علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 69
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 69
تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش
ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 207 - 10
10 - تفاوت عميق ميان انسان ها و تقسيم بندى آنها بر مبناى جهانبينى ، عقيده ، عمل و اخلاق
و من الناس من يقول . .. ربّنا اتنا ... من يعجبك ... من يشرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 157 - 10
10 - بيان مقام والاى آنانكه در راه خدا مى ميرند و يا كشته مى شوند ، نشان دهنده بطلان ارزيابى كفرپيشگان درباره حيات و مرگ
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا . .. و لئن قتلتم او متّم لمغفرة من اللّه و رح
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 2
2 - كافران ، مهلت يافتن در دنيا را ، خير و نيك و به سود خويش مى پندارند .
و لا يحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لانفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 181 - 5
5 - كوته فكرى يهود در معارف الهى و صفات خداوند
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 183 - 1،3،4،6،17
1 - ارائه قربانى و سوخته شدن آن به آتشى از غيب ، عهدى الهى در پندار يهود ، براى ايمان به رسولان
الّذين قالوا انّ اللّه عهد الينا الّا نؤمن لرسول حتّى ياتينا بقربان تاكله النّار
3 - اعتقاد و اعتراف يهود به پايان نيافتن پيامبرى و رسالت ، پس از بعثت حضرت موسى ( ع )
الّا نؤمن لرسول حتّى ياتينا بقربان
اگر يهود، مدعى خاتميّت نبوت حضرت موسى(ع) بودند، بايد به پيامبر (صلی الله علیه و آله) مى گفتند از ما تعهّد گرفته شده كه به هيچ مدعى رسالتى ايمان نياوريم، نه اينكه علامت پيامبر راستين را بيان كنند.
4 - يهود ، مدعى وفادارى خويش به پيمان هاى الهى
انّ اللّه عهد الينا الّا نؤمن لرسول
6 - سوختن قربانى در آتشى از غيب ، نشانه راستگويى مدعى رسالت از ديدگاه يهود
الّا نؤمن لرسول حتّى ياتينا بقربان تاكله النار
17 - خرافه گويى و جمود و تحجر يهود *
الّذين قالوا انّ اللّه عهد الينا الّا نؤمن لرسول حتى ياتينا بقربان تأكله النّار
1 - ظاهر جمله «الّا نؤمن لرسول»، اين است كه خداوند به ما دستور داده به كسى كه فلان معجزه خاص را ندارد، ايمان نياوريم، هر چند حقيقتاً پيامبر باشد. چون نگفتند «الّا نؤمن لمدعى الرّسالة»، و اين معنا كه به فرض نبوت، ايمان نياوريد اگر فلان معجزه خاص را نداشت، خرافه اى بيش نيست. 2 - بر فرض كه چنين عهدى باشد، آنان بايد بينديشند كه قربانى كذايى، معجزه اى است براى كشف صادق از كاذب، نه اينكه موضوعيّت داشته باشد و اصرار به اين معنا حاكى از جمود و تحجّر يهود است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 187 - 16
16 - عالمان اهل كتاب ، بيان محتواى كتب آسمانى را به زيان دنياى خود مى انگاشتند .
و اذ اخذ اللّه ميثاق . .. لتبيّننّه ... و اشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 188 - 10
10 - واهى بودن پندار نجات عالمان اهل كتاب از عذاب الهى ، با وجود عملكرد ناشايست آنان ( كتمان حقايق و . . . )
لا تحسبنّ الّذين . .. بمفازة من العذاب
كلمه «مفازة»، مصدر ميمى و به معناى خلاص و نجات يافتن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 139 - 9
9 - عقايد و اعمال آدمى، در روز قيامت دامنگير او خواهد شد.
سيجزيهم وصفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 69 - 1
1- مردم در صحنه قيامت ، براساس مسلك ها و عقيده ها ، به دسته هاى مختلف تقسيم و از يكديگر جدا خواهند شد .
ثمّ لننزعنّ من كلّ شيعة
«شيعة» به پيروان و ياوران شخص گفته مى شود و هم چنين هر گروهى كه بر مسلكى اتفاق نمايند، شيعه ناميده مى شوند. اين لفظ براى مفرد، تثنيه، جمع، مذكر و مؤنث به كار مى رود (لسان العرب). «كلّ شيعة» در آيه دال بر آن است كه تابعان هر نحله و مسلك، به صورتى مجزّا از يكديگر در صحنه قيامت حضور خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 102 - 2
2 - تنها عقايد درست و اعمال صالح ، داراى وزن و مقدار در قيامت
فمن ثقلت موزينه فأُولئك هم المفلحون
با توجه به اين كه فلاح و رستگارى در نتيجه ايمان و عمل صالح به دست مى آيد و در اين آيه، تنها كسانى رستگار دانسته شده اند كه از ميزانى سنگين برخوردار باشند، برداشت بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نبأ - 78 - 29 - 4
4 - مجازات هر كس در جهان آخرت ، براساس كردار ها و عقايد او است .
و كلّ شىء أحصينه كتبًا
بيان ثبت همه چيز - كه مصداق يقينى آن به قرينه آيات پيشين، كردار و عقيده جهنميان است - در واقع تهديدى براى خطاكاران و هشدار به همه انسان ها است كه افكار و رفتارشان، روزى بر آنان عرضه خواهد شد و ايشان كيفر آن را خواهند ديد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 7 - 2
2 - انسان در قيامت ، به جهت باور ها و نيت هايش ، مؤاخذه شده و كيفر خواهد ديد .
الّتى تطّلع على الأفئدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 26 - 9
9 - نتيجه و پيامد اصلى عقايد باطل و رفتار زشت انسان ، در قيامت ظهور و بروز پيدا خواهد كرد .
و لعذاب الأخرة أكبر لو كانوا يعلمون
«عذاب» نتيجه طبيعى عقايد باطل و كردار ناپسند انسان است. بر اين اساس بزرگ تر بودن عذاب اخروى در مقايسه با عذاب دنيايى، بيانگر اين حقيقت است كه نتيجه اصلى عقايد و رفتار زشت، در آخرت ظاهر خواهد شد و آنچه در دنيا مشاهده مى شود تنها ظهور بخشى از آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 39 - 7
7- اعتقاد به فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند ، مايه دريغ و حسرت در قيامت
فاختلف الأحزاب . .. و أنذرهم يوم الحسرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 97 - 7
7- تأثير عقيده و عمل گمراهان حق ناپذير ، در قواى ادراكى و حسى ( چشم ، گوش و زبان ) آنان به هنگام حشر در قيامت
و نحشرهم يوم القيمة على وجوههم عميًا و بكمًا و صمًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 42 - 5
5 - صبر و پافشارى بر انديشه و گرايش باطل ، از موانع پيشبرد اهداف و آرمان هاى برگزيده و به حق
إن كاد ليضلّنا عن ءالهتنا لولا أن صبرنا عليها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 14 - 13
13- انحراف در بينش ، عامل هواپرستى و انحراف در گرايش *
زيّن له سوء عمله و اتّبعوا أهواءهم
از تقديم «زيّن له سوء عمله» - كه دلالت بر انحراف در بينش دارد - بر «اتّبعوا أهوائهم» - كه بيانگر انحراف درگرايش است - مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 7
7 - تحميل آرا و تمايلات سطحى مردم ، به رهبرى الهى ( پيامبر (صلی الله علیه و آله) ) ، مايه مشقت و زيان حتمى خود آنان
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 7
7 - تحميل آرا و تمايلات سطحى مردم ، به رهبرى الهى ( پيامبر (صلی الله علیه و آله) ) ، مايه مشقت و زيان حتمى خود آنان
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 19 - 15
15 - شكوفايى اخلاق و تعالى منش هاى اجتماعى ، در گروِ تصحيح جهان بينى و مبانى عقيدتى است .
يبنىّ لاتشرك باللّه . .. و اغضض من صوتك
با توجه به اين كه لقمانِ حكيم، ابتدا به تصحيح مبانى عقيدتى فرزند خود همت گمارد و سپس به بُعد اخلاقى وى پرداخت، مطلب بالا قابل استفاده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 60 - 7
7- عقيده ، در صفات و خصلت هاى روحى انسان مؤثر است .
للذين لايؤمنون بالأخرة مثل السوء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 54 - 7
7 - شك و دودلى مداوم در عقيده ، امر مطلوب و پسنديده اى نيست و پى آمد ناگوارى دارد .
كما فعل بأشياعهم . .. إنهم كانوا فى شكّ مريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 7
7 - تكيه بر گمان و پندار ، در زمينه مسائل اعتقادى ، مايه زيان و خسران آدمى
و ذلكم ظنّكم . .. فأصبحتم من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 24 - 4
4 - تكيه بر پندار و گمان هاى ناروا درباره خداوند ، درپى دارنده فرجامى شوم در آخرت
ذلكم ظنّكم . .. فالنار مثوًى لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 21 - 8
8 - عقيده ، خاستگاه اعمال انسان
يكفرون . .. و يقتلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 37
37 - انحراف در رفتار و كردار آدمى ، ناشى از انحراف در گرايش هاى درونى و انگيزه هاى او
و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم و ليمحّص ما فى قلوبكم
چون رفتار خارجى و اعمال ظاهرى (فرار از جنگ، اظهار ترديد در حقانيّت اسلام و . .. ) در اين آيات نشانه تشخيص درون سينه ها معرّفى شده، معلوم مى گردد كه رفتار و كردار آدمى نتيجه افكار اوست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 147 - 5
5 - عذاب الهى ، بازتاب و نتيجه عقيده و عمل انسانهاست .
ما يفعل اللّه بعذابكم إن شكرتم و ءامنتم
جمله «ما يفعل»، دلالت مى كند كه خداوند خواهان عذاب بندگان نيست. و جمله «ان شكرتم ...»، مى رساند كه ناسپاسى و بى ايمانى خود انسان عامل عذاب اوست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 68 - 5
5 - اعتقاد راسخ هود به ربوبيت خدا بر وى ، موجب استواريش در تبليغ رسالت هاى الهى
و لكنى رسول من رب العلمين. أبلغكم رسلت ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 15 - 2
2- دستيابى به بهره هاى دنيوى ، در گرو داشتن عقايد الهى و باور هاى صحيح دينى نيست .
من كان يريد الحيوة الدنيا و زينتها نوفّ إليهم أعملهم
از آيه قبل و نيز آيه بعد ، معلوم مى شود كه مصداق بارز «من كان . ..» كافران و مشركان مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 52 - 19
19- اعمال و عقايد جامعه هاى مؤثر در رويداد هاى طبيعى است .
و يقوم استغفروا ربكم . .. يرسل السماء عليكم مدرارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 122 - 2،4
2- اعمال و عقايد كفرپيشگان ، موجب گرفتار شدن آنان به عذاب هاى الهى است .
و قل . .. اعملوا على مكانتكم ... وانتظروا
4- اعمال و عقايد مؤمنان ، موجب دستيابى آنان به فرجامى نيك خواهد شد .
إنا عملون . .. إنا منتظرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 44 - 7
7- عقيده و عمل انسان ، نقشى تعيين كننده در سرنوشت او دارد .
إلاّ من اتبعك من الغاوين . و إن جهنّم لموعدهم أجمعين . لها سبعة أبوب لكلّ باب من
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 83 - 3
3- گرفتار شدن انسان به عذاب الهى ، نتيجه فكر ، عقيده و اعمال خود اوست .
و لقد كذّب أصحب الحجر . .. فأخذتهم الصيحة
برداشت فوق با توجه به اين نكته است كه «فا» در «فأخذتهم» براى تعقيب و سببيت است و بيانگر اين است كه عذاب «صيحه» بر اصحاب حجر، به دنبال تكذيب آنان بوده و اين تكذيب سبب عذابشان گرديد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 30 - 13
13- عقيده و عمل انسان ، داراى نقشى تعيين كننده در سعادت دنيوى و اخروى او
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا للذين أحسنوا فى هذه الدنيا حسنة
«اتقوا» دلالت بر عمل خوب و پسنديده مى كند و «اذعان به خير محض بودن قرآن» مشعر به عقيده خوب دارد كه مجموعاً موجب دريافت حسنه دنيوى و اخروى مى شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 32 - 17
17- عقيده صحيح و عمل صالح انسان ها ، عامل تعيين كننده سعادت آنان
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا . .. ادخلوا الجنّة بما كنتم تعملو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 33 - 12
12- عقيده و عمل ، داراى نقشى تعيين كننده در سرنوشت انسان
هل ينظرون إلاّ أن تأتيهم الملئكة أو يأتى أمر ربّك كذلك فعل الذين من قبلهم و ما
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 106 - 5
5- باور هاى قلبى انسان ، ملاك واقعى ايمان و كفر اوست .
إلاّ من أُكره و قلبه مطمئنّ بالإيمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 69 - 10
10- عقيده و عمل انسان ، داراى نقشى تعيين كننده در كشيده شدن او به كام خطرات و مهلكه ها
فيغرقكم بما كفرتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 72 - 4
4- فرجام نيك و بد انسان ها در آخرت ، تابع عملكرد و بينش دنيوى آنان است .
و من كان فى هذه أعمى فهو فى الأخرة أعمى و أضلّ سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 105 - 7
7- عقيده و بينش انسان ، در ارجمندى يا پوچى اَعمال وى تأثير مستقيم دارد .
كفروا . .. فحبطت أعملهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 52 - 4
4 - سرنوشت هر ملتى با عقايد و كردار خود آنان رقم مى خورد ; نه با افكار و اعمال نياكانشان .
قال فما بال القرون الأُولى . قال علمها عند ربّى
پاسخ موسى و هارون(ع) اين بود كه اقوام پيشين، آنچه انجام داده اند، نزد خداوند محفوظ است و خود مى داند با آنان چه كند، فرجام آنها هر چه باشد، تأثيرى در سرنوشت تو ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 2 - 10
10- استفاده از احساسات مذهبى و عقايد دينى مردم ، از روش هاى قرآن براى اجراى كامل قوانين و حدود در جامعه
الزانية و الزانى فاجلدوا. .. إن كنتم تؤمنون باللّه
جمله «إن كنتم تؤمنون . ..; اگر ايمان داريد...» ممكن است به منظور بهره گيرى از عقايد دينى مردم ادا شده باشد; چنان كه براى برانگيختن حميت و غيرت گروهى، گفته مى شود: «اگر غيرت داريد...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 39 - 17
17 - فرجام نيك و بد انسان ها ، در گرو عقيده و عمل آنان است .
رجال لاتلهيهم تجرة و لابيع عن ذكر اللّه و إقام الصلوة . .. ليجزيهم اللّه أحسن م
تصريح خداوند بر اعمال مؤمنان (أحسن ما عملوا) و نيز اعمال كافران (أعمالهم كسراب)، حكايت از اين دارد كه علاوه بر عقيده انسان ها(ايمان و كفر)، اعمال آنان نيز در سرنوشت شان مؤثر خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 69 - 3
3 - عقيده و جهان بينى درست و نادرست انسان ها ، تأثيرگذار در مقدار مجازات گناهانشان در قيامت
يضعف له العذاب يوم القيمة
وضع مجازات دو چندان و دائمى براى مشركانى كه مرتكب آدم كشى و زنا شوند و دايمى و دوچندان نبودن مجازات همين گناهان در صورتى كه گناه كار مؤمن باشد، گوياى اين حقيقت است كه ايمان و كفر و عقيده حق و باطل، در ميزان مجازات بزه كاران مؤثر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 58 - 3
3 - خداوند ، پديدآورنده زمينه زوال و نابودى ظالمان به وسيله افكار و تصميم گيرى هاى خود آنان
فأخرجنهم من جنّ-ت . .. و كنوز و مقام كريم
تصميم فرعونيان مبنى بر تعقيب بنى اسرائيل، در ظاهر طرح و برنامه خود آنان بود; اما از آن جا كه خداوند زمينه هاى چنين تصميم هلاكت بارى را پديد آورده بود، خروج فرعونيان را فعل خود قلمداد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 129 - 6
6 - گرايش به كاخ نشينى ، ناسازگار با اعتقاد دينى و پيروى از مكتب پيامبران
و تتّخذون مصانع لعلّكم تخلدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 84 - 9،11
9 - محاكمه شدن كافران به خاطر كردارشان علاوه بر محاكمه آنان به خاطر عقايدشان
أكذّبتم بايتى . .. أمّاذا كنتم تعملون
عبارت «أكذّبتم بآياتى» دلالت بر محاكمه عقيدتى و تعبير «أمّاذا كنتم تعملون» دلالت بر محاكمه آنان به خاطر كردارشان دارد.
11 - ارزش اعمال انسان ، در گرو عقايد و باور هاى وى
أكذّبتم بايتى . ..أمّاذا كنتم تعملون
در اين آيه، نخست سطحى نگرى كافران مورد مذمت قرار گرفته و سپس با لحنى تحقيرآميز، كردار آنان بى ارزش و حقير شمرده شده است. اين تقدم، نشانگر آن است كه وقتى انديشه غلط باشد، براى عمل ارجى نخواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 58 - 8
8 - عمل و عقيده انسان ، در سرنوشت اخروى ، نقش بسيار مهم و مؤثرى دارد .
و الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لنبوّئنّهم من الجنّة غرفًا. ..خلدين فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 42 - 11
11 - عقيده و عمل انسان ، داراى نقش تعيين كننده در سرنوشت او است .
سيروا . .. فانظروا
از دعوت به سير و مطالعه در آثار گذشتگان، به دست مى آيد كه انسان، با سير و مطالعه، مى تواند آينده خود را رقم بزند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 44 - 5
5 - عقيده و عمل آدمى ، در سعادت و شقاوت وى نقش اساسى دارد .
يومئذ يصّدّعون . من كفر فعليه كفره و من عمل صلحًا فلأنفسهم يمهدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 59 - 5
5 - موضع گيرى و عمل خود آدمى ، زمينه نابود شدن استعداد هدايت در وى است .
و لئن جئتهم بأية ليقولنّ الذين كفروا إن أنتم إلاّ مبطلون . كذلك يطبع اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 4 - 10
10 - اعمال و عقايد انسان ، در تشكيل ساختار روحى وى ، نقش اساسى دارد .
للمحسنين . .. يقيمون ... يوقنون
از اين كه خداوند، در وصف محسنان به دو صفت عمده - كه يكى عملى (نماز و انفاق) و ديگرى عقيدتى است - پرداخته، نشان مى دهد كه عمل و عقيده، در ايجاد روحيه اى خاص نقش دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 14 - 8،13
8 - عقيده و عمل ، سازنده آخرت انسان است .
فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا . .. و ذوقوا ... بما كنتم تعملون
13 - ابتلاى انسان به كيفر هاى اخروى ، نتيجه موضع گيرى ها و عملكرد خود وى است .
فذوقوا بما نسيتم . .. بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 19 - 9
9 - عقيده و عمل صالح ، در كسب سعادت اخروى نقشى تعيين كننده دارد .
أمّا الذين ءامنوا و عملوا الصلحت فلهم جنّت المأوى . ..بما كانوا يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 21 - 10
10 - عقيده و رفتار ، پيوندى وثيق باهم دارند .
فاتّبعوه . .. إلاّ لنعلم من يؤمن بالأخرة ممّن هو منها فى شكّ
خداوند متعال در ادامه بحث پيروى مردم از ابليس، فلسفه وجودى او را بيان كرده و فرموده است: ما براى ابليس سلطه اى قرار نداديم و به منظور بازشناسى مؤمنان به آخرت از ترديدداران به آن [او را] قرار داديم. اين مطلب مى رساند كه ترديدداران به آخرت از شيطان تبعيت كردند; يعنى، ترديد درباره آخرت، در پيروى از شيطان ظهور كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 135 - 6
6 - مجموعه عقايد و رفتار خود انسان ، تعيين كننده سرنوشت او است .
إذ نجّينه و أهله أجمعين . إلاّ عجوزًا فى الغبرين
از اين كه همسر لوط از عذاب الهى نجات نيافت، مى توان حقيقت يادشده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 2 - 19
19- بخشش لغزش ها از سوى خدا ، منوط به پايبندى انسان به اصول عقيدتى و اعمال ارزشى است .
و الذين ءامنوا و عملوا الصلحت . .. كفّر عنهم سيّئاتهم
از ترتّب «كفّر عنهم سيّئاتهم» بر «آمنوا و عملوا الصالحات و آمنوا بمانزّل»، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 36 - 8
8- آميختگى عقيده و عمل ( ايمان و تقوا ) ، شرط برخوردارى از پاداش الهى
و إن تؤمنوا و تتّقوا يؤتكم أجوركم
خداوند، ايمان و تقوا را در كنار هم زمينه دريافت پاداش قرار داده است; از آن جا كه «ايمان»، بيشتر بر عقيده اطلاق مى
شود و «تقوا» در عمل تجلى مى يابد، مى توان به مطلب ياد شده پى برد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 19
19 - عقيده به حاكميت اراده الهى بر مقدّرات انسان ، زمينه ساز حركت به سوى انجام وظايف الهى و نه ترك مسؤوليت
قل فمن يملك لكم من اللّه شيئًا إن أراد بكم ضرًّا أو أراد بكم نفعًا
با توجه به اين كه خداوند، اراده نافذ خويش را به اعراب متخلف يادآور شده است; از آيه شريفه استفاده مى شود كه توجّه به تخلف ناپذيرى اراده خداوند، بايد زمينه اطاعت و تكليف پذيرى را در انسان زنده كند; نه روح سستى و مسؤوليت گريزى را.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 15
15 - تضاد جبهه ايمان و شرك ، تضادى عقيدتى است ; نه طبقاتى ، نژداى و . . . .
و بدا بيننا و بينكم . .. حتّى تؤمنوا باللّه وحده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 13 - 10
10 - باور هاى دينى و اعتقادات ، ملاكى تعيين كننده در روابط و دوستى هاى مؤمنان
يأيّها الذين ءامنوا لاتتولّوا . .. قد يئسوا من الأخرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 11 - 4
4 - تأثير استغفار و ايمان ، در تحولات طبيعت و واكنش جهان مادى در برابر عقايد و رفتار انسان ها
استغفروا ربّكم . .. يرسل السماء عليكم مدرارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 16 - 7
7 - تأثير عقايد و رفتار انسان ها ، در تحولات طبيعت
و ألّوِاستقموا على الطريقة لأسقينهم ماء غدقًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تين - 95 - 6 - 5
5 - كيفر هاى الهى و سقوط انسان به اعماقِ پستى ها ، دستاورد عقيده و كردار خود او است .
ثمّ رددنه أسفل سفلين . إلاّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 7 - 3
3 - درجات آتش جهنم در قيامت ، براساس باور ها و نيت هاى انسان شكل مى يابد .
الّتى تطّلع على الأفئدة
«إطّلع على الشىء»; يعنى، آن را دانست (لسان العرب). مفاد آيه شريفه - براساس اين معنا - آگاهى آتش جهنم از محتواى قلب ها است. اين آگاهى، ممكن است كنايه از تفاوت وضع دوزخيان با يكديگر باشد كه آتش جهنم با هر كس، متناسب با محتواى قلب او رفتار خواهد كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 53 - 11
11 - تأثير عقايد و اعمال امت ها در تحولات اجتماعى آنان
ذلك بأن اللّه لم يك مغيرا نعمة أنعمها على قوم حتى يغيروا ما بأنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 6
6 - انديشه باطل يهود ( عذاب نشدن يهوديان جز روزى چند ) بازدارنده آنان از ايمان آوردن به اسلام
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جمله «و قالوا . ..» عطف بر «قد كان فريق» در آيه 75 است و لذا حاكى از آن است كه چنين عقيده و پندارى، مانع از آن شده كه يهوديان ايمان آورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 9
9 - ناتوان پنداشتن خداوند بر تدبير جهان ، موجب گرفتار شدن به لعنت و دور ماندن از رحمت وى
و قالت اليهود يداللّه مغلولة . .. و لعنوا بما قالوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 49 - 6
6 - عدول از حق در بينش و اعتقادات، زمينه تكذيب آيات الهى
و الذين كذبوا بأيتنا يمسهم العذاب بما كانوا يفسقون
جمله «بما كانوا يفسقون» مى تواند بيان علت تكذيب منجر به عذاب باشد. يعنى چون آنان فاسق بودند، تكذيب مى كردند. و چون سوره انعام مكى است و آيات قبل هم بحث از اعتقادات مى باشد، به نظر مى رسد اين فسق، فسق اعتقادى باشد، نه فسق عملى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 94 - 6
6 - مغرور شدن به داراييها و توهم برخوردارى از شفاعت از سوى معبودهاى خيالى از عوامل غفلت انسان و دورى او از واقعيتهاست.
و تركتم ما خولنكم وراء ظهوركم و ما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم
روى سخن آيه با مشركان و حكايت حال آنان پس از مرگ است، جمله هاى «و تركتم . .. » و «ما نرى ... » بيان دو عامل عمده گمراهى و سوء عاقبت مشركان است كه يكى از آنها مغرور شدن به دنيا و ديگرى توهم برخوردارى از شفاعت از سوى معبودهاى خويش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 137 - 3
3 - اعتقاد مشركان به بتها و معبودهاى پندارى، عامل زيبا جلوه نمودن فرزندكشى در نظر ايشان
و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 105 - 4
4- عمل فاسد ، زاييده عقيده باطل است .
إنما يفترى الكذب الذين لايؤمنون بأيت الله
«افترا» عمل فاسدى است كه نشأت يافته از عقيده باطل كافران است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 104 - 11
11- داورى وارونه و دور از حقيقت درباره عملكرد ها ، از پى آمد هاى نابسامانى فكرى و عقيدتى است .
الذين كانت أعينهم فى غطاء . .. يحسبون أنّهم يحسنون صنعًا
مجموع چند آيه، در آغاز، فقدان بينش را در كافران مطرح ساخت، آنگاه برگزيدن معبودانى جز خدا را به عنوان يكى از دستاوردهاى آن مطرح كرد (أفحسب) و در اين آيه، آنان را به عنوان (أخسرين) و كسانى كه اَعمال پوچ خود را كارهايى نيك مى بينند، معرفى كرد. مقتضاى ربط بين آيات مورد بحث، برداشت بالا، است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 103 - 2
2 - عقايد باطل و كردار هاى بد ، مايه وارد شدن زيان به سرمايه هاى وجودى انسان
و من خفّت موزينه فأُولئك الذين خسروا أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 115 - 3
3 - بينش غلط نسبت به هدف آفرينش ( بازگشت به سوى خدا ) ، ريشه انحرافات بشر و عامل دوزخى شدن وى
قالوا ربّنا غلبت علينا شقوتنا . .. أفحسبتم أنّما ... لاترجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 11
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 7 - 10
10 - اعتقاد باطل ، زاينده عمل و رفتار ناصحيح *
و ويل للمشركين . الذين لايؤتون الزكوة
برداشت بالا بدان احتمال است كه تقدم لفظى شرك بر عدم انفاق زكات، بيانگر تأثير و سببيّت آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 3 - 1
1- ناكامى و پوجى اعمال كافران بازتاب طبيعى باطل گرايى آنان
الذين كفروا . .. أضلّ أعملهم ... ذلك بأنّ الذين كفروا اتّبعواالبطل
«ذالك» اشاره به فرجام پوچ و اعمال بى ثمر كافران است (أضلّ أعمالهم).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 5
5 - خسارت و زيان كارى مشركان ، نتيجه پندار هاى نارواى آنان درباره خداوند
ذلكم ظنّكم . .. فأصبحتم من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 3
3 - تأثير عقايد و باور هاى خرافى نياكان ، در گرايش هاى انحرافى آيندگان *
سمّيتموها أنتم و ءاباؤكم
برداشت ياد شده بدان احتمال كه ذكر «آباؤكم» اشاره به اين داشته باشد كه مشركان، تحت تأثير عقايد خرافى نياكان خويش، به بت پرستى گرويدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 10 - 4
4 - اعتقاد به ربوبيت و غفّاريت خداوند ، مقتضى استغفار و طلب آمرزش از او است .
استغفروا ربّكم إنّه كان غفّارًا
برداشت ياد شده، از آمدن صفت «ربّ» و نيز از اين كه جمله «إنّه كان غفاراً» در مقام تعليل است، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 11،12
11 - آگاهى و اعتقاد به عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، منشأ خشيت و خداترسى عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا إنّ اللّه عزيز غفور
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّ اللّه عزيز غفور»، در مقام تعليل براى «إنّما يخشى اللّه . ..» مى باشد; زيرا عزت مندى خداوند، نشانگر كمال قدرت او بر انتقام و كيفر است. هم چنين آمرزنده بودن خداوند، آن گاه صادق است كه او بر كيفر و عقوبت قادر باشد. بنابراين توجه به اين قدرت است كه موجب خشيت و خداترسى خواهد شد.
12 - آگاهى و اعتقاد به عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، موجب خشيت و خداترسى است .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا إنّ اللّه عزيز غفور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 49 - 2
2 - حضور مؤمنان واقعى دركارزار بدر ، در مقابل دشمنى به مراتب قويتر ، برخاسته از پايبندى آنان به اسلام ، حتى در ديدگاه منافقان و سست ايمانها
إذ يقول المنفقون . .. غر هؤلاء دينهم
«غر هؤلاء دينهم» كه سخن منافقان و سست ايمانهاست، بيانگر اين است كه آنان نيز حضور مؤمنان در كارزار بدر برخاسته از انديشه دينى ايشان مى دانستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 37 - 16
16 - توجه و اعتقاد به صحنه هاى دشوار و سخت قيامت ، مقتضى ترس از آن روز است .
يخافون يومًا تتقلّب فيه القلوب و الأبصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 20 - 15
15 - توجه و اعتقاد به بصيرت و بينا بودن خداوند ( به احوال بندگان ) ، برانگيزنده آدمى به صبر و شكيبايى
و جعلنا بعضكم لبعض فتنة أتصبرون و كان ربّك بصيرًا
جمله «و كان ربّك بصيراً» درصدد تحريك و تشويق مردم به صبر و شكيبايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 44 - 13
13 - اعتقاد به بصيرت و آگاهى كامل خداوند بر احوال بندگان ، زمينه ساز پرهيز آدمى از گناه و حق ناپذيرى است .
إنّ اللّه بصير بالعباد
يادآورى بصيرت و آگاهى خداوند بر احوال بندگان، براى كسانى كه در گناه افراط كرده، حق را نمى پذيرند (أنّ المسرفين هم أصحاب النار)، مى تواند گوياى مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 6
6 - اعتقاد به تضمين پاداش كامل و بيش از استحقاق از سوى خداوند ، موجب برانگيخته شدن انسان به انجام خالصانه اعمال نيك ( همچون انفاق )
الذين يتلون كتب اللّه . .. و أنفقوا ممّا رزقنهم سرًّا و علانية ... ليوفّيهم أُ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نبأ - 78 - 40 - 12
12 - اعتقاد به مواجه شدن با كردار خويش در قيامت ، زمينه ساز پذيرش انذار هاى خداوند و بيمناكى از عذاب قيامت
إنّا أنذرنكم عذابًا قريبًا يوم ينظر المرء ما قدّمت يداه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 2 - 16،17
16- اعتقاد به يگانگى خداوند ، زمينه ساز تقواپيشگى و ترس و پروا داشتن از او
أن أنذروا أنه لا إله إلاّ أنا فاتقون
فاء در «فاتقون» فاى تفريع است. بنابراين اين مطلب به دست مى آيد كه: اگر كسى به توحيد و يگانگى خداوند معتقد شد، به دنبال آن زمينه تقواپيشگى براى او حاصل مى گردد.
17- انديشه توحيدى ، فراخوان آدمى به عملكردى متناسب با آن
لا إله إلاّ أنا فاتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 60 - 9
9 - توحيد و معاد ، دو عقيده محورى و انسان ساز
ان الذين هم من خشية ربّهم مشفقون . .. أنّهم إلى ربّهم رجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 68 - 7
7 - اعتقاد به توحيد و يگانگى خدا ، مقتضى اعتقاد به عدم صلاحيت غير او براى تشريع قانون و تعيين تكليف براى خلق
و ربّك يخلق ما يشاء و يختار ما كان لهم الخيرة
ذيل آيه بيانگر آن است كه كسانى كه پنداشته بودند مى توانند قانون وضع نمايند و يا پيامبر تعيين كنند، ناخواسته به دامن شرك غلتيدند; زيرا تشريع قانون و انتخاب پيامبر، تنها در اختيار كسى است كه ربوبيت داشته باشد و ربوبيت تنها از آنِ خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 45 - 4
4 - عقيده به وجود خداى يكتا ، مستلزم عقيده به وجود جهان آخرت است .
و إذا ذكر اللّه وحده اشمأزّت قلوب الذين لايؤمنون بالأخرة
از اين كه خداوند مى فرمايد: كسانى كه ايمان به آخرت ندارند، از ياد خدا به تنهايى، تنفر دارند; به دست مى آيد كه اين تنفر به خاطر ايمان نداشتن به آخرت است و اگر آنان ايمان مى داشتند، چنين تنفرى به آنها دست نمى داد. بنابراين ميان ايمان به آخرت و ايمان خداوند يكتا، تلازم وجود دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 15 - 33
33 - اعتقاد به توحيد و معاد ، محور مشترك براى وحدت و همبستگى پيروان اديان آسمانى
اللّه ربّنا و ربّكم . .. اللّه يجمع بيننا و بينكم
بنابراين كه مخاطبان پيامبر(صلی الله علیه و آله) اهل كتاب باشند، برداشت ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 87 - 4
4 - اعتقاد به يگانگى خالق ، مستلزم اعتقاد به يگانگى معبود و « ربّ »
يدعون من دونه . .. و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
مشركان در ربوبيت الهى، قائل به شرك بودند و خداوند براى تبيين بطلان اعتقاد آنان، به ايشان يادآور شده كه شما معتقد به يگانگى خالق هستيد و پذيرش شرك در ربوبيت، با آن تناقض دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 26 - 3
3 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه ، مستلزم بردن نياز ها به درگاه او
قال ربّ انصرنى بما كذّبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 39 - 3
3 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه ، مستلزم بردن نياز ها به درگاه او است .
قال ربّ انصرنى بما كذّبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 57 - 1
1 - اعتقاد راستين به ربوبيت يگانه خداوند ، مستلزم بيم داشتن از عذاب او و نگران بودن از فرجام كار خويش
إنّ الذين هم من خشية ربّهم مشفقون
«خشية» به معناى ترس، بيم و هراس است. عبارت «من خشية ربّهم»، به تقدير «من خشية عذاب ربّهم» مى باشد. «إشفاق» (مصدر «مشفقون») نيز به معناى نگرانى، پريشانى، تشويش خاطر، اضطراب و در بيم و اميد بودن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 58 - 1
1 - اعتقاد راستين به ربوبيت يگانه خداوند ، مستلزم ايمان آوردن به نشانه ها و آيات او است .
و الذين هم بايت ربّهم يومنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 29 - 3
3 - اعتقاد به ربوبيت مطلق و يگانه خدا ، مستلزم نفى الوهيت از غير او
قال فرعون و ما ربّ العلمين . قال ربّ السموت و الأرض ... قال لئن اتّخذت إلهًا
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه موسى(ع) از ربوبيت خدا سخن مى راند; ولى فرعون بر الوهيت خويش بيمناك شده بود و اين مى رساند كه حتى در فرهنگ مردم آن زمان ميان ربوبيت و الوهيت ملازمه اى تفكيك ناپذير وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 227 - 4
4 - ايمان و اعتقاد به پروردگار يگانه ، مايه رهايى انسان از وادى حيرت و سرگردانى در عقيده و عمل
ألم تر أنّهم فى كلّ واد يهيمون . .. إلاّ الذين ءامنوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 79 - 2
2 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه و قدرت قاهر و علم گسترده او ، مقتضى توكل كردن انسان به او
إنّ ربّك يقضى بينهم بحكمه و هو العزيز العليم . فتوكّل على اللّه
تفريع «توكّل على اللّه» بر «إنّ ربّك يقضى . .. و هو العزيز العليم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 15 - 27
27 - خصومت و ستيز پيروان اديان توحيدى با توجه به وحدت پروردگار و بازگشت عمل هر انسان به خودش ، فاقد منطق و توجيه
اللّه ربّنا و ربّكم لنا أعملنا و لكم أعملكم لا حجّة بيننا و بينكم
بنابراين كه مراد از «لاحجّة»، نفى خصومت و نزاع باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 13 - 9
9- توحيد ربوبى و اعتقاد به حاكميت يگانه خدا بر هستى ، آرامش بخش روح و انديشه مؤمنان راستين
إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون
به كار رفتن واژه «ربّ» به جاى ديگر اوصاف الهى و نيز ارتباط «قالو ربّنا اللّه» با «فلا خوف. ..»، مى رساند كه اعتقاد به توحيد ربوبى و اين كه امور تنها در پرتو تدبير او صورت مى گيرد، نقش اساسى در آرامش خاطر مؤمنان مقاوم دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 17
17- مشركان مكه ، با اشاعه فكر جبرگرايى ، درصدد اثبات عبث بودن بعثت انبيا بودند .
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء . .. فهل على الرسل إلاّ ا
عبارت «فهل على الرسل إلاّ البلاغ المبين» پس از بيان اعتقادات مشركان، مى تواند جوابى براى آنان باشد; با اين توضيح كه مشركان مى خواستند با استناد ايمان و كفر به خداوند، بيان كنند كه با چنين امرى، جايى براى آمدن انبيا نيست و خداوند با
«فهل على الرسل. ..» جواب آنان را مى دهد كه آمدن پيامبران، بيهوده نيست و براى ابلاغ پيام الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 16 - 13
13 - اعتقاد به قيامت و عذاب دوزخ ، سبب ترس از خدا و تقواپيشگى
لهم من فوقهم ظلل من النار . .. ذلك يخوّف اللّه به عباده يعباد فاتّقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 31 - 17
17 - اعتقاد به رازقيت ، حاكميت ، حيات بخشى و تدبير مطلق خدا نسبت به امور جهان ، مقتضى تقواپيشگى است .
قل من يرزقكم . .. فسيقولون اللّه فقل أفلاتتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 13 - 9
9- توحيد ربوبى و اعتقاد به حاكميت يگانه خدا بر هستى ، آرامش بخش روح و انديشه مؤمنان راستين
إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون
به كار رفتن واژه «ربّ» به جاى ديگر اوصاف الهى و نيز ارتباط «قالو ربّنا اللّه» با «فلا خوف. ..»، مى رساند كه اعتقاد به توحيد ربوبى و اين كه امور تنها در پرتو تدبير او صورت مى گيرد، نقش اساسى در آرامش خاطر مؤمنان مقاوم دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 11 - 7
7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .
إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم جنّ-ت تج
برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را پوشانده باشد. (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 85 - 12
12- عقيده به قيامت و هدف دارى و حكمت آميز بودن جهان خلقت ، موجب آسانى تحمل مشكلات و مقتضى گذشت و ناديده گرفتن اذيت و آزار و آسيب هاى وارده از سوى دشمنان است .
و ما خلقنا السموت . .. إلاّ بالحقّ ... فاصفح الصفح الجميل
«فا» در «فاصفح» تفريع است و جمله «فاصفح . ..» را بر جمله «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق و إن الساعة لأتية» عطف كرده است. بنابراين، استفاده مى شود كه به حق آفريده شدن جهان اقتضا دارد تا انسانِ حق طلبى همچون رسول الله(صلی الله علیه و آله) در مسير حق بردبار باشد و تلاش خود را در برابر حق ناپذيرى كافران بيهوده نپندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 11 - 7
7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .
إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم جنّ-ت تج
برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را پوشانده باشد. (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 34 - 11
11 - اعتقاد مردم مصر به ختم نبوت و نيامدن هيچ پيامبرى پس از يوسف ( ع ) ، منشأ مخالفت آنان با دعوت موسى ( ع )
حتّى إذا هلك قلتم لن يبعث اللّه من بعده رسولاً
اعلام ختم نبوت پس از يوسف(ع) از سوى مردم مصر، مى تواند دليل و يا بهانه آنان در مخالفت با دعوت موسى(ع) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 31 - 17
17 - اعتقاد به رازقيت ، حاكميت ، حيات بخشى و تدبير مطلق خدا نسبت به امور جهان ، مقتضى تقواپيشگى است .
قل من يرزقكم . .. فسيقولون اللّه فقل أفلاتتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 57 - 2،4
2 - اعتقاد به خالقيت خداوند ، ناسازگار با تكذيب معاد
نحن خلقنكم فلولا تصدّقون
آيه شريفه درصدد اثبات معاد است. به اين صورت كه اگر قبول داريد كه ما شما را آفريده ايم، پس بايد بپذيريد كه مى توانيم بار ديگر پس از مرگ شما را زنده كنيم. بنابراين راهى براى تكذيب رستاخيز - كه پيامبران ما از آن خبر داده اند - نداريد.
4 - انكار معاد ، به رغم اعتقاد به خالقيت خداوند ، موضع گيرى نابخردانه و شايسته سرزنش
نحن خلقنكم فلولا تصدّقون
سرزنش در آيه شريفه، متوجه كسانى است كه با وجود اعتقاد به خالقيت خداوند، در برابر موضوع معاد موضع گيرى ناباورانه داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 31 - 10
10- تنها برخى از گناهان ، قابل بخشش در پرتو ايمان و اعتقاد به خداوند *
أجيبوا داعى اللّه و ءامنوا به يغفر لكم من ذنوبكم
«من» در «من ذنوبكم» براى تبعيض است و اين احتمال وجود دارد كه تبعيض، نظر به نوع گناه داشته باشد; يعنى، برخى از گناهان با ايمان آوردن بخشيده مى شود و برخى ديگر خير.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 2 - 5،6
5- ايمان به پيامبر اسلام و قرآن ، شرط ثمربخشى عقيده به خداوند و عمل صالح
و الذين ءامنوا . .. و ءامنوا بما نزّل على محمّد
از تكرار «آمنوا. ..» استفاده مى شود كه «آمنوا» - در «الذين آمنوا» - به معناى اعتقاد به خداى يگانه است; چه اين كه در «آمنوا بما...» به معناى ايمان به قرآن و رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. از قرين آمدن ايمان و عمل صالح، اعتقاد به پيامبر(صلی الله علیه و آله) و قرآن، مطلب بالا استفاده مى شود.
6- اعتقاد واقعى به خداوند و پايبندى به ارزش ها ، مستلزم پذيرش قوانينى است كه از سوى خداوند بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده است .
و الذين ءامنوا . .. و ءامنوا بما نزّل على محمّد
قيد «و آمنوا بما نزّل. ..» - به عنوان سومين حلقه در پى «آمنوا» و «عملوا الصالحات» - مى تواند بيانگر اين برهان باشد كه اگر كسى معتقد به خداوند است بايد به قوانين و دستورات او - كه به وسيله پيامبران ابلاغ مى شود - نيز مؤمن باشد و بدون آن، در حقيقت به خدا ايمان ندارد و پايبند ارزش ها نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 11
11 - موهومات و عقايد خرافى از مشكلات تبليغ توحيد
و لا أخاف ما تشركون به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 32 - 18
18- عقيده به نزول قرآن از جانب خداوند و خير محض بودن آن ، عامل تعالى انسان به مقامى والا
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا . .. و لنعم دار المتّقين ... الذي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 31 - 17
17 - اعتقاد به رازقيت ، حاكميت ، حيات بخشى و تدبير مطلق خدا نسبت به امور جهان ، مقتضى تقواپيشگى است .
قل من يرزقكم . .. فسيقولون اللّه فقل أفلاتتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 15 - 24
24 - اعتقاد و توجه به ربوبيت خدا ، بازدارنده آدمى از سرپيچى كردن از دستور هاى خدا
إنى أخاف إن عصيت ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 31 - 17
17 - اعتقاد به رازقيت ، حاكميت ، حيات بخشى و تدبير مطلق خدا نسبت به امور جهان ، مقتضى تقواپيشگى است .
قل من يرزقكم . .. فسيقولون اللّه فقل أفلاتتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 1 - 4
4- اعتقاد به ربوبيت خدا ، مقتضى رعايت تقوا و پرهيز از نافرمانى او
اتّقوا ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 6
6 - عقيده به ربوبيت خدا ، علت اصلى تهاجم و خصومت مشركان و كافران عليه مسلمانان در عصر بعثت
إلاّ ان يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 64 - 6
6 - اعتقاد به ربوبيت خداوند ، مقتضى شب زنده دارى و عبادت و نماز براى او است .
و الذين يبيتون لربّهم سجّدًا و قيمًا
آمدن قيد «لربّهم» و ياد ربوبيت خدا، به جاى ديگر اوصاف او همچون رحمان، مى تواند گوياى برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 91 - 4
4 - اعتقاد به ربوبيت خداوند و مالكيت او بر تمامى مظاهر هستى ، مقتضى پرستيدن يگانه او
إنّما أُمرت أن أعبد ربّ هذه البلدة . .. و له كلّ شىء
واژه «ربّ» و تعبير «و له كلّ شىء» در حقيقت بيانگر فلسفه حصر پرستش انسان در برابر خدا است; يعنى، چون او پروردگار و مالك يگانه هستى است، پس عبوديت انسان بايد تنها به درگاه او باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 18 - 13
13 - اعتقاد به ربوبيت الهى ، مقتضى خشيت و خداترسى است .
الذين يخشون ربّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 10 - 4
4 - اعتقاد به ربوبيت خدا ، مقتضى تقواپيشگى و پروا داشتن از او است .
اتّقوا ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 73 - 2
2 - اعتقاد به ربوبيت الهى ، مقتضى تقواپيشگى است .
اتّقوا ربّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 28 - 8،9
8 - تصميم فرعونيان به قتل موسى ( ع ) ، به خاطر اعتقاد آن حضرت به ربوبيت مطلق خداوند بود .
أتقتلون رجلاً أن يقول ربّى اللّه
9 - كشتن موسى ( ع ) به صرف اعتقاد او به ربوبيت خداوند ، كارى نكوهيده و نابه جا در نظر مؤمن آل فرعون
أتقتلون رجلاً أن يقول ربّى اللّه
از استفهام انكارى در جمله «أتقتلون رجلاً. ..» - كه در مقام تقبيح عمل فرعون مى باشد - برداشت ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 10 - 4
4 - اعتقاد به ربوبيت الهى ، مقتضى التجاى انسان به درگاه او ، براى آمرزش گناهان
يقولون ربّنا اغفر لنا
تعيين صفت ربوبيت (ربّنا) براى درخواست غفران از درگاه الهى، بيانگر معناى ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 10 - 4
4 - اعتقاد به ربوبيت و غفّاريت خداوند ، مقتضى استغفار و طلب آمرزش از او است .
استغفروا ربّكم إنّه كان غفّارًا
برداشت ياد شده، از آمدن صفت «ربّ» و نيز از اين كه جمله «إنّه كان غفاراً» در مقام تعليل است، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 6 - 8
8 - كم فروشى ، ناسازگار با اعتقاد به ربوبيت خداوند بر جهان هستى
ويل للمطفّفين . .. يوم يقوم الناس لربّ العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 40 - 9
9 - توجه و اعتقاد به حيات اخروى ، برانگيزاننده آدمى به عبرت گرفتن از سرگذشت هلاكت بار اقوام پيشين و تصحيح رفتار خويش
أفلم يكونوا يرونها بل كانوا لايرجون نشورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 21 - 21
21 - توجه و اعتقاد به شنوا و دانا بودن خداوند به تمامى گفته ها و رفتار هاى نهان و آشكار آدمى ، بازدارنده وى از ارتكاب فحشا و منكرات و پيروى از شيطان
يأيّها الذين ءامنوا لاتتّبعوا خطوت الشيطن . .. فإنّه يأمر بالفحشاء و المنكر ..
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه است و در مقام تعليل براى جملات پيشين مى باشد. بنابراين هشدار خداوند به شنوا و دانا بودن خويش، پس از نهى از پيروى شيطان، مى تواند به منظور بازداشتن انسان از گناه و فحشا و تضمين اين بازدارندگى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 60 - 12
12 - توجه و اعتقاد به شنوايى و دانايى خداوند ، بازدارنده آدمى از گناه و قانون شكنى است .
و القوعد من النساء الّ-تى لايرجون نكاحًا فليس عليهن جناح أن يضعن ثيابهنّ . .. و
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه و در مقام تهديد زنانى است كه احياناً بخواهند از حكم حجاب و عفاف سرپيچى كنند و يا از موارد استثنا، سوء استفاده كنند. از اين رو آمدن چنين جمله اى و يادآورى صفت شنوايى و دانايى خداوند، مى تواند اشاره به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 9 - 3
3 - اعتقاد به عزت و شكست ناپذيرى خدا ، هموار كننده راه ايمان به رستاخيز و توانايى خدا بر احياى مردگان
و ما كان أكثرهم مؤمنين . و إنّ ربّك لهو العزيز
با توجه به مفاد آيات پيش (انكار معاد از سوى كافران و ارائه نشانه هاى قدرت خدا بر برپا ساختن رستاخيز و پايان بخشيدن موضوع ياد شده با ذكر عزت خدا) برداشت ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 11،12
11 - آگاهى و اعتقاد به عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، منشأ خشيت و خداترسى عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا إنّ اللّه عزيز غفور
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّ اللّه عزيز غفور»، در مقام تعليل براى «إنّما يخشى اللّه . ..» مى باشد; زيرا عزت مندى خداوند، نشانگر كمال قدرت او بر انتقام و كيفر است. هم چنين آمرزنده بودن خداوند، آن گاه صادق است كه او بر كيفر و عقوبت قادر باشد. بنابراين توجه به اين قدرت است كه موجب خشيت و خداترسى خواهد شد.
12 - آگاهى و اعتقاد به عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، موجب خشيت و خداترسى است .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا إنّ اللّه عزيز غفور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 11 - 7
7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .
إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم جنّ-ت تج
برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را پوشانده باشد. (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بينه - 98 - 8 - 14
14 - بهشت جاودان و نعمت هاى آن ، كسب رضايت خداوند و راضى شدن از او ، ويژه كسانى است كه به عظمت خداوند ، پى برده و از او هراس دارند .
جنّ-ت عدن تجرى من تحتها الأنهر خلدين فيها أبدًا رضى اللّه عنهم و رضوا عنه ذلك
«خشيت»، به معناى ترس آميخته با احساس عظمت است. (مفردات)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 91 - 11
11- اعتقاد و توجه به علم خداوند به همه اعمال آدميان ، پشتوانه اجراى فرمان هاى اوست .
و أوفوا بعهد الله . .. إن الله يعلم ما تفعلون
برداشت فوق، از تعليل «إن الله يعلم ما تفعلون» به دست مى آيد; يعنى، به عهد و پيمان خود با خدا وفادار باشيد; چون كه خدا از اعمال شما آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 21 - 21
21 - توجه و اعتقاد به شنوا و دانا بودن خداوند به تمامى گفته ها و رفتار هاى نهان و آشكار آدمى ، بازدارنده وى از ارتكاب فحشا و منكرات و پيروى از شيطان
يأيّها الذين ءامنوا لاتتّبعوا خطوت الشيطن . .. فإنّه يأمر بالفحشاء و المنكر ..
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه است و در مقام تعليل براى جملات پيشين مى باشد. بنابراين هشدار خداوند به شنوا و دانا بودن خويش، پس از نهى از پيروى شيطان، مى تواند به منظور بازداشتن انسان از گناه و فحشا و تضمين اين بازدارندگى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 28 - 13
13 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به اعمال انسان ها ، موجب برانگيختن آنان به رعايت دستورات الهى و پرهيز از نافرمانى او است .
و إن قيل لكم ارجعوا فارجعوا هو أزكى لكم و اللّه بما تعملون عليم
سخن تهديدآميز خداوند به مؤمنان (و اللّه بما تعملون عليم)، مى تواند به منظور مطلب فوق ادا شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 29 - 6
6 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار انسان ها ، بازدارنده آنان از گناه و نافرمانى است .
ليس عليكم جناح أن تدخلوا بيوتًا غير مسكونة . .. و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمو
تذكر به علم همه جانبه الهى در پايان آيه مى تواند حاكى از نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 30 - 16
16 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به حركات و رفتار انسان ها ، موجب برانگيختن آنان به رعايت دستورات خدا و پرهيز از نافرمانى او است .
قل للمؤمنين يغضّوا . .. إنّ اللّه خبير بما يصنعون
سخن تهديدآميز خداوند به مؤمنان (إنّ اللّه خبير بما يصنعون)، مى تواند به منظور اين مطلب، ادا شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 41 - 17
17 - توجه و اعتقاد انسان ها به آگاهى همه جانبه خداوند از اعمال و رفتار تمامى موجودات ، بر انگيزنده آنان به اطاعت و فرمانبرى از او
ألم تر أنّ اللّه يسبّح له من فى السموت . .. و اللّه عليم بما يفعلون
يادآورى علم همه جانبه خداوند براى انسان ها در پايان آيه شريفه، مى تواند حاكى از برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 60 - 12
12 - توجه و اعتقاد به شنوايى و دانايى خداوند ، بازدارنده آدمى از گناه و قانون شكنى است .
و القوعد من النساء الّ-تى لايرجون نكاحًا فليس عليهن جناح أن يضعن ثيابهنّ . .. و
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه و در مقام تهديد زنانى است كه احياناً بخواهند از حكم حجاب و عفاف سرپيچى كنند و يا از موارد استثنا، سوء استفاده كنند. از اين رو آمدن چنين جمله اى و يادآورى صفت شنوايى و دانايى خداوند، مى تواند اشاره به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 12
12 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند ، بازدارنده آدمى از هر گونه نافرمانى از او
فليحذر الذين يخالفون عن أمره . .. قد يعلم ما أنتم عليه ... و اللّه بكلّ شىء عليم
تذكر خداوند به علم همه جانبه خويش - در پايان سوره و پس از بيان يك سلسله دستورها و آموزش ها از آغاز سوره تا پايان آن (به ويژه جمله «فليحذر الذين يخالفون عن أمره. ..») - مى تواند بيانگر نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 79 - 2
2 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه و قدرت قاهر و علم گسترده او ، مقتضى توكل كردن انسان به او
إنّ ربّك يقضى بينهم بحكمه و هو العزيز العليم . فتوكّل على اللّه
تفريع «توكّل على اللّه» بر «إنّ ربّك يقضى . .. و هو العزيز العليم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 7،8
7 - عقيده به آگاهى خداوند از تمامى رفتار ها و حركت هاى توطئه آميز كافران ، موجب دل گرمى و تسلى خاطر مبلغان اسلام و مدافعان عقيده توحيدى است .
فلايحزنك قولهم إنّا نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّا نعلم. ..» تعليل براى نهى در «فلايحزنك» است; يعنى، چون خداوند بر تمامى رفتارهاى آدميان - از جمله كافران - آگاه است، پس نبايد در برابر توطئه هاى آنان محزون بود; بلكه بايد با دل گرمى و پشتكار به تبليغ دين پرداخت.
8 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به تمامى رفتار ها و حركت هاى پنهانى و آشكار انسان ها ، بازدارنده آدمى از گناه و حق ناپذيرى است .
إنّا نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
برداشت بالا از اين رو است كه آيه شريفه در مقام تهديد به كافران و مشركان حق ناپذير است. بنابراين يادآورى آگاهى مطلق خداوند به رفتار نهان و آشكار انسان ها در شرايط تهديد، مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 5
5 - آگاهى و اعتقاد به احاطه علمى خداوند بر وجود انسان ها ، بازدارنده آنان از هرگونه گناه و ستم
و ما للظلمين من حميم . .. يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور
ذكر شدن آگاهى همه جانبه خداوند از احوال انسان ها - پس از يادكردن از ستمكاران - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 6
6 - آگاهى و عقيده به علم همه جانبه خداوند به جهان و انسان ، بازدارنده انسان ها از نافرمانى و گناه
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون واللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 14
14 - توجه و اعتقاد به با خبر بودن خداوند از تمامى رفتار و كردار آدميان ، باز دارنده آنان از هر گونه نافرمانى و گناه است .
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
جمله «إنّ اللّه خبير. ..» تذكرى تهديدآميز به منافقان بود كه به دروغ اظهار اطاعت مى كردند; ولى در عمل به نافرمانى و گناه مشغول بودند. بنابراين هشدار به آگاهى خداوند از اعمال انسان ها، مى تواند به منظور بازداشتن آنان از نافرمانى و گناه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 2
2- اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، پندارى بس ناروا و موجب عذابى شديد است .
لينذر بأسًا شديدًا . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
آيه قبل، يكى از رسالت هاى قرآن را، بيم به عذاب شديد الهى بيان كرد و اين آيه، به يكى از موارد استحقاق آن عذاب اشاره كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 8
8- اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، داراى تبعات و آثارى بزرگ ، شگفت آور و غير قابل قبول
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . .. كبرت كلمة تخرج من أفوههم
عين الفعل مضموم در فعل ماضى «كبرت» نشانه دلالت آن بر تعجب است و روشن است كه جمله «كبرت كلمة. ..» بزرگىِ به لحاظ خود سخن را نمى گويد، بلكه به جهت لوازم نارواى آن و يا فاصله اى است كه با حقيقت دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 6
6 - اعتقاد به تضمين پاداش كامل و بيش از استحقاق از سوى خداوند ، موجب برانگيخته شدن انسان به انجام خالصانه اعمال نيك ( همچون انفاق )
الذين يتلون كتب اللّه . .. و أنفقوا ممّا رزقنهم سرًّا و علانية ... ليوفّيهم أُ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 79 - 2
2 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه و قدرت قاهر و علم گسترده او ، مقتضى توكل كردن انسان به او
إنّ ربّك يقضى بينهم بحكمه و هو العزيز العليم . فتوكّل على اللّه
تفريع «توكّل على اللّه» بر «إنّ ربّك يقضى . .. و هو العزيز العليم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 4
4 - توجه به ناتوانى معبود هاى ادعايى و عقيده به قدرت مطلق خداوند ، موجب تسلى خاطر و دل گرمى مبلغان اسلام و مدافعان عقيده توحيدى
و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة لعلّهم ينصرون . لايستطيعون نصرهم... فلايحزنك قولهم
جمله «فلايحزنك قولهم» جواب براى شرط مقدر است; يعنى، «إذا كان هذا حالهم مع ربّهم حيث اتّخذوا رجاء النصر ءالهة من دون اللّه لايقدرون نصرهم فلاتحزن بسبب قولهم. ..; وقتى وضعيت آنان چنين است كه به اميد يارى، معبودهاى ديگرى جز خدا را - كه تواناى بر يارى رسانى ندارند - برگزيدند، پس تو از سخنان شان محزون مباش...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 85 - 12
12- عقيده به قيامت و هدف دارى و حكمت آميز بودن جهان خلقت ، موجب آسانى تحمل مشكلات و مقتضى گذشت و ناديده گرفتن اذيت و آزار و آسيب هاى وارده از سوى دشمنان است .
و ما خلقنا السموت . .. إلاّ بالحقّ ... فاصفح الصفح الجميل
«فا» در «فاصفح» تفريع است و جمله «فاصفح . ..» را بر جمله «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق و إن الساعة لأتية» عطف كرده است. بنابراين، استفاده مى شود كه به حق آفريده شدن جهان اقتضا دارد تا انسانِ حق طلبى همچون رسول الله(صلی الله علیه و آله) در مسير حق بردبار باشد و تلاش خود را در برابر حق ناپذيرى كافران بيهوده نپندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 92 - 17
17- توجه و اعتقاد انسان به قيامت ، مانع پيمان شكنى وى خواهد شد .
و أوفوا بعهد الله . .. تتّخذون أيمنكم دخلاً بينكم ... و ليبيّننّ لكم يوم القيم
تذكر خداوند به تبيين حقايق در قيامت، پس از طرح مسأله پيمان و سوگندشكنى، مى تواند اشعار به مطلب فوق داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 39 - 5
5- اعتقاد به قيامت و آگاهى از آتش دوزخ ، بازدارنده آدمى از گناه و حق ستيزى
متى هذا الوعد . .. لو يعلم الذين
از اين كه خداوند فرمود: اگر كافران مى دانستند كه آتش دوزخ و. .. با آنان چه مى كند، در نزول عذاب و برپايى قيامت عجله نمى كردند، به دست مى آيد كه ايمان به قيامت و آگاهى از احوال آن، آدمى را از كفر و حق ستيزى و هرگونه گناه بازمى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 16 - 13
13 - اعتقاد به قيامت و عذاب دوزخ ، سبب ترس از خدا و تقواپيشگى
لهم من فوقهم ظلل من النار . .. ذلك يخوّف اللّه به عباده يعباد فاتّقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 33 - 9
9 - اعتقاد به روز قيامت ، بازدارنده انسان از گناه و بزه كارى ( چون آدم كشى )
إنّى أخاف عليكم يوم التناد . يوم تولّون مدبرين ما لكم من اللّه من عاصم
از اين كه مؤمن آل فرعون براى بازداشتن فرعونيان از كشتن موسى(ع)، مسأله معاد و حسابرسى اعمال بندگان را مطرح ساخت، مطلب ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 15 - 4،5
4 - تقوا ، تبلور ايمان و اعتقاد به قيامت
إنّ المتقين فى جنّ-ت و عيون
از اين كه براى اهل ايمان تنها وصف تقوا آورده شده است، روشن مى شود كه تقوا، تبلور ايمان به وحى و اعتقاد به قيامت است.
5 - پايبندى به ارزش ها و پرهيز از زشتى ها و پليدى ها ، تنها در گرو اعتقاد به قيامت
إنّ المتقين فى جنّ-ت و عيون
از تقابل ميان «متقين» و «منكران معاد» - كه در آيات پيشين مطرح شده است - به دست مى آيد كه تقوا در صورتى حاصل مى شود كه فرد، منكر قيامت نباشد; زيرا با انكار قيامت پايبندى به ارزش ها ميسر نخواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 9 - 9
9 - اعتقاد به قيامت و توجه داشتن به كيفر و پاداش الهى در آن ، موجب تقويت روح تقواپيشگى در انسان
و اتّقوا اللّه الذى إليه تحشرون
يادآورى حشر انسان ها در قيامت - پس از توصيه به تقوا - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 26 - 2
2 - اعتقاد به روز جزا ، تعديل كننده غرايز و تأثيرگذار در خُلق و خوى بشر ( حرص ، بخل ، ناشكيبايى و . . . )
إنّ الإنسن خلق هلوعًا . .. إلاّ المصلّين ... و الذين يصدّقون بيوم الدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 53 - 5
5 - وجود ارتباط وثيق و ناگسستنى ، ميان عقيده به روز جزا و ديگر عقايد دينى و معارف الهى
بل لايخافون الأخرة
برداشت ياد شده، به سبب اين نكته است كه با تكذيب قيامت از سوى كافران، ديگر عقايد دينى ناديده انگاشته مى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 11 - 7
7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .
إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم جنّ-ت تج
برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را پوشانده باشد. (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 85 - 2
2 - گرايش به شرك در عين اعتقاد به تعلق انسان و پديده هاى پيرامون او به خداوند ، دو امر ناهمخوان و ناسازگار
قل لمن الأرض و من فيها . .. سيقولون للّه قل أفلاتذكّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 91 - 4
4 - اعتقاد به ربوبيت خداوند و مالكيت او بر تمامى مظاهر هستى ، مقتضى پرستيدن يگانه او
إنّما أُمرت أن أعبد ربّ هذه البلدة . .. و له كلّ شىء
واژه «ربّ» و تعبير «و له كلّ شىء» در حقيقت بيانگر فلسفه حصر پرستش انسان در برابر خدا است; يعنى، چون او پروردگار و مالك يگانه هستى است، پس عبوديت انسان بايد تنها به درگاه او باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 11 - 7
7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .
إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم جنّ-ت تج
برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را
پوشانده باشد. (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 36 - 8
8- عقيده به معاد ، ناسازگار با دنياپرستى و غيرقابل پذيرش براى دنياپرستان است .
أنا أكثر منك مالاً . .. و ما أظنّ الساعة قائمة
مرد ثروت مند، در پى غرور و افتخار به مال و منال و پندار جاودانه بودن آن، به انكار قيامت پرداخت. به نظر مى رسد كه ارتباط اين دو قسمت، به صورت زمينه و نتيجه باشد; يعنى، آنچه كه فرد را به موضع انكار قيامت كشاند، دنياپرستى و فريفته شدن بدان بود. فعل مجهول «رُددت» (برگردانده شوم) - كه حاكى از اجبار شدن است - نيز گوياى نكته ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 35 - 5
5 - انديشه معاد و حيات اخروى ، برهم زننده آرامش اشراف و مورد تكذيب أكيد آنان
و قال الملأ من قومه . .. أيعدكم ... أنّكم مخرجون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 60 - 9
9 - توحيد و معاد ، دو عقيده محورى و انسان ساز
ان الذين هم من خشية ربّهم مشفقون . .. أنّهم إلى ربّهم رجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 50 - 6،7
6 - عقيده به معاد و بازگشت انسان به سوى خدا پس از مرگ ، عامل نهراسيدن ساحران مؤمن از مجازات مرگ
قال . .. لأُقطّعنّ أيديكم و أرجلكم من خلف ... قالوا لاضير إنّا إلى ربّنا منقلبو
7 - عقيده به معاد ، عاملى نيرومند در پايبندى انسان به ارزش ها و تحمل دشوارى هاى ناشى از تعهد به آنها
قالوا لاضير إنّا إلى ربّنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 15 - 33
33 - اعتقاد به توحيد و معاد ، محور مشترك براى وحدت و همبستگى پيروان اديان آسمانى
اللّه ربّنا و ربّكم . .. اللّه يجمع بيننا و بينكم
بنابراين كه مخاطبان پيامبر(صلی الله علیه و آله) اهل كتاب باشند، برداشت ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 6 - 8
8 - نقش مثبت و سازنده اعتقاد به معاد ، در تربيت آدميان و اصلاح آنان
يأيّها الذين ءامنوا قوا أنفسكم و أهليكم نارًا
مطلب ياد شده از تذكر به آتش دوزخ - به جاى موعظه و توصيه به تقوا و خودسازى و اصلاح خانواده - استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 4 - 3
3 - اعتقاد به معاد ، حتى در حد گمان ، بازدارنده انسان از خيانت در سنجش كالاى ديگران
ألا يظنّ أُولئك أنّهم مبعوثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 6
6 - اعتقاد به خدادادى بودن امكانات و دارايى ها ، زمينه ساز پيدايش روحيه انفاق گرى در انسان
و أنفقوا ممّا رزقنهم سرًّا و علانية
از هدف هاى يادآورى اين حقيقت (خدادادى بودن دارايى ها) در بيان لزوم انفاق، مى تواند تسهيل آن و ايجاد روحيه انفاق گرى در انسان ها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 22 - 6
6 - اعتقاد انسان ها ، به نظارت اعضا و جوارح بر اعمال و رفتار آنان ، بازدارنده ايشان از گناه و معصيت
و ما كنتم تستترون أن يشهد عليكم سمعكم و لا أبصركم و لا جلودكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 32 - 18
18- عقيده به نزول قرآن از جانب خداوند و خير محض بودن آن ، عامل تعالى انسان به مقامى والا
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا . .. و لنعم دار المتّقين ... الذي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 24
24 - اعتقاد به مولويت و سرپرستى خداوند ، مقتضى اعتصام به او و پرهيز از چنگ زدن به دامن غير او
و اعتصموا باللّه هو موليكم
جمله «هو موليكم» به منزله تعليل براى «اعتصموا باللّه» است; يعنى، به خدا اعتصام كنيد; زيرا او مولا و قيّم شما است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 85 - 12
12- عقيده به قيامت و هدف دارى و حكمت آميز بودن جهان خلقت ، موجب آسانى تحمل مشكلات و مقتضى گذشت و ناديده گرفتن اذيت و آزار و آسيب هاى وارده از سوى دشمنان است .
و ما خلقنا السموت . .. إلاّ بالحقّ ... فاصفح الصفح الجميل
«فا» در «فاصفح» تفريع است و جمله «فاصفح . ..» را بر جمله «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق و إن الساعة لأتية» عطف كرده است. بنابراين، استفاده مى شود كه به حق آفريده شدن جهان اقتضا دارد تا انسانِ حق طلبى همچون رسول الله(صلی الله علیه و آله) در مسير حق بردبار باشد و تلاش خود را در برابر حق ناپذيرى كافران بيهوده نپندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 8 - 3
3 - فلاح و رستگارى آدمى در قيامت در گرو داشتن اعمال و عقايد وزين و داراى ثقل است.
فمن ثقلت موزينه فأولئك هم المفلحون
كلمه «موازين» در برداشت فوق جمع موزون گرفته شده است. بنابراين مراد از «موازين» اعمال و عقايدى است كه در قيامت مورد توزين و سنجش قرار مى گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 137 - 6
6 - عقايد شرك آلود و جاهلانه موجب گرايش انسان به اعمال ناشايست و خلاف فطرت و وجدان است.
و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 184 - 3
3 - التزام به مبانى ارزشى و اخلاقى ، نيازمند اعتقاد و جهان بينى صحيح است .
و اتّقوا الذى خلقكم و الجبلّة الأوّلين
طرح مسأله آفرينش و تذكر به وجود آفريدگار يگانه براى سوق دادن مردم به تقوا، مى تواند نشانگر اين واقعيت باشد كه داشتن جهان بينى صحيح، زمينه ساز پايبندى به ارزش ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 10 - 12،13
12 - ايمان ، انديشه و عقيده درست همراه با عمل صالح ، موجب تقرب به خداوند است .
إليه يصعد الكلم الطيّب و العمل الصلح يرفعه
برداشت ياد شده از آن جا است كه صعود كلام طيب به پيشگاه رفيع خداوند و پذيرفته شدن عمل صالح در سايه اين كلام، به معناى صعود معنوى صاحبان اين كلام و تقرب آنان به درگاه الهى است.
13 - ايمان و عقيده درست همراه با عمل صالح ، وسيله تحصيل عزت و سربلندى است .
من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا إليه يصعد الكلم الطيّب و العمل الصلح يرف
برداشت ياد شده، با توجه به ارتباط ميان جمله مورد بحث با صدر آيه شريفه (مسأله عزت و صعود كلام و عمل صالح) مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 50 - 15
15 - تصور صحيح از خداوند ، از بين برنده هرگونه ترديد و استبعاد در حقانيت معاد است .
فانظر إلى ءاثر رحمت اللّه كيف يحى . .. و هو على كلّ شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 21 - 8
8 - انكار معاد و عقيده به نبودن مجازات الهى براى انسان ، مانع پذيرش رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و عقيده به توحيد از سوى مشركان
و قال الذين لايرجون لقاءنا لولا أُنزل علينا الملئكة أو نرى ربّنا
توصيف مشركان به منكران «لقاء اللّه» در آغاز كلام، مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه اگر مشركان خواستار نزول فرشتگان وحى بر خود و رؤيت خدا بودند، اين خواسته ناشى از حقيقت خواهى آنان نبود; بلكه به خاطر عقيده مند نبودن آنان به معاد و انكار مجازات الهى بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 22 - 2
2 - باور هاى غلط مشركان ، حربه اى عليه خود آنان از سوى خداوند
ألكم الذّكر . .. تلك إذًا قسمة ضيزى
خداوند، در مقام تخطئه دختر داشتن خويش، باورهاى غلط مشركان را به رخ آنان كشيده و از آن حربه اى عليه خودشان ساخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 34 - 11
11 - اعتقاد مردم مصر به ختم نبوت و نيامدن هيچ پيامبرى پس از يوسف ( ع ) ، منشأ مخالفت آنان با دعوت موسى ( ع )
حتّى إذا هلك قلتم لن يبعث اللّه من بعده رسولاً
اعلام ختم نبوت پس از يوسف(ع) از سوى مردم مصر، مى تواند دليل و يا بهانه آنان در مخالفت با دعوت موسى(ع) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 84 - 17
17 - حكم خداوند به طرد كامل منافقان ، نتيجه مواضع عقيدتى و نيز عملكرد خود آنان بود .
لاتصل . .. إنهم كفروا ... و ماتوا و هم فسقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 1 - 10
10 - مخالف اعتقاد سخن گفتن - هرچند خود سخن حق باشد - دروغ گويى است .
قالوا نشهد إنّك لرسول اللّه . .. و اللّه يشهد إنّ المنفقين لكذبون
برداشت ياد شده از آن جا است كه خداوند، منافقان را - به رغم اين كه سخن حقى را گفته بودند ولى در دل آن را باور نداشتند - دروغ گو خوانده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 108 - 15
15 - هيچ كس حتى پيامبر (صلی الله علیه و آله) حق تحميل عقيده و دين خويش بر ديگران - هر چند بر حق باشد - ندارد .
قد جاءكم الحق . .. فمن اهتدى فإنما يهتدى لنفسه ... و ما أنا عليكم بوكيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 256 - 1،2،3،4
1 - تحميل و اجبارى در پذيرش دين نيست .
لا اكراه فى الدّين
2 - عقيده و مرام ، جبربردار نيست .
لا اكراه فى الدّين
نفى «اكراه» در دين و عقيده به صورت مطلق، اين مطلب را مى رساند كه سنخ مسائل عقيدتى كه با قلب و فكر انسان سر و كار دارد، قابل تحميل نيست.
3 - غير مسلمانان را نبايد مجبور به پذيرش اسلام كرد .
لا اكراه فى الدّين
بنابراينكه «لا اكراه» در مقام تشريع باشد; يعنى تحميل عقايد و اوامر و نواهى دين بر كسانى كه خارج از اسلام هستند، جايز نيست.
4 - آزادى و اختيارِ آدمى در پذيرش ايمان و كفر
لا اكراه فى الدّين قد تبيّن الرّشد من الغىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 84 - 4
4 - مسؤوليّت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، تبليغ و ارشاد مردم است ، نه وادار كردن آنان به عمل .
لا تكلّف الّا نفسك و حرّض المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 2 - 7
7 - وظيفه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در برابر قرآن انذار و تذكر است، نه اجبار مردم به هدايت
لتنذر به ذكرى للمؤمنين
برداشت فوق بر اين مبناست كه جمله «فلايكن . ..» تفريع بر «لتنذر ...» باشد. يعنى قرآن تنها براى انذار و تذكر نازل شده است، بنابراين جايى براى نگرانى از اعراض مشركان وجود ندارد. زيرا اجبار آنان بر هدايت از اهداف نزول قرآن نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 28 - 10
10- ايمان به پيامبران و باور به معارف الهى ، غير قابل اجبار و اكراه
أنلزمكموها و أنتم لها كرهون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 33 - 13
13- انكار حقانيت كتاب هاى آسمانى ، چيزى بود كه خود منكران آن را برگزيدند و خداوند آنان را بر آن وادار نكرد .
كذلك فعل الذين من قبلهم و ما ظلمهم الله و لكن كانوا أنفسهم يظلمون
اين برداشت، مبتنى بر اين احتمال است كه مراد از ظلم به نفس، انحراف از مسير حق باشد كه خداوند آن را به منحرفان اسناد مى دهد و نقش خود را نفى مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 105 - 9
9- هيچ كس حق تحميل عقيده و دين خويش بر مردم را ندارد ، هر چند بر حق باشد .
و بالحقّ نزل و ما أرسلنك إلاّ مبشّرًا و نذيرًا
وقتى پيامبر(صلی الله علیه و آله) حق تحميل اسلام را - كه دين حق است - بر مردم نداشت و تنها عهده دار بشارت و انذار مردمان بود، ديگران به طريق اولى چنين حقى ندارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 27 - 9
9 - انسان در انتخاب راه و روش زندگى و عقيده و ديانت ، مختار است .
يليتنى اتّخذت مع الرسول سبيلاً
اين كه ظالمان عمل نپيمودن راه پيامبر(صلی الله علیه و آله) را به خود نسبت مى دهند (اتخذت. ..) و از اين كار اظهار پشيمانى و تأسف مى كنند، حاكى از مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 63 - 9
9 - اقدام آزادانه پيروان شرك به پرستش پيشوايان خود
ما كانوا إيّانا يعبدون
با توجه به بخش هاى قبلى آيه، مفاد جمله «ما كانوا. ..» نفى پرستش نيست; بلكه نفى اجبار به پرستش است. بنابراين تقدير جمله ياد شده چنين است: «ما كانوا إيّانا يعبدون بإلجاء منّا»; يعنى، آنها از روى اجبار ما را عبادت نمى كردند; بلكه اين عملى بود كه خودشان آزادانه به آن مبادرت مىورزيدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 18 - 5
5 - آزادى و اختيار انسان ، در عرضه افكار و عقايد و انتخاب صحيح آنها
الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته كه لازمه شنيدن سخنان، وجود افكار و عقايد گوناگون و آزادى در بيان آنها است و لازمه گزينش بهترين سخنان و پيروى از آنها، وجود آزادى انتخاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 41 - 12،18
12 - خدا ، تنها فراهم آورنده وسايل و زمينه هاى هدايت به قرآن است و مردم در پذيرش و عدم پذيرش آن آزاد و مختاراند .
إنّا أنزلنا عليك الكتب . .. فمن اهتدى فلنفسه و من ضلّ فإنّما يضلّ عليها
18 - هيچ كس حتى پيامبر (صلی الله علیه و آله) حق ندارد عقيده و دين خويش را - هر چند بر حق باشد - بر ديگران تحميل كند .
إنّا أنزلنا عليك الكتب للناس بالحقّ . .. و ما أنت عليهم بوكيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 4
4 - آزادى در انتخاب راه و عقيده ، حق مسلم هر انسان است .
فما أرسلنك عليهم حفيظًا
اين كه حتى پيامبر(صلی الله علیه و آله) وظيفه اى جز تبليغ دين ندارد و در فرض روى گردانى بايد مشركان را به حال خود واگذارد، نشان مى دهد كه انسان در انتخاب عقيده آزاد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 16 - 4
4 - انسان در گرايش به كفر ، داراى آزادى و اختيارات بوده و وسوس هاى شيطان ، فقط در حد دعوت و انگيزش است .
إذ قال للإنسن اكفر فلمّا كفر
امر «اُكفر»، نشانگر نقش شيطان در انگيزش انسان است و معناى «كفر» با انتساب آن به خود انسان، بيانگر اختيار آدمى در انتخاب راه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 12 - 7
7 - در جامعه اسلامى ، كافران در پذيرش اسلام ، آزاد و مختاراند و كسى حق تحميل و اجبار آن را بر آنان ندارد .
فإن تولّيتم فإنّما على رسولنا البلغ المبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 55 - 2
2 - انسان ، موجودى مختار و با اراده ، در عقيده ، انديشه و رفتار
فمن شاء ذكره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 21 - 5
5- كافران ، به پوچى و بى اساس بودن بافته هاى دروغين و عقايد واهى خويش ، پى خواهند برد .
و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 5
5 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن در مقام مجادله مجاز است.
قال هذا ربى هذا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 63 - 10
10 - نيل انسان ها به تقوا و پرهيزشان از عقايد ناصواب و اعمال ناروا ، از اهداف نزول كتاب هاى آسمانى است .
خذوا ما ءاتينكم بقوة و اذكروا ما فيه لعلكم تتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 8
8 - ضرورت پرهيز از پندارهاى جاهلانه و به دور از علم درباره خداوند
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم سبحنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 13 - 13
13 - اجتناب از هر عمل و عقيده ظالمانه ، امرى لازم است .
لاتشرك باللّه إنّ الشرك لظلم عظيم
تعليلِ نهى از شرك به ظالمانه بودن آن، حكايت دارد كه ظلم، چيزى است كه بايد اجتناب شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 171 - 9
9 - رسيدن انسان ها به تقوا و پرهيزشان از عقايد ناصواب و اعمال ناروا ، از اهداف نزول كتاب هاى آسمانى بر ايشان است .
خذوا ما ءاتينكم بقوة و اذكروا ما فيه لعلكم تتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 27 - 7
7 - رعايت تدريج در اثبات بطلان عقيده طرف مقابل ، شيوه اى قرآنى است .
قل من يرزقكم . .. و إنّا أو إيّاكم لعلى هدًى أو فى ضلل مبين . قل لاتسئلون ... ق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 15
15 - تضاد جبهه ايمان و شرك ، تضادى عقيدتى است ; نه طبقاتى ، نژداى و . . . .
و بدا بيننا و بينكم . .. حتّى تؤمنوا باللّه وحده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 148 - 11،18
11 - انسان داراى اختيار در عقيده و عمل، و جبرگرايى انديشه اى باطل است.
كذلك كذب الذين من قبلهم حتى ذاقوا بأسنا قل
18 - خداوند كسى را به پذيرش عقيده شرك مجبور نساخته است.
لو شاء الله ما أشركنا . .. إن أنتم إلا تخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بينه - 98 - 1 - 7
7 - استوار ماندن بر عقيده خويش تا دستيابى به برهانى آشكار برخلاف آن ، ادعاى كافران عصر بعثت ، پيش از ظهور اسلام
لم يكن . .. منفكّين حتّى تأتيهم البيّنة
در صورتى كه مراد از انفكاك، دست كشيدن از كفر باشد، احتمال مى رود كه آيه شريفه در صدد نقل ادعاى كافران و توبيخ آنها باشد; يعنى، اين كافران كه مى گفتند: ما تا آمدن بيّنه، از عقايد خويش دست بر نمى داريم، حال كه بيّنه آمده است چرا بر آن عقيده باقى مانده اند؟!
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 90 - 3
3 - معيار تعيين ارزش و بهاى آدميان ، به مرام و آيينى است كه بر مى گزينند .
بئسما اشتروا به أنفسهم أن يكفروا بما أنزل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 8 - 1
1 - قيامت روز سنجش و ارزيابى اعمال و عقايد آدميان است.
و الوزن يومئذ الحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 3
3 - ايمان به خدا ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن ، سه ركن اصلى عقايد اسلامى
فامنوا باللّه و رسوله و النور الذى أنزلنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 113 - 7
7 - استقامت و پايدارى توده مردم بر ايمان و عقايد دينى خود ، در گرو تأمين نياز هاى مادى و معنوى آنان
قالوا نريد ان نأكل منها و تطمئن قلوبنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 35 - 8
8- ضرورت حفظ مواضع و ابراز پايبندى به عقايد دينى ، دربرخورد با مخالفان دين
إن افتريته فعلىّ إجرامى و أنا برىءٌ مما تجرمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 11 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام موضع سازش ناپذير عقيدتى و توحيدى خود به مردم
قل إنّى أُمرت أن أعبد اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 83 - 2
2 - لزوم استمداد انسان از خداوند در ميدان عقيده و عمل
ربّ هب لى حكمًا و ألحقنى بالصلحين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 24 - 4
4- اعتقادات حق چنان درختى ريشه دار ، ثابت و استوار است .
كلمة طيّبة كشجرة طيّبة أصلها ثابت و فرعها فى السّماء
از معناهايى كه مفسران، از صحابه و تابعان تاكنون، براى «شجره طيبه» ذكر كرده اند، عقيده به توحيد و كلمه «لا إله إلاّ الله» است كه عقيده حق مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 92 - 4
4 - تمسخر مظاهر شرك و عقايد باطل و خرافى ، امرى جايز است .
فراغ إلى ءالهتهم فقال ألا تأكلون . ما لكم لاتنطقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 75 - 6
6 - فرعون و اطرافيانش در گرايش هاى اعتقادى مردم ، نقش تعيين كننده اى داشتند .
ثم بعثنا من بعدهم موسى و هرون إلى فرعون و ملإيه
از اين كه خداوند موسى و هارون (ع) را - كه براى هدايت مردم مبعوث شده بودند - مستقيماً به سوى فرعون و اطرافيانش فرستاد، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 3 - 6
6- مجادله و پافشارى بر عقايد موهوم و غير علمى ، پيروى از شيطان است .
ومن الناس من يجدل. .. و يتّبع كلّ شيطن مريد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 88 - 7
7- اصلاح عقايد و رفتار انسان ها و نيز تعيين حد و مرز اختيار و آزادى آنان ، رسالتى الهى برعهده پيامبران
أصلوتك تأمرك أن نترك . .. قال يقوم أرءيتم إن كنت على بيّنة من ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 13
13 - پيروى از افكار و عقايد بدون دليل و مبتنى بر تمايلات نفسانى ، امرى نكوهيده و مورد نهى خداوند
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 79 - 6
6 - اطمينان از حقانيت راه ، مقتضى اقدام و توكل بر خدا و نهراسيدن از مشكلات
فتوكّل على اللّه إنّك على الحقّ المبين
«إنّك. ..» در مقام تعليل است; يعنى، چون تو بر حقى، پس بر خدا توكل كن و از توطئه هاى دشمنان نهراس.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 161 - 4،5
4 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) بايد اعتقاد خويش را به آيين اسلام به مردم اعلام كند.
قل إننى هدينى ربى إلى صرط مستقيم دينا قيما
5 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) در اعلام اعتقادش به اسلام بايد خداوند را به عنوان راهنماى خويش معرفى كند.
قل إننى هدينى ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - كافرون - 109 - 1 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور مخاطب ساختن كافران و ابلاغ آشكار مواضع خويش
قل يأيّها الكفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 27 - 3
3 - موسى ( ع ) ، اعتقاد خود به ربوبيت مطلق خداوند و نيز اعتماد خويش بر او در انجام رسالت را به فرعونيان اعلام كرد .
و قال موسى إنّى عذت بربّى و ربّكم من كلّ متكبّر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 3
3 - لزوم پرهيز از ادعا هاى نادرست و توجه به آگاهى خداوند از رفتار ها و نيّت هاى انسان
يقول . .. أيحسب أن لم يره أحد
توبيخ مستفاد از همزه استفهام در «أيحسب»، ممكن است ناظر به دروغ بودن گفتارى باشد كه در آيه قبل از مدعيان انفاق نقل شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 14 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلان موضع عقيدتى و توحيدى خود به مردم
قل اللّه أعبد مخلصًا له دينى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 66 - 7
7 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام صريح مواضع عقيدتى خويش و تسليم ناپذير بودنش ، در برابر دشمنان و عقايد باطل و شرك آلود
و أُمرت أن أُسلم لربّ العلمين
تصريح پيامبر(صلی الله علیه و آله) به تسليم محض بودن خود در برابر خداوند، مى تواند پاسخى به فشارها و تهديدهاى دشمنان و مشركان عليه ايشان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 15 - 16
16 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور به اعلان و ابراز باور ها و عقايد مشترك خود با اهل كتاب
قل ءامنت بما أنزل اللّه من كتب
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه مخاطب پيامبر(صلی الله علیه و آله) اهل كتاب باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 7 - 3
3 - بازگشت همه انديشه ها و باور ها ، به سه جريان فكرى و عقيدتى
و كنتم أزوجًا ثلثة
تقسيم كردن مردم به سه دسته - با آن كه در ميان انسان ها در طول تاريخ صدها نوع از عقايد و افكار گوناگون وجود داشته است - مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 8 - 6
6 - معارف متكى بر برهان هاى عقلى ، الهامات ربانى و كتاب هاى آسمانى ، تنها معارف شايسته اعتقاد و ارزشمند در بينش قرآنى
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم و لا هدًى و لا كتب منير
در آيه ياد شده معرفت هاى قابل اعتماد و شايسته دفاع معارفى است كه از يكى از سه راه ذيل به دست بيايد: «علم» «هدايت» و «كتاب». به نظر مى رسد كه مراد از «علم» معرفت هايى است كه از راه براهين عقلى و مقصود از «هدايت» دريافت هايى است كه از طريق رؤيت قلبى و الهامات درونى و منظور از «كتاب منير» حقايقى است كه به وسيله شنيدن از رسولان الهى و مراجعه به كتاب هاى آسمانى به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 93 - 1
1- از ميان رفتن اختلافات عقيدتى و فكرى بشر و تبديل امت ها به امتى واحد ، در مشيت الهى امرى ممكن است .
و لو شاء الله لجعلكم أُمّة وحدة
مقصود از «أُمّة واحدة» - به قرينه جمله «يضلّ من يشاء و يهدى. ..» - وحدت امت در عقيده و دين است; چنان كه واژه «امت» از نظر لغت در گروهى كه دين واحدى داشته باشند، استعمال شده است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 18 - 8،10
8 - انسان ، داراى توان تحليل افكار و عقايد گوناگون و تشخيص و انتخاب بهترين آنها
الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه
10 - انتخاب بهترين عقيده و برترين سخن در باب تعاليم دينى ، از ويژگى هاى مؤمنان و خردمندان است .
الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه
برداشت ياد شده از آن جا است كه آيه شريفه در توصيف مؤمنان و خردمندان مى باشد (كه در ذيل آيه از آن ياد شده است).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 24 - 13
13 - ارائه و تبليغ آيين حق با نقد منصفانه و حق طلبانه عقايد دينى ديگر ، از شيوه هاى تبليغى قرآن
قل ادعوا الذين زعمتم من دون اللّه . .. و إنّا أو إيّاكم لعلى هدًى أو فى ضلل مبي
اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) به مشركان فرمود: يا ما بر حق هستيم و راه هدايت را مى پيماييم يا شما - با آن كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) مسلّماً بر حق و هدايت بود - نشانگر انصاف و برخورد حق طلبانه با عقايد ديگران و شيوه اى پسنديده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 68 - 11
11 - نسبت دادن هر وصف و فعلى به خداوند و اعتقاد به آن ، بايد برپايه علم و برهان باشد .
قالوا اتخذ اللّه ولداً . .. إن عندكم من سلطن بهذا أتقولون على اللّه ما لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 14 - 9
9 - ناخوشايندى كافران و دگرانديشان ، نبايد مانع اظهار حق در اصول دين و موجب دست برداشتن از مواضع اصولى در نهضت توحيدى شود .
فادعوا اللّه مخلصين له الدين و لو كره الكفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 16 - 5
5 - ضرورت پايدارى بر باور ها و نداشتن تزلزل بى دليل
من بعد ما استجيب له
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 14 - 2
2 - در اختيار گرفتن ثروت و نيروى انسانى كافران حق ناپذير ، نمى تواند مجوز عدول مبلغان و رهبران جامعه اسلامى از مواضع عقيدتى خويش و سازش و مسامحه با آنان باشد .
و لاتطع . ..أن كان ذا مال و بنين
ترديدى نيست كه اجابت خواسته هاى كافران و يا سازش با آنان از سوى رهبران جامعه اسلامى، به جهت طمع شخصى نيست; بلكه براى در اختيار گرفتن ثروت و نيروى انسانى كافران و صرف آنها در جهت مصالح و منافع مسلمين است; ولى چون اين كار به قيمت عدول از مواضع اعتقادى و يا سازش با كافران است، جايز نمى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 12
12 - ضرورت پايه گذارى عقايد و باور هاى دينى بر دليل و برهان
قل هاتوا برهنكم إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 148 - 14،16
14 - لزوم استوار بودن عقايد و باورهاى انسان بر علم
قل هل عندكم من علم فتخرجوه لنا
16 - گمان در حيطه مسائل عقيدتى و بنيادى فاقد ارزش و اعتبار است.
إن تتبعون إلا الظن و إن أنتم إلا تخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 149 - 7
7 - لزوم ارائه دليل و برهان براى هدايت و تصحيح انديشه ديگران
قل فلله الحجة البلغة فلو شاء لهديكم أجمعين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 68 - 11،13
11 - نسبت دادن هر وصف و فعلى به خداوند و اعتقاد به آن ، بايد برپايه علم و برهان باشد .
قالوا اتخذ اللّه ولداً . .. إن عندكم من سلطن بهذا أتقولون على اللّه ما لا تعلمون
13 - معارف و عقايد ، بايد بر پايه استدلال و برهان استوار باشد .
إن عندكم من سلطن بهذا أتقولون على اللّه ما لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 88 - 6
6- محدود كردن آزادى انسان ها و فروپاشاندن عقايد و رسوم آنان ، بايد متكى به دليل و برهانى روشن باشد .
أصلوتك تأمرك . .. قال يقوم أرءيتم إن كنت على بيّنة من ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 10
10- عقايد آدمى ، بايد متكى بر دليل و برهان عقلى يا نقلى باشد .
ما أنزل الله بها من سلطن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 108 - 10
10- لزوم مبتنى كردن عقايد دينى بر حجّت و دليل روشن
على بصيرة أنا و من اتبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 15 - 6،9
6- بى منطقى در عقيده و سستى انديشه ، بزرگ ترين مشكل جامعه اصحاب كهف از ديدگاه خود آنان
اتخذوا من دونه ءالهة لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن
9- لازم است كه عقايد بر دلايلى روشن و محكم استوار باشد .
لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 8
8- لزوم مبتنى بودن عقايد و باور ها بر برهان و دليل قاطع
قل هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 53 - 4
4- لزوم متكى ساختن مبانى دينى و اصول اعتقادى خود ، بر دليل و برهان قانع كننده
قالوا وجدنا ءاباءنا لها عبدين
برداشت ياد شده از آن جا به دست مى آيد كه آيه شريفه، در مقام محكوم كردن كسانى است كه پايه و اساس اعتقادهاى خود را بر تقليد كوركورانه از نياكان خويش قرار دادند و در برابر سؤال از علت پذيرش شرك، هيچ دليلى نياوردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 117 - 4
4 - ضرورت استوار بودن عملكرد و باور هاى دينى انسان بر پايه دليل و برهان
و من يدع مع اللّه إلهًا ءاخر لابرهن له به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 64 - 13
13 - لزوم استوار بودن عقيده و ايمان انسان بر پايه هاى محكم دليل و برهان
قل هاتوا برهنكم إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 84 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن عقايد و بينش هاى انسان بر دلايل متقن علمى
أكذّبتم بايتى و لم تحيطوا بها علمًا
از اين كه خداوند كافران را به خاطر عقايد پوچ و بى اساس توبيخ كرده و انكار بدون دليل آنان را نسبت به آيات خويش، مورد مذمت قرار داده است; استفاده مى شود كه انسان در پايبندى به هر عقيده نخست، بايد در فكر دست يافتن به دلايل علمى آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 40 - 7
7 - لزوم استوار ساختن اصول عقايد دينى ، بر برهان عقلى و دليل نقلى روشن و گويا
أرءيتم . .. أرونى ماذا خلقوا من الأرض ...أم ءاتينهم كتبًا فهم على بيّنت منه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 150 - 6
6 - ادعاى بدون دليل و شاهد در مسائل اعتقادى و معارف الهى ، مردود و محكوم است .
أم خلقنا الملئكة إنثًا و هم شهدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 154 - 3
3 - داورى درباره خداوند و عقايد دينى ، بدون علم و دليل و شاهد ، قضاوتى ناشايست و شگفت آور است .
أصطفى البنات على البنين . ما لكم كيف تحكمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 156 - 3،4
3 - لزوم متكى ساختن عقايد دينى و معارف الهى ، بر دليل روشن و حجت قاطع
فاستفتهم ألربّك البنات . .. أم لكم سلطن مبين
4 - باور هاى دينىِ غير متكى بر دليل و حجت روشن ، مردود و محكوم است .
أم لكم سلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 2
2 - لزوم مطالبه دليل و شاهد صدق در ادعا هاى مربوط به عقايد دينى و معارف الهى
فأتوا بكتبكم إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 35 - 9
9 - مبانى دينى و اصول اعتقادى و نيز هرگونه بحث و گفتوگو درباره آنها ، بايد مبتنى بر دليل و برهان باشد .
الذين يجدلون فى ءايت اللّه بغير سلطن أتيهم
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه خداوند، كسانى را كه بدون دليل و برهان درباره دين مجادله مى كنند، محكوم كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 56 - 4
4 - مبانى دينى و اصول اعتقادى و نيز بحث و گفتوگو درباره آنها ، بايد مبتنى بر دليل و برهان باشد .
الذين يجدلون فى ءايت اللّه بغير سلطن أتيهم
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه خداوند، كسانى را كه بدون دليل و برهان درباره دين مجادله مى كنند، محكوم كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 16
16 - لزوم برخوردارى انسان از دليل ، در باور ها و عقايد خويش
ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 4 - 13
13- لزوم مستند بودن هر عقيده دينى ، به منبع وحى و يا دليل قطعى علمى
ائتونى بكتب من قبل هذا أو أثرة من علم إن كنتم صدقين
صداقت و درستى هر عقيده دينى، از دو راه قابل اثبات است: 1- ارائه دليل متكى به وحى و كتاب هاى آسمانى; 2- ارائه گواهى از دريافت هاى علمى و عقلى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 28 - 6
6 - لزوم اتكاى معارف و عقايد ، بر شالوده يقين و برهان ; و نه حدس و گمان
و إنّ الظن لايغنى من الحقّ شيئًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 37 - 6
6 - لزوم مطالبه دليل و شاهد صدق در ادعا هاى مربوط به عقايد و مسائل دينى
أم لكم كتب فيه تدرسون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 40 - 5
5 - لزوم متكى ساختن عقايد و معارف دينى خويش ، بر دليل و حجت اطمينان بخش
سلهم أيّهم بذلك زعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 67 - 2
2- لزوم اظهار تنفر و انزجار از مشركان و عقايد انحرافى و باطل آنها و ارائه راه هدايت به آنان
إذ قال لأبيه . .. أُفّ لكم و لماتعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 17 - 4
4 - لازم است كه پيش از دعوت به فروع عملى ، اصول عقيدتى تبيين گردد .
يبنىّ لاتشرك باللّه . .. إنّها إن تك مثقال حبّة من خردل ... يأت بها اللّه ... ي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 4
4- تصحيح عقيده انسان در باره خداوند ، از هدف هاى مهم قرآن است .
أنزل على عبده الكتب . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 12 - 11
11 - اصلاح انديشه و عقيده ، مقدم بر اصلاح عمل و رفتار
على أن لايشركن باللّه شيئًا و لايسرقن
از اين كه «لايشركن» - كه امرى عقيدتى است - بر «و لايسرقن. ..» - كه امور عملى و رفتارى است - مقدم شده، مى توان تقدم رتبى جهان بينى بر عملكرد را نتيجه گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 69 - 5
5 - لزوم مبتنى ساختن عقايد دينى و مبانى فكرى خود ، بر تفكر و تعقل و به دور از تقليد كوركورانه از ديگران
إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 150 - 21
21 - مسؤولان جوامع دينى بايد نسبت به عقايد دينى مردم حساس بوده و در طريق مبارزه با منحرفان و عوامل انحراف
كوتاهى نكنند .
قال ابن أم إن القوم استضعفونى و كادوا يقتلوننى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 84 - 6
6- لزوم دقت انسان نسبت به ساختار ملكات نفسانى و باور هاى بنيادين خويش
قل كلّ يعمل على شاكلته
«شاكلة» به دو معناست: يكى، شخصيت و خلقيات ذاتى و ديگرى، خلقيات و عادات اكتسابى است. برداشت فوق، به قرينه آيه قبل، مبتنى بر معناى دوم آن است. بنابراين آيه در مقام هشدار به انسانهاست كه در شكل بخشيدن به شخصيت خويش، دقت لازم را مبذول دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 48 - 31
31 - مسائل اعتقادى و دينى ، زيربناى تشكيل امتها
لكل جعلنا منكم شرعة و منهاجاً ولو شاء اللّه لجعلكم امة وحدة
از اينكه شريعت واحد، همه مردم را امتى واحد مى سازد و تعدد شرايع، مايه تعدد امتهاست، معلوم مى شود كه شكل گيرى امتها بر اساس اعتقادات دينى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 1 - 14
14 - ايمان و اعتقاد راسخ ، زيربناى موضعگيرى هاى مثبت و اعمال ارزشى انسان
فاتقوا اللّه و أصلحوا . .. و أطيعوا اللّه و رسوله إن كنتم مؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 26 - 8
8 - روابط قومى و خويشاوندى ، نبايد بر گرايش هاى اعتقادى انسان اثر بگذارد .
و إذ قال إبرهيم لأبيه و قومه إنّنى براء ممّا تعبدون
طرح داستان ابراهيم(ع) در راستاى تأثيرناپذيرى از عقايد و باورهاى باطل قومى، صورت گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 45 - 7
7- اعتقاد به آخرت ، داراى جايگاهى اساسى و مهم در ميان اعتقادات دينى
و إذا قرأت القرءان جعلنا بينك و بين الذين لايؤمنون بالأخرة حجابًا مستورًا
اختصاص به ذكر «لايؤمنون بالأخرة» از ميان ساير اعتقادات براى مشركان، مى تواند مشعر به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 5 - 13
13 - توجه و اعتقاد به عزت و غفران خداوند ، برخوردار از اهميتى والا در ميان مجموعه معارف الهى
ألا هو العزيز الغفّ-ر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 13 - 2
2 - اصل اعتقاد به قيامت و جزاى عمل داراى اهميت است ; نه شناخت زمان آن .
يسئلون أيّان يوم الدّين . يوم هم على النار يفتنون
كافران از زمان وقوع قيامت سؤال كرده اند; ولى خداوند پاسخ آنان را با يادآورى اصل وقوع قيامت داده و زمانى را معين نكرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 17 - 6
6 - اسلام و عقيده به توحيد ، تنها راه صحيح و عقيده درست براى ره پويان طريق حق و حقيقت
ءأنتم أضللتم عبادى هولاء أم هم ضلّوا السبيل
برداشت فوق از اطلاق واژه «السبيل» (راه) بر راه حق و درستى - كه مشركان از آن دور شده و آن را گم كرده اند - به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 16 - 2
2 - اعتقاد به محاسبه اعمال در عالم آخرت ، مهم ترين اصل عقيدتى پس از عقيده به يك تايى خداوند است .
لاتشرك باللّه . .. يبنىّ إنّها إن تك مثقال حبّة ... يأت بها اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 19 - 3
3- لزوم اعتقاد آگاهانه و عالمانه ، به توحيد و يگانگى خداوند
فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه
به كار رفتن واژه «علم» به جاى اعتقاد و اقرار، مى رساند كه خداوند تنها خواهان اقرار انسان به توحيد نيست; بلكه از او مى خواهد تا علم و آگاهى متقن داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 16 - 2
2 - اعتقاد به محاسبه اعمال در عالم آخرت ، مهم ترين اصل عقيدتى پس از عقيده به يك تايى خداوند است .
لاتشرك باللّه . .. يبنىّ إنّها إن تك مثقال حبّة ... يأت بها اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 18 - 3
3- عقيده به ربوبيت خداوند داراى جايگاهى ويژه در ميان اعتقادات دينى
مثل الذين كفروا بربّهم
ذكر ربوبيت خدا از ميان ساير متعلقات ايمان، دلالت بر اهميت آن مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 5 - 13
13 - توجه و اعتقاد به عزت و غفران خداوند ، برخوردار از اهميتى والا در ميان مجموعه معارف الهى
ألا هو العزيز الغفّ-ر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 3 - 6
6 - اعتقاد به قيامت و محاسبه اعمال ، داراى نقشى بنيادين در مجموعه باور هاى دينى
و هم بالأخرة هم يوقنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 71 - 18
18 - دعوت مردم به يكتاپرستى و اعتقاد به روز رستاخيز ، در رأس برنامه هاى فرستادگان الهى
يتلون عليكم ءايت ربّكم و ينذرونكم لقاء يومكم هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 13 - 2
2 - اصل اعتقاد به قيامت و جزاى عمل داراى اهميت است ; نه شناخت زمان آن .
يسئلون أيّان يوم الدّين . يوم هم على النار يفتنون
كافران از زمان وقوع قيامت سؤال كرده اند; ولى خداوند پاسخ آنان را با يادآورى اصل وقوع قيامت داده و زمانى را معين نكرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 53 - 4
4 - عقيده به قيامت و روز جزا ، از اركان مهم دين
بل لايخافون الأخرة
مطلب ياد شده، از اختصاص به ذكر يافتن انكار معاد از سوى كافران - از ميان ديگر انديشه ها و عقايد اسلامى - به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 53 - 5
5 - عقيده به معاد ، ركن ركين دين و داراى جايگاه بلند در ميان اصول اعتقادى
أءذا متنا و كنّا ترابًا و عظمًا أءنّا لمدينون
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته كه بهشتيان از ميان اصول و مبانى دينى، تنها به مسأله معاد پرداخته و انكار آن را از جانب كافران مطرح مى سازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 8 - 6
6 - خداوند خواهان تلاش آدميان براى دستيابى به كردارهاى شايسته و عقايد صحيح
و الوزن يومئذ الحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 10 - 11
11 - لزوم توأم ساختن ايمان ، انديشه و عقيده درست دينى با رفتار مناسب و عمل صالح
إليه يصعد الكلم الطيّب و العمل الصلح يرفعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 33 - 3
3 - مؤمنان نبايد درباره ايمان و اعتقادات خود ، براى نقطه نظر هاى كافران ، ارزشى قائل شوند .
و ما أُرسلوا عليهم حفظين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 85 - 6
6 - لزوم ناديده گرفتن پيوند خويشاوندى ، در دفاع از اصول دين و مبارزه با انحرافات عقيدتى
إذ قال لأبيه و قومه ماذا تعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 16 - 5
5- لزوم هجرت از محيط كفر و شرك ، براى حفظ عقيده
و إذ اعتزلتموهم . .. فأوُواْ إلى الكهف
بيان اعتزال اصحاب كهف از جامعه شرك و مردم مشرك، در حقيقت، بيان الگو و رهنمودى براى موحّدان و مؤمنان است كه به هنگام تعارض، حفظ ايمان را بر ماندن در جامعه، ترجيح داده و از محيط كفر هجرت كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 23 - 13
13 - آثار فكرى و اعتقادى پيشينيان ، سزاوار تحقيق و بازنگرى است ; و نه سزاوار پيروى و تقليد .
على ءاثرهم مقتدون
از لحن انتقادى آيه شريفه نسبت به پيروى از آثار نياكان، برداشت بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 26 - 6
6 - لزوم موضع گيرى قاطعانه در برابر عقايد و باور هاى غلط جامعه ، حتى در برابر نزديك ترين خويشاوندان
و إذ قال إبرهيم لأبيه و قومه إنّنى براء ممّا تعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 10 - 4
4 - لزوم مبتنى ساختن مبانى عقيدتى ، بر بنيان علم و يقين و پرهيز از اتكا به گمان
قتل الخرّصون
معناى لغوى «خَرْص» اتكا به گمان است. از اين كه تكيه بر گمان مورد نكوهش واقع شده استفاده مى شود كه ضد آن (اتكا بر علم) ضرورى و بايسته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 28 - 6
6 - لزوم اتكاى معارف و عقايد ، بر شالوده يقين و برهان ; و نه حدس و گمان
و إنّ الظن لايغنى من الحقّ شيئًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 55 - 5
5- مردم بت پرست ، حضرت ابراهيم ( ع ) را فردى بازيگر كه عقيده آنان رابه شوخى و بازى گرفته است ، مى پنداشتند .
أجئتنا بالحقّ أم أنت من اللّ-عبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 88 - 6
6- محدود كردن آزادى انسان ها و فروپاشاندن عقايد و رسوم آنان ، بايد متكى به دليل و برهانى روشن باشد .
أصلوتك تأمرك . .. قال يقوم أرءيتم إن كنت على بيّنة من ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 11،15
11 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به ايجاد جو منطق و استدلال بر باور هاى دينى
قل هاتوا برهنكم إن كنتم صدقين
15 - محك زدن باور ها با دليل و برهان ، راه شناسايى حقايق دينى از خيالات و آرزو هاى وارده شده در حوزه عقايد دينى
تلك أمانيّهم قل هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 81 - 8
8 - عقايد دينى بايد بر برهان و دليل استوار باشد.
ما لم ينزل به عليكم سلطنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 7
7 - عقايد انسان درباره خداوند و اوصاف او بايد مبتنى بر علم باشد.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 71 - 15
15 - لزوم استوارى عقايد بر اساس برهان و حجت
ما نزل اللّه بها من سلطن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 15 - 8
8- شناخت توحيدى اصحاب كهف ، شناختى عميق و استوار بر دلايلى قطعى و روشن
اتّخذوا من دونه ءالهة لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن
از اين كه اصحاب كهف، مردم خود را به خاطر سطحى نگرى و بى منطقى سرزنش كرده اند، استفاده مى شود كه آنان، عقايد
خويش را براساس برهان استوار كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 133 - 16
16 - لزوم مبتنى ساختن عقايد و باور هاى دينى خويش بر دليل و برهان
أوَلم تأتهم بيّنة ما فى الصحف الأُولى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 22 - 5
5- اصول و مبانى تعاليم اسلامى ، متكى بر برهان و استدلال است .
لو كان فيهما ءالهة إلاّاللّه لفسدتا
آيه شريفه - كه در مقام وحدانيت خدا و ربوبيت انحصارى او است - از مهم ترين استدلال ها و براهين عقلى استفاده كرده است. برخى از دانشمندان كلام، از آن به عنوان «برهان تمانع» ياد كرده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 6
6- دليل و برهان ، ملاك صحت انديشه و اعتقاد
قل هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 56 - 13
13- ابراهيم ( ع ) از برهان روشن و حجت قاطع بر اثبات عقيده توحيدى خويش برخوردار بود .
و أناْعلى ذلكم من الشهدين
طبق گفته برخى از مفسران ممكن است مقصود از شهادت دادن حضرت ابراهيم(ع) اين باشد كه آن حضرت، از برهان و حجت كافى و روشن برخوردار بود. از اين رو به طور قاطع خود را به عنوان شاهد معرفى كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 8 - 6
6 - معارف متكى بر برهان هاى عقلى ، الهامات ربانى و كتاب هاى آسمانى ، تنها معارف شايسته اعتقاد و ارزشمند در بينش قرآنى
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم و لا هدًى و لا كتب منير
در آيه ياد شده معرفت هاى قابل اعتماد و شايسته دفاع معارفى است كه از يكى از سه راه ذيل به دست بيايد: «علم» «هدايت» و «كتاب». به نظر مى رسد كه مراد از «علم» معرفت هايى است كه از راه براهين عقلى و مقصود از «هدايت» دريافت هايى است كه از طريق رؤيت قلبى و الهامات درونى و منظور از «كتاب منير» حقايقى است كه به وسيله شنيدن از رسولان الهى و مراجعه به كتاب هاى آسمانى به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 75 - 3
3 - لزوم استوار بودن باور هاى دينى بر دلايل عقلى و نه بر تقليد و سنّت ملّى ، در بينش ابراهيم ( ع )
قال أفرءيتم ما كنتم تعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 76 - 2
2 - سابقه دار بودن يك باور ، در صورت متكى نبودن به عقل و برهان ، فاقد ارزش و اعتبار است .
أفرءيتم . .. أنتم و ءاباؤكم الأقدمون
برداشت ياد شده از آن جا است كه قوم ابراهيم، بت پرستى را ميراث نياكان خود مى دانستند، ولى آن حضرت ايشان را به تعقل و انديشه دعوت نمود و تقليد صرف از نياكان را مردود اعلام كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 36 - 8
8 - پيشينه نداشتن يك تفكر و عقيده ، نشانه نادرستى آن نيست ; بلكه درستى ونادرستى هر تفكر و عقيده اى ، بسته به وجود و يا نبود برهان براى آن است .
فلمّا جاءهم موسى بئايتنا بيّنت قالوا . .. و ما سمعنا بهذا فى ءابائنا الأوّلي
برداشت ياد شده از آن جا است كه حضرت موسى(ع)، فرعونيان را با دلايل و برهان هاى گوناگون به سوى خدا فراخواند; ولى آنان به جاى توجه به آن دلايل و براهين، اين دعوت را به صرف پيشينه نداشتن رد كردند و خداوند اين عمل را به شدت محكوم نمود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 75 - 7
7 - پذيرش هر عقيده و تفكّرى در باب دين ، بايد بر پايه دليل و برهان استوار باشد .
فقلنا هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 8 - 9
9 - شايسته است كه عقيده ، مبناى علمى و برهانى داشته باشد .
و إن جهداك لتشرك بى ما ليس لك به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 35 - 2
2 - عقايد بنيادين ، بايد بر دليل و برهان استوار باشند .
أم أنزلنا عليهم سلطنًا فهو يتكلّم بما كانوا به يشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 17 - 4
4 - استبعاد و بعيد شمردن ، در برابر برهان و دليل روشن در امور علمى و اعتقادى ، امرى ناپسند و مردود است .
فاستفتهم أهم أشدّ خلقًا أم من خلقنا . .. أوَ ءاباؤنا الأوّلون
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه خداوند در آيات پيشين، دلايل اثبات معاد را بيان فرمود و آيه و معجزه اى انكارناپذير و قاطع براى آن ارائه كرد; ولى مشركان به صرف استبعادِ مسأله برپايى قيامت، از عقيده به آن امتناع ورزيدند. خداوند در اين آيه به شدت درصدد محكوم كردن مشركان به سبب اتخاذ اين مواضع غير اصولى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 96 - 6
6 - لزوم همراه كردن منطق و دليل ، با مبارزه عملى براى نابودى عقايد باطل و خرافى
فراغ عليهم ضربًا باليمين . .. قال أتعبدون
برداشت ياد شده به دليل اين نكته است كه ابراهيم(ع) به دو نوع مبارزه عليه شرك دست زد: 1- شكستن بت ها، 2- گفتوگوى خردبرانگيز با مشركان درباره آيين شرك.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 8
8 - باور ها و اعتقادات ، بايد از علم و يقين سرچشمه گرفته و متكى بر دليل وبرهان باشد .
و جعلوا الملئكة . .. أشهدوا خلقهم
عبارت «أشهدوا خلقهم» نشانگر آن است كه هرگونه باور و اعتقادى، بايستى برخاسته از علم و يقين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 6
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در عقيده توحيدى خويش تنها متكى به دليل و برهان قاطع بود .
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
پيام آيه شريفه به مشركان اين است كه اگر پيامبر(صلی الله علیه و آله)، سخن از توحيد به ميان مى آورد، هيچ دليلى جز واقع گرايى ندارد; زيرا آن حضرت در عمل نشان داده است كه در ميدان عبادت و پرستش، سخت كوش و بى نظير است و شخصى مانند ايشان نمى تواند از عبادت حق روى برتابد. بنابراين اگر شرك را نمى پذيرد، تنها دليلش اين است كه واقعيتى براى آن نمى بيند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 38 - 5
5 - ارزش و اعتبار هر عقيده و ادعا ، مبتنى بر ارائه دليل و اقامه برهان
فليأت . .. بسلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 41 - 3
3 - هر برنامه و عقيده اى ، بدون اتكا به برهانى عقلى يا منبعى غيبى ، فاقد اعتبار است .
أم عندهم الغيب فهم يكتبون
در آيات پيشين، اثبات شد كه كافران در انكار رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، هيچ برهان عقلى و علمى ندارند. در اين آيه مطرح شده
است كه آنان در گفتار خود، به منبع غيبى هم متكى نيستند; پس چنين انديشه اى قابل پذيرش نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 7،10
7 - يقين و برهان ، تنها شالوده مطمئن براى دستيابى به عقايد و باورها
ما أنزل اللّه بها من سلطن إن يتّبعون إلاّ الظنّ
از تخطئه مشركان در مبتنى ساختن عقايد و باورهايشان بر حدس و گمان - و نه يقين و برهان - مطلب بالا استفاده مى شود.
10 - هواپرستى ، انگيزه اصلى بى توجهى انسان به دليل و برهان ، در تحصيل معارف
ما أنزل اللّه بها من سلطن إن يتّبعون إلاّ الظنّ و ما تهوى الأنفس
با توجه به ارتباط بين صدر آيه شريفه با «و ما تهوى الأنفس» - كه علت بى توجهى مشركان به يقين و برهان را بازگو مى كند - مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 17
17 - اهل ايمان بايد عقايد و باور هاى دينى خويش را بر دليل و برهان روشن استوار سازند .
و يحيى من حى عن بينة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 8
8- اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، داراى تبعات و آثارى بزرگ ، شگفت آور و غير قابل قبول
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . .. كبرت كلمة تخرج من أفوههم
عين الفعل مضموم در فعل ماضى «كبرت» نشانه دلالت آن بر تعجب است و روشن است كه جمله «كبرت كلمة. ..» بزرگىِ به لحاظ خود سخن را نمى گويد، بلكه به جهت لوازم نارواى آن و يا فاصله اى است كه با حقيقت دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 37 - 6
6- در قيامت ، گواهانى بر بطلان پندار فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند شهادت خواهند داد .
فويل للذين كفروا من مشهد يوم عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 20 - 6
6- موجودات دست ساز و فاقد هرگونه قدرت آفرينشگرى ، لياقت الوهيت ندارند و هرگونه عقيده اى به خدايى آنان ، باطل است .
و الذين يدعون من دون الله لايخلقون شيئًا و هم يخلقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 23 - 4
4 - قيامت، روز رسوايى مشركان و آشكار شدن بطلان عقايد شرك آلود آنان
ثم لم تكن فتنتهم . .. و اللّه ربنا ما كنا مشركين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 94 - 8
8 - با فرارسيدن مرگ، مشركان بر پوچى پندار خويش در مورد شفاعت معبودهاى خود پى خواهند برد.
و ما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركؤا . .. و ضل عنكم ما كنتم تزعمون
در لسان العرب آمده كه يكى از معانى «ضل»، پنهان و غايب شد است. بنابراين معنى جمله «و ضل عنكم ... »، يعنى آنچه را شما مى پنداشتيد پس از مرگ شفاعت شما را خواهند كرد، غايب و پنهان گشته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 18 - 9
9 - اسلام ، برترين عقيده و بهترين سخن در باب دين
الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه
مقصود از سخن در آيه شريفه و گزينش بهترين سخنان، آن سخنى است كه درباره مسائل دينى است. بنابراين مصداق اصلى و مورد نظر بهترين سخن، مكتب اسلام خواهد بود كه دين منتخب قرآن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 14
14 - عقايد مشركان و كافران متكى بر گمان بى اساس است.
يضلوك عن سبيل الله . .. و إن هم إلا يخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 14
14 - عقايد مشركان و كافران متكى بر گمان بى اساس است.
يضلوك عن سبيل الله . .. و إن هم إلا يخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 6
6- عقايد باطل و ناحق ، بى ثمر است .
مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثّت من فوق الأرض ما لها من قرار
به قرينه مقابله با آيه قبل كه در آن آمده بود: شجرهء طيبه هر لحظه ثمر مى دهد، ولى شجره خبيثه به بى ريشه و ناپايدار بودن توصيف شده است، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 21 - 1
1 - اعتقاد به دختر بودن و الوهيت فرشتگان ، سخنى گزاف و غير مستند به كتاب هاى آسمانى
و جعلوا له من عباده جزءًا . .. أم ءاتينهم كتبًا من قبله فهم به مستمسكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 150 - 5
5 - اعتقاد به از جنس زن بودن ملائكه ، اعتقادى بى پايه و بدون دليل و شاهد
أم خلقنا الملئكة إنثًا و هم شهدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 21 - 1
1 - اعتقاد به دختر بودن و الوهيت فرشتگان ، سخنى گزاف و غير مستند به كتاب هاى آسمانى
و جعلوا له من عباده جزءًا . .. أم ءاتينهم كتبًا من قبله فهم به مستمسكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 1،9
1 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، عقيده اى جاهلانه و فاقد كمترين دليل علمى
ما لهم به من علم
«من» در «من علم» زايد و براى تأكيد عموم است; و ضمير در «به» قول (پندار) كه از «قالوا. ..» استفاده مى شود، برمى گردد; يعنى، هيچ گونه آگاهى و دانشى، پشتوانه پندارِ موهومِ كسانى كه براى خداوند، فرزند مى پندارند، نيست.
9- نسبت دادن فرزندگزينى به خدا ، سخنى بس گزاف و دروغ است .
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . .. كبرت كلمة تخرج من أفوههم إن يقولون إلاّ كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 21 - 3،5
3- عقايد و باور هاى كفرپيشگان ، بافته هايى است دروغين و بى اساس .
و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
5- كافران ، به پوچى و بى اساس بودن بافته هاى دروغين و عقايد واهى خويش ، پى خواهند برد .
و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 80 - 4
4- امكانات مادى و مال و فرزند كافران ، آنان را از فقر و تنهايى در قيامت نجات نمى دهد .
و نرثه ما يقول و يأتينا فردًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 148 - 15
15 - عقايد مشركان در مورد مشيت الهى و استفاده جبر از آن، بنيادى جز گمان ندارد.
إن تتبعون إلا الظن و إن أنتم إلا تخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 151 - 2
2 - عقايد مشركان ، ساختگى و متكى بر سخنان دروغ است .
ألا إنّهم من إفكهم ليقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 152 - 2
2 - انتساب فرزند به خدا از سوى مشركان ، سخنى نابه جا و دروغ است .
ولد اللّه و إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 156 - 2
2 - عقايد دينى و ديدگاه مشركان درباره خداوند ، فاقد دليل روشن و حجت قاطع
أم لكم سلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 1
1 - مشركان ، فاقد دليل و كتاب آسمانى ، بر درستى عقايدشان
فأتوا بكتبكم إن كنتم صدقين
امر «فأتوا» براى تعجيز است; يعنى، مشركان از آوردن كتاب آسمانى بر درستى عقايد خود ناتوان اند و چنين كتابى را ندارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 28 - 1
1 - اظهارات مشركان در مورد فرشتگان ، بى بهره از واقعيت و متكى بر حدس و گمان
ليسمّون الملئكة . .. و ما لهم به من علم إن يتّبعون إلاّ الظنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 37 - 2
2 - مشركان ، فاقد دليل و كتاب آسمانى بر درستى عقايد خويش اند .
أم لكم كتب فيه تدرسون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 40 - 4
4 - عقايد مشركان ، فاقد دليل و حجت اطمينان بخش
سلهم أيّهم بذلك زعيم
تضمين نكردن درستى عقايد، نشانه نبودن دليل قاطع و اطمينان بخش بر آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 16 - 9
9 - اعتقاد شيطان به جزا و كيفر خلق ، در برابر اعتقاد و عمل *
كمثل الشيطن إذ قال . .. إنّى أخاف اللّه ربّ العلمين
در صورتى كه «إنّى أخاف . ..» سخنى از روى واقعيت باشد - و نه توجيه و استهزا - تعبير «أخاف ...» نشانگر بيم شيطان از بازتاب كفر و اعتقاد او به كيفر و مجازات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 113 - 7
7 - استقامت و پايدارى توده مردم بر ايمان و عقايد دينى خود ، در گرو تأمين نياز هاى مادى و معنوى آنان
قالوا نريد ان نأكل منها و تطمئن قلوبنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 42 - 9
9- وادار ساختن مردم به تحقيق و تفكر با طرح پرسش ، در باره عقيده ها و عملكرد هاى شان ، روشى نيكو در تربيت و تبليغ
لِمَ تعبد ما لايسمع و لايبصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 70 - 3
3 - ايجاد سؤال در مردم نسبت به باور هاى آنان ، روش ابراهيم ( ع ) در ياد كرد بطلان عقايد ايشان
إذ قال لأبيه و قومه ما تعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 24 - 2
2 - انسان ها ، در قبال عقايد و رفتار خود ، مسؤول بوده و در روز قيامت بازخواست خواهند شد .
وقفوهم إنّهم مسئولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 7
7 - زير سؤال بردن عقايد باطل و ضد منطق ، روش قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) در مبارزه با آنها
فاستفتهم ألربّك البنات و لهم البنون . .. أم لكم سلطن مبين . فأتوا بكتبكم إن كن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 73 - 5
5 - انسان ها ، در برابر عقايد دينى خويش و انتخاب آن ، مسؤول بوده و در قيامت بايد پاسخگو باشند .
ثمّ قيل لهم أين ما كنتم تشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 6
6- بازخواستن و زير سؤال بردن انديشه و عقيده باطل ، روشى در هدايت و بيان عقيده و انديشه درست .
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض هم ينشرون
برداشت ياد شده از جمله استفهاميه «هم ينشرون» استفاده مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 3
3- بازخواست و زير سؤال بردن عقيده و انديشه باطل ، روشى در هدايت و بيان عقيده و انديشه درست .
أم اتّخذوا من دونه ءالهة
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه «أم» منقطعه، بر استفهام توبيخى دلالت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 3 - 7
7 - زير سؤال بردن انديشه ها و باور هاى باطل و بيان ضعف ها و نقص هاى آنها ، روش هدايتى و تبليغى قرآن
و اتّخذوا من دونه ءالهة لايخلقون شيئًا و هم يخلقون . .. و لايملكون موتًا و لاحيو
جمله «و اتّخذوا من دونه آلهة. ..» هرچند به صورت خبريه است، ولى مقصود از آن اخبار نيست; زيرا همگان به مضمون آن آگاه بودند; بلكه مقصود زير سؤال بردن عقايد مشركان و بيان ضعف هاى فكرى آنان و اظهار شگفتى از چنين باورهايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 149 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور زير سؤال بردن عقايد مشركان
فاستفتهم ألربّك البنات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 156 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور زير سؤال بردن عقايد مشركان
أم لكم سلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 40 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور پرسش از مبانى دينى مشركان و زير سؤال بردن آنها
سلهم أيّهم بذلك زعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 10،11
10 - ستمگران با ديدن عذاب الهى در قيامت ، از انتخاب عقيده كفرآلود ، پشيمان شده و آن را مخفى خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 3 - 8
8 - برگزيدن معبود هاى گوناگون و فاقد هر گونه توانايى ، به جاى خداوندِ تواناى بى همتا و آفريننده عالم هستى ، عملى غير منطقى و شگفت آور
الذى له ملك السموت و الأرض و لم يتّخذ ولدًا و لم يكن له شريك . .. و اتّخذوا من
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 37 - 20
20 - مشركان به هنگام مرگ به كفر و واهى بودن باورهاى خويش (پذيرش خدايان پوچ به جاى خداى يگانه) شهادت خواهند داد.
و شهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كفرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 13 - 5
5- اقوام كافر ، عقايد خود را آيين و شريعتى قابل پيروى مى دانستند .
أو لتعودنّ فى ملّتنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 67 - 9
9 - آزادى ابراز عقيده و بيان انديشه در جامعه دينى عصر موسى
أتتخذنا هزواً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 174 - 4
4 - انسان ها پيش از گرايش به شرك موحد بودند .
و لعلهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 26 - 5،6
5- قوم نوح ، پيش از پيامبرى آن حضرت ، به وجود خداوند معتقد بودند .
أن لاتعبدوا إلاّ الله
چنان چه قوم نوح به وجود خداوند معتقد نبودند ، ضرورى آن بود كه آن حضرت نخستين سخنانش را به اثبات آفريدگار جهان اختصاص مى داد و آن گاه مردمان را به پرستش او فرا مى خواند.
6- باور به وجود خداوند ، باورى ريشه دار در عمق تاريخ بشر
أن لاتعبدوا إلاّ الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 50 - 6،7
6- قوم عاد ، به وجود خداوند معتقد بودند .
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
7- باور به وجود خداوند ، باورى ريشه دار در تاريخ بشر
قال يقوم اعبدوا الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 61 - 6،7
6- قوم ثمود ، به وجود خداوند معتقد بودند .
يقوم اعبدوا الله
7- باور به وجود خدا ، باورى ريشه دار در تاريخ بشر
قال يقوم اعبدوا الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 84 - 7،8
7- مردم مدين ، به وجود خداوند معتقد بودند .
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
8- باور به وجود خداوند ، باورى ريشه دار در تاريخ بشر
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 31 - 27،28
27- مصريان عصر يوسف ( ع ) ، معتقد به وجود فرشتگان و زيبايى آنها
إن هذا إلاّ ملك كريم
28- اعتقاد به وجود فرشتگان ، باورى ريشه دار در تاريخ بشر
إن هذا إلاّ ملك كريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 51 - 9
9- پادشاه مصر و درباريان او در مصر باستان و عصر يوسف ( ع ) ، به وجود خداوند و منزّه بودنش اعتقاد داشتند .
قلن حش لله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 30 - 3
3- شرك ، آيينى ساختگى و به وجود آمده پس از عقيده به توحيد و خداى يگانه است .
و جعلوا لله أندادًا ليضلّوا عن سبيله
از تعبير « جعلوا لله أنداداً» (براى خدا شريك قرار دادند)، استفاده مى شود كه آنان اصل وجود خداى يگانه را قبول داشتند، ولى سپس براى او شريك قرار دادند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 12
12- جبرگرايى ، مسلك مشركان در طول تاريخ
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء نحن و لا ءاباؤنا و لاحرّم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 11 - 13،14
13- قوم زكريا ، مردمى خداپرست و اهل تسبيح و عبادت بودند .
فخرج على قومه . .. أن سبّحوا
14- باور به وجود خداوند ، پرستش و تسبيح او ، داراى گذشته اى ديرين در تاريخ بشر است .
قومه . .. أن سبّحوا بكرة و عشيًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 10
10 - اعتقاد قوم عاد و ثمود ، به وجود پروردگار و فرشتگان
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 68 - 3
3 - وعده رستاخيز ، داراى ديرينه در تاريخ بشر و تعاليم پيامبران
لقد وعدنا هذا نحن و ءاباؤنا من قبل
اقرار كافران به سابقه داشتن مسأله معاد، نشان مى دهد كه موضوع رستاخيز از ديرباز در ميان بشر مطرح بوده است. بديهى است كه طرح مسأله ياد شده جز از طريق پيامبران صورت نگرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 13 - 10
10 - عقيده به روز قيامت در تاريخ بشر ، سابقه اى ديرينه دارد .
و ما يكذّب به . .. قال أسطير الأوّلين
سخن منكران قيامت - كه معارف قرآن از جمله معاد را محصول انديشه پيشينيان مى دانستند - بيانگر آن است كه انديشه معاد، گذشته اى طولانى دارد و مردم عصر بعثت، به سابقه ديرينه اين اعتقاد آگاه بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 54 - 7
7- اعلام انزجار از عقايد باطل و خرافى ، گامى ضرورى براى مبلغان دين
قال إنى أُشهد الله . .. أنى برىءٌ مما تشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عصر - 103 - 3 - 11
11 - تبليغ اعتقادات حق و ترغيب ديگران به مقاومت در برابر منكرات ، خصلتى ستوده و مايه كاميابى انسان
لفى خسر . إلاّ الذين ... تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 3 - 7
7 - زير سؤال بردن انديشه ها و باور هاى باطل و بيان ضعف ها و نقص هاى آنها ، روش هدايتى و تبليغى قرآن
و اتّخذوا من دونه ءالهة لايخلقون شيئًا و هم يخلقون . .. و لايملكون موتًا و لاحيو
جمله «و اتّخذوا من دونه آلهة. ..» هرچند به صورت خبريه است، ولى مقصود از آن اخبار نيست; زيرا همگان به مضمون آن آگاه بودند; بلكه مقصود زير سؤال بردن عقايد مشركان و بيان ضعف هاى فكرى آنان و اظهار شگفتى از چنين باورهايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 25 - 9
9 - روزى اهل بهشت ، نتيجه و تجسم عقايد صحيح و اعمال صالحشان است .
كلما رزقوا منها من ثمرة رزقاً قالوا هذا الذى رزقنا من قبل
برداشت فوق بر اين اساس است كه: مراد از «من قبل» دنيا باشد. بر اين مبنا، جمله «هذا الذى ...» دلالت مى كند كه روزيهاى بهشت همان است كه در دنيا به اهل ايمان داده شده بود. در توجيه اين معنا (عينيت روزى بهشت با روزى دنيا) مى توان گفت، مقصود آن است كه: نعمتهاى بهشت تجسم همان اعمال و عقايد اهل ايمان در دنياست. روشن است كه بر اين مبنا، مراد از «الذى رزقنا» ايمان و عمل صالح است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 18 - 3
3 - قيامت ، روز كشف حقايق و بروز و ظهور تمامى ابعاد وجودى انسان ها ( نيات ، انگيزه ها ، افكار و رفتار ها )
لاتخفى منكم خافية
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 96 - 5
5 - شكستن ابّهت و تقدس عقايد باطل و خرافى ، نخستين گام در مبارزه با آن عقايد
فقال ألا تأكلون . .. فراغ عليهم ضربًا باليمين ... و اللّه خلقكم و ما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 128 - 9
9 - پايدارى مردم بر طريق ايمان و مقاومت در برابر آزار دشمنان ، در گرو تحكيم مبانى عقيدتى آنان است .
استعينوا باللّه و اصبروا إن الأرض للّه يورثها من يشاء من عباده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 18 - 8
8 - انسان ، داراى توان تحليل افكار و عقايد گوناگون و تشخيص و انتخاب بهترين آنها
الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 88 - 9
9 - اشراف كفرپيشه مدين در تلاشى پيگير براى تحميل آيين خويش بر شعيب و مؤمنان به وى
او لتعودن فى ملتنا
جمله «او لتعودن» مى رساند كه هدف از تصميم قوم مدين بر تبعيد شعيب و همگامانش بازگرداندن آنان به آيين شرك است. بنابراين همه تهديدات به سبب تحميل اين عقيده باطل بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 19 - 5
5 - جنگ هاى اسلام در صدد دفع شر كافران ، نه تحميل عقيده بر آنان *
إن تنتهوا فهو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 46 - 6
6- آزر با تهديد ابراهيم ( ع ) به سنگسار كردن و نيز دور ساختن او از خود ، در صدد تحميل عقيده خويش بر ابراهيم ( ع ) و بازداشتن او از توحيد بود .
لئن لم تنته لأرجمنّك واهجرنى مليًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 4،5
4 - اقدام نكوهيده برخى از مسلمانان ، به تحميل آراى شخصى خود بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
برداشت بالا بدان احتمال است كه نكوهش مستفاد از آيه، نظر به جريان هايى داشته باشد كه قبلاً صورت گرفته بود.
5 - تلاش برخى از مسلمانان ، براى واداشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) به پذيرش خبر « وليد » *
و اعلموا أنّ فيكم رسول اللّه لو يطيعكم . .. لعنتّم
با توجه به ارتباط اين آيه با آيه قبل و بنابر اين كه مراد از فاسق در آيه قبل وليد بن عقبه باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 13،14،15
13 - باور ها و عقايد دينى درخطر آميخته شدن با آرزو ها و خيالات واهى است .
تلك أمانيّهم
14 - ضرورت پرهيز از گرايش دادن آرزو ها و خيالات واهى به سمت باور ها و عقايد دينى
قالوا لن يدخل الجنة . .. تلك أمانيّهم قل هاتوا برهنكم
15 - محك زدن باور ها با دليل و برهان ، راه شناسايى حقايق دينى از خيالات و آرزو هاى وارده شده در حوزه عقايد دينى
تلك أمانيّهم قل هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 130 - 3
3 - دست كشيدن از انحراف هاى عقيدتى ، پذيرش دعوت پيامبران و روى آورى به خدا ، فلسفه بلا ها و مشكلات
و لقد أخذنا . .. لعلهم يذّكّرون
با توجه به آيات قبل كه سخن از ربوبيت خدا و رسالت موسى(ع) بود، معلوم مى شود متعلق «يذكرون» همان توحيد ربوبى و پيامبرى موسى(ع) و رسالتهاى اوست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 138 - 2
2 - انسان هاى متزلزل در طريق ايمان ، منافقند .
إنّ الذين ءامنوا ثم كفروا ثم ءامنوا ثم كفروا . .. بشر المنفقين
ظاهراً مراد از منافقان، همان كسانى هستند كه در آيه قبل توصيف شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 108 - 12
12 - هر جامعه و امتى عقايد و اعمال خود را، هر چند ناحق، زيبا مى پندارد.
فيسبوا الله عدوا بغير علم كذلك زينا لكل أمة عملهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 25 - 5
5 - زيبا جلوه دادن اعمال زشت و باور هاى نادرست ، شيوه اغواگران و رهزنان ايمان مردم
فزيّنوا لهم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 21
21- تنها آنان كه توانايى تفكيك عقايد صحيح و حقيقى را از عقايد پندارى و وهمى دارند ، عالمند . *
ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سميتموها . .. و لكنّ أكثر الناس لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 25 - 7
7 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) در صدد تحميل عقيده خود به ديگران نبود ; بلكه در صدد القاى آن از راه تصحيح انديشه بود .
قل من يرزقكم . .. قل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 34 - 5
5 - برطرف ساختن افكار انحرافى مردم در باره خداوند ، مقدم بر بيان صفات ثبوتى او است .
كى نسبّحك كثيرًا . و نذكرك كثيرًا
در كلام موسى(ع)، تسبيح - كه ابطال عقايد ناروا است - بر ذكر خدا مقدم شده است، بنابراين رتبه تخليه، مقدم بر تحليه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 24 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور استدلال براى مشركان جهت اصلاح عقيده شان درباره خداوند
قل من يرزقكم من السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 17 - 2
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف بود كه با تبيين قلمرو نفوذ خواست خدا درباره زندگى و مرگ ، عقيده نادرست منافقان درباره مرگ را تصحيح كند .
قل من ذا الذى يعصمكم من اللّه إن أراد بكم سوءًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 16 - 2
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف بود كه عقيده منافقان مدينه را درباره حفظ جان از خطر مرگ ، تصحيح كند .
إن يريدون إلاّ فرارًا . .. قل لن ينفعكم الفرار إن فررتم ...و إذًا لاتمتّعون إلاّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 34 - 5
5 - برطرف ساختن افكار انحرافى مردم در باره خداوند ، مقدم بر بيان صفات ثبوتى او است .
كى نسبّحك كثيرًا . و نذكرك كثيرًا
در كلام موسى(ع)، تسبيح - كه ابطال عقايد ناروا است - بر ذكر خدا مقدم شده است، بنابراين رتبه تخليه، مقدم بر تحليه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 76 - 4،5
4 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن مجاز است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
5 - اظهار همراهى با عقيده اى باطل و سپس پرداختن به ابطال آن، روشى در تبليغ و تربيت است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
با توجه به مجموعه آيات همين سوره، روشن است كه ابراهيم(ع) براى احتجاج و ابطال پندارهاى قوم خويش به اظهار ستاره پرستى و . .. پرداخت. از همين جا برمى آيد كه چنين كارى مجاز بود و شيوه اى در تبليغ مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 5
5 - تظاهر به عقيده اى باطل، براى رد آن مجاز است.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 5
5 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن در مقام مجادله مجاز است.
قال هذا ربى هذا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 46 - 1
1- اظهار شگفتى و ناباورى نسبت به عقايد توحيدى حضرت ابراهيم ( ع ) ، پاسخ آزر به منطق توحيدى و بت ستيزى آن حضرت بود .
قال أراغب أنت عن ءالهتى يأبرهيم
همزه در «أراغب» براى استفهام توبيخى است كه تعجب نيز از آن فهميده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 139 - 2
2 - تقليد از پيروان آيين فاسد و انجام دهندگان اعمال بى نتيجه نشانه جهل و نابخردى است .
إنكم قوم تجهلون. إن هؤلاء متبر ما هم فيه
جمله «إن هؤلاء» به منزله تعليلى براى «إنكم قوم تجهلون» است. يعنى شما به اين دليل مردمى نابخرد هستيد كه خواهان پيروى از آيين فاسد مى باشيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 53 - 3
3- تقليد كوركورانه و پيروى بى دليل از اجداد و نياكان در مبانى دينى و اصول اعتقادى ، امرى ناپسند و محكوم است .
قالوا وجدنا ءاباءنا لها عبدين
آيه شريفه - به قرينه آيه بعد - كه حضرت ابراهيم(ع) قومش را به دليل بت پرستى، مردمى گمراه خواند - در مقام محكوم كردن و ردّ تقليد از نياكان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 69 - 1،2،3
1 - تقليد از پدران و اجداد در عقايد دينى باطل و مبانى فكرى غلط ، از ويژگى هاى دوزخيان ستمگر
إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين
مفسران برآنند كه در اين جا ظاهر آيه شريفه (كافران پداران شان را گمراه يافتند) مراد نيست; بلكه اين خداوند است كه آنان را گمراه خوانده است و كافران تنها پدران خود را بر آيينى يافتند و بى تأمل و انديشه از آنان تقليد كردند. مفاد اين آيه، مانند مفاد آيه 23 سوره زخرف است كه مى فرمايد: «إنّا وجدنا ءاباءنا على امّة و إنّا على ءاثارهم مقتدون».
2 - تقليد دوزخيان ستمگر از پدران خود در عقايد دينى و مبانى فكرى ، تقليدى كوركورانه بود .
إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين
3 - تقليد كوركورانه دوزخيان ستمگر در عقايد دينى و مبانى فكرى از پدران خود ، موجب دوزخى شدن آنان گرديد .
ثمّ إنّ مرجعهم لإلى الجحيم . إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين
برداشت ياد شده از آن جا است كه جمله «إنهم ألفوا. ..» تعليل براى جملات پيشين (عذاب شدن و دوزخى گشتن كافران) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 74 - 3
3 - دورى از تقليد كوركورانه و تعصب آميز از پدران و پيشينيان در عقايد ، جهان بينى و رفتار ها ، از ويژگى هاى بندگان مخلص خدا
إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين . .. إلاّ عباد اللّه المخلصين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 23 - 12
12 - اقتدا به آثار پيشينيان در زمينه مسائل اعتقادى ، شيوه اى غلط و ناكارآمد
و كذلك ما أرسلنا . .. و إنّا على ءاثرهم مقتدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 7
7 - لزوم تقواپيشگى اهل ايمان در سه بعد رفتارى ، اعتقادى و اخلاقى
إذا ما اتقوا و ءامنوا و عملوا الصلحت ثم اتقوا و ءامنوا ثم اتقوا و احسنوا
با توجه به تكرار «اتقوا» به همراه هر يك از جملات «عملوا الصلحت» (بعد رفتارى) و «ءامنوا» (بعد اعتقادى) و «احسنوا» (بعد اخلاقى)، مى توان گفت مراد از «اتقوا» در هر فراز، فرمان به تقوايى مناسب با ساير جملات آن فراز است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 110 - 4
4 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف به تقويت بنيه اعتقادى و اقتصادى خويش با برپا كردن نماز و پرداخت زكات ( براى مهيّا شدن زمينه هاى جهاد و مبارزه )
حتى يأتى اللّه بأمره . .. و أقيموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 3
3- مشركان مكه ، درصدد تقويت پايگاه عقيدتى خويش با استناد به ريشه تاريخى داشتن آن
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء نحن و لا ءاباؤنا
ذكر «و لا ءاباؤنا» در كلام مشركان در حالى كه بحثى از آنها در ميان نبوده است، مى تواند مشعر به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 6
6 - گفتار يهود زمان پيامبر(صلی الله علیه و آله) مبنى بر نازل نشدن وحى بر بشر، در تناقض با عقيده آنان در مورد نبوت موسى(ع) و نزول وحى بر آن حضرت بود.
إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شىء قل من أنزل الكتب الذى جاء به موسى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 3
3- عقيده حق ، دلپذير و مطابق طبع آدمى بوده و عقيده باطل منفور است .
مثلاً كلمة طيّبة كشجرة طيّبة . .. و مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة
«طيب» درلغت به چيزى معنا شده است كه مطابق طبع و ميل آدمى مى باشد و «خبث» چيزى است كه مورد كراهت و نفرت مى باشد. برداشت فوق، با توجه به معناى ياد شده، بنابر احتمالى است كه مراد از «كلمه طيبه» عقيده حق و «كلمه خبيث» عقيده باطل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 11 - 5
5 - جن پيش از نزول قرآن ، داراى مسلك ها و عقايد گوناگون
كنّا طرائق قددًا
«طرائق» (جمع «طريقة») به معناى راه و «قِدَد» (جمع «قِد») به معناى بريده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 6
6- مشركان با استدلال مغالطه آميز ، درصدد بودند تا اعمال و عقايد شرك آلود خود را توجيه كنند .
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء
در حالى كه خداوند به طور تشريعى از مشركان خواستار اصلاح عقيده خود و گزينش توحيد شده است، آنان براى نفى اين خواسته، آن را با اراده تكوينى در هم مى آميزند تا از خود رفع تكليف كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 11
11 - گفته ها و باور هاى انسان ، مورد ثبت و ضبط قرار مى گيرد .
ستكتب شهدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 7 - 1
1 - خداوند در قيامت رفتار و عقايد آدميان را به گونه اى دقيق و عالمانه براى آنان بيان خواهد كرد.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
حرف «باء» به معناى مصاحبت و ملابست است; يعنى: «فلنقصن عليهم مصاحبين و متلبسين بعلم. و نكره بودن «علم» دلالت بر عظمت آن علم دارد كه از آن به «دقيق بودن» تعبير شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 62 - 6
6 - انسان ، مسؤول انديشه ها و گرايش هاى خويش و مورد بازخواست از سوى خداوند در قيامت
و يوم يناديهم فيقول أين شركاءى الذين كنتم تزعمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 64 - 12
12 - انسان ، نسبت به عقايد و باور هاى بنيادين خود ، مورد بازخواست خدا قرار خواهد گرفت .
قل هاتوا برهنكم
از اين كه خداوند، پيامبر(صلی الله علیه و آله) را مأمور ساخت كه از مشركان، دليل بطلبد، استفاده مى شود كه اصولاً خداوند انسان را در برابر عقايدش بازخواست مى كند و در برابر هر عقيده اصولى از او دليل مى طلبد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 117 - 5
5 - اعمال و باور هاى مشركان ، داراى كيفر و حسابى معلوم و قطعى در نزد پروردگار
و من يدع مع اللّه . .. فإنّما حسابه عند ربّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 8
8 - ايمان و عقايد دينى ، در گستره حسدورزى انسان
ودّ كثير من أهل الكتب . .. حسداً من عند أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 14 - 16
16- لزوم استوار سازى عقايد ، بر ميزان حق و عدل و پرهيز از هرگونه گرايش به باطل
لن ندعوا من دونه إلهًا لقد قلنا إذًا شططًا
در آيه شريف و در گفتار اصحاب كهف، سخنى كه متمايل به باطل و دور از حق باشد، محكوم و مردود شمرده شده است. اين بيان، در حقيقت، براى گزينش عقايد ملاكى را ارائه كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 9 - 7
7 - حاكميت و مالكيت خداوند بر تمام هستى و علم مطلق او ، دليل حقانيت عقيده مؤمنان به او است .
إلاّ أن يؤمنوا باللّه . .. الذى له ملك السموت و الأرض و اللّه على كلّ شىء شهيد
«سماوات و أرض»، كنايه از تمام هستى است و «الذى . ..» وصف ديگرى براى خداوند است و به علت ايمان مؤمنان اشاره دارد. تصريح به كلمه «اللّه» و نياوردن ضمير (در آخرين جمله آيه)، هر چند كه نشانگر استقلال اين جمله از ماقبل و نظر
داشتن آن به كار هر دو گروه است - نه خصوص مؤمنان - ولى علت ايمان مؤمنان را نيز كامل مى سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 26 - 8
8 - روابط قومى و خويشاوندى ، نبايد بر گرايش هاى اعتقادى انسان اثر بگذارد .
و إذ قال إبرهيم لأبيه و قومه إنّنى براء ممّا تعبدون
طرح داستان ابراهيم(ع) در راستاى تأثيرناپذيرى از عقايد و باورهاى باطل قومى، صورت گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 7
7- يوسف ( ع ) از هم بندان خويش خواست تا با مقايسه و سنجش عقيده توحيدى با عقيده به خدايان متعدد ، عقيده درست را برگزينند .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 8 - 3
3 - سازش و دست برداشتن از مواضع عقيدتى ، درخواست كافران تكذيب گر از پيامبر (صلی الله علیه و آله) بود .
فلاتطع المكذّبين
آيه بعد، قرينه است كه مورد اطاعت، سازش بر سر مواضع عقيدتى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 54 - 4
4- فراوانى پيروان و سابقه تاريخى يك انديشه ، دليل حقانيت آن نيست .
قالوا وجدنا ءاباءنا . .. أنتم و ءاباؤكم فى ضلل مبين
برداشت ياد شده از آن جا به دست مى آيد كه مردم بت پرست در پاسخ به اعتراض حضرت ابراهيم(ع)، مسأله سابقه تاريخى انديشه بت پرستى و فزونى پيروان انديشه شرك را مطرح كردند; ولى حضرت ابراهيم(ع) با گمراه خواندن آنان و اجدادشان
چنين استدلالى را مردود دانست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 36 - 8
8 - پيشينه نداشتن يك تفكر و عقيده ، نشانه نادرستى آن نيست ; بلكه درستى ونادرستى هر تفكر و عقيده اى ، بسته به وجود و يا نبود برهان براى آن است .
فلمّا جاءهم موسى بئايتنا بيّنت قالوا . .. و ما سمعنا بهذا فى ءابائنا الأوّلي
برداشت ياد شده از آن جا است كه حضرت موسى(ع)، فرعونيان را با دلايل و برهان هاى گوناگون به سوى خدا فراخواند; ولى آنان به جاى توجه به آن دلايل و براهين، اين دعوت را به صرف پيشينه نداشتن رد كردند و خداوند اين عمل را به شدت محكوم نمود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 7 - 4
4 - توجّه به حقانيت مواضع عقيدتى خويش ، موجب تقويت روح صبر و بردبارى در مسير عقيده و دفاع از آن
فاصبر . .. إنّهم يرونه بعيدًا . و نريه قريبًا
از يادآورى مسأله حقانيت معاد براى پيامبر(صلی الله علیه و آله) - پس از توصيه به ايشان مبنى بر صبر و مقاومت در انجام رسالت - مطلب ياد شده، استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 36 - 5
5- ميان اخلاق و عقايد انسان ، نوعى همگونى و رابطه وجود دارد .
أنا أكثر منك مالاً . .. و ما أظنّ الساعة قائمة
تعبير «أنا أكثر. ..» نشان دهنده روحيه خودبرتربينى و استكبار است. تعبير «و ما أظنّ الساعة...» نشان دهنده بينش و عقيده اى است كه از آن روحيّه، ناشى شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 25 - 7
7 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) در صدد تحميل عقيده خود به ديگران نبود ; بلكه در صدد القاى آن از راه تصحيح انديشه بود .
قل من يرزقكم . .. قل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 4 - 1
1 - رد پندار منكران معاد ( پندار عدم توانايى خدا بر گردآورى استخوان هاى مردگان و احياى مجدد آنها ) از سوى خداوند
أيحسب الإنسن . .. بلى قدرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 76 - 4،5
4 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن مجاز است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
5 - اظهار همراهى با عقيده اى باطل و سپس پرداختن به ابطال آن، روشى در تبليغ و تربيت است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
با توجه به مجموعه آيات همين سوره، روشن است كه ابراهيم(ع) براى احتجاج و ابطال پندارهاى قوم خويش به اظهار ستاره پرستى و . .. پرداخت. از همين جا برمى آيد كه چنين كارى مجاز بود و شيوه اى در تبليغ مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 2،5
2 - ابراهيم(ع) در مقام مجادله با تظاهر به ماه پرستى به ابطال آن پرداخت.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى فلما أفل
5 - تظاهر به عقيده اى باطل، براى رد آن مجاز است.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 2
2 - ابراهيم(ع) در مقام مجادله و براى ابطال عقايد شرك آميز قوم خويش تظاهر به خورشيدپرستى كرد.
فلما رءا الشمس بازغة قال هذا ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 56 - 12
12- جدال به باطل و استهزا و تمسخر ، از روش هاى ناپسند در برخورد با مسائل فكرى و عقيدتى است .
و يجدل الذين كفروا بالبطل ليدحضوا به الحقّ واتخذوا ءايتى و ما أُنذروا هزوًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 73 - 12
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 149 - 7
7 - لزوم ارائه دليل و برهان براى هدايت و تصحيح انديشه ديگران
قل فلله الحجة البلغة فلو شاء لهديكم أجمعين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 6
6- بازخواستن و زير سؤال بردن انديشه و عقيده باطل ، روشى در هدايت و بيان عقيده و انديشه درست .
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض هم ينشرون
برداشت ياد شده از جمله استفهاميه «هم ينشرون» استفاده مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 70 - 3
3 - ايجاد سؤال در مردم نسبت به باور هاى آنان ، روش ابراهيم ( ع ) در ياد كرد بطلان عقايد ايشان
إذ قال لأبيه و قومه ما تعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 72 - 4
4 - ايجاد سؤال در مردم نسبت به باور هاى آنان ، روش ابراهيم ( ع ) در تذكر دادن و باطل كردن عقايد ايشان
قال هل يسمعونكم إذ تدعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 60 - 12
12 - مطالعه در مظاهر طبيعت و نظام تكوين ، از راه هاى دستيابى به جهان بينى صحيح
أمّن خلق السموت و الأرض . .أءله مع اللّه
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه خداوند براى رهنمون ساختن انسان به سوى توحيد، زمينه هاى تكوينى و آيات آفاقى خود را به او يادآورى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 43 - 1
1 - تلاوت آيه هاى روشن و متعدد خدا براى مشركان ، جهت اصلاح عقايد آنان
و إذا تتلى عليهم ءايتنا بيّنت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 137 - 2
2 - تغيير موضع ، با اظهار ايمان و كفر مكرر ، توطئه اهل كتاب براى تضعيف عقايد مسلمانان
إنّ الذين ءامنوا ثم كفروا ثم ءامنوا ثم كفروا . .. و لاليهديهم سبيلا
در شأن نزول آيه آمده است كه گروهى از اهل كتاب، در حضور مسلمانان اظهار ايمان مى كردند و براى القاى شبهه در بين ايشان، دوباره كافر مى شدند و كفر خويش را معلول نادرستى اسلام قلمداد مى كردند تا از اين طريق بذر ترديد و شك را در دل مسلمانان بپاشند و بارور كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 27 - 7
7 - رعايت تدريج در اثبات بطلان عقيده طرف مقابل ، شيوه اى قرآنى است .
قل من يرزقكم . .. و إنّا أو إيّاكم لعلى هدًى أو فى ضلل مبين . قل لاتسئلون ... ق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 88 - 6
6- محدود كردن آزادى انسان ها و فروپاشاندن عقايد و رسوم آنان ، بايد متكى به دليل و برهانى روشن باشد .
أصلوتك تأمرك . .. قال يقوم أرءيتم إن كنت على بيّنة من ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 96 - 5،6
5 - شكستن ابّهت و تقدس عقايد باطل و خرافى ، نخستين گام در مبارزه با آن عقايد
فقال ألا تأكلون . .. فراغ عليهم ضربًا باليمين ... و اللّه خلقكم و ما تعملون
6 - لزوم همراه كردن منطق و دليل ، با مبارزه عملى براى نابودى عقايد باطل و خرافى
فراغ عليهم ضربًا باليمين . .. قال أتعبدون
برداشت ياد شده به دليل اين نكته است كه ابراهيم(ع) به دو نوع مبارزه عليه شرك دست زد: 1- شكستن بت ها، 2- گفتوگوى خردبرانگيز با مشركان درباره آيين شرك.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 7
7 - زير سؤال بردن عقايد باطل و ضد منطق ، روش قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) در مبارزه با آنها
فاستفتهم ألربّك البنات و لهم البنون . .. أم لكم سلطن مبين . فأتوا بكتبكم إن كن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 9
9 - انعطاف رهبرى الهى ، در برابر برخى آرا و نظريات مردم
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
تعبير «فى كثير» نشان مى دهد كه در بعضى از موارد، پذيرش نظر و خواست مردم منفى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 31 - 11
11- اعمال ، بازگو گننده سرّ درون و باور هاى راسخ انسان *
و نبلوا أخباركم
كلمه «أخبار» مى تواند به معناى اعمال باشد; از آن جهت كه عمل، خبر از اسرار نهفته باطن انسان مى دهد. از اطلاق خبر بر عمل به اين عنوان، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 18 - 7
7 - برخوردارى خانواده از رفاه بسيار ، زمينه ساز انحراف عقيدتى - رفتارى فرزندان
و لكن متّعتهم و ءاباءهم حتّى نسوا الذكر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 15 - 10
10 - طرح سؤال و پرسش ، روشى براى برانگيختن انديشه و تفكر ، در شناخت بهتر حقايق الهى و گزينش بهترين عقيده ها و رفتارها
قل أذلك خير أم جنّة الخلد التى وعد المتّقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 69 - 3
3 - مطالعه تاريخ و سرگذشت جوامع بشرى ، از زمينه هاى شناخت و كسب بينش درست
قل سيروا فى الأرض فانظروا كيف كان عقبة المجرمين
دعوت به سير و سياحت در زمين (سيروا فى الأرض) و نگرش عميق در احوال و آثار پيشينيان (فانظروا. ..) بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 10
10- اصلاح انديشه و اعتقاد ، نيازمند اصلاح نفس *
بل هم فى لبس من خلق جديد . .. و نعلم ما توسوس به نفسه
اين آيات، در مقام اصلاح انديشه منكران معاد است. خداوند، در پايان ادله عقلى بر امكان معاد مسأله وسوسه هاى نفسانى را مطرح كرده است. اين مى تواند از آن جهت باشد كه منكران معاد، براى اصلاح عقيده، همواره گمان نكنند كه مشكلشان عقلى و برهانى است; زيرا چه بسا عقيده نادرست، تكيه بر وسوسه هاى نفس داشته باشد كه در اين صورت، اصلاح عقيده نيازمند اصلاح نفس خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 8 - 4
4 - كتاب موزون طبيعت ، راهنماى انسان در صحنه عقيده و عمل *
و وضع الميزان . ألاّتطغوا فى الميزان
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه خداوند، براى رهنمون ساختن انسان ها به عقيده توحيدى، نظام دارى و قانون مندى خورشيد، ماه و. .. را به آنان يادآور شده است. هم چنين حاكميت «ميزان» بر هستى را، درسى براى پايبندى عملى آنها به موازين قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 16 - 9
9 - تلاش برخى از اهل كتاب ، در ايجاد تزلزل اعتقادى در بين مسلمانان
و الذين يحاجّون فى اللّه
بنابراين كه مراد از «الذين. ..» اهل كتاب و مقصود از «فى اللّه» دين خدا (اسلام) باشد، به دست مى آيد كه برخى از اهل كتاب با ايجاد شبهه در باور مسلمانان، سعى در متزلزل ساختن اعتقاد آنان داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 10
10- روى آوردن به عقايد بى اساس و دور از حقيقت و واقعيت ، پى آمد اتّكا به روش هاى غيرعالمانه است .
ما لهم به من علم و لا لأبائهم . .. إن يقولون إلاّ كذبًا
كلمه «لأبائهم» اشاره به اين معنا دارد كه تقليد از كسانى كه عقيده شان از سوى علم و دانش نيست، يك روش غلط و ناروا در رسيدن به عقايد دينى است و ذيل آيه، پى آمد آن را، عقيده اى سخيف و دور از حقيقت، بيان كرده است. از اين، مى توان نتيجه گرفت كه روش هاى غيرعالمانه، خطر دور شدن از حقيقت و واقعيت را در پى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 8
8 - تأثير تبليغات منحرفانه در آسيب زدن به آيين درست و جاى گزين كردن اعتقاد باطل به جاى آن
و قال الذين استضعفوا للذين استكبروا . .. تأمروننا أن نكفر باللّه و نجعل له أنداد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 6
6 - كسانى كه خداوند را ناظر بر نيت ها نمى دانند و گشاده دستى هاى خود را به رخ ديگران مى كشند ، گرفتار پندارى موهوم و ناروايند .
يقول أهلكت مالاً لبدًا . أيحسب أن لم يره أحد
در برداشت ياد شده، گوينده «أهلكت مالاً لبداً» كسى فرض شده كه بذل و بخشش هاى فراوانى داشته ولى در آنها نيت خالصانه نداشته است. اين آيه بخششهاى او را فاقد ارزش معرفى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 45 - 4
4 - عقيده به وجود خداى يكتا ، مستلزم عقيده به وجود جهان آخرت است .
و إذا ذكر اللّه وحده اشمأزّت قلوب الذين لايؤمنون بالأخرة
از اين كه خداوند مى فرمايد: كسانى كه ايمان به آخرت ندارند، از ياد خدا به تنهايى، تنفر دارند; به دست مى آيد كه اين تنفر به خاطر ايمان نداشتن به آخرت است و اگر آنان ايمان مى داشتند، چنين تنفرى به آنها دست نمى داد. بنابراين ميان ايمان به آخرت و ايمان خداوند يكتا، تلازم وجود دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 174 - 3
3 - بازگشت مردم از شرك به توحيد ، از اهداف تبيين آيات از سوى خداوند است .
نفصل الأيت و لعلهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 79 - 8
8 - اعتقاد به توحيد و روى دل و جان به خداى يگانه كردن، مقتضاى گرايش به حق و راه مستقيم است.
وجهت وجهى للذى . .. حنيفا و ما أنا من المشركين
راغب در معناى حنيف مى گويد: «حنف» تمايل به استقامت و دورى از گمراهى است. و چون «حنيفا» در آيه شريفه وصف براى فاعل «وجهت» است، تعليلى براى مضمون «وجهت ... » محسوب مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 87 - 4
4 - اعتقاد به يگانگى خالق ، مستلزم اعتقاد به يگانگى معبود و « ربّ »
يدعون من دونه . .. و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
مشركان در ربوبيت الهى، قائل به شرك بودند و خداوند براى تبيين بطلان اعتقاد آنان، به ايشان يادآور شده كه شما معتقد به يگانگى خالق هستيد و پذيرش شرك در ربوبيت، با آن تناقض دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 74 - 3
3 - معرفت درست در باره خدا ، زمينه ساز اعتقاد به قدرت و عزّت مطلق و نامحدود او
ما قدروا اللّه حقّ قدره إنّ اللّه لقوىّ عزيز
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 74 - 3
3 - معرفت درست در باره خدا ، زمينه ساز اعتقاد به قدرت و عزّت مطلق و نامحدود او
ما قدروا اللّه حقّ قدره إنّ اللّه لقوىّ عزيز
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 56 - 1،2
1 - پرستش بتها و سازش در اصول اعتقادى، خواسته نابجاى مشركان صدر اسلام از پيامبر(صلی الله علیه و آله)
قل لا أتبع أهواءكم قل إنى نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون اللّه
2 - مسامحه و سازش در اصل اساسى توحيد، روا و مجاز نيست.
قل إنى نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون اللّه
در اين گونه موارد پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) خصوصيتى ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 56 - 7
7 - رهايى از آثار سوء هم نشينى با كافران و بدكاران و حفظ عقايد دينى با داشتن ارتباط با آنان ، امرى مشكل ولى ممكن است .
قال تاللّه إن كدتّ لتردين
هم نشينى با كافران، انسان را تا آستانه هلاكت مى برد; ولى در عين حال عده اى از مردم خود را از آثار هلاكت بار آن نجات مى هند و در نتيجه تهشتى مى شوند. از اين مطلب مى توان استفاده كرد كه رهايى از مشكل هم نشينى با كافران و بدكاران هر چند مشكل است; ولى محال نيست و امرى ممكن مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 3 - 3
3- پافشارى بر عقايد باطل و فاقد مبانى علمى ، امرى نكوهيده و مورد سرزنش خداوند
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 8 - 3
3 - جدل و پافشارى بر عقايد باطل و فاقد مبانى علمى ، امرى است نكوهيده در پيشگاه خداوند .
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 50 - 21
21 - نينديشيدن درباره محدوده قدرت و وظايف پيامبران و خرافه گويى درباره آنان، مورد نكوهش خداوند
قل لا أقول لكم عندى خزائن اللّه . .. أفلاتتفكرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 56 - 7
7- سهيم دانستن معبود هاى باطل در روزى دهى ، مورد سرزنش خداوند
و يجعلون لما لايعلمون نصيبًا ممّا رزقنهم تالله لتسئلنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 23 - 3
3 - سوء استفاده صاحبان زر و زور و تزوير ، از عقايد مذهبى مردم در عصر حضرت نوح ( ع )
و قالوا لاتذرنّ ءالهتكم و لاتذرنّ ودًّا . .. و نسرًا
توصيه مؤكد صاحبان زر و زور به مردمِ عادى، درباره حفظ عقايد مذهبى خود - با آن كه خود آنان جز به مال و منال خويش نمى انديشند - بيانگر حقيقت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 26 - 10
10 - سوء استفاده فرعون ، از اعتقادات و احساسات مذهبى مردم
أقتل موسى . .. إنّى أخاف أن يبدّل دينكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 2
2- عقايد و رفتار آدمى ، بايد بر علم و آگاهى استوار باشد .
و لاتقف ما ليس لك به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 73 - 8
8 - اعتقاد به تثليث على رغم آگاهى به شرك آميز بودن آن ، موجب عذاب دردناك در قيامت
ان لم ينتهوا عما يقولون ليمسن الذين كفروا منهم عذاب اليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 150 - 4
4 - عقيده مشركان به اين كه ملائكه از جنس زن هستند ، امرى شگفت آور است .
أم خلقنا الملئكة إنثًا
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه استفهام مقدر در جمله «أم خلقنا. ..»، از نوع استفهام انكارى و تعجبى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 8
8- اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، داراى تبعات و آثارى بزرگ ، شگفت آور و غير قابل قبول
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . .. كبرت كلمة تخرج من أفوههم
عين الفعل مضموم در فعل ماضى «كبرت» نشانه دلالت آن بر تعجب است و روشن است كه جمله «كبرت كلمة. ..» بزرگىِ به لحاظ خود سخن را نمى گويد، بلكه به جهت لوازم نارواى آن و يا فاصله اى است كه با حقيقت دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 3 - 8
8 - برگزيدن معبود هاى گوناگون و فاقد هر گونه توانايى ، به جاى خداوندِ تواناى بى همتا و آفريننده عالم هستى ، عملى غير منطقى و شگفت آور
الذى له ملك السموت و الأرض و لم يتّخذ ولدًا و لم يكن له شريك . .. و اتّخذوا من
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 46 - 8
8 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، در مجادله با اهل كتاب ، موظف اند كه به صراحت ، اعتقادات توحيدى خود را مطرح كنند .
قولوا ءامنّا بالذى أُنزل إلينا و أُنزل إليكم و إلهنا و إلهكم وحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 65 - 5
5 - پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام صريح مواضع عقيدتى خود به مردم
قل . .. ما من إله إلاّ اللّه الوحد القهّار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 20 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور بيان علنى مواضع اعتقادى خويش براى همگان
قل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 108 - 4
4- پيامبر (صلی الله علیه و آله) وظيفه دار اعلام صريح مواضع عقيدتى برنامه رسالت خويش
قل هذه سبيلى أدعوا إلى الله . .. و ما أنا من المشركين
برداشت فوق از كلمه «قل» استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 78 - 7،13
7 - پذيرش خيالات واهى به جاى محتواى كتاب آسمانى و پايه قرار دادن حدس و گمان در تفكرات و معتقدات دينى ، از دلايل نابجا بودن انتظار ايمان از عوام يهود
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و منهم أميون ... إن هم إلا يظنون
13 - بازداشتن مردم از حدس و گمان در رسيدن به حقايق دينى ، شرطى لازم براى ايجاد زمينه ايمان در آنان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. إن هم إلا يظنون
جمله «إن هم إلا يظنون» همانند جمله قبل، در صدد بيان علل و ريشه هاى ايمان نياوردن يهود است. بنابراين رساى به اين نكته است كه تا مردم به حدس و گمان براى رسيدن به حقايق دينى اكتفا مى كنند، انتظار ايمان از آنان نابجاست و بر داعيان است كه آنان را از اين روش باز دارند تا زمينه ايمان واقعى در آنان فراهم شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 148 - 16،17
16 - گمان در حيطه مسائل عقيدتى و بنيادى فاقد ارزش و اعتبار است.
إن تتبعون إلا الظن و إن أنتم إلا تخرصون
17 - سخن و ادعاهاى مشركان در مورد مشيت الهى و نتيجه گيرى جبر از آن، جز گمان و دروغپردازى نيست.
سيقول الذين أشركوا . .. إن تتبعون إلا الظن و إن أنتم إلا تخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 66 - 11
11 - پيروى از ظن و تخمين در امور اعتقادى ، مذموم و ممنوع است .
إن يتبعون إلا الظن و إن هم إلا يخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 6،8
6 - گمان هاى بى جا و ناروا نسبت به خداوند ، عامل هلاكت و خسران آدمى
ذلكم ظنّكم . .. بربّكم أرديكم فأصبحتم من الخسرين
8 - ظن و گمان در زمينه مسائل بنيادى و اعتقادى ، فاقد ارزش و اعتبار
ذلكم ظنّكم . .. بربّكم أرديكم فأصبحتم من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 20 - 8
8 - ظن و گمان در حوزه مسائل اعتقادى ، بى ارزش و بدون اعتبار است .
ما لهم بذلك من علم إن هم إلاّ يخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 24 - 11
11 - پيروى از گمان و پندار ، فاقد اعتبار و ارزش در زمينه اصول اعتقادى و معارف بنيادين
و ما لهم بذلك من علم إن هم إلاّ يظنّون
لحن آيه شريفه توبيخى است و خداوند مشركان طبيعت گرا و منكر معاد را به خاطر پيروى از گمان، نكوهش كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 23 - 9
9 - آدم و حوا آمرزش خدا و رحمت وى را تنها عامل نجات خويش از زيانكارى دانستند.
و إن لم تغفر لنا و ترحمنا لنكونن من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 27 - 4
4 - اعتقاد پدر و قوم ابراهيم ( ع ) به پرستش خداوند در كنار پرستش بت ها و عناصر بى جان
براء ممّا تعبدون . إلاّ الذى فطرنى
برداشت ياد شده، براين پايه استوار است كه «إلاّ» در استثناى متصل به كار رفته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 13
13 - ابراهيم(ع) ترس مفروض از پديده هاى جهان را به خواست و مشيت خداوند دانست، نه تأثير مستقل پديده ها و ربوبيت آنها
و لا أخاف ما تشركون به إلا أن يشاء ربى شيئا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 56 - 1
1- در پى توصيه ملائكه به ابراهيم ( ع ) براى اجتناب از يأس ، او تنها گمراهان را مأيوس از رحمت خداوند خواند .
فلاتكن من القنطين . قال و من يقنط من رحمة ربّه إلاّ الضالّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 123 - 8
8- داشتن انديشه و آيين درست و بى انحراف ( توحيدى ) ، ويژگى اصلى و برجسته حضرت ابراهيم ( ع ) بود .
ملّة إبرهيم حنيفًا و ما كان من المشركين
از اينكه خداوند از ميان اوصاف چهارگانه اى كه براى ابراهيم(ع) در آيات پيش بيان داشت، وصف «حنيف» را ملاك پيروى پيامبر(صلی الله علیه و آله) از ايشان قرار داد، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 46 - 2
2- آزر ، پيش از دعوت شدن به توحيد از سوى ابراهيم ( ع ) ، از عقايد توحيد آن حضرت بى خبر بود .
قال أراغب أنت عن ءالهتى
اظهار شگفتى و ناباورى آزر از عقايد توحيدى ابراهيم(ع)، دال براين است كه تا پيش از آن آزر او را در عقايد، همراه خود مى ديده و به همين خاطر است كه پس از اظهارات حضرت ابراهيم(ع)، وى دچار شگفتى و ناباورى مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 48 - 12
12- ابراهيم ( ع ) ، خداوند را مربى و پرورش دهنده خود مى دانست و به ربوبيت او دل بسته بود .
سأستغفر لك ربّى . .. و أدعوا ربّى عسى ألاّ أكون بدعاء ربّى شقيًّا
تكرار «ربّى» در كلام حضرت ابراهيم، گوياى نكته ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 26 - 6
6 - حضرت ابراهيم ( ع ) ، خود را مورد توجه ويژه پروردگار مى دانست .
إنّى مهاجر إلى ربّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 27 - 7
7 - اعتقاد راسخ حضرت ابراهيم ( ع ) ، به برخوردار شدن از هدايت الهى در پرتو برائت از شرك و بت پرستى
إنّنى براء ممّا تعبدون . .. فإنّه سيهدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 12 - 10
10 - ابليس معتقد به خداوند و خالقيت او
خلقتنى من نار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 14 - 4
4 - ابليس، معتقد به حاكميت مشيت الهى بر مرگ و حيات خويش
أنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 16 - 5،7
5 - ابليس، معترف و معتقد به مستقيم بودن صراط الهى
لأقعدن لهم صرطك المستقيم
7 - ابليس، گمراهى خويش را از ناحيه خداوند مى پنداشت.
فبما أغويتنى لأقعدن لهم صرطك المستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 36 - 4
4- ابليس ، معتقد به ربوبيت خداوند بود و خود را تحت ربوبيت او مى دانست .
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 39 - 2
2- ابليس ، معتقد به ربوبيت خداوند بود و خود را تحت ربوبيت او مى دانست .
قال ربّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 62 - 5،10
5- اعتقاد ابليس به برترى خود بر آدم ( ع ) *
هذا الذى كرّمت علىّ
10- ابليس ، خود را مقهور اراده خداوند دانسته و كار خويش را منوط به اذن او مى دانست .
لئن أخّرتن . .. لأحتنكنّ ذريّته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 79 - 3،4
3 - ابليس ، معتقد به حاكميت مشيت خداوند بر مرگ و حيات
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
4 - ابليس ، معتقد به ربوبيت خداوند
قال ربّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 82 - 5
5 - ابليس ، معتقد و معترف به عزت و قدرت پروردگار
فبعزّتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 76 - 2
2 - سابقه دار بودن يك باور ، در صورت متكى نبودن به عقل و برهان ، فاقد ارزش و اعتبار است .
أفرءيتم . .. أنتم و ءاباؤكم الأقدمون
برداشت ياد شده از آن جا است كه قوم ابراهيم، بت پرستى را ميراث نياكان خود مى دانستند، ولى آن حضرت ايشان را به تعقل و انديشه دعوت نمود و تقليد صرف از نياكان را مردود اعلام كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 96 - 1
1- استهزاگران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مردمى مشرك و معتقد به معبود ديگرى جز الله
المستهزءين. الذين يجعلون مع الله إلهًا ءاخر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 37 - 2
2 - انكار صريح معاد ، از سوى اشراف و سران جامعه پس از نوح
إن هى إلاّ حياتنا الدنيا نموت و نحيا و ما نحن بمبعوثين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 37 - 2
2 - انكار صريح معاد ، از سوى اشراف و سران جامعه پس از نوح
إن هى إلاّ حياتنا الدنيا نموت و نحيا و ما نحن بمبعوثين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 63 - 4
4 - اشراف قوم نوح به دليل نامعقول شمردن پيامبرى براى فردى از بشر ، رسالت وى را انكار كردند .
إنا لنريك فى ضلل مبين . .. أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 90 - 3،4،7
3 - اشراف كفرپيشه مدين با ياد كردن سوگند ، پذيرش رسالت شعيب و پيروى از دستورات او را ، امرى زيان آور معرفى مى كردند .
لئن اتبعتم شعيباً إنكم إذاً لخسرون
4 - گرايش به توحيد و رعايت عدل در خريد و فروش و امور اقتصادى ، مايه خسارت در ديدگاه اشراف كفرپيشه قوم مدين
لئن اتبعتم شعيباً إنكم إذاً لخسرون
برداشت فوق با توجه به آيه 85، كه بيانگر پيامهاى شعيب است، به دست مى آيد.
7 - اشراف كفرپيشه مدين با تأكيد بر خسارتبار بودن همراهى شعيب ( ع ) ، در تلاش براى بازداشتن مؤمنان از متابعت او و خارج شدن از شهر مدين
و قال الملأ . .. لئن اتبعتم شعيباً إنكم إذاً لخسرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 51 - 9
9- پادشاه مصر و درباريان او در مصر باستان و عصر يوسف ( ع ) ، به وجود خداوند و منزّه بودنش اعتقاد داشتند .
قلن حش لله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 51 - 9
9- پادشاه مصر و درباريان او در مصر باستان و عصر يوسف ( ع ) ، به وجود خداوند و منزّه بودنش اعتقاد داشتند .
قلن حش لله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 2 - 11
11 - « عن زرارة عن أبى جعفر ( ع ) قال : قلت له . . . قد قال اللّه عزّوجلّ : « هو الذى خلقكم فمنكم كافر و منكم مؤمن » لا واللّه لايكون أحَدٌ من الناس ليس بمؤمن و لا كافر . قال : فقال أبوجعفر ( ع ) : . . .ما تقول فى أصحاب الأعراف ؟ . . . واللّه ما هم بمؤمنين و لا كافرين . . . ;
از زراره روايت شده كه گفت: به امام باقر(ع) گفتم . .. خداى عزّوجلّ فرمود: «هو الذى خلقكم فمنكم كافر و منكم مؤمن»، به خدا سوگند احدى از مردم نيست كه نه مؤمن باشد و نه كافر...! پس امام باقر(ع) فرمود: ... درباره اصحاب اعراف چه مى گويى؟... به خدا سوگند آنان نه مؤمن اند و نه كافر...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 29 - 3
3 - باغداران يمنى ، گروهى خداپرست و معتقد به ربوبيت الهى بودند .
قالوا سبحن ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 176 - 4
4 - اصحاب ايكه ، منكر حقيقتى به نام رسالت
كذّب أصحب ليكة المرسلين
برداشت ياد شده بدان احتمال است كه نسبت دادن تكذيب همه رسولان به اصحاب ايكه، از آن جهت باشد كه آنان اصولاً حقيقتى به عنوان «رسالت» را قبول نداشتند و اين امر به منزله انكار همه رسولان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 15 - 8
8- شناخت توحيدى اصحاب كهف ، شناختى عميق و استوار بر دلايلى قطعى و روشن
اتّخذوا من دونه ءالهة لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن
از اين كه اصحاب كهف، مردم خود را به خاطر سطحى نگرى و بى منطقى سرزنش كرده اند، استفاده مى شود كه آنان، عقايد خويش را براساس برهان استوار كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 101 - 9
9 - امت هاى كفرپيشه و تكذيب كننده انبيا در تاريخ گذشته ، اهل ايمان و گرايش به معارف دين نبودند .
فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا من قبل
«ما» در «ما كانوا» براى نفى و «لام» در «ليؤمنوا» لام جحود و تقويت كننده نفى است. بنابراين جمله «فما كانوا» با تأكيد فراوان گرايش امتهاى گذشته را به ايمان نفى مى كند و آنها را اهل باور به دين نمى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 100 - 10
10 - اكثر يهوديانى كه به عهد هاى الهى وفا نكردند ، به آن عهد و پيمان ها ، ايمان و اعتقاد نداشتند .
كلما عهدوا عهداً نبذه فريق منهم بل اكثرهم لايؤمنون
اين برداشت بدان احتمال است كه متعلق «يؤمنون» عهدها و پيمانها باشد; يعنى، اكثر عهدشكنان، آن عهد و پيمانها را به قلب و دل خويش نپذيرفته بودند اگر چه تظاهر به پذيرش آن مى كردند. گفتنى است كه در برداشت فوق ضمير در «أكثرهم» به «فريق» برگردانده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 285 - 10
10 - وحدت عقيدتى و آرمانى همه انبياى الهى از ديدگاه مؤمنان
و المؤمنون كل امن باللّه . .. و كتبه و رسله لا نفرّق بين احد من رسله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 11
11 - پيامبران الهى منزه از دعوت به پرستش خود و خدا خواندن خويش
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 38 - 16
16- اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .
ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 18 - 3
3- عقيده به ربوبيت خداوند داراى جايگاهى ويژه در ميان اعتقادات دينى
مثل الذين كفروا بربّهم
ذكر ربوبيت خدا از ميان ساير متعلقات ايمان، دلالت بر اهميت آن مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 41 - 8
8 - امكان تفاوت داشتن ظاهر و باطن انسان و ناهم خوانى باور درونى با رفتار ظاهرى
يعبدون الجنّ أكثرهم بهم مؤمنون
خداوند متعال در مسأله عبادت، جن پرستى مشركان را به صورت عام و مطلق ذكر كرده و در ايمان مشركان به جنيان، اكثريت را مطرح ساخته است. احتمال دارد مطرح كردن ايمان اكثريت در كنار عبادت همه، به خاطر نكته بالا باشد. ملائكه نيز به لحاظ حقيقت ياد شده، چنين چيزى را ابراز كرده باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 7 - 6
6 - قيامت و رستاخيز ، از اصول اعتقادى مشترك ميان انسان و جن
و أنّهم ظنّوا كما ظننتم أن لن يبعث اللّه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 19 - 14
14 - انسان كامل ، در بينش دين ، همپاى عقيده صحيح و بايسته از اخلاق شايسته برخوردار است .
يبنىّ لاتشرك باللّه . .. و اقصد فى مشيك و اغضض من صوتك
با توجه به اين كه هر پدرى - و از جمله لقمان - خواهان رساندن فرزند خود به بالاترين مراحل كمال است و براى اين به فرزند خود رهنمودهايى ارائه مى كند، مطلب بالا قابل استفاده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 93 - 3
3- يك دست نبودن همه انسان ها در عقيده و رفتار و وجود تفاوت ميان آنان ، بر اساس خواست و تدبير الهى است .
و لو شاء الله لجعلكم أُمّة وحدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 6 - 2
2 - در نگاه برخى از انسان ها ، گروهى از جن توانا بر حل مشكلات بشر و پناهگاهى امن در مواقع ترس و اضطراب
و أنّه كان رجال من الإنس يعوذون برجال من الجنّ
پناه بردن به كسى و جايى، در وقتى است كه انسان با مشكلى سخت و مسائلى وحشتناك و اضطراب آور روبه رو شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 15 - 7
7 - مردم انطاكيه ، به وجود خدا و رحمانيت او معتقد بودند . *
و ما أنزل الرحمن من شىء
تصريح مردم انطاكيه به صفت رحمانيت خدا حاكى از اعتقاد آنان به اين حقيقت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 18 - 2،4،5
2 - مردم انطاكيه ، به تأثير سوء وجود برخى از افراد در سرنوشت انسان ها اعتقاد داشتند .
قالوا إنّا تطيّرنا بكم
4 - رواج اعتقاد به فال و شگون در ميان مردم انطاكيه
قالوا إنّا تطيّرنا بكم
5 - جهان بينى و عقايد مردم انطاكيه ، متكى بر خرافات بود .
قالوا إنّا تطيّرنا بكم
ترديدى نيست كه عقيده به فال، عقيده اى خرافى است و اعتقاد مردمِ انطاكيه به آن تا مرز سنگسار و شكنجه كردن پيامبران الهى، گوياى حقيقت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 23 - 5،6،7،8،9
5 - شرك و نيز اعتقاد به معبود هاى متعدد ، از ويژگى هاى مردم انطاكيه بود .
ءأتّخذ من دونه ءالهة إن يردن الرحمن بضرّ. .. لاينقذون
6 - مردم انطاكيه ، معتقد به شفاعت كردن معبودهايشان به پيشگاه خداوند
ءالهة . .. لاتغن عنّى شفعتهم شيئًا
7 - معبود ها ، داراى منزلت و مقام در پيشگاه خداوند ، در نظر مردم انطاكيه
ءالهة . .. لاتغن عنّى شفعتهم شيئًا
8 - معبود ها ، برخوردار از توانايى براى نجات دادن از گرفتارى و رنج در نظر مردم انطاكيه
ءالهة إن يردن الرحمن بضرّ لاتغن عنّى . .. و لاينقذون
9 - مردم انطاكيه ، به وجود خدا و رحمانيت او معتقد بودند . *
إن يردن الرحمن بضرّ
تصريح به صفت رحمانيت خدا از سوى مؤمن انطاكيه، مى تواند حاكى از عقيده مردم آن ديار به اين حقيقت باشد; زيرا اگر آنان بر اين باور نبودند، استدلال به توانايى خداوند رحمان بر ضرر و گزند رساندن به انسان ها - به گونه اى كه حتّى معبودها از دفع آن ناتوان باشند - بى معنا و غير كافى بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 4
4 - مردم سرزمين ابراهيم (بابل) خورشيد را در تدبير امور خويش مؤثر مى دانستند.
فلما رءا الشمس بازغة قال هذا ربى هذا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 1
1 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) ، تنها خويشتن را سزاوار بهشت دانسته و ديگران را از آن ، محروم مى پندارند .
و قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
ضمير در «قالوا» به «اهل الكتاب» (در آيه 109) باز مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 187 - 16
16 - عالمان اهل كتاب ، بيان محتواى كتب آسمانى را به زيان دنياى خود مى انگاشتند .
و اذ اخذ اللّه ميثاق . .. لتبيّننّه ... و اشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 188 - 10
10 - واهى بودن پندار نجات عالمان اهل كتاب از عذاب الهى ، با وجود عملكرد ناشايست آنان ( كتمان حقايق و . . . )
لا تحسبنّ الّذين . .. بمفازة من العذاب
كلمه «مفازة»، مصدر ميمى و به معناى خلاص و نجات يافتن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 50 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به شناخت و ارزيابى عقايد و اعمال اهل كتاب
الم تر . .. انظر كيف يفترون على اللّه الكذب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 9
9 - برخى از اهل كتاب ، مشركان مكّه را هدايت يافته تر از مسلمانان قلمداد مى كردند .
و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 1
1 - پندار باطل گروهى از اهل كتاب و برخى از مسلمانان در مورد نجات از جهنم و ورود به بهشت ، به صرف انتساب به اديان الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب
مراد از اسم «ليس» با توجه به آيات گذشته، رهايى از جهنم و ورود به بهشت است يعنى ليس الجنة و المحيص عن النار . .. .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 68 - 1،5
1 - اهل كتاب مدعى داشتن شخصيت دينى و اعتقادات صحيح مذهبى
ياهل الكتب لستم على شىء حتّى تقيموا التورية و الانجيل
به نظر مى رسد مراد از «شىء» دين و آيين باشد ; بنابراين معنى جمله «لستم على شىء» چنين است: اى اهل كتاب شما هيچ پايگاه دينى و مذهبى نداريد، و اين رد پندار آنانى است كه خويشتن را به صرف داشتن كتاب آسمانى مردمى اهل دين و آيين مى پنداشتند.
5 - اهل كتاب به خاطر بى توجهى به كتاب آسمانى ، فاقد هرگونه پايگاه براى دفاع از عقايد و آراى دينى خويش
لستم على شىء حتّى تقيموا التورية و الانجيل
در برداشت فوق كلمه «حتى» به معناى «كى» تعليليه و كلمه «شىء» با توجه به حرف «على» به معناى پايگاه گرفته شده است و مراد از آن - به قرينه حتى تقيموا التورية و الانجيل - زير بناهاى فكرى قابل اعتمادى است كه بتوان به وسيله آن از عقايد و آراى دينى دفاع كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 1،2،10
1 - اعتقادات دينى اهل كتاب آميخته با غلو ، گزافه گويى و امورى باطل
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم غير الحق
«غلو» مصدر «لاتغلوا» به معناى خروج از حد اعتدال و گرايش به افراط است كه از آن به گزافه گويى تعبير مى شود.
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور نهى اهل كتاب از غلو و گزافه گويى در آيين خويش
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم
10 - عقايد ناروا و غلوآميز اهل كتاب برخاسته از افكار باطل گمراهانى مشرك در گذشته تاريخ
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
بدان احتمال كه خطاب در «يا اهل الكتب» متوجه تمام يهود و نصارا باشد نه خصوص آنانكه در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) بودند. بر اين مبنا مراد از «قوم قد ضلوا» پيشينيان اهل كتاب نخواهند بود بلكه مقصود، پيروان مذاهب شرك مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 1 - 4
4 - بهره گيرى قرآن ، از باور هاى ارزشى و راستين اهل كتاب ، در گرايش دادن آنان به اسلام *
و الطّور
با توجه به اين كه كوه طور، در باور اهل كتاب (يهود و نصارا) محل نزول وحى و سرزمين مقدس بوده است و اين باور از نظر قرآن به جا بوده است; با سوگند خوردن به آن، قلب اهل كتاب را مجذوب پيام قرآن مى ساخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 84 - 7
7- مردم مدين ، به وجود خداوند معتقد بودند .
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 87 - 4
4- قوم شعيب و پدرانشان ، مردمى مشرك و پرستشگر معبودى غير از خداى يكتا
أن نترك ما يعبد ءاباؤُنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 36 - 8
8 - مردم مدين ، به وجود خداوند معتقد بودند .
يقوم اعبدوا اللّه
از دعوت حضرت شعيب(ع)، به عبادت خدا، استفاده مى شود كه اصل وجود خدا، براى مردم مدين، مسلّم و مُحرَز بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 48 - 11،12
11 - توهم وجود يارانى كه آدمى را از عذاب قيامت نجات دهند و يا گناه او را بر عهده بگيرند ، از پندار هاى باطل بنى اسرائيل
واتقوا يوماً لاتجزى نفس عن نفس شيئاً . .. و لاهم ينصرون
12 - گناه كردن به خيال پذيرش شفاعت و يا پذيرفته شدن عوض و بدل براى رهايى از عذاب قيامت ، از پندار هاى باطل بنى اسرائيل
واتقوا يوماً . .. ولا يقبل منها شفعة و لايؤخذ منها عدل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 4
4 - محدود پنداشتن علم خدا به امور آشكار و محسوس ، پندارى است باطل و معتقدان به آن سزاوار توبيخ و سرزنش هستند .
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 7
7 - توجه به باور ناردست يهود درباره ( عذاب نشدن يهود جز روزى چند ) ، موجب قطع اميد از ايمان آوردن اينان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 94 - 13
13 - اهل بهشت دانستن فرد يا طايفه اى خاص بدون داشتن برهان ، باورى است باطل .
فتمنوا الموت إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 7
7 - يهوديان خود نيز بر بى پايه بودن ادعايشان ( تقدير بهشت براى آنان ) واقفند .
إن كانت لكم الدار الأخرة . .. و لتجدنهم أحرص الناس
جمله هاى «لتجدنهم . ..» و «يود أحدهم ...» را مى توان ناظر به ادعاى يهود (إن كانت ... در آيه 94) دانست; يعنى، شما يهوديان از يكسو مدعى هستيد كه سراى آخرت از آن شماست و از سوى ديگر آرزوى ماندگار شدن در حيات دنيا را داريد، اين نشان مى دهد كه خود شما نيز آن ادعا را باور نداريد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 2،6،7
2 - يهوديان ، بهشت را مخصوص يهود و ديگران را از آن محروم مى دانند .
و قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً
آيه 113، بيانگر آن است كه هر يك از يهود و نصارا ديگرى را اهل نجات نمى دانند. بنابراين به اصطلاح اهل ادب، در آيه مورد بحث «لفّ اجمالى» وجود دارد و حرف «أو» نيز براى تفصيل است; يعنى، جمله «قالوا لن ...» حاكى از دو جمله است: 1- قالت اليهود: « لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً». 2- و قالت النصارى: « لن يدخل الجنة إلا من كان نصرى».
6 - محروميت مسلمانان از بهشت از خيالات واهى و نادرست يهود و نصارا
تلك أمانيّهم
«أمانى» جمع امنية و به معناى آرزوها، خيالات واهى و دروغهاى يافته شده است.
7 - عقايد و باور هاى دينى يهود و نصارا ، آميخته با خيالات واهى است .
تلك أمانيّهم
«تلك أمانيهم» حاكى از اين است كه: پندار يهود و نصارا بر محروميت ديگران از بهشت، از خيالات و آرزوهاى آنان است و اين در حالى است كه يهود و نصارا، آن پندار را يك عقيده و باور دينى مى شمرند. بنابراين عقايد مذهبى و باورهاى دينى يهود با آرزوها و خيالات آميخته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 123 - 9،10
9 - توهم سودبخشى شفاعت از گنهكاران و يا پذيرفته شدن عوض و بدل براى رهايى از عذاب قيامت ، از پندار هاى بنى اسرائيل است .
يبنى إسرءيل . .. و لايقبل منها عدل و لاتنفعها شفعة
فعل «اتقوا» به قرينه آيات پيشين، خطاب به بنى اسرئيل است. اين خطاب خود قرينه وجود چنين افكارى در بين آنان است.
10 - توهم وجود مدافعانى در قيامت كه آدمى را از عذاب نجات دهند يا گناه او را بر عهده بگيرند ، از پندار هاى بنى اسرائيل است .
يبنى إسرءيل . .. و اتقوا يوماً لاتجزى نفس عن نفس شيئاً ... و لاهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 134 - 4،9
4 - بهره مند شدن يهود از پاداش فضيلت ها و اعمال شايسته پيامبرانى چون ابراهيم ، اسحاق و . . . از باور هاى ناصواب يهود
تلك أمة قد خلت لها ما كسبت و لكم ما كسبتم
از اينكه خداوند در خطاب به يهوديان اين حقيقت را يادآور مى شود كه دستاوردهاى پيامبران نصيب ديگران نخواهد شد، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
9 - مؤاخذه يهود به خاطر رفتار نادرست نياكانى از آنان ، از پندار هاى باطل ايشان *
و لاتسئلون عما كانوا يعملون
مخاطب قرار دادن يهوديان و يادآور شدن اين حقيقت كه شما مسؤول اعمال گذشتگان نيستيد، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 141 - 4،9
4 - بهره مند شدن يهود از پاداش فضيلت ها و اعمال شايسته پيامبرانى چون : ابراهيم ، اسحاق و . . . از باور هاى ناصواب يهود
لها ما كسبت و لكم ما كسبتم
از اينكه خداوند در خطاب به يهوديان اين حقيقت را يادآور مى شود كه دستاورد پيامبران نصيب ديگران نخواهد شد، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
9 - مؤاخذه يهود به خاطر رفتار ناصواب نياكانى از آنان ، از پندار هاى باطل ايشان *
و لاتسئلون عما كانوا يعملون
مخاطب قرار دادن يهوديان و يادآور شدن اين حقيقت كه شما مسؤول اعمال گذشتگان نيستيد، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 18
18 - مشركان ، خدايان دروغين را داراى قدرت مى پندارند .
و لو يرى الذين ظلموا إذ يرون العذاب أن القوة للّه جميعاً
طرح مسأله قدرت خداوند و انحصار آن به او براى كسانى كه غير خدا را همتاى خدا مى پندارند، بيانگر اين است كه: مشركان به توهّم برخوردارى معبودانشان از قدرت، آنها را همانند خداوند پنداشته و بر اساس آن به ايشان محبت مىورزند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 4
4 - پندار تحمل آتش دوزخ و بى باك بودن در برابر آن ، امرى شگفت و نامعقول است .
فما أصبر هم على النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 214 - 4
4 - تصور پيش نيامدن مشكلات در جامعه به صِرف ايمان آوردن ، پندارى باطل است .
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لما يأتكم
چون وعده بهشت به مؤمنان حتمى است و لازمه ورود به بهشت، صبر در برابر مصائب و آزمايشهاى الهى است، بنابراين ابتلاء به مصائب براى جامعه ايمانى قطعى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 245 - 11
11 - ايمان به « قبض » و « بسط » الهى ، نفى كننده پندار غلط كاهش مال در اثر قرض دادن و انفاق
و اللّه يقبض و يبصط
تذكر به «قبض» و «بسط» الهى پس از ذكر انفاق، بيانگر اين معنى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 4
4 - پندار غلط بزرگان بنى اسرائيل بر سزاوار بودنشان از طالوت براى زمامدارى
و نحن احقّ بالملك منه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 275 - 7،8
7 - پندار نادرست رباخواران ، از همانندى بيع با ربا ، دليل رباخوارى آنان
الّذين يأكلون الرّبوا . .. ذلك بانّهم قالوا انّما البيع مثل الرّبوا
بنابراينكه «ذلك» اشاره به «اكل ربا» باشد كه از «يأكلون الرّبوا» به دست مى آيد.
8 - پندار و باور غلط رباخواران از همگونى بيع و ربا ، نشانه عدم تعادل شخصيّت آنان
الّذين يأكلون . .. ذلك بانّهم قالوا انّما البيع مثل الرّبوا
كلمه «ذلك» علاوه بر اينكه اشاره به «اكل ربا» است، مى تواند اشاره به تخبّط وجنون زدگى باشد، البته در اين صورت جمله «ذلك بانّهم» تعليل در مقام اثبات است كه در اين برداشت به نشانه تعبير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 24 - 1،2،4،8،9
1 - پايبندى به خرافات ، عقايد بى اساس و احساس امنيّت واهى ، عامل رويگردانى اهل كتاب از اسلام
ثمّ يتولّى فريق . .. ذلك بانّهم قالوا لن تمسّنا النار
2 - اعتقاد واهى برخى از اهل كتاب به اينكه چند روزى بيش در آتش دوزخ نخواهند بود .
ثمّ يتولّى فريق . .. ذلك بانّهم قالوا لن تمسّنا النار
4 - باور هاى دروغين و خرافى ، مايه فريب و گمراهى
قالوا لن تمسّنا النار . .. غرّهم فى دينهم
8 - گروهى از اهل كتاب ، قائل به وجود تبعيض در رستاخيز و كيفر هاى الهى بودند . *
لن تمسّنا النار الاّ اياماً
زيرا نسبت به خودشان عذاب اندكى را باور داشتند، ولى نسبت به ديگران چنين پندارى را نداشتند; يعنى تبعيض در رستاخيز و كيفرهاى آن.
9 - اعتقاد به مصونيّت از خلود در عذاب ، دروغى كه اهل كتاب ، آن را ساخته و خود را فريب دادند .
و غرّهم فى دينهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 25 - 2،12
2 - باور هاى خودساخته انسان در زمينه تخفيف عذاب ، كيفر عادلانه خداوند را تغيير نمى دهد .
قالوا لن تمسّنا النار الاّ اياماً . .. فكيف اذا جمعناهم
گر چه اهل كتاب مى گفتند كه: لن تمسّنا النار . .. ، ولى خداوند مى فرمايد اين باور نادرست، مجازات آنان را تغيير نخواهد داد.
12 - پندار غلط برخى از اهل كتاب ، نسبت به محو اعمال ناشايست آنان در قيامت
لن تمسّنا النار . .. و وفّيت كل نفس ما كسبت
به نظر مى رسد جمله «وفّيت كل . .. »، اشاره به علّت پندارى است كه اهل كتاب داشتند: لن تمسّنا النار.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 62 - 2
2 - هر داستانى درباره پيامبران كه منافى با توحيد باشد ، ساختگى و باطل است .
انّ هذا لهو القصص الحق و ما من اله الا اللّه
نفى شرك كه از جمله «و ما من اله الا اللّه» استفاده مى شود، بيان علّتى براى دروغ بودن ادعاهاى نصارا در مورد عيسى (ع)
است و ملاكى براى همه داستانهاى مربوط به پيامبران خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 66 - 2،3
2 - احتجاج بحق يهود با نصارا ، درباره عدم الوهيّت عيسى ( ع ) و پسر خدا نبودن وى
حاججتم فيما لكم به علم
احتجاج يهود در موردى كه علم داشتند، عبارت بود از عدم الوهيّت حضرت عيسى (ع) و . .. كه اين احتجاج، بحق بوده است.
3 - سرزنش اهل كتاب ( علماى يهود و نصارا ) به خاطر محاجّه و انتساب ناآگاهانه ابراهيم ( ع ) به يهوديّت و نصرانيّت
فلم تحاجّون فيما ليس لكم به علم
آنچه يهوديان و نصارا بدان علم نداشتند و درباره آن احتجاج مى كردند، انتساب ابراهيم به يهوديت و نصرانيت بوده و لذا به خاطر آن، سرزنش شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 75 - 14
14 - اهل كتاب ، عقايد خودساخته شان را آگاهانه به خدا نسبت مى دادند .
و يقولون على اللّه الكذب و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 76 - 1
1 - ردّ پندار اهل كتاب مبنى بر برترى آنان بر ديگران
ذلك بانّهم قالوا . .. بلى من اوفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 79 - 2،11
2 - نسبت ادعاى معبوديّت پيامبران براى خود ، از بافته هاى تحريفگران كتب الهى
و انّ منهم لفريفاً يلون السنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب . .. ما كان لبشر ان يؤ
از ارتباط اين آيه با آيه قبل استفاده مى شود.
11 - اعتقادات شرك آميز پيروان اديان در مورد انبياى خويش ، بر خلاف تعليمات آنهاست .
ما كان لبشر . .. ثم يقول ... كونوا ربّانيّن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 80 - 2،3،4
2 - اعتقاد به ربوبيّت انبيا و فرشتگان ، ناسازگار با هدف پيامبران
و لا يامركم ان تتخذوا الملئكة و النّبيّن ارباباً
3 - اعتقاد برخى از اهل كتاب ، به ربوبيّت فرشتگان و انبيا
و لا يامركم ان تتخذوا الملئكة و النّبيّن ارباباً
آيه، ناظر به اعتقاد برخى از اهل كتاب است.
4 - اعتقاد به ربوبيّت انبيا و فرشتگان ( غير خدا ) ، كفر است .
و لا يأمركم . .. ايأمركم بالكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 93 - 12،13
12 - تورات ، ناسخ حرمت برخى از خوردنى ها بر بنى اسرائيل
كل الطعام كان حلا لبنى اسرائيل الا ما حرم اسرائيل على نفسه من قبل ان تنزل التوري
بنابراينكه «من قبل» متعلق به «حرّم» باشد; يعنى حرمتهاى وضع شده براى بنى اسرائيل توسط يعقوب (ع)، تا قبل از نزول تورات بوده است.
13 - راه نداشتن نسخ در احكام شريعت ، پندار باطل يهود
الا ما حرم اسرائيل على نفسه من قبل ان تنزّل التورية قل فاْتوا بالتورية فاتلوها
بنابراينكه «من قبل» متعلق به «كان حلا» باشد; يعنى برخى طعامها قبل از نزول تورات حلال بوده و تورات آن را حرام كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 142 - 1،2،5
1 - گمان دستيابى به سعادت اخروى و بهشت ، به صرف داشتن ايمان ، پندارى باطل است .
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لمّا يعلم اللّه الّذين جاهدوا منكم و يعلم الصّابرين
2 - پندار غلط ورود به بهشت بدون جهاد و صبر ، در ميان مسلمانان صدر اسلام
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لمّا يعلم اللّه الّذين جاهدوا منكم و يعلم الصّابرين
5 - بدون مجاهده و صبر ، نمى توان به بهشت دست يافت .
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لمّا يعلم اللّه الّذين جاهدوا منكم و يعلم الصّابرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 144 - 2،3،13
2 - پندار باطل برخى از پيروان پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نسبت به فناناپذيرى آن حضرت
و ما محمّد الّا رسول قد خلت من قبله الرّسل افاين مات او قتل
گويا تذكر خداوند به اينكه محمّد (صلی الله علیه و آله)، سمتى جز پيامبرى ندارد و پيامبرانى پيش از او بودند و از دنيا رفتند، در ردّ چنين پندارى باشد.
3 - پايان پذيرى پيام رسولان الهى ، يا با مرگ و يا با شهادت ايشان ، پندار باطل برخى از مسلمانان صدر اسلام
و ما محمّد الّا رسول . .. افاين مات او قتل انقلبتم على اعقابكم
13 - پندار غلط جاودانگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موجب ارتداد و واپسگرايى برخى از مبارزان احد ، و انكار رسالت آن حضرت پس از شايعه قتل ايشان
افاين مات او قتل انقلبتم على اعقابكم
مفسران در شأن نزول آيه گفته اند: آنگاه كه خبر قتل پيامبر(صلی الله علیه و آله) در بين مردم شايع شد، برخى از مسلمانان اظهار داشتند كه اگر محمّد(صلی الله علیه و آله) پيامبر بود، كشته نمى شد. (مجمع البيان، ذيل آيه.)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 151 - 12
12 - عقيده به شريك داشتن خداوند ، پندارى بدون برهان و دليل
بما اشركوا باللّه ما لم ينزّل به سلطاناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 -
10،11،12،16،19،27،38
10 - پندار هاى جاهلى مسلمانانِ خودگزين و دنياطلب احد ، نسبت به خداوند
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
11 - بينش جاهلى مسلمانان احد نسبت به خداوند ، برانگيزنده حسِّ خودگزينى و دنياطلبى در وجود ايشان
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
به نظر مى رسد جمله «يظنّون باللّه . .. »، به منزله علّتى باشد براى جمله «و طائفة قد اهمّتهم انفسهم».
12 - بينش غلط و جاهلى نسبت به خداوند ، از عوامل خودگزينى و دنياطلبى
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
16 - پندار اينكه خداوند نبايد مسلمانان را مبتلا به شكست كند ، پندارى جاهلانه و باطل
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
19 - پندار حاكميّت غير خداوند ( شرك افعالى ) در تدبير امور هستى ، پندارى جاهلانه و باطل
يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة . .. قل انّ الامر كلّه للّه
«اِنّ الامر . .. » مى رساند كه گمان جاهلى، اعتقاد به تأثير مستقل غير خداوند در امور هستى است. و اين خود نوعى از شرك است.
27 - پندار هاى جاهلانه نسبت به خداوند ، منشأ ترديد در حقّانيّت اسلام و وعده هاى خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
38 - حوادث ايّام جنگ ، سختى ها و مصيبت هاى در راه خدا ، زمينه خالص شدن انديشه مؤمنان از عقايد جاهليّت و پالايش درون آنان از خواسته هاى دنيايى و مادّى
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم و ليمحّص ما فى قلوبكم
«ليمحّص» از مادّه تمحيص به معناى خالص سازى از عيبها و نقصهاست و اين جمله بيانگر هدفى ديگر از اهداف شكست در نبرد احد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 2،4،8
2 - پندار كفرپيشگان بر اين كه خانه نشينى و يا پرهيز از حضور در كارزار ، مانع مرگ و كشته شدن است .
يا ايّها الّذين امنوا لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا . .. ما ماتوا و ما قتلوا
4 - گمانِ حاكميّت عوامل مادّى بر مقدّرات الهى ، پندارى كفرآميز
لاتكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
خداوند با كفرآميز خواندن اين انديشه كه جنگ و مسافرت (عوامل مادّى) تعيين كننده مرگ آدمى است، به مؤمنان تعليم مى دهد كه آن عوامل، تعيين كننده مرگ آدمى، كه از مقدّرات الهى است، نخواهد بود.
8 - انديشه هاى جاهلانه درباره مرگ و حيات ( حاكميّت عوامل مادّى بر اراده خداوند ) ، موجب حسرت كفرپيشگان ، به
هنگام قيامت
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا ليجعل اللّه ذلك حسرة فى قلوبهم
برخى از مفسّران برآنند كه زمان حسرت مطرح شده در آيه، قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 157 - 9
9 - ارزش والاتر ماندگاى در دنيا و ثروت اندوزى ، بر شهادت و رحمت و آمرزش الهى ، در پندار غلط كفرپيشگان
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا . .. لمغفرة من اللّه و رحمة خير ممّا يجمعون
جمله «لو كانوا . .. » شيفتگى كفرپيشگان را نسبت به ماندگارى در دنيا بيان مى كند، و جمله «خير ممّا يجمعون» هدف و يا عاقبت از ماندگارى را توضيح مى دهد. يعنى هدف كفرپيشگان از ماندگارى در دنيا به چنگ آوردن منافع دنيوى و ثروت اندوزى است و آنان اين منافع گذرا را بالاتر از رحمت و آمرزش الهى مى پندارند و لذا بر كشته هاى در راه خدا تأسف مى خورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 161 - 5
5 - گمان باطل برخى از مسلمانان صدر اسلام مبنى بر خيانت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غنايم جنگى
و ما كان لنبىّ ان يغلّ
در برخى از شأن نزولهاىِ مربوط به آيه آمده كه غنيمتى از غنايم جنگى بدر مفقود شد و عدّه اى چنين پنداشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تصاحب كرده است. (مجمع البيان، ذيل آيه.) و از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: ... الم ينسبوا نبيّنا محمّداً (صلی الله علیه و آله) ... الم ينسبوه يوم بدر الى انّه اخذ لنفسه من المغنم قطيفة حمراء حتّى اظهره اللّه عزّ و جلّ على القطيفة و برء نبيّه من الخيانة و انزل بذالك فى كتابه «و ما كان لنبىّ ان يغلّ ... ».
امالى صدوق، ص 92، مجلس 22، ح 3 ; تفسير برهان، ج 1، ص 324، ح 1.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 165 - 5
5 - پندار ناصواب برخى پيكارگران احد در تحليل عوامل شكست آن نبرد
انّى هذا قل هو من عند انفسكم
جمله «انّى هذا» به اين مطلب اشاره دارد كه گويا مجاهدان احد علّت شكست آن نبرد را بيرون از عملكرد خويش مى دانستند، كه جمله «من عند انفسكم» ريشه صحيح آن را گوشزد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 166 - 5
5 - نفى انديشه جبريگرى و نيز تفكّر تفويض صرف
اصابتكم مصيبة . .. هو من عند انفسكم ... و ما اصابكم ... فباذن اللّه
آيه مورد بحث و آيه قبل، شكست احد را هم وابسته به خود مسلمانان دانسته و هم اذن الهى را در آن شكست دخيل شمرده است ; يعنى افعال بندگان در عين اينكه مستند به خود آنان است، خارج از خواست و اذن الهى نخواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 167 - 10
10 - منافقان به انگيزه سرباز زدن از پيكار ، مدعى بودند كه حضور در ميدان احد نوعى انتحار و خودكشى است ، نه پيكار و جنگ .
قالوا لو نعلم قتالاً لاتّبعناكم
برخى برآنند كه مراد منافقان از جمله «لو نعلم . .. » اين معنا بوده كه بيرون شدن شما مسلمانان به سوى احد، پيكار و قتال نيست، بلكه خود را به مهلكه انداختن است ; چرا كه نيروى شما در برابر نيروى دشمن هيچ است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 168 - 2،18
2 - ادعاى باطل منافقان كه اگر جنگاوران احد در آن كارزار شركت نمى كردند ، به شهات نمى رسيدند .
لو اطاعونا ما قتلوا . .. ان كنتم صادقين
18 - ناتوانى منافقان از جلوگيرى مرگ مقدّر نشانگر باطل بودن پندار آنان در تحليل عوامل به شهادت رسيدن پيكارگران احد
لو اطاعونا ما قتلوا قل فادرؤا عن انفسكم الموت ان كنتم صادقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 169 - 1
1 - مرده پنداشتن كشته شدگان در راه خدا ( شهدا ) از سوى برخى ، و نهى خداوند از اين پندار
و لا تحسبنّ الّذين قتلوا فى سبيل اللّه امواتا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 1
1 - سودبخشى و ثمردهى بخلورزى و انفاق نكردن ، پندار ناصواب بخيلان
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون . .. هو خيراً لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 181 - 1،3،18
1 - پندار نارواى يهود به فقر و نياز خداوند ، و غنا و بنى نيازى خويش
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
به گفته بسيارى از مفسّرين، مراد از «الّذين قالوا»، يهوديان هستند.
3 - ناروايى احساس و ابراز غنا و بى نيازى ، در برابر خدا
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
18 - اعتقاد به نيازمندى امام به اموالى كه به ايشان پرداخت مى شود ، در حكم فقير دانستن خداوند است .
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير
امام باقر (ع) درباره آيه فوق فرمود: هم الّذين يزعمون ان الامام يحتاج منهم الى ما يحملون اليه.
نورالثقلين، ج 1، ص 416، ح 456 ; بحارالانوار، ج 24، ص 278، ح 4.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 72 - 5
5 - نعمت شمردن دورى از مصائب و مشكلات جنگ ، بينشى ناپسند
فان اصابتكم مصيبة قال قد انعم اللّه علىّ اذ لم اكن معهم شهيداً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 78 - 9،15
9 - دو مبدأ براى جهان هستى و حوادث آن پنداشتن ( ثنويت ) ، انديشه اى مردود و واهى
قل كلّ من عند اللّه
15 - پندار ثنويت و درك نكردن توحيد ، ملازم با نفهميدن هر گونه سخن
فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 82 - 14
14 - پندار وجود اختلاف در قرآن ، نتيجه نگرش سطحى و عدم تدبّر در آن
افلا يتدبّرون القران و لو كان من عند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 4
4 - احتمال سرگردانى و گرفتار شدن به تنگنا ها ، دليل گروهى از مسلمانان براى ترك هجرت
و من يهاجر . .. يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 119 - 7
7 - شيطان ، برانگيزنده مردم به قطع كردن و شكافتن گوش چهارپايان براى حرام پنداشتن استفاده از آنها
و لامرنهم فليبتكن ءاذن الأنعم
«يبتك» از مصدر «تبتيك» به معناى شكافتن و قطع كردن است. در ميان مشركان جاهلى رسم بوده كه گوش دام را قطع مى كردند و يا مى شكافتند تا نشانه حرمت گوشت او يا حرمت باركشى از آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 1،3
1 - پندار باطل گروهى از اهل كتاب و برخى از مسلمانان در مورد نجات از جهنم و ورود به بهشت ، به صرف انتساب به اديان الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب
مراد از اسم «ليس» با توجه به آيات گذشته، رهايى از جهنم و ورود به بهشت است يعنى ليس الجنة و المحيص عن النار . .. .
3 - پندار رهايى از كيفر ، به صرف انتساب به دين و آيين الهى ، تلقينى شيطانى است .
يعدهم و يمنيّهم . .. ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب من يعمل سوءاً
با توجه به آيات گذشته (لامنّينّهم . .. يعدهم و يمنّيهم )، مى توان نتيجه گرفت كه پندار رهايى از كيفر اعمال بد، از همان خيالپردازيهاى موهومى است كه شيطان براى فريب مردم به آنان تلقين مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 134 - 1
1 - نيل به سعادت دنيا با ترك ايمان و تقوا ، پندار باطل كفرپيشگان بى تقوا
من كان يريد . .. فعند اللّه ثواب الدنيا و الأخرة
خداوند پس از سفارش به تقوا و ترك كفر (وصينا . .. ان اتقوا اللّه)، پاره اى از زيانهاى كفرپيشگى و بى تقوايى را برشمرد و با اين آيه به علتى از علل گرايش به كفر و بى تقوايى، يعنى توهم رسيدن به سعادت دنيا، اشاره مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 171 - 23،24،25،32،34
23 - مسيحيان معتقد به تثليث ، غلو كنندگان در دين هستند .
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتقولوا ثلثة
24 - اعتقاد به تثليث ، اعتقاد و سخنى نابحق درباره خداوند
و لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. و لاتقولوا ثلثة
جمله «و لاتقولوا ثلثة» مى تواند مصداق مورد نظر براى سخن نابحق بر خداوند باشد.
25 - ناسازگارى ايمان به پيامبران با عقيده تثليث
ياهل الكتب . .. فامنوا باللّه و رسله و لاتقولوا ثلثة
جمله «و لاتقولوا ثلثة» به منزله بيان و توضيحى است براى جمله «ءامنوا باللّه و رسله».
32 - اعتقاد به تثليث ، شرك است .
و لاتقولوا ثلثة . .. انما اللّه اله وحد
34 - اعتقاد به فرزند داشتن خداوند ، پندارى نابحق درباره وى و هتك حرمت اوست .
لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. سبحنه ان يكون له ولد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 17 - 2،7،11
2 - ادعاى الوهيت براى مسيح ( ع ) ، كفر است و مدعيان آن كافرند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
7 - ادعاى الوهيت مسيح ( ع ) ، على رغم اعتراف به فرزند بودن وى ، تنها يك سخن است و نمى تواند اعتقاد قلبى باشد .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
از اينكه ادعاى آنان با لفظ «قالوا» (گفتند) بيان شده، نه با الفاظى همانند «امنوا» يا «اعتقدوا»، معلوم مى شود اين ادعا، شايستگى باور و اعتقاد قلبى را ندارد.
11 - ناتوانى مسيح ( ع ) و مادرش و تمامى اهل زمين در برابر اراده الهى ، دليل بطلان ادعاى الوهيت براى مسيح ( ع )
لقد كفر الذين . .. ان اراد ان يهلك المسيح ابن مريم و امه و من فى الأرض جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 18 - 1،2،8،15
1 - يهوديان و مسيحيان خود را پسران خدا و محبوب پيشگاه او مى پندارند .
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
2 - فرزند داشتن خدا ، از پندار هاى باطل يهود و نصارا
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
8 - گرفتارى گنهكاران يهود و نصارا به عذاب الهى ، ردى بر پندار تقرب و محبوب بودنشان نزد خداوند
قل فلم يعذبكم بذنوبكم
15 - همسانى و همگونى يهود و نصارا با ديگر انسان ها ، دليل نادرستى پندار آنان بر محبوبيت و تقرب در پيشگاه خداوند
نحن ابنؤا اللّه و احبؤه . .. بل انتم بشر ممن خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 24 - 12
12 - برداشت نادرست قوم موسى از امداد هاى الهى و شرايط و زمينه هاى آن *
فاذهب انت و ربك فقتلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 18
18 - تخطئه پندار بيماردلان سست ايمان درباره بى ثباتى و شكست اسلام از سوى خداوند
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 2،3،8
2 - ناتوانى خداوند در انفاق و بخشش روزى به موجودات ، از باور هاى باطل يهود
و قالت اليهود يداللّه مغلولة
جمله «ينفق كيف يشاء» مى تواند قرينه باشد بر اينكه مراد از بسته بودن دست خدا و نافذ نبودن قدرت وى - در پندار يهود - تنها ناتوانى از اعطاى روزى و انفاق به انسانهاست.
3 - بسته بودن دست خداوند ، از گفتار هاى ناروا و گناه آلودِ بسيارى از يهوديان
عن قولهم الاثم . .. و قالت اليهود يداللّه مغلولة
«و قالت اليهود . .»، مى تواند بيان مصداقى براى «قولهم الاثم» در آيه قبل باشد و به قرينه آيه 62 اين سخن، گفته تمامى يهوديان نبوده و گروهى از آنان - همچون ربانيون و احبار - چنين گفتارى نداشته و لذا در برداشت فوق به همه آنان نسبت داده نشد.
8 - سخن نارواى يهود درباره خداوند ( نافذ نبودن قدرت او ) موجب دورى آنان از رحمت الهى
و لعنوا بما قالوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 71 - 1،4،6،7،8
1 - مواجه نشدن با آزمايشات الهى ، پندار باطل بنى اسرائيل
و حسبوا الا تكون فتنة
«فتنة» مى تواند به معناى آزمون و نيز به معناى عذاب باشد، برداشت فوق بر اساس معنى اول است.
4 - مصونيت از امتحان و عذاب الهى بر اثر انتساب به پيامبران و آيين ايشان ، پندارى موهوم و بى اساس
إنّ الذين ءامنوا و الذين هادوا . .. و حسبوا الا تكون فتنة
ارتباط اين آيه با آيه 69 مى رساند كه آسودگى خاطر بنى اسرائيل از امتحان و عذاب الهى برخاسته از انتساب آنان به اسرائيل و دين يهود بوده است و جمله «حسبوا . ..»، بيانگر پوچى اين پندار مى باشد.
6 - بى پروايى بنى اسرائيل در شكستن پيمان الهى ، تكذيب انبيا و كشتن آنان ، برخاسته از باور آنان به مصونيت از عذاب
فريقاً كذبوا و فريقاً يقتلون. و حسبوا الا تكون فتنة
7 - پندار رهايى از مجازات نقض ميثاق و تكذيب و كشتن انبيا ، از باور هاى بى اساس بنى اسرائيل
لقد اخذنا ميثق بنى اسرءيل . .. و حسبوا الا تكون فتنة
دربرداشت فوق «فتنة» به معناى عذاب گرفته شده است.
8 - پندار مصونيت از امتحان و عذاب الهى ، از ميان برنده حق شنوى و بصيرت دينى بنى اسرائيل
فعموا و صموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 72 - 1،2،13،14،15،24
1 - اعتقاد گروهى از نصارا به انحصار الوهيت در مسيح ( ع )
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
با توجه به اينكه آيه بعد نظر مسيحيان را درباره عيسى و خدايى او را به گونه اى ديگر غير از انحصار الوهيت به وى مطرح ساخته معلوم مى شود اعتقاد ياد شده در اين آيه، باور برخى از مسيحيان بوده است نه همه آنان. در مجمع البيان آمده اين عقيده فرقه «يعقوبيه» مى باشد ; آنان معتقد بودند كه خداوند با مسيح در ذات متحد شد و يك چيز گشتند.
2 - كسانى كه مسيح ( ع ) را خدا مى پندارند ، بدون ترديد كافرند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح
13 - مسيحيان معتقد به الوهيت مسيح ( ع ) ، رويگردان از تعاليم آن حضرت
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. يبنى اسرءيل اعبدو اللّه
14 - مسيحيان معتقد به الوهيت مسيح ( ع ) مردمى كافر و مشرك
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم . .. انه من يشرك باللّه
15 - متعتقدان به الوهيت و ربوبيت غيرخدا ، كافر و مشركند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم . .. انه من يشرك باللّه
24 - باور به الوهيت مسيح ( ع ) ظلم است .
إنّ اللّه هو المسيح . .. و ما للظلمين من انصار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 74 - 2
2 - مسيحيان به خاطر پافشارى به عقايد باطل خويش ( الوهيت مسيح ( ع ) و تثليث ) مورد توبيخ خداوند
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. افلا يتوبون إلى اللّه
استفهام توبيخى در «افلا يتوبون . ..» براى سرزنش مسيحيان بر ترك توبه و استغفار از عقايد كفرآميز بكار رفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 75 - 20
20 - اصرار مسيحيان بر تثليث و الوهيت مسيح ( ع ) على رغم استدلال هاى روشن قرآن بر بطلان عقيده آنان
انظر كيف نبين لهم الايت ثم انظر انى يؤفكون
«يوفكون» از مصدر «افك» به معناى بازگرداندن است. و «انى» به معناى كجا و چگونه است، بنابراين جمله «انظر انى يوفكون» يعنى بنگر آنان - على رغم بيان دلايلى روشن بر واهى بودن تثليث و الوهيت مسيح(ع) - چگونه از حق منحرف مى شوند و به كجا نگون مى گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 76 - 7
7 - پندار قدرت مسيح ( ع ) و مريم بر سود و زيان رسانى به مردم ، از عوامل پرستش آن دو ، از سوى مسيحيان *
قل اتعبدون من دون اللّه ما لايملك لكم ضراً و لانفعاً
استدلال بر ناروايى پرستش مسيح(ع) و مادرش مريم به ناتوانى آنان از ضرر رسانى و نفع بخشى، مى تواند اشاره به ريشه و عامل پرستش مسيح(ع) و مريم، از سوى نصارا داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 1،3،10،12
1 - اعتقادات دينى اهل كتاب آميخته با غلو ، گزافه گويى و امورى باطل
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم غير الحق
«غلو» مصدر «لاتغلوا» به معناى خروج از حد اعتدال و گرايش به افراط است كه از آن به گزافه گويى تعبير مى شود.
3 - غلو در دين ( آميختن معارف الهى به گزافه هايى باطل ) امرى نكوهيده و حرام
لاتغلوا فى دينكم
10 - عقايد ناروا و غلوآميز اهل كتاب برخاسته از افكار باطل گمراهانى مشرك در گذشته تاريخ
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
بدان احتمال كه خطاب در «يا اهل الكتب» متوجه تمام يهود و نصارا باشد نه خصوص آنانكه در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) بودند. بر اين مبنا مراد از «قوم قد ضلوا» پيشينيان اهل كتاب نخواهند بود بلكه مقصود، پيروان مذاهب شرك مى باشند.
12 - پيروان اديان الهى در خطر پيروى از عقايد پوچ و تمايلات هواپرستانه گذشتگان خويش
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 88 - 11
11 - ناسازگارى تقوا با بهره گيرى از امكانات مادى توهمى بى پايه و نادرست
و كلوا مما رزقكم اللّه حللا طيباً و اتقوا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 92 - 9
9 - پندار برخى از مسلمانان بر اينكه پيامبران وظيفه دار اجبار مردم به اطاعت از خدا و رسول هستند . *
فاعلموا انما على رسولنا البلغ المبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 6
6 - توهم حرمت بهره گيرى مؤمنان از انواع خوراكى ها و نوشيدنى ها و گمان ناسازگارى آن با مراحل تقوا و ايمان ، توهم و گمانى واهى و نادرست .
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
برداشت فوق بر اين اساس است كه آيه مورد بحث تكميل و توضيحى براى آيه 87 از همين سوره باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 3،5،13
3 - مسيح ( ع ) و مادرش مريم خدايانى همتاى خداوند جهان در پندار گروهى از مسيحيان
ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون اللّه
5 - پرستش مسيح ( ع ) و مادرش مريم و اعتقاد به الوهيت آنها ، خواسته حضرت عيسى ( ع ) ، در پندار باطل مسيحيان *
ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين
13 - اعتراف عيسى ( ع ) به شايسته نبودن خويش و مادرش مريم براى خدايى ، دليل واهى بودن عقيده مسيحيان به الوهيت آنان
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 117 - 8
8 - اعتراف علنى عيسى ( ع ) به بندگى خداوند ، دليل وى بر پوچى ادعاى مسيحيان مشرك ( همتايى وى با خداوند )
ءانت قلت . .. ما قلت لهم الا ما امرتنى به ان اعبدوا اللّه ربى و ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 1 - 9
9 - پندار ربوبيت براى غير آفريننده هستى، شگفت آور و مورد سرزنش خداوند
ثم الذين كفروا بربهم يعدلون
حرف «ثم» در آيه معنى استبعاد و توبيخ افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 17 - 8،9
8 - تعدد منشأ براى خير و شر، پندارى باطل و موهوم است.
و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو و إن يمسسك بخير فهو على كل شىء قدير
9 - توانايى بتها و معبودهاى خيالى در دفع شر و رساندن خير، پندار نارواى مشركان
و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو و إن يمسسك بخير فهو على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 19 - 20،30
20 - شگفت آور بودن اعتقاد به تعدد خدايان، با توجه به بديهى بودن توحيد و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرك
أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى
همزه استفهام در «أئنكم» دال بر شگفتى است.
30 - عن الحسين بن خالد عن الرضا(ع): . .. فقلت له: يابن رسول اللّه ان قوما يقولون لم يزل اللّه عالما بعلم و قادرا بقدرة و حيّاً بحياة و قديما بقدم و سميعا بسمع و بصيرا ببصر فقال: من قال ذلك و دان به فقد اتخذ مع اللّه آلهة أخرى ... .
حسين بن خالد گويد: . .. به امام رضا(ع) عرض كردم اى فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گروهى مى گويند: خداوند به وسيله علم (زايد بر ذات)، عالم و به وسيله قدرت (زايد بر ذات)، قادر و به وسيله حيات (زايد بر ذات)، زنده و به وسيله قدمت (زايد بر ذات)، قديم و به وسيله شنوايى (زايد بر ذات)، شنوا و به وسيله بينايى (زايد بر ذات)، بيناست. آن حضرت فرمود: كسى كه اين را بگويد و به آن ملتزم شود همانا معبودهايى را با خدا انباز گرفته است ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 24 - 2،8
2 - شرك، باطل و اعتقاد به آن تحميل دروغ بر خويشتن است.
انظر كيف كذبوا على أنفسهم
جمله «كذبوا . ..» بيان حال مشركان در دنيا مى تواند باشد. يعنى مشركان در دنيا با عقيده شرك بر خود نيز دروغ بستند. زيرا فطرت و جان آدمى گواه بر توحيد است.
8 - شرك، افترا و پندارى باطل و ساختگى است.
و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 32 - 2
2 - دنيا محورى و دوست داشتن آن، مرام و انديشه اى كودكانه و نابخردانه است.
و ما الحيوة الدنيا إلا لعب و لهو
با توجه به اينكه لعب و لهو كار كودكان و كسانى است كه بلوغ فكرى ندارند، مقتضاى تشبيه، وجود اين ويژگيهادر دنياپرستان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 46 - 9
9 - مشركان مى پنداشتند كه معبودهايشان توان نفع رسانى به آنان را دارد.
من إله غير اللّه يأتيكم به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 56 - 4
4 - شرك و پرستش غير خدا، پندارى مبتنى بر هوا و هوس و تمايلات نفسانى است.
الذين تدعون من دون اللّه قل لا أتبع أهواءكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 11
11 - پندار ربوبيت براى غير خداوند، گمراهى است.
لئن لم يهدنى ربى لأكونن من القوم الضالين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 136 - 2،3،5،10
2 - سنت جاهلى مشركان در قرار دادن سهمى از زراعت و چهارپايان براى خدا و سهمى براى شريكان خيالى او، بى اساس و بر پايه گمان بوده است.
و جعلو الله مما ذراً . .. هذا لله بزعمهم
«زعم» به گمان و سخن بى اساس اطلاق مى شود. (مصباح اللغة).
3 - قرار دادن سهم براى خداوند، از آنچه خود آفريده، از پندارهاى پوچ مشركان
و جعلو الله مما ذراً من الحرث و الأنعم نصيبا فقالوا هذا لله بزعمهم
5 - شرك، عقيده اى برخاسته از پندار و اوهام مشركان است.
فقالوا هذا لله بزعمهم و هذا لشركائنا فما كان لشركائهم
منتسب كردن «شركاء» به مشركان و نه به خداوند، گويا اشاره بدين نكته باشد كه آنچه را آنان شريك خدا مى پندارند به ساخته هاى ذهنى آنان مربوط است.
10 - داورى زشت و غلط مشركان جاهلى در مقايسه خدا با بتها و ترجيج بتها بر او
فما كان لشركائهم . .. ساء ما يحكمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 138 - 2
2 - اعتقاد بى اساس مشركان به ممنوعيت خوردن از چهارپايان و كشتى (محصول زراعى) كه براى خدا و بتها قرار مى دادند.
و جعلو الله . .. و قالوا هذه أنعم و حرث حجر لايطعمها إلا من نشاء بزعمهم
«هذه» اشاره به سهامى است كه مشركان براى خدا و بتها قرار مى دادند و در آيه 136 بيان گرديده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 60 - 3
3 - ايمان به يگانگى خداوند و لزوم پرستش او و باور به معاد ، پندارهايى باطل و واهى در ديدگاه اشراف قوم نوح
قال الملأ من قومه إنا لنريك فى ضلل مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 63 - 5
5 - ادعاى پيامبرى ، نشانه گمراهى نوح در پندار ناصواب قوم وى
يقوم ليس بى ضللة . .. أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
جمله «أو عجبتم . .. » عطف بر «ليس بى ضللة» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 64 - 1
1 - اكثريت عمده قوم نوح ( ع ) وى را تكذيب كردند و يگانگى خداوند ، معاد و رسالت را باورهايى دروغين پنداشتند .
فكذبوه
از اينكه خداوند تكذيب نوح(ع) را به همگان نسبت داده (فكذبوه)، در حالى كه عده اى از آنان، يعنى همراهانش در كشتى، رسالت وى را تصديق كردند، معلوم مى شود نسبت مؤمنان به كافران بسيار اندك بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 97 - 2
2 - تكذيب كنندگان انبيا به پندار باطل خويشتن را از عذاب هاى الهى مصون مى شمرند .
أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 98 - 2
2 - كافران به پندارى نابجا ، خود را از گرفتار شدن به عذاب الهى مصون مى شمارند .
أو أمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 1،2،3،4
1 - يهوديان ، « عزير » را فرزند خدا خواندند .
و قالت اليهود عزير ابن اللّه
2 - نصارا ، « مسيح » ( ع ) را فرزند خدا خواندند .
و قالت النصرى المسيح ابن اللّه
3 - فرزند خدا خواندن « عزير » و « مسيح » ، سخنان نسنجيده و باطلى بود كه يهود و نصارا به زبان آوردند .
و قالت . .. ذلك قولهم بأفوههم
4 - پندار فرزند خدا بودن « عزير » و « مسيح » ، پندارى است سابقه دار در تاريخ يهود و نصارا .
يضهئون قول الذين كفروا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 4
4 - مسيح ( ع ) ، برخوردار از ربوبيت و پروردگارى ، در بينش نادرست نصارا
اتخذوا . .. أرباباً من دون اللّه و المسيح ابن مريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 30 - 10
10 - شرك ( اعتقاد به وجود مولويت و ربوبيت براى غير خدا ) پندارى باطل و افترا بر خداوند است .
و ردوا إلى اللّه موليهم الحق و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 68 - 9
9 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، پندارى باطل و فاقد هر گونه دليل و برهان است .
قالوا اتخذ اللّه ولداً . .. إن عندكم من سلطن بهذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 10
10- اعتقاد به وجود خدايان مقهور و باور به شايستگى آنها براى پرستش ، اعتقادى سخيف و نادرست است .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 6،15،16
6- شرك ، پندارى فاقد دليل عقلى و نقلى ، و پرستش معبودهايى جز خدا ، عارى از هر نوع برهان و حجت
ما أنزل الله بها من سلطن
«سلطان» مى تواند به معناى حجت، اعم از عقلى و نقلى باشد و مى تواند به معناى سيطره - كه برخاسته از اقتدار است - باشد. برداشت فوق، ناظر به معناى اول است. گفتنى است كه بر اين مبنا، ضمير در «بها» به عبادت - كه از «تعبدون» استفاده مى شود - باز مى گردد.
15- مشركان به پندار فرمان خدا بر پرستش معبود هاى خويش ، آنها را عبادت مى كنند . *
أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه
16- توحيد و يكتاپرستى ، آيينى بدون كمترين انحراف و كجى ، و شرك پندارى منحرف و نادرست است .
أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه ذلك الدين القيم
«قيّم» به معناى مستقيم و بدون انحراف و كجى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 42 - 2
2- غافل پنداشتن خداوند از عملكرد ستمگران ، پندارى باطل است .
و لاتحسبنّ الله غفلاً عمّا يعمل الظلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 20 - 6
6- موجودات دست ساز و فاقد هرگونه قدرت آفرينشگرى ، لياقت الوهيت ندارند و هرگونه عقيده اى به خدايى آنان ، باطل است .
و الذين يدعون من دون الله لايخلقون شيئًا و هم يخلقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 73 - 5
5- پرستش غير خدا ، ايمان به باطل و كفران نعمت هاى الهى است .
أفبالبطل يؤمنون و بنعمت الله هم يكفرون . و يعبدون من دون الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 13
13- عقيده به مطالبى كه مستلزم ترجيح خلق بر خدا شود ، بسى زشت و نارواست .
أفأصفكم . .. إنكم لتقولون قولاً عظيمًا
مشركان، با انتساب ملائكه به عنوان دختران خدا و پسردار بودن خود، قصد داشتند كه خود را بر خداوند ترجيح دهند. خداوند، چنين انديشه اى را نفى كرده و خلاف معرفى مى كند. چنين برخوردى حاكى است: هر چيزى كه بر خداوند ترجيح داده شود، زشت و ناپسند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 2
2- اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، پندارى بس ناروا و موجب عذابى شديد است .
لينذر بأسًا شديدًا . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
آيه قبل، يكى از رسالت هاى قرآن را، بيم به عذاب شديد الهى بيان كرد و اين آيه، به يكى از موارد استحقاق آن عذاب اشاره كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 1
1 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، عقيده اى جاهلانه و فاقد كمترين دليل علمى
ما لهم به من علم
«من» در «من علم» زايد و براى تأكيد عموم است; و ضمير در «به» قول (پندار) كه از «قالوا. ..» استفاده مى شود، برمى گردد; يعنى، هيچ گونه آگاهى و دانشى، پشتوانه پندارِ موهومِ كسانى كه براى خداوند، فرزند مى پندارند، نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 14 - 15
15- اعتقاد به ربوبيّت و الوهيت براى غيرخدا ، پندارى بسيار دور از حقّ و واقعيت
لن ندعوا من دونه إلهًا لقد قلنا إذًا شططًا
«شطط» به معناى دورى از حق و افراط و زياده روى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 15 - 13
13- خداوند را داراى شريك دانستن ، پندارى دروغ و افترا بر او است .
فمن أظلم ممّن افترى على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 52 - 10
10- شرك ، مبتنى بر پندار و فاقد بنيان و اساس حقيقى است .
شركاءى الذين زعمتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 56 - 0
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 38 - 6
6- گمان فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند ، پندارى ظالمانه و ضلالتى آشكار است .
ما كان للّه أن يتّخذ من ولد . .. لكن الظلمون اليوم فى ضلل مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 17
17- شرك و بت پرستى ، مسلكى ناهنجار و نامتعادل است .
لِمَ تعبد ما لايسمع . .. فاتّبعنى أهدك صرطًا سويًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 18 - 2،5
2- پيروزى عقيده و جهان بينى حق بر عقيده و جهان بينى باطل ، سنت الهى است .
و ما خلقنا السماء . .. لعبين ... بل نقذف بالحقّ على البطل فيدمغه
خداوند در آيه قبل، از هدفمند بودن آفرينش جهان و نيز بطلان عقيده به بيهوده بودن خلقت طبيعت سخن به ميان آورده است. اين سخن قرينه بر اين است كه مقصود از حق و باطل در آيه شريفه، عقيده و جهان نگرى حق و باطل است. گفتنى است كه ذيل همين آيه (و لكم الويل ممّا تصفون) كه در باره نسبت ناروا به خداوند و توصيف او به امور نادرست است، مؤيد برداشت ياد شده است.
5- نابودى باطل و انديشه هاى نادرست ، در گرو حضور اهل حق در ميدان مبارزه با باطل است .
بل نقذف بالحقّ على البطل فيدمغه
«باء» در «بالحقّ» براى استعانت است. براين اساس معناى آيه چنين مى شود: «ما به كمك حق بر باطل مى كوبيم و نابودش مى سازيم». اين معنا مى رساند كه حق بايد در صحنه كارزار با باطل، حضور داشته باشد تا به وسيله آن بتوان باطل و انديشه هاى نادرست را نابود كرد. گفتنى است خداوند نابود ساختن باطل را به خود نسبت نداده; بلكه حق را نابود كننده باطل دانسته است (فيدمغه)، اين نكته مؤيد همين برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 7
7- شرك ، انديشه و باورى بى دليل ، پوچ و غير قابل اثبات است .
قل هاتوا برهنكم
امرِ «هاتوا» تعجيزى است كه نشان مى دهد مشركان، از آوردن دليل و برهان ناتوان اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 43 - 6
6- عقيده كافران ، در اعتبار و آبرومندى خدايان دروغينشان در نزد خداوند ، پوچ و بى اساس است .
لايستطيعون نصر أنفسهم و لا هم منّا يصحبون
با توجه به اين كه مخاطبان آيه شريفه مشركان هستند و آنان معبودها و خدايان خود را شفيع براى خود مى پنداشتند; به دست مى آيد كه مقصود اين آيه، بيان بطلان چنين پندارى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 3
3- دخالت معبود ها و خدايان ، در مقدار عمر و بهرهورى مادى انسان ، پندار باطل مشركان
أم لهم ءالهة تمنعهم . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «بل . ..»، اضراب از «أم لهم آلهة...» باشد. از اين استفاده مى شود كه مشركان به چنين قدرتى براى خدايان خويش اعتقاد داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 3 - 4
4- شرك ، انديشه اى جاهلانه ، بى اساس و غير قابل دفاع است .
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 71 - 3
3 - وجود خدايان براى تدبير امور عالم ، پندارى باطل است .
و يعبدون من دون اللّه ما لم ينزّل به سلطنًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 80 - 13
13 - شرك و كفر ، بينشى غير علمى و مخالف با مبانى عقلى
و هو الذى يحى . .. أفلاتعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 90 - 5
5 - شرك ، انديشه اى نادرست ، دروغ و نا منطبق با واقعيت هاى جهان هستى
بل أتينهم بالحقّ و إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 52 - 11
11 - عقيده به شرك ، عقيده اى باطل است .
مثل الذين اتّخذوا من دون اللّه أولياء . .. إنّ اللّه يعلم ما يدعون من دونه ... و
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 156 - 4
4 - باور هاى دينىِ غير متكى بر دليل و حجت روشن ، مردود و محكوم است .
أم لكم سلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 3 - 23
23 - تقرب آفرين بودن عبادت معبود ها ( بت و . . . ) عقيده اى است دروغين .
و الذين اتّخذوا من دونه أولياء ما نعبدهم إلاّ ليقرّبونا إلى اللّه زلفى . .. إنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 1
1 - بى اعتقادى به علم مطلق و فراگير پروردگار ، پندارى نادرست و هلاكت بار
و ذلكم ظنّكم الذى ظننتم بربّكم أرديكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 24 - 4
4 - تكيه بر پندار و گمان هاى ناروا درباره خداوند ، درپى دارنده فرجامى شوم در آخرت
ذلكم ظنّكم . .. فالنار مثوًى لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 15
15 - شرك ، باورى پوچ و فاقد هر گونه سند و دليل
ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 59 - 2
2 - اعتقاد به الوهيت عيسى ( ع ) ، باورى موهون و خرافى و ناسازگار با شخصيت واقعى آن حضرت
إن هو إلاّ عبد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 4
4 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، اعتقادى باطل و بى دليل
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
از آيه شريفه چنين استفاده مى شود كه اگر خداى رحمان فرزندى مى داشت، پيامبراكرم(صلی الله علیه و آله) نخستين كسى بود كه به او احترام مى گذاشت; ولى چون پيامبر(صلی الله علیه و آله) تنها از خداى يگانه بدون فرزند سخن مى گويد، نتيجه مى گيريم كه خداوند فرزندى ندارد و اين استدلالى عليه اعتقاد باطل مشركان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 4
4 - اعتقاد به فلاح و سعادت خويش به اتكال انجام بخش اندك از اعمال نيك ، باورى واهى *
و أعطى قليلاً و أكدى . أعنده علم الغيب فهو يرى
از ارتباط «أعنده. ..» با آيات پيشين مى توان چنين بيان نمود كه: دنيامداران با اعطاى مالى اندك، خويش را فلاح يافته مى انگاشتند و خداوند با نفى علم غيب از آنان، اين انديشه را تخطئه مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 2 - 10
10 - شرك ، عقيده اى نادرست و ضد رشد
يهدى إلى الرشد . .. و لن نشرك بربّنا أحدًا
تصريح جنيان به اين مطلب كه ما به خدا شرك نمىورزيم - پس از پى بردن به راهنما بودن قرآن به سوى رشد و درستى - مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 1
1 - پندار نهان ماندن كردار ها از خداوند و ناظر نبودن او بر انسان ، پندارى باطل و شگفت آور است .
أيحسب أن لم يره أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 74 - 5
5 - مشركان و بت پرستان ، معتقد به توانايى بت ها و معبود هاى خويش براى يارى رسانى
و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة لعلّهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 89 - 3
3 - توبيخ و سرزنش بنى اسرائيل از سوى خداوند ، به جهت عقيده كور و نسنجيده آنان به معبود بودن گوساله سامرى
أفلايرون ألاّيرجع إليهم قولاً
استفهام در «أفلايرون» براى انكار توبيخى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 64 - 4
4 - وجود باور هاى افراطى و غلوآميز درباره عيسى ( ع ) ، در عصر خود آن حضرت *
إنّ اللّه هو ربّى و ربّكم
تأكيد بر تعبير «ربّى»، مى تواند در راستاى تخطئه گرايش ها و باورهاى غلوآميز مردم آن زمان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 20 - 6
6- جامعه اصحاب كهف ، در دفاع از عقايد باطل خويش ، تعصّب و شدّت عمل داشتند .
إنّهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم فى ملّتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 23 - 4
4 - قيامت، روز رسوايى مشركان و آشكار شدن بطلان عقايد شرك آلود آنان
ثم لم تكن فتنتهم . .. و اللّه ربنا ما كنا مشركين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 1،5،6،8،10
1 - برخى مشركان خداوند را داراى شريكانى از جنيان مى دانستند.
و جعلوا لله شركاء الجن
5 - برخى مشركان خداوند را داراى پسران و دخترانى مى پنداشتند.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
6 - شريك پنداشتن براى خداوند و انتساب فرزند به او، پندارى باطل و از سر نادانى است.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
8 - ضرورت پرهيز از پندارهاى جاهلانه و به دور از علم درباره خداوند
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم سبحنه
10 - خداوند منزه و برتر از پندارهايى است كه جاهلانه درباره او ابراز مى گردد.
بغير علم سبحنه و تعلى عما يصفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 10
10 - ستمگران با ديدن عذاب الهى در قيامت ، از انتخاب عقيده كفرآلود ، پشيمان شده و آن را مخفى خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 51 - 12
12 - فرعون ، معتقد به حق بى بديل و بى شريك خود نسبت به حكومت بر مصر
أليس لى ملك مصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 61 - 8
8- قوم ثمود ، مردمى مشرك و معتقد به معبودهايى متعدد
يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 9
9 - پندار باطل قوم عاد و ثمود ، مبنى بر لزوم فرشته بودن رسولان الهى
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 24 - 5
5 - مردم سبا ، دلبسته و مفتخر به آداب و عقايد نادرست خود و گرفتار در دسيسه هاى شيطان
و زيّن لهم الشيطن أعملهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 9
9 - پندار باطل قوم عاد و ثمود ، مبنى بر لزوم فرشته بودن رسولان الهى
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 72 - 10
10- كافران به خاطر باطل گرايى ، على رغم مشاهده آثار و نعمت هاى الهى در تمام ابعاد زندگى خود ، مورد سرزنش خدايند .
و الله جعل لكم . .. أفبالبطل يؤمنون و بنعمت الله هم يكفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 41 - 1
1 - كافران ، محروم از پشتوانه غيبى و گرفتار وهم در انديشه هاى باطل خويش
أم يقولون شاعر نتربص به ريب المنون . .. أم عندهم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 21 - 1
1 - پندار دروغ بودن قرآن ، پندارى موهوم و از انديشه هاى باطل كافران است .
فى تكذيب . .. بل هو قرءان مجيد
حرف «بل»، اضراب از قبل است و انديشه تكذيب گرانه كافران را تخطئه مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 5 - 4
4 - اعتقاد كافران عصر بعثت به معبود هاى بى شمار
أجعل الألهة إلهًا وحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 137 - 3
3 - اعتقاد مشركان به بتها و معبودهاى پندارى، عامل زيبا جلوه نمودن فرزندكشى در نظر ايشان
و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 19
19- مشركان على رغم سراغ نداشتن مخلوقى براى خدايان خويش ، به ولايت و تدبير آنان معتقد بودند .
أفاتخذتم من دونه أولياء . .. أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشبه الخلق عليهم
جمله «خلقوا كخلقه» صفت براى «شركاء» است. «خلق» در هر دو مورد («كخلقه» و «الخلق») مصدر و به معناى اسم مفعول (مخلوقات) است. «تشابُه» (مصدر تشابَه) به قرينه كلمه «على» به معناى مشتبه شدن به خاطر مشابهت است. «أم» در جمله فوق أم منقطعه و حاوى استفهام انكارى است و مى رساند كه خود مشركان نيز براى شركا و معبودهاى پندارى، آفرينشى را باور نداشتند تا با آفريده هاى خدا مشتبه شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 36 - 5
5- برانگيختن انبيا در ميان همه امت ها براى دعوت به توحيد عبادى ، دليل بطلان عقيده مشركان به جبرى بودن شركشان
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء . .. و لقد بعثنا فى كلّ أ
آوردن عبارت «قد بعثنا. ..» پس از بيان كلام مشركان درباره جبرى بودن شركشان، به منزله جواب براى آن است; با اين بيان كه اگر شركْ خواست خداوند بود، نبايد انبيا را مبعوث مى كرد و حال آنكه آنان رابراى هدايت برانگيخته است و اين حكايت از بطلان عقيده آنان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 8
8- مبعوث شدن انبيا از سوى خداوند ، دليل بطلان عقيده مشركان ، در جبرى انگاشتن اعتقاداتشان
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء . .. و ما أرسلنا من قبلك
احتمال دارد كه آيه در صدد جواب گويى به مشركان باشد كه مى پنداشتند مشيت خداوند آنان را به شرك عبادى وا داشته است (لو شاء الله ما عبدنامن دونه) كه خداوند به آنان پاسخ مى دهد: سنت خداوند در هدايت مردم برانگيختن انسانهايى
جهت هدايتگرى است و جبرى در كار نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 1،2،4،6،10
1- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند براى خود ، دخترانى از ملائكه برگزيده است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
2- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند ، به دختر و جنس زن ، بيش از پسر و جنس مرد ، علاقه داشته و ارزش مى نهد .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
از اينكه مشركان گفته اند: «خداوند براى خود دخترانى از جنس ملائكه انتخاب كرد» مى تواند به اين معنا اشاره داشته باشد كه آنان، مى پنداشتند خداوند، به خاطر تمايل و علاقه به جنس زن، چنين گزينشى كرده است.
4- خداوند ، برخلاف پندار واهى مشركان ، هيچ گاه براى آنان ، پسر برنگزيده و براى خود دختر به فرزندى نگرفته است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
استفهام در آيه، انكارى و در مقام توبيخ و سرزنش مشركان است و اين، حكايت از نكته ياد شده مى كند.
6- مشركان ، به خاطر عقايد واهى درباره خدا و ملائكه ، مورد سرزنش و ملامت قرار گرفتند .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
استفهام در آيه، توبيخى است و دلالت بر سرزنش و ملامت مخاطبان (مشركان) مى كند.
10- عقيده مشركان به دختر داشتن خداوند در مقابل پسر داشتن خودشان ، سخنى غير قابل توجيه و بس بزرگ ، ناروا و غير منطقى است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا إنكم لتقولون قولاً عظيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 43 - 2
2- ساحت قدس خداوند ، بسى والاتر و عظيم تر از پندار هاى واهى مشركان درباره اوست .
سبحنه و تعلى عمّا يقولون علوًّا كبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 44 - 16
16- مشركان ، به خاطر عقايد و سخنان ناروا ، مورد تهديد خدا قرار گرفتند .
إنكم لتقولون قولاً عظيمًا . .. تعلى عمّا يقولون ... إنه كان حليمًا غفورًا
ذكر جمله «إنه كان حليماً غفوراً» بيانگر اين است كه سخنان نارواى مشركان، شايسته مجازات است اگرچه به جهت حلم و غفران خداوند، فعلاً كيفر نشوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 52 - 2
2- مشركان ، در قيامت ، به پندار توان مندى معبودان شان بر يارى آنان ، عجولانه ، از آنان استمداد خواهند كرد .
و يوم يقول نادوا . .. فدعوهم
«فاى تعقيب» در «فدعوهم» بر بى درنگ بودن كار آنان دلالت مى كند. كاربرد فعل ماضى، براى كارى كه در قيامت انجام
مى گيرد (دعوهم) نشانه آن است كه - به مجرد فرصت يافتن مشركان - بايد استمداد را انجام يافته تلقى كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 33 - 1
1 - موسى ( ع ) تسبيح فراوان و تبرئه مكرر خداوند را از پندار هاى باطل مشركان ، در گرو همراهى هارون با او مى دانست .
كى نسبّحك كثيرًا
مراد از تسبيح - به قرينه مأموريت موسى(ع) براى هدايت فرعون - تنزيه خداوند از داشتن شريك و هرگونه محدوديتى در الوهيت و ربوبيت است. فاعل «نسبّحك» موسى و هارون(ع) مى باشد و «كى نسبّحك» تعليل براى جمله هاى اخير است كه درخواست همراهى هارون رامطرح كرده بود; يعنى با پشتيبانى هارون، دعوت به توحيد - كه متضمن تنزيه خداوند از داشتن شريك است - افزايش خواهد يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 1
1- اعتقاد مشركان به خدايانى برگرفته شده از مواد و عناصر زمينى
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض
«أم» در «أم اتّخذوا» منقطعه و متضمن معناى «بل» است، كه براى اضراب است مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 26 - 2
2- ملائكه ، فرزندان خداوند در پندار مشركان
و قالوا اتّخذ الرحمن ولدًا
متعلق «اتخذوا» حذف شده و تقدير آن به قرينه «بل عباد مكرمون» چنين است: «و قالوا اتخذالرحمان من الملائكة ولداً; گفتند خداوند از ميان فرشتگان فرزندى برگزيد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 64 - 2
2 - انباز داشتن خدا ، پندارى باطل و ساخته ذهن شرك پيشگان
و قيل ادعوا شركاءكم
اضافه «شركاء» به ضمير «كم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 11
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 74 - 5
5 - مشركان و بت پرستان ، معتقد به توانايى بت ها و معبود هاى خويش براى يارى رسانى
و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة لعلّهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 15 - 3
3 - اعتقاد مشركان به وجود تركيب و تجزيه در ذات الهى
و جعلوا له من عباده جزءًا
به كار رفتن واژه «جزء» به جاى «ولد»، اشاره به باور جاهلانه مشركان در جسمانى بودن و تركيب خدا دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 2
2 - اعتقاد به دختر داشتن خدا ، در عين برتر دانستن پسر ، تناقضى آشكار در باور هاى جاهلى
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات و أصفيكم بالبنين
آيه شريفه، در مقام نكوهش از مشركان، به اين نكته اشاره مى كند كه به پندار شما دختر از مقام پايين تر و پست ترى برخوردار است; پس چگونه خود را بر خدا ترجيح داده و سهم او را دختر و سهم خود را پسر مى دانيد؟!
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 39 - 1،2،4
1 - شرك پيشگان ، مورد توبيخ الهى ، به خاطر اعتقاد به وجود دخترانى براى خداوند
أم له البنت و لكم البنون
2 - فرشتگان ، دختران خدا در نظر مشركان ، به رغم بيزارى خودشان از داشتن دختر و افتخارشان به پسران
أم له البنت و لكم البنون
مشركان، از داشتن دختر عار داشتند. خداوند براساس همين پندار غلط، با ايشان محاجه كرده است; كه اگر به راستى دختران ننگ اند، چرا دختران را به خداوند نسبت داده و تنها خود را مالك پسران مى دانيد؟!
4 - مشركان ، گرفتار عقايدى خرافى و فاقد هرگونه برهان و دليل
فليأت مستمعهم بسلطن مبين . أم له البنت و لكم البنون
از ارتباط اين آيه با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود. بدين معنا كه اين آيه، ارائه دهنده نمودى از بى برهانى كافران در اعتقادات خويش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 22 - 1،3
1 - اعتقاد مشركان مبنى بر دختر داشتن خداوند ، باورى ناروا و ناسازگار با مبانى ارزشى خود آنان
ألكم الذّكر و له الأُنثى . تلك إذًا قسمة ضيزى
با آن كه مشركان پسر را بر دختر ترجيح مى دادند، خداوند تقسيم آنان را در نسبت دادن دختر، به او و برگزيدن پسر براى خويشتن، تقسيمى غير عادلانه دانسته و آن را نامتناسب با مبانى ارزشى خود آنان معرفى كرده است.
3 - استفاده از جدل و به كارگيرى مبانى باطل گرايان عليه خود آنان ، از روش هاى قرآن در احتجاج با اهل شرك
ألكم الذّكر و له الأُنثى . تلك إذًا قسمة ضيزى
با توجه به اين كه خداوند مبناى ارزشى مشركان را در تبعيض بين پسران و دختران عليه خود آنان به كار گرفته است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 5
5 - مشركان جاهلى ، با وجود اعتقاد به مخلوق بودن فرشتگان ، آنان را دختر خدا مى پنداشتند .
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
لحن آيه شريفه نشان مى دهد كه مشركان مكه، مخلوق بودن فرشتگان را پذيرفته بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار مى دهد كه چگونه در ميان مخلوقات، آنچه راكه خود نمى پسندند، به او نسبت مى دهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 2
2- مشركان در عصر بعثت ، چندگانه پرست و معتقد به خدايان و معبود ها متعدد بودند .
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض
«آلهة» جمع «إله» به معناى خدايان و معبودها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 1
1- مشركان در عصر بعثت ، معتقد به خدايان و معبود هاى متعدد بودند .
أم اتّخذوا من دونه ءالهة
«ءالهة» جمع «إله» به معناى خدايان و معبودها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 26 - 1
1- فرزند اختيار كردن خداوند ، عقيده و پندار مشركان صدراسلام
و قالوا اتّخذوا الرحمن ولدًا
«إتخاذ» (مصدر «اتّخذ» و از باب افتعال) به معناى برگرفتن و انتخاب كردن، همراه با قبول و خشنودى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 15 - 1
1 - اعتقاد جاهلانه مشركان عصر بعثت ، به وجود فرزند براى خدا
و جعلوا له من عباده جزءًا
ضمير فاعلى «جعلوا» - به قرينه آيات پيشين - مربوط به مشركان معاصر پيامبراكرم(صلی الله علیه و آله) است و «جزءا» - با توجه به آيه بعد - كنايه از فرزند مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 1
1 - مشركان عصر جاهلى ، فرشتگان را دختران خدا مى پنداشتند .
و جعلوا له من عباده جزءًا . .. أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
مراد از «ما يخلق» - به قرينه فرازهاى بعد - فرشتگان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 2
2 - مشركان عصر بعثت ، معتقد به وجود فرزند ، براى خداى رحمان
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 34 - 9
9 - پندار باطل مردم مصر به پايان يافتن نبوت و نيامدن هيچ پيامبرى از جانب خدا ، براى انسان هاى بعد از يوسف ( ع )
حتّى إذا هلك قلتم لن يبعث اللّه من بعده رسولاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 8
8 - كسانى كه انفاق را اتلاف مال مى پندارند ، گرفتار پندارى موهوم و مذموم اند .
يقول أهلكت مالاً لبدًا . أيحسب أن لم يره أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 17 - 3
3 - منكران معاد ، فرو رفته در كفر و در اوج پافشارى بر پندار باطل خويش
ما أكفره
از آيات بعد - كه توجّه به مبدأ خلقت انسان را مقدمه توجّه به معاد در «ثمّ إذا شاء أنشره» قرار داده است - استفاده مى شود كه آيه شريفه بر منكران معاد نيز قابل تطبيق است. مفاد جمله «ماأكفره»، تعجّب از رسوخ كفر در كافران است تا آن حد كه به هيچ نحو زايل نمى شود. اين تعبير ممكن است، صيغه تعجب و يا استفهام باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 15
15 - آگاه نبودن خدا به اسرار نهانى انسان ها ، از باور ها و پندار هاى باطل يهود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
از جمله «أتحدثونهم . .. ليحاجوكم» چنين بر مى آيد كه يهود آن گاه راه احتجاج عليه خويش را گشوده مى ديدند كه حقايق و دانسته هاى خويش را آشكار كنند; ولى اگر حقايق را آشكار نكنند عليه آنان احتجاج نمى شود و مؤاخذه نمى گردند. اين پندار بيانگر برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 7
7 - توجه به باور ناردست يهود درباره ( عذاب نشدن يهود جز روزى چند ) ، موجب قطع اميد از ايمان آوردن اينان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 59 - 6
6 - پندار غلبه بر خدا با كفرورزى و تمرّد از دستورات او و شكستن پيمان هاى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، پندار يهوديان كفرپيشه و انديشه اى ناصواب
و لايحسبن الذين كفروا سبقوا
چنانچه در آيه 56 گذشت، مشهور مفسران برآنند كه مراد از نقض كنندگان پيمان در اين بخش از آيات، يهوديان هستند. بنابراين يهوديان مصداق مورد نظر از «الذين كفروا» هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 34 - 2
2- گفتوگوى فخرفروشانه و مستكبرانه ثروت مند مغرور ، با همصحبت خود ، در جهت اثبات انديشه هايش بود .
فقال لصحبه و هو يحاوره أنا أكثر منك مالاً و أعزّ نفرًا
«محاوره» رد و بدل كردن منطق و كلام و نيز پاسخ گويى به هم است (لسان العرب). از موارد استعمال آن چنين برمى آيد
كه كاربرد آن در مواردى است كه دو طرف، درصدد اثبات مدعاى خويش باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 38 - 1
1- مرد مؤمن ( سمبل ايمان ) از بينش و منش كفرآلود ثروت مندِ دنياگرا ، اظهار بى زارى كرد .
لكنّاْ هو اللّه ربّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 1
1 - سودبخشى و ثمردهى بخلورزى و انفاق نكردن ، پندار ناصواب بخيلان
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون . .. هو خيراً لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 68 - 1،2
1 - بندگان خالص خدا ، به جز « اللّه » ، چيزى را به خدايى نمى خوانند و معبودى را جز او نمى پرستند .
و عباد الرحمن . .. و الذين لايدعون مع اللّه إلهًا ءاخر
«إله» به معناى معبود است.
2 - اعتقاد به توحيد و يگانه پرستى و دورى از شرك و چندگانه پرستى ، از اوصاف بندگان خالص خدا
و الذين لايدعون مع اللّه إلهًا ءاخر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 48 - 11،12
11 - توهم وجود يارانى كه آدمى را از عذاب قيامت نجات دهند و يا گناه او را بر عهده بگيرند ، از پندار هاى باطل بنى اسرائيل
واتقوا يوماً لاتجزى نفس عن نفس شيئاً . .. و لاهم ينصرون
12 - گناه كردن به خيال پذيرش شفاعت و يا پذيرفته شدن عوض و بدل براى رهايى از عذاب قيامت ، از پندار هاى باطل بنى اسرائيل
واتقوا يوماً . .. ولا يقبل منها شفعة و لايؤخذ منها عدل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 61 - 13
13 - قوم موسى معتقد به ربوبيت و حاكميت خداوند بر طبيعت
فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 70 - 5،7،8
5 - اتكاى قوم موسى به مشيت و خواست خدا ، در دستيابى به گاوى كه بايد ذبح مى كردند .
و إنا إن شاء اللّه لمهتدون
7 - قوم موسى ، به وابستگى هدايت آدمى به مشيت و خواست خداوند ، باور داشتند .
و إنا إن شاء اللّه لمهتدون
8 - قوم موسى ، مطمئن به استجابت دعا هاى موسى ( ع ) و اجابت خواسته هاى او از درگاه خداوند
قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هى . .. ادع لنا ربك يبين لنا ما لونها ... ادع لنا
فعل «يبين» در آيه مورد بحث و آيات پيشين مجزوم به شرط مقدر است. كلام با تقدير آن چنين مى باشد: «ادع لنا ربك ليبين لنا ان تدع اللّه يبين; از خدا بخواه براى ما بيان كند. اگر تو از خدا بخواهى بيان خواهد كرد». اين معنا (اگر بخواهى بيان خواهد كرد) رساى به برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 123 - 9،10
9 - توهم سودبخشى شفاعت از گنهكاران و يا پذيرفته شدن عوض و بدل براى رهايى از عذاب قيامت ، از پندار هاى بنى اسرائيل است .
يبنى إسرءيل . .. و لايقبل منها عدل و لاتنفعها شفعة
فعل «اتقوا» به قرينه آيات پيشين، خطاب به بنى اسرئيل است. اين خطاب خود قرينه وجود چنين افكارى در بين آنان است.
10 - توهم وجود مدافعانى در قيامت كه آدمى را از عذاب نجات دهند يا گناه او را بر عهده بگيرند ، از پندار هاى بنى اسرائيل است .
يبنى إسرءيل . .. و اتقوا يوماً لاتجزى نفس عن نفس شيئاً ... و لاهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 4،5،6
4 - پندار غلط بزرگان بنى اسرائيل بر سزاوار بودنشان از طالوت براى زمامدارى
و نحن احقّ بالملك منه
5 - سرشناسى و از طبقه اشراف و بزرگان بودن و داشتن ثروت فراوان ، شرط زمامدارى ، در پندار بزرگان بنى اسرائيل
و نحن احق بالملك منه و لم يؤت سعةً من المال
ظاهراً جمله «نحن احق . .. » سخن ملأاست; گويا آنان بدين جهت خود را براى زمامدارى سزاوارتر مى دانستند.
6 - سرشناسى و از اشراف بودن ، مهمترين ملاك براى زمامدارى ، در ديدگاه ملأ بنى اسرائيل *
و نحن احقّ بالملك منه و لم يؤت سعة من المال
اشراف بنى اسرائيل در مقام بيان ملاك زمامدارى، در ابتدا مسأله سرشناسى و ملأ بودن را مطرح نمودند و سپس مسأله ثروت
را.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 24 - 10،12
10 - خداوند ، در ديدگاه ناصواب قوم موسى ، موجودى جسمانى و داراى حجم *
فاذهب انت و ربك فقتلا
نسبت رفتن و جنگيدن به خداوند با يك تعبير از او و موسى(ع)، دلالت مى كند كه آنها خداوند را موجودى همانند موسى(ع) مى پنداشتند.
12 - برداشت نادرست قوم موسى از امداد هاى الهى و شرايط و زمينه هاى آن *
فاذهب انت و ربك فقتلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 71 - 1،3،6،7
1 - مواجه نشدن با آزمايشات الهى ، پندار باطل بنى اسرائيل
و حسبوا الا تكون فتنة
«فتنة» مى تواند به معناى آزمون و نيز به معناى عذاب باشد، برداشت فوق بر اساس معنى اول است.
3 - اعتماد بنى اسرائيل بر حدس و گمان در بينش ها و انديشه هاى دينى
و حسبوا الا تكون فتنة
6 - بى پروايى بنى اسرائيل در شكستن پيمان الهى ، تكذيب انبيا و كشتن آنان ، برخاسته از باور آنان به مصونيت از عذاب
فريقاً كذبوا و فريقاً يقتلون. و حسبوا الا تكون فتنة
7 - پندار رهايى از مجازات نقض ميثاق و تكذيب و كشتن انبيا ، از باور هاى بى اساس بنى اسرائيل
لقد اخذنا ميثق بنى اسرءيل . .. و حسبوا الا تكون فتنة
دربرداشت فوق «فتنة» به معناى عذاب گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 138 - 17
17 - باور به توانمندى بنده اى از بندگان ( موسى ) بر ساختن و تدارك ديدن معبود ، نشانه جهل و بى خردى بنى اسرائيل
اجعل لنا إلهاً . .. قال إنكم قوم تجهلون
جمله «اجعل لنا إلهاً» دلالت مى كند كه بنى اسرائيل از موسى - كه خود فردى از بشر است - مى خواستند براى آنان خدا و معبود تدارك ببيند. موسى نيز بدين جهت آنان را جاهل شمرد. يعنى اين بسيار جاهلانه است كه گمان كنيد بنده اى از بندگان خدا مى تواند معبودى شايسته پرستش بسازد و تدارك ببيند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 88 - 7
7 - گروهى از بنى اسرائيل در معرفى كردن گوساله زرين به عنوان معبود ، با سامرى همراهى و هم كارى داشتند .
عجلاً . .. فقالوا هذا إلهكم و إله موسى
فعل جمع «قالوا» مى رساند كه عده اى در اطراف سامرى مجتمع گشته و مرام او را ترويج مى كردند. يا اين كه از گذشته با
او هم كارى و هم فكرى داشتند و در زمان نمايش دادن گوساله، به ترويج عقيده باطل خود پرداختند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 67 - 11
11 - موسى ( ع ) با جاهلانه خواندن استهزاى مردم ، پندار قوم خويش را درباره خود ناروا دانست .
قال أعوذ باللّه أن أكون من الجهلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 7 - 8،11
8 - اعتقاد به جهان آخرت ، از اركان و اصول آيين توحيدى است .
و ويل للمشركين . .. هم بالأخرة هم كفرون
11 - پرداخت زكات و انفاق مال در راه خدا ، از نمود هاى بارز اعتقاد به توحيد و جهان آخرت
و ويل للمشركين . الذين لايؤتون الزكوة و هم بالأخرة هم كفرون
از مفهوم مخالف آيه، مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 7،8،9،15
7 - دنياگرايان يهود بر اين باور بودند كه خداوند گناهان آنان را ، حتى بدون توبه ، خواهد آمرزيد .
و يقولون سيغفر لنا و إن يأتهم عرض مثله يأخذوه
جمله «و إن يأتهم عرض . .. » حاكى از اين است كه گنهكاران يهود در عين آمادگى براى حرامخوارى مجدد، خود را مورد عفو و مغفرت خداوند مى پنداشتند. يعنى هرگز از عمل گذشته پشيمان نبودند تا توبه كنند.
8 - يهوديان دنياگرا به بهانه مغفرتى تضمين شده از جانب خدا ، از فرمان هاى وى سرپيچى مى كردند و مرتكب گناه مى شدند .
يأخذون عرض هذا الأدنى و يقولون سيغفر لنا
9 - اطمينان به مغفرت الهى ، در حين ارتكاب گناه ، باورى بس نكوهيده و گمانى ناصواب است .
يأخذون عرض هذا الأدنى و يقولون سيغفر لنا
15 - اظهار اطمينان به مغفرت الهى ، على رغم اصرار بر گناه ، سخنى نابحق درباره خداست .
و يقولون سيغفر لنا . .. ألم يؤخذ عليهم ... أن لا يقولوا على اللّه إلا الحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 3
3 - مشركان ، مدعى ازدواج خداوند با زنان از جنس جن
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
برخى از مفسران بر اين عقيده اند كه مقصود از «نسبت» در آيه شريفه، نسبت صهر و ازدواج است; يعنى، خدا با زنان از جنس جن ازدواج كرد و از آنان فرزندانى چون ملائكه به وجود آمد كه در آيات پيشين از آنها به تفصيل ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 68 - 2
2 - مشركان ، معتقد به الوهيت خداوند بودند .
قالوا اتخذ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 58 - 3
3 - وجود اعتقاد و باور به الوهيت عيسى ( ع ) در جامعه عصر بعثت
و قالوا ءألهتنا خير أم هو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 59 - 2
2 - اعتقاد به الوهيت عيسى ( ع ) ، باورى موهون و خرافى و ناسازگار با شخصيت واقعى آن حضرت
إن هو إلاّ عبد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 25 - 7
7 - قوم بت پرست نوح ، معتقد به شفاعت و يارى رسانى معبودهايشان در برابر گرفتارى ها و عذاب ها
فلم يجدوا لهم من دون اللّه أنصارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 150 - 2
2 - مشركان ، معتقد بودند كه ملائكه از جنس زن هستند .
أم خلقنا الملئكة إنثًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 1،5
1 - مشركان عصر جاهلى ، فرشتگان را دختران خدا مى پنداشتند .
و جعلوا له من عباده جزءًا . .. أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
مراد از «ما يخلق» - به قرينه فرازهاى بعد - فرشتگان هستند.
5 - مشركان جاهلى ، با وجود اعتقاد به مخلوق بودن فرشتگان ، آنان را دختر خدا مى پنداشتند .
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
لحن آيه شريفه نشان مى دهد كه مشركان مكه، مخلوق بودن فرشتگان را پذيرفته بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار مى دهد كه چگونه در ميان مخلوقات، آنچه راكه خود نمى پسندند، به او نسبت مى دهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 1
1 - مشركان عصر جاهليت ، معتقد به مؤنث بودن فرشتگان
و جعلوا الملئكة . .. إنثًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 21 - 3
3 - اعراب جاهلى ، معتقد به دختر بودن فرشتگان
أفريتم اللّ-ت و العزّى . .. ألكم الذّكر و له الأُنثى
از ارتباط ميان آيات، مى توان استفاده كرد كه مشركان، فرشتگان را دختران خدا و بت ها را مظهرى براى آنها مى پنداشتند. بدين جهت اسامى مؤنث براى بت ها، (لات و...) برمى گزيدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 81 - 4
4 - قوم ابراهيم علاوه بر عقيده و تأثير و نقش بتها و اجرام آسمانى در تدبير و ربوبيت جهان، به خداوند نيز معتقد بودند.
و لاتخافون أنكم أشركتم بالله
احتجاج ابراهيم(ع) با مشركان در جمله «و لاتخافون . ..» در صورتى تام است كه آنها عقيده به «الله» داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 54 - 4
4- قوم عاد ، براين باور بودند كه هر بت و معبودى ، در بخشى از امور كارايى دارد . *
إن نقول إلاّ اعتريك بعض ءالهتنا بسوء
از اينكه قوم عاد ، ايجاد سوء را به برخى از خدايان نسبت داده اند (بعض ءالهتنا) و نه به همه آنها ، مى توان دريافت كه آنان ، هر بت و معبودى را عهده دار انجام كارى خاص مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 171 - 23،24،25،30،32
23 - مسيحيان معتقد به تثليث ، غلو كنندگان در دين هستند .
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتقولوا ثلثة
24 - اعتقاد به تثليث ، اعتقاد و سخنى نابحق درباره خداوند
و لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. و لاتقولوا ثلثة
جمله «و لاتقولوا ثلثة» مى تواند مصداق مورد نظر براى سخن نابحق بر خداوند باشد.
25 - ناسازگارى ايمان به پيامبران با عقيده تثليث
ياهل الكتب . .. فامنوا باللّه و رسله و لاتقولوا ثلثة
جمله «و لاتقولوا ثلثة» به منزله بيان و توضيحى است براى جمله «ءامنوا باللّه و رسله».
30 - ناسازگارى اعتقاد به تثليث با اعتقاد به خدا و يگانگى او ( توحيد )
فامنوا باللّه و رسله و لاتقولوا ثلثة . .. انما اللّه اله وحد
32 - اعتقاد به تثليث ، شرك است .
و لاتقولوا ثلثة . .. انما اللّه اله وحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 73 - 6،9
6 - دعوت خداوند از مشركان و قائلان به تثليث جهت گرايش به توحيد و يكتاپرستى
ما من اله الا اله وحد و إن لم ينتهوا عما يقولون
9 - برخى از معتقدان به تثليث به خاطر ناآگاهى از شرك آميز بودن آن ، نه كافرند و نه مشرك .
ليمسن الذين كفروا منهم عذاب اليم
ظاهراً ضمير در «منهم» به معتقدان به تثليث بازگشت مى كند. بر اين مبنا قائلان به تثليث به دليل كلمه «منهم» به دو دسته تقسيم مى شوند: كافر و غير كافر و مى توان گفت منشأ اين تفاوت علم و آگاهى آنان نسبت به معناى تثليث و جهل به
آن است ; يعنى آنانكه نمى دانند اعتقاد به تثليث با توحيد در الوهيت ناسازگار است، محكوم به كفر نيستند و به عذاب دردناك گرفتار نمى شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 74 - 1،2
1 - دعوت خداوند از معتقدان به تثليث و الوهيت مسيح ( ع ) ، براى استغفار و بازگشت به خدا
افلا يتوبون إلى اللّه و يستغفرونه
به قرينه آيات پيشين (قالوا ان اللّه هو المسيح . .. قالوا ان اللّه ثالث ثلثة) فاعل «يتوبون ...» مسيحيان هستند و متعلق توبه و استغفار، عقيده به الوهيت مسيح(ع) و تثليث مى باشد.
2 - مسيحيان به خاطر پافشارى به عقايد باطل خويش ( الوهيت مسيح ( ع ) و تثليث ) مورد توبيخ خداوند
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. افلا يتوبون إلى اللّه
استفهام توبيخى در «افلا يتوبون . ..» براى سرزنش مسيحيان بر ترك توبه و استغفار از عقايد كفرآميز بكار رفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 50 - 20
20- مشركان به برخوردارى شياطين و جن از حق تصميم گيرى در كار جهان و تدبير امور آن ، معتقد بودند .
أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء من دونى
به قرينه آيه بعد، مراد از توهم ولايت شياطين، اين پندار است كه آنان، در امور عالم و كار آفرينش، دخالت و نظارت دارند . اين اعتقاد مشركان را وادار مى كرد كه براى پرهيز از شر شياطين، به ستايش آنان بپردازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 50 - 20
20- مشركان به برخوردارى شياطين و جن از حق تصميم گيرى در كار جهان و تدبير امور آن ، معتقد بودند .
أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء من دونى
به قرينه آيه بعد، مراد از توهم ولايت شياطين، اين پندار است كه آنان، در امور عالم و كار آفرينش، دخالت و نظارت دارند . اين اعتقاد مشركان را وادار مى كرد كه براى پرهيز از شر شياطين، به ستايش آنان بپردازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 19
19- مشركان على رغم سراغ نداشتن مخلوقى براى خدايان خويش ، به ولايت و تدبير آنان معتقد بودند .
أفاتخذتم من دونه أولياء . .. أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشبه الخلق عليهم
جمله «خلقوا كخلقه» صفت براى «شركاء» است. «خلق» در هر دو مورد («كخلقه» و «الخلق») مصدر و به معناى اسم مفعول (مخلوقات) است. «تشابُه» (مصدر تشابَه) به قرينه كلمه «على» به معناى مشتبه شدن به خاطر مشابهت است. «أم» در جمله فوق أم منقطعه و حاوى استفهام انكارى است و مى رساند كه خود مشركان نيز براى شركا و معبودهاى پندارى، آفرينشى را باور نداشتند تا با آفريده هاى خدا مشتبه شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 68 - 8
8 - اعتقاد به صلاحيت غيرخدا براى قانون گذارى ، اعتقادى شرك آلود و ناسازگار با توحيد ربوبى است .
و ربّك يخلق . .. سبحن اللّه و تعلى عمّا يشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 18 - 2،4
2 - مردم انطاكيه ، به تأثير سوء وجود برخى از افراد در سرنوشت انسان ها اعتقاد داشتند .
قالوا إنّا تطيّرنا بكم
4 - رواج اعتقاد به فال و شگون در ميان مردم انطاكيه
قالوا إنّا تطيّرنا بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 71 - 3
3 - وجود خدايان براى تدبير امور عالم ، پندارى باطل است .
و يعبدون من دون اللّه ما لم ينزّل به سلطنًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 24 - 1
1 - قوم فرعون ، معتقد به خدايانى متعدد
أنا ربّكم الأعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 37 - 4
4 - وجود عقيده به تناسخ در ميان مردم پس از عصر نوح *
نموت و نحيا و ما نحن بمبعوثين
معناى عبارت ياد شده را با توجه به آمدن «نحيا» بعد از «نموت» چنين است: ما مى ميريم و دوباره در همين دنيا در كالبدى ديگر، حضور پيدا مى كنيم; بدون اين كه رستاخيزى در كار باشد و بدون اين كه بدن پوسيده ما، دوباره زنده شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 24 - 6
6 - وجود اعتقاد به تناسخ ، در ميان مشركان مكه *
نموت و نحيا
تقدم «نموت» بر «نحيا» - با اين كه انسان نخست بايد زنده باشد تا بميرد - اين احتمال را به ذهن مى آورد كه برخى از مشركان، معتقد به تناسخ و حيات پس از مرگ در دنيا بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 31 - 26
26- مصريان زمان يوسف ( ع ) ، به خداوند و منزه بودن او ، معتقد بودند .
حش لله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 133 - 16
16 - اعتقاد به يكتايى خدا و پرستش او ، مهمترين اصل در اديان الهى و زير بناى ديگر اصول و احكام دين
ما تعبدون من بعدى قالوا نعبد . .. إلهاً وحداً
روشن است كه يعقوب(ع) از ميان تمامى اصول و احكام دين، تنها پرستش خداوند را نجات بخش نمى دانست. بنابراين تنها از پرستش خدا ياد كردن (ماتعبدون) مى تواند حاكى از آن باشد كه: اولا، توحيد عبادى از مهمترين اصلهاست و ثانياً، انسان با پرستش خدا، به ديگر اصول و احكام دين گرايش پيدا كرده بدانها ملتزم خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 66 - 3
3 - انديشه توحيدى و مبرا از شرك ، سفيهانه و نامعقول در نظر كافران قوم هود
قال الملأ الذين كفروا من قومه إنا لنريك فى سفاهة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 18 - 8
8 - شرك پيشگان عصر بعثت ، معتقد به خدا و منكر يكتايى او در ربوبيت بودند .
و يعبدون من دون اللّه . .. و يقولون هؤلاء شفعؤنا عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 11
11- اعتقاد به وجود خداى يگانه و غالب و باور به شايستگى او براى پرستش ، اعتقاد و باورى خردمندانه است .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 20 - 5
5- اعتقاد به يگانگى خدا و پذيرش آنچه از ناحيه خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده ، عهد ها و پيمان هاى خداوند با آدميان است .
الذين يوفون بعهد الله و لاينقضون الميثق
آيه قبل - كه سخن از حقانيّت قرآن و تعاليم آن داشت- و آيات پيش از آن - كه درباره توحيد و نفى شرك بود- بيانگر مصاديقى بارز از عهد و پيمان خداوند با بندگان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 30 - 17
17- اعتقاد به ربوبيت خدا و يكتايى او ، زمينه ساز باور آدمى به اينكه به سوى خدا در حركت است و به او باز مى گردد .
هو ربى . .. إليه متاب
«إليه متاب» نيز مانند «عليه توكلت» به منزله نتيجه اى است براى اعتقاد به ربوبيت خدا و يكتايى او.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 110 - 19
19- اعتقاد به يگانگى خداوند ، ( توحيد نظرى ) بايد با عبادت خالصانه او و ترك پرستش غير او ( توحيد عملى ) همراه باشد .
إلهكم إله وحد فمن كان . .. و لايشرك بعبادة ربّه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 89 - 2
2 - اعتقاد به يگانگى خدا و بيزارى از شرك و بت پرستى ، نشانه بهره مندى از قلب سليم
إلاّ من أتى اللّه بقلب سليم
در آيات پيشين، سخن درباره مبارزه حضرت ابراهيم(ع) با شرك و بت پرستى است. با توجه به ارتباط اين آيه با آيات قبل، مى توان گفت كه مراد آن حضرت از قلب سليم، قلب خالى از شرك است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 7 - 11
11 - پرداخت زكات و انفاق مال در راه خدا ، از نمود هاى بارز اعتقاد به توحيد و جهان آخرت
و ويل للمشركين . الذين لايؤتون الزكوة و هم بالأخرة هم كفرون
از مفهوم مخالف آيه، مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 85 - 8
8 - مسأله معاد ، مهم ترين عقيده پس از توحيد و يگانه پرستى
له ملك السموت و الأرض . .. و عنده علم الساعة و إليه ترجعون
طرح مسأله قيامت و معاد، پس از تبيين فرمانروايى يگانه خداوند، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 100 - 18
18- يوسف ( ع ) ، معتقد به توحيد افعالى ، و انسانى قدرشناس و سپاسگزار در برابر نعمت هاى الهى
قد جعلها ربى حقًا و قد أحسن بى إذ أخرجنى من السجن و جاء بكم من البدو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 22 - 3
3- لزوم عقيده به يگانگى در وجود و افعال خداوند
لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 87 - 1
1 - اعتقاد مشركان مكه ، به خالقيت خداوند و توحيد در آفرينش
و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
از آيه شريفه استفاده مى شود كه شرك مشركان، در ناحيه خالقيت خداوند نبوده است; بلكه آنان در ربوبيت، تدبير، كارگشايى امور و وساطت براى تقرب به خدا، گرفتار شرك بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 22 - 3
3- لزوم عقيده به يگانگى در وجود و افعال خداوند
لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 32 - 3
3 - توحيد ( اعتقاد به ربوبيت بى همتاى خدا ) آيينى حق و يكتاپرستى سلوك راه هدايت است .
فذلكم اللّه ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 36 - 9
9- پرستش خداى يگانه و اعتقاد به توحيد ربوبى ، صراط مستقيم است .
و إنّ اللّه ربّى و ربّكم فاعبدوه هذا صرط مستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 92 - 7
7- اعتقاد به پروردگار يكتا ، محور وحدت انسان ها و تشكل امّت واحده است .
إنّ هذه أُمّتكم أُمّة وحدة و أنا ربّكم فاعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 19 - 2
2 - جبهه توحيد ، جبهه اى است معتقد به ربوبيت بى شريك خدا و جبهه شرك ، جبهه اى است منكر ربوبيت خدا و معتقد به پروردگارى غير او .
هذان خصمان اختصموا فى ربّهم فالذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 50 - 4
4 - توجه و اعتقاد ساحران گرويده به موسى ( ع ) ، نسبت به معاد هم پاى عقيده به پروردگار يگانه هستى
قالوا ءامنّا بربّ العلمين . .. إنّا إلى ربّنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 50 - 15
15 - اعتقاد و اعتراف برخى از منكران قيامت به ربوبيت خداى يگانه
و ما أظنّ الساعة قائمة و لئن رجعت إلى ربّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 10 - 12
12 - توكل و انابه ، ره آورد اعتقاد و باور به ربوبيت بى همتاى الهى
اللّه ربّى عليه توكّلت و إليه أنيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 85 - 8
8 - مسأله معاد ، مهم ترين عقيده پس از توحيد و يگانه پرستى
له ملك السموت و الأرض . .. و عنده علم الساعة و إليه ترجعون
طرح مسأله قيامت و معاد، پس از تبيين فرمانروايى يگانه خداوند، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 114 - 15
15- اعتقاد به اختصاص داشتن عبادت به خداوند ، مستلزم شكر نعمت هاى اوست .
و اشكروا نعمت الله إن كنتم إيّاه تعبدون
آمدن جمله «إن كنتم إيّاه تعبدون» به صورت جمله شرطيه براى «اشكروا . ..»، بيانگر وجود تلازم و پيوند ناگسستنى ميان شكر و اعتقاد به توحيد در عبادت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 2
2 - دنياگرايان يهود ، على رغم ادعاى اعتقاد به تورات و دسترسى به آن ، از راه هاى نامشروع به مال و منال دنيا چنگ مى زدند .
ورثوا الكتب يأخذون عرض هذا الأدنى و يقولون سيغفر لنا
جمله «ورثوا الكتب» (تورات را به ارث بردند) اشاره به دو معنا دارد كه هر دو در سرزنش دنياگرايان يهود دخيل است: دسترسى به تورات داشتند ; مدعى اعتقاد به آن بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 3 - 1
1 - شيفتگان ثروت ، بقاى خود را در گرو انباشتن آن دانسته و آن را نشانه جاودانگى مى نمايانند .
يحسب أنّ ماله أخلده
جمله «يحسب. ..» استعاره است; يعنى، زراندوزان مانند كسى عمل مى كنند كه خود را جاودان مى دانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 4 - 1
1 - مؤثر دانستن ثروت ، در جاودانگى و رهايى از نابودى و مرگ ، پندارى نادرست و ناروا است .
أخلده . كلاّ
حرف «كلاّ»، مخاطب را از پذيرش گفتارهاى بيان شده در جملات پيش، بازمى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 21 - 6
6 - مشركان ، معتقد به جسمانيت خدا و قابل مشاهده بودن او
أو نرى ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 153 - 3
3 - مشركان ، معتقد به جسمانيت خداوند
فاستفتهم ألربّك البنات . .. ولد اللّه ... أصطفى البنات على البنين
انتساب زادن و فرزند داشتن به خدا، گوياى برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 9 - 10
10 - اعتقاد قوم نوح ، به وجود جن يا عوامل مرموز و مؤثر بر روح بشر
و قالوا مجنون و ازدجر
در صورتى كه «و ازدجر» به معناى «تأثيرپذيرى از عوامل مرموز» باشد، به دست مى آيد كه قوم نوح، با همه پيشينه تاريخى خويش، به وجود جن معتقد بودند و يا ديوانگى را معلول سلطه عوامل مرموز بر روح انسان مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 19
19 - عقيده به حاكميت اراده الهى بر مقدّرات انسان ، زمينه ساز حركت به سوى انجام وظايف الهى و نه ترك مسؤوليت
قل فمن يملك لكم من اللّه شيئًا إن أراد بكم ضرًّا أو أراد بكم نفعًا
با توجه به اين كه خداوند، اراده نافذ خويش را به اعراب متخلف يادآور شده است; از آيه شريفه استفاده مى شود كه توجّه به تخلف ناپذيرى اراده خداوند، بايد زمينه اطاعت و تكليف پذيرى را در انسان زنده كند; نه روح سستى و مسؤوليت گريزى را.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 67 - 15
15- توكل بر خدا و اعتقاد به حاكمت مطلق الهى نبايد موجب ناديده انگاشتن اسباب و علل طبيعى شود .
ادخلوا من أبوب متفرقة . .. إن الحكم إلاّ لله عليه توكلت
توكل كردن يعقوب(ع) بر خداوند (عليه توكلت) او را از چاره انديشى و جست و جوى اسباب (لاتدخلوا من باب واحد . ..) باز نداشت. و اين درسى براى همگان است كه نه تنها تدارك اسباب با توكل تنافى ندارد ; بلكه بايد اسباب و علّتها را فراهم آورد و بر خداوند نيز توكل داشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 89 - 3
3 - شركورزى ، على رغم اعتقاد به حاكميت فراگير خدا بر سراسر هستى ، سزاوار نكوهش و سرزنش
قل فأنّى تسحرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 79 - 3
3 - ابليس ، معتقد به حاكميت مشيت خداوند بر مرگ و حيات
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 106 - 4
4- تأثير اعتقاد به حاكميت نهايى صالحان بر زمين ، در عبوديت و بندگى خدا
و لقد كتبنا فى الزبور . .. إنّ فى هذا لبلغًا لقوم عبدين
برداشت ياد شده بنابراين نكته است كه «هذا» اشاره به مسأله حاكميت صالحان داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 111 - 7
7- اعتقاد به وجود فرزند ، شريك و حمايتگر براى خدا ، اعتقادى شرك آلود و موجب تنقيص او
لم يتخذ ولدًا. .. و لم يكن له ولىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 13 - 10
10 - مشركان مكه ، به بازخواست انسان ها از سوى خداوند ، پس از مرگ ، معتقد بودند .
و يوم تقوم الساعة . .. و لم يكن لهم من شركائهم شفعؤا
نفى شفاعت از معبودان مشركان، حكايت از اعتقاد آنان به شفاعت مى كند و ذكر آن به عنوان يكى از رخدادهاى قيامت، اين احتمال را تقويت مى كند كه آنان شفاعت معبودان را براى پس از مرگ خود مى خواسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 52 - 10
10 - عقيده به برپايى قيامت و حساب رسى از بندگان ، از موضوعات دعوت رسولان الهى
من بعثنا من مرقدنا هذا ما وعد الرحمن و صدق المرسلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 3 - 6
6 - اعتقاد به قيامت و محاسبه اعمال ، داراى نقشى بنيادين در مجموعه باور هاى دينى
و هم بالأخرة هم يوقنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 20 - 2
2 - اطمينان و اعتقاد به حساب رسى اعمال در قيامت ، مهم ترين ركن اعتقادى مؤمنان
إنّى ظننت أنّى ملق حسابيه
برداشت ياد شده، از آن جا است كه مسأله حساب رسى اعمال - در اين آيات - در رديف نخستين اصل اعتقادى مؤمنان برشمرده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 104 - 10
10 - توحيد در عبادت و اعتقاد به بقاى انسان پس از مرگ ، دو پايه و اساس دين الهى است .
و لكن أعبد اللّه الذى يتوفيكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 34 - 9
9 - پندار باطل مردم مصر به پايان يافتن نبوت و نيامدن هيچ پيامبرى از جانب خدا ، براى انسان هاى بعد از يوسف ( ع )
حتّى إذا هلك قلتم لن يبعث اللّه من بعده رسولاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 31 - 9
9 - شرك پيشگان عرب جاهلى با وجود اينكه خدا را پديد آورنده جانداران از موجودات بى جان و موجودات بى جان را از جانداران مى دانستند ، منكر ربوبيت و پروردگارى او بودند .
و من يخرج الحى من الميت و يخرج الميت من الحى . .. فسيقولون اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 3 - 8
8- مشركان صدراسلام ، خداوند را خالق آسمان ها و زمين مى دانستند .
أتى أمر الله . .. سبحنه و تعلى عمّا يشركون ... خلق السموت و الأرض بالحق تعلى
«تعالى عمّا يشركون» مربوط به «بالحق» است و نه «خلق السماوات و . ..» بنابراين، از آيه استفاده مى شود كه مشركان درباره اصل خلقت عالم حرفى نداشته اند، بلكه درباره حقانيت و پوچى آن توهماتى داشته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 61 - 1،5،6
1 - مشركان ، به خالقيت خدا براى آسمان ها و زمين و مسخِّر كننده خورشيد و ماه ، باور داشتند .
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض و سخّر الشمس و القمر ليقولنّ اللّه
5 - انكار آيات خدا و ايمان به باطل ، از سوى مشركان ، به رغم باور آنان بر خالقيت خدا و تسخير خورشيد و ماه از سوى او ، امرى شگفت آور است .
و ما يجحد بأيتنا إلاّ الكفرون . .. و قالوا لولا أنزل عليه ءايت ... و الذين ءا
6 - با وجود اعتقاد مشركان به اين كه خالق عالم و رام كننده خورشيد و ماه ، خدا است ، بازداشته شدنشان از حق ، قابل توجيه و منطقى نيست .
و لئن سألتهم من خلق . .. و سخّر ... ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
جمله «فأنّى يؤفكون» جواب شرط مقدر است و«أنّى» معادل «كيف» استفهاميه و براى تعجب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 81 - 7
7 - مشركان و كافران در عصر بعثت - على رغم انكار قيامت و تجديد حيات انسان ها - به آفرينش آسمان ها و زمين به وسيله خدا و نيز به عظمت اين آفرينش اعتقاد داشتند .
أوَليس الذى خلق السموت و الأرض بقدر على أن يخلق مثلهم
برداشت ياد شده با توجه به اين حقيقت است كه استدلال خداوند بر اثبات معاد، از راه آفرينش نخستين جهان طبيعت، مبتنى بر اين حقيقت است كه كافران، جهان طبيعت را جلوه اى از خالقيت و قدرت خدا بدانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 38 - 1
1 - اعتقاد و اعتراف مشركان ، به خالقيت يگانه خداوند و پديد آمدن جهان آفرينش ( آسمان ها ، زمين و . . . ) تنها به قدرت او
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض ليقولنّ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 9 - 13
13 - مشركان عصر بعثت ، معتقد به خالقيت خدا و منكر ربوبيت مطلقه وى بودند .
قل أئنّكم لتكفرون بالذى خلق . .. ذلك ربّ العلمين
تعبير «تجعلون له أنداداً» نشان مى دهد كه مشركان اصل وجود خدا و خالقيت او را قبول داشته اند ولى براى او شريك در آفرينش و ربوبيت قائل بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 87 - 1،2
1 - اعتقاد مشركان مكه ، به خالقيت خداوند و توحيد در آفرينش
و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
از آيه شريفه استفاده مى شود كه شرك مشركان، در ناحيه خالقيت خداوند نبوده است; بلكه آنان در ربوبيت، تدبير، كارگشايى امور و وساطت براى تقرب به خدا، گرفتار شرك بوده اند.
2 - روى آوردن به غير خدا ، با وجود اعتقاد به خالقيت يگانه او ، انحرافى آشكار و امرى ملامت بار
و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
«إفك» (مصدر «يؤفكون») به معناى روى گرداندن و انحراف از مسير طبيعى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 27 - 5
5 - منكران معاد در عصر بعثت ، آسمان را آفريده خداوند مى دانستند .
أم السماء بنيها
استدلال آيه شريفه بر امكان معاد، بدون پذيرش آفريدگارى خداوند براى آسمان، ناتمام است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 5 - 4
4 - اعتقاد به آفريننده بودن خداوند ، ناسازگار با پندار عجز براى او در برابر انسان
خلقنا الإنسن . .. أيحسب أن لن يقدر عليه أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 40 - 4
4 - عقيده به شريك بودن غير خدا با او در خلق و تدبير عالم ، شرك است .
قل أرءيتم شركاءكم الذين تدعون من دون اللّه أرونى ماذا خلقوا من الأرض أم لهم شرك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 8
8 - ضرورت پرهيز از پندارهاى جاهلانه و به دور از علم درباره خداوند
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم سبحنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 50 - 8
8 - اعتقاد به وجود خداوند براى خروج آدمى از زمره كافران كافى نيست .
أقسمتم لاينالهم اللّه برحمة . .. إن اللّه حرمهما على الكفرين
سياق آيات اين بخش نشان مى دهد كه گويندگان جمله «أقسمتم . .. » از دوزخيانند. بنابراين عنوان «الكافرين» در اين آيه شامل آنان نيز مى شود ; در حالى كه به شهادت جمله نقل شده از آنها (أقسمتم لا ينالهم اللّه برحمة)، اين گروه به خداوند اعتقاد داشته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 85 - 7
7 - باور به وجود خداوند ، باورى ريشه دار در تاريخ بشر
قال يقوم اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 26 - 5
5- قوم نوح ، پيش از پيامبرى آن حضرت ، به وجود خداوند معتقد بودند .
أن لاتعبدوا إلاّ الله
چنان چه قوم نوح به وجود خداوند معتقد نبودند ، ضرورى آن بود كه آن حضرت نخستين سخنانش را به اثبات آفريدگار جهان اختصاص مى داد و آن گاه مردمان را به پرستش او فرا مى خواند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 50 - 6
6- قوم عاد ، به وجود خداوند معتقد بودند .
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 84 - 7
7- مردم مدين ، به وجود خداوند معتقد بودند .
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 51 - 9
9- پادشاه مصر و درباريان او در مصر باستان و عصر يوسف ( ع ) ، به وجود خداوند و منزّه بودنش اعتقاد داشتند .
قلن حش لله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 23
23- مشركان عصر بعثت معتقد به وجود خداوند
أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 4
4- تصحيح عقيده انسان در باره خداوند ، از هدف هاى مهم قرآن است .
أنزل على عبده الكتب . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 11 - 14
14- باور به وجود خداوند ، پرستش و تسبيح او ، داراى گذشته اى ديرين در تاريخ بشر است .
قومه . .. أن سبّحوا بكرة و عشيًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 13 - 3
3 - مشركان ، به خداوند باور دارند و به گرفتن شفيع جهت شفاعت در پيشگاه او معتقدند .
و لم يكن لهم من شركائهم شفعؤا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 35 - 3
3 - عقيده اى درباره خداوند ، حق و پذيرفتنى است كه مورد تأييد الهى باشد .
أم أنزلنا عليهم سلطنًا
از اين كه براى دليل نداشتن مشركان جهت اثبات حقانيت عقيده شان، فرموده است: «ما كه دليلى نفرستاديم» دلالت مى كند بر اين كه عقيده صحيح، آن است كه خداوند، آن را تأييد كند و براى آن حجّت اقامه كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 10
10 - اعتقاد قوم عاد و ثمود ، به وجود پروردگار و فرشتگان
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 52 - 10
10 - اعتقاد مشركان مكه به وجود خداوند
إن كان من عند اللّه
از ظاهر جمله شرطيه بر مى آيد كه اصل وجود خداوند براى مشركان، مسلم بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 19 - 20
20 - شگفت آور بودن اعتقاد به تعدد خدايان، با توجه به بديهى بودن توحيد و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرك
أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى
همزه استفهام در «أئنكم» دال بر شگفتى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 18 - 5
5 - جهان بينى و عقايد مردم انطاكيه ، متكى بر خرافات بود .
قالوا إنّا تطيّرنا بكم
ترديدى نيست كه عقيده به فال، عقيده اى خرافى است و اعتقاد مردمِ انطاكيه به آن تا مرز سنگسار و شكنجه كردن پيامبران الهى، گوياى حقيقت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 1
1 - مشركان ، معتقد به وجود نسبت خويشاوندى ميان خدا و جن
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
«نسب»، به معناى قرابت و پيوند خويشاوندى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 4
4 - مشركان ، معتقد به وجود پيوند خويشاوندى ( پدر و فرزندى ) ميان خدا و فرشتگان
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه جمله «و جعلوا بينه و بين الجنّة نسباً» تأكيد دختر نبودن ملائكه براى خدا و نفى فرزنددار بودن او است كه در آيات پيشين از آن ياد شده است (أم خلقنا الملائكة إناثاً. .. ليقولون . ولد اللّه...).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 30 - 18
18- عقيده مندان به نزول قرآن از جانب خداوند و خير بودن آن ، داراى جايگاهى خوب در عالم آخرت
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا . .. و لنعم دار المتّقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 1،2،5
1 - مشركان عصر جاهلى ، فرشتگان را دختران خدا مى پنداشتند .
و جعلوا له من عباده جزءًا . .. أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
مراد از «ما يخلق» - به قرينه فرازهاى بعد - فرشتگان هستند.
2 - اعتقاد به دختر داشتن خدا ، در عين برتر دانستن پسر ، تناقضى آشكار در باور هاى جاهلى
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات و أصفيكم بالبنين
آيه شريفه، در مقام نكوهش از مشركان، به اين نكته اشاره مى كند كه به پندار شما دختر از مقام پايين تر و پست ترى برخوردار است; پس چگونه خود را بر خدا ترجيح داده و سهم او را دختر و سهم خود را پسر مى دانيد؟!
5 - مشركان جاهلى ، با وجود اعتقاد به مخلوق بودن فرشتگان ، آنان را دختر خدا مى پنداشتند .
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
لحن آيه شريفه نشان مى دهد كه مشركان مكه، مخلوق بودن فرشتگان را پذيرفته بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار مى دهد كه چگونه در ميان مخلوقات، آنچه راكه خود نمى پسندند، به او نسبت مى دهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 17 - 4
4 - در ديدگاه مشركان مكه فرشتگان ، دختران خدا و همانند او در صفات
و إذا بشّر أحدهم بما ضرب للرحمن مثلاً
با توجه به اين كه «مَثَل» در آيه به معناى شبيه است، مى توان گفت كه مشركان مكه معتقد به همسانى فرشتگان با خدا بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 18 - 5
5 - عرب جاهلى ، خود بيزار از داشتن دختر ; ولى معتقد به وجود دختر براى خداوند
أوَ من . .. و هو فى الخصام غير مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 177 - 29
29 - آنان كه ابعاد اعتقادى دين را باور دارند و از اموال خويش براى دستگيرى مستمندان بهره مى گيرند و وظايف عبادى و اجتماعى خويش را انجام مى دهند ، تقواپيشگان حقيقى هستند .
و لكن البر من ءامن . .. و أولئك هم المتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 130 - 6
6 - اعتقاد به آيين ابراهيم ، مستلزم پذيرش اسلام است .
ربنا وابعث فيهم رسولا . .. و من يرغب عن ملة إبرهيم إلا من سفه نفسه
جمله «ربنا وابعث . ..»- كه اشاره به بعثت پيامبر اسلام دارد - بيانگر اصلى از اصول آيين ابراهيم است. بنابراين باور به آيين ابراهيم، در پى دارنده باور به حقانيت دين اسلام است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 123 - 7
7- اعتقاد به مرام ابراهيمى ( ع ) ، ناسازگار با هرگونه شرك به خدا
ملّة إبرهيم حنيفًا و ما كان من المشركين
برداشت فوق، با توجه به اين نكته است كه عبارت «ما كان من المشركين» تعريضى باشد به مشركان مكه كه از يك سو به حضرت ابراهيم(ع)، بنيان گذار كعبه، ارج مى نهادند، ولى از سوى ديگر شرك مىورزيدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 12
12 - اعتقاد به رازق بودن خداوند ، ناسازگار با ترك كردن نماز جمعه به منظور كسب روزى
و إذا رأوا تجرة . .. و اللّه خير الرزقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 81 - 4
4 - قوم ابراهيم علاوه بر عقيده و تأثير و نقش بتها و اجرام آسمانى در تدبير و ربوبيت جهان، به خداوند نيز معتقد بودند.
و لاتخافون أنكم أشركتم بالله
احتجاج ابراهيم(ع) با مشركان در جمله «و لاتخافون . ..» در صورتى تام است كه آنها عقيده به «الله» داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 14
14 - يهوديان ، معتقد به ربوبيت خداوند
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 38 - 21
21 - ربوبيت خداوند مورد پذيرش و اذعان دوزخيان قرار خواهد گرفت.
قالت . .. ربنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 68 - 5
5 - اعتقاد راسخ هود به ربوبيت خدا بر وى ، موجب استواريش در تبليغ رسالت هاى الهى
و لكنى رسول من رب العلمين. أبلغكم رسلت ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 33 - 12
12- احساس ناتوانى يوسف ( ع ) از ترك گناه بدون امداد هاى الهى ، جلوه اى از اعتقاد او به ربوبيت خدا
رب . .. و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 30 - 17
17- اعتقاد به ربوبيت خدا و يكتايى او ، زمينه ساز باور آدمى به اينكه به سوى خدا در حركت است و به او باز مى گردد .
هو ربى . .. إليه متاب
«إليه متاب» نيز مانند «عليه توكلت» به منزله نتيجه اى است براى اعتقاد به ربوبيت خدا و يكتايى او.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 36 - 4
4- ابليس ، معتقد به ربوبيت خداوند بود و خود را تحت ربوبيت او مى دانست .
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 39 - 2
2- ابليس ، معتقد به ربوبيت خداوند بود و خود را تحت ربوبيت او مى دانست .
قال ربّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 31
31- بازديد كنندگان از اصحاب كهف ، به ربوبيّت خداوند و برترى علم او بر همگان ، معتقد بودند .
فقالوا . .. ربّهم أعلم بهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 48 - 12
12- ابراهيم ( ع ) ، خداوند را مربى و پرورش دهنده خود مى دانست و به ربوبيت او دل بسته بود .
سأستغفر لك ربّى . .. و أدعوا ربّى عسى ألاّ أكون بدعاء ربّى شقيًّا
تكرار «ربّى» در كلام حضرت ابراهيم، گوياى نكته ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 19 - 2
2 - مردم سبا ، به ربوبيت خداوند معتقد بودند .
فقالوا ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 149 - 7
7 - عقيده به وجود دختر براى خدا ، ناسازگار با عقيده به ربوبيت او است .
فاستفتهم ألربّك البنات و لهم البنون
برداشت ياد شده از تصريح به اسم «ربّ» در آيه شريفه، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 79 - 4
4 - ابليس ، معتقد به ربوبيت خداوند
قال ربّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 27 - 3
3 - موسى ( ع ) ، اعتقاد خود به ربوبيت مطلق خداوند و نيز اعتماد خويش بر او در انجام رسالت را به فرعونيان اعلام كرد .
و قال موسى إنّى عذت بربّى و ربّكم من كلّ متكبّر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 28
28 - اعتقاد به ربوبيت خداوند مقتضى توكل انسان بر او
ربّنا عليك توكّلنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 29 - 3
3 - باغداران يمنى ، گروهى خداپرست و معتقد به ربوبيت الهى بودند .
قالوا سبحن ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 2 - 7
7 - اعتقاد جنيان استماع كننده قرآن ، به ربوبيت يگانه خدا و دورى آنان از شركورزى به او
و لن نشرك بربّنا أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 4
4 - مردم سرزمين ابراهيم (بابل) خورشيد را در تدبير امور خويش مؤثر مى دانستند.
فلما رءا الشمس بازغة قال هذا ربى هذا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 30 - 10
10 - شرك ( اعتقاد به وجود مولويت و ربوبيت براى غير خدا ) پندارى باطل و افترا بر خداوند است .
و ردوا إلى اللّه موليهم الحق و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 14 - 15
15- اعتقاد به ربوبيّت و الوهيت براى غيرخدا ، پندارى بسيار دور از حقّ و واقعيت
لن ندعوا من دونه إلهًا لقد قلنا إذًا شططًا
«شطط» به معناى دورى از حق و افراط و زياده روى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 19 - 2
2 - جبهه توحيد ، جبهه اى است معتقد به ربوبيت بى شريك خدا و جبهه شرك ، جبهه اى است منكر ربوبيت خدا و معتقد به پروردگارى غير او .
هذان خصمان اختصموا فى ربّهم فالذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 40 - 4
4 - عقيده به شريك بودن غير خدا با او در خلق و تدبير عالم ، شرك است .
قل أرءيتم شركاءكم الذين تدعون من دون اللّه أرونى ماذا خلقوا من الأرض أم لهم شرك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 15 - 7
7 - مردم انطاكيه ، به وجود خدا و رحمانيت او معتقد بودند . *
و ما أنزل الرحمن من شىء
تصريح مردم انطاكيه به صفت رحمانيت خدا حاكى از اعتقاد آنان به اين حقيقت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 23 - 9
9 - مردم انطاكيه ، به وجود خدا و رحمانيت او معتقد بودند . *
إن يردن الرحمن بضرّ
تصريح به صفت رحمانيت خدا از سوى مؤمن انطاكيه، مى تواند حاكى از عقيده مردم آن ديار به اين حقيقت باشد; زيرا اگر آنان بر اين باور نبودند، استدلال به توانايى خداوند رحمان بر ضرر و گزند رساندن به انسان ها - به گونه اى كه حتّى معبودها از دفع آن ناتوان باشند - بى معنا و غير كافى بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 17 - 7
7 - مشركان مكه ، خداوند را با نام « رحمان » مى شناختند و ياد مى كردند .
بما ضرب للرحمن مثلاً
بنابراين كه واژه «رحمان» در آيه شريفه، به خاطر بار معنايى آن نيامده باشد; بلكه صرفاً نقل قول ساده اى از كلام عرب جاهلى باشد كه به جاى «اللّه» - يا هر صفت ديگر براى خداوند - كلمه «رحمان» را به كار مى بردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 20 - 3
3 - مشركان عرب جاهلى ، معتقد به خداوند رحمان و مرتبت والاى او در مقايسه با ديگر خدايان
و قالوا لو شاء الرحمن ما عبدنهم
از اين كه مشركان، عبادت ديگر خدايان را در گرو مشيت خداى رحمان دانسته اند، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 3،7
3 - باور مشركان عصر بعثت به رحمانيت خداى هستى
قل إن كان للرحمن ولد
7 - شناخت مشركان عصر پيامبر نسبت به خداوند با نام « رحمان »
قل إن كان للرحمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 33 - 2
2 - متقين ، در عين اعتقاد به رحمانيت خداوند ، بيمناك از مخالفت با او *
من خشى الرحمن بالغيب
از اين كه وصف «الرحمان» مفعول «خشى» قرار گرفته است، مى توان به مطلب فوق ره برد; زيرا در نظر ابتدايى، وصف «منتقم،قهار و. ..» متناسب با خشيت است و اين كه وصف «رحمت» به كار گرفته شده است، مى رساند كه رجاى متقين آنان را به گناه نمى كشاند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 37 - 15
15 - پندار شريك براى خدا، افترا بر وى و تكذيب آيات اوست.
فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا . .. أين ما كنتم تدعون من دون الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 173 - 5
5 - گرايش به شرك به خاطر شركورزى پدران ، عذر واهى و ناپذيرفتنى در پيشگاه خداوند
أو تقولوا إنما أشرك ءاباؤنا من قبل و كنا ذرية من بعدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 32 - 4
4 - شرك ( اعتقاد به ربوبيت غير خدا ) آيينى باطل و بت پرستى ضلالت و گمراهى است .
فذلكم اللّه ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 10
10- اعتقاد به وجود خدايان مقهور و باور به شايستگى آنها براى پرستش ، اعتقادى سخيف و نادرست است .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 3 - 6
6- قرار دادن هرگونه شريك براى خداوند ، نشانه تصور ناصحيح و غير واقعى از اوست .
تعلى عمّا يشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 52 - 11
11 - عقيده به شرك ، عقيده اى باطل است .
مثل الذين اتّخذوا من دون اللّه أولياء . .. إنّ اللّه يعلم ما يدعون من دونه ... و
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 11 - 10
10 - اعتقاد به شرك ، ظلم و سيه كارى است .
ماذا خلق الذين من دونه بل الظلمون فى ضلل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 2
2 - مشركان ، مدعى شريك بودن جن با خداوند
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
در اين كه مقصود از «نسبت» در آيه شريفه، چيست، ميان مفسران چند ديدگاه وجود دارد. برخى گفته اند كه مقصود شريك بودن جن با خداوند است، چنان كه در سوره انعام آيه 100 به اين مضمون تصريح شده است: «و جعلوا للّه شركاء الجنّ; براى خدا شريكانى از جن قرار دادند». گفتنى است كه در فرض فوق «نسباً» در معناى مجازى استعمال شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 3 - 6
6 - جنيان ، پيش از نزول قرآن و بعثت پيامبراسلام ، معتقد به شرك و وجود همسر و فرزند براى خداوند
و أنّه تعلى جدّ ربّنا ما اتّخذ صحبة و لا ولدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 4 - 2
2 - شرك و عقيده به همسرگزينى و فرزنددارى خداوند ، عقيده اى سفيهانه و به دور از خرد
و أنّه كان يقول سفيهنا على اللّه شططًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 56 - 13
13- افترا بستن به خدا ( مبنى بر شريك داشتن خداوند در امر روزى ) كار دائمى معتقدان به شرك ربوبى
بربّهم يشركون . .. و يجعلون لما لايعلمون نصيبًا ممّا رزقنهم ... كنتم تفترون
احتمال دارد مراد از «تفترون» همان نكته اى باشد كه در آيه آمده است و آن دخالت دادن و سهيم دانستن معبودها و يا اسباب و عوامل در امر روزى دهى و يا نجات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 111 - 7
7- اعتقاد به وجود فرزند ، شريك و حمايتگر براى خدا ، اعتقادى شرك آلود و موجب تنقيص او
لم يتخذ ولدًا. .. و لم يكن له ولىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 104 - 6
6 - مشركان ، بت هاى مورد پرستش خود را ، موجوداتى با شعور مى پنداشتند .
فلا أعبد الذين تعبدون من دون اللّه
«الذين» اسم موصول است و براى ذوى العقول استعمال مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 36 - 10
10 - مشركان ، معتقد به شعورمندى معبود ها و تأثيرگذارى آنها در سرنوشت انسان ها
و يخوّفونك بالذين من دونه
اعتقاد به گزند رساندن معبودهايى چون بت، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 13 - 3
3 - مشركان ، به خداوند باور دارند و به گرفتن شفيع جهت شفاعت در پيشگاه او معتقدند .
و لم يكن لهم من شركائهم شفعؤا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 7
7 - اعتقاد مسلمانان به نقش مؤثر وساطت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در پيشگاه خداوند براى آمرزش خطاها
سيقول لك المخلّفون . .. فاستغفر لنا
اعراب متخلّف، با درخواست استغفار از پيامبر(صلی الله علیه و آله) نشان دادند كه اين باور و فرهنگ دينى در ميان مسلمانان وجود داشته است كه اگر آن حضرت براى آنان استغفار كند، مستجاب خواهد شد البته خداوند، صداقت درونى اعراب را زير سؤال برده است; ولى از آيه شريفه وجود چنين تفكرى در ميان مسلمانان استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 41 - 1،5
1 - اعتقاد مشركان به شفاعت كردن معبود ها و تضمين نمودن سعادت اخروى براى ايشان
أم لهم شركاء فليأتوا بشركائهم
در اين كه مقصود از «شركاء» چيست، دو احتمال وجود دارد: 1- معبودهاى ادعايى مشركان كه آن را شريك خدا مى پنداشتند; 2- كسانى از عقلاى جهان كه در عقايد و افكار دينى با مشركان شريك و همفكراند، مثلاً در اين مسأله كه سرنوشت مجرمان با مسلمانان يكسان است و. .. . برداشت ياد شده مبتنى بر احتمال نخست است.
5 - عقيده به شفاعت معبود ها و يكسان بودن سرنوشت مجرمان ( مشركان ) با مسلمانان ، عقيده اى منحصر به مشركان عصر بعثت و فاقد شاهد و تصديق كننده اى از ميان عقلاى عالم
أم لهم شركاء فليأتوا بشركائهم إن كانوا صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 25 - 7
7 - قوم بت پرست نوح ، معتقد به شفاعت و يارى رسانى معبودهايشان در برابر گرفتارى ها و عذاب ها
فلم يجدوا لهم من دون اللّه أنصارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 125 - 2،4
2 - ساحران در پاسخ فرعون و تهديد هاى وى اظهار كردند كه با كشته شدن به سوى خداى خويش باز خواهند گشت .
قالوا إنا إلى ربنا منقلبون
«إلى ربنا» متعلق به «منقلبون» است و كلمه «انقلاب»، در صورتى كه به «إلى» متعدى شود، به معناى بازگشتن است.
4 - ساحران مؤمن به موسى ، معتقد به دستيابى كشته شدگان راه خدا به موهبتهايى برتر از نعمت ها و آسايش هاى دنيوى
إنا إلى ربنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 82 - 5
5 - ابليس ، معتقد و معترف به عزت و قدرت پروردگار
فبعزّتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 1
1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 26 - 4
4 - مشركان ، معتقد به عظمت برتر خداوند ، در مقايسه با فرشتگان و معبود هاى خويش
و كم من ملك فى السموت لاتغنى شفعتم شيئًا
از اين كه مشركان از بت ها و يا فرشتگان، تمناى شفاعت در پيشگاه پروردگار را داشته اند، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 28 - 18
18- علم و عقيده ملائكه به آگاهى خداوند از كردار انسانها
بلى إن الله عليم بما كنتم تعملون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «بلى إن الله . ..» كلام ملائكه در برابر ادعاى كافران باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 31
31- بازديد كنندگان از اصحاب كهف ، به ربوبيّت خداوند و برترى علم او بر همگان ، معتقد بودند .
فقالوا . .. ربّهم أعلم بهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 70 - 3
3 - باور داشت و اعتقاد مشركان صدراسلام ، به احاطه علمى خدا بر سراسر هستى
ألم تعلم أنّ اللّه يعلم ما فى السماء و الأرض
استفهام تقريرى در «ألم تعلم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 1
1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 23 - 15
15 - شفاعت كنندگان ، معتقد به عالى رتبه و بسيار بزرگ بودن خداوند .
قالوا الحقّ و هو العلىّ الكبير
بنابراين كه عبارت «و هو العلىّ الكبير» مقول قول «قالوا» باشد و مرجع ضمير «قالوا» شفاعت كنندگان باشد، استفاده مى شود كه آنان چنين عقيده اى دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 26 - 1،2
1- فرزند اختيار كردن خداوند ، عقيده و پندار مشركان صدراسلام
و قالوا اتّخذوا الرحمن ولدًا
«إتخاذ» (مصدر «اتّخذ» و از باب افتعال) به معناى برگرفتن و انتخاب كردن، همراه با قبول و خشنودى است.
2- ملائكه ، فرزندان خداوند در پندار مشركان
و قالوا اتّخذ الرحمن ولدًا
متعلق «اتخذوا» حذف شده و تقدير آن به قرينه «بل عباد مكرمون» چنين است: «و قالوا اتخذالرحمان من الملائكة ولداً; گفتند خداوند از ميان فرشتگان فرزندى برگزيد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 15 - 1،7
1 - اعتقاد جاهلانه مشركان عصر بعثت ، به وجود فرزند براى خدا
و جعلوا له من عباده جزءًا
ضمير فاعلى «جعلوا» - به قرينه آيات پيشين - مربوط به مشركان معاصر پيامبراكرم(صلی الله علیه و آله) است و «جزءا» - با توجه به آيه
بعد - كنايه از فرزند مى باشد.
7 - پرستش مخلوقات خدا ( فرشتگان ) و فرزند او انگاشتن آنان ، اقدامى ناسپاسانه و كفرآميز
و جعلوا له . .. إنّ الإنسن لكفور مبين
با توجه به فضاى آيات، مى توان استفاده كرد كه مشركان مكه فرشتگان را فرزند خدا مى دانستند و آنان را مورد پرستش قرار مى دادند. خداوند، پس از ياد كردن نعمت هاى خويش، اين پندار را نمونه بارز ناسپاسى مى شمارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 57 - 1
1- مشركان دوران جاهليت ، معتقد به وجود دخترانى براى خداوند
و يجعلون لله البنت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 1،9،11
1- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند براى خود ، دخترانى از ملائكه برگزيده است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
9- اعتقاد به وجود فرزند براى خداوند ، نوعى شرك است .
و لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر . .. أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إن-
طرح اعتقاد واهى مشركان مبنى بر فرزند داشتن خداوند، پس از نهى از شرك، مى تواند براى بيان مصداقى از موارد شرك باشد.
11- عقيده به دختر داشتن خدا ، اتهامى بس بزرگ و نارواست .
و اتّخذ من الملئكة أنثًا إنكم لتقولون قولاً عظيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 111 - 7
7- اعتقاد به وجود فرزند ، شريك و حمايتگر براى خدا ، اعتقادى شرك آلود و موجب تنقيص او
لم يتخذ ولدًا. .. و لم يكن له ولىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 1
1- اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، عقيده اى مطرح و شايع در عصر نزول قرآن بوده است .
لينذر بأسًا . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
از ميان همه كسانى كه مورد انذار قرآن اند، معتقدان به فرزند داشتن خدا، ذكر شده است، مطلب فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 2
2- مشركان عصر بعثت و نياكان شان ، به فرزند داشتن خداوند معتقد بودند .
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . ما لهم به من علم و لا لأبائهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 37 - 5
5- اعتقاد به فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند كفر است .
ما كان للّه أن يتّخذ من ولد . .. فويل للذين كفروا من مشهد يوم عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 38 - 5،6
5- كسانى كه با فرزند خواندن عيسى ( ع ) براى خدا ، به تعاليم توحيدى او كفر ورزيدند ، در گمراهى آشكارى قرار دارند .
لكن الظلمون اليوم فى ضلل مبين
الف و لام در «اليوم» مى تواند براى عهد حضورى باشد ; يعنى «امروز» در اين صورت، مراد از آن، ايام زندگى در دنيا است. مراد از ظالمان - به قرينه آيه قبل - كسانى هستند كه به سخن عيسى(ع) كفر ورزيده و در باره او، راه افراط و يا تفريط پيمودند.
6- گمان فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند ، پندارى ظالمانه و ضلالتى آشكار است .
ما كان للّه أن يتّخذ من ولد . .. لكن الظلمون اليوم فى ضلل مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 149 - 2،7
2 - عقيده مشركان به وجود دختران براى خداوند
ألربّك البنات
7 - عقيده به وجود دختر براى خدا ، ناسازگار با عقيده به ربوبيت او است .
فاستفتهم ألربّك البنات و لهم البنون
برداشت ياد شده از تصريح به اسم «ربّ» در آيه شريفه، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 4
4 - مشركان ، معتقد به وجود پيوند خويشاوندى ( پدر و فرزندى ) ميان خدا و فرشتگان
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه جمله «و جعلوا بينه و بين الجنّة نسباً» تأكيد دختر نبودن ملائكه براى خدا و نفى فرزنددار بودن او است كه در آيات پيشين از آن ياد شده است (أم خلقنا الملائكة إناثاً. .. ليقولون . ولد اللّه...).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 4 - 2،7
2 - مشركان ، معتقد به فرزندگزينى خداوند
لو أراد اللّه أن يتّخذ ولدًا لاَصطفى ممّا يخلق
7 - اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، اعتقاد به وجود نقص و ضعف در ذات اقدس الهى است .
لو أراد اللّه أن يتّخذ ولدًا . .. سبحنه
تنزيه خداوند از فرزندگزينى، بيانگر اين است كه اين كار نشانه وجود نقص و ضعف در ذات الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 17 - 5
5 - اعتقاد به فرزند داشتن خداوند ، ناسازگار با رحمت مطلقه الهى است . *
بما ضرب للرحمن مثلاً
ذكر «رحمان» در آيه شريفه، مى تواند بيانگر اين نكته باشد كه خداوندى كه رحمتش عام و گسترده است، چگونه مى تواند براى خويش فرزندانى برگزيند و طبعاً عمده رحمت خويش را متوجه آنان سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 2،4
2 - مشركان عصر بعثت ، معتقد به وجود فرزند ، براى خداى رحمان
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
4 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، اعتقادى باطل و بى دليل
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
از آيه شريفه چنين استفاده مى شود كه اگر خداى رحمان فرزندى مى داشت، پيامبراكرم(صلی الله علیه و آله) نخستين كسى بود كه به او احترام مى گذاشت; ولى چون پيامبر(صلی الله علیه و آله) تنها از خداى يگانه بدون فرزند سخن مى گويد، نتيجه مى گيريم كه خداوند فرزندى ندارد و اين استدلالى عليه اعتقاد باطل مشركان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 22 - 1
1 - اعتقاد مشركان مبنى بر دختر داشتن خداوند ، باورى ناروا و ناسازگار با مبانى ارزشى خود آنان
ألكم الذّكر و له الأُنثى . تلك إذًا قسمة ضيزى
با آن كه مشركان پسر را بر دختر ترجيح مى دادند، خداوند تقسيم آنان را در نسبت دادن دختر، به او و برگزيدن پسر براى خويشتن، تقسيمى غير عادلانه دانسته و آن را نامتناسب با مبانى ارزشى خود آنان معرفى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 3 - 6
6 - جنيان ، پيش از نزول قرآن و بعثت پيامبراسلام ، معتقد به شرك و وجود همسر و فرزند براى خداوند
و أنّه تعلى جدّ ربّنا ما اتّخذ صحبة و لا ولدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 4 - 2
2 - شرك و عقيده به همسرگزينى و فرزنددارى خداوند ، عقيده اى سفيهانه و به دور از خرد
و أنّه كان يقول سفيهنا على اللّه شططًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 82 - 5
5 - ابليس ، معتقد و معترف به عزت و قدرت پروردگار
فبعزّتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 38 - 1
1 - اعتقاد و اعتراف مشركان ، به خالقيت يگانه خداوند و پديد آمدن جهان آفرينش ( آسمان ها ، زمين و . . . ) تنها به قدرت او
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض ليقولنّ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - غاشيه - 88 - 17 - 5
5 - كشف و شناسايى ويژگى هاى شتر ، راهنماى فكرى انسان براى اعتقاد به قدرت خداوند
أفلاينظرون إلى الإبل كيف خلقت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 20 - 6
6 - اعتقاد به وجود نيرويى توانمند و پيروز در برابر اراده و قدرت خداوند در عالم ، نشانه غرور و فريب خوردگى است .
أمّن هذا الذى هو جند لكم ينصركم من دون الرحمن إن الكفرون إلاّ فى غرور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 10 - 4
4- ايمان و اعتقاد برخى از پيروان اديان آسمانى به قرآن ، تأييدى بر حقانيت آن
إن كان من عند اللّه و كفرتم به و شهد شهد من بنى إسرءيل على مثله
ارزش ايمانِ اهل كتاب به قرآن و پيام آن براى ديگران، از آن جهت است كه آنان با پيام وحى آشنا هستند و ايمانشان به قرآن، بر اساس آگاهى به پيام و محتواى كتاب هاى آسمانى است. از اين جهت مى تواند براى ديگران دليل و حجت باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 1 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام مواضع گروه هاى جنى در برابر قرآن و رهنمود هاى آن
قل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 80 - 13
13- لاوى به خداوند و برترى او در حكم و قضاوت معتقد بود .
قال . .. أو يحكم الله لى و هو خير الحكمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 13
13 - يهوديان معتقد به برپايى قيامت ، بر قرارى صحنه هاى محاكمه در آن روز و احتجاج انسان ها عليه يكديگر در پيشگاه خدا
أتحدثونهم . .. ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 31 - 14
14 - زندگى منهاى دين و اعتقاد به قيامت زيانبار و تباهگر سرمايه عمر آدمى است.
قد خسر الذين كذبوا بلقاء اللّه . .. يحسرتنا على ما فرطنا فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 130 - 7
7 - اعتقاد به قيامت اصلى مسلم در همه اديان الهى است.
رسل منكم . .. ينذرونكم لقاء يومكم هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 42 - 6
6 - دست شستن از گرايش هاى شرك آلود و روى كردن به تعاليم پيامبران ( همچون يگانه پرستى ) و عقيده به قيامت ، در ديدگاه اهل شرك ، گمراهى و انحراف است .
إن كاد ليضلّنا عن ءالهتنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 52 - 10
10 - عقيده به برپايى قيامت و حساب رسى از بندگان ، از موضوعات دعوت رسولان الهى
من بعثنا من مرقدنا هذا ما وعد الرحمن و صدق المرسلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 27 - 11
11 - اعتقاد به روز حساب ، از اصول دعوت موسى ( ع )
لايؤمن بيوم الحساب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 7 - 6
6 - قيامت و رستاخيز ، از اصول اعتقادى مشترك ميان انسان و جن
و أنّهم ظنّوا كما ظننتم أن لن يبعث اللّه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 170 - 5
5 - اقامه نماز ، زمينه ساز توانايى انسان بر تمسك به كتاب هاى آسمانى و پايبندى به محتواى آنهاست .
و الذين يمسكون بالكتب و أقاموا الصلوة
در بيان تمسك به كتاب از فعل مضارع استفاده شده و در بيان اقامه نماز فعل ماضى به كار رفته است كه اين تفاوت تعبير مى تواند اشاره به برداشت فوق داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 48 - 20
20 - شيطان معتقد به خداوند و آگاه به شدت عقوبت هاى وى
و اللّه شديد العقاب
مقتضاى سياق اين است كه گفته شود جمله «و اللّه شديد العقاب» سخن شيطان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 22 - 11
11 - عقيده به مالكيت غير خدا بر بخشى از عالم و سهيم دانستن غير او در آن و اعتقاد به كمك غير خدا به او در تدبير عالم ، مشركانه است .
قل ادعوا الذين زعمتم من دون اللّه لايملكون مثقال ذرّة . .. و ما لهم فيهما من شرك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 5
5 - مشركان جاهلى ، با وجود اعتقاد به مخلوق بودن فرشتگان ، آنان را دختر خدا مى پنداشتند .
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
لحن آيه شريفه نشان مى دهد كه مشركان مكه، مخلوق بودن فرشتگان را پذيرفته بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار مى دهد كه چگونه در ميان مخلوقات، آنچه راكه خود نمى پسندند، به او نسبت مى دهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 4
4- مشركان مكه ، باورمند به مشيت خداوند بودند و تفسير نادرستى از آن داشتند .
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 125 - 3
3 - ساحران مؤمن به موسى ( ع ) ، معتقد به معاد و بازگشت به خدا پس از سپرى كردن حيات دنيا
إنا إلى ربنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 87 - 7
7- ذوالقرنين ، به معاد و وجود كيفر سخت اخروى براى ظالمان ، معتقد بود .
قال أمّا من ظلم فسوف نعذّبه ثمّ يردّ إلى ربّه فيعذّبه عذابًا نكرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 50 - 4
4 - توجه و اعتقاد ساحران گرويده به موسى ( ع ) ، نسبت به معاد هم پاى عقيده به پروردگار يگانه هستى
قالوا ءامنّا بربّ العلمين . .. إنّا إلى ربّنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 68 - 4
4 - در پندار كافران ، عقيده به معاد ، باورى ارتجاعى و افسانه اى ساخته و پرداخته پيشينيان است .
و قال الذين كفروا . .. إن هذا إلاّ أسطير الأوّلين
«أسطوره» (مفرد «أساطير») معادل افسانه است و آن عبارت از هر حكايت و قصه بى اصل و دروغ است كه به قصد اخلاقى يا سرگرم كردن ساخته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 17 - 19
19 - نفى بت پرستى ، توحيد عبادى ، توحيد افعالى ، شكر پروردگار ، عقيده به معاد ، بازگشت نهايى انسان ها به سوى خدا ، از تعاليم حضرت ابراهيم ( ع )
و إبرهيم إذ قال لقومه . .. إنّما تعبدون من دون اللّه أوثنًا ... فابتغوا عند الل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 16 - 5
5 - اعتقاد به معاد و حيات دوباره انسان ها پس از متلاشى شدن جسم آدمى ، عقيده اى مسخره آميز و سحرگونه در نظر مشركان
و إذا رأوا ءاية يستسخرون . و قالوا إن هذا إلاّ سحر مبين . أءذا متنا و كنّا تراب
برداشت ياد شده با توجه به ارتباط اين آيه و آيات گذشته است كه در آنها، از تمسخر مشركان نسبت به مسأله معاد و سحرآميز بودن چنين تعاليمى سخن به ميان رفته است. سخن مشركان در آيه شريفه، در واقع بيان سحر و مسخره آميز بودن اين تعاليم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 85 - 8
8 - مسأله معاد ، مهم ترين عقيده پس از توحيد و يگانه پرستى
له ملك السموت و الأرض . .. و عنده علم الساعة و إليه ترجعون
طرح مسأله قيامت و معاد، پس از تبيين فرمانروايى يگانه خداوند، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 35 - 4
4- معاد و اعتقاد به حيات اخروى ، از نخستين تعاليم پيامبر (صلی الله علیه و آله)
إنّ هؤلاء ليقولون . إن هى إلاّ موتتنا الأُولى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 138 - 13
13 - باور به خداى محسوس و ملموس ، نشانه جهل آدمى است .
كما لهم ءالهة قال إنكم قوم تجهلون
موسى(ع)، بنى اسرائيل را در پى درخواست خدايى محسوس و ملموس، كه از «كما لهم ءالهة» استفاده مى شود، مردمى جاهل خواند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 20
20 - شرك ورزى، على رغم دلايل روشن توحيد، امرى شگفت انگيز است.
أتحجونى فى الله و قد هدين . . أفلا تتذكرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 137 - 3
3 - اعتقاد مشركان به بتها و معبودهاى پندارى، عامل زيبا جلوه نمودن فرزندكشى در نظر ايشان
و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 54 - 4
4- قوم عاد ، براين باور بودند كه هر بت و معبودى ، در بخشى از امور كارايى دارد . *
إن نقول إلاّ اعتريك بعض ءالهتنا بسوء
از اينكه قوم عاد ، ايجاد سوء را به برخى از خدايان نسبت داده اند (بعض ءالهتنا) و نه به همه آنها ، مى توان دريافت كه آنان ، هر بت و معبودى را عهده دار انجام كارى خاص مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 1
1- عمر طولانى همراه با بهره مندى جوامع شرك پيشه از نعمت هاى الهى ، موجب دلبستگى آنان به معبود ها و توهّم كارساز بودن آنها
بل هم عن ذكر ربّهم معرضون . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
«بل» در جمله «بل متّعنا. ..» براى اضراب از موضوع پيش (أم لهم آلهة تمنعهم من دوننا) است; يعنى، توهّم اين كه معبودها از آنان حمايت مى كنند، بر اثر زندگى پر نعمت، همراه با مهلت و عمر طولانى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 50 - 10
10- مشركان براى ملائكه ، مقامات و رتبه عالى معتقد بودند .
و الملئكة و هم لايستكبرون . يخافون ربّهم
احتمال دارد اختصاص به ذكر ملائكه از ميان موجودات، براى بيان انقياد آنان در برابر خداوند به خاطر عقيده مشركان به مقامات عاليه ملائكه باشد و خداوند با تأكيد بر منقاد بودن آنان، مشركان را به كسب چنين روحيه اى دعوت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 51 - 1
1 - اعتقاد مؤمنان راستين به نرسيدن هيچ خوشى و ناخوشى به آنان ، جز بر اساس تقدير الهى
قل لن يصيبنا إلا ما كتب اللّه لنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 31 - 27،28
27- مصريان عصر يوسف ( ع ) ، معتقد به وجود فرشتگان و زيبايى آنها
إن هذا إلاّ ملك كريم
28- اعتقاد به وجود فرشتگان ، باورى ريشه دار در تاريخ بشر
إن هذا إلاّ ملك كريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 24 - 10
10 - اعتقاد مردم عصر نوح به وجود فرشتگان
و لوشاء اللّه لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 40 - 6
6 - اعتقاد مشركان به موجوداتى به نام ملائكه در عالم
و يوم يحشرهم . .. ثمّ يقول للملئكة أهؤلاء إيّاكم كانوا يعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 10
10 - اعتقاد قوم عاد و ثمود ، به وجود پروردگار و فرشتگان
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 53 - 8
8 - وجود فرشتگان ، مورد اعتقاد و پذيرش فرعونيان
أو جاء معه الملئكة
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه سخن فرعون، از روى اعتقاد و باور باشد، و نه از باب مماشات با موسى(ع).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 4
4 - مدعيان كمك هاى اقتصادى به جامعه ، بايد خدا را ناظر بر خويش ديده ، ادعاى گزاف نكنند .
يقول أهلكت مالاً لبدًا . أيحسب أن لم يره أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 30 - 18
18- عقيده مندان به نزول قرآن از جانب خداوند و خير بودن آن ، داراى جايگاهى خوب در عالم آخرت
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا . .. و لنعم دار المتّقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 13 - 13
13 - اندكى از مردم به حقانيت وعده هاى الهى ، اعتقاد دارند .
و لكنّ أكثرهم لايعلمون
مفعول «لايعلمون» حذف شده و تقدير آن چنين است: «و لكنّ أكثر الناس لايعلمون أنّ وعد اللّه حقّ». مفهوم آن اين است كه تنها اندكى از مردم به حقانيت وعده هاى الهى يقين دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 30 - 10
10 - شرك ( اعتقاد به وجود مولويت و ربوبيت براى غير خدا ) پندارى باطل و افترا بر خداوند است .
و ردوا إلى اللّه موليهم الحق و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 9 - 3
3 - اعتقاد انسان به ولايت غيرخدا ، ظلم و ستم بر خويشتن
و الظلمون ما لهم من ولىّ و لانصير . أم اتّخذوا من دونه أولياء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 19
19- مشركان على رغم سراغ نداشتن مخلوقى براى خدايان خويش ، به ولايت و تدبير آنان معتقد بودند .
أفاتخذتم من دونه أولياء . .. أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشبه الخلق عليهم
جمله «خلقوا كخلقه» صفت براى «شركاء» است. «خلق» در هر دو مورد («كخلقه» و «الخلق») مصدر و به معناى اسم مفعول (مخلوقات) است. «تشابُه» (مصدر تشابَه) به قرينه كلمه «على» به معناى مشتبه شدن به خاطر مشابهت است. «أم» در جمله فوق أم منقطعه و حاوى استفهام انكارى است و مى رساند كه خود مشركان نيز براى شركا و معبودهاى پندارى، آفرينشى را باور نداشتند تا با آفريده هاى خدا مشتبه شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 3 - 6
6 - جنيان ، پيش از نزول قرآن و بعثت پيامبراسلام ، معتقد به شرك و وجود همسر و فرزند براى خداوند
و أنّه تعلى جدّ ربّنا ما اتّخذ صحبة و لا ولدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 4 - 2
2 - شرك و عقيده به همسرگزينى و فرزنددارى خداوند ، عقيده اى سفيهانه و به دور از خرد
و أنّه كان يقول سفيهنا على اللّه شططًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 51 - 9
9- پادشاه مصر و درباريان او در مصر باستان و عصر يوسف ( ع ) ، به وجود خداوند و منزّه بودنش اعتقاد داشتند .
قلن حش لله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 171 - 31
31 - باور به يگانگى خداوند و اقرار به آن ، اعتقاد و سخنى حق درباره خداوند
لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. انما اللّه اله وحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 8 - 2
2 - حق (نوع شايسته و بايسته رفتار و انديشه ها در پيشگاه خداوند)، وسيله سنجش اعمال و عقايد در قيامت است.
و الوزن يومئذ الحق
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه «الحق» خبر براى «الوزن» باشد و كلمه «الوزن» به معناى ميزان (مقياس سنجش) باشد. مانند مثقال و كيلو كه مقياس سنجش و تعيين كننده سبكى و سنگينى اشياء است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 27
27 - باور به پايدارى نعمت هاى آخرت و سعادت آفرينى آن براى اهل تقوا ، باورى خردمندانه و انديشه اى صحيح است .
و الدار الأخرة خير للذين يتقون أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 30 - 21
21- متقين ، داراى عقيده صحيح و عمل خوبند .
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا للذين أحسنوا . .. المتّقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 53 - 12
12 - منكران قرآن ، در قيامت ، با پى بردن به زيانكارى خويش و واهى بودن افكار و عقايد خود ، از اعمال و رفتار گذشته خويش پشيمان خواهند شد .
نرد فنعمل غير الذى كنا نعمل قد خسروا أنفسهم و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جمله «قد خسروا . .. » و «ضل عنهم ... » به منزله تعليلى است براى «نرد فنعمل ... » يعنى آرزوى بازگشت به دنيا و تدارك گذشته ها بدان علت است كه كفرپيشگان خود را زيانكار مى بينند و باورهاى خويش را بر باد رفته مى يابند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 88 - 12،13
12 - آيين مردم مدين ، آيينى منفور و كريه در ديدگاه شعيب ( ع ) و پيروان او
أو لو كنا كرهين
13 - شعيب ( ع ) با اظهار تنفر خود و پيروانش از آيين مردم مدين ، انتظار پذيرش آن آيين را انتظارى شگفت و بى جا دانست .
قال أو لو كنا كرهين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 3،11،12
3 - شعيب ( ع ) و همگامان مؤمنش ، بيزار از گرايش به آيين شرك و افترا بستن بر خدا
قال أو لو كنا كرهين. قد افترينا على اللّه كذبا إن عدنا فى ملتكم
11 - شعيب ( ع ) اظهار كفر و شرك را امرى نامشروع و ناروا براى خويش و همگامانش دانست .
و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از عدم امكان كه از جمله «ما يكون لنا . .. » به دست مى آيد، عدم امكان تشريعى باشد.
12 - شعيب ( ع ) و مؤمنان به رسالتش ، انسانهايى تسليم در برابر مشيت هاى خداوند
و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 12
12 - پيروان اديان الهى در خطر پيروى از عقايد پوچ و تمايلات هواپرستانه گذشتگان خويش
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 120 - 2
2 - ساحران با مشاهده معجزه موسى ( ع ) به عظمت خداوند پى بردند و او را شايسته و بايسته پرستش يافتند .
و ألقى السحرة سجدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 121 - 1
1 - ساحران با مشاهده معجزه موسى ( ع ) ربوبيت خداوند را بر تما هستى باور كردند و به آن ايمان آوردند .
قالوا ءامنا برب العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 125 - 2،3،4
2 - ساحران در پاسخ فرعون و تهديد هاى وى اظهار كردند كه با كشته شدن به سوى خداى خويش باز خواهند گشت .
قالوا إنا إلى ربنا منقلبون
«إلى ربنا» متعلق به «منقلبون» است و كلمه «انقلاب»، در صورتى كه به «إلى» متعدى شود، به معناى بازگشتن است.
3 - ساحران مؤمن به موسى ( ع ) ، معتقد به معاد و بازگشت به خدا پس از سپرى كردن حيات دنيا
إنا إلى ربنا منقلبون
4 - ساحران مؤمن به موسى ، معتقد به دستيابى كشته شدگان راه خدا به موهبتهايى برتر از نعمت ها و آسايش هاى دنيوى
إنا إلى ربنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 126 - 10
10 - ساحران مؤمن در عين اظهار استقامت در برابر فرعون ، خود را براى مقاومت در برابر شكنجه هاى فرعون و پايدارى بر طريق ايمان ، نيازمند امداد هاى الهى دانستند .
ربنا أفرغ علينا صبراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 50 - 3،4
3 - اعتقاد ساحران مؤمن به زيان نكردن انسان از تحمل دشوارى ها در راه خدا
قالوا لاضير إنّا إلى ربّنا منقلبون
جمله «إنّا إلى ربّنا. ..» تعليل براى «لاضير» و بيانگر مطلب ياد شده است.
4 - توجه و اعتقاد ساحران گرويده به موسى ( ع ) ، نسبت به معاد هم پاى عقيده به پروردگار يگانه هستى
قالوا ءامنّا بربّ العلمين . .. إنّا إلى ربّنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 15 - 2
2 - عقيده به شريك داشتن خداوند ، عقيده اى جاهلانه است .
على أن تشرك بى ما ليس لك به علم
آوردن قيد «ما ليس لك به علم» براى شرك، حكايت از آن دارد كه اساس شرك، بر جهل استوار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 198 - 2
2 - ممنوعيّت فعاليت هاى اقتصادى در حج ، پندار غلط برخى از مسلمانان صدر اسلام
ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلا
برخى از مسلمانان، خريد و فروش را در حج گناه مى شمردند كه با اين آيه، اين تصوّر دفع شد. (مجمع البيان.)
مجمع البيان، ج 2، ص 527 ; تفسير برهان، ج 1، ص 201، ح 2.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 31 - 3
3- اعتقاد جنيان قبل از رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) به وجود خداوند
أجيبوا داعى اللّه
در عبارت «أجيبوا داعى اللّه» اصل وجود خداوند در نظر جنيان، يقينى تلقى شده و از آنان خواسته شده است تا به پيامبرى كه به سوى خداوند دعوت مى كند، ايمان آورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 1 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام مواضع گروه هاى جنى در برابر قرآن و رهنمود هاى آن
قل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 2 - 1،7
1 - قرآن ، در ديدگاه گروهى از جن ، راهنماى مؤمنان به راه حق و درستى است .
يهدى إلى الرشد
«رشد» (ضد «غى») به معناى دستيابى به راه حق و درستى است. (مصباح المنير و قاموس المحيط)
7 - اعتقاد جنيان استماع كننده قرآن ، به ربوبيت يگانه خدا و دورى آنان از شركورزى به او
و لن نشرك بربّنا أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 3 - 6
6 - جنيان ، پيش از نزول قرآن و بعثت پيامبراسلام ، معتقد به شرك و وجود همسر و فرزند براى خداوند
و أنّه تعلى جدّ ربّنا ما اتّخذ صحبة و لا ولدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 7 - 6
6 - قيامت و رستاخيز ، از اصول اعتقادى مشترك ميان انسان و جن
و أنّهم ظنّوا كما ظننتم أن لن يبعث اللّه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 5 - 1
1 - ايمان آورندگان از جن ، دروغ بستن بر خداوند را از سوى انس و جن ، امرى ناممكن و بعيد مى دانستند .
و أنّا ظننّا أن لن تقول الإنس و الجنّ على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 11 - 3
3 - از ديدگاه مؤمنان جن ، برخى از آنان صالح و نيك كردار كامل اند و برخى ديگر ضعيف و در رتبه پايين تر از صالحان قرار دارند .
و أنّا منّا الصلحون و منّا دون ذلك
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين نكته است كه «دون» به معناى «تحت» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 13 - 4
4 - در ديدگاه مؤمنان جن ، ايمان آورندگان به ربوبيت خداى يكتا ، از نقصان حق خويش و يا ستم شدن در مجازات ، بيم نداشته و در امان اند .
فمن يؤمن بربّه فلايخاف بخسًا و لا رهقًا
«رَهَق» در معانى «سفاهت»، «گناه»، «كذب»و «ظلم» به كار مى رود; ولى در اين آيه معناى اخير مراد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 38 - 21
21 - ربوبيت خداوند مورد پذيرش و اذعان دوزخيان قرار خواهد گرفت.
قالت . .. ربنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 39 - 8
8 - عذاب آخرت، بازتاب عمل انسان، حتى در باور دوزخيان
قالت . .. فذوقوا العذاب بما كنتم تكسبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 77 - 8
8 - گستره قدرت الهى در جهان واپسين ، مورد باور تمامى انسان ها حتى دوزخيان
و نادوا يملك ليقض علينا ربّك
از اين كه جهنميان نجات خود را به دست خداوند مى ديدند و فرشتگان را به شفاعت مى طلبيدند، استفاده مى شود كه حتى دوزخيان نيز در قيامت به قدرت الهى باور دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 25 - 2
2 - مؤمن انطاكيه ( حبيب نجار ) ، مردم را به گوش فرادادن به سخنان خود و تأمل و تفكر در انديشه ها و باور هاى خود فراخواند .
فاسمعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 18 - 2
2- پيروزى عقيده و جهان بينى حق بر عقيده و جهان بينى باطل ، سنت الهى است .
و ما خلقنا السماء . .. لعبين ... بل نقذف بالحقّ على البطل فيدمغه
خداوند در آيه قبل، از هدفمند بودن آفرينش جهان و نيز بطلان عقيده به بيهوده بودن خلقت طبيعت سخن به ميان آورده
است. اين سخن قرينه بر اين است كه مقصود از حق و باطل در آيه شريفه، عقيده و جهان نگرى حق و باطل است. گفتنى است كه ذيل همين آيه (و لكم الويل ممّا تصفون) كه در باره نسبت ناروا به خداوند و توصيف او به امور نادرست است، مؤيد برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 17 - 6
6 - اسلام و عقيده به توحيد ، تنها راه صحيح و عقيده درست براى ره پويان طريق حق و حقيقت
ءأنتم أضللتم عبادى هولاء أم هم ضلّوا السبيل
برداشت فوق از اطلاق واژه «السبيل» (راه) بر راه حق و درستى - كه مشركان از آن دور شده و آن را گم كرده اند - به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 23 - 9
9 - آدم و حوا آمرزش خدا و رحمت وى را تنها عامل نجات خويش از زيانكارى دانستند.
و إن لم تغفر لنا و ترحمنا لنكونن من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 112 - 8،10
8 - حواريون عيسيى نامطمئن به توانايى خداوند بر فرستادن مائده اى از آسمان
هل يستطيع ربك ان ينزل علينا مائدة من السماء
10 - حواريون عيسى مورد توبيخ وى به خاطر ترديدشان در توانمندى خداوند
هل يستطيع ربك . .. قال اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين
جمله «اتقوا اللّه . ..» حاكى از انتقاد و اعتراض عيسى(ع) به حواريون است ناظر به مطالبى است كه از «هل يستطيع ربك ...» به دست مى آيد كه از جمله آنها ترديد در توانمندى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 113 - 6،8
6 - غلبه گرايش هاى مادى در حواريون عيسى ( ع ) بر جنبه هاى معنوى آنان *
قالوا نريد ان نأكل منها و تطمئن قلوبنا
برداشت فوق از تقديم «نأكل» كه اشاره به جنبه مادى دارد، بر «تطمئن» و «نعلم» كه از امور معنوى است، استفاده شده است.
8 - حواريون در آغاز رسالت مسيح ، محروم از ايمان راستين و گرفتار شك و ترديد در حقانيت رسالت عيسى ( ع )
قالوا . .. و تطمئن قلوبنا و نعلم ان قد صدقتنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 2
2 - خيانت پيشگان گنهكار ، ناباور به نظارت و آگاهى خداوند بر اعمال انسانها
يستخفون من الناس و لايستخفون من اللّه
پنهان سازى از خداوند نامعقول است. بنابراين جمله « و لايستخفون من اللّه» مى تواند اشاره به اين معنا باشد كه گناهكاران، در حقيقت خداوند را ناظر و آگاه به اعمال نمى دانند تا در صدد پنهان سازى اعمال نارواى خويش از او باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 24 - 1،4
1 - پايبندى به خرافات ، عقايد بى اساس و احساس امنيّت واهى ، عامل رويگردانى اهل كتاب از اسلام
ثمّ يتولّى فريق . .. ذلك بانّهم قالوا لن تمسّنا النار
4 - باور هاى دروغين و خرافى ، مايه فريب و گمراهى
قالوا لن تمسّنا النار . .. غرّهم فى دينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 1
1 - مسلمانان ، در صورت مهاجرت ، على رغم پندار دشمنان ، محيط هاى مناسبى براى زندگى خواهند يافت .
و من يهاجر فى سبيل اللّه يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة
«مراغماً»، اسم مكان و به معناى سرزمين و راه است كه با نظر به مادّه آن، «رغم» (خاك) اين معنا در آن اشراب شده كه يافتن سرزمين براى زندگى، على رغم موانع و تضييقاتى است كه دشمنان در برابر هجرت مسلمانان ايجاد مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 3،7،11
3 - دنياگرايان يهود خود به گناه دنياگرايى و كسب مال و منال از راه هاى ناروا معترف بودند .
يأخذون عرض هذا الأدنى و يقولون سيغفر لنا
جمله «سيغفر لنا» (آمرزيده خواهيم شد)، اعتراف يهوديان دنياگرا به گنهكارى خويش و بيانگر اين است كه جمله «يأخذون . .. » ناظر به كسب مال از راههاى نامشروع است.
7 - دنياگرايان يهود بر اين باور بودند كه خداوند گناهان آنان را ، حتى بدون توبه ، خواهد آمرزيد .
و يقولون سيغفر لنا و إن يأتهم عرض مثله يأخذوه
جمله «و إن يأتهم عرض . .. » حاكى از اين است كه گنهكاران يهود در عين آمادگى براى حرامخوارى مجدد، خود را مورد عفو و مغفرت خداوند مى پنداشتند. يعنى هرگز از عمل گذشته پشيمان نبودند تا توبه كنند.
11 - ادعاى آمرزش گناه يهوديان بدون توبه ، از نسبت هاى دروغين دنياگرايان يهود به خداوند
و يقولون سيغفر لنا . .. ألم يؤخذ عليهم ... أن لا يقولوا على اللّه إلا الحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 24 - 1
1 - مشركان ( دهريون ) ، حيات را منحصر در زندگى دنيا دانسته و منكر معاداند .
و قالوا ما هى إلاّ حياتنا الدنيا
به قرينه آيه بعد، فاعل «قالوا» مشركان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 87 - 7
7- ذوالقرنين ، به معاد و وجود كيفر سخت اخروى براى ظالمان ، معتقد بود .
قال أمّا من ظلم فسوف نعذّبه ثمّ يردّ إلى ربّه فيعذّبه عذابًا نكرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 275 - 7،8
7 - پندار نادرست رباخواران ، از همانندى بيع با ربا ، دليل رباخوارى آنان
الّذين يأكلون الرّبوا . .. ذلك بانّهم قالوا انّما البيع مثل الرّبوا
بنابراينكه «ذلك» اشاره به «اكل ربا» باشد كه از «يأكلون الرّبوا» به دست مى آيد.
8 - پندار و باور غلط رباخواران از همگونى بيع و ربا ، نشانه عدم تعادل شخصيّت آنان
الّذين يأكلون . .. ذلك بانّهم قالوا انّما البيع مثل الرّبوا
كلمه «ذلك» علاوه بر اينكه اشاره به «اكل ربا» است، مى تواند اشاره به تخبّط وجنون زدگى باشد، البته در اين صورت جمله «ذلك بانّهم» تعليل در مقام اثبات است كه در اين برداشت به نشانه تعبير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 161 - 6
6 - رهبران دينى بايد به حقانيت راه خويش اعتقاد داشته باشند و آن را به پيروان خود اعلام كنند.
قل إننى هدينى ربى إلى صرط مستقيم دينا قيما
لزوم اعلام از كلمه «قل» استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 4 - 2
2 - شرك و عقيده به همسرگزينى و فرزنددارى خداوند ، عقيده اى سفيهانه و به دور از خرد
و أنّه كان يقول سفيهنا على اللّه شططًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 30 - 6
6 - اعلام موضع توحيدى و هدف الهى سليمان ( ع ) ، با آغاز نامه خود به نام و ياد خدا
و إنّه بسم اللّه الرحمن الرحيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 7،11،17
7 - شعيب ( ع ) بازگشت خود و همگامانش را به آيين شرك تنها در صورت تعلق مشيت الهى ، ممكن دانست .
و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا
11 - شعيب ( ع ) اظهار كفر و شرك را امرى نامشروع و ناروا براى خويش و همگامانش دانست .
و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از عدم امكان كه از جمله «ما يكون لنا . .. » به دست مى آيد، عدم امكان تشريعى باشد.
17 - شعيب ( ع ) ، علم مطلق خداوند را دليل پذيرش ربوبيت وى و تسليم در برابر مشيتهايش دانست .
قال . .. إلا أن يشاء اللّه ربنا وسع ربنا كل شىء علماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 88 - 24،25
24- شعيب ( ع ) ، موفقيت خويش در اصلاح جامعه را ، در گرو امداد الهى مى دانست .
إن أُريد إلاّ الإصلح ما استطعت و ما توفيقى إلاّ بالله عليه توكلت
«توفيق» در آيه شريفه ، مصدر مجهولى است كه به نايب فاعلش (ياى متكلم) اضافه شده است و «باء» براى استعانت است. بنابراين «و ما توفيقى ...»; يعنى ، تنها به كمك خداوند بر انجام كارهاى خير ، موفق خواهم بود.
25- شعيب ( ع ) تنها خداوند را مرجع خويش مى دانست و فقط به درگاه او روى مى آورد .
و إليه أُنيب
«انابة» (مصدر اُنيب) به معناى رجوع و اقبال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 23 - 15
15 - شفاعت كنندگان ، معتقد به عالى رتبه و بسيار بزرگ بودن خداوند .
قالوا الحقّ و هو العلىّ الكبير
بنابراين كه عبارت «و هو العلىّ الكبير» مقول قول «قالوا» باشد و مرجع ضمير «قالوا» شفاعت كنندگان باشد، استفاده مى شود كه آنان چنين عقيده اى دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 48 - 20
20 - شيطان معتقد به خداوند و آگاه به شدت عقوبت هاى وى
و اللّه شديد العقاب
مقتضاى سياق اين است كه گفته شود جمله «و اللّه شديد العقاب» سخن شيطان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 16 - 9
9 - اعتقاد شيطان به جزا و كيفر خلق ، در برابر اعتقاد و عمل *
كمثل الشيطن إذ قال . .. إنّى أخاف اللّه ربّ العلمين
در صورتى كه «إنّى أخاف . ..» سخنى از روى واقعيت باشد - و نه توجيه و استهزا - تعبير «أخاف ...» نشانگر بيم شيطان از بازتاب كفر و اعتقاد او به كيفر و مجازات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 156 - 34
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 69 - 7
7 - صابئى ها نسبت به ديگر پيروان اديان الهى داراى زمينه كمترى براى گرايش به ايمان واقعى *
إنّ الذين ءامنوا و الذين هادوا و الصبئون و النصرى
مرفوع بودن كلمه «الصبئون»، نشان مى دهد كه تأكيد مستفاد از «انّ» در مورد صابئيها وجود ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 196 - 6
6 - توجه صالحان به ولايت و سرپرستى خدا بر ايشان ، عامل مقاومت آنها در مبارزه با اهل شرك و نهراسيدن از توطئه هاى ايشان
ثم كيدون فلاتنظرون . .. هو يتولى الصلحين
از اهداف بيان ولايت خدا بر صالحان، پس از طرح توطئه مشركان، اين است كه صالحان همواره توجه به يارى خدا داشته باشند و هرگز از مكرهاى مشركان نهراسند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 11
11- اعتقاد به وجود خداى يگانه و غالب و باور به شايستگى او براى پرستش ، اعتقاد و باورى خردمندانه است .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 10 - 8
8 - تنها سخنان ، انديشه ها و عقايد پسنديده و درست ، به سوى خدا صعود كرده و مورد پذيرش او قرار مى گيرد .
إليه يصعد الكلم الطيّب
طبق نظر مفسران، مقصود از صعود كلام طيّب به سوى خداوند، قبول شدن و اجر داشتن آن در پيشگاه خداوند است; گو اين كه كلام غير طيّب، شايسته صعود به بالا و به پيشگاه خداوند نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 108 - 1
1- پروردگار ، منزه از هر كاستى و نقص در بينش آگاهان به معارف آسمانى
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يقولون سبحن ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 78 - 4،5،6،7
4 - عوام يهود ، خيالات واهى و نسبت داده شده به تورات را به عنوان كتاب آسمانى و دستورات الهى پذيرفته بودند .
لايعلمون الكتب إلا امانى
«امانى» (جمع امنية) به معناى خيالات واهى و دروغهاى بافته شده است. استثنا در جمله فوق، استثناى منقطع است. بنابراين «لا يعلمون ...»; يعنى، عوام يهود به محتواى تورات آگاهى ندارند، بلكه خيالات واهى و مطالب دروغين را به عنوان كتاب مى شناسند.
5 - حدس و گمان ، پايه و اساس تفكرات دينى عوام يهود
إن هم لايظنون
6 - بى سوادى عوام يهود و آگاهى نداشتن آنان از تورات ، از دلايل نابجا بودن انتظار ايمان از آنها
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و منهم أميون لايعلمون الكتب إلا امانى
جمله «منهم أميون» عطف بر «قد كان فريق . ..» در آيه «75» است. بنابراين آيه مورد بحث نيز بيانگر علت براى «أفتطمعون ...» مى باشد.
7 - پذيرش خيالات واهى به جاى محتواى كتاب آسمانى و پايه قرار دادن حدس و گمان در تفكرات و معتقدات دينى ، از دلايل نابجا بودن انتظار ايمان از عوام يهود
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و منهم أميون ... إن هم إلا يظنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 3
3 - عذاب نشدن يهوديان گنهكار در قيامت به جز عذابى اندك ، از خيالات واهى و خام عوام يهود
لايعلمون الكتب إلا أمانى . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
در برداشت فوق، جمله «قالوا . ..» بيان مصداقى از «أمانى» در آيه 78 گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 172 - 1
1 - حضرت مسيح ، معترف به بندگى خويش براى خداوند در تمامى مراحل زندگى
لن يستنكف المسيح ان يكون عبداً للّه
«استنكاف» به معناى امتناع كردن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 8،10،13،14،16،17
8 - عيسى ( ع ) خود معتقد و معترف به تنزيه خداوند از داشتن هرگونه شريكى شايسته الوهيت و پرستش
قال سبحنك
10 - عيسى ( ع ) شخصيتى بدور از ادعاى گزاف آميز درباره خويش و مادرش مريم
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق
13 - اعتراف عيسى ( ع ) به شايسته نبودن خويش و مادرش مريم براى خدايى ، دليل واهى بودن عقيده مسيحيان به الوهيت آنان
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق
14 - عيسى ( ع ) بدور از انديشه همتايى با خداوند
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق . .. تعلم ما فى نفسى
جمله «ما يكون لى ان اقول . ..» بيان اين جهت است كه عيسى(ع) هرگز چيزى را كه سزاوار وى نيست اظهار نداشته و جمله «تعلم ما فى نفسى» اشاره به اين دارد كه در انديشه و افكار وى نيز چنين چيزى يعنى شايستگى الوهيت و همتايى با خداوند، خطور نكرده است.
16 - آگاه نبودن خداوند به ادعاى الوهيت عيسى ( ع ) - على رغم آگاهى مطلق او - دليل روشن بر نبود چنين ادعايى در گفته هاى عيسى ( ع )
ان كنت قلته فقد علمته تعلم ما فى نفسى
17 - مسيح ( ع ) آگاه و معتقد به احاطه علمى خداوند بر وى و تمامى انديشه ها و صفات نفسانى او
تعلم ما فى نفسى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 117 - 8
8 - اعتراف علنى عيسى ( ع ) به بندگى خداوند ، دليل وى بر پوچى ادعاى مسيحيان مشرك ( همتايى وى با خداوند )
ءانت قلت . .. ما قلت لهم الا ما امرتنى به ان اعبدوا اللّه ربى و ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 106 - 1
1 - فرعون ، ناباور به صداقت موسى ( ع ) در ادعاى رسالت و برخورداريش از معجزه و آيتى از جانب خدا
قال إن كنت جئت بئاية فأت بها إن كنت من الصدقين
متعلق «الصدقين» اصل رسالت و نيز داشتن «بينة» است. يعنى: إن كنت من الصادقين فى دعوى الرسالة و دعوى البينة.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 127 - 10
10 - فرعون ، حاكمى مشرك و معتقد به وجود خدايان و معبودهايى متعدد
و يذرك و ءالهتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 90 - 8
8 - فرعون ، تا پيش از غرق شدن ، معتقد به آيين شرك بود .
حتى إذا أدركه الغرق قال ءامنت أنه لا إله إلا الذى ءامنت به بنوا إسرءيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 102 - 8
8- اعتقاد درونى فرعون به وجود پروردگارى براى آسمان ها و زمين *
قال لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلاّ ربّ السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 50 - 7
7 - فرعون و فرعونيان ، به تغاير بين خالق جهان و ربّ موجودات ، معتقد بودند .
من ربّكما . .. ربّنا الذى أعطى كلّ شىءء خلقه
در پاسخ به يك سؤال، سعى مى شود از يك مقدمه معلوم، براى معرفى مجهول استفاده شود. در جواب پرسش فرعون (من ربّكما)، موسى(ع) نيز از يك مقدمه معلوم استفاده كرده كه توصيف خداوند به خالقيت است، زيرا فرعون و پيروانش، به خالقيت خداوند معتقد بودند، و تنها ربوبيت، محور تفاوت و اختلاف آنان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 40 - 4
4 - فرعون و مردم عصر وى ، عقيده مند به افسون و جادو بوده و ساحران داراى جايگاه و منزلت ويژه در نزد آنان بودند .
لعلّنا نتّبع السحرة إن كانوا هم الغلبين
دعوت همگانى از مردم براى شركت در هماوردى فرعون با موسى(ع) و تصريح به پيروى همگى از ساحران، در صورت پيروزى آنها بر موسى(ع)، گوياى برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 102 - 1
1- تذكر موسى ( ع ) به آگاهى و اعتقاد درونى فرعون به حقانيت معجزات او على رغم سحر خواندن آنها
إنى لأظنّك يموسى مسحورًا . قال لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلاّ ربّ السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 103 - 12
12- « فى رواية أبى الجارود [ عن أبى جعفر ( ع ) ] فى قوله : « فأراد أن يستفزّهم من الأرض » : . . . و قد علم فرعون و قومه ما أنزل تلك الأيات إلاّ الله ;
از ابى الجارود [از امام باقر(ع)] درباره سخن خدا «فأراد أن يستفزّهم من الأرض» روايت شده است كه فرمود: . .. در حالى كه فرعون و قومش مى دانستند كه آن آيات را، كسى جز خداوند نازل نكرده است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 134 - 7
7- باور فرعونيان به وجود خدايى براى موسى ، مؤثر در جهان آفرينش و زندگى انسانها
ادع لنا ربك بما عهد عندك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 50 - 7
7 - فرعون و فرعونيان ، به تغاير بين خالق جهان و ربّ موجودات ، معتقد بودند .
من ربّكما . .. ربّنا الذى أعطى كلّ شىءء خلقه
در پاسخ به يك سؤال، سعى مى شود از يك مقدمه معلوم، براى معرفى مجهول استفاده شود. در جواب پرسش فرعون (من ربّكما)، موسى(ع) نيز از يك مقدمه معلوم استفاده كرده كه توصيف خداوند به خالقيت است، زيرا فرعون و پيروانش، به خالقيت خداوند معتقد بودند، و تنها ربوبيت، محور تفاوت و اختلاف آنان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 53 - 8
8 - وجود فرشتگان ، مورد اعتقاد و پذيرش فرعونيان
أو جاء معه الملئكة
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه سخن فرعون، از روى اعتقاد و باور باشد، و نه از باب مماشات با موسى(ع).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 24 - 1
1 - قوم فرعون ، معتقد به خدايانى متعدد
أنا ربّكم الأعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 103 - 12
12- « فى رواية أبى الجارود [ عن أبى جعفر ( ع ) ] فى قوله : « فأراد أن يستفزّهم من الأرض » : . . . و قد علم فرعون و قومه ما أنزل تلك الأيات إلاّ الله ;
از ابى الجارود [از امام باقر(ع)] درباره سخن خدا «فأراد أن يستفزّهم من الأرض» روايت شده است كه فرمود: . .. در حالى كه فرعون و قومش مى دانستند كه آن آيات را، كسى جز خداوند نازل نكرده است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 78 - 2
2 - اعتقاد قارون به نقش تعيين كننده دانش و ابتكار در دستيابى انسان به مال و ثروت و نه لطف و احسان خداوند
إذ قال له قومه . .. أحسن كما أحسن اللّه إليك ... قال إنّما أُوتيته على علم عندى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 199 - 12
12 - اعتقاد قريش به عدم لزوم كوچ كردن آنان از عرفات
ثم افيضوا من حيث افاض الناس
امام صادق (ع): اولئك قريش كانوا يقولون: نحن اولى الناس بالبيت و لا يفيضون الا من المزدلفة، فامرهم اللّه ان يفيضوا من عرفة
تفسير عياشى، ج 1، ص 96، ح 263 ; نورالثقلين، ج 1، ص 195، ح 710.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 4
4 - مردم زمان ابراهيم ماه را «رب» و آن را مؤثر در امور خود مى پنداشتند.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى
جمله «هذا ربى»، كه در مقام مجادله حضرت ابراهيم(ع) با قومش بيان شده، اشاره به يكى از اعتقادات باطل آنان دارد كه همان پندار ربوبيت براى ماه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 2،3،9،10
2 - تعصب و پافشارى قوم ابراهيم بر عقيده شرك خويش، على رغم استدلالهاى آن حضرت بر بطلان آن
و حاجه قومه قال أتحجونى فى الله
3 - اظهار شگفتى ابراهيم(ع) از لجاجت مردم بر شرك، على رغم وجود دلايل واضح بر بطلان آن
و حاجه قومه قال أتحجونى فى الله
9 - قوم ابراهيم در مقابله با ادله توحيدى آن حضرت، او را به آسيب ديدن از جانب بتها بيم دادند.
و لا أخاف ما تشركون به
جمله «لا أخاف» - كه پاسخ حضرت ابراهيم(ع) به تهديد مشركان است - قرينه بر وقوع تهديد از جانب آنهاست.
10 - ترس موهوم و خرافى قوم ابراهيم از معبودهاى پندارى خويش، از عوامل پافشارى آنان بر شرك خويش بود.
و لا أخاف ما تشركون به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 81 - 4،15
4 - قوم ابراهيم علاوه بر عقيده و تأثير و نقش بتها و اجرام آسمانى در تدبير و ربوبيت جهان، به خداوند نيز معتقد بودند.
و لاتخافون أنكم أشركتم بالله
احتجاج ابراهيم(ع) با مشركان در جمله «و لاتخافون . ..» در صورتى تام است كه آنها عقيده به «الله» داشته باشند.
15 - قوم ابراهيم مدعى ابتناى عقايد موهوم خويش بر علم
فأى الفريقين أحق بالأمن إن كنتم تعلمون
جمله «إن كنتم تعلمون» - كه از جانب ابراهيم(ع) در برابر مشركان ابراز شده - بيانگر وجود چنين ادعايى در ميان آن قوم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 56 - 4
4- شرك قوم ابراهيم ، در ربوبيت و تدبير جهان بود ; نه در خالقيت آن .
قال بل ربّكم ربّ السموت والأرض الذى فطرهنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 59 - 4
4- قوم ابراهيم ، بت ها را معبود هاى خويش مى پنداشتند و آنها را مى پرستيدند .
لأكيدنّ أصنمكم . .. قالوا من فعل هذا بالهتنا
«إله» به معناى معبود و جمع آن «آلهه» به معناى معبودها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 71 - 3
3 - دلبستگى عميق و تفاخر قوم ابراهيم ، به مسلك شرك آلود خويش
إذ قال . .. ما تعبدون . قالوا نعبد أصنامًا فنظلّ لها عكفين
در جواب حضرت ابراهيم(ع) كه از قومش پرسيد: «چه مى پرستيد»، بايد آنان مى گفتند: «بت». اما آنها در پاسخ گفتند: «بت ها را مى پرستيم و همواره ملازم آنها هستيم». اين نشان مى دهد كه مى خواستند علاوه بر جواب او، فخر و دل بستگى شديد خود را به مسلك شرك، براى ابراهيم(ع) بيان كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 86 - 4
4 - قوم ابراهيم ، معتقد به معبود هاى متعدد
أئفكًا ءالهة دون اللّه تريدون
جمع آمدن «ءالهة»، گوياى مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 27 - 4
4 - اعتقاد پدر و قوم ابراهيم ( ع ) به پرستش خداوند در كنار پرستش بت ها و عناصر بى جان
براء ممّا تعبدون . إلاّ الذى فطرنى
برداشت ياد شده، براين پايه استوار است كه «إلاّ» در استثناى متصل به كار رفته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 73 - 19
19 - قوم ثمود ، بر خلاف قوم نوح و هود ، منكر وحى و رسالت و پيامبرى فردى از بشر نبودند .
و إلى ثمود أخاهم صلحاً
نيامدن جمله اى همانند «أو عجبتم أن جاءكم . .. » در داستان صالح، به خلاف ذكر آن جمله در داستان نوح و هود (آيه 63 و 69) دلالت بر اين دارد كه قوم صالح، وحى و رسالت و پيامبرى فردى از بشر را امرى مستبعد نمى شمردند و آن را انكار نمى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 77 - 6
6 - قوم ثمود ، پيامبرى و بعثت انسانهايى را از جانب خدا ناممكن نمى شمردند .
إن كنت من المرسلين
جمع آوردن كلمه «المرسلين»، اشاره به آن دارد كه قوم ثمود پذيرفته بودند كه انسانهايى از جانب خدا به پيامبرى مبعوث مى شوند، ولى درباره رسالت حضرت صالح(ع) شك و ترديد مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 61 - 6
6- قوم ثمود ، به وجود خداوند معتقد بودند .
يقوم اعبدوا الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 62 - 14
14- قوم ثمود ، در يكتايى خدا و ضرورت يگانه پرستى ، در شك و ترديد بودند .
و إنّنا لفى شك مما تدعونا إليه مريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 37 - 4
4 - وجود عقيده به تناسخ در ميان مردم پس از عصر نوح *
نموت و نحيا و ما نحن بمبعوثين
معناى عبارت ياد شده را با توجه به آمدن «نحيا» بعد از «نموت» چنين است: ما مى ميريم و دوباره در همين دنيا در كالبدى ديگر، حضور پيدا مى كنيم; بدون اين كه رستاخيزى در كار باشد و بدون اين كه بدن پوسيده ما، دوباره زنده شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 141 - 4
4 - ثموديان ، منكر حقيقتى به نام رسالت
كذّبت ثمود المرسلين
برداشت ياد شده بدان احتمال است كه نسبت دادن تكذيب همه فرستادگان الهى به ثمود، از آن جهت باشد كه آنان اصولاً حقيقتى به نام «رسالت» را قبول نداشتند و اين به منزله انكار همه رسولان الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 10
10 - اعتقاد قوم عاد و ثمود ، به وجود پروردگار و فرشتگان
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 19 - 2
2 - مردم سبا ، به ربوبيت خداوند معتقد بودند .
فقالوا ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 69 - 1،2،3
1 - بعثت فردى از بشر براى رسالت ، شگفت آور و نامعقول در ديدگاه قوم هود
أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
2 - قوم عاد به دليل نامعقول شمردن پيامبرى براى فردى از بشر ، رسالت هود را انكار كردند .
إنا لنريك فى سفاهة . .. أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
3 - ادعاى پيامبرى از سوى هود ( ع ) ، نشانه سفاهت وى در پندار قوم عاد
إنا لنريك فى سفاهة . .. أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 70 - 3،5،6،8،10،11
3 - يكتاپرستى و گرايش توحيدى ، در پندار قوم عاد ، سفاهت و نابخردى بود .
إنا لنريك فى سفاهة . .. أجئتنا لنعبد اللّه وحده
جمله «أجئتنا . .. » بيانگر ريشه سفيه پنداشتن هود از سوى قوم عاد است.
5 - قوم هود پذيراى معبودان نياكان و نسل هاى گذشته خويش
و نذر ما كان يعبد ءاباؤنا
6 - قوم عاد در عين اعتقاد به معبودانى دروغين و ضرورت پرستش آنها ، معتقد به خداوند و پرستشگر او بودند .
أجئتنا لنعبد اللّه وحده و نذر ما كان يعبد ءاباؤنا
8 - مخالفت با سنن قومى ، در پندار قوم عاد ، سفاهت و نابخردى بود .
إنا لنريك فى سفاهة . .. و نذر ما كان يعبد ءاباؤنا
10 - قوم عاد ناباور به صداقت و راستگويى حضرت هود ( ع )
فأتنا . .. إن كنت من الصدقين
11 - قوم عاد با ناباورى به صداقت و راستگويى هود ، از وى خواستند تا تهديد هاى خويش را تحقق بخشد .
فأتنا بما تعدنا إن كنت من الصدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 71 - 2
2 - هود ( ع ) در پاسخ ناباورى قوم عاد به اخطار هاى عذاب ، فراهم آمدن زمينه هاى عذاب ( پليد گشتن و گرفتارى به
غضب خدا ) را به آنان ابلاغ كرد .
فأتنا بما تعدنا . .. قال قد وقع عليكم من ربكم رجس و غضب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 73 - 19
19 - قوم ثمود ، بر خلاف قوم نوح و هود ، منكر وحى و رسالت و پيامبرى فردى از بشر نبودند .
و إلى ثمود أخاهم صلحاً
نيامدن جمله اى همانند «أو عجبتم أن جاءكم . .. » در داستان صالح، به خلاف ذكر آن جمله در داستان نوح و هود (آيه 63 و 69) دلالت بر اين دارد كه قوم صالح، وحى و رسالت و پيامبرى فردى از بشر را امرى مستبعد نمى شمردند و آن را انكار نمى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 50 - 6
6- قوم عاد ، به وجود خداوند معتقد بودند .
قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 53 - 5
5- قوم عاد ، مردمى مشرك و پرستشگر معبودهايى چند
و ما نحن بتاركى ءالهتنا عن قولك
«آلهه» جمع «إلاه» و به معناى معبودهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 54 - 1،4
1- قوم عاد ، پرستشگر معبودهايى متعدد و معتقد به تأثيرگذارى آنها در امور جهان
إن نقول إلاّ اعتريك بعض ءالهتنا بسوء
تعدد معبودها از كلمه «آلهه» كه جمع «إلاه» (معبود) است ، استفاده مى شود.
4- قوم عاد ، براين باور بودند كه هر بت و معبودى ، در بخشى از امور كارايى دارد . *
إن نقول إلاّ اعتريك بعض ءالهتنا بسوء
از اينكه قوم عاد ، ايجاد سوء را به برخى از خدايان نسبت داده اند (بعض ءالهتنا) و نه به همه آنها ، مى توان دريافت كه آنان ، هر بت و معبودى را عهده دار انجام كارى خاص مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 37 - 4
4 - وجود عقيده به تناسخ در ميان مردم پس از عصر نوح *
نموت و نحيا و ما نحن بمبعوثين
معناى عبارت ياد شده را با توجه به آمدن «نحيا» بعد از «نموت» چنين است: ما مى ميريم و دوباره در همين دنيا در
كالبدى ديگر، حضور پيدا مى كنيم; بدون اين كه رستاخيزى در كار باشد و بدون اين كه بدن پوسيده ما، دوباره زنده شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 10
10 - اعتقاد قوم عاد و ثمود ، به وجود پروردگار و فرشتگان
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 160 - 4
4 - قوم لوط ، منكر حقيقتى به نام رسالت
كذّبت قوم لوط المرسلين
برداشت ياد شده بدان احتمال است كه جمع آمدن واژه «المرسلين» از آن جهت باشد كه قوم لوط، اصولاً حقيقتى به نام رسالت را قبول نداشتند و اين به منزله انكار همه رسولان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 63 - 3،5
3 - بعثت فردى از بشر براى رسالت ، شگفت آور و نامعقول در ديدگاه قوم نوح
أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
5 - ادعاى پيامبرى ، نشانه گمراهى نوح در پندار ناصواب قوم وى
يقوم ليس بى ضللة . .. أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
جمله «أو عجبتم . .. » عطف بر «ليس بى ضللة» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 73 - 19
19 - قوم ثمود ، بر خلاف قوم نوح و هود ، منكر وحى و رسالت و پيامبرى فردى از بشر نبودند .
و إلى ثمود أخاهم صلحاً
نيامدن جمله اى همانند «أو عجبتم أن جاءكم . .. » در داستان صالح، به خلاف ذكر آن جمله در داستان نوح و هود (آيه 63 و 69) دلالت بر اين دارد كه قوم صالح، وحى و رسالت و پيامبرى فردى از بشر را امرى مستبعد نمى شمردند و آن را انكار نمى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 26 - 5
5- قوم نوح ، پيش از پيامبرى آن حضرت ، به وجود خداوند معتقد بودند .
أن لاتعبدوا إلاّ الله
چنان چه قوم نوح به وجود خداوند معتقد نبودند ، ضرورى آن بود كه آن حضرت نخستين سخنانش را به اثبات آفريدگار جهان اختصاص مى داد و آن گاه مردمان را به پرستش او فرا مى خواند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 24 - 10
10 - اعتقاد مردم عصر نوح به وجود فرشتگان
و لوشاء اللّه لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 105 - 4
4 - قوم نوح ، منكر حقيقتى به نام رسالت
كذّبت قوم نوح المرسلين
برداشت ياد شده بدان احتمال است كه جمع آمدن واژه «المرسلين» از آن جهت باشد كه قوم نوح، اصولاً حقيقتى به عنوان رسالت را قبول نداشتند و اين به معناى انكار همه رسولان الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 9 - 10
10 - اعتقاد قوم نوح ، به وجود جن يا عوامل مرموز و مؤثر بر روح بشر
و قالوا مجنون و ازدجر
در صورتى كه «و ازدجر» به معناى «تأثيرپذيرى از عوامل مرموز» باشد، به دست مى آيد كه قوم نوح، با همه پيشينه تاريخى خويش، به وجود جن معتقد بودند و يا ديوانگى را معلول سلطه عوامل مرموز بر روح انسان مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 3 - 4
4 - قوم نوح ، پيش از رسالت آن حضرت ، به عبادت خدا و تقواى الهى اعتقاد نداشته و پايبند نبودند .
أن اعبدوا اللّه و اتّقوه و أطيعون
توصيه و انذار حضرت نوح(ع) به موارد ياد شده و مخالفت طولانى قومش با آنها، بيانگر حقيقت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 25 - 7
7 - قوم بت پرست نوح ، معتقد به شفاعت و يارى رسانى معبودهايشان در برابر گرفتارى ها و عذاب ها
فلم يجدوا لهم من دون اللّه أنصارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 31
31- بازديد كنندگان از اصحاب كهف ، به ربوبيّت خداوند و برترى علم او بر همگان ، معتقد بودند .
فقالوا . .. ربّهم أعلم بهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 2،4،5،12
2 - پندار كفرپيشگان بر اين كه خانه نشينى و يا پرهيز از حضور در كارزار ، مانع مرگ و كشته شدن است .
يا ايّها الّذين امنوا لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا . .. ما ماتوا و ما قتلوا
4 - گمانِ حاكميّت عوامل مادّى بر مقدّرات الهى ، پندارى كفرآميز
لاتكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
خداوند با كفرآميز خواندن اين انديشه كه جنگ و مسافرت (عوامل مادّى) تعيين كننده مرگ آدمى است، به مؤمنان تعليم مى دهد كه آن عوامل، تعيين كننده مرگ آدمى، كه از مقدّرات الهى است، نخواهد بود.
5 - زنده ماندن ، ولو با توجيه كوتاهى ها و تقصير ها در دفاع از دين ، خواسته كفرپيشگانِ به ظاهر مسلمان
لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
2 - در برداشت بالا «الّذين كفروا» به قرينه «لاخوانهم» به مسلمانان ضعيف الايمانى كه انديشه كفرآميز دارند، تفسير شده است.
12 - تضادّ و دوگانگى بينش اهل ايمان و كفرپيشگان ، در تفسير عوامل حيات و مرگ
و قالوا . .. ما ماتوا و ما قتلوا ... و اللّه يحيى و يميت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 157 - 9،10
9 - ارزش والاتر ماندگاى در دنيا و ثروت اندوزى ، بر شهادت و رحمت و آمرزش الهى ، در پندار غلط كفرپيشگان
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا . .. لمغفرة من اللّه و رحمة خير ممّا يجمعون
جمله «لو كانوا . .. » شيفتگى كفرپيشگان را نسبت به ماندگارى در دنيا بيان مى كند، و جمله «خير ممّا يجمعون» هدف و يا عاقبت از ماندگارى را توضيح مى دهد. يعنى هدف كفرپيشگان از ماندگارى در دنيا به چنگ آوردن منافع دنيوى و ثروت اندوزى است و آنان اين منافع گذرا را بالاتر از رحمت و آمرزش الهى مى پندارند و لذا بر كشته هاى در راه خدا تأسف مى خورند.
10 - بيان مقام والاى آنانكه در راه خدا مى ميرند و يا كشته مى شوند ، نشان دهنده بطلان ارزيابى كفرپيشگان درباره حيات و مرگ
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا . .. و لئن قتلتم او متّم لمغفرة من اللّه و رح
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 2
2 - كافران ، مهلت يافتن در دنيا را ، خير و نيك و به سود خويش مى پندارند .
و لا يحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لانفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 134 - 1
1 - نيل به سعادت دنيا با ترك ايمان و تقوا ، پندار باطل كفرپيشگان بى تقوا
من كان يريد . .. فعند اللّه ثواب الدنيا و الأخرة
خداوند پس از سفارش به تقوا و ترك كفر (وصينا . .. ان اتقوا اللّه)، پاره اى از زيانهاى كفرپيشگى و بى تقوايى را برشمرد و با اين آيه به علتى از علل گرايش به كفر و بى تقوايى، يعنى توهم رسيدن به سعادت دنيا، اشاره مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 1 - 14
14 - عن أبى ابراهيم قال: . .. «ثم الذين كفروا بربهم يعدلون» قال: يعدلون بين الظلمات و النور و بين الجور و العدل.
امام كاظم(ع) درباره آيه «ثم الذين . .. » فرمود: (كافرانى كه براى خدا انباز مى گيرند)، ظلمت و نور و ظلم و عدل را برابر قرار مى دهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 9 - 4
4 - كافران، مدعى عدم شايستگى بشر براى احراز مقام رسالت و اختصاص آن به فرشتگان
و لو جعلنه ملكا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 12 - 3
3 - كافران، معترف به مالكيت مطلق خداوند بر جهان هستى
قل لمن ما فى السموت و الأرض قل للّه
جواب خداوند به سؤال مطرح شده و منتظر جواب كافران نماندن، بداهت و مورد اعتراف بودن جواب را مى رساند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 98 - 2
2 - كافران به پندارى نابجا ، خود را از گرفتار شدن به عذاب الهى مصون مى شمارند .
أو أمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 99 - 3
3 - كفرپيشگان به پندار باطل ، خويشتن را از مكر خدا و كيفر هاى ناگهانى وى ايمن مى شمارند .
أفأمنوا مكر اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 32 - 7
7 - موضعگيرى خصمانه كافران و مشركان در قبال پيامبر ، على رغم اعتقادشان به خدا
و إذ قالوا اللّهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 122 - 2
2- اعمال و عقايد كفرپيشگان ، موجب گرفتار شدن آنان به عذاب هاى الهى است .
و قل . .. اعملوا على مكانتكم ... وانتظروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 10 - 18
18- كافران معتقد بودند كه آدميان توان نيل به مقام رسالت را ندارند .
إن أنتم إلاّ بشر مثلنا
كافران، در پاسخ دعوت انبيا به ايمان، مى گفتند: «إن أنتم إلاّ بشر مثلنا»، و اين جواب، حاكى از آن است كه آنان به اين معتقد بودند كه بشر، نمى تواند پيامبر شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 43 - 6
6- عقيده كافران ، در اعتبار و آبرومندى خدايان دروغينشان در نزد خداوند ، پوچ و بى اساس است .
لايستطيعون نصر أنفسهم و لا هم منّا يصحبون
با توجه به اين كه مخاطبان آيه شريفه مشركان هستند و آنان معبودها و خدايان خود را شفيع براى خود مى پنداشتند; به دست مى آيد كه مقصود اين آيه، بيان بطلان چنين پندارى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 84 - 9
9 - محاكمه شدن كافران به خاطر كردارشان علاوه بر محاكمه آنان به خاطر عقايدشان
أكذّبتم بايتى . .. أمّاذا كنتم تعملون
عبارت «أكذّبتم بآياتى» دلالت بر محاكمه عقيدتى و تعبير «أمّاذا كنتم تعملون» دلالت بر محاكمه آنان به خاطر كردارشان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 25 - 1
1 - خالق آسمان ها و زمين ، در بينش كافران نيز خداوند است .
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض ليقولنّ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 52 - 1
1 - كافران ، منكر قيامت و زنده شدن انسان ها هستند .
يقول أءنّك لمن المصدّقين
برداشت ياد شده از آن جا است كه گوينده، فرد كافر بوده و استفهام او از باب انكار مى باشد. گفتنى است كه مقصود از تصديق - به قرينه آيه بعد كه مربوط به قيامت است - تصديق به قيامت و رستاخيز انسان ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 7 - 2
2 - اعتقاد كافران به برانگيخته نشدن انسان ها در قيامت ، مبتنى بر گمان است ; نه يقين و علم .
زعم الذين كفروا أن لن يبعثوا
برداشت ياد شده، به اين دليل است كه ماده «زعم»، بيشتر در معناى «ظن» (گمان) و نيز درباره چيزى كه مورد ترديد بوده و اثبات نشده است، به كار مى رود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 6 - 1
1 - كافران ، برپايى قيامت و عذاب آن را ، امرى بعيد و به دور از حقيقت مى دانند .
إنّهم يرونه بعيدًا
با توجّه به اين كه كافران، منكر معاد بودند، مقصود آنان از «بعيد»، بعيد زمانى نيست; بلكه مقصود دور بودن از دايره امكان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 194 - 3
3 - كافران عصر بعثت نيز به حرمت و قداست ماه هاى حرام و ممنوعيت جنگ در آنها معتقد بودند .
الشهر الحرام بالشهر الحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 43 - 7
7- كفرپيشگان عصر بعثت به خداوند اعتقاد داشته و شهادت او را پذيرا بودند .
قل كفى بالله شهيدًا بينى و بينكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 7 - 7
7 - مشركان صدراسلام ، معتقد بودند كه تنها فرشتگان مى توانند واسطه ميان خدا و بشر باشند و نه انسان .
قالوا . .. لولا أُنزل إليه ملك فيكون معه نذيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 48 - 2،5
2 - كافران صدراسلام ، منكر برپايى قيامت بوده و عقيده به آن را مورد استهزا قرار مى دادند .
و يقولون متى هذا الوعد
استفهام در «متى هذا الوعد» - برابر نظر بيشتر مفسران - براى تهكم و استهزا است.
5 - كافران صدراسلام ، مؤمنان را دروغگو دانسته و عقيده آنان به برپايى قيامت را بى اساس مى پنداشتند .
و يقولون متى هذا الوعد إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 81 - 7
7 - مشركان و كافران در عصر بعثت - على رغم انكار قيامت و تجديد حيات انسان ها - به آفرينش آسمان ها و زمين به وسيله خدا و نيز به عظمت اين آفرينش اعتقاد داشتند .
أوَليس الذى خلق السموت و الأرض بقدر على أن يخلق مثلهم
برداشت ياد شده با توجه به اين حقيقت است كه استدلال خداوند بر اثبات معاد، از راه آفرينش نخستين جهان طبيعت، مبتنى بر اين حقيقت است كه كافران، جهان طبيعت را جلوه اى از خالقيت و قدرت خدا بدانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 66 - 3
3 - انديشه توحيدى و مبرا از شرك ، سفيهانه و نامعقول در نظر كافران قوم هود
قال الملأ الذين كفروا من قومه إنا لنريك فى سفاهة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 87 - 11
11 - كافران قوم شعيب ، به خدا و داورى او و يارى رسانيش به حقپويان معتقد بودند .
فاصبروا حتى يحكم اللّه بيننا و هو خير الحكمين
چنانچه خطاب در «فاصبروا» متوجه كافران نيز باشد، دعوت شعيب از آنان به صبر تا داورى خدا، بيانگر اين نكته است كه منكران رسالت او معتقد به خداوند بوده اند. تصريح به «بالذى ارسلت به» پس از «ءامنوا» اين معنا را تأييد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 32 - 5،6
5 - كافران مكه معتقد به تأثير دعا به درگاه خدا براى تحقق بخشى به درخواست هاى آنان
اللّهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة
6 - كافران مكه معتقد به خدا و معتقد به تأثير او در جهان هستى
و إذ قالوا اللّهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة من السماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 49 - 3
3 - اعتقاد سطحى و تقليدى به خدا ، بى تأثير در صلاح و سازندگى انسان
يفسدون فى الأرض . .. قالوا تقاسموا باللّه
گروه هاى مزبور از يك سو به خدا سوگند مى خورند و از سوى ديگر براى كشتن پيامبر خدا همدست مى شوند و اين نشانگر سطحى بودن ايمان آنان و بى ثمر بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 10
10 - عقايد ناروا و غلوآميز اهل كتاب برخاسته از افكار باطل گمراهانى مشرك در گذشته تاريخ
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
بدان احتمال كه خطاب در «يا اهل الكتب» متوجه تمام يهود و نصارا باشد نه خصوص آنانكه در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) بودند. بر اين مبنا مراد از «قوم قد ضلوا» پيشينيان اهل كتاب نخواهند بود بلكه مقصود، پيروان مذاهب شرك مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 105 - 11
11 - اهل ايمان بر رفتار و كردار نارواى گمراهان و عقايد ناصواب ايشان مؤاخذه نخواهند شد .
يايها الذين ءامنوا . .. لايضركم من ضل إذا اهتديتم إلى اللّه مرجعكم جميعاً
برداشت فوق بر اين اساس است كه جمله «لايضركم . ..» در ارتباط با عذابهاى الهى مطرح باشد بر اين مبنا جمله «عليكم انفسكم لايضركم ...» يعنى مراقب ايمان خويش باشيد، شما بر بى ايمانى كافران و اعمالشان مؤاخذه نخواهيد شد و بدين سبب ضررى از ناحيه آنان متوجه شما نمى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 2
2 - خيانت پيشگان گنهكار ، ناباور به نظارت و آگاهى خداوند بر اعمال انسانها
يستخفون من الناس و لايستخفون من اللّه
پنهان سازى از خداوند نامعقول است. بنابراين جمله « و لايستخفون من اللّه» مى تواند اشاره به اين معنا باشد كه گناهكاران، در حقيقت خداوند را ناظر و آگاه به اعمال نمى دانند تا در صدد پنهان سازى اعمال نارواى خويش از او باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 80 - 13
13- لاوى به خداوند و برترى او در حكم و قضاوت معتقد بود .
قال . .. أو يحكم الله لى و هو خير الحكمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 72 - 4
4 - دور ماندن از مصائب جنگ ، نعمتى الهى در بينش سست عنصران متخلف از جهاد
فان اصابتكم مصيبة قال قد انعم اللّه علىّ اذ لم اكن معهم شهيداً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 30 - 1
1- تقواپيشگان ، معتقد به خير محض بودن وحى الهى ( قرآن )
و قيل للذين اتّقوا ماذا أنزل ربّكم قالوا خيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 33 - 2
2 - متقين ، در عين اعتقاد به رحمانيت خداوند ، بيمناك از مخالفت با او *
من خشى الرحمن بالغيب
از اين كه وصف «الرحمان» مفعول «خشى» قرار گرفته است، مى توان به مطلب فوق ره برد; زيرا در نظر ابتدايى، وصف «منتقم،قهار و. ..» متناسب با خشيت است و اين كه وصف «رحمت» به كار گرفته شده است، مى رساند كه رجاى متقين
آنان را به گناه نمى كشاند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 14 - 2،16
2 - ولايت الهى، تنها ولايت مورد پذيرش پيامبر(صلی الله علیه و آله)
قل أغير اللّه أتّخد وليا
16 - پيامبر(صلی الله علیه و آله)، مأمور به اظهار موضع اعتقادى خويش و پيشگامى در اسلام
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 60 - 11
11 - كافران مكه ، درصدد بودند تا با تبليغات خود ، در مواضع عقيدتى پيامبر (صلی الله علیه و آله) سستى ايجاد كنند .
إن أنتم إلاّ مبطلون. .. و لايستخفّنّك الذين لايوقنون
برخى بر اين عقيده اند كه معناى «لايستخفّنّك»، «لاينفز عن دينك» (بيرون نبرند تو را از دين ات) است (لسان العرب). «و لايستخفّنّك الذين لايوقنون» مى تواند بيانِ نوعِ اثرى باشد كه مشركان، با «إن أنتم إلاّ مبطلون» درصدد ايجاد آن بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 47 - 4
4 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، پاداش دهنده رسالت خويش را تنها خداوند مى دانست .
إن أجرى إلاّ على اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 11 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام موضع سازش ناپذير عقيدتى و توحيدى خود به مردم
قل إنّى أُمرت أن أعبد اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 12 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام مواضع عقيدتى خود و پيش گامى اش در پذيرش اسلام
قل . .. و أُمرت لأن أكون أوّل المسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 2 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مبرّا از گمراهى و عقايد باطل
ما ضلّ صاحبكم و ما غوى
«ضلال» (مصدر «ضلّ») به معناى منحرف شدن از راهى است كه انسان را به مقصود مى رساند و «غىّ» (مصدر «غوى») بر نادانى اى اطلاق مى شود كه برخاسته از رأى فاسد و عقيده باطل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 29 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به اعلام مواضع عقيدتى خويش و معرفى آن به مردم ; همچون ايمان به خداوند رحمان و توكل بر او در زندگى
قل هو الرحمن ءامنّا به و عليه توكّلنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 24
24- اطمينان مردم ، به مرگ اصحاب كهف ، پس از كشف اقامت گاه آنان
فقالوا ابنوا . .. لنتّخذنّ عليهم مسجدًا
تصميمى كه بازديد كنندگان از اصحاب كهف، پس از ديدار با آنان گرفتند (ابنوا عليهم . ..)، حاكى از آن است كه به مرگ آنان اطمينان يافتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 1
1- اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، عقيده اى مطرح و شايع در عصر نزول قرآن بوده است .
لينذر بأسًا . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
از ميان همه كسانى كه مورد انذار قرآن اند، معتقدان به فرزند داشتن خدا، ذكر شده است، مطلب فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 7،19
7 - برخى از مردم عصر بعثت ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به امور غيبى آگاه مى پنداشتند .
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير
19 - برخى از مردم عصر بعثت پيامبرى و نبوت را مستلزم آگاهى به امور غيبى مى پنداشتند .
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير . .. إن أنا إلا نذير
حصر در جمله «إن أنا . .. » ناظر به پندارهايى است كه مردم درباره پيامبر(صلی الله علیه و آله) داشتند كه از جمله آنها عالم بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) به امور غيبى است. جمله «إن أنا ... » بيان مى دارد كه او تنها نذير و بشير است ; يعنى عالم به غيب بودن، لازمه پيامبرى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 37 - 6
6 - وجود گرايش هاى خورشيدپرستى و ماه پرستى ، در ميان مردم عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
لاتسجدوا للشمس و لا للقمر
مطلب بالا با توجه به اين نكته است كه نهى در موردى معنا دارد كه زمينه ارتكاب منهى عنه وجود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 88 - 12
12- اعتقاد برخى از مردم عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) به عدم وحيانيت قرآن و ساختگى بودن آن
قل لئن اجتمعت الإنس و الجنّ . .. لايأتون بمثله
از اينكه قرآن با قاطعيت تمام اعلام تحدى مى كند، مى توان آن را پاسخ اين شبهه كه «قرآن وحى نيست» تلقى كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 42 - 4
4 - مشركان ، به هنگام طلوع خورشيد اسلام ، به معبود هاى متعددى اعتقاد داشتند .
ليضلّنا عن ءالهتنا
«إله» مفرد «آلهة» به معناى معبود است و جمع آمدن آن حاكى است كه مشركان به چند معبود اعتقاد داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 58 - 3
3 - وجود اعتقاد و باور به الوهيت عيسى ( ع ) در جامعه عصر بعثت
و قالوا ءألهتنا خير أم هو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 34 - 4
4 - تعاليم پيامبران ، ناسازگار با ايده و زندگى مترفان و خوشگذرانان
و ما أرسلنا فى قرية من نذير إلاّ قال مترفوها إنّا بما أُرسلتم به كفرون
ايستادگى همواره مترفان در مقابل تعاليم پيامبران و نپذيرفتن آنها، نشان مى دهد كه آن تعاليم، با ايده و رفتار آنان سازگار نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 75 - 11
11 - مريم ( ع ) با اعتقاد به رسالت فرزندش مسيح ( ع ) ، نه وى را ابدى مى پنداشت و نه فرزند خدا
امه صديقة
«صديق» چنانچه جوهرى در «الصحاح» آورده است - به كسى گفته مى شود كه بسيار تصديق كننده باشد و متعلق تصديق - به قرينه صدر آيه - رسالت مسيح، فناپذيرى او و فرزند نبودن وى براى خداست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 7
7 - مسلمانان ، خداوند را از داشتن شريك منزه دانسته و تنها او را پرستش مى كنند .
و نحن له مخلصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 1
1 - پندار باطل گروهى از اهل كتاب و برخى از مسلمانان در مورد نجات از جهنم و ورود به بهشت ، به صرف انتساب به اديان الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب
مراد از اسم «ليس» با توجه به آيات گذشته، رهايى از جهنم و ورود به بهشت است يعنى ليس الجنة و المحيص عن النار . .. .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 59 - 9
9 - باور و اعتقاد مسلمانان به فسق اكثريت اهل كتاب ، عامل انتقاد نابجا و ناخرسندى بى دليل آنان از اهل ايمان
هل تنقمون منا الا ان ءامنا باللّه . .. و إن اكثركم فسقون
بدان احتمال كه «ان اكثركم» عطف بر «اللّه» باشد، يعنى «امنا بان اكثركم فاسقون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 6
6 - عقيده به ربوبيت خدا ، علت اصلى تهاجم و خصومت مشركان و كافران عليه مسلمانان در عصر بعثت
إلاّ ان يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 7
7 - اعتقاد مسلمانان به نقش مؤثر وساطت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در پيشگاه خداوند براى آمرزش خطاها
سيقول لك المخلّفون . .. فاستغفر لنا
اعراب متخلّف، با درخواست استغفار از پيامبر(صلی الله علیه و آله) نشان دادند كه اين باور و فرهنگ دينى در ميان مسلمانان وجود داشته است كه اگر آن حضرت براى آنان استغفار كند، مستجاب خواهد شد البته خداوند، صداقت درونى اعراب را زير سؤال برده است; ولى از آيه شريفه وجود چنين تفكرى در ميان مسلمانان استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 78 - 6
6 - خير ها را از جانب خدا دانستن و شر ها را از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) پنداشتن ، انديشه برخى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و ان تصبهم حسنة يقولوا هذه من عنداللّه و ان تصبهم سيّئة يقولوا هذه من عندك
ظاهراً مراد از ضمير در «تصبهم» مسلمانان ضعيف الايمان هستند. آنها مى پنداشتند مشكلاتى كه پس از مسلمان شدنشان به آنها روى آورده، از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 7
7 - مسلمانان صدر اسلام ، كاستن از نماز را ، هر چند به هنگام سفر و ترس از دشمن ، گناه مى پنداشتند .
و إذا ضربتم فى الارض فليس عليكم جناح ان تقصروا من الصلوة ان خفتم ان يفتنكم الذين
«لاجناح» و «فليس عليكم جناح»، غالباً در مواردى به كار مى رود كه پندار جرم و گناه بر انجام و يا ترك كارى وجود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 5
5 - شركت در جنگ بدر حركتى آشكار به سوى مرگ در پندار گروهى از مسلمانان صدر اسلام
كأنما يساقون إلى الموت و هم ينظرون
مفعول «ينظرون» به قرينه فراز قبل، «الموت» است. يعنى «و هم ينظرون الموت». بنابراين جمله حاليه «و هم ... » حكايت از آن دارد كه اطمينان برخى از مسلمانان به مرگ آفرينى جنگ بدر به گونه اى بوده كه گويا مرگ را با چشم خويش مشاهده مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 1،3،6،7
1 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) ، تنها خويشتن را سزاوار بهشت دانسته و ديگران را از آن ، محروم مى پندارند .
و قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
ضمير در «قالوا» به «اهل الكتاب» (در آيه 109) باز مى گردد.
3 - نصارا ، بهشت را از آن خويش دانسته و ديگران را از آن بى نصيب مى پندارند .
قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
نصارا جمع نصرانى است و به پيروان حضرت مسيح گفته مى شود، و «هود» جمع هائد است و به پيروان حضرت موسى اطلاق مى گردد.
6 - محروميت مسلمانان از بهشت از خيالات واهى و نادرست يهود و نصارا
تلك أمانيّهم
«أمانى» جمع امنية و به معناى آرزوها، خيالات واهى و دروغهاى يافته شده است.
7 - عقايد و باور هاى دينى يهود و نصارا ، آميخته با خيالات واهى است .
تلك أمانيّهم
«تلك أمانيهم» حاكى از اين است كه: پندار يهود و نصارا بر محروميت ديگران از بهشت، از خيالات و آرزوهاى آنان است و اين در حالى است كه يهود و نصارا، آن پندار را يك عقيده و باور دينى مى شمرند. بنابراين عقايد مذهبى و باورهاى دينى يهود با آرزوها و خيالات آميخته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 2
2 - نصارا ، آيين يهود را آيينى پوچ و بى پايه و اساس مى شمردند .
و قالت النصرى ليست اليهود على شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 116 - 2،3
2 - داشتن زاده و اختيار كردن فرزند ، از نسبت هاى نارواى يهود ، نصارا و مشركان به خداوند
و قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه
مراد از ضمير در «قالوا» - به قرينه آيه 113 - يهود، نصارا و مشركان است. يهود «عزير» و نصارا «مسيح(ع)» را فرزند خدا مى پنداشتند و مشركان نيز فرشتگان را فرزند او مى شمردند.
3 - شناخت يهود و نصارا از خدا و صفات او ، شناختى ضعيف و ناقص
و قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 135 - 3
3 - هر يك از يهود و نصارا ، آيين خويش را موجب هدايت بشر مى پنداشتند .
قالوا كونوا هوداً أو نصرى تهتدوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 140 - 2
2 - نصارا آيين ابراهيم ، اسماعيل ، اسحاق ، يعقوب و نوادگانش را آيين نصرانيت و ايشان را نصرانى مى دانستند .
أم تقولون إن إبراهيم و إسمعيل . .. كانوا هوداً أو نصرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 171 - 9،23،33
9 - پندار مسيحيان درباره مسيح ، پندارى غلوآميز
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. انما المسيح عيسى ابن مريم
23 - مسيحيان معتقد به تثليث ، غلو كنندگان در دين هستند .
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتقولوا ثلثة
33 - مسيحيان ، معتقد به فرزندى حضرت عيسى ( ع ) براى خداوند
ياهل الكتب . .. انما المسيح عيسى ابن مريم رسول اللّه و كلمته القها إلى مريم و رو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 172 - 2
2 - غلو مسيحيان درباره حضرت عيسى با نقض شمردن بندگى او براى خدا
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. لن يستنكف المسيح ان يكون عبداً للّه
جمله «لن يستنكف» اشاره به اين معنا دارد كه مسيحيان بندگى مسيح را براى خداوند انكار مى كردند و گويا شان وى را بالاتر از بندگى مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 17 - 5،20
5 - اعتراف مسيحيان به فرزندى مسيح ( ع ) براى مريم ( ع )
قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
ظاهراً توصيف مسيح(ع) به «ابن مريم» از كلام مسيحيان است. يعنى به اين حقيقت كه مسيح(ع) فرزند مريم است، معترف هستند.
20 - ادعاى الوهيت براى مسيح ( ع ) ، نشانه ضعف شناخت مسيحيان از خدا و قدرت مطلق اوست .
الذين قالوا . .. و للّه ملك السموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 18 - 1،2،3،4،8،15
1 - يهوديان و مسيحيان خود را پسران خدا و محبوب پيشگاه او مى پندارند .
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
2 - فرزند داشتن خدا ، از پندار هاى باطل يهود و نصارا
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
3 - هر يك از يهود و نصارا ، خو را از مقربان خداوند مى پندارند .
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
بنابر اينكه مقصود از «ابناء»، معناى كتابى آن (مقربان) باشد.
4 - محبت و عشق به خدا ، ادعاى واهى يهود و نصارا
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
برداشت فوق بر اين مبناست كه «احباء»، جمع «حبيب»، و به معناى اسم فاعل (محبان) باشد.
8 - گرفتارى گنهكاران يهود و نصارا به عذاب الهى ، ردى بر پندار تقرب و محبوب بودنشان نزد خداوند
قل فلم يعذبكم بذنوبكم
15 - همسانى و همگونى يهود و نصارا با ديگر انسان ها ، دليل نادرستى پندار آنان بر محبوبيت و تقرب در پيشگاه خداوند
نحن ابنؤا اللّه و احبؤه . .. بل انتم بشر ممن خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 72 - 5،14
5 - اعتراف مسيحيان به فرزندى مسيح ( ع ) براى مريم
قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
14 - مسيحيان معتقد به الوهيت مسيح ( ع ) مردمى كافر و مشرك
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم . .. انه من يشرك باللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 73 - 1،3
1 - گروهى از نصارا معتقد به تثليت در الوهيت
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه ثالث ثلثة
كلمه «ثالث ثلثة» به معناى يكى از سه تا مى باشد و مراد از آن «اللّه»، «مسيح» و «روح القدس» است و چون براى مسيح و روح القدس، الوهيت قائل بودند، معناى «اللّه ثالث ثلثة» اين مى شود كه خداوند، يكى از سه اقنومى است كه داراى الوهيت مى باشد و از اين اعتقاد به تثليث تعبير مى شود.
3 - اختلاف عقايد مسيحيان درباره الوهيت
قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه ثالث ثلثة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 74 - 2
2 - مسيحيان به خاطر پافشارى به عقايد باطل خويش ( الوهيت مسيح ( ع ) و تثليث ) مورد توبيخ خداوند
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. افلا يتوبون إلى اللّه
استفهام توبيخى در «افلا يتوبون . ..» براى سرزنش مسيحيان بر ترك توبه و استغفار از عقايد كفرآميز بكار رفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 75 - 15،20
15 - الوهيت مريم ( ع ) ( مادر مسيح ( ع ) ) پندار برخى از مسيحيان *
كانا يأكلان الطعام
تصريح به نياز روزمره حضرت مريم(ع) به تغذيه كه صفتى ناسازگار با خدا بودن است، مى رساند كه گروهى از مسيحيان چنين مى پنداشتند كه وى داراى مقام الوهيت مى باشد.
20 - اصرار مسيحيان بر تثليث و الوهيت مسيح ( ع ) على رغم استدلال هاى روشن قرآن بر بطلان عقيده آنان
انظر كيف نبين لهم الايت ثم انظر انى يؤفكون
«يوفكون» از مصدر «افك» به معناى بازگرداندن است. و «انى» به معناى كجا و چگونه است، بنابراين جمله «انظر انى يوفكون» يعنى بنگر آنان - على رغم بيان دلايلى روشن بر واهى بودن تثليث و الوهيت مسيح(ع) - چگونه از حق منحرف مى شوند و به كجا نگون مى گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 5
5 - پندار تثليث و الوهيت مسيح ( ع ) و مادرش مريم ، مصداق روشن گزافه گويى و غلو مسيحيان در دين خويش
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم
از مصاديق مورد نظر از گزافه گويى مسيحيان - به قرينه آيات گذشته - اعتقاد آنان به تثليث و الوهيت مسيح(ع) و مادرش مريم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 3،5،13
3 - مسيح ( ع ) و مادرش مريم خدايانى همتاى خداوند جهان در پندار گروهى از مسيحيان
ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون اللّه
5 - پرستش مسيح ( ع ) و مادرش مريم و اعتقاد به الوهيت آنها ، خواسته حضرت عيسى ( ع ) ، در پندار باطل مسيحيان *
ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين
13 - اعتراف عيسى ( ع ) به شايسته نبودن خويش و مادرش مريم براى خدايى ، دليل واهى بودن عقيده مسيحيان به الوهيت آنان
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 117 - 8
8 - اعتراف علنى عيسى ( ع ) به بندگى خداوند ، دليل وى بر پوچى ادعاى مسيحيان مشرك ( همتايى وى با خداوند )
ءانت قلت . .. ما قلت لهم الا ما امرتنى به ان اعبدوا اللّه ربى و ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 2،3،4
2 - نصارا ، « مسيح » ( ع ) را فرزند خدا خواندند .
و قالت النصرى المسيح ابن اللّه
3 - فرزند خدا خواندن « عزير » و « مسيح » ، سخنان نسنجيده و باطلى بود كه يهود و نصارا به زبان آوردند .
و قالت . .. ذلك قولهم بأفوههم
4 - پندار فرزند خدا بودن « عزير » و « مسيح » ، پندارى است سابقه دار در تاريخ يهود و نصارا .
يضهئون قول الذين كفروا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 4،13
4 - مسيح ( ع ) ، برخوردار از ربوبيت و پروردگارى ، در بينش نادرست نصارا
اتخذوا . .. أرباباً من دون اللّه و المسيح ابن مريم
13 - از امام باقر ( ع ) درباره آيه « اتخذوا احبارهم و رهبانهم ارباباً من دون اللّه و المسيح بن مريم » روايت شده است : « اما المسيح فعصوه و عظموه فى أنفسهم حتى زعموا انه اله و انه ابن اللّه و طائفة منهم قالوا ثالث ثلاثة و طائفة منهم قالوا هو اللّه . . . ;
اما مسيح را نافرمانى كردند او را در انديشه خود تا آن جا بزرگ دانستند كه گمان كردند او معبود و فرزند خداست و گروهى از آنان گفتند: وى يكى از سه معبود است و گروهى گفتند: او خداست . .. ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 118 - 10
10 - ضعف بينش و شناخت يهود ، نصارا و مشركان عصر بعثت ، درباره خداوند
و قال الذين لايعلمون لولا يكلمنا اللّه . .. كذلك قال الذين من قبلهم مثل قولهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 37 - 5
5- عقايد و آراى يهود و نصارا در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، عقايد و آرايى برخاسته از هوا هاى نفسانى بود .
و لئن اتبعت أهواءهم
«أهواء» (جمع هوى) به معناى خواهشها و تمايلات نفس است و مراد از آن در آيه شريفه - به قرينه مقابله آن با احكام قرآن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 116 - 2
2 - داشتن زاده و اختيار كردن فرزند ، از نسبت هاى نارواى يهود ، نصارا و مشركان به خداوند
و قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه
مراد از ضمير در «قالوا» - به قرينه آيه 113 - يهود، نصارا و مشركان است. يهود «عزير» و نصارا «مسيح(ع)» را فرزند خدا مى پنداشتند و مشركان نيز فرشتگان را فرزند او مى شمردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 1،18،19،23
1 - گروهى از مردم ( مشركان ) با وجود نشانه هاى فراوان بر توحيد ، غير خدا را همتا و همانند او مى پندارند .
لأيت لقوم يعقلون. و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً
«ندّ» (مفرد أنداد) به معناى همانند است.
18 - مشركان ، خدايان دروغين را داراى قدرت مى پندارند .
و لو يرى الذين ظلموا إذ يرون العذاب أن القوة للّه جميعاً
طرح مسأله قدرت خداوند و انحصار آن به او براى كسانى كه غير خدا را همتاى خدا مى پندارند، بيانگر اين است كه: مشركان به توهّم برخوردارى معبودانشان از قدرت، آنها را همانند خداوند پنداشته و بر اساس آن به ايشان محبت مىورزند.
19 - پنداشتن قدرت در معبودان دروغين ، عالم محبت مشركان به آنهاست .
يحبونهم كحب اللّه . .. و لو يرى الذين ظلموا ... أن القوة للّه جميعاً
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 151 - 12
12 - عقيده به شريك داشتن خداوند ، پندارى بدون برهان و دليل
بما اشركوا باللّه ما لم ينزّل به سلطاناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 10
10 - عقايد ناروا و غلوآميز اهل كتاب برخاسته از افكار باطل گمراهانى مشرك در گذشته تاريخ
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
بدان احتمال كه خطاب در «يا اهل الكتب» متوجه تمام يهود و نصارا باشد نه خصوص آنانكه در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) بودند. بر اين مبنا مراد از «قوم قد ضلوا» پيشينيان اهل كتاب نخواهند بود بلكه مقصود، پيروان مذاهب شرك مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 17 - 9
9 - توانايى بتها و معبودهاى خيالى در دفع شر و رساندن خير، پندار نارواى مشركان
و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو و إن يمسسك بخير فهو على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 19 - 21
21 - اعتقاد مشركان به الوهيت خداوند
قل أى شىء أكبر شهدة قل اللّه
در آيه شريفه با وجود اينكه سؤال از جانب خداوند مطرح شده است و مشركان بايد پاسخگو باشند، ولى خداوند، خود، پاسخ داده است: «قل اللّه». اين نوع پاسخگويى گواه اعتراف طرف مقابل به مضمون ارائه شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 22 - 8،9،10
8 - مشركان، غوطهور در پندارهاى بى اساس خويش و اميدوار به كمكهاى خدايان دروغين در قيامت
أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون
9 - شريك دانستن براى خداوند، مولود انديشه سست مشركان و ساخته و پرداخته خود آنان
أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون
«زعم» به انديشه و گفتارى اطلاق مى شود كه اساس صحيحى نداشته و بر پايه پندار و گمان باشد. «راغب» مى گويد: «الزعم حكاية قول يكون مظنة للكذب».
10 - گمان و حدس تنها تكيه گاه مشركان در پذيرش شريك براى خداوند
أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 28 - 1
1 - پديدار شدن عذابى كه مشركان آن را انكار مى كردند، موجب آرزوى بازگشت به دنيا، نه ايمان واقعى به خداوند و آيات
فقالوا يليتنا نرد . .. بل بدالهم ما كانوا يخفون من قبل
جمله «ياليتنا . .. و نكون من المؤمنين» در آيه قبل، بيان آرزوى مشركان براى بازگشت به دنيا و ايمان آوردن بود. حرف «بل» اضراب از آن مطالب است. يعنى نه اينكه آرزوى بازگشت براى ايمان باشد، بلكه به پندار رهايى از عذاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 46 - 9
9 - مشركان مى پنداشتند كه معبودهايشان توان نفع رسانى به آنان را دارد.
من إله غير اللّه يأتيكم به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 52 - 19
19 - نه پيامبر(صلی الله علیه و آله) مسؤوليت عمل و انديشه هاى مشركان و مخالفان را بر عهده دارد و نه مشركان پاسخگوى عمل پيامبرند.
ما عليك من حسابهم من شىء و ما من حسابك عليهم من شىء
در اين برداشت مرجع دو ضمير جمع در «حسابهم» و «عليهم» مشركان است و در «حسابهم» اضافه مصدر به فاعل خويش است ; يعنى: «حساب المشركين».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 94 - 4
4 - مشركان مى پنداشتند پس از مرگ مورد شفاعت معبودهاى خويش قرار خواهند گرفت.
و ما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركؤا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 1،5
1 - برخى مشركان خداوند را داراى شريكانى از جنيان مى دانستند.
و جعلوا لله شركاء الجن
5 - برخى مشركان خداوند را داراى پسران و دخترانى مى پنداشتند.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 108 - 10
10 - مشركان عقايد شرك آلود خود را زيبا مى پندارند.
و لاتسبوا الذين . .. كذلك زينا لكل أمة عملهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 138 - 2
2 - اعتقاد بى اساس مشركان به ممنوعيت خوردن از چهارپايان و كشتى (محصول زراعى) كه براى خدا و بتها قرار مى دادند.
و جعلو الله . .. و قالوا هذه أنعم و حرث حجر لايطعمها إلا من نشاء بزعمهم
«هذه» اشاره به سهامى است كه مشركان براى خدا و بتها قرار مى دادند و در آيه 136 بيان گرديده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 150 - 14
14 - مشركان معتقد به وجود شريك براى خدا در ربوبيت هستند.
و الذين لا يؤمنون بالأخرة و هم بربهم يعدلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 37 - 11،21
11 - مشركان، معتقد به كارايى و توانمندى معبودان خويش در رهاسازى آنان از مشكلات
أين ما كنتم تدعون من دون الله
21 - شرك در پندار مشركان، ايمان و باورى راستين; و توحيد و يكتا پرستى، كفرورزى و انكار حقيقت است.
و شهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كفرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 173 - 7
7 - شركورزى ، مرامى باطل و مشركان ، باطلگرا هستند .
أفتهلكنا بما فعل المبطلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 194 - 2
2 - مشركان ، معبودان خويش را تواناتر از خود و مؤثر در امور خويش مى پنداشتند .
إن الذين تدعون من دون اللّه عباد أمثالكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 32 - 7
7 - موضعگيرى خصمانه كافران و مشركان در قبال پيامبر ، على رغم اعتقادشان به خدا
و إذ قالوا اللّهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 68 - 1،2
1 - مشركان بر اين باور بودند كه خداوند ، براى رفع نيازمندى هاى خود ، فرزند اختيار كرده است .
قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه هو الغنى
2 - مشركان ، معتقد به الوهيت خداوند بودند .
قالوا اتخذ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 104 - 6
6 - مشركان ، بت هاى مورد پرستش خود را ، موجوداتى با شعور مى پنداشتند .
فلا أعبد الذين تعبدون من دون اللّه
«الذين» اسم موصول است و براى ذوى العقول استعمال مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 33 - 3،10
3- مشركان على رغم اعترافشان به اينكه قوام بخش امور بندگان خداوند است ، براى او شريك هاى متعددى برگزيده بودند .
أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت و جعلوا لله شركاء
10- مرام اهل شرك ، على رغم روشنى بطلان آن و نبود دليلى بر آن ، مرامى آراسته شده و زينت داده شده براى آنان بود .
بل زيّن للذين كفروا مكرهم
مراد از «مكرهم» مرام و عقيده مشركان ; يعنى ، شريك پنداشتن براى خدا و پرستش آن شريكان است ; زيرا اين چيزى است كه براى آنان زينت داده شده و آراسته جلوه كرده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 4
4- مشركان ، معتقد به خدايان متعدد در كنار خداى يكتا
و يقول أين شركاءى
جمع آورده شدن «شركاء» حكايت از تعدد آن دارد و اضافه شدن آن به ضمير متكلم، حاكى از عقيده آنان به وجود خدا همراه با ساير خدايان مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 12
12- جبرگرايى ، مسلك مشركان در طول تاريخ
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء نحن و لا ءاباؤنا و لاحرّم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 38 - 5
5- مشركان مكه ، حيات را به دست خداوند مى دانستند .
و أقسموا بالله . .. لايبعث الله من يموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 40 - 10
10- مشركان ، خداوند را قادر به احياى مجدد انسان ها پس از مرگ نمى دانستند .
و أقسموا بالله . .. لايبعث الله من يموت بلى وعدًا عليه ... إنما قولنا لشىء إذا أ
ذكر «إنما قولنا لشىء. ..» - كه براى اثبات قدرت مطلق خداوند است - پس از بيان ديدگاه مشركان درباره عدم احياى دوباره انسانها مى تواند تعريض به مشركان باشد; چون آنان داراى چنين ديدگاهى بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 50 - 10
10- مشركان براى ملائكه ، مقامات و رتبه عالى معتقد بودند .
و الملئكة و هم لايستكبرون . يخافون ربّهم
احتمال دارد اختصاص به ذكر ملائكه از ميان موجودات، براى بيان انقياد آنان در برابر خداوند به خاطر عقيده مشركان به
مقامات عاليه ملائكه باشد و خداوند با تأكيد بر منقاد بودن آنان، مشركان را به كسب چنين روحيه اى دعوت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 54 - 7
7- نجات يافتگانِ از ناگوارى ها كه به شرك روى مى آورند - با وجود التماس به درگاه خداوند به هنگام گرفتارى - توحيد ربوبى را قبول نداشته و عوامل ديگرى را در نجات خود دخيل مى دانند .
ثمّ إذا كشف الضرّ عنكم إذا فريق منكم بربّهم يشركون
«بربّهم» متعلق به فعل «يشركون» است. ذكر «ربّ» به جاى مطلق آوردن كلام و يا ذكر ساير موارد توحيد، حكايت از شرك ربوبى آنان مى كند و خود همين مى تواند قرينه باشد كه روى آوردن به شرك ربوبى، احتمال دارد ناشى از عقيده به تأثير عوامل ديگر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 57 - 2
2- مشركان ، معتقد به وجود خداوند
و يجعلون لله البنت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 56 - 4
4- مشركان ، همه معبود هاى مورد ستايش و عبادت خود را ، موجوداتى داراى شعور و حيات مى پنداشتند .
قل ادعوا الذين زعمتم من دونه
برداشت فوق، مبتنى بر اين احتمال است كه «الذين» - كه براى ذوى العقول استعمال مى شود - در پندار و زعم مشركان چنين بوده و آنان معبودهاى خويش را داراى شعور مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 94 - 7
7- مشركان معتقد به برتر بودن مقام رسالت از شأن بشر
قالوا أبعث الله بشرًا رسولاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 50 - 20
20- مشركان به برخوردارى شياطين و جن از حق تصميم گيرى در كار جهان و تدبير امور آن ، معتقد بودند .
أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء من دونى
به قرينه آيه بعد، مراد از توهم ولايت شياطين، اين پندار است كه آنان، در امور عالم و كار آفرينش، دخالت و نظارت دارند . اين اعتقاد مشركان را وادار مى كرد كه براى پرهيز از شر شياطين، به ستايش آنان بپردازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 51 - 5
5- مشركان ، در تدبير هستى ، كسانى را جايگزين خداوند قرار داده اند كه خود ، مخلوق خدا و فاقد كمترين نقش در خلقت خويش اند .
أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء . .. ما أشهدتّهم ... خلق أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 3
3- دخالت معبود ها و خدايان ، در مقدار عمر و بهرهورى مادى انسان ، پندار باطل مشركان
أم لهم ءالهة تمنعهم . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «بل . ..»، اضراب از «أم لهم آلهة...» باشد. از اين استفاده مى شود كه مشركان به چنين قدرتى براى خدايان خويش اعتقاد داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 19 - 2
2 - جبهه توحيد ، جبهه اى است معتقد به ربوبيت بى شريك خدا و جبهه شرك ، جبهه اى است منكر ربوبيت خدا و معتقد به پروردگارى غير او .
هذان خصمان اختصموا فى ربّهم فالذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 71 - 2
2 - مشركان ، جهان را تحت تدبير و ربوبيت خدايان ( ارباب ها ) و خدا را خداى خدايان ( رب الأرباب ) مى پنداشتند .
و يعبدون من دون اللّه ما لم ينزّل به سلطنًا
ضمير فاعلى در «لم ينزّل» به «اللّه» و ضمير «به» به «ما» بازمى گردد. و «سلطان» به معناى تسلط و اقتدار مى باشد. جمله ياد شده، بيانگر جهان بينى غلط مشركان است; آنان جهان را تحت تدبير و ربوبيت خدايان (ارباب ها) و خدا را ربّ الأرباب و خداى خدايان مى پنداشتند. بنابراين به جاى پرستش خدا، به عبادت آن خدايان خيالى مى پرداختند. در آيه فوق، اين پندار مردود شمرده شده و اعلام شده است كه خداوند به هيچ موجودى، هيچ گونه سلطه و اقتدارى كه بتواند با آن به رتق و فتق امور جهان بپردازد، عطا نكرده است; بلكه همه هستى در قبضيه قدرت و اقتدار او و تحت ربوبيت و تدبير مستقيم او قرار دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 21 - 6،7
6 - مشركان ، معتقد به جسمانيت خدا و قابل مشاهده بودن او
أو نرى ربّنا
7 - مشركان ، مردمانى حس گرا در عقيده و انديشه و منكر حقايق ماورا ، محسوسات
أو نرى ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 40 - 7
7 - مشركان ، هيچ اعتقادى به روز رستاخيز و انتظار كيفر و پاداش الهى در آن روز را نداشته اند .
بل كانوا لايرجون نشورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 63 - 8
8 - منزلت خدا برتر و والاتر از هر آنچه كه مشركان براى او شريك مى پندارند .
تعلى اللّه عمّا يشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 91 - 8
8 - اعتقاد مشركان به حرمت و شرافت مكه و تقدّس آن
ربّ هذه البلدة الذى حرّمها
از اين كه آيه نسبت به شهر مكه تعبير «هذه البلدة الذى حرّمها» آورده است، احتمالاً از آن جهت باشد كه مشركان آن را قبول داشته و تذكر آنان به امر مورد قبولشان، زمينه جذب و هدايت آنان را فراهم مى ساخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 62 - 7
7 - شرك پيشگان ، معتقد به وجود شريك هاى متعدد براى خداوند
فيقول أين شركاءى الذين كنتم تزعمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 74 - 7
7 - شرك پيشگان ، معتقد به وجود شريكان متعدد براى خداوند
و يوم يناديهم فيقول أين شركاءى الذين كنتم تزعمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 50 - 11
11 - مشركان ، براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) در تحقق معجزه ، نقشى چشمگير قائل بودند .
و قالوا لولا أنزل عليه ءايت . .. قل إنّما الأيت عند اللّه و إنّما أنا نذير
مشركان، اگرچه در معجزه خواهى خود، منشأ معجزه را ذكر كرده اند، اما پاسخى كه خداوند مى دهد (قل . .. إنّما أنا نذير...) حاكى است كه آنان، براى پيامبر(صلی الله علیه و آله) نقش اساسى قائل بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 61 - 1،5،6
1 - مشركان ، به خالقيت خدا براى آسمان ها و زمين و مسخِّر كننده خورشيد و ماه ، باور داشتند .
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض و سخّر الشمس و القمر ليقولنّ اللّه
5 - انكار آيات خدا و ايمان به باطل ، از سوى مشركان ، به رغم باور آنان بر خالقيت خدا و تسخير خورشيد و ماه از سوى او ،
امرى شگفت آور است .
و ما يجحد بأيتنا إلاّ الكفرون . .. و قالوا لولا أنزل عليه ءايت ... و الذين ءا
6 - با وجود اعتقاد مشركان به اين كه خالق عالم و رام كننده خورشيد و ماه ، خدا است ، بازداشته شدنشان از حق ، قابل توجيه و منطقى نيست .
و لئن سألتهم من خلق . .. و سخّر ... ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
جمله «فأنّى يؤفكون» جواب شرط مقدر است و«أنّى» معادل «كيف» استفهاميه و براى تعجب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 63 - 1،2
1 - مشركان به اين كه منشأ نزول باران ، خدا است ، اعتقاد داشتند .
و لئن سألتهم من نزّل من السماء ماء . .. ليقولنّ اللّه
2 - مشركان ، به اين كه حيات بخش زمين مرده ، با آب باران ، خداوند است ، اعتقاد داشتند .
و لئن سألتهم من نزّل . .. فأحيا به الأرض من بعد موتها ليقولنّ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 13 - 3،10
3 - مشركان ، به خداوند باور دارند و به گرفتن شفيع جهت شفاعت در پيشگاه او معتقدند .
و لم يكن لهم من شركائهم شفعؤا
10 - مشركان مكه ، به بازخواست انسان ها از سوى خداوند ، پس از مرگ ، معتقد بودند .
و يوم تقوم الساعة . .. و لم يكن لهم من شركائهم شفعؤا
نفى شفاعت از معبودان مشركان، حكايت از اعتقاد آنان به شفاعت مى كند و ذكر آن به عنوان يكى از رخدادهاى قيامت، اين احتمال را تقويت مى كند كه آنان شفاعت معبودان را براى پس از مرگ خود مى خواسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 35 - 5
5 - براى اثبات ادعاى مشركان درباره عقايدشان ، هيچ گونه دليل آسمانى وجود ندارد .
أم أنزلنا عليهم سلطنًا فهو يتكلّم
اين كه براى نفى هرگونه دليل، جهت اثبات عقيده مشركان، گفته است: «أم أنزلنا عليهم. ..» و نفرموده است: «آنان، هيچ گونه دليلى ندارند.»، مى تواند به نكته بالا، نظر داشته باشد. در ضمن، احتمال دارد مراد از «سلطان» فرشته باشد. در اين صورت نيز نكته بالا، قابل استفاده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 4 - 16
16 - مشركان ، به شفاعت و ولايت و سرپرستى غيرخدا ، اعتقاد داشتند .
أم يقولون . .. ما لكم من دونه من ولىّ و لاشفيع أفلاتتذكّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 23 - 2
2 - عقيده مشركان به شفاعت خدايانشان در پيشگاه خدا براى آنان
قل ادعوا الذين زعمتم من دون اللّه لايملكون مثقال ذرّة . .. و لاتنفع الشفعة عنده
ذكر عدم فايده شفاعت شفاعت كننده اى در پيشگاه خداوند به جز شفاعت كسانى كه خود خدا به آنان اذن داده است; مى رساند كه مشركان اعتقاد داشته اند كه خدايان ادعايى آنان نقش شفاعت كننده دارند. خداوند نيز درصدد رد آن گمان و پندار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 27 - 2
2 - خدايان شرك پيشگان ، موجوداتى اند كه خود مشركان آنها را شريك خدا تلقى كرده اند .
قل أرونى الذين ألحقتم به شركاء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 40 - 6
6 - اعتقاد مشركان به موجوداتى به نام ملائكه در عالم
و يوم يحشرهم . .. ثمّ يقول للملئكة أهؤلاء إيّاكم كانوا يعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 41 - 4
4 - گفت وگوى خداوند با فرشتگان در قيامت ، درباره اعتقادات مشركان
ثمّ يقول للملئكة . .. قالوا سبحنك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 40 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور محاجه و گفتوگو با مشركان ، درباره عقايد و معبودهايشان
قل أرءيتم شركاءكم الذين تدعون من دون اللّه أرونى ماذا خلقوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 150 - 2،4
2 - مشركان ، معتقد بودند كه ملائكه از جنس زن هستند .
أم خلقنا الملئكة إنثًا
4 - عقيده مشركان به اين كه ملائكه از جنس زن هستند ، امرى شگفت آور است .
أم خلقنا الملئكة إنثًا
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه استفهام مقدر در جمله «أم خلقنا. ..»، از نوع استفهام انكارى و تعجبى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 152 - 1،4
1 - مشركان ، معتقد به تولد فرزند از خداوند
ليقولون . ولد اللّه
4 - مشركان ، مردمى دروغگو در عقايد و باور هاى شان
و إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 153 - 1،3
1 - مشركان ، معتقد به برگزيدن دختر - به جاى پسر - براى خود از سوى خداوند
أصطفى البنات على البنين
3 - مشركان ، معتقد به جسمانيت خداوند
فاستفتهم ألربّك البنات . .. ولد اللّه ... أصطفى البنات على البنين
انتساب زادن و فرزند داشتن به خدا، گوياى برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 5
5 - دروغگو بودن مشركان در ادعا هاى خود ، درباره خداوند و معارف الهى
فأتوا بكتبكم إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 1،2،3،4
1 - مشركان ، معتقد به وجود نسبت خويشاوندى ميان خدا و جن
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
«نسب»، به معناى قرابت و پيوند خويشاوندى است.
2 - مشركان ، مدعى شريك بودن جن با خداوند
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
در اين كه مقصود از «نسبت» در آيه شريفه، چيست، ميان مفسران چند ديدگاه وجود دارد. برخى گفته اند كه مقصود شريك بودن جن با خداوند است، چنان كه در سوره انعام آيه 100 به اين مضمون تصريح شده است: «و جعلوا للّه شركاء الجنّ; براى خدا شريكانى از جن قرار دادند». گفتنى است كه در فرض فوق «نسباً» در معناى مجازى استعمال شده است.
3 - مشركان ، مدعى ازدواج خداوند با زنان از جنس جن
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
برخى از مفسران بر اين عقيده اند كه مقصود از «نسبت» در آيه شريفه، نسبت صهر و ازدواج است; يعنى، خدا با زنان از جنس جن ازدواج كرد و از آنان فرزندانى چون ملائكه به وجود آمد كه در آيات پيشين از آنها به تفصيل ياد شده است.
4 - مشركان ، معتقد به وجود پيوند خويشاوندى ( پدر و فرزندى ) ميان خدا و فرشتگان
و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبًا
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه جمله «و جعلوا بينه و بين الجنّة نسباً» تأكيد دختر نبودن ملائكه براى خدا و نفى فرزنددار بودن او است كه در آيات پيشين از آن ياد شده است (أم خلقنا الملائكة إناثاً. .. ليقولون . ولد اللّه...).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 168 - 2
2 - مشركان ، منكر آسمانى بودن قرآن بودند .
لو أنّ عندنا ذكرًا
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه مشركان، در حالى ايمان خود را مشروط به نزول كتابى آسمانى (همانند كتاب هاى آسمانى پيامبران گذشته) مى دانستند كه قرآن براى هدايت آنان نازل شده بود و از آن آگاه بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 3 - 5،7،8
5 - مشركان ، معبود ها را يار و ياور خود مى دانستند .
و الذين اتّخذوا من دونه أولياء
«ولى» (مفرد «أولياء») در لغت به سه معنا آمده است: محب، صديق و نصير (قاموس المحيط و مفردات راغب). در آيه شريفه - به قرينه جمله بعد (ما نعبدهم إلاّ ليقرّبونا إلى اللّه) در معناى سوم به كاررفته است.
7 - مشركان ، معبود هاى خود را وسيله تقرب به خدا مى دانستند .
ما نعبدهم إلاّ ليقرّبونا إلى اللّه زلفى
8 - مشركان ، تقرب به خدا را بدون واسطه ، ممكن نمى دانستند .
ما نعبدهم إلاّ ليقرّبونا إلى اللّه زلفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 4 - 2
2 - مشركان ، معتقد به فرزندگزينى خداوند
لو أراد اللّه أن يتّخذ ولدًا لاَصطفى ممّا يخلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 36 - 10
10 - مشركان ، معتقد به شعورمندى معبود ها و تأثيرگذارى آنها در سرنوشت انسان ها
و يخوّفونك بالذين من دونه
اعتقاد به گزند رساندن معبودهايى چون بت، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 38 - 1،9
1 - اعتقاد و اعتراف مشركان ، به خالقيت يگانه خداوند و پديد آمدن جهان آفرينش ( آسمان ها ، زمين و . . . ) تنها به قدرت او
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض ليقولنّ اللّه
9 - مشركان ، معتقد به حاجت دادن معبودهايشان و رساندن سود به انسان ها و برطرف كردن گزند از آنان
أفرءيتم ما تدعون من دون اللّه إن أرادنى اللّه بضرّ . .. برحمة هل هنّ ممسكت رحمت
مقصود از «دعاء» در «ماتدعون»، حاجت بردن و استعانت جستن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 43 - 1
1 - اعتقاد مشركان ، به شفاعت و وساطت كردن معبود ها در پيشگاه خداوند
أم اتّخذوا من دون اللّه شفعاء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 24 - 4
4 - اعتقاد مشركان به وجود خداوند
أم يقولون افترى على اللّه
از اين كه مشركان مى گفتند: پيامبر(صلی الله علیه و آله) بر خدا دروغ بسته است، استفاده مى شود كه آنان اصل وجود خدا را پذيرفته بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 3
3 - نشانه هاى عزت ( قاهر بودن ) و دانايى آفريدگار جهان ، غير قابل انكار ، حتى براى مشركان
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 84 - 4
4 - اعتقاد مشركان به تقسيم كار هاى آسمان و زمين ، ميان خدا و فرزندى كه براى او تصوير كرده اند . *
قل إن كان للرحمن ولد . .. و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله
برداشت بالا بدان احتمال است كه ميان اين آيه و آيه «إن كان للرحمان ولد» (آيه 81) بدين گونه ارتباط باشد كه مشركان علاوه بر اعتقاد به فرزنددارى خدا، بر اين باور بوده اند كه الوهيت آسمان و زمين ميان او و فرزندش تقسيم شده است. گفتنى است كه اين آيات ردى بر هر دو ديدگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 24 - 1
1 - مشركان ( دهريون ) ، حيات را منحصر در زندگى دنيا دانسته و منكر معاداند .
و قالوا ما هى إلاّ حياتنا الدنيا
به قرينه آيه بعد، فاعل «قالوا» مشركان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 25 - 8
8 - حقانيت معاد از نظر مشركان ، منوط به زنده شدن پدران آنان در برابر ديدگانشان
قالوا ائتوا بابائنا إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 28 - 4،5
4- اعتقاد مشركان به نقش معبود هاى خويش ، در تقرب آنان به خداوند
اتّخذوا من دون اللّه قربانًا ءالهة
5- اعتقاد مشركان به حقيقتى برتر از معبود هاى خود ، به عنوان خداى هستى
اتّخذوا من دون اللّه قربانًا ءالهة
در معناى «قرباناً» و تقرب، اين معنا نهفته است كه بايد طرفى وجود داشته باشد كه به او تقرب جسته شود; يعنى، آلهه متعدد، تنها از آن جهت مورد پرستش قرار گرفته بودند كه وسيله تقرب به خداى اصلى تلقى مى شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 21 - 4
4 - مشركان ، گرفتار تناقض در عقايد وباور هاى خويش
ألكم الذّكر و له الأُنثى
مشركان، از سويى خداوندگارى خدا را پذيرفته بودند و از سوى ديگر - با آن كه مرد را بر زن برتر مى دانستند - فرشتگان را دختران خدا مى پنداشتند; اما براى خويش فقط پسر مى خواستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 26 - 4
4 - مشركان ، معتقد به عظمت برتر خداوند ، در مقايسه با فرشتگان و معبود هاى خويش
و كم من ملك فى السموت لاتغنى شفعتم شيئًا
از اين كه مشركان از بت ها و يا فرشتگان، تمناى شفاعت در پيشگاه پروردگار را داشته اند، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 27 - 1،2
1 - برگزيدن نام هاى زنانه براى فرشتگان ، نمودى از باور مشركان ، به دختر بودن فرشتگان براى خداوند
ألكم الذّكر و له الأُنثى. .. إنّ الذين لايؤمنون...ليسمّون الملئكة تسمية الأُنثى
از ارتباط بين آيات، استفاده مى شود از آن جايى كه مشركان فرشتگان را دختران خدا مى انگاشتند، نام هاى زنانه را براى آنان برمى گزيدند.
2 - مشركان ، در عين باور داشتن وجود فرشتگان ، گرفتار عقايد خرافى در مورد آنان
إنّ الذين لايؤمنون بالأخرة ليسمّون الملئكة تسمية الأُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 20 - 3
3 - مشركان ، معتقد به بهره مند بودن از سپاهى قدرت مند و نيرويى شكست ناپذير معنوى همچون معبودان ادعايى در برابر ديگر قدرت ها
أمّن هذا الذى هو جند لكم ينصركم من دون الرحمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 41 - 1
1 - اعتقاد مشركان به شفاعت كردن معبود ها و تضمين نمودن سعادت اخروى براى ايشان
أم لهم شركاء فليأتوا بشركائهم
در اين كه مقصود از «شركاء» چيست، دو احتمال وجود دارد: 1- معبودهاى ادعايى مشركان كه آن را شريك خدا مى پنداشتند; 2- كسانى از عقلاى جهان كه در عقايد و افكار دينى با مشركان شريك و همفكراند، مثلاً در اين مسأله كه سرنوشت مجرمان با مسلمانان يكسان است و. .. . برداشت ياد شده مبتنى بر احتمال نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 109 - 2
2 - مشركان مكه معتقد به «الله» بودند و به آن قسم ياد مى كردند.
و أقسموا بالله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 136 - 6
6 - مشركان در كنار اعتقاد به بتها به «الله» نيز معتقد بودند.
فقالوا هذا لله بزعمهم و هذا لشركائنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 57 - 1
1- مشركان دوران جاهليت ، معتقد به وجود دخترانى براى خداوند
و يجعلون لله البنت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 60 - 3
3- مشركان عصر جاهلى ، منكر عالم آخرت بودند .
للذين لايؤمنون بالأخرة
اين آيه، در سياق آياتى است كه در مذمت مشركان بود و اين خود قرينه اى است بر اينكه مراد از «الذين»، مشركانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 62 - 4
4- مشركان دوران جاهليت ، باورمند به خداوند على رغم اسناد امور ناروا به او
و يجعلون لله ما يكرهون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 42 - 4
4 - اعتقاد مشركان عرب ، به محدود بودن قلمرو رسالت پيامبران الهى چون ابراهيم ، موسى و عيسى ( ع ) به امت ها و اقوام غير ايشان
و أقسموا باللّه . .. لئن جاءهم نذير ليكوننّ أهدى من إحدى الأُمم
از اين كه مشركان، آمدن پيامبرى ويژه براى خود را; شرط ايمان خود برمى شمردند، مى توان استفاده كرد كه آنان اعتقاد نداشتند كه قلمرو اديان الهى در گذشته شامل آنان نيز مى شود; وگرنه اين تقاضا لغو و غير منطقى بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 149 - 2
2 - عقيده مشركان به وجود دختران براى خداوند
ألربّك البنات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 18 - 5
5 - عرب جاهلى ، خود بيزار از داشتن دختر ; ولى معتقد به وجود دختر براى خداوند
أوَ من . .. و هو فى الخصام غير مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 1،7
1 - مشركان عصر جاهليت ، معتقد به مؤنث بودن فرشتگان
و جعلوا الملئكة . .. إنثًا
7 - نكوهش خداوند ، نسبت به باور هاى بى دليل مشركان جاهلى
و جعلوا الملئكة إنثًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 20 - 3،4
3 - مشركان عرب جاهلى ، معتقد به خداوند رحمان و مرتبت والاى او در مقايسه با ديگر خدايان
و قالوا لو شاء الرحمن ما عبدنهم
از اين كه مشركان، عبادت ديگر خدايان را در گرو مشيت خداى رحمان دانسته اند، مطلب بالا استفاده مى شود.
4 - مشيت الهى و نقش آن در عمل انسان ، مورد پذيرش مشركان عصر جاهلى
و قالوا لو شاء الرحمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 21 - 2،3
2 - مزيت پسران بر دختران ، از عقايد عرب جاهلى
ألكم الذّكر و له الأُنثى
3 - اعراب جاهلى ، معتقد به دختر بودن فرشتگان
أفريتم اللّ-ت و العزّى . .. ألكم الذّكر و له الأُنثى
از ارتباط ميان آيات، مى توان استفاده كرد كه مشركان، فرشتگان را دختران خدا و بت ها را مظهرى براى آنها مى پنداشتند. بدين جهت اسامى مؤنث براى بت ها، (لات و...) برمى گزيدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 2
2 - شرك و بت پرستى ، داراى پيشينه تاريخى در ميان مردم عرب جاهلى
سمّيتموها أنتم و ءاباؤكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 73 - 3
3 - شرك و بت پرستى ، انديشه و مرام عرب جاهلى
يأيّها الناس . .. إنّ الذين تدعون من دون اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 118 - 10
10 - ضعف بينش و شناخت يهود ، نصارا و مشركان عصر بعثت ، درباره خداوند
و قال الذين لايعلمون لولا يكلمنا اللّه . .. كذلك قال الذين من قبلهم مثل قولهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 18 - 2،7،8
2 - مشركان عصر بعثت ، به ربوبيت و پروردگارى خدايان متعدد معتقد بودند و آنها را مى پرستيدند .
و يعبدون من دون اللّه . .. و يقولون هؤلاء شفعؤنا
7 - مشركان عصر بعثت ، معبودان پندارى خود را واسطه هايى براى شفاعت و پا در ميانى ، ميان انسان ها و خدا مى انگاشتند .
و يعبدون من دون اللّه . .. و يقولون هؤلاء شفعؤنا عند اللّه
8 - شرك پيشگان عصر بعثت ، معتقد به خدا و منكر يكتايى او در ربوبيت بودند .
و يعبدون من دون اللّه . .. و يقولون هؤلاء شفعؤنا عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 31 - 4،8،9،12
4 - شرك پيشگان عصر بعثت با وجود اعتقادشان به رازقيت و روزى بخشى خدا ، ربوبيت بى شريك او را باور نداشتند .
قل من يرزقكم من السماء و الأرض . .. فسيقولون اللّه
ضمير فاعلى در «سيقولون» به مشركان بر مى گردد.
8 - شرك پيشگان عصر بعثت ، در عين اينكه به مالكيت و حاكميت خدا بر قوا و حواس آدمى اعتقاد داشتند ، منكر ربوبيت او بودند .
أمن يملك السمع و الأبصر. .. فسيقولون اللّه
9 - شرك پيشگان عرب جاهلى با وجود اينكه خدا را پديد آورنده جانداران از موجودات بى جان و موجودات بى جان را از جانداران مى دانستند ، منكر ربوبيت و پروردگارى او بودند .
و من يخرج الحى من الميت و يخرج الميت من الحى . .. فسيقولون اللّه
12 - مشركان عرب جاهلى با وجود اعتقادشان به اينكه تدبير امور جهان در دست خداست ، منكر ربوبيت و پروردگارى بى همتاى او بودند .
و من يدبر الأمر فسيقولون اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 23
23- مشركان عصر بعثت معتقد به وجود خداوند
أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 3 - 8
8- مشركان صدراسلام ، خداوند را خالق آسمان ها و زمين مى دانستند .
أتى أمر الله . .. سبحنه و تعلى عمّا يشركون ... خلق السموت و الأرض بالحق تعلى
«تعالى عمّا يشركون» مربوط به «بالحق» است و نه «خلق السماوات و . ..» بنابراين، از آيه استفاده مى شود كه مشركان درباره اصل خلقت عالم حرفى نداشته اند، بلكه درباره حقانيت و پوچى آن توهماتى داشته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 2
2- مشركان عصر بعثت و نياكان شان ، به فرزند داشتن خداوند معتقد بودند .
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . ما لهم به من علم و لا لأبائهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 70 - 3
3 - باور داشت و اعتقاد مشركان صدراسلام ، به احاطه علمى خدا بر سراسر هستى
ألم تعلم أنّ اللّه يعلم ما فى السماء و الأرض
استفهام تقريرى در «ألم تعلم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 60 - 6
6 - مشركان صدراسلام ، منكر رحمانيت خدا بودند .
و إذا قيل لهم اسجدوا للرحمن قالوا و ما الرحمن أنسجد لما تأمرنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 42 - 2
2 - باورداشت مشركان صدراسلام ، به اصل وجود خدا و مقدس و محترم بودن او
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم
برداشت ياد شده از سوگند مشركان به «اللّه» استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 74 - 3
3 - مشركان صدراسلام ، معتقد به چند معبود بودند .
و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 81 - 7
7 - مشركان و كافران در عصر بعثت - على رغم انكار قيامت و تجديد حيات انسان ها - به آفرينش آسمان ها و زمين به وسيله خدا و نيز به عظمت اين آفرينش اعتقاد داشتند .
أوَليس الذى خلق السموت و الأرض بقدر على أن يخلق مثلهم
برداشت ياد شده با توجه به اين حقيقت است كه استدلال خداوند بر اثبات معاد، از راه آفرينش نخستين جهان طبيعت، مبتنى بر اين حقيقت است كه كافران، جهان طبيعت را جلوه اى از خالقيت و قدرت خدا بدانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 9 - 9،13
9 - مشركان عصر بعثت ، معتقد به شريكان و همسانانى چند براى خداوند
و تجعلون له أندادًا
واژه «أنداد» جمع «ندّ» و به معنى همانندها و نظيرها است.
13 - مشركان عصر بعثت ، معتقد به خالقيت خدا و منكر ربوبيت مطلقه وى بودند .
قل أئنّكم لتكفرون بالذى خلق . .. ذلك ربّ العلمين
تعبير «تجعلون له أنداداً» نشان مى دهد كه مشركان اصل وجود خدا و خالقيت او را قبول داشته اند ولى براى او شريك در آفرينش و ربوبيت قائل بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 1
1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 21 - 1
1 - مشركان صدراسلام ، به خاطر اعتقادشان به دختر داشتن خداوند - به رغم امتياز و برترى پسر در نزد ايشان - مورد توبيخ و سرزنش الهى
ألكم الذّكر و له الأُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 51 - 3
3 - تذكر خداوند به مشركان صدراسلام ، نسبت به تجديد نظر در مواضع هلاكت بار خويش
و لقد أهلكنا أشياعكم فهل من مدّكر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 41 - 5
5 - عقيده به شفاعت معبود ها و يكسان بودن سرنوشت مجرمان ( مشركان ) با مسلمانان ، عقيده اى منحصر به مشركان عصر بعثت و فاقد شاهد و تصديق كننده اى از ميان عقلاى عالم
أم لهم شركاء فليأتوا بشركائهم إن كانوا صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 3،7
3 - باور مشركان عصر بعثت به رحمانيت خداى هستى
قل إن كان للرحمن ولد
7 - شناخت مشركان عصر پيامبر نسبت به خداوند با نام « رحمان »
قل إن كان للرحمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 195 - 6
6 - مشركان مكه بر اين باور بودند كه معبودانشان بر يارى آنها عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) توانا هستند .
قل ادعوا شركاءكم ثم كيدون فلاتنظرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 35 - 4،7
4- مشركان مكه ، باورمند به مشيت خداوند بودند و تفسير نادرستى از آن داشتند .
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء
7- مشركان مكه ، على رغم عقيده به خدايان متعدد ، اظهار عقيده به خداوند كرده و قضاى او را در عالم نافذ مى دانستند .
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 38 - 2
2- مشركان مكه ، معتقد به وجود خداوند بودند .
و أقسموا بالله جهد أيمنهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 3
3- مشركان مكه ، معتقد بودند كه ملائكه از جنس زن هستند .
و اتّخذ من الملئكة إنثًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 92 - 10
10- اتكاى مشركان مكه در عقايد و جهان بينى خود ، تنها بر محسوسات و دريافت هاى حسى بود .
تأتى بالله و الملئكة قبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 50 - 3
3 - مشركان مكه ، ربوبيت خداوند را بر همه قبول نداشتند .
لولا أنزل عليه ءايت من ربّه
تعبير «ربّه» و اضافه «ربّ» به ضمير مفرد مذكر غايب - كه مرجع اش پيامبر است - حكايت از نكته فوق مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 32 - 3
3 - مشركان مكّه ، داراى گرايش ها و آيين هاى مذهبى مختلف بودند .
و لاتكونوا من المشركين . من الذين فرّقوا دينهم
«المشركين» به قرينه آيات قبل و سياق، ممكن است مشركان مكه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 52 - 10
10 - اعتقاد مشركان مكه به وجود خداوند
إن كان من عند اللّه
از ظاهر جمله شرطيه بر مى آيد كه اصل وجود خداوند براى مشركان، مسلم بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 4
4 - مشركان مكه ، گرفتار شرك در زمينه هايى غير از زمينه خالقيت خداوند
و لئن سألتهم من خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 17 - 7
7 - مشركان مكه ، خداوند را با نام « رحمان » مى شناختند و ياد مى كردند .
بما ضرب للرحمن مثلاً
بنابراين كه واژه «رحمان» در آيه شريفه، به خاطر بار معنايى آن نيامده باشد; بلكه صرفاً نقل قول ساده اى از كلام عرب جاهلى باشد كه به جاى «اللّه» - يا هر صفت ديگر براى خداوند - كلمه «رحمان» را به كار مى بردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 58 - 4
4 - مشركان مكه ، معتقد به برترى فرشتگان بر عيسى ( ع ) *
و جعلوا الملئكة . .. و قالوا لو شاء الرحمن ما عبدنهم ... ءألهتنا خير أم هو
از آيه نوزده و بيست همين سوره استفاده مى شود كه مصداق مورد نظر مشركان از «الهة» ملائكه بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 87 - 1
1 - اعتقاد مشركان مكه ، به خالقيت خداوند و توحيد در آفرينش
و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون
از آيه شريفه استفاده مى شود كه شرك مشركان، در ناحيه خالقيت خداوند نبوده است; بلكه آنان در ربوبيت، تدبير، كارگشايى امور و وساطت براى تقرب به خدا، گرفتار شرك بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 24 - 6
6 - وجود اعتقاد به تناسخ ، در ميان مشركان مكه *
نموت و نحيا
تقدم «نموت» بر «نحيا» - با اين كه انسان نخست بايد زنده باشد تا بميرد - اين احتمال را به ذهن مى آورد كه برخى از مشركان، معتقد به تناسخ و حيات پس از مرگ در دنيا بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 8 - 2
2- مشركان مكه ، معتقد به وجود خداوند و در تلاش براى انكار رسالت پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله)
أم يقولون افتريه
اتهام افترا و كذب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) در زمينه آيات از سوى كافران، نمايانگر اين حقيقت است كه آنان، در بخشى از ادعاها و
جوسازى هاى خويش، بر وجود خداوند صحه گذاشته بودند; ليكن رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و آيات وحى را انكار مى نمودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 31 - 26،27
26- مصريان زمان يوسف ( ع ) ، به خداوند و منزه بودن او ، معتقد بودند .
حش لله
27- مصريان عصر يوسف ( ع ) ، معتقد به وجود فرشتگان و زيبايى آنها
إن هذا إلاّ ملك كريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 17
17- مصريان عصر يوسف ( ع ) ، به خداوند ايمان نداشتند و سراى آخرت را انكار مى كردند .
إنى تركت ملّة قوم لايؤمنون بالله و هم بالأخرة هم كفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 6
6- مصريان باستان ، معتقد به خدايانى متعدد كه هر كدام تدبير كننده بخشى از امور جهان بودند .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 1
1- مصريان عصر يوسف ( ع ) و اجدادشان ، مردمى مشرك و پرستشگر خدايانى متعدد و دروغين بودند .
ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سميتموها أنتم و ءاباؤكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 37 - 2
2 - اعتقاد مردم مصر ، به وجود آسمان هاى متعدد در عصر فرعون
أسبب السموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 97 - 2،3
2 - تكذيب كنندگان انبيا به پندار باطل خويشتن را از عذاب هاى الهى مصون مى شمرند .
أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
3 - احساس مصونيت تكذيب كنندگان انبيا از گرفتار شدن به عذاب هاى دنيوى ، احساسى نابجا و به دور از واقعيت است .
أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
استفهام در جمله «أفأمن . .. » استفهام انكارى توبيخى است. يعنى اقوام كفرپيشه احساس امنيت از عذاب الهى دارند، ولى به خاطر نابجا بودن چنين احساسى مورد ملامت هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 101 - 9
9 - امت هاى كفرپيشه و تكذيب كننده انبيا در تاريخ گذشته ، اهل ايمان و گرايش به معارف دين نبودند .
فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا من قبل
«ما» در «ما كانوا» براى نفى و «لام» در «ليؤمنوا» لام جحود و تقويت كننده نفى است. بنابراين جمله «فما كانوا» با تأكيد فراوان گرايش امتهاى گذشته را به ايمان نفى مى كند و آنها را اهل باور به دين نمى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 14 - 5
5 - يادآورى مواضع انكارآميز تكذيب كنندگان قيامت از سوى مأموران الهى ، به هنگام مواجهه آنان با آتش دوزخ
هذه النار الّتى كنتم بها تكذّبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 27 - 5
5 - منكران معاد در عصر بعثت ، آسمان را آفريده خداوند مى دانستند .
أم السماء بنيها
استدلال آيه شريفه بر امكان معاد، بدون پذيرش آفريدگارى خداوند براى آسمان، ناتمام است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 28 - 18
18- علم و عقيده ملائكه به آگاهى خداوند از كردار انسانها
بلى إن الله عليم بما كنتم تعملون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «بلى إن الله . ..» كلام ملائكه در برابر ادعاى كافران باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 41 - 3
3 - ملائكه ، خداوند را از داشتن شريك در عبادت منزه مى دانند .
أهؤلاء إيّاكم كانوا يعبدون . قالوا سبحنك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 49 - 4
4 - دين اسلام در بينش منافقان و بيماردلان ، دينى فريبنده و به دور از واقعنگرى
يقول المنفقون . .. غر هؤلاء دينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 95 - 7
7 - منكران رسالت انبيا با استناد به وجود سختى ها و آسايش ها در تاريخ نياكان خويش ، دشوارى هاى بيداركننده زندگى خود را پديده اى عادى و خالى از هر گونه هدف و پيام مى پنداشتند .
ثم بدلنا . .. قالوا قد مس ءاباءنا الضراء و السراء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 19 - 2
2 - جبهه توحيد ، جبهه اى است معتقد به ربوبيت بى شريك خدا و جبهه شرك ، جبهه اى است منكر ربوبيت خدا و معتقد به پروردگارى غير او .
هذان خصمان اختصموا فى ربّهم فالذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 50 - 10
10 - مرگ ، بازگشت به سوى خدا در بينش يكتاپرستان
لأُصلّبنّكم أجمعين . قالوا لاضير إنّا إلى ربّنا منقلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 28 - 8،9
8 - تصميم فرعونيان به قتل موسى ( ع ) ، به خاطر اعتقاد آن حضرت به ربوبيت مطلق خداوند بود .
أتقتلون رجلاً أن يقول ربّى اللّه
9 - كشتن موسى ( ع ) به صرف اعتقاد او به ربوبيت خداوند ، كارى نكوهيده و نابه جا در نظر مؤمن آل فرعون
أتقتلون رجلاً أن يقول ربّى اللّه
از استفهام انكارى در جمله «أتقتلون رجلاً. ..» - كه در مقام تقبيح عمل فرعون مى باشد - برداشت ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 285 - 10
10 - وحدت عقيدتى و آرمانى همه انبياى الهى از ديدگاه مؤمنان
و المؤمنون كل امن باللّه . .. و كتبه و رسله لا نفرّق بين احد من رسله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 38
38 - حوادث ايّام جنگ ، سختى ها و مصيبت هاى در راه خدا ، زمينه خالص شدن انديشه مؤمنان از عقايد جاهليّت و پالايش درون آنان از خواسته هاى دنيايى و مادّى
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم و ليمحّص ما فى قلوبكم
«ليمحّص» از مادّه تمحيص به معناى خالص سازى از عيبها و نقصهاست و اين جمله بيانگر هدفى ديگر از اهداف شكست در نبرد احد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 12
12 - تضادّ و دوگانگى بينش اهل ايمان و كفرپيشگان ، در تفسير عوامل حيات و مرگ
و قالوا . .. ما ماتوا و ما قتلوا ... و اللّه يحيى و يميت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 51 - 1،6
1 - اعتقاد مؤمنان راستين به نرسيدن هيچ خوشى و ناخوشى به آنان ، جز بر اساس تقدير الهى
قل لن يصيبنا إلا ما كتب اللّه لنا
6 - مؤمنان راستين ، همه مقدرات الهى ، حتى سختى ها ، را در جهت منافع و مصالح خويش مى دانند .
قل لن يصيبنا إلا ما كتب اللّه لنا هو مولينا
به كارگيرى «لام» انتفاع (لنا) براى عموم رخدادها (خوشيها و ناخوشيها) بيانگر برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 52 - 1،2،7
1 - مؤمنان راستين ، پيروزى با شهادت را - كه در جنگ نصيبشان شود - خير و نيك مى شمارند .
قل هل تربصون بنا إلا إحدى الحسنيين
2 - ارزش ها و ملاك هاى ارزش گذارى در بينش مؤمنان و منافقان ، متفاوت است .
إن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل . .. قل لن يصيبنا إلا ما كتب اللّه لن
7 - در بينش مؤمنان جريان همه امور ، تحت اراده و مشيت الهى است .
نحن نتربص بكم أن يصيبكم اللّه بعذاب من عنده أو بأيدينا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 55 - 2
2 - توجه به ماهيت پست منافقان و عاقبت شوم آنان ، موجب مهم جلوه نكردن مال و اولاد فراوان آنان در نظر اهل ايمان
فلا تعجبك أمولهم و لا أولدهم
«فا»ى تفريع در «فلا تعجبك»، نهى از اعجاب را متفرع بر مطالبى كرده كه در آيات گذشته در زمينه ماهيتِ منفى منافقان و فرجام شومشان، بيان شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 86 - 3
3- تنها اهل ايمان ، نيكويى منافع حلال و عادلانه و نادرست بودن منافع حرام و ظالمانه را باور خواهند كرد .
بقيّت الله خير لكم إن كنتم مؤمنين
چون خير بودن منافع حلال و عادلانه مشروط به ايمان نيست; يعنى، چه جامعه مؤمن باشد و چه نباشد، قسط و عدالت براى آنان خير است، گفته شده «إن كنتم مؤمنين» شرطِ باور كردن و فهميدن است; يعنى، اگر مؤمن شويد، مى فهميد كه منافع حلال خير است و گرنه باور نخواهيد كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 122 - 4
4- اعمال و عقايد مؤمنان ، موجب دستيابى آنان به فرجامى نيك خواهد شد .
إنا عملون . .. إنا منتظرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 71 - 5
5 - تلاش كافران براى ايجاد شبهه و ترديد در مؤمنان نسبت به باورهايشان
و يقولون متى هذا الوعد إن كنتم صدقين
تعبير «إن كنتم صادقين» به صيغه جمع، نشان مى دهد كه روى سخن كافران با مؤمنان بوده است نه صرفاً پيامبر(صلی الله علیه و آله). بنابراين بيان اين سؤالات، مى تواند به منظور به بن بست كشاندن اهل ايمان طرح شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 15 - 9
9 - مؤمنان ، خداوند را از هر نقصى ، مبرّا و منزه مى دانند .
سبّحوا بحمد ربّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 28 - 1،2
1 - مؤمنان ، به آينده پيروزمند خويش ، باور دارند .
و يقولون متى هذا الفتح
تعبير «متى هذا الفتح» از سوى كافران، نشانه اين معنا است كه مؤمنان، درباره فتح و پيروزى خويش، سخنانى اظهار داشته اند. گفتنى است كه آيه سى همين سوره، مى تواند قرينه باشد بر اين كه مراد از فتح، پيروزى در همين دنيا است.
2 - كافران ، اعتقاد مؤمنان به پيروزى نهايى خويش را ، مسخره پنداشتند .
و يقولون متى هذا الفتح إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 29 - 5
5 - مشركان ، پيروان مؤمن پيامبر (صلی الله علیه و آله) را سهيم و هم رأى او در رسالت مى دانستند .
متى هذا الوعد إن كنتم صدقين
جمع آورده شدن «صادقين»، به اين خاطر است كه مؤمنان نيز مخاطب مشركان بوده اند. مخاطب قرار دادن مؤمنان و پرسش از زمان وقوع قيامت از آنان، بيانگر نكته ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 90 - 6
6 - مؤمنانِ به رسالت شعيب ( ع ) مصمّم بر آيين توحيد و متابعت شعيب ( ع ) در خروج از شهر مدين
لئن اتبعتم شعيباً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 9
9 - اطمينان به مغفرت الهى ، در حين ارتكاب گناه ، باورى بس نكوهيده و گمانى ناصواب است .
يأخذون عرض هذا الأدنى و يقولون سيغفر لنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 29 - 4
4- نوح ( ع ) به قوم خويش اعلام كرد كه پاداش رسالتش تنها بر عهده خداوند است .
إن أجرى إلاّ على الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 34 - 2
2- نوح ( ع ) ، پس از تلاش هاى ناموفق خويش ، اين احتمال را موجه دانست كه خداوند خواسته تا اشراف و سران قومش ، به ورطه ضلالت و گمراهى سقوط كنند .
و لاينفعكم نصحى . .. إن كان الله يريد أن يغويكم
«إن» در «إن كان الله . ..» شرطيه است و جمله «لاينفعكم ...» به منزله جواب براى آن مى باشد. گرچه اين احتمال نيز كه مخففه از مثقّله باشد بعيد به نظر نمى رسد. بر اين اساس جمله «إن كان الله» بيانگر آن است كه نوح(ع) به ايمان نياوردن قومش اطمينان پيدا كرده بود. قابل ذكر است كه نيامدن «لام» در خبر «إن» مخففه، به خاطر مشتبه نشدن آن با «إن» نافيه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 47 - 8
8- نوح ( ع ) ، رهايى خويش از زيان كارى را در گرو مغفرت و رحمت الهى مى دانست .
إلاّ تغفر لى و ترحمنى أكن من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 87 - 4
4- قوم شعيب و پدرانشان ، مردمى مشرك و پرستشگر معبودى غير از خداى يكتا
أن نترك ما يعبد ءاباؤُنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 24 - 12
12 - اتكاى قوم نوح ، تنها به آرا و انديشه هاى پدران و نياكان خويش
ما سمعنا بهذا فى ءابائنا الأوّلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 109 - 6
6- پدران و پيشينيان مشركان عصر بعثت نيز مشرك و پرستشگر معبود هاى دروغين بودند .
ما يعبدون إلاّ كما يعبد ءاباؤُهم من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 2
2- مشركان عصر بعثت و نياكان شان ، به فرزند داشتن خداوند معتقد بودند .
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . ما لهم به من علم و لا لأبائهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 9 - 5
5 - عقيده و عمل ، پيوسته به يكديگر در نظام ارزشى دين
لتؤمنوا . .. و تعزّروه و توقّروه و تسبّحوه
«لتؤمنوا. ..» ناظر به عقيده و «تعزّروه و...» ناظر به عمل مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 29 - 3،10
3 - قابيل در ديدگاه و سخن هابيل ، در صورت اقدام به تهاجم ، مسؤول تمامى پيامد هاى سوء عملكرد هر كدام
انى اريد ان تبوا باثمى و اثمك
مراد از «اثمى»، به قرينه «اثمك»، گناهانى است كه بر اثر درگيرى آن دو به وجود مى آيد. زيرا به شهادت مقام، مراد از گناه قابيل، همان برادركشى و مقدمات آن است. بنابراين مقصود هابيل اين است كه من تهاجمى را عليه تو آغاز نمى كنم و هرگز قصد كشتن تو را نخواهم كرد تا در درگيرى احتمالى، تو مهاجم باشى و آغازگر و در نتيجه اگر تو تلف شدى و يامن كشته شدم در هر صورت گناه به گردن تو افتد.
10 - هابيل ، معتقد به معاد و معارف دين و داراى يقين به بهشت و دوزخ و آگاه به كيفر و پاداش اعمال
انى اخاف اللّه رب العلمين . .. تبوأ باثمى و اثمك فتكون من اصحب النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 90 - 4
4 - هارون ، پايدارى بر توحيد و ايمان به ربوبيت خداوند را ، شرط پيروزى در آزمون الهى خواند .
إنّما فتنتم به و إنّ ربّكم الرحمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 57 - 4
4 - همسر لوط ، مخالف انديشه هاى وى و هم عقيده با قوم منحرف
فأنجينه و أهله إلاّامرأته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 11
11 - ضلالت هاى فراوان و ريشه دار بشر ، ميراث عقايد و افكار هواپرستان تاريخ
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا كثيراً
بدان احتمال كه «كثيراً» صفت مفعول مطلق محذوف باشد ; يعنى (اضلوا اضلالا كثيراً).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 24 - 3
3 - هواپرستان ، معتقد به منحصر بودن زندگى انسان در دنيا و پايان يافتن آن با مرگ *
من اتّخذ إلهه هويه . .. و قالوا ما هى إلاّ حياتنا الدنيا نموت و نحيا
برداشت بالا بدان احتمال است كه فاعل «قالوا» هواپرستان باشد كه در آيه قبل مطرح بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 68 - 5
5 - اعتقاد راسخ هود به ربوبيت خدا بر وى ، موجب استواريش در تبليغ رسالت هاى الهى
و لكنى رسول من رب العلمين. أبلغكم رسلت ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 55 - 1
1- هود ( ع ) ، به مشركان قومش اعلام كرد كه تنها خداوند را مؤثر در جهان دانسته و تنها او را شايسته عبادت مى داند .
أنى برىءٌ مما تشركون. من دونه
ضمير در «دونه» به «الله» در آيه قبل برمى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 56 - 2
2- هود ( ع ) به خاطر توكلش بر خداوند ، مطمئن به محفوظ ماندن از دسيسه ها و توطئه هاى قوم عاد بود .
فكيدونى جميعًا ثم لاتنظرون. إنى توكلت على الله
جمله «إنى توكلت. ..» بيان علت براى معناى كنايى «فكيدونى جمياً...» است و آن معناى كنايى ، عجز و ناتوانى قوم عاد بر ضربه زدن به هود(ع) مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 18 - 16
16- يعقوب ( ع ) شخصيتى صبور و موحد كه تنها خداوند را بر يارى رسانى توانا مى دانست .
والله المستعان على ما تصفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 23 - 20،21،22
20- يوسف ( ع ) در برابر زليخا تصريح كرد كه تنظيم جريان زندگى او ، به عنايت و تدبير خداوند بوده است .
معاذ الله إنه ربى أحسن مثواى
ضمير در «إنه» به «الله» باز مى گردد و در برداشت فوق، جمله «إنه ربى» تعليل براى «معاذ الله» گرفته شده است. بر اين اساس مفاد جمله فوق، چنين مى شود: من [از اين امر فريبنده] به خدا پناه مى برم و او مرا يارى خواهد كرد ; زيرا او مدبر امور من و تربيت كننده من است.
21- يوسف ( ع ) در پاسخ به دعوت و فرمان زليخا ، خداوند را سزاوارتر براى اطاعت ، قدرشناسى و سپاس دانست .
قال معاذ الله إنه ربى أحسن مثواى
22- يوسف ( ع ) ، پذيرفتن تمناى زليخا ( درخواست وصال و آميزش ) را ، كفران احسان هاى خداوند به خويش دانست .
إنه ربى أحسن مثواى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 33 - 12
12- احساس ناتوانى يوسف ( ع ) از ترك گناه بدون امداد هاى الهى ، جلوه اى از اعتقاد او به ربوبيت خدا
رب . .. و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 53 - 1،7،8
1- يوسف ( ع ) مصون ماندن خويش از گناهان و ارتكاب بدى ها را ، به امداد خدا مى دانست نه برخاسته از اراده خود بدون توفيق الهى .
أنى لم أخنه . .. و ما أُبرّءُ نفسى إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى
از ارتباط «ما أُبرّءُ نفسى» (من نفس خويش را از ارتكاب بديها تبرئه نمى كنم)با جمله «لم أخنه بالغيب» و نيز شهادت زنان بر پاكدامنى يوسف(ع) (حاش لله ما علمنا عليه من سوء) اين نكته معلوم مى شود كه: يوسف(ع) با جمله «ما أُبرّءُ نفسى» درصدد نيست كه بگويد من گناه كرده ام; بلكه با توجه به عبارت «إلاّ ما رحم ربى» در مقام بيان اين حقيقت است كه اگر من مرتكب گناه نشده ام، نه به خاطر توان شخصى است ; زيرا نفس هر كس و نيز نفس من ترغيب كننده به گناه و بدى است. پس آلوده نشدن من به گناه به توفيق الهى و رحمت او بوده است.
7- يوسف ( ع ) مصونيت خويش از گناه و خيانت را پرتوى از رحمت الهى بر خويش مى دانست .
ما أُبرّءُ نفسى . .. إلاّ ما رحم ربى
8- يوسف ( ع ) به دليل باور به ربوبيت و تدبير الهى ، رحمت او را مايه ترك گناهان و بدى ها دانست و خود را ستايش نكرد .
و ما أُبرّءُ نفسى إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 100 - 18
18- يوسف ( ع ) ، معتقد به توحيد افعالى ، و انسانى قدرشناس و سپاسگزار در برابر نعمت هاى الهى
قد جعلها ربى حقًا و قد أحسن بى إذ أخرجنى من السجن و جاء بكم من البدو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 13،14
13 - يهوديان معتقد به برپايى قيامت ، بر قرارى صحنه هاى محاكمه در آن روز و احتجاج انسان ها عليه يكديگر در پيشگاه خدا
أتحدثونهم . .. ليحاجوكم به عند ربكم
14 - يهوديان ، معتقد به ربوبيت خداوند
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 2،3،5
2 - يهوديان ، خداوند را به امور نهانى انسان عالم و آگاه نمى دانستند .
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
استفهام در «أو لايعلمون . ..» انكار توبيخى است.
3 - يهود مورد توبيخ و سرزنش خداوند ، به خاطر محدود پنداشتن علم و آگاهى او
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
5 - يهوديان ، فاقد معرفت و شناخت لازم به خدا و صفات او
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 1،2
1 - گرفتار نشدن يهوديان گنهكار به آتش دوزخ - به جز چند روز محدود - از باور هاى دينى يهود
و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
«معدودة» به معناى شمرده شده، كنايه از اندك و ناچيز بودن است. روشن است كه پندار مذكور درباره گنهكاران يهود است. آيه بعد (بلى من كسب ...) اين معنا را تأييد مى كند و لذا در برداشت كلمه گنهكار آورده شد.
2 - انديشه يهود درباره عذاب قيامت ( نبود عذاب براى يهوديان جز روزى چند ) از بدعت هاى عالمان يهود
فويل للذين يكتبون الكتب . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جمله «و قالوا . ..» در ضمن اينكه عطف بر «قد كان فريق» در آيه 75 است، بيانگر مصداقى از «أمانى» در آيه 78 و مصداقى از «الكتاب» در آيه 79 مى باشد. برداشت فوق به لحاظ وجه اخير است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 91 - 6،7،10،11،12،21
6 - يهود ، ايمان به وحى و كتاب هاى آسمانى را تنها در صورت نزولشان بر پيامبرى از نژاد اسرائيل ، ضرورى مى پنداشتند .
قالوا نؤمن بما أنزل علينا
7 - نازل نشدن قرآن بر بنى اسرائيل ، تنها دليل و بهانه يهود براى ايمان نياوردن به آن
إذا قيل لهم ءامنوا بما أنزل اللّه قالوا نؤمن بما أنزل علينا
10 - ملاك يهوديان ، براى ايمان آوردن به پيامبران ، بعثت آنان از ميان بنى اسرائيل است .
قالوا نؤمن بما أنزل علينا
هر چند ايمان به قرآن و كتابهاى آسمانى محور سخن در آيه شريفه است; ولى از آن جا كه نزول كتاب آسمانى مستلزم بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) نيز هست، دعوت به پذيرش قرآن، دعوت به ايمان به پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز مى باشد و سخن يهود - كه فقط به كتاب خود ايمان مى آوريم - مستلزم اين معنا نيز هست كه: فقط به پيامبران خود ايمان مى آوريم.
11 - يهوديان ، به هر پيامبرى كه از نژاد اسرائيل نباشد ، كافر مى شوند .
و يكفرون بما وراءه
12 - يهوديان ، به هر كتاب آسمانى كه آورنده آن از بنى اسرائيل نباشد ، كافر مى شوند .
و يكفرون بما وراءه
21 - كشته شدن پيامبرانى از نژاد اسرائيل به دست يهوديان ، دليل ايمان نداشتن آنان حتى به پيامبران بنى اسرائيل
نؤمن بما أنزل علينا . .. قل فلم تقتلون أنبياء اللّه من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 92 - 12
12 - گرايش يهوديان به گوساله پرستى ، دليل ايمان نداشتن آنان حتى به پيامبران بنى اسرائيل و كتاب هاى آسمانى خويش
قالوا نؤمن بما أنزل علينا . .. قل ... و لقد جاء كم موسى بالبينت ثم أتخذتم العجل
جمله «لقد جاءكم . ..» عطف بر «لم تقتلون ...» در آيه قبل است. بنابراين مضمون اين آيه نيز پاسخى به اين ادعاى يهود است كه خود را مؤمن به پيامبران اسرائيلى و كتابهاى آسمانى آنان مى دانستند (نؤمن بما أنزل علينا).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 94 - 1،2،4،5،6،12
1 - يهود ، سراى آخرت و نعمت هاى آن را ويژه خويش مى پندارند .
قل إن كانت لكم الدار الأخرة . .. خالصة
تقديم «لكم» بر «الدار الأخرة» مفيد حصر و اختصاص است و «خالصة» - كه حال براى «الدار» مى باشد - بر اين انحصار و اختصاص تأكيد مى كند; زيرا خالص بودن به معناى اختصاص داشتن است.
2 - يهوديان ، ديگر مردمان را از نعمت هاى آخرت بى نصيب مى پندارند .
إن كانت لكم الدار الأخرة . .. خالصة من دون الناس
4 - يهوديان ، اختصاص يافتن بهشت را به قوم يهود ، حكم و تقديرى الهى مى شمرند .
إن كانت لكم الدار الأخرة عند اللّه
«عند اللّه» متعلق به «كانت» است و مفادش اين است كه ثبوت آخرت براى يهود در نزد خداست; يعنى، او اين معنا را پذيرفته، تحقق بخشيده و مقرر ساخته است.
5 - يهود ، همه اديان جز دين يهود را بى اعتبار و ديگر ملت ها را در پيشگاه خدا فاقد قدر و منزلت مى شمرند .
إن كانت لكم الدار الأخرة عند اللّه خالصة من دون الناس
6 - يهوديان ، مدعى اعتقاد به خدا ، قيامت و نعمت هاى اخروى هستند .
إن كانت لكم الدار الأخرة عند اللّه خالصة من دون الناس فتمنوا الموت
12 - يهود ، بر خلاف ادعايشان ، به بهشتى بودن خويش اطمينان نداشتند .
فتمنوا الموت إن كنتم صدقين
جمله «إن كنتم صادقين» اشاره به دروغ گويى يهود دارد; يعنى، آنان خود مى دانند كه ادعايشان واقعيت ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 7
7 - يهوديان خود نيز بر بى پايه بودن ادعايشان ( تقدير بهشت براى آنان ) واقفند .
إن كانت لكم الدار الأخرة . .. و لتجدنهم أحرص الناس
جمله هاى «لتجدنهم . ..» و «يود أحدهم ...» را مى توان ناظر به ادعاى يهود (إن كانت ... در آيه 94) دانست; يعنى، شما يهوديان از يكسو مدعى هستيد كه سراى آخرت از آن شماست و از سوى ديگر آرزوى ماندگار شدن در حيات دنيا را داريد، اين نشان مى دهد كه خود شما نيز آن ادعا را باور نداريد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 97 - 6
6 - تصور جاهلانه يهود در مورد جبرئيل و نظام وحى
قل من كان عدواً لجبريل فإنه نزله على قلبك بإذن اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 100 - 5
5 - عهد ها و پيمان هاى الهى در ديدگاه بسيارى از يهوديان ، امرى بى مقدار و كم ارزش
نبذه فريق منهم
برداشت فوق بر اساس معنايى است كه «راغب» در كلمه «نبذ» بيان كرده است. او در «المفردات» مى گويد: «نبذ» انداختن و دور افكندن چيزى است به خاطر كم ارزش شمردن آن.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 1،2،6،7
1 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) ، تنها خويشتن را سزاوار بهشت دانسته و ديگران را از آن ، محروم مى پندارند .
و قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
ضمير در «قالوا» به «اهل الكتاب» (در آيه 109) باز مى گردد.
2 - يهوديان ، بهشت را مخصوص يهود و ديگران را از آن محروم مى دانند .
و قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً
آيه 113، بيانگر آن است كه هر يك از يهود و نصارا ديگرى را اهل نجات نمى دانند. بنابراين به اصطلاح اهل ادب، در آيه مورد بحث «لفّ اجمالى» وجود دارد و حرف «أو» نيز براى تفصيل است; يعنى، جمله «قالوا لن ...» حاكى از دو جمله است: 1- قالت اليهود: « لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً». 2- و قالت النصارى: « لن يدخل الجنة إلا من كان نصرى».
6 - محروميت مسلمانان از بهشت از خيالات واهى و نادرست يهود و نصارا
تلك أمانيّهم
«أمانى» جمع امنية و به معناى آرزوها، خيالات واهى و دروغهاى يافته شده است.
7 - عقايد و باور هاى دينى يهود و نصارا ، آميخته با خيالات واهى است .
تلك أمانيّهم
«تلك أمانيهم» حاكى از اين است كه: پندار يهود و نصارا بر محروميت ديگران از بهشت، از خيالات و آرزوهاى آنان است و اين در حالى است كه يهود و نصارا، آن پندار را يك عقيده و باور دينى مى شمرند. بنابراين عقايد مذهبى و باورهاى دينى يهود با آرزوها و خيالات آميخته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 1
1 - يهوديان ، آيين نصرانيت را پوچ و بى پايه و اساس مى دانستند .
و قالت اليهود ليست النصرى على شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 116 - 2،3
2 - داشتن زاده و اختيار كردن فرزند ، از نسبت هاى نارواى يهود ، نصارا و مشركان به خداوند
و قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه
مراد از ضمير در «قالوا» - به قرينه آيه 113 - يهود، نصارا و مشركان است. يهود «عزير» و نصارا «مسيح(ع)» را فرزند خدا مى پنداشتند و مشركان نيز فرشتگان را فرزند او مى شمردند.
3 - شناخت يهود و نصارا از خدا و صفات او ، شناختى ضعيف و ناقص
و قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 134 - 4،9
4 - بهره مند شدن يهود از پاداش فضيلت ها و اعمال شايسته پيامبرانى چون ابراهيم ، اسحاق و . . . از باور هاى ناصواب يهود
تلك أمة قد خلت لها ما كسبت و لكم ما كسبتم
از اينكه خداوند در خطاب به يهوديان اين حقيقت را يادآور مى شود كه دستاوردهاى پيامبران نصيب ديگران نخواهد شد، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
9 - مؤاخذه يهود به خاطر رفتار نادرست نياكانى از آنان ، از پندار هاى باطل ايشان *
و لاتسئلون عما كانوا يعملون
مخاطب قرار دادن يهوديان و يادآور شدن اين حقيقت كه شما مسؤول اعمال گذشتگان نيستيد، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 135 - 3
3 - هر يك از يهود و نصارا ، آيين خويش را موجب هدايت بشر مى پنداشتند .
قالوا كونوا هوداً أو نصرى تهتدوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 140 - 1
1 - يهوديان آيين ابراهيم ، اسماعيل ، اسحاق ، يعقوب و نوادگانش را آيين يهوديت و ايشان را يهودى مى دانستند .
أم تقولون إن إبراهيم و إسمعيل . .. كانوا هوداً
جمله «أم تقولون . ..» داراى لفّ اجمالى است و حاكى از دوقضيه مى باشد: الف) اى يهوديان! آيا مى پنداريد كه ابراهيم و ...، يهودى بودند؟ ب) اى نصارا! آيا شما مى پنداريد كه ابراهيم و ...، نصرانى بودند؟
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 141 - 4،9
4 - بهره مند شدن يهود از پاداش فضيلت ها و اعمال شايسته پيامبرانى چون : ابراهيم ، اسحاق و . . . از باور هاى ناصواب يهود
لها ما كسبت و لكم ما كسبتم
از اينكه خداوند در خطاب به يهوديان اين حقيقت را يادآور مى شود كه دستاورد پيامبران نصيب ديگران نخواهد شد، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
9 - مؤاخذه يهود به خاطر رفتار ناصواب نياكانى از آنان ، از پندار هاى باطل ايشان *
و لاتسئلون عما كانوا يعملون
مخاطب قرار دادن يهوديان و يادآور شدن اين حقيقت كه شما مسؤول اعمال گذشتگان نيستيد، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 181 - 1،5
1 - پندار نارواى يهود به فقر و نياز خداوند ، و غنا و بنى نيازى خويش
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
به گفته بسيارى از مفسّرين، مراد از «الّذين قالوا»، يهوديان هستند.
5 - كوته فكرى يهود در معارف الهى و صفات خداوند
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 183 - 1،3،4،6،7
1 - ارائه قربانى و سوخته شدن آن به آتشى از غيب ، عهدى الهى در پندار يهود ، براى ايمان به رسولان
الّذين قالوا انّ اللّه عهد الينا الّا نؤمن لرسول حتّى ياتينا بقربان تاكله النّار
3 - اعتقاد و اعتراف يهود به پايان نيافتن پيامبرى و رسالت ، پس از بعثت حضرت موسى ( ع )
الّا نؤمن لرسول حتّى ياتينا بقربان
اگر يهود، مدعى خاتميّت نبوت حضرت موسى(ع) بودند، بايد به پيامبر (صلی الله علیه و آله) مى گفتند از ما تعهّد گرفته شده كه به هيچ مدعى رسالتى ايمان نياوريم، نه اينكه علامت پيامبر راستين را بيان كنند.
4 - يهود ، مدعى وفادارى خويش به پيمان هاى الهى
انّ اللّه عهد الينا الّا نؤمن لرسول
6 - سوختن قربانى در آتشى از غيب ، نشانه راستگويى مدعى رسالت از ديدگاه يهود
الّا نؤمن لرسول حتّى ياتينا بقربان تاكله النار
7 - تشريع قربانى در اديان الهى
حتّى ياتينا بقربان تاكله النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 50 - 1
1 - يهود ، داعيه دار نسبتهايى ناروا به خداوند ، على رغم علم و آگاهى به كذب و بطلان آن نسبتها
انظر كيف يفترون على اللّه الكذب
ضمير در «يفترون» به «الذين اوتوا الكتاب» برمى گردد، و مراد از آن به قرينه آيات گذشته يهوديان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 157 - 4
4 - ادعاى كشتن حضرت مسيح ( ع ) - على رغم اعتراف به پيامبرى وى - مايه گرفتارى يهود به لعنت و غضب خداوند
و قولهم إنّا قتلنا المسيح عيسى ابن مريم رسول اللّه
بدان احتمال كه «قولهم» عطف بر «نقضهم» در آيه 155 باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 18 - 1،2،3،4،8،15
1 - يهوديان و مسيحيان خود را پسران خدا و محبوب پيشگاه او مى پندارند .
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
2 - فرزند داشتن خدا ، از پندار هاى باطل يهود و نصارا
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
3 - هر يك از يهود و نصارا ، خو را از مقربان خداوند مى پندارند .
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
بنابر اينكه مقصود از «ابناء»، معناى كتابى آن (مقربان) باشد.
4 - محبت و عشق به خدا ، ادعاى واهى يهود و نصارا
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
برداشت فوق بر اين مبناست كه «احباء»، جمع «حبيب»، و به معناى اسم فاعل (محبان) باشد.
8 - گرفتارى گنهكاران يهود و نصارا به عذاب الهى ، ردى بر پندار تقرب و محبوب بودنشان نزد خداوند
قل فلم يعذبكم بذنوبكم
15 - همسانى و همگونى يهود و نصارا با ديگر انسان ها ، دليل نادرستى پندار آنان بر محبوبيت و تقرب در پيشگاه خداوند
نحن ابنؤا اللّه و احبؤه . .. بل انتم بشر ممن خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 1،2،26،41
1 - يهوديان ، منكر قدرت و نفوذ اراده خداوند در تدبير جهان
و قالت اليهود يداللّه مغلولة
اطلاق جمله «يداللّه مغلولة» مى رساند كه يهود بر اين باور بودند كه خداوند هيچ دخل و تصرفى در جهان هستى ندارد. بنابراين جمله «ينفق كيف يشاء» پس از «يداهُ مبسوطتان» تنها اشاره به نمونه و مصداقى از نفوذ و قدرت الهى در جهان هستى دارد.
2 - ناتوانى خداوند در انفاق و بخشش روزى به موجودات ، از باور هاى باطل يهود
و قالت اليهود يداللّه مغلولة
جمله «ينفق كيف يشاء» مى تواند قرينه باشد بر اينكه مراد از بسته بودن دست خدا و نافذ نبودن قدرت وى - در پندار يهود - تنها ناتوانى از اعطاى روزى و انفاق به انسانهاست.
26 - اصرار يهود بر انحرافات اعتقادى خويش تا قيامت
قالت اليهود يداللّه مغلولة . .. القينا بينهم العدوة و البغضاء إلى يوم القيمة
چون دشمنى يهود با يكديگر، كيفر انحرافات رفتارى و اعتقادى آنان است و اين عقوبت تا قيامت باقى مى ماند (. .. الى يوم القيمة)، معلوم مى شود آنان همچنان به اعتقادات انحرافى و رفتار ناپسند خويش پافشارى دارند.
41 - اعتقاد يهود به كناره گزينى خداوند از تدبير امور جهان پس از فراغت از آفرينش آن
و قالت اليهود يد اللّه مغلولة
از امام صادق(ع) در توضيح آيه فوق روايت شده: . .. قالوا قد فرع من الامر فلايزيد و لاينقص ... .
توحيد صدوق، ص 167، ح 1، ب 25; نورالثقلين، ج 1، ص 649، ح 278.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 4
4 - يهود به سبب انكار رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) منكر نزول هرگونه وحى بر افراد بشر شدند.
إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 11،16
11 - ادعاى آمرزش گناه يهوديان بدون توبه ، از نسبت هاى دروغين دنياگرايان يهود به خداوند
و يقولون سيغفر لنا . .. ألم يؤخذ عليهم ... أن لا يقولوا على اللّه إلا الحق
16 - يهوديان ، آگاه به حرمت انتساب امور ناحق به خداوند بودند .
و درسوا ما فيه
هدف از بيان اين حقيقت كه يهوديان، تورات را همواره مى خواندند، رساندن اين معناست كه آنان به محتواى تورات آگاهى كامل داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 1،3،4
1 - يهوديان ، « عزير » را فرزند خدا خواندند .
و قالت اليهود عزير ابن اللّه
3 - فرزند خدا خواندن « عزير » و « مسيح » ، سخنان نسنجيده و باطلى بود كه يهود و نصارا به زبان آوردند .
و قالت . .. ذلك قولهم بأفوههم
4 - پندار فرزند خدا بودن « عزير » و « مسيح » ، پندارى است سابقه دار در تاريخ يهود و نصارا .
يضهئون قول الذين كفروا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 39 - 13
13- « عن أبى عبدالله ( ع ) انه قال فى قول الله عزوجل : « و قالت اليهود يدالله مغلولة » : لم يعنوا أنه هكذا ، و لكنّهم قالوا : قد فرغ من الأمر فلايزيد و لاينقص فقال الله جل جلاله تكذيباً لقولهم : « غلّت أيديهم و لعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء » ألم تسمع الله عزوجل يقول : « يمحوا الله ما يشاء و يثبت و عنده اُمّ الكتاب » ;
از امام صادق(ع) روايت شده است كه درباره قول خداى عزوجل: «و قالت اليهود يد الله مغلولة» فرمود: منظور يهود اين نبود كه واقعاً دستهاى خدا در غُلّ بسته است ; بلكه آنان مى گفتند: خدا از كار خلقت فارغ شده و ديگر چيزى را زياد و كم نمى كند. پس خداوند - جل جلاله - براى تكذيب سخن آنان فرمود: «دستهاى خودشان در غل بسته باد و به خاطر سخنى كه گفتند، لعنت بر آنان باد ; بلكه دستهاى خدا باز است و هرگونه مى خواهد مى بخشد».آيا نشنيده اى كه خداى عزوجل مى فرمايد: «يمحوا الله مايشاء و يثبت و عنده اُمّ الكتاب».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 5
5 - يهوديان ، معتقد به قيامت و گرفتار شدن گنهكاران به آتش دوزخ
و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 91 - 8،9
8 - يهوديان عصر بعثت ، مطمئن به آسمانى بودن قرآن و معترف به الهى بودن آن
إذا قيل لهم ءامنوا بما أنزل اللّه قالوا نؤمن بما أنزل علينا
چنانچه يهوديان آسمانى بودن قرآن را باور نداشتند در پاسخ به دعوت پيامبر(صلی الله علیه و آله) (ءامنوا بما أنزل اللّه; به آنچه خدا فرو فرستاده ايمان آوريد)، اظهار مى داشتند كه: قرآن از جانب خدا نيست. اعراض از چنين پاسخى، گوياى اطمينان ايشان به آسمانى بودن قرآن و اعتراف ضمنى آنان به الهى بودن آن است.
9 - يهوديان ، على رغم اطمينانشان به الهى بودن قرآن ، به آن ايمان نياوردند .
إذا قيل لهم ءامنوا بما أنزل اللّه قالوا نؤمن بما أنزل علينا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 5
5 - يهوديان ، معتقد به قيامت و گرفتار شدن گنهكاران به آتش دوزخ
و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 5
5 - يهوديان ، معتقد به قيامت و گرفتار شدن گنهكاران به آتش دوزخ
و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 118 - 10
10 - ضعف بينش و شناخت يهود ، نصارا و مشركان عصر بعثت ، درباره خداوند
و قال الذين لايعلمون لولا يكلمنا اللّه . .. كذلك قال الذين من قبلهم مثل قولهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 6
6 - گفتار يهود زمان پيامبر(صلی الله علیه و آله) مبنى بر نازل نشدن وحى بر بشر، در تناقض با عقيده آنان در مورد نبوت موسى(ع) و نزول وحى بر آن حضرت بود.
إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شىء قل من أنزل الكتب الذى جاء به موسى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 37 - 5
5- عقايد و آراى يهود و نصارا در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، عقايد و آرايى برخاسته از هوا هاى نفسانى بود .
و لئن اتبعت أهواءهم
«أهواء» (جمع هوى) به معناى خواهشها و تمايلات نفس است و مراد از آن در آيه شريفه - به قرينه مقابله آن با احكام قرآن - آرا ، عقايد و قوانين برخاسته از تمايلات نفسانى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 5 - 4
4 - امكان آگاهى جن از انديشه ها ، عقايد و رفتار انسان ها
و أنّا ظننّا أن لن تقول الإنس و الجنّ على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 7
7 - عقايد انسان درباره خداوند و اوصاف او بايد مبتنى بر علم باشد.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 2
2- عقايد و رفتار آدمى ، بايد بر علم و آگاهى استوار باشد .
و لاتقف ما ليس لك به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 5
5- الهيات و باور هاى دينى انسان ، بايد بر پايه علم و آگاهى استوار باشد .
ما لهم به من علم و لا لأبائهم
از اين كه خداوند، كافران را به سبب باورهايى كه بدان علم ندارند، مورد نكوهش قرار داده است، استفاده مى شود كه باورهاى آدمى خصوصاً در زمينه عقايد اصولى و زيربنايى بايد متّكى بر علم و يقين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 11
11- لزوم كاوش و تفحص ، در مسائل اعتقادى و دينى تا مرز علم و آگاهى
فسلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
«إسألوا. ..» جواب شرط مقدر است و جمله «إن كنتم لاتعلمون» آن را تفسير مى كند و تقدير آن چنين است: «إن كنتم لاتعلمون فاسألوا...» (اگر نمى دانيد پس بپرسيد). لازمه اين سخن آن است كه اگر انسان چيزى را نمى داند، بايد تا مرز دانستن كاوش و پرسش كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 15 - 6
6 - لازم است عقيده ، مبتنى بر علم و آگاهى باشد .
أن تشرك بى ما ليس لك به علم
از اين كه براى عدم قبول دعوت به شرك، فرموده است: «چون آگاهى از شريك داشتن خدا ندارى، تسليم تلاش آنان مشو!»، استفاده مى شود كه عقيده بايد عالمانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن جهان بينى و اعتقادات دينى انسان ، بر علم و شناخت اطمينان بخش
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 15
15- لزوم مبتنى ساختن عقايد و باور هاى دينى بر علم و آگاهى
أعثرنا عليهم ليعلموا
آن گونه كه از ذيل آيه برمى آيد، كسانى كه خداوند، آنان را بر سرگذشت اصحاب كهف آگاه ساخت، به ربوبيّت خداوند معتقد
بودند و بر او سجده مى بردند. ارائه اصحاب كهف براين گروه، به منظور رساندن آنان به مرحله علم و يقين، حاكى از ضرورى بودن اين مرحله، براى اهل توحيد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 29 - 4
4 - تأثير عملكرد انسان در بينش او
إن تتقوا اللّه يجعل لكم فرقانا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 10
10 - رابطه احساسات و عواطف با اعتقادات و باورها
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم . .. و الذين ءامنوا أشد حباً الل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 14 - 12
12- انسان ، بدون برخوردارى از هدايت پروردگار ، گرفتار انحراف در بينش و گرايش خويش
أفمن كان على بيّنة من ربّه كمن زيّن له سوء عمله
از مقابله «من كان . ..» با «من زيّن...»، استفاده مى شود كه انسان ها به دو گروه عمده تقسيم مى شوند: 1- كسانى كه برخوردار از دلايل الهى و هدايت وحى اند; 2- گروهى كه در قبال دسته اول قرار دارند و در نهايت به انحراف در بينش (زيّن له سوء عمله) و انحراف در گرايش (و اتّبعوا أهوائهم) كشيده شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 23 - 7
7 - تقليد كوركورانه و تعصبات قومى ، از عوامل مهم گمراهى و انحرافات اعتقادى در طول تاريخ
و كذلك ما أرسلنا . .. و إنّا على ءاثرهم مقتدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 21 - 9
9 - ترديد - هرچند اندك - درباره اصول عقيده ، درپى دارنده فاجعه اى عقيدتى و رفتارى
فاتّبعوه . .. و ما كان له عليهم من سلطن إلاّ لنعلم ... ممّن هو منها فى شكّ
تنوين «شكّ» براى تقليل است و دلالت بر ناچيزى و اندكى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 51 - 11،12،13
11 - سوق دادن بيمناكان از حشر و قيامت براى اجتناب از كفر و شرك از اهداف انذار است.
و أنذر به الذين يخافون أن يحشروا إلى ربهم . .. لعلهم يتقون
«يتقون» در اين آيه به معناى تقواى اصطلاحى نيست، بلكه با توجه به آيات اين سوره - كه بحث از كفر و تكذيب بود - مراد، اجتناب از كفر و تكذيب و گناهانى از اين قبيل است.
12 - هراس از قيامت، زمينه ساز اجتناب از كفر و تكذيب آيات الهى است.
و أنذر به الذين يخافون أن يحشروا . .. لعلهم يتقون
13 - ضرورت به كارگيرى انذار براى تربيت و اصلاح عقايد انسان
و أنذر به . .. لعلهم يتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 64 - 7
7- بشر ، براى رفع اختلاف هاى عقيدتى و نيل به عقيده اى سالم و برتر ، محتاج به وحى و تعاليم آسمانى است .
و ما أنزلنا عليك الكتب إلاّ لتبيّن لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 110 - 16
16- اميدِ به آينده اى برتر ، در تنظيم زندگى سالم و تصحيح رفتار و باور هاى انسان ، نقش دارد .
فمن كان يرجوا لقاء ربّه فليعمل عملاً صلحًا و لايشرك بعبادة ربّه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 42 - 10
10 - ژرف نگرى در عاقبت بدفرجامان ، عامل تصحيح گرايش هاى فكرى نادرست است .
سيروا . .. فانظروا كيف كان عقبة الذين من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 8 - 7
7 - توجه به فرجام امور ، در تصحيح عقيده و كردار ، نقش چشمگيرى دارد .
فبشّره بعذاب أليم . .. لهم جن-ّ-ت النعيم
ياد آورى سرانجام بد معرضان از آيات خدا و نيز يادآورى پايان خوش مؤمنان، به منظور تنبّه دادن به انسان ها است، لذا مى توان برداشت بالا را داشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 36 - 7
7 - تصحيح بينش بشر درباره جهان و انسان ، بخشى از قلمرو موضوعات قرآن
أيحسب الإنسن أن يترك سدًى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 89 - 14
14 - ممنوعيّت دوستى و كمك گرفتن از كسانى كه ارتباط با آنان زمينه تضعيف و سستى عقايد اسلامى است .
ودّوا لو تكفرون . .. فلا تتّخذوا منهم اولياء حتى يهاجروا ... و لا تتخذوا منهم ول
در برداشت فوق، كلمه «اولياء» به معناى دوستى گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 3
3 - درستى اعتقادات بنيادى هر فرد در ارتباطى عميق با سطح بينش و معرفت او به خداوند است.
و ما قدروا الله حق قدره إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شىء
چون انكار رسالت را در آيه شريفه معلول نقص معرفت درباره خداوند دانسته است، و تفاوتى نيز بين اين عقيده و ديگر عقايد اصولى نيست، بنابراين كليه عقايد داراى چنين ارتباطى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 7 - 4
4 - توجّه به حقانيت مواضع عقيدتى خويش ، موجب تقويت روح صبر و بردبارى در مسير عقيده و دفاع از آن
فاصبر . .. إنّهم يرونه بعيدًا . و نريه قريبًا
از يادآورى مسأله حقانيت معاد براى پيامبر(صلی الله علیه و آله) - پس از توصيه به ايشان مبنى بر صبر و مقاومت در انجام رسالت - مطلب ياد شده، استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 94 - 4
4- سوء استفاده از سوگند و ارزش هاى دينى ، از عوامل سست شدن عقيده و ايمان ديگران است .
و لاتتخذوا أيمنكم دخلاً بينكم فتزلّ قدم بعد ثبوتها
برداشت فوق، بنابراين احتمال است كه مراد از «قدم» ايمان و عقيده مردمى باشد كه به دين گرايش يافته اند و با ديدن سوء استفاده برخى از دين، قدمهايشان سست گردد و از ايمان روى گردان شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 16 - 4
4 - باور هاى ناسازگار با فطرت آدمى ، متزلزل و ناپايدار است .
من بعد ما استجيب له حجّتهم داحضة عند ربّهم
«دحض» (مصدر «داحضة») به معناى لغزيدن و متزلزل بودن است و «داحضة» كنايه از بطلان و ناپايدارى مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 7،8
7 - اگر پروردگار يگانه حقيقت نداشت، آدمى به توحيد ربوبى رهنمون نمى گشت.
أتحجونى فى الله و قد هدين
ر. ك: تفسير الميزان.
8 - آدمى با هدايت خداوند، رهنورد توحيد مى گردد.
قال أتحجونى فى الله و قد هدين
احتجاج قوم ابراهيم با او در مورد شرك و توحيد بوده است. به همين جهت مصداق مورد نظر براى «هدان»، هدايت به توحيد است و طبعاً اختصاصى به ابراهيم(ع) ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 79 - 9،10
9 - تفكر در پديده ها و گذر از افول و زوال پذيرى آنان به سوى يگانه زوال ناپذير، رؤيت ملكوت جهان است.
و كذلك نرى إبرهيم . .. لا أحب الأفلين ... إنى وجهت وجهى للذى
آيات 76 تا 79 تفصيل «كذلك نرى» مى تواند باشد. يعنى اين سير - كه سيرى عقلانى و فكرى است - همان رؤيت ملكوت است.
10 - اعتقاد به توحيد، نتيجه حقگرايى، و شرك، گمراهى و مولود گريز از راه مستقيم است.
وجهت وجهى . .. حنيفا و ما أنا من المشركين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 99 - 3
3 - محيط اجتماعى ، در عين تأثير گذاشتن بر خصلت هاى روحى و گرايش هاى عقيدتى انسان ، از وى سلب اختيار و انتخاب نمى كند .
الأعراب أشد كفراً و نفاقاً . .. و من الأعراب من يؤمن باللّه
تصريح به وجود مؤمنان راستين در ميان اعراب باديه نشين به دنبال بيان خصلت كفر ورزى و نفاق شديد آنان، مى تواند إشعار به مطلب فوق داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 10 - 24
24- وضعيت اجتماعى فرهنگى ، تأثيرى چشمگير در بينش و عقيده نسل هاى آينده دارد .
تريدون أن تصدّونا عمّا كان يعبد ءاباؤنا
كفار، بى آنكه پذيرش آيين نياكان خويش را براساس عقل و منطق قلمداد كنند و يا از درستى آن دم بزنند، از آن متعصبانه سخن مى گفتند و اين حاكى از آن است كه فرهنگ و رسوم گذشتگان در نسلهاى آتى، تأثير زيادى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 90 - 7
7- تأثيرگذارى نياز هاى محيطى و مادى انسان بر آرا و نظريات وى حتى در زمينه مسائل فكرى و معنوى *
و قالوا لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الأرض ينبوعًا
با اين احتمال كه پيشنهاد ايجاد چشمه به عنوان معجزه از سوى مشركان، متأثر از شدت نياز آنان به منابع آبى بوده باشد، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 4
4- پدران و نياكان و محيط خانوادگى و اجتماعى ، داراى نقشى مؤثّر در باور هاى هر نسل
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . ما لهم به من علم و لا لأبائهم
ذكر «لأبائهم» اشاره به يكى از زمينه هاى اصلى گرايش ها و عقايد مردم عصر بعثت - كه همان روحيه تقليد و دنباله روى از
نياكان است - دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 28 - 2،3
2 - دوستى با افراد ناباب ، داراى تأثير سوء بر عقيده و رفتار انسان و مؤثر در سرنوشت او
يويلتى ليتنى لم أتّخذ فلانًا خليلاً
3 - نقش مؤثر جامعه در شكل گيرى افكار و عقايد و رفتار و سلوك آدمى
يويلتى ليتنى لم أتّخذ فلانًا خليلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 29 - 5
5 - دوستى با افراد ناباب ، داراى تأثير سوء در رفتار و عقيده انسان و مؤثر در سرنوشت او
يليتنى لم أتّخذ فلانًا خليلاً. لقد أضلّنى عن الذكر بعد إذ جاءنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 25 - 8
8 - پيوند هاى عاطفى ، تأثير فراوانى در باور ها و عقايد انسان ها دارد .
إنّما اتّخذتم . .. أوثنًا مودّة بينكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 25 - 3
3 - معاشران و همدمان ، داراى نقشى اساسى در عقيده ، عمل و سرنوشت انسان
و قيّضنا لهم قرناء فزيّنوا لهم ما بين أيديهم و ما خلفهم و حقّ عليهم القول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 23 - 14
14 - تأثير اقتدار مادى انسان ، در جهت گيرى هاى فكرى و اعتقادى وى
إلاّ قال مترفوها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 46 - 8
8 - نقش مؤثر حاكمان و نظام حكومتى ، در تغيير و تحول باور ها و شيوه رفتار مردم
و لقد أرسلنا موسى بايتنا إلى فرعون و ملإيه
مبعوث شدن موسى(ع) براى هدايت فرعون و درباريان وى، ممكن است از آن جهت باشد كه تغيير اعتقادى و رفتارى آنان، مى توانست تحول گسترده اى در جامعه عصر موسى ايجاد كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 67 - 8
8 - تأثير مهم روابط صميمانه و ماهيت دوستان ، در موضع گيرى هاى دينى انسان و فرجام اخروى او
فاختلف الأحزاب . .. الأخلاّء يومئذ بعضهم لبعض عدوّ
با توجه به ارتباط اين آيه با آيات پيشين - كه در زمينه اختلاف گروهى و احزاب درباره عيسى(ع) و دين الهى بود - مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 11
11 - تأثير منش و شخصيت آدمى ، در شكل گيرى معارف و باور هاى وى
إن هى إلاّ أسماء سمّيتموها . .. إن يتّبعون إلاّ الظنّ و ما تهوى الأنفس
معرفى كردن روحيه هواپرستانه مشركان به عنوان عامل اصلى گرايش آنان به شرك، مى تواند نشانگر اين باشد كه صفات شخصيتى انسان، در باورها و معارف وى تأثير به سزايى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 27 - 10
10 - تأثير عميق و سرنوشت ساز گروه هاى پرنفوذ و قدرتمند اجتماعى ، همچون صاحبان زر و زور ، در فرهنگ و باور هاى دينى جامعه
و اتّبعوا من لم يزده ماله و ولده إلاّ خسارًا . .. يضلّوا عبادك و لايلدوا إلاّ فا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 20 - 4
4 - تأثير تمايلات و حبّ و بغض هاى انسان ها ، در شكل گيرى انديشه و باور هاى آنان
أيحسب الإنسن ألّن نجمع عظامه . .. كلاّ بل تحبّون العاجلة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - انسان - 76 - 27 - 8
8 - تأثير تمايلات و حبّ و بغض هاى انسان ها ، در شكل گيرى انديشه ها و باور هاى آنان
و لاتطع منهم ءاثمًا أو كفورًا . .. إنّ هؤلاء يحبّون العاجلة و يذرون وراءهم يومً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 12 - 3
3 - رفتار انسان ، باور هاى او را تحت تأثير قرار مى دهد .
و ما يكذّب به إلاّكلّ معتد أثيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 69 - 6
6 - تأثير عقايد و افكار پدران و مادران ، بر فرزندان و نسل هاى آينده
إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 18
18 - گروهى از يهوديان و مسيحيان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، هواپرستان گمراه و ناشر عقايد افراطى و غلوآميز در ميان همكيشان خود
و لاتتبعوا اهواء قوم . .. و اضلوا كثيراً و ضلوا عن سواء السبيل
كلمه «ضلوا» در دو بخش از آيه مى تواند اشاره به دو طايفه از گمراهان داشته باشد، طائفه اى پيش از بعثت كه جمله «قد ضلوا من قبل» بيانگر آن است و طائفه اى معاصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) كه جمله «ضلوا عن سواء السبيل» حاكى از آنان مى باشد. گفتنى است كه آوردن قيد «من قبل» در يك بخش و نيامدن آن در بخش بعد، گوياى اين تفسير است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 43 - 7
7 - دنيا ، جايگاهى مناسب و فرصتى مغتنم ، براى تصحيح باور است .
فأقم وجهك للدين القيّم من قبل أن يأتى يوم لا مردّ له من اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 123 - 2
2 - فرعون ، مردم را در گزينش دين و آيين ، نيازمند رخصت دهى خويش مى دانست و آن را حقى براى خود مى شمرد .
قال فرعون ءامنتم به قبل أن ءاذن لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 51 - 6
6 - فرعون با استناد به عقايد و افكار اقوام گذشته ، سعى در مقابله با موسى ( ع ) و تثبيت حقانيت شرك داشت .
قال فما بال القرون الأُولى
تمسّك فرعون به افكار پيشينيان و اين كه اگر رسالت موسى حق است، چرا براى اقوام گذشته چنين رسولى نيامد و چرا آنها عذاب نشدند، نشان مى دهد كه در ديدگاه او، پذيرفته هاى نسل هاى قبل، صحيح و قابل تبعيت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 75 - 6
6 - فرعون و اطرافيانش در گرايش هاى اعتقادى مردم ، نقش تعيين كننده اى داشتند .
ثم بعثنا من بعدهم موسى و هرون إلى فرعون و ملإيه
از اين كه خداوند موسى و هارون (ع) را - كه براى هدايت مردم مبعوث شده بودند - مستقيماً به سوى فرعون و اطرافيانش فرستاد، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 10 - 24
24- وضعيت اجتماعى فرهنگى ، تأثيرى چشمگير در بينش و عقيده نسل هاى آينده دارد .
تريدون أن تصدّونا عمّا كان يعبد ءاباؤنا
كفار، بى آنكه پذيرش آيين نياكان خويش را براساس عقل و منطق قلمداد كنند و يا از درستى آن دم بزنند، از آن متعصبانه سخن مى گفتند و اين حاكى از آن است كه فرهنگ و رسوم گذشتگان در نسلهاى آتى، تأثير زيادى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 25 - 2،3
2- اعتقادات حق با اذن پروردگار ، داراى ثمردهى مداوم بوده و محدود به زمانى نيست .
مثلاً كلمة طيّبة . .. تؤتى أكلها كلّ حين بإذن ربّها
احتمال دارد كه «تؤتى أكلها كلّ حين» ادامه مشبه باشد كه به تناسب موضوع همواره بار و ثمر مى دهد و منوط به زمان خاصى نيست.
3- اعتقادات حق ، داراى ثمر هاى فراوان بوده و همه آنها مفيد است .
مثلاً كلمة طيّبة . .. تؤتى أكلها كلّ حين
آوردن جمع مضاف «أكل» (خوردنيها)، كه مفيد عموم است، براى توصيف مشبه (كلمة طيبة)، به جاى «فواكه» و
«ثمرات»، مى تواند مشعر به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 21 - 5
5- كافران ، به پوچى و بى اساس بودن بافته هاى دروغين و عقايد واهى خويش ، پى خواهند برد .
و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 8 - 6
6 - معارف متكى بر برهان هاى عقلى ، الهامات ربانى و كتاب هاى آسمانى ، تنها معارف شايسته اعتقاد و ارزشمند در بينش قرآنى
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم و لا هدًى و لا كتب منير
در آيه ياد شده معرفت هاى قابل اعتماد و شايسته دفاع معارفى است كه از يكى از سه راه ذيل به دست بيايد: «علم» «هدايت» و «كتاب». به نظر مى رسد كه مراد از «علم» معرفت هايى است كه از راه براهين عقلى و مقصود از «هدايت» دريافت هايى است كه از طريق رؤيت قلبى و الهامات درونى و منظور از «كتاب منير» حقايقى است كه به وسيله شنيدن از رسولان الهى و مراجعه به كتاب هاى آسمانى به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 11
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 73 - 2
2 - معتقدان به تثليث بدون هيچ ترديد ، مردمى كافرند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه ثالث ثلثة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 16 - 9
9 - اعتقاد شيطان به جزا و كيفر خلق ، در برابر اعتقاد و عمل *
كمثل الشيطن إذ قال . .. إنّى أخاف اللّه ربّ العلمين
در صورتى كه «إنّى أخاف . ..» سخنى از روى واقعيت باشد - و نه توجيه و استهزا - تعبير «أخاف ...» نشانگر بيم شيطان از بازتاب كفر و اعتقاد او به كيفر و مجازات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 72 - 21
21 - معتقدان به الوهيت مسيح ( ع ) محروم از بهشت و گرفتار به آتش دوزخ
قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. فقد حرم اللّه عليه الجنة مأويه النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 118 - 1
1 - معتقدان و مدعيان الوهيت عيسى ( ع ) و مادرش مريم ، مستحق عذاب الهى
ان تعذبهم فانهم عبادك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 12
12 - يهود و نصارا ، به دليل اعتقاد شرك آميزشان ( فرزند خدا خواندن عزير و مسيح ) مستحق كيفر مرگ
و قالت اليهود عزير ابن اللّه . .. قتلهم اللّه أنى يؤفكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 73 - 7
7 - عذاب دردناك در انتظار معتقدان به تثليث
ليمسن الذين كفروا منهم عذاب اليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 3
3- عقيده حق ، دلپذير و مطابق طبع آدمى بوده و عقيده باطل منفور است .
مثلاً كلمة طيّبة كشجرة طيّبة . .. و مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة
«طيب» درلغت به چيزى معنا شده است كه مطابق طبع و ميل آدمى مى باشد و «خبث» چيزى است كه مورد كراهت و نفرت مى باشد. برداشت فوق، با توجه به معناى ياد شده، بنابر احتمالى است كه مراد از «كلمه طيبه» عقيده حق و «كلمه خبيث» عقيده باطل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 15 - 15
15 - خداوند به انسان ها درباره لغزش در عقيده و رفتار ناصحيح با والدين ، هشدار مى دهد .
و إن جهداك على أن تشرك بى . .. فلاتطعهما و صاحبهما فى الدنيا معروفًا و اتّبع سب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 8
8 - زدودن پندار هاى باطل درباره قيامت ، شرطى اساسى براى ايجاد زمينه هاى ايمان در مردم
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 5
5- الهيات و باور هاى دينى انسان ، بايد بر پايه علم و آگاهى استوار باشد .
ما لهم به من علم و لا لأبائهم
از اين كه خداوند، كافران را به سبب باورهايى كه بدان علم ندارند، مورد نكوهش قرار داده است، استفاده مى شود كه باورهاى آدمى خصوصاً در زمينه عقايد اصولى و زيربنايى بايد متّكى بر علم و يقين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 14 - 16
16- لزوم استوار سازى عقايد ، بر ميزان حق و عدل و پرهيز از هرگونه گرايش به باطل
لن ندعوا من دونه إلهًا لقد قلنا إذًا شططًا
در آيه شريف و در گفتار اصحاب كهف، سخنى كه متمايل به باطل و دور از حق باشد، محكوم و مردود شمرده شده است. اين بيان، در حقيقت، براى گزينش عقايد ملاكى را ارائه كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 15 - 9
9- لازم است كه عقايد بر دلايلى روشن و محكم استوار باشد .
لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 15
15- لزوم مبتنى ساختن عقايد و باور هاى دينى بر علم و آگاهى
أعثرنا عليهم ليعلموا
آن گونه كه از ذيل آيه برمى آيد، كسانى كه خداوند، آنان را بر سرگذشت اصحاب كهف آگاه ساخت، به ربوبيّت خداوند معتقد بودند و بر او سجده مى بردند. ارائه اصحاب كهف براين گروه، به منظور رساندن آنان به مرحله علم و يقين، حاكى از ضرورى بودن اين مرحله، براى اهل توحيد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 133 - 16
16 - لزوم مبتنى ساختن عقايد و باور هاى دينى خويش بر دليل و برهان
أوَلم تأتهم بيّنة ما فى الصحف الأُولى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 8 - 6
6 - معارف متكى بر برهان هاى عقلى ، الهامات ربانى و كتاب هاى آسمانى ، تنها معارف شايسته اعتقاد و ارزشمند در بينش قرآنى
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم و لا هدًى و لا كتب منير
در آيه ياد شده معرفت هاى قابل اعتماد و شايسته دفاع معارفى است كه از يكى از سه راه ذيل به دست بيايد: «علم» «هدايت» و «كتاب». به نظر مى رسد كه مراد از «علم» معرفت هايى است كه از راه براهين عقلى و مقصود از «هدايت» دريافت هايى است كه از طريق رؤيت قلبى و الهامات درونى و منظور از «كتاب منير» حقايقى است كه به وسيله شنيدن از رسولان الهى و مراجعه به كتاب هاى آسمانى به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 23 - 10
10 - توحيد و پرهيز از شرك ، زيربنايى ترين اصل عقيدتى و اساس هر تحول معنوى
اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 32 - 7
7 - پرستش خداى يگانه و پرهيز از شرك ورزى به او ، زيربنايى ترين اصل عقيدتى و پايه هر تحول معنوى
فأرسلنا فيهم رسولاً منهم أن اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 15 - 6
6 - لازم است عقيده ، مبتنى بر علم و آگاهى باشد .
أن تشرك بى ما ليس لك به علم
از اين كه براى عدم قبول دعوت به شرك، فرموده است: «چون آگاهى از شريك داشتن خدا ندارى، تسليم تلاش آنان مشو!»، استفاده مى شود كه عقيده بايد عالمانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن جهان بينى و اعتقادات دينى انسان ، بر علم و شناخت اطمينان بخش
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 8
8 - باور ها و اعتقادات ، بايد از علم و يقين سرچشمه گرفته و متكى بر دليل وبرهان باشد .
و جعلوا الملئكة . .. أشهدوا خلقهم
عبارت «أشهدوا خلقهم» نشانگر آن است كه هرگونه باور و اعتقادى، بايستى برخاسته از علم و يقين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 66 - 4
4 - تكذيب هود از سوى كافران قومش ، مبتنى بر حدس و گمان ، و نه علم و يقين *
إنا لنظنك من الكذبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 24 - 12
12 - اتكاى قوم نوح ، تنها به آرا و انديشه هاى پدران و نياكان خويش
ما سمعنا بهذا فى ءابائنا الأوّلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 14
14 - عقايد مشركان و كافران متكى بر گمان بى اساس است.
يضلوك عن سبيل الله . .. و إن هم إلا يخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 14
14 - عقايد مشركان و كافران متكى بر گمان بى اساس است.
يضلوك عن سبيل الله . .. و إن هم إلا يخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 184 - 6
6 - ضرورت پايه ريزى عقايد و باور هاى دينى بر اساس تفكر
أو لم يتفكروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 24 - 4
4- اعتقادات حق چنان درختى ريشه دار ، ثابت و استوار است .
كلمة طيّبة كشجرة طيّبة أصلها ثابت و فرعها فى السّماء
از معناهايى كه مفسران، از صحابه و تابعان تاكنون، براى «شجره طيبه» ذكر كرده اند، عقيده به توحيد و كلمه «لا إله إلاّ الله» است كه عقيده حق مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 48 - 5
5- ابراهيم ( ع ) ، هجرت از محيط شرك و بت پرستى را جهت حراست از عقيده توحيدى خود و عبادت پروردگار يگانه برگزيد .
و أعتزلكم و ما تدعون من دون اللّه و أدعوا ربّى
از جمله معانى «دعاء» عبادت است. دراين آيه نيز «أدعوا» به قرينه «لِمَ تعبد» در آيات قبل مى تواند به معناى «عبادت مى كنم» باشد. براين مبنا ابراهيم، هجرت خود را براى ميسرشدن عبادت خداوند دانسته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 53 - 6
6 - جواز ملازمت و همنشينى با كافران ، با حفظ معتقدات دينى خود *
إنّى كان لى قرين . يقول ... أءذا متنا ... لمدينون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 7
7 - كتاب آسمانى هر امت ، بايد مرجع عقايد و باور هاى دينى آنان باشد .
و هم يتلون الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 39 - 6
6 - هيچ كس بار گناه ديگرى را بر دوش نمى كشد و هر كس مسؤول عقايد و رفتار خويش است .
فمن كفر فعليه كفره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 6
6 - هر انسانى ، خود مسؤول عملكرد و باور هاى خويش است .
فما أرسلنك عليهم حفيظًا
آيه شريفه مى تواند در مقام بيان اين نكته باشد كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) مسؤول نافرمانى امت خويش نيست; بلكه هر كسى مسؤوليت تخلف خويش را خود برعهده دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 13
13 - انسان ، مسؤول باور ها و اعمال خويش
ستكتب شهدتهم و يسئلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 33 - 3
3 - انسان ، در برابر عقايد و باور هاى خويش ، مسؤول بوده و همه آنها در نامه اعمال او ثبت است .
من أُوتى كتبه . .. و لم أدر ما حسابيه... خذوه... فاسلكوه . إنّه كان لايؤمن بالل
خداوند علت سرنوشت بد و عذاب كافران را، ايمان نياوردن به خداى بزرگ دانسته است. از اين نكته مى توان استفاده كرد كه انسان در برابر مجموعه عقايد و انديشه هاى خويش، مسؤول است و بايد در برابر خداى بزرگ پاسخگو باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 91 - 24
24 - رفتار و عملكرد انسان ، نشانه اعتقاد و انديشه اوست .
قالوا نؤمن بما أنزل علينا . .. قل فلم تقتلون أنبياء اللّه من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 93 - 21
21 - اعمال و رفتار انسان ها ، بيانگر افكار و عقايد آنان است .
بئسما يأمركم به إيمنكم إن كنتم مؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 94 - 15
15 - كردار آدميان و خواسته هاى آنان ، بيانگر اعتقاد و انديشه آنان است .
فتمنوا الموت إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 10 - 10
10 - عمل صالح ، موجب ارزشمندى ايمان ، عقايد و انديشه هاى درست و سبب بارورى آنها است .
إليه يصعد الكلم الطيّب و العمل الصلح يرفعه
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه ضمير فاعلى (در «يرفع») به «عمل صالح » و ضمير مفعولى (يرفعه) به «الكلم الطيّب» بازگردد. گفتنى است «رفع» (مانند «صعود») در اين آيه، كنايه از ارزشمندى و بارورى مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 38 - 5
5 - ارزش و اعتبار هر عقيده و ادعا ، مبتنى بر ارائه دليل و اقامه برهان
فليأت . .. بسلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 41 - 3
3 - هر برنامه و عقيده اى ، بدون اتكا به برهانى عقلى يا منبعى غيبى ، فاقد اعتبار است .
أم عندهم الغيب فهم يكتبون
در آيات پيشين، اثبات شد كه كافران در انكار رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، هيچ برهان عقلى و علمى ندارند. در اين آيه مطرح شده است كه آنان در گفتار خود، به منبع غيبى هم متكى نيستند; پس چنين انديشه اى قابل پذيرش نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 6
6 - ارزشمندى باور ها و عقايد انسانى ، در گرو ريشه داشتن آن در وحى و معارف الهى است .
ما أنزل اللّه بها من سلطن
خداوند، در مقام تخطئه مشركان، اين نكته را گوشزد مى كند كه باورهاى آنان از سر چشمه علم و حكمت الهى نشأت نگرفته است. در نتيجه از مفهوم آيه شريفه مى توان نتيجه گرفت كه ارزشمندى عقايد انسانى، وابسته به سرچشمه گرفتن آن از علوم الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 8 - 4،5
4 - مطابقت اعمال و عقايد آدمى با حق نشانه وزين و ثقيل بودن آن عقايد است.
و الوزن يومئذ الحق فمن ثقلت موزينه فأولئك هم المفلحون
5 - هر يك از رفتارها و عقايد آدمى داراى مقياسى مخصوص براى ارزيابى آنها در قيامت است.
و الوزن يومئذ الحق فمن ثقلت موزينه
كلمه «موازين» (جمع موزون) مى رساند كه هر يك از اعمال و عقايد آدمى مورد سنجش قرار مى گيرد و چون اعمال و عقايد مختلف است، مقياس و وسيله سنجش آن نيز متفاوت خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 9 - 3
3 - همطراز نبودن اعمال و عقايد آدمى با حق بيانگر بىوزنى و سبكى اعمال و عقايد است.
و الوزن يومئذ الحق . .. و من خفت موزينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 73 - 4
4 - سرانجام خوب يا بد ، ملاك ارزيابى هر فكر ، عقيده و رفتار
فانظر كيف كان عقبة المنذرين
از توصيه خداوند به انديشه در سرانجام كافران - و نه آغاز زندگى آنان و. .. - مى توان برداشت ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 10 - 17
17 - عزت و پيروزى در عرصه جدال و ستيزش انديشه ها و عقايد ، از آن انديشه و عقيده اى است كه بر عقل ، فطرت و طبع آدمى استوار باشد .
فللّه العزّة جميعًا إليه يصعد الكلم الطيّب . .. و مكر أُولئك هو يبور
برداشت ياد شده، با توجه به اين حقيقت است كه مكر شكست خورده كافران، در مقابل كلام طيب خداوند و صعود و موفقيت آن قرار گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 8 - 4
4 - مطابقت اعمال و عقايد آدمى با حق نشانه وزين و ثقيل بودن آن عقايد است.
و الوزن يومئذ الحق فمن ثقلت موزينه فأولئك هم المفلحون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 17 - 10
10 - تعاليم دين ، معيار حقانيت و بطلان باور ها و اعمال است .
أنزل الكتب بالحقّ و الميزان
بنابراين احتمال كه عطف «الميزان» بر «الكتاب» تفسيرى بوده و مراد از «الكتاب» دين باشد، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 204 - 14
14 - ظاهر افراد ، ملاك مطمئنى براى پى بردن به اعتقاد واقعى آنان نيست .
و من الناس من يعجبك قوله فى الحيوة الدنيا و هو اَلَدُّ الخصام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 151 - 12،13،15
12 - عقيده به شريك داشتن خداوند ، پندارى بدون برهان و دليل
بما اشركوا باللّه ما لم ينزّل به سلطاناً
13 - توحيد ، عقيده اى بر پايه برهان و استدلال
بما اشركوا باللّه ما لم ينزّل به سلطاناً
15 - ضرورت شكل دهى انديشه ها و عقايد دينى ، بر پايه استدلال و برهان
بما اشركوا باللّه ما لم ينزّل به سلطاناً
از اشكالاتى كه قرآن بر پندارهاى شرك آميز دارد، بى برهانى آنهاست. بنابراين هر نوع عقيده دينى كه نتوان بر آن برهان آورد، فاقد ارزش خواهد بود ; لذا هر انسانى موظّف است عقايد دينى خويش را با برهان و استدلال شكل دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 171 - 7
7 - لزوم محور قرار دادن حق ، در عقايد و گفتار
و لاتقولوا على اللّه الا الحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 6
6- دليل و برهان ، ملاك صحت انديشه و اعتقاد
قل هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 93 - 8
8 - بطلان نظريات منتسب به هر يك از اديان الهى ، در صورت مخالفت با كتاب آسمانى آن دين
قل فاْتوا بالتورية فاتلوها ان كنتم صادقين
آيه فوق، براى ردّ نظريه يهود، آنان را به تورات ارجاع مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 10 - 26
26- تداول و تداوم عقيده اى در ميان چند نسل ، دليل قابل قبول بودن آن از ديدگاه كافران اقوام پيشين
تريدون أن تصدّونا عمّا كان يعبد ءاباؤنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 35 - 3
3 - عقيده اى درباره خداوند ، حق و پذيرفتنى است كه مورد تأييد الهى باشد .
أم أنزلنا عليهم سلطنًا
از اين كه براى دليل نداشتن مشركان جهت اثبات حقانيت عقيده شان، فرموده است: «ما كه دليلى نفرستاديم» دلالت مى كند بر اين كه عقيده صحيح، آن است كه خداوند، آن را تأييد كند و براى آن حجّت اقامه كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 3
3 - كتاب هاى آسمانى ، مبناى داورى درباره درستى و نادرستى عقايد دينى و معارف الهى
فأتوا بكتبكم إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 21 - 3
3 - كتاب هاى آسمانى ، معيارى براى سنجش باور ها و تفكيك عقايد درست از نادرست
أم ءاتينهم كتبًا من قبله فهم به مستمسكون
خداوند براى تخطئه اعتقاد مشركان به الوهيت فرشتگان، اين نكته را متذكر مى شود كه اين سخن در هيچ يك از كتاب هاى آسمانى نيامده است. از اين نكته برداشت مى شود كه كتاب هاى آسمانى، محور و معيار تشخيص اعتقادات حق از باورهاى باطل و نادرست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 37 - 4
4 - وحى و كتاب هاى آسمانى ، مبناى داورى درباره درستى و نادرستى عقايد و مسائل دينى است .
أم لكم كتب فيه تدرسون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن جهان بينى و اعتقادات دينى انسان ، بر علم و شناخت اطمينان بخش
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 10 - 8
8 - تنها سخنان ، انديشه ها و عقايد پسنديده و درست ، به سوى خدا صعود كرده و مورد پذيرش او قرار مى گيرد .
إليه يصعد الكلم الطيّب
طبق نظر مفسران، مقصود از صعود كلام طيّب به سوى خداوند، قبول شدن و اجر داشتن آن در پيشگاه خداوند است; گو اين كه كلام غير طيّب، شايسته صعود به بالا و به پيشگاه خداوند نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 93 - 6
6 - پذيرش تورات با جديت تمام و استوارسازى رفتار و انديشه ها بر اساس آن ، فرمان خداوند به بنى اسرائيل
خذوا ما ءاتينكم بقوة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 171 - 4،11
4 - خداوند با برافراشتن كوه طور بر سر قوم موسى ، از آنان خواست تا با جديت تمام تورات بپذيرند و رفتار و انديشه هاى خويش را بر اساس آن استوار سازند .
خذوا ما ءاتينكم بقوة
«خذوا» يعنى بگيريد. «گرفتن» تورات و ديگر كتابهاى آسمانى به اين است كه مورد پذيرش قرار گيرد و به احكام آن عمل شود.
11 - فراگيرى كتاب آسمانى و تنظيم عقايد و اصول بر محور آن ، وظيفه اى ضرورى بر عهده اهل ايمان
خذوا ما ءاتينكم بقوة و اذكروا ما فيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 62 - 2
2 - هر داستانى درباره پيامبران كه منافى با توحيد باشد ، ساختگى و باطل است .
انّ هذا لهو القصص الحق و ما من اله الا اللّه
نفى شرك كه از جمله «و ما من اله الا اللّه» استفاده مى شود، بيان علّتى براى دروغ بودن ادعاهاى نصارا در مورد عيسى (ع) است و ملاكى براى همه داستانهاى مربوط به پيامبران خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 71 - 5
5 - وجود خفقان فكرى و سلب شدن آزادى عقيده در نظام حكومت فرعونى
ءامنتم له قبل أن ءاذن لكم
نياز داشتن «اعتقاد» به اجازه فرعون، نشان از استبداد و خفقان كامل فكرى در حكومت فرعون دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 9 - 4
4 - سازش و نرمش نشان دادن با كافران ، بر سر مسائل عقيدتى و مواضع اصولى ، ممنوع است .
فلاتطع المكذّبين . ودّوا لوتدهن فيدهنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 16
16 - مشروعيت بحث و مناظره در اعتقادات و مبانى دينى
قل هاتوا برهنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 64 - 6
6 - تلاش منافقان در مخفى نگاه داشتن باور ها و سخنانشان از مردم
يحذر المنفقون أن تنزل عليهم سورة تنبئهم بما فى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 173 - 2
2 - در صورت نبود نشئه شهود و اقرار براى فرزندان ، آنان در انتخاب عقيده ، جز تبعيت و تقليد از پدران ، راهى نداشتند .
و أشهدهم على أنفسهم . .. أو تقولوا إنما أشرك ءاباؤنا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 7 - 3
3 - بازگشت همه انديشه ها و باور ها ، به سه جريان فكرى و عقيدتى
و كنتم أزوجًا ثلثة
تقسيم كردن مردم به سه دسته - با آن كه در ميان انسان ها در طول تاريخ صدها نوع از عقايد و افكار گوناگون وجود داشته است - مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 2 - 9
9 - رفتار و كردار آدمى ، نشانگر كفر و ايمان و نيز انديشه و باور او است .
فمنكم كافر و منكم مؤمن و اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 119 - 9
9 - شيطان ، رواج دهنده انديشه ها و گرايش هاى خرافى در جامعه
و لامرنهم فليبتكن ءاذن الأنعم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 13،15
13 - پيروى از افكار و عقايد بدون دليل و مبتنى بر تمايلات نفسانى ، امرى نكوهيده و مورد نهى خداوند
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
15 - پى ريزى عقايد دينى بر پايه هواپرستى و تمايلات نفسانى ، موجب گمراهى و گمراه سازى ديگران
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا كثيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 6
6 - شريك پنداشتن براى خداوند و انتساب فرزند به او، پندارى باطل و از سر نادانى است.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 4
4- شركورزى و اعتقاد به معبودهايى غير از خداى يكتا ، زاييده پندار و توهم آدميان است .
إلاّ أسماءً سميتموها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 35 - 2
2- توهم فرزند بودن عيسى ( ع ) براى خداوند ، برخاسته از تحليل نادرست ماجراى تولد و سخن گفتن معجزنماى او بود .
ذلك عيسى ابن مريم . .. ما كان للّه أن يتّخذ من ولد
نفى فرزند از خداوند پس از بيان قصه تولد عيسى(ع) مى تواند بيانگر اين نكته باشد كه گروهى اين نوع امور معجزه آسا را دليل فرزند خدابودن او قرار داده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 39 - 5
5- جهان بينى غلط و نگرش جاهلانه به هستى ، ريشه عملكرد نادرست و مجرمانه انسان در صحنه حيات
إنّهم كانوا مجرمين . .. و لكنّ أكثرهم لايعلمون
از ارتباط اين آيه با عبارت «إنّهم كانوا مجرمين»، استفاده مى شود كه ناآگاهى نسبت به حقانيت آفرينش، عامل گرايش امت هاى نابود شده به جرم پيشگى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 9
9 - دستيابى به توحيد و پرهيز از شرك در گرو خواست خداوند و توفيقات اوست .
و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 3
3- اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، معلول تقليد كوركورانه مشركانِ عصر بعثت از نياكان خويش بوده است .
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . ما لهم به من علم و لا لأبائهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 35 - 2
2- توهم فرزند بودن عيسى ( ع ) براى خداوند ، برخاسته از تحليل نادرست ماجراى تولد و سخن گفتن معجزنماى او بود .
ذلك عيسى ابن مريم . .. ما كان للّه أن يتّخذ من ولد
نفى فرزند از خداوند پس از بيان قصه تولد عيسى(ع) مى تواند بيانگر اين نكته باشد كه گروهى اين نوع امور معجزه آسا را
دليل فرزند خدابودن او قرار داده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 1
1 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) نبايد در عقايد و احكام از اكثريت مردم پيروى كند.
أفغير الله أبتغى حكما و هو الذى . .. و إن تطع أكثر من فى الأرض
چون در آيات گذشته سخن از درخواست معجزات جديد از سوى مشركان بود و آيه قبل نيز بر لزوم پذيرش حكم الهى در امور تأكيد داشت و سپس قرآن را به عنوان مظهر حكم خداوند مطرح نمود، مى توان نتيجه گرفت كه ممنوعيت پيروى در مسائل عقيدتى و احكام در مواردى است كه در قرآن حكم آن مسأله وجود داشته باشد، نه در تمامى امور. توجه به كلمه «سبيل الله» نيز اين مطلب را روشنتر مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 71 - 15
15 - تفكر و بينش صحيح پرتويى از رحمت الهى
فعموا و صموا ثم تاب اللّه عليهم
در برداشت فوق توبه خداوند بر بنى اسرائيل به معناى گسترش رحمت الهى بر آنان گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 104 - 11
11 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) روشنگر و ارائه دهنده بينش صحيح به مردم است، نه نگهبان و واداركننده مردم به پذيرش آن.
قد جاءكم بصائر من ربكم . .. و ما أنا عليكم بحفيظ
«حفيظ» به معناى «حافظ» و متعلق آن محذوف است. با توجه به اينكه بحث درباره بينشها و عقايد است، متعلق آن متناسب با همين مضمون است كه مضمون عقيدتى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 5
5 - تأثيرپذيرى فرهنگ دينى يهود و نصارا از عقايد كافران پيشين *
يضهئون قول الذين كفروا من قبل
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «الذين كفروا من قبل» جوامع كفرپيشه پيش از پيدايش دين يهود و نصارا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 37 - 5
5- عقايد و آراى يهود و نصارا در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، عقايد و آرايى برخاسته از هوا هاى نفسانى بود .
و لئن اتبعت أهواءهم
«أهواء» (جمع هوى) به معناى خواهشها و تمايلات نفس است و مراد از آن در آيه شريفه - به قرينه مقابله آن با احكام قرآن - آرا ، عقايد و قوانين برخاسته از تمايلات نفسانى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 148 - 15
15 - عقايد مشركان در مورد مشيت الهى و استفاده جبر از آن، بنيادى جز گمان ندارد.
إن تتبعون إلا الظن و إن أنتم إلا تخرصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 3
3- اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، معلول تقليد كوركورانه مشركانِ عصر بعثت از نياكان خويش بوده است .
قالوا اتخذ اللّه ولدًا . ما لهم به من علم و لا لأبائهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 5
5 - تأثيرپذيرى فرهنگ دينى يهود و نصارا از عقايد كافران پيشين *
يضهئون قول الذين كفروا من قبل
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «الذين كفروا من قبل» جوامع كفرپيشه پيش از پيدايش دين يهود و نصارا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 37 - 5
5- عقايد و آراى يهود و نصارا در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، عقايد و آرايى برخاسته از هوا هاى نفسانى بود .
و لئن اتبعت أهواءهم
«أهواء» (جمع هوى) به معناى خواهشها و تمايلات نفس است و مراد از آن در آيه شريفه - به قرينه مقابله آن با احكام قرآن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 25 - 4
4- ثمربخشى اعتقادات حق برخاسته از ربوبيت خداوند است .
تؤتى أكلها كلّ حين بإذن ربّها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 19
19 - توجه به محدوديت دانش پيامبران ( ع ) بازدارنده آدمى از باور به الوهيت آنان
و لا اعلم ما فى نفسك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 132 - 17
17 - توجه به نياز همه بندگان به خداوند در تأمين معاش ، از ميان برنده پندار بهره بردن خداوند از عبادت بندگان است .
لانس-َلك رزقًا نحن نرزقك
در برداشت ياد شده جمله «نحن نرزقك» به منزله تعليل براى جمله قبل است; يعنى، چون رزق تو به دست ما تأمين مى شود، پس روشن است كه ما در فرمان نماز، درپى كسب روزى از جانب تو نيستيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 67 - 11
11 - موسى ( ع ) با جاهلانه خواندن استهزاى مردم ، پندار قوم خويش را درباره خود ناروا دانست .
قال أعوذ باللّه أن أكون من الجهلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - طارق - 86 - 9 - 3
3 - انسان در قيامت ، بر باور ها و ملكات نفسانى خويش ، مؤاخذه خواهد شد .
يوم تبلى السرائر
مراد از آزمودن سريره ها، حسابرسى و سنجش ميزان كيفر آنها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 20 - 2
2 - اطمينان و اعتقاد به حساب رسى اعمال در قيامت ، مهم ترين ركن اعتقادى مؤمنان
إنّى ظننت أنّى ملق حسابيه
برداشت ياد شده، از آن جا است كه مسأله حساب رسى اعمال - در اين آيات - در رديف نخستين اصل اعتقادى مؤمنان برشمرده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 2
2- اعتقادات ناحق و باطل ، بى ريشه و ناپايدار است .
و مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثّت من فوق الأرض ما لها من قرار
«كلمه خبيثه» در مقابل «كلمه طيبه» است و مراد از آن طبق گفته مفسران و قرينه هايى كه در مشبه به آمده است، شرك و عقيده باطل مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 38 - 1
1- همه انحراف هاى عقيدتى ، اخلاقى و رفتارى ، ناپسند بوده و مورد نفرت خداوند است .
كلّ ذلك كان سيّئه عند ربّك مكروهًا
مشاراليه «ذلك»، مجموعه عقايد و دستورهاى اخلاقى است كه در آيه هاى پيشين (آيه 22 - 37) آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 54 - 7
7 - شك و دودلى مداوم در عقيده ، امر مطلوب و پسنديده اى نيست و پى آمد ناگوارى دارد .
كما فعل بأشياعهم . .. إنهم كانوا فى شكّ مريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 73 - 10
10- پيشرفت اقتصادى و اجتماعى و بهبود آن ، الزاماً نشانه حقانيت يك انديشه و آيين نيست .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 17 - 7
7 - گرايش هاى فكرى و عقيدتى و رفتار و اعمال آدمى ، تحت نظارت و آگاهى دقيق خداوند
إنّ الذين ءامنوا و الذين هادوا . .. إنّ اللّه على كلّ شىء شهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 139 - 12
12 - نفاق سياسى ، نشأت يافته از نفاق عقيدتى و نشانه آن است .
أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 3
3 - رهبران دينى ، تنها موظف به تبليغ عقايد و آرمان هاى مكتب اند ; نه تحميل آنها بر مردم .
فما أرسلنك عليهم حفيظًا إن عليك إلاّ البلغ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 18 - 7
7- عقيده انسان داراى نقشى تعيين كننده در قبول و ردّ اعمال وى در پيشگاه خداوند
الذين كفروا بربّهم أعملهم كرماد اشتدّت به الريح فى يوم عاصف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 35 - 3
3- دين ستيزى و انكار آيات الهى ، داراى ريشه در نوع نگرش انسان به زندگى و مرگ
إن هى إلاّ موتتنا الأُولى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 2 - 8
8 - تأثير باور ها و جهان بينى انسان ها در رفتار و كردار آنها
فمنكم كافر و منكم مؤمن و اللّه بما تعملون بصير
مطلب ياد شده، با توجه به اين نكته است كه ايمان و كفر، از مقوله جهان بينى و باورهاى بشر است; ولى خداوند به جاى تذكر به آگاهى خويش از اين مسأله، به آگاهى خود از رفتار آدميان اشاره دارد. اين مى رساند كه رفتارهاى آدمى متأثر از جهان بينى او است و كردارهاى او، نشانه طرز تفكر و عقيده (ايمان و كفر) او است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 59 - 6
6- رفتار و عقايد پيشينيان و نياكان ، در محروميت و يا برخوردارى از امكانات معنوى و مادى آيندگان و اسلاف ، نقش اساسى دارد .
و ما منعنا أن نرسل بالأيت إلاّ أن كذّب بها الأوّلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 59 - 6
6- رفتار و عقايد پيشينيان و نياكان ، در محروميت و يا برخوردارى از امكانات معنوى و مادى آيندگان و اسلاف ، نقش اساسى دارد .
و ما منعنا أن نرسل بالأيت إلاّ أن كذّب بها الأوّلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 69 - 6
6 - تأثير عقايد و افكار پدران و مادران ، بر فرزندان و نسل هاى آينده
إنّهم ألفوا ءاباءهم ضالّين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 5
5 - جهان بينى و اعتقادات مؤمن آل فرعون ، بر علم و شناخت اطمينان بخش استوار بود .
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 27 - 5
5- ايمان و عقيده مؤمنان برپايه سخن پايدار و اصول خلل ناپذير و جاودانه استوار است .
يثبّت الله الذين ءامنوا بالقول الثابت فى الحيوة الدنيا و فى الأخرة
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه «باء» در «بالقول» متعلق به «آمنوا» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 15،16
15 - پى ريزى عقايد دينى بر پايه هواپرستى و تمايلات نفسانى ، موجب گمراهى و گمراه سازى ديگران
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا كثيراً
16 - پيروى از تمايلات در عقايد دينى ، موجب خارج شدن از حد اعتدال و راه ميانه
و لاتتبعوا اهواء قوم . .. و ضلوا عن سواء السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 19 - 8
8 - باور ها و اعتقادات ، بايد از علم و يقين سرچشمه گرفته و متكى بر دليل وبرهان باشد .
و جعلوا الملئكة . .. أشهدوا خلقهم
عبارت «أشهدوا خلقهم» نشانگر آن است كه هرگونه باور و اعتقادى، بايستى برخاسته از علم و يقين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 7
7 - يقين و برهان ، تنها شالوده مطمئن براى دستيابى به عقايد و باورها
ما أنزل اللّه بها من سلطن إن يتّبعون إلاّ الظنّ
از تخطئه مشركان در مبتنى ساختن عقايد و باورهايشان بر حدس و گمان - و نه يقين و برهان - مطلب بالا استفاده مى شود.
عقيده باطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 26 - 9
9 - نتيجه و پيامد اصلى عقايد باطل و رفتار زشت انسان ، در قيامت ظهور و بروز پيدا خواهد كرد .
و لعذاب الأخرة أكبر لو كانوا يعلمون
«عذاب» نتيجه طبيعى عقايد باطل و كردار ناپسند انسان است. بر اين اساس بزرگ تر بودن عذاب اخروى در مقايسه با عذاب دنيايى، بيانگر اين حقيقت است كه نتيجه اصلى عقايد و رفتار زشت، در آخرت ظاهر خواهد شد و آنچه در دنيا مشاهده مى شود تنها ظهور بخشى از آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 42 - 5
5 - صبر و پافشارى بر انديشه و گرايش باطل ، از موانع پيشبرد اهداف و آرمان هاى برگزيده و به حق
إن كاد ليضلّنا عن ءالهتنا لولا أن صبرنا عليها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 6
6 - انديشه باطل يهود ( عذاب نشدن يهوديان جز روزى چند ) بازدارنده آنان از ايمان آوردن به اسلام
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جمله «و قالوا . ..» عطف بر «قد كان فريق» در آيه 75 است و لذا حاكى از آن است كه چنين عقيده و پندارى، مانع از آن شده كه يهوديان ايمان آورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 9
9 - ناتوان پنداشتن خداوند بر تدبير جهان ، موجب گرفتار شدن به لعنت و دور ماندن از رحمت وى
و قالت اليهود يداللّه مغلولة . .. و لعنوا بما قالوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 49 - 6
6 - عدول از حق در بينش و اعتقادات، زمينه تكذيب آيات الهى
و الذين كذبوا بأيتنا يمسهم العذاب بما كانوا يفسقون
جمله «بما كانوا يفسقون» مى تواند بيان علت تكذيب منجر به عذاب باشد. يعنى چون آنان فاسق بودند، تكذيب مى كردند. و چون سوره انعام مكى است و آيات قبل هم بحث از اعتقادات مى باشد، به نظر مى رسد اين فسق، فسق اعتقادى باشد، نه فسق عملى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 94 - 6
6 - مغرور شدن به داراييها و توهم برخوردارى از شفاعت از سوى معبودهاى خيالى از عوامل غفلت انسان و دورى او از واقعيتهاست.
و تركتم ما خولنكم وراء ظهوركم و ما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم
روى سخن آيه با مشركان و حكايت حال آنان پس از مرگ است، جمله هاى «و تركتم . .. » و «ما نرى ... » بيان دو عامل عمده گمراهى و سوء عاقبت مشركان است كه يكى از آنها مغرور شدن به دنيا و ديگرى توهم برخوردارى از شفاعت از سوى معبودهاى خويش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 137 - 3
3 - اعتقاد مشركان به بتها و معبودهاى پندارى، عامل زيبا جلوه نمودن فرزندكشى در نظر ايشان
و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 105 - 4
4- عمل فاسد ، زاييده عقيده باطل است .
إنما يفترى الكذب الذين لايؤمنون بأيت الله
«افترا» عمل فاسدى است كه نشأت يافته از عقيده باطل كافران است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 104 - 11
11- داورى وارونه و دور از حقيقت درباره عملكرد ها ، از پى آمد هاى نابسامانى فكرى و عقيدتى است .
الذين كانت أعينهم فى غطاء . .. يحسبون أنّهم يحسنون صنعًا
مجموع چند آيه، در آغاز، فقدان بينش را در كافران مطرح ساخت، آنگاه برگزيدن معبودانى جز خدا را به عنوان يكى از دستاوردهاى آن مطرح كرد (أفحسب) و در اين آيه، آنان را به عنوان (أخسرين) و كسانى كه اَعمال پوچ خود را كارهايى نيك مى بينند، معرفى كرد. مقتضاى ربط بين آيات مورد بحث، برداشت بالا، است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 103 - 2
2 - عقايد باطل و كردار هاى بد ، مايه وارد شدن زيان به سرمايه هاى وجودى انسان
و من خفّت موزينه فأُولئك الذين خسروا أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 115 - 3
3 - بينش غلط نسبت به هدف آفرينش ( بازگشت به سوى خدا ) ، ريشه انحرافات بشر و عامل دوزخى شدن وى
قالوا ربّنا غلبت علينا شقوتنا . .. أفحسبتم أنّما ... لاترجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 11
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 7 - 10
10 - اعتقاد باطل ، زاينده عمل و رفتار ناصحيح *
و ويل للمشركين . الذين لايؤتون الزكوة
برداشت بالا بدان احتمال است كه تقدم لفظى شرك بر عدم انفاق زكات، بيانگر تأثير و سببيّت آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 3 - 1
1- ناكامى و پوجى اعمال كافران بازتاب طبيعى باطل گرايى آنان
الذين كفروا . .. أضلّ أعملهم ... ذلك بأنّ الذين كفروا اتّبعواالبطل
«ذالك» اشاره به فرجام پوچ و اعمال بى ثمر كافران است (أضلّ أعمالهم).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 5
5 - خسارت و زيان كارى مشركان ، نتيجه پندار هاى نارواى آنان درباره خداوند
ذلكم ظنّكم . .. فأصبحتم من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 3
3 - تأثير عقايد و باور هاى خرافى نياكان ، در گرايش هاى انحرافى آيندگان *
سمّيتموها أنتم و ءاباؤكم
برداشت ياد شده بدان احتمال كه ذكر «آباؤكم» اشاره به اين داشته باشد كه مشركان، تحت تأثير عقايد خرافى نياكان خويش، به بت پرستى گرويدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 21 - 5
5- كافران ، به پوچى و بى اساس بودن بافته هاى دروغين و عقايد واهى خويش ، پى خواهند برد .
و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 5
5 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن در مقام مجادله مجاز است.
قال هذا ربى هذا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 63 - 10
10 - نيل انسان ها به تقوا و پرهيزشان از عقايد ناصواب و اعمال ناروا ، از اهداف نزول كتاب هاى آسمانى است .
خذوا ما ءاتينكم بقوة و اذكروا ما فيه لعلكم تتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 8
8 - ضرورت پرهيز از پندارهاى جاهلانه و به دور از علم درباره خداوند
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم سبحنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 92 - 4
4 - تمسخر مظاهر شرك و عقايد باطل و خرافى ، امرى جايز است .
فراغ إلى ءالهتهم فقال ألا تأكلون . ما لكم لاتنطقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 3 - 6
6- مجادله و پافشارى بر عقايد موهوم و غير علمى ، پيروى از شيطان است .
ومن الناس من يجدل. .. و يتّبع كلّ شيطن مريد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 13
13 - پيروى از افكار و عقايد بدون دليل و مبتنى بر تمايلات نفسانى ، امرى نكوهيده و مورد نهى خداوند
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 3
3 - لزوم پرهيز از ادعا هاى نادرست و توجه به آگاهى خداوند از رفتار ها و نيّت هاى انسان
يقول . .. أيحسب أن لم يره أحد
توبيخ مستفاد از همزه استفهام در «أيحسب»، ممكن است ناظر به دروغ بودن گفتارى باشد كه در آيه قبل از مدعيان انفاق نقل شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 67 - 2
2- لزوم اظهار تنفر و انزجار از مشركان و عقايد انحرافى و باطل آنها و ارائه راه هدايت به آنان
إذ قال لأبيه . .. أُفّ لكم و لماتعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 26 - 6
6 - لزوم موضع گيرى قاطعانه در برابر عقايد و باور هاى غلط جامعه ، حتى در برابر نزديك ترين خويشاوندان
و إذ قال إبرهيم لأبيه و قومه إنّنى براء ممّا تعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 6
6- عقايد باطل و ناحق ، بى ثمر است .
مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثّت من فوق الأرض ما لها من قرار
به قرينه مقابله با آيه قبل كه در آن آمده بود: شجرهء طيبه هر لحظه ثمر مى دهد، ولى شجره خبيثه به بى ريشه و ناپايدار بودن توصيف شده است، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 6
6- بازخواستن و زير سؤال بردن انديشه و عقيده باطل ، روشى در هدايت و بيان عقيده و انديشه درست .
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض هم ينشرون
برداشت ياد شده از جمله استفهاميه «هم ينشرون» استفاده مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 3
3- بازخواست و زير سؤال بردن عقيده و انديشه باطل ، روشى در هدايت و بيان عقيده و انديشه درست .
أم اتّخذوا من دونه ءالهة
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه «أم» منقطعه، بر استفهام توبيخى دلالت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 3 - 7
7 - زير سؤال بردن انديشه ها و باور هاى باطل و بيان ضعف ها و نقص هاى آنها ، روش هدايتى و تبليغى قرآن
و اتّخذوا من دونه ءالهة لايخلقون شيئًا و هم يخلقون . .. و لايملكون موتًا و لاحيو
جمله «و اتّخذوا من دونه آلهة. ..» هرچند به صورت خبريه است، ولى مقصود از آن اخبار نيست; زيرا همگان به مضمون آن آگاه بودند; بلكه مقصود زير سؤال بردن عقايد مشركان و بيان ضعف هاى فكرى آنان و اظهار شگفتى از چنين باورهايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 10،11
10 - ستمگران با ديدن عذاب الهى در قيامت ، از انتخاب عقيده كفرآلود ، پشيمان شده و آن را مخفى خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 54 - 7
7- اعلام انزجار از عقايد باطل و خرافى ، گامى ضرورى براى مبلغان دين
قال إنى أُشهد الله . .. أنى برىءٌ مما تشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 3 - 7
7 - زير سؤال بردن انديشه ها و باور هاى باطل و بيان ضعف ها و نقص هاى آنها ، روش هدايتى و تبليغى قرآن
و اتّخذوا من دونه ءالهة لايخلقون شيئًا و هم يخلقون . .. و لايملكون موتًا و لاحيو
جمله «و اتّخذوا من دونه آلهة. ..» هرچند به صورت خبريه است، ولى مقصود از آن اخبار نيست; زيرا همگان به مضمون آن آگاه بودند; بلكه مقصود زير سؤال بردن عقايد مشركان و بيان ضعف هاى فكرى آنان و اظهار شگفتى از چنين باورهايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 96 - 5
5 - شكستن ابّهت و تقدس عقايد باطل و خرافى ، نخستين گام در مبارزه با آن عقايد
فقال ألا تأكلون . .. فراغ عليهم ضربًا باليمين ... و اللّه خلقكم و ما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 25 - 5
5 - زيبا جلوه دادن اعمال زشت و باور هاى نادرست ، شيوه اغواگران و رهزنان ايمان مردم
فزيّنوا لهم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 76 - 4،5
4 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن مجاز است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
5 - اظهار همراهى با عقيده اى باطل و سپس پرداختن به ابطال آن، روشى در تبليغ و تربيت است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
با توجه به مجموعه آيات همين سوره، روشن است كه ابراهيم(ع) براى احتجاج و ابطال پندارهاى قوم خويش به اظهار ستاره پرستى و . .. پرداخت. از همين جا برمى آيد كه چنين كارى مجاز بود و شيوه اى در تبليغ مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 5
5 - تظاهر به عقيده اى باطل، براى رد آن مجاز است.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 5
5 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن در مقام مجادله مجاز است.
قال هذا ربى هذا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 139 - 2
2 - تقليد از پيروان آيين فاسد و انجام دهندگان اعمال بى نتيجه نشانه جهل و نابخردى است .
إنكم قوم تجهلون. إن هؤلاء متبر ما هم فيه
جمله «إن هؤلاء» به منزله تعليلى براى «إنكم قوم تجهلون» است. يعنى شما به اين دليل مردمى نابخرد هستيد كه خواهان پيروى از آيين فاسد مى باشيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 3
3- عقيده حق ، دلپذير و مطابق طبع آدمى بوده و عقيده باطل منفور است .
مثلاً كلمة طيّبة كشجرة طيّبة . .. و مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة
«طيب» درلغت به چيزى معنا شده است كه مطابق طبع و ميل آدمى مى باشد و «خبث» چيزى است كه مورد كراهت و نفرت مى باشد. برداشت فوق، با توجه به معناى ياد شده، بنابر احتمالى است كه مراد از «كلمه طيبه» عقيده حق و «كلمه خبيث» عقيده باطل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 76 - 4،5
4 - تظاهر به عقيده اى باطل براى ابطال آن مجاز است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
5 - اظهار همراهى با عقيده اى باطل و سپس پرداختن به ابطال آن، روشى در تبليغ و تربيت است.
رءا كوكبا قال هذا ربى
با توجه به مجموعه آيات همين سوره، روشن است كه ابراهيم(ع) براى احتجاج و ابطال پندارهاى قوم خويش به اظهار ستاره پرستى و . .. پرداخت. از همين جا برمى آيد كه چنين كارى مجاز بود و شيوه اى در تبليغ مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 2،5
2 - ابراهيم(ع) در مقام مجادله با تظاهر به ماه پرستى به ابطال آن پرداخت.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى فلما أفل
5 - تظاهر به عقيده اى باطل، براى رد آن مجاز است.
فلما رءا القمر بازغا قال هذا ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 78 - 2
2 - ابراهيم(ع) در مقام مجادله و براى ابطال عقايد شرك آميز قوم خويش تظاهر به خورشيدپرستى كرد.
فلما رءا الشمس بازغة قال هذا ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 88 - 6
6- محدود كردن آزادى انسان ها و فروپاشاندن عقايد و رسوم آنان ، بايد متكى به دليل و برهانى روشن باشد .
أصلوتك تأمرك . .. قال يقوم أرءيتم إن كنت على بيّنة من ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 96 - 5،6
5 - شكستن ابّهت و تقدس عقايد باطل و خرافى ، نخستين گام در مبارزه با آن عقايد
فقال ألا تأكلون . .. فراغ عليهم ضربًا باليمين ... و اللّه خلقكم و ما تعملون
6 - لزوم همراه كردن منطق و دليل ، با مبارزه عملى براى نابودى عقايد باطل و خرافى
فراغ عليهم ضربًا باليمين . .. قال أتعبدون
برداشت ياد شده به دليل اين نكته است كه ابراهيم(ع) به دو نوع مبارزه عليه شرك دست زد: 1- شكستن بت ها، 2- گفتوگوى خردبرانگيز با مشركان درباره آيين شرك.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 157 - 7
7 - زير سؤال بردن عقايد باطل و ضد منطق ، روش قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) در مبارزه با آنها
فاستفتهم ألربّك البنات و لهم البنون . .. أم لكم سلطن مبين . فأتوا بكتبكم إن كن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 10
10- روى آوردن به عقايد بى اساس و دور از حقيقت و واقعيت ، پى آمد اتّكا به روش هاى غيرعالمانه است .
ما لهم به من علم و لا لأبائهم . .. إن يقولون إلاّ كذبًا
كلمه «لأبائهم» اشاره به اين معنا دارد كه تقليد از كسانى كه عقيده شان از سوى علم و دانش نيست، يك روش غلط و ناروا
در رسيدن به عقايد دينى است و ذيل آيه، پى آمد آن را، عقيده اى سخيف و دور از حقيقت، بيان كرده است. از اين، مى توان نتيجه گرفت كه روش هاى غيرعالمانه، خطر دور شدن از حقيقت و واقعيت را در پى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 8
8 - تأثير تبليغات منحرفانه در آسيب زدن به آيين درست و جاى گزين كردن اعتقاد باطل به جاى آن
و قال الذين استضعفوا للذين استكبروا . .. تأمروننا أن نكفر باللّه و نجعل له أنداد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 6
6 - كسانى كه خداوند را ناظر بر نيت ها نمى دانند و گشاده دستى هاى خود را به رخ ديگران مى كشند ، گرفتار پندارى موهوم و ناروايند .
يقول أهلكت مالاً لبدًا . أيحسب أن لم يره أحد
در برداشت ياد شده، گوينده «أهلكت مالاً لبداً» كسى فرض شده كه بذل و بخشش هاى فراوانى داشته ولى در آنها نيت خالصانه نداشته است. اين آيه بخششهاى او را فاقد ارزش معرفى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 3 - 3
3- پافشارى بر عقايد باطل و فاقد مبانى علمى ، امرى نكوهيده و مورد سرزنش خداوند
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 8 - 3
3 - جدل و پافشارى بر عقايد باطل و فاقد مبانى علمى ، امرى است نكوهيده در پيشگاه خداوند .
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 48 - 11،12
11 - توهم وجود يارانى كه آدمى را از عذاب قيامت نجات دهند و يا گناه او را بر عهده بگيرند ، از پندار هاى باطل بنى اسرائيل
واتقوا يوماً لاتجزى نفس عن نفس شيئاً . .. و لاهم ينصرون
12 - گناه كردن به خيال پذيرش شفاعت و يا پذيرفته شدن عوض و بدل براى رهايى از عذاب قيامت ، از پندار هاى باطل
بنى اسرائيل
واتقوا يوماً . .. ولا يقبل منها شفعة و لايؤخذ منها عدل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 4
4 - محدود پنداشتن علم خدا به امور آشكار و محسوس ، پندارى است باطل و معتقدان به آن سزاوار توبيخ و سرزنش هستند .
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 7
7 - توجه به باور ناردست يهود درباره ( عذاب نشدن يهود جز روزى چند ) ، موجب قطع اميد از ايمان آوردن اينان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 94 - 13
13 - اهل بهشت دانستن فرد يا طايفه اى خاص بدون داشتن برهان ، باورى است باطل .
فتمنوا الموت إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 7
7 - يهوديان خود نيز بر بى پايه بودن ادعايشان ( تقدير بهشت براى آنان ) واقفند .
إن كانت لكم الدار الأخرة . .. و لتجدنهم أحرص الناس
جمله هاى «لتجدنهم . ..» و «يود أحدهم ...» را مى توان ناظر به ادعاى يهود (إن كانت ... در آيه 94) دانست; يعنى، شما يهوديان از يكسو مدعى هستيد كه سراى آخرت از آن شماست و از سوى ديگر آرزوى ماندگار شدن در حيات دنيا را داريد، اين نشان مى دهد كه خود شما نيز آن ادعا را باور نداريد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 2،6،7
2 - يهوديان ، بهشت را مخصوص يهود و ديگران را از آن محروم مى دانند .
و قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً
آيه 113، بيانگر آن است كه هر يك از يهود و نصارا ديگرى را اهل نجات نمى دانند. بنابراين به اصطلاح اهل ادب، در آيه مورد بحث «لفّ اجمالى» وجود دارد و حرف «أو» نيز براى تفصيل است; يعنى، جمله «قالوا لن ...» حاكى از دو جمله است: 1- قالت اليهود: « لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً». 2- و قالت النصارى: « لن يدخل الجنة إلا من كان نصرى».
6 - محروميت مسلمانان از بهشت از خيالات واهى و نادرست يهود و نصارا
تلك أمانيّهم
«أمانى» جمع امنية و به معناى آرزوها، خيالات واهى و دروغهاى يافته شده است.
7 - عقايد و باور هاى دينى يهود و نصارا ، آميخته با خيالات واهى است .
تلك أمانيّهم
«تلك أمانيهم» حاكى از اين است كه: پندار يهود و نصارا بر محروميت ديگران از بهشت، از خيالات و آرزوهاى آنان است و اين در حالى است كه يهود و نصارا، آن پندار را يك عقيده و باور دينى مى شمرند. بنابراين عقايد مذهبى و باورهاى دينى يهود با آرزوها و خيالات آميخته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 123 - 9،10
9 - توهم سودبخشى شفاعت از گنهكاران و يا پذيرفته شدن عوض و بدل براى رهايى از عذاب قيامت ، از پندار هاى بنى اسرائيل است .
يبنى إسرءيل . .. و لايقبل منها عدل و لاتنفعها شفعة
فعل «اتقوا» به قرينه آيات پيشين، خطاب به بنى اسرئيل است. اين خطاب خود قرينه وجود چنين افكارى در بين آنان است.
10 - توهم وجود مدافعانى در قيامت كه آدمى را از عذاب نجات دهند يا گناه او را بر عهده بگيرند ، از پندار هاى بنى اسرائيل است .
يبنى إسرءيل . .. و اتقوا يوماً لاتجزى نفس عن نفس شيئاً ... و لاهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 134 - 4،9
4 - بهره مند شدن يهود از پاداش فضيلت ها و اعمال شايسته پيامبرانى چون ابراهيم ، اسحاق و . . . از باور هاى ناصواب يهود
تلك أمة قد خلت لها ما كسبت و لكم ما كسبتم
از اينكه خداوند در خطاب به يهوديان اين حقيقت را يادآور مى شود كه دستاوردهاى پيامبران نصيب ديگران نخواهد شد، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
9 - مؤاخذه يهود به خاطر رفتار نادرست نياكانى از آنان ، از پندار هاى باطل ايشان *
و لاتسئلون عما كانوا يعملون
مخاطب قرار دادن يهوديان و يادآور شدن اين حقيقت كه شما مسؤول اعمال گذشتگان نيستيد، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 141 - 4،9
4 - بهره مند شدن يهود از پاداش فضيلت ها و اعمال شايسته پيامبرانى چون : ابراهيم ، اسحاق و . . . از باور هاى ناصواب يهود
لها ما كسبت و لكم ما كسبتم
از اينكه خداوند در خطاب به يهوديان اين حقيقت را يادآور مى شود كه دستاورد پيامبران نصيب ديگران نخواهد شد، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
9 - مؤاخذه يهود به خاطر رفتار ناصواب نياكانى از آنان ، از پندار هاى باطل ايشان *
و لاتسئلون عما كانوا يعملون
مخاطب قرار دادن يهوديان و يادآور شدن اين حقيقت كه شما مسؤول اعمال گذشتگان نيستيد، مى تواند اشاره به برداشت
فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 18
18 - مشركان ، خدايان دروغين را داراى قدرت مى پندارند .
و لو يرى الذين ظلموا إذ يرون العذاب أن القوة للّه جميعاً
طرح مسأله قدرت خداوند و انحصار آن به او براى كسانى كه غير خدا را همتاى خدا مى پندارند، بيانگر اين است كه: مشركان به توهّم برخوردارى معبودانشان از قدرت، آنها را همانند خداوند پنداشته و بر اساس آن به ايشان محبت مىورزند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 4
4 - پندار تحمل آتش دوزخ و بى باك بودن در برابر آن ، امرى شگفت و نامعقول است .
فما أصبر هم على النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 214 - 4
4 - تصور پيش نيامدن مشكلات در جامعه به صِرف ايمان آوردن ، پندارى باطل است .
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لما يأتكم
چون وعده بهشت به مؤمنان حتمى است و لازمه ورود به بهشت، صبر در برابر مصائب و آزمايشهاى الهى است، بنابراين ابتلاء به مصائب براى جامعه ايمانى قطعى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 245 - 11
11 - ايمان به « قبض » و « بسط » الهى ، نفى كننده پندار غلط كاهش مال در اثر قرض دادن و انفاق
و اللّه يقبض و يبصط
تذكر به «قبض» و «بسط» الهى پس از ذكر انفاق، بيانگر اين معنى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 4
4 - پندار غلط بزرگان بنى اسرائيل بر سزاوار بودنشان از طالوت براى زمامدارى
و نحن احقّ بالملك منه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 275 - 7،8
7 - پندار نادرست رباخواران ، از همانندى بيع با ربا ، دليل رباخوارى آنان
الّذين يأكلون الرّبوا . .. ذلك بانّهم قالوا انّما البيع مثل الرّبوا
بنابراينكه «ذلك» اشاره به «اكل ربا» باشد كه از «يأكلون الرّبوا» به دست مى آيد.
8 - پندار و باور غلط رباخواران از همگونى بيع و ربا ، نشانه عدم تعادل شخصيّت آنان
الّذين يأكلون . .. ذلك بانّهم قالوا انّما البيع مثل الرّبوا
كلمه «ذلك» علاوه بر اينكه اشاره به «اكل ربا» است، مى تواند اشاره به تخبّط وجنون زدگى باشد، البته در اين صورت جمله «ذلك بانّهم» تعليل در مقام اثبات است كه در اين برداشت به نشانه تعبير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 24 - 1،2،4،8،9
1 - پايبندى به خرافات ، عقايد بى اساس و احساس امنيّت واهى ، عامل رويگردانى اهل كتاب از اسلام
ثمّ يتولّى فريق . .. ذلك بانّهم قالوا لن تمسّنا النار
2 - اعتقاد واهى برخى از اهل كتاب به اينكه چند روزى بيش در آتش دوزخ نخواهند بود .
ثمّ يتولّى فريق . .. ذلك بانّهم قالوا لن تمسّنا النار
4 - باور هاى دروغين و خرافى ، مايه فريب و گمراهى
قالوا لن تمسّنا النار . .. غرّهم فى دينهم
8 - گروهى از اهل كتاب ، قائل به وجود تبعيض در رستاخيز و كيفر هاى الهى بودند . *
لن تمسّنا النار الاّ اياماً
زيرا نسبت به خودشان عذاب اندكى را باور داشتند، ولى نسبت به ديگران چنين پندارى را نداشتند; يعنى تبعيض در رستاخيز و كيفرهاى آن.
9 - اعتقاد به مصونيّت از خلود در عذاب ، دروغى كه اهل كتاب ، آن را ساخته و خود را فريب دادند .
و غرّهم فى دينهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 25 - 2،12
2 - باور هاى خودساخته انسان در زمينه تخفيف عذاب ، كيفر عادلانه خداوند را تغيير نمى دهد .
قالوا لن تمسّنا النار الاّ اياماً . .. فكيف اذا جمعناهم
گر چه اهل كتاب مى گفتند كه: لن تمسّنا النار . .. ، ولى خداوند مى فرمايد اين باور نادرست، مجازات آنان را تغيير نخواهد داد.
12 - پندار غلط برخى از اهل كتاب ، نسبت به محو اعمال ناشايست آنان در قيامت
لن تمسّنا النار . .. و وفّيت كل نفس ما كسبت
به نظر مى رسد جمله «وفّيت كل . .. »، اشاره به علّت پندارى است كه اهل كتاب داشتند: لن تمسّنا النار.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 62 - 2
2 - هر داستانى درباره پيامبران كه منافى با توحيد باشد ، ساختگى و باطل است .
انّ هذا لهو القصص الحق و ما من اله الا اللّه
نفى شرك كه از جمله «و ما من اله الا اللّه» استفاده مى شود، بيان علّتى براى دروغ بودن ادعاهاى نصارا در مورد عيسى (ع) است و ملاكى براى همه داستانهاى مربوط به پيامبران خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 66 - 2،3
2 - احتجاج بحق يهود با نصارا ، درباره عدم الوهيّت عيسى ( ع ) و پسر خدا نبودن وى
حاججتم فيما لكم به علم
احتجاج يهود در موردى كه علم داشتند، عبارت بود از عدم الوهيّت حضرت عيسى (ع) و . .. كه اين احتجاج، بحق بوده است.
3 - سرزنش اهل كتاب ( علماى يهود و نصارا ) به خاطر محاجّه و انتساب ناآگاهانه ابراهيم ( ع ) به يهوديّت و نصرانيّت
فلم تحاجّون فيما ليس لكم به علم
آنچه يهوديان و نصارا بدان علم نداشتند و درباره آن احتجاج مى كردند، انتساب ابراهيم به يهوديت و نصرانيت بوده و لذا به خاطر آن، سرزنش شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 75 - 14
14 - اهل كتاب ، عقايد خودساخته شان را آگاهانه به خدا نسبت مى دادند .
و يقولون على اللّه الكذب و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 76 - 1
1 - ردّ پندار اهل كتاب مبنى بر برترى آنان بر ديگران
ذلك بانّهم قالوا . .. بلى من اوفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 79 - 2،11
2 - نسبت ادعاى معبوديّت پيامبران براى خود ، از بافته هاى تحريفگران كتب الهى
و انّ منهم لفريفاً يلون السنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب . .. ما كان لبشر ان يؤ
از ارتباط اين آيه با آيه قبل استفاده مى شود.
11 - اعتقادات شرك آميز پيروان اديان در مورد انبياى خويش ، بر خلاف تعليمات آنهاست .
ما كان لبشر . .. ثم يقول ... كونوا ربّانيّن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 80 - 2،3،4
2 - اعتقاد به ربوبيّت انبيا و فرشتگان ، ناسازگار با هدف پيامبران
و لا يامركم ان تتخذوا الملئكة و النّبيّن ارباباً
3 - اعتقاد برخى از اهل كتاب ، به ربوبيّت فرشتگان و انبيا
و لا يامركم ان تتخذوا الملئكة و النّبيّن ارباباً
آيه، ناظر به اعتقاد برخى از اهل كتاب است.
4 - اعتقاد به ربوبيّت انبيا و فرشتگان ( غير خدا ) ، كفر است .
و لا يأمركم . .. ايأمركم بالكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 93 - 12،13
12 - تورات ، ناسخ حرمت برخى از خوردنى ها بر بنى اسرائيل
كل الطعام كان حلا لبنى اسرائيل الا ما حرم اسرائيل على نفسه من قبل ان تنزل التوري
بنابراينكه «من قبل» متعلق به «حرّم» باشد; يعنى حرمتهاى وضع شده براى بنى اسرائيل توسط يعقوب (ع)، تا قبل از نزول تورات بوده است.
13 - راه نداشتن نسخ در احكام شريعت ، پندار باطل يهود
الا ما حرم اسرائيل على نفسه من قبل ان تنزّل التورية قل فاْتوا بالتورية فاتلوها
بنابراينكه «من قبل» متعلق به «كان حلا» باشد; يعنى برخى طعامها قبل از نزول تورات حلال بوده و تورات آن را حرام كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 142 - 1،2،5
1 - گمان دستيابى به سعادت اخروى و بهشت ، به صرف داشتن ايمان ، پندارى باطل است .
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لمّا يعلم اللّه الّذين جاهدوا منكم و يعلم الصّابرين
2 - پندار غلط ورود به بهشت بدون جهاد و صبر ، در ميان مسلمانان صدر اسلام
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لمّا يعلم اللّه الّذين جاهدوا منكم و يعلم الصّابرين
5 - بدون مجاهده و صبر ، نمى توان به بهشت دست يافت .
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة و لمّا يعلم اللّه الّذين جاهدوا منكم و يعلم الصّابرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 144 - 2،3،13
2 - پندار باطل برخى از پيروان پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نسبت به فناناپذيرى آن حضرت
و ما محمّد الّا رسول قد خلت من قبله الرّسل افاين مات او قتل
گويا تذكر خداوند به اينكه محمّد (صلی الله علیه و آله)، سمتى جز پيامبرى ندارد و پيامبرانى پيش از او بودند و از دنيا رفتند، در ردّ چنين پندارى باشد.
3 - پايان پذيرى پيام رسولان الهى ، يا با مرگ و يا با شهادت ايشان ، پندار باطل برخى از مسلمانان صدر اسلام
و ما محمّد الّا رسول . .. افاين مات او قتل انقلبتم على اعقابكم
13 - پندار غلط جاودانگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موجب ارتداد و واپسگرايى برخى از مبارزان احد ، و انكار رسالت آن حضرت پس از شايعه قتل ايشان
افاين مات او قتل انقلبتم على اعقابكم
مفسران در شأن نزول آيه گفته اند: آنگاه كه خبر قتل پيامبر(صلی الله علیه و آله) در بين مردم شايع شد، برخى از مسلمانان اظهار داشتند كه اگر محمّد(صلی الله علیه و آله) پيامبر بود، كشته نمى شد. (مجمع البيان، ذيل آيه.)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 151 - 12
12 - عقيده به شريك داشتن خداوند ، پندارى بدون برهان و دليل
بما اشركوا باللّه ما لم ينزّل به سلطاناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 -
10،11،12،16،19،27،38
10 - پندار هاى جاهلى مسلمانانِ خودگزين و دنياطلب احد ، نسبت به خداوند
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
11 - بينش جاهلى مسلمانان احد نسبت به خداوند ، برانگيزنده حسِّ خودگزينى و دنياطلبى در وجود ايشان
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
به نظر مى رسد جمله «يظنّون باللّه . .. »، به منزله علّتى باشد براى جمله «و طائفة قد اهمّتهم انفسهم».
12 - بينش غلط و جاهلى نسبت به خداوند ، از عوامل خودگزينى و دنياطلبى
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
16 - پندار اينكه خداوند نبايد مسلمانان را مبتلا به شكست كند ، پندارى جاهلانه و باطل
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
19 - پندار حاكميّت غير خداوند ( شرك افعالى ) در تدبير امور هستى ، پندارى جاهلانه و باطل
يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة . .. قل انّ الامر كلّه للّه
«اِنّ الامر . .. » مى رساند كه گمان جاهلى، اعتقاد به تأثير مستقل غير خداوند در امور هستى است. و اين خود نوعى از شرك است.
27 - پندار هاى جاهلانه نسبت به خداوند ، منشأ ترديد در حقّانيّت اسلام و وعده هاى خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
38 - حوادث ايّام جنگ ، سختى ها و مصيبت هاى در راه خدا ، زمينه خالص شدن انديشه مؤمنان از عقايد جاهليّت و پالايش درون آنان از خواسته هاى دنيايى و مادّى
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم و ليمحّص ما فى قلوبكم
«ليمحّص» از مادّه تمحيص به معناى خالص سازى از عيبها و نقصهاست و اين جمله بيانگر هدفى ديگر از اهداف شكست در نبرد احد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 2،4،8
2 - پندار كفرپيشگان بر اين كه خانه نشينى و يا پرهيز از حضور در كارزار ، مانع مرگ و كشته شدن است .
يا ايّها الّذين امنوا لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا . .. ما ماتوا و ما قتلوا
4 - گمانِ حاكميّت عوامل مادّى بر مقدّرات الهى ، پندارى كفرآميز
لاتكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
خداوند با كفرآميز خواندن اين انديشه كه جنگ و مسافرت (عوامل مادّى) تعيين كننده مرگ آدمى است، به مؤمنان تعليم مى دهد كه آن عوامل، تعيين كننده مرگ آدمى، كه از مقدّرات الهى است، نخواهد بود.
8 - انديشه هاى جاهلانه درباره مرگ و حيات ( حاكميّت عوامل مادّى بر اراده خداوند ) ، موجب حسرت كفرپيشگان ، به هنگام قيامت
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا ليجعل اللّه ذلك حسرة فى قلوبهم
برخى از مفسّران برآنند كه زمان حسرت مطرح شده در آيه، قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 157 - 9
9 - ارزش والاتر ماندگاى در دنيا و ثروت اندوزى ، بر شهادت و رحمت و آمرزش الهى ، در پندار غلط كفرپيشگان
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا . .. لمغفرة من اللّه و رحمة خير ممّا يجمعون
جمله «لو كانوا . .. » شيفتگى كفرپيشگان را نسبت به ماندگارى در دنيا بيان مى كند، و جمله «خير ممّا يجمعون» هدف و يا عاقبت از ماندگارى را توضيح مى دهد. يعنى هدف كفرپيشگان از ماندگارى در دنيا به چنگ آوردن منافع دنيوى و ثروت اندوزى است و آنان اين منافع گذرا را بالاتر از رحمت و آمرزش الهى مى پندارند و لذا بر كشته هاى در راه خدا تأسف مى خورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 161 - 5
5 - گمان باطل برخى از مسلمانان صدر اسلام مبنى بر خيانت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غنايم جنگى
و ما كان لنبىّ ان يغلّ
در برخى از شأن نزولهاىِ مربوط به آيه آمده كه غنيمتى از غنايم جنگى بدر مفقود شد و عدّه اى چنين پنداشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تصاحب كرده است. (مجمع البيان، ذيل آيه.) و از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: ... الم ينسبوا نبيّنا محمّداً (صلی الله علیه و آله) ... الم ينسبوه يوم بدر الى انّه اخذ لنفسه من المغنم قطيفة حمراء حتّى اظهره اللّه عزّ و جلّ على القطيفة و برء نبيّه من الخيانة و انزل بذالك فى كتابه «و ما كان لنبىّ ان يغلّ ... ».
امالى صدوق، ص 92، مجلس 22، ح 3 ; تفسير برهان، ج 1، ص 324، ح 1.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 165 - 5
5 - پندار ناصواب برخى پيكارگران احد در تحليل عوامل شكست آن نبرد
انّى هذا قل هو من عند انفسكم
جمله «انّى هذا» به اين مطلب اشاره دارد كه گويا مجاهدان احد علّت شكست آن نبرد را بيرون از عملكرد خويش مى دانستند، كه جمله «من عند انفسكم» ريشه صحيح آن را گوشزد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 166 - 5
5 - نفى انديشه جبريگرى و نيز تفكّر تفويض صرف
اصابتكم مصيبة . .. هو من عند انفسكم ... و ما اصابكم ... فباذن اللّه
آيه مورد بحث و آيه قبل، شكست احد را هم وابسته به خود مسلمانان دانسته و هم اذن الهى را در آن شكست دخيل شمرده است ; يعنى افعال بندگان در عين اينكه مستند به خود آنان است، خارج از خواست و اذن الهى نخواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 167 - 10
10 - منافقان به انگيزه سرباز زدن از پيكار ، مدعى بودند كه حضور در ميدان احد نوعى انتحار و خودكشى است ، نه پيكار و جنگ .
قالوا لو نعلم قتالاً لاتّبعناكم
برخى برآنند كه مراد منافقان از جمله «لو نعلم . .. » اين معنا بوده كه بيرون شدن شما مسلمانان به سوى احد، پيكار و قتال نيست، بلكه خود را به مهلكه انداختن است ; چرا كه نيروى شما در برابر نيروى دشمن هيچ است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 168 - 2،18
2 - ادعاى باطل منافقان كه اگر جنگاوران احد در آن كارزار شركت نمى كردند ، به شهات نمى رسيدند .
لو اطاعونا ما قتلوا . .. ان كنتم صادقين
18 - ناتوانى منافقان از جلوگيرى مرگ مقدّر نشانگر باطل بودن پندار آنان در تحليل عوامل به شهادت رسيدن پيكارگران احد
لو اطاعونا ما قتلوا قل فادرؤا عن انفسكم الموت ان كنتم صادقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 169 - 1
1 - مرده پنداشتن كشته شدگان در راه خدا ( شهدا ) از سوى برخى ، و نهى خداوند از اين پندار
و لا تحسبنّ الّذين قتلوا فى سبيل اللّه امواتا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 1
1 - سودبخشى و ثمردهى بخلورزى و انفاق نكردن ، پندار ناصواب بخيلان
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون . .. هو خيراً لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 181 - 1،3،18
1 - پندار نارواى يهود به فقر و نياز خداوند ، و غنا و بنى نيازى خويش
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
به گفته بسيارى از مفسّرين، مراد از «الّذين قالوا»، يهوديان هستند.
3 - ناروايى احساس و ابراز غنا و بى نيازى ، در برابر خدا
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير و نحن اغنياء
18 - اعتقاد به نيازمندى امام به اموالى كه به ايشان پرداخت مى شود ، در حكم فقير دانستن خداوند است .
لقد سمع اللّه قول الّذين قالوا انّ اللّه فقير
امام باقر (ع) درباره آيه فوق فرمود: هم الّذين يزعمون ان الامام يحتاج منهم الى ما يحملون اليه.
نورالثقلين، ج 1، ص 416، ح 456 ; بحارالانوار، ج 24، ص 278، ح 4.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 72 - 5
5 - نعمت شمردن دورى از مصائب و مشكلات جنگ ، بينشى ناپسند
فان اصابتكم مصيبة قال قد انعم اللّه علىّ اذ لم اكن معهم شهيداً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 78 - 9،15
9 - دو مبدأ براى جهان هستى و حوادث آن پنداشتن ( ثنويت ) ، انديشه اى مردود و واهى
قل كلّ من عند اللّه
15 - پندار ثنويت و درك نكردن توحيد ، ملازم با نفهميدن هر گونه سخن
فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 82 - 14
14 - پندار وجود اختلاف در قرآن ، نتيجه نگرش سطحى و عدم تدبّر در آن
افلا يتدبّرون القران و لو كان من عند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 4
4 - احتمال سرگردانى و گرفتار شدن به تنگنا ها ، دليل گروهى از مسلمانان براى ترك هجرت
و من يهاجر . .. يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 119 - 7
7 - شيطان ، برانگيزنده مردم به قطع كردن و شكافتن گوش چهارپايان براى حرام پنداشتن استفاده از آنها
و لامرنهم فليبتكن ءاذن الأنعم
«يبتك» از مصدر «تبتيك» به معناى شكافتن و قطع كردن است. در ميان مشركان جاهلى رسم بوده كه گوش دام را قطع مى كردند و يا مى شكافتند تا نشانه حرمت گوشت او يا حرمت باركشى از آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 1،3
1 - پندار باطل گروهى از اهل كتاب و برخى از مسلمانان در مورد نجات از جهنم و ورود به بهشت ، به صرف انتساب به اديان الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب
مراد از اسم «ليس» با توجه به آيات گذشته، رهايى از جهنم و ورود به بهشت است يعنى ليس الجنة و المحيص عن النار . .. .
3 - پندار رهايى از كيفر ، به صرف انتساب به دين و آيين الهى ، تلقينى شيطانى است .
يعدهم و يمنيّهم . .. ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب من يعمل سوءاً
با توجه به آيات گذشته (لامنّينّهم . .. يعدهم و يمنّيهم )، مى توان نتيجه گرفت كه پندار رهايى از كيفر اعمال بد، از همان خيالپردازيهاى موهومى است كه شيطان براى فريب مردم به آنان تلقين مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 134 - 1
1 - نيل به سعادت دنيا با ترك ايمان و تقوا ، پندار باطل كفرپيشگان بى تقوا
من كان يريد . .. فعند اللّه ثواب الدنيا و الأخرة
خداوند پس از سفارش به تقوا و ترك كفر (وصينا . .. ان اتقوا اللّه)، پاره اى از زيانهاى كفرپيشگى و بى تقوايى را برشمرد و با اين آيه به علتى از علل گرايش به كفر و بى تقوايى، يعنى توهم رسيدن به سعادت دنيا، اشاره مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 171 - 23،24،25،32،34
23 - مسيحيان معتقد به تثليث ، غلو كنندگان در دين هستند .
ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتقولوا ثلثة
24 - اعتقاد به تثليث ، اعتقاد و سخنى نابحق درباره خداوند
و لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. و لاتقولوا ثلثة
جمله «و لاتقولوا ثلثة» مى تواند مصداق مورد نظر براى سخن نابحق بر خداوند باشد.
25 - ناسازگارى ايمان به پيامبران با عقيده تثليث
ياهل الكتب . .. فامنوا باللّه و رسله و لاتقولوا ثلثة
جمله «و لاتقولوا ثلثة» به منزله بيان و توضيحى است براى جمله «ءامنوا باللّه و رسله».
32 - اعتقاد به تثليث ، شرك است .
و لاتقولوا ثلثة . .. انما اللّه اله وحد
34 - اعتقاد به فرزند داشتن خداوند ، پندارى نابحق درباره وى و هتك حرمت اوست .
لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. سبحنه ان يكون له ولد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 17 - 2،7،11
2 - ادعاى الوهيت براى مسيح ( ع ) ، كفر است و مدعيان آن كافرند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
7 - ادعاى الوهيت مسيح ( ع ) ، على رغم اعتراف به فرزند بودن وى ، تنها يك سخن است و نمى تواند اعتقاد قلبى باشد .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
از اينكه ادعاى آنان با لفظ «قالوا» (گفتند) بيان شده، نه با الفاظى همانند «امنوا» يا «اعتقدوا»، معلوم مى شود اين ادعا، شايستگى باور و اعتقاد قلبى را ندارد.
11 - ناتوانى مسيح ( ع ) و مادرش و تمامى اهل زمين در برابر اراده الهى ، دليل بطلان ادعاى الوهيت براى مسيح ( ع )
لقد كفر الذين . .. ان اراد ان يهلك المسيح ابن مريم و امه و من فى الأرض جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 18 - 1،2،8،15
1 - يهوديان و مسيحيان خود را پسران خدا و محبوب پيشگاه او مى پندارند .
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
2 - فرزند داشتن خدا ، از پندار هاى باطل يهود و نصارا
و قالت اليهود و النصرى نحن ابنؤا اللّه و احبؤه
8 - گرفتارى گنهكاران يهود و نصارا به عذاب الهى ، ردى بر پندار تقرب و محبوب بودنشان نزد خداوند
قل فلم يعذبكم بذنوبكم
15 - همسانى و همگونى يهود و نصارا با ديگر انسان ها ، دليل نادرستى پندار آنان بر محبوبيت و تقرب در پيشگاه خداوند
نحن ابنؤا اللّه و احبؤه . .. بل انتم بشر ممن خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 24 - 12
12 - برداشت نادرست قوم موسى از امداد هاى الهى و شرايط و زمينه هاى آن *
فاذهب انت و ربك فقتلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 18
18 - تخطئه پندار بيماردلان سست ايمان درباره بى ثباتى و شكست اسلام از سوى خداوند
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 2،3،8
2 - ناتوانى خداوند در انفاق و بخشش روزى به موجودات ، از باور هاى باطل يهود
و قالت اليهود يداللّه مغلولة
جمله «ينفق كيف يشاء» مى تواند قرينه باشد بر اينكه مراد از بسته بودن دست خدا و نافذ نبودن قدرت وى - در پندار يهود - تنها ناتوانى از اعطاى روزى و انفاق به انسانهاست.
3 - بسته بودن دست خداوند ، از گفتار هاى ناروا و گناه آلودِ بسيارى از يهوديان
عن قولهم الاثم . .. و قالت اليهود يداللّه مغلولة
«و قالت اليهود . .»، مى تواند بيان مصداقى براى «قولهم الاثم» در آيه قبل باشد و به قرينه آيه 62 اين سخن، گفته تمامى يهوديان نبوده و گروهى از آنان - همچون ربانيون و احبار - چنين گفتارى نداشته و لذا در برداشت فوق به همه آنان نسبت داده نشد.
8 - سخن نارواى يهود درباره خداوند ( نافذ نبودن قدرت او ) موجب دورى آنان از رحمت الهى
و لعنوا بما قالوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 71 - 1،4،6،7،8
1 - مواجه نشدن با آزمايشات الهى ، پندار باطل بنى اسرائيل
و حسبوا الا تكون فتنة
«فتنة» مى تواند به معناى آزمون و نيز به معناى عذاب باشد، برداشت فوق بر اساس معنى اول است.
4 - مصونيت از امتحان و عذاب الهى بر اثر انتساب به پيامبران و آيين ايشان ، پندارى موهوم و بى اساس
إنّ الذين ءامنوا و الذين هادوا . .. و حسبوا الا تكون فتنة
ارتباط اين آيه با آيه 69 مى رساند كه آسودگى خاطر بنى اسرائيل از امتحان و عذاب الهى برخاسته از انتساب آنان به اسرائيل و دين يهود بوده است و جمله «حسبوا . ..»، بيانگر پوچى اين پندار مى باشد.
6 - بى پروايى بنى اسرائيل در شكستن پيمان الهى ، تكذيب انبيا و كشتن آنان ، برخاسته از باور آنان به مصونيت از عذاب
فريقاً كذبوا و فريقاً يقتلون. و حسبوا الا تكون فتنة
7 - پندار رهايى از مجازات نقض ميثاق و تكذيب و كشتن انبيا ، از باور هاى بى اساس بنى اسرائيل
لقد اخذنا ميثق بنى اسرءيل . .. و حسبوا الا تكون فتنة
دربرداشت فوق «فتنة» به معناى عذاب گرفته شده است.
8 - پندار مصونيت از امتحان و عذاب الهى ، از ميان برنده حق شنوى و بصيرت دينى بنى اسرائيل
فعموا و صموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 72 - 1،2،13،14،15،24
1 - اعتقاد گروهى از نصارا به انحصار الوهيت در مسيح ( ع )
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم
با توجه به اينكه آيه بعد نظر مسيحيان را درباره عيسى و خدايى او را به گونه اى ديگر غير از انحصار الوهيت به وى مطرح ساخته معلوم مى شود اعتقاد ياد شده در اين آيه، باور برخى از مسيحيان بوده است نه همه آنان. در مجمع البيان آمده اين عقيده فرقه «يعقوبيه» مى باشد ; آنان معتقد بودند كه خداوند با مسيح در ذات متحد شد و يك چيز گشتند.
2 - كسانى كه مسيح ( ع ) را خدا مى پندارند ، بدون ترديد كافرند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح
13 - مسيحيان معتقد به الوهيت مسيح ( ع ) ، رويگردان از تعاليم آن حضرت
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. يبنى اسرءيل اعبدو اللّه
14 - مسيحيان معتقد به الوهيت مسيح ( ع ) مردمى كافر و مشرك
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم . .. انه من يشرك باللّه
15 - متعتقدان به الوهيت و ربوبيت غيرخدا ، كافر و مشركند .
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح ابن مريم . .. انه من يشرك باللّه
24 - باور به الوهيت مسيح ( ع ) ظلم است .
إنّ اللّه هو المسيح . .. و ما للظلمين من انصار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 74 - 2
2 - مسيحيان به خاطر پافشارى به عقايد باطل خويش ( الوهيت مسيح ( ع ) و تثليث ) مورد توبيخ خداوند
لقد كفر الذين قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. افلا يتوبون إلى اللّه
استفهام توبيخى در «افلا يتوبون . ..» براى سرزنش مسيحيان بر ترك توبه و استغفار از عقايد كفرآميز بكار رفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 75 - 20
20 - اصرار مسيحيان بر تثليث و الوهيت مسيح ( ع ) على رغم استدلال هاى روشن قرآن بر بطلان عقيده آنان
انظر كيف نبين لهم الايت ثم انظر انى يؤفكون
«يوفكون» از مصدر «افك» به معناى بازگرداندن است. و «انى» به معناى كجا و چگونه است، بنابراين جمله «انظر انى يوفكون» يعنى بنگر آنان - على رغم بيان دلايلى روشن بر واهى بودن تثليث و الوهيت مسيح(ع) - چگونه از حق منحرف مى شوند و به كجا نگون مى گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 76 - 7
7 - پندار قدرت مسيح ( ع ) و مريم بر سود و زيان رسانى به مردم ، از عوامل پرستش آن دو ، از سوى مسيحيان *
قل اتعبدون من دون اللّه ما لايملك لكم ضراً و لانفعاً
استدلال بر ناروايى پرستش مسيح(ع) و مادرش مريم به ناتوانى آنان از ضرر رسانى و نفع بخشى، مى تواند اشاره به ريشه و عامل پرستش مسيح(ع) و مريم، از سوى نصارا داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 1،3،10،12
1 - اعتقادات دينى اهل كتاب آميخته با غلو ، گزافه گويى و امورى باطل
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم غير الحق
«غلو» مصدر «لاتغلوا» به معناى خروج از حد اعتدال و گرايش به افراط است كه از آن به گزافه گويى تعبير مى شود.
3 - غلو در دين ( آميختن معارف الهى به گزافه هايى باطل ) امرى نكوهيده و حرام
لاتغلوا فى دينكم
10 - عقايد ناروا و غلوآميز اهل كتاب برخاسته از افكار باطل گمراهانى مشرك در گذشته تاريخ
قل ياهل الكتب لاتغلوا فى دينكم . .. و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
بدان احتمال كه خطاب در «يا اهل الكتب» متوجه تمام يهود و نصارا باشد نه خصوص آنانكه در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) بودند. بر اين مبنا مراد از «قوم قد ضلوا» پيشينيان اهل كتاب نخواهند بود بلكه مقصود، پيروان مذاهب شرك مى باشند.
12 - پيروان اديان الهى در خطر پيروى از عقايد پوچ و تمايلات هواپرستانه گذشتگان خويش
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 88 - 11
11 - ناسازگارى تقوا با بهره گيرى از امكانات مادى توهمى بى پايه و نادرست
و كلوا مما رزقكم اللّه حللا طيباً و اتقوا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 92 - 9
9 - پندار برخى از مسلمانان بر اينكه پيامبران وظيفه دار اجبار مردم به اطاعت از خدا و رسول هستند . *
فاعلموا انما على رسولنا البلغ المبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 6
6 - توهم حرمت بهره گيرى مؤمنان از انواع خوراكى ها و نوشيدنى ها و گمان ناسازگارى آن با مراحل تقوا و ايمان ، توهم و گمانى واهى و نادرست .
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
برداشت فوق بر اين اساس است كه آيه مورد بحث تكميل و توضيحى براى آيه 87 از همين سوره باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 3،5،13
3 - مسيح ( ع ) و مادرش مريم خدايانى همتاى خداوند جهان در پندار گروهى از مسيحيان
ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون اللّه
5 - پرستش مسيح ( ع ) و مادرش مريم و اعتقاد به الوهيت آنها ، خواسته حضرت عيسى ( ع ) ، در پندار باطل مسيحيان *
ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين
13 - اعتراف عيسى ( ع ) به شايسته نبودن خويش و مادرش مريم براى خدايى ، دليل واهى بودن عقيده مسيحيان به الوهيت آنان
ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 117 - 8
8 - اعتراف علنى عيسى ( ع ) به بندگى خداوند ، دليل وى بر پوچى ادعاى مسيحيان مشرك ( همتايى وى با خداوند )
ءانت قلت . .. ما قلت لهم الا ما امرتنى به ان اعبدوا اللّه ربى و ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 1 - 9
9 - پندار ربوبيت براى غير آفريننده هستى، شگفت آور و مورد سرزنش خداوند
ثم الذين كفروا بربهم يعدلون
حرف «ثم» در آيه معنى استبعاد و توبيخ افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 17 - 8،9
8 - تعدد منشأ براى خير و شر، پندارى باطل و موهوم است.
و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو و إن يمسسك بخير فهو على كل شىء قدير
9 - توانايى بتها و معبودهاى خيالى در دفع شر و رساندن خير، پندار نارواى مشركان
و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو و إن يمسسك بخير فهو على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 19 - 20،30
20 - شگفت آور بودن اعتقاد به تعدد خدايان، با توجه به بديهى بودن توحيد و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرك
أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى
همزه استفهام در «أئنكم» دال بر شگفتى است.
30 - عن الحسين بن خالد عن الرضا(ع): . .. فقلت له: يابن رسول اللّه ان قوما يقولون لم يزل اللّه عالما بعلم و قادرا بقدرة و حيّاً بحياة و قديما بقدم و سميعا بسمع و بصيرا ببصر فقال: من قال ذلك و دان به فقد اتخذ مع اللّه آلهة أخرى ... .
حسين بن خالد گويد: . .. به امام رضا(ع) عرض كردم اى فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گروهى مى گويند: خداوند به وسيله علم (زايد بر ذات)، عالم و به وسيله قدرت (زايد بر ذات)، قادر و به وسيله حيات (زايد بر ذات)، زنده و به وسيله قدمت (زايد بر ذات)، قديم و به وسيله شنوايى (زايد بر ذات)، شنوا و به وسيله بينايى (زايد بر ذات)، بيناست. آن حضرت فرمود: كسى كه اين را بگويد و به آن ملتزم شود همانا معبودهايى را با خدا انباز گرفته است ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 24 - 2،8
2 - شرك، باطل و اعتقاد به آن تحميل دروغ بر خويشتن است.
انظر كيف كذبوا على أنفسهم
جمله «كذبوا . ..» بيان حال مشركان در دنيا مى تواند باشد. يعنى مشركان در دنيا با عقيده شرك بر خود نيز دروغ بستند. زيرا فطرت و جان آدمى گواه بر توحيد است.
8 - شرك، افترا و پندارى باطل و ساختگى است.
و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 32 - 2
2 - دنيا محورى و دوست داشتن آن، مرام و انديشه اى كودكانه و نابخردانه است.
و ما الحيوة الدنيا إلا لعب و لهو
با توجه به اينكه لعب و لهو كار كودكان و كسانى است كه بلوغ فكرى ندارند، مقتضاى تشبيه، وجود اين ويژگيهادر دنياپرستان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 46 - 9
9 - مشركان مى پنداشتند كه معبودهايشان توان نفع رسانى به آنان را دارد.
من إله غير اللّه يأتيكم به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 56 - 4
4 - شرك و پرستش غير خدا، پندارى مبتنى بر هوا و هوس و تمايلات نفسانى است.
الذين تدعون من دون اللّه قل لا أتبع أهواءكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 77 - 11
11 - پندار ربوبيت براى غير خداوند، گمراهى است.
لئن لم يهدنى ربى لأكونن من القوم الضالين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 136 - 2،3،5،10
2 - سنت جاهلى مشركان در قرار دادن سهمى از زراعت و چهارپايان براى خدا و سهمى براى شريكان خيالى او، بى اساس و بر پايه گمان بوده است.
و جعلو الله مما ذراً . .. هذا لله بزعمهم
«زعم» به گمان و سخن بى اساس اطلاق مى شود. (مصباح اللغة).
3 - قرار دادن سهم براى خداوند، از آنچه خود آفريده، از پندارهاى پوچ مشركان
و جعلو الله مما ذراً من الحرث و الأنعم نصيبا فقالوا هذا لله بزعمهم
5 - شرك، عقيده اى برخاسته از پندار و اوهام مشركان است.
فقالوا هذا لله بزعمهم و هذا لشركائنا فما كان لشركائهم
منتسب كردن «شركاء» به مشركان و نه به خداوند، گويا اشاره بدين نكته باشد كه آنچه را آنان شريك خدا مى پندارند به ساخته هاى ذهنى آنان مربوط است.
10 - داورى زشت و غلط مشركان جاهلى در مقايسه خدا با بتها و ترجيج بتها بر او
فما كان لشركائهم . .. ساء ما يحكمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 138 - 2
2 - اعتقاد بى اساس مشركان به ممنوعيت خوردن از چهارپايان و كشتى (محصول زراعى) كه براى خدا و بتها قرار مى دادند.
و جعلو الله . .. و قالوا هذه أنعم و حرث حجر لايطعمها إلا من نشاء بزعمهم
«هذه» اشاره به سهامى است كه مشركان براى خدا و بتها قرار مى دادند و در آيه 136 بيان گرديده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 60 - 3
3 - ايمان به يگانگى خداوند و لزوم پرستش او و باور به معاد ، پندارهايى باطل و واهى در ديدگاه اشراف قوم نوح
قال الملأ من قومه إنا لنريك فى ضلل مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 63 - 5
5 - ادعاى پيامبرى ، نشانه گمراهى نوح در پندار ناصواب قوم وى
يقوم ليس بى ضللة . .. أو عجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم
جمله «أو عجبتم . .. » عطف بر «ليس بى ضللة» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 64 - 1
1 - اكثريت عمده قوم نوح ( ع ) وى را تكذيب كردند و يگانگى خداوند ، معاد و رسالت را باورهايى دروغين پنداشتند .
فكذبوه
از اينكه خداوند تكذيب نوح(ع) را به همگان نسبت داده (فكذبوه)، در حالى كه عده اى از آنان، يعنى همراهانش در كشتى، رسالت وى را تصديق كردند، معلوم مى شود نسبت مؤمنان به كافران بسيار اندك بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 97 - 2
2 - تكذيب كنندگان انبيا به پندار باطل خويشتن را از عذاب هاى الهى مصون مى شمرند .
أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 98 - 2
2 - كافران به پندارى نابجا ، خود را از گرفتار شدن به عذاب الهى مصون مى شمارند .
أو أمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 1،2،3،4
1 - يهوديان ، « عزير » را فرزند خدا خواندند .
و قالت اليهود عزير ابن اللّه
2 - نصارا ، « مسيح » ( ع ) را فرزند خدا خواندند .
و قالت النصرى المسيح ابن اللّه
3 - فرزند خدا خواندن « عزير » و « مسيح » ، سخنان نسنجيده و باطلى بود كه يهود و نصارا به زبان آوردند .
و قالت . .. ذلك قولهم بأفوههم
4 - پندار فرزند خدا بودن « عزير » و « مسيح » ، پندارى است سابقه دار در تاريخ يهود و نصارا .
يضهئون قول الذين كفروا من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 4
4 - مسيح ( ع ) ، برخوردار از ربوبيت و پروردگارى ، در بينش نادرست نصارا
اتخذوا . .. أرباباً من دون اللّه و المسيح ابن مريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 30 - 10
10 - شرك ( اعتقاد به وجود مولويت و ربوبيت براى غير خدا ) پندارى باطل و افترا بر خداوند است .
و ردوا إلى اللّه موليهم الحق و ضل عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 68 - 9
9 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، پندارى باطل و فاقد هر گونه دليل و برهان است .
قالوا اتخذ اللّه ولداً . .. إن عندكم من سلطن بهذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 39 - 10
10- اعتقاد به وجود خدايان مقهور و باور به شايستگى آنها براى پرستش ، اعتقادى سخيف و نادرست است .
ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 6،15،16
6- شرك ، پندارى فاقد دليل عقلى و نقلى ، و پرستش معبودهايى جز خدا ، عارى از هر نوع برهان و حجت
ما أنزل الله بها من سلطن
«سلطان» مى تواند به معناى حجت، اعم از عقلى و نقلى باشد و مى تواند به معناى سيطره - كه برخاسته از اقتدار است - باشد. برداشت فوق، ناظر به معناى اول است. گفتنى است كه بر اين مبنا، ضمير در «بها» به عبادت - كه از «تعبدون» استفاده مى شود - باز مى گردد.
15- مشركان به پندار فرمان خدا بر پرستش معبود هاى خويش ، آنها را عبادت مى كنند . *
أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه
16- توحيد و يكتاپرستى ، آيينى بدون كمترين انحراف و كجى ، و شرك پندارى منحرف و نادرست است .
أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه ذلك الدين القيم
«قيّم» به معناى مستقيم و بدون انحراف و كجى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 42 - 2
2- غافل پنداشتن خداوند از عملكرد ستمگران ، پندارى باطل است .
و لاتحسبنّ الله غفلاً عمّا يعمل الظلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 20 - 6
6- موجودات دست ساز و فاقد هرگونه قدرت آفرينشگرى ، لياقت الوهيت ندارند و هرگونه عقيده اى به خدايى آنان ، باطل است .
و الذين يدعون من دون الله لايخلقون شيئًا و هم يخلقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 73 - 5
5- پرستش غير خدا ، ايمان به باطل و كفران نعمت هاى الهى است .
أفبالبطل يؤمنون و بنعمت الله هم يكفرون . و يعبدون من دون الله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 13
13- عقيده به مطالبى كه مستلزم ترجيح خلق بر خدا شود ، بسى زشت و نارواست .
أفأصفكم . .. إنكم لتقولون قولاً عظيمًا
مشركان، با انتساب ملائكه به عنوان دختران خدا و پسردار بودن خود، قصد داشتند كه خود را بر خداوند ترجيح دهند. خداوند، چنين انديشه اى را نفى كرده و خلاف معرفى مى كند. چنين برخوردى حاكى است: هر چيزى كه بر خداوند ترجيح داده شود، زشت و ناپسند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 4 - 2
2- اعتقاد به فرزندگزينى خدا ، پندارى بس ناروا و موجب عذابى شديد است .
لينذر بأسًا شديدًا . .. و ينذر الذين قالوا اتخذ اللّه ولدًا
آيه قبل، يكى از رسالت هاى قرآن را، بيم به عذاب شديد الهى بيان كرد و اين آيه، به يكى از موارد استحقاق آن عذاب اشاره كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 1
1 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، عقيده اى جاهلانه و فاقد كمترين دليل علمى
ما لهم به من علم
«من» در «من علم» زايد و براى تأكيد عموم است; و ضمير در «به» قول (پندار) كه از «قالوا. ..» استفاده مى شود، برمى گردد; يعنى، هيچ گونه آگاهى و دانشى، پشتوانه پندارِ موهومِ كسانى كه براى خداوند، فرزند مى پندارند، نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 14 - 15
15- اعتقاد به ربوبيّت و الوهيت براى غيرخدا ، پندارى بسيار دور از حقّ و واقعيت
لن ندعوا من دونه إلهًا لقد قلنا إذًا شططًا
«شطط» به معناى دورى از حق و افراط و زياده روى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 15 - 13
13- خداوند را داراى شريك دانستن ، پندارى دروغ و افترا بر او است .
فمن أظلم ممّن افترى على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 52 - 10
10- شرك ، مبتنى بر پندار و فاقد بنيان و اساس حقيقى است .
شركاءى الذين زعمتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 56 - 0
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 38 - 6
6- گمان فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند ، پندارى ظالمانه و ضلالتى آشكار است .
ما كان للّه أن يتّخذ من ولد . .. لكن الظلمون اليوم فى ضلل مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 17
17- شرك و بت پرستى ، مسلكى ناهنجار و نامتعادل است .
لِمَ تعبد ما لايسمع . .. فاتّبعنى أهدك صرطًا سويًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 18 - 2،5
2- پيروزى عقيده و جهان بينى حق بر عقيده و جهان بينى باطل ، سنت الهى است .
و ما خلقنا السماء . .. لعبين ... بل نقذف بالحقّ على البطل فيدمغه
خداوند در آيه قبل، از هدفمند بودن آفرينش جهان و نيز بطلان عقيده به بيهوده بودن خلقت طبيعت سخن به ميان آورده است. اين سخن قرينه بر اين است كه مقصود از حق و باطل در آيه شريفه، عقيده و جهان نگرى حق و باطل است. گفتنى است كه ذيل همين آيه (و لكم الويل ممّا تصفون) كه در باره نسبت ناروا به خداوند و توصيف او به امور نادرست است، مؤيد برداشت ياد شده است.
5- نابودى باطل و انديشه هاى نادرست ، در گرو حضور اهل حق در ميدان مبارزه با باطل است .
بل نقذف بالحقّ على البطل فيدمغه
«باء» در «بالحقّ» براى استعانت است. براين اساس معناى آيه چنين مى شود: «ما به كمك حق بر باطل مى كوبيم و نابودش مى سازيم». اين معنا مى رساند كه حق بايد در صحنه كارزار با باطل، حضور داشته باشد تا به وسيله آن بتوان باطل و انديشه هاى نادرست را نابود كرد. گفتنى است خداوند نابود ساختن باطل را به خود نسبت نداده; بلكه حق را نابود كننده باطل دانسته است (فيدمغه)، اين نكته مؤيد همين برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 7
7- شرك ، انديشه و باورى بى دليل ، پوچ و غير قابل اثبات است .
قل هاتوا برهنكم
امرِ «هاتوا» تعجيزى است كه نشان مى دهد مشركان، از آوردن دليل و برهان ناتوان اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 43 - 6
6- عقيده كافران ، در اعتبار و آبرومندى خدايان دروغينشان در نزد خداوند ، پوچ و بى اساس است .
لايستطيعون نصر أنفسهم و لا هم منّا يصحبون
با توجه به اين كه مخاطبان آيه شريفه مشركان هستند و آنان معبودها و خدايان خود را شفيع براى خود مى پنداشتند; به دست مى آيد كه مقصود اين آيه، بيان بطلان چنين پندارى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 3
3- دخالت معبود ها و خدايان ، در مقدار عمر و بهرهورى مادى انسان ، پندار باطل مشركان
أم لهم ءالهة تمنعهم . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «بل . ..»، اضراب از «أم لهم آلهة...» باشد. از اين استفاده مى شود كه مشركان به چنين قدرتى براى خدايان خويش اعتقاد داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 3 - 4
4- شرك ، انديشه اى جاهلانه ، بى اساس و غير قابل دفاع است .
و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 71 - 3
3 - وجود خدايان براى تدبير امور عالم ، پندارى باطل است .
و يعبدون من دون اللّه ما لم ينزّل به سلطنًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 80 - 13
13 - شرك و كفر ، بينشى غير علمى و مخالف با مبانى عقلى
و هو الذى يحى . .. أفلاتعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 90 - 5
5 - شرك ، انديشه اى نادرست ، دروغ و نا منطبق با واقعيت هاى جهان هستى
بل أتينهم بالحقّ و إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 52 - 11
11 - عقيده به شرك ، عقيده اى باطل است .
مثل الذين اتّخذوا من دون اللّه أولياء . .. إنّ اللّه يعلم ما يدعون من دونه ... و
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 156 - 4
4 - باور هاى دينىِ غير متكى بر دليل و حجت روشن ، مردود و محكوم است .
أم لكم سلطن مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 3 - 23
23 - تقرب آفرين بودن عبادت معبود ها ( بت و . . . ) عقيده اى است دروغين .
و الذين اتّخذوا من دونه أولياء ما نعبدهم إلاّ ليقرّبونا إلى اللّه زلفى . .. إنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 1
1 - بى اعتقادى به علم مطلق و فراگير پروردگار ، پندارى نادرست و هلاكت بار
و ذلكم ظنّكم الذى ظننتم بربّكم أرديكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 24 - 4
4 - تكيه بر پندار و گمان هاى ناروا درباره خداوند ، درپى دارنده فرجامى شوم در آخرت
ذلكم ظنّكم . .. فالنار مثوًى لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 15
15 - شرك ، باورى پوچ و فاقد هر گونه سند و دليل
ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 59 - 2
2 - اعتقاد به الوهيت عيسى ( ع ) ، باورى موهون و خرافى و ناسازگار با شخصيت واقعى آن حضرت
إن هو إلاّ عبد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 4
4 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، اعتقادى باطل و بى دليل
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
از آيه شريفه چنين استفاده مى شود كه اگر خداى رحمان فرزندى مى داشت، پيامبراكرم(صلی الله علیه و آله) نخستين كسى بود كه به او احترام مى گذاشت; ولى چون پيامبر(صلی الله علیه و آله) تنها از خداى يگانه بدون فرزند سخن مى گويد، نتيجه مى گيريم كه خداوند فرزندى ندارد و اين استدلالى عليه اعتقاد باطل مشركان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 4
4 - اعتقاد به فلاح و سعادت خويش به اتكال انجام بخش اندك از اعمال نيك ، باورى واهى *
و أعطى قليلاً و أكدى . أعنده علم الغيب فهو يرى
از ارتباط «أعنده. ..» با آيات پيشين مى توان چنين بيان نمود كه: دنيامداران با اعطاى مالى اندك، خويش را فلاح يافته مى انگاشتند و خداوند با نفى علم غيب از آنان، اين انديشه را تخطئه مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 2 - 10
10 - شرك ، عقيده اى نادرست و ضد رشد
يهدى إلى الرشد . .. و لن نشرك بربّنا أحدًا
تصريح جنيان به اين مطلب كه ما به خدا شرك نمىورزيم - پس از پى بردن به راهنما بودن قرآن به سوى رشد و درستى - مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 1
1 - پندار نهان ماندن كردار ها از خداوند و ناظر نبودن او بر انسان ، پندارى باطل و شگفت آور است .
أيحسب أن لم يره أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 74 - 5
5 - مشركان و بت پرستان ، معتقد به توانايى بت ها و معبود هاى خويش براى يارى رسانى
و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة لعلّهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 89 - 3
3 - توبيخ و سرزنش بنى اسرائيل از سوى خداوند ، به جهت عقيده كور و نسنجيده آنان به معبود بودن گوساله سامرى
أفلايرون ألاّيرجع إليهم قولاً
استفهام در «أفلايرون» براى انكار توبيخى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 64 - 4
4 - وجود باور هاى افراطى و غلوآميز درباره عيسى ( ع ) ، در عصر خود آن حضرت *
إنّ اللّه هو ربّى و ربّكم
تأكيد بر تعبير «ربّى»، مى تواند در راستاى تخطئه گرايش ها و باورهاى غلوآميز مردم آن زمان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 20 - 6
6- جامعه اصحاب كهف ، در دفاع از عقايد باطل خويش ، تعصّب و شدّت عمل داشتند .
إنّهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم فى ملّتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 23 - 4
4 - قيامت، روز رسوايى مشركان و آشكار شدن بطلان عقايد شرك آلود آنان
ثم لم تكن فتنتهم . .. و اللّه ربنا ما كنا مشركين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 1،5،6،8،10
1 - برخى مشركان خداوند را داراى شريكانى از جنيان مى دانستند.
و جعلوا لله شركاء الجن
5 - برخى مشركان خداوند را داراى پسران و دخترانى مى پنداشتند.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
6 - شريك پنداشتن براى خداوند و انتساب فرزند به او، پندارى باطل و از سر نادانى است.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
8 - ضرورت پرهيز از پندارهاى جاهلانه و به دور از علم درباره خداوند
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم سبحنه
10 - خداوند منزه و برتر از پندارهايى است كه جاهلانه درباره او ابراز مى گردد.
بغير علم سبحنه و تعلى عما يصفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 10
10 - ستمگران با ديدن عذاب الهى در قيامت ، از انتخاب عقيده كفرآلود ، پشيمان شده و آن را مخفى خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 51 - 12
12 - فرعون ، معتقد به حق بى بديل و بى شريك خود نسبت به حكومت بر مصر
أليس لى ملك مصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 61 - 8
8- قوم ثمود ، مردمى مشرك و معتقد به معبودهايى متعدد
يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 9
9 - پندار باطل قوم عاد و ثمود ، مبنى بر لزوم فرشته بودن رسولان الهى
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 24 - 5
5 - مردم سبا ، دلبسته و مفتخر به آداب و عقايد نادرست خود و گرفتار در دسيسه هاى شيطان
و زيّن لهم الشيطن أعملهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 14 - 9
9 - پندار باطل قوم عاد و ثمود ، مبنى بر لزوم فرشته بودن رسولان الهى
قالوا لو شاء ربّنا لأنزل ملئكة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 72 - 10
10- كافران به خاطر باطل گرايى ، على رغم مشاهده آثار و نعمت هاى الهى در تمام ابعاد زندگى خود ، مورد سرزنش خدايند .
و الله جعل لكم . .. أفبالبطل يؤمنون و بنعمت الله هم يكفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 41 - 1
1 - كافران ، محروم از پشتوانه غيبى و گرفتار وهم در انديشه هاى باطل خويش
أم يقولون شاعر نتربص به ريب المنون . .. أم عندهم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 21 - 1
1 - پندار دروغ بودن قرآن ، پندارى موهوم و از انديشه هاى باطل كافران است .
فى تكذيب . .. بل هو قرءان مجيد
حرف «بل»، اضراب از قبل است و انديشه تكذيب گرانه كافران را تخطئه مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 5 - 4
4 - اعتقاد كافران عصر بعثت به معبود هاى بى شمار
أجعل الألهة إلهًا وحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 137 - 3
3 - اعتقاد مشركان به بتها و معبودهاى پندارى، عامل زيبا جلوه نمودن فرزندكشى در نظر ايشان
و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 19
19- مشركان على رغم سراغ نداشتن مخلوقى براى خدايان خويش ، به ولايت و تدبير آنان معتقد بودند .
أفاتخذتم من دونه أولياء . .. أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشبه الخلق عليهم
جمله «خلقوا كخلقه» صفت براى «شركاء» است. «خلق» در هر دو مورد («كخلقه» و «الخلق») مصدر و به معناى اسم مفعول (مخلوقات) است. «تشابُه» (مصدر تشابَه) به قرينه كلمه «على» به معناى مشتبه شدن به خاطر مشابهت است. «أم» در جمله فوق أم منقطعه و حاوى استفهام انكارى است و مى رساند كه خود مشركان نيز براى شركا و معبودهاى پندارى، آفرينشى را باور نداشتند تا با آفريده هاى خدا مشتبه شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 36 - 5
5- برانگيختن انبيا در ميان همه امت ها براى دعوت به توحيد عبادى ، دليل بطلان عقيده مشركان به جبرى بودن شركشان
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء . .. و لقد بعثنا فى كلّ أ
آوردن عبارت «قد بعثنا. ..» پس از بيان كلام مشركان درباره جبرى بودن شركشان، به منزله جواب براى آن است; با اين بيان كه اگر شركْ خواست خداوند بود، نبايد انبيا را مبعوث مى كرد و حال آنكه آنان رابراى هدايت برانگيخته است و اين حكايت از بطلان عقيده آنان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 8
8- مبعوث شدن انبيا از سوى خداوند ، دليل بطلان عقيده مشركان ، در جبرى انگاشتن اعتقاداتشان
و قال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شىء . .. و ما أرسلنا من قبلك
احتمال دارد كه آيه در صدد جواب گويى به مشركان باشد كه مى پنداشتند مشيت خداوند آنان را به شرك عبادى وا داشته است (لو شاء الله ما عبدنامن دونه) كه خداوند به آنان پاسخ مى دهد: سنت خداوند در هدايت مردم برانگيختن انسانهايى جهت هدايتگرى است و جبرى در كار نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 1،2،4،6،10
1- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند براى خود ، دخترانى از ملائكه برگزيده است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
2- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند ، به دختر و جنس زن ، بيش از پسر و جنس مرد ، علاقه داشته و ارزش مى نهد .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
از اينكه مشركان گفته اند: «خداوند براى خود دخترانى از جنس ملائكه انتخاب كرد» مى تواند به اين معنا اشاره داشته باشد كه آنان، مى پنداشتند خداوند، به خاطر تمايل و علاقه به جنس زن، چنين گزينشى كرده است.
4- خداوند ، برخلاف پندار واهى مشركان ، هيچ گاه براى آنان ، پسر برنگزيده و براى خود دختر به فرزندى نگرفته است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
استفهام در آيه، انكارى و در مقام توبيخ و سرزنش مشركان است و اين، حكايت از نكته ياد شده مى كند.
6- مشركان ، به خاطر عقايد واهى درباره خدا و ملائكه ، مورد سرزنش و ملامت قرار گرفتند .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
استفهام در آيه، توبيخى است و دلالت بر سرزنش و ملامت مخاطبان (مشركان) مى كند.
10- عقيده مشركان به دختر داشتن خداوند در مقابل پسر داشتن خودشان ، سخنى غير قابل توجيه و بس بزرگ ، ناروا و غير منطقى است .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا إنكم لتقولون قولاً عظيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 43 - 2
2- ساحت قدس خداوند ، بسى والاتر و عظيم تر از پندار هاى واهى مشركان درباره اوست .
سبحنه و تعلى عمّا يقولون علوًّا كبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 44 - 16
16- مشركان ، به خاطر عقايد و سخنان ناروا ، مورد تهديد خدا قرار گرفتند .
إنكم لتقولون قولاً عظيمًا . .. تعلى عمّا يقولون ... إنه كان حليمًا غفورًا
ذكر جمله «إنه كان حليماً غفوراً» بيانگر اين است كه سخنان نارواى مشركان، شايسته مجازات است اگرچه به جهت حلم و غفران خداوند، فعلاً كيفر نشوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 52 - 2
2- مشركان ، در قيامت ، به پندار توان مندى معبودان شان بر يارى آنان ، عجولانه ، از آنان استمداد خواهند كرد .
و يوم يقول نادوا . .. فدعوهم
«فاى تعقيب» در «فدعوهم» بر بى درنگ بودن كار آنان دلالت مى كند. كاربرد فعل ماضى، براى كارى كه در قيامت انجام مى گيرد (دعوهم) نشانه آن است كه - به مجرد فرصت يافتن مشركان - بايد استمداد را انجام يافته تلقى كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 33 - 1
1 - موسى ( ع ) تسبيح فراوان و تبرئه مكرر خداوند را از پندار هاى باطل مشركان ، در گرو همراهى هارون با او مى دانست .
كى نسبّحك كثيرًا
مراد از تسبيح - به قرينه مأموريت موسى(ع) براى هدايت فرعون - تنزيه خداوند از داشتن شريك و هرگونه محدوديتى در الوهيت و ربوبيت است. فاعل «نسبّحك» موسى و هارون(ع) مى باشد و «كى نسبّحك» تعليل براى جمله هاى اخير است كه درخواست همراهى هارون رامطرح كرده بود; يعنى با پشتيبانى هارون، دعوت به توحيد - كه متضمن تنزيه خداوند از داشتن شريك است - افزايش خواهد يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 1
1- اعتقاد مشركان به خدايانى برگرفته شده از مواد و عناصر زمينى
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض
«أم» در «أم اتّخذوا» منقطعه و متضمن معناى «بل» است، كه براى اضراب است مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 26 - 2
2- ملائكه ، فرزندان خداوند در پندار مشركان
و قالوا اتّخذ الرحمن ولدًا
متعلق «اتخذوا» حذف شده و تقدير آن به قرينه «بل عباد مكرمون» چنين است: «و قالوا اتخذالرحمان من الملائكة ولداً; گفتند خداوند از ميان فرشتگان فرزندى برگزيد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 64 - 2
2 - انباز داشتن خدا ، پندارى باطل و ساخته ذهن شرك پيشگان
و قيل ادعوا شركاءكم
اضافه «شركاء» به ضمير «كم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 11
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 74 - 5
5 - مشركان و بت پرستان ، معتقد به توانايى بت ها و معبود هاى خويش براى يارى رسانى
و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة لعلّهم ينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 15 - 3
3 - اعتقاد مشركان به وجود تركيب و تجزيه در ذات الهى
و جعلوا له من عباده جزءًا
به كار رفتن واژه «جزء» به جاى «ولد»، اشاره به باور جاهلانه مشركان در جسمانى بودن و تركيب خدا دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 2
2 - اعتقاد به دختر داشتن خدا ، در عين برتر دانستن پسر ، تناقضى آشكار در باور هاى جاهلى
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات و أصفيكم بالبنين
آيه شريفه، در مقام نكوهش از مشركان، به اين نكته اشاره مى كند كه به پندار شما دختر از مقام پايين تر و پست ترى برخوردار است; پس چگونه خود را بر خدا ترجيح داده و سهم او را دختر و سهم خود را پسر مى دانيد؟!
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 39 - 1،2،4
1 - شرك پيشگان ، مورد توبيخ الهى ، به خاطر اعتقاد به وجود دخترانى براى خداوند
أم له البنت و لكم البنون
2 - فرشتگان ، دختران خدا در نظر مشركان ، به رغم بيزارى خودشان از داشتن دختر و افتخارشان به پسران
أم له البنت و لكم البنون
مشركان، از داشتن دختر عار داشتند. خداوند براساس همين پندار غلط، با ايشان محاجه كرده است; كه اگر به راستى دختران ننگ اند، چرا دختران را به خداوند نسبت داده و تنها خود را مالك پسران مى دانيد؟!
4 - مشركان ، گرفتار عقايدى خرافى و فاقد هرگونه برهان و دليل
فليأت مستمعهم بسلطن مبين . أم له البنت و لكم البنون
از ارتباط اين آيه با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود. بدين معنا كه اين آيه، ارائه دهنده نمودى از بى برهانى كافران در اعتقادات خويش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 22 - 1،3
1 - اعتقاد مشركان مبنى بر دختر داشتن خداوند ، باورى ناروا و ناسازگار با مبانى ارزشى خود آنان
ألكم الذّكر و له الأُنثى . تلك إذًا قسمة ضيزى
با آن كه مشركان پسر را بر دختر ترجيح مى دادند، خداوند تقسيم آنان را در نسبت دادن دختر، به او و برگزيدن پسر براى خويشتن، تقسيمى غير عادلانه دانسته و آن را نامتناسب با مبانى ارزشى خود آنان معرفى كرده است.
3 - استفاده از جدل و به كارگيرى مبانى باطل گرايان عليه خود آنان ، از روش هاى قرآن در احتجاج با اهل شرك
ألكم الذّكر و له الأُنثى . تلك إذًا قسمة ضيزى
با توجه به اين كه خداوند مبناى ارزشى مشركان را در تبعيض بين پسران و دختران عليه خود آنان به كار گرفته است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 5
5 - مشركان جاهلى ، با وجود اعتقاد به مخلوق بودن فرشتگان ، آنان را دختر خدا مى پنداشتند .
أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
لحن آيه شريفه نشان مى دهد كه مشركان مكه، مخلوق بودن فرشتگان را پذيرفته بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار مى دهد كه چگونه در ميان مخلوقات، آنچه راكه خود نمى پسندند، به او نسبت مى دهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 21 - 2
2- مشركان در عصر بعثت ، چندگانه پرست و معتقد به خدايان و معبود ها متعدد بودند .
أم اتّخذوا ءالهة من الأرض
«آلهة» جمع «إله» به معناى خدايان و معبودها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 24 - 1
1- مشركان در عصر بعثت ، معتقد به خدايان و معبود هاى متعدد بودند .
أم اتّخذوا من دونه ءالهة
«ءالهة» جمع «إله» به معناى خدايان و معبودها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 26 - 1
1- فرزند اختيار كردن خداوند ، عقيده و پندار مشركان صدراسلام
و قالوا اتّخذوا الرحمن ولدًا
«إتخاذ» (مصدر «اتّخذ» و از باب افتعال) به معناى برگرفتن و انتخاب كردن، همراه با قبول و خشنودى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 15 - 1
1 - اعتقاد جاهلانه مشركان عصر بعثت ، به وجود فرزند براى خدا
و جعلوا له من عباده جزءًا
ضمير فاعلى «جعلوا» - به قرينه آيات پيشين - مربوط به مشركان معاصر پيامبراكرم(صلی الله علیه و آله) است و «جزءا» - با توجه به آيه بعد - كنايه از فرزند مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 16 - 1
1 - مشركان عصر جاهلى ، فرشتگان را دختران خدا مى پنداشتند .
و جعلوا له من عباده جزءًا . .. أم اتّخذ ممّا يخلق بنات
مراد از «ما يخلق» - به قرينه فرازهاى بعد - فرشتگان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 81 - 2
2 - مشركان عصر بعثت ، معتقد به وجود فرزند ، براى خداى رحمان
قل إن كان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 34 - 9
9 - پندار باطل مردم مصر به پايان يافتن نبوت و نيامدن هيچ پيامبرى از جانب خدا ، براى انسان هاى بعد از يوسف ( ع )
حتّى إذا هلك قلتم لن يبعث اللّه من بعده رسولاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 8
8 - كسانى كه انفاق را اتلاف مال مى پندارند ، گرفتار پندارى موهوم و مذموم اند .
يقول أهلكت مالاً لبدًا . أيحسب أن لم يره أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 17 - 3
3 - منكران معاد ، فرو رفته در كفر و در اوج پافشارى بر پندار باطل خويش
ما أكفره
از آيات بعد - كه توجّه به مبدأ خلقت انسان را مقدمه توجّه به معاد در «ثمّ إذا شاء أنشره» قرار داده است - استفاده مى شود كه آيه شريفه بر منكران معاد نيز قابل تطبيق است. مفاد جمله «ماأكفره»، تعجّب از رسوخ كفر در كافران است تا آن حد كه به هيچ نحو زايل نمى شود. اين تعبير ممكن است، صيغه تعجب و يا استفهام باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 15
15 - آگاه نبودن خدا به اسرار نهانى انسان ها ، از باور ها و پندار هاى باطل يهود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
از جمله «أتحدثونهم . .. ليحاجوكم» چنين بر مى آيد كه يهود آن گاه راه احتجاج عليه خويش را گشوده مى ديدند كه حقايق و دانسته هاى خويش را آشكار كنند; ولى اگر حقايق را آشكار نكنند عليه آنان احتجاج نمى شود و مؤاخذه نمى گردند. اين پندار بيانگر برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 7
7 - توجه به باور ناردست يهود درباره ( عذاب نشدن يهود جز روزى چند ) ، موجب قطع اميد از ايمان آوردن اينان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 59 - 6
6 - پندار غلبه بر خدا با كفرورزى و تمرّد از دستورات او و شكستن پيمان هاى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، پندار يهوديان كفرپيشه و انديشه اى ناصواب
و لايحسبن الذين كفروا سبقوا
چنانچه در آيه 56 گذشت، مشهور مفسران برآنند كه مراد از نقض كنندگان پيمان در اين بخش از آيات، يهوديان هستند. بنابراين يهوديان مصداق مورد نظر از «الذين كفروا» هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 18
18 - گروهى از يهوديان و مسيحيان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، هواپرستان گمراه و ناشر عقايد افراطى و غلوآميز در ميان همكيشان خود
و لاتتبعوا اهواء قوم . .. و اضلوا كثيراً و ضلوا عن سواء السبيل
كلمه «ضلوا» در دو بخش از آيه مى تواند اشاره به دو طايفه از گمراهان داشته باشد، طائفه اى پيش از بعثت كه جمله «قد ضلوا من قبل» بيانگر آن است و طائفه اى معاصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) كه جمله «ضلوا عن سواء السبيل» حاكى از آنان مى باشد.
گفتنى است كه آوردن قيد «من قبل» در يك بخش و نيامدن آن در بخش بعد، گوياى اين تفسير است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 21 - 5
5- كافران ، به پوچى و بى اساس بودن بافته هاى دروغين و عقايد واهى خويش ، پى خواهند برد .
و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 33 - 11
11 - مشركان ، به خاطر انتخاب عقيده شرك آلود ، در قيامت پشيمان شده و آن را پنهان خواهند كرد .
و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و أسرّوا الندامة لمّا رأوا العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 72 - 21
21 - معتقدان به الوهيت مسيح ( ع ) محروم از بهشت و گرفتار به آتش دوزخ
قالوا إنّ اللّه هو المسيح . .. فقد حرم اللّه عليه الجنة مأويه النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 118 - 1
1 - معتقدان و مدعيان الوهيت عيسى ( ع ) و مادرش مريم ، مستحق عذاب الهى
ان تعذبهم فانهم عبادك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 30 - 12
12 - يهود و نصارا ، به دليل اعتقاد شرك آميزشان ( فرزند خدا خواندن عزير و مسيح ) مستحق كيفر مرگ
و قالت اليهود عزير ابن اللّه . .. قتلهم اللّه أنى يؤفكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 8
8 - زدودن پندار هاى باطل درباره قيامت ، شرطى اساسى براى ايجاد زمينه هاى ايمان در مردم
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
منشأ عقيده باطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 119 - 9
9 - شيطان ، رواج دهنده انديشه ها و گرايش هاى خرافى در جامعه
و لامرنهم فليبتكن ءاذن الأنعم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 77 - 13،15
13 - پيروى از افكار و عقايد بدون دليل و مبتنى بر تمايلات نفسانى ، امرى نكوهيده و مورد نهى خداوند
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا
15 - پى ريزى عقايد دينى بر پايه هواپرستى و تمايلات نفسانى ، موجب گمراهى و گمراه سازى ديگران
و لاتتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا كثيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 6
6 - شريك پنداشتن براى خداوند و انتساب فرزند به او، پندارى باطل و از سر نادانى است.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 4
4- شركورزى و اعتقاد به معبودهايى غير از خداى يكتا ، زاييده پندار و توهم آدميان است .
إلاّ أسماءً سميتموها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 35 - 2
2- توهم فرزند بودن عيسى ( ع ) براى خداوند ، برخاسته از تحليل نادرست ماجراى تولد و سخن گفتن معجزنماى او بود .
ذلك عيسى ابن مريم . .. ما كان للّه أن يتّخذ من ولد
نفى فرزند از خداوند پس از بيان قصه تولد عيسى(ع) مى تواند بيانگر اين نكته باشد كه گروهى اين نوع امور معجزه آسا را دليل فرزند خدابودن او قرار داده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 39 - 5
5- جهان بينى غلط و نگرش جاهلانه به هستى ، ريشه عملكرد نادرست و مجرمانه انسان در صحنه حيات
إنّهم كانوا مجرمين . .. و لكنّ أكثرهم لايعلمون
از ارتباط اين آيه با عبارت «إنّهم كانوا مجرمين»، استفاده مى شود كه ناآگاهى نسبت به حقانيت آفرينش، عامل گرايش امت هاى نابود شده به جرم پيشگى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 19
19 - توجه به محدوديت دانش پيامبران ( ع ) بازدارنده آدمى از باور به الوهيت آنان
و لا اعلم ما فى نفسك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 132 - 17
17 - توجه به نياز همه بندگان به خداوند در تأمين معاش ، از ميان برنده پندار بهره بردن خداوند از عبادت بندگان است .
لانس-َلك رزقًا نحن نرزقك
در برداشت ياد شده جمله «نحن نرزقك» به منزله تعليل براى جمله قبل است; يعنى، چون رزق تو به دست ما تأمين مى شود، پس روشن است كه ما در فرمان نماز، درپى كسب روزى از جانب تو نيستيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 26 - 2
2- اعتقادات ناحق و باطل ، بى ريشه و ناپايدار است .
و مثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثّت من فوق الأرض ما لها من قرار
«كلمه خبيثه» در مقابل «كلمه طيبه» است و مراد از آن طبق گفته مفسران و قرينه هايى كه در مشبه به آمده است، شرك و عقيده باطل مى باشد.
عقايد باطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 61 - 3
3 - رد پندار باطل نصارا در مورد حضرت عيسى ( ع ) ، با اقامه برهان از سوى پيامبر (صلی الله علیه و آله)
انّ مَثَل عيسى . .. فمن حاجّك فيه من بعد ما جاءك من العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 11 - 16
16- خداوند ، پاك و منزه از ناتوانى در برابر اعطاى فرزند به پدرى كهن سال و مادرى عقيم
أن سبّحوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 41 - 5
5 - « عن علىّ بن أبى طالب رضى اللّه عنه قال : « الريح العقيم » النكياء ;
از امام على(ع) روايت شده كه «الريح العقيم»، بادى است كه از مسير خود خارج شده باشد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 30 - 9
9 - امكان فرزنددار شدن زن كهنسال و نازا ، در پرتو لطف و عنايت الهى
و بشّروه بغلم عليم . .. قالت عجوز عقيم . قالوا كذلك قال ربّك
عقيمى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 90 - 7
7- نازايى و عقيم بودن زن ، نقصى براى وى و نيازمند اصلاح است .
و أصلحنا له زوجه
كاربرد واژه «أصلحنا» اشاره به نقص نازايى دارد; زيرا صلاح در برابر فساد و نقص است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 90 - 4
4- دعاى زكريا ( ع ) مبنى بر اصلاح نازايى همسرش ، مورد اجابت قرار گرفت و خداوند او را شايسته حمل قرار داد .
فاستجبنا له و وهبنا له يحيى و أصلحنا له زوجه
برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه جمله «أصلحنا له زوجه» عطف بر جمله «وهبنا له يحيى» باشد كه در اين صورت اصلاح همسر جز دعاى زكريا(ع) محسوب مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 90 - 11
11- دعا و نيايش ، از موجبات و زمينه هاى فرزنددار شدن و اصلاح نازايى است .
ربّ لاتذرنى فردًا . .. فاستجبنا له و وهبنا له يحيى و أصلحنا له زوجه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 21 - 9
9- عزيز مصر و همسرش زليخا ، از نعمت داشتن فرزند محروم بودند . *
أو نتخذه ولدًا
كسانى كه فردى را به فرزندى برمى گزينند، معمولاً اشخاصى هستند كه فرزند نداشته و از فرزنددار شدن نااميدند. بنابراين «نتخذه ولداً» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد. بيان گزينش يوسف(ع) به فرزندى با كلمه «عسى»، تأييدكننده اين احتمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 29 - 3،4
3 - هيجان ، تعجب و ناباورى شديد همسر ابراهيم ، از بارورى پس از پيرى و عمرى نازايى
فأقبلت امرأته فى صرّة فصكّت وجهها و قالت عجوز عقيم
4 - همسر ابراهيم ، فردى كهنسال و نازا به هنگام بشارت فرزنددار شدنش
فأقبلت امرأته . .. و قالت عجوز عقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 21 - 9
9- عزيز مصر و همسرش زليخا ، از نعمت داشتن فرزند محروم بودند . *
أو نتخذه ولدًا
كسانى كه فردى را به فرزندى برمى گزينند، معمولاً اشخاصى هستند كه فرزند نداشته و از فرزنددار شدن نااميدند. بنابراين «نتخذه ولداً» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد. بيان گزينش يوسف(ع) به فرزندى با كلمه «عسى»، تأييدكننده اين احتمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 5 - 5،6،7
5- همسر زكريا ، همسرى عقيم و نازا بوده است .
و كانت امرأتى عاقرًا
«عاقراً» به مرد يا زنى گفته مى شود كه از او فرزندى به عمل نمى آيد (مفردات راغب).
6- همسر زكريا ، علاوه بر عقيم بودن ديرين خود در شرايط پيرى و يائسگى بود . *
و كانت امرأتى عاقرًا
فعل «كانت»، ممكن است اين معنا را افاده كند كه همسر زكريا براى آوردن فرزند دو مشكل داشته است; 1- سن زياد; 2- عقيم بودن ديرين او از جوانى.
7- زكريا ( ع ) ، به رغم نااميدى از داشتن فرزند از همسر نازايش ، ساليانى دراز به زندگى مشترك خود با وى ادامه داد .
و كانت امرأتى عاقرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 8 - 1،7،11
1- بشارت فرزند به زكريا ( ع ) در روزگار پيرى و فرتوتى وى و نازايى همسر ، براى او نويدى شگفت آور بود .
أنّى يكون لى غلم و كانت امرأتى عاقرًا و قد بلغت من الكبر عتيًّا
«أنّى»، يعنى چگونه و از چه راهى؟ (مصباح). «عتيّاً» جمع «عات» از ماده «عتوّ» (از حد گذشتن) است و مفاد جمله «قد بلغت...» اين است كه من از نظر پيرى به افرادى رسيده ام كه در كهن سالى از حدّ گذشته اند. برخى اهل لغت «عتيّاً» را مصدر و به معناى خشك و انعطاف ناپذير شدن مفاصل و استخوان ها دانسته اند (الكشاف). مفاد جمله دراين صورت اين است كه من از اثر پيرى به خشكيده شدن اعضاى بدنم رسيده ام.
7- زكريا ( ع ) ، هنگام بشارت تولد يحيى ( ع ) ، همسرى سال خورده داشت كه از آغاز زندگى نازا بود .
و كانت امرأتى عاقرًا
فعل «كانت» در آيه، با بيان ديرينه بودن نازايى، اشاره به گذشت زمان باردارى نيز دارد.
11- زكريا ( ع ) ، محروميت از فرزند را در دوران جوانى خود و همسرش ، تنها ناشى از نازايى همسر خويش مى دانست .
و كانت امرأتى عاقرًا و قد بلغت من الكبر عتيًّا
اختصاص وصف «نازايى» به همسر زكريا، گوياى برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 90 - 5
5- همسر زكريا ( ع ) پيش از دعاى آن حضرت نازا بود .
ربّ لاتذرنى فردًا . .. فاستجبنا له و وهبنا له يحيى و أصلحنا له زوجه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 50 - 4،5
4 - خداوند ، براساس علم و آگاهى خويش ، به گروهى پسر و به گروهى ديگر دختر و يا به جمعى پسر و دختر مى دهد و برخى را عقيم و نازا مى گرداند .
يهب لمن يشاء . .. أو يزوّجهم ... إنّه عليم قدير
«تزويج» در «أو يزوّجهم» به معناى توأم با يكديگر قرار دادن است; يعنى، خداوند به برخى تنها دختر مى دهد و به بعضى تنها پسر عطا مى كند و برخى را هم پسر و هم دختر مى بخشد و برخى ديگر را نازا كرده; نه پسر مى دهد و نه دختر.
5 - فرزند دادن و يا عقيم ساختن انسان ها ، هر دو نمودى از علم و قدرت خداوند است .
يهب لمن يشاء . .. إنّه عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 50 - 2
2 - عقيم بودن مرد يا زن ، تابع مشيت و قوانين خدا در آفرينش است .
و إن تصبهم سيّئة بما قدّمت أيديهم . .. و يجعل من يشاء عقيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 50 - 2
2 - عقيم بودن مرد يا زن ، تابع مشيت و قوانين خدا در آفرينش است .
و إن تصبهم سيّئة بما قدّمت أيديهم . .. و يجعل من يشاء عقيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 66 - 7
7 - وابستگى انسان به خويش ، شهر و ديار ( خانه و كاشانه ) مانعى جهت تسليم در برابر خداوند
و يسلّموا تسليماً. و لو انّا كتبنا ... ما فعلوه الّا قليل منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 15
15 - محبت واقعى به ايمان ، مقتضى اطاعت از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
لو يطيعكم . .. لعنتّم و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 8 - 5
5 - تمايل انسان ها به ايمان ، سودمند براى خود ايشان و نه خداوند
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن . .. فضلاً من اللّه و نعمة
واژه «فضلاً و نعمة» مى رساند كه خداوند، خود نيازى به ايمان خلق ندارد; بلكه از سر بذل و بخشش تمايل به ايمان را در مؤمنان پديد آورده تا رشد يابند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 77 - 5
5 - اشتياق به نعمت هاى موعود خداوند و ارزش هاى بهشت ، مستلزم پرهيز از هرگونه كفر و تكذيب
متّكين على رفرف خضر . .. فبأىّ ءالآء ربّكما تكذّبان
خداوند با برشمردن نعمت هاى بهشت، شوق دستيابى به آن را در خلق فزونى مى بخشد و در پى آن هشدار مى دهد كه كفر و تكذيب، مانع ره يابى به آن نعمت ها است; زيرا تكذيب كنندگان، منفور خدا و شايسته توبيخ اند; نه احسان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 3 - 2
2 - احتمال علاقه مندى افراد به تزكيه نفس ، كافى در لزوم احترام آنان و استقبال از حضورشان در مجالس وعظ و ارشاد
و مايدريك لعلّه يزّكّى
كلمه «لعلّ»، بر رجا و اميدوارى دلالت دارد و جمله «لعلّه يزّكّى» اميد به وجود تزكيه را در لزوم پذيرش مستمعان كافى مى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 7 - 1
1 - دل خوشى به ثروت زياد ، مايه روى آوردن انسان به طغيان و شكستن حريم ديگران
أن رءاه استغنى
«أن رءاه. ..» - به تقدير لام تعليل - مفعول له و بيانگر سبب طغيان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 110 - 4
4 - شيفتگى فرعونيان به حكومت و سلطنت و وابستگى شديدشان به موطن خويش ، از عوامل تكذيب موسى و جبهه گيرى آنان در برابر وى
يريد أن يخرجكم من أرضكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 5
5 - وابستگى به خانه و سرزمين ، از موانع هجرت در راه خدا
و من يخرج من بيته مهاجراً الى اللّه و رسوله
تكيه بر خروج از خانه (يخرج من بيته)، اشاره به اين دارد كه وابستگى آدميان به خانه و كاشانه، عامل ترك هجرت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 16
16 - دلبستگى به مال و خانواده ، بازدارنده انسان از راه خدا و تكاليف دين
سيقول لك المخلّفون من الأعراب شغلتنا أمولنا و أهلونا . .. يقولون بألسنتهم
برداشت بالا بر اين اساس است كه اعراب در بيان «شغلتنا أموالنا و أهلونا» صادق به شمار آيند; ولى در گفتن «فاستغفرلنا» - كه حاكى از ندامت درونى آنان است - كاذب باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 14 - 4
4 - جاودانه پنداشتن دنيا و بعيد شمردن معاد ، ريشه دل خوشى هاى نابجا و دلبستگى به خانواده و خاندان است .
إنّه كان فى أهله مسرورًا . إنّه ظنّ أن لن يحور
حرف «إنّ» در «إنّه ظنّ»، براى بيان علت سُرورى است كه در «كان فى أهله مسروراً» بيان شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 13
13 - خانه و زندگى ، از جمله نگرانى انسان است و وابستگى به آنها ، باعث تزلزل در جهاد مى شود .
يقولون إنّ بيوتنا عورة و ما هى بعورة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 177 - 22
22 - محبت خدا ، انگيزه ابرار در صرف اموال خويش براى دستگيرى از مستمندان
و ءاتى المال على حبه ذوى القربى
ضمير در «على حبه» مى تواند به «اللّه» يا به «المال» و يا به «اتيان المال» بازگردد. برداشت فوق ناظر به احتمال اول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 6
6 - محبت عميق به خدا و رسول ، برانگيزنده انسان به اطاعت از آنان
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 59 - 11
11 - راضى بودن به عطاياى خداوند و اميد داشتن به فضل او ، نشأت گرفته از ميل و رغبت واقعى انسان به خدا
و لو أنهم رضوا ما ءاتيهم اللّه . .. إنا إلى اللّه رغبون
برداشت فوق بر اين اساس است كه جمله «إنا إلى اللّه راغبون»، تعليل براى جمله پيشين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 16،24
16 - حركت مؤمنان راستين در طريق ايمان و اطاعت از پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، براساس عشق و محبت به دين و نه تحميل و تحكّم
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
از اين كه خداوند در باز داشتن مؤمنان از تحميل آراى شخصى بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)، به «حبّب إليكم الإيمان» تكيه كرده است; استفاده مى شود كه نيرو و جاذبه محبت، اصلى ترين و نيرومندترين محرك مؤمنان براى حركت به سمت ايمان و اطاعت از رسول اللّه است.
24 - رشد واقعى انسان ، در پرتو محبت دين و بيزارى از كفر و گناه
حبّب إليكم الإيمن . .. و كرّه إليكم الكفر ... أولئك هم الرشدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 30 - 11
11 - انسان ، در اشتياق رستگارى و نيازمند راهنمايى ، براى تشخيص راه ها و مصاديق آن
ذلك هو الفوز المبين
تأكيد با ضمير فصل در زمينه نماياندن رستگارى راستين، نشانگر آن است كه اولاً انسان در نهاد خودش، عشق به رستگارى دارد و ثانياً دستيابى به آن، نيازمند هدايت و راهنمايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 167 - 12
12 - شركورزى ، محبت به سران شرك و پيروى از آنان ، عمل هاى حسرت آفرين و اندوهبار در سراى آخرت براى مشركان پيرو
كذلك يريهم اللّه أعملهم حسرت عليهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 56 - 2
2 - فريفته شدن به مال و فرزند و ملاك ارزش قرار دادن آن ، نشانه جهل و نادانى است .
أيحسبون أنّما نمدّهم . .. نسارع لهم فى الخيرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 9 - 4،5،7،8
4 - غفلت و باز ماندن از ياد خداوند ، طبيعت دلبسته شدن به مال و اولاد
لاتلهكم أمولكم و لا أولدكم
«إلهاء» (مصدر «تلهكم») به معناى مشغول و سرگرم كردن است. نسبت دادن «إلهاء» به «اموال و اولاد» گوياى مطلب ياد شده است. گفتنى است كه لازمه مشغول كردن به خود، ايجاد غفلت از ياد خدا مى باشد.
5 - مؤمنان ، در معرض غفلت از ياد خدا ، به خاطر دلبسته شدن به اموال و اولاد
يأيّها الذين ءامنوا لاتلهكم أمولكم و لا أولدكم عن ذكر اللّه
7 - دلبستگى به مال و اولاد و غفلت از ياد خدا ، موجب خسران براى انسان
و من يفعل ذلك فأُولئك هم الخسرون
8 - دلبستگان به مال و اولاد ، غافل از ياد خدا و داراى فرجامى خسارت بار
و من يفعل ذلك فأُولئك هم الخسرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 15 - 2،3،4
2 - وابستگى و دلبستگى به اموال و اولاد ، زمينه ساز لغزش انسان ها و ممانعت از دين دارى است .
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة
3 - هشدار خداوند به مؤمنان ، نسبت به لغزش و نافرمانى كردن به خاطر دلبستگى و وابستگى به مال و فرزند
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة
4 - علاقه و دلبستگى به اموال و اولاد ، نبايد مانع از دين دارى و انجام تكاليف الهى شود .
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة
برداشت ياد شده، با توجه به تاريخ و شأن نزول آيات است كه در آيه قبل توضيح داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 28 - 3،4
3 - دلبستگى به مال و فرزند ، زمينه ابتلاى انسان به انحراف از دين و خيانت به آن
لاتخونوا اللّه . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
4 - خيانت برخى از مسلمانان صدر اسلام به خدا و رسول به خاطر حفظ مال و فرزند خويش
لاتخونوا اللّه و الرسول . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
در ضمن شأن نزول ياد شده در آيه قبل آمده است كه هدف آن مسلمانى كه مرتكب خيانت شده و اسرار نظامى مسلمانان را فاش ساخت، حفظ مال و فرزندانش بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 12 - 1
1 - تنها كسانى توان فراگيرى معارف قرآن و به خاطر سپردن آن را دارند كه طالب آن بوده و يادگيرى آن را بر خود تحريم نكرده باشند .
فمن شاء ذكره
«ذكر» يعنى شناختى كه در ذهن حاضر باشد(بر گرفته از مفردات راغب). و ضمير مفعولى در «ذكره» به «تذكرة» بازمى گردد. مذكر بودن آن كه آخر آيات را هماهنگ ساخته به اين اعتبار است كه «تذكرة» و «ذكر» به يك معناست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - ليل - 92 - 20 - 14
14 - تقواپيشگان ، با انفاق كردن اموال خود ، نعمت علاقه مندى به لطف خدا را پاس داشته ، از آن قدردانى مى كنند .
و ما لأحد عنده من نعمة تجزى . إلاّ ابتغاء وجه ربّه الأعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 177 - 25
25 - محبت و علاقه به مال ، بازدارنده نيكان از انفاق و مصرف كردن آنها براى نجات مستمندان نخواهد شد .
و ءاتى المال على حبه ذوى القربى
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه ضمير در «حبه» به «المال» برگردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 56 - 2
2 - فريفته شدن به مال و فرزند و ملاك ارزش قرار دادن آن ، نشانه جهل و نادانى است .
أيحسبون أنّما نمدّهم . .. نسارع لهم فى الخيرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 31 - 7
7 - دنياگرايى و مال پرستى ، عامل اساسى در مخالفت با حق
لمّا جاءهم الحقّ . .. لولا نزّل هذا القرءان على رجل
با توجه به توضيح برداشت قبل و الغاى خصوصيت از مورد (مشركان مكه)، مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 16
16 - دلبستگى به مال و خانواده ، بازدارنده انسان از راه خدا و تكاليف دين
سيقول لك المخلّفون من الأعراب شغلتنا أمولنا و أهلونا . .. يقولون بألسنتهم
برداشت بالا بر اين اساس است كه اعراب در بيان «شغلتنا أموالنا و أهلونا» صادق به شمار آيند; ولى در گفتن «فاستغفرلنا» - كه حاكى از ندامت درونى آنان است - كاذب باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 28 - 3،4
3 - دلبستگى به مال و فرزند ، زمينه ابتلاى انسان به انحراف از دين و خيانت به آن
لاتخونوا اللّه . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
4 - خيانت برخى از مسلمانان صدر اسلام به خدا و رسول به خاطر حفظ مال و فرزند خويش
لاتخونوا اللّه و الرسول . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
در ضمن شأن نزول ياد شده در آيه قبل آمده است كه هدف آن مسلمانى كه مرتكب خيانت شده و اسرار نظامى مسلمانان را فاش ساخت، حفظ مال و فرزندانش بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 6
6 - محبت عميق به خدا و رسول ، برانگيزنده انسان به اطاعت از آنان
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 57 - 7
7 - دلبستگى به زندگى دنيايى و مرز و بوم خويش ، زمينه ساز گريز از حق و هدايت
و قالوا إن نتّبع الهدى معك نتخطّف من أرضنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 5
5 - وابستگى به خانه و سرزمين ، از موانع هجرت در راه خدا
و من يخرج من بيته مهاجراً الى اللّه و رسوله
تكيه بر خروج از خانه (يخرج من بيته)، اشاره به اين دارد كه وابستگى آدميان به خانه و كاشانه، عامل ترك هجرت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 108 - 12
12 - اشتياق به خودسازى و تمايل به پاك سازى روح و انديشه ، ارزشى والا در بينش الهى
فيه رجال يحبون أن يتطهروا و اللّه يحب المطهرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 92 - 10
10 - اشتياق به جهاد و آرزوى شركت در آن ، ارزشى والا براى مؤمنان
و لا على الذين إذا ما أتوك لتحملهم قلت لا أجد ما أحملكم عليه
برداشت فوق با توجه به اين است كه خداوند، اين گروه را به خاطر اشتياق شديدشان به جهاد، اختصاص به ذكر داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 56 - 2
2 - دلبستگى زن ، تنها به همسر خويش و چشم ندوختن به اجنبى ، از جمله برترين ارزش هاى او است .
فيهنّ قصرت الطرف
برداشت ياد شده با توجه به دو مطلب زير به دست مى آيد: الف) «قاصرات الطرف» به معناى چشم نداشتن به اجنبى باشد. ب) آيه شريفه در مقام بيان بهترين ارزش هاى زنان بهشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 12 - 4
4- برادران يوسف با اظهار علاقه به رفع نياز هاى طبيعى يوسف ( ع ) ( حضور در مرتع و گردش و بازى ) درصدد اثبات خيرخواهى خويش نسبت به او بودند .
و إنا له لنصحون. أرسله معنا غدًا يرتع و يلعب
«رتع» (مصدر يرتع) استفاده فراوان از خوراكيها و نوشيدنيهاى باغستانها ، مزارع و مراتع است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،5،8
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
5 - ترجيح محبت خويشاوندان و امكانات مادى بر محبت خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جهاد ، فسق و انحراف است .
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم ... و اللّه لايهدى القوم الفسقين
8 - ترجيح محبت خدا و رسول و جهاد بر علايق خويشاوندى و تعلقات مادى ، نشانه مؤمنان راستين
يأيها الذين ءامنوا . .. قل إن كان ءاباؤكم ... و جهاد فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 4
4 - رغبت و اشتياق به خداوند ، شايسته بذل هرگونه تلاش در راه رسيدن به آن
فانصب . و إلى ربّك فارغب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،5،8
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
5 - ترجيح محبت خويشاوندان و امكانات مادى بر محبت خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جهاد ، فسق و انحراف است .
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم ... و اللّه لايهدى القوم الفسقين
8 - ترجيح محبت خدا و رسول و جهاد بر علايق خويشاوندى و تعلقات مادى ، نشانه مؤمنان راستين
يأيها الذين ءامنوا . .. قل إن كان ءاباؤكم ... و جهاد فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 15 - 8
8 - ايمان به قيامت و پاداش و كيفر آن روز ، عامل رهايى انسان از دلبستگى به متاع هاى مادى و دنيوى و سبب رويكرد او به آرمان هاى بلند معنوى و اخروى
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة و اللّه عنده أجر عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 16 - 4
4 - تقوا ، عامل رهايى انسان ها از دلبستگى به ماديات ( همچون اموال ، اولاد و . . . ) است .
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة . .. فاتّقوا اللّه
توصيه به رعايت تقواى الهى - پس از هشدار درباره وابستگى به اموال و اولاد - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 37 - 15
15- حضرت ابراهيم ( ع ) از خداوند خواستار رونق اقتصادى شهر مكه با جلب توجه مردم دنيا به آن شهر شد .
فاجعل أفئدة من الناس تهوى إليهم و ارزقهم من الثمرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 50 - 7
7 - فسق ، سوق دهنده آدمى به فرهنگ و قوانين جاهلى
و إن كثيراً من الناس لفسقون. افحكم الجهلية يبغون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 106 - 7
7- برخوانى تدريجى قرآن بر مخاطبان ، موجب برانگيخته شدن انتظار در آنان براى قراءت بخشى ديگر مى شود .
لتقرأه على الناس على مكث
مكث در لغت، آرامش همراه با انتظار است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 4
4 - سستى ايمان زمينه گرايش به يهود و نصارا و طرح دوستى با آنان
فترى الذين فى قلوبهم مرض يسرعون فيهم
مراد از بيماردلان، كسانى هستند كه نسبت به حقانيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و يا برخى از معارف دين در شك بوده و ايمانى ضعيف دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 4
4 - سستى ايمان زمينه گرايش به يهود و نصارا و طرح دوستى با آنان
فترى الذين فى قلوبهم مرض يسرعون فيهم
مراد از بيماردلان، كسانى هستند كه نسبت به حقانيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و يا برخى از معارف دين در شك بوده و ايمانى ضعيف دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 30 - 8
8- شيفته غلام زرخريد شدن و تقاضاى كام روايى از او ، خطا و لغزشى روشن از ديدگاه زنان اشراف و همپالگى هاى زليخا
قد شغفها حبًّا إنا لنريها فى ضلل مبين
هدف زنان اشراف از ياد كردن يوسف(ع) به عنوان «برده و جوانك زليخا»، خرده گرفتن بر اوست كه چرا به غلام زرخريد عشق مىورزد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 3
3 - مذمت خدا از دلبستگى به خويشاوندان و به مال و منال و دلواپسى براى تجارت و مسكن در صورتى كه مايه غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود .
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها و تجرة تخشون كسادها و مسكن ... أحب إلي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 3
3 - مذمت خدا از دلبستگى به خويشاوندان و به مال و منال و دلواپسى براى تجارت و مسكن در صورتى كه مايه غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود .
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها و تجرة تخشون كسادها و مسكن ... أحب إلي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 9 - 6
6 - ناسپاسى دشمنان دين ، در برابر نعمت هاى خداوند و دلبستگى شديد آنها به دارايى خويش ، نشان بى توجهى آنان به معاد
إنّ الإنسن لربّه لكنود . .. أفلايعلم إذا بعثر ما فى القبور
به فرزند
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 4
4- حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
نبشّرك بغلم
واژه «بشارت» در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 9 - 2
2 - درخشش برق اميد و شادمانى در ديدگان زن فرعون با مشاهده قنداقه موسى
و قالت امرأت فرعون قرّت عين لى و لك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 1،2
1 - رغبت فراوان يهود به حرامخوارى و شنيدن دروغ ، على رغم آگاهى به دروغ بودن آن
سمعون للكذب اكلون للسحت
صيغه مبالغه «سمعون» و «اكلون» دلالت بر رغبت فراوان دارد. در برداشت فوق دو خصلت ياد شده، وصف عموم يهوديان (عالمان و پيروان) آنان گرفته شده است.
2 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) گوش سپارنده به شايعات دروغين و راغب به حرمخوارى و رشوه گيرى
سمعون لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
برداشت فوق بر اين مبناست كه دو صفت ياد شده درباره عالمان يهود باشد. توصيف عوام يهود در آيه قبل به «سمعون للكذب»، اين مبنا را تأييد مى كند، و «سحت» به معناى مال حرام است و از مصاديق مورد نظر آن، به مناسبت مورد، رشوه مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 89 - 8
8- ارث ، داراى پيشينه اى ديرين در تاريخ و علاقه به ارث نهادن و ارث بردن ، امرى طبيعى و رايج ميان انسان ها ، حتى پيامبران
ربّ لاتذرنى فردًا و أنت خير الورثين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 5
5 - سان ديدن سليمان ( ع ) از اسب ها و علاقه شديد او به آنها ، موجب غفلت او از ياد خدا گشت .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى حتّى توارت بالحجاب
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «عن» در «عن ذكر ربّى» به معناى «على» و «أحببت» به معناى «آثرت» (ترجيح دادم) باشد; يعنى، من آن چنان به دوستى با اسب ها سرگرم شدم كه آن را بر ياد خدا ترجيح دادم و از او غافل ماندم; تا آن كه آفتاب غروب كرد و يا اين كه اسب ها از نظرم پنهان شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 33 - 3
3 - شدت علاقه سليمان ( ع ) به اسب هاى نجيب و تيزرو و سان ديدن از آنها
فطفق مسحًا بالسوق و الأعناق
درخواست بازگرداندن اسب ها، براى بازديد مجدد و نوازش آنها (با سودن پاها و گردن آنها)، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 19 - 3
3 - علاقه و رضايت قلبى به اشاعه فحشا و افشاى آنها - حتى بدون دست داشتن در اين امر - ممنوع است .
إنّ الذين يحبّون أن تشيع الفحشة . .. لهم عذاب أليم
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين نكته است كه مقصود از «يحبّون» صرف علاقه و رضايت قلبى باشد; هر چند تلاشى در اين جهت صورت نگيرد. ظاهر ماده «حبّ» نيز گوياى همين مطلب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 5
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 4
4 - دوستى مظاهر طبيعت و متاع هاى دنيوى ، در صورتى كه در طول دوستى خدا و در جهت او باشد ، امرى مشروع و پسنديده است .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى
برداشت ياد شده به اين دليل است كه سليمان(ع) در عين محبت به خدا، به اسب ها و سان ديدن از آنها نيز، به خاطر خدا علاقه مىورزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 9 - 5
5- علاقه و دلبستگى شديد انسان به نعمتهايى كه در اختيار دارد .
ثم نزعنها منه
كلمه «نزع» به معناى كندن است. به كارگيرى اين كلمه در سلب نعمت ، براى رساندن دلبستگى شديد انسان به موهبتهاى دنيوى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 8 - 4
4 - امتنان الهى بر مؤمنان ، به سبب افكندن محبت ايمان و بيزارى از كفر در قلب آنان
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن . .. و كرّه إليكم الكفر ... فضلاً من اللّه و نع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 103 - 2
2- علاقه شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به ايمان آوردن مردم و تلاش وافر او بى تأثير در اكثر آنان
و ما أكثر الناس و لو حرصت بمؤمنين
«حرص» به معناى علاقه شديد به چيزى و تلاش براى دستيابى به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 22 - 3
3- دلبستگى عميق قوم عاد ، به خدايان دروغين خويش
قالوا أجئتنا لتأفكنا عن ءالهتنا
تأكيد قوم عاد، بر انتساب آلهه به خويش (آلهتنا) و اين كه هدف اصلى هود(ع) را جدا ساختن ايشان از آلهه دانسته اند (لتأفكنا)، مطلب بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 4
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 4
4- حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
نبشّرك بغلم
واژه «بشارت» در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 13
13 - حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
و بشّروه بغلم عليم
واژه «بشارت»، در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 22 - 7
7 - دلبستگى عميق موسى ( ع ) به بنى اسرائيل و رنج شديد وى از بردگى و استثمار آنان توسط فرعون
و تلك نعمة تمنّها علىّ أن عبّدتّ بنى إسرءيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 57 - 8
8- داشتن پسر ، مورد خوشايند مشركان و دختر داشتن ، ناخوشايند آنان بود .
و يجعلون لله البنت . .. و لهم ما يشتهون
به قرينه مقابله، احتمال دارد مراد از «ما» فرزند پسر باشد. مشركان با اسناد دادن دختر به خداوند، درصدد تنقيص او بودند و اين، حاكى از نفرت آنان از دختر داشتن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 1،5
1 - مجاهدان راه خدا ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 8
8 - تصوّر ، شيفتگى نسبت به ترسيم و تحليل هاى ذهنى خود ، زمينه لغزش در محاسبات
بل ظننتم . .. و زيّن ذلك فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 35 - 3
3 - موسى ( ع ) ، علاقه مداوم خود و برادرش هارون ( ع ) را به تسبيح و ذكر خداوند ، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست .
إنّك كنت بنا بصيرًا
جمله «إنّك. ..» مى تواند تعليل براى «كى نسبّحك كثيراً» باشد; يعنى خدايا! تو خوب مى دانى كه من و برادرم هارون چه روحيه اى داريم و نسبت به تسبيح و ذكر تو، تا چه حد علاقه منديم، بنابراين با پذيرش وزارت هارون، راه تسبيح و ذكر فراوان تر را بر ما هموار ساز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 69 - 5
5- موسى ( ع ) داراى اشتياق فراوان به فراگيرى علوم خضر بود .
قال ستجدنى إن شاء اللّه صابرًا و لا أعصى لك أمرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 37 - 3
3 - انسان ها ، حتى مترفان ، داشتن قرب و منزلت در پيشگاه خدا را شايق و دوستداراند .
نحن أكثر أمولاً و أولدًا . .. و ما أمولكم و لا أولدكم بالّتى تقرّبكم عندنا زلف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 5 - 8
8 - بشر ، شيفته جاودانگى و ارزش هاى جاودان
ليدخل . .. جنّ-ت ... خلدين فيها
نويد، همواره به چيزى صورت مى گيرد كه مورد اشتياق و تمايل است. از اين كه خداوند، بشارت به خلود در نعمت ها داده است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بينه - 98 - 8 - 8
8 - انسان ، شيفته ابديت و دوستدار زندگى جاودانه است .
خلدين فيها أبدًا
نويد، آن گاه براى شخص سودمند است كه باب طبع و موافق خواسته هاى او باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 3 - 2،4
2 - انسان ، خواهان بقا و پوياى عوامل آن است .
يحسب أنّ ماله أخلده
آيه شريفه كسانى را ملامت مى كند كه عامل جاودانه شدن را ثروت مى پندارند; ولى علاقه آنان به جاودانگى را مذموم ندانسته و وجود آن را مفروض گرفته است.
4 - انباشتن ثروت ، نشانه احساس كاذب جاودانگى است .
الذى جمع مالاً و عدّده . يحسب أنّ ماله أخلده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 11
11 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى اشتياق شديد به حفظ آيات قرآن و به خاطر سپردن آن
و لاتعجل بالقرءان من قبل أن يقضى إليك وحيه
گفته شده است كه انگيزه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در قرائت آيات، همراه با قرائت جبرئيل، اطمينان يافتن به دريافت كامل وحى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 5
5 - زنده ماندن ، ولو با توجيه كوتاهى ها و تقصير ها در دفاع از دين ، خواسته كفرپيشگانِ به ظاهر مسلمان
لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
2 - در برداشت بالا «الّذين كفروا» به قرينه «لاخوانهم» به مسلمانان ضعيف الايمانى كه انديشه كفرآميز دارند، تفسير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 67 - 5
5- انسان ها ، فطرتاً از مرگ و نيستى گريزان بوده و علاقه مند به بقا هستند .
و إذا مسّكم الضرّ ضلّ من تدعون إلاّ إيّاه
از اينكه خداوند فرموده است: «وقتى انسانها احساس خطر جدّى مى كنند، تنها رو به سوى او مى آورند تا آنها را از مرگ نجات دهد» حكايت از آن دارد كه آنان علاقه مند به بقا و گريزان از مرگ هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 50 - 6
6 - علاقه و اشتياق شديد انسان ها به ديدار خانواده و كسان خود ، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فلايستطيعون توصية و لا إلى أهلهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 5،6،7،8،9،23
5 - مشركان ، علاوه بر محبت به معبودان پندارى ، به خداوند نيز علاقه مند هستند .
يحبونهم كحب اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه «حب» به مفعول اضافه شود و فاعلش ضمير محذوفى باشد كه به «من الناس» برگردد; يعنى: كحبهم اللّه.
6 - محبت مشركان به معبودان پندارى ، همطراز محبتشان به خداوند است .
يحبونهم كحب اللّه
7 - خداوند محبوبترين حقيقت هستى ، در نزد مؤمنان موحد است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
مقصود از «الذين ءامنوا» - به قرينه فراز قبل و نيز آيات گذشته - موحدانى هستند كه تنها خداوند را عبادت مى كنند و هيچ كس و هيچ چيز را همانند او نمى دانند. «أشد» افعل تفضيل است و مفضل عليه آن ذكر نشده تا شامل هر چيز و هر كس بشود.
8 - خداوند ، شايسته ترين حقيقت براى بالاترين مرحله محبت و دوست داشتن است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
9 - محبت و دوست داشتن غير خدا همطراز محبت خدا ، نشانه بى ايمانى است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 3
3 - رغبت و اشتياق شديد ، بايد تنها به سوى خداوند و جلوه هاى ربوبيت او باشد .
و إلى ربّك فارغب
تقديم «إلى ربّك»، بر متعلق آن، بر حصر دلالت دارد. در «مفردات راغب» آمده است: جمله «رغب فيه و إليه» [درباره هر چيز]، مفيد حريص بودن بر آن است و «رغبة»، به معناى گستردگى اراده و خواستن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،3،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
3 - مذمت خدا از دلبستگى به خويشاوندان و به مال و منال و دلواپسى براى تجارت و مسكن در صورتى كه مايه غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود .
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها و تجرة تخشون كسادها و مسكن ... أحب إلي
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 225 - 4
4 - گمراهان ، دوستدارِ مطالب سست ، بى بنياد و خيال انگيز
و الشعراء يتّبعهم الغاون . ألم تر أنّهم فى كلّ واد يهيمون
از ارتباط دو آيه استفاده مى شود كه گمراهان، در پى شاعرانى بى اصالت و وهم گرا هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 67 - 7
7 - دلبستگى انسان ها به مظاهر ناپايدار دنيا
تريدون عرض الدنيا و اللّه يريد الأخرة
فعل مضارع «تريدون» حاكى از استمرار است و دلالت بر اين دارد كه اين صفت (تلاش براى دنيا) با انسان عجين شده است. تعبير از كالا و متاع دنيوى به «عرض الدنيا»، اشاره به ناپايدارى مواهب دنيايى است. زيرا «عرض» به معناى چيز ناپايدار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 35 - 3
3 - موسى ( ع ) ، علاقه مداوم خود و برادرش هارون ( ع ) را به تسبيح و ذكر خداوند ، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست .
إنّك كنت بنا بصيرًا
جمله «إنّك. ..» مى تواند تعليل براى «كى نسبّحك كثيراً» باشد; يعنى خدايا! تو خوب مى دانى كه من و برادرم هارون چه روحيه اى داريم و نسبت به تسبيح و ذكر تو، تا چه حد علاقه منديم، بنابراين با پذيرش وزارت هارون، راه تسبيح و ذكر فراوان تر را بر ما هموار ساز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 3
3 - رغبت و اشتياق شديد ، بايد تنها به سوى خداوند و جلوه هاى ربوبيت او باشد .
و إلى ربّك فارغب
تقديم «إلى ربّك»، بر متعلق آن، بر حصر دلالت دارد. در «مفردات راغب» آمده است: جمله «رغب فيه و إليه» [درباره هر چيز]، مفيد حريص بودن بر آن است و «رغبة»، به معناى گستردگى اراده و خواستن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 50 - 3،6
3 - گريز از احكام الهى و گرايش به احكام جاهلى ، شيوه و منشى ناپسند
افحكم الجهلية يبغون
6 - خواسته هاى نفسانى ، ريشه گرايش به احكام جاهلى
و لاتتبع اهواءهم . .. افحكم الجهلية يبغون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 62 - 4
4 - طاغيان و دوزخيان ، مشتاق ديدن مؤمنان و مطلع گشتن از سرنوشت آنان هستند .
و قالوا ما لنا لانرى رجالاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 23
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 2
2- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند ، به دختر و جنس زن ، بيش از پسر و جنس مرد ، علاقه داشته و ارزش مى نهد .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
از اينكه مشركان گفته اند: «خداوند براى خود دخترانى از جنس ملائكه انتخاب كرد» مى تواند به اين معنا اشاره داشته باشد كه آنان، مى پنداشتند خداوند، به خاطر تمايل و علاقه به جنس زن، چنين گزينشى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 18 - 2
2 - شيفتگى به تجمل و زينت ، علاقه طبيعى زنان
أوَ من ينشّؤا فى الحلية
تعبير «ينشّؤا فى الحلية» كه به معناى پرورش يافتن در زينت است، اشاره به علاقه طبيعى و وابستگى زنان به آرايش و زيور دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 23 - 8
8 - علاقه و تمايل طبيعى همه انسان ها ، به زيور آلات و پوشيدن لباس هاى ابريشمين
يحلّون فيها من اساور من ذهب و لؤلؤًا و لباسهم فيها حرير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 9 - 1
1 - علاقه شديد كافران تكذيب گر ، به سازش كردن و نرمش نشان دادن پيامبر (صلی الله علیه و آله) با آنان و تلاش آنان در اين راستا
ودّوا لو تدهن فيدهنون
«إدهان» (مصدر «تدهن و يدهنون») به معناى مدارا و نرمش نشان دادن است. مقصود از آن در اين آيه، سازش كردن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در مواضع عقيدتى خويش و سستى كردن آن حضرت در برخورد با كافران است. گفتنى است سازش كردن و سستى نمودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در امر رسالت، تنها يك علاقه و تمايل براى كافران نبود; بلكه همراه با تلاش و اقدامات گسترده
بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 46 - 7
7- مشركان مكه ، به عقايد شرك آلود خويش شديداً علاقه مند و دلبسته بودند .
و إذا ذكرت ربّك . .. ولّوا على أدبرهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 4
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 56 - 1
1 - زنان بهشت ، تنها شيفته و فريفته شوهران خويش و چشم بسته بر هر اجنبى
فيهنّ قصرت الطرف
«قاصرات الطرف» (زنان فرو هشته نگاه)، ظاهراً كنايه از چشم دريده نبودن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 4
4 - دوستى مظاهر طبيعت و متاع هاى دنيوى ، در صورتى كه در طول دوستى خدا و در جهت او باشد ، امرى مشروع و پسنديده است .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى
برداشت ياد شده به اين دليل است كه سليمان(ع) در عين محبت به خدا، به اسب ها و سان ديدن از آنها نيز، به خاطر خدا علاقه مىورزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 9،23
9 - محبت و دوست داشتن غير خدا همطراز محبت خدا ، نشانه بى ايمانى است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 8
8 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق فتح مكه و در انتظار نصرت و امداد هاى الهى
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
مفسران، برآنند كه آيه شريفه ناظر به فتح مكه و قريب الوقوع بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 5 - 15
15- علاقه به فرزندان ، خصلتى نيكو و اظهار آن امرى پسنديده است .
يأبت . .. قال يبنىّ لاتقصص
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 31 - 3
3- فقر و تهى دستى ، در تضعيف وجدان آدمى و از ميان بردن حتى قوى ترين عواطف انسانى ، چون مهر به فرزند ، تأثير دارد .
و لاتقتلوا أولدكم خشية إملق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 8،13
8 - حضرت ابراهيم ( ع ) در اشتياق داشتن فرزند
و بشّروه بغلم
13 - حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
و بشّروه بغلم عليم
واژه «بشارت»، در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 15 - 6،7
6 - رهايى از دلبستگى به اموال و اولاد و ترجيح دين دارى بر وابستگى به آنها ، داراى پاداش بزرگ الهى است .
و اللّه عنده أجر عظيم
يادآورى پاداش بزرگ الهى، پس از هشدار درباره وابستگى به اموال و اولاد خويش، بيانگر مطلب ياد شده است.
7 - توجه و ايمان به پاداش بزرگ الهى براى مؤمنان ، بازدارنده انسان از وابستگى به اموال و اولاد و گناه به خاطر آنها
و اللّه عنده أجر عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 11 - 8
8 - علاقه و دلبستگى انسان به فرزندان ، قوى تر و بيشتر از همسر ، برادر و ديگر خويشاوندان است . *
يودّ المجرم لويفتدى من عذاب يومئذ ببنيه
تقدّم ذكرى نام فرزندان بر ديگر خويشاوندان و مردمان، ممكن است براى بيان مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 10 - 4
4 - مال و اولاد ، اهرم بازدارنده از گرايش به خدا
لن تغنى عنهم اموالهم و لا اولادهم من اللّه شيئاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 14 - 5
5 - شيفتگى مردم نسبت به زن ، فرزندان ذكور ، سيم و زر و مَركب هاى نامدار
زيّن للنّاس حبّ الشّهوات من النّساء و البنين و القناطير المقنطرة من الذّهب و الف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 13
13 - علاقه انسان ، به سعادتمندى نسل خويش
و انّى اعيذها بك و ذريّتها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 23 - 8
8 - علاقه و تمايل طبيعى همه انسان ها ، به زيور آلات و پوشيدن لباس هاى ابريشمين
يحلّون فيها من اساور من ذهب و لؤلؤًا و لباسهم فيها حرير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 36 - 12
12- دلبستگى انسان به دارايى هاى خويش ، شديدتر از ساير دلبستگى هاى وى
و لايسئلكم أمولكم
از اين كه خداوند در كنار تشويق به ايمان و تقوا، فوراً به انسان يادآور شده كه هدف از اين ايمان و تقوا، گرفتن مال از ايشان نيست; استفاده مى شود كه دلبستگى انسان به مال زياد است و چه بسا بيشتر از ساير دلبستگى ها است; زيرا خداوند، تنها به همين يك نكته اشاره فرموده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 40 - 4
4 - دلبستگى عميق انسان ها ، به مال
أم تسئلهم أجرًا فهم من مغرم مثقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 34 - 3
3 - دلبستگى شديد دنيامداران به اموال و دارايى ، در هنگام انفاق و احسان به ديگران نمايان مى شود . *
و لم يرد إلاّ الحيوة الدنيا . .. و أعطى قليلاً
ذكر «قليلاً» مى تواند اشاره به آن باشد كه كافران دنيامدار در صورت تمايل به احسان، تنها بخش ناچيزى از اموال خويش را انفاق مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 8 - 1
1 - تمايل شديد به مال ، از ويژگى هاى طبيعت انسان است .
و إنّه لحبّ الخير لشديد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 10 - 4
4 - مال و اولاد ، اهرم بازدارنده از گرايش به خدا
لن تغنى عنهم اموالهم و لا اولادهم من اللّه شيئاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 14 - 6
6 - شيفتگى مردمان نسبت به چهارپايان ( دامدارى ) و كشاورزى و توليد ( امكانات مادى )
زيّن للنّاس حبّ الشّهوات . .. الانعام و الحرث
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 106 - 18
18 - مال پرستى و وابستگى هاى خانوادگى از جمله عوامل لغزش و خيانت در شهادت
لانشترى به ثمناً و لو كان ذا قربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 9 - 6
6- علاقه آدمى به محبوب شدن ، مى تواند وى را براى رسيدن به اين مقصود ، به قتل و جنايت وادار كند .
اقتلوا يوسف . .. يخل لكم وجه أبيكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 6 - 4
4 - نترسيدن از مرگ و مشتاق لقاى خدا بودن ، نشان اوليا و دوستان خداوند است .
فتمنّوا الموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 4
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 66 - 7
7 - وابستگى انسان به خويش ، شهر و ديار ( خانه و كاشانه ) مانعى جهت تسليم در برابر خداوند
و يسلّموا تسليماً. و لو انّا كتبنا ... ما فعلوه الّا قليل منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 4،5،6
4 - مشركان به خدايان دروغين محبت داشته و به آنها علاقه مند هستند .
يحبونهم
5 - مشركان ، علاوه بر محبت به معبودان پندارى ، به خداوند نيز علاقه مند هستند .
يحبونهم كحب اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه «حب» به مفعول اضافه شود و فاعلش ضمير محذوفى باشد كه به «من الناس» برگردد;
يعنى: كحبهم اللّه.
6 - محبت مشركان به معبودان پندارى ، همطراز محبتشان به خداوند است .
يحبونهم كحب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 13 - 4
4- دلبستگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به شهر مكه
من قريتك
از انتساب قريه به پيامبر(صلی الله علیه و آله) و دلجويى خداوند از آن حضرت به خاطر ناچار شدن ايشان به ترك مكه، مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 39 - 14
14 - فرعون و اطرافيان او ، به موسى ( ع ) بسيار علاقه مند بودند و او را دوست مى داشتند .
و ألقيت عليك محبّة منّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 128 - 3
3 - علاقه ابراهيم و اسماعيل ( ع ) به ذريه خويش
من ذريتنا أمة مسلمة لك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 1
1 - مجاهدان راه خدا ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 9 - 5
5- علاقه و دلبستگى شديد انسان به نعمتهايى كه در اختيار دارد .
ثم نزعنها منه
كلمه «نزع» به معناى كندن است. به كارگيرى اين كلمه در سلب نعمت ، براى رساندن دلبستگى شديد انسان به موهبتهاى دنيوى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 50 - 5
5 - اشتياق و علاقه شديد انسان ها به توصيه و سفارش درباره خانواده و اموال خود ، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فلايستطيعون توصية و لا إلى أهلهم يرجعون
ياد كرد ناتوانى انسان ها از توصيه و سفارش درباره اموال و كسان خود، مى رساند كه در سرشت بشر چنين علاقه و تمايلى وجود دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 66 - 7
7 - وابستگى انسان به خويش ، شهر و ديار ( خانه و كاشانه ) مانعى جهت تسليم در برابر خداوند
و يسلّموا تسليماً. و لو انّا كتبنا ... ما فعلوه الّا قليل منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 2
2 - علاقه و اهتمام شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نسبت به هدايت تمامى انسان ها
فإن أعرضوا فما أرسلنك عليهم حفيظًا
از لحن آيه شريفه كه در مقام دلدارى است و نيز پيام آيه (ما تو را حفيظ و نگهبان قرار نداديم) استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) دلبستگى شديدى به هدايت و ايمان مردم داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 6 - 6
6 - علاقه شديد برخى از مسلمانان عصر بعثت ، به ارشاد كافران سرشناس مكه و مسلمان ساختن آنان
فأنت له تصدّى
براساس شأن نزول اين آيات، افراد معروفى از قريش (نظير ابوجهل) در مجلسى كه ابن ام مكتوم وارد شد، حضور داشتند و تعبير «من استغنى» در مورد آنان نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 70 - 6
6 - انسان با تقوا ، انسانى وفادار به همسر و دلبسته به او
ادخلوا الجنّة أنتم و أزوجكم
خداوند، به عنوان نويد به اهل تقوا فرموده است: همراه همسران وارد بهشت شويد، از اين بشارت روشن مى شود كه مؤمنان دلبسته به همسر بوده و در انتظار اين نويد بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 11 - 8
8 - علاقه و دلبستگى انسان به فرزندان ، قوى تر و بيشتر از همسر ، برادر و ديگر خويشاوندان است . *
يودّ المجرم لويفتدى من عذاب يومئذ ببنيه
تقدّم ذكرى نام فرزندان بر ديگر خويشاوندان و مردمان، ممكن است براى بيان مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 129 - 2
2 - مراعات عدالت در محبت قلبى به همسران متعدد ، خارج از توان و اختيار مردان
و لن تستطيعوا ان تعدلوا بين النساء و لو حرصتم
جمله «و لو حرصتم» (هر چند تمايل شديد به رعايت عدالت داشته باشيد)، مى رساند كه مراد از عدالت در جمله «و لن تستطيعوا ان تعدلوا» عدالتى است كه از اختيار و توان آدمى خارج است، بنابراين مى توان گفت عدالت در مورد محبت و مودت و نظاير آن مى باشد. برداشت فوق را فرمايش امام صادق(ع) تأييد مى كند كه در توضيح آيه فوق فرمود: يعنى فى المودة ... .
كافى، ج 5، ص 362، ح 1; نورالثقلين، ج 1، ص 558، ح 601.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 75 - 8
8- كفرورزى به آيات الهى ، فريفتگى به جاه و مقام و دل بستن به هم فكران در برابر مؤمنان ، از نمود هاى كامل گمراهى
قل من كان فى الضللة
جمله «من كان فى الضلالة . ..» پاسخى است به گفته كافران كه هنگام شنيدن آيات خدا، به مؤمنان مى گفتند: «أىّ الفريقين خير ...». در اين آيه كافرانِ به آيات الهى، اهل ضلالت معرفى شده اند و در آيه بعد مؤمنان به آيات الهى، اهل هدايت قلمداد شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 54 - 1
1- پادشاه مصر پس از آشكار شدن بى گناهى و كمال عفت و پاكدامنى يوسف ( ع ) ، به ديدار او دل بست و با فرمانى مجدد او را به دربار خويش فراخواند .
ذلك ليعلم أنى لم أخنه . .. و قال الملك ائتونى به أستخلصه لنفسى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 37 - 1
1 - حوران بهشت ، طنّاز ، بسيار خندان و عاشق و شيفته شوهرانشان
عربًا
«عُرُب» جمع «عَروب» است و «عروب» به زنى گفته مى شود كه: طنّاز، عشوه گر، عاشق شوهر، فروتن براى وى و بسيار خندان باشد (قاموس المحيط).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 99 - 9
9 - علاقه مندى شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به ايمان آوردن همه مردم
و لو شاء ربك لأمن من فى الأرض كلهم جميعاً أفأنت تكره الناس حتى يكونوا مؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 14
14 - وجود عناصر علاقمند به اسلام در مكه كه با احساس رفع خطر ، اِعلام اسلام مى كردند و با احساس سختى و دشوارى ، بى تابى مى نمودند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه و
با توجه به مكّى بودن سوره عنكبوت و قدرت فائق نداشتن پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان، رفتارى كه از برخى مردم مكه بيان شده، مى تواند نشانه علاقه مندى آنان به اسلام باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 84 - 4
4- تعلق قلبى يعقوب ( ع ) به يوسف ( ع ) ، بسى افزون تر از تمايل او به بنيامين و ديگر برادرانش بود .
عسى الله أن يأتينى بهم جميعًا . .. و قال يأسفى على يوسف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 84 - 4
4- تعلق قلبى يعقوب ( ع ) به يوسف ( ع ) ، بسى افزون تر از تمايل او به بنيامين و ديگر برادرانش بود .
عسى الله أن يأتينى بهم جميعًا . .. و قال يأسفى على يوسف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 84 - 3،4
3- علاقه يعقوب ( ع ) به يوسف ( ع ) علاقه اى بسيار شديد و زايل نشدنى بود .
قال يأسفى على يوسف وابيضت عيناه من الحزن
4- تعلق قلبى يعقوب ( ع ) به يوسف ( ع ) ، بسى افزون تر از تمايل او به بنيامين و ديگر برادرانش بود .
عسى الله أن يأتينى بهم جميعًا . .. و قال يأسفى على يوسف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 60 - 8
8- اشتياق وافر يوسف ( ع ) به بنيامين و ديدار او
ائتونى بأخ لكم . .. فإن لم تأتونى به فلاكيل لكم عندى و لاتقربون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 62 - 8
8- يوسف ( ع ) به آمدن برادرش بنيامين به مصر علاقه اى وافر داشت و بدان اميد بسته بود .
اجعلوا بضعتهم فى رحالهم . .. لعلهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 21
21 - باور به قدرت خدا ، ايجاد كننده محبت او در دلهاست .
والذين ءامنوا أشد حباً للّه . .. أن القوة للّه جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 13
13- سرانجام تداوم كفر و غوطهورى در لذت هاى دنيا ، پشيمانى است .
ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسلمين. ذرهم يأكلوا ... فسوف يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 19
19 - پنداشتن قدرت در معبودان دروغين ، عالم محبت مشركان به آنهاست .
يحبونهم كحب اللّه . .. و لو يرى الذين ظلموا ... أن القوة للّه جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 13
13- سرانجام تداوم كفر و غوطهورى در لذت هاى دنيا ، پشيمانى است .
ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسلمين. ذرهم يأكلوا ... فسوف يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 14
14 - عشق به ايمان و زيبايى آن در قلب انسان ، امرى فطرى و الهى است . *
حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
برداشت بالا بنابر اين نكته است كه تحبيب ايمان و تزيين آن - به قرينه «فى قلوبكم» - بيانگر برنامه اى تكوينى باشد; يعنى، سرشت انسان متمايل به ايمان و مجذوب آن آفريده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 37 - 6
6- عشق به مال و ثروت ، ريشه دار در عمق وجود و جان انسان ها
إن يسئلكموها . .. و يخرج أضغنكم
اين كه حتى تأكيد خداوند به انفاق اموال، كينه ها را برمى انگيزد; نشانگر آن است كه دلبستگى انسان هابه اموال، بسيار نيرومند و عميق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 9 - 6
6 - دلبسته نشدن به مال و اولاد ، سفارش خداوند به مؤمنان
يأيّها الذين ءامنوا لاتلهكم أمولكم و لا أولدكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 10 - 15
15 - ر ها كردن تقواپيشگى و احسان ، به خاطر دلبستگى به وطن و محل سكونت ، عملى ناپسند و عذرى ناپذيرفتنى
يعباد الذين ءامنوا اتّقوا ربّكم . .. و أرض اللّه وسعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 13
13 - خداوند ، جلوه دهنده و محبوب سازنده ايمان ، در قلب مؤمنان
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 10 - 4
4 - توجّه به برملا شدن خصلت ها و علاقه ها در قيامت ، بازدارنده انسان از خوى ناسپاسى ، بخل و دل بستگى به ثروت
لكنود . .. أفلايعلم إذا ... و حصّل ما فى الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 4
4 - توجّه به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى انسان ، بازدارنده او از خوى ناسپاسى ، بخل و دل بستگى به مال
لكنود . .. لحبّ الخير لشديد . أفلايعلم ... إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 8 - 3
3 - توجّه به حسابرسى و مسؤوليت در برابر نعمت ها ، بازدارنده انسان از دل خوشى به فراوانى آن و زمينه ساز ترك افتخار بر ديگران است .
ألهيكم التكاثر. .. ثمّ لتسئلنّ يومئذ عن النعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 8
8- متمركز كردن تمامى همّ و تلاش بر بهرهورى هر چه بيشتر از تمتعات و لذت هاى دنيوى و دل بستن به آرزو هاى واهى ، امرى ناپسند و محكوم است .
ذرهم يأكلوا و يتمتّعوا و يلههم
آيه، تعريض است به اينكه: كافرانِ هدايت ناپذير، تمام همّشان تمتعات دنيوى است; لذا بايد آنان را به حال خود رها كرد و اين حاكى از ناخرسندى خداوند از آنهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 8 - 1
1 - محبت به ايمان و بيزارى از كفر و گناه ، جلوه اى از فضل و نعمت الهى
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن . .. و كرّه إليكم الكفر ... فضلاً من اللّه و نع
علايق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 15
15 - محبت واقعى به ايمان ، مقتضى اطاعت از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
لو يطيعكم . .. لعنتّم و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 8 - 5
5 - تمايل انسان ها به ايمان ، سودمند براى خود ايشان و نه خداوند
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن . .. فضلاً من اللّه و نعمة
واژه «فضلاً و نعمة» مى رساند كه خداوند، خود نيازى به ايمان خلق ندارد; بلكه از سر بذل و بخشش تمايل به ايمان را در مؤمنان پديد آورده تا رشد يابند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 77 - 5
5 - اشتياق به نعمت هاى موعود خداوند و ارزش هاى بهشت ، مستلزم پرهيز از هرگونه كفر و تكذيب
متّكين على رفرف خضر . .. فبأىّ ءالآء ربّكما تكذّبان
خداوند با برشمردن نعمت هاى بهشت، شوق دستيابى به آن را در خلق فزونى مى بخشد و در پى آن هشدار مى دهد كه كفر و تكذيب، مانع ره يابى به آن نعمت ها است; زيرا تكذيب كنندگان، منفور خدا و شايسته توبيخ اند; نه احسان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 3 - 2
2 - احتمال علاقه مندى افراد به تزكيه نفس ، كافى در لزوم احترام آنان و استقبال از حضورشان در مجالس وعظ و ارشاد
و مايدريك لعلّه يزّكّى
كلمه «لعلّ»، بر رجا و اميدوارى دلالت دارد و جمله «لعلّه يزّكّى» اميد به وجود تزكيه را در لزوم پذيرش مستمعان كافى مى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 7 - 1
1 - دل خوشى به ثروت زياد ، مايه روى آوردن انسان به طغيان و شكستن حريم ديگران
أن رءاه استغنى
«أن رءاه. ..» - به تقدير لام تعليل - مفعول له و بيانگر سبب طغيان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 16
16 - دلبستگى به مال و خانواده ، بازدارنده انسان از راه خدا و تكاليف دين
سيقول لك المخلّفون من الأعراب شغلتنا أمولنا و أهلونا . .. يقولون بألسنتهم
برداشت بالا بر اين اساس است كه اعراب در بيان «شغلتنا أموالنا و أهلونا» صادق به شمار آيند; ولى در گفتن «فاستغفرلنا» - كه حاكى از ندامت درونى آنان است - كاذب باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 14 - 4
4 - جاودانه پنداشتن دنيا و بعيد شمردن معاد ، ريشه دل خوشى هاى نابجا و دلبستگى به خانواده و خاندان است .
إنّه كان فى أهله مسرورًا . إنّه ظنّ أن لن يحور
حرف «إنّ» در «إنّه ظنّ»، براى بيان علت سُرورى است كه در «كان فى أهله مسروراً» بيان شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 13
13 - خانه و زندگى ، از جمله نگرانى انسان است و وابستگى به آنها ، باعث تزلزل در جهاد مى شود .
يقولون إنّ بيوتنا عورة و ما هى بعورة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 177 - 22
22 - محبت خدا ، انگيزه ابرار در صرف اموال خويش براى دستگيرى از مستمندان
و ءاتى المال على حبه ذوى القربى
ضمير در «على حبه» مى تواند به «اللّه» يا به «المال» و يا به «اتيان المال» بازگردد. برداشت فوق ناظر به احتمال اول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 6
6 - محبت عميق به خدا و رسول ، برانگيزنده انسان به اطاعت از آنان
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 59 - 11
11 - راضى بودن به عطاياى خداوند و اميد داشتن به فضل او ، نشأت گرفته از ميل و رغبت واقعى انسان به خدا
و لو أنهم رضوا ما ءاتيهم اللّه . .. إنا إلى اللّه رغبون
برداشت فوق بر اين اساس است كه جمله «إنا إلى اللّه راغبون»، تعليل براى جمله پيشين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 16،24
16 - حركت مؤمنان راستين در طريق ايمان و اطاعت از پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، براساس عشق و محبت به دين و نه تحميل و تحكّم
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
از اين كه خداوند در باز داشتن مؤمنان از تحميل آراى شخصى بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)، به «حبّب إليكم الإيمان» تكيه كرده است; استفاده مى شود كه نيرو و جاذبه محبت، اصلى ترين و نيرومندترين محرك مؤمنان براى حركت به سمت ايمان و اطاعت از رسول اللّه است.
24 - رشد واقعى انسان ، در پرتو محبت دين و بيزارى از كفر و گناه
حبّب إليكم الإيمن . .. و كرّه إليكم الكفر ... أولئك هم الرشدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 30 - 11
11 - انسان ، در اشتياق رستگارى و نيازمند راهنمايى ، براى تشخيص راه ها و مصاديق آن
ذلك هو الفوز المبين
تأكيد با ضمير فصل در زمينه نماياندن رستگارى راستين، نشانگر آن است كه اولاً انسان در نهاد خودش، عشق به رستگارى دارد و ثانياً دستيابى به آن، نيازمند هدايت و راهنمايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 167 - 12
12 - شركورزى ، محبت به سران شرك و پيروى از آنان ، عمل هاى حسرت آفرين و اندوهبار در سراى آخرت براى مشركان پيرو
كذلك يريهم اللّه أعملهم حسرت عليهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 56 - 2
2 - فريفته شدن به مال و فرزند و ملاك ارزش قرار دادن آن ، نشانه جهل و نادانى است .
أيحسبون أنّما نمدّهم . .. نسارع لهم فى الخيرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 9 - 4،5،7،8
4 - غفلت و باز ماندن از ياد خداوند ، طبيعت دلبسته شدن به مال و اولاد
لاتلهكم أمولكم و لا أولدكم
«إلهاء» (مصدر «تلهكم») به معناى مشغول و سرگرم كردن است. نسبت دادن «إلهاء» به «اموال و اولاد» گوياى مطلب ياد شده است. گفتنى است كه لازمه مشغول كردن به خود، ايجاد غفلت از ياد خدا مى باشد.
5 - مؤمنان ، در معرض غفلت از ياد خدا ، به خاطر دلبسته شدن به اموال و اولاد
يأيّها الذين ءامنوا لاتلهكم أمولكم و لا أولدكم عن ذكر اللّه
7 - دلبستگى به مال و اولاد و غفلت از ياد خدا ، موجب خسران براى انسان
و من يفعل ذلك فأُولئك هم الخسرون
8 - دلبستگان به مال و اولاد ، غافل از ياد خدا و داراى فرجامى خسارت بار
و من يفعل ذلك فأُولئك هم الخسرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 15 - 2،3،4
2 - وابستگى و دلبستگى به اموال و اولاد ، زمينه ساز لغزش انسان ها و ممانعت از دين دارى است .
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة
3 - هشدار خداوند به مؤمنان ، نسبت به لغزش و نافرمانى كردن به خاطر دلبستگى و وابستگى به مال و فرزند
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة
4 - علاقه و دلبستگى به اموال و اولاد ، نبايد مانع از دين دارى و انجام تكاليف الهى شود .
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة
برداشت ياد شده، با توجه به تاريخ و شأن نزول آيات است كه در آيه قبل توضيح داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 28 - 3،4
3 - دلبستگى به مال و فرزند ، زمينه ابتلاى انسان به انحراف از دين و خيانت به آن
لاتخونوا اللّه . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
4 - خيانت برخى از مسلمانان صدر اسلام به خدا و رسول به خاطر حفظ مال و فرزند خويش
لاتخونوا اللّه و الرسول . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
در ضمن شأن نزول ياد شده در آيه قبل آمده است كه هدف آن مسلمانى كه مرتكب خيانت شده و اسرار نظامى مسلمانان را فاش ساخت، حفظ مال و فرزندانش بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 12 - 1
1 - تنها كسانى توان فراگيرى معارف قرآن و به خاطر سپردن آن را دارند كه طالب آن بوده و يادگيرى آن را بر خود تحريم نكرده باشند .
فمن شاء ذكره
«ذكر» يعنى شناختى كه در ذهن حاضر باشد(بر گرفته از مفردات راغب). و ضمير مفعولى در «ذكره» به «تذكرة» بازمى گردد. مذكر بودن آن كه آخر آيات را هماهنگ ساخته به اين اعتبار است كه «تذكرة» و «ذكر» به يك معناست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - ليل - 92 - 20 - 14
14 - تقواپيشگان ، با انفاق كردن اموال خود ، نعمت علاقه مندى به لطف خدا را پاس داشته ، از آن قدردانى مى كنند .
و ما لأحد عنده من نعمة تجزى . إلاّ ابتغاء وجه ربّه الأعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 177 - 25
25 - محبت و علاقه به مال ، بازدارنده نيكان از انفاق و مصرف كردن آنها براى نجات مستمندان نخواهد شد .
و ءاتى المال على حبه ذوى القربى
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه ضمير در «حبه» به «المال» برگردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 56 - 2
2 - فريفته شدن به مال و فرزند و ملاك ارزش قرار دادن آن ، نشانه جهل و نادانى است .
أيحسبون أنّما نمدّهم . .. نسارع لهم فى الخيرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 31 - 7
7 - دنياگرايى و مال پرستى ، عامل اساسى در مخالفت با حق
لمّا جاءهم الحقّ . .. لولا نزّل هذا القرءان على رجل
با توجه به توضيح برداشت قبل و الغاى خصوصيت از مورد (مشركان مكه)، مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 16
16 - دلبستگى به مال و خانواده ، بازدارنده انسان از راه خدا و تكاليف دين
سيقول لك المخلّفون من الأعراب شغلتنا أمولنا و أهلونا . .. يقولون بألسنتهم
برداشت بالا بر اين اساس است كه اعراب در بيان «شغلتنا أموالنا و أهلونا» صادق به شمار آيند; ولى در گفتن «فاستغفرلنا» - كه حاكى از ندامت درونى آنان است - كاذب باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 28 - 3،4
3 - دلبستگى به مال و فرزند ، زمينه ابتلاى انسان به انحراف از دين و خيانت به آن
لاتخونوا اللّه . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
4 - خيانت برخى از مسلمانان صدر اسلام به خدا و رسول به خاطر حفظ مال و فرزند خويش
لاتخونوا اللّه و الرسول . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
در ضمن شأن نزول ياد شده در آيه قبل آمده است كه هدف آن مسلمانى كه مرتكب خيانت شده و اسرار نظامى مسلمانان را فاش ساخت، حفظ مال و فرزندانش بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 6
6 - محبت عميق به خدا و رسول ، برانگيزنده انسان به اطاعت از آنان
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 1
1 - عواطف خويشاوندى ( علاقه به پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و امكانات مادى ( مال ، شغل و مسكن ) زمينه
هاى انحراف انسان و روى گردانى وى از فرمان خدا و رسول و ر ها كردن جهاد
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها ... أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 57 - 7
7 - دلبستگى به زندگى دنيايى و مرز و بوم خويش ، زمينه ساز گريز از حق و هدايت
و قالوا إن نتّبع الهدى معك نتخطّف من أرضنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 5
5 - وابستگى به خانه و سرزمين ، از موانع هجرت در راه خدا
و من يخرج من بيته مهاجراً الى اللّه و رسوله
تكيه بر خروج از خانه (يخرج من بيته)، اشاره به اين دارد كه وابستگى آدميان به خانه و كاشانه، عامل ترك هجرت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 9 - 6
6- علاقه آدمى به محبوب شدن ، مى تواند وى را براى رسيدن به اين مقصود ، به قتل و جنايت وادار كند .
اقتلوا يوسف . .. يخل لكم وجه أبيكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 108 - 12
12 - اشتياق به خودسازى و تمايل به پاك سازى روح و انديشه ، ارزشى والا در بينش الهى
فيه رجال يحبون أن يتطهروا و اللّه يحب المطهرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 92 - 10
10 - اشتياق به جهاد و آرزوى شركت در آن ، ارزشى والا براى مؤمنان
و لا على الذين إذا ما أتوك لتحملهم قلت لا أجد ما أحملكم عليه
برداشت فوق با توجه به اين است كه خداوند، اين گروه را به خاطر اشتياق شديدشان به جهاد، اختصاص به ذكر داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 56 - 2
2 - دلبستگى زن ، تنها به همسر خويش و چشم ندوختن به اجنبى ، از جمله برترين ارزش هاى او است .
فيهنّ قصرت الطرف
برداشت ياد شده با توجه به دو مطلب زير به دست مى آيد: الف) «قاصرات الطرف» به معناى چشم نداشتن به اجنبى باشد. ب) آيه شريفه در مقام بيان بهترين ارزش هاى زنان بهشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 10 - 1
1 - اسرار سينه ها ( ملكات و صفات نفسانى ، علاقه ها ، نيت ها و افكار ) ، در قيامت بيرون ريخته و آشكار خواهد شد .
و حصّل ما فى الصدور
«تحصيل»، به معناى استخراج مغز از پوسته و پوشش آن است; مانند استخراج طلا از سنگ معدنى آن و اخراج گندم از كاه (مفردات). برخى آن را با تمييز، مرادف مى دانند و بر همين اساس آنچه را بيخته شود، «محصّل» مى گويند (كشاف). در اين صورت، مراد از آن، متمايز شدن اسرار نيك و بد خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 5 - 15
15- علاقه به فرزندان ، خصلتى نيكو و اظهار آن امرى پسنديده است .
يأبت . .. قال يبنىّ لاتقصص
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 3
3 - رغبت و اشتياق شديد ، بايد تنها به سوى خداوند و جلوه هاى ربوبيت او باشد .
و إلى ربّك فارغب
تقديم «إلى ربّك»، بر متعلق آن، بر حصر دلالت دارد. در «مفردات راغب» آمده است: جمله «رغب فيه و إليه» [درباره هر چيز]، مفيد حريص بودن بر آن است و «رغبة»، به معناى گستردگى اراده و خواستن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،5،8
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
5 - ترجيح محبت خويشاوندان و امكانات مادى بر محبت خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جهاد ، فسق و انحراف است .
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم ... و اللّه لايهدى القوم الفسقين
8 - ترجيح محبت خدا و رسول و جهاد بر علايق خويشاوندى و تعلقات مادى ، نشانه مؤمنان راستين
يأيها الذين ءامنوا . .. قل إن كان ءاباؤكم ... و جهاد فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 4
4 - رغبت و اشتياق به خداوند ، شايسته بذل هرگونه تلاش در راه رسيدن به آن
فانصب . و إلى ربّك فارغب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،5،8
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
5 - ترجيح محبت خويشاوندان و امكانات مادى بر محبت خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جهاد ، فسق و انحراف است .
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم ... و اللّه لايهدى القوم الفسقين
8 - ترجيح محبت خدا و رسول و جهاد بر علايق خويشاوندى و تعلقات مادى ، نشانه مؤمنان راستين
يأيها الذين ءامنوا . .. قل إن كان ءاباؤكم ... و جهاد فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 15 - 8
8 - ايمان به قيامت و پاداش و كيفر آن روز ، عامل رهايى انسان از دلبستگى به متاع هاى مادى و دنيوى و سبب رويكرد او به آرمان هاى بلند معنوى و اخروى
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة و اللّه عنده أجر عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 16 - 4
4 - تقوا ، عامل رهايى انسان ها از دلبستگى به ماديات ( همچون اموال ، اولاد و . . . ) است .
إنّما أمولكم و أولدكم فتنة . .. فاتّقوا اللّه
توصيه به رعايت تقواى الهى - پس از هشدار درباره وابستگى به اموال و اولاد - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 106 - 7
7- برخوانى تدريجى قرآن بر مخاطبان ، موجب برانگيخته شدن انتظار در آنان براى قراءت بخشى ديگر مى شود .
لتقرأه على الناس على مكث
مكث در لغت، آرامش همراه با انتظار است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 30 - 8
8- شيفته غلام زرخريد شدن و تقاضاى كام روايى از او ، خطا و لغزشى روشن از ديدگاه زنان اشراف و همپالگى هاى زليخا
قد شغفها حبًّا إنا لنريها فى ضلل مبين
هدف زنان اشراف از ياد كردن يوسف(ع) به عنوان «برده و جوانك زليخا»، خرده گرفتن بر اوست كه چرا به غلام زرخريد عشق مىورزد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 3
3 - مذمت خدا از دلبستگى به خويشاوندان و به مال و منال و دلواپسى براى تجارت و مسكن در صورتى كه مايه غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود .
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها و تجرة تخشون كسادها و مسكن ... أحب إلي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 3
3 - مذمت خدا از دلبستگى به خويشاوندان و به مال و منال و دلواپسى براى تجارت و مسكن در صورتى كه مايه غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود .
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها و تجرة تخشون كسادها و مسكن ... أحب إلي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 9 - 6
6 - ناسپاسى دشمنان دين ، در برابر نعمت هاى خداوند و دلبستگى شديد آنها به دارايى خويش ، نشان بى توجهى آنان به معاد
إنّ الإنسن لربّه لكنود . .. أفلايعلم إذا بعثر ما فى القبور
به فرزند
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 4
4- حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
نبشّرك بغلم
واژه «بشارت» در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 89 - 8
8- ارث ، داراى پيشينه اى ديرين در تاريخ و علاقه به ارث نهادن و ارث بردن ، امرى طبيعى و رايج ميان انسان ها ، حتى پيامبران
ربّ لاتذرنى فردًا و أنت خير الورثين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 5
5 - سان ديدن سليمان ( ع ) از اسب ها و علاقه شديد او به آنها ، موجب غفلت او از ياد خدا گشت .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى حتّى توارت بالحجاب
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «عن» در «عن ذكر ربّى» به معناى «على» و «أحببت» به معناى «آثرت» (ترجيح دادم) باشد; يعنى، من آن چنان به دوستى با اسب ها سرگرم شدم كه آن را بر ياد خدا ترجيح دادم و از او غافل ماندم; تا آن كه آفتاب غروب كرد و يا اين كه اسب ها از نظرم پنهان شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 33 - 3
3 - شدت علاقه سليمان ( ع ) به اسب هاى نجيب و تيزرو و سان ديدن از آنها
فطفق مسحًا بالسوق و الأعناق
درخواست بازگرداندن اسب ها، براى بازديد مجدد و نوازش آنها (با سودن پاها و گردن آنها)، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 19 - 3
3 - علاقه و رضايت قلبى به اشاعه فحشا و افشاى آنها - حتى بدون دست داشتن در اين امر - ممنوع است .
إنّ الذين يحبّون أن تشيع الفحشة . .. لهم عذاب أليم
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين نكته است كه مقصود از «يحبّون» صرف علاقه و رضايت قلبى باشد; هر چند تلاشى در اين جهت صورت نگيرد. ظاهر ماده «حبّ» نيز گوياى همين مطلب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 5
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 4
4 - دوستى مظاهر طبيعت و متاع هاى دنيوى ، در صورتى كه در طول دوستى خدا و در جهت او باشد ، امرى مشروع و پسنديده است .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى
برداشت ياد شده به اين دليل است كه سليمان(ع) در عين محبت به خدا، به اسب ها و سان ديدن از آنها نيز، به خاطر خدا علاقه مىورزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 9 - 5
5- علاقه و دلبستگى شديد انسان به نعمتهايى كه در اختيار دارد .
ثم نزعنها منه
كلمه «نزع» به معناى كندن است. به كارگيرى اين كلمه در سلب نعمت ، براى رساندن دلبستگى شديد انسان به موهبتهاى دنيوى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان
است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 8 - 4
4 - امتنان الهى بر مؤمنان ، به سبب افكندن محبت ايمان و بيزارى از كفر در قلب آنان
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن . .. و كرّه إليكم الكفر ... فضلاً من اللّه و نع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 103 - 2
2- علاقه شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به ايمان آوردن مردم و تلاش وافر او بى تأثير در اكثر آنان
و ما أكثر الناس و لو حرصت بمؤمنين
«حرص» به معناى علاقه شديد به چيزى و تلاش براى دستيابى به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 22 - 3
3- دلبستگى عميق قوم عاد ، به خدايان دروغين خويش
قالوا أجئتنا لتأفكنا عن ءالهتنا
تأكيد قوم عاد، بر انتساب آلهه به خويش (آلهتنا) و اين كه هدف اصلى هود(ع) را جدا ساختن ايشان از آلهه دانسته اند (لتأفكنا)، مطلب بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 4
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى
( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 4
4- حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
نبشّرك بغلم
واژه «بشارت» در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 13
13 - حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
و بشّروه بغلم عليم
واژه «بشارت»، در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 57 - 8
8- داشتن پسر ، مورد خوشايند مشركان و دختر داشتن ، ناخوشايند آنان بود .
و يجعلون لله البنت . .. و لهم ما يشتهون
به قرينه مقابله، احتمال دارد مراد از «ما» فرزند پسر باشد. مشركان با اسناد دادن دختر به خداوند، درصدد تنقيص او بودند و اين، حاكى از نفرت آنان از دختر داشتن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 1،5
1 - مجاهدان راه خدا ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 8
8 - تصوّر ، شيفتگى نسبت به ترسيم و تحليل هاى ذهنى خود ، زمينه لغزش در محاسبات
بل ظننتم . .. و زيّن ذلك فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 35 - 3
3 - موسى ( ع ) ، علاقه مداوم خود و برادرش هارون ( ع ) را به تسبيح و ذكر خداوند ، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست .
إنّك كنت بنا بصيرًا
جمله «إنّك. ..» مى تواند تعليل براى «كى نسبّحك كثيراً» باشد; يعنى خدايا! تو خوب مى دانى كه من و برادرم هارون چه روحيه اى داريم و نسبت به تسبيح و ذكر تو، تا چه حد علاقه منديم، بنابراين با پذيرش وزارت هارون، راه تسبيح و ذكر فراوان تر را بر ما هموار ساز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 69 - 5
5- موسى ( ع ) داراى اشتياق فراوان به فراگيرى علوم خضر بود .
قال ستجدنى إن شاء اللّه صابرًا و لا أعصى لك أمرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 37 - 3
3 - انسان ها ، حتى مترفان ، داشتن قرب و منزلت در پيشگاه خدا را شايق و دوستداراند .
نحن أكثر أمولاً و أولدًا . .. و ما أمولكم و لا أولدكم بالّتى تقرّبكم عندنا زلف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 5 - 8
8 - بشر ، شيفته جاودانگى و ارزش هاى جاودان
ليدخل . .. جنّ-ت ... خلدين فيها
نويد، همواره به چيزى صورت مى گيرد كه مورد اشتياق و تمايل است. از اين كه خداوند، بشارت به خلود در نعمت ها داده است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بينه - 98 - 8 - 8
8 - انسان ، شيفته ابديت و دوستدار زندگى جاودانه است .
خلدين فيها أبدًا
نويد، آن گاه براى شخص سودمند است كه باب طبع و موافق خواسته هاى او باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 3 - 2،4
2 - انسان ، خواهان بقا و پوياى عوامل آن است .
يحسب أنّ ماله أخلده
آيه شريفه كسانى را ملامت مى كند كه عامل جاودانه شدن را ثروت مى پندارند; ولى علاقه آنان به جاودانگى را مذموم ندانسته و وجود آن را مفروض گرفته است.
4 - انباشتن ثروت ، نشانه احساس كاذب جاودانگى است .
الذى جمع مالاً و عدّده . يحسب أنّ ماله أخلده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 11
11 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى اشتياق شديد به حفظ آيات قرآن و به خاطر سپردن آن
و لاتعجل بالقرءان من قبل أن يقضى إليك وحيه
گفته شده است كه انگيزه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در قرائت آيات، همراه با قرائت جبرئيل، اطمينان يافتن به دريافت كامل وحى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 67 - 5
5- انسان ها ، فطرتاً از مرگ و نيستى گريزان بوده و علاقه مند به بقا هستند .
و إذا مسّكم الضرّ ضلّ من تدعون إلاّ إيّاه
از اينكه خداوند فرموده است: «وقتى انسانها احساس خطر جدّى مى كنند، تنها رو به سوى او مى آورند تا آنها را از مرگ نجات دهد» حكايت از آن دارد كه آنان علاقه مند به بقا و گريزان از مرگ هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 5
5 - زنده ماندن ، ولو با توجيه كوتاهى ها و تقصير ها در دفاع از دين ، خواسته كفرپيشگانِ به ظاهر مسلمان
لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
2 - در برداشت بالا «الّذين كفروا» به قرينه «لاخوانهم» به مسلمانان ضعيف الايمانى كه انديشه كفرآميز دارند، تفسير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 50 - 6
6 - علاقه و اشتياق شديد انسان ها به ديدار خانواده و كسان خود ، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فلايستطيعون توصية و لا إلى أهلهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 5،6،7،8،9،23
5 - مشركان ، علاوه بر محبت به معبودان پندارى ، به خداوند نيز علاقه مند هستند .
يحبونهم كحب اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه «حب» به مفعول اضافه شود و فاعلش ضمير محذوفى باشد كه به «من الناس» برگردد; يعنى: كحبهم اللّه.
6 - محبت مشركان به معبودان پندارى ، همطراز محبتشان به خداوند است .
يحبونهم كحب اللّه
7 - خداوند محبوبترين حقيقت هستى ، در نزد مؤمنان موحد است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
مقصود از «الذين ءامنوا» - به قرينه فراز قبل و نيز آيات گذشته - موحدانى هستند كه تنها خداوند را عبادت مى كنند و هيچ كس و هيچ چيز را همانند او نمى دانند. «أشد» افعل تفضيل است و مفضل عليه آن ذكر نشده تا شامل هر چيز و هر كس بشود.
8 - خداوند ، شايسته ترين حقيقت براى بالاترين مرحله محبت و دوست داشتن است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
9 - محبت و دوست داشتن غير خدا همطراز محبت خدا ، نشانه بى ايمانى است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين
ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 3
3 - رغبت و اشتياق شديد ، بايد تنها به سوى خداوند و جلوه هاى ربوبيت او باشد .
و إلى ربّك فارغب
تقديم «إلى ربّك»، بر متعلق آن، بر حصر دلالت دارد. در «مفردات راغب» آمده است: جمله «رغب فيه و إليه» [درباره هر چيز]، مفيد حريص بودن بر آن است و «رغبة»، به معناى گستردگى اراده و خواستن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،3،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
3 - مذمت خدا از دلبستگى به خويشاوندان و به مال و منال و دلواپسى براى تجارت و مسكن در صورتى كه مايه غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود .
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أموال اقترفتموها و تجرة تخشون كسادها و مسكن ... أحب إلي
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 225 - 4
4 - گمراهان ، دوستدارِ مطالب سست ، بى بنياد و خيال انگيز
و الشعراء يتّبعهم الغاون . ألم تر أنّهم فى كلّ واد يهيمون
از ارتباط دو آيه استفاده مى شود كه گمراهان، در پى شاعرانى بى اصالت و وهم گرا هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 35 - 3
3 - موسى ( ع ) ، علاقه مداوم خود و برادرش هارون ( ع ) را به تسبيح و ذكر خداوند ، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست .
إنّك كنت بنا بصيرًا
جمله «إنّك. ..» مى تواند تعليل براى «كى نسبّحك كثيراً» باشد; يعنى خدايا! تو خوب مى دانى كه من و برادرم هارون چه روحيه اى داريم و نسبت به تسبيح و ذكر تو، تا چه حد علاقه منديم، بنابراين با پذيرش وزارت هارون، راه تسبيح و ذكر فراوان تر را بر ما هموار ساز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - شرح - 94 - 8 - 3
3 - رغبت و اشتياق شديد ، بايد تنها به سوى خداوند و جلوه هاى ربوبيت او باشد .
و إلى ربّك فارغب
تقديم «إلى ربّك»، بر متعلق آن، بر حصر دلالت دارد. در «مفردات راغب» آمده است: جمله «رغب فيه و إليه» [درباره هر چيز]، مفيد حريص بودن بر آن است و «رغبة»، به معناى گستردگى اراده و خواستن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 62 - 4
4 - طاغيان و دوزخيان ، مشتاق ديدن مؤمنان و مطلع گشتن از سرنوشت آنان هستند .
و قالوا ما لنا لانرى رجالاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 23
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 40 - 2
2- مشركان بر اين باور بودند كه خداوند ، به دختر و جنس زن ، بيش از پسر و جنس مرد ، علاقه داشته و ارزش مى نهد .
أفأصفكم ربّكم بالبنين و اتّخذ من الملئكة إنثًا
از اينكه مشركان گفته اند: «خداوند براى خود دخترانى از جنس ملائكه انتخاب كرد» مى تواند به اين معنا اشاره داشته باشد كه آنان، مى پنداشتند خداوند، به خاطر تمايل و علاقه به جنس زن، چنين گزينشى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 18 - 2
2 - شيفتگى به تجمل و زينت ، علاقه طبيعى زنان
أوَ من ينشّؤا فى الحلية
تعبير «ينشّؤا فى الحلية» كه به معناى پرورش يافتن در زينت است، اشاره به علاقه طبيعى و وابستگى زنان به آرايش و زيور دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 23 - 8
8 - علاقه و تمايل طبيعى همه انسان ها ، به زيور آلات و پوشيدن لباس هاى ابريشمين
يحلّون فيها من اساور من ذهب و لؤلؤًا و لباسهم فيها حرير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 9 - 1
1 - علاقه شديد كافران تكذيب گر ، به سازش كردن و نرمش نشان دادن پيامبر (صلی الله علیه و آله) با آنان و تلاش آنان در اين راستا
ودّوا لو تدهن فيدهنون
«إدهان» (مصدر «تدهن و يدهنون») به معناى مدارا و نرمش نشان دادن است. مقصود از آن در اين آيه، سازش كردن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در مواضع عقيدتى خويش و سستى كردن آن حضرت در برخورد با كافران است. گفتنى است سازش كردن و سستى نمودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در امر رسالت، تنها يك علاقه و تمايل براى كافران نبود; بلكه همراه با تلاش و اقدامات گسترده بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 46 - 7
7- مشركان مكه ، به عقايد شرك آلود خويش شديداً علاقه مند و دلبسته بودند .
و إذا ذكرت ربّك . .. ولّوا على أدبرهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 4
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 56 - 1
1 - زنان بهشت ، تنها شيفته و فريفته شوهران خويش و چشم بسته بر هر اجنبى
فيهنّ قصرت الطرف
«قاصرات الطرف» (زنان فرو هشته نگاه)، ظاهراً كنايه از چشم دريده نبودن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 4
4 - دوستى مظاهر طبيعت و متاع هاى دنيوى ، در صورتى كه در طول دوستى خدا و در جهت او باشد ، امرى مشروع و پسنديده است .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى
برداشت ياد شده به اين دليل است كه سليمان(ع) در عين محبت به خدا، به اسب ها و سان ديدن از آنها نيز، به خاطر خدا علاقه مىورزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 9،23
9 - محبت و دوست داشتن غير خدا همطراز محبت خدا ، نشانه بى ايمانى است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
23 - گروهى از انسان ها ( مشركان ) سران و بزرگان خويش را در قدرت ، همتاى خدا مى پندارند و آنان را همطراز او دوست دارند .
و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً يحبونهم كحب اللّه
با توجه به آيه بعد - كه مشركان را به سران شرك و پيروان آنان تقسيم مى كند - مى توان گفت: مراد از «من الناس» مشركان پيرو مقصود از «أنداد» سران آنهاست. ارجاع ضمير «هم» به «أنداد» اين احتمال را تأييد مى كند; زيرا كاربرد اين ضمير براى انسانها و دارندگان عقل و شعور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 8
8 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق فتح مكه و در انتظار نصرت و امداد هاى الهى
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
مفسران، برآنند كه آيه شريفه ناظر به فتح مكه و قريب الوقوع بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 5 - 15
15- علاقه به فرزندان ، خصلتى نيكو و اظهار آن امرى پسنديده است .
يأبت . .. قال يبنىّ لاتقصص
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 31 - 3
3- فقر و تهى دستى ، در تضعيف وجدان آدمى و از ميان بردن حتى قوى ترين عواطف انسانى ، چون مهر به فرزند ، تأثير دارد .
و لاتقتلوا أولدكم خشية إملق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 8،13
8 - حضرت ابراهيم ( ع ) در اشتياق داشتن فرزند
و بشّروه بغلم
13 - حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
و بشّروه بغلم عليم
واژه «بشارت»، در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 15 - 6،7
6 - رهايى از دلبستگى به اموال و اولاد و ترجيح دين دارى بر وابستگى به آنها ، داراى پاداش بزرگ الهى است .
و اللّه عنده أجر عظيم
يادآورى پاداش بزرگ الهى، پس از هشدار درباره وابستگى به اموال و اولاد خويش، بيانگر مطلب ياد شده است.
7 - توجه و ايمان به پاداش بزرگ الهى براى مؤمنان ، بازدارنده انسان از وابستگى به اموال و اولاد و گناه به خاطر آنها
و اللّه عنده أجر عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 11 - 8
8 - علاقه و دلبستگى انسان به فرزندان ، قوى تر و بيشتر از همسر ، برادر و ديگر خويشاوندان است . *
يودّ المجرم لويفتدى من عذاب يومئذ ببنيه
تقدّم ذكرى نام فرزندان بر ديگر خويشاوندان و مردمان، ممكن است براى بيان مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 23 - 8
8 - علاقه و تمايل طبيعى همه انسان ها ، به زيور آلات و پوشيدن لباس هاى ابريشمين
يحلّون فيها من اساور من ذهب و لؤلؤًا و لباسهم فيها حرير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 36 - 12
12- دلبستگى انسان به دارايى هاى خويش ، شديدتر از ساير دلبستگى هاى وى
و لايسئلكم أمولكم
از اين كه خداوند در كنار تشويق به ايمان و تقوا، فوراً به انسان يادآور شده كه هدف از اين ايمان و تقوا، گرفتن مال از ايشان نيست; استفاده مى شود كه دلبستگى انسان به مال زياد است و چه بسا بيشتر از ساير دلبستگى ها است; زيرا خداوند، تنها به همين يك نكته اشاره فرموده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 40 - 4
4 - دلبستگى عميق انسان ها ، به مال
أم تسئلهم أجرًا فهم من مغرم مثقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 34 - 3
3 - دلبستگى شديد دنيامداران به اموال و دارايى ، در هنگام انفاق و احسان به ديگران نمايان مى شود . *
و لم يرد إلاّ الحيوة الدنيا . .. و أعطى قليلاً
ذكر «قليلاً» مى تواند اشاره به آن باشد كه كافران دنيامدار در صورت تمايل به احسان، تنها بخش ناچيزى از اموال خويش را انفاق مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 8 - 1
1 - تمايل شديد به مال ، از ويژگى هاى طبيعت انسان است .
و إنّه لحبّ الخير لشديد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 10 - 4
4 - مال و اولاد ، اهرم بازدارنده از گرايش به خدا
لن تغنى عنهم اموالهم و لا اولادهم من اللّه شيئاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 14 - 6
6 - شيفتگى مردمان نسبت به چهارپايان ( دامدارى ) و كشاورزى و توليد ( امكانات مادى )
زيّن للنّاس حبّ الشّهوات . .. الانعام و الحرث
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 106 - 18
18 - مال پرستى و وابستگى هاى خانوادگى از جمله عوامل لغزش و خيانت در شهادت
لانشترى به ثمناً و لو كان ذا قربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 9 - 6
6- علاقه آدمى به محبوب شدن ، مى تواند وى را براى رسيدن به اين مقصود ، به قتل و جنايت وادار كند .
اقتلوا يوسف . .. يخل لكم وجه أبيكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 6 - 4
4 - نترسيدن از مرگ و مشتاق لقاى خدا بودن ، نشان اوليا و دوستان خداوند است .
فتمنّوا الموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 4
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 66 - 7
7 - وابستگى انسان به خويش ، شهر و ديار ( خانه و كاشانه ) مانعى جهت تسليم در برابر خداوند
و يسلّموا تسليماً. و لو انّا كتبنا ... ما فعلوه الّا قليل منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 4،5،6
4 - مشركان به خدايان دروغين محبت داشته و به آنها علاقه مند هستند .
يحبونهم
5 - مشركان ، علاوه بر محبت به معبودان پندارى ، به خداوند نيز علاقه مند هستند .
يحبونهم كحب اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه «حب» به مفعول اضافه شود و فاعلش ضمير محذوفى باشد كه به «من الناس» برگردد; يعنى: كحبهم اللّه.
6 - محبت مشركان به معبودان پندارى ، همطراز محبتشان به خداوند است .
يحبونهم كحب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 13 - 4
4- دلبستگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به شهر مكه
من قريتك
از انتساب قريه به پيامبر(صلی الله علیه و آله) و دلجويى خداوند از آن حضرت به خاطر ناچار شدن ايشان به ترك مكه، مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 39 - 14
14 - فرعون و اطرافيان او ، به موسى ( ع ) بسيار علاقه مند بودند و او را دوست مى داشتند .
و ألقيت عليك محبّة منّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 128 - 3
3 - علاقه ابراهيم و اسماعيل ( ع ) به ذريه خويش
من ذريتنا أمة مسلمة لك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 1
1 - مجاهدان راه خدا ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 9 - 5
5- علاقه و دلبستگى شديد انسان به نعمتهايى كه در اختيار دارد .
ثم نزعنها منه
كلمه «نزع» به معناى كندن است. به كارگيرى اين كلمه در سلب نعمت ، براى رساندن دلبستگى شديد انسان به موهبتهاى دنيوى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 50 - 5
5 - اشتياق و علاقه شديد انسان ها به توصيه و سفارش درباره خانواده و اموال خود ، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فلايستطيعون توصية و لا إلى أهلهم يرجعون
ياد كرد ناتوانى انسان ها از توصيه و سفارش درباره اموال و كسان خود، مى رساند كه در سرشت بشر چنين علاقه و تمايلى وجود دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 2
2 - علاقه و اهتمام شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نسبت به هدايت تمامى انسان ها
فإن أعرضوا فما أرسلنك عليهم حفيظًا
از لحن آيه شريفه كه در مقام دلدارى است و نيز پيام آيه (ما تو را حفيظ و نگهبان قرار نداديم) استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) دلبستگى شديدى به هدايت و ايمان مردم داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 6 - 6
6 - علاقه شديد برخى از مسلمانان عصر بعثت ، به ارشاد كافران سرشناس مكه و مسلمان ساختن آنان
فأنت له تصدّى
براساس شأن نزول اين آيات، افراد معروفى از قريش (نظير ابوجهل) در مجلسى كه ابن ام مكتوم وارد شد، حضور داشتند و تعبير «من استغنى» در مورد آنان نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 2،4
2 - محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان نبايد محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت الشعاع قرار دهد .
قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم . .. أحب إليكم من اللّه و رسوله و جهاد فى سبيله
4 - روى گردانان از جهاد ، به خاطر علقه هاى عاطفى ( محبت پدر ، فرزند ، برادر ، همسر و خويشاوندان ) و دلبستگى مادى ( مال ، شغل و مسكن ) مورد تهديد خداوند
قل إن كان ءاباؤكم . .. و أمول اقترفتموها و ... أحب إليكم ... و جهاد فى سبيله فتر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 70 - 6
6 - انسان با تقوا ، انسانى وفادار به همسر و دلبسته به او
ادخلوا الجنّة أنتم و أزوجكم
خداوند، به عنوان نويد به اهل تقوا فرموده است: همراه همسران وارد بهشت شويد، از اين بشارت روشن مى شود كه مؤمنان دلبسته به همسر بوده و در انتظار اين نويد بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 11 - 8
8 - علاقه و دلبستگى انسان به فرزندان ، قوى تر و بيشتر از همسر ، برادر و ديگر خويشاوندان است . *
يودّ المجرم لويفتدى من عذاب يومئذ ببنيه
تقدّم ذكرى نام فرزندان بر ديگر خويشاوندان و مردمان، ممكن است براى بيان مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 129 - 2
2 - مراعات عدالت در محبت قلبى به همسران متعدد ، خارج از توان و اختيار مردان
و لن تستطيعوا ان تعدلوا بين النساء و لو حرصتم
جمله «و لو حرصتم» (هر چند تمايل شديد به رعايت عدالت داشته باشيد)، مى رساند كه مراد از عدالت در جمله «و لن
تستطيعوا ان تعدلوا» عدالتى است كه از اختيار و توان آدمى خارج است، بنابراين مى توان گفت عدالت در مورد محبت و مودت و نظاير آن مى باشد. برداشت فوق را فرمايش امام صادق(ع) تأييد مى كند كه در توضيح آيه فوق فرمود: يعنى فى المودة ... .
كافى، ج 5، ص 362، ح 1; نورالثقلين، ج 1، ص 558، ح 601.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 75 - 8
8- كفرورزى به آيات الهى ، فريفتگى به جاه و مقام و دل بستن به هم فكران در برابر مؤمنان ، از نمود هاى كامل گمراهى
قل من كان فى الضللة
جمله «من كان فى الضلالة . ..» پاسخى است به گفته كافران كه هنگام شنيدن آيات خدا، به مؤمنان مى گفتند: «أىّ الفريقين خير ...». در اين آيه كافرانِ به آيات الهى، اهل ضلالت معرفى شده اند و در آيه بعد مؤمنان به آيات الهى، اهل هدايت قلمداد شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 124 - 15
15 - علاقه ابراهيم ( ع ) به ذريه خود و تمناى او براى رسيدن آنان به مقامات معنوى
و من ذرّيتى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 128 - 3
3 - علاقه ابراهيم و اسماعيل ( ع ) به ذريه خويش
من ذريتنا أمة مسلمة لك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 132 - 12
12 - علاقه به ايجاد گرايش هاى صحيح دينى در فرزندان ، از خصلت هاى پيامبرانى ، چون ابراهيم و يعقوب ( ع )
و وصى بها إبرهيم بنيه و يعقوب يبنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 4
4- حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
نبشّرك بغلم
واژه «بشارت» در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 8،13
8 - حضرت ابراهيم ( ع ) در اشتياق داشتن فرزند
و بشّروه بغلم
13 - حضرت ابراهيم ( ع ) ، به فرزنددار شدن و بقاى نسل خود علاقه مند بود .
و بشّروه بغلم عليم
واژه «بشارت»، در جايى به كار مى رود كه مورد علاقه و مايه سرور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 62 - 4
4 - طاغيان و دوزخيان ، مشتاق ديدن مؤمنان و مطلع گشتن از سرنوشت آنان هستند .
و قالوا ما لنا لانرى رجالاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 128 - 3
3 - علاقه ابراهيم و اسماعيل ( ع ) به ذريه خويش
من ذريتنا أمة مسلمة لك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 132 - 12
12 - علاقه به ايجاد گرايش هاى صحيح دينى در فرزندان ، از خصلت هاى پيامبرانى ، چون ابراهيم و يعقوب ( ع )
و وصى بها إبرهيم بنيه و يعقوب يبنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 89 - 8
8- ارث ، داراى پيشينه اى ديرين در تاريخ و علاقه به ارث نهادن و ارث بردن ، امرى طبيعى و رايج ميان انسان ها ، حتى پيامبران
ربّ لاتذرنى فردًا و أنت خير الورثين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 24 - 6
6 - علاقه شديد پيامبران الهى ، نسبت به هدايت و رستگارى انسان ها
قل أوَ لو جئتكم بأهدى ممّا وجدتم عليه ءاباءكم
پيامبران، در برابر مخالفت هاى مؤكد قوم خويش (إنّا وجدنا . .. إنّا على آثارهم) با لحنى نرم و ملايم آنان را به مسير آيين توحيد فرامى خواندند، از اين مطلب، شيفتگى شديد آنان به هدايت انسان ها استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 9 - 5
5- علاقه و دلبستگى شديد انسان به نعمتهايى كه در اختيار دارد .
ثم نزعنها منه
كلمه «نزع» به معناى كندن است. به كارگيرى اين كلمه در سلب نعمت ، براى رساندن دلبستگى شديد انسان به موهبتهاى دنيوى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 48 - 4
4- دور بودن از رنج و تعب ، زندگى توأم با سلامتى و امنيت و ماندگارى و جاودانگى ، از امورى كه مورد علاقه شديد انسان است .
لايمسّهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين
ذكر وضعيت متقين در بهشت، به منظور تشويق انسانها جهت پيوستن به صفوف تقواپيشگان است. طبيعى است ذكر اين
وضعيت، بايد به گونه اى باشد كه مطلوب انسانها و مورد علاقه آنها باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 89 - 8
8- ارث ، داراى پيشينه اى ديرين در تاريخ و علاقه به ارث نهادن و ارث بردن ، امرى طبيعى و رايج ميان انسان ها ، حتى پيامبران
ربّ لاتذرنى فردًا و أنت خير الورثين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 23 - 8
8 - علاقه و تمايل طبيعى همه انسان ها ، به زيور آلات و پوشيدن لباس هاى ابريشمين
يحلّون فيها من اساور من ذهب و لؤلؤًا و لباسهم فيها حرير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 37 - 3
3 - انسان ها ، حتى مترفان ، داشتن قرب و منزلت در پيشگاه خدا را شايق و دوستداراند .
نحن أكثر أمولاً و أولدًا . .. و ما أمولكم و لا أولدكم بالّتى تقرّبكم عندنا زلف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 50 - 5،6
5 - اشتياق و علاقه شديد انسان ها به توصيه و سفارش درباره خانواده و اموال خود ، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فلايستطيعون توصية و لا إلى أهلهم يرجعون
ياد كرد ناتوانى انسان ها از توصيه و سفارش درباره اموال و كسان خود، مى رساند كه در سرشت بشر چنين علاقه و تمايلى وجود دارد.
6 - علاقه و اشتياق شديد انسان ها به ديدار خانواده و كسان خود ، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فلايستطيعون توصية و لا إلى أهلهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 56 - 2
2 - بودن در كنار همسران خود و برخوردارى از آرامش و موهبت هاى طبيعت ، از نعمت هاى الهى و دلپذير براى همگان
فى شغل فكهون . هم و أزوجهم فى ظلل على الأرائك متّكئون
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه درصدد بيان نعمت هاى الهى براى اهل بهشت و تشويق مردم به ايمان براى برخوردار شدن از اين نعمت ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 30 - 11
11 - انسان ، در اشتياق رستگارى و نيازمند راهنمايى ، براى تشخيص راه ها و مصاديق آن
ذلك هو الفوز المبين
تأكيد با ضمير فصل در زمينه نماياندن رستگارى راستين، نشانگر آن است كه اولاً انسان در نهاد خودش، عشق به رستگارى دارد و ثانياً دستيابى به آن، نيازمند هدايت و راهنمايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 36 - 12
12- دلبستگى انسان به دارايى هاى خويش ، شديدتر از ساير دلبستگى هاى وى
و لايسئلكم أمولكم
از اين كه خداوند در كنار تشويق به ايمان و تقوا، فوراً به انسان يادآور شده كه هدف از اين ايمان و تقوا، گرفتن مال از ايشان نيست; استفاده مى شود كه دلبستگى انسان به مال زياد است و چه بسا بيشتر از ساير دلبستگى ها است; زيرا خداوند، تنها به همين يك نكته اشاره فرموده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 5 - 8
8 - بشر ، شيفته جاودانگى و ارزش هاى جاودان
ليدخل . .. جنّ-ت ... خلدين فيها
نويد، همواره به چيزى صورت مى گيرد كه مورد اشتياق و تمايل است. از اين كه خداوند، بشارت به خلود در نعمت ها داده است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 40 - 4
4 - دلبستگى عميق انسان ها ، به مال
أم تسئلهم أجرًا فهم من مغرم مثقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 58 - 4
4 - علاقه و گرايش به زنان زيبا ، امرى فطرى و اصيل در نهاد بشر و جن
فيهنّ قصرت الطرف . .. كأنّهنّ الياقوت و المرجان
از اين كه خداوند، به عنوان نويدى بزرگ به خلق، بشارت همسران زيبا و جذاب را مى دهد، استفاده مى شود كه تمايل به آنان، امرى طبيعى و اصيل در نهاد انسان و جن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 11 - 8
8 - علاقه و دلبستگى انسان به فرزندان ، قوى تر و بيشتر از همسر ، برادر و ديگر خويشاوندان است . *
يودّ المجرم لويفتدى من عذاب يومئذ ببنيه
تقدّم ذكرى نام فرزندان بر ديگر خويشاوندان و مردمان، ممكن است براى بيان مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بينه - 98 - 8 - 8
8 - انسان ، شيفته ابديت و دوستدار زندگى جاودانه است .
خلدين فيها أبدًا
نويد، آن گاه براى شخص سودمند است كه باب طبع و موافق خواسته هاى او باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 8 - 1
1 - تمايل شديد به مال ، از ويژگى هاى طبيعت انسان است .
و إنّه لحبّ الخير لشديد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 3 - 2
2 - انسان ، خواهان بقا و پوياى عوامل آن است .
يحسب أنّ ماله أخلده
آيه شريفه كسانى را ملامت مى كند كه عامل جاودانه شدن را ثروت مى پندارند; ولى علاقه آنان به جاودانگى را مذموم ندانسته و وجود آن را مفروض گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 45 - 9
9 - انسان ها ، به جلب محبت خداوند علاقه مندند . *
إنّه لايحبّ الكفرين
ذكر اين نكته كه هر كس كافر است، از محبت خداوند محروم است به منظور اين است كه انسان ها، ترغيب شوند تا به ايمان و عمل صالح روى بياورند و اين، وقتى اثربخش است كه انسان ها، به جلب محبت خداوند علاقه اى داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 6 - 4
4 - نترسيدن از مرگ و مشتاق لقاى خدا بودن ، نشان اوليا و دوستان خداوند است .
فتمنّوا الموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 1
1 - بسيارى از اهل كتاب ، مشتاق ارتداد و بازگشت مسلمانان به شرك بودند .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً
جمله «يردونكم» به وسيله حرف مصدرى (لو) تبديل به مفرد مى شود و در نتيجه مفعول براى «ودّ» قرار مى گيرد. «كفاراً» جمع كافر و مفعول دوم براى «يردونكم» مى باشد. مراد از كافر، به دليل كلمه «يردون» مشرك است نه يهودى و يا نصرانى; زيرا مسلمانان صدر اسلام پيش از انتخاب اسلام، مشرك بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 5 - 15
15- علاقه به فرزندان ، خصلتى نيكو و اظهار آن امرى پسنديده است .
يأبت . .. قال يبنىّ لاتقصص
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 4
4 - دوستى مظاهر طبيعت و متاع هاى دنيوى ، در صورتى كه در طول دوستى خدا و در جهت او باشد ، امرى مشروع و پسنديده است .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى
برداشت ياد شده به اين دليل است كه سليمان(ع) در عين محبت به خدا، به اسب ها و سان ديدن از آنها نيز، به خاطر خدا علاقه مىورزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 65 - 5
5 - علاقه مندى ساحران فرعون ، به پيشدستى در ارائه سِحر خويش ، قبل از اقدام موسى ( ع ) به ارائه آيات *
إمّا أن تلقى و إمّا أن نكون أوّل من ألقى
تفاوت تعبير در بخش دوم پيشنهاد، نشانگر اين نكته است كه ساحران براى شروع كردن، انگيزه بيشترى داشتند و بدين وسيله آن را ابراز مى كردند; زيرا به جاى «أن نكون . ..» مى توانستند بگويند «أمّا أن نلقى»
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 58 - 4
4 - علاقه و گرايش به زنان زيبا ، امرى فطرى و اصيل در نهاد بشر و جن
فيهنّ قصرت الطرف . .. كأنّهنّ الياقوت و المرجان
از اين كه خداوند، به عنوان نويدى بزرگ به خلق، بشارت همسران زيبا و جذاب را مى دهد، استفاده مى شود كه تمايل به آنان، امرى طبيعى و اصيل در نهاد انسان و جن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 62 - 4
4 - طاغيان و دوزخيان ، مشتاق ديدن مؤمنان و مطلع گشتن از سرنوشت آنان هستند .
و قالوا ما لنا لانرى رجالاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 106 - 18
18 - مال پرستى و وابستگى هاى خانوادگى از جمله عوامل لغزش و خيانت در شهادت
لانشترى به ثمناً و لو كان ذا قربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 1 - 2
2 - زن ظهار شده ، مايل نبود از شوهرش جدا شده و كانون خانواده اش متلاشى گردد .
قد سمع اللّه قول الّتى تجدلك فى زوجها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 6
6 - ادعاى سرگرمى به مال و خانواده ، بهانه تخلّف اعراب از همراهى باپيامبر (صلی الله علیه و آله)
سيقول لك المخلّفون من الأعراب شغلتنا أمولنا و أهلونا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 56 - 4
4 - بهشتيان و خداترسان ، مجذوب همسران بهشتى خود
فيهنّ قصرت الطرف
مقصود از «طرف» مى تواند نگاه همسران زنان بهشتى باشد; يعنى، زنان بهشتى چنان جذاب اند كه نظر و چشم ديگران (همسران) را به خود مشغول مى دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 5،8
5 - ترجيح محبت خويشاوندان و امكانات مادى بر محبت خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جهاد ، فسق و انحراف است .
قل إن كان ءاباؤكم . .. أحب إليكم ... و اللّه لايهدى القوم الفسقين
8 - ترجيح محبت خدا و رسول و جهاد بر علايق خويشاوندى و تعلقات مادى ، نشانه مؤمنان راستين
يأيها الذين ءامنوا . .. قل إن كان ءاباؤكم ... و جهاد فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 8 - 5
5 - دشمنان دين ، به دليل علاقه وافر به مال ، گرفتار بخل و امساك حقوق خداوند
و إنّه لحبّ الخير لشديد
كلمه «شديد» - چنان كه در قاموس آمده - گاه به معناى «بخيل» است. در صورتى كه اين معنا در آيه مراد باشد، حرف «لام» در «لحبّ الخير» لام تعليل خواهد بود; يعنى، به خاطر حبّ مال.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 18 - 2
2 - شيفتگى به تجمل و زينت ، علاقه طبيعى زنان
أوَ من ينشّؤا فى الحلية
تعبير «ينشّؤا فى الحلية» كه به معناى پرورش يافتن در زينت است، اشاره به علاقه طبيعى و وابستگى زنان به آرايش و زيور دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 5
5 - سان ديدن سليمان ( ع ) از اسب ها و علاقه شديد او به آنها ، موجب غفلت او از ياد خدا گشت .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى حتّى توارت بالحجاب
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «عن» در «عن ذكر ربّى» به معناى «على» و «أحببت» به معناى «آثرت» (ترجيح دادم) باشد; يعنى، من آن چنان به دوستى با اسب ها سرگرم شدم كه آن را بر ياد خدا ترجيح دادم و از او غافل ماندم; تا آن كه آفتاب غروب كرد و يا اين كه اسب ها از نظرم پنهان شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 33 - 3
3 - شدت علاقه سليمان ( ع ) به اسب هاى نجيب و تيزرو و سان ديدن از آنها
فطفق مسحًا بالسوق و الأعناق
درخواست بازگرداندن اسب ها، براى بازديد مجدد و نوازش آنها (با سودن پاها و گردن آنها)، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 194 - 6
6 - توجّه و شيفتگى مؤمنان خردمند ، در دعا و مناجات نسبت به ربوبيّت خداوند
ربّنا ما خلقت هذا باطلا . .. ربّنا و اتنا
تكرار كلمه «ربّنا» از سوى خردمندان، نشانگر توجه خاص آنان به خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 2
2 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) گوش سپارنده به شايعات دروغين و راغب به حرمخوارى و رشوه گيرى
سمعون لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
برداشت فوق بر اين مبناست كه دو صفت ياد شده درباره عالمان يهود باشد. توصيف عوام يهود در آيه قبل به «سمعون
للكذب»، اين مبنا را تأييد مى كند، و «سحت» به معناى مال حرام است و از مصاديق مورد نظر آن، به مناسبت مورد، رشوه مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 39 - 14
14 - فرعون و اطرافيان او ، به موسى ( ع ) بسيار علاقه مند بودند و او را دوست مى داشتند .
و ألقيت عليك محبّة منّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 110 - 4
4 - شيفتگى فرعونيان به حكومت و سلطنت و وابستگى شديدشان به موطن خويش ، از عوامل تكذيب موسى و جبهه گيرى آنان در برابر وى
يريد أن يخرجكم من أرضكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 39 - 14
14 - فرعون و اطرافيان او ، به موسى ( ع ) بسيار علاقه مند بودند و او را دوست مى داشتند .
و ألقيت عليك محبّة منّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 53 - 3
3 - دلبستگى شديد فرقه هاى مذهبى به طريقه خود ، على رغم يگانگى طريقه پيامبران
و إنّ هذه أُمّتكم أُمّة وحدة . .. كلّ حزب بما لديهم فرحون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 71 - 3
3 - دلبستگى عميق و تفاخر قوم ابراهيم ، به مسلك شرك آلود خويش
إذ قال . .. ما تعبدون . قالوا نعبد أصنامًا فنظلّ لها عكفين
در جواب حضرت ابراهيم(ع) كه از قومش پرسيد: «چه مى پرستيد»، بايد آنان مى گفتند: «بت». اما آنها در پاسخ گفتند: «بت ها را مى پرستيم و همواره ملازم آنها هستيم». اين نشان مى دهد كه مى خواستند علاوه بر جواب او، فخر و دل بستگى شديد خود را به مسلك شرك، براى ابراهيم(ع) بيان كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 22 - 3
3- دلبستگى عميق قوم عاد ، به خدايان دروغين خويش
قالوا أجئتنا لتأفكنا عن ءالهتنا
تأكيد قوم عاد، بر انتساب آلهه به خويش (آلهتنا) و اين كه هدف اصلى هود(ع) را جدا ساختن ايشان از آلهه دانسته اند (لتأفكنا)، مطلب بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 5
5 - زنده ماندن ، ولو با توجيه كوتاهى ها و تقصير ها در دفاع از دين ، خواسته كفرپيشگانِ به ظاهر مسلمان
لا تكونوا كالّذين كفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و ما قتلوا
2 - در برداشت بالا «الّذين كفروا» به قرينه «لاخوانهم» به مسلمانان ضعيف الايمانى كه انديشه كفرآميز دارند، تفسير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 2 - 1
1- آرزو و علاقه فراوان كافران به مسلمان بودن ، آن گاه كه فرصتِ اسلام آوردن را از دست بدهند .
ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسلمين
مراد از «يودّ» به قرينه فعل ماضى «كانوا» مطلق دوست داشتن نيست، بلكه به معناى تمنا و آرزوست. و «ربما» در آيه به معناى تكثير استعمال شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 9 - 1
1 - علاقه شديد كافران تكذيب گر ، به سازش كردن و نرمش نشان دادن پيامبر (صلی الله علیه و آله) با آنان و تلاش آنان در اين راستا
ودّوا لو تدهن فيدهنون
«إدهان» (مصدر «تدهن و يدهنون») به معناى مدارا و نرمش نشان دادن است. مقصود از آن در اين آيه، سازش كردن
پيامبر(صلی الله علیه و آله) در مواضع عقيدتى خويش و سستى كردن آن حضرت در برخورد با كافران است. گفتنى است سازش كردن و سستى نمودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در امر رسالت، تنها يك علاقه و تمايل براى كافران نبود; بلكه همراه با تلاش و اقدامات گسترده بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 225 - 4
4 - گمراهان ، دوستدارِ مطالب سست ، بى بنياد و خيال انگيز
و الشعراء يتّبعهم الغاون . ألم تر أنّهم فى كلّ واد يهيمون
از ارتباط دو آيه استفاده مى شود كه گمراهان، در پى شاعرانى بى اصالت و وهم گرا هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 233 - 5
5 - شيردهىِ كامل به نوزاد ، خواسته عموم مادران
لمن اراد ان يتم الرضاعة
بنابراينكه معنىِ جمله «لمن اراد . .. » چنين باشد: مادران چون خواهان يكدوره كامل شيردهى به نوزاد هستند، بر آنان دو سال شيردهى واجب شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 7
7 - متخلفان از سفر حديبيه ، شيفته تحليل غلط خود درباره آن سفر
بل ظننتم . .. و زيّن ذلك فى قلوبكم
برداشت بالا بنابراين نكته است كه «ذلك» اشاره به پندار و تحليلى باشد كه از تعبير «ظننتم أن لن ينقلب. ..» استفاده مى شود; يعنى، اين تحليل در نظرشان زيبا جلوه كرده و خود شيفته آن گرديدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 70 - 6
6 - انسان با تقوا ، انسانى وفادار به همسر و دلبسته به او
ادخلوا الجنّة أنتم و أزوجكم
خداوند، به عنوان نويد به اهل تقوا فرموده است: همراه همسران وارد بهشت شويد، از اين بشارت روشن مى شود كه مؤمنان دلبسته به همسر بوده و در انتظار اين نويد بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 1
1 - مجاهدان راه خدا ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 1،7
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) در برهه اى از زمان ، در انتظار و اشتياق فرمانى از جانب خدا براى تغيير قبله بود .
قد نرى تقلب وجهك فى السماء فلنولينك قبلة
تفريع جمله «فلنولينك . ..» بر جمله «قد نرى» مى رساند كه: چشم دوختن پيامبر به اطراف و اكناف آسمان به خاطر انتظار فرمان تغيير قبله بوده است.
7 - انتظار و اشتياق پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى نسخ قبله سابق ( بيت المقدس ) داراى نقشى بسزا در نسخ آن بود .
قد نرى تقلب وجهك فى السماء فلنولينك قبلة ترضيها
تفريع جمله «فلنولينك . ..» بر «قد نرى ...» به وسيله حرف «فاء» مى رساند كه انتظار و اشتياق پيامبر(صلی الله علیه و آله) به تغيير قبله در آن امر مؤثر بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 272 - 4
4 - شدّت علاقه پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) به هدايت مردم و تلاش وى در اين جهت
ليس عليك هديهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 176 - 1
1 - علاقه وافر پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هدايت يافتن مردم و اندوه و تأسف عميق وى از شتاب برخى از مردم در كفر
و لا يحزنك الّذين يسارعون فى الكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 80 - 9
9 - علاقه و سختكوشى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، براى هدايت مردم
فما ارسلناك عليهم حفيظاً
جمله «فما ارسلناك . .. » دلالت بر اين دارد كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى هدايت مردم تلاش فراوانى داشته است ; به گونه اى كه خود را موظف مى دانسته به هر وسيله كه مى شود، مردم را مؤمن سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 3
3 - عشق و علاقه پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هدايت مردم
يأيها الرسول لايحزنك الذين يسرعون فى الكفر
فرمان تسلى بخش خداوند به پيامبر(صلی الله علیه و آله) كه نبايد وى از كفر كافران اندوهى به خود راه دهد، گوياى عشق وافر پيامبر(صلی الله علیه و آله) به هدايت آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 35 - 3،4
3 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) به هدايت يافتن و ايمان آوردن مردم شوق و ميل فراوانى داشت.
و إن كان كبر عليك إعراضهم فإن استعطعت . .. فتأتيهم بأية
4 - تمايل شديد پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) به آوردن آيات و معجزات بيشتر براى هدايت مردم
و إن كان كبر عليك إعراضهم فإن استعطعت أن تبتغى . .. فتأتيهم بأية
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 103 - 2
2- علاقه شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به ايمان آوردن مردم و تلاش وافر او بى تأثير در اكثر آنان
و ما أكثر الناس و لو حرصت بمؤمنين
«حرص» به معناى علاقه شديد به چيزى و تلاش براى دستيابى به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 88 - 11
11- دلسوزى شديد و خودخورى پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى هدايت كافران و مشركان
لاتمدّنّ عينيك . .. و لاتحزن عليهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 37 - 1
1- حرص و علاقه شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر هدايت كردن مشركان
و قال الذين أشركوا . .. حقّت عليه الضللة ... إن تحرص على هدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 127 - 11
11- اشتياق شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هدايت مردم
و لاتحزن عليهم
ترديدى نيست كه حزن و اندوه پيامبر(صلی الله علیه و آله) درباره كافران، به خاطر شدت علاقه آن حضرت به هدايت مردم بود و اگر اين اشتياق نبود، حزن و اندوه هم وجود نداشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 6 - 2
2- پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر هدايت مردم و ايمان آنان به قرآن ، بسيار شايق و حريص بود .
فلعلّك بخع نفسك على ءاثرهم إن لم يؤمنوابهذا الحديث أسفًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 11
11 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى اشتياق شديد به حفظ آيات قرآن و به خاطر سپردن آن
و لاتعجل بالقرءان من قبل أن يقضى إليك وحيه
گفته شده است كه انگيزه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در قرائت آيات، همراه با قرائت جبرئيل، اطمينان يافتن به دريافت كامل وحى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 3 - 2
2 - اهتمام بيش از حدّ پيامبر (صلی الله علیه و آله) در پيشبرد دين و هدايت خلق
لعلّك بخع نفسك ألاّيكونوا مؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 70 - 2
2 - اشتياق شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هدايت همه انسان ها حتى دشمنان مكار و حيله گر خويش
و لاتحزن عليهم و . .. يمكرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 81 - 4
4 - علاقه و سعى فراوان پيامبر (صلی الله علیه و آله) در هدايت گمراهان
و ما أنت بهدى العمى عن ضللتهم
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه اگر تلاش فراوان پيامبر(صلی الله علیه و آله) نبود دليلى نداشت كه خداوند براى آرامش بخشيدن به او يادآور شود كه آنان مردگانى كور و كرند و تلاش او براى آنان سودى ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 23 - 14
14 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هدايت كافران ، علاقه مند بود .
و من كفر فلايحزنك كفره إلينا مرجعهم
فراز «إلينا مرجعهم» پس از توصيه پيامبر(صلی الله علیه و آله) به اجتناب از اندوه به خاطر كفر كافران، براى تسلى دادن به آن حضرت است. چنين فرمانى، گوياى آن است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) علاقه شديدى به هدايت آنان داشته و به خاطر آن اندوهگين هم مى شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 19 - 4
4 - علاقه شديد و كوشش فراوان پيامبر به هدايت و نجات مردمان گمراه از عذاب و بدبختى
أفأنت تنقذ من فى النار
از آهنگ آيه شريفه، استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) تلاشى فراوان براى هدايت مردم كافر و لجوج مكه داشتند. اين آيه درصدد بيان اين حقيقت به آن حضرت است كه اين كافران مردمى حق گريزاند و بيش از اين خود را به رنج و سختى مينداز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 6 - 5
5 - اشتياق و اهتمام شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نسبت به هدايت مردم .
اللّه حفيظ عليهم و ما أنت عليهم بوكيل
از اين كه قرآن مى فرمايد: «خداوند مراقب عملكرد مشركان است و تو بر آنان وكيل نيستى» استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به هدايت آنان شديداً شيفتگى نشان داده و از اصرار آنان به شرك آشفته خاطر مى شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 2
2 - علاقه و اهتمام شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نسبت به هدايت تمامى انسان ها
فإن أعرضوا فما أرسلنك عليهم حفيظًا
از لحن آيه شريفه كه در مقام دلدارى است و نيز پيام آيه (ما تو را حفيظ و نگهبان قرار نداديم) استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) دلبستگى شديدى به هدايت و ايمان مردم داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 13 - 4
4- دلبستگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به شهر مكه
من قريتك
از انتساب قريه به پيامبر(صلی الله علیه و آله) و دلجويى خداوند از آن حضرت به خاطر ناچار شدن ايشان به ترك مكه، مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 29 - 7
7 - تمايل طبيعى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هدايت تمامى انسان ها ، حتى دنياپرستان روى گردان از ياد خدا
فأعرض عن من تولّى عن ذكرنا و لم يرد إلاّ الحيوة الدنيا
امر در «فأعرض» نشانگر آن است كه چنان تمايل طبيعى (هدايت تمامى انسان ها) در پيامبر(صلی الله علیه و آله) وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 235 - 5
5 - بى صبرى مردان در اظهار تمايل به ازدواج با زنان بى شوهر
علم اللّه انّكم ستذكرونهنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 20 - 1
1 - علاقه فراوان به مال ، از ويژگى هاى مردم در عصر جاهليت
و تحبّون المال حبًّا جمًّا
«جمّاً»، به معناى زياد بودن و انباشته شدن است. (مقاييس)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 37 - 3
3 - انسان ها ، حتى مترفان ، داشتن قرب و منزلت در پيشگاه خدا را شايق و دوستداراند .
نحن أكثر أمولاً و أولدًا . .. و ما أمولكم و لا أولدكم بالّتى تقرّبكم عندنا زلف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 26
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 5
5 - مسلمانان ، مشتاق رويارويى با كاروان تجارى قريش و ناخشنود از درگيرى با سپاه مسلح آنان
و تودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 5،8
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
8 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق فتح مكه و در انتظار نصرت و امداد هاى الهى
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
مفسران، برآنند كه آيه شريفه ناظر به فتح مكه و قريب الوقوع بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 6 - 6
6 - علاقه شديد برخى از مسلمانان عصر بعثت ، به ارشاد كافران سرشناس مكه و مسلمان ساختن آنان
فأنت له تصدّى
براساس شأن نزول اين آيات، افراد معروفى از قريش (نظير ابوجهل) در مجلسى كه ابن ام مكتوم وارد شد، حضور داشتند و تعبير «من استغنى» در مورد آنان نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 5
5 - حسادت يهود و نصارا ، منشأ علاقه و تلاش آنها بر بازگرداندن اهل ايمان از اسلام بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً حسداً
«حسداً» مفعولٌ له براى «ودّ كثيراً . ..» مى باشد; يعنى، علاقه و تلاش اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان، به علت حسادت ايشان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 4،5،6
4 - مشركان به خدايان دروغين محبت داشته و به آنها علاقه مند هستند .
يحبونهم
5 - مشركان ، علاوه بر محبت به معبودان پندارى ، به خداوند نيز علاقه مند هستند .
يحبونهم كحب اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه «حب» به مفعول اضافه شود و فاعلش ضمير محذوفى باشد كه به «من الناس» برگردد; يعنى: كحبهم اللّه.
6 - محبت مشركان به معبودان پندارى ، همطراز محبتشان به خداوند است .
يحبونهم كحب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 57 - 8،10
8- داشتن پسر ، مورد خوشايند مشركان و دختر داشتن ، ناخوشايند آنان بود .
و يجعلون لله البنت . .. و لهم ما يشتهون
به قرينه مقابله، احتمال دارد مراد از «ما» فرزند پسر باشد. مشركان با اسناد دادن دختر به خداوند، درصدد تنقيص او بودند و اين، حاكى از نفرت آنان از دختر داشتن است.
10- مشركان ، در برابر اسناد دختر به خدا ، فرزند دلخواهشان ( پسر ) را به خود اسناد مى دادند .
و يجعلون لله البنت . .. و لهم ما يشتهون
«و» در «و لهم» مى تواند حاليه و هم مى تواند عاطفه باشد. در صورت عاطفه بودن جمله «ما...» در محل نصب خواهد بود براى عطف به «البنات». در هر صورت برداشت فوق قابل استفاده است و اسناد دادن فرزند دختر براى خدا، قرينه اى است بر اينكه مراد از «ما» در «ما يشتهون» فرزند پسر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 52 - 7
7- مشركان ، حتى در قيامت هم دل بسته يارى معبودان شان اند .
فدعوهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 46 - 7
7- مشركان مكه ، به عقايد شرك آلود خويش شديداً علاقه مند و دلبسته بودند .
و إذا ذكرت ربّك . .. ولّوا على أدبرهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 92 - 6
6 - محروم شدن برخى از رزمندگان داوطلب ، از شركت در جنگ تبوك ، به خاطر نداشتن امكانات رزمى ( مركب و . . . )
على رغم اشتياق شديد آنان به جهاد
تولوا و أعينهم تفيض من الدمع حزناً ألا يجدوا ما ينفقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 35 - 3
3 - موسى ( ع ) ، علاقه مداوم خود و برادرش هارون ( ع ) را به تسبيح و ذكر خداوند ، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست .
إنّك كنت بنا بصيرًا
جمله «إنّك. ..» مى تواند تعليل براى «كى نسبّحك كثيراً» باشد; يعنى خدايا! تو خوب مى دانى كه من و برادرم هارون چه روحيه اى داريم و نسبت به تسبيح و ذكر تو، تا چه حد علاقه منديم، بنابراين با پذيرش وزارت هارون، راه تسبيح و ذكر فراوان تر را بر ما هموار ساز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 35 - 3
3 - موسى ( ع ) ، علاقه مداوم خود و برادرش هارون ( ع ) را به تسبيح و ذكر خداوند ، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست .
إنّك كنت بنا بصيرًا
جمله «إنّك. ..» مى تواند تعليل براى «كى نسبّحك كثيراً» باشد; يعنى خدايا! تو خوب مى دانى كه من و برادرم هارون چه روحيه اى داريم و نسبت به تسبيح و ذكر تو، تا چه حد علاقه منديم، بنابراين با پذيرش وزارت هارون، راه تسبيح و ذكر فراوان تر را بر ما هموار ساز.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 9 - 1
1 - علاقه شديد كافران تكذيب گر ، به سازش كردن و نرمش نشان دادن پيامبر (صلی الله علیه و آله) با آنان و تلاش آنان در اين راستا
ودّوا لو تدهن فيدهنون
«إدهان» (مصدر «تدهن و يدهنون») به معناى مدارا و نرمش نشان دادن است. مقصود از آن در اين آيه، سازش كردن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در مواضع عقيدتى خويش و سستى كردن آن حضرت در برخورد با كافران است. گفتنى است سازش كردن و سستى نمودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) در امر رسالت، تنها يك علاقه و تمايل براى كافران نبود; بلكه همراه با تلاش و اقدامات گسترده بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 34 - 5
5 - دلبستگى بلقيس به آبادى سرزمين و عزت و سربلندى مردم خويش
قالت إنّ الملوك . .. و جعلوا أعزّة أهلها أذلّة
علت آوردن بلقيس براى پرهيز از جنگ، نشانگر اهتمام او در حفظ آبادى سرزمين و عزت جامعه خويش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 89 - 1
1 - علاقه منافقان به كفرپيشگى مسلمانان و همگون شدن با آنان
فما لكم فى المنافقين . .. ودّوا لو تكفرون كما كفروا فتكونون سواء
مراد از منافقان در اين بخش از آيات، كسانى هستند كه اظهار اسلام مى كردند، ولى حاضر به هجرت نمى شدند، و يا دارالهجرة (مدينه) را رها كرده و در جايى ديگر سكنى گزيدند. و كفر و نفاق آنان همان سر باز زدن از هجرت است، نه انكار خدا و رسالت پيامبر، و گر نه در حرمت رابطه دوستى با آنان مى فرمود «حتى يؤمنوا ... ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 12،13
12 - اعتنا و رغبت فراوان منافقان و يهود به شنيدن گفته ها و شايعه هاى دروغين ، على رغم آگاهى به دروغ بودن آن
سمعون للكذب
چون شنيدن سخنانى كه دروغ بودن آن براى شنونده معلوم نباشد، صفت مذمومى نيست، لذا مراد اين است كه آنان با توجه و آگاهى به دروغ بودن سخنان به شنيدن آنها رغبت داشتند.
13 - رغبت منافقان و يهوديان به شنيدن شايعات و دروغ هاى بافته شده عليه رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
سمعون للكذب
مخاطب قرار دادن پيامبر (لايحزنك) و توصيف شتابگران در كفر به گوش سپاران دروغ، مى رساند كه مراد از «كذب» دروغها و شايعاتى بوده است كه عليه پيامبر(صلی الله علیه و آله) ساخته شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 48 - 9
9 - جبهه حق ، على رغم ميل منافقان ، داراى روندى رو به پيروزى و موفقيت
حتى جاء الحق و ظهر أمر اللّه و هم كرهون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 58 - 7
7 - منافقان ، تنها در صورت برخوردارى از صدقات ( دارايى بيت المال ) - هر چند به ناحق باشد - خشنود و در غير آن صورت ، ناخرسند بودند .
فإن أعطوا منها رضوا و إن لم يعطوا منها إذا هم يسخطون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 20 - 4،6،7
4 - منافقان مدينه ، دوست داشتند كه در صورت تكرار هجوم احزاب متّحد به مدينه ، در بيابان و در ميان باديه نشينان باشند .
و إن يأت الأحزاب يودّوا لو أنّهم بادون فى الأعراب
6 - منافقان مدينه ، در عين ترس از حضور در مدينه ، به هنگام حمله دشمن ، دوست داشتند از اخبار مربوط به مسلمانان آگاه باشند .
و إن يأت الأحزاب يودّوا لو أنّهم بادون فى الأعراب يسئلون عن أنبائكم
7 - منافقان مدينه ، به پى گيرى تحولات و رخداد هاى مدينه ، علاقه مند بودند .
يسئلون عن أنبائكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 62 - 4
4- موسى ( ع ) بسيار مشتاق ديدار با خضر ( ع ) و ملاقات با او بود .
لاأبرح حتّى . .. ءاتنا غداءنا لقد لقينا من سفرنا هذا نصبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 69 - 5
5- موسى ( ع ) داراى اشتياق فراوان به فراگيرى علوم خضر بود .
قال ستجدنى إن شاء اللّه صابرًا و لا أعصى لك أمرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 84 - 5
5 - شوق موسى ( ع ) به ملاقات و گفت وگوى با پروردگار و جلب رضايت او ، موجب شتاب وى در آمدن به ميقات بود .
و عجلت إليك ربّ لترضى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 22 - 7
7 - دلبستگى عميق موسى ( ع ) به بنى اسرائيل و رنج شديد وى از بردگى و استثمار آنان توسط فرعون
و تلك نعمة تمنّها علىّ أن عبّدتّ بنى إسرءيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 7
7 - خداوند محبوبترين حقيقت هستى ، در نزد مؤمنان موحد است .
و الذين ءامنوا أشد حباً اللّه
مقصود از «الذين ءامنوا» - به قرينه فراز قبل و نيز آيات گذشته - موحدانى هستند كه تنها خداوند را عبادت مى كنند و هيچ كس و هيچ چيز را همانند او نمى دانند. «أشد» افعل تفضيل است و مفضل عليه آن ذكر نشده تا شامل هر چيز و هر كس بشود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 59 - 10
10 - رغبت و اشتياق مؤمنان راستين ، تنها به جانب خداست .
إنا إلى اللّه رغبون
«إلى اللّه» متعلق به «راغبون» است و تقديم آن بر «راغبون» علاوه بر حفظ فاصله آيات، مى تواند براى افاده حصر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 22 - 18
18 - غفران و رحمت الهى ، محبوب و مطلوب همه اهل ايمان
ألا تحبّون أن يغفر اللّه لكم
برداشت ياد شده، بر اين اساس است كه استفهام در «ألا تحبّون» تقريرى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 13
13 - خداوند ، جلوه دهنده و محبوب سازنده ايمان ، در قلب مؤمنان
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 100 - 4
4 - ضرورت پرهيز از فريفتگى و دلبستگى به اشياء پليد و ناپاك على رغم زيادى شگفت برانگيز آنها
لايستوى . .. و لو اعجبك كثرة الخبيث
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 56 - 1
1 - زنان بهشت ، تنها شيفته و فريفته شوهران خويش و چشم بسته بر هر اجنبى
فيهنّ قصرت الطرف
«قاصرات الطرف» (زنان فرو هشته نگاه)، ظاهراً كنايه از چشم دريده نبودن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 48 - 1
1 - بندگان مخلَص خدا ، برخوردار از همسرانى علاقه مند كه جز به شوهران خود ، چشم ندوخته و نظر نمى افكنند .
و عندهم قصرت الطرف
مقصود از «قاصرات الطرف» (چشم فروهشتگان)، زنانى اند كه چشم از ديگران برگرفته و تنها به همسران خود مى نگرند. گفتنى است كه اين تعبير، ممكن است كنايه از علاقه مندى شديد زنان بهشتى به همسران خود باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 52 - 1
1 - تقواپيشگان در بهشت ، برخوردار از همسرانى علاقه مند كه جز به شوهرانشان چشم ندوخته و نظر نمى افكنند .
إنّ للمتّقين لحسن مئاب . .. و عندهم قصرت الطرف
مقصود از «قاصرات الطرف» (چشم فروهشتگان) زنانى اند كه چشم از ديگران برمى گيرند و تنها به همسران خود مى نگرند. اين تعبير، ممكن است كنايه از علاقه مندى شديد زنان بهشتى به همسرانشان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 132 - 12
12 - علاقه به ايجاد گرايش هاى صحيح دينى در فرزندان ، از خصلت هاى پيامبرانى ، چون ابراهيم و يعقوب ( ع )
و وصى بها إبرهيم بنيه و يعقوب يبنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 5
5 - حسادت يهود و نصارا ، منشأ علاقه و تلاش آنها بر بازگرداندن اهل ايمان از اسلام بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً حسداً
«حسداً» مفعولٌ له براى «ودّ كثيراً . ..» مى باشد; يعنى، علاقه و تلاش اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان، به علت حسادت ايشان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 12،13
12 - اعتنا و رغبت فراوان منافقان و يهود به شنيدن گفته ها و شايعه هاى دروغين ، على رغم آگاهى به دروغ بودن آن
سمعون للكذب
چون شنيدن سخنانى كه دروغ بودن آن براى شنونده معلوم نباشد، صفت مذمومى نيست، لذا مراد اين است كه آنان با توجه و آگاهى به دروغ بودن سخنان به شنيدن آنها رغبت داشتند.
13 - رغبت منافقان و يهوديان به شنيدن شايعات و دروغ هاى بافته شده عليه رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
سمعون للكذب
مخاطب قرار دادن پيامبر (لايحزنك) و توصيف شتابگران در كفر به گوش سپاران دروغ، مى رساند كه مراد از «كذب» دروغها و شايعاتى بوده است كه عليه پيامبر(صلی الله علیه و آله) ساخته شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 1
1 - رغبت فراوان يهود به حرامخوارى و شنيدن دروغ ، على رغم آگاهى به دروغ بودن آن
سمعون للكذب اكلون للسحت
صيغه مبالغه «سمعون» و «اكلون» دلالت بر رغبت فراوان دارد. در برداشت فوق دو خصلت ياد شده، وصف عموم يهوديان (عالمان و پيروان) آنان گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 21
21 - باور به قدرت خدا ، ايجاد كننده محبت او در دلهاست .
والذين ءامنوا أشد حباً للّه . .. أن القوة للّه جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 13
13- سرانجام تداوم كفر و غوطهورى در لذت هاى دنيا ، پشيمانى است .
ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسلمين. ذرهم يأكلوا ... فسوف يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 165 - 19
19 - پنداشتن قدرت در معبودان دروغين ، عالم محبت مشركان به آنهاست .
يحبونهم كحب اللّه . .. و لو يرى الذين ظلموا ... أن القوة للّه جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 13
13- سرانجام تداوم كفر و غوطهورى در لذت هاى دنيا ، پشيمانى است .
ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسلمين. ذرهم يأكلوا ... فسوف يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 14
14 - عشق به ايمان و زيبايى آن در قلب انسان ، امرى فطرى و الهى است . *
حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
برداشت بالا بنابر اين نكته است كه تحبيب ايمان و تزيين آن - به قرينه «فى قلوبكم» - بيانگر برنامه اى تكوينى باشد; يعنى، سرشت انسان متمايل به ايمان و مجذوب آن آفريده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 37 - 6
6- عشق به مال و ثروت ، ريشه دار در عمق وجود و جان انسان ها
إن يسئلكموها . .. و يخرج أضغنكم
اين كه حتى تأكيد خداوند به انفاق اموال، كينه ها را برمى انگيزد; نشانگر آن است كه دلبستگى انسان هابه اموال، بسيار
نيرومند و عميق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 166 - 8
8 - در قيامت تمامى سبب ها و وسايل پيوند و دوستى ميان سران شرك و پيروانشان از ميان خواهد رفت .
و تقطعت بهم الأسباب
برداشت فوق بر اين اساس است كه: مقصود از «الأسباب» مايه هاى پيوند ميان سران و پيروان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 9 - 6
6 - دلبسته نشدن به مال و اولاد ، سفارش خداوند به مؤمنان
يأيّها الذين ءامنوا لاتلهكم أمولكم و لا أولدكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 10 - 15
15 - ر ها كردن تقواپيشگى و احسان ، به خاطر دلبستگى به وطن و محل سكونت ، عملى ناپسند و عذرى ناپذيرفتنى
يعباد الذين ءامنوا اتّقوا ربّكم . .. و أرض اللّه وسعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 100 - 4
4 - ضرورت پرهيز از فريفتگى و دلبستگى به اشياء پليد و ناپاك على رغم زيادى شگفت برانگيز آنها
لايستوى . .. و لو اعجبك كثرة الخبيث
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 32 - 4
4 - دوستى مظاهر طبيعت و متاع هاى دنيوى ، در صورتى كه در طول دوستى خدا و در جهت او باشد ، امرى مشروع و
پسنديده است .
إنّى أحببت حبّ الخير عن ذكر ربّى
برداشت ياد شده به اين دليل است كه سليمان(ع) در عين محبت به خدا، به اسب ها و سان ديدن از آنها نيز، به خاطر خدا علاقه مىورزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 13
13 - خداوند ، جلوه دهنده و محبوب سازنده ايمان ، در قلب مؤمنان
و لكنّ اللّه حبّب إليكم الإيمن و زيّنه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 10 - 4
4 - توجّه به برملا شدن خصلت ها و علاقه ها در قيامت ، بازدارنده انسان از خوى ناسپاسى ، بخل و دل بستگى به ثروت
لكنود . .. أفلايعلم إذا ... و حصّل ما فى الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 4
4 - توجّه به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى انسان ، بازدارنده او از خوى ناسپاسى ، بخل و دل بستگى به مال
لكنود . .. لحبّ الخير لشديد . أفلايعلم ... إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 8 - 3
3 - توجّه به حسابرسى و مسؤوليت در برابر نعمت ها ، بازدارنده انسان از دل خوشى به فراوانى آن و زمينه ساز ترك افتخار بر ديگران است .
ألهيكم التكاثر. .. ثمّ لتسئلنّ يومئذ عن النعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 71 - 14
14 - خوردن ، آشاميدن ، تجمل ، زيبايى ، داشتن همدم و همراهانى موافق ، از مهم ترين جاذبه و دلبستگى هاى انسان و وسيله آزمون او
يطاف عليهم بصحاف . .. و فيها ما تشتهيه الأنفس
برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: الف) موارد بالا در اين آيات بيان شده و تخصيص به ذكر يافته است. ب) خداوند به اهل تقوا نويد داده است كه اگر در اين زمينه ها كنترل و تقوا داشته باشند و از حدود الهى نگذرند، در بهشت به همه آنها دست خواهند يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 8
8- متمركز كردن تمامى همّ و تلاش بر بهرهورى هر چه بيشتر از تمتعات و لذت هاى دنيوى و دل بستن به آرزو هاى واهى ، امرى ناپسند و محكوم است .
ذرهم يأكلوا و يتمتّعوا و يلههم
آيه، تعريض است به اينكه: كافرانِ هدايت ناپذير، تمام همّشان تمتعات دنيوى است; لذا بايد آنان را به حال خود رها كرد و اين حاكى از ناخرسندى خداوند از آنهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 2 - 2،4
2 - انسان ، از خون لخته آفريده شده است .
خلق الإنسن من علق
«علق»; يعنى، مطلق خون يا خونى كه به شدت سرخ است، يا خون غليظ و يا جامد (قاموس). برخى آن را جمع «عَلَقة» دانسته اند كه به اعتبار جنس بودن «الإنسان»، وصف آن قرار گرفته است. (الدرّالمصون)
4 - آگاهى از قدرت خداوند بر آفرينش انسان از خون لخته ، زمينه ساز توجه به او در آغاز هر كار است .
اقرأ باسم ربّك . .. خلق الإنسن من علق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 6 - 6
6 - توجه به آفرينش انسان از خون لخته و وابستگى تمام دانش هاى او به خداوند ، مايه ترك طغيان است .
خلق الإنسن من علق . .. علّم الإنسن ما لم يعلم . كلاّ إنّ الإنسن ليطغى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 39 - 2
2 - تحوّل نطفه به علقه و تكامل علقه به موجودى معتدل و هماهنگ از دو صنف زن و مرد ، روند آفرينش انسان
ألم يك نطفة من منىّ يمنى . ثمّ كان علقة فخلق فسوّى . فجعل منه الذكر و الأُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 67 - 5
5 - وجود فاصله زمانى ميان تحوّل خاك به نطفه ، نطفه به علقه و علقه به صورت طفل
خلقكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ يخرجكم طفلاً
با توجه به كاربرد «ثمّ» - كه براى بيان فاصله زمانى است - برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 14 - 2،3
2 - پس از آن كه نطفه در رحم به صورت علقه ( خون بسته ) در آمد ، علقه به تدريج از حالت خون بودن خارج مى شود و به صورت مضغه ( پاره گوشتى بدون استخوان ) در مى آيد .
فخلقنا العلقة مضغة
«مضغة» به پاره گوشت بدون استخوان گفته مى شود.
3 - علقه ، در رحم به صورت مضغه در مى آمد ، سپس مضغه تدريجاً به صورت استخوان بندى بدن جنين ، تغيير شكل مى دهد .
فخلقنا المضغة عظمًا
«عظم» مفرد «عظام» و به معناى استخوان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 67 - 4،5
4 - تحوّل خاك به نطفه تبديل نطفه به علقه و تكامل آن ، روند آفرينش انسان
خلقكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ يخرجكم طفلاً
5 - وجود فاصله زمانى ميان تحوّل خاك به نطفه ، نطفه به علقه و علقه به صورت طفل
خلقكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ يخرجكم طفلاً
با توجه به كاربرد «ثمّ» - كه براى بيان فاصله زمانى است - برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 38 - 2
2 - مرحله اصلى شكل گيرى فرزند ، پس از علقه شدن ( تبديل منى به خون بسته ) است .
ألم يك نطفة . .. ثمّ كان علقة
«فاء» در «فخلق» براى ترتيب است. مترتب كردن خلقت انسان بر «علقه» - با آن كه «علقه» جزئى از مراحل آفرينش بشر است - مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 7
7- تحول خاك به نطفه ، تبديل نطفه به علقه و تكامل علقه به مضغه ، روند آفرينش انسان
فإنّا خلقنكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ من مضغة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 14 - 1،2
1 - نطفه ، پس از استقرار در رحم ، تبديل به علقه ( خون بسته ) مى شود .
ثمّ جعلنه نطفة فى قرار مكين . ثمّ خلقنا النطفة علقة
«خلق» (مصدر خلقنا) در اينجا به معناى تصيير (از حالى به حالى ديگر در آوردن) است. و بدين جهت متعدى به دو مفعول، به كار رفته است. «علقة» نيز به خون غليظ و بسته گفته مى شود.
2 - پس از آن كه نطفه در رحم به صورت علقه ( خون بسته ) در آمد ، علقه به تدريج از حالت خون بودن خارج مى شود و به صورت مضغه ( پاره گوشتى بدون استخوان ) در مى آيد .
فخلقنا العلقة مضغة
«مضغة» به پاره گوشت بدون استخوان گفته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 67 - 4،5
4 - تحوّل خاك به نطفه تبديل نطفه به علقه و تكامل آن ، روند آفرينش انسان
خلقكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ يخرجكم طفلاً
5 - وجود فاصله زمانى ميان تحوّل خاك به نطفه ، نطفه به علقه و علقه به صورت طفل
خلقكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ يخرجكم طفلاً
با توجه به كاربرد «ثمّ» - كه براى بيان فاصله زمانى است - برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 38 - 1
1 - تبديل شدن نطفه به علقه ، از مراحل تكوين انسان و به صورت تدريجى است .
ألم يك نطفة . .. ثمّ كان علقة
با توجه به كاربرد «ثمّ» - كه براى بيان فاصله زمانى است - مطلب ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 39 - 2
2 - تحوّل نطفه به علقه و تكامل علقه به موجودى معتدل و هماهنگ از دو صنف زن و مرد ، روند آفرينش انسان
ألم يك نطفة من منىّ يمنى . ثمّ كان علقة فخلق فسوّى . فجعل منه الذكر و الأُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 39 - 2
2 - تحوّل نطفه به علقه و تكامل علقه به موجودى معتدل و هماهنگ از دو صنف زن و مرد ، روند آفرينش انسان
ألم يك نطفة من منىّ يمنى . ثمّ كان علقة فخلق فسوّى . فجعل منه الذكر و الأُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 7
7- تحول خاك به نطفه ، تبديل نطفه به علقه و تكامل علقه به مضغه ، روند آفرينش انسان
فإنّا خلقنكم من تراب ثمّ من نطفة ثمّ من علقة ثمّ من مضغة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 40 - 2
2 - آفرينش آغازين انسان ، از نطفه و علقه به همراه ساختارى معتدل و هماهنگ ، دليل قدرت خداوند بر برپايى قيامت و احياى مردگان
ألم يك نطفة من منىّ يمنى . .. فخلق فسوّى ... أليس ذلك بقدر على أن يحيى الموتى