‌ی عدّه ای از اهل فنّ و شیفتگان شکار هلال، این نتایج به‌دست آمده است:

کلّ نیم‌کره نیز وجود دارد و بایستی حکم به طلوع هلال شود، گرچه به دلیل موانع دیده نشود.

شده باشد، به یقین هلال در آن أفق خاص هم به شرحی که ذکر شد، طلوع نموده است.

منازل ماه

از شب نخستینِ ماه تا چهاردهم، لبه‌ی روشن ماه به طرف مغرب و لبه‌ی تاریک آن به‌سوی مشرق خواهد بود و پس از شب چهاردهم، لبه‌ی روشن آن به سمت مشرق و لبه‌ی تاریکش به سمت مغرب می‌باشد.

با گردش کامل ماه به دور زمین و گرفتن نور از خورشید، شکل های گوناگونی از ماه هویدا خواهد گشت که ازآن به «منازل» تعبیر می‌گردد.

ماه و شکل های گوناگون آن، افزون بر هلال، تقویمی طبیعی و منظّم است که وقت ها را نشان داده و مردم در هر منطقه ای که باشند، می‌توانند آن را خوانده و به وقت‌های گوناگون آن پی ببرند. این تشکّلات، تقویمی جهانی

است و برای همه‌ی جهانیان معتبر می‌باشد.در کتاب «اطلس منظومه‌ی خورشیدی» به‌گونه ای زیبا و خواندنی از صورت های ماه و پیمایش منازل آن، سخن می‌گوید:

«هنگامی‌که ماه دقیقاً میان زمین و خورشید قرار می‌گیرد، آن نیم‌کره از ماه که به وسیله‌ی خورشید روشن شده، پشت به زمین قرار می‌گیرد و نیم‌کره‌ی تاریک آن، رو به زمین واقع می‌شود. چنین حالتی را «ماه نو» می‌گویند. کوتاه زمانی پس از ماه نو، بخش کوچکی از نیم‌کره‌ی روشن ماه که به کمان باریکی شباهت دارد رو به زمین می‌کند که به آن «هلال» می‌گویند. هماهنگ با پیشروی ماه روی مدار خویش، بر میزان روشنایی نیم‌کره‌ی رو به زمین آن، افزوده می‌گردد و شکل هلالی آن به تدریج روبه فزونی می‌نهد تا جایی که نیمی از نیم‌کره‌ی روشن ماه رو به زمین قرار می‌گیرد. به این مرحله، چارک(چهاریک) اوّل یا «تربیع یکم» می‌گویند. مفهوم این مرحله آن است که ماه تا این زمان یک‌چهارم مدار خویش به دور زمین را پیموده است.

پس از مرحله‌ی چارک اوّل، به مرور بر پهنه‌ی روشن ماه افزوده می‌گردد تا جایی که خورشید و زمین و ماه در یک خط قرار گیرند (زمین بین ماه و خورشید واقع شود) و نیم‌کره‌ی روشن آن به زمین رو نماید. این موقعیّت را «بدر» یا «ماه شب چهارده» می‌گویند.

چهره‌ی روشن ماه پس از مرحله‌ی بدر به تدریج رو به زوال می‌گذارد تا جایی که به مرحله‌ی چارک دوّم یا تربیع دوّم که سوای موقعیّت مداری، همانندی فراوانی با چارک یکم دارد، وارد می‌گردد و سرانجام پس از مرحله‌ی چارک دوّم، ماه رو به هلال پایانی می‌نهد و در آخرین روزهای ماه قمری، به یک کمان باریک تبدیل می‌شود و پس ازآنکه نیم‌کره‌ی روشن آن کاملاً پشت به زمین واقع گردید، به مرحله‌ی ماه نو دیگری گام می‌نهد و دور بعدی گردش خود را به دور زمین آغاز می‌کند.»

ماه در تربیع اوّل، نشان‌گر گذشتن یک‌چهارم ماه و بدر تمام، نشانه‌ی چهاردهمین روز ماه است و تا برسد به تربیع دوّم که تربیع دوّم، نشانه‌ی

گذشتن سه هفت روز می‌باشد. ناپدید‌شدن کمان باریک در پایان ماه، نشان گذشتن چهار هفت روز (28 روز) از آغاز ماه است. از هلال تا مرحله‌ی بدر، پیوسته بر جرم کره‌ی ماه افزوده می‌شود، پس ازمرحله‌ی بدر، پیوسته جرم کره‌ی ماه رو به کاهش می‌نهد تا به مرحله‌ی هلال برسد و پس از آن، ناپدید می‌گردد.

مراحل و منازل یاد شده برای همه‌ی جهانیان یکسان است؛ بنابراین، هرگاه در روز آغازین ماه، اختلاف باشد، می‌توانیم با تربیع یا بدر تمام و... به تقویمی جهانی دست یابیم و واقعیّت را آشکار سازیم و... و بدین صورت شمارش روزهای مانده به آخر ماه هم قابل محاسبه است.

به‌عنوان مثال هرگاه در روز نخستین اوّل ماه رمضان اختلاف باشد، می‌توان در تربیع، به سه‌چهارم باقی‌مانده‌ی ماه دست یافت و شب های لیالی قدر را با یقین برگزار نمود و نیز مناسبت‌ها و ایّام و لیالی دیگر را. روز بدر و... نیز چنین می‌باشد. نتیجه آنکه شکل های گوناگون و منازل ماه، تقویمی طبیعی و منظّم و بدون تخلّف است که وقت ها را نشان داده و همه آن ها را خوانده و می‌شناسند. به راستی اختلاف در چیست و چرا؟! گفتار آیة الله سبزواری که خواهد آمد، در این زمینه خواندنی است.

اگر أهلّه و منازل ماه به نصّ قرآن⁽¹⁾برای تعیین مواقیت باشد، بی‌شک با جواز اختلاف در آن ها و سامان مواقیت بر طبق آفاق گوناگون در تعارض خواهد بود و این خواست شارع نیست، بلکه برداشت ماست. افزون بر آن‌که اعتقاد به تعدّد آفاق به شرحی که گذشت، نه واقعیّت علمی دارد و نه خارجی.

پیرامون منازل ماه، مطالب مفید بیشتری خواهد آمد.

ماه و سال قمری

گردش زمین به دور خود، موجب پدیدآمدن «شب و روز» می‌باشد و در پی

گردش ماه به دور زمین، «ماه نجومی» پدیدار خواهد شد.کره‌ی زمین از طرف غرب به طرف شرق و کره‌ی ماه از طرف شرق به طرف غرب در حرکت است.

کره‌ی ماه در هر ماهی، یک‌بار به دور خود و به دور زمین می‌چرخد. قمر و زمین در حرکت دائم‌اند. مسیر حرکت ماه گِردِ زمین، به صورت بیضی‌شکل است.

زمین، سالی یک‌بار به دور خورشید می‌چرخد و ماه در این مدّت، دوازده بار و هر بار در مدّت مقرّر به دور زمین می‌چرخد.

پدیدآمدن هر ماه در اثر گردش و رابطه‌ی متقابل ماه و خورشید و زمین در مدارهای خویش می‌باشد. ناگفته نماند که گردش زمین در آغاز هر ماه، سبب دریافت نور ماه نیست، بلکه بیرون‌شدن ماه از محاق، سبب تابش نور ماه برکلّ نیم‌کره‌ی زمین است.

کره‌ی ماه، از اقمار زمین است وگردش یک دور 360 درجه ای ماه به دور زمین، از سمت مغرب به طرف مشرق را «ماه نجومی» یا «ماه قمری» گویند.

دراین رابطه چنین می‌خوانیم: «یک دور گردش ماه به دور زمین، نه 30 روز، بلکه 27 و یک‌سوّم روز به طول می‌کشد. این مدّت زمان را یک «ماه نجومی» می‌نامند.(ماه نجومی دقیقاً یعنی 27 روز و 7 ساعت و43 دقیقه و 5/11 ثانیه). با این وجود از یک «ماه نو» تا «ماه نو» بعدی، 29 و یک‌دوّم روز طول می‌کشد(ماه قمری). زمین و ماه در واقع، هم راه یکدیگر به دور خورشید می‌گردند. حالت «ماه نو» همیشه هنگامی است که ماه از نظر ما در جهت تابش خورشید قرار دارد، چون در طول یک ماه، خورشید ظاهراً و از دید ما به حرکت خود در آسمان ادامه می‌دهد، بنابراین ماه از یک «ماه نو» تا «ماه نو» دیگر، احتیاج به گذراندن زمان سیر یک دور کامل در مدار، به اضافه‌ی دو روز دیگر دارد تا بتواند به محلّ سابق خود در حالت «ماه نو» در جهت تابش خورشید بازگردد.»⁽¹⁾

در گفتاری دیگر می‌توان گفت: «یک ماه قمریِ حسابی، فاصله‌ی زمانی دو قران پی‌درپی ماه و خورشید خواهد بود و مدّت آن، 29 روز و 12 ساعت

و 44 دقیقه و 2ثانیه و 87صدم ثانیه است. به بیانی دیگر، مدّت یک ماه، 53/29 روز می‌باشد و محال است از این مدّت بیشتر یا کمتر شود. در نتیجه بیشتر ماه ها 30 روز خواهد بود. در مقایسه‌ی ماه های تمام با ماه های ناقص، می‌توان گفت: ماه های تمام 53 (علیه السلام) و ماه های 29 روز، 47 (علیه السلام) خواهد بود. متخصّصان در این گفته هیچ اختلافی با یکدیگر ندارند و این گفته، یقینی می‌باشد و برای کلّ کره‌ی زمین یکسان است.»⁽¹⁾

سال قمری، مجموع 12ماه قمری و برابر با 354 روز و شب و 8 ساعت و 48 دقیقه یا 367/354 روز است و این درگذر زمان، تغییر نخواهد یافت.

افزایش 8 ساعت و 48 دقیقه در طیّ هر سال، پس از سه سال، «سال کبیسه» را که برابر با 355 شب و روز است تشکیل می‌دهد و این، واقعیّتی تغییرناپذیر است که با آن می‌توان ماه های تمام و ناقص را حتّی در سال های آینده، پیش‌بینی کرد.

درازای مدار گردش ماه به دور زمین، بالغ بر 2415000 کیلومتر می‌باشد و ماه در پیمودن این مدار، در هر ساعتی 3500 کیلومتر و در هر ثانیه، یک کیلومتر را خواهد پیمود.

به هر اندازه کره‌ی ماه به زمین نزدیک شود، سرعت آن بیشتر می‌شود تا به طرف زمین جذب نشده و با زمین برخورد نکند و به هر اندازه کره‌ی ماه از زمین دور شود، از سرعت آن کاسته می‌شود تا از قوّه‌ی جاذبه رها نشده و از مسیرش بیرون نشود.

ماه ها تمام‌اند یا ناقص یا هردو؟

هر‌گاه آفاق عدیده را باور داشته باشیم، باید هر ماه را هم تمام و هم ناقص بدانیم؛ زیرا در أفقی که نخستین هلال در روز بیست و نهم رؤیت می‌شود، پیش از آن آفاقی بوده است که هلال در آن ها قابل رؤیت نبوده است و در نتیجه، در شبی دیگر باید هلال را جست‌وجو کنند. در مناطق دیگری نیز سوّمین شب، هلال رؤیت خواهد شد. بنابراین، ماه در جایی 29 روز، در جایی 30 روز و در جاهای دیگری نیز 31 روزه خواهد بود! و بی‌شک اینکه هر ماه، هم تمام باشد و هم ناقص، در أدلّه‌ی شرعیّه مردود می‌باشد.

هلال با گذشتن روز بیست و نهم قابل رؤیت نمی‌باشد، بلکه هنگامی قابل رؤیت خواهد بود که حداقل حدود 13 ساعت دیگر نیز بر آن افزوده شده باشد. به عنوان مثال: اگر غروب روز شنبه، بیست و نه روز و 5 ساعت از اوّل ماه گذشته باشد، هلال قابل رؤیت نخواهد بود؛ زیرا ماه هنوز از حالت محاق خارج نشده است؛ در نتیجه این ماه، ناقص به شمار آمده و هلال، غروب روز یکشنبه قابل مشاهده می‌باشد.

تقویم قمری، علمی‌ترین تقویم جهان

هلال، از دیرباز نشانگر آغاز ماه نو در میان ملّت ها وتمدّن ها بوده است و همه‌ی جهانیان از تقویم قمری به‌گونه ای یکسان سود می‌جسته‌اند و پایه و اساسِ محاسبات آنان را تشکیل می‌داده است. به سخنی دیگر، نخستین هلال به عنوان نشانه‌ی ماه نو، پدیده ای عادّی بوده است و مردم بدون توجّه به امور شرعی و حتّی پیش از اسلام، کارهای خود را بر اساس آن سامان می‌بخشیده‌اند.

بیشتر مردم و اعراب پیش از اسلام، منازل ماه را می‌شناختند و در امور و مواقیت خویش از آن ها بهره می‌گرفتند. روابط میان دولت ها و کشورهای دور و نزدیک، عهد و پیمان ها، قراردادها میان سلطان‌ها، ابلاغ فرمان سلطان ها برای دورترین جاهای کشور، ماه های حرام و... همه و همه بر پایه‌ی ماه که

پذیرش و واقعیّت یکسان و جهانی داشته، بوده است.امروزه با آشکارشدن چندوچون گردش ماه، مدّت زمان آن، چگونگی حالت محاق و رصد ماه حتّی در حالت محاق، زمینه‌ی روشن و دقیقی از ماه در راستای تعیین وقت به دست داده است و به راستی تقویم قمری را از نگرش علمی، معتبرترین و علمی‌ترین تقویم در جهان می‌توان به شمارآورد.⁽¹⁾

تقویم قمری باید تقویم دینی و ملّی مسلمانان باشد، ولی مع‌الأسف به دلیل اختلاف هایی که پیرامون آغاز هر ماه وتا سه روز به چشم می‌خورد، تقویم قمری حتّی در میان مسلمانان نیز جایگاه خود را از دست داده و دیگر تقویم ها جایگزین آن گشته است! با توجّه به این رخداد ناخوشایند، اگر مسلمانان به اختلاف‌های خود در این زمینه پایان داده و به جای اصرار بر رؤیت هلال در أفق هر شهر، با نخستین رؤیت در هر گوشه ای از جهان، آغاز ماه قمری را اعلام می‌نمودند، تقویم قمری از جایگاهی والا، حتّی در امور اداری برخوردار می‌گشت.

طلوع و غروب خورشید، زوال ظهر و...، در هر روزی از سال، ثابت است و ثانیه ای تخلّف ندارد. ماه نیز مانند خورشید در طلوع و گردش خود به دور زمین از یک نظم استوار و خدشه‌ناپذیر برخوردار است، به‌گونه ای که آغاز دقیق هرماه قمری در گذشته و حتّی برای سال های آینده نیز قابل تعیین و یقینی است و شبهه‌ای هم در آن نمی‌باشد و نیاز چندانی نیز به استهلال نخواهد بود والبته تعبّد هم در هلال، راه ندارد؛ بنابراین، تأسیس تقویمی قمری، ضروری و موجب وحدت جهان اسلام، و مجد و عظمت مسلمانان خواهد شد.

تقویم و سال و ماه قمری، مطابق با اوضاع حقیقی فلکی است؛ از این‌رو می‌توان آن را تاریخی حقیقی به‌شمار آورد. زمان حقیقی قابل تغییر نمی‌باشد و تابع اصل خلقت و آفرینش می‌باشد. بسیاری از تاریخ ها قراردادی و

اصطلاحی است و قابل تغییر می‌باشد.⁽¹⁾در اسلام، همه‌ی اوقات و تقسیمات زمان، بر پایه‌ی اوضاع حقیقی است و نه جعلی و قراردادی؛ از این‌رو، زمان های عبادات، همه حقیقی و واقعی‌اند و آغاز و پایان ماه قمری هم که از هلال تا هلال می‌باشد، در اختیار بشر و به وضع و قرارداد مردم نیست. در نتیجه یک ماه عبارت از آن است که قمر به‌طور طبیعی همه‌ی تشکّلات خود را طی کند تا به حالت بدر درآید، آنگاه کاسته گردد تا ناپدید شود و باز به صورت هلال نمایان گردد.

اگر با ماه نتوانیم روزها و اوّل و آخر ماه ها را در سال های گذشته و برای آینده به طور دقیق ومنظّم محاسبه کنیم، نمی‌توانیم تقویمی علمی و معتبر داشته باشیم و این به معنای پذیرش اخلال و هرج و مرج در امور دینی و دنیایی، آجال و دیون و عهود و شروط خواهد بود و حال آنکه واقعیّت تقویم قمری، و نصوص و ظهورات شرعی⁽²⁾،

این وضعیّت را نمی‌پذیرد.

لحظه‌ی اقتران، آغاز ماه فلکی و نجومی است و می‌توان تقویم قمری جهانی را بر اساس آن یا لحظه‌ی محاسبه‌ی یقینی تولّد ماه در نخستین أفق که با چشم نیز دیده شود، تأسیس و پایه‌گذاری نمود که البته مورد دوّم برای احکام مترتّب بر هلال نیز پذیرفته خواهد شد. ناگفته نماند که لحظه‌ی محاسبه‌ی طلوع نخستین هلال در أفق، می‌تواند یقینی باشد و تخلّف احتمالی آن، تنها در حدّ چند دقیقه خواهد بود که در مناطق غربی و مناطق دیگر، آن به آن، آشکارتر و درخشنده‌تر خواهد شد.

علم به لحظه‌ی اقتران یا خروج هلال از تحت الشّعاع به معنای علم به طلوع هلال در أفق غربی، از راه محاسبه است.

ولادت هلال هر ماه و رؤیت آن با چشم را می‌توان برای صدها سال آینده به‌طور یقینی و حتّی ثانیه‌ی هم پیش بینی کرد که البته امکان های علمی زیادی نیز در این زمینه، فراهم آمده است. گفتن دارد که ماه قمری با توجّه

به اجزای ثانیه‌ی آن نیز قابل محاسبهاست. با محاسبه‌ی دقیق، می‌توان روز مبعث رسول اکرم، روز عید غدیر، روز عاشورا و... را تعیین نمود. نیز می‌توان روز اوّل ماه رمضان، روز عید فطر و روز عید قربان صد سال دیگر را نیز با دقّت تعیین نمود.

حساب های کسوف و خسوف، ده ها مرتبه مشکل‌تر از حساب آغاز ماه قمری است، ولی با این وجود، منجّمان از هنگامه‌ی خسوف و کسوف و حتّی روز، ساعت و دقیقه‌ی آن ها از ده ها و صدها سالِ پیش‌تر، خبر می‌دهند؛ همچنین اینکه خسوف و کسوف، کجا دیده می‌شود و تا کی طول خواهد کشید و اینکه آیا خسوف و کسوف جزئی است یا کلّی؟ البته همه هم با دقّت، انجام خواهد شد.⁽¹⁾

امروز جداولی که در کتب ریاضی به طبع رسیده، مانند لگاریتم اعداد و جداول مثلثات و تقویم های خارجی، موسوّم به «معرفة الأوقات» و... کاملاً بی‌غلط است و محاسبان، به دقّت کامل، کار خود را به انجام رسانیده‌اند.کشتیبانان و هوانوردان در میان اقیانوس و جوّ هوا و زیردریا، به اعتماد حساب آن ها، مسافر و مال‌التّجاره می‌برند و اگر یک درجه در انحراف از قطب‌نما اشتباه کنند، خطرهاست. امّا در همه‌ی این امور، اعتماد بر حساب منجّمین می‌کنند و سالم به مقصد می‌رسند.⁽²⁾

تقویم های موجود که گاه در ارتباط با آغاز ماه قمری با یکدیگر اختلاف دارند، به محاسبه‌ی آن ها بر پایه‌ی قوانین گذشته‌ی نجوم بازگشته و از سوی منجّمان قدیمی و کسانی است که علم نجوم جدید را نمی‌شناسند، نه از سوی متخصصان و مراکز علمیه‌ی معتبر امروز.

جوامع و ملل و دول، نمی‌توانند از داشتن تقویمی منسجم و منظّم محروم باشند و نمی‌توان در مواقیت و مواعید، آجال و دیون، عهود و شروط و روابط میان ملل و دول در هر ماه، منتظر رؤیت هلال ماند و البتّه خداوند علیم و

حکیم هم این آشفتگی ودَرهم‌ریختگی را برای بندگانش نمی‌پذیرد؛ بنابراین با شیوه‌ی یاد شده، می‌توان این کاستی را برطرف نمود. نیاز به ماه و تعیین مواقیت، خاصّ عبادات و مراسم دینی و خاص یک ملّت و کشور نیست؛ بلکه مورد نیاز همه‌ی جهانیان است؛ زیرا این نیاز، نیاز همه‌ی انسان ها در أمور مختلف از جمله عهود و قراردادهاست.

ازآنجا که به طور معمول، نخستین رؤیت در أمّ‌القری اتّفاق می‌افتد، سزاوار است که تقویم اسلامی بر اساس محاسبات در أمّ القری و أفق آنجا صورت پذیرد.

با توجّه به مطالب گذشته، تعیین روز اوّل ماه قمری به صورت یقینی برای همه‌ی جهانیان امکان‌پذیر و عملی است و حتّی می‌توان روز اوّل ماه را با طلوع نخستین هلال در أفق غربی هماهنگ نمود. ناگفته نماند در صورتی که هلال به دلیل سنِّ کم آن در هنگامه‌ی مشخّص به خوبی و طبق پیش‌بینی قابل رؤیت نباشد، می‌توان آن را دقایقی بعد در أفقی که دیرتر غروب می‌نماید، به روشنی یافت. در نتیجه اگر هلال در أفق ایران، عربستان و دیگر کشورها در هنگام مقرّر هویدا نشد، در بلاد غربیّه‌ی پس از این ها قابل مشاهده خواهد بود و ماه جدید تحقّق خواهد یافت.

پیرامون این موضوع در عنوان: «تقویم اسلامی» مطالب بیشتری خواهد آمد.

آغاز ماه در میان گذشتگان

مردم، پیش ازظهور اسلام، أمورشان را بر نظام سنوات قمریّه بنا می‌نهاده‌اند و غالب أمم قدیمه و نیز اعراب جاهلیّت و بادیه‌نشین هم همین‌گونه عمل می‌نموده‌اند.

عنوان شهر که حکم وجوب صوم برآن مترتّب شده است، أمری عرفی می‌باشد و از مستحدثاث شارع اسلام نیست، بلکه أمری عرفی و واقعی است و رؤیت هم دخلی در آن ندارد، بلکه رؤیت، طریقه‌ی محضه است.

ابوریحان بیرونی: «مردم در جاهلیّت همان‌گونه عمل می‌نموده‌اند که اهل اسلام عمل می‌نمایند.»میرزای قمی: «شهر رمضان که در قرآن و سنّت آمده است، معنایش به عرف بر می‌گردد و در اوّل و آخرش محدود به رؤیت است.»⁽¹⁾

أقوام، ملل و دول به‌گونه های مختلف از ماه به منظور تعیین اوقات بهره می‌گرفته‌اند:

یعازر بن فروح، همه‌ی یهودیان را در هر جایی که باشند و تحت هر شرایطی، به آن ملتزم و سفارش نمود.

بی‌شک اسلام راهکار درستی برای این مسئله دارد و مجمعی از علمای

فرهیخته و بابصیرت می‌توانند به حلّ نهایی این مسئله پرداخته و به هرج و مرج موجود در دین و دنیای مردم پایان دهند.هلال موضوعی عرفی

موضوعات عرفیّه همانند بیع، ماه، مبدأ فجر، زوال، غروب، آب، زمین و... که موضوعات احکام شرعیّه قرار گرفته‌اند، معنا، اطلاق و تقیید، سعه و ضیق و دیگر ویژگی های آن ها از عرف گرفته می‌شود و تعبّد در آن ها راه ندارد، جز آنکه شارع مقدّس در موردی دیدگاه ویژه ای داشته باشد که به همان مورد بسنده می‌شود.

مفهوم ماه و مبنای محاسبات قرارگرفتن آن، چگونگی آغاز و پایان آن و هر آنچه ملل و اقوام با آن ها خو گرفته و وحدت رویّه داشته‌اند، أمری عرفی است و تا آن‌گاه که شارع مقدّس نهی صریحی از پیروی آن ها نکرده و با قیود و شرایط، آن ها را مقید ننموده باشد، در شرعیّات نیز جریان می‌یابند. به گفتاری دیگر، هلال أمری عرفی است و حاکم در آن «عرف» می‌باشد، بنابراین تحقّق هلال ها، کمال و نقصان آن ها، شمارش روزهای آن ها و اعتبار یا عدم اعتبار أفق های متعدّد، از موضوع های عرفیّه‌اند؛ بلکه می‌توان أهلّه را از مستقلاّت عقلیه دانست؛ زیرا آنچه مردم بر هلال مترتّب می‌دانند، عقلا آن را نیکو می‌شمارند.⁽¹⁾

گفتنی است که مبنای بسیاری از احکام و امارات معتبره، بنای عقلا می‌باشد.

هلال ها وقت های طبیعی و تقویمی فطری و واقعی‌اند که هر جمع و جامعه ای آن را می‌شناسد. نیز می‌توان گفت: هلال أمری واقعی و تکوینی است، بنابراین هر آنچه بر أمر واقعی و تکوینی حمل می‌شود، بر هلال نیز حمل خواهد شد؛ چون حقیقت و واقعیّت چیزی با باورهای خلافِ واقع، تغییر نخواهد نمود. وجود هر چیز، بهترین دلیل وجود آن چیز است.

هلال، همانند مصداق غنا، موضوعی عرفی و نه شرعی است و بی‌شک

با تردید در هر موضوع عرفی، به عرف باید مراجعه نمود و قضاوت او در شرع، همانند دیگر مسائل عرفی پذیرفته می‌شود.شارع، هلال را موضوع احکام بسیاری قرار داده است، ولی در چند و چون آن به عرف باید مراجعه نمود و اینکه می‌گویند: «تعیین موضوع شأن فقیه نیست»، سخنی بجاست. به گفتاری دیگر، باید عرف حاذق و خبره تعیین کند که آیا با رؤیت هلال در جایی، ماه در سراسر جهان آغاز شده یا تنها در همان أفق خاص چنین خواهد بود.

«عَنْ أَبِي الْجَارُودِ زِيَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ الْعَبْدِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ (علیه السلام) يَقُولُ: صُمْ حِينَ يَصُومُ النَّاسُ وَ أَفْطِرْ حِينَ يُفْطِرُ النَّاسُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْأَهِلَّةَ مَوَاقِيتَ»⁽¹⁾

در این حدیث، به متابعت از مردم در أمر هلال فرمان داده شده است؛ زیرا خداوند هلال را برای مردم در راستای وقت‌شناسی به رسمیّت شناخته است.

پیامبر گرامی به‌گونه ای روشن، واقعیّت طبیعی و عرفی هلال را همان‌گونه که مردم می‌شناسند و بدان عمل می‌نمایند، تقریر نموده است:

«حکمتِ زیاد و کم‌شدن ماه چیزی است که به مصالح دین و دنیای ایشان مربوط است؛ زیرا اگر هلال، مانند خورشید همیشه مدوّر دیده می‌شد، تعیین وقت به واسطه‌ی آن امکان‌پذیر نبود. بنابراین، هلال‌ها بیان اوقات برای [نظام زندگی] مردم در دنیا وعباداتشان هستند.»⁽²⁾

بنابراین شارع در أمر هلال، روش و قضاوتی جز آنچه مردم دارند، ندارد و چون مردم از هر جا و هر راهی و در هر شرایطی که قطع به هلال پیدا می‌نمودند،

اعم از رؤیت و غیررؤیت، آن را می‌پذیرفتند، به طور قطع این روش، ممضّای شارع نیز خواهد بود. حتّی معصومان( نیز وقتی قافله ها از راه دور می‌آمدند و از رؤیت هلال در أماکندور خبر می‌دادند، آن را مورد قبول قرار می‌دادند. محاسبه‌ی قطع‌آور نیز راهی است که قرآن و روایات، صحّت و مقبولیّت آن را پذیرفته‌اند. (تفصیل آن خواهد آمد.)

ناگفته نماند که در گذشته های دور نیز مردم توسّط قوافل و پیک های مخصوص دولتی از رویدادهای مناطق دور دست همچون چین، شام، حجاز، یمن و... آگاهی می‌یافتند.

به گواهی تاریخ، در طول تاریخ انسان ها، تلاش مستمرّی وجود داشته است که هلال از راه رؤیت یا محاسبه و دیگر تدابیر، به طور یکسان قابل استفاده برای همه‌ی جهانیان باشد و منطقه ای و قومی نباشد. بنابراین، آنچه بسیاری از فقها باور دارند که به علّت کندی حمل و نقلِ مردم در گذشته و اطّلاع‌نداشتن از رؤیت در دیگر آفاق، همه به أفق محلّ خویش می‌نگریسته‌اند، با واقعیّت‌های تاریخی سازگاری ندارد. أنبوه قوافل، سفرا و پیک های ناقل أخبار هلال و دیگر تحوّلات به أقصی بلاد نیز گواه دیگری بر این مدّعاست. به گفتاری دیگر، همه می‌دانستند که هلال در جاهایی زودتر طلوع می‌کند و در جاهایی دیرتر و در پی آن، به دنبال سامان أوقات و مواعید خویش با نخستین رؤیت در هر مکان یا محاسبه بوده‌اند. می‌توان گفت: «هلال طبیعی همان هلال عرفی است و هلال عرفی همان است که در شرع مقدّس به عنوان مواقیت برای عبادات و أعمال دینی منظور گردیده است.»

ره‌آورد این بحث، علمی و جهانی بودن هلال و تقویم قمری است و در فرازی دیگر باید به چند و چون باور به اختلاف آفاق و پیامد های آن پرداخت.

گفتنی است که در طول این قرن و در میان هزاران دانشمند نجومی، هیچ اختلافی پیرامون درآمدن ماه در محاق و بیرون‌شدن آن در هیچ جایی از جهان پدیدار نگشته است.

در صورتی که هنگام ولادت هلال ماه رمضان در سال 1920م یا هر هلال

دیگر در گذشته، در میان جداول برّرسی شود، خواهید یافت که جداول با یکدیگر هیچ تفاوتی ندارند.⁽¹⁾نیازی به استهلال نیست

از آنجا که کره‌ی ماه و گردش آن، یک واقعیّت علمی، عینی و قابل محاسبه و پیش‌بینی یقینی است، جست‌وجوی ماه در برخی موارد بی‌مورد بوده و سودمند نخواهد بود؛ زیرا در این روز، هنوز قران نیّرین نشده است. گزارش زیر در این زمینه گویا می‌باشد:

«قران نیّرین در روز شنبه نهم اردیبهشت ماه 74 در ساعت ده و شش دقیقه‌ی بعدازظهر به وقت رسمی و تابستانی ایران حادث می‌شود و چون همان‌گونه که در ادامه‌ی مقاله ملاحظه خواهد شد، در این ساعت، ماه و خورشید در أفق های مکّه، مدینه و تهران غروب کرده‌اند، لذا در شامگاه روز شنبه نهم اردیبهشت‌ماه، یعنی قبل از حدوث قران نیِّرین، رؤیت هلال اوّل ماه ذی‌حجّه امکان‌پذیر نیست و در نتیجه روز بعد یعنی روز یک‌شنبه دهم اردیبهشت ماه 1374 نمی‌تواند به عنوان روز اوّل ماه ذی‌حجّه، چه در ایران و چه در عربستان اعلام شود. امّا در شامگاه روز یک‌شنبه به سبب اینکه مدّت چند ساعت از حدوث قران نیّرین گذشته است ارتفاع هلال ماه از سطح أفق، فاصله‌ی زاویه ای هلال ماه از خورشید و اختلاف وقت غروب آن ها، به‌اندازه ای است که امکان رؤیت هلال اوّل ماه ذی‌حجّه فراهم خواهد شد و لذا روز دوشنبه یازدهم اردیبهشت ماه 1374، اوّل ماه ذی‌حجّه 1415 هجری قمری است.»⁽²⁾

گاهی ساعت های بسیاری از حالت محاق و آشکارشدن ماه در أفق غربی گذشته است، ولی به دلیل وجود ابر فراگیر در شهرهای بسیار و احیاناً چند

کشور، امکان دیدن ماه نیست. در این مورد، جست‌وجوی هلال و در تردید ماندن، بجا و منطقی نمی‌باشد. این بدان ماند که وجود خورشید در پشت ابرها را یقین داشته باشیم، ولی برای خواندن نماز ظهر و عصر وجود آن را مانند نبودنش تصوّر کنیم!!

نادیده گرفتن هلال ماه روز یک‌شنبه در گزارش بالا را در این راستا می‌توانبرشمرد.

آیة الله سید عبد الأعلی سبزواری در فرازهایی از گفتار خویش، واقعیّت های علمی را پذیرفته و چنین می‌نگارند:

«ابتدا و انتهای ماه از امور تکوینی [و عینی] است که هیچ جای تعبّد در آن ها نیست... ابتدای ماه به مقتضای برهان های قاطع به دست آمده از علم هیئت، عبارت است از خارج‌شدن ماه از تحت الشّعاع[خورشید] و ظهور و بروز آن در أفق، [حال فرقی نمی‌کندکه] دیده شود یا دیده نشود و این نکته از امور تکوینی[و قوانین طبیعی] مربوط به حرکت های دورانی سیّارات است... و خارج‌شدن [ماه] از تحت‌الشّعاع و بروز و ظهور آن در أفق به طور مطلق، هیچ‌گونه بستگی به اختلاف أفق ندارد....

آنچه مانع دیدن هلال در شهرهای گوناگون می‌شود، بسیار متفاوت و متنوّع است، هم به لحاظ کیفی و هم به لحاظ کمّی و هم به دیگر ملاحظات که به شمار درنیاید، همچون ابر و... در نتیجه دیده نشدن هلال، لزوماً به معنی ظهور و بروز نداشتن آن در أفق نیست.»⁽¹⁾

آیا پیش‌بینی های منجّمان در أمر هلال، می‌تواند یقین‌آور باشد؟

هرگاه جست‌وجوی هلال به‌گونه ای درست و با توجّه به عوامل مربوط و ملاک‌های شناخته شده باشد، پیش‌بینی های علمی که از سوی خبرگان با محاسبات دقیق رصدخانه ای انجام پذیرفته باشد، امکان‌پذیر و قطعی خواهد بود. در این رابطه می‌توان گفت: هلال با توجّه به وقت سال، در

محدوده‌ی معیّنی از آسمان و پیرامون محلّ غروب خورشید دیده خواهد شد.

پیچیدگی های مدار ماه، تعیین دقیق هنگامه‌ی آشکارشدن هلال در آسمان را کاری نسبتاً دشوار می‌نمایاند. در این زمینه گزارش زیر که جای هلال ماه اوّل ذی‌حجّه در أفق تهران در سال 1415 هجری قمری را بیان می‌دارد، قابل توجّه می‌باشد:«در روز یک‌شنبه دهم اردیبهشت ماه 1374، خورشید در ساعت هفت و پنجاه دقیقه‌ی بعدازظهر به وقت رسمی و تابستان ایران، در تهران (عرض جغرافیایی 35 درجه و 41 دقیقه‌ی شمالی وطول جغرافیایی 51 درجه و 27 دقیقه شرعی) غروب می‌کند. البته مرکز قرص خورشید حقیقتاً در ساعت 7 و46 دقیقه‌ی بعدازظهر بر خط أفق غربی (بدون احتساب تصحیح ارتفاع محل و پستی و بلندی های أفق) قرار می‌گیرد. غروب زودتر مرئی خورشید به سبب شکست نور خورشید درآتمسفر و اندازه‌ی زاویه ای نیم قطر قرص خورشید است.

مرکز هلال ماه هم در این روز در ساعت 8 و 33 دقیقه‌ی بعدازظهر بر أفق غربی می‌نشیند و بدین ترتیب بعد از غروب خورشید، هلال ماه تقریباً به مدّت 43 دقیقه بر بالای أفق در تهران قرار خواهد داشت و یا اصطلاحاً مدّت مکث هلال ماه 43 دقیقه است.»⁽¹⁾

همان‌گونه که گذشت، با توجّه به پیشرفت علم نجوم، خبر قطعی از لحظه‌ی اقتران، خروج ماه از تحت‌الشّعاع و لحظه‌ی تولّد هلال در أفق غربی، از بدیهیّات علم امروز است و تردید در آن و دو تا سه روز در انتظار هلال ماندن، مانند جست‌وجوی خورشید در روز روشن است.

موارد زیر دراین زمینه خواندنی است:

ابوعلی بن راشد می‌گوید: «امام هادی (علیه السلام) نوشته ای برای من فرستادند و تاریخ سه شنبه، یک روز مانده به آخر شعبان را روی آن ثبت کردند. این واقعه در سال 232 اتّفاق افتاد. در آن سال چهارشنبه یوم‌الشّک بود و اهالی بغداد پنج‌شنبه را روزه گرفتند و به من خبر دادند شب پنج‌شنبه در حالی هلال را دیده‌اند که پس از ناپدیدشدن شفق، مکث زیادی داشته است.» ابوعلی می‌گوید: «من فهمیدم روزه از پنج شنبه شروع شده، ولی ماه در بغداد از چهارشنبه آغاز شده بوده است.» پس [امام (علیه السلام) ] برای من نوشت: «خداوند بر توفیقاتت بیفزاید، همان‌گونه روزه گرفتی که ما گرفتیم.» ابوعلی می‌گوید: «پس از مدّتی [امام (علیه السلام) ] را دیدم و از او درباره‌ی نامه‌ام پرسیدم.» پس به من فرمود: «مگر به تو ننوشتم که من فقط پنج‌شنبه را روزه گرفتم؛ و روزه نگیر مگر در پی رؤیت».

در برنامه‌ی نرم‌افزار نجوم اسلامی، در چهارشنبه‌ی 30 شعبان 232 در

بغداد، غروب خورشید ساعت 18:38، پایان شفق ساعت 19:46 و غروب ماه ساعت 20:25 است. بنابراین ماه، 39 دقیقه پس از پایان شفق هنوز در آسمان بود و این مدّت برای شب اوّل ماه، مکث زیادی است.

چنان‌که ملاحظه می‌شود، مطابقت مقادیر ارائه شده در نرم‌افزار، با اسناد موثق تاریخی متعلّق به 1191 سال پیش، مؤید صحت محاسبات آن است.»⁽¹⁾- دکتر یوسف مروه از کارشناسان نجوم چنین می‌نگارد: «جدول های فلکی که دانشمندان نجومی مسلمان، نام «أزیاج» بر آن ها نهاده‌اند و جداولی که در قرون وسطی پایه‌گذاری شده‌اند، حساب های آن ها همواره و حتّی امروز، صحیح و مورد اعتماد می‌باشد، با آنکه وسایل نجومی آن روز، ابتدایی بوده است.» نامبرده یادآور می‌شود که: «جدول های جدید در نهایت دقّت است، به‌گونه ای که در خلال این قرن با آنکه جدول ها بسیارند، اختلاف در جدول های شرقی و غربی و کسوف و خسوف خورشید و ماه و سایر کواکب، به‌اندازه‌ی یک‌دهم ثانیه هم نبوده است.»

رصد هنگامه‌ی درآمدن ماه در محاق، بیرون‌شدن آن، دیدن هلال، اندازه‌ی ارتفاعش در بالای أفق و... همگی برای کارشناسان علم نجوم معلوم، دقیق، یقینی و شناخته شده است و در روزگارکنونی از بدیهیّات می‌باشد.

ناچیز شمردن یافته های علمی

کارشناسان دینی نباید به علوم و از جمله علم نجوم با دیده‌ی ناتوانی و ناکارآمدی بنگرند، بلکه باید به قلّه های عظیم یافته های علمی دست یابند و آنچه را معلوم و مقطوع است، پذیرا باشند.

نالینو کلام غزّالی را از کتاب «تهافت الفلاسفه» نقل نکرده و به نظرمی‌رسد که سخن وی در آنجا روشن‌تر است. در اوایل کتاب گوید:

«علمای ریاضی گویند: گرفتن ماه بدان است که روشنی ماه زایل گردد به اینکه زمین میان ماه و خورشید فاصله شود، چون ماه از خورشید نور می‌گیرد. وقتی زمین میان آن دو حایل گردد، ماه در سایه‌ی زمین واقع می‌شود و نور خورشید از آن منقطع می‌گردد. و نیز گویند: گرفتن خورشید به آن است که کره‌ی ماه میان چشم ما و خورشید قرار گیرد. و کسی که پندارد باطل کردن این علوم یاری دین است، بر دین خیانت کرده است و مبنای آن را سست نموده، چون در این امور، برهان های محکمهندسی و حسابی قائم است، چنان‌که شک در آن نمانده. و آنکه آن قواعد را بداند و أدلّه‌ی آن ها را درست یاد گرفته و از آن قواعد، خبر از وقوع کسوف و خسوف دهد پیش از وقوع، و درست آید، اگر به او گویند علم تو بر خلاف شرع است، شک در علم خود نمی‌کند، بلکه در شرع شک می‌کند و زیان شرع از کسی که نه از راه درست یاری آن کند، بیش از کسی است که در آن طعن زند، چنان‌که گفته‌اند: دشمن خردمند به از دوست نادان.

بزرگ‌ترین وسیله‌ی طعن منکران دین وقتی است که رؤسای دین یکی از این امور را بر خلاف شرع شمارند و راه باطل ساختن شرع را برای آن ها آسان گردانند.»⁽¹⁾

نالینو از کتب علمای شیعه چیزی نقل نکرده است، با آنکه مضمون سخن غزّالی را پیش از وی سیّد مرتضی و ابوالفتح کراجکی گفته‌اند؛ مثلاً سید گوید:

«گرفتن آفتاب و ماه و نزدیک یا جداشدن ستارگان از باب حساب و سیر کواکب است که اصول درست و قواعد محکم دارد، مانند تأثیر کواکب در خیر و شرّ و سود و زیان نیست که اهل احکام ادّعا می‌کنند. فرق میان این دو همین بس که در کسوفات و امثال آن، همیشه حساب آنان درست می‌آید و خطا در آن ظاهر نمی‌گردد، بلکه خطای آن ها همیشه در احکام است؛ چنان‌که کمتر اتّفاق می‌افتد خبر آن ها راست آید.»⁽²⁾

آیا مفاد أدلّه‌ی رؤیت هلال، رؤیت هلال را منحصر در رؤیت هلال با چشم سر می‌داند؟ پیرامون این موضوع به تفصیل سخن گفته خواهد شد. ان‌شاء‌الله.

وضعیّت امروز ما مانند جمعی می‌ماند که امور و کارهایشان از حیث اوقات و ساعات نابسامان و آشفته است؛ چون از ساعت هایی که در کنارشان می‌باشد نمی‌توانند بهره‌برداری نمایند.برای اثبات اوّل ماه، یازده طریق ذکر شده است که عمده‌ی آن ها رؤیت هلال در غروب روز بیست و نهم نیست.⁽¹⁾

هلال طبیعی و هلال شرعی

«هلال طبیعی» هلالی است که پس از بیرون‌شدن هلال از تحت‌الشّعاع در أفق غربی آشکار می‌شود و «هلال شرعی» هلالی است که در أفق، قابل مشاهده‌ی با چشم باشد که البته به طور معمول، هلال طبیعی همان هلال شرعی است. در نتیجه اگر در مواردی هلال از محاق خارج شود، ولی در نخستین أفق، به دلیل سنّ کم قابل رؤیت نباشد، دقایقی بعد در آفاق پسین قابل رؤیت خواهد بود. بنابراین، این دو، هیچ مغایرتی با یکدیگر نخواهند داشت و با فرض تغایر، تغایر بسیار اندک و ناچیز است.

مقصود از أهلّه که در قرآن و دیگر منابع ذکر شده و در این رساله به تفصیل از آن گفت‌وگو شده است، أهلّه‌ی طبیعی می‌باشد و همین أهلّه مواقیت برای امور دینی و دنیایی به شمار آمده است و البتّه همین أهلّه‌ی طبیعی أهلّه‌ی شرعی هم می‌باشند؛ چون با یکدیگر منافاتی نخواهند داشت و بالأخره تاریخ رسمی اسلام بر پایه‌ی گردش ماه و وجود هلال در أفق استوار خواهد بود.

نکته ای که هرگز نباید مورد غفلت قرار گیرد و بایستی برای آن چاره‌اندیشی نمود، وجود تاریخ میلادی در کشورهای اسلامی و عمل به آن است که این از مصادیق بارز سبیل و سلطه‌ی فرهنگی أجانب و کفّار به شمار می‌آید و

بالطّبع هر مسلمان و فقیه غیرتمندی، باید این ذلّت و زبونی را از دامن زعمای دینی و مسلمانان بزداید.

مقصود از«ماه» چیست؟

در اینکه مقصود از «ماه» چیست؟ نوشتار زیر در این زمینه گویایی دارد:

مقصود شارع از «ماه» (شهر) چیست و در اصطلاح شارع، «ماه» (شهر) بر چه معنایی حمل می‌شود؟

در اینکه این «ماه»، قمری است نه شمسی، تردیدی نیست، ولی «ماه قمری» در اصطلاح منجّمان و عرف، چند اطلاق و معنا دارد:1. «ماه وَسَطی یا زیجی» که براساس آن، اوّلین ماه سال قمری(محرّم) را سی روز و دوّمین را بیست و نه روز، همین‌طورتا پایان سال، محاسبه می‌کنند. بر این مبنا همیشه ماه شعبان، ناقص (29روزه) و ماه رمضان تامّ (30 روزه) است. این تعبیر، در اصطلاح منجّمان و کتب زیج به‌کار می‌رود.

مسلّماً مراد از «شهر» در قرآن کریم و روایات شریفه، سه معنای اوّل نیست، بلکه مقصود معنای چهارم است؛ زیرا عرفِ مخاطبِ شارع مقدّس از کلمه‌ی «شهر» همین معنا را می‌فهمیده و آن را بر همین معنا حمل می‌کرده است. توضیح اینکه معنای چهارم از مخترعات شرعی نیست، بلکه عربِ زمان

جاهلیّت هم، «ماه» را از رؤیت هلال تا رؤیت هلال بعدی می‌دانسته‌اند.»⁽¹⁾

فشرده‌ی گفتار

به بیانی دیگر، با رؤیت نخستین هلال در جایی از کره‌ی زمین، بایستی حکم به وجود قطعی و تدریجی هلال در آفاق دیگرِ پس از آن (مناطق غربی) نمود؛ به‌عنوان مثال: هرگاه هلال در چین دیده شود، وجود آن در آفاق ایران قطعی است و نیز هرگاههلال در عراق دیده شود، وجود آن در بلاد غربیه‌ی آن مثل شام قطعی می‌باشد. نیم‌کره‌ی دیگر، از بلاد غربیّه به شمار می‌رود.

یک خورشید می‌باشد.

هرگاه روزهای نخست آغاز ماه دارای ابهام باشد، می‌توان از راه منازل ماه به تعیین قطعی مواقیت در ادامه‌ی ماه دست یافت و لیلة القدر، أیّام البیض، عرفه و بسیاری دیگر از ایّام و لیالی متبرّکه را با یقین انجام داد؛ زیرا، منازل ماه تقویمی طبیعی و منظّم است که وقت ها را نشان داده و مردم در هر منطقه ای که باشند، می‌توانند آن را خوانده و بهوقت های گوناگون آن پی ببرند.

اختلاف آفاق، نه واقعیّت علمی دارد و نه خارجی؛ بنابراین هلالی که در آفاق دیگر و در شب های دیگر به عنوان هلال نخستین رؤیت می‌شود، هلال دوّمین شب و یا سوّمین شب خواهد بود.

در شرع نیز چندوچون موضوعات عرفیّه و از جمله هلال و منازل ماه، به مردم سپرده شده است و شارع، قضاوت خاصّی پیرامون آن ها ندارد. ناگفته نماند: هرجا که شارع در ارتباط با موضوعی خاص، دیدگاه خاصّی داشته باشد، به وضوح بیان خواهد فرمود و در خصوص اهلّه، منازل ماه و مواقیت، هیچ سخن خاصّی ندارد.

فصل چهارم: حساب‌گری و وقت‌شناسی با طبیعت ماه از دیدگاه قرآن

اشاره

حساب‌گری و وقت‌شناسی با طبیعت ماه

از دیدگاه قرآن

قرآن، نخستین منبع

قرآن، منبع نخست و گویا در مسائل فقهی و معارف اسلامی است؛ بنابراین برای یافتن پاسخ هر چیز، در آغاز بایستی به کتاب الله تمسّک نمود و پاسخ خویش را یافت. در این بحث نیز با مراجعه به کلام خدا، پاسخ سؤال های کلیدی و مهمّ ذکر شده را جویا خواهیم شد. در اسلام، نه تنها واقعیّت طبیعی، فطری و عرفی ماه مورد انکار قرار نگرفته است، بلکه سیره‌ی متعارف و معمول مردم در بهره‌برداری از ماه در گذشته، عیناً مورد تأیید و تأکید قرار گرفته است.⁽¹⁾

البته در این راستا باید باور داشت که در أمر هلال و واقعیّت طبیعی و چگونگی آن، همانند بسیاری دیگر از موضوعات و عناوین فقهی، کمتر به قرآن به عنوان منبع نخستین احکام، مراجعه و استدلال شده است.

اگر به گفته‌ی قرآن، هلال، >مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ< است و تقدیر منازل ماه، برای دانستن شمارسال ها وحساب می‌باشد؛ (به شرحی که در آیه های پیش‌ِ رو خواهد آمد)قرآن، نخستین منبع

قرآن، منبع نخست و گویا در مسائل فقهی و معارف اسلامی است؛ بنابراین برای یافتن پاسخ هر چیز، در آغاز بایستی به کتاب الله تمسّک نمود و پاسخ خویش را یافت. در این بحث نیز با مراجعه به کلام خدا، پاسخ سؤال های کلیدی و مهمّ ذکر شده را جویا خواهیم شد. در اسلام، نه تنها واقعیّت طبیعی، فطری و عرفی ماه مورد انکار قرار نگرفته است، بلکه سیره‌ی متعارف و معمول مردم در بهره‌برداری از ماه در گذشته، عیناً مورد تأیید و تأکید قرار گرفته است.⁽²⁾

البته در این راستا باید باور داشت که در أمر هلال و واقعیّت طبیعی و چگونگی آن، همانند بسیاری دیگر از موضوعات و عناوین فقهی، کمتر به قرآن به عنوان منبع نخستین احکام، مراجعه و استدلال شده است.

اگر به گفته‌ی قرآن، هلال، >مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ< است و تقدیر منازل ماه، برای دانستن شمارسال ها وحساب می‌باشد؛ (به شرحی که در آیه های پیش‌ِ رو خواهد آمد)این همه اختلاف در آغاز و انجام ماه به چه منظور است و آیا این وضعیّت کنونی، نادیده گرفتن ظواهر و مدالیل آیه های بسیاری از قرآن نیست؟! به بیانی دیگر، اگر ماه و منازل آن برای محاسبه وتعیین مواقیت و سال است، چرا مسلمانان تقویم معتبری ندارند و به ناگزیر سال میلادی

را برگزیده‌اند؟! و بالأخره چرا پیش‌بینی های علمی و دقیق کارشناسان در ارتباط با طلوع هلالِ رمضان، شوّال، ذی‌الحجّه و... پذیرفته نمی‌شود؟!

آیه هایی پیرامون چندوچون کره‌ی ماه و گردش آن وجود دارد که مقایسه و ره‌یافت مجموعه‌ی آن ها، نه تنها با دستاوردها و ره‌یافت های علمی و نجومی در این رابطه منافاتی ندارد، بلکه واقعیّت طبیعی و تکوینی کره‌ی ماه و گردش منظّم، پیوسته و بدون تغییر و تبدیل آن را نیز تأیید می‌نماید و اگر این را از معجزه های علمی قرآن به‌شمار آوریم، سخنی گزاف نیست.

هدف‌داری آفرینش و ستارگان

خداوندِ توانای هستی، به همه‌ی پدیده ها هستی بخشید و آن ها را از موهبت عظیم هدایت برخوردار فرمود، یعنی هیچ چیز در هستی، سرگردان، بی‌هدف و بی‌برنامه آفریده نشده است. خداوند، کمال هر چیز را به او الهام نمود و آن را در راستای کمال و هدفش توانمند و مجهّز گردانید.

قرآن با صراحت بیان می‌دارد که آفریده ها باطل، بیهوده و بی‌هدف آفریده نشده‌اند⁽¹⁾و هر یک با آفرینش و ساختار ویژه و در خور خویش، به ایفای نقش تعیین‌کننده در مجموعه‌ی آفرینش می‌پردازند.⁽²⁾

به بیانی دیگر، هر جزء از اجزای آفرینش، آفرینشی کارآ، منحصر و ممتاز از دیگر اجزای آفرینش است.در آفرینش «خورشید و ماه و ستارگان» نیز هدف های تعیین‌کننده و آشکاری است که باید به‌درستی مورد کندوکاو و بررسی قرار گیرد و در فرآیند به‌دست آوردن هدف و فلسفه‌ی آفرینش این ها، رازهای بسیاری از بگومگوها و پرسش ها در این زمینه آشکار خواهد شد و بالأخره نصوص و ظهورهای قرآنی مربوطه، فصل الخطاب⁽³⁾بسیاری از گفته های متناقض و متضاد در این عرصه خواهد گردید.

هدف‌داری ماه و تأیید واقعیّت طبیعی آن از دیدگاه قرآن

توجّه انسان از دیرباز به کشف قواعد و ضوابط علمی در زندگی اجتماعی‌اش معطوف بوده و در این روند، مطالعات پیوسته‌ی انسان در نجوم به‌منظور دانستن حساب‌گری در وقت‌ها و ماه و سال، اوجی پرشتاب و کامیاب داشته است. در نتیجه می‌توان گفت: راهنمایی‌شدن در خشکی و دریا و کشف راه ها و مکان ها و محاسبات علمی و فنی از راه نجوم، به‌گونه ای شگفت‌آور، رشد و پویایی داشته است.

یادآور می‌شویم که‌یافته های علمی در علم نجوم، نقش به‌سزا و تعیین‌کننده در راستای تحقّق هدف این تحقیق، به شرحی که در عنوان: «واقعیّت علمی و طبیعی کره‌ی ماه (شناخت ماه)» گذشت، دارد.

آفریدگار توانا درآفرینش هر چیز هدفی داشته است که اگر بهره‌برداری از آن در آن راستا باشد، کاری خداپسند خواهد بود و اگر به‌گونه ای متفاوت با هدف آفرینشِ آن بهره‌برداری شود، مورد رضایت خداوند نخواهد بود. خورشید و ماه نیز که موضوع احکام بسیاری قرار گرفته‌اند، نباید به‌گونه ای مغایر با جایگاه این دو به شرحی که در عنوان: «واقعیّت علمی و طبیعی کره‌ی ماه (شناخت ماه)» آمده است، مورد بهره‌برداری قرار گیرند.در آیه هایی که مورد بحث قرار خواهند گرفت، خداوند با بندگانش از هدف خود در آفرینش خورشید و ماه و کاربرد آن ها گفت‌وگو می‌نماید و با توجّه به این آیات، پاسخ سؤال هایی را که طرح شد، می‌توان یافت:

در مفردات راغب، ص 232 آمده است: «الْحِسَابُ: استعمال العدد، يقال: حَسَبْتُ أَحْسُبُ حِسَاباً و حُسْبَاناً، قال تعالى: >لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ< [يونس/ 5]، و قال تعالى: >وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً< [الأنعام/ 96].»

بیان آیات

نصّ، فحوی و ظهور آیاتی که در این فراز مورد بحث قرار می‌گیرند، به شرح زیر می‌باشد:

· أهلّه، مواقیت برای مردم و حجّ می‌باشند.

· شمس و قمر به‌منظورحساب‌گری می‌باشند.

منازل ماه تا رسیدن دوباره به هلال نخستین، شمار سال ها و حساب‌گری· خواهند بود.

· ماه ها دوازده ماه و ماه های حرام چهار ماه‌اند و این سنّت از آغاز آفرینش تاکنون پابرجا بوده است.

· ماه رمضان دارای روزهایی است که قابل شمارش می‌باشد و بایستی کامل گردد.

· هر کس از شما که شاهد دیدن هلال بود، باید روزه بگیرد.

· خداوند، خورشید و ماه را مسخّر شما قرار داده است.

ره‌آورد إفادات یقینیّه‌ی أدلّه‌ی قرآنیه، به قرار زیر است:

تحلیل آیات مورد بحث

تعبیرها، لطایف و نکاتی که در آیات یاد شده پیرامون «جریان و تقدیر شمس»، «تقدیر منازل ماه تا رسیدن به هلال»، «چگونگی آراستگی شمس، قمر، شب و روز» و نیز «شناوربودن مجموعه‌ی سیّارات در فلک» ذکر شده است، همه حاکی از نظم والا و ستودنی در راستای تعیین مواقیت و ماه و سال می‌باشد. به گفتاری دیگر، مجموعه‌ی سیّارات و ستارگان شناورند و از چنان نظم شگرف و بهت‌آوری برخوردارند که در این فضای بی‌کران، نه خورشید را سزاست که با ماه برخورد کند و نه شب از روز پیشی خواهد گرفت.

در پاسخ خداوند به سؤال از أهلّه و در تأکیدی که خداوند بر سنّت پایدار

در همه‌ی شهور و ماه های حرام بیان می‌دارد و نیز اینکه روزه های ماه رمضان أیّام معدوده ای است که باید کامل گردد، همه و همه در راستای تعیین و تثبیت مواقیت و نظم پایدار در مواقیت می‌باشد. بنابراین، اختلاف های موجود پیرامون هلال و آغاز و پایان ماه ها، نادیده گرفتن آیات واضحه است و تنها می‌تواند ارائه دهنده‌ی چهره ای مخدوش، بی‌نظم و غیرقابل قبول از هلال و آغاز و پایان ماه ها باشد؛ زیرا در این فرایند، أهلّه در زمینه های مواقیت، حساب‌گری و شمارش سال ها، کارآمدی نخواهد داشت. ماه ها هم دوازده ماه نبوده و ماه های حرام نیز آشفته خواهد گردید و بالأخره ماه رمضان نیز نه معدوده خواهد بود و نه کامله و البتّه أهلّه با این نگرش، مسخّر ما نمی‌باشد.

دو آیه‌ی نخست صراحت دارد که جعل و وضع ماه و خورشید، برای «حساب‌گری» است، آیه‌ی سوّم و چهارم نیز تقدیر منازل ماه را در راستای «حساب‌گری» می‌داند.

در این چند آیه، جواز محاسبه با خورشید و ماه به‌طور عموم و علی الأطلاق، در أمور شرعی و غیرشرعی، با صراحت و نصّ خاطرنشان گردیده است. می‌توان گفت: این چند آیه بر بارزترین، عمده‌ترین و مهم‌ترین مورد استفاده‌ی از ماه و خورشید که همان محاسبه و شمارش و ترتّب آثار بر آن است، تصریح و تأکید دارد؛ بنابراین محاسبه‌ی اهل فنّ درتعیین آغاز هر ماه، به نصّ و صراحت قرآن، جایز و به آن توصیه شده است.

ره‌آورد محاسبه می‌تواند ارائه‌ی تقویمی معتبر و کاربردی برای جهانیان باشد. نیز آیه‌ی سوّم و چهارم، تقدیر منازل ماه را برای دانستن شمار سال ها می‌داند و این طبیعی است که دانستن سال، متوقّف بر دانستن ماه و دانستن ماه، متوقّف بر دانستن روزها می‌باشد و بدین وسیله، تقویم قمری شکل خواهد گرفت. در چنین فرایند درستی، دوازده ماه قمری و ماه های حرام تشکیل خواهد شد. از سویی دیگر، با اعتقاد به اختلاف آفاق و ماه های حرام، نه روزها را می‌توان به درستی شمارش نمود، نه ماه ها را و نه سال ها را.

ماه رمضان، آغاز و پایانی دارد که باید شمارش شده و کامل گردد. آغاز و

پایانی این‌گونه، هنگامی تحقّق خواهد یافت که هلال، قابل پیش‌بینی، قابل محاسبه و در گاهِ معیّن تحقّق یابد. اگر وجود و تحقّق هلال به‌هنگام، قابل پیش‌بینی و قطعی نباشد، روزه نه معدوده خواهد بود و نه کامله و از سویی دیگر، آن‌کس که به هر دلیل به نخستین رؤیت وقعی ننهد، گناهکار قلمداد می‌گردد.

آیه‌ی شریفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< نصّ در این می‌باشد که هرکس نخستین هلال را که علامت فرا رسیدن اوّل ماه است در هر گوشه ای از جهان رؤیت نماید، باید روزه بگیرد و بی‌شک، تقیید هر قیدی بی‌دلیل است. بر شاهدان نیز تکلیف است که رؤیت را به اطّلاع همگان برسانند و در نتیجه، نخستین رؤیت هلال برای همه‌ی جهانیان، حجّت خواهد بود. امروزه دیدار و کشف واقعی و یقینیِ نخستین هلال در أفق که درآیه‌ی شریفه، مقدّمه‌ی روزه به شمار آمده است، کاری شدنی و سهل‌الوصول می‌باشد؛ بنابراین کشف آغاز هر ماه، عملی و آسان خواهد بود. از دیگر سو، نادیده‌گرفتن کشف نخستین هلال و جست‌وجوی آن در شب های دیگر و در آفاق مختلف، با ظاهرآیه‌ی شریفه مباینت دارد.

با کشف منظّم و دقیق هر ماهه‌ی هلال، راه برای ارائه‌ی تقویمی معتبر و اسلامی هموار گشته و مانعی بر جای نخواهد ماند.ماه در تسخیر ماست؛ یعنی هرگاه که بخواهیم می‌توانیم از ماه در راستای هدف آفرینش آن، بهره‌برداری کنیم و چون آفرینش ماه به منظور تعیین مواقیت، سال ها و نیز محاسبه است، تنها با قابل پیش‌بینی بودن و قطعی بودن آغاز و پایان آن می‌توان بدین هدف دست پیدا نمود.

نتیجه آنکه در ارتباط با پاسخ به سؤال های گذشته می‌توان گفت: «فحوی و دلالت قطعیّه‌ی آیات یاد شده، گویای این است که با نخستین هلال به هرنحوی که احراز شود، ماه نو در سراسرجهان آغاز می‌گردد؛ زیرا ماه، یک واقعیّت طبیعی است که خلق و جعل و وضع آن برای تعیین مواقیت است و تصوّر اینکه نخستین هلال برای همه‌ی جهان حجّت نباشد و هر أفق بایستی

در جست‌وجوی هلال خاصّ أفق خویش باشد، با نصّ و صراحت آیات یاد شده مباینت دارد.»

در آیات یاد شده، این نکته با صراحت خاطرنشان می‌گردد که مواقیت و سال ها، از راه هلال و منازل ماه و نیز محاسبه به‌دست می‌آید و این همه، هنگامی امکان‌پذیر است که صرف وجود و تحقّق هلال در أفق ملاک باشد، وگرنه محاسبه ای که قرآن به آن فراخوانی می‌نماید، صادق نخواهد بود و سال ها و مواقیت هم راست نخواهد آمد.⁽¹⁾

أهلّه و عرجون قدیم، صریح در پیدایش نخستین هلالی است که پس از پایان هر ماه و در آغاز آن در أفق وجود دارد و آشکار می‌گردد. به بیانی دیگر، آغاز ماه، همزمان با آغاز تابش نخستین هلال در أفق غربی خواهد بود. خداوند از روند منازلِ تنها یک قمر، نه قمرهای متعدّد سخن می‌گوید که پس از پایان، دوباره به شکل عرجون قدیم آشکار خواهد گردید، در نتیجه تصوّر چند هلال در چند أفق با دلالت قطعیّه‌ی آیات مربوطه، منافات دارد.

دوازده ماه، از روز آفرینش آسمان ها و زمین نیز دوازده ماه بوده است و چهارماه حرام نیز بدین منوال می‌باشد. بی‌تردید دوازده ماه سال و چهار ماه حرام نمی‌تواند آغاز و انجام ثابت و پایدار و شناخته شده نداشته باشد و هر ماه بدون نظم خاصّی آغاز و پایان یابد.خداوند در آیات بسیاری، نظم و ژرفایی آفرینش را دلیل وجود خداوندی توانا، فرزانه و حکیم در آفرینش می‌داند، ولی برخی سخن کسی را که مدّعی شود خداوند، آفرینش و ستارگان را منظّم و استوار و با سنّت حکیمانه و لایتغیّر آفریده، کفر می‌دانند! گویا انتظار دارند خداوند نیز مانند خود آنان، از نظم و خرد برخوردار نباشد و آفرینش باید از هم گسیخته و بی‌نظم و بدون برنامه باشد. اینان را باید با جهلشان واگذاشت و گذشت. این جماعت، آیات کونیّه را سرسری و سبکسرانه معنا می‌کنند گویا که بر خداوند، نظم، حکمت و فرزانگی روا نیست. برای برخی پذیرش این مطلب که: «آغاز محاق، پایان

محاق و ظهور هلال در أفق حتّی دقیقه و ثانیه‌ی آن ها هم مشخّص است»، دشوار و غیرقابل قبول می‌باشد!

این گروه، همانند گالیله ها را مستحقّ مرگ و صاحبان اختراع، خلاقیّت و ابتکار را جن‌زده و فریب‌خورده می‌دانند. در تاریخ آمده است که بار نخست که ساعت، تلگراف و دوربین عکاسی اختراع شد، چه شد! و....

علی‌رغم وجود آیه های بسیار در ستایش حساب‌گری و حساب‌گران، باید دردمندانه سخن از دیدگاه هایی در نکوهش حساب‌گری و حساب‌گران گفت که گویا کلام وحی در این زمینه را ندیده‌اند.⁽¹⁾

اگر کارشناسان نجوم از راه های مفید یقین، وجود قطعی هلال در أفق را محاسبه نموده و اعلام نمایند، أمر خداوند به حساب‌گری را عینیّت بخشیده‌اند و هیچ مانعی از عمل به آن وجود ندارد.

ناگفته نماندکه برخی از مدّعیان علم نجوم، به‌گونه هایی نامشروع از این علم بهره‌برداری نموده یا اظهاراتی ظنّی داشته‌اند که البتّه سخت مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. به بیانی دیگر، راه محاسبه با پیش‌گویی های ظنّی منجّمان و کاهنان متفاوت می‌باشد؛ زیرا محاسبه به صراحت آیاتی از قرآن، مجاز و به آن فراخوانده شده و حجّت خواهد بود.بنابر مفاد آیه‌ی شریفه‌ی سوّم و چهارم، خورشید در فرایندی همیشگی و منظّم، به سوی قرارگاه خویش رهسپار می‌باشد و این رهسپاری بر اساس تقدیر و برنامه‌دهی خداوند متعال است. در ادامه‌ی همین روند، خداوند به تقدیر منازل ماه به‌گونه ای پیوسته و همیشگی تأکید می‌ورزد و بالأخره جمله های پیوسته، همه به گونه ای بر حرکت و انسجام طبیعی، ثابت و بی‌تغییر شمس و قمر تأکید دارند. پوشیده نیست که هلال، آغاز گردش طبیعی و هر باره‌ی ماه است و در پی پیمودن منازلی در مدّت زمانی ثابت و همیشگی، بدون تغییر و تخلّف، دوباره به صورت هلال باز می‌گردد.

قرآن از یک سو برسیستم دقیق و بی‌تغییر و تخلّف ماه در أمر تعیین سال ها

و مواقیت به منظور جلب اعتماد مردم و مؤمنان تأکید دارد و از دیگر سو، به بهره‌مندی ازآن در أمور عبادی و نظام زندگی توصیه می‌نماید.

آیا با این تصویر روشن و گویا از شمس و قمر، جایی برای ابهام و سرگردانی در أمر کارآیی و کاربرد هلال و ماه وجود دارد؟ این همه اختلاف و سرگردانی در أمر هلال معلول چیست و چرا؟!

خداوند، تقدیر منازل⁽¹⁾برای ماه را با هدف و در راستای دانستن شمارش سال ها و حساب‌گری می‌داند؛ بنابراین، تقدیر منازل ماه، روشنگر نظامی قابل فهم و درک و محاسبه ای قابل قبول و سودمند برای همه‌ی جهانیان است و صراحت آیه های وارده در این زمینه و به ویژه این دو آیه‌ی شریفه، مجالی برای نادرستی و خطادانستن آن برجا نمی‌گذارد.⁽²⁾

آیه های یاد شده، محاسبه و شمارش را برای همه‌ی جهانیان روا و به آن ارشاد و توصیه می‌نماید، در نتیجه، دستاوردهای محاسبه و شمارش که نزد اهل فن، رایج ومتداول و مورد قبول باشد، بایستی مورد تأیید و توجّه شارع مقدّس نیز باشد، وگرنه أمر شارع لغو می‌باشد و حکیمانه نخواهد بود و البته راهی که شارع راهنمایش باشد، راهی است واقعی و صواب و خطایش اندک می‌باشد و بی‌شک ترک راهی بدین‌گونه، با پندار احتمال خطا، خطاست و رونده‌ی آن در پیشگاه خداوند معذور نخواهد بود.

ناگفته نماند که محاسبات و بهره های دقیق و یقینی که اهل فن از نجوم و ماه و خورشید در عصر کنونی می‌برند، بسیار است.

اگر آیه های قرآن بر کارساز بودن محاسبه و ترتّب آثار بر آن صراحت دارد، پس چرا مسلمانان با محاسبه‌ی اهل فن، تقویمی معتبر تأسیس ننموده و از راه محاسبه، اوّل و آخر ماه را تعیین نمی‌نمایند؟!

پاسخ آن است که بهره‌گیری ما از قرآن به عنوان نخستین منبع فقه، بسیار

ناچیز است و بی‌شک در ارتباط با فقه: >اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً<.

پاسخ دیگر آنکه بسیاری، محاسبان و نجومیان را به‌طور کلّی مطرود و مردود می‌دانند و گوش شنوایی برای گفته ها و دیدگاه های علمی آنان وجود ندارد. و بالأخره در این راستا، مانند کسی عمل می‌شود که نتایج حاصله از جدول ضرب یا ماشین‌حساب را نمی‌پذیرد و با دست، حسابرسی می‌نماید!

نخستین دیدن هلال در نقطه ای و رسمیّت بخشیدن و پذیرش جهانی آن، نمونه ای از شمارش و حساب‌گری از راه ماه می‌باشد که خداوند متعال برای همه‌ی جهانیان مقرّر فرموده است؛ بنابراین، پذیرش منطقه ای و أفقی و اختلاف در چگونگی آن، با روح و حقیقت چیزی که به‌طور مطلق و عموم جنبه‌ی حساب‌گری و راهنمایی برای جهانیان دارد، سازگاری ندارد. به بیانی دیگر، تقیید عموم و مطلق، بی‌دلیل است و نادیده گرفتن صریح نصوص و ظهورات قرآنی می‌باشد. اگر با ماه نتوانیم سال ها، ماه ها و روزها را به‌گونه ای جهانی در گذشته و آینده محاسبه کنیم، عینیت نداشتن و واقعی نبودن گفتار خداوند را باور داشته ایم و از سویی دیگر، باور داشتن چند نوع ماه و چند نوع سال است!بنابراین باید بر طبق دعوی قرآن بتوانیم اوّل و آخر هر ماه در گذشته و آینده را محاسبه‌ی دقیق بنماییم و این نزد اهل نجوم و به خصوص علم نجوم امروز، امکان‌پذیر می‌باشد.

در روزگار نبیّ مکرّم اسلام و معصومان( نیز از هر جایی خواه نزدیک و خواه دور، خبر معتبری از نخستین رؤیت هلال داده می‌شد، مورد قبول قرار می‌گرفت و به سرعت از طریق پیک های ویژه و دیگر راه ها، در همه‌ی شهرها منتشر می‌شد.

تقدیر منازل برای ماه، بازگشت هر ماهه‌ی آن به‌صورت «عرجون قدیم» و بالأخره گردش و حرکت حساب شده، مرتبط و منسجم آن در کنار دیگرمجموعه های آفرینش، از روندی منظّم، دقیق و حساب‌گرانه و بدون تغییر در زمینه‌ی وقت‌شناسی که ره‌آورد این تحقیق است، خبر می‌دهد. به بیانی دیگر، قرآن با صراحت یادآور می‌شود که پس از پایان منازل مقرّر ماه،

بازگشت و آغاز آن به صورت عرجون قدیم (هلال)، روند و واقعیّت طبیعی و قهری و بی‌تغییر ماه خواهد بود که طبعاً یک‌بار و در نخستین رؤیت آن در هرگوشه ای از جهان می‌باشد؛ بنابراین، جست‌وجوی هلال و عرجون قدیم درآفاق عدیده و هر شهر، ملازم با وجود چند ماه و هلال و بر خلاف صراحت قرآن و واقعیّت طبیعی هلال است.

منازل ماه هم همانند هلال، وقت هایی طبیعی است که همه آن را می‌شناسند و به آن عمل می‌نمایند.

اگر به آفاق عدیده معتقد شدیم؛ محدوده‌ی هر أفق تا کجاست؟ آیا مرزهای جغرافیایی معتبر است؟ و بالأخره چرا شارع ازآفاق مختلف سخنی نگفته و محدوده‌ی هر أفق را معیّن ننموده است؟

در آیه‌ی پنجم، از أهلّه به صورت جمع پرسیده شده است و آنچه از پاسخ آن به دست می‌آید، این می‌باشد که هلال پس از هلال و پدید آمدن ماه های قمری، در راستای تعیین وقت می‌باشند و این غایت و فایده‌ی أهلّه است که بیان‌گر سنّت استوار و پیوسته‌ی آفرینش می‌باشد.صراحت آیه‌ی شریفه این است که نخستین هلال هرجا رؤیت شود، به عنوان یک واقعیّت طبیعی، نشانگرآغاز هر ماه می‌باشد؛ بنابراین اگر نخستین هلال ملاک آغاز ماه در جهان نباشد و برای حکم به هلال، ملاک، تنها رؤیت هلال باشد (نه علم به وجود هلال) أهلّه برای «مواقیت»⁽¹⁾نخواهد بود.

اگر به نصّ و صراحت قرآن، أهلّه، مواقیت برای مردم و حج می‌باشد، چرا مسلمانان از تقویم قمری منسجم برخوردار نیستند؟! چرا در صوم، فطر، اعیاد و مناسبت های مذهبی، آن همه اختلاف و تشتّت وجود دارد؟

آیا با اعتقاد به آفاق عدیده، می‌توان باور داشت که أهلّه، مواقیت برای ناس و حج است؟ در این صورت، آیا می‌توان تقویمی قمری و اسلامی داشت؟

«أهلّه، برای مردم مواقیت‌اند»، این تعبیر، رساترین و گویاترین تعبیر برای

طبیعی، وضعی و واقعی بودن أهلّه در راستای مواقیت می‌باشد. این تعبیر مانند این است که کسی بگوید: «وجود پرنده در جایی، نشانه‌ی وجود آب در آن حوالی می‌باشد» یا «طلوع خورشید، نشانه‌ی روز است» یا «بارش باران و برف، نشانه‌ی وجود ابر در آسمان خواهد بود».

نتیجه آنکه اصل توقیت که طلوع هلال و اعتبار منازل می‌باشد، محرز است؛ ولی دیگر قیود همچون احراز آفاق و... محرز نیست.

تأکیدهای چند آیه‌ی پیش مبنی بر اینکه: «شهور، أهلّه، منازل ماه و محاسبه‌ی با این ها همه طبیعی و واقعی هستند و نیز مردم هم این ها را می‌شناسند»، جای قیل و قال های آن‌چنانی را ندارد و چیزی جز تردید در بدیهیّات نیست و این مثل این است که مردم روز و شب را می‌دانند و اکنون ما خدشه کنیم که روز چیست؟ از کی آغاز می‌شود؟ کی پایان خواهد یافت؟ و....تقویم ها، ماه های میلادی و خورشیدی، «مواقیت»اند و طبیعت آنچه مواقیت قلمداد می‌گردد، این است که مختلف نبوده و از پذیرش، رسمیّت و مقبولیّت جهانی و همگانی برخوردار باشد. به گفتاری دیگر، به نصّ و صراحت قرآن، «هلال» و «تقدیرمنازل ماه»، تقویمی رسمی و مورد قبول خداوند برای همه‌ی جهانیان و از جمله مسلمانان در امور شرعی و غیرشرعی است و افسوس که اختلاف مسلمانان در آغاز و پایان هر ماه، تقویم اسلامی را بی‌اعتبار و فاقد کارآیی لازم نموده است و این، خود از موارد مهجور قراردادن قرآن کریم می‌باشد! وامحمّداه که کلام خدا در این وانفسای اختلاف های زعمای اسلام، عینیّت و تحقّق خارجی پیدا نکرده است و مسلمانان باید تقویم های دیگر ملل و اقوام را ملاک قرار دهند!

در آیه‌ی یاد شده، خداوند متعال، أهلّه را به‌عنوان اینکه مواقیت‌اند برای همه‌ی جهانیان اعمّ از مسلمان و غیرمسلمان مقرّر فرموده است و طبیعتاً اگر نحوه‌ی ترتیب‌اثر دادن به آن در میان مردم، متشتّت و ناهمگون باشد، به‌گونه ای که اکنون اختلاف در اوّل ماه، گاه به سه روز می‌رسد، نمی‌توان

گفت: أهلّه مواقیت‌اند. گفتنی است که گاه در یک شهر، پیرامون روز آغاز ماه اختلاف است!

هلال به تصریح آیه‌ی شریفه برای حج نیز «مواقیت» است؛ بنابراین اگر در شهرهایی هلال ماه دیده شود و ماه نو آغاز گشته و چون در شهر مکّه دیده نشده است آثاری بر آن مترتّب نشود، ناهماهنگی پیش خواهد آمد و مواقیت بودن هلال برای حج صادق نخواهد بود؛ افزون بر اینکه در این صورت، اگر گروهی از حجّاج حکم به آغاز ماه ننموده و گروهی دیگر حکم به آغاز ماه نمایند، خواهد شد آنچه خواهد شد. و چنین وضعیّتی مرضیّ شارع نخواهد بود.

مفاد و فحوای دو آیه‌ی شریفه‌ی: >يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ< و >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ<، این نکته را خاطرنشان می‌نماید که أهلّه پیش از رؤیت و بر اساس برنامه ای از پیش تعیین شده و مقرّر شده برای مواقیتمی‌باشند و با رؤیت می‌توان أهلّه را یافت و کشف نمود و رؤیت، خصوصیّتی جز کشف یک واقعیّت طبیعی را ندارد؛ بنابراین اگر از هر راه دیگر از جمله با چشم مسلّح، محاسبه و... علم به وجود هلال در أفق پیدا نمودیم، مانند آن است که با چشم دیده باشیم و این ها همه طرق رسیدن به مقصود و کشف یک واقعیّت طبیعی است.

در آیه‌ی ششم، خداوند با تأکید، شمار ماه ها را «دوازده ماه» برمی‌شمرد و یادآور می‌شود که این شمار، تازگی ندارد و در کتاب خدا ضبط گشته و از آغاز آفرینش آسمان ها و زمین به عنوان اصلی ماندگار و پایدارچنین بوده است و آن‌گاه خاطرنشان می‌نماید که ماه های حرام نیز از ویژگی های دوازده ماه برخوردار خواهد بود.

در این آیه‌ی شریفه با تأکید هرچه تمام‌تر، بر ثبات و تغییرناپذیربودن شهور و ماه های حرام تأکید می‌شود و این را رمز استواری دین دانسته و کجروی در این زمینه را ستمکاری مسلمانان بر خود می‌داند و در ادامه، مصداقی از انحراف و دگرگونی کفّار در شهور را با عنوان «النَّسي‌ءُ» برشمرده و این شیوه را سخت مورد نکوهش قرار داده است. به بیانی دیگر، در قرآن، از هرگونه

برداشت ها و بدعت های انحرافی در أمر ماه، سخت نکوهش شده و واقعیّت طبیعی و تکوینی هلال مورد قبول قرار گرفته است.

با اعتقاد به تعدّد آفاق، آغاز و پایان هر ماه از ماه های دوازده‌گانه که به صراحت در آیه ذکرشده است، کِی خواهد بود؟ آغاز و پایان ماه های حرام کِی می‌باشد؟

اگرآغاز هر ماه به دلیل اختلاف آفاق با دو یا سه روز اختلاف آغاز شود؛ دو یا سه نوع ماه خواهیم داشت و اگر دیگر ماه ها را نیز بدین منوال محاسبه کنیم، دو یا سه نوع سال خواهیم داشت! با چنین پنداری، ماه های حرام نیز مغشوش و متشتّت خواهند شد؛ زیرا بنابر أفقی ماه های حرام پایان یافته و در نتیجه أهالی شهرهای آن أفق، آماده‌ی جنگ می‌شوند و أهالی شهری در أفق دیگر که هنوز هلال را رؤیت ننموده‌اند جنگ را حرام می‌دانند.آغاز ماه های حرام نیز دارای دو حکم متفاوت خواهند بود.

عِدد نساء، آجال و دیون، شروط و عهود، مواعید و مواقیت، همه و همه به هم ریختهو بی‌نظم خواهند شد وهرج و مرج، آشفتگی و سراسیمگی ملک و ملّت را فرا خواهد گرفت. به راستی اصرار بر تعدّد آفاق، از کدام وجاهت و اتقان و استحکام برخوردار است و این همه تبعات و مفاسد و ضرر و ضرار با کدام منطق قابل توجیه می‌باشد؟!

آیا این گفتارها با مفاد آیه‌ی >وَ أَنَّ هذا صِراطي مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ<⁽¹⁾همخوانی دارد؟

مع‌الأسف ناتوانی زعمای دین در ارائه‌ی تقویم معتبر قمری، کار را بدانجا کشانده است که تقویم میلادی در عمده‌ی بلاد اسلامی حاکم و رایج گشته است! بی‌شک چنین بی‌انضباطی در ماه و سال، موردپسند شارع نخواهد بود و نسبت آن به شارع حکیم و عالم، افترا و کذب است و ظاهر و صراحت این آیه نیز با چنین پنداری منافات دارد.

آیه‌ی شریفه‌ی هفتم صراحت داردکه:

بی‌شک تحقّق >أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ< و تحقّق أمر >وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ< جز با ملاک قرار دادن آغازین هلال تا هلال برای کلِّ جهان امکان‌پذیر نیست و با ملاک قراردادن هلال از طریق حسّ و ردّ واقعیّت طبیعی هلال و نیز اشتراط رؤیت هلال در أفق خاصّ، این أمر معطّل خواهد ماند. در نتیجه باید گفت: ماه های قمری با توجّه به مجموعه‌ی آیه های گذشته، وقت های تعیین شده و معیّنی برای مردم در اموردین و دنیا می‌باشد؛ از این‌رو،روزه نباید به‌گونه ای برگزار شود که شمارش آن نامعلوم و پایان آن نامشخّص باشد.

در صورتی که نخستین هلال در هرجا ملاک آغاز ماه باشد، نتیجه‌ی آن، این است که نخستین هلال، ملاک آغاز و پایان هر ماه خواهد بود و روزه ها شمارش شده و کامل خواهند شد؛ بنابراین با اعتقاد به آفاق عدیده، آغاز و پایان مشخّصی برای ماه ها نیست و روزه های ماه رمضان نیز شمارش معلومی نشده و کامل نخواهد شد.

آیه‌ی شریفه‌ی هشتم به شناور بودن ماه در فضای بی‌کران تا هنگامه‌ی معلوم و به همراهی دیگر مجموعه های آفرینش صراحت دارد و به هرحال از این نکته نمی‌توان سر برتافت که اعتقاد به بی‌نظمی، آشفتگی و بی‌برنامگی در گردش ماه و آغاز ماه نو، با روح آیات یاد شده و مجموعه‌ی آیات کونیّه که همگی در راستای تثبیت نظمی شگرف می‌باشد، سازگاری ندارد.

نگاهی دیگر

اصل «نجم»، ستاره ای می‌باشد که طلوع می‌نماید و جمع آن، «نجوم» است و راهنمایی‌شدن با نجم، به‌واسطه‌ی شناختن راه ها و وقت ها خواهد بود.⁽³⁾

راهنمایی‌شدن در دریا و خشکی از راه نجوم که از جمله‌ی آن ها «قمر» می‌باشد،غایت و هدف از جعل و آفرینش نجوم قلمداد شده است. به گفتاری دیگر، قرآن با توجّه به این دو آیه و آیات یاد شده در آغاز بحث، طبیعت جعل و وضع قمر را راهنمایی‌شدن و حساب‌گری با آن و دانستن چگونگی سال ها و وقت ها برای همه‌ی مردم و در امور شرعی و غیرشرعی می‌داند.

مخاطب آیه‌ی شریفه‌ی نخستین، همه‌ی مردم اعم از مسلمان و غیرمسلمان می‌باشند و همگان به نصّ و تصریح این آیه‌ی شریفه، می‌توانند از طبیعت نجوم و قمر بهره‌مند شده و راهنمایی شوند.

«لام» در کلمه‌ی >لَكُمُ< که برای انتفاع است، انتفاع از نجوم را حق مردم می‌داند و دوبار مخاطب‌شدن انسان، تأکیدی بر همین مطلب است.

در آیه‌ی دوّم نیز به راه دیگری برای راهنمایی‌شدن مردم که همان راهنمایی‌شدن از راه نجم، یعنی ستاره‌شناسی است، ارشاد می‌فرماید. در این آیه، همانند چند آیه‌ی گذشته، ستاره‌شناسی و اعتماد به قول

ستاره‌شناسان (محاسبه) مورد تأیید قرار گرفته است. مردم در خشکی و دریا با هلال و دیگر منازل ماه می‌توانند دریابند که در چه روزی از روزهای ماه می‌باشند و این، خود نوعی از هدایت با نجوم است که البته راهنمایی‌شدن با نجوم، منحصر به این طریق نمی‌باشد.

اگر قول ستاره‌شناسانِ موثّق مورد قبول نباشد، معنایش آن است که قرآن ما را به چیزی خوانده است که آن را حجّت نمی‌داند و این از مولای حکیم قبیح است.

نخستین طلوع هلال در هر گوشه ای از جهان و بنابر اقتضای طبیعی آن (هدایت نجوم)، نشانه‌ی پایان ماه گذشته و حلول ماه نو نزد جهانیان می‌باشدکه در این فرایند، تقویم طبیعی، دائمی و بین‌المللی شکل خواهد گرفت.

جهانیان اختلاف آفاق را باور ندارند و شارع نیز راه متفاوت دیگری ارائه ندادهاست.

ماه رمضان از سنّت های آفرینش

از ویژگی های چیزی که سنّت است، پایداری و تغییرناپذیر بودن آن است. در آفرینش، سنّت های بسیاری حاکم می‌باشد که از جمله‌ی آن ها «ماه های قمری» است و خداوند در چندین آیه، به روند استوار، پایدار، منظّم و بدون تغییر و تخلّف آن ها اشاره فرموده است.

ماه رمضان نیز که از دیگر ماه ها شأنش بزرگ‌تر و ارزشش بالاتر است، سنّتی از سنّت‌های خداوند می‌باشد؛ بنابراین اگر همه‌ی ماه ها سنّت آفرینش‌اند، ماه رمضان نیز که جزء آن ها می‌باشد، از سنّت های آفرینش خواهد بود و همه‌ی قواعد و قوانین طبیعی به شرحی که گذشت، بر آن جاری خواهد بود.

واقع، تغییرپذیر نیست و آنچه آشکار و مسلّم می‌باشد، این است که گردش ماه ها از جمله ماه رمضان، از آغاز آفرینش تاکنون، از جهت آغاز و انجام، ثابت بوده و دگرگونی در آن ها راه نداشته است:

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ

تَتَّقُونَ ، أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ ...، فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ... وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ<⁽¹⁾

آیه‌ی شریفه صراحت دارد که روزه، طیّ روزهای شمارش شده ای واجب شده است. روزهای شمارش شده، یعنی روزهایی که آغاز و انجام آن ها معلوم و محصور است. سپس یادآور می‌شود که هرکس شاهد نشانه‌ی شهر(هلال) بود، باید روزه را آغاز کند و در پی آن به روزه‌داران أمر می‌فرماید که بایستی شمارش روزها را کامل نمایید که این نیز با پی‌بردن به هلال ماه شوّال و آگاهی از آن انجام خواهد شد.

بی‌شک تحقّق این أمر جز با ملاک قرار دادن هلال تا هلال که از شمارگان واقعی روزه های یک ماه به دست می‌آید، امکان‌پذیر نیست و با ملاک قراردادن هلال از طریق حسّ و ردّ واقعیّت طبیعی هلال، این أمر معطّل خواهد ماند.

ره‌آورد مباحث گذشته

اکنون دانستیم که پدید آمدن ماه ها و آغاز و فرجام آن ها، همچون دیگر سنن الهی از سنّت های ثابت و تغییرناپذیر آفرینش‌اند و آغاز و پایانی معلوم دارند و طبیعت آنچه ثابت و تغییرناپذیر باشد، این است که از آثار و احکام ثابتی نیز برخوردار باشد؛ بنابراین ماه از سنن ثابته است و بر آن جز احکام و آثاری ثابت، نمی‌توان حمل نمود.

این همه صراحت و مدالیل واضحه در آیات، پیرامون این است که ماه و منازل آن، برای محاسبه و تعیین مواقیت (ماه و سال) می‌باشد، تا کسی در اعتماد بر ماه دچارتردید و سرگردانی نباشد و أمر دین و دنیای مردم دچار نابسامانی و آشفتگی نگردد؛ ولی مع‌الأسف این همه تأکید شارع، اصلاً مورد قبول و توجّه قرار نگرفته است و چنان می‌باشد که گویا خبر و اثری در این زمینه نرسیده است!

تأمّل در تک‌تک آیه های یاد شده و جمع‌بندی آن ها، ابهامی در مسئله‌ی

هدف‌داری ماه و تأیید واقعیّت طبیعی ماه و کاربرد شناخته شده‌ی آن بر جای نمی‌گذارد. قرآن، طبیعت جعل و وضع قمر را حساب‌گری و دانستن چگونگی سال‌ها و وقت ها برای همه‌ی مردم در امور شرعی و غیرشرعی می‌داند؛ بنابراین، هر نوع سرگردانی و اختلاف، بی‌مورد و به دلیل عدم بهره‌برداری درست از قرآن و منابع حدیثی می‌باشد.

اختلاف در آغاز و پایان هر ماه و باور داشتن آفاق عدیده و نادیده گرفتن تقویم اسلامی، دلیلی جز نادیده گرفتن صراحت ها و نصوص قرآنی ندارد.

ناگفته نماند که أمر هلال و ماه طبیعی، تأسیس شارع نیست؛ بلکه تقریر فرایند طبیعی اوست.5

حساب‌گری و وقت‌شناسی با طبیعت ماه

فصل پنجم: حساب‌گری و وقت‌شناسی با طبیعت ماه از دیدگاه احادیث

اشاره

از دیدگاه احادیث

احادیث، دوّمین منبع

کره‌ی ماه، دارای واقعیّت طبیعی، فطری و عرفی در راستای تعیین مواقیت است که همه و از جمله ستاره‌شناسان از دیرزمان آن را می‌شناسند و در عنوان مربوطه، به تفصیل از آن سخن به میان آمد. چندین آیه هم در تقریر همین واقعیّت، خاطرنشان گردید. أحادیث فراوان و متواتری نیز در تأیید واقعیّت طبیعی، فطری و عرفی کره‌ی ماه و أهلّه از یک‌سو و در تأکید آیات وارده در این زمینه از سوی دیگر، وارد شده است.

به گفتاری دیگر، با ژرف‌نگری در احادیث مربوط به هلال و ماه، می‌توان دریافت که فحوی و مفاهیم أحادیث متواتر و دلالت جمعی آن ها، همان فحوی و دلالت جمعی آیات است و با یکدیگرمتعارض نمی‌باشند و بلکه آیات و احادیث در این زمینه، مؤیّد یکدیگر می‌باشند.

ناگفته نماند که دلالت های أحادیث، نمی‌تواند با دلالت های قطعیّه‌ی آیات متعارض باشند، وگرنه اعتباری نخواهند داشت.احادیث، دوّمین منبع

کره‌ی ماه، دارای واقعیّت طبیعی، فطری و عرفی در راستای تعیین مواقیت است که همه و از جمله ستاره‌شناسان از دیرزمان آن را می‌شناسند و در عنوان مربوطه، به تفصیل از آن سخن به میان آمد. چندین آیه هم در تقریر همین واقعیّت، خاطرنشان گردید. أحادیث فراوان و متواتری نیز در تأیید واقعیّت طبیعی، فطری و عرفی کره‌ی ماه و أهلّه از یک‌سو و در تأکید آیات وارده در این زمینه از سوی دیگر، وارد شده است.

به گفتاری دیگر، با ژرف‌نگری در احادیث مربوط به هلال و ماه، می‌توان دریافت که فحوی و مفاهیم أحادیث متواتر و دلالت جمعی آن ها، همان فحوی و دلالت جمعی آیات است و با یکدیگرمتعارض نمی‌باشند و بلکه آیات و احادیث در این زمینه، مؤیّد یکدیگر می‌باشند.

ناگفته نماند که دلالت های أحادیث، نمی‌تواند با دلالت های قطعیّه‌ی آیات متعارض باشند، وگرنه اعتباری نخواهند داشت.توجّه به یک آیه و نه به کلّ آیات مرتبط و نیز دقّت روی یک حدیث و نه کلّ أحادیث مربوطه، نمی‌تواند ما را به مقصود واقعی شارع واقف سازد. طریق صواب آن است که کلّ آیات و أحادیث مربوط به شمس و قمر مورد برّرسی و مداقّه قرار گیرد.

با توجّه به واقعیّت طبیعی هلال و تأیید آن از نظر قرآن و در پاسخ به سؤال های یاد شده، یادآورمی‌شود که از نظر أحادیث نیز:

معاذ از واقعیّت طبیعی هلال و ماه می‌پرسد؛ آیه‌ی شریفه نیز در پاسخ، واقعیّت طبیعی هلال را بیان می‌فرماید و اشعار می‌دارد که أهلّه و دیگر منازل ماه، به‌منظور تعیین مواقیت برای مردم و حجّ است؛ یعنی مردم اعمّ از مسلمان و غیرمسلمان می‌توانند از أهلّهو دیگر منازل ماه در جهت تعیین مواقیت استفاده نمایند و نیز مسلمانان برای حج.

صراحت گفتار خداوند ابا دارد از اینکه بفرماید اعتبار و حجیّت أهلّه مشروط به رؤیت برای مواقیت است، بلکه در صدد آن است که اعلام نماید: أهلّه و دیگر منازل ماه، یک واقعیّت طبیعی شناخته شده برای تعیین

مواقیت است که همه‌ی مردم و از جمله مسلمانان، می‌توانند در تعیین موقع حج از آن استفاده نمایند.

پیامبرگرامی به‌گونه ای روشن، واقعیّت طبیعی و عرفی هلال و منازل ماه را همان‌گونه که مردم می‌شناسند و بدان عمل می‌نمایند، تقریر فرموده است.

در این حدیث، به مقبولیّت و کاربردی بودن روند و فرایند هلال و منازل آن برای مصالح دینی و دنیوی بدان‌گونه که اقتضای طبیعت آن هاست، با صراحت اشاره شده است و کاربرد طبیعت هلال را برای مصالح دنیا، مصالح آخرت و أمور عبادی دانسته است و البته تحقّق این مصالح، را منوط به صرف رؤیت نمی‌نماید.

در این حدیث، به صراحت، ماه به صرف طبیعت و واقعیّت آن، موضوع آثار بسیاری قلمداد شده است، نه هلال مشروط به رؤیت با چشم غیرمسلّح. قابل تأمّل می‌باشد که در این حدیث، به ماهی توجّه داده شده است که از آغاز آفرینش، همه آن را می‌شناخته‌اند.پیامبر گرامی حکمت زیاد و کم‌شدن ماه و اینکه ماه مانند خورشید دارای شکل ثابتی نیست را آن می‌داند که بتوان با ماه أوقات را تعیین نمود و

البتّه با صراحت اعلام می‌دارند که تعیین اوقات با اهلّه و منازل ماه، خاصّ امور دنیایی نیست، بلکه علاوه بر امور دنیایی، امور دینی و عبادی را نیز در عرض امور دنیایی شامل می‌گردد. در نتیجه همان‌گونه که مردم امور دنیایی خود را با ماه و منازل آن سامان‌دهی می‌نمایند، امور دینی و عبادی خویش را نیز می‌توانند با آن سامان‌دهی نمایند.

دلالت این حدیث و ده ها حدیث مشابه با آن، همان دلالت آیه‌ی شریفه‌ی: >يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ<⁽²⁾می‌باشد که به تفصیل گذشت و مفادّی مغایر با مفاد آیه نمی‌توانند داشته باشند.

در حدیث، نخست به أهلّه به عنوان یک واقعیّت طبیعی پرداخته می‌شود و آنگاه اعلام می‌گردد که روزه را بایستی بر پایه‌ی همین أهلّه که واقعیّت هایی طبیعی هستند، پایه‌گذاری نمود. البته بدیهی است که نخستین هلال و علم به آن در هرگوشه ای از جهان و برای کلّ جهان، نشانه‌ی آغاز ماه و پایان ماه گذشته می‌باشد و عبارت: «فَإِذَا رَأَيْتَ...» نیزگویای همین مطلب است و بی‌تردید اختصاص نخستین هلال به منطقه ای خاص و نه برای جهانیان، با عمومات و اطلاقات ناسازگار و نیازمند دلیلی خاص می‌باشد؛ بنابراین اگر کسی بگوید: منظور از أهلّه دو یا سه نوع از أهلّه است که هر ماه در دو یا سه أفق مختلف طلوع خواهد نمود، گزافه‌گویی و غیرواقعی است. در نتیجه مفاد آیه و حدیث ها، أهلّه را تقویمی طبیعی می‌دانند.در دو حدیث زیر نیز به کارها و عبادت هایی که باید هماهنگ با مواقیت طبیعی انجام گردد، با صراحت اشاره شده است:

o عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ' فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِ،

قَالَ: «لِصَوْمِهِمْ وَ فِطْرِهِمْ وَ حَجِّهِمْ»⁽¹⁾

o عَنْ أَبِي الْجَارُودِ زِيَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ الْعَبْدِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ' يَقُولُ: «صُمْ حِينَ يَصُومُ النَّاسُ وَ أَفْطِرْ حِينَ يُفْطِرُ النَّاسُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْأَهِلَّةَ مَوَاقِيتَ» ⁽²⁾

در این دو حدیث به صراحت تأکید شده است که عبادات یاد شده، باید در مواقیت طبیعی انجام شود و مواقیت طبیعی همان وقت های انجام عبادت ها می‌باشد. مواقیت در آیه‌ی شریفه مواقیت عبادات و مواقیت عبادات، همان مواقیت طبیعی است.

حدیث دوّم صراحت دارد که مواقیت همان است که مردم می‌شناسند و آنچه مردم می‌شناسند، همان مواقیت است. به بیانی دیگر در حدیث خاطرنشان می‌گردد که صوم و فطر مردم هماهنگ با أهلّه‌ی طبیعی است.

طبیعت أهلّه و منازل ماه، مواقیت برای عبادات می‌باشند، نه أهلّه و منازل ماه به شرط رؤیت. عبادات نیز بایستی در مواقیت طبیعی انجام گردند.

در حدیث أبی‌الجارود به صراحت خاطرنشان گردیده است که در مواقیت صوم و فطر، از مردم پیروی کن، زیرا مردم در مواقیت خویش از أهلّه پیروی می‌نمایند.

در حدیث پیش‌تر نیز مواقیت طبیعی را مواقیت صوم، فطر و حج دانسته است.حدیث های بسیاری همین مفاهیم را افاده می‌نمایند.

محتوا و فحوای این حدیث، مطابق با آیه‌ی شریفه‌ی >إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً في كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ<⁽¹⁾می‌باشد و صراحت دارد که دوازده ماه سال و چهار ماه حرام، از سنّت های حتمیّه و طبیعیّه است که تغییر در آن ها راه ندارد.

از سوی دیگر، حدیث یادآور می‌شود که ماه رمضان نیز در زمره‌ی دیگر ماه های طبیعی و از سنّت های حتمیّه‌ی آفرینش می‌باشد که نخستین رؤیت هلال آن، نشانه‌ی آغاز ماه رمضان در جهان و نخستین رؤیت پس از آن، نشانه‌ی پایان ماه رمضان در جهان می‌باشد.

آیه و حدیث، نصّ در آن می‌باشند که نخستین طلوع طبیعی هر هلال در هر جا که باشد، نشانه‌ی آغاز هر ماه و نخستین طلوع طبیعی هلال پس از آن، نشانه‌ی آغاز ماهی دیگر و پایان ماه گذشته می‌باشد؛ بنابراین، هر کسی که روزهای بین دو هلال را روزه بگیرد، یک ماه کامل را روزه گرفته است.

اگر ملاک، تنها رؤیت هلال باشد و نه علم به طلوع هلال از هر طریق،

رؤیت هلال به‌طورمعمول و غالب در گاهِ لازم امکان‌پذیر نخواهد بود و کمتر موفّق به روزه‌ی کامل خواهیم شد. نتیجه آنکه تنها با علم به وجود هلال در أفق از طریق محاسبه یا دیگر طُرُق، می‌توان روزه‌ی کامل گرفت و با اعتقاد به آفاق عدیده، ماه رمضان نه معدوده خواهد بود و نه کامله. و هیچ‌چیز از نظر زمان، دارای پایداری و ثبات نخواهد بود.

نیز با همین مضمون آمده است:

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: «صُمْ لِرُؤْيَةِ الْهِلَالِ وَ أَفْطِرْ لِرُؤْيَتِه...»⁽²⁾

این دسته از احادیث که متواترند و مهم‌ترین بخش از أحادیث ما را تشکیل می‌دهند، محتوا، مفهوم و إفاده‌ی همگی چیزی جز محتوا، مفهوم و إفاده‌ی آیه‌ی شریفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< نمی‌باشد و همگی گویای آن است که بانخستین رؤیت، باید حکم به آغاز ماه جدید نمود و با نخستین رؤیت پس از این، ماه گذشته پایان و ماه جدید آغاز خواهد شد و نباید حدسیّات و ظنیّات ملاک آغاز و پایان ماه قرارگیرد.

هرگاه أحادیث مربوط به محاسبه و أحادیث مربوط به واقعیّت طبیعی أهلّه در کنار أدلّه‌ی رؤیت قرار گیرد، مفاد جمعی آن ها این است که رؤیت و هر راه دیگر یقینی که مفید قطع به طلوع هلال در أفق باشد، می‌تواند مستند آغاز ماه قرار گیرد. أحادیث بیّنه، شیاع و اکمال ثلاثین هم از طرق مثبته‌ی آغاز ماه می‌باشد.

پاسخ به سؤال های مطرح شده در گذشته از منظر روایات، همانند پاسخی است که از منظر آیات داده شد و صراحت و ظهور أحادیث، آن می‌باشد که نخستین هلال در هرگوشه ای از جهان، نشانه‌ی آغاز ماه برای همه‌ی جهانیان است.

از آن‌جا که به نصّ روایات، هلال یک واقعیّت طبیعی و تکوینی است، صرف علم به تولّد آن در أفق یا با محاسبه‌ی علم‌آور، می‌توان به آغاز ماه حکم نمود. به بیانی دیگر، افزون بر آیات، در روایت های متواتر بسیاری «أهلّه» به‌عنوان یک واقعیّت طبیعی و تکوینی، نشانه‌ی فرا رسیدن ماه های نو می‌باشد و پس از توجّه‌دادن به این واقعیّت طبیعی، احکام مربوطه‌اش بر آن بار می‌گردد.

آیات و روایت ها، همه هلال را به‌عنوان یک واقعیّت طبیعی جهانی و منظّم در راستای مواقیت می‌دانند که به‌طور طبیعی اتّفاق خواهد افتاد و هرگز آیات و روایات در صدد این نیستند که بگویند: آفاق، متعدّد است و هر أفق، هلالی خاص دارد. چنین گفته ای با منطوق و مفهوم آیات و روایات و با واقعیّت طبیعی هلال در تعارض می‌باشد. و بالأخره مفاد یقینیه‌ی این جمع کثیر از أدلّه، این است که أهلّه و منازل آن، تقویمی‌طبیعی و منظّم برای جهانیان می‌باشد که به موقع و طبق برنامه، طلوع خواهند نمود و این اقتضای طبیعت أهلّه می‌باشد و بدین وسیله می‌توان روزها، ماه ها و سال ها را به‌دست آورد.نکته‌ی دیگری که همواره باید مدّ نظر باشد، این است که منظور از أهلّه و منازل ماه و مواقیت در عرف قرآن و أحادیث، همان است که مردم می‌شناسند و در مواعید و مواقیت خود، از آن بهره‌برداری می‌نمایند. مواقیت برای عبادات و أمور شرعی، وضع شرعیِ جداگانه و خاص ندارد.

محاسبه از دیدگاه أحادیث

در عنوانِ «هدف‌داری ماه و تأیید واقعیّت طبیعی آن از دیدگاه قرآن» به تفصیل خاطرنشان گردید که جعل و وضع شمس و قمر، برای محاسبه است و خداوند در چند آیه، به آن اعتبار بخشیده و آن را در راستای تعیین مواقیت و سال ها مقرّر می‌دارد و بالأخره در حجیّت محاسبه، تردیدی بر جای نخواهد ماند.

مطالب طرح شده در عنوان بالا، باید به درستی و پیش از مطالعه‌ی عنوان

پیش‌ِرو، مورد توجّه و دقّت قرار گیرد.

أحادیث متواتر وارده پیرامون «محاسبه»، نه تنها دلالت و مضامین آن ها با دلالت و مضامین آیات، تعارضی ندارد، بلکه دلالت و فحوای أحادیث همانند دلالت و فحوای آیات می‌باشد و مؤیّد یکدیگر می‌باشند.

أحادیث وارده در موضوع محاسبه به شرح زیر می‌باشند:

الف) أحادیثی را می‌توان برشمرد که به جواز محاسبه‌ی با ماه و عمل به آن، ارشاد و توصیه می‌نمایند.

امام صادق (علیه السلام) اصل حساب را حق می‌دانند و بیان می‌دارند که علم نجوم به دین زیانی نمی‌رساند. نیز آن حضرت در پاسخ کسی که می‌پرسد: آیا علم نجوم حقّ است؟ می‌فرمایند: «بله! خداوند، خود آموزش‌دهنده‌ی علم نجوم به بندگان بوده است» و بالأخره خاطرنشان می‌نمایند که تنها، خانواده ای از عرب و خانواده ای از هند علم نجومرا می‌دانند.⁽¹⁾احادیث دیگری نیز در تأیید علم نجوم و کاربردهای مشروع و شگرف آن به چشم می‌خورد.⁽²⁾

ب) برخی ازأحادیث بر جواز یافتن اوّل ماه مبارک رمضان از طریق محاسبه دلالت دارد. در مواردی نیز معصومان( به این شیوه فرمان داده‌اند:

o عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) : إِنَّ السَّمَاءَ تُطْبِقُ عَلَيْنَا بِالْعِرَاقِ الْيَوْمَ وَ الْيَوْمَيْنِ وَ الثَّلَاثَةَ فَأَيَّ يَوْمٍ نَصُومُ؟ قَالَ: «انْظُرِ الْيَوْمَ الَّذِي صُمْتَ مِنَ السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ وَ صُمْ يَوْمَ الْخَامِسِ»⁽³⁾

o قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) :«إِذَا صَحَ هِلَالُ رَجَبٍ فَعُدَّ تِسْعَةً وَ خَمْسِينَ يَوْماً وَ صُمْ يَوْمَ السِّتِّينَ»⁽⁴⁾

عَنِ السَّيَّارِيِّ قَالَ: كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَجِ إِلَى الْعَسْكَرِيِّ (علیه السلام) يَسْأَلُهُ عَمَّا رُوِيَ مِنَ الْحِسَابِ فِي الصَّوْمِ عَنْ آبَائِكَ فِي عَدِّ خَمْسَةِ أَيَّامٍ بَيْنَ أَوَّلِ السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ وَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ الَّتِي تَأْتِي؛ فَكَتَبَ: «صَحِيحٌ وَ لَكِنْ عُدَّ فِي كُلِّ أَرْبَعِ سِنِينَ خَمْساً وَ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ سِتّاً فِيمَا بَيْنَ الْأُولَى وَ الْحَادِثِ وَ مَا سِوَى ذَلِكَ فَإِنَّمَا هُوَo خَمْسَةٌ خَمْسَةٌ». قَالَ السَّيَّارِيُّ: «وَ هَذِهِ مِنْ جِهَةِ الْكَبِيسَةِ، قَالَ: وَ قَدْ حَسَبَهُ أَصْحَابُنَا فَوَجَدُوهُ صَحِيحاً»⁽¹⁾

در پایان حدیث نامه‌ی محمّد بن فرج بر امام (علیه السلام) ، چنین می‌نگارد: «حساب برای همگان امکان‌پذیر نیست و تنها برای آشنایان به سال ها و سال کبیسه امکان‌پذیر خواهد بود و در نتیجه روزه‌ی روزه‌داران با هلال ماه رمضان و در نخستین شب، صحیح می‌باشد.»

در این حدیث، امام (علیه السلام) راه محاسبه را برای یافتن آغاز ماه رمضان پیشنهاد می‌نمایند. محمّد بن فرج در نامه‌اش به امام (علیه السلام) خاطرنشان می‌نماید که مطلوبیّت و حجیّت محاسبه گرچه مسلّم است، ولی از آنجا که عموم مردم محاسبه را نمی‌دانند، استفاده از رؤیت را تنها راه ممکن می‌دانند. حدیث دیگری نیز در تأیید این حدیث، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم وجود دارد که خواهد آمد.

«إِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ فَصُومُوا وَ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا فَإِنْ غُمَ عَلَيْكُمْ فَاقْدِرُوا لَه⁽¹⁾»⁽²⁾

در این حدیث شریف، سرگردانی مؤمنان در أمر روزه پذیرفته نشده و در صورت بروز مشکل، به «محاسبه» فرمان داده شده است.مکاتبه‌ی محمّد بن فرج با امام عسکری (علیه السلام) که گذشت نیز گواهی روشن در این عرصه می‌باشد.

در کتاب «وسائل الشّیعه»، أبواب أحکام شهر رمضان، باب 10، حدیث های دیگری نیز در جواز محاسبه و عمل به آن آمده است. در کتاب «الفروع من الکافی»، ج 4، ص80 نیز بدون عنوان، أحادیث مربوطه را می‌توان یافت.

ج) با مراجعه به سیره و سنن معصومان( آشکار می‌شود که تاریخ‌نگاری آنان بر اساس «محاسبه» بوده است و برای تاریخ‌گذاری، منتظر فرا رسیدن اوّل ماه نمی‌مانده‌اند.

o أَبُو عَلِيِّ بْنُ رَاشِدٍ قَالَ: كَتَبَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيُّ (علیه السلام) كِتَاباً وَ أَرَّخَهُ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِلَيْلَةٍ بَقِيَتْ مِنْ شَعْبَانَ وَ ذَلِكَ فِي سَنَةِ اثْنَيْنِ وَ ثَلَاثِينَ وَ مِائَتَيْنِ وَ كَانَ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمَ شَكٍّ وَ صَامَ أَهْلُ بَغْدَادَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ أَخْبَرُونِي أَنَّهُمْ رَأَوُا الْهِلَالَ لَيْلَةَ الْخَمِيسِ وَ لَمْ يَغِبْ إِلَّا بَعْدَ الشَّفَقِ بِزَمَانٍ طَوِيلٍ. قَالَ: فَاعْتَقَدْتُ أَنَّ الصَّوْمَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ أَنَّ الشَّهْرَ كَانَ عِنْدَنَا بِبَغْدَادَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ قَالَ:«فَكَتَبَ إِلَيَّ زَادَكَ اللَّهُ تَوْفِيقاً فَقَدْ صُمْتَ بِصِيَامِنَا». قَالَ: «ثُمَّ لَقِيتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا كَتَبْتُ بِهِ إِلَيْهِ»، فَقَالَ لِي: «أَ وَ لَمْ أَكْتُبْ إِلَيْكَ أَنَّمَا صُمْتُ الْخَمِيسَ وَ لَا تَصُمْ إِلَّا لِلرُّؤْيَةِ»⁽³⁾

امام عسکری (علیه السلام) در نامه‌ای به علی بن راشد، تاریخ نامه را روز سه‌شنبه، یک‌شب دیگر مانده از ماه شعبان می‌نگارند و روز چهارشنبه هم روز شک بوده است. اهل بغداد نیز روز پنج‌شنبه را پس از دیدن هلال در شب آن، روزه گرفتند.

علی بن راشد می‌گوید: «من نیز بر همین باورشدم و حال آنکه پیشتر روز چهارشنبه را آغاز ماه می‌دانستم.» امام (علیه السلام) در دیداری با علی بن راشد، به وی گوشزد می‌نماید که روزه‌ی تو روزه‌ی من بوده است و روزه‌ات بایستی بر مبنای رؤیت باشد.در نمونه‌ی زیر نیز، محاسبه، مورد قبول قرار گرفته است:

o اصحاب کهف به نقل قرآن 309 سال در غار ماندند و به نقل تورات 300 سال. امیرالمؤمنین (علیه السلام) هر دو را صحیح می‌دانند، چون به فرموده‌ی ایشان، اوّلی با محاسبه‌ی سال های قمری و دوّمی با محاسبه‌ی سال های شمسی می‌باشد و سپس استاد حسن‌زاده‌ی آملی، هر دو را با فنّ محاسبه، محاسبه می‌نمایند.⁽¹⁾

د) برخی دیگر از أحادیث، به دلیل آنکه مسلمانان فاقد دانش بهره‌گیری از عمل محاسبه بوده‌اند، از عمل به آن نهی نموده‌اند؛ زیرا با فقدان دانش آن، نمی‌توان از محاسبه به‌درستی بهره‌برداری نمود که البته این، به معنای مردود دانستن عمل محاسبه نیست و بلکه تأییدی بر جواز محاسبه در صورت برخورداری از دانش محاسبه می‌باشد.

o ابن عمر يحدث عن النّبي صلی الله علیه و آله وسلم أنه قال: «انا أمة أمية لا نكتب ولا نحسب الشهر هكذا وهكذا وهكذا وعقد الابهام في الثالثة والشهر هكذا وهكذا وهكذا يعنى تمام ثلاثين»⁽²⁾

محتوا و مفهوم گفتار رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم این است که أمّت ما به دلیل بی‌سوادی نمی‌توانند از راه محاسبه، آغاز ماه را کشف کنند؛ از این‌رو، ماه ها را باید 29 یا 30 روز شمارش نمایند.

حدیث امام صادق (علیه السلام) نیز که گذشت، پیرامون بر حق بودن اصل حساب، تأییدی دیگر در این زمینه می‌باشد.

«گروهی از طایفه‌ی اسماعیلیه حکایت می‌کنند که شیعه از اختلاف مسلمانان در آغاز و انجام ماه روزه، نزد جعفر بن محمّد صادق (علیه السلام) شکایت کردند؛ چون در دیدن هلال شک می‌افتد و در عدد شهودی که باید در دیدن هلال شهادت دهند و شهادت آن ها راباید پذیرفت، میان فقها اختلاف است و دلیل روشنی ندارند که بر آن اعتماد کنند و از خلاف و تنازع آسوده شوند؛ بر خلاف مسسیحیان که قانونی معلوم دارند و آغاز روزه‌ی خویش از آن قانون استخراج می‌کنند و شک و خلاف میان آن ها نیست. اسلام اولی است که این أمر را سامانی دهد و مردم را از رنج خلاف برهاند که روزه‌یکی از ارکان دین اسلام است. گویند صادق (علیه السلام) در جواب آنان گفت: «این خلاف از آنجا پدید آمد که مردم به امام حق رجوع نکردند و به رأی خویش اعتماد نمودند. ائمّه‌ی حق گنجور علم و وارث پیغمبر و معدن حکمتند و از عترت پاک رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم ، اگر کار را به اهلش می‌گذاشتند، خودشان و دینشان سالم می‌ماند و اختلاف از میان آنان برمی‌خواست.» آن‌گاه جدولی که از علم امامت و سرّ نبوت به قلم شریف خود مرتّب ساخته بود، برای آنان بیرون آورد که اوّل ماه روزه، از آن آسان به دست می‌آید و در آن شکّ و شبهه نمی‌ماند و بعضی از آنان، طریقه‌ی حساب آن را نیز بیان کردند تا اگر جدول حاضر نباشد، بتوان از روی حساب، آغاز هر ماه را بیرون آورد.»⁽¹⁾

ه-) پاره ای از أحادیث نیز از محاسبه در صورتی که مفید ظنّ باشد، به شدّت نهی نموده‌اند و البته این نیز به معنای مردود دانستن محاسبه‌ی قطعیّه نیست. از سوی دیگر، گاه از محاسبه و بهره‌گیری از نجوم به دلیل اینکه کسانی از آن در راستای غیب‌گویی و پیش‌گویی‌های ظنّی و گاه شرک‌آلود بهره‌گیری می‌نموده‌اند، به شدّت نهی شده است که این مقال، با مراجعه به بحث تنجیم در مکاسب محرّمه‌ی شیخ اعظم انصاری) آشکار می‌گردد.

بی‌شک این نیز نمی‌تواند به معنای مردود دانستن محاسبه، تنجیم و حساب‌گران و منجّمان باشد. بسیاری از فقهای آشنا به علم نجوم، همچون شیخ بهایی، صاحب جواهر و... گفته های علمای هیئت را با براهین قطعی و دلایل هندسی ثابت می‌دانند، بی‌آنکه شکّ و شبهه ای در آن راه داشته باشد.تنجیم نزد بسیاری نوعی پیش‌گویی بوده است و منجّم کسی بوده که پیوسته در آسمان می‌نگریسته و آن‌گاه پیش‌گویی می‌نموده است.

گروهی از منجّمان بر این باور بوده‌اند که نجوم، اثر در سرنوشت انسان ها دارد و اساس علم نجوم در گذشته هم بدین‌گونه بوده است. ناگفته نماند که احادیث مربوط به علم نجوم نیز به‌طور عمده، ناظر به موارد ممنوع همچون پیش‌گویی ها و استناد أمور به غیر خدا بوده است.

o عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى قَالَ: كَتَبَ إِلَيْهِ أَبُو عَمْرٍو: أَخْبِرْنِي يَا مَوْلَايَ أَنَّهُ رُبَّمَا أَشْكَلَ عَلَيْنَا هِلَالُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَلَا نَرَاهُ وَ نَرَى السَّمَاءَ لَيْسَتْ فِيهَا عِلَّةٌ فَيُفْطِرُ النَّاسُ وَ نُفْطِرُ مَعَهُمْ وَ يَقُولُ قَوْمٌ مِنَ الْحُسَّابِ قِبَلَنَا: إِنَّهُ يُرَى فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ بِعَيْنِهَا بِمِصْرَ وَ إِفْرِيقِيَةَ وَ الْأُنْدُلُسِ فَهَلْ يَجُوزُ يَا مَوْلَايَ مَا قَالَ الْحُسَّابُ فِي هَذَا الْبَابِ حَتَّى يَخْتَلِفَ الْفَرْضُ عَلَى أَهْلِ الْأَمْصَارِ فَيَكُونَ صَوْمُهُمْ خِلَافَ صَوْمِنَا وَ فِطْرُهُمْ خِلَافَ فِطْرِنَا؟ فَوَقَّعَ (علیه السلام) : «لَا تَصُومَنَّ الشَّكَّ أَفْطِرْ لِرُؤْيَتِهِ وَ صُمْ لِرُؤْيَتِهِ»⁽¹⁾

علم نجومِ امروز، موضوعی متفاوت با علم نجوم در گذشته است و ابزارهای آن روز هم با ابزارهای نجوم امروز بسیار متفاوت می‌باشد؛ از این‌رو نمی‌تواند حکم آن، بر علمنجوم امروز جاری باشد؛ زیرا موضوع متفاوت، حکم متفاوت دارد.⁽¹⁾

بدون تردید، محاسبات نجومی در موقعیّت و فازهای ماه، دقیقاً مورد اطمینان همه‌ی عقلای جهان است و باید تأکید کرد در این‌گونه محاسبات، هیچ اختلاف قابل توجّهی بین منابع معتبر نجومی وجود ندارد.⁽²⁾

علّامه أبوالحسن شعرانی پیرامون نظم شگرف ماه و ستارگان، این‌گونه می‌نگارد:

«ستارگان آسمان سیری دارند مشخّص، از دو هزار سال پیش تاکنون تغییر نیافته. دوره‌ی ماه هرگز یک دقیقه، بلکه یک ثالثه هم مقدّم و مؤخّر نگردیده و خورشید را نیز سیری است با سرعت معلوم که هرگز تغییر نکرده است و دو هزار سال بیشتر است که از آن خبر داریم. در قرآن کریم فرمود: >كُلٌ يَجْري لِأَجَلٍ مُسَمًّى<⁽³⁾و فرمود: >ذلِكَ تَقْديرُ الْعَزيزِ الْعَليمِ<⁽⁴⁾اندازه‌گیری خداوندی است که می‌داند و می‌تواند بی‌معارض تحقّق دهد. حساب کسوف و خسوف و هلال، مانند حساب دو متحرّک تند و کند است که زمان حرکت و سرعت هریک را می‌دانیم و وقت رسیدن آن ها به یکدیگر را حساب می‌کنیم. و نیز مانند حساب طلوع و غروب آفتاب است که می‌دانیم چند ساعت پس از نصف‌النّهار به أفق می‌رسد. تابستان در شهری که زیست می‌کنیم چه

ساعت غروب می‌کند و زمستان در چه ساعت.»⁽¹⁾

در پایان، به تقریر دیدگاه آیت الله سبحانی در این عرصه می‌پردازیم:

«نجوم امروز با نجوم عصر رسالت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و اهل‌بیت( تفاوت جوهری داردو اگر روایاتی بر بی‌اعتباری داوری های آنان وارد شده است، ناظر به قوانین ظنّی و تخمینی آن دوران است. اکنون که این دانش، پابه‌پای دیگر دانش ها، مراحل قطعی خود را می‌گذراند، داوری های آنان در صورت نفی رؤیت هلال و تولّد آن در آسمان، برای ما حجّت است و در این صورت، نمی‌توان به شهادت ها اعتماد نمود؛ زیرا چه بسا ممکن است خطای باصره باشد و در روایات نیز در مواردی به این نکته اشاره شده است: مثلاً آن‌جا که آسمان صاف باشد و فقط دو نفر ادّعای رؤیت کنند، امام (علیه السلام) این ادعاها را تخطئه می‌کند و می‌گوید اگر قابل رؤیت بود، ده ها نفر ماه را می‌دیدند نه دو نفر. اگر واقعاً قوانین علمی درباره‌ی هلال به این پایه رسیده است که عدم تولّد آن را تا ساعت معیّن قطعی می‌سازد، شهادت ها حجّت نیست، ولی شهادت آنان درباره‌ی تولد و رؤیت از این نظر حجّت نیست که در مسئله‌ی هلال، رؤیت با چشم غیرمسلّح موضوع حکم است و تا به این مرحله نرسد، إفطار واجب نیست؛ هرچند گفتار آنان صحیح باشد.»⁽²⁾

از یک سو شاهد آنیم که محاسبه به طور مطلق، مردود می‌گردد؛ به عنوان مثال، گفته‌اند: «فأما العدد و الحساب فلا يلتفت إليهما، و لا يعمل بهما، و به قالت الفقهاء أجمع.»⁽³⁾

ره‌آورد مجموعه‌ی آیات و أحادیث مورد بحث

لوازم اعتقاد به آفاق عدیده

اعتقاد به آفاق عدیده، مستلزم پذیرش موارد زیر است:

شگفت آنکه تمام ادیان و ملل به ضرورتِ تقویمی واحد از قرن ها

پیش پی برده و بر این مشکل فائق آمده‌اند، ولی زعمای مسلمین حتّی در ضرورت آن هم تردید دارند، تا چه رسد به گام نهادن برای ایجاد تقویمی اسلامی! در سایه‌ی این بی‌تفاوتی، تقویم میلادی که تقویم کفّار و نشانه‌ی سلطه‌ی فرهنگی و هجوم به مرزهای فرهنگی‌مان است، بر همه‌جا مستولی شده است.

رفتار اکنون ما گویای آن است که جعل و وضع شمس و قمر برای محاسبه نیست؛ شمس و قمر تعیین‌کننده‌ی مواقیت نیستند؛ منازل ماه بی‌اعتبار است و در زمینه‌ی شمار سال ها و حساب، کارآیی ندارد؛ ماه رمضان لازم نیست معدوده و کامله باشد و آنچه در این آیات خواسته شده، نه تنها تحقّق و عینیّت ندارد، بلکه خلاف آن عینیّت دارد و این همه، به این دلیل می‌باشد که قرآن یک منبع فقهی در عمل نیست و بالأخره رفتار عملی ما گویای آن است که یا گفتار خداوند صادق نیست یا ما به‌گونه ای عمل می‌نماییم که از شمس و قمر در جهت جایگاهش بهره‌برداری نمی‌نماییم.

أحادیث نیز پذیرای آفاق عدیده نمی‌باشند.

گفتن دارد که گفته ها برای اثبات آفاق عدیده، به‌گفته‌ی بسیاری صرف اجتهادِ بدون نصّ یا اجتهاد در مقابل نصّ است.

نکته‌ی مهم این است که واقعیّت ماه قمری و نجومی، با دیانت (کتاب و سنّت) هیچ تضاد و اصطکاکی ندارد.

تقویم اسلامی

تقویم قمری، تقویمی علمی و معتبر است؛ زیرا:

نظمی والا، پایدار و ستودنی در ستارگان و شمس و قمر در راستای تعیین مواقیت و ماه و سال دلالت دارند.

وقتی می‌گویند کره‌ی ماه به طور طبیعی برای تعیین مواقیت است، یعنی کره‌ی ماه به‌طور منظّم و بدون تخلّف، وقت ها را نشان خواهد داد و این، یک أمر عینی و واقعی است؛ خواه کسی هلال و کره‌ی ماه را ببیند یا نبیند. به‌عنوان مثال وقتی کره‌ی ماه در حالت تربیع قرار بگیرد، معنایش این است که هفت روز از آغاز آن گذشته است؛ وقتیماه در حالت بدر باشد، یعنی چهارده روز ازآغاز طلوع آن گذشته است و وقتی نخستین هلال در هرگوشه ای از جهان دیده شود، معنایش این می‌باشد که فردا نخستین روز ماه آغاز خواهد شد و....

اگر نخستین هلال نشانه‌ی آغاز ماه در کلّ جهان نباشد، تربیع هم نشانه‌ی گذشتن یک‌چهارم ماه، بدر نشانه‌ی گذشتن نصف ماه و تربیع دوّم، نشانه‌ی گذشتن سه‌چهارم ماه نخواهد بود و حال آنکه این موارد، برای جهانیان شناخته شده و به رسمیّت شناخته شده است.

تقویم قمری، تقویمی حقیقی است که دیگر تقویم ها نمی‌توانند با آن برابری نمایند.

آیا می‌توان گفت شارع این اعتبارهای عرفی و واقعی را بر هم زده و أمر به رؤیت محض و آفاق عدیده نموده است؟!

نکته‌ی مهم که برطرف کننده‌ی همه‌ی ابهام ها و بگومگوها می‌باشد، این است که همین تقویم، از سوی قرآن و شریعت مقدّس اسلام، به رسمیّت شناخته شده و احکام بسیاری بر آن مترتّب شده است و أمر به رؤیت هلال نیز در راستای یافتن و تحقّق همین تقویم می‌باشد و تأکیدی بر این است که حکم به طلوع هلال، بر مبنای ظن استوار نباشد؛ بنابراین می‌توان گفت: أهلّه مواقیت طبیعی، واقعی، حقیقی و شرعی می‌باشند که احکام بر آن ها مترتّب شده است.

اختلاف آفاق، معنایی جز بی‌ثباتی و هرج و مرج در مواقیت نخواهد داشت.

دلایلی دیگر بر ملاک‌بودن واقعیّت طبیعی هلال در شرع

تفسیر رؤیت

اشاره

آنچه تاکنون در صدد اثبات آن بوده ایم، این است که شارع مقدّس، واقعیّت و حقیقت هلال را به‌عنوان آغاز هر ماه و از هر راهی که ثابت شود، ملاک احکام قرار داده است، نه هلالی که تنها از راه رؤیت کشف شود. رؤیت، فقط أماره ای بر موضوع می‌باشد. به بیانی دیگر، تحقّق شهور به تحقّق أهلّه می‌باشد نه به تحقّق رؤیت؛ و رؤیت، تنها کاشف از تحقّق هلال خواهد بود؛ زیرا هلال، مقدّمه می‌باشد و وجوب یافتنش تبعیّ و توصّلی است. رؤیت

به‌خاطر آن است که بدانیم هلال طلوع کرده است؛ بنابراین اگر بدون رؤیت بدانیم، آیا باز هم باید منتظر رؤیت هلال با چشم باشیم؟

امروزه منجّمان زبده، با توجّه به پیشرفت های روز، هرگاه اراده کنند می‌توانند آخرین وضعیّت ماه را بیابند و نسبت به آن، یقین حاصل نمایند.

هلال، امری واقعی و طبیعی است و با دانستن و ندانستن، حقیقت قابل تغییر نخواهد بود. در این زمینه می‌توان موارد و شواهدی غیر قابل انکار را به شرح زیر برشمرد:

الف. مذاق شارع

أدلّه‌ی متواتره، بر اهتمام و تأکید شارع نسبت به یافتن و پنهان نبودن أهلّه و از جمله هلال ماه رمضان، شوّال و ذی‌الحجّه که موضوع احکام و آثار بسیاری می‌باشد، صراحت و اصرار دارد. إصرار و اهتمام شارع به‌منظور این است که تکالیف و أحکام مترتّب بر هلال های این سه ماه، در هنگامه‌ی خودش انجام شود و کاری تعطیل نگشته و نابهنگام انجام نگردد. ناگفته نماند که أوامر وقتیّه در انجام بهنگام هر أمر، ظهور و دلالت دارد. از این همه أدلّه، مذاق و مناط قطعی شارع مبنی بر کشف واقعیّت و حقیقت هلال به‌دست خواهد آمد. موارد زیر نیز در این راستا قابل توجّه می‌باشد:- هرجا از چگونگی آغاز ماه ها پرسیده شده است، میزان، صرف رؤیت هلال به عنوان آغاز هر ماه برشمرده شده و به هیچ چیز دیگر اشاره نشده است.

البتّه مواردی که خلاف آن را ثابت نماید، فراوان است؛ یعنی در موارد بسیاری از حکم رؤیت هلال در بلاد بسیار دور با توجّه به خصوصیّاتی که موردنظر پرسش‌کنندگان بوده، پرسیده شده است، ولی معصومان حکم را دائر مدار رؤیت دانسته‌اند بی‌آنکه به اختلاف آفاق اشاره ای نموده باشند. در نتیجه توجّه به این موارد، اعتقاد به اختلاف آفاق را سست می‌نماید. گفتن دارد که معصومان( در أقاليمِ حجاز، يمن، عراق، خراسان و أماكن بسياری تردّد و سكونت داشته‌اند و سؤال از أهلّه را در همه‌ی موارد دور و نزديك، بر رؤيت هلال موكول نموده و به مطلب ديگري از جمله اشتراط أفق موكول ننموده‌اند. در أحادیث متواتره‌ی رؤیت، فقط و فقط به علم‌آور بودن رؤیت تکیه شده و از اعتماد بر موارد ظنّی، نهی مؤکّد شده است. برخی إصرار بر رؤیت هلال در روایات را ظاهر در رؤیت ساکنان هر محل در أفق خاصّ آن محل می‌دانند.

عنوان هاي بعدي در اين زمينه خواندني است.

ب. شب قدر

با توجّه به منابع مربوط به شب قدر،⁽¹⁾

همگي گوياي اين است كه شب قدر، شبي بزرگ و شب آمرزش و بركت و شبی بي‌مانند در بین شب هاي سال است. شب قدر، شب نزول قرآن و شب تعيين سرنوشت آدميان می‌باشد و از آن‌رو، پنهان مانده است كه حرمتش شكسته نشود.

بي‌شك، شب قدر، تنها يك شب در ميان شب هاي سال است؛ در اين رابطه و با توجّه به سوره‌ی قدر، اين پرسش ها چگونه پاسخ داده می‌شود:

چه بايد گفت؟

إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرينَ ، فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكيمٍ ، أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلينَ<⁽²⁾

صاحب «حدائق» در سخني گويا چنين می‌نگارد:

«هر روزی از ايّام هفته و هر ماه از ماه های سال، زمانی معيّن، معلوم و نفس الأمری است. دليل اين مطلب اخباری است كه بر فضيلت روز

جمعه و اعمال وارده در روزهای عيد دلالت دارند و نيز رواياتی می‌باشد كه در فضيلت روز عيد غدير و ديگر روزهای شريف و فضائل و اعمالی كه در مورد ماه رمضان وارد شده است؛ زيرا تمامی اين روايات، در اين مطلب ظهوردارند كه اين ايّام، زمان هايی معيّن و نفس‌الأمری هستند.»⁽¹⁾

كساني كه می‌گويند: شب قدر، شب نزول قرآن، شب تعيين سرنوشت آدميان و شب فرود روح و ملائكه و تشرّف آنان بر حجّت خدا (علیه السلام) ، به تعداد آفاق خواهد بود، سخني گزاف و ناصواب نيست؟ و از سویی دیگر، اين همه إصرار بر تعدّد آفاق و استدلال های ناموجّه كه حديث ضعيفي هم در تأييد آن ها نيست، چه لزومي دارد؟!

آيا اگر امور دين و دنياي مردم به تعدّد آفاق گره خورده بود؛ نبايد نصّ و أثري در تأييد آن به دست ما می‌رسيد؟ بي‌ترديد إشراف امام بر آفاق عديده در گذشته، قابل انكار نمی‌باشد.

آیا صوم و فطر و اعیاد امام حسن و امام رضا' در ایران و خراسان با مدینه و مکّه مغایر بوده است؟ توجّه به حدیث ابوحمزه‌ی ثمالی در عنوان «موارد نقض اعتبار اتّحاد أفق» در این عرصه کاملاً گویا می‌باشد.

ج. برخي دعاها

«أَسْأَلُكَ بِحَقِّ هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمِينَ عِيداً وَ لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ذُخْراً وَ مَزِيداً أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»⁽²⁾

در اين فراز از دعای قنوت نماز عید فطر و قربان، تصريح شده است كه عيد فطر و قربان، (روزی خاصّ= هَذَا الْيَوْمِ) عيد همه‌ی مسلمانان خواهد بود و

خاصّ مردمی که هلال در أفقشان رؤیت شده است، نیست و نیز عید فطر و قربان، ذخيره و فزوني براي محمّد وآل او می‌باشد.

خداوند، روزعيد فطر را براي همه‌ی مؤمنان، روز عيد و شادماني و براي اهل ملّت خودش، روزگردهمايي قرار داده است.

صراحت و گويايي عبارت امام سجّاد (علیه السلام) گوياي اين است كه روز عيد فطر، براي مؤمنان (نه برخی از مؤمنان) روز عيد و شادماني و براي اهل ملّت خداوند (نه أفقي خاص)، روز گردهمايي می‌باشد.

ابوحمزه ثمالي از امام باقر (علیه السلام) در اعمال عيد فطر و قربان، چنين روايت می‌نمايد:«وَ قَدْ غَدَوْتُ إِلَى عِيدٍ مِنْ أَعْيَادِ أُمَّةِ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ عَلَى آلِهِ»⁽²⁾

آنچه از اين گفتار به‌دست می‌آيد، اين است كه عيد فطر و قربان، روزي براي همه‌ی أمّت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در همه‌ی آفاق است و آن بزرگوار، صبح نمودن خود را در عيدي از عيدهاي أمّت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم می‌داند. بنابراين اگر عيد فطر و قربان در يك روز و براي همه‌ی أمّت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نبود و هر أفقي عيدي خاص داشت، چنين تعبيري نمی‌نمودند. به سخني ديگر، يك روز براي كلّ أمّت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم «عيد» است.

دعاي امام سجاد (علیه السلام) در روز عيد قربان:

«اللَّهُمَّ هَذَا يَوْمٌ مُبَارَكٌ مَيْمُونٌ، وَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِ مُجْتَمِعُونَ فِي أَقْطَارِ أَرْضِكَ»⁽³⁾

در اين فراز زيبا، سخن از روزي مبارك می‌باشد كه همه‌ی مسلمانان در همه‌ی سرزمين ها (نه هر دسته در سرزميني خاصّ و روزي خاصّ) پيرامون یکدیگر گرد خواهند آمد. بي‌ترديد عيد قربان داشتن به شمار أفق ها، با روح اين سخن كه از تمايل شارع براي يك عيد جهاني براي مسلمانان گفت‌وگو می‌نمايد، سازگاري ندارد.

اين حديث، از ديگر حديث ها گوياتراست؛ زيرا با صراحت بيان می‌دارد كه اجتماع مسلمانان در سراسر ارض، مبارك و ميمون است و در نتيجه، قيد أقطار و أرض، با اعتقاد به آفاق عديده، در تعارض می‌باشد. چه بسیار روزهایی که در یک کشور و حتّی یک شهر، مردمی مراسم عید فطر برگزار نمودند، ولی مردمی دیگر روزه بودند و چنین است عید قربان. اختلاف در لیالی قدر و دیگر مناسبت های عظیم همه بدین منوال بوده است! اللّهمّ إنّا نشكو إليک...

در دعای سمات می‌خوانیم:«وَ جَعَلْتَ رُؤْيَتَهَا لِجَمِيعِ النَّاسِ مَرْأًى وَاحِداً»⁽¹⁾

سخن امام (علیه السلام) گویای آن است که ماه و منازل آن از جمله هلال، برای همه‌ی مردم جهان یکسان است و همه آن را یکسان می‌بینند. با توجّه به مفادّ این عبارت، میان بلاد شرقیّه و غربیّه نباید اختلافی باشد و باور به آفاق عدیده و چند طلوع در چند أفق، مبنای شرعی و واقعی ندارد. آشکارتر اینکه این حدیث شریف، بیان می‌دارد که همه‌ی مردم در کلّ آفاق و مناطق عالم، هلال و منازل ماه را یکسان می‌بینند و أفق خاص وجود ندارد. در نتیجه هرجا رؤیت هلال پس از نخستین طلوع، امکان‌پذیر نباشد، به دلیل وجود موانع است، وگرنه اختلاف آفاق واقعیّت ندارد.

امام سجّاد (علیه السلام) می‌فرمایند:

«وَ جَعَلَ لَهُ وَقْتاً بَيِّناً لَا يُجِيزُ جَلَ وَ عَزَّ أَنْ يُقَدَّمَ قَبْلَهُ، وَ لَا يَقْبَلُ أَنْ يُؤَخَّرَ عَنْهُ. ثُمَّ فَضَّلَ لَيْلَةً وَاحِدَةً مِنْ لَيَالِيهِ عَلَى لَيَالِي أَلْفِ شَهْرٍ، وَ سَمَّاهَا لَيْلَةَ الْقَدْرِ»⁽¹⁾

در این حدیث، امام (علیه السلام) مقرّر می‌دارند:

صراحت کلام امام (علیه السلام) این است که ماه رمضان، وقتی معیّن دارد که نباید پیش‌تر یا پس از آن انجام شود. بی‌شک باور داشتن آفاق عدیده، به معنای آن است که وجود ماهرمضان به تعداد آفاق، متعدّد می‌باشد و یک وقت ندارد.

در برخی از آفاق، روزی ماه آغاز می‌گردد که پیش‌تر از آن در أفقی دیگر ماه آغاز شده است؛ نیز در برخی از آفاق، پس از سپری‌شدن ماه رمضان، در أفقی دیگر ماه رمضان باقی است. این حرف به معنای وجود چند ماه رمضان است، نه یک ماهی که آغاز و انجام آن مشخّص است. ماه رمضان، اکنون نه وقت معیّن بیّنی دارد و نه قبل و بعد از آن معلوم است. این همه ابهام در آغاز و پایان ماه خدا، دلیلش این است که ماه را با ملاک های خود جست‌وجو می‌نماییم نه با ملاک های شارع.

نصّ سخن امام (علیه السلام) گویایی دارد که لیلة‌القدر یک شب است: «لیلة» و «واحدة» و در نتیجه نمی‌تواند چند شب و به تعداد آفاق عدیده باشد و این

یک شب بر هزار شب برتری دارد و با شب های دیگر متفاوت و مانعة‌الجمع است.

همچنین امام سجّاد (علیه السلام) حین مشاهده‌ی هلال ماه رمضان فرمودند:

«فَحَدَّ بِكَ الزَّمَانَ وَ امْتَهَنَكَ بِالزِّيَادَةِ وَ النُّقْصَانِ ... جَعَلَكَ مِفْتَاحَ شَهْرٍ حَادِثٍ لِأَمْرٍ حَادِث»⁽¹⁾

خداوند، زمان را با ماه محدود نمود؛ یعنی اوّل و آخر آن را معلوم و معیّن نمود و از سوی دیگر زیاد‌شدن ماه تا بدر و کاسته‌شدن تا ناپدید‌شدن هلال (منازل) همه و همه به منظور محدود‌شدن و تعیین وقت می‌باشد.

نیز با صراحت کلام امام (علیه السلام) اعلام می‌دارد که نخستین هلال رؤیت شده، کلید و سرآغاز ماه جدید است و در این فرایند، به گفته‌ی امام (علیه السلام) احکام و آثار جدیدی مترتّب خواهد شد.

اگر در آفاق دیگر گفته شود هلال نخستین معتبر نیست و هلال خاصّ هر أفق را بایدجست‌و‌جو نمود، این سخن چه توجیهی می‌تواند داشته باشد؟!

در این چند فراز همانند انبوهی از أدلّه‌ی دیگر تأکید می‌شود که ماه در راستای تعیین مواقیت است و این یک واقعیّت علمی و طبیعی و تقویم دائمی است؛ خواه با چشم، قابل رؤیت باشد یا نباشد؛ در نتیجه اگر از طریق محاسبه و یا دیگر طرق به این واقعیّت علمی و طبیعی پی بردیم، ما را بس است و به استهلال و رؤیت با چشم سر نیازی نخواهد بود. اختلاف آفاق نیز دلیلی ندارد و تنها نادیده گرفتن کارآمدی و نقش جهانی کره‌ی ماه و منطقه‌ای نمودن آن است.

«عن الرّضا (علیه السلام) : ... فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ يَوْمُ الْفِطْرِ الْعِيدَ قِيلَ لِأَنْ يَكُونَ لِلْمُسْلِمِينَ مَجْمَعاً يَجْتَمِعُونَ فِيهِ وَ يَبْرُزُونَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَيَحْمَدُونَهُ عَلَى مَا مَنَّ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ يَوْمَ عِيدٍ وَ يَوْمَ اجْتِمَاعٍ وَ يَوْمَ فِطْرٍ وَ يَوْمَ زَكَاةٍ

وَ يَوْمَ رَغْبَةٍ وَ يَوْمَ تَضَرُّعٍ وَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ يَوْمٍ مِنَ السَّنَةِ يَحِلُّ فِيهِ الْأَكْلُ وَ الشُّرْبُ لِأَنَّ أَوَّلَ شُهُورِ السَّنَةِ عِنْدَ أَهْلِ الْحَقِّ شَهْرُ رَمَضَانَ فَأَحَبَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَجْمَعٌ يَحْمَدُونَهُ فِيهِ وَ يُقَدِّسُونَهُ»⁽¹⁾

چگونه می‌توان رویکرد این حدیث شریف را خاصّ ساکنان شهری که هلال در افق آن دیده شده، دانست و حال آنکه این حدیث، در صدد بیان جلوه‌ها و آثار و مظاهر جهانی عید فطر است؟

د. سيره‌ی معصومان علیهم السلام

معصومان( در هر گوشه‌ای از زمين سکونت داشته‌اند، به يافتن هلال اهتمام، و توليت آن را بر عهده داشته‌اند و به مجرّد خبر از طلوع هلال، حتّي طلوع هلال در سرزمين هاي دور، احكام و آثار وابسته‌ی به آن را بر آن حمل می‌نمودند و هيچ‌گاه سخن از اختلاف أفق، بلاد متقاربه و متباعده و... در ميان نبوده است؛ يعني هرگز نمی‌پرسيده‌اند كه آيا اين محل با محلِّ رؤيت هلال، اختلاف أفق دارد يا نه؟⁽²⁾

توجّه به حديث هاي زير، در اين زمينه گوياست:

در عنوان «موارد نقض اعتبار اتّحاد أفق» از این دسته از احادیث سخن به میان آمده است.

چگونگي هلال ماه رمضان

آيا اثبات هلال ماه مبارك رمضان نيز همانند اثبات ديگر هلال ها خواهد بود؟ به ديگر گفتار، آيا علم به وجود طبيعت و واقعيّت هلال ماه مبارك رمضان در أفق، مناط روزه و ديگر احكام متفرّع بر آن می‌باشد يا آنكه اثبات آن، به‌گونه‌ای متفاوت بايستي انجام پذيرد؟ مباحث گذشته و نيز مباحثي كه در پي خواهد آمد، در اين زمينه پاسخ‌گو خواهد بود.

فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ... وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ<⁽²⁾

ره‌آورد گفته ها و مباحث گذشته، اين است كه تحقّق هلال از جمله هلال ماه مبارك رمضان، در هرگوشه‌ای از جهان سبب تامّ براي حكم صوم و فطر

و ساير احكام و آثار مترتّب بر آن براي همه‌ی مكلّفان است؛ خواه با چشم مسلّح باشد يا با چشم معمولي يا با ديگر طرق يقين‌آور.

در اين فراز، طبيعت و واقعيّت هلال ماه رمضان و چگونگي احكام مربوط به آن، به تفصيل مورد گفت‌وگو قرار خواهد گرفت.

روزه در ماه رمضان، تكليفي براي همه‌ی مكلّفان در سراسر جهان می‌باشد و هلال ماه رمضان نيز نشانه‌ی آغاز ماه رمضان براي همه‌ی جهانيان خواهد بود. اگر أهلّه و از جمله هلال ماه رمضان از فراگرد ثابت، منظّم و استواري براي جهانيان برخوردار نباشد، نمی‌توان آن را «مَواقيتُ لِلنَّاسِ» و ابزاري براي شمارش سال ها، حساب‌گري و وقت فرا رسيدن روزه دانست.

آيه‌ی كريمه، ديدار هلال ماه رمضان را شرط و مقدّمه‌ی وجوب روزه‌ی ماه رمضان برشمرده و روزه‌گرفتن در همه‌ی روزهاي آن و كامل نمودن آن ها را خواستار می‌گردد.إكمال روزه‌ها و روزهاي ماه رمضان، به دانستن هنگامه‌ی طلوع هلال ماه رمضان و شوّال در أفق خواهد بود.

دو برداشت از آيه‌ی شریفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ ... <

آیه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< به دو‌گونه‌ی زير معنا شده است:

مراد از ديدن ماه، ديدن هلال ماه است؛ زيرا هلال نشانه و نشان‌گرآغاز هر ماه می‌باشد و ماه با پديدار‌شدن هلال در أفق، فرا می‌رسد و شهر را از آن رو شهر گويند كه با ديدن هلال، مشهور می‌گردد.⁽¹⁾

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِي قَوْلِهِ >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< قَالَ: فَقَالَ: «مَا أُبَيِّنُهَا لِمَنْ عَقَلَهَا قَالَ مَنْ شَهِدَ رَمَضَانَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ

فِيهِ فَلْيُفْطِرْ»⁽¹⁾

گروهي از فقها و مفسّران، آيه‌ی شريفه را اين‌گونه معنا نموده‌اند:

قَوْلُهُ: >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< أَىْ مَنْ كَانَ حَاضِراً فِى الشَّهْرِ مُقِيماً غَيْرَ مُسَافِرٍ فَلْيصُمْ مَا حَضَرَ وَ أَقَامَ فِيهِ و انْتِصَابُ الشَّهْرِ عَلَى الظَّرْف وَ الشَّاهِدُ: الحاضر.⁽²⁾اينان بر اين باورند كه اين آيه‌ی شريفه، روزه را بر كسي واجب می‌داند كه حاضر در محل رؤيت هلال و مقیم در آن باشد. به بياني ديگر، حضور در محلّ رؤيت، شرط وجوب روزه است؛ بنابراين كساني كه مسافراند، روزه بر آن ها واجب نيست.

معانی شهود و شهادت

شهادت و شهود اين‌گونه معنا شده‌اند:

نيست.⁽¹⁾

در تعريف شهادتي كه در محاكم برپا می‌شود نيز، شهادت دوگونه تقسيم شده است: «الشهادة قول صادر عن علم حصل بمشاهدة بصيرة أو بصر».⁽⁴⁾

تحليل معناي آيه‌ی شريفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ ... <

بهترين راه براي به‌دست آوردن معناي «شهد»، كاربردهاي گوناگون آن است كه برخي از آن ها در بیان معناي «شهادت و شهود» ذكر شد. جمله ها و عبارات زير نيز در اين عرصه، گويا خواهند بود:

قوله تعالى: >إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً< أي على أمتك فيما يفعلونه مقبولا قولك عند الله لهم و عليهم كما يقبل قول الشاهد العدل...

... و الفرق بين «الشَّاهِدِ و الشَّهِيدِ» أن الأول بمعنى الحدوث و الثاني بمعنى الثبوت، فإنه إذا تحمل الشهادة فهو شَاهِدٌ باعتبار حدوث تحمله، فإذا ثبت تحمله لها زمانين أو أكثر فهو شَهِيدٌ...

... «الشَّهِيدُ» من أسمائه تعالى، و هو الذي لا يغيب عنه شي‌ء. و الشَّاهِدُ: الحاضر... وَ فِي الْحَدِيثِ: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِي لَا تُدْرِكُهُ الشَّوَاهِدُ»؛ أراد بالشواهد الحواس لكونها تشهد ما تدركه ... وَ شَهِدْتُ على الشي‌ء: اطلعت عليه و عاينته فأنا شَاهِدٌ، و الجمع أَشْهَادٌ و شُهُودٌ. و شَهِدْتُ العيدَ: أدركته، و شَاهَدْتُهُ مثل عاينته. و شَهِدْتُ المجلسَ: حضرته. و قولهم و «الشَّاهِدُ يرى ما لا يرى الغائب» أي الحاضر يعلم ما لا يعلمه الغائب.

... قوله «و هو شَاهِدٌ في بلده» أي حاضر. و شَهِدَ بكذا يتعدى بالباء لأنه بمعنى أخبر. .. و الشَّهَادَةُ خبر قاطع، و المعنى واضح.⁽¹⁾

با دقّت در موارد بالا، در می‌يابيم كه «شهيد و شاهد و حاضر» كسي است كه می‌نگرد و غايب نيست. به عبارتي ديگر، شهيد، شاهد، حاضر و درك‌كننده كسي است كه بيننده، خبردهنده و آگاه و داناي به چيزي می‌باشد؛ بنابراين، ابهامي بر جاي نخواهد ماند كه معناي درست، همان معناي نخستين آيه‌ی شريفه است. شاهد و حاضر در بلد، كسي است كه هرچه را در شهر اتّفاق می‌افتد، می‌بيند، گرچه مقیم این شهر نباشد.

«شهد» در آيه هاي >وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَني إِسْرائيلَ<⁽²⁾،>وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها<⁽³⁾، >وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما< ⁽⁴⁾و >أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ⁽⁵⁾< نيز در اين زمينه، گويا می‌باشند.

ديگر معاني نيز به‌طور عمده به همین معنا باز خواهند گشت.

«شهادت و شهود» به معناي «در حضر بودن»، مقابلِ «در سفر بودن» نيست. به گفتاري ديگر، حضور در محلّ رؤيت، به معناي در حضر بودن

نيست و آنان‌كه به «شَهِدَ» معناي «حَضَرَ» داده‌اند شايد به حديث امام باقردر تفسير عيّاشي كه متن و ترجمه‌ی آن گذشت، نظر داشته‌اند؛ يعني چون در اين حديث «مَنْ سَافَرَ فِيهِ فَلْيُفْطِرْ» در كنار «مَنْ شَهِدَ رَمَضَانَ فَلْيَصُمْهُ» قرار گرفته، تباين و تقابل فهميده شده است.

نکته

دلالت آیه‌ی شریفه این است که هر کس هلال را دید، روزه برایش واجب می‌شود و دیگر قیود، مؤونه‌ی زائده است که این آیه‌ی شریفه، بر آن ها دلالتی ندارد. البته آیات و أحادیث دیگری هست که متضمّن این مضامین می‌باشد. در حدیث امام باقر (علیه السلام) دو حکم جداگانه در پی یکدیگر بیان می‌گردد:

بنابراین شهود شهر، به معناي در شهر بودن و در سفر نبودن نيست؛ بلكه مريض نبودن، در سفر نبودن و... نیز از شرايط روزه می‌باشد كه در آيه هاي ديگر⁽¹⁾

و حديث هاي بسيار،⁽²⁾

بيان شده است؛ بنابراين، اين حديث، هماهنگ با نخستين معنايآيه‌ی شريفه است.

روايات بسيار و متواتري كه با مضمون «صُمْ لِلرُّؤْيَةِ وَ أَفْطِرْ لِلرُّؤْيَةِ» صادر شده است، همه مضمون و مفهومي مطابق با آيه‌ی شريفه‌ی >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< دارند و هيچ تبايني در ميان آن ها نيست.⁽³⁾

در تفسير مجمع البيان چنين می‌خوانيم:

«وَ قَولُه: >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< فيه وجهان (أحدهما) فمن شهد منكم المصر و حضر و لم يغب في الشهر ،و الألف و اللام في الشهر للعهد و المراد به شهر رمضان، فليصم جميعه و هذا معنى ما رواه زرارة عن أبي جعفر: أنه قال لما سئل عن هذه ما أبينها لمن عقلها؟ قال: «من شهد شهر رمضان فليصمه و من سافر فيه فليفطر» و قد روي أيضا عن علي و ابن عباس و مجاهد و جماعة من المفسرين أنهم قالوا من شهد الشهر بأن دخل عليه الشهر و هو حاضر فعليه أن يصوم الشّهر كُلّه...»⁽¹⁾

با توجّه به مطالب گذشته حقیقت امر در این مقال، آشکار خواهد شد.

ه-. دیدگاه فقها

ديدگاه بيشتر فقهاي متأخّر و از جمله فقهاي معاصر، همان معناي اوّل را

تأييد می‌كند.⁽¹⁾

شيخ يوسف بحراني) می‌نويسد:

«و يعلم بأمور؛ أحدها: رؤية الهلال؛ سواء انفرد برؤيته أو شاركه غيره... أقول: و يدل على الحكم المذكور بعد قوله عزّ و جل >فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ< جملة من الأخبار...»⁽²⁾

شيخ محمّد حسن نجفي) می‌گويد:

«لا إشكال و لا خلاف بيننا في أنه يعلم الشهر برؤية الهلال ... لصدق الرؤية المأمور بالصوم و الإفطار لها، و صدق شهادة الشهر»⁽³⁾

و. چند استدلال دیگر

با فرض اينكه معناي دوّم را براي آيه‌ی شريفه صحيح بدانيم، به دلايل زير، آيه مدّعا را ثابت نمی‌كند:

دور از محلّ رؤيت را بيان می‌نمايند، در عنوان «موارد نقض اعتبار اتّحاد أفق» به تفصيل آمده است.

گفتني است كه در اين مورد، «أصالة العموم» و «أصالة الاطلاق» را نيز می‌توان جاري نمود؛ زيرا هرجا شك در تقييد بنماييم، محلّ جريان أصالة العموم و أصالة الاطلاق خواهد بود. از سوي ديگر، تخصيص و تقييد، نيازمند قرينه و مؤونه‌ی زائده است كه در اين‌جا منتفي می‌باشد.

با توجّه به معناي «شهود، شهادت و شهد»، موارد زير از آيه‌ی شريفه به گونه‌ای آشكار به‌دست خواهد آمد:

باشد نه ناقص. صوم كامل با به حساب آوردن نخستين هلال در أفق خواهد بود؛ بنابراين به هرگونه‌ای كه هلال ديده شود و به وقوع آن در أفق، يقين حاصل گردد، معتبر و حجّت خواهد بود؛ خواه با چشم مسلّح باشد يا با چشم عادي، با محاسبات دقيق يقيني و علم‌آور باشد يا با تواتر و شياع و...؛ زيرا شهود و شهادت، منحصر به رؤيت با چشم نيست. به بياني ديگر، مجرّد هلال به عنوان يك واقعيّت عرفي كه همه آن را می‌شناسند و در جاهايي از كلام اللّه هم به عنوان ابزار وقت، تقرير شده (بیان آن به تفصيل گذشت) موضوع حكم صوم قرار گرفته است.

در این مبحث اگر ماه به نحو صفتیّت (هلال دیده شده) موضوع حکم قرار گیرد، قطع موضوعی است. به بیانی دیگر برخی جعل رؤیت را بر نحو موضوعیّت می‌دانند نه کاشفیّت صرفه و طریقیّت محضه.

2) 1. مستمسك العروة الوثقی، ج 8، ص 452.

«ماشین مرا بردار و لوازم مورد نیاز خانه را تهیه کن»؛ در این مورد، اگر مأمور از کسی دیگر درخواست نمود و او با ماشین خودش لوازم خانه را تهیه کرد، امر مولا انجام شده است یا اگر خود مأمور، وسایل را از جایی نزدیک تهیه نمود که نیاز به ماشین نشد، در این مورد هم امر مولا انجام شده است؛ بنابراین قید رؤیت در مثال اوّل و استفاده از ماشین مولا در مثال دوّم، طریقیّت دارد؛ زیرا مقصود مولا دیدار علی و تهیّه‌ی لوازم منزل است. ما می‌دانیم که أوامر مترتّب بر هلال، أوامر وقتیّه‌اند و اقتضای أوامر وقتیّه چنان است که یادآوری شد، در نتیجه اگر از طرق متعدّد گذشته یقین به طلوع هلال در أفق و فرا رسیدن اوقات تکالیف و أوامر وقتیّه نمودیم، چگونه می‌توانیم از تکالیف و أوامری که به قطع، اوقات آن ها فرا رسیده است، سر باز زنیم؟!

مقصود از «علم» در اصطلاح کتاب و سنّت، اطمینان عرفی است؛ در نتیجه هر‌گاه از این أمور، اطمینان عرفی حاصل شود، چه مانعی در اعتماد بر آن هست؟«صُمْ لِلرُّؤْيَةِ وَ أَفْطِرْ لِلرُّؤْيَةِ» حاکی از این است که حکم، مترتّب بر موضوعی به نام هلال می‌باشد که طریق و کاشف آن، رؤیت است و نوع روایاتی این‌گونه، چنین مفاد و مفهومی دارد و قطعاً نمی‌شود موضوعیّت داشته باشد؛ چون عبارت ها و مثال هایی از این نمونه، برای جاهایی است که قطع، طریقی باشد و جاهایی که قطع، موضوعی است، مشخّص شده است.⁽¹⁾

ديگران، دليلي بر آن نيست.

با امعان نظر و تأمّل در آنچه گذشت، به اين نتيجه می‌رسيم كه هلال، مجرداً و بالأطلاق موضوع حكم روزه و فطر قرار گرفته است، بنابراين اختصاص حكم روزه به ساكنان و مجاوران محلِّ رؤيت هلال به دليل انصراف، پذیرفتنی نیست؛ زيرا در جايي می‌توان مدّعي انصراف شد كه همگان به دليل التزام و فحواي كلام، به‌گونه‌ای قاطع، ظهور كلام در چيزي را يافته و كلام از اطلاق بيرون آورده شود. از سوي ديگر، احكامی كه مترتّب بر هلال می‌باشد، بسيار است و منحصر به حكم روزه و إفطار در آغاز ماه رمضان و شوّال نيست⁽¹⁾

چون نمی‌توان آيات و احاديث مربوط را ظاهردر شهرهاي نزديك به دليل انصراف دانست؛ زيرا بسياري از احكام و قراردادها ميان ملل و دول، مواعيد و... كه همه بر پايه‌ی ماه ها بوده‌اند، مختص به شهرهاي نزديك نبوده و همگان يكسان از آن بهره‌مند می‌شده‌اند.

آیا رؤیت هلال، تنها راه حکم به هلال است؟

پیش از این در عنوانِ «راه‌های یقینی یافتن هلال در أفق»، مطالبی خاطرنشان گردید که مطالعه‌ی آن ها در این زمینه، ضروری به نظر می‌رسد.

ره‌آورد و برآیند جمع‌بندی و تفسیر و تحلیل های انبوه روایت هایی که در رابطه با رؤیت صادر شده، گویای این است که:

اکنون به بررسی مضامین و مدالیل روایت های صادره در این زمینه خواهیم پرداخت.

مورد اوّل

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: «... فَإِذَا رَأَيْتَ الْهِلَالَ فَصُمْ وَ إِذَا رَأَيْتَهُ فَأَفْطِرْ»⁽¹⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: «صُمْ لِلرُّؤْيَةِ وَ أَفْطِرْ لِلرُّؤْيَة»⁽²⁾

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ:«إِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ فَصُومُوا وَ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا»⁽³⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: «لَيْسَ عَلَى أَهْلِ الْقِبْلَةِ إِلَّا الرُّؤْيَةُ وَ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَإِلَّا الرُّؤْيَةُ»⁽⁴⁾

همین مضمون و مدلول، در روایت های بسیاری به آن تصریح شده است.⁽⁵⁾

مورد دوّم

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: «إِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ فَصُومُوا وَ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا وَ لَيْسَ بِالرَّأْيِ وَ لَا بِالتَّظَنِّي وَ لَكِنْ بِالرُّؤْيَة»⁽⁶⁾

فِي كِتَابِ عَلِيٍّ (علیه السلام) : «صُمْ لِرُؤْيَتِهِ وَ أَفْطِرْ لِرُؤْيَتِهِ وَ إِيَّاكَ وَ الشَّكَ وَ الظَّنَ»⁽⁷⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: «... إِنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ فَرِيضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ فَلَا تُؤَدُّوا بِالتَّظَنِّي وَ لَيْسَ رُؤْيَةُ الْهِلَالِ أَنْ يَقُومَ عِدَّةٌ فَيَقُولَ وَاحِدٌ قَدْ رَأَيْتُهُ وَ يَقُولَ الْآخَرُونَ لَمْ نَرَهُ إِذَا رَآهُ وَاحِدٌ رَآهُ مِائَةٌ وَ إِذَا رَآهُ مِائَةٌ رَآهُ

أَلْفٌ»⁽¹⁾

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: «... لَيْسَ بِالرَّأْيِ وَ لَا بِالتَّظَنِّي وَ لَكِنْ بِالرُّؤْيَةِ وَ الرُّؤْيَةُ لَيْسَ أَنْ يَقُومَ عَشَرَةٌ فَيَنْظُرُوا فَيَقُولَ وَاحِدٌ هُوَ ذَا هُوَ وَ يَنْظُرَ تِسْعَةٌ فَلَا يَرَوْنَهُ إِذَا رَآهُ وَاحِدٌ رَآهُ عَشَرَةُ آلَافٍ»⁽²⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: «... وَ لَيْسَ رُؤْيَةَ الْهِلَالِ أَنْ يَجِي‌ءَ الرَّجُلُ وَ الرَّجُلَانِ فَيَقُولَانِ رَأَيْنَا، إِنَّمَا الرُّؤْيَةُ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ: رَأَيْتُ، فَيَقُولَ الْقَوْمُ: صَدَقَ»⁽³⁾مورد سوّم

معصوم (علیه السلام) در پاسخ کسی که از جواز عمل به قول حسّاب و منجّمان می‌پرسد، چنین می‌نگارند:

«لَا تَصُومَنَ الشَّكَ أَفْطِرْ لِرُؤْيَتِهِ وَ صُمْ لِرُؤْيَتِهِ»⁽⁴⁾

عَنِ النَّبِيِّ⁽⁵⁾. وسائل الشیعه، ج 10، ص 297: «هر كس كاهن يا منجّمى را راستگو انگارد، وى به آنچه بر محمد⁽⁶⁾

دستاورد همه‌ی روایت های مربوط به رؤیت، این است که باید یقین به طلوع هلال حاصل نمود و کم‌تر از آن پذیرفته نمی‌شود و هرگز در صدد آن نیست که بخواهد یقین به طلوع هلال را منحصر به یقین از راه «رؤیت» و آن هم با چشم غیرمسلّح بداند! به بیانی دیگر، أدلّه بر آن نیست که بگوید: یقین به هلال از هیچ راهی جز رؤیت هلال قابل قبول نیست؛ به عنوان مثال اگر گفته شود ریزش برگ، نشانه‌ی فصل پاییز می‌باشد و وجود پرنده در بیابان،

گواه وجود آب در آن حوالی است، آیا می‌توان نتیجه گرفت که برگ‌ریزان، تنها نشانه‌ی فصل پاییز و پرنده، تنها گواهِ وجود آب در آن پیرامون خواهد بود و هیچ راهی دیگر برای پی‌بردن به فصل پاییز و وجود آب در بیابان نیست؟

مواردی که أدلّه، مقبولیّت یقین به طلوع هلال را منحصر در رؤیت می‌داند، دلیلش آن بوده که موارد ظنّی را به شدّت هرچه تمام‌تر مردود نماید و از سویی دیگر، علم به طلوع هلال در عصر معصومان(، تنها از راه رؤیت امکان‌پذیر بوده و دیگر طرق، مفید قطع یا برای عموم در دسترس نبوده است و آنچه تاکنون به تفصیل پیرامون کفایت قطع به طلوع هلال از هر راه ممکن گذشت، گواهی روشن در این زمینه می‌باشد. به بیانی دیگر، از أدلّه نه تنها موضوعیّت و انصراف رؤیت احراز نمی‌شود، بلکه أدلّه‌ی معارض باآن بسیار است.

علاج حدیث هایی که تنها، یقین از طریق رؤیت را می‌پذیرند

حدیث های زیر تنها یقین به طلوع هلال از طریق رؤیت را می‌پذیرد:

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: «الصَّوْمُ لِلرُّؤْيَةِ وَ الْفِطْرُ لِلرُّؤْيَةِ»⁽¹⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: «صُمْ لِرُؤْيَةِ الْهِلَالِ وَ أَفْطِرْ لِرُؤْيَتِهِ»⁽²⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: «لَيْسَ عَلَى أَهْلِ الْقِبْلَةِ إِلَّا الرُّؤْيَةُ ، لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِلَّا الرُّؤْيَةُ»⁽³⁾

عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيِّ (علیه السلام) : «وَ لَا تَصُمْ إِلَّا لِلرُّؤْيَةِ»⁽⁴⁾

در این زمینه می‌توان گفت:

حصر اضافی، در دیگر راه های ثابت کننده‌ی هلال نیز به چشم می‌خورد:· عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ (علیه السلام) يَقُولُ: «لَا أُجِيزُ فِي الْهِلَالِ إِلَّا شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ عَدْلَيْنِ»⁽¹⁾

· عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه السلام) ... وَ قَالَ:«لَا تَصُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ الَّذِي يُقْضَى إِلَّا أَنْ يَقْضِيَ أَهْلُ الْأَمْصَارِ»⁽²⁾

· عَنِ الصَّادِقِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: «لَا تُقْبَلُ فِي رُؤْيَةِ الْهِلَالِ إِلَّا شَهَادَةُ خَمْسِينَ رَجُلًا عَدَدَ الْقَسَامَة»⁽³⁾

حصر در هر یک از حدیث های بالا، «حصر اضافی» است و راه های دیگر را مردود می‌شمارد. ولی با توجّه به دیگر قرائن و شواهد، به این نتیجه می‌رسیم که راه های مثبّت هلال، متعدّد است و ظاهر هر حدیث مراد نمی‌باشد.

حصر اضافی معنایش این خواهد بود که هرجا، جای این مورد باشد، غیر از آن پذیرفته نمی‌شود؛ یعنی اگر یقین به هلال منحصر در رؤیت است و راه دیگری نیست، همین باید تحقّق یابد و جز آن پذیرفته نمی‌شود.

نکته‌ی مهم این است که از اصرار و اهتمام شارع نسبت به یقین به هلال از راه رؤیت، چنین در می‌یابیم که شارع هرگز نمی‌خواهد هلال واقعی پنهان بماند، بلکه خواستار کشف هلال واقعی است و در نتیجه اگر با راه دیگری غیر از رؤیت نیز هلال واقعی به‌دست می‌آید، قطعاً مورد پذیرش و رضایت شارع خواهد بود.

راه‌های یقینی دیگر برای یافتن هلال در افق

واقعیّت این است که رؤیت نخستین هلال در روز بیست و نهم یا سی‌ام هر ماه، ساده‌ترین راه برای آغاز و انجام هر ماه می‌باشد، ولی با توجّه به اینکه گاه در چند کشور پهناور برای هفته ها هوا ابری است یا موانعی همانند غبار، کوه های مرتفع و... موجود می‌باشد، نمی‌تواند این شیوه، تنها راه و تقویمی معتبر، کارساز و سودمند برای آغاز و پایان هر ماه برای جهانیان و مسلمانان جهان باشد و در نتیجه، أمور اجتماع و ملل و دول، صوم و فطر و أضحی، عهود و شروط، آجال و دیون و... دچار هرج و مرج و اختلال خواهد شد.⁽¹⁾از سویی دیگر، گوناگونی طلوع هلال در آفاق مختلف نیز دست‌یابی به نخستین طلوع هلال را با مشکل مواجه خواهد نمود.

سؤالی که در این زمینه مطرح می‌گردد، این است که: «آیا شارع، احکام بسیاری را متوقّف بر هلالی نموده است که ساکنان بخش های گسترده ای از کره‌ی زمین، به دلایل مختلف نمی‌توانند به آن دست یابند و تکلیف به مالایطاق نموده است یا آنکه چنین نیست؟»

بی‌شک انتساب صورت اوّل به شارع، افترای بر شارع و کذب بر اوست و راه درست، راهی دیگر می‌باشد.

حقیقت این است که اگر واقعیّت طبیعی و تکوینی ماه، چگونگی گردش آن به دور زمین، چگونگی آشکارشدن هلال در أفق غربی و راه های ارائه شده از سوی فقها به‌درستی شناخته شود، به این نتیجه خواهیم رسید که راه های متعدّدی برای آغاز و پایان هر ماه به شرح زیر می‌توان یافت:

هم تخلّف ندارد، ولی به باور برخی، مورد قبول شارع در أحکام مترتّب بر هلال نمی‌باشد؛ زیرا شارع، رؤیت هلال را ملاک آغاز هر ماه و أحکام مترتّب بر آن می‌داند.

در این راستا می‌توان پاسخ گفت: محاسبه‌ی میان حالت اقتران و هجده ساعت پس از آن، ما را در ارتباط با وجود هلال در بسیاری از أفق ها به یقین می‌رساند. بنابراین، فاصله‌ی زمانی حالت محاق تا ظهور یقینی هلال در أفق را باید محاسبه و به مقتضای آن عمل و حکم نمود. امروز، با توجّه به پیشرفت های بسیار در علم نجوم، به طور قاطع و در بیشتر موارد می‌توان به وجود یا عدم وجود هلال در أفق یقین نمود که البته در قرون گذشته، چنین مجالی نبوده است؛ بنابراین حکم محاسبات ظنیّه در گذشته را نمی‌توان بر محاسبات یقینیّه‌ی امروز نافذ و جاری دانست.

گفتن دارد که: «دانش نجوم، از پیش‌قراولان پیشرفت علوم تجربی است و از آنجا که جزو نزدیک‌ترین دانش ها به ریاضیات می‌باشد، در مرتبه‌ی یقین‌آورترین علوم نیز ارزیابی می‌شود؛ بنابراین یافته های نجومی جدید که با ابزار نوین به دست می‌آید، دارای ارزش انکارناپذیر علمی است.»⁽¹⁾

همچنین «صدها پایگاه معتبر، فعّال و قدرتمند وجود دارد که اوضاع نجومی ستارگان، سیّارات و اقمار را با دقت های بالا ارائه می‌کند و پایگاه ناسا (سازمان فضائی ایالات متّحده) یکی از آن هاست. شایان ذکر است در این پایگاه، تصاویر نجومی که توسّط ماهواره های مختلف برداشته شده است، رایگان و تنها با اختلاف 30 ثانیه در اختیار کاربران قرار می‌گیرد.»⁽²⁾2. دستگاه‌ها و تجهیزات رصدی پیشرفته ای وجود دارد (چشم مسلّح) که هلال در أفق را در صورت وجود موانع، آن به آن همانند خورشید در وسط روز به ما می‌نمایاند و هیچ تردید و شبهه ای را جز برای بی‌خبران باقی نخواهد

گذارد.⁽¹⁾

در نتیجه، در شامگاه روز بیست و نهم هر ماه، با وجود موانع در أفق غربی، می‌توان به رصد هلال در أفق غربی پرداخت و به وجود یا عدم وجود هلال در أفق، یقین حاصل نمود. به عنوان مثال برای ردیابی ماه در آسمان ناصاف، از طیف مادون قرمز استفاده می‌شود؛ لذا با بهره‌گیری از دوربین های مادون قرمز، می‌توان مسیر ماه را در هر ثانیه، در صورتی که روی أفق باشد، حتّی در صورت مملوّ بودن أفق غربی از ابرهای تاریک، تعقیب کرد.⁽²⁾

موارد یاد شده از یک‌سو با واقعیّت طبیعی و تکوینی هلال تطابق دارد و از سوی دیگر، به دلیل قطع به وجود هلال در آفاق غربی، مورد تأیید عمده‌ی فقها می‌باشد. خلاصه آنکه آغاز ماه به وجود هلال در أفق است؛ خواه بدانیم یا ندانیم و خواه مانعی از رؤیت باشد یا نباشد؛ بنابراین از هر راهی که علم به وجود هلال در أفق پیدا نماییم، درحقیقت علم به أمر واقعی و تکوینی پیدا نموده ایم و منحصر به علم از طریق رؤیت نیست.

به راستی و به چه دلیل بایستی راه های متعدّد علم به وجود هلال را مردود دانست و چگونه می‌توان آن را به شارع حکیم و علیم نسبت داد؟! آیا می‌توان قطع به چیزی را در جایی صحّت و در جایی دیگر مردود دانست؟! البته گفتنی است که تردید در موارد یادشده، مخالفت با امور مقطوعی است که عقلاً و شرعاً قابل توجیه نمی‌باشد.

ناگفته نماند که نظم حاکم بر کره‌ی ماه از سوی خداوند به‌گونه ای می‌باشد که می‌توان ساعت وجود هلال در هر أفق را به‌طور دقیق و یقینی از سوی کارشناسان حتّی در سال های گذشته و نیز سال های آینده تعیین نمود و البته ثانیه و آنیه‌ی هلال تا هلال و مقدار مسافت آن به دور زمین نیز از واضحات علم امروز می‌باشد.

اسلام را نباید معارض با علم و حقایق جدید بدانیم، بلکه دینی علمی، واقعی و حقّ است:

وَ أَنَّ هذا صِراطي مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ<⁽¹⁾

بی‌تردید اگر همه‌ی راه های قطعی کشف هلال، افزون بر رؤیت هلال مورد توجّه قرار می‌گرفت، برای أمری که از اوضح واضحات است، به این همه مناقشه نیازی نبود!

با توجّه به اینکه رؤیت در سرزمین وحی به‌طور معمول، زودتر از دیگر مناطق اتّفاق می‌افتد، می‌توان گفت با رؤیت نخستین هلال در آن سرزمین و طلوع قطعی آن در مناطق غربی پس از آن، ماه نو در بخش اعظم بلاد و کشورهای اسلامی آغاز گردیده است.

شرح طلوع هلال در نیم‌کره‌ی دیگر نیز گذشت؛ بنابراین اختلاف های موجود در أمر هلال، بدون دلیل است و واقع‌بینانه نمی‌باشد.

سخن آخر که صراحت قرآن و سیره و سنن آن را تأیید می‌نماید، آن است که: «پذیرش نخستین رؤیت هلال در هر جا به عنوان آغاز ماه جدید و یا

محاسبه‌یکارشناسانه با ماه، به منظور سامان‌بخشیدن به مواقیت و تقویمی جهانی برای جهانیان و مسلمانان می‌باشد؛ از این‌رو، آغاز ماه به تعداد آفاق، نه واقعیّت خارجی دارد و نه می‌توان در نصّ و ظاهر، اثری از آن یافت.»

سخن مهم و قابل توجّه در این زمینه این است که دست‌یابی به نخستین هلال اگر از طریق رؤیت امکان‌پذیر نباشد، از طریق محاسبه یا رصد هلال، امکان‌پذیر، عملی و یقین‌آور است و تخلّف، ناچیز و در حدّ چند دقیقه و نه در حدِّ روز خواهد بود. در نتیجه اگر روز بیست و نهم هر ماه، امکان ظهور هلال در أفقی از آفاق جهان امکان‌پذیر نباشد، کشف یقینی آن از راه محاسبه و رصد ماه، امکان‌پذیر می‌باشد و جایی برای خدشه در آن نخواهد بود؛ از این‌رو، برای آنان که نخستین رؤیت در هرگوشه ای از جهان را معتبر می‌دانند، آغاز ماه، ثابت و احکام، بر آن مترتّب می‌گردد، ولی آنان که بر این طریقت بیّن خدشه نموده و تنها، رؤیت در بلدِ محلِّ سکونت خود را حجّت می‌دانند، راهی سنگلاح، پیچ در پیچ و گذر از پرتگاه ها و درّه ها را در پیش روی خواهند داشت که کمترین خسارت آن، فوت صوم و فطر، أضحی و لیالی قدر و... خواهد بود و محقّقاً برای آن ها، مستندی جز روایتِ «کُریب» که آن هم، أوهن من بیت‌العنکبوت است، نمی‌باشد. (این روایت خواهد آمد.)

این گفته، ره‌آوردی جز پذیرش چند هلال به تعداد آفاق، چند آغاز ماه و در نتیجه چند نوع سال را ندارد! در این زمینه، باز هم به تفصیل سخن گفته خواهد شد.

پیامد کشف یقینی هلال

تنها طریق معمول و متعارف که مفید علم در عصر رسالت بوده، «رؤیت هلال» بوده است و دیگر راه ها از جمله «بهره‌گیری از علم نجوم» برای عموم راهی ظنّی به‌شمار می‌آمده و با ملاک شارع، یعنی لزوم یقین به وجود هلال، همخوانی نداشته است؛ ولی اکنون کشف هلال و قطع به وجود آن در أفق و در آغاز هر ماه با روش های گوناگون،از مسلّمات و واضحات می‌باشد.

در نتیجه باید گفت: قطع به وجود هلال در أفق از هر راهی کافی است و در صورتی که أدلّه در این زمینه دلالت نداشته باشند، باید این مسئله را از مسائل مستحدثه دانست و حکم آن را یافت؛ بنابراین چون کشف واقعیّت حرکت و مسیر ماه و چگونگی ظهور و بروز آن به صورت هلال در أفق، از واضحات و مسلّمات می‌باشد، موضوعی است که در عصر رسول‌اکرم و ائمّه‌ی معصومان( موضوعش منتفی بوده و موضوعی ویژه‌ی این زمان می‌باشد که باید با مراجعه به عمومات و اطلاقات و مذاق شارع، حکم آن را یافت؛ زیرا نمی‌توان به أدلّه ای استناد نمود که امکان قطع به هلال در آن زمان برای همگان جز از راه رؤیت هلال مقدور نبوده و در آن شرایط، شارع مقدّس حکم هلال را بیان فرموده است.

در این رابطه می‌توان گفت:

بی‌تردید مسائلی که در عصر رسالت موضوع آن ها منتفی بوده و از آن ها گفت‌وگویی در میان نبوده است، نمی‌توان دارای همان احکام دانست؛ مثلاً نمی‌توانگفت: چون خون در عصر رسالت خریدوفروش آن حرام بوده است،

اکنون نیز که می‌تواند جان انسانی را نجات دهد، باز هم حرام باشد.

اعضایی همچون کلیه که از بدن انسانی جدا و به بدن انسانی دیگر پیوند زده می‌شود، نمی‌توان آن را در حکم میته دانست و خریدوفروش آن را مانند عصر رسالت که اعضای انسان فاقد هرگونه بهره‌برداری بوده است، حرام دانست و....

أدلّه‌ی رؤیت، مُثبِت رؤیت است و دیگر طُرق یقینی را نفی نمی‌نماید، بنابراین، دیگر طرق یقینیّه نیز همواره باید مورد نظر و اهتمام باشند.

أقسام وجود یا عدم وجود هلال در أفق و حکم هر قسم

وجود یا عدم وجود هلال در أفق معمول و متعارف، دارای أقسامی به شرح زیر است:

حکم قسم اوّل

در صورت اوّل، ماهِ گذشته پایان یافته و فردای این شب، آغاز ماه جدید است. در این حکم، هیچ گفت‌وگو و اشکالی نیست؛ زیرا حجیّت رؤیت هلال با چشم سر، ثابت و غیرقابل تردید خواهد بود. نیز اگر هلال با چشم مسلّح ردیابی و در أفق یافت شود و آنگاه با چشم سر دیده شود، باز هم حجیّت دارد؛ چون بالأخره مانند مورد قبل، هلال با چشم سر و در أفق دیده شده و مقصود حاصل شده است.

کسی که حقیقت چیزی را ببیند، به آن یقین پیدا خواهد نمود و به بالاترین مرتبه‌ییقین دست خواهد یافت و ظنّ و شک هم بر او راه نخواهد یافت.

حکم قسم دوّم

در صورتی که وجود هلال در أفق معمول و متعارف از دید کارشناسان و خبرگان یقینی باشد، حکم به پایان ماهِ گذشته و آغازِ ماهِ جدید داده خواهد شد؛ زیرا یقین حجّت و تخلّف از آن، نافرمانی است.

دلایل متقن علمی و علم هیئت و نجوم بر آن است که ماه نو با پدیدار‌شدن هلال آن در أفق آغاز می‌شود؛ خواه با چشم غیرمسلّح دیده شود یا نشود.

حکم قسم سوّم

در این صورت نمی‌توان حکم به پایان ماه گذشته و حلول ماه تازه نمود. در این مورد اختلافی نیست و ماه گذشته همچنان ادامه خواهد یافت.

حکم قسم چهارم

در این قسم نیز نمی‌توان حکم به پایان ماه گذشته و آغاز ماه تازه نمود؛ زیرا حکم به طلوع هلال در أفق بایستی بر پایه‌ی قطع و یقین استوار باشد و طلوع هلال با ظنّ و شک ثابت نمی‌شود.

در این صورت نیاز به استهلال است، ولی در دیگر موارد، به استهلال نیازی نیست و شبهه ای هم در آن نمی‌باشد، وگرنه استهلال به‌خاطر چیزی خواهد بود که یقینی است.⁽¹⁾

آغاز ماه شرعی (اعتبار رؤیت نخستین هلال، برای أفق محل رؤیت یا همه‌ی جهان)

اين فراز يكي از معضلات مباحث مربوط به هلال را تشكيل می‌دهد و می‌تواند دستاورد مباحث گذشته قلمداد گردد. به سخني ديگر، در صورتي كه خداوند با تأييداتش استدلال هاي نگارنده را قوي و قاطع گرداند، بزرگ‌ترين مانع شكوه و تجلّي جلوه هاي وحدت مسلمانان از

جامعه رخت برخواهد بست.

تاریخچه‌ی ورود این مبحث و اصطلاحات پیرامونی آن و نیز تفصیل های مربوطه در فقه شیعه، به عصر شیخ طوسی) باز می‌گردد. ایشان در فقه تطبیقی خود [مبسوط] متعرّض این فرع فقهی شدند و زمینه‌ی طرح آن در میان فقها فراهم گشت. گفتن دارد که طرح این مباحث به عویصه و غمّه ای پر دردسر در فقه شیعه بدل گردید و سیره‌ی حسنه‌ی قدما در بیان و استنباط احکام دگرگون و فراموش شد و دیدگاه های فقها، جایگزین مأثورات و نصوص معصومان( گردید! از این مقوله بیشتر سخن گفته خواهد شد.

آغاز ماه در میان نجومیان و ملل و دول در گذشته، عبارت بوده است از طلوع نخستین هلال در أفق غربی و در هر گوشه ای از جهان.

کشف هلال در گذشته به دو‌گونه امکان‌پذیر بوده است: 1. از راه محاسبه؛ 2. از راه رؤیت نخستین هلال.

در آیات و أحادیث بسیاری نیز همین دو روش با صراحت و تأکید مورد توجّه قرار گرفته است که به تفصیل گذشت. خلاصه‌ی گفتارهای گذشته این می‌باشد که أهلّه و منازل ماه، به نصّ و صراحت أدلّه‌ی شرعیّه، برای تعیین مواقیت برای مردم در امور دین و دنیای آنان مقرّر شده است.

هلال به هنگامی گفته می‌شود که ماه از تحت‌الشّعاع خورشید خارج می‌شود و این، یک واقعیّت جهانی و یکسان برای همه‌ی ساکنان در کره‌ی زمین است و در اینخصوصیّت، در شرع و در میان مردم هیچ مغایرتی به چشم نمی‌خورد؛ بنابراین، هلال در دوّمین شب یا سوّمین شب که در دیگر آفاق به عنوان هلال نخستین شب منظور می‌گردد، واقعی نیست و نمی‌توان گفت هلالِ رؤیت شده در هر أفق، برای ساکنان همان أفق حجیّت و اعتبار دارد و برای دیگر آفاق، هنوز ماه آغاز نگشته است. ناگفته نماند که در بیشتر وقت ها، میان معیاری که در شرع موردنظر است، یعنی «رؤیت هلال در أفق غربی» و معیار موردنظر در میان منجّمان که «خروج هلال از تحت الشّعاع» است، تفاوتی نیست و گاه

بسیار اندک می‌باشد؛ در نتیجه هر‌گاه منجّمان، هلال را در أفق غربی محلّی پیش‌بینی نمودند، ولی با چشم قابل رؤیت نبود، دقایقی بعد در آفاق غربی قابل رؤیت خواهد بود و به هر حال فردای این شب از دید شرع و منجّمان، روز آغاز ماه خواهد بود.

همان‌گونه كه به تفصيل گذشت، نگرش واقع‌بينانه و علمي به ماه، اين حقيقت را روشن می‌نمايد كه با طلوع نخستين هلال و در يك آن، كلّ نيم‌كره از تابش نور آن بهره‌مند خواهد شد و هيچ‌چيز جز موانع طبيعي و گاه غبارهاي غليظ ناشي از وسايل صنعتي، از درخشش نور آن جلوگيري نخواهد نمود؛ بنابراين اگر شهرهايي در همين نيم‌كره به دليل موانع طبيعي از نور ماه برخوردار نگردند، شهرهاي پيرامون آن ها كه از موانع طبيعي برخوردار نباشند، از تابش نور ماه بهره‌مند خواهند گرديد. نیم‌کره‌ی ديگر نيز كه روز است، پس از غروب هر منطقه، آن‌به‌آن و به تناوب، از تابش نور هلال بهره‌مند خواهد شد و بالأخره به مدّت يك آن و يك روز، كلِّ كره‌ی زمين در معرض درخشندگي هلال قرار خواهد گرفت.

تقويم قمري در گذشته، تنها تقويم همه‌ی ملل و دول بوده است که قراردادها و مواعيد و محاسبات خود را بر اساس آن، پايه‌گذاري می‌نموده‌اند. صراحت چند آيه و حديث هاي متواتر نيز واقعيّت طبيعي و تكويني ماه را پذيرفته و توجّه ها را به‌سوي آن معطوف داشته و ملاك عمل قرار داده است.

موضوع گفتار در این مبحث بنابر مفاد أدلّه‌ی رؤیت، این است که: آیا نخستینرؤیت یا کشف هلال در هر گوشه ای از جهان، دلیل آغاز ماه در کلّ جهان می‌باشد یا آنکه تنها، دلیل آغاز ماه در أفقِ محلّ رؤیت و بلاد مجاور آن می‌باشد؟ می‌توان گفت: «آیا موضوع، مطلق رؤیت برای همه است یا آنکه میزان، رؤیت هلال در أفق برای ساکنان همان أفق می‌باشد؟»

بي‌ترديد باورداشتن أفق هاي عديده و چند آغاز و پايان براي رمضان، ذي‌الحجّه و... با واقعيّت تكويني و طبيعي، عرفي و لغوي هلال و تقرير همين وضعيّت از سوي شارع سازگاري ندارد.

دستاورد مطالب و نتايج مهمِّ گذشته هم در اين عرصه، گويا و رسا خواهد بود كه البته پيش از آغاز اين عنوان، مطالعه‌ی آن ها ضروري و لازم است.

ديدگاه هاي فقها پيرامون اعتبار اتّحاد أفق و عدم آن

پيرامون چگونگي ترتّب احكام هلال بر هلال، به دو ديدگاه عمده برمی‌خوريم:

برخي از فقهاي شيعه همانند علّامه‌ی حلّي) در برخي از كتاب هايش، شيخ يوسف بحراني، مولي احمد نراقي، فيض كاشاني، محقّق خوانساري، آية اللّه خويي، شهيد صدر و سبزواري+ نيز همين را باور دارند.⁽²⁾

محلّ نزاع

آية اللّه سبحاني مسئله‌ی رؤيت هلال را به چهار قسم تقسيم می‌نمايد كه سه قسم را قابل بحث ندانسته و فقط مورد چهارم را محلّ نزاع و بحث می‌داند، بدين شرح:

یادآوری: با توجّه به موارد ياد شده، بخش اعظم كره‌ی زمين در پرتو نور ماه قرار خواهد گرفت.

سپس بيان می‌دارد كه فقها پيرامون قسم چهارم، بر سه طايفه‌اند:

شهرهای روی زمين دو دسته‌اند: دسته‌ای در مشارق و مغارب، متّفق يا نزديك به يكديگرند و دسته‌ای ديگر شهرهايی می‌باشند كه در مشارق و مغارب آن ها اختلاف بسيار می‌باشد. در مورد اوّل اختلافی نيست كه رؤيت در يك شهر، برای ديگر شهرها نيز حجّت خواهد بود. در مورد دوّم يعنی ذات الأفاق المختلفه در ميان متقدمان و پيش از شيخ طوسي) سخني از اين مسئله در ميان نبوده، ولی پس از ايشان و در ميان متأخّران، معركه‌ی آراء گرديده است: معروف در ميان متأخّران،

اعتبار اتّحاد أفق است، ولی جماعتی اتّحاد آفاق را معتبر نمی‌دانند.

آية اللّه خويي) در ادامه، پيرامون پيشينه و سير بحث با بياني ديگر، اين‌گونه می‌نگارد:

روايت ها همگی پيرامون «اعتبار اتّحاد أفق» ساكت‌اند و حتّی در روايت ضعيفی هم وارد نشده است.

در كتاب های علمای پيشين ما، تعرّضی برای حكم «اعتبار اتّحاد أفق و عدم آن» ديده نشده است، بله از شيخ طوسی) در «المبسوط» قول به اعتبار اتّحاد أفق حكايت شده است. در نتيجه، مسئله در گفته های بيشتر پيشينيان با سكوت برگزار شده و تنها در ميان علمای متأخّر ما، معركه‌ی آراء گرديده است و در ميان آنان قول به اعتبار اتّحاد أفق معروف می‌باشد.⁽¹⁾

واقعیّت چیست؟

حق آن است که واقعیّت و حقیقت مسئله، یعنی حکم رؤیت هلال در بلاد بسیار دور و حتّی پاسخ‌گویی به آن هم در بین أدلّه مطرح بوده و آنچه مطرح نبوده است، اصطلاحِ «اعتبار اتّحاد أفق و عدم آن» یا «چگونگی حکم بلاد متقاربه و متباعده» در میان متقدّمان شیعه می‌باشد.

همان‌گونه که در عنوانِ «واقعیّت علمی و طبیعی کره‌ی ماه (شناخت ماه)» گفته شد، تقویم قمری و وقت‌شناسی با آن در مسافرت ها و رفت‌و‌آمدها، مورد گفت‌و‌گو بوده است و مسئله ای بین‌المللی و مطرح در میان أقطار عالم و أقالیم به شمار می‌آمده و خاصّ یک شهر یا چند شهر نزدیک به یکدیگر (بلاد متقاربه) نبوده است. به گواهی تاریخ، ملل و دول و أدیان پیش از اسلام، تلاش های مستمری وجود داشته که هلال از راه محاسبه و دیگر تدابیر، قابل استفاده‌ی یکسان برای همه‌ی جهانیان باشد و منطقه ای و قومی نباشد و به طور کلّی از طریق نخستین رؤیت

در هر جا یا از راه محاسبه، به آن پوشش جهانی می‌داده‌اند. در نتیجه آنچه بسیاری از فقها باور دارند که به علّت کندی حمل و نقل مردم در گذشته و عدم اطّلاع از رؤیت در دیگر آفاق، همه به أفق محلّ خویش می‌نگریسته‌اند، با واقعیّت های تاریخی سازگاری ندارد. تردّد أنبوه قوافل، سفرا و پیک های ناقل أخبار هلال و تحوّلات به أقصی بلاد نیز، گواه دیگری بر این مدّعا می‌باشد. به گفتاری دیگر، همه می‌دانستند که هلال در جاهایی زودتر طلوع می‌کند و در جاهایی دیرتر و در پی آن، به دنبال سامان اوقات و مواعید خویش با نخستین رؤیت در هر مکان یا محاسبه بوده‌اند.

شارع مقدّس نیز همین وضعیّت را تقریر نموده و به رسمیّت شناخته است:

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ⁽¹⁾<بنابراین هر‌گاه شارع مقدّس دیدگاهی متفاوت با پذیرش و مقبولیّت اجتماعی در این أمر مهم داشت و نسبت به بلاد متباعده و اتّحاد أفق، از پنداشتی متفاوت برخوردار بود، اعلام می‌فرمود و صرف عدم بیان شارع، از موافقت او حکایت دارد.

چندین آیه و حدیث، واقعیّت طبیعی و عرفی هلال رایج میان مردم را به شرحی که گفته شد، تأیید می‌نماید. حدیث هایی نیز که در آن ها از حکم هلال در شهرهای دور و نزدیک با یکدیگر پرسیده شده و پاسخ داده شده است، بسیار می‌باشد که از جمله‌ی آن ها روایت کُریب است که خواهد آمد.

حدیث کُریب، گواه آن است که این مسئله در نخستین أدوار فقه که زمان ابن‌عبّاس می‌باشد نیز مطرح بوده است. ابن‌عباس علم فقه و تفسیر را از امیرالمؤمنین (علیه السلام) دریافت می‌نموده است.

قابل ذكر است كه فقهاي اهل‌سنّت كه پيش از شيخ طوسي) می‌زيسته‌اند، همين مسئله را همانند فقهاي شيعه كه پس ازشيخ می‌زيسته‌اند به تفصيل

متعرّض شده‌اند بدين شرح:

«إذا ثبت رؤية الهلال بقطر من الأقطار وجب الصوم على سائر الأقطار، لا فرق بين القريب من جهة الثبوت و البعيد. إذا بلغهم من طريق موجب للصوم. و لا عبرة باختلاف مطلع الهلال مطلقا، عند ثلاثة من الأئمة و خالف الشافعية... [قال بالهامش] الشافعیّه - قالوا: إذا ثبتت رؤية الهلال في جهة وجب على أهل الجهة القريبة منها من كلّ ناحية أن يصوموا بناءً على هذا للثبوت، و القرب يحصل باتّحاد المطلع بأن يكون بينهما أقلّ من أربعة و عشرين فرسخاً تحديداً. أمّا أهل الجهة البعيدة، فلا يجب عليهم الصوم بهذه الرؤية لاختلاف المطلع.»⁽¹⁾از این‌رو، نمی‌توان شیخ طوسی) را نخستین کسی دانست که تقارب میان بلدین را شرط نموده است.

با توجّه به اين گفته كه در عصر معصومان( و تا زمان شيخ طوسي) (م 460 ق) یعنی حدود پانصد سال، هيچ كس از متقدّمان ميان بلاد قريبه و بعيده فرقي ننهاده است، چگونه بايد مسئله را تحليل نمود؟

می‌توان گفت: از آنجا كه متقدّمان مقیّد بوده‌اند بر گفتار معصومان( چيزي نيفزايند و هر مسئله را با بيان معصومان( پاسخ دهند، از طرح اين مسائل خودداري می‌نموده‌اند، گرچه در عصر آنان، همين فروع از ناحيه‌ی

فقهاي اهل‌تسنّن مطرح بوده است و از آنجا كه شيخ طوسي) به طرح ديدگاه هاي اهل تسنّن و مقايسه‌ی فقه آنان با فقه شيعه می‌پرداخته است، اين مسائل نخستين‌بار توسّط ايشان مطرح گرديده است. به گفتاری دیگر، متقدّمان، این‌گونه اجتهادها، توجیه ها و استدلال ها را منافی با مکتب اهل‌بیت( می‌دانسته‌اند و به آنچه از آیات و أحادیث می‌فهمیدند، بسنده می‌نمودند و بالأخره آیا مسکوت‌بودن مسئله‌ی حکم آفاق عدیده در میان متقدّمان شیعه، بهترین دلیل بر عدم اعتبار وحدت أفق نزد آنان نیست؟ برخی قول به عدم اشتراط وحدت در أفق را حمل بر تقیّه دانسته و آن را موافق با عامّه می‌شمارند.

موافقت با عامّه در دو حدیث متعارض می‌باشد و در این مورد، تعارض وجود ندارد و حتّی حدیث ضعیفی هم در تأیید قول به اشتراط وحدت أفق وجود ندارد و أحادیث رؤیت از زمان رسول اکرم به بعد، متواتر عندالفریقین است. از طرفی در میان اهل‌سنّت نیز برای هر دو قول، قائلانی وجود دارد. اعتقادهای ویژه در أمر هلال، خلاف ظهورات أدلّه و جایگاه طبیعی أهلّه است.اگر هر چیز را همان‌طور که هست و واقعیّت دارد بشناسیم و به مقتضای طبیعی آن عمل کنیم، نه خلاف شرع است و نه با شیوه‌ی مردم تعارضی دارد، بلکه اگر این‌گونه نباشد، کاری بی‌دلیل و خلاف اصل می‌باشد. مخالفت با حقایق طبیعی و راه مغایر با آن ها رفتن، مانند مخالفت با جدول ریاضی و قواعد هندسی است.

شاید مخالفت با عامّه، دلیل غمض عین از این همه أدلّه‌ی واضحه است!

بلاد متّحدالأفق و مختلف‌الأفق كدام‌اند؟

براي شهرهاي دور و نزديك، كمتر ملاك ذكر می‌شود، بلكه بيشتر به بياني كلّي اكتفا می‌گردد:

شهرهايي كه طلوع، زوال و غروب در آن ها همزمان يا نزديك باشد را «بلاد

متقاربه» و «متّحدالأفق» نامند و اگر در طلوع و غروب خورشيد اختلاف داشته باشند، «بلاد متباعده» و «مختلف‌الأفق» بر آن ها اطلاق می‌نمايند.⁽¹⁾به بياني ديگر، دو شهري هم أفق‌اند كه اگر در يكي از آن ها هلال ديده شود، در ديگري هم رؤيت شود و به عكس. اين ملاك را فقهاي شيعه و سنّي هر دو پذيرفته‌اند. به تعبيرديگر، هرگاه مدّت زمان ماندگاري هلال در بالاي أفق شهرها، برابر (مثلاً پنج دقيقه) يا با كمي اختلاف همراه باشد، اين شهرها را «شهرهاي متّحد در أفق» نامند.

شيخ طوسي) در گفتاری متفاوت،⁽²⁾

شهرهایی را به یکدیگر نزديك می‌دانند كه عرض آن ها يكي باشد، ولي شهرهايي كه عرض آن ها يكي نيست را شهرهاي دور به‌شمار می‌آورند.

به گفته‌ی علّامه) گروهي از آنان [شافعيان] همان ميزاني را كه ما پذيرفته‌ایم،پذيرفته‌اند: هرجا در طلوع خورشيد اختلاف داشته باشند مانند حجاز و عراق، «شهرهاي دور» بشمارند و هرجا از جهت طلوع خورشيد با هم متّحد باشند، مثل بغداد و كوفه، «شهرهاي نزديك.»⁽³⁾

دلايل فقهايي‌كه نخستین طلوع هلال را دلیل آغاز ماه درکلّ جهان می‌دانند

پيرامون اعتبار نخستين رؤيت هلال براي همگان و در همه جا، در جاهايي از كتاب به تفصيل گفت‌وگو شد. اكنون به دلايل فقها در اين زمينه خواهيم پرداخت:

علّامه حلّی)

رؤیت هلال برای بلاد بعیده نیز همانند بلاد قریبه است و این مقتضای جمع میان خبرهایی می‌باشد که از یک‌سو بر لزوم رؤیت در حکم به دخول

ماه دلالت دارند و از سوی دیگر بر لزوم قضا بعد از ثبوت رؤیت در بلاد بعیده.⁽¹⁾

آية اللّه خويي)

آية اللّه خويي) ديدگاه كساني را كه اتّحاد أفق را همانند خود ايشان معتبر ندانسته و معتقد به كفايت رؤيت در يك شهر براي همه‌ی شهرها می‌باشند، به شرح زير بيان می‌نمايند:

... لكن جماعتي از علما و محقّقان با آنان مخالفت نموده و قول به «عدم اعتبار اتّحاد» را برگزيده‌اند و گفته‌اند كه رؤيت در شهر واحد، براي ثبوت هلال در شهرهاي ديگر كافي است، گرچه أفق آن ها مختلف باشد.

علّامه در «تذكره» همين قول را از برخي از علماي ما نقل نموده و در «منتهي» صريحاً برگزيده است و شهيد اوّل در «دروس» آن رااحتمال داده و محدّث كاشاني صريحاً در «وافي» و صاحب حدائق در «حدايق»، برگزيده است.

صاحب جواهر در «جواهرش» و نراقي در «المستند» و سيد ابوتراب خوانساري در «شرح نجاة العباد» و سيّد حكيم در «مستمسك» به آن ميل نموده است. اين گفته، يعني كفايت رؤيت در شهري براي ثبوت هلال در شهري ديگر، با اختلاف أفق آن ها، اظهر است.

سپس آية اللّه خويي) براي گفته‌ی خويش، به وضعيّت طبيعي قمر و چند حديث استناد می‌نمايد.⁽²⁾

مولی احمد نراقي)

مولی احمد نراقي) در تثبيت اين ديدگاه اين‌گونه می‌نگارند:

حق در مسئله اين است كه خبير، جز پذيرش اين نكته چاره‌ای ندارد:

رؤيت هلال در شهري، براي ديگر شهرها كفايت می‌كند، چه دور، چه نزديك؛ زيرا گوناگوني حكم در دو شهر، بستگي به اين دارد كه علم به دو أمر پيدا شود كه نمی‌شود:

راهي براي پذيرش اين نظرنيست، زيرا دليلي ندارد كه وجود ماه در شهري، براي ديگر شهرها كافي نباشد.

اين نيز معلوم نيست؛ زيرا اختلاف طول و عرض جغرافيايي اقتضامی‌كند در شهري ماه ديده شود و در شهري نه. اگر واقعاً چنين باشد كه در يكي ماه وجود داشته باشد و در ديگري نه، دليلي نداريم، زيرا چه بسا، هلال، پيش از غروب آفتاب از محاق بيرون آمده باشد.⁽¹⁾

محدّث كاشاني)

ظاهراً فرقي نيست شهري كه ديدن ماه در آن شهادت داده شده، از شهرهاي نزديك آن شهر باشد يا از شهرهاي دور؛ زيرا اوّلاً: حكم روزه بر مبناي ديدن ماه است نه بر امكان ديدن ماه، ثانياً: نزديكي و دوري، نزد عموم مردم قانون خاصّي ندارد، ثالثاً: لفظ «رؤيت» اطلاق دارد؛ بنابراين آنچه ميان فقهاي متأخّر ما مشهور شده است كه بين شهرهاي دور و نزديك فرق است، اجتهاد ايشان است و وجهی ندارد.⁽²⁾

فرقی که فقهای متأخّر میان بلاد قریبه و بعیده نهاده‌اند و آن‌گاه در تفسیر

قرب و بعد اختلاف نموده‌اند، این ها همه از روی اجتهاد است و دلیلی برای آن نیست.سیّد ابوتراب خوانساری)

قول به اتّحاد آفاق در حکم برای حساب، أضبط، از تشویش دورتر و مبدأ آغاز ماه در همه‌ی مناطق خواهد بود. شارع در موضوع این حکم تصرّفی ننموده است، بلکه از قدیم تاکنون عبارت بوده است از صرف تحقّق رؤیت که برای همه‌ی مناطق کافی است.⁽¹⁾

بالأخره محقّق خوانساري)، براي عدم اعتبار اتّحاد أفق، گوينده‌ی شناخته شده‌ای از شيعه را باور ندارد.⁽²⁾

دیدگاهی دیگر

هر‌گاه مولایی أمر کند کاری در وقت خاصّی انجام گردد، مکلّف موظّف است أمر مولا را به مجرّد آنکه علم به آن وقت پیدا نمود، انجام دهد، وگرنه نافرمان به حساب خواهد آمد و عذری از او پذیرفته نخواهد شد. همه‌ی واجبات وقتیّه چنین‌اند.

واجب ها و أموری که متوقّف بر أهلّه شده‌اند نیز همین‌گونه‌اند؛ یعنی از هر راهی که علم به طلوع نخستین هلال حاصل شود، بر همه‌ی مکلّفان واجب است ترتیب اثر دهند؛ چون این گفته که هر کسی باید هلال را در أفق محلّ سکونت خود ببیند و نیز علم به وجود هلال در أفق، باید از راه چشم غیرمسلّح و غیرمحاسبه‌ی یقینیه باشد، معتبر نیست. ناگفته نماند که نادیده گرفتن علمِ حاصل از هر راه ممکن، بیرون از ملاک شارع در واجبات وقتیه است و پذیرفته نیست. به بیان دیگر، نقض غرض شارع خواهد بود؛ چون شارع از طرفی واجب را منوط به حصول وقت نموده و از طرفی با علم به حصول وقت،

آن را مردود می‌شمارد، البتّه نباید اصل در حجیّت علم به واجبات وقتیه را نادیده گرفت و این نکته ای است که هرگز از دید شارع مردود نمی‌باشد.

در واجبات وقتیّه، طرق و أسباب همچون شهادت و رؤیت، وسیله‌اند نه ملاک؛ملاک، تنها صِرف حصول وقت در أهلّه می‌باشد. همچینن رؤیت طریق است، ولی ملاک، وجود هلال در أفق می‌باشد.

هنگامی‌که علم به طلوع هلال در دیگر آفاق داشته باشیم، ولی به جهت عدم رؤیت در محلّ سکونت خویش به آن ترتیب اثر ندهیم، خلاف احتیاط و ترک طاعات است، با احتمال و دلیلی که مأثور نیست و فرضی خودساخته است و از سویی، افزودن روزی دیگر به ماه مبارک رمضان بوده⁽¹⁾و مخدوش نمودن محاسبات و مواعید مردم می‌باشد.

دلايل فقهايي كه نخستین رؤیت را برای دیگر آفاق، کافی نمی‌دانند

همان‌گونه كه در مباحث قبلی گذشت، ترديدي نيست كه اگر با نگرش علمي به ماه نگريسته شود، شناخت درستي از آن خواهيم داشت و تفسير و تحليل أدلّه و احكام مترتّب بر هلال نيز متفاوت خواهد شد؛ از جمله اينكه ترتيب أثر نسبت به آفاق عديده را بي‌وجه و به دور از واقعيّت خواهيم دانست.

دلايل فقهايي كه اتّحاد أفق را باور دارند، بدين شرح است:

1. دليل انصراف

روايت هاي بسياري گوياي اين است كه با رؤيت هلال ماه مبارك رمضان، روزه واجب و با رؤيت هلال ماه شوّال، روزه‌داري حرام است.

مشهور ميان فقهاي شيعه اين است كه اين أدلّه پيرامون جواز ترتيب‌اثر نسبت به رؤيت هلال در همان شهر انصراف داشته و شامل شهرهاي ديگر كه هلال در آن ها رؤيت نشده است، نمی‌شود.

در توجيه سخن مشهور، چنين می‌توان گفت:

«سيره‌ی مسلمانان آن بوده كه يا خودِ اهل شهر، هلال را می‌ديده‌اند يا از شهرهايهم‌جوار به واسطه‌ی «شياع» يا «بيّنه» از وجود هلال مطّلع می‌شده‌اند و اين روند با توجّه به كندي مسافرت در آن زمان ها نشان‌گر آن می‌باشد كه رؤيت هلال در شهرها و اطّلاع به ديگر شهرها، تنها در شهرهاي نزديك به یکدیگر امكان‌پذير بوده است، نه شهرهاي دور.»⁽¹⁾

با توجّه به اين سيره، آنچه به ذهن تبادر می‌نمايد اين است كه تعليق حكم وجوب صوم و فطر بر رؤيت، ويژه‌ی ساكنان شهر محلّ رؤيت خواهد بود نه شهرهاي ديگر.

شيخ اعظم انصاري) در اين زمينه چنين می‌نگارند:

به حكم غلبه، روايات، شهرهاي نزديك را شامل می‌شوند. علاوه، روايات، چنان كه از ظاهرآن ها برمی‌آيد، در مقام بيان «يوم الشّك» از رمضان هستند، نه در مقام بيان كاشف، و نه اینکه آغاز ماه، به مجرد ديدن هلال دريكي ازشهرها، هرچند بسيار دور، حاصل می‌شود. پس همان طوركه اين روايات، درمقام بيان شروط معتبر در بيّنه نيستند و اطلاق ندارند، همچنین، دلالتي ندارند به شرايط معتبردرشهرها ازجهت دوري و نزديكي. بلكه روايات در مقام تبيين تكليف يوم الشّك اند، پس از فرض ثبوت كاشف.⁽²⁾

دلیل انصراف با تعبیر دیگری نیز ذکر شده است:

«أدلّه‌ی رؤیت، منصرف به شهرهایی است که در یک یا دو روز قابل پیمودن است و این، از محدوده‌ی یک أفق بیرون نمی‌شود.»⁽³⁾

ردّ دليل إنصراف

استثنا نمودن مكلّفان از أحكام مترتّب بر هلال در شهرهاي دور كه هلال

در آن ها رؤيت نشده است، نيازمند دليلي قاطع است كه در اين‌جا منتفي می‌باشد. به بياني ديگر، دليلينيست كه رؤيت در شهري براي ديگر شهرها كافي نباشد، البتّه بر خلاف آن، حديث هاي قاطعي هست كه شهادت عدلين يا شهادت قافله‌ها از راه هاي دور را نافذ دانسته و روز اوّل يا آخر ماه را بر حسب شهادت آنان مقرّر می‌دارد (مجرّد الرّؤية و صرف الرّؤية)، نه بر حسب هلال رؤيت شده در محل؛ حتّي اگر بر اين اساس روزه‌ای فوت شده باشد، حكم به قضاي آن می‌نمايد؛ بنابراين حكم به رؤيت هلال، در گذشته نيز خاصّ شهرهاي نزديك نبوده است. در نتيجه نه چنين سيره‌ای بوده و نه تبادر و قدر متيقّني در ميان می‌باشد.

گفتن دارد كه مسافت ها در مقايسه با اين زمان گرچه به كندي انجام می‌گرفته است، ولي ارتباط ميان ملل و دول توّسط قافله ها و رسولان، محدودیتی نداشته و از طلوع هلال حتّي در دورترين نواحي و آفاق، مطّلع می‌شده‌اند و نخستين رؤيت، مبنا و ملاك براي همه‌ی جهانيان بوده است. ناگفته نماند كه در گذشته نيز از رؤيت در شهرهاي بسيار دور سؤال می‌شده است و رفت‌وآمد در شهرهاي بسيار دور، ويژه‌ی اين زمان نيست؛ از اين‌رو، هيچ حصر، دليل و زمينه‌ای براي حصر بلاد در بلاد قريبه نيست و ادّعاي حصر بلاد در بلاد قريبه، مانند ادّعايي است كه می‌گويد: گفته هاي پيامبر خاصّ مشافهين بوده است و براي عموم مردم و نسل هاي بعد نمی‌شود! به گفتاری دیگر، حجیّت أدلّه در بلاد قریبه محرز است، ولی حصر این أدلّه در بلاد قریبه و نفی دیگر بلاد، بدون دلیل می‌باشد.

از سويي ديگر، به نظر فقها، طلوع هلال در شهرهاي غربي به دليل طلوع آن در شهرهاي شرقي، قطعي و يقيني است، با آنکه فاصله بسیار می‌باشد؛ بنابراين، دعوي انصراف أدلّه و الفاظ رؤيت به شهرهاي نزديك كه عمده‌ترين دليل در اين زمينه است، خلاف يقين و واقعيّت می‌باشد. از سويي، براي شهرهاي دور و نزديك، ضابطه‌ی خاصّي نه در شرع تعيين شده است و نه در ميان مردم و اين اصطلاح از مجعولات غيرمستند است. به سخني ديگر،

الفاظ رؤيت با تواتر لفظي و معنوي آن ها مطلق می‌باشد و قرب و بعد آفاق هم نه براي مردم منضبط و محدود می‌باشد و نه در أدلّه از آن هاذكري به ميان آمده است. لازم به ذکر است كه در جايي می‌توان مدّعي انصراف شد كه همگان به دليل التزام و فحواي كلام، به‌گونه‌ای قاطع ظهور كلام در چيزي را بيابند كه بي‌ترديد در اين‌جا چنين نمی‌باشد. از جهتی، اثبات شيء نفي ما عدا نمی‌كند. همچنین قابل توجّه است كه أحكام مترتّب بر هلال، در ميان دول و ملل و نيز شرع مقدّس بسيار بوده و منحصر در صوم و فطر نيست.

شايد بتوان گفت احكام، با توجّه به شرايط و وضعيّت آن زمان بوده است و نسبت به زمان حاضر که از طلوع هلال در دورترین مناطق به سادگی می‌توان مطّلع شد، ساكت بوده و نظري ندارند. به بياني دیگر، اين مسئله از مسائل «مستحدثه» است.

واقعيّت طبيعي ماه و هلال هم به شرحي كه گذشت، واقعيّت و اصالتي براي آفاق دور و نزدیک نمی‌شناسد و بلکه اصالت از آن، اعتباربخشیدن به نخستین طلوع هلال برای کلّ جهان است؛ بنابراين، با توجّه به واقعيّت طبيعي ماه و هلال و ديگر دلايل، باورداشتن آفاق عديده، ناموجّه و بي‌اعتبار خواهد بود. نتیجه آنکه وقتی مردم از معصومان( حکم صوم و فطر در أقطار مختلف جهان را می‌پرسند، در پاسخ این سؤال ها در حقیقت، چنین مفهومی بیان می‌گردد: «هر کس در هرجا هلال را رؤیت نمود، حکم صوم و فطر، بر آن مترتّب خواهد شد و مشروط به هیچ شرطی نیست.» مضافاً بر اینکه نفس اطلاق هم حجیّت دارد. گفتن دارد که أحادیث متواتر نسبت به دو نکته تأکید دارد: 1. حکم به صوم و فطر باید بر مبنای یقین به طلوع هلال از راه رؤیت باشد؛ 2. هر راهی که مفید ظن و شک باشد، مردود می‌باشد.

«لَيْسَ الرُّؤْيَةُ أَنْ يَرَاهُ وَاحِدٌ وَ لَا اثْنَانِ وَ لَا خَمْسُونَ»⁽¹⁾

«إِنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ فَرِيضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ فَلَا تُؤَدُّوا بِالتَّظَنِّي»⁽²⁾

«إِذَا رَآهُ وَاحِدٌ رَآهُ عَشَرَةُ آلَافٍ»⁽¹⁾

«وَ إِيَّاكَ وَ الشَّكَ وَ الظَّنَ»⁽²⁾

«لَيْسَ عَلَى أَهْلِ الْقِبْلَةِ إِلَّا الرُّؤْيَةُ وَ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِلَّا الرُّؤْيَةُ»⁽³⁾

و ...

إنصراف، واقعيّت خارجي ندارد؛ چون أدلّه‌ی رؤيت، از یک‌سو گوياي آن است كه هرچه در آن شكّ و ظن باشد، معتبر نيست و از سویی در پاسخ به سؤال هاي جايگزين براي رؤيت، از جمله قول منجّمان، تنها و تنها به رؤيت و به عبارتي به نخستين رؤيت توجّه می‌دادند و هيچ‌چيز را در حد و رتبه و جايگزين آن نمی‌دانسته‌اند؛ در نتيجه براي حجيّت رؤيت هيچ حدّ و مرزي از جمله دوربودن يا نزديك‌بودن را نمی‌پذيرند. به گفتاري ديگر، در موارد بسیار، هرگاه از معصوم (علیه السلام) پيرامون حكم رؤيت در بلاد دور و نزديك سؤال می‌نمودند، می‌فرمودند: ميزان رؤيت است؛ يعني رؤيت، مشترك براي أهل زمین است و طبيعت رؤيت هلال مراد می‌باشد و نمی‌فرمودند رؤيت بعيده ملاك نيست.

دعوی انصراف اگر در برخی از أخبار قابل قبول باشد، قطعاً در برخی دیگر چنین نیست؛ زیرا این دسته از أخبار، پیرامون حجیّت خبر رؤیت توسّط قوافل از بلاد بعیده می‌باشد. از طرفی خبر از رؤیت، گاه توسّط یک قافله نیست، بلکه می‌تواند توسّط قوافل مختلف و در تلاقی بین قوافل و تبادل اطّلاعات باشد که در این صورت، زمان خبررسانی را کاهش داده و استبعاد برطرف می‌گردد.

معنای انصراف، عدم اشتراک اهالی بعیده در تکلیف است و حال آنکه معصومان(، احکام را برای همگان، حتّی ساکنانِ در بلاد بعیده فرموده‌اند و دلیلی برای اختصاص، نه صراحتاً و نه ظاهراً نیست.

گفتنی است که خطابات شرعی وقتی به عرف القا می‌شوند، عرف از

آن ها طریق وکشف برای همگان را می‌فهمد. این ظهور عرفی، یکی از أصول و مسلّمات فقه می‌باشد.

اگر در سرزمینی هلال رؤیت شد و سپس خبر رسید که در جایی دیگر زودتر هلال رؤیت شده است، مردم هلالی را که زودتر دیده شده است معتبر می‌دانند؛ چون، ماه یک پدیده‌ی جهانی است و اقلیمی و کشوری نمی‌باشد.

سخن درست آن است كه خطاب «صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَ أَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ»⁽¹⁾خطابي عام براي همه‌ی أمّت و مکلّفان در سراسر جهان است و تمام ملاك، هلال می‌باشد.

نکته‌ی قابل توجّه در این عرصه، آن است که از يك طرف به انصراف در أدلّه تمسّك می‌شود و چشم غيرمسلّح و ديگر طرق علمي كشف هلال ردّ می‌شود و از سويي ديگر، شهرهاي متّحد در أفق و شهرهايي كه پس از شهرهاي مشرقي می‌باشند، گرچه بلاد بعیده به شمار آیند، در حكم شهري به شمار می‌آيند كه هلال در آن رؤيت شده است!

2. اجماع و شهرت

برخي اجماع و شهرتي كه ميان فقهاي شيعه تا زمان علّامه در اين مسئله وجود داشته را دليل اعتبار اتّحاد أفق می‌دانند. بالأخره قدر متيقّن از ثبوت هلال، ترتّب احكام آن بر شهر محلّ رؤيت و شهرهاي مجاور است.

در میان فقهای شیعه تا قبل از شیخ طوسی) سخنی از تفصیل میان بلاد قریبه و بعیده نیست و اجماع و شهرتی هم که حتّی حدیث ضعیفی در تأیید آن نیست و أدلّه‌ی بر خلاف آن، بسیار است، اعتبار و حجیّت ندارد.

از سویی دیگر، اجماع ادّعا شده، محصّل آن معلوم نیست و منقول آن هم مفید نمی‌باشد. فرض اجماع و شهرتي كه حتّي روايت ضعيفي در تأييد آن نبوده و بلكهأدلّه‌ی بسيار به شرحي كه گذشت و نيزخواهد آمد، خلاف آن باشد، از اعتبار و حجيّت برخوردار نخواهد بود و بلکه اصالت از آن،

اعتباربخشیدن به نخستین طلوع هلال برای کلّ جهان است.

3. قياس ماه با خورشيد

عمده‌ترين دليلي كه در كنار دليل انصراف از آن گفت‌وگو می‌شود، قياس ماه با خورشيد است. با امعان نظر در عنوانِ «واقعيّت طبيعي و تكويني گردش ماه و چگونگي آغاز آن»، شبهه‌ای برجاي نمی‌ماند كه قياس ماه با خورشيد در داشتن «مشارق» و «مغارب» با نگاه واقع‌بينانه و از ديدگاه كارشناسان و خبرگان، به كلّي مردود است. گفتني است كه زيربنا و ساختار بسياري از فتاوي و ديد‌گاه ها را «قياس ماه با خورشيد» تشكيل می‌دهد.

تحليل قياس ماه با خورشيد به شرح زير است:

همين وضعيّت براي هلال و خروج آن از محاق نيز وجود دارد؛ زيرا خروج ماه از محاق برحسب اختلاف أفق ها متفاوت است؛ چه بسا ماه از مكاني خارج شود و بخش كوچكي از چهره‌ی روشن آن ديده شود، ولي در مكاني ديگر چنين نباشد. اين موضوع زماني كه بدانيم ماه از سمت مشرق به سوي مغرب حركت می‌كند، وضوح بيشتري می‌يابد. بنابراين اگر ماه در شهري ديده شود، معلوم می‌شود كه ماه درآن وقت از تحت‌الشّعاع خارج شده است؛ امّا اين دليل نمی‌شود كه ماه در شهري كه در شرق آن سرزمين قرار دارد نيز از تحت‌الشّعاع خارج شده باشد؛ زيرا شايد ماه [در وقت غروب خورشيد از اين شهر] در محاق باشد.⁽¹⁾

قياس هلال ماه به طلوع و غروب خورشيد، از دلايل مهمّ قول مشهور است.

در تأييد قول مشهور، می‌توان حديث ابوأسامه را به اين شرح برشمرد:

ابوأسامه می‌گويد: هنگامی‌كه مردم مشغولِ گذاردن نماز مغرب بودند، بر كوه ابوقبيس بالا رفتم. چون به بالاي كوه رسيدم، ديدم خورشيد هنوز غروب نكرده، بلكه در پشت كوه، از نظر مردم پنهان مانده است. اين جريان را به عرض امام صادق (علیه السلام) رساندم.

امام (علیه السلام) فرمودند:

«وَ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ؟ بِئْسَ مَا صَنَعْتَ، إِنَّمَا تُصَلِّيهَا إِذَا لَمْ تَرَهَا خَلْفَ جَبَلٍ، غَابَتْ أَوْ غَارَتْ مَا لَمْ يُجَلِّلْهَا سَحَابٌ أَوْ ظُلَمٌ تُظِلُّهَا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ مَشْرِقُكَ وَمَغْرِبُكَ وَ لَيْسَ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَبْحَثُوا»⁽²⁾

ردّ استدلال قياس ماه با خورشيد

كسي كه واقعيّت طبيعي و تكويني ماه را بشناسد، خواهد پذيرفت كه ماه در هر ماه يك طلوع پس از حالت محاق دارد و هنگام طلوع، در همه‌ی نیم‌کره قابل رؤيت خواهد بود و تنها، موانع ممكن است از رؤيت آن جلوگيري نمايد. ديگر اینکه آغازين طلوع آن به صورت «هلال»، محور محاسبات و مواقيت و ملاك احكام مترتّب بر هلال قرار گرفته است. نیم‌کره‌ی ديگر نيز آن‌به‌آن و پس ازغروب هر منطقه، در معرض تابش هلال قرار خواهدگرفت. به گفتاري ديگر، نخستين رؤيت و نه حالت وجود ماه در محاق، ملاك وجوب صوم و ديگر احكام مترتّب بر هلال است و رؤيت در روزهاي ديگر أحكام خاصّي ندارد، ولي خورشيد در همه‌ی روزها ملاك آغاز يا انجام صلوات خواهد بود.

آغاز ماه با نخستین رؤیت در هر گوشه ای از جهان آغاز خواهد شد، در نتیجه جاهایی که در شرق آن أفق قرار داشته‌اند، تا هنگام رؤیت، محکوم به اوّل ماه نخواهند بود.

زمين به خاطر وضعيّت كُرويش دائماً نيمی از آن روشن و نيمه‌ی ديگر تاريك است و چون زمين دائماً در برابر خورشيد به دور خويش می‌چرخد، خورشيد در جايي طلوع و در جاي ديگر غروب خواهد نمود، ولي ماه در روزها به‌طور عمده به دليل تابش خورشيد و نيز در حالت محاق، نمی‌تواند بر زمين بتابد. بنابراين نه واقعيّت تكويني اين دو با یکدیگر قابل قياس است و نه شرعاً قياس يكي برديگري جايز می‌باشد. می‌توان گفت: نور هلال نیز پس از طلوع، مانند خورشید بر کلّ نیم‌کره خواهد تابید و نیم‌کره‌ی دیگر نیز آن‌به‌آن در معرض تابش نور ماه قرار خواهند گرفت. در نتیجه، ماه در جاییطلوع و در جای دیگر غروب خواهد نمود.

حديث یاد شده هم در صدد اثبات مشرق و مغرب براي وقت هاي نماز است و از حكم هلال و روزه در اين حديث سخني در ميان نيست؛ زيرا وقت هاي نماز، به طلوع و غروب و زوال خورشيد بستگي دارد، ولي حكم روزه، شمارش روزه ها و بسياري ديگر از احكام، به ظهور و طلوع ماه بستگي

دارد و اين دو، ربطي به یکدیگر ندارند و حكم يكي را بر ديگري حمل نمودن، قياس و بدعت است و افترای بر شارع می‌باشد. در شريعت اسلام، نمی‌توان حكم موضوعي را بي‌دليل برموضوع ديگر حمل نمود.

مقایسه‌ی ماه با خورشید، به صورت زیر می‌تواند صحیح باشد:

«خورشید در هر آنی بر نیم‌کره می‌تابد و با تابش آن، احکام خاصّی بر آن مترتّب می‌گردد؛ ماه نیز پس از خروج از محاق، بر نیم‌کره می‌درخشد و در نتیجه احکام خاصّی بر آن مترتّب خواهد شد. به بیانی دیگر، صلوات یومیّه در هر روز به نصّ شارع متوقّف بر اوقات خاصّی می‌باشد، ولی اعمال متوقّف بر هلال، فقط متوقّف بر اوّل ماه یعنی نخستین رؤیت در هر گوشه ای از جهان خواهد بود.»

مصاديقي كه براي قياس ذكر شده است، گواه خواهد بود.

ديدگاه آیت اللّه سيّد عبدالاعلي سبزواري)

«قياس طلوع و غروب خورشيد با حركت ماه، قياس مع الفارق است؛ زيرا اوّل ماه، با خروج آن از محاق و ظاهرشدن آن در أفق، در گستره‌ای وسيع، هماهنگ در عنوان شب، در همه‌ی شهرها تحقّق می‌يابد، به خلاف ظهر و غروب، كه در هر شهري نسبت به عرض و طول جغرافيايي آن، فرق می‌كنند. همه‌ی شهرها، در عنوان ظهر و غروب متّحد نيستند.»⁽¹⁾

گفتار آيت اللّه خويي)

«اين تصوّر باطل است و مرحله ها دور از واقع. بلكه اهل خبره، برخلاف آن اتّفاق دارند؛ از اين روي، هرچند مشهور، براي اثبات نظر خود، به آن استناد كرده‌اند، ولي هيچ‌گونه ارتباط و پيوندي بين طلوع و غروب خورشيد و حركت ماه نيست؛ زيرا كروي بودن زمين، سبب می‌گردد كه همواره نيمی از آن در برابر خورشيد قرار گيرد و

نيمه‌ی ديگر آن قرار نگيرد.»⁽¹⁾

4. صوم و فطر، مانند نمازها تابع أفق محل سکونت است

«رؤیت هلال در یک شهر برای شهر دیگر مفید و صادق نیست و در نتیجه نمی‌توان در شهری که هلال رؤیت نشده، إفطار نمود؛ چون بنابر اقتضای أدلّه، ماه در این شهر رؤیت نشده است. این مسئله همانند أوقات صلوات است؛ چون طلوع فجر در شهری مستلزم وجوب نماز فجر در شهری که فجر طلوع ننموده، نخواهد شد.»⁽²⁾

به بیانی دیگر، نمازهای یومیّه بایستی به أفق نمازگزار اقامه گردد. همچنین در هر ناحیه ای که کسوف واقع شود، فقط اهل همان ناحیه باید اقامه‌ی نماز آیات نمایند. رؤیت هلال در هر أفق هم برای ساکنان در همان أفق اعتبار و حجیّت خواهد داشت و نه برای دیگر آفاق.⁽³⁾

مقایسه‌ی حکم صلوات با حکم هلال

قیاس باطل است؛ زیرا این دو، در موضوع و حکم با یکدیگر متفاوت‌اند. نمازهای یومیّه و خسوف طبق نصّ، تابع مشرق و مغرب هر بلد است، ولی هلال، منصوص در بلد و أفق خاصّی نیست، بلکه نصوص و ظهورات أدلّه‌ی

رؤیت، گویای آن می‌باشد که نخستین رؤیت هلال، مواقیت للنّاس و دلیل آغاز ماه در کلّ جهان است و حصر و اختصاص هلال رؤیت شده به أفق محلّ رؤیت، بی‌دلیل می‌باشد. به بیانی دیگر، حدیث اسامه هم ربطی به اوّل ماه ندارد و چگونگی بیان آغاز ماه و اشتراط وحدت أفق یا عدم آن را متکفّل نمی‌باشد.

استبعاد هم دلیل شرعی نیست؛ آنچه مسلّم است أهلّه‌ی مواقیت، برای جهانیان است و صراحت و ظهور اوّلیّه‌ی أدلّه، حاکی از آن است که با صرف رؤیت، همه باید به احکام و توابع آن ملتزم باشند و اینکه جایی باید ملتزم باشند و جای دیگر نه، دلیلی برای آن نیست. از طرفی مابین این دو مکان نیز اماکن بسیاری هست که ممکن است هلال را ببینند؛ زیرا با طلوع هلال، کلّ نیم‌کره از نور آن بهره‌مند خواهد شد، جز هرجا که مانعی باشد.

5. کروی بودن و مسطّح بودن زمین

از جمله مسائلی که موجب اختلاف در حکم بلاد متباعده شده است، اختلاف در کروی‌بودن و مسطّح‌بودن زمین می‌باشد. فیض کاشانی بر این باور بود که زمین مسطّح است و کروی نیست و اصرار داشته است که در این زمینه، کتابی بنویسد.

برخی زمین را مسطّح می‌دانسته‌اند و در نتیجه بر این باور بوده‌اند که با طلوع هلال، نور آن به‌یکباره بر کلّ زمین می‌تابد و رؤیت هلال در یک‌جا، به معنای طلوع آن در کلّ جهان می‌باشد.جماعتی که کره‌ی زمین را کروی می‌دانند، باورشان این است که تابش هلال بر کره‌ی زمین یکسان و در یک زمان نیست، بنابراین، جایی که هلال رؤیت می‌شود و هر جا که با آن مکان هم أفق باشد، در احکام و آثار مترتّب بر هلال یکسان خواهند بود و هر جا که با محل رؤیت هلال هم أفق نباشد، مردم آنجا بایستی منتظر دیدن هلال در همان أفق باشند. شهرهای دور از محلّ رؤیت نیز باید منتظر رؤیت هلال در أفق خویش باشند.

فرازهای زیر در این عرصه قابل توجّه می‌باشد:

«اختلاف المطالع في الربع المسكون، إما لعدم كروية الأرض بل هي مسطحة، فلا تختلف المطالع حينئذ، و إما لكونه قدرا يسيرا لا اعتداد باختلافه بالنسبة إلى علو السماء»⁽¹⁾

«و لأنّ الأرض مسطّحة، فإذا رئي في بعض البلاد عرفنا أنّ المانع في‌غيره شي‌ء عارض، لأنّ الهلال ليس بمحل الرؤية» ⁽²⁾

«إن علم طلوعه في بعض الأصقاع، و عدم طلوعه في بعضها المتباعدة عنه لكريّة الأرض، لم يتساو حكماهما، أمّا بدون ذلك فالتساوي هو الحقّ»⁽³⁾

اگر طلوع هلال در جاهایی دانسته شود و در جاهای دور دیگر به دلیل کروی‌بودن زمین دانسته نشود، حکم این دو جا یکسان نیست، ولی اگردلیلش کروی بودن زمین نیست، تساوی حق است.»

در پاسخ به این باور باید گفت: با بیرون‌شدن هلال از تحت‌الشّعاع، کلِّ نیم‌کره می‌توانند آن را ببینند، جز به دلیل موانع و این أمری واقعی و وجدانی است که هیچ شهری در آن اختلاف ندارد؛ زیرا هلال نسبتی میان خورشید و ماه است، نه بین هلال وزمین؛ بنابراین اختلاف بقاع تأثیری در آن ندارد، در نتیجه با طلوع هلال، هلال بر همه‌جا خواهد تابید و مشارق و مغارب هیچ تأثیری در آن ندارند.

اختلاف در مشارق و مغارب که مباحث بسیاری را به دنبال داشته است، به دلیل بی‌اطّلاعی از چند و چون سیر قمر و طلوع و غروب آن بوده است و بی‌تردید امروز همه چیز روشن است و اختلاف در مشارق و مغارب، پسندیده و موجّه نیست؛ چون با طلوع هلال، نور آن بر کلّ نیم‌کره خواهد تابید، جز جایی که مانع باشد؛ نیم‌کره‌ی دیگر نیز از مناطق مغربیّه است. حاصل آنکه نیم‌کره در معرض تابش نور ماه است و نیم‌کره‌ی دیگر نیز از مناطق مغربیّه است و به اتّفاق فقها وجود هلال در مناطق مغربیّه قطعی می‌باشد. بالأخره باورداشتن اختلاف أفق، مغایرت با ضرورت فقه را به شرح زیر در پی خواهد داشت: رؤیت هلال ماه رمضان ممکن است در شهری روز شنبه، بیست و نهم، در شهری دیگر به دلیل ارتفاعات و موانع روز یک‌شنبه و در پاره ای از شهرها روز دوشنبه باشد. در این صورت ماه رمضان، هم تام به حساب می‌آید، هم ناقص و هم بیش از 30 روز و این به ضرورت فقه، جایز نیست.

راه حق و انصاف آن است كه از اجتهاد ها خودداري نموده و به آنچه نصّ و ظاهر دلالت دارد، بسنده كنيم و البته گفتني است كه بسياري از مباحث، ترديد در بديهيّات و تصرّف در ظواهر الفاظ است و محقّقاً فرق ميان بلاد قريبه و بعيده و تفسيرقرب و بعد، صرف اجتهاد بي‌دليل است و مورد رضایت شارع نمی‌باشد.

موارد نقض اعتبار اتّحاد أفق

در عنوانِ «لوازم اعتقاد به آفاق عدیده» خاطرنشان گردید که اعتبار اتّحاد أفق، مستلزم مواردی است که هیچ‌کس پذیرای آن نیست.

در موارد زير نیز نمی‌توان وحدت أفق را معتبر دانست، بلكه معتبر، رؤيت هلال در هر جا و براي همگان می‌باشد:

رؤيت، بر او واجب نيست؟ و اگر دونفر بودند؛ می‌توان گفت: نبايد شهادت بدهند و شهادت آن ها نافذ نيست؟!

«فَإِنْ شَهِدُوا أَنَّهُمْ رَأَوُا الْهِلَالَ قَبْلَ ذَلِكَ فَاقْضِ ذَلِكَ الْيَوْم»⁽¹⁾

همين مضمون در حديث هاي 9 و 13 همين باب از کتاب شریف وسائل‌الشّیعه، تكرار شده است.

«... إِلَّا أَنْ يُثْبِتَ شَاهِدَانِ عَدْلَانِ مِنْ جَمِيعِ أَهْلِ الصَّلَاةِ مَتَى كَانَ رَأْسُ الشَّهْرِ»⁽²⁾

«... لَا تَصُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ الَّذِي يُقْضَى إِلَّا أَنْ يَقْضِيَ أَهْلُ الْأَمْصَارِ فَإِنْ فَعَلُوا فَصُمْهُ»⁽³⁾

همچنین همين مضمون، در حديث 2 از همين باب و نيز در باب 5 حديث هاي 13، 17، 19، 20 و 21 آمده است.

حديث هاي متواتر ياد شده، ظاهر در عموم يا صراحت در آن دارند؛ «مِنْ جَمِيعِ أَهْلِ الصَّلَاةِ» و «أَهْلُ الْأَمْصَارِ» و دلالت روشن آن ها، با دعوي انصراف أدلّه‌ی رؤيت و بيّنه به شهرهاي نزديك، سازگاري ندارد.

آيا می‌توان گفت: در روزگار معصومان( هلال رؤيت شده در مدينه يا مكّه براي مسلمانان در كوفه، يمن و ايران حجّت نبوده و آنان موظّف بوده‌اند به رؤيت محلّ سكونت خويش عمل نمايند؟ آيا در تاريخ حتّي يك مورد از آن ذكري به ميان آمده است؟ آيا در روزگار معصومان( وضعيّت هلال و أحكام مترتّب بر آن، همانند زمان ما بوده است؟انگيزه‌ی اصلي سائلان در سؤال از شهرهاي بسيار دور از یکدیگر، همانند مكّه، يمن، شام، كوفه و... چيزي جز اين نبوده است كه آيا رؤيت هلال در يكي از اين شهرها، براي شهرهاي دور نيز معتبر است يا نه؟ و معصومان( نيز تأكيد داشته‌اند كه قُرب و بُعد شهرها، ملاك نيست و آنچه معتبر می‌باشد رؤيت يقيني هلال براي همگان در هر جايي است كه رؤيت شود.

كه هلال در آن رؤيت شده، نبايد نسبت به رؤيت هلال ترتيب‌اثر دهند و خود بایستی رؤیت هلال نمایند.

اميرالمؤمنين (علیه السلام) با صراحت بيان می‌دارند كه آشكارشدن ماه در شب دوّم رمضان يا پنهان ماندن آن در روز اوّل شوّال، بليّه‌ای زيان‌آور است.⁽²⁾

گفتني است كه اعتقاد به اختلاف أفق، در حقيقت به حساب آوردن دوّمين شب يا سوّمين شب به عنوان شب اوّل است و سه حديث گذشته، آشكارا آن را مردود می‌شمارد.

امام سجّاد (علیه السلام) می‌فرمایند:

«إِنَّی لا أصُوم يَوْمَ عَرَفَةَ وَ أَكْرَهُ أَنْ يَكُونَ يَوْمَ العِید»⁽¹⁾

ممکن است روز عرفه در واقع و حقیقت روز عید قربان باشد؛ از این‌رو، امام (علیه السلام) در این روز، روزه نمی‌گیرند، مباد آنکه واقع از دست برود.

در همه‌ی روايت هاي مربوط به رؤيت، ذكري از آفاق عديده در ميان نيست؛ چون در هر ماهي فقط يك ماه و يك هلال وجود دارد.

توجّه به حديث هاي زير، موارد بالا را ثابت می‌نمايد:

أَبُو عَلِيِّ بْنُ رَاشِدٍ قَالَ: كَتَبَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيُّ (علیه السلام) كِتَاباً وَ أَرَّخَهُ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِلَيْلَةٍ بَقِيَتْ مِنْ شَعْبَانَ وَ ذَلِكَ فِي سَنَةِ اثْنَيْنِ وَ

ثَلَاثِينَ وَ مِائَتَيْنِ وَ كَانَ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمَ شَكٍّ وَ صَامَ أَهْلُ بَغْدَادَ يَوْمَ الْخَمِيسِ ...

فَاعْتَقَدْتُ أَنَّ الصَّوْمَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ أَنَّ الشَّهْرَ كَانَ عِنْدَنَا بِبَغْدَادَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ، قَالَ:«فَكَتَبَ إِلَيَّ زَادَكَ اللَّهُ تَوْفِيقاً فَقَدْ صُمْتَ بِصِيَامِنَا». قَالَ: «ثُمَّ لَقِيتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا كَتَبْتُ بِهِ إِلَيْهِ»، فَقَالَ لِي: «أَ وَ لَمْ أَكْتُبْ إِلَيْكَ أَنَّمَا صُمْتُ الْخَمِيسَ وَ لَا تَصُمْ إِلَّا لِلرُّؤْيَةِ»⁽¹⁾آنچه از اين حديث شريف به دست می‌آيد، اين می‌باشد كه فاصله‌ی محلّ اقامت امام عسکری (علیه السلام) با علي بن راشد زياد بوده است و علي‌رغم دوري مسافت، حضرت آغاز روزه‌ی او را آغاز روزه‌ی خود و مناط را برای هر دو شهر دور از یکدیگر، تنها رؤيت می‌داند، بي‌آنكه رؤيت أفق خاصِ سایل و اتّحاد أفق را ملاك بداند. تاریخ‌گذاریِ روز سه‌شنبه و تصریح به اینکه شبی دیگر از ماه شعبان باقی است، حاکی از حکم امام (علیه السلام) پیشاپیش به نقصان ماه و قابل محاسبه و پیشگویی بودن آن می‌باشد.

إِنَ النَّاسَ كَانُوا يَصُومُونَ بِصِيَامِ رَسُولِ اللَّهِ⁽²⁾: «صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَ أَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِه»⁽³⁾

در اين حديث شريف، آن حضرت به‌طور عموم برای همه و در همه‌جا به ميزان بودن رؤيت براي فطر و روزه اشاره دارد و با اینکه مسلمانان در سفر بوده‌اند و با جدا‌شدن از پيامبر هر يك به سويي می‌رفته و ساكن جايي بوده‌اند، از اعتبار اتّحاد أفق سخني به ميان نيامده است و تنها رؤيت را ملاك حكم قرار داده‌اند و نفرموده‌اند كه هر كدام تابع أفق خويش باشيد و ديگر آفاق براي شما معتبر نمی‌باشد.

عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ قَالَ:«كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَقَالَ لَهُ أَبُو بَصِيرٍ: «جُعِلْتُ فِدَاكَ، اللَّيْلَةُ الَّتِي يُرْجَى فِيهَا مَا يُرْجَى؟» فَقَالَ :«فِي إِحْدَى وَ عِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِينَ» قَالَ: «فَإِنْ لَمْ أَقْوَ عَلَى كِلْتَيْهِمَا؟» فَقَالَ: «مَا أَيْسَرَ لَيْلَتَيْنِفِيمَا تَطْلُبُ» قُلْتُ: «فَرُبَّمَا رَأَيْنَا الْهِلَالَ عِنْدَنَا وَ جَاءَنَا مَنْ يُخْبِرُنَا بِخِلَافِ ذَلِكَ مِنْ أَرْضٍ أُخْرَى؟» فَقَالَ: «مَا أَيْسَرَ أَرْبَعَ لَيَالٍ تَطْلُبُهَا فِيهَا ...»⁽¹⁾

امام (علیه السلام) در اين حديث، در پاسخ به ديدن هلال در دو سرزمين، برگزاري شب قدر را به دليل شبهه، در چهار شب توصيه می‌نمايد تا شب قدر واقعي فوت نشود و بالملازمه بيان می‌دارند كه مردم هر سرزمين، نبايد به أفق محلّ

خويش قانع باشند، بلكه بايستي أفق ديگر نيز مدّ نظر باشد؛ چون ممكن است در أفق ديگر، هلال زودتر رؤيت شده باشد.

مفادّ ديگر كلام امام (علیه السلام) اين است كه چند شب قدر نداريم و شب قدر واقعی، فقط يك شب است كه نبايد فوت شود و نخستین رؤیت را برای درک شب قدر توصیه می‌نمایند. و بالأخره از اعتبار اتّحاد أفق و عمل به أفق خاصّ، سخني در ميان نمی‌باشد.

مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى قَالَ: كَتَبَ إِلَيْهِ أَبُو عَمْرٍو: أَخْبِرْنِي يَا مَوْلَايَ أَنَّهُ رُبَّمَا أَشْكَلَ عَلَيْنَا هِلَالُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَلَا نَرَاهُ وَ نَرَى السَّمَاءَ لَيْسَتْ فِيهَا عِلَّةٌ فَيُفْطِرُ النَّاسُ وَ نُفْطِرُ مَعَهُمْ وَ يَقُولُ قَوْمٌ مِنَ الْحُسَّابِ قِبَلَنَا: إِنَّهُ يُرَى فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ بِعَيْنِهَا بِمِصْرَ وَ إِفْرِيقِيَةَ وَ الْأُنْدُلُسِ فَهَلْ يَجُوزُ يَا مَوْلَايَ مَا قَالَ الْحُسَّابُ فِي هَذَا الْبَابِ حَتَّى يَخْتَلِفَ الْفَرْضُ عَلَى أَهْلِ الْأَمْصَارِ فَيَكُونَ صَوْمُهُمْ خِلَافَ صَوْمِنَا وَ فِطْرُهُمْخِلَافَ

فِطْرِنَا؟ فَوَقَّعَ (علیه السلام) «لَا تَصُومَنَّ الشَّكَّ أَفْطِرْ لِرُؤْيَتِهِ وَ صُمْ لِرُؤْيَتِهِ».⁽¹⁾

جمله‌ی أخیر دقيقاً پاسخ مشكل زمان ماست؛ چون ملاك را در پاسخ به سؤال سائل که از شهرهای بسیار دور می‌پرسد، صرف رؤيت در هر جا و براي همه می‌داند. به گفتاري ديگر، امام (علیه السلام) نمی‌فرمايد: هر شهر به أفق خاصّ خودش عمل نمايد، بلكه ملاك را براي همه‌ی شهرها و در هر مكان، رؤيت

بدون شك می‌داند.

رؤيت نخستين در هر جا که باشد، ملاك عمل در اين حديث است و در نتيجه اختلاف برداشته خواهد شد. به بیانی دیگر، در این حدیث از دو چیز سؤال شده است: 1. آیا می‌توان بر مبنای محاسبه، به اوّل ماه پی برد؟ 2. آیا احکام بلاد متباعده، با توجّه به گوناگونی طلوع هلال در أفق آن ها، مختلف‌اند؟

مفادّ حدیث با توجّه به دو سؤال بالا، چنین است:

حدیث سماعة

وَ سَأَلَهُ سَمَاعَةُ عَنِ الْيَوْمِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ يُخْتَلَفُ فِيهِ قَالَ: «إِذَا اجْتَمَعَ أَهْلُ الْمِصْرِ عَلَى صِيَامِهِ لِلرُّؤْيَةِ فَاقْضِهِ إِذَا كَانَ أَهْلُ الْمِصْرِ خَمْسَمِائَةِ إِنْسَانٍ»⁽¹⁾

در اين حديث، با صراحت از روزي سخن به ميان آمده است كه در آن روز، ميان مردم بر سر آغاز يا پايان ماه و... اختلاف است. در اين حديث، امام (علیه السلام) به رؤيت و در نتيجه به نخستين رؤيت ارجاع می‌دهند تا اختلاف برداشته شود. بی‌شک یکی از موارد اختلاف در این حدیث و حدیث های یاد شده، می‌تواند اختلاف در رؤیت هلال در شهری و عدم رؤیت آن در شهرهای دور باشد.

ژرف‌نگري در حديث هاي ياد شده، انصراف أدلّه‌ی رؤيت به بلاد متقاربه و پيشينه نداشتن مسئله را ناموجّه می‌سازد.

آنچه از اين قبيل حديث ها به دست می‌آيد، اين است كه اصلاً سخني از اصطلاح اعتبار اتّحاد أفق و بلاد متقاربه در ميان نيست و آنچه هست، خود بهترين دليل بر بي‌اعتباري اتّحاد أفق از يك سو و اعتبار نخستين رؤيت براي همه‌ی مسلمانان و در همه‌جا از سوي ديگر می‌باشد.

نيز امام (علیه السلام) در پاسخ نامه‌ای و پرسش از روزه در يوم‌الشّك می‌فرمايند: «صُمْ لِلرُّؤْيَةِ وَ أَفْطِرْ لِلرُّؤْيَةِ» و سخني از اعتبار اتّحاد أفق به ميان نمی‌آورند.⁽¹⁾

برخي تعبيرها در روايت ها به‌گونه‌ای روشن ميزان را رؤيت هلال می‌دانند و از اختصاص هر أفق به ساكنان آن، گفت‌وگويي در ميان نيست. به عنوان مثال تعبيرهايي ازاين قبيل: «هر‌گاه جميع اهل صلاة، اهل أمصار، أهل بلد ديگر و... شهادت به رؤيت هلال در روزي جلوتر دهند، قضاي روزه‌ی ماه رمضان واجب است.»⁽²⁾

در این‌گونه روایات، بر طبق قرائن موجود، از حکم هلال در شهرهای با فاصله های بسیار دور پرسش شده است؛ از این‌رو، حمل روایات بر شهرهای نزدیک، مکابره ای آشکار و به دور از مفهوم و منطوق أدلّه‌ی وارده است و به بیانی دیگر، تردید در بدیهیّات و اعتبار چیزی است که شارع آن را معتبر نمی‌داند؛ بنابراین، صرف وجود و رؤیت هلال و نخستین رؤیت آن در هرجا، سبب تام و علّت تامّه برای آغاز ماه در سراسر جهان است. اگر حمل این روایات را ظاهر در بلاد قریبه بدانیم، سؤالی غیرضروری است و پاسخی را که تحصیل حاصل می‌باشد، در پی خواهد داشت.

در نتیجه باید گفت:

نقد روايت كريب

این روایت در منابع اهل سنّت ذکر شده و تنها حدیثی است که برخی برای شرط اتّحاد أفق به آن استناد نموده‌اند:

«عن كريب: ان أمّ الفضل بنت الحارث بعثته إلى معاوية بالشام. قال فقدمت الشام، فقضيت حاجتها و استهل علي رمضان و انا بالشام، فرأيت الهلال ليلة الجمعة. ثم قدمت المدينة في آخر الشهر، فسألني عبد الله بن عباس رضي الله عنهما ثم ذكر الهلال، فقال: متى رأيتم الهلال؟ فقلت: رأيناه ليلة الجمعة. فقال: أنت رأيته؟ فقلت: نعم و رآه الناس و صاموا و صام معاوية. فقال: لكنا رأيناه ليلة السبت، فلا نزال نصوم حتى نكمل ثلاثين أو نراه. فقلت: أو لا تكتفى برؤية معاوية و صيامه؟ فقال: لا هكذا أمرنا رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلّم»⁽¹⁾

ابن‌عبّاس أفق مردم شام را برای مردم مدینه نپذیرفت و برابر أفق مردم مدینه عمل نمود و کار خود را برابر با فرمان رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم دانست؛ بنابراین، رؤیت در یک أفق برای آفاقدیگر معتبر نیست.

علّامه این روایت را در تذکره⁽¹⁾آورده و خاطرنشان نموده است که این حدیث، مستند شیخ در مبسوط⁽²⁾می‌باشد.

حقّ این است که در اين روايت، به صراحت از دو شهر دور، يعني مدينه و شام سخن در ميان است و سخني از اعتبار يا عدم اعتبار أفق در ميان نيست. به بياني ديگر، ابن‌عباس نمی‌گويد مردم مدينه و شام داراي دو أفق متفاوت‌اند و هر يك بايستي بر حسب رؤيت در أفق خويش عمل نمايند، بلكه ملاك را به دلیل أحادیث بسیاری که در أمر رؤیت وارد شده و در دسترس ماست، در هرجا و براي همگان می‌داند و چون رؤيت در أفق شام براي او معتبر نيست، أفق مدينه را برمی‌گزيند. به سخنی دیگر، مشکل، تفاوت دو أفق نیست، بلکه مشکلِ نخست پذیرش شهادت کُریب است؛ زیرا إقامه‌ی شهادت بایستی توسّط بینه باشد نه خبر واحد و علّت دیگر را بی‌اعتمادی به دستگاه معاویه بر می‌شمارد.

گفتن دارد که اکثریّت اهل تسنّن هم به روایت کریب عمل ننموده‌اند و بالاخره شهادت کریب و رؤیت و عمل معاویه از مصادیق مثبّته‌ی هلال نیست. نکته ای که در این حدیث و همه‌ی حدیث هایی که از حکم صوم در بلاد دور گفت‌وگو می‌نماید، مشهود می‌باشد، این است که در ذهن همه،

اشتراک در تکلیف متبادر بوده است؛ یعنی بر این باور بوده‌اند که اگر در شهر دوری پیشتر هلال رؤیت شده است، رؤیت أسبق ملاک می‌باشد و در غیر این صورت، دلیل دیگری برای پرسش از رؤیت در بلاد دور نمی‌توان یافت. از همه مهم‌تر اینکه سائل از اعتبار رؤیت شخص معاویه و روزه‌اش پرسیده است که ابن عباس آن را معتبر برای دیگران نمی‌داند.

راه حلّ نهایی مشکل

اگر بپذیریم که با نخستین رؤیت هلال در هر گوشه ای از جهان، ماه نو در سراسر جهان آغاز می‌گردد، همه‌ی أمور سامان بایسته به خود خواهد گرفت؛ امّا آنان که پذیرای این رویّه نیستند، باید باور خویش را به شرح زیر نظام داده و انسجام بخشند:

در دو مورد بالا، بخش بزرگی از کره‌ی زمین محکوم به طلوع هلال در آن ها خواهد شد و در هر دو مورد، نیازی به استهلال نیست.

در دو صورت بالا، مدار «علم» است و علم، «معیار» در همه‌ی تکالیف خواهد بود.

در آغاز هر ماه، پس از ثبوت هلال در نخستین جای ممکن، باید محاسبه نمود که محدوده‌ی هم‌أفق با آن و مناطق غربی‌اش شامل چه سرزمین هایی

خواهد شد و سپس در آن سرزمین ها، حکم به طلوع هلال نمود. نیز لازم است بلاد متقاربه و متباعده‌ی هر أفق به‌گونه‌ای بایسته، نظام‌مند و سامان داده شوند تا ساکنان هر کشور و شهر، دچار سرگردانی و بی‌نظمی نشوند.

در این دو مورد، اختلافی در میان فقها نیست و بخش اعظم کشورهای اسلامی و سرزمین های جهان، از سرگردانی بیرون خواهند آمد و در فطر و صوم و أضحی و لیالیو أیّام متبرّکه مشترک خواهند بود. در این فرض، آن قسمت از سرزمین ها که پیش از رؤیت نخستین هلال شب بوده‌اند یا از بلاد متباعده می‌باشند، باید منتظر رؤیت هلال در أفق خویش باشند.

نکته‌ی دیگر اینکه آنچه با صراحت در ارتباط با نماز، روزه، أعیاد، شب قدر و... ذکر شده و مورد توجّه و نظر بوده، وضعیّت نیم‌کره در عصر معصومان( بوده است که با توجّه به أدلّه، باید حکم آن ها را بیابیم و لکن وضعیّت نیم‌کره‌ی دیگر، قطبین و... چنین نبوده و ناشناخته بوده است و می‌توان گفت: نیم‌کره‌ی دیگر، تخصّصاً خارج و از مسائل مستحدثه به‌شمار می‌رود.

با ژرف‌انديشي در حديث هاي ياد شده و عناوین‌ِ «واقعيّت چيست؟» و «طبيعت و واقعيّت هلال ماه رمضان مناط روزه است»، آشكار می‌شود كه انصراف أدلّه‌ی رؤيت به بلاد متقاربه، ناموجّه است.

منابع و مصادر

معروف به علامه مجلسى، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق.

دریا، 1369ش.

الطبعة السادسه، 1365ش.