علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 68

مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 68

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان

1- عذر

1- رد عذر ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 52 - 10

10 - پذيرفته نشدن عذر ستمگران ، دورى آنان از رحمت خداوند و جاى گرفتن در سرايى بد ، مظهر نصرت الهى به پيامبران و مؤمنان در قيامت

إنّا لننصر رسلنا و الذين ءامنوا . .. يوم يقوم الأشهـد . يوم لاينفع الظـلمين معذر

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه، بيانگر چگونگى نصرت الهى در قيامت از رسولان و مؤمنان است كه در آيه پيش (يوم يقوم الأشهـد) به آن اشاره شده بود.

2- رد عذر كافران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مرسلات - 77 - 6 - 4

4 - با ارائه شدن وحى و پيام هاى الهى ، هيچ عذر و بهانه اى براى كافران و انسان هاى متخلّف ، در پيشگاه خداوند قابل قبول نيست .

فالملقيـت ذكرًا . عذرًا أو نذرًا

مطلب ياد شده، در واقع پيام اصلى آيه شريفه است.

3- رد عذر كافران پيرو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 21 - 9

9- تبعيت كوركورانه از رهبران گمراه ، عذرى براى رهايى از عذاب الهى در قيامت نيست .

فقال الضعفـؤا للذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعًا فهل أنتم مغنون عنّا . .. من شىء

درخواست كمك از رهبران گمراه در قيامت براى كاستن از عذاب از سوى كسانى كه تابع محض بوده اند، حكايت از آن دارد كه تبعيت بى چون و چرا موجب نمى شود كه عذاب برداشته شود، بلكه پيروان نيز عذاب خواهند شد.

4- رد عذر گناهكاران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مرسلات - 77 - 6 - 4

4 - با ارائه شدن وحى و پيام هاى الهى ، هيچ عذر و بهانه اى براى كافران و انسان هاى متخلّف ، در پيشگاه خداوند قابل قبول نيست .

فالملقيـت ذكرًا . عذرًا أو نذرًا

مطلب ياد شده، در واقع پيام اصلى آيه شريفه است.

5- رد عذر متخلفان از جهاد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 43 - 7

7 ـ لزوم خوددارى از پذيرش عذر متخلفان از جهاد ، قبل از بررسىِ درستى يا نادرستى ادعاى آنان

لم أذنت لهم حتى يتبين لك الذين صدقوا و تعلم الكذبين

مقصود از اذن دادن در آيه فوق، اذن ترك جهاد براى كسانى است كه از شركت در جهاد خود را معذور دانسته اند و خداوند چنين اذنى را بدون بررسى معذور بودن يا نبودن متخلفان از جهاد، سرزنش و محكوم كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 94 - 7

7 ـ باز بودن راه توبه براى متخلفان از جهاد ، با وجود مأموريت مؤمنان به نپذيرفتن عذرتراشى آنان *

لن نؤمن لكم . .. و سيرى اللّه عملكم و رسوله

جمله «سيرى اللّه . .. » مى تواند بيانگر اين جهت باشد كه اگر چه مؤمنان نبايد براى عذرخواهى متخلفان از جهاد وقعى بنهند، ولى اين بدان معنا نيست كه آنان راهى به سوى توبه نداشته باشند ; بلكه توبه آنان منوط به عملكرد آينده شان است كه خدا و پيامبر(صلی الله علیه و آله) بر آن ناظر خواهند بود.

6- رد عذر متخلفان غزوه تبوك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 94 - 9

9 ـ إخبار خداوند به بى اساس بودن عذرتراشى متخلفان از جنگ تبوك به دليل ادامه داشتن كجروى ها و تخلفات آنان در آينده

قل لا تعتذروا لن نؤمن لكم . .. و سيرى اللّه عملكم

جمله «سيرى اللّه . .. » مى تواند بيانگر علت عدم پذيرش عذر متخلفان باشد ; يعنى، عملكرد خلاف اينان در آينده، خود

بهترين گواه بر نادرستى معذرت جويى آنان خواهد بود.

7- رد عذر مشركان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 75 - 4

4 - اقدام خداوند به بستن راه هرگونه عذر و بهانه بر روى اهل شرك ، با برگزيدن افراد خبره آن جوامع جهت پاسخ گويى به سؤالات خود در قيامت

و نزعنا من كلّ أُمّة شهيدًا

برداشت ياد شده از آن جا است كه خداوند به جاى اين كه مستقيماً از مردم مطالبه دليل كند، افراد خبره اى را از ميان آنان بيرون مى آورد و در حضور آن جوامع، از آن افراد مى خواهد كه برهان خود را براى شرك بيان كنند.

8- رد عذر معرضان از سبيل الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - نبأ - 78 - 40 - 2

2 - اخطار هاى الهى درباره عذاب ، از ميان برنده هرگونه عذر در ترك راه خدا

إنّا أنذرنـكم عذابًا قريبًا

جملاتى نظير «إنّا أنذرناكم» ـ كه پس از هشدار به عذاب گفته شود ـ خبر از تحقق انذار نيست; زيرا مخاطب به آن آگاه است; بلكه در مقام اظهار برائت و قطع عذر مخاطب است. ذكر اين جمله پس از «من شاء اتّخذ...» ـ در آيه قبل - گوياى معذور نبودن كسى است كه سير زندگانى خود را، به سوى خدا قرار نمى دهد.

9- رد عذر منافقان استهزاگر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 66 - 2

2 ـ پذيرفته نشدن عذر منافقان استهزاكننده به اسلام و پيامبر (صلی الله علیه و آله)

كنتم تستهزءون. لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمنكم

10- شرايط قبول عذر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 110 - 16

16- پذيرش عذر بر زبان راندن كلمات كفرآميز در شرايط سخت و ناچارى ، مشروط به نشان دادن صداقت خويش با هجرت ،

جهاد و مقاومت در راه خداست .

من كفر بالله . .. إلاّ من أُكره و قلبه مطمئنّ بالإيمـن ... إن ربّك للذين هاجروا

11- شرايط قبول عذر مكلف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 91 - 8

8 ـ پذيرفته شدن عذر مكلف از سوى خداوند ، مشروط به خلوص و حسن نيت است .

ليس على . .. حرج إذا نصحوا للّه و رسوله

12- صداقت در عذر خواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 110 - 16

16- پذيرش عذر بر زبان راندن كلمات كفرآميز در شرايط سخت و ناچارى ، مشروط به نشان دادن صداقت خويش با هجرت ، جهاد و مقاومت در راه خداست .

من كفر بالله . .. إلاّ من أُكره و قلبه مطمئنّ بالإيمـن ... إن ربّك للذين هاجروا

13- عذر اخروى كافران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تحريم - 66 - 7 - 1

1 - اعلام پذيرفته نشدن هيچ عذرى از كافران دوزخى در قيامت

يـأيّها الذين كفروا لاتعتذروا اليوم

14- عذر بدتر از گناه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 66 - 6

6 ـ عذر منافقان ، عذر بدتر از گناه و مايه برملا شدن كفر باطنى آنان بود .

إنما كنا نخوض و نلعب . .. لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمنكم

15- عذر بر تكذيب آيات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 52 - 7

7 ـ انسان ها با نزول قرآن و دريافت آن هيچ عذر و توجيهى براى گرايش به كفر ، به فراموشى سپردن قيامت ، فريب خوردن به حيات دنيا و انكار آيات الهى ندارند .

الذين اتخذوا دينهم لهواً و لعباً . .. و لقد جئنهم بكتب

آيه مورد بحث در پى بيان گرفتارى كافران به آتش دوزخ و بيان عامل دوزخى شدن آنان، اشاره به اتمام حجت الهى براى همگان دارد. يعنى با نزول قرآن و معارف آن بهانه اى براى روى آورى به عقايد و اعمالى كه در آيه قبل علل گرفتارى به دوزخ معرفى شده، وجود ندارد.

16- عذر بر دنياطلبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 52 - 7

7 ـ انسان ها با نزول قرآن و دريافت آن هيچ عذر و توجيهى براى گرايش به كفر ، به فراموشى سپردن قيامت ، فريب خوردن به حيات دنيا و انكار آيات الهى ندارند .

الذين اتخذوا دينهم لهواً و لعباً . .. و لقد جئنهم بكتب

آيه مورد بحث در پى بيان گرفتارى كافران به آتش دوزخ و بيان عامل دوزخى شدن آنان، اشاره به اتمام حجت الهى براى همگان دارد. يعنى با نزول قرآن و معارف آن بهانه اى براى روى آورى به عقايد و اعمالى كه در آيه قبل علل گرفتارى به دوزخ معرفى شده، وجود ندارد.

17- عذر بر فراموشى قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 52 - 7

7 ـ انسان ها با نزول قرآن و دريافت آن هيچ عذر و توجيهى براى گرايش به كفر ، به فراموشى سپردن قيامت ، فريب خوردن به حيات دنيا و انكار آيات الهى ندارند .

الذين اتخذوا دينهم لهواً و لعباً . .. و لقد جئنهم بكتب

آيه مورد بحث در پى بيان گرفتارى كافران به آتش دوزخ و بيان عامل دوزخى شدن آنان، اشاره به اتمام حجت الهى براى همگان دارد. يعنى با نزول قرآن و معارف آن بهانه اى براى روى آورى به عقايد و اعمالى كه در آيه قبل علل گرفتارى به دوزخ معرفى شده، وجود ندارد.

18- عذر بر كفر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 52 - 7

7 ـ انسان ها با نزول قرآن و دريافت آن هيچ عذر و توجيهى براى گرايش به كفر ، به فراموشى سپردن قيامت ، فريب خوردن به حيات دنيا و انكار آيات الهى ندارند .

الذين اتخذوا دينهم لهواً و لعباً . .. و لقد جئنهم بكتب

آيه مورد بحث در پى بيان گرفتارى كافران به آتش دوزخ و بيان عامل دوزخى شدن آنان، اشاره به اتمام حجت الهى براى همگان دارد. يعنى با نزول قرآن و معارف آن بهانه اى براى روى آورى به عقايد و اعمالى كه در آيه قبل علل گرفتارى به دوزخ معرفى شده، وجود ندارد.

19- عذر بر گمراهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 52 - 7

7 ـ انسان ها با نزول قرآن و دريافت آن هيچ عذر و توجيهى براى گرايش به كفر ، به فراموشى سپردن قيامت ، فريب خوردن به حيات دنيا و انكار آيات الهى ندارند .

الذين اتخذوا دينهم لهواً و لعباً . .. و لقد جئنهم بكتب

آيه مورد بحث در پى بيان گرفتارى كافران به آتش دوزخ و بيان عامل دوزخى شدن آنان، اشاره به اتمام حجت الهى براى همگان دارد. يعنى با نزول قرآن و معارف آن بهانه اى براى روى آورى به عقايد و اعمالى كه در آيه قبل علل گرفتارى به دوزخ معرفى شده، وجود ندارد.

20- عذر بر گناه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 135 - 11

11 ـ جهل آدمى ، عذرى بر گناهان او در پيشگاه خداوند

لم يصروا على ما فعلوا و هم يعلمون

21- عذر برادران يوسف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 13 - 8

8ـ « عن أبى عبدالله ( ع ) قال : إن بنى يعقوب لما سألوا أباهم يعقوب أن يأذن ليوسف فى الخروج معهم قال لهم « إنى أخاف أن يأكله الذئب و أنتم عنه غافلون » . . . قرّب يعقوب لهم العلّة اعتلّوا بها فى يوسف ( ع ) ;

از امام صادق(ع) روايت شده است كه فرمود: فرزندان يعقوب هنگامى كه از پدر خواستند تا اذن دهد كه يوسف با آنان بيرون رود، پدرشان گفت: من مى ترسم كه او را گرگ بخورد و شما از او غافل باشيد . .. پس يعقوب عذرى را كه آنان براى نياوردن يوسف اظهار كردند به [ذهن آنان ]نزديك كرد».

22- عذر به پيشگاه خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 164 - 8،14

8 ـ داشتن عذر در پيشگاه خداوند و نيز اميد به پرهيز تجاوزگران از تجاوز خويش ، پاسخ موعظه گران يهود به اعتراض تاركان نهى از منكر

قالوا معذرة إلى ربكم و لعلهم يتقون

«معذرة» مصدر و به معناى حجت داشتن است. اين كلمه مفعولٌ له براى فعل مقدّر «نعظهم» مى باشد ; يعنى آنان را موعظه مى كنيم تا در پيشگاه خدا حجت و عذر داشته باشيم.

14 ـ تنها مصلحان و نهى كنندگان از منكر در جوامع فسادپيشه ، داراى عذرى قابل قبول در پيشگاه خداوند هستند .

لم تعظون قوماً . .. قالوا معذرة إلى ربكم

23- عذر جامعه فاسد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 164 - 14

14 ـ تنها مصلحان و نهى كنندگان از منكر در جوامع فسادپيشه ، داراى عذرى قابل قبول در پيشگاه خداوند هستند .

لم تعظون قوماً . .. قالوا معذرة إلى ربكم

24- عذر در تكليف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 43 - 34

34 ـ ناتوانى ، عذر براى مكلف است ، نه رافع تكليف

و ان كنتم مرضى . .. فلم تجدوا ... انّ اللّه كان عفوّاً غفوراً

توصيف خداوند به «عفوّ» و «غفور» پس از مسأله تيمم به جاى غسل و وضو، بيانگر اين است كه اصل تكليف باقى است و خداوند به خاطر عذر مكلّف، وى را خواهد بخشيد.

25- عذر در گمراهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 211 - 13

13 ـ پس از نزول آيات و اتمام حجّت ، عذرى براى تمرّد نيست .

كم اتيناهم من اية بيّنة . .. و من يبدّل نعمة اللّه من بعد ما جاءته

26- عذر غير مقبول

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 97 - 16

16 ـ جبر محيط با توان خروج از آن ، عذرى غير قابل قبول براى ترك تكاليف الهى

قالوا كنّا مستضعفين فى الارض قالوا الم تكن ارض اللّه واسعة فتهاجروا فيها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 155 - 16

16 ـ ناتوانى از درك معارف دين در نتيجه لجاج و كفر ، كافران را نزد خدا معذور نمى سازد .

بل طبع اللّه عليها بكفرهم

چنانچه مقصود از جمله «قلوبنا غلف» اين معنا باشد كه يهوديان واقعاً از درك تعاليم پيامبر اسلام و يا ديگر انبيا عاجز بودند و بر اين اساس خود را معذور مى پنداشتند، جمله «بل طبع اللّه» بيانگر اين نكته است كه ناتوانى يهود از درك سخنان پيامبر(صلی الله علیه و آله) نمى تواند عذرى در پيشگاه خداوند محسوب شود چون كفرورزى آنان عامل چنين وضعيتى براى آنان شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 13 - 13،18

13 ـ قساوت قلب و نفهميدن حق ، آنگاه كه پيامد گناه و كيفر آن باشد ، عذر نيست .

لعنهم و جعلنا قلوبهم قسية

بنى اسرائيل گر چه به سبب ناتوانى از درك حقايق مرتكب تحريف شدند، ولى چون اين ناتوانى ناشى از گناه خود آنان بوده است، مورد مذمت خداوند قرار گرفتند. بنابراين عجز از فهميدن حق، اگر پيامد گناه باشد، نمى تواند عذر شمرده شود.

18 ـ فراموشى ، آنگاه كه پيامد گناه و كيفر آن باشد ، عذر نيست .

و نسوا حظاً مما ذكروا به

از اينكه خداوند بنى اسرائيل را به خاطر فراموشى دستورات الهى مذمت كرده، معلوم مى شود فراموشى آنان عذر نبوده است. چرا كه اين فراموشى، كيفر پيمان شكنى آنان بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 156 - 2

2 ـ هدايت نايافتگان در صورت آگاهى از وجود قرآن، هيچ عذرى در پيشگاه خدا نخواهند داشت.

هذا كتب أنزل نه . .. أن تقولوا إنما أنزل الكتب على طائفتين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 172 - 9

9 ـ غفلت آدمى از ربوبيت خدا در نشئه حجاب و حيات دنيوى ، با سابقه نشئه شهود ، عذرى غير قابل پذيرش

أشهدهم على أنفسهم . .. أن تقولوا يوم القيمة إنا كنا هذا غفلين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 173 - 1،5

1 ـ وجود نشئه شهود و آگاه شدن آدمى به ربوبيت و وحدانيت خدا در آن نشئه ، از ميان برنده هر گونه عذر و بهانه اى براى روى آورى به شرك

و أشهدهم على أنفسهم . .. أو تقولوا إنما أشرك ءاباؤنا

5 ـ گرايش به شرك به خاطر شركورزى پدران ، عذر واهى و ناپذيرفتنى در پيشگاه خداوند

أو تقولوا إنما أشرك ءاباؤنا من قبل و كنا ذرية من بعدهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 15 - 4

4- جوّ اجتماعى و جبر محيطى ، عذرى پذيرفته شده براى توجيه رنگ پذيرى از جامعه نيست .

هـؤلاء قومنا اتخذوا من دونه ءالهة

بيان گرايش اصحاب كهف به توحيد و ايمان آنان در محيطى سراسر كفر، اشاره به اين نكته دارد كه انسان ها مى توانند از محيط، رنگ نپذيرفته، بلكه در مسير حق، برخلاف جريان عمومى جامعه، حركت كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 32 - 12

12 - فقر ، عذرى ناپذيرفتنى براى خوددارى افراد غير متأهل از اقدام به ازدواج

و أنكحوا الأيـمى . .. إن يكونوا فقراء يغنهم اللّه من فضله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 10 - 15

15 - ر ها كردن تقواپيشگى و احسان ، به خاطر دلبستگى به وطن و محل سكونت ، عملى ناپسند و عذرى ناپذيرفتنى

يـعباد الذين ءامنوا اتّقوا ربّكم . .. و أرض اللّه وسعة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 52 - 4،5

4 - ستم پيشگى ، گناهى نابخشودنى و عذرناپذير در قيامت

يوم لاينفع الظـلمين معذرتهم

آمدن كلمه «الظالمين» به صورت وصفى، بيانگر اين نكته است كه مقصود از آن، فردى نيست كه در زندگى اندكى ستم كرده باشد; بلكه كسى است كه چنان به اين گناه آلوده شده كه به آن شهرت يافته و عادت كرده است.

5 - كفر و شرك ، ستمى غيرقابل بخشش و عذرناپذير در پيشگاه خداوند

يوم لاينفع الظـلمين معذرتهم

مقصود از «الظالمين» ـ به قرينه آيات گذشته ـ كافران و مشركان مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 23 - 16

16 - انسان ها ، فاقد هر عذر و بهانه ، در پيشگاه پروردگار خويش پس از آمدن وحى

إن هى إلاّ أسماء سمّيتموها. .. و لقد جاءهم من ربّهم الهدى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تحريم - 66 - 7 - 1،2

1 - اعلام پذيرفته نشدن هيچ عذرى از كافران دوزخى در قيامت

يـأيّها الذين كفروا لاتعتذروا اليوم

2 - كافران دوزخى ، هيچ عذر موجه و قابل قبولى براى گزينش راه كفر خويش ندارند .

يـأيّها الذين كفروا لاتعتذروا اليوم

برخى از مفسران نوشته اند: اين كه به كافران اعلان مى شود كه عذر نياوريد، به اين سبب است كه آنان هيچ عذر قابل قبول و منطقى ندارند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مرسلات - 77 - 6 - 4

4 - با ارائه شدن وحى و پيام هاى الهى ، هيچ عذر و بهانه اى براى كافران و انسان هاى متخلّف ، در پيشگاه خداوند قابل قبول نيست .

فالملقيـت ذكرًا . عذرًا أو نذرًا

مطلب ياد شده، در واقع پيام اصلى آيه شريفه است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مرسلات - 77 - 36 - 1،2

1 - تكذيب كنندگان روز جزا ، در آن روز اجازه عذرخواهى نخواهند داشت .

و لايؤذن لهم فيعتذرون

2 - عذر كافران تكذيب گر در روز رستاخيز ، پذيرفته نخواهد شد .

و لايؤذن لهم فيعتذرون

27- عذر غيرمقبول كافران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - قيامه - 75 - 15 - 2

2 - كافران ، خود مى دانند كه عذرتراشى هايشان دورغ است .

و لو ألقى معاذيره

28- عذر فراموشى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 73 - 4

4- نسيان ، عذرى قابل پذيرش است .

لاتواخذنى بما نسيت

29- عذر گمراهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 156 - 2

2 ـ هدايت نايافتگان در صورت آگاهى از وجود قرآن، هيچ عذرى در پيشگاه خدا نخواهند داشت.

هذا كتب أنزل نه . .. أن تقولوا إنما أنزل الكتب على طائفتين

30- عذر مصلحان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 164 - 14

14 ـ تنها مصلحان و نهى كنندگان از منكر در جوامع فسادپيشه ، داراى عذرى قابل قبول در پيشگاه خداوند هستند .

لم تعظون قوماً . .. قالوا معذرة إلى ربكم

31- عذر مقبول

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 98 - 8،9

8 ـ ناتوانى مستضعفان درمانده از هجرت ، عذرى قابل قبول در پيشگاه خداوند

قالوا كنّا مستضعفين فى الارض قالوا الم تكن ارض اللّه واسعة فتهاجروا فيها . .. ال

9 ـ كسانى كه توان انجام تكاليف الهى را ندارند ، در پيشگاه خداوند معذورند .

الّا المستضعفين . .. لا يستطيعون حيلة و لا يهتدون سبيلا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 54 - 23

23 ـ جهالت، عذرى قابل قبول براى اغماض و گذشت از خطاكاران

أنه من عمل منكم سوءاً بجهلة ثم تاب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 68 - 14

14 ـ فراموشى عذرى قابل قبول از مكلف است.

و إما ينسينك الشيطن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 69 - 1،3

1 ـ بر كسانى كه از همنشينى با بيهوده گويان درباره قرآن و اسلام پرهيز مى كنند، ولى بناچار سخنان آنها را مى شنوند، گناهى نيست.

و ما على الذين يتقون من حسابهم من شىء و لكن ذكرى لعلهم يتقون

در اين برداشت، «يتقون» به معناى لغوى آن گرفته شده است.

3 ـ بر كسانى كه در همنشينى با مغالطه گران درباره قرآن و اسلام از بحث پرهيز نموده و سعى در بازداشتن ديگران كنند، گناهى نيست.

و ما على الذين يتقون من حسابهم من شىء و لكن ذكرى

در اين برداشت، «يتقون» به معناى لغوى آن و متعلق آن «خوض» گرفته شده است. علاوه بر اين كه «ذكرى» نيز مفعول مطلق براى فعل محذوف «يذكرونهم» فرض شده است; يعنى: «يتقون الخوض و لكن يذكرونهم ذكرى».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 156 - 8

8 ـ پيروى نكردن از كتب آسمانى در صورت دسترسى نداشتن به محتواى آنها، عذرى قابل پذيرش در پيشگاه خدا

و إن كنا عن دراستهم لغفلين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 172 - 11

11 ـ غفلت ، عذرى قابل پذيرش در پيشگاه خداوند

أن تقولوا يوم القيمة إنا كنا هذا غفلين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 28 - 7

7- ناتوانى مالى و عدم امكانات مناسب ، عذرى پذيرفته شده و بجا در ترك انفاق و اداى حق خويشاوندان و مستمندان

و ءات ذاالقربى حقّه . .. و إمّا تعرضنّ عنهم ابتغاء رحمة من ربّك ترجوها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 73 - 4

4- نسيان ، عذرى قابل پذيرش است .

لاتواخذنى بما نسيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 68 - 11

11 - موضع گيرى در برابر انديشه هاى نو و بى سابقه ، امرى طبيعى و عذرى قابل قبول

أم جاءهم ما لم يأت ءاباءهم الأوّلين

از اين آيه استفاده مى شود كه: اگر نزول كتاب امرى بى سابقه بود، موضع گيرى كافران در برابر قرآن قابل پذيرش بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 33 - 34

34 - اكراه بر گناه ، عذرى قابل قبول براى سلب مسؤوليت از اكراه شدگان

فإنّ اللّه من بعد إكرههنّ غفور رحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مزمل - 73 - 20 - 16

16 - مريضى ، تأمين نياز هاى زندگى و شركت در جنگ با دشمن ، از عذر هاى پذيرفته شده براى كاستن از عبادت شبانه و شب زنده دارى

علم أن سيكون منكم مرضى . .. فاقرءوا ما تيسّر منه

32- عذر مقبول هدهد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 21 - 8

8 - اعلام سليمان ( ع ) به بخشودن هدهد ، در صورت آوردن دليلى روشن و قابل قبول براى غيبت خود

لأُعذّبنّه . .. أو ليأتينّى بسلطـن مبين

33- عذر ناهيان از منكر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 164 - 14

14 ـ تنها مصلحان و نهى كنندگان از منكر در جوامع فسادپيشه ، داراى عذرى قابل قبول در پيشگاه خداوند هستند .

لم تعظون قوماً . .. قالوا معذرة إلى ربكم

34- عوامل رد عذر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 52 - 9

9 - ستم پيشگى ، موجب پذيرفته نشدن عذر آدمى از گناه ، محروميت از رحمت خدا و جاى گرفتن در سراى بد

يوم لاينفع الظـلمين معذرتهم و لهم اللعنة و لهم سوء الدار

35- عوامل عذر خواهى از خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 22 - 17

17 ـ درماندگى ، اضطرار و احساس خطر مرگ ، عرصه به خاطر آمدن كرده هاى زشت ، اظهار ندامت و شرمسارى در پيشگاه خدا و پوزش طلبى انسان از آن خطا ها و ناسپاسيها

و ظنوا أنهم أحيط بهم دعوا اللّه . .. لنكوننّ من الشكرين

36- قبول عذر خطاكاران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 74 - 3

3- پذيرفتن عذرخواهى خطاكاران و قبول درخواست عفو و گذشت آنان ، از صفات اولياى الهى است .

لاتؤاخذنى بما نسيت . .. فانطلقا

37- قبول عذر موسى(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 74 - 1

1- خضر ( ع ) عذرخواهى موسى ( ع ) را پذيرفت و اجازه ادامه همراهى را به او داد .

فانطلقا

38- قبول عذر مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 91 - 16

16 ـ پذيرش عذر مؤمنان براى معافيت از جهاد ، تبلور غفران و رحمت الهى

ليس على الضعفاء . .. و اللّه غفور رحيم

39- قطع عذر در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 75 - 4

4 - اقدام خداوند به بستن راه هرگونه عذر و بهانه بر روى اهل شرك ، با برگزيدن افراد خبره آن جوامع جهت پاسخ گويى به سؤالات خود در قيامت

و نزعنا من كلّ أُمّة شهيدًا

برداشت ياد شده از آن جا است كه خداوند به جاى اين كه مستقيماً از مردم مطالبه دليل كند، افراد خبره اى را از ميان آنان بيرون مى آورد و در حضور آن جوامع، از آن افراد مى خواهد كه برهان خود را براى شرك بيان كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 12 - 5

5 - عذر ها و حجت هاى مجرمان و تبهكاران ، در روز قيامت ، قطع مى شود .

و يوم تقوم الساعة يبلس المجرمون

گفته شده كه معناى «إبلاس»، سكوت و قطع شدن حجت است (مفردات راغب).

40- موانع قبول عذر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 66 - 11

11 ـ استمرار و مداومت بر جرم ، مانع پذيرفته شدن توبه و عذرخواهى انسان از درگاه الهى

لا تعتذروا . .. نعذب طائفة بأنهم كانوا مجرمين

41- موانع قبول عذر كافران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 12 - 1

1 - كفر و گرايش به شرك ، سبب پذيرفته نشدن عذرخواهى و درخواست كافران و مشركان براى رهايى خويش از عذاب الهى

ذلكم بأنّه إذا دعى اللّه وحده كفرتم و إن يشرك به تؤمنوا

«ذلكم» اشاره به مطلب گذشته (عذاب شدن) دارد; يعنى، «ذلكم الذى أنتم فيه من العذاب». گفتنى است كه «باء» در «بأنّه» براى سببيت مى باشد.

42- موانع قبول عذر مشركان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 12 - 1

1 - كفر و گرايش به شرك ، سبب پذيرفته نشدن عذرخواهى و درخواست كافران و مشركان براى رهايى خويش از عذاب الهى

ذلكم بأنّه إذا دعى اللّه وحده كفرتم و إن يشرك به تؤمنوا

«ذلكم» اشاره به مطلب گذشته (عذاب شدن) دارد; يعنى، «ذلكم الذى أنتم فيه من العذاب». گفتنى است كه «باء» در «بأنّه» براى سببيت مى باشد.

43- موانع قبول عذر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 66 - 5

5 ـ كفر منافقان ، پس از ايمان ظاهريشان ، مانع پذيرفته شدن عذر آنان است .

لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمنكم

عذر خواهى

44- عذر خواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 211 - 13

13 ـ پس از نزول آيات و اتمام حجّت ، عذرى براى تمرّد نيست .

كم اتيناهم من اية بيّنة . .. و من يبدّل نعمة اللّه من بعد ما جاءته

45- صداقت در عذر خواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 110 - 16

16- پذيرش عذر بر زبان راندن كلمات كفرآميز در شرايط سخت و ناچارى ، مشروط به نشان دادن صداقت خويش با هجرت ، جهاد و مقاومت در راه خداست .

من كفر بالله . .. إلاّ من أُكره و قلبه مطمئنّ بالإيمـن ... إن ربّك للذين هاجروا

46- عوامل عذر خواهى از خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 22 - 17

17 ـ درماندگى ، اضطرار و احساس خطر مرگ ، عرصه به خاطر آمدن كرده هاى زشت ، اظهار ندامت و شرمسارى در پيشگاه خدا و پوزش طلبى انسان از آن خطا ها و ناسپاسيها

و ظنوا أنهم أحيط بهم دعوا اللّه . .. لنكوننّ من الشكرين

2- عرب

1- اتمام حجت بر عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 44 - 1

1 - عربى بودن قرآن ، اتمام حجت خداوند بر مردم عرب است .

و لو جعلنـه قرءانًا أعجميًّا لقالوا لولا فصّلت ءايـته

2- انبياى عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 84 - 26

26ـ « عن أبى عبدالله ( ع ) : لم يبعث الله عزوجل من العرب إلاّ خمسة أنبياء : هوداً و صالحاً و اسماعيل و شعيباً و محمداً خاتم النبيين (صلی الله علیه و آله) و كان شعيب بكاء ;

از امام صادق(ع) روايت شده است: خداى عزوجل از عرب جز پنج نفر كسى را مبعوث نكرد: هود، صالح، اسماعيل، شعيب و محمد(صلی الله علیه و آله) خاتم پيامبران و شعيب زياد گريه كننده بود».

3- بتهاى عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 19 - 4

4 - « لات » و « عزى » در مرتبه بالاتر از « منات » ، در نزد عرب جاهلى *

أفرءيتم اللّـت و العزّى

از تقديم «لات و عزى» و توصيف منات به «الثالثة» (سومى)، مطلب بالا به استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 20 - 1،2،3

1 - « لات » ، « عزى » و « منات » مهم ترين خدايان مورد پرستش مردم جزيرة العرب

و منـوة الثالثة الأُخرى

از ياد كردن نام اين سه بت، مى توان مطلب بالا را به دست آورد.

2 - « منات » سومين بت مورد پرستش مردم جزيرة العرب

و منوة الثالثة الأُخرى

3 - « منات » ، در مرتبه اى پايين تر از « لات » و « عزى » در نزد عرب جاهلى

أفرءيتم اللّـت و العزّى . و منوة الثالثة الأُخرى

از تأخير «منات» و توصيف آن به «الثالثة» (سومى)، مطلب بالا استفاده مى شود.

4- بشارت اسلام قبايل عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - نصر - 110 - 2 - 2

2 - خداوند ، به پيامبر (صلی الله علیه و آله) بشارت داد كه فتح مكه را درك خواهد كرد و استقبال قبايل عرب را از اسلام ، به چشم خود خواهد ديد .

و رأيت الناس يدخلون فى دين اللّه أفواجًا

5- تاريخ عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 21 - 6

6 - تاريخ عرب ، شاهد ظهور و افول تمدن ها و قدرت هاى بزرگ تر و متمدن تر از مردم جزيرة العرب عصر ظهور اسلام

كانوا هم أشدّ منهم قوّة و ءاثارًا فى الأرض

برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه آيه شريفه، اشاره به مردم جزيرة العرب و كسانى داشته باشد كه پيامبر اسلام در ميان آنان مى زيست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 82 - 6

6 - تاريخ عرب ، شاهد ظهور و افول تمدن ها و قدرت هاى بزرگ تر ، پرجمعيت تر و متمدن تر از مردم جزيرة العرب عصر ظهور اسلام

كانوا أكثر منهم و أشدّ قوّة و ءاثارًا فى الأرض

برداشت ياد شده مبتنى براين احتمال است كه آيه شريفه اشاره به مردم جزيرة العرب و كسانى داشته باشد كه پيامبراسلام در ميان آنان مى زيست.

6- عرب ها و قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 3 - 2

2 - نزول قرآن به زبان عربى ، زمينه سهولت فهم آن براى مردم عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جامعه هاى عرب زبان

إنّا جعلنـه قرءانًا عربيًّا لعلّكم تعقلون

«عربيّاً» اگر به معناى زبان عربى باشد، خطاب در «لعلّكم تعقلون» خاص بوده و تنها شامل مردم عرب زبان مى شود; يعنى، ما قرآن را به زبان عربى قرار داديم به آن اميد كه شما مردم عرب در آن بينديشيد. و اگر «عربيّاً» به معناى فصيح و شيوا باشد، خطاب در «لعلّكم تعقلون» عام بوده و فراگيرنده همه انسان ها مى شود; يعنى، ما قرآن را شيوا و گيرا قرار داديم، بدان اميد كه شما انسان ها بدان جذب شده و در آن تعقل و انديشه نماييد. برداشت ياد شده بر پايه احتمال اول است.

7- عوامل عظمت عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 44 - 4

4 - قرآن ، موجب عظمت و آوازه نام پيامبر (صلی الله علیه و آله) و قوم عرب *

و إنّه لذكر لك و لقومك

برداشت ياد شده با توجه به دو احتمال زير است: الف) مراد از «ذكر» بلندآوازگى و شهرت نام باشد; ب) مقصود از «قوم»، قوم عرب باشد كه در پرتو قرآن توانستند به قدرت و بلندآوازگى دست يابند.

8- ملاك گروهبندى در عرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - حجرات - 49 - 13 - 20

20 - « عن مجمع البيان . . . الشعوب من العجم و القبائل من العرب و الاسباط من بنى اسرائيل . . . روى ذالك عن الصادق ( ع ) ;

از امام صادق(ع) روايت شده كه «شعوب» از عجم، «قبائل» از عرب و «أسباط» از بنى اسرائيل است».

عرب ها

9- عرب ها و قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 3 - 2

2 - نزول قرآن به زبان عربى ، زمينه سهولت فهم آن براى مردم عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و جامعه هاى عرب زبان

إنّا جعلنـه قرءانًا عربيًّا لعلّكم تعقلون

«عربيّاً» اگر به معناى زبان عربى باشد، خطاب در «لعلّكم تعقلون» خاص بوده و تنها شامل مردم عرب زبان مى شود; يعنى،

ما قرآن را به زبان عربى قرار داديم به آن اميد كه شما مردم عرب در آن بينديشيد. و اگر «عربيّاً» به معناى فصيح و شيوا باشد، خطاب در «لعلّكم تعقلون» عام بوده و فراگيرنده همه انسان ها مى شود; يعنى، ما قرآن را شيوا و گيرا قرار داديم، بدان اميد كه شما انسان ها بدان جذب شده و در آن تعقل و انديشه نماييد. برداشت ياد شده بر پايه احتمال اول است.

3- عربي

1- آثار تعليم زبان عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 3 - 10

10 - فهم تفصيلى و روشن آيات قرآن ، نيازمند آشنايى با زبان عربى و ظرافت هاى آن

كتـب . .. عربيًا لقوم يعلمون

برخى از مفسران فعل «يعلمون» را در آيه شريفه را، به منزله فعل لازم مى دانند و لذا مفعولى براى آن نمى گيرند. بر اين اساس «لقوم يعلمون»; يعنى، براى مردمى كه دانا هستند. برخى ديگر بر آنند كه «يعلمون» متعدى است و مفعول آن به قرينه «عربيّاً» زبان و لغت عربى است; يعنى، «يعلمون هذه اللغة و اللسان». برداشت بالا با توجه به مبناى دوم است.

2- اهميت تعلم عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 2 - 7

7ـ دانستن زبان عرب ، شرط درك و فهم معارف و حقايق قرآن

إنا أنزلنـه قرء نًا عربيًّا لعلكم تعقلون

3- بلاغت زبان عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 195 - 2،3

2 - غنا و توانمندى زبان عربى براى بيان روشنِ مفاهيم بلند وحى

نزل . .. بلسان عربىّ مبين

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «مبين» صفت توضيحى براى «لسان عربىّ» باشد. بر اين اساس قيد «مبين» ستايشى از جانب خدا نسبت به زبان عربى است; از آن جهت كه اين زبان مى تواند محتواى بلند وحى را به روشنى برساند.

3 - انتخاب گوياترين و روشن ترين واژه ها و شيوه هاى گويش عرب براى بيان وحى

بلسان عربىّ مبين

در برداشت ياد شده «مبين» به عنوان صفت احترازى اخذ شده است. براين اساس زبان عربى به دو دسته (مبين و غيرمبين) تقسيم مى شود و خداوند قسم اول را براى بيان مفاهيم وحى برگزيده است.

4- زبان عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 37 - 5

5 - « عن جعفربن محمد عن أبيه ( رضى اللّه عنه ) قال رسول اللّه فى قوله « عرباً » قال : كلامهنّ عربىّ ;

از امام صادق(ع) از پدرش(ع) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده كه درباره «عرباً» در كلام خدا فرمود: [يعنى ]سخن گفتن آنان عربى است».

5- فصاحت زبان عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 3 - 7

7 - قابليت و گنجايش زبان عربى ، براى ارائه مفاهيم وحى و بيان معارف الهى

كتـب فصّلت ءايـته قرءانًا عربيًّا

خداوند پس از بيان اين حقيقت كه قرآن به روشنى بيان گشته (فصّلت آياته) آن را به عربى بودن توصيف كرده تا به اين معنا اشاره كند كه لغت عرب آن قابليت را داشت كه بتواند زبان وحى باشد و معارف الهى را در خود جاى دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 44 - 5

5 - زبان قرآن ، زبانى گويا ، روشن و به دور از ابهام

و لو جعلنـه قرءانًا أعجميًّا لقالوا لولا فصّلت ءايـته

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 12 - 16

16- ظرفيت زبان عربى ، براى رساندن پيام خدا و ابلاغ بيم ها و بشارت هاى الهى به خلق *

و هـذا كتـب مصدّق لسانًا عربيًّا لينذر الذين ظلموا و بشرى للمحسنين

از ارتباط ميان «لساناً عربيّاً» و «لينذر»، استفاده مى شود كه عربى بودن قرآن، داراى تأثيرى مهم در ابلاغ انذار و تبشير الهى به خلق است.

6- فصاحت عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 2 - 5،6

5ـ قابليت و گنجايش زبان عرب ، براى مفاهيم وحى و بيان معارف الهى

إنا أنزلنـه قرء نًا عربيًّا لعلكم تعقلون

فهميدن حقايق وحى به عنوان غايتى براى نزول قرآن به لغت عرب ، مى رساند كه عربى بودن قرآن ، در فهم معارف و حقايق وحى دخيل است و اين از قابليت لغت عرب براى ارائه مفاهيم وحى حكايت دارد.

6ـ گويايى و رسا بودن زبان عرب ، فلسفه نزول قرآن به آن لغت

إنا أنزلنـه قرء نًا عربيًّا لعلكم تعقلون

«عربى» به معناى فصيح و روشن است و لغت عرب را به اين سبب عربى مى گويند. بنابراين «قرآناً عربيّاً» ; يعنى ، قرآن به لغت عرب است ، همان لغتى كه گويا و رساست.

7- نقش زبان عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 97 - 4،5

4- نقش اساسى زبان عربى ، در تسهيل بيان معارف و محتواى بلند قرآن

فإنّما يسّرنـه بلسانك

5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و زبان گوياى آن حضرت ، واسطه آسان شدن محتواى بسيار عالى قرآن براى درك همگان

فإنّما يسّرنـه بلسانك

مراد از «لسانك» علاوه بر عربى بودن قرآن، جارى شدن آن بر زبان مبارك پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز مى باشد; كه در تأثير گذاردى بر شنوندگان، نقش بسزايى داشته است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 198 - 1

1 - زبان عربى ، برخوردار از جاذبه و اتقان

و لو نزّلنـه على بعض الأعجمين

«أعجمين» مى تواند جمع «أعجم» و يا جمع «أعجمى» باشد. در صورت دوم اصل آن «أعجميين» است كه ياء نسبت حذف گرديده است. به هر حال «اعجم» به كسى گفته مى شود كه در زبانش عُجمه (ابهام و گنگى) باشد (مفردات راغب) و اين حكايت از اتقان، روشنى و گويايى و در نتيجه جاذبه زبان عربى دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 3 - 3

3 - زبان عربى ، داراى جايگاهى ويژه در انتقال مفاهيم بلند و معارف نيازمند انديشه و تعقل

إنّا جعلنـه قرءانًا عربيًّا لعلّكم تعقلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 58 - 1

1- تسهيل معارف والاى قرآن از سوى خداوند براى خلق ، در پرتو ويژگى هاى خاص زبان عربى

فإنّما يسّرنـه بلسانك

مراد از «لسانك»، مى تواند زبان عربى باشد كه زبان پيامبر(صلی الله علیه و آله) بوده است.

8- ويژگيهاى زبان عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 195 - 2،3

2 - غنا و توانمندى زبان عربى براى بيان روشنِ مفاهيم بلند وحى

نزل . .. بلسان عربىّ مبين

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «مبين» صفت توضيحى براى «لسان عربىّ» باشد. بر اين اساس قيد «مبين» ستايشى از جانب خدا نسبت به زبان عربى است; از آن جهت كه اين زبان مى تواند محتواى بلند وحى را به روشنى برساند.

3 - انتخاب گوياترين و روشن ترين واژه ها و شيوه هاى گويش عرب براى بيان وحى

بلسان عربىّ مبين

در برداشت ياد شده «مبين» به عنوان صفت احترازى اخذ شده است. براين اساس زبان عربى به دو دسته (مبين و غيرمبين) تقسيم مى شود و خداوند قسم اول را براى بيان مفاهيم وحى برگزيده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 3 - 7

7 - قابليت و گنجايش زبان عربى ، براى ارائه مفاهيم وحى و بيان معارف الهى

كتـب فصّلت ءايـته قرءانًا عربيًّا

خداوند پس از بيان اين حقيقت كه قرآن به روشنى بيان گشته (فصّلت آياته) آن را به عربى بودن توصيف كرده تا به اين معنا اشاره كند كه لغت عرب آن قابليت را داشت كه بتواند زبان وحى باشد و معارف الهى را در خود جاى دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 44 - 5

5 - زبان قرآن ، زبانى گويا ، روشن و به دور از ابهام

و لو جعلنـه قرءانًا أعجميًّا لقالوا لولا فصّلت ءايـته

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 3 - 3

3 - زبان عربى ، داراى جايگاهى ويژه در انتقال مفاهيم بلند و معارف نيازمند انديشه و تعقل

إنّا جعلنـه قرءانًا عربيًّا لعلّكم تعقلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 12 - 16

16- ظرفيت زبان عربى ، براى رساندن پيام خدا و ابلاغ بيم ها و بشارت هاى الهى به خلق *

و هـذا كتـب مصدّق لسانًا عربيًّا لينذر الذين ظلموا و بشرى للمحسنين

از ارتباط ميان «لساناً عربيّاً» و «لينذر»، استفاده مى شود كه عربى بودن قرآن، داراى تأثيرى مهم در ابلاغ انذار و تبشير الهى به خلق است.

9- ويژگيهاى عربى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 2 - 5،6

5ـ قابليت و گنجايش زبان عرب ، براى مفاهيم وحى و بيان معارف الهى

إنا أنزلنـه قرء نًا عربيًّا لعلكم تعقلون

فهميدن حقايق وحى به عنوان غايتى براى نزول قرآن به لغت عرب ، مى رساند كه عربى بودن قرآن ، در فهم معارف و حقايق وحى دخيل است و اين از قابليت لغت عرب براى ارائه مفاهيم وحى حكايت دارد.

6ـ گويايى و رسا بودن زبان عرب ، فلسفه نزول قرآن به آن لغت

إنا أنزلنـه قرء نًا عربيًّا لعلكم تعقلون

«عربى» به معناى فصيح و روشن است و لغت عرب را به اين سبب عربى مى گويند. بنابراين «قرآناً عربيّاً» ; يعنى ، قرآن به لغت عرب است ، همان لغتى كه گويا و رساست.

4- عرش

1- آثار تدبير عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 11

11- ربوبيت و تدبير خداوند بر عرش ( مركز اداره جهان ) ، دليل يگانگى او و نبودن شريك و معبود ديگرى در عالم هستى است .

لو كان فيهما ءالهة . .. فسبحـن اللّه ربّ العرش عمّا يصفون

«ربّ العرش» صفت براى اسم جلاله (اللّه) است. توصيف خداوند به اين صفت ـ پس از نفى معبودها و خدايان ديگر در عالم مى تواند بيانگر اين نكته باشد كه صفت «ربّ» و تدبير امور، تنها در انحصار خداوند است و شريكى براى او نيست.

2- ابراهيم(ع) و رؤيت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 78 - 3

3 ـ بزرگتر بودن خورشيد از ماه، بهانه ابراهيم(ع) براى عدول از ماه پرستى و تظاهر به پرستش خورشيد

فلما رءا الشمس بازغة قال هذا ربى هذا أكبر

3- استغفار حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 8،12،13

8 - استغفار و آمرزش خواهى فرشتگان عرش الهى ، براى مؤمنان

و يستغفرون للذين ءامنوا

12 - جمله « ربّنا وسعت كل شىء رحمة . . . و قهم عذاب الجحيم » متن مناجات فرشتگان با خداوند به هنگام آمرزش خواهى از او براى مؤمنان

و يستغفرون للذين ءامنوا ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا

13 - درخواست آمرزش از خداوند ، براى توبه كنندگان و رهروان راه الهى از سوى فرشتگان حامل عرش

فاغفر للذين تابوا و اتّبعوا سبيلك

4- استواى خدا بر عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 5 - 6،7،8،9

6 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) : ( فى قوله تعالى ) « الرحمن على العرش استوى » يقول : على الملك احتوى ;

از امام صادق(ع) روايت شده: (كه در باره سخن خدا) «الرحمن على العرش استوى» فرمود: مقصود اين است كه خداوند بر ملك احاطه داراد».

7 - « عن على ( ع ) قال : . . . و ليس العرش كما تظن كهيئة السرير ، و لـكنّه شىء محدود مخلوق مدبّر ، و ربّك عزّوجلّ مالكه ، لا أنّه عليه ككون الشى على الشى ;

از على(ع) روايت شده كه فرمود:. .. عرش آنسان كه گمان مى كنى مانند تخت (پادشاهان) نيست، بلكه موجودى محدود و مخلوق و تحت تدبير (خداوند) است و پروردگار تو مالك آن است، نه اين كه خداوند بر روى آن باشد، آن گونه كه اشيا بر روى يكديگر قرار مى گيرند».

8 - « عن محمدبن مارد : إنّ أباعبداللّه ( ع ) سئل عن قول اللّه عزّوجلّ : « الرحمن على العرش استوى » فقال : استوى من كلّ شىء فليس شىء أقرب إليه من شىء ;

از محمدبن مارد نقل شده كه از امام صادق(ع) در باره قول خداى عزّوجلّ «الرحمن على العرش استوى» سؤال شد فرمود: (مراد آيه اين است) نسبت خداوند به همه اشيا يكسان است، پس هيچ چيز به خدا نزديك تر از چيز ديگر نيست».

9 - « عن أبى الحسن موسى ( ع ) و سئل عن معنى قول اللّه « الرحمن على العرش استوى » فقال : استولى على ما دقّ و جلّ ;

از امام موسى بن جعفر(ع) روايت شده كه در پاسخ سؤال از معنى سخن خدا «الرحمن على العرش استوى» فرمود: خداوند بر همه موجودات كوچك و بزرگ تسلّط دارد».

5- استيلاى خدا بر عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 54 - 4

4 ـ خداوند پس از آفرينش آسمان ها و زمين ( نظام هستى ) با استيلا بر عرش ، به تدبير امور آنها پرداخت .

ثم استوى على العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 2 - 4

4ـ خداوند ، بر عرش ( تمام هستى ) تسلّط و فرمانروايى دارد .

ثم استوى على العرش

از معانى «استواء» تسلّط داشتن است و «ثم» براى تراخى رتبى مى باشد و اين مفهوم را در جمله ارائه مى كند كه مهمتر از برافراشته ساختن آسمانها ، اين است كه او بر عرش سلطه دارد.

6- اقرار حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 9

9 - اعتراف فرشتگان حامل عرش الهى ، به ربوبيت خداوند و رحمت و علم گسترده او درباره همه پديده هاى عالم

ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا

7- اهميت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 9

9- عظمت و اهميت عرش الهى در ميان موجودات زمينى و آسمانى

فسبحـن اللّه ربّ العرش

8- تدبير عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 82 - 3

3 - آسمان ها و زمين ( مجموعه هستى ) ، عرش خداوند و تحت ربوبيت عالى و بى نقص او

ربّ السمـوت و الأرض ربّ العرش

بنابراين كه «ربّ العرش» عطف بيان باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.

9- تسبيح حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 1

1 - فرشتگان حامل عرش و پيرامون آن ، به تسبيح و تنزيه خداوند همراه با ستايش او مى پردازند .

الذين يحملون العرش و من حوله يسبّحون بحمد ربّهم

10- حاكم عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 129 - 8

8 ـ عرش ( مركز اداره هستى ) تنها تحت ربوبيت و مديريت خداوند يكتاست .

لا إله إلا هو . .. و هو رب العرش العظيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 2 - 10

10ـ تدبير امور عالم تنها درخور برافرازنده آسمانها ، سلطه دار عرش ، و اختياردار خورشيد و ماه است .

الله الذى رفع السموت . .. يدبر الأمر

در تركيب «الله الذى . ..» دو وجه گفته شده است:1ـ «الله» مبتدا و «الذى» صفت آن است و جمله «يدبر الأمر» خبر براى «الله». 2ـ «الله» مبتدا و «الذى» خبر آن است. برداشت فوق از هر دو وجه استفاده مى شود، اگرچه بنابر وجه دوم دلالت آيه بر برداشت فوق صريح تر و روشن تر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - تكوير - 81 - 20 - 5

5 - سلطه خداوند بر عرش ، پشتوانه اقتدار جبرئيل

ذى قوّة عند ذى العرش مكين

وصف «ذى العرش»، مى تواند اين نكته را برجسته سازد كه منزلت والاى جبرئيل، نزد كسى كه عرش مقهور او است، اتصاف او را به «ذى قوّة» تضمين مى كند.

11- حاكميت بر عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 42 - 12

12- مركز فرمانروايى جهان هستى را در اختيار داشتن ( صاحب عرش بودن ) ، لازمه غير قابل انفكاك خداوندى

إذًا لاَبتغوا إلى ذى العرش سبيلاً

از اينكه خداوند مى فرمايد: «اگر خدايان ديگرى وجود داشت، بايد براى رسيدن به صاحب عرش، راه و وسيله اى پيدا كنند» نشان مى دهد كه خدايى، عرش لازم دارد و با آن تلازم تفكيك ناپذيرى دارد.

12- حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 185 - 22

22 ـ مردن هر صاحب روحى ، حتّى ملائكه مقرّبين و حاملان عرش

كلّ نفس ذائقة الموت

امام صادق (ع) در تفسير آيه فوق فرمود: انّه يموت اهل الارض حتّى لا يبقى احد ثمّ يموت اهل السّماء حتّى لا يبقى احد الّا ملك الموت و حملة العرش و جبرئيل و ميكائيل . .. فيجئى ملك الموت حتّى يقوم بين يدى اللّه عزّ و جلّ ... فيقول (اللّه): انّى

قد قضيت عل كلّ نفس فيها الرّوح الموت ... .

كافى، ج 3، ص 256، ح 25 ; نورالثقلين، ج 1، ص 419، ح 470.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - حاقه - 69 - 17 - 2،4،8

2 - هشت فرشته در روز قيامت ، عرش الهى را حمل خواهند كرد .

و يحمل عرش ربّك فوقهم يومئذ ثمـنية

در اين كه مقصود از «ثمانية» هشت تن از فرشتگان است يا هشت گروه از آنان، ميان مفسران اختلاف هست. براى انتخاب و تعيين هر يك از آنها، دليل روشن و قاطعى وجود ندارد.

4 - فرشتگان هشتگانه ، حاملان تخت داورى خداوند در قيامت

و الملك على أرجائها و يحمل عرش ربّك فوقهم

در صورتى كه مقصود از «عرش» در اين آيه، تخت قضاوت و داورى باشد، مطلب بالا استفاده مى شود.

8 - « فقال علىّ ( ع ) : إنّ الملائكة تحمل العرش و ليس العرش كما تظنّ كهيئة السرير و لـكنّه شىء محدود مخلوق مدبَّر ، و ربّك عزّوجلّ مالكُه . . . و أمر الملائكة بحمله فهم يحملون العرش بما أقدرهم عليه . . . ;

على(ع) فرمود: ملائكه حامل عرش اند و عرش آن طور كه تو تصور نموده اى ـ كه مثل يك تخت باشد ـ نيست; بلكه عرش موجود محدودى است كه خداوند، آن را خلق نموده و تحت تدبير او است و پروردگارت عزّوجلّ مالك آن است . .. و ملائكه را مأمور حمل آن نموده و آنان با قدرتى كه خدا به آنها داده حامل عرش اند».

13- حركت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 2 - 6

6ـ آسمانها ، عرش ، خورشيد و ماه تا سرآمدى معيّن در حركتند .

كل يجرى لأجل مسمًّى

مضاف اليه محذوف از كلمه «كل» ضميرى است كه به «السموت»، «عرش»، «شمس» و «قمر» باز مى گردد. «مسمّى» يعنى مشخص و معين. «اجل» در لغت به معناى مدت و نيز به معناى پايان مدت آمده است. برداشت فوق بر اساس دومين معناست. گفتنى است كه بر اين مبنا «لام» در «لأجل» به معناى «إلى» خواهد بود.

14- حقيقت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 5 - 7

7 - « عن على ( ع ) قال : . . . و ليس العرش كما تظن كهيئة السرير ، و لـكنّه شىء محدود مخلوق مدبّر ، و ربّك عزّوجلّ مالكه ، لا أنّه عليه ككون الشى على الشى ;

از على(ع) روايت شده كه فرمود:. .. عرش آنسان كه گمان مى كنى مانند تخت (پادشاهان) نيست، بلكه موجودى محدود و

مخلوق و تحت تدبير (خداوند) است و پروردگار تو مالك آن است، نه اين كه خداوند بر روى آن باشد، آن گونه كه اشيا بر روى يكديگر قرار مى گيرند».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 82 - 3،4

3 - آسمان ها و زمين ( مجموعه هستى ) ، عرش خداوند و تحت ربوبيت عالى و بى نقص او

ربّ السمـوت و الأرض ربّ العرش

بنابراين كه «ربّ العرش» عطف بيان باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.

4 - عرش ، حقيقتى فراتر و فراگيرتر از آسمان ها و زمين

سبحـن ربّ السمـوت و الأرض ربّ العرش

«ربّ العرش» مى تواند ذكر عام بعد از خاص باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - حاقه - 69 - 17 - 8

8 - « فقال علىّ ( ع ) : إنّ الملائكة تحمل العرش و ليس العرش كما تظنّ كهيئة السرير و لـكنّه شىء محدود مخلوق مدبَّر ، و ربّك عزّوجلّ مالكُه . . . و أمر الملائكة بحمله فهم يحملون العرش بما أقدرهم عليه . . . ;

على(ع) فرمود: ملائكه حامل عرش اند و عرش آن طور كه تو تصور نموده اى ـ كه مثل يك تخت باشد ـ نيست; بلكه عرش موجود محدودى است كه خداوند، آن را خلق نموده و تحت تدبير او است و پروردگارت عزّوجلّ مالك آن است . .. و ملائكه را مأمور حمل آن نموده و آنان با قدرتى كه خدا به آنها داده حامل عرش اند».

15- حقيقت عرش خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 86 - 5

5 - عرش عظيم الهى ، حقيقتى غير از آسمان هاى هفتگانه

قل من ربّ السمـوت السبع و ربّ العرش العظيم

ذكر جداگانه عرش و توصيف آن به وصف «عظيم»، مى تواند بيانگر مطلب فوق باشد.

16- حمايتهاى حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 18

18 - مؤمنان تائب و پيرو راه الهى ، برخوردار از لطف و حمايت فرشتگان عرش الهى

الذين يحملون العرش . .. يستغفرون ... للذين تابوا و اتّبعوا سبيلك

17- حمد حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 1

1 - فرشتگان حامل عرش و پيرامون آن ، به تسبيح و تنزيه خداوند همراه با ستايش او مى پردازند .

الذين يحملون العرش و من حوله يسبّحون بحمد ربّهم

18- خلقت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 7 - 17،18

17ـ « عن على بن الحسين ( ع ) قال : إن الله عزوجل خلق العرش . . . من أنوار مختلفة فمن ذلك النور نور أخضر . . . و نور أصفر . . . و نور أحمر . . . و نور أبيض . . . ;

از امام سجاد(ع) روايت شده است كه فرمود: . .. همانا خداى عزوجل عرش را ... از نورهاى گوناگون خلق كرد كه از اين نورها نور سبز بود ... و نور زرد ... و نور سرخ ... و نور سفيد ...».

18ـ « عن على ( ع ) . . . خلق [ الله ] عرشه من نوره و جعله على الماء . . . و ذلك قوله : « و كان عرشه على الماء . . . » ;

از امام على(ع) روايت شده است كه فرمود: . .. [خداوند] عرش خود را از نور خويش آفريد و آن را بر آب قرار داد ... و اين است قول خدا كه مى فرمايد: «و كان عرشه على الماء ...».

19- دعاى حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 12،19

12 - جمله « ربّنا وسعت كل شىء رحمة . . . و قهم عذاب الجحيم » متن مناجات فرشتگان با خداوند به هنگام آمرزش خواهى از او براى مؤمنان

و يستغفرون للذين ءامنوا ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا

19 - درخواست مصونيت از عذاب دوزخ از سوى فرشتگان عرش ، براى مؤمنان تائب و پيرو راه خدا

و قهم عذاب الجحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 8 - 1

1 - وارد كردن مؤمنان تائب و پيرو راه خدا و نيز پدران ، همسران و فرزندان صالح آنان به بوستان هاى ماندگار بهشت ، دعا و درخواست فرشتگان عرش از درگاه الهى

ربّنا و أدخلهم جنـّت. .. و من صلح من ءابائهم و أزوجهم و ذرّيـّتهم

«مَن» در «و من صلح. ..» مى تواند عطف بر ضمير «هم» در «أدخلهم...» و يا عطف بر ضمير«هم» در «وعدتهم» باشد. برداشت ياد شده مبتنى بر احتمال نخست است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 9 - 1

1 - نگه داشتن مؤمنان تائب و صالحان ، از بدى ها و ناراحتى هاى روز قيامت ، دعا و درخواست فرشتگان عرش الهى از خداوند

و قهم السيّئات

الف و لام جنس در «السيّئات» مفيد استغراق و عموم است و مقصود از آن در آيه شريفه، بدى ها و ناراحتى هايى است كه يا بر اثر گناهان و لغزش هاى خود انسان و يا به خاطر شرايط سخت روز قيامت براى آدمى پديد مى آيد.

20- رؤيت عرش در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 75 - 4،5

4 - قابل رؤيت بودن فرشتگان و عرش در قيامت براى انسان ها

و ترى الملـئكة حافّين من حول العرش

فاعل و مخاطب فعل «ترى»، ممكن است همه انسان ها باشند و نيز ممكن است شخص پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) باشد. برداشت ياد شده مبتنى بر احتمال نخست است.

5 - قابل رؤيت بودن فرشتگان و عرش در قيامت ، براى پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

و ترى الملـئكة حافّين من حول العرش

21- شكل هندسى عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 3 - 25

25 ـ از امام صادق ( ع ) سؤال شد : . . . و لِمَ صار العرش مربعاً ؟ قال : لأن الكلمات التى بنى على ها الاسلام أربع و هى سبحان اللّه و الحمدللّه و لا إله إلا اللّه و اللّه اكبر ;

چرا عرش مربع شده است؟ فرمود: زيرا كلماتى كه اسلام بر آنها بنا شده، چهار كلمه است: «سبحان اللّه» و «الحمد للّه» و «لا اله الا اللّه» و «اللّه اكبر».

22- صفات عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 129 - 13

13 ـ حنان بن سدير گويد : « سألت اباعبداللّه عن العرش و الكرسى فقال : إن للعرش صفات كثيرة مختلفة . . . فقوله : « رب العرش العظيم » يقول : الملك العظيم ;

از امام صادق (ع) درباره عرش و كرسى سؤال كردم، فرمود: براى عرش صفات مختلف زيادى است . .. قول خدا كه مى فرمايد:

«رب العرش العظيم» مقصود، ملك عظيم است».

23- عرش خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 86 - 4

4 - آسمان هاى هفتگانه و عرش عظيم ، مظهر ربوبيت يگانه خداوند

قل من ربّ السمـوت السبع و ربّ العرش العظيم

24- عرش خدا و آب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 7 - 15،18

15ـ « قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) : إن الله قدّر مقادير الخلايق قبل أن يخلق السمـوات و الأرض بخمسين ألف سنة و كان عرشه على الماء ;

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده است كه فرمود: خداوند پنجاه هزار سال قبل از خلقت آسمانها و زمين ، مقدرات مخلوقات را تعيين كرد در حالى كه عرش خدا بر آب بود».

18ـ « عن على ( ع ) . . . خلق [ الله ] عرشه من نوره و جعله على الماء . . . و ذلك قوله : « و كان عرشه على الماء . . . » ;

از امام على(ع) روايت شده است كه فرمود: . .. [خداوند] عرش خود را از نور خويش آفريد و آن را بر آب قرار داد ... و اين است قول خدا كه مى فرمايد: «و كان عرشه على الماء ...».

25- عرش در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - حاقه - 69 - 17 - 5

5 - مسند قضاى الهى در قيامت ، بر فراز خلايق و در منظر همگان

و يحمل عرش ربّك فوقهم

برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه مرجع ضمير «فوقهم»، خلايق در محشر باشد.

26- عظمت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 9

9- عظمت و اهميت عرش الهى در ميان موجودات زمينى و آسمانى

فسبحـن اللّه ربّ العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 82 - 2

2 - عظمت و هماهنگى تدبير آسمان ها و زمين و عرش ، نشان دهنده حاكميت خداى يگانه بر هستى است .

سبحـن ربّ السمـوت و الأرض

27- عظمت عرش خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 26 - 4

4 - عرش الهى ( مركز حاكميت و تدبير خدا ) ، بسيار عظيم و گسترده

ربّ العرش العظيم

28- فلسفه حركت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 2 - 7

7ـ حركت آسمانها ، عرش ، خورشيد و ماه براى سپرى شدن مدت معين شده براى حيات دنياست .

كل يجرى لأجل مسمًّى

برداشت فوق بر اين اساس است كه «لأجل» به معناى مدت باشد. بر اين اساس «لام» در «لأجل» به معناى غايت و هدف است.

29- مالك عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 129 - 10

10 ـ خدا ، مالك عرش عظيم ( مركز اداره هستى ) است .

هو رب العرش العظيم

برداشت فوق بر اين اساس است كه «رب» به معناى «مالك» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 10

10- خداوند ، مالك و صاحب اختيار عرش ( مركز اداره هستى ) است .

فسبحـن اللّه ربّ العرش

برداشت ياد شده مبتنى بر يكى از معانى «ربّ» (مالكيت و صاحب اختيار) است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - تكوير - 81 - 20 - 4

4 - عرش ( جهان هستى ) ، مملوك و در اختيار خداوند است .

ذى العرش

«عرش»; يعنى، تخت فرمانروايى (مقاييس اللغة). مالكيت عرش، كنايه از سلطه بر اداره و تدبير نظام عالم است.

30- محمد(صلی الله علیه و آله) و رؤيت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 75 - 5

5 - قابل رؤيت بودن فرشتگان و عرش در قيامت ، براى پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

و ترى الملـئكة حافّين من حول العرش

31- مدبر عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 8

8- عرش ( مركز اداره هستى ) ، تنها تحت تدبير و ربوبيت الهى است .

ربّ العرش

«عرش» به معناى تخت پادشاهى و فرمان روايى است و در رابطه با خداوند اشاره به مركز اداره جهان است. گفتنى است چون در صدر آيه وجود شريك و معبود ديگرى نفى شده است، انحصار تدبير عرش در خداوند به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 116 - 8

8 - خدا ، پرورش دهنده و اداره كننده مركز مديريت فيض بخش هستى ( عرش )

ربّ العرش الكريم

32- مراد از عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 7 - 19

19ـ « عن أبى عبدالله ( ع ) قال : العرش فى وجه هو جملة الخلق . . . و فى وجه آخر العرش هو العلم الذى إطلع الله عليه أنبياءه و رسله و حججه . . . ;

از امام صادق(ع) روايت شده است كه فرمود: عرش در يك وجه همه خلق است . .. و در وجه ديگر عرش علمى است كه خداوند پيامبران و رسولان و حجت هاى خود را از آن آگاه كرده است ...».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 86 - 6

6 - « عن حنان بن سدير قال : سألت أباعبداللّه ( ع ) عن العرش و الكرسى ، فقال : إنّ للعرش صفات كثيرة مختلفة ، له فى كلّ سبب و صنع فى القرآن صفة على حدة فقوله « رب العرش العظيم » يقول : الملك العظيم ;

حنان بن سدير گويد: از امام صادق(ع) از عرش سؤال كردم؟ آن حضرت فرمود: عرش اوصفات فراوان و گوناگونى دارد و براى آن در قرآن ـ به هر مناسبتى كه ذكر شده ـ صفت خاصى است پس قول خدا «ربّ العرش العظيم» به معناى «الملك العظيم» است ».

33- مراد از عرش خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 26 - 8

8 - « حنان بن سدير قال : سألت أباعبداللّه ( ع ) عن العرش و الكرسى : فقال إنّ للعرش صفات كثيرة مختلفة . . . فقوله « ربّ العرش العظيم » يقول الملك العظيم ;

حنان بن سدير مى گويد: از امام صادق(ع) درباره عرش و كرسى پرسيدم، فرمود: براى عرش صفات زياد و گوناگونى هست . .. و در اين سخن خداوند «ربّ العرش العظيم» مراد ملك عظيم است».

34- معبودان باطل و عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 42 - 2

2- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف شد تا به مشركان اعلام كند : اگر با خداى واحد ، خدايان ديگرى وجود دارد ، بايد آنان براى گرفتن عرش چاره انديشى نموده و وسيله اى فراهم آورند .

قل لو كان معه ءالهة كما يقولون إذًا لاَبتغوا إلى ذى العرش سبيلاً

35- مكان استقرار عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - حاقه - 69 - 17 - 5

5 - مسند قضاى الهى در قيامت ، بر فراز خلايق و در منظر همگان

و يحمل عرش ربّك فوقهم

برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه مرجع ضمير «فوقهم»، خلايق در محشر باشد.

36- ملائكه اطراف عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 1،8،9،12

1 - فرشتگان حامل عرش و پيرامون آن ، به تسبيح و تنزيه خداوند همراه با ستايش او مى پردازند .

الذين يحملون العرش و من حوله يسبّحون بحمد ربّهم

8 - استغفار و آمرزش خواهى فرشتگان عرش الهى ، براى مؤمنان

و يستغفرون للذين ءامنوا

9 - اعتراف فرشتگان حامل عرش الهى ، به ربوبيت خداوند و رحمت و علم گسترده او درباره همه پديده هاى عالم

ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا

12 - جمله « ربّنا وسعت كل شىء رحمة . . . و قهم عذاب الجحيم » متن مناجات فرشتگان با خداوند به هنگام آمرزش خواهى از او براى مؤمنان

و يستغفرون للذين ءامنوا ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 8 - 1

1 - وارد كردن مؤمنان تائب و پيرو راه خدا و نيز پدران ، همسران و فرزندان صالح آنان به بوستان هاى ماندگار بهشت ، دعا و درخواست فرشتگان عرش از درگاه الهى

ربّنا و أدخلهم جنـّت. .. و من صلح من ءابائهم و أزوجهم و ذرّيـّتهم

«مَن» در «و من صلح. ..» مى تواند عطف بر ضمير «هم» در «أدخلهم...» و يا عطف بر ضمير«هم» در «وعدتهم» باشد. برداشت ياد شده مبتنى بر احتمال نخست است.

37- نجات حاملان عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 68 - 12

12 - « قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) : « و نفخ فى الصور فصعق من فى السماوات و من فى الأرض إلاّ من شاء اللّه » قالوا : يا رسول اللّه من هـؤلاء الذين استثنى اللّه ، قال : جبرئيل و ميكائيل و ملك الموت و اسرائيل و حملة العرش . . . ;

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده كه فرمود: «و نفخ فى الصور. .. إلاّ من شاء اللّه». [اصحاب] گفتند: اى رسول خدا! اين كسانى كه استثنا شده اند چه كسانى هستند؟ فرمود: جبرئيل، ميكائيل، ملك الموت، اسرائيل و حاملان عرش هستند...».

38- نقش عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 54 - 5

5 ـ عرش ، مركز استيلاى الهى بر جهان آفرينش است .

إن ربكم اللّه . .. استوى على العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 3 - 9

9 ـ « عرش » مركز تدبير و فرمانروايى جهان آفرينش

الذى خلق السموت . .. ثم استوى على العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 42 - 7

7- عرش ، بالاترين مركز قدرت ، حاكميت و تقدير خداوند بر جهان هستى است .

لو كان معه . .. إذًا لاَبتغوا إلى ذى العرش سبيلاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 5 - 2

2 - عرش ، مركز تدبير و كنترل آسمان ها و زمين و تحت سيطره خداوند است .

خلق الأرض والسمـوت العلى . الرحمـن على العرش استوى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 8

8- عرش ( مركز اداره هستى ) ، تنها تحت تدبير و ربوبيت الهى است .

ربّ العرش

«عرش» به معناى تخت پادشاهى و فرمان روايى است و در رابطه با خداوند اشاره به مركز اداره جهان است. گفتنى است چون در صدر آيه وجود شريك و معبود ديگرى نفى شده است، انحصار تدبير عرش در خداوند به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 59 - 6

6 ـ عرش ، مركز تدبير و فرمانروايى جهان آفرينش

ثمّ استوى على العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 26 - 4

4 - عرش الهى ( مركز حاكميت و تدبير خدا ) ، بسيار عظيم و گسترده

ربّ العرش العظيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 4 - 6

6 - عرش ، مركز تدبير و اداره جهان است .

اللّه الذى خلق . .. ثمّ استوى على العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 75 - 6

6 - جهان ، داراى مركز اداره و فرمانروايى

العرش

«عرش» به معناى تخت فرمانروايى است و گاهى كنايه از مركز اداره و فرمانروايى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 7 - 4

4 - جهان ، داراى مركز اداره و فرمان روايى است .

العرش

«عرش» به معناى تخت فرمان روايى است و گاهى كنايه از مركز اداره و فرمان روايى مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 15 - 5

5 - جهان هستى ، داراى مركز اداره و فرمان روايى به نام ( عرش )

ذو العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 4 - 6

6 - جهان آفرينش ، داراى مركزيت فيض الهى به نام عرش

ثمّ استوى على العرش

با توجه به اين كه نظام خلقت، نظام اسباب و مسببات است و پديده هاى اين عالم، نمى توانند فيض الهى را به طور مستقيم و بدون وسايط فيض دريافت كنند; «عرش» مى تواند اشاره به مركزيتى داشته باشد كه سرچشمه فيض الهى است و وسايط فيض، آن را از آن مركز دريافت كرده و به ترتيب به اشيا و امور عالم مى رسانند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - حاقه - 69 - 17 - 3

3 - « عرش » ، مركز تدبير و فرمان روايى جهان هستى

و يحمل عرش ربّك

«عرش» به معناى تخت فرمان روايى است و در اين آيه، كنايه از مركز تدبير و فرمان روايى جهان است كه فرشتگان، به فرمان خداوند به اين امر مى پردازند.

39- نقش عرش خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 116 - 6،7

6 - جهان هستى ، داراى مركز فرمان روايى و تدبير ( عرش )

فتعـلى اللّه الملك الحقّ . .. ربّ العرش الكريم

7 - عرش الهى ، سرچشمه فيض بخش جهان هستى

ربّ العرش الكريم

از معانى «كريم» عطابخشى بسيار است. بنابراين توصيف عرش به كريم، بيانگر برداشت فوق مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 15 - 2

2 - عرش ، مركز تدبير امور جهان و مملوك خداوند است .

ذو العرش

درباره مصداق «عرش» ديدگاه هاى گوناگونى وجود دارد; از جمله اين كه عرش، جايگاهى است كه تمام جهان را فراگرفته است. نام گذارى آن به «عرش» (تخت سلطنت)، به اين اعتبار است كه آن جايگاه، به منزله مركز اداره جهان است. مالكيت خداوند بر عرش، به معناى مالكيت او بر تمام هستى است.

40- وسعت عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 82 - 3

3 - آسمان ها و زمين ( مجموعه هستى ) ، عرش خداوند و تحت ربوبيت عالى و بى نقص او

ربّ السمـوت و الأرض ربّ العرش

بنابراين كه «ربّ العرش» عطف بيان باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.

41- هماهنگى تدبير عرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 82 - 2

2 - عظمت و هماهنگى تدبير آسمان ها و زمين و عرش ، نشان دهنده حاكميت خداى يگانه بر هستى است .

سبحـن ربّ السمـوت و الأرض

5- عرف

1- ارزش عرف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 6 - 13

13 ـ اعتبار عرف ، در تعيين مقدار ارزش كار

فلياكل بالمعروف

كلمه «بالمعروف»، يعنى متعارف و مورد پسند مردم.

2- اهميت عرف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 263 - 4

4 ـ عُرف ، مرجع تشخيص برخى از موضوعات احكام الهى

قول معروف

يعنى گفتارى كه عُرف دينداران آن را بپسندد.

3- عرف و دين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 180 - 6

6 - نقش معيار هاى عرفى در احكام دين

الوصية للولدين و الأقربين بالمعروف

4- عرف و قوانين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 180 - 6

6 - نقش معيار هاى عرفى در احكام دين

الوصية للولدين و الأقربين بالمعروف

5- عرف و موضوع شناسى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 180 - 5

5 - وصيت هاى مالى بايد در حد متعارف بوده و به گونه اى كه مردم آن را نابه جا و ناروا نشمارند .

الوصية للولدين و الأقربين بالمعروف

معروف مقابل منكر به معناى شناخت شده است و مراد از آن، چيزى است كه مردم در جامعه دينى آن را شايسته بدانند و مورد انكار قرار ندهند.

6- ملاك عرفى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - طلاق - 65 - 2 - 3

3 - از سرگيرى زندگى با زن مطلّقه و يا جدايى هميشگى از او ، پس از گذشت زمان عدّه ، بايد به صورت پسنديده و براساس موازين عقل و شرع باشد .

فامسكوهنّ بمعروف أو فارقوهنّ بمعروف

«معروف» اسم براى هر كارى است كه از نظر عقل و شرع، حسن و خوبى آن شناخته شده باشد (مفردات راغب).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - طلاق - 65 - 6 - 9

9 - توجه به مصالح و منافع نوزادان و نيز رعايت موازين شرعى و عقلى ، بايد اساس و مبناى مشاوره و هم فكرى مردان و زنان مطلّقه باشد .

و أتمروا بينكم بمعروف

«معروف» اسم براى هر كارى است كه از نظر عقل و شرع، حسن و خوبى آن شناخته شده باشد (مفردات راغب).

7- ملاكهاى عرفى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 180 - 6

6 - نقش معيار هاى عرفى در احكام دين

الوصية للولدين و الأقربين بالمعروف

8- نقش عرف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 19 - 12

12 ـ عُرف ( نظر عموم مردم ) تعيين كننده معاشرت هاى پسنديده

و عاشروهنّ بالمعروف

مراد از «معروف»، امرى است كه مردم در اجتماع خويش به نيكى مى شناسند و مورد انكار قرار نمى دهند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 25 - 17

17 ـ عرف ، ميزانى در تعيين مقدار مزد كارها

اتوهُنّ اجورهنّ بالمعروف

6- عرفات

1- عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 196 - 43

43 ـ وجوب سه روز روزه ، در روز ترويه و روز قبل و روز بعد از آن ( عرفه ) در حج بر كسى كه قادر به قربانى نيست .

فمن لم يجد فصيام ثلثة ايّام فى الحجّ

از امام صادق (ع) درباره حج كننده اى كه قادر بر قربانى نيست سؤال شد، آن حضرت فرمود: يصوم ثلاثة ايّام فى الحجّ يوماً قبل التروية و يوم التروية و يوم عرفة

كافى، ج 4، ص 508، ح 3 ; نورالثقلين، ج 1، ص 190، ح 677 و 679.

2- استغفار در عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 199 - 8،13

8 ـ لزوم استغفار ، به هنگام كوچ كردن از عرفات و مَشعرالحرام

ثم افيضوا . .. و استغفروا اللّه

در اين برداشت، هر دو نظ ر درباره جمله «ثم افيضوا» (افاضه از مشعر و يا عرفات)، ملحوظ شده است.

13 ـ طالبان آمرزش الهى به هنگام كوچ از مشعر و عرفات ، مشمول مغفرت و رحمت خداوند هستند .

ثم افيضوا . .. و استغفروا اللّه ان اللّه غفور رحيم

3- بركات عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 28 - 5

5 - عرفات و مشعر ، كانون خير و بركت فراوان براى حج گزاران

ليشهدوا منـفع لهم

برداشت فوق، بر اين اساس است كه «ليشهدوا» مربوط به حضور در عرفات و مشعر باشد.

4- خيريت عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 28 - 5

5 - عرفات و مشعر ، كانون خير و بركت فراوان براى حج گزاران

ليشهدوا منـفع لهم

برداشت فوق، بر اين اساس است كه «ليشهدوا» مربوط به حضور در عرفات و مشعر باشد.

5- قريش و عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 199 - 12

12 ـ اعتقاد قريش به عدم لزوم كوچ كردن آنان از عرفات

ثم افيضوا من حيث افاض الناس

امام صادق (ع): اولئك قريش كانوا يقولون: نحن اولى الناس بالبيت و لا يفيضون الا من المزدلفة، فامرهم اللّه ان يفيضوا من عرفة

تفسير عياشى، ج 1، ص 96، ح 263 ; نورالثقلين، ج 1، ص 195، ح 710.

6- نامگذارى عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 198 - 18

18 ـ خطاب جبرئيل به حضرت ابراهيم ، در عرفات : « اعرف بها مناسكك و اعترف بذنبك » سبب نامگذارى عرفات به اين نام

فاذا افضتم من عرفات

امام باقر (ع) و امام صادق (ع): . .. فقال «جبرئيل» هذه عرفات، فاعرف بها مناسكك و اعترف بذنبك فسمّى عرفات

كافى، ج 4، ص 207، ح 9 ; علل الشرايع، ج 2، ص 436، ح 1، ب 173.

7- وقوف در عرفات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 198 - 6،7

6 ـ وقوف به عرفات ، از مناسك حج

فاذا افضتم من عرفات

كوچ كردن (افاضه) از عرفات بر فرض وقوف به آن است ; بنابراين وقوف به عرفات مفروض و مسلّم گرفته شده است.

7 ـ وجوب رفتن و وقوف به مَشعرالحرام ، پس از وقوف در عرفات

فاذا افضتم من عرفات فاذكروا اللّه عند المشعرالحرام

لازمه وجوب ذكر خداوند در مشعرالحرام پس از وقوف به عرفات، وجوب رفتن و بودن (وقوف) در مشعرالحرام است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 199 - 2،11،14

2 ـ وقوف در عرفات ، از مناسك حج

ثم افيضوا من حيث افاض الناس

بنابراينكه مراد، افاضه از عرفات باشد، لازمه آن لزوم وقوف در عرفات خواهد بود.

11 ـ لزوم كوچ كردن از عرفات ، بسان كوچ كردن ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و ساير حج گزاران

ثم افيضوا من حيث افاض الناس

امام صادق (ع) درباره آيه «ثم افيضوا . ..» فرمود: يعنى ابراهيم و اسماعيل و اسحاق فى افاضتهم منها و من كان بعدهم

كافى، ج 4، ص 247، ح 4 ; نورالثقلين، ج 1، ص 196، ح 719.

14 ـ لزوم كوچ كردن از عرفات بسان اهل البيت ( ع )

ثم افيضوا من حيث افاض النّاس

امام حسين (ع): . .. فنحن النّاس و لذلك قال اللّه تعالى ذكره فى كتابه: «ثمّ افيضوا من حيث افاض النّاس»

كافى، ج 8، ص 244، ح 339 ; تفسير برهان، ج 1، ص 201، ح 2.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 3 - 16

16 ـ از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه فرمود : الحج الأكبر الوقوف بعرفة و بجمع و برمى الجمار بمنى و الحج الأصغر العمرة ;

حج اكبر، وقوف به عرفه و وقوف به مشعر و رمى جمرات در منى است و حج اصغر، عمره است».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 28 - 4

4 - وقوف در عرفات و مشعر ، نخستين تكليف حاجيان در مراسم حج ( پس از احرام )

ليشهدوا منـفع لهم

جمله «و يذكروا اسم اللّه. ..» مربوط به مراسم قربانى است و آيه بعدى، در رابطه با مسأله حلق، تقصير و طواف مى باشد. پس با در نظر گرفتن اين مطلب كه مراسم حج ـ پس از پوشيدن احرام ـ به ترتيب عبارت است از: وقوف در عرفات و مشعر، قربانى كردن حلق و تقصير و طواف، بايد گفت كه حج در شريعت حضرت ابراهيم(ع)، با مراسم قربانى شروع و با طواف ختم مى شد و وقوفين جزو مراسم نبود و يا اين كه جمله «ليشهدوا منافع لهم» علاوه بر اين كه بيانگر فلسفه تشريع حج است، ناظر به مسأله حضور در عرفات و مشعر نيز مى باشد. برداشت فوق، بر پايه احتمال دوم استوار است.

عرفه

8- روز عرفه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 3 - 4،5،6

4 - « [ فى المجمع ] قيل : الشفع يوم النحر و الوتر يوم عرفة . . . و هى رواية جابر عن النبىّ (صلی الله علیه و آله) ;

[در مجمع البيان آمده است:]گفته شده كه شفع روز «قربانى» و وتر روز «عرفه» است . .. و اين روايت جابر از پيامبر(صلی الله علیه و آله) است».

5 - « [ فى المجمع ] و قيل الشفع يوم التروية و الوتر يوم عرفة و روى ذلك عن أبى جعفر و أبى عبداللّه ( ع ) ;

[در مجمع البيان آمده است:] گفته شده كه شفع روز ترويه (هشتم ذى الحجه) و وتر روز عرفه است و اين مطلب از امام باقر و امام صادق(ع) روايت شده است».

6 - « عن النبىّ (صلی الله علیه و آله) انّه سُئل عن الشفع و الوتر فقال : يومان و ليلة يوم عرفة و يوم النحر ، و الوتر ليلة النحر ليلة جُمَع ;

از پيامبر(صلی الله علیه و آله) از شفع و وتر سؤال شد; آن حضرت فرمود: دو روز و يك شب است روز عرفه و روز قربانى و وتر شب قربانى است كه شب مشعر است».

9- سوگند به روز عرفه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 3 - 8

8 - « عن محمّد بن هاشم عمن روى عن أبى جعفر ( ع ) قال : سأله الأبرش الكلبى عن قول اللّه عزّوجلّ « و شاهد و مشهود » فقال أبوجعفر ( ع ) : ما قيل لك ؟ فقال : قالوا : الشاهد يوم الجمعة و المشهود يوم عرفة ، فقال أبوجعفر ( ع ) : ليس كما قيل ، الشاهد يوم عرفة و المشهود يوم القيامة أما تقرأ القرآن ؟ قال اللّه عزّوجلّ : « ذلك يوم مجموع له الناس و ذلك يوم مشهود ;

محمد بن هاشم از كسى كه از امام باقر(ع) روايت كرده، نقل مى كند: ابرش كلبى از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ «و شاهد و مشهود» سؤال كرد، حضرت فرمود: [در اين باره] براى تو چه گفته شده؟ عرض كرد: گفته اند: «شاهد» روز جمعه و «مشهود» روز عرفه است. حضرت فرمود: اين چنين كه براى تو گفته شده است نيست; بلكه «شاهد» روز عرفه و مشهود روز قيامت است. مگر قرآن نخوانده اى كه خداى عزّوجلّ فرموده است: ذلك يوم مجموع له الناس و ذلك يوم مشهود».

7- عروس

1- ازدواج با عروس

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 23 - 6،7،24

6 ـ حرمت ازدواج مرد با همسر فرزند خويش

حرّمت . .. و حلائل ابنائكم الّذين من اصلابكم

7 ـ جواز ازدواج با همسرِ پسر خوانده و يا پسر رضاعى

حرّمت . .. و حلائل ابنائكم الّذين من اصلابكم

24 ـ حرمت ازدواج مرد با همسر نوه دخترى خويش

و حلائل ابنائكم الّذين من اصلابكم

امام باقر (ع): . .. انهما (حسن و حسين (ع)) من صلب رسول اللّه قال اللّه تعالى «و حلائل ابنائكم الذين من اصلابكم»، فسلهم يا ابا الجارود هل كان يحلّ لرسول اللّه نكاح حليلتيهما؟ فان قالوا: نعم كذبوا و فجروا و ان قالوا: لا فهما ابناه لصلبه.

كافى، ج 8، ص 318، ح 501 ; نورالثقلين، ج 1، ص 461، ح 147.

2- محدوده حجاب عروس

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 31 - 18

18 - زنان مؤمن ، مجاز به آشكار ساختن زينت هاى خويش ( گوشواره ، النگو گردنبند و . . . ) و مواضع آنها ( بدن ) بر شوهر ، پدر ، پدر شوهر و پسران خود هستند .

و لايبدين زينتهنّ إلاّ لبعولتهنّ أو ءابائهنّ أو ءاباءِ بعولتهنّ أو أبنائهنّ

8- عزت

1- عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 62 - 10

10 ـ عزّت و حكمت مطلق ، معيار الوهيّت است .

و ما من اله الا اللّه و انّ اللّه لهو العزيز الحكيم

جمله «و ان الله . .. »، تعليلى براى «ما من اله ... » است.

2- آثار ايمان به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 74 - 4

4 - ايمان به توانايى و عزّت مطلق خدا ، ره يابى به توحيد و ربوبيت يگانهءءاو است .

إنّ اللّه لقوىّ عزيز

3- آثار درك عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - صف - 61 - 1 - 9

9 - درك عزت و حكمت مطلق خداوند ، برانگيزاننده موجودات هستى به تسبيح و تنزيه او

سبّح للّه . .. و هو العزيز الحكيم

جمله «و هو العزيز الحكيم» بيانگر دليل تسبيح گويى مخلوقات است; يعنى، آنها بدان جهت خداوند را تسبيح مى گويند كه او را عزيز و حكيم مى يابند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جمعه - 62 - 1 - 12

12 - درك فرامانروايى ، قداست ، عزّت و حكمت خدا ، برانگيزاننده موجودات هستى به تسبيح گويى او

يسبّح للّه . .. الملك القدّوس العزيز الحكيم

ذكر اوصاف «ملك»، «قدّوس» و. .. پس از «يسبّح للّه ...»، مى تواند بيانگر علت تسبيح گويى موجودات باشد; يعنى، موجودات هستى از آن رو خدا را تنزيه مى كنند كه او را فرمانرواى مطلق هستى، در كمال طهارت، پاكى و... مى يابند.

4- آثار ذكر عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 65 - 7

7 ـ توجه به انحصار عزت براى خداوند و شنوايى و دانايى مطلق او ، برطرف كننده اندوه ايجاد شده از جنجال هاى تبليغاتى دشمنان است .

و لا يحزنك قولهم إن العزة للّه جميعاً هو السميع العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 5 - 6

6 - توجّه به شكست ناپذيرى خداوند و مهربانى او ، برانگيزاننده اميد به امداد هاى الهى در دل مؤمنان است .

ينصر من يشاء و هو العزيز الرحيم

آوردن دو وصف «عزّت» و «رحمت» ـ پس از بيان امداد الهى و اين كه خداوند، هر كس را كه بخواهد يارى خواهد كرد ـ مى تواند به منظور ايجاد اميد در دل مسلمانان صدر اسلام باشد كه درباره خود نيز انتظار چنين امدادهايى را داشته باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 4

4 - توجه و اعتقاد به عزت آفرين بودن خداوند ، موجب عزت طلبى و آزادانديشى و سبب دورى از ذلت پذيرى و پستى است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

جمله «فللّه العزّة جميعاً» تعليل براى جواب مقدر «من» مى باشد; يعنى، هر كس طالب عزت است، از خدا جويا شود; زيرا همه عزت ها از آن او است. اين معنا مى تواند اشاره به مطلب ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 2 - 10

10- توجه به عزّت و شكست ناپذيرى خداوند ، مقتضى خصومت نورزيدن در برابر قرآن و قوانين آن *

تنزيل الكتـب من اللّه العزيز الحكيم

تذكر خداوند به مردم، درباره عزت و پيروزمندى خود، مى تواند از آن جهت باشد كه آنان را هشدار دهد تا مبادا در برابر كتاب و قوانين او، به ستيز برخيزند; زيرا كارى از پيش نخواهند برد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 8 - 5

5 - توجّه به عزّت و پسنديده بودن خداوند ، زمينه ساز پيدايش ايمان و پرهيز از آزاررسانى به مؤمنان است .

أن يؤمنوا باللّه العزيز الحميد

5- آثار عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 40 - 10

10 ـ عذاب گنهكاران ، مظهر عزت و حكمت خداوند و آمرزش توبه كاران ، جلوه غفران و رحمت او

يعذب من يشاء و يغفر لمن يشاء

چنانچه «يعذب . .. و يغفر» اشاره به آيات پيشين داشته باشد. بيان عزت و حكمت خداوند پس از «فاقطعوا» و ذكر غفران و رحمت او پس از «فان اللّه يتوب عليه» در آن آيات، حاكى از برداشت مذكور خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 40 - 26

26 - قدرت و عزت الهى ، ضامن نصرت قطعى دفاع كنندگان از حق و ياوران دين است .

و لينصرنّ اللّه من ينصره إنّ اللّه لقوىّ عزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 217 - 4

4 - قدرت شكست ناپذير و رحمت گسترده الهى ، مقتضى توكل و اعتماد مؤمنان بر او

و توكّل على العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 219 - 3

3 - خداوند عزيز و رحيم و آگاه به نماز و راز و نياز انسان ها ، سزاوار اعتماد و توكل كردن آنان بر او

و توكّل على العزيز الرحيم . الذى ... و تقلّبك فى السـجدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 42 - 5

5 - عزت و حكمت خداوند ، دليل شايستگى او ، براى بودنش به عنوان معبودى يكتا است .

إنّ اللّه يعلم ما يدعون من دونه من شىء و هو العزيز الحكيم

اين برداشت، بنابر حال بودن جمله «و هوالعزيز. ..» براى ضمير «من دونه» است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 5 - 5

5 - مشيّت خداوند در يارى انسان ها ، برخاسته از عزّت و رحمت او است .

ينصر من يشاء و هو العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 27 - 13

13 - آفرينش نخست انسان ها و بازآفرينى آنان پس از مرگ ، مقتضاى حكمت و عزت خداوند است .

و هو الذى يبدؤا الخلق ثمّ يعيده . .. و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 9 - 6،7

6 - عزت و حكمت خداوند ، منشأ تخلّف ناپذيرى وعده هاى او است .

وعد اللّه حقًّا و هو العزيز الحكيم

7 - عزت و حكمت الهى ، مقتضى كيفر كافران و پاداش مؤمنان است .

فبشّره بعذاب أليم . .. لهم جنـّـت النعيم ... و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 6 - 7

7 - اداره و تدبير امور جهان ، برخاسته از علم و عزت و رحمت الهى است .

يدبّر الأمر . .. ذلك عـلم الغيب و الشهـدة العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 27 - 11

11 - عزت و حكمت خداوند ، مقتضى نداشتن هرگونه شريكى است .

كلاّ بل هو اللّه العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 8 - 14

14 - عزت و حكمت بى مانند خداوند ، مقتضى دل بستن و اميد داشتن به ورود مؤمنان تائب و پدران ، همسران و فرزندان صالح آنان به بهشت جاويدان

ربّنا و أدخلهم جنـّت . .. إنّك أنت العزيز الحكيم

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه جمله «إنّك أنت العزيز الحكيم» تعليل براى جمله هاى پيشين است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 42 - 17

17 - عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، نشانه استحقاق انحصارى او براى الوهيت و عبادت

تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به . .. و أنا أدعوكم إلى العزيز الغفّـر

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه مؤمن آل فرعون، در رد آيين شرك و بت پرستى، به معرفى خدايى پرداخت كه دو صفت عزت مندى و آمرزندگى را دارا است و اين خود نوعى استدلال بر بطلان شرك و اثبات حقانيت عقيده توحيدى مى

باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 3 - 7،8،10

7 - عزت خداوند ، ضامن بقاء و استحكام وحى و معارف الهى است .

يوحى إليك . .. اللّه العزيز الحكيم

از توصيف خداوند به عزيز و ارتباط صدر و ذيل آيه، مى توان استفاده كرد كه عزت خداوند مانع از بين رفتن معارف الهى است.

8 - معارف والاى كتاب هاى آسمانى ، برخاسته از حكمت گسترده و عزت خداوندى است .

يوحى إليك . .. العزيز الحكيم

ذكر صفت عزت و حكمت براى خداوند و ارتباط صدر و ذيل آيه، بيانگر برداشت ياد شده است.

10 - تحقق وحى در نظام طبيعت و انتخاب آن به عنوان راه ارتباط خداوند با خلق ، متكى به عزت و حكمت او است .

كذلك يوحى إليك . .. اللّه العزيز الحكيم

برداشت ياد شده بنابراين نكته است كه وصف عزيز و حكيم نظر به توجيه و تبيين اصل وحى داشته و پاسخى به دو پرسش باشد: الف) آيا راستى وحى امرى ممكن است ؟ ب) چرا شيوه وحى به عنوان راه ارتباط خدا با خلق انتخاب شده است؟

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 24 - 8

8 - لطف ، رحمت ، قدرت و عزت خداوند ، مقتضى مصون داشتن حريم وحى از نفوذ و تصرف دروغ پردازان

اللّه لطيف بعباده . .. و هو القوىّ العزيز ... و يمح اللّه البـطل

ارتباط مجموعه آيات و سياق واحد آنها، مى تواند بيانگر معناى ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 7 - 5

5 - شكل گيرى و پيدايش قوانين و قواى هستى ، در پرتو عزّت و حكمت ازلى خداوند *

و للّه جنود السمـوت و الأرض و كان اللّه عزيزًا حكيمًا

از ارتباط دو بخش آيه (و للّه جنود. ..) با (و كان اللّه...)، مى توان به مطلب بالا ره يافت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 1 - 8

8 - عزّت و حكمت خداوند ، نشانه منزّه بودن او از هر عيب و نقص ( همچون داشتن شريك و . . . )

ما فى السمـوت و الأرض و هو العزيز الحكيم

توصيف خداوند به «عزيز» و «حكيم» بودن ـ پس از يادآورى تسبيح همه موجودات براى خداوند ـ حكايت از آن دارد كه حقيقتى مانند خداوندِ عزيز و حكيم، از هر عيب و نقصى (مانند داشتن شريك) مبرّا است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - مجادله - 58 - 21 - 6

6 - نيرومندى و شكست ناپذيرى خداوند ، تضمين كننده پيروزى پيامبران بر دشمنانشان

كتب اللّه لأغلبنّ أنا و رسلى إنّ اللّه قوىّ عزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تغابن - 64 - 18 - 1

1 - سپاسدارى ، بردبارى ، آگاهى از نهان و آشكار ، عزّت و حكمت خداوند ، مقتضى تقواپيشگى ، حرف شنوى ، فرمان برى و انفاق در راه او است .

فاتّقوا اللّه . .. اسمعوا و أطيعوا و أنفقوا ... و اللّه شكور حليم ... العزيز الح

برخى از مفسران، بر اين عقيده اند كه ميان ذكر اوصاف خداوند در دو آيه پايانى، با فرمان الهى به تقواپيشگى، فرمان برى و انفاق، ارتباط وجود دارد. اين مطلب مى تواند اشاره به برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 8 - 4

4 - عزّت خداوند ( مغلوب نشدن او در برابر هيچ چيز ) و پسنديده بودن تمام كار هاى او ، دليل ايمان آوردن كسانى بود كه به دست اصحاب « اخدود » سوختند .

و ما نقموا منهم إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز الحميد

6- آثار عقيده به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 9 - 3

3 - اعتقاد به عزت و شكست ناپذيرى خدا ، هموار كننده راه ايمان به رستاخيز و توانايى خدا بر احياى مردگان

و ما كان أكثرهم مؤمنين . و إنّ ربّك لهو العزيز

با توجه به مفاد آيات پيش (انكار معاد از سوى كافران و ارائه نشانه هاى قدرت خدا بر برپا ساختن رستاخيز و پايان بخشيدن موضوع ياد شده با ذكر عزت خدا) برداشت ياد شده به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 28 - 11،12

11 - آگاهى و اعتقاد به عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، منشأ خشيت و خداترسى عالمان راستين و اهل معرفت

إنّما يخشى اللّه من عباده العلمـؤا إنّ اللّه عزيز غفور

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّ اللّه عزيز غفور»، در مقام تعليل براى «إنّما يخشى اللّه . ..» مى باشد; زيرا عزت مندى خداوند، نشانگر كمال قدرت او بر انتقام و كيفر است. هم چنين آمرزنده بودن خداوند، آن گاه صادق است كه او بر كيفر و عقوبت قادر باشد. بنابراين توجه به اين قدرت است كه موجب خشيت و خداترسى خواهد شد.

12 - آگاهى و اعتقاد به عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، موجب خشيت و خداترسى است .

إنّما يخشى اللّه من عباده العلمـؤا إنّ اللّه عزيز غفور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 11 - 7

7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .

إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصـلحـت لهم جنّـت تج

برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را پوشانده باشد. (مفردات راغب).

7- آرزوى عزت اخروى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 87 - 8

8 - عزّت اخروى و بهشت پر نعمت ، والاترين آرزو و درخواست ابراهيم ( ع ) از خداوند

و اجعلنى من ورثة جنّة النعيم . .. و لاتخزنى يوم يبعثون

از اين كه دو مسأله ياد شده، به عنوان آخرين آرزو و درخواست ابراهيم(ع) بوده است، مى توان برداشت ياد شده را استفاده كرد.

8- ادعاى عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 15 - 6

6 - انسان ها ، هنگام برخوردارى از نعمت و رفاه ، خود را نزد خداوند ، عزّت مند و با كرامت مى پندارند .

فأمّا الإنسـن إذا . .. نعّمه فيقول ربّى أكرمن

اكرام در فعل هاى «أكرمه» و «أكرمن»، به يك معنا نيست; زيرا لحن آيه شريفه گوينده «ربّى أكرمن» را نكوهش كرده; با آن كه اكرام را در «أكرمه» پذيرفته است. بنابراين در «أكرمه» مراد «رساندن نفع بدون خوارى و ذلت» است ـ كه در «مفردات راغب» از معانى اكرام شمرده شده ـ و در «أكرمن» مقصود «با عظمت شمردن و بى عيب دانستن» است كه در «قاموس» آمده است.

9- ازليت عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 19 - 6

6 - خداوند ، داراى عزّت و حكمتى گسترده و ازلى

و كان اللّه عزيزًا حكيمًا

10- اقرار به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 9 - 1

1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى

و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم

11- اهل مدين و عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 92 - 1

1ـ مردم مدين در عصر شعيب ( ع ) ، خداوند را كاملاً به فراموشى سپرده و از شكوه و عزت او غافل بودند .

أرهطى أعزّ عليكم من الله واتخذتموه ورآءكم ظهريًّا

«ظهرىّ» به چيزى گفته مى شود كه آدمى آن را به پشت سر مى اندازد و كنايه از چيز فراموش شده اى است كه اعتنايى به آن نمى شود و از آن جايى كه جمله «اتخذتموه ورآءكم»، (خداوند را پشت سر انداختيد) نيز كنايه از «خدا را فراموش كرديد» مى باشد، كلمه «ظهريّاً» حال مؤكده خواهد بود.

12- اهميت عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 139 - 10

10 ـ دعوت خداوند از مردم ، براى دستيابى به عزت و قدرتى شكست ناپذير در پرتو عزت او

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 5

5 - عزت و سرافرازى ، آرزو و آرمان انسان ها

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

13- اهميت عقيده به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 5 - 13

13 - توجه و اعتقاد به عزت و غفران خداوند ، برخوردار از اهميتى والا در ميان مجموعه معارف الهى

ألا هو العزيز الغفّـر

14- اهميت علم به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 42 - 18

18 - عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، از دانستنى هاى مهم در معارف توحيدى

أنا أدعوكم إلى العزيز الغفّـر

از اين كه مؤمن آل فرعون در شناساندن خدا و توحيد ربوبى او، از دو صفت عزت مندى و آمرزندگى او ياد كرده است، مى توان مطلب ياد شده را به دست آورد.

15- خدا و عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 65 - 5

5 ـ خداوند ، منشأ تمامى عزتهاست .

إن العزة للّه جميعاً

16- درخواست عزت اخروى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 194 - 12،16

12 ـ خردمندان ، خواستار عزّت و سرافرازى از خداوند در دنيا و آخرت

ربّنا و اتنا ما وعدتنا على رسلك و لا تخزنا يوم القيمة

16 ـ خوارى و عزت در قيامت ، تنها در اختيار خداوند است .

و لا تخزنا يوم القيمة

17- درخواست عزت از خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 2

2 - عزت طلبان ، بايد عزت خود را تنها از خدا خواسته و در اسلام جويا شوند .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

برداشت ياد شده به اين خاطر است كه جواب شرط «من كان. ..» مقدر است. تقدير آن چنين مى تواند باشد: «من كان يريد العزّة فليطلبها من عند اللّه» يا «فليستجب إلى دعوة الإسلام ففيها العزّة».

18- درخواست عزت از غير خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 16

16 - ناكامى انسان ، در تلاش براى كسب عزت از غير خدا

من كان يريد العزّة . .. و مكر أُولـئك هو يبور

به قرينه صدر آيه شريفه ـ كه از عزت خواهى انسان و انحصار عزت ها در پيشگاه خداوند سخن گفته بود ـ به دست مى آيد كه يكى از مصاديق شكست مكر كافران، عزت طلبى آنان از غيرخدا است.

19- درخواست عزت دنيوى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 194 - 12

12 ـ خردمندان ، خواستار عزّت و سرافرازى از خداوند در دنيا و آخرت

ربّنا و اتنا ما وعدتنا على رسلك و لا تخزنا يوم القيمة

20- دلايل عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 2 - 4

4- مالكيت مطلق خداوند بر تمامى هستى ، دليل شكست ناپذيرى و ستودگى اوست .

العزيز الحميد. الله الذى له ما فى السموت و ما فى الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 44 - 17

17- ميراندن انسان ها و نابود كردن جوامع و تمدن ها ، دليل قدرت بى مانند و شكست ناپذير خداوند است .

أنّا نأتى الأرض ننقصها من أطرافها أفهم الغـلبون

زير سؤال بردن و نفى كردن پيروزى و چيرگى كافران در برابر قدرت الهى (أفهم الغالبون)، پس از طرح مسأله مرگ و مير انسان ها به وسيله خداوند، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 2 - 5

5 - توانايى مطلق خداوند بر اعطاى رحمت به بندگان و يا منع آن از ايشان ، دليل عزّتمندى او است .

ما يفتح اللّه للناس من رحمة فلاممسك لها . .. و هو العزيز

از توصيف خداوند به عزّتمندى در پايان آيه، برداشت ياد شده به دست مى آيد.

21- زمينه درك عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - صف - 61 - 1 - 11

11 - مطالعه در موجودات هستى ، راهنماى انسان به شناخت خدا و عزّت و حكمت او

سبّح للّه ما فى السمـوت . .. و هو العزيز الحكيم

22- زمينه عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 27 - 6

6 - ايمان و دفاع از دين تا مرز شهادت و ايثار ، موجب غفران الهى و رسيدن به عزت و كرامت در پيشگاه خدا است .

قال يقوم اتّبعوا المرسلين . .. إنّى ءامنت بربّكم فاسمعون . قيل ادخل الجنّة ... ب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 17 - 8

8 - راه دستيابى به عزّت و گران قدرى در پيشگاه خداوند ، گرامى داشتن يتيمان است ; نه برخوردارى از رفاه و ثروت .

و نعّمه فيقول ربّى أكرمن . .. كلاّ بل لاتكرمون اليتيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 18 - 8

8 - راه رسيدن به عزّت و شرافت در پيشگاه خداوند ، احسان به مسكينان و تشويق ديگران به آن است ; نه افزايش ثروت و رفاه .

ربّى أكرمن . .. كلاّ بل ... و لاتحـضّون على طعام المسكين

23- زمينه عزت اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 2 - 1

1 - صلح حديبيه ، مايه شوكت اسلام و فروخفتن كينه ها و خصومت هاى مشركان نسبت به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

ليغفر لك اللّه ما تقدّم من ذنبك و ما تأخّر

با توجه به اين كه در اين آيات، غفران مترتب بر فتح شده است، مى توان پى برد كه مراد از «غفران» و «ذنب» معناى رايج آن نيست; زيرا ربطى ميان صلح حديبيه و بخشش گناهان ديده نمى شود. بر اين اساس معناى ديگرى اين جا مراد است و آن اين كه بعثت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، آن حضرت را در نظر دشمنانش گنه كار و متهم مى نمود; ولى در پرتو صلح حديبيه، زمينه نشر دعوت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و بازشناخت شخصيت، اوصاف و خصال كريمانه آن حضرت فراهم آمد.

24- زمينه عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 4 - 3

3 - مالكيت مطلق خداوند بر جهان هستى ، پشتوانه عزت ( قاهربودن ) و حكمت ( كاردانى ) خداوندى است .

اللّه العزيز الحكيم . له ما فى السمـوت و ما فى الأرض

25- زمينه عقيده به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 74 - 3

3 - معرفت درست در باره خدا ، زمينه ساز اعتقاد به قدرت و عزّت مطلق و نامحدود او

ما قدروا اللّه حقّ قدره إنّ اللّه لقوىّ عزيز

26- سوگند به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 82 - 1

1 - سوگند ابليس به عزت پروردگار

قال فبعزّتك

27- سوگند به عزت فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 44 - 6

6 - سوگند ساحران به عزت و قدرت فرعون

و قالوا بعزّة فرعون

28- ظهور عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 20 - 16

16 - ظهور قدرت و شكست ناپذيرى خداوند براى كافران ، در جهان آخرت

و هو القوىّ العزيز . .. و ما له فى الأخرة من نصيب

29- عجز از درك عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 8 - 13

13 - درك عزّتمندى خدا ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، بيرون از توان ذهنى منافقان جاهل

و للّه العزّة . .. و لـكنّ المنـفقين لايعلمون

30- عجز از درك عزت محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 8 - 13

13 - درك عزّتمندى خدا ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، بيرون از توان ذهنى منافقان جاهل

و للّه العزّة . .. و لـكنّ المنـفقين لايعلمون

31- عجز از درك عزت مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 8 - 13

13 - درك عزّتمندى خدا ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، بيرون از توان ذهنى منافقان جاهل

و للّه العزّة . .. و لـكنّ المنـفقين لايعلمون

32- عزت اخروى اولياء الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 3 - 4

4 - « عن الزهرى قال : سمعت على بن الحسين ( ع ) يقول : . . . « إذا وقعت الواقعة » يعنى القيامة ليس لوقعتها كاذبة . « خافضة » خفضت و اللّه بأعداء اللّه إلى النار « رافعة » رفعت و اللّه أولياء اللّه إلى الجنّة . . . ;

زهرى گويد: از امام سجاد(ع) شنيدم كه با استناد به آيه «إذا وقعت الواقعة» مى فرمود: . ..يعنى، هرگاه قيامت واقع شود، كه

در وقوع آن دروغ راه ندارد. [قيامت] «خافضة» است; به خداوند سوگند! دشمنان خدا را به زير مى كشد و به سوى جهنم [روانه مى كند] و «رافعة» است; به خدا سوگند اولياى خدا را بالا مى برد و به سوى بهشت [هدايت مى كند]...».

33- عزت اخروى متقين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 85 - 7

7- برانگيختن تقواپيشگان در قيامت ـ با اكرام و احترام ويژه ـ نمودى از رحمانيت خداوند و عزّت بخشى او است .

واتّخذوا من دون اللّه ءالهةً ليكونوا لهم عزًّا. .. يوم نحشر المتّقين إلى الرحمن

34- عزت اخروى محسنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 26 - 5

5 ـ نيكوكاران در سراى آخرت همواره شادمان ، بانشاط ، گرامى و عزيز خواهند بود .

للذين أحسنوا . .. و لا يرهق وجوههم قتر و لا ذلة

«رهق» به معناى پوشاندن و «قتر» به معناى دود سياه و «ذلة» ـ مقابل «عزت» ـ به معناى خفت و خوارى است ; يعنى، بر چهره نيكوكاران غبار غم و اندوهِ خوارى نخواهد نشست و اين كنايه است از اينكه، آنان همواره شاد و همه جا ارجمند خواهند بود.

35- عزت اخروى محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تحريم - 66 - 8 - 9

9 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان همراه او ، به دور از هرگونه خذلان و رسوايى و برخوردار از كرامت و عزّت در قيامت

يوم لايخزى اللّه النبىّ و الذين ءامنوا معه

36- عزت اخروى مستضعفان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 3 - 2

2 - كافران و مستكبران ، مردمى زبون و دون پايه و مؤمنان و مستضعفان انسان هايى شريف و صاحب منزلت در روز رستاخيز

إذا وقعت الواقعة . .. خافضة رافعة

37- عزت اخروى مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 45 - 15

15 - مؤمنان رنجيده از ستم گمراهان ، سرافراز و مقتدر ، در صحنه قيامت

و قال الذين ءامنوا إنّ الخـسرين الذين خسروا. .. يوم القيـمة

از ملامت و سرزنش مؤمنان نسبت به كافران، اقتدار و سربلندى مؤمنان استفاده مى شود; آنانى كه مصداق «لمن صبر و غفر» هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 3 - 2

2 - كافران و مستكبران ، مردمى زبون و دون پايه و مؤمنان و مستضعفان انسان هايى شريف و صاحب منزلت در روز رستاخيز

إذا وقعت الواقعة . .. خافضة رافعة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تحريم - 66 - 8 - 9

9 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان همراه او ، به دور از هرگونه خذلان و رسوايى و برخوردار از كرامت و عزّت در قيامت

يوم لايخزى اللّه النبىّ و الذين ءامنوا معه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بلد - 90 - 19 - 5

5 - جايگاه مؤمنان در آخرت ، نشانه عزّت و كرامت آنان و جايگاه كافران ، پست و ذلّت آفرين است .

هم أصحـب المشئمة

راست و چپ، كنايه از عظمت و پستى جايگاه است; زيرا در جوامع انسانى، مرسوم است كه سمت راست، نشانه كرامت و سمت چپ رمز شوم بودن است; وگرنه راست و چپ حقيقى، وابسته به اعتبارات و با در نظر گرفتن مركزيتى خاص است كه در اين آيات، از آن سخنى به ميان نيامده است.

38- عزت الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 126 - 5،7

5 ـ پيروزى جبهه مؤمنان ، پرتويى از عزّت و حكمت خداوند

و ما النّصر الّا من عند اللّه العزيز الحكيم

7 ـ انحصار پيروزى آفرينى به خداوند ، برخاسته از عزّت و اقتدار مطلق اوست .

و ما النّصر الّا من عند اللّه العزيز الحكيم

39- عزت بنيامين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 9

9ـ حفظ عزت بنيامين و درمانده و خوار نگشتن او به مانند ديگر برادرانش ، نشانه ضايع نشدن پاداش تقواپيشگان صبور و نيكوكار است .

قد منّ الله علينا إنه من يتّق و يصبر فإن الله لايضيع أجر المحسنين

40- عزت بهشتيان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - معارج - 70 - 35 - 3

3 - مؤمنان بهشتى ، در اوج عزت و احترام به سر مى برند .

أُولـئك فى جنّـت مكرمون

41- عزت جن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 14 - 9

9 - جنيان ، از شعور و درايت و احساس عزت و ذلت برخورداراند .

فلمّا خرّ تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا فى العذاب المهين

42- عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 28 - 9

9 - از حضرت على ( ع ) روايت شده است : « . . . إنما أراد اللّه جل ذكره بالموت إعزاز نفسه و إذلال خلقه و قرأ « و كنتم أموتاً فأحياكم ثم يميتكم ثم يحييكم . . . ;

. .. همانا خداوند با قرار دادن مرگ ]براى بشر[ اراده فرموده كه عزت خود و زبونى خلقش را نشان دهد. سپس اين آيه را تلاوت فرمود: «كنتم أموتاً فأحياكم ثم يميتكم ...».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 209 - 12

12 ـ آگاهى از عزت و حكمت الهى ، زمينه تسليم در برابر خداوند و دورى از متابعت شيطان

ادخلوا فى السلم . .. و لا تتبعوا ... ان اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 220 - 21،23

21 ـ عزّت و نفوذناپذيرى خداوند در انجام خواسته هاى حكيمانه خويش

و لو شاء اللّه لاعنتكم ان اللّه عزيز حكيم

23 ـ عزت خداوند ، پشتوانه نفوذ مشيّت اوست .

و لو شاء اللّه لاعنتكم ان اللّه عزيز حكيم

جمله «ان اللّه . ..» دليل است براى «لو شاء ...» يعنى اگر خداوند اراده حكمى مشقت آميز مى كرد، چون عزيز و غالب است، اراده اش نافذ بود; ولى چنين مشيّتى نكرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 228 - 25

25 ـ عزّت و قدرت شكست ناپذير الهى ، پشتوانه مجازات متخلّفانِ از احكام و قوانين الهى

و المطلّقات يتربّصن . .. و لا يحل لهن ... و اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 260 - 25

25 ـ توجّه به عزّت و حكمت الهى ، همواركننده شناختِ چگونگىِ زنده شدن مردگان

و اعلم انّ اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 56 - 14

14 ـ عزت و حكمت الهى ، مقتضى عذاب مستمر دوزخيان كفرپيشه *

انّ الذين كفروا . .. انّ اللّه كان عزيزاً حكيماً

بنابر اينكه جمله «انّ اللّه . .. »، بيان علتى براى «سوف نصليهم ناراً» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 139 - 8،10،11،14

8 ـ تمامى عزّت ها ، تنها از آن خداوند است .

فان العزّة للّه جميعاً

10 ـ دعوت خداوند از مردم ، براى دستيابى به عزت و قدرتى شكست ناپذير در پرتو عزت او

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

11 ـ اعتقاد به عزت و قدرت مطلقه الهى ، مانع گرايش به عزت و اقتدار موهوم كافران

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

14 ـ مؤمنان ، برخوردار از عزت الهى

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

اگر مؤمنان از عزت الهى برخوردار نباشند، بايد دوستى با آنان نيز ممنوع باشد، چون ملاك رد دوستى با كافران، فقدان عزت در ميان آنان شمرده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 158 - 6،7

6 ـ معراج حضرت مسيح ( ع ) امرى حكيمانه و پرتوى از عزتمندى خداوند

بل رفعه اللّه إليه و كان اللّه عزيزاً حكيماً

بيان عزتمندى و كاردانى خداوند پس از جمله «بل رفعه اللّه اليه» براى اشاره به اين است كه بالا بردن عيسى(ع) برخاسته از حكمت و عزت خداوند بوده است.

7 ـ عزت ، قهر و غلبه خداوند ، آميخته با حكمت است .

كان اللّه عزيزاً حكيماً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 165 - 10،13

10 ـ فرستادن پيامبران مقتضاى عزتمندى و حكمت خداوند

رسلا مبشرين و منذرين . .. و كان اللّه عزيزاً حكيماً

13 ـ حجت نداشتن مردم در برابر خداوند ، نمودى از عزت او

لئلا يكون للناس على اللّه حجة بعد الرسل و كان اللّه عزيزاً حكيماً

با توجه به ارتباط عزيز با اتمام حجت، اين معنا بدست مى آيد كه اگر اتمام حجت نمى كرد مردم عليه خداوند اقامه دليل مى كردند و اين با عزت خداوندى ناسازگار بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 38 - 13

13 ـ تشريع حد سرقت ، جلوه اى از عزت و حكمت خداوند

فاقطعوا ايديهما . .. و اللّه عزيز حكيم

توصيف خداوند به «عزيز» و «حكيم» پس از بيان حد سرقت، نقش اين دو صفت را در تشريع آن حد نشان مى دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 95 - 22،23

22 ـ خداوند عزيز ( پيروزمند شكست ناپذير ) و سخت انتقام گير است .

و اللّه عزيز ذو انتقام

خداوند بدان لحاظ خويشتن را صاحب و مالك انتقام ناميده كه گويا عقوبتهاى ديگران در مقايسه با عقوبت و انتقام وى، عقوبت ناميده نمى شود و اين دلالت بر شدت عقوبتهاى الهى دارد.

23 ـ توجه به عزت و انتقامگيرى خداوند زمينه ترك محرمات

و اللّه عزيز ذو انتقام

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 118 - 11،13

11 ـ عزت و اقتدار خداوند ، دليل امكان آمرزش مشركان

و إن تغفر لهم فانك انت العزيز الحكيم

13 ـ عذاب هاى خداوند ، برخاسته از عزت و حكمت اوست .

و إن تعذبهم . .. فانك انت العزيز الحكيم

جمله «فانك انت . ..» همانگونه كه جزاى مقدر در «ان تغفر لهم» را بيان كرده است مى تواند به جزاى تقديرى «ان تعذبهم» نيز نظر داشته باشد در اين صورت مفاد آيه اين مى شود: هيچ جاى اعتراضى بر خداوند نيست زيرا وى اولا عزيز است و محكوم هيچ حكمى نخواهد شد و ثانياً حكيم است و افعال وى و ازجمله عذاب و مغفرت بندگان همواره بر اساس حكمت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 96 - 5

5 ـ شكافته شدن صبح، آرامش شب و نظم و حساب خورشيد و ماه، بر اساس برنامه ريزى خداوند عزيز و داناست.

فالق الإصباح . .. ذلك تقدير العزيز العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 10 - 6

6 ـ پيروزى مسلمانان در جنگ بدر ، گسيل هزاران فرشته براى امداد مجاهدان در آن جنگ ، بشارت دهى و اطمينان بخشى به واسطه آنان ، پرتوى از عزتمندى و كاردانى خداوند

و ما النصر إلا من عند اللّه إن اللّه عزيز حكيم

جمله «إن اللّه عزيز حكيم» تعليلى است براى تمامى مسائلى كه در اين آيه و آيه قبل مطرح شده بود. يعنى سرچشمه آنچه بيان شد، عزت و حكمت خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 63 - 13

13 ـ ايجاد الفت و محبت بين مؤمنان ، پرتوى از عزت و حكمت خداوند

و ألف بين قلوبهم . .. و لكن اللّه ألف بينهم إنه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 71 - 24

24 ـ عزت و حكمت الهى ، تضمين كننده تحقق وعده ها و بشارت هاى او به مؤمنان

أولئك سيرحمهم اللّه إن اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 65 - 4

4 ـ تمامى عزت ها از آن خداوند است .

إن العزة للّه جميعاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 92 - 2،4،10

2ـ شعيب ( ع ) از مردم خويش خواست با در نظر گرفتن عزت و شكوه خداوند ، معارف و احكام الهى را بپذيرند .

أرهطى أعزّ عليكم من الله

با توجه به اينكه جمله «أرهطى أعزّ . ..» پاسخ شعيب(ع) در برابر «لولا رهطك ...» است، مى توان گفت: مقصود او اين است كه اگر به خاطر عزت خاندانم مرا سنگسار نمى كنيد، چرا عزت و شكوه خداوند را ـ كه از هر كسى عزتمندتر است ـ در نظر نمى آوريد و غير او را پرستش مى كنيد و ....

4ـ خداوند ، از همگان عزتمندتر و به رعايت جانب او در كار ها و تصميم گرى هاى سزاوارتر و بايسته تر است .

قال يـقوم أرهطى أعزّ عليكم من الله

10ـ سيطره خداوند بر رفتارها ، عزت و شكوه برتر او و ضرورت احساس حضور در پيشگاه او ، پاسخ شعيب ( ع ) به سخـنان نا به جا و نارواى مردم مدين

و إنا لنريـك فينا ضعيفًا . .. قال يـقوم أرهطى أعزّ عليكم من الله... إن ربى بما ت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 60 - 12،13

12- عزّت و حكمت ، مظهر عالى ترين صفات خداوند

و لله المثل الأعلى و هو العزيز الحكيم

13- عزّت و حكمت خداوند ، ناسازگار با اسناد دختر به او

و يجعلون لله البنـت . .. و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 111 - 10

10- خداوند ، داراى عزّت و كبريايى مطلق است .

و لم يكن له ولىّ من الذلّ و كبّره تكبيرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 9 - 1

1 - خداوند ، تنها قدرت قاهر شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز

«العزيز» مسند محلى به «ال» جنس و مفيد حصر است. گفتنى است كه اهل لغت در معناى «عزيز» گفته اند: «الغالب الذى لايغلب; پيروزمندى كه شكست نمى خورد».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 68 - 2

2 - خدا ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز

«عزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 104 - 2

2 - خدا ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

«العزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 122 - 2

2 - خداوند ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

واژه «العزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 140 - 2

2 - خدا ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز

كلمه «العزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 159 - 2

2 - خداوند ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز

كلمه «العزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 175 - 1

1 - خداوند ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز

واژه «العزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 191 - 2

2 - خدا ، تنها قدرت قاهر و شكست ناپذير

و إنّ ربّك لهو العزيز

«العزيز» مسند همراه با «ال» جنس و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 78 - 10

10 - حق ستيزان ، سرانجام مقهور قدرت شكست ناپذير خداوند

إنّ ربّك يقضى بينهم بحكمه و هو العزيز العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 26 - 11

11 - اتكاى حضرت ابراهيم ( ع ) به عزت و حكمت خداوند در هجرت خويش

إنّى مهاجر إلى ربّى إنّه هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 27 - 12

12 - عزت و حكمت خداوند ، مظهر عالى ترين صفات او است .

و له المثل الأعلى . .. و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 27 - 6

6 - عزت و حكمت خداوندى ، دليل بى شمارى كلمات و مقدّرات او است .

ما نفدت كلمـت اللّه إنّ اللّه عزيز حكيم

جمله «إنّ اللّه عزيز حكيم» به منزله تعليل براى «مانفدت. ..» است. بنابراين، معنا چنين مى شود: «كلمات خداوند، پايان ناپذير است; چون او حكيم و عزيز است».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 8 - 3

3 - تداوم نسل انسان ، با آبى پست ( منى ) ، نمونه عزت و علم و تدبير الهى است .

اللّه الذى . .. و بدأ خلق الإنسـن من طين . ثمّ جعل نسله من سلـلة من ماء مهين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - احزاب - 33 - 25 - 11،13

11 - توان مندى خداوند ، با عزّت و شكست ناپذيرى او همراه است .

و كان اللّه قويًّا عزيزًا

«عزيزاً» مى تواند خبر دوم براى «كان» باشد و مى تواند صفت براى «قويّاً» باشد. بنابر احتمال دوم، نكته ياد شده به دست مى آيد.

13 - عزّت و شكست ناپذيرى خداوند ، سر منشأ امداد او به مؤمنان مدينه براى نجات از شكست حتمى بود .

هنالك ابتلى المؤمنون و زلزلوا . .. و ردّ اللّه الذين كفروا ... و كان اللّه ... ع

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 1

1 - همه عزت ها از آنِ خدا و تنها به دست او است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

«ال» در «العزّة» جنسيه و مفيد استغراق است; يعنى، «كلّ عزّة للّه». تقديم خبر (للّه) بر مبتدا (العزّة)، مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 180 - 2،3،5

2 - خداوند ، تنها پروردگار صاحب عزت

سبحـن ربّك ربّ العزّة

اضافه «ربّ» به «عزّة»، اضافه اختصاصيه و مفيد معناى لامِ اختصاص است; مانند: «صاحب صدق» (كسى كه راستى به او اختصاص دارد).

3 - تمامى عزت ها ، از آنِ خداوند است .

سبحـن ربّك ربّ العزّة

برداشت ياد شده از آن جا است كه «ال» در «العزّة» جنسيه و مفيد استغراق و شمول كامل است; يعنى، همه عزت هاى موجود در عالم، به پروردگار جهان اختصاص دارد.

5 - نسبت هاى مشركان به خداوند و توصيف هاى آنان از او ، ناسازگار با مقام عزت او است .

سبحـن ربّك ربّ العزّة عمّا يصفون

يادآورى وصف «عزت» براى خداوند، در وقت تنزيه او از توصيف ها و نسبت هاى مشركان، مى تواند گوياى حقيقت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - قمر - 54 - 42 - 4،7

4 - مجازات فرعونيان از سوى خداوند ، از موضع عزت و اقتدار كامل بود .

فأخذنـهم أخذ عزيز مقتدر

7 - اقتدار و توان مادى فرعونيان ، مقهور در برابر اقتدار و شكست ناپذيرى خداوند

فأخذنـهم أخذ عزيز مقتدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 23 - 13،18

13 - خداوند يگانه ، پيروزمندى شكست ناپذيراست .

هو اللّه . .. العزيز

18 - فرمانرواى مقتدر و شكست ناپذير هستى ، منزّه از هر گونه شريك

سبحـن اللّه عمّا يشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 5 - 11

11 - اقتدار و شوكت كافران ، ناچيز در برابر اقتدار شكست ناپذير الهى

ربّنا إنّك أنت العزيز الحكيم

جمله «إنّك أنت العزيز» ـ كه بيانگر حصر عزت و اقتدار در خداوند است ـ تعريض به قدرت هاى كفر دارد كه درصدد مفتون و معذّب ساختن مؤمنان اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - صف - 61 - 1 - 8

8 - عزت و حكمت ، تنها از آنِ خداوند است .

و هو العزيز الحكيم

مسند در «هو العزيز. ..» همراه با الف و لام جنس و مفيد حصر است; يعنى، «ما العزيز إلاّ هو و ما الحكيم إلاّ هو».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 8 - 9

9 - عزّت و پيروزمندى ، تنها از آن خداوند است .

و للّه العزّة

تقديم «للّه» بر «العزّة»، افاده حصر مى كند; يعنى، «ما العزّة إلاّ للّه».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - معارج - 70 - 41 - 6

6 - خداوند ، قادر مطلق و شكست ناپذير است .

إنّا لقـدرون . .. و ما نحن بمسبوقين

43- عزت صابران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 12

12ـ اقتدار و عزت تقواپيشگان صبور و نيكوكار ، از نعمت هاى بزرگ الهى به آنان است .

قالوا يـأيها العزيز . .. قد منّ الله علينا

مصداق مورد نظر براى نعمت الهى به يوسف(ع) عزت و اقتدار در سرزمين مصر است.

44- عزت طلبى انسان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 5

5 - عزت و سرافرازى ، آرزو و آرمان انسان ها

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

45- عزت طلبى ملكه سبأ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 34 - 5

5 - دلبستگى بلقيس به آبادى سرزمين و عزت و سربلندى مردم خويش

قالت إنّ الملوك . .. و جعلوا أعزّة أهلها أذلّة

علت آوردن بلقيس براى پرهيز از جنگ، نشانگر اهتمام او در حفظ آبادى سرزمين و عزت جامعه خويش است.

46- عزت فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 44 - 5

5 - فرعون ، داراى عزت و جلال در چشم و دل ساحران عصر خود .

فلمّا جاء السحرة . .. و قالوا بعزّة فرعون

47- عزت متقين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 12

12ـ اقتدار و عزت تقواپيشگان صبور و نيكوكار ، از نعمت هاى بزرگ الهى به آنان است .

قالوا يـأيها العزيز . .. قد منّ الله علينا

مصداق مورد نظر براى نعمت الهى به يوسف(ع) عزت و اقتدار در سرزمين مصر است.

48- عزت محسنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 12

12ـ اقتدار و عزت تقواپيشگان صبور و نيكوكار ، از نعمت هاى بزرگ الهى به آنان است .

قالوا يـأيها العزيز . .. قد منّ الله علينا

مصداق مورد نظر براى نعمت الهى به يوسف(ع) عزت و اقتدار در سرزمين مصر است.

49- عزت معبود راستين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 3 - 10

10 - عزت ، علم ، گناه آمرزى ، توبه پذيرى ، سخت عقوبت دادن ، صاحب فضل و عطا داشتن ، از اوصاف معبود حقيقى

غافر الذنب . .. لا إلـه إلاّ هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 23 - 14

14 - هر موجودى شكست پذير مقهور ، نالايق براى پرستش است .

لا إلـه إلاّ هو . .. العزيز

با توجه به اين كه آيه شريفه، در مقام بيان اوصاف ضرورى خداوند است; از مفهوم آيه استفاده مى شود كه موجود فاقد اين اوصاف، شايسته الوهيت نيست.

50- عزت مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 15 - 9

9 - مؤمنان راستين در پيشگاه خدا ، بسيار عزيز و محترم هستند .

إنما نحن مستهزءون. اللّه يستهزئ بهم

خداوند در مقام پاسخ، به استهزاگرى منافقان نسبت به مؤمنان خود در مقام پاسخ و دفاع برآمده و با ابتدا به نام جلاله «اللّه» خود را استهزا كننده آنان قرار داده است. اين نحوه برخورد گوياى نكاتى از جمله: مقام و عزت مؤمن در پيشگاه خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 139 - 14

14 ـ مؤمنان ، برخوردار از عزت الهى

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

اگر مؤمنان از عزت الهى برخوردار نباشند، بايد دوستى با آنان نيز ممنوع باشد، چون ملاك رد دوستى با كافران، فقدان عزت در ميان آنان شمرده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 2 - 11

11 ـ سنت الهى حاكم بر جوامع بشرى ، در جهت غلبه يافتن دين خدا و عزّت مؤمنان ، و شكست كفر و خوارى كفرپيشگان است .

و أن اللّه مخزى الكفرين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 14 - 2

2 ـ خدا ، خواستار شكست و ذلّت دشمنان دين و پيروزى و عزت مؤمنان است .

قتلوهم يعذبهم اللّه بأيديكم و يخزهم و ينصركم عليهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 8 - 15

15 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) قال : إنّ اللّه عزّوجلّ فَوَّضَ إلى المؤمن أُمورَه كلَّها و لم يفوّض إليه أن يكونَ ذليلاً أما تسمع قول اللّه عزّوجلّ يقول : « و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنين » . . . ;

از امام صادق(ع) روايت شده كه فرمود: خداى عزّوجلّ تمام امور مؤمن را به شخص وى واگذار نموده; ولى [اختيار ]ذليل بودن و ذلت كشيدن را به او نداده است. آيا نشنيده اى سخن خداى عزّوجلّ را كه مى فرمايد: «و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنين»...».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - معارج - 70 - 35 - 3

3 - مؤمنان بهشتى ، در اوج عزت و احترام به سر مى برند .

أُولـئك فى جنّـت مكرمون

51- عزت يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 10

10ـ اقتدار و عزت يوسف ( ع ) نشانه اى روشن بر ضايع نشدن پاداش تقواپيشگان صبور و نيكوكار است .

قد منّ الله علينا إنه من يتّق و يصبر فإن الله لايضيع أجر المحسنين

52- عقيده به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 82 - 5

5 - ابليس ، معتقد و معترف به عزت و قدرت پروردگار

فبعزّتك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 9 - 1

1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى

و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم

53- عوامل عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 246 - 18

18 ـ پيكار در راه خداوند ، عزّت بخش و رهاكننده جامعه از قيد تجاوز و اسارت

و ما لنا اَلاّ نقاتل فى سبيل اللّه و قد اُخرجنا من ديارنا و ابنائنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 26 - 10،16،20

10 ـ خداوند هر كس را كه بخواهد عزيز و هركس را كه بخواهد ، ذليل مى كند .

و تعزّ من تشاء و تُذِلّ من تشاء

16 ـ اعطاى ملك و عزّت و نيز سلب آن از جانب خداوند ، تنها بر اساس خير و مصلحت است .

مالك الملك تؤتى الملك . .. بيدك الخير

20 ـ قدرت مطلق خداوند ، منشأ اعطاى حاكميّت و عزّت

تؤتى الملك من تشاء . .. تعزّ من تشاء ... انّك على كل شىء قدير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 139 - 15

15 ـ كسب عزت ، تنها در گرو محبت خداوند و پذيرش ولايت اوست .

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

خداوند پس از بيان اين حقيقت كه هدف منافقان در دوستى با كافران رسيدن به عزت است، مى فرمايد كه عزتها از آن خداست. يعنى اگر طالب عزت هستيد، بايد ولايت خدا را پذيرا شويد و با او پيمان مودّت داشته باشيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 1 - 20

20- عزّت ، غلبه و كمال ، پيامد پيمودن راه خدا و پيروى از آموزه هاى قرآن است .

كتـب . .. إلى صرط العزيز الحميد

اضافه شدن «صراط» به «العزيز الحميد» اشاره به اين نكته دارد كه سالك اين راه، راه عزّت و كمال را مى پيمايد; زيرا حمد و ستايش در برابر كمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 81 - 4

4- عبادت و اطاعت خداى يگانه ، تنها راه عزّت و سعادت

واتّخذوا من دون اللّه . .. لهم عزًّا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 82 - 1

1- پرستش غير خدا ، هرگز مايه عزت نيست .

ليكونوا لهم عزًّا . كلاّ

«كلاّ» ردع و انكار نسبت به اين پندار مشركان است كه پرستش معبودها را مايه عزتمندى خويش مى دانستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 134 - 15

15- پيروى از پيامبران و آيات الهى ، موجب عزت و شرافت است .

لولا أرسلت . .. فنتّبع ءايـتك من قبل أن نذّل و نخزى

منتفى بودن «ذلت» و «خزى»، در صورت پيروى از آيات و رسولان الهى، مساوى با عزت داشتن و شرافت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 10 - 6

6- قرآن ، مايه شرافت و آوازه انسان و امت اسلام است .

كتـبًا فيه ذكركم

از جمله معانيى كه اهل لغت براى واژه «ذكر» بيان كرده اند، «شرافت» و «صيت» (آوازه) است (قاموس المحيط). بنابراين مقصود از «فيه ذكركم» اين است كه شرافت و آوازه، در پرتو قرآن و عمل به آن است. گفتنى است مقصود از ضمير مخاطب «كم» هم مى تواند تمامى انسان ها باشد و هم مى شود خصوص امت اسلام باشد كه در برداشت، هر دو لحاظ شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 6 - 9

9 - هدايت قرآن ، منجر به عزت و ستودگى مى شود .

يهدى إلى صرط العزيز الحميد

ذكر دو صفت «عزيز» و «حميد» به جاى ساير صفات خداوند (به عنوان مضاف اليه «صراط») اشعار دارد به اين كه راهى كه قرآن انسان ها را به آن رهنمون مى كند، راه خدايى است كه عزت و ستودگى دارد و طى كنندگان آن راه هم آن دو صفت را به دست خواهند آورد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 3،4،6،13

3 - اسلام و تعاليم آسمانى ، مايه عزت و سربلندى است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

4 - توجه و اعتقاد به عزت آفرين بودن خداوند ، موجب عزت طلبى و آزادانديشى و سبب دورى از ذلت پذيرى و پستى است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

جمله «فللّه العزّة جميعاً» تعليل براى جواب مقدر «من» مى باشد; يعنى، هر كس طالب عزت است، از خدا جويا شود; زيرا همه عزت ها از آن او است. اين معنا مى تواند اشاره به مطلب ياد شده باشد.

6 - عزت و ذلت انسان ها ، به انتخاب و به دست خود او است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

برداشت ياد شده، از واژه «يريد» به دست مى آيد.

13 - ايمان و عقيده درست همراه با عمل صالح ، وسيله تحصيل عزت و سربلندى است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا إليه يصعد الكلم الطيّب و العمل الصـلح يرف

برداشت ياد شده، با توجه به ارتباط ميان جمله مورد بحث با صدر آيه شريفه (مسأله عزت و صعود كلام و عمل صالح) مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 1 - 6

6 - قرآن ، مايه عزت انسان ها و آموزنده حكمت به آنان است .

تنزيل الكتـب من اللّه العزيز الحكيم

تذكر اين نكته كه قرآن از منشأيى (خدايى) نازل گشته كه داراى عزت و حكمت است، مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه قرآن كتابى عزت آفرين و حكمت آموز براى بشر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 2 - 6

6 - قرآن ، مايه عزت انسان ها و آموزنده دانش به آنان

تنزيل الكتـب من اللّه العزيز العليم

تذكر اين نكته كه قرآن از منشأيى نازل شده كه داراى عزت و علم است، (خدا)، مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه قرآن كتابى عزت آفرين و دانش آموز براى بشر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 18 - 11

11 - كسانى كه در تنگناى اقتصادى به سر مى برند ، در صورت احترام به يتيمان و ترغيب ديگران به فقرزدايى از جامعه ، نزد خداوند گرامى بوده و از حقارت و خوارى مبرّا خواهند بود .

فيقول ربّى أهـنن . كلاّ بل لاتكرمون اليتيم . و لاتحـضّون على طعام المسكين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 19 - 7

7 - رعايت حق ارث ديگران ، مايه عزّت نزد خداوند و پايمال كردن آن ، ذلّت آور است .

ربّى أكرمن . .. ربّى أهـنن . كلاّ بل ... تأكلون التراث أكلاً لمّا

54- عوامل عزت اخروى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 45 - 19

19 - ايمان ، موجب عزت و سربلندى فرد در قيامت

و قال الذين ءامنوا . .. يوم القيـمة

از سرزنش و ملامت مؤمنان، نسبت به ظالمان ـ كه با عملكرد خويش موجب خسران و خفت خود در قيامت شده اند ـ اين نكته استفاده مى شود كه مؤمنان به واسطه ايمان، عزت و سعادت خود را تأمين نموده اند.

55- عوامل عزت رهبران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 69 - 10

10- رفتار خوب و بد اقوام ، موجب سرفرازى و يا شرمسارى رهبران آنان

فلما جاء ءال لوط المرسلون . .. و قضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هـؤلاء مقطوع ... ق

از اينكه فرستادگان خداوند براى اعلام عذاب قوم لوط به منزل لوط(ع) رفتند و آن حضرت قومش را از هر عملى كه موجب شرمسارى او شود نهى فرمود، به دست مى آيد كه لوط(ع) در موقعيت يك رهبر در جامعه تلقى شده است.

56- عوامل عزت مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 10 - 6

6- قرآن ، مايه شرافت و آوازه انسان و امت اسلام است .

كتـبًا فيه ذكركم

از جمله معانيى كه اهل لغت براى واژه «ذكر» بيان كرده اند، «شرافت» و «صيت» (آوازه) است (قاموس المحيط). بنابراين مقصود از «فيه ذكركم» اين است كه شرافت و آوازه، در پرتو قرآن و عمل به آن است. گفتنى است مقصود از ضمير مخاطب «كم» هم مى تواند تمامى انسان ها باشد و هم مى شود خصوص امت اسلام باشد كه در برداشت، هر دو لحاظ شده است.

57- كفر به عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 49 - 10

10 ـ ايمان نداشتن به عزت و حكمت خدا و توكل نكردن بر وى از ريشه هاى نفاق است .

إذ يقول المنفقون و الذين . .. فإن اللّه عزيز حكيم

از اينكه خداوند منافقان و بيماردلان را قسيم متوكلان قرار داد و با جمله «إن اللّه عزيز حكيم» منشأ توكل متوكلان را ايمان به عزت و حكمت مطلق خداوند دانست، معلوم مى شود از ريشه هاى نفاق و ضعف ايمان، باور نداشتن به اقتدار خدا و حكيم بودن اوست.

58- مال دوستان و عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 20 - 2

2 - پندار عزّت در پيشگاه خداوند ، براى كسانى كه گرفتار مال دوستى اند ، پندارى موهوم است .

ربّى أكرمن . .. كلاّ ... و تحبّون المال حبًّا جمًّا

59- محرومان از عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 65 - 6

6 ـ مشركان ، مردمى ذليل ، حقير و بى بهره از عزتند .

و لا يحزنك قولهم إن العزة للّه جميعاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 19 - 4

4 - متجاوزان به حقوق ديگران ، گرچه از نعمت و كرم خداوند برخوردار شوند ، از عزّت و شرافت مندى در نزد او محروم خواهند بود .

نعّمه فيقول ربّى أكرمن . .. كلاّ ... و تأكلون التراث أكلاً لمّا

60- مشركان صدر اسلام و عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 81 - 2

2- مشركان عصر بعثت ، عزت و اعتبار خود را در پرستش معبودان ساختگى خود مى دانستند .

ليكونوا لهم عزًّا

61- مظاهر عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 129 - 11

11 - بعثت پيامبران ، پرتوى از عزت و حكمت خداوند است .

ربنا وابعث فيهم رسولا . .. إنك أنت العزيز الحكيم

62- ملاك عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 17 - 11

11 - پندار ذلّت براى يتيمان ، مايه توهّم معيار بودن ثروت براى عزّت مندى است .

نعّمه فيقول ربّى أكرمن . .. كلاّ بل لاتكرمون اليتيم

كلمه كلاّ ـ به قرينه تقابل «اكرمن» و «لاتكرمون» اين نكته را گوشزد مى كند كه گوينده «ربّى اكرمن»، اگر يتيمان را محترم و گرامى مى دانست، ثروت را مايه احترام نزد خداوند، قرار نمى داد; زيرا در آن صورت معترف بود كه يتيم با وجود محروميت از ثروت نيز گرامى است; ولى حال كه يتيمان را گرامى نمى شمارد، اين گمان براى او پديدار شده است كه فقط ثروتمندان نزد خداوند محترم اند.

63- منشأ عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 194 - 16

16 ـ خوارى و عزت در قيامت ، تنها در اختيار خداوند است .

و لا تخزنا يوم القيمة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 65 - 5

5 ـ خداوند ، منشأ تمامى عزتهاست .

إن العزة للّه جميعاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 19

19ـ برخورداران از نعمت و عزت و مكنت ، بايد به خدادادى بودن آنها توجه داشته و بدان اقرار كنند .

قد منّ الله علينا إنه من يتّق و يصبر فإن الله لايضيع أجر المحسنين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 10 - 1،2

1 - همه عزت ها از آنِ خدا و تنها به دست او است .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

«ال» در «العزّة» جنسيه و مفيد استغراق است; يعنى، «كلّ عزّة للّه». تقديم خبر (للّه) بر مبتدا (العزّة)، مفيد حصر است.

2 - عزت طلبان ، بايد عزت خود را تنها از خدا خواسته و در اسلام جويا شوند .

من كان يريد العزّة فللّه العزّة جميعًا

برداشت ياد شده به اين خاطر است كه جواب شرط «من كان. ..» مقدر است. تقدير آن چنين مى تواند باشد: «من كان يريد

العزّة فليطلبها من عند اللّه» يا «فليستجب إلى دعوة الإسلام ففيها العزّة».

64- موانع عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 139 - 9

9 ـ پذيرش ولايت كافران ، هرگز مايه عزت و سربلندى نخواهد شد .

أيبتغون عندهم العزّة فإن العزّة للّه جميعاً

65- ناپايدارى عزت دنيوى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 49 - 6

6- عزت ها و شرافت هاى دنيوى ، متكى به گناه و حق ستيزى ، ناپايدار و منتهى به ذلت و درماندگى است .

ذق إنّك أنت العزيز الكريم

نبوت و عزت دنيوى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 44 - 16

16 - عدم تنافى شكوه و قدرت و امكانات مادى با مقام نبوت و مراتب عالى معنوى

قال إنّه صرح ممرّد من قوارير

تعبير «صرح ممرّد من قوارير» بيان گوشه اى از برخوردارى ها و حشمت و شوكت سليمان(ع) است. اين در حالى است كه او پيامبرى بزرگ و داراى جايگاهى ارجمند در مقامات معنوى بود.

66- نشانه هاى عزت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فجر - 89 - 15 - 9

9 - برخوردارى از نعمت و رفاه ، نشانه شرافت مندى در پيشگاه خداوند نيست .

و نعّمه فيقول ربّى أكرمن

67- نشانه هاى عزت بخشى خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 85 - 7

7- برانگيختن تقواپيشگان در قيامت ـ با اكرام و احترام ويژه ـ نمودى از رحمانيت خداوند و عزّت بخشى او است .

واتّخذوا من دون اللّه ءالهةً ليكونوا لهم عزًّا. .. يوم نحشر المتّقين إلى الرحمن

68- نشانه هاى عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 63 - 14

14 ـ حاكميت الهى بر قلب ها و ايجاد الفت ميان مؤمنان ، نمودى از عزت و حكمت الهى

و لكن اللّه ألف بينهم إنه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 40 - 19

19 ـ رهايى پيامبر (صلی الله علیه و آله) از توطئه كافران مكه و اعتلاى كلمة اللّه ، جلوه عزّت ( شكست ناپذيرى ) و حكمت خدا

فقد نصره اللّه إذ أخرجه . .. كلمة اللّه هى العليا و اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 66 - 2

2 ـ مالكيت مطلقه خداوند بر جهان هستى ، نشانه انحصار عزت در اوست .

إن العزة للّه جميعاً . .. ألا إن للّه من فى السموت و من فى الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 49 - 4

4- به غل و زنجير بودن مجرمان در قيامت ، جلوه عزت ، انتقام و قهّاريت بى همتاى خداوند

إن الله عزيز ذو انتقام . .. و برزوا لله الوحد القهّار . و ترى المجرمين يومئذ مقر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 76 - 3

3 - شنوايى ، بينايى ، دانايى و نيز در دست داشتن زمام همه امور ، نشانه هايى از نيرومندى ، عزّت و شكست ناپذيرى خداوند است .

إنّ اللّه لقوىّ عزيز . .. سميع بصير . يعلم ... و إلى اللّه ترجع الأُمور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 9 - 2

2 - رويش گياهان و تنوع و زيبايى آنها ، نشانى از عزّت و شكست ناپذيرى خداوند

أَوَلم يروا كم أنبتنا. .. إنّ فى ذلك لأية... و إنّ ربّك لهو العزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 68 - 4

4 - هلاكت فرعونيان ، نمود عزّت و قدرت پيروزمند خداوند

ثمّ أغرقنا الأخرين . .. و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 104 - 4

4 - فرجام شوم اخروى قوم شرك پيشه ابراهيم نمود عزّت و قهر الهى

و ما كان أكثرهم مؤمنين . و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 140 - 4

4 - هلاكت قوم عاد ، نمود عزت و قدرت قاهر خداوند .

فكذّبوه فأهلكنـهم . .. و إنّ ربّك لهو العزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 159 - 4

4 - هلاكت ثموديان ، نمود عزت و قدرت قاهر خداوند

فأخذهم العذاب . .. إنّ ربّك لهو العزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 175 - 5

5 - هلاكت قوم لوط ، نمود عزت و قدرت پيروزمند خداوند

ثمّ دمّرنا الأخرين . .. و إنّ ربّك لهو العزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 191 - 5

5 - هلاكت مردم ايكه با عذاب قهر الهى ، نمودى از عزت و شكست ناپذيرى خداوند است .

فأخذهم عذاب يوم الظلّة . .. و إنّ ربّك لهو العزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 5 - 3

3 - قرآن ، جلوه عزت و رحمت خداوند

و القرءان . .. تنزيل العزيز الرحيم

يادكرد دو صفت «عزت» و «رحمت» خداوند به هنگام نسبت دادن نزول قرآن به او، مى تواند حاكى از برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 38 - 6

6 - حركت خورشيد بر مدار مشخص و به سمت و سوى قرارگاه ويژه خود ، جلوه اى از عزت و علم خداوند است .

و الشمس تجرى لمستقر لها ذلك تقدير العزيز العليم

ياد شدن دو صفت «عزت» و «علم» خداوند، پس از طرح مسأله حركت خورشيد، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 9 - 7

7 - گزينش رسولان و پيامبران از ميان مردم ، جلوه اى از عزت و بخشندگى خداوند است .

أم عندهم خزائن رحمة ربّك العزيز الوهّاب

آمدن دو صفت «عزيز» و «وهّاب» براى خداوند، پس از طرح مسأله موهبت نبوت و رسالت، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 1 - 4

4 - قرآن ، جلوه عزت و حكمت خداوند

تنزيل الكتـب من اللّه العزيز الحكيم

آمدن دو صفت عزت و حكمت خداوند، پس از يادآورى الهى بودن قرآن، مى تواند گوياى حقيقت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 5 - 10

10 - آفرينش و تدبير آسمان ها و زمين و پيدايش شب و روز و تسخير خورشيد و ماه ، جلوه هاى عزت و قدرتمندى خداوند است .

خلق السمـوت و الأرض . .. كلّ يجرى لأجل مسمًّى ألا هو العزيز

يادآورى عزت و قدرتمندى خداوند در پايان آيه شريفه و پس از يادآورى آفرينش آسمان، زمين و. ..، گوياى برداشت ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 37 - 7

7 - پايدار ماندن هدايت مؤمنان و استمرار گمراهى كافران حق گريز ، جلوه عزتمندى و مجازات الهى است .

و من يضلل اللّه فما له من هاد . و من يهد اللّه فما له من مضلّ أليس اللّه بعزيز ذ

يادآورى دو صفت عزت و مجازات دهى خداوند، پس از ذكر پايدار ماندن هدايت مؤمنان و استمرار يافتن گمراهى كافران حق گريز به وسيله خداوند، مى تواند گوياى مطلب ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 2 - 4

4 - قرآن ، جلوه عزت و علم خداوند

تنزيل الكتـب من اللّه العزيز العليم

آمدن دو صفت عزيز و عليم براى خداوند، پس از يادآورى الهى بودن قرآن، مى تواند گوياى حقيقت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 12 - 12

12 - زيبايى و ايمنى آسمان ، نشانى از عزت و علم الهى است .

و زيّنا السّماء . .. و حفظًا ذلك تقدير العزيز العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 19 - 8

8 - مشيت بى چون و چراى خداوند ، نشانى از قدرت شكست ناپذير او است .

يرزق من يشاء و هو القوىّ العزيز

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 9 - 3،8

3 - نشانه هاى عزت ( قاهر بودن ) و دانايى آفريدگار جهان ، غير قابل انكار ، حتى براى مشركان

و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم

8 - جهان آفرينش ، جلوه اى از قدرت شكست ناپذير و علم گسترده خداوند است .

خلقهنّ العزيز العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 11 - 3

3 - قوانين طبيعى مربوط به نزول باران ، نمودى از عزت و دانايى مطلق خداوند

خلقهنّ العزيز العليم . .. و الذى نزّل من السماء ماء بقدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 12 - 3،5

3 - آفرينش انواع موجودات هستى ، نمودى از عزت و دانايى مطلق الهى است .

خلقهنّ العزيز العليم . .. و الذى خلق الأزوج كلّها

«أزواج»، ممكن است به معناى «اصناف» باشد. ارتباط اين آيه با دو آيه قبل، گوياى برداشت ياد شده است.

5 - توان انسان در ساختن كشتى و دريانوردى و به خدمت گرفتن حيوانات ، پرتوى از علم و عزت آفريدگار هستى است .

خلقهنّ العزيز العليم . .. و جعل لكم من الفلك و الأنعـم ما تركبون

ارتباط دو آيه، نشانگر آن است كه خداوند درصدد بيان جلوه هاى عزت و دانايى خود در نظام هستى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 42 - 8

8- داورى نافذ الهى در قيامت و ناتوانى همه نيرو ها در قبال آن ، نمود عزت و اقتدار يگانه او است .

إنّ يوم الفصل . .. يوم لايغنى ... إنّه هو العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 2 - 7

7- عزّت و حكمت الهى ، متجلى در قرآن و مضامين عالى آن

تنزيل الكتـب من اللّه العزيز الحكيم

ارتباط «تنزيل الكتاب» با وصف «العزيز الحكيم»، گوياى برداشت ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 3 - 5

5- آفرينش بهينه آسمان ها و زمين و ساير موجودات ، نمود عزت و حكمت الهى است .

من اللّه العزيز الحكيم . ما خلقنا السمـوت و الأرض و ما بينهما إلاّبالحقّ

از ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل (من اللّه العزيز الحكيم)، مطلب ياد شده استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 19 - 7

7 - صلح حديبيه و فتح خيبر ، در پى وفادارى مؤمنان ، نمودى از عزت و حكمت خداوند

و أثـبهم فتحًا قريبًا . و مغانم كثيرة ... و كان اللّه عزيزًا حكيمًا

از ارتباط «كان اللّه. ..» با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 1 - 7

7 - جهان آفرينش ، جلوه عزّت و حكمت خداوند

ما فى السمـوت و الأرض و هو العزيز الحكيم

تكيه بر دو وصف «عزيز» و «حكيم»، پس از ذكر آسمان ها و زمين، بيانگر مطلب ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 2 - 2

2 - شكست يهود بنى نضير ، نمودى از شكست ناپذيرى و حكمت خداوند

و هو العزيز الحكيم . هو الذى أخرج الذين كفروا

ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل (و هو العزيز الحكيم) بيانگر ارائه نمونه و مصداق، پس از بيان يك حقيقت كلى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - صف - 61 - 1 - 10

10 - جهان آفرينش ، جلوه عزت و حكمت همه جانبه خداوند

سبّح للّه ما فى السمـوت . .. و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جمعه - 62 - 2 - 4،5

4 - تجلى عزّت و حكمت خداوند در بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

العزيز الحكيم . هو الذى بعث فى الأُمّيّن رسولاً منهم

5 - برانگيخته شدن رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) از ميان غير اهل كتاب ، براى هدايت خلق از سوى خداوند ، جلوه اى از عزّت و حكمت خداوند

العزيز الحكيم . هو الذى بعث فى الأُمّيّن رسولاً منهم

كلمه «اُمّيين» در قرآن، در مقابل اهل كتاب نيز به كار رفته است. برداشت بالا بر پايه اين احتمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جمعه - 62 - 3 - 3

3 - برانگيختن هاديان خلق و احياگران دين ، نمودى از عزّت و حكمت خداوند

بعث فى الأُمّيّن رسولاً . .. و ءاخرين منهم لمّا يلحقوا بهم و هو العزيز الحكيم

69- نقش عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 4 - 15

70- وسعت عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 19 - 6

6 - خداوند ، داراى عزّت و حكمتى گسترده و ازلى

و كان اللّه عزيزًا حكيمًا

71- ويژگيهاى عزت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 9 - 5

5 - عزت و شكست ناپذيرى خدا ، آميخته با رحمت و مهر او به بندگان

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

در كلمه «الرحيم» دو تركيب احتمال مى رود 1ـ خبر دوّم 2ـ صفت براى «العزيز» برداشت ياد شده بر پايه احتمال دوم است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 68 - 3

3 - عزّت و شكست ناپذيرى خدا ، آميخته با رحمت و مهر او به بندگان

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «الرحيم» صفت «العزيز» باشد، نه خبر دوم آن.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 104 - 3

3 - عزّت و شكست ناپذيرى خدا ، آميخته با رحمت و مهر او به بندگان

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «رحيم» صفت «عزيز» باشد; نه خبر دوم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 122 - 3

3 - عزت خدا ( قدرت شكست ناپذير او ) ، آميخته با رحمت و مهربانى

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «رحيم» صفت «عزيز» باشد و نه خبر دوم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 140 - 3

3 - عزت خدا ( قدرت قاهر و شكست ناپذير او ) ، آميخته به رحمت و مهربانى او با مردمان است .

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «الرحيم» صفت «العزيز» باشد و نه خبر دوم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 159 - 3

3 - عزت خداوند ، آميخته با رحمت و مهر او به مردمان

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «الرحيم» صفت براى «العزيز» باشد و نه خبر بعد از خبر.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 175 - 3

3 - عزت خداوند ( قدرت قاهر و شكست ناپذير الهى ) ، آميخته با رحمت و مهر او به مردمان

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «الرحيم» صفت «العزيز» باشد و نه خبر بعد از خبر.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 191 - 3

3 - عزت ( قدرت قاهر و شكست ناپذير ) خدا ، آميخته با رحمت و مهربانى است .

و إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «الرحيم» صفت براى «العزيز» باشد; نه خبر بعد از خبر.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 27 - 11

11 - عزت و شكست ناپذيرى خداوند ، آميخته با حكمت و كاردانى او است .

و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 9 - 8

8 - عزت و شكست ناپذيرى خداوند ، آميخته به حكمت و رعايت مصالح است .

و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 27 - 7

7 - عزت الهى ، آميخته به حكمت ( كاردانى ) او است .

إنّ اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 6 - 8

8 - عزت و شكست ناپذيرى خدا ، آميخته با رحمت او است .

العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 28 - 13

13 - اقتدار و عزت مندى خداوند ، همراه با آمرزندگى و مهربانى نسبت به بندگان است .

إنّ اللّه عزيز غفور

برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه «غفور» صفت براى «عزيز» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 3 - 6

6 - عزت و پيروزمندى خداوند ، آميخته با حكمت و كاردانى او است .

اللّه العزيز الحكيم

برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه «حكيم» صفت «عزيز» باشد; نه وصف دوم «اللّه» البته درصورت دوم نيز مطلب قابل استفاده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 42 - 10

10- اقتدار و عزت خداوند ، آميخته با رحمت گسترده و جاودان او است .

هو العزيز الرحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - جاثيه - 45 - 2 - 8

8 - عزت و اقتدار الهى ، عزتى آميخته به حكمت

اللّه العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - جاثيه - 45 - 37 - 8

8 - عزت و شكست ناپذيرى خداوند ، آميخته با حكمت و كاردانى او است .

و هو العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 2 - 12

12- عزّت و قدرت شكست ناپذير خداوند ، آميخته با حكمت و كاردانى او

العزيز الحكيم

از كنار هم آمدن وصف «عزيز» و «حكيم»، مطلب ياد شده قابل برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 7 - 6

6 - عزت و شكست ناپذيرى خداوند ، آميخته با حكمت و كاردانى او

و كان اللّه عزيزًا حكيمًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 19 - 8

8 - قدرت و شكست ناپذيرى خداوند ، آميخته با كاردانى و حكمت او است .

و كان اللّه عزيزًا حكيمًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 1 - 7

7 - عزّت و اقتدار الهى ، آميخته با حكمت ( كاردانى و مصلحت سنجى ) است .

و هو العزيز الحكيم

قرار گرفتن صفت «حكيم» پس از صفت «عزيز»، بيانگر آميختگى حكمت و عزت خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 5 - 9

9 - پيروزمندى و اقتدار الهى ، آميخته با حكمت او است .

إنّك أنت العزيز الحكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - ملك - 67 - 2 - 20

20 - عزت و اقتدار خداوند ، توأم با رحمت و لطف او است .

و هو العزيز الغفور

برداشت ياد شده، مبتنى بر اين نكته است كه «غفور» صفت براى عزيز باشد.

9- عزرائيل

1- استهزاهاى عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 93 - 18

18 ـ جان كندن ستمگران، همراه با تمسخر ملائكه قبض روح نسبت به آنان و بيان عجز آنان براى رهايى از مرگ است.

أخرجوا أنفسكم اليوم تجزون عذاب الهون

2- تعدد عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 37 - 8

8 ـ كارگزاران الهى در قبض روح انسانها، فرشتگانى متعدد هستند.

إذا جاءتهم رسلنا يتوفونهم

3- دستان عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 93 - 16

16 ـ ملائكه قابض ارواح داراى دستانى هستند كه به هنگام گرفتن جان ظالمان آنها را مى گشايند.

إذ الظلمون فى غمرت الموت و الملئكة باسطوا أيديهم

4- سرزنشهاى عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 37 - 13

13 ـ مشركان به هنگام مرگ، به سبب اعتقاد به توان و كارايى معبودان خويش، مورد ملامت فرشتگان قرار خواهند گرفت.

قالوا أين ما كنتم تدعون من دون الله

استفهام در جمله «أين ما كنتم . ..»، استفهام توبيخى است.

5- عزرائيل و مشركان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 37 - 13

13 ـ مشركان به هنگام مرگ، به سبب اعتقاد به توان و كارايى معبودان خويش، مورد ملامت فرشتگان قرار خواهند گرفت.

قالوا أين ما كنتم تدعون من دون الله

استفهام در جمله «أين ما كنتم . ..»، استفهام توبيخى است.

6- گفتگوى عزرائيل با مشركان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 37 - 5

5 ـ گفتگوى فرشتگان مرگ با مشركان به هنگام گرفتن جان آنان

قالوا أين ما كنتم . .. قالوا ضلوا عنا

7- مرگ عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 35 - 9

9- « عن أبى عبداللّه ( ع ) ( فى قوله تعالى ) : « كلّ نفس ذائقة الموت » قال : إنّه يموت أهل الأرض حتّى لايبقى أحد ثمّ يموت أهل السماء . . . فيقال من بقى ؟ فيقول ( ملك الموت ) : يا ربّ لم يبق إلاّ ملك الموت فيقال له متّ يا ملك الموت فيموت ;

از امام صادق(ع) در باره آيه شريفه: «كلّ نفس ذائقة الموت» روايت شده كه فرمود: تمام اهل زمين مى ميرند; به طورى كه احدى باقى نمى ماند، سپس اهل آسمان مى ميرند. آن گاه پرسيده مى شود چه كسى باقى مانده است؟ ملك الموت مى گويد: پروردگارا! احدى باقى نمانده مگر فرشته مرگ، پس به او گفته مى شود اى فرشته مرگ! بمير و او مى ميرد».

8- نجات عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 68 - 12

12 - « قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) : « و نفخ فى الصور فصعق من فى السماوات و من فى الأرض إلاّ من شاء اللّه » قالوا : يا رسول اللّه من هـؤلاء الذين استثنى اللّه ، قال : جبرئيل و ميكائيل و ملك الموت و اسرائيل و حملة العرش . . . ;

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده كه فرمود: «و نفخ فى الصور. .. إلاّ من شاء اللّه». [اصحاب] گفتند: اى رسول خدا! اين كسانى كه استثنا شده اند چه كسانى هستند؟ فرمود: جبرئيل، ميكائيل، ملك الموت، اسرائيل و حاملان عرش هستند...».

9- نقش عزرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 61 - 6،7،8،9

6 ـ با فرارسيدن زمان مرگ هر كس، سفيران خداوند جان آدميان را مى گيرند.

حتى إذا جاء أحدكم الموت توفته رسلنا

7 ـ فرشتگانى غير از مأموران حفاظت آدمى، وظيفه قبض روح وى را بر عهده دارند. *

حتى إذا جاء أحدكم الموت توفته رسلنا

در صورتى كه فرشتگان محافظ همان قابضان روح باشند، مناسبتر آن بود كه با ضمير به آنان اشاره مى شد. گزينش «رسلنا» به جاى ضمير قرينه تفاوت ملائكه حافظ با ملائكه قابض است.

8 ـ فرشتگانى متعدد وظيفه قبض روح هر يك از آدميان را به عهده دارند. *

حتى إذا جاء أحدكم الموت توفته رسلنا

«رسل»، جمع رسول، و بر بيشتر از دو نفر دلالت دارد. از سوى ديگر مضمون آيه اين است كه براى هر شخصى كه مرگش فرامى رسد، «رسل» حضور پيدا مى كنند. بنابراين قابضان روح آدمى بيش از دو نفرند.

9 ـ هيچ كوتاهى و تأخيرى از جانب فرشتگان مأمور قبض روح صورت نمى گيرد.

توفته رسلنا و هم لا يفرطون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 93 - 14،15

14 ـ گروهى از فرشتگان، كارگزاران خداوند در گرفتن جان آدميان هستند.

و لو ترى إذ الظلمون فى غمرت الموت و الملئكة باسطوا أيديهم

15 ـ ملائكه، جان ستمكاران را با قدرت و شدتى تمام مى گيرند.

و لو ترى إذ الظلمون فى غمرت الموت و الملئكة باسطوا أيديهم

جمله «باسطوا أيديهم» ممكن است كنايه از قدرت و شدتى باشد كه ملائكه به هنگام قبض روح ستمكاران به كار مى گيرند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 11 - 1

1 - به هنگام مرگ ، روح انسان ، به طور كامل ، به دست فرشته مرگ ( عزراييل ) گرفته مى شود .

قل يتوفّيكم ملك الموت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 42 - 2،19

2 - تنها خداوند جان ستان حقيقى انسان ها است و عوامل ديگر ( چون عزرائيل ) واسطه و مأمور او هستند .

اللّه يتوفّى الأنفس حين موتها

تقدم اسم جلاله (اللّه) بر خبر فعلى مقيد، تخصيص مضمون خبر است. بنابراين اختصاص جان ستاندن به خداوند ـ در حالى كه در آيات ديگر اين عمل به فرشته مخصوص (ملك الموت) نسبت داده شده ـ گوياى حقيقت بالا است.

19- « سئل الصادق ( ع ) عن قول اللّه عزّوجلّ « اللّه يتوفّى الأنفس حين موتها » . . .فقال إنّ اللّه تبارك و تعالى جعل لملك الموت أعوناً من الملائكة يقبضون الأرواح . . . فتتوفّاهم الملائكة و يتوفّاهم ملك الموت من الملائكة مع ما يقبض هو و يتوفّاه اللّه عزّوجلّ من ملك الموت ;

از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ: «اللّه يتوفّى الأنفس حين موتها» سؤال شد، حضرت فرمود: خداوند ـ تبارك و تعالى ـ براى ملك الموت دستيارانى از ملائكه قرار داده كه ارواح را قبض مى كنند. .. پس آنها را ملائكه دريافت مى كنند و ملك الموت ارواح را از ملائكه دريافت مى كند و به همراه ارواحى كه خودش قبض نموده، ضميمه مى نمايد و خداوند از ملك الموت تمامى ارواح را دريافت مى كند».

10- عزلت

1- آثار عزلت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 10 - 12

12- تأثير قطع ارتباط با مردم و تمركز فكرى در تقويت قواى جنسى *

ألاّ تكلّم الناس ثلـث ليال سويًّا

نشانه اى كه براى زكريا قرار داده شد، بدون مناسبت و ارتباط با عوامل منتهى به انعقاد نطفه يحيى نيست، چرا كه زكريا فرتوت گشته و براى انجام چنين كارى آمادگى لازم را ندارد. ترك سخن سه روزه او علاوه بر نشانه بودن ممكن است موجب تمركز فكرى و آمادگى جسمى او براى انعقاد نطفه نيز بوده است.

2- عزلت پسنديده

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 51 - 4

4 - كناره گيرى رهبران الهى از جامعه براى مدتى محدود به منظور عبادت خدا ، كارى شايسته و نيكو

و إذ وعدنا موسى أربعين ليلة

3- عزلت پسنديده رهبران دينى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 51 - 4

4 - كناره گيرى رهبران الهى از جامعه براى مدتى محدود به منظور عبادت خدا ، كارى شايسته و نيكو

و إذ وعدنا موسى أربعين ليلة

4- عزلت گزينى اصحاب كهف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 16 - 4،6

4- اصحاب كهف ، براى حفظ ايمان خويش ، ناگزير به كنارگيرى از جامعه شرك آلود شدند .

و إذ اعتزلتموهم و ما يعبدون إلاّ اللّه فأوُواْ إلى الكهف

با توجه به «و ما يعبدون إلاّ اللّه» معلوم مى گردد كه اعتزال اصحاب كهف، براى حفظ عقيده و آرمان بوده است.

6- اصحاب كهف ، زندگى سخت و پر مشقّت ولى همراه با توحيد را ، بر زندگى آسوده در محيط شرك و حاكميّت آن ترجيح دادند .

و إذ اعتزلتموهم و ما يعبدون إلاّ اللّه فأوُواْ إلى الكهف

5- عزلت گزينى مريم(س)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 16 - 3

3- مريم از خانواده خويش كناره گيرى كرد و در شرق مسجدالاقصى مستقر شد .

واذكر . .. مريم إذ انتبذت من أهلها مكانًا شرقيًّا

«انتباذ» از ريشه «نبذ» و به معناى دورى جستن است. « «مكاناً شرقيّاً»; يعنى جايگاهى رو به شرق و چون حضرت مريم(س) وقف بر معبد(مسجدالاقصى) شده بود، مقصود مكانى در شرقِ مسجدالاقصى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 17 - 1،4

1- حضرت مريم ( س ) در ناحيه شرقى مسجدالاقصى ، مكانى دور از انظار براى خود برگزيد و خود را از مردم پنهان ساخت .

فاتّخذت من دونهم حجابًا

«حجاب» به معناى ساتر و چيزى است كه حائل مى شود. مراد از «اتّخذت... حجاباً» افكندن پرده و يا رفتن در مكانى است كه داراى پوشش طبيعى، مانند ديوار يا كوه و مانند آن باشد.

4- باردارشدن مريم ( س ) به فرزندش عيسى ( ع ) ، وابسته به حضور او در مكانى خلوت و به دور از انظار مردم بود .

فاتّخذت من دونهم حجابًا فأرسلنا إليها روحنا

«فاء» در «فأرسلنا» براى تفريع است و نشان مى هد كه كارهاى قبلى مريم زمينه آمادگى او براى مقام مادرى عيسى(ع) و پذيرش فرشته الهى شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 22 - 2

2- حضرت مريم ( س ) درپى حامله شدن به عيسى ( ع ) ، از منطقه خويشاوندان خود فاصله گرفت و به مكان دوردستى رفت .

فحملته فانتبذت به مكانًا قصيًّا

«إنتباذ» از ريشه «نبذ» و به معناى دورى گزيدن است. «باء» در «به» يا براى ملابست و يا سببيه; يعنى دورى گزيدن مريم، همراه حمل خود و يا به خاطر آن، صورت گرفت. «قصىّ» صفت مشبهه و به معناى «دور» است.

6- عوامل عزلت گزينى مريم(س)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 16 - 8

8- پيدايش عارضه اى ناخوشايند در مريم ( س ) ، وادارسازنده وى به انزوا و دورساختن خويش از مردم *

إذ انتبذت من أهلها

«نبذ»; يعنى دورافكندن چيزى بر اثر بى اعتنايى به آن و «إنتباذ»، يعنى گوشه گيرى كردن كسى كه ارزش حضور خود نزد مردم را اندك و ناچيز مى بيند (مفردات راغب). برخى از احتمالاتى كه در توجيه كناره گيرى مريم ذكر شده است ـ نظير گذران ايام قاعدگى و مانند آن ـ با اين معنا سازگار است.

11- عزير(ع)

1- احياى عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 5،22

5 ـ خداوند ، عزير را ميراند و پس از صد سال وى را زنده كرد تا پاسخى باشد به پرسش وى از چگونگى زنده شدن مردگان

قال انّى . .. فاماته اللّه مائة عام ثمّ بعثه

22 ـ ميرانده شدن عزير و زنده شدن وى پس از صد سال و سالم ماندن خوردنى و آشاميدنى او از فساد و حيات مجدد الاغش ، پرتويى از قدرت مطلق الهى

فلمّا تبيّن له قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير

2- الاغ عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 17،20،22

17 ـ زنده شدن الاغ عزير پس از جمع آورى استخوان هاى آن و پوشاندن گوشت بر آنها ، پاسخى به پرسش وى از كيفيّت و امكان حيات مردگان

و انظر الى العظام كيف ننشزها ثمَّ نكسوها لحماً

مراد از «العظام» به قرينه «و انظر الى حمارك»، استخوانهاى همان الاغ است ; چون صرف نگاه به حمار، نشانه اى براى احياى مردگان نيست.

20 ـ درك عزير از چگونگى معاد و توانايى خدا بر احياى مردگان ، پس از مشاهده زنده شدن خويش و عدم فساد طعام و نوشيدنى ها و زنده شدن الاغ

قال انّى يحيى . .. قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير

22 ـ ميرانده شدن عزير و زنده شدن وى پس از صد سال و سالم ماندن خوردنى و آشاميدنى او از فساد و حيات مجدد الاغش ، پرتويى از قدرت مطلق الهى

فلمّا تبيّن له قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير

3- پرسش عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 2،4،5،17

2 ـ عبور فردى ( عزير ) در ضمن سفر از قريه ويران شده اى كه ديوار هاى آن روى سقفهايش فروريخته و مشاهده مردگان و پرسش وى از خداوند درباره چگونگىِ زنده شدن آنان

او كالّذى مرّ على قرية و هى خاوية على عروشها

بسيارى از مفسّران برآنند كه داستان ذكر شده درباره عزير پيامبر است; گر چه برخى آن را به ارميا نسبت داده اند. گفتنى است كه جمله «خاوية على عروشها» را برخى به معناى خالى از سكنه و برخى مخروبه و فروپاشيده دانسته اند.

4 ـ آگاهى عزير به اصل زنده شدن مردگان در رستاخيز و پرسش وى از چگونگىِ زنده شدن آنان

قال انّى يحيى هذه اللّه بعد موتها

«انّى يحيى» كه استفهام است، دلالت دارد بر اينكه عزير، اصل احيا را اذعان داشته و از كيفيّت آن پرسش كرده است.

5 ـ خداوند ، عزير را ميراند و پس از صد سال وى را زنده كرد تا پاسخى باشد به پرسش وى از چگونگى زنده شدن مردگان

قال انّى . .. فاماته اللّه مائة عام ثمّ بعثه

17 ـ زنده شدن الاغ عزير پس از جمع آورى استخوان هاى آن و پوشاندن گوشت بر آنها ، پاسخى به پرسش وى از كيفيّت و امكان حيات مردگان

و انظر الى العظام كيف ننشزها ثمَّ نكسوها لحماً

مراد از «العظام» به قرينه «و انظر الى حمارك»، استخوانهاى همان الاغ است ; چون صرف نگاه به حمار، نشانه اى براى احياى مردگان نيست.

4- تكلّم خدا با عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 9

9 ـ گفتگوى عزير و خداوند

قال كم لبثت قال لبثتُ يوماً او بعض يوم

5- علم عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 4،10،20

4 ـ آگاهى عزير به اصل زنده شدن مردگان در رستاخيز و پرسش وى از چگونگىِ زنده شدن آنان

قال انّى يحيى هذه اللّه بعد موتها

«انّى يحيى» كه استفهام است، دلالت دارد بر اينكه عزير، اصل احيا را اذعان داشته و از كيفيّت آن پرسش كرده است.

10 ـ گمان عزير از مرگ طولانى ( صد سال ) خود ، به درنگ يكروزه يا كمتر از آن

قال كم لبثت قال لبثتُ يوماً او بعض يوم

20 ـ درك عزير از چگونگى معاد و توانايى خدا بر احياى مردگان ، پس از مشاهده زنده شدن خويش و عدم فساد طعام و

نوشيدنى ها و زنده شدن الاغ

قال انّى يحيى . .. قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير

6- قصه عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 266 - 5

5 ـ داستان ابراهيم ( ع ) و نمرود و قصّه عُزير و يا اِرمياى پيامبر و زنده شدن مرغان كوبيده شده و نيز تمامى احكام و مقررات انفاق ، از آيات الهى است .

الم تر . .. او كالذى مرّ ... فخذ اربعة من الطير ... مثل الّذين ... كذلك يبيّن ال

7- مرگ عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 5،10،15،22

5 ـ خداوند ، عزير را ميراند و پس از صد سال وى را زنده كرد تا پاسخى باشد به پرسش وى از چگونگى زنده شدن مردگان

قال انّى . .. فاماته اللّه مائة عام ثمّ بعثه

10 ـ گمان عزير از مرگ طولانى ( صد سال ) خود ، به درنگ يكروزه يا كمتر از آن

قال كم لبثت قال لبثتُ يوماً او بعض يوم

15 ـ مرگ صد ساله عزير و حيات وى پس از آن ، شاهد و نشانه اى است براى همگان بر زنده شدن مردگان در رستاخيز

قال انّى يحيى هذه اللّه . .. و لنجعلك ايةً للنّاس

22 ـ ميرانده شدن عزير و زنده شدن وى پس از صد سال و سالم ماندن خوردنى و آشاميدنى او از فساد و حيات مجدد الاغش ، پرتويى از قدرت مطلق الهى

فلمّا تبيّن له قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير

8- مسافرت عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 2

2 ـ عبور فردى ( عزير ) در ضمن سفر از قريه ويران شده اى كه ديوار هاى آن روى سقفهايش فروريخته و مشاهده مردگان و پرسش وى از خداوند درباره چگونگىِ زنده شدن آنان

او كالّذى مرّ على قرية و هى خاوية على عروشها

بسيارى از مفسّران برآنند كه داستان ذكر شده درباره عزير پيامبر است; گر چه برخى آن را به ارميا نسبت داده اند. گفتنى است كه جمله «خاوية على عروشها» را برخى به معناى خالى از سكنه و برخى مخروبه و فروپاشيده دانسته اند.

9- نبوّت عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 26

26 ـ عزير ، از پيامبران الهى *

قال كم لبثت قال لبثتُ يوماً او بعض يوم

بنابراينكه گفتگوى خداوند با فردى از بشر، حاكى از نبوّت وى باشد.

10- يهود و عزير(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 30 - 1،3،4

1 ـ يهوديان ، « عزير » را فرزند خدا خواندند .

و قالت اليهود عزير ابن اللّه

3 ـ فرزند خدا خواندن « عزير » و « مسيح » ، سخنان نسنجيده و باطلى بود كه يهود و نصارا به زبان آوردند .

و قالت . .. ذلك قولهم بأفوههم

4 ـ پندار فرزند خدا بودن « عزير » و « مسيح » ، پندارى است سابقه دار در تاريخ يهود و نصارا .

يضهئون قول الذين كفروا من قبل

12- عزيز مصر

1- آگاهى عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 9

9ـ شناخت عزيز مصر از روحيه زنان و آگاهى او به ترفندهايشان

إن كيدكنّ عظيم

2- تحريك عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 25 - 14

14ـ تحريك عزيز مصر از سوى زليخا براى مؤاخذه و مجازات يوسف ( ع )

ما جزاء من أراد بأهلك سوءًا إلا أن يسجن أو عذاب أليم

برداشت فوق ، از تصريح زليخا به «أهلك» (همسر تو) استفاده مى شود ; يعنى ، او با آوردن «أهلك» درصدد تحريك عزيز مصر براى مجازات يوسف(ع) بود.

3- تصميم كارگزاران عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 35 - 2

2ـ تصميم قاطع دولت مردان مصر بر زندانى ساختن يوسف ( ع ) ، جهت رهايى از بحران و حفظ حيثيت دربار

ثم بدا لهم . .. ليسجننه

4- تفحص عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 1

1ـ عزيز مصر براى كشف حقيقت ماجراى يوسف و زليخا ، شخصاً به بررسى و مشاهده پيراهن و نحوه پارگى آن پرداخت .

فلما رءا قميصه قُدّ من دُبر

ظاهر اين است كه ضمير در «رأى» به عزيزمصر برگردد.

5- خواسته هاى عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 8

8ـ عزيز مصر ، اداره امور يوسف ( ع ) را به همسرش زليخا واگذار كرد ، و از او خواست تا يوسف ( ع ) را گرامى داشته و منزلتش را پاس دارد .

لامرأته أكرمى مثويـه

«مثوى» اسم مكان و به معناى منزل و اقامتگاه است. عبارت «أكرمى مثواه» ; يعنى ، منزل و مقامش را گرامى دار. اكرام منزل و اقامتگاه ، تأكيد بر بزرگداشت شخصى است كه در آن منزل اقامت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 29 - 1،3

1ـ عزيز مصر از يوسف ( ع ) خواست تا ماجراى زليخا را ناديده انگاشته و آن را مخفى سازد .

يوسف أعرض عن هذا

اعراض كردن از ماجراى زليخا ـ كه مفاد عبارت «أعرض عن هذا» است ـ در حقيقت توصيه به مخفى نگه داشتن و ناديده گرفتن است ، نه لب به شكايت نگشودن ; زيرا اقدام عليه زليخا با ملاحظه موقعيت يوسف(ع) - كه برده اى زرخريد بوده ـ ناسازگار است.

3ـ عزيز مصر ، پس از روشن شدن خطاى زليخا ، از وى خواست استغفار كند و از گناه خويش پوزش بطلبد .

واستغفرى لذنبك إنك كنت من الخاطئين

در جمله «استغفرى لذنبك» (براى گناهت طلب آمرزش كن) بيان نشده كه زليخا بايد از چه كسى آمرزش بخواهد. برخى از مفسران گفته اند: مراد ، استغفار به درگاه خداوند است و برخى برآنند كه مقصود ، پوزش خواستن از عزيز مصر مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 30 - 10

10ـ « عن على بن الحسين ( ع ) : . . . فلما سمع الملك كلام الصبى . . . قال ليوسف : « أعرض عن هذا . . . » و اكتمه قال : فلم يكتمه يوسف و أذاعه فى المدينة حتى قلن نسوة منهنّ إمرأة العزيز تراود فتاها عن نفسه . . . ;

از امام سجاد(ع) نقل شده است: . .. همين كه پادشاه سخن كودك را شنيد ... به يوسف گفت: از اين ماجرا درگذر ... و آن را پوشيده بدار. [امام فرمود:] يوسف ماجرا را پوشيده نداشت و آن را در شهر منتشر كرد تا اينكه عده اى اززنان شهر گفتند: همسر عزيز غلام خود را به خويش دعوت كرده است ...».

6- عدالت عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 13

13ـ عدالت و انصاف عزيز مصر ، در قضاوت و ابلاغ نظر خويش در ماجراى يوسف ( ع ) و زليخا

فلما رءا قميصه . .. قال إنه من كيدكنّ إن كيدكنّ عظيم

7- عزيز مصر در دوران قحطى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 78 - 5

5ـ يوسف ( ع ) ، عزيز مصر در سال هاى قحطى آن ديار

قالوا يـأيها العزيز

8- عزيز مصر و زليخا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 3،7

3ـ عزيز مصر با پى بردن به صداقت يوسف ( ع ) ، زليخا را محكوم كرد و به نفع يوسف ( ع ) رأى داد .

فلما رءا قميصه قُدّ من دُبر قال إنه من كيدكنّ

7ـ عزيز مصر ، به دام انداختن يوسف ( ع ) را براى كام جويى ، از مكر هاى زنانه زليخا شمرد .

إنه من كيدكنّ

محتمل است ضمير در «إنه» به حقيقتى كه از جمله «غلّقت الأبواب . ..» استفاده مى شود ، ارجاع داده شود. برداشت فوق ، بر اساس اين احتمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 29 - 3

3ـ عزيز مصر ، پس از روشن شدن خطاى زليخا ، از وى خواست استغفار كند و از گناه خويش پوزش بطلبد .

واستغفرى لذنبك إنك كنت من الخاطئين

در جمله «استغفرى لذنبك» (براى گناهت طلب آمرزش كن) بيان نشده كه زليخا بايد از چه كسى آمرزش بخواهد. برخى از مفسران گفته اند: مراد ، استغفار به درگاه خداوند است و برخى برآنند كه مقصود ، پوزش خواستن از عزيز مصر مى باشد.

9- عزيز مصر و صداقت يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 2

2ـ عزيز مصر با ديدن پارگى پشت پيراهن يوسف ( ع ) ، به صداقت او پى برد .

فلما رءا قميصه قُدّ من دُبر قال إنه من كيدكنّ

10- عزيز مصر و قصه يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 26 - 7

7ـ عزيز مصر در ماجراى يوسف ( ع ) و زليخا ، پيشداورى نكرد و از تصميم گيرى عجولانه خوددارى نمود .

قالت . .. قال هى رودتنى عن نفسى و شهد شاهد من أهلها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 1،7،8،13

1ـ عزيز مصر براى كشف حقيقت ماجراى يوسف و زليخا ، شخصاً به بررسى و مشاهده پيراهن و نحوه پارگى آن پرداخت .

فلما رءا قميصه قُدّ من دُبر

ظاهر اين است كه ضمير در «رأى» به عزيزمصر برگردد.

7ـ عزيز مصر ، به دام انداختن يوسف ( ع ) را براى كام جويى ، از مكر هاى زنانه زليخا شمرد .

إنه من كيدكنّ

محتمل است ضمير در «إنه» به حقيقتى كه از جمله «غلّقت الأبواب . ..» استفاده مى شود ، ارجاع داده شود. برداشت فوق ، بر اساس اين احتمال است.

8ـ عزيز مصر ، پيشدستى زليخا در متهم ساختن يوسف ( ع ) و تعيين كيفر براى او را ، از مكر هاى زليخا شمرد .

قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءًا . .. إنه من كيدكنّ

برداشت فوق، ناظر به اين احتمال است كه ضمير در «إنه . ..» به معنايى كه از «قالت ما جزاء ...» در آيه 25 استفاده مى شود ، برگردد و آن معنا ، پيشدستى كردن زليخا براى محقّ جلوه دادن خويش و گنه كار نشان دادن طرف مقابل است.

13ـ عدالت و انصاف عزيز مصر ، در قضاوت و ابلاغ نظر خويش در ماجراى يوسف ( ع ) و زليخا

فلما رءا قميصه . .. قال إنه من كيدكنّ إن كيدكنّ عظيم

11- عزيز مصر و مجازات يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 25 - 14

14ـ تحريك عزيز مصر از سوى زليخا براى مؤاخذه و مجازات يوسف ( ع )

ما جزاء من أراد بأهلك سوءًا إلا أن يسجن أو عذاب أليم

برداشت فوق ، از تصريح زليخا به «أهلك» (همسر تو) استفاده مى شود ; يعنى ، او با آوردن «أهلك» درصدد تحريك عزيز مصر براى مجازات يوسف(ع) بود.

12- عزيز مصر و مقامات يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 5

5ـ عزيز مصر در پى خريد يوسف ( ع ) ، به شخصيت والا و منزلت بلند او اطمينان پيدا كرد .

لامرأته أكرمى مثويـه عسى أن ينفعنا

13- عزيز مصر و مكر زنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 9

9ـ شناخت عزيز مصر از روحيه زنان و آگاهى او به ترفندهايشان

إن كيدكنّ عظيم

14- عزيز مصر و يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 2،6،8

2ـ عزيز مصر ، يوسف ( ع ) را در مصر از كاروانيان خريدارى كرد .

و قال الذى اشتريـه من مصر

«من مصر» محتمل است متعلق به «اشتراه» باشد ، و احتمال دارد حال براى «الذى اشتراه» باشد. برداشت فوق ، ناظر به احتمال اول است. آيات بعد ، بيانگر آن است كه مراد از «الذى اشتراه»، عزيز مصر است.

6ـ عزيز مصر در نظر داشت از يوسف ( ع ) در امور خويش بهره گيرد ، و يا او را به فرزندى خود و همسرش برگزيند .

قال الذى . .. أكرمى مثويـه عسى أن ينفعنا أو نتخذه ولدًا

8ـ عزيز مصر ، اداره امور يوسف ( ع ) را به همسرش زليخا واگذار كرد ، و از او خواست تا يوسف ( ع ) را گرامى داشته و منزلتش را پاس دارد .

لامرأته أكرمى مثويـه

«مثوى» اسم مكان و به معناى منزل و اقامتگاه است. عبارت «أكرمى مثواه» ; يعنى ، منزل و مقامش را گرامى دار. اكرام منزل و اقامتگاه ، تأكيد بر بزرگداشت شخصى است كه در آن منزل اقامت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 3،4،5

3ـ عزيز مصر با پى بردن به صداقت يوسف ( ع ) ، زليخا را محكوم كرد و به نفع يوسف ( ع ) رأى داد .

فلما رءا قميصه قُدّ من دُبر قال إنه من كيدكنّ

4ـ عزيز مصر شواهد ارائه شده از سوى داورِ ماجراى يوسف و زليخا را ، براى رفع اتهام از يوسف ( ع ) و اثبات بى گناهى او كافى دانست .

فلما رءا قميصه قُدّ من دُبر قال إنه من كيدكنّ

5ـ عزيز مصر پس از پى بردن به حقانيت يوسف ( ع ) ، زنان را انسانهايى پر مكر و حيله خواند .

إنه من كيدكنّ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 29 - 1،2

1ـ عزيز مصر از يوسف ( ع ) خواست تا ماجراى زليخا را ناديده انگاشته و آن را مخفى سازد .

يوسف أعرض عن هذا

اعراض كردن از ماجراى زليخا ـ كه مفاد عبارت «أعرض عن هذا» است ـ در حقيقت توصيه به مخفى نگه داشتن و ناديده گرفتن است ، نه لب به شكايت نگشودن ; زيرا اقدام عليه زليخا با ملاحظه موقعيت يوسف(ع) - كه برده اى زرخريد بوده ـ ناسازگار است.

2ـ تكريم و بزرگداشت يوسف ( ع ) از جانب عزيز ، پس از كشف حقيقت ماجرا

يوسف أعرض عن هذا

«يوسف» مناداست و حرف ندا (يا) از آن حذف شده است عزيز مصر با حذف كردن حرف ندا ، تقرب او را نزد خويش بيان مى دارد و با نام بردن از او ، لطف و مرحمت خويش را به وى اظهار مى دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 32 - 6

6ـ يوسف ( ع ) در دربار عزيز مصر ، شخصيتى بزرگ و مورد احترام بود .

و ليكونًا من الصـغرين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 35 - 6

6ـ آگاهى كامل عزيز و حاكمان مصر بر پاكدامنى يوسف ( ع ) ، با مشاهده دلايل و نشانه هاى متعدد

ثم بدا لهم من بعد ما رأوا الأيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 52 - 2

2ـ آگاه شدن عزيز مصر به پرهيز يوسف ( ع ) از رابطه نامشروع با همسر وى ، از اهداف يوسف ( ع ) در تقاضاى دادرسى و بازجويى از زنان اشراف

ذلك ليعلم أنى لم أخنه بالغيب

چنان چه «ذلك ليعلم . ..» كلام يوسف(ع) باشد، مشاراليه «ذلك» خارج نشدن از زندان و تقاضاى دادرسى و محاكمه زنان اشراف است. ضمير در «يعلم» و «لم أخنه» مى تواند به «عزيز» باز گردد و مى تواند مراد از آن «ملك» باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال نخست است. بنابراين «ذلك ليعلم ...» ; يعنى، بيرون نرفتن من از زندان و تقاضاى دادرسى بدان خاطر بود كه عزيز مصر بداند من در نهان به او خيانتى نكردم.

15- عزيز مصر هنگام خريد يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 4

4ـ همسر زليخا در زمان خريد يوسف ( ع ) ، سمت « عزيزى » را نداشت . *

و قال الذى اشتريـه من مصر

ياد نكردن از عنوان عزيز مصر براى خريدار يوسف(ع) ، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.

16- عزيز مصر هنگام محاكمه زنان اشراف مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 51 - 11

11ـ شوهر زليخا به هنگام محاكمه زنان اشراف زنده بود و هم چنان عهده دار منصب عزيزى در حكومت مصر بود .

قالت امرأت العزيز

توصيف زليخا با وصف «همسر عزيز» مى رساند كه شوهرش در هنگام محاكمه زنده بود و به سمت عزيزى اشتغال داشت.

17- عقيمى عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 9

9ـ عزيز مصر و همسرش زليخا ، از نعمت داشتن فرزند محروم بودند . *

أو نتخذه ولدًا

كسانى كه فردى را به فرزندى برمى گزينند، معمولاً اشخاصى هستند كه فرزند نداشته و از فرزنددار شدن نااميدند. بنابراين «نتخذه ولداً» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد. بيان گزينش يوسف(ع) به فرزندى با كلمه «عسى»، تأييدكننده اين احتمال است.

18- قضاوت عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 28 - 13

13ـ عدالت و انصاف عزيز مصر ، در قضاوت و ابلاغ نظر خويش در ماجراى يوسف ( ع ) و زليخا

فلما رءا قميصه . .. قال إنه من كيدكنّ إن كيدكنّ عظيم

19- ملّيت عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 3

3ـ خريدار يوسف ( ع ) ( همسر زليخا ) از شهروندان مصرى بود .

و قال الذى اشتريـه من مصر

برداشت فوق ، مبتنى بر اين احتمال است كه «من مصر» متعلق به محذوف و توصيفى براى «الذى اشتراه» باشد ; يعنى: قال الذى اشتراه و هو من اهل مصر.

20- همسر عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 30 - 4

4ـ زليخا ، همسر عزيز مصر بود .

امرأت العزيز

21- يوسف(ع) در خانه عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 21 - 12،14،16

12ـ آسودگى و رفاه يوسف ( ع ) در خانه عزيز مصر

كذلك مكّنّا ليوسف فى الأرض

14ـ ورود يوسف به خانه عزيز مصر ، زمينه ساز تحقق يافتن وعده هاى الهى درباره او بود .

و كذلك مكّنّا ليوسف فى الأرض و لنعلّمه من تأويل الأحاديث

عبارت «لنعلّمه» عطف بر عبارتى مقدر است ; يعنى: مكّنّا ليوسف لنفعل كذا و لنعلّمه . .. ; مراد از لنفعل كذا ، امورى است كه خداوند در ابتداى داستان يوسف بيان كرد مانند «رأيتهم لى ساجدين» و «كذلك يجتبيك ربك ...».

16ـ آموزش تحليل رخداد ها و تأويل رؤياها ، هدف تقدير الهى از كشاندن يوسف به خانه عزيز مصر

كذلك مكّنّا ليوسف فى الأرض و لنعلّمه من تأويل الأحاديث

«لام» در «لنعلّمه» لام غايت است و بيانگر غرض و هدف متعلق مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 22 - 1

1ـ يوسف ( ع ) روزگار كودكى و نوجوانى را در خانه عزيز مصر به سر برد ، تا به جوانى و رشد جسمى و عقلى رسيد .

أكرمى مثويـه . .. و لما بلغ أشدّه

كلمه «أشدّ» چنان چه لسان العرب از سيبويه نقل كرده ـ جمع شدّة (توان و قدرت) است. بنابراين «أشدّ» ; يعنى ، توانها و قدرتهاى متعدد كه به مناسبت مورد ، شامل توان جسمى و عقلى است.

22- يوسف(ع) و عزيز مصر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 25 - 9

9ـ يوسف ( ع ) و زليخا ، پس از تعقيب و گريز و باز شدن درب ، با عزيز مصر در آستانه آن درب برخورد كردند .

و ألفيا سيدها لدا الباب

«إلفاء» (مصدر ألفيا) به معناى يافتن و مواجه شدن است. «سيّد» به معناى شريف و داراى مجد است ، و مراد از آن در اين جا ، شوهر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 26 - 2

2ـ يوسف ( ع ) در نزد عزيز مصر ، تمناى نامشروع زليخا و استنكاف خويش را فاش ساخت ، و خود را از هر گونه اراده سوئى مبرّا دانست .

قال هى رودتنى عن نفسى

تركيبهايى نظير «هى رودتنى» و «أنا قمت» ـ كه مبتدا در معنا فاعل است و خبر آن فعل مى باشد ـ گاهى حاكى از تأكيد است و گاهى دلالت بر حصر دارد. و از آن جا كه يوسف(ع) در مقام رفع اتهام از خويش بود، معلوم مى شود او از جمله «هى رودتنى» معناى حصر را اراده كرده است. بنابراين «هى راودتنى» ; يعنى، او (زليخا) از من درخواست كام جويى داشت و من چنين درخواستى نداشتم و استنكاف ورزيدم.

13- عزي

1- عزى در جاهليت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 19 - 4

4 - « لات » و « عزى » در مرتبه بالاتر از « منات » ، در نزد عرب جاهلى *

أفرءيتم اللّـت و العزّى

از تقديم «لات و عزى» و توصيف منات به «الثالثة» (سومى)، مطلب بالا به استفاده مى شود.

2- نقش عزى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 20 - 1

1 - « لات » ، « عزى » و « منات » مهم ترين خدايان مورد پرستش مردم جزيرة العرب

و منـوة الثالثة الأُخرى

از ياد كردن نام اين سه بت، مى توان مطلب بالا را به دست آورد.

14- عسر و حرج

1- عسر و حرج

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 280 - 1،4

1 ـ لزوم مهلت دادن به بدهكارِ تنگدست ، تا هنگام پرداخت بدهى خويش به سهولت

و ان كان ذو عسرة فنظرة الى ميسرة

4 ـ لزوم مهلت دادن رباخوار تائب به بدهكار تنگدست ، به هنگام باز پس گيرى اصل سرمايه اش

و ان تبتم . .. فنظرة الى ميسرة

2- عسر و حرج در روزه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 184 - 8

8 - كسانى كه روزه ماه رمضان براى آنان مشقت بار و طاقت فرساست ، نبايد روزه بگيرند .

و على الذين يطيقونه فدية

«اطاقة» به معناى قدرت داشتن بر انجام كار و يا صرف كردن تمام قدرت براى انجام آن است. لازمه معناى دوم، انجام دادن فعل با رنج و مشقت است. به نظر مى رسد مراد از «يطيقونه» معناى دوم باشد. بنابراين «و على الذين يطيقونه فدية»; يعنى، كسانى كه ]اگر بخواهند روزه بگيرند[ بايد تمام قدرت خويش را براى اين كار صرف كنند و در نتيجه به رنج و زحمت مى افتند، روزه نگيرند; بلكه فديه بپردازند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 185 - 22

22 - سختى و دشوارى روزه بر مريض و مسافر ، دليل و حكمت برداشتن روزه از آنان است .

و من كان مريضاً . .. يريد اللّه بكم اليسر و لايريد بكم العسر

جمله «يريداللّه . ..» را مى توان ناظر به جمله «من كان ...» دانست و آن را دليل و حكمت برداشتن روزه از مسافر و مريض شمرد و نيز مى توان آن را ناظر به اصل وجوب روزه و بيان حكمت آن دانست. برداشت فوق بر اساس نظر اول است.

3- قاعده نفى عسر و حرج

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 184 - 9

9 - تكاليف شرعى در صورتى كه براى انسان طاقت فرسا باشد ، لازم الاجرا نيست .

و على الذين يطيقونه فدية

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 185 - 22

22 - سختى و دشوارى روزه بر مريض و مسافر ، دليل و حكمت برداشتن روزه از آنان است .

و من كان مريضاً . .. يريد اللّه بكم اليسر و لايريد بكم العسر

جمله «يريداللّه . ..» را مى توان ناظر به جمله «من كان ...» دانست و آن را دليل و حكمت برداشتن روزه از مسافر و مريض شمرد و نيز مى توان آن را ناظر به اصل وجوب روزه و بيان حكمت آن دانست. برداشت فوق بر اساس نظر اول است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 91 - 4،17،21

4 ـ در ميان مجموعه احكام اسلام ، حكم حرجى ( مشقت آفرين ) وجود ندارد .

ليس على الضعفاء . .. حرج

17 ـ رفع تكليف حرجى ( مشقت بار ) و نيز جعل قاعده احسان ، جلوه غفران و رحمت الهى براى بندگان

ما على المحسنين من سبيل و اللّه غفور رحيم

21 ـ از امام صادق ( ع ) روايت شده كه فرمود : « . . . إن اللّه يحتج على العباد بما آتاهم و عرّفهم . . . و ما امروا إلا بدون سعتهم . . . و كل شيئى لا يسعون له فهو موضوع عنهم . . . ثم تلا « ليس على الضعفاء و لا على المرضى و لا على الذين لا يجدون ما ينفقون حرج » . . . ;

. .. به تحقيق خداوند بر بندگان احتجاج مى كند به چيزى كه به آنها عطا فرموده و شناختى كه به آنها داده است ... و آنان مأمور نشده اند مگر به تكليفى كه پايين تر از سعه و توانشان باشد ... و هر تكليفى كه در وسع بندگان نباشد، از آنها برداشته شده ... سپس امام آيه شريفه را تلاوت فرمود: «بر ضعيفان و بيماران و آنان كه چيزى نمى يابند كه (در راه جهاد) هزينه كنند، باكى نيست» ... .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 2 - 7

7- تحمل حرج و مشقت ، در انجام تكاليف دينى ، لازم نيست .

ما أنزّلنا عليك القران لتشقى

اطلاق «لتشقى» شامل مشقت در انجام تكاليف نيز مى گردد، گرچه مورد آيه، مشقت در راه ابلاغ معارف قرآن به ديگران است.

15- عسل

1- تشويق به استفاده از عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 14

14- استفاده از عسل طبيعى ، مورد تشويق خداوند است .

فيه شفاء للناس

برداشت فوق، از آهنگ تشويق گونه آيه شريفه استفاده مى شود.

2- تنوع رنگ عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 11

11- عسل هاى طبيعى و خالص ، به رنگ هاى گوناگون است .

يخرج من بطونها شراب مختلف ألونه

3- شفابخشى عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 13،22

13- عسل ، دارويى شفابخش براى تمامى انسانها

فيه شفاء للناس

22- « عن أميرالمؤمنين ( ع ) قال : . . . لعق العسل شفاء من كلّ داء قال الله تبارك و تعالى : « يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس » و هو مع قراءة القرآن . . . ;

از اميرالمؤمنين(ع) روايت شده است كه فرمود:. ..يك انگشت عسل، شفاى همه دردهاست. خداوند تبارك و تعالى فرموده است: «يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس» و اين در صورتى است كه همراه با قراءت قرآن باشد...».

4- فوايد عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 13

13- عسل ، دارويى شفابخش براى تمامى انسانها

فيه شفاء للناس

5- مكان توليد عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 10

10- شكم زنبور هاى عسل ، محل تبديل ميوه ها و شهد گياهان به عسل

ثمّ كلى من كلّ الثمرت . .. يخرج من بطونها شراب

6- منشأ تنوع رنگ عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 12

12- گوناگونى رنگ عسل ، نتيجه استفاده زنبور هاى عسل از گياهان گوناگون است .

ثمّ كلى من كلّ الثمرت . .. يخرج من بطونها شراب مختلف ألونه

ذكر گوناگونى عسل پس از بيان تغذيه زنبورهاى عسل از ميوه ها و گياهان مختلف، مى تواند به منظور نكته ياد شده باشد.

7- منشأ توليد عسل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 69 - 7

7- نشان دادن راه زندگى طبيعى ( حركات غريزى براى خانه سازى ، تغذيه از گياهان و توليد عسل ) به زنبور هاى عسل ، به مقتضاى ربوبيت پروردگار است .

فاسلكى سبل ربّك ذللاً

8- نهرهاى عسل بهشت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - محمد - 47 - 15 - 7،27

7- وجود نهرهايى از آب هاى زلال ، شير هاى گوارا ، شراب هاى مسرت آفرين و عسل خالص در بهشت

فيها أنهـر من ماء غير ءاسن و أنهـر من لبن لم يتغيّر طعمه و أنهـرمن خمر لذّة للشـ

27- « عن معاوية بن حيدة : سمعت رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) يقول فى الجنّة بحر اللبن و بحر الماء و بحر العسل و بحر الخمر ثمّ تشقق الأنهار منها بعد ;

معاوية بن حيدة مى گويد: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنيدم كه مى فرمود: در بهشت درياى شير، درياى آب، درياى عسل و درياى شراب است كه نهرهاى بهشتى از آنها منشعب گشته است».

16- عصا

1- آداب عصا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 69 - 4

4 - حمل عصا با دست راست ، از آداب عصا به دست گرفتن است .

و ألق ما فى يمينك

كارهاى پيامبران و سنت هاى آنان ـ جز در مواردى كه به شخص آنها مربوط مى شودـ جملگى براى ما قابل پيروى است. بودن عصا در دست راست موسى(ع) و ذكر شدن آن در قرآن، نشانه برترى و مزيت اين عمل است.

2- اتكا به عصا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 14 - 12

12 - سليمان ( ع ) ، عصايى داشت كه بر آن تكيه مى كرد و پس از مرگش نيز مدتى بر آن تكيه داشت .

فلمّا قضينا عليه الموت ما دلّهم على موته إلاّ دابّة الأرض تأكل منسأته فلمّا خرّ

3- تبديل عصا به اژدها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 107 - 2،3،4،5

2 ـ عصاى موسى ( ع ) در برابر فرعون به مارى بزرگ تبديل شد .

فألقى عصاه فإذا هى ثعبان مبين

3 ـ تبديل عصاى موسى ( ع ) به مارى بزرگ ، دور از انتظار فرعونيان

فألقى عصاه فإذا هى ثعبان مبين

«إذا» در «فإذا هى . .. » براى مفاجات و بيانگر دو معناست: بين مفاد جمله قبل و بعد اقتران زمانى است، مفاد جمله پس از آن در يك حالت غير منتظره انجام شده است.

4 ـ نبودن هيچ فاصله زمانى بين افكنده شدن عصاى موسى ( ع ) و تبديل آن به مارى بزرگ

فألقى عصاه فإذا هى ثعبان مبين

5 ـ اژد هاى تبديل شده از عصاى موسى ( ع ) ، اژدهايى واقعى و ترديدناپذير

فإذا هى ثعبان مبين

توصيف «ثعبان» به «مبين» (آشكار و واضح)، به اين نكته اشاره دارد كه آن اژدها واقعى بود، نه وهمى و خيالى، و حركات و سكناتش به گونه اى بوده است كه در اژدها بودن آن براى كسى جاى ترديد وجود نداشت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 32 - 3،4

3 - تبديل عصاى موسى ( ع ) به اژد ها ، پديده اى شگفت و دور از انتظار فرعونيان

فألقى عصاه فإذا هى ثعبان مبين

برداشت ياد شده از «إذا» فجائيه استفاده مى شود; زيرا اين كلمه مى رساند كه مفاد جمله پس از آن، در يك حالت غير منتظره انجام شده است.

4 - عصاى موسى پس از تبديل شدن به اژد ها ، حركت و پيشروى كرد .

فإذا هى ثعبان مبين

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه «ثعبان» از ريشه «ثعب» (آب جارى) بوده و اين اشاره اى به حركت و پيشروى اژدها داشته باشد.

4- تبديل عصا به مار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 20 - 2،3،5

2 - عصاى موسى ( ع ) در پى افكنده شدن ، به مارى در حال حركت تبديل شد .

فألقيها فإذا هى حيّة تسعى

3 - افكنده شدن عصاى موسى و تبديل شدن آن به مار ، هم زمان بود .

فإذا هى حيّة

«اذا» براى مفاجاة است و بر وحدت زمان جمله قبل و بعد دلالت دارد.

5 - عصاى موسى ( ع ) پس از تبديل شدن به مار ، جان داشت و با اراده خود جست و خيز مى كرد .

حيّة تسعى

خداوند در داستان مقابله موسى(ع) و ساحران در آيات بعد، در باره سحر ساحران فرموده است: «يخيّل إليه من سحرهم أنّها تسعى»; مقايسه آن با فعل «تسعى» (در اين آيه) گوياى حقيقى بودن حركت عصاى موسى(ع) است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 21 - 1،2

1 - خداوند به موسى ( ع ) فرمان داد عصاى تبديل شده به مار را بدون ترس از زمين برگيرد .

قال خذها

2 - موسى ( ع ) از گرفتن عصاى مار شده خويش در بيم و هراس بود .

قال خذها و لاتخف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 32 - 2

2 - تبديل ناگهانى عصاى موسى به اژدهايى واقعى و ترديد ناپذير

فألقى عصاه فإذا هى ثعبان مبين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 10 - 2،3،4

2 - تبديل ناگهانى عصاى موسى به مارى پرتحرك ، در پى افكندن آن بر زمين

فلمّا رءاها تهتزّ كأنّها جانّ

«اهتزاز» (مصدر «تهتزّ») به حركت تند و سريع گفته مى شود. «جانّ» نيز به گفته مفسران، گونه اى از مار باريك است كه بسيار چست و چالاك مى باشد.

3 - تبديل عصاى موسى به اژدهايى بزرگ اما به چالاكى مار هاى كوچك

فلمّا رءاها تهتزّ كأنّها جانّ

با توجه به اين كه در جاى ديگر تبديل عصا به اژدهايى بزرگ (فإذا هى ثعبان مبين) آمده احتمال مى رود كه تعبير «كأنّها جانّ» در اين جا نه از آن باب باشد كه عصاى موسى در مرتبه نخست به شكل مارى كوچك و در دفعات ديگر به شكل اژدها درآمده بود بلكه تشبيه آن به مار كوچك از جهت حركت تند و سريعى است كه آن مار داشته است.

4 - ترس و گريز بى تأمل موسى ( ع ) ، با مشاهده تبديل عصاى دست خويش به مارى چالاك

فلمّا رءاها تهتزّ كأنّها جانّ ولّى مدبرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 31 - 3،4

3 - فرار بى درنگ موسى ( ع ) در پى مشاهده عصاى خود بسان مارى چست و چالاك

فلمّا رءاها تهتزّ كأنّها جانّ

4 - ندا و فرمان خدا به موسى ( ع ) مبنى بر پيش آمدن و نترسيدن از عصاى مار شده خويش

يـموسى أقبل و لاتخف

5- تبديل مار به عصا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 21 - 3

3 - خداوند ، موسى ( ع ) را مطمئن ساخت كه عصاى مار شده ـ پس از گرفته شدن ـ به حالت اول بر خواهد گشت .

و لاتخف سنعيدها سيرتها الأولى

«سيرة» در اصل به معناى حالت و هيئت سير است، ولى به صورت مجاز، بر هر صفت و حالتى اطلاق مى شود. در جمله «سنعيدها سيرتها» حرف «إلى» در تقدير است، كه حذف آن، كلمه را منصوب به نزع خافض كرده است; يعنى «سنعيدها

إلى سيرتها» يا «سنعيد إليها سيرتها».

6- فوايد عصا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 18 - 4

4 - عصا در دست گرفتن و تكيه بر آن در راه رفتن و ايستادن ، كارى مطلوب و مفيد است .

هى عصاى أتوكّؤا عليها

تقديم تكيه دادن بر ديگر فوايد عصا ـ در سخن نقل شده از موسى(ع) ـ نشانِ اهميت اين استفاده در مجموع فوايد ديگر است. اين اهميت با توجه به سلامت جسمانى، بلكه نيرومندى موسى(ع) وضوح بيشترى مى يابد.

7- منشأ تبديل عصا به مار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 21 - 4

4 - تبديل عصاى موسى ( ع ) به مار و بازگشت آن به صورت اوّليه ، وابسته به اراده خداوند بود .

سنعيدها

8- منشأ تبديل مار به عصا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 21 - 4

4 - تبديل عصاى موسى ( ع ) به مار و بازگشت آن به صورت اوّليه ، وابسته به اراده خداوند بود .

سنعيدها

17- عصمت

1- آثار عصمت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 28 - 14

14- مقام عصمت ، مانع از خوف و هراس از خداوند نيست .

و هم بأمره يعملون . .. و هم من خشيته مشفقون

2- ارزش عصمت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 101 - 9

9 ـ معصوم ، پرهيزكننده از تمامى گناهان با استعانت از خداوند

و من يعتصم باللّه فقد هدى الى صراط مستقيم

امام صادق (ع): . .. المعصوم هو الممتنع باللّه من جميع محارم اللّه و قال اللّه تبارك و تعالى: «و من يعتصم باللّه فقد هدى الى صراط مستقيم».

معانى الاخبار، ص 132، ح 2 ; تفسير برهان، ج 1، ص 304، ح 1.

3- امكان عصمت انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - احزاب - 33 - 33 - 19

19 - امكان دارد كه برخى از انسان ها ، از عصمت ويژه خدادادى برخوردار شوند .

إنّما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس أهل البيت

4- زمينه عصمت انبيا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 33 - 14

14ـ پيامبران ، براى مصون ماندن از گناه و پايدارى بر عصمت ، همواره و در هر حال به توفيق و امداد هاى الهى نيازمندند .

و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ

5- عصمت آدم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 33 - 7

7 ـ عصمت آدم ( ع ) پس از هبوط به زمين و برگزيده شدن به نبوّت

انّ اللّه اصطفى ادم

امام رضا(ع): . .. و كانت المعصية من ادم (ع) فى الجنّة لا فى الارض ... فلمّا اهبط الى الأرض و جعل حجة و خليفة عصم بقوله عزّ و جلّ: «انّ اللّه اصطفى ادم ... ».

عيون اخبارالرضا (ع)، ج 1، ص 193، ح 1، ب 14 ; نورالثقلين، ج 1، ص 328، ح 98.

6- عصمت ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 125 - 5

5 ـ حضرت ابراهيم ( ع ) ، انسانى متعادل و به دور از هرگونه انحراف و گرايش به باطل

و اتبع ملة إبرهيم حنيفاً

در برداشت فوق كلمه «حنيفاً»، توصيف براى «ابراهيم» گرفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 16

16ـ اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا

7- عصمت از خطا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 113 - 1،2

1 ـ پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، معصوم از گناه و مصون از خطا و لغزش

و لولا فضل اللّه عليك و رحمته لهمت طائفة منهم ان يضلوك

2 ـ فضل و رحمت خاص الهى بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موجب مصونيت وى از خطا و لغزش

و لولا فضل اللّه عليك و رحمته لهمت طائفة منهم ان يضلوك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تحريم - 66 - 6 - 14

14 - فرشتگان ، مصون از خطا و معصوم از گناه و نافرمانى اند .

لايعصون اللّه ما أمرهم و يفعلون ما يؤمرون

برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جمله «لايعصون اللّه. ..» عصمت فرشتگان و «يفعلون ما يؤمرون» اشاره به مصونيت آنان از خطا در انجام وظايف داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 28 - 2

2 - پيامبران ، معصوم و مصون از خطا در ابلاغ كامل پيام هاى الهى به مردم

ليعلم أن قد أبلغوا رسـلـت ربّهم

8- عصمت از گناه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 124 - 24

24 - عصمت از گناه شرط امامت است .

قال لاينال عهدى الظلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 113 - 1

1 ـ پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، معصوم از گناه و مصون از خطا و لغزش

و لولا فضل اللّه عليك و رحمته لهمت طائفة منهم ان يضلوك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 24 - 6،8،11

6ـ يوسف ( ع ) ، در عنفوان جوانى از ارتكاب هر گناه كوچك و بزرگى ، مصون و معصوم بود .

كذلك لنصرف عنه السوء و الفحشاء إنه من عبادنا المخلصين

8ـ پيامبران در پرتو امداد هاى الهى ، از گناه و فحشا ، مصون و معصومند .

كذلك لنصرف عنه السوء و الفحشاء

از عبارت «لنصرف عنه . ..» (تا بدى و پليدى را از او دور سازيم) ـ كه دور ساختن گناه از يوسف(ع) را به خداوند نسبت داده

است ـ معلوم مى شود مشاهده برهان نيز به توفيق الهى و امداد او بوده است.

11ـ بندگان خالص ( آنان كه كاملاً در اختيار خدايند ) هرگز آلوده به گناه نشده و مرتكب هيچ معصيتى نمى شوند .

لنصرف عنه السوء و الفحشاء إنه من عبادنا المخلصين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تحريم - 66 - 6 - 14

14 - فرشتگان ، مصون از خطا و معصوم از گناه و نافرمانى اند .

لايعصون اللّه ما أمرهم و يفعلون ما يؤمرون

برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جمله «لايعصون اللّه. ..» عصمت فرشتگان و «يفعلون ما يؤمرون» اشاره به مصونيت آنان از خطا در انجام وظايف داشته باشد.

9- عصمت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 16

16ـ اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا

10- عصمت انبيا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 67 - 19

19 - عصمت پيامبران ، در بيان احكام الهى و ارائه آنها به مردم

أتتخذنا هزواً قال أعوذ باللّه أن أكون من الجهلين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 7 - 43

43 ـ آياتى كه موهم صدور گناه از پيامبران است از متشابهات قرآن و علم به تأويل آن تنها نزد خدا و راسخان در علم مى باشد .

و اخر متشابهات . .. و ما يعلم تأويله

امام رضا (ع): . .. اتّق اللّه و لا تنسب الى انبياء اللّه الفواحش و لا تتأوّل كتاب اللّه برأيك، فان اللّه عزّ و جل قد قال: «و ما يعلم تأويله الاّ اللّه و الراسخون فى العلم ... ».

عيون اخبارالرضا، ج 1، ص 192، ح 1، ب 14 ; بحارالانوار، ج 11، ص 72، ح 1.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 79 - 8

8 ـ پيامبران ، هيچگاه از مقام خود و دين خدا ، سوء استفاده نكردند .

ما كان لبشر . .. ثم يقول للناس كونوا عباداً لى من دون اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 161 - 1

1 ـ ساحت پيامبران ، پاك و منزّه از هر گونه خيانت است .

و ما كان لنبىّ ان يغلّ

«يغلّ» از ماده غلول و غَلل، به معناى خيانت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 61 - 4

4 ـ نوح ( ع ) و ديگر رسولان الهى ، داراى عصمت و مبرا از هر گونه گمراهى

ليس بى ضللة و لكنى رسول من رب العلمين

جمله «لكنى رسول . .. » به منزله تعليلى است براى تبرئه نوح از هر گونه گمراهى. بنابراين جمله «ليس بى ضللة» به همراه «و لكنى ... » علاوه بر عصمت نوح، دلالت بر عصمت تمامى رسولان الهى دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 105 - 4

4 ـ موسى ( ع ) و ديگر رسولان الهى برخوردار از عصمت در ابلاغ رسالت هاى الهى

حقيق على أن لا أقول على اللّه إلا الحق

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 10

10ـ پيامبران ، پيراسته از هرگونه شركورزى و همتا پنداشتن براى خدا

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 73 - 6

6- عروض نسيان بر پيامبران ، در زمينه امور شخصى و خارج از حيطه نبوت آنان ، امرى ممكن است .

قال لاتؤاخذنى بما نسيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 11 - 6

6 - رسولان الهى ، مبرّا از ظلم و گناه

إنّى لايخاف لدىّ المرسلون . إلاّمن ظلم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 46 - 3

3 - پيامبران ، از هرگونه گناه و خطاكارى معصوم اند .

إنّا أخلصنـهم بخالصة ذكرى الدار

از اين كه خداوند پيامبران را به آخرت انديشى خالص ساخت، مى توان عصمت آنان را به دست آورد; زيرا ريشه گناه و خطاكارى بشر دنياطلبى است و از آن جايى كه انبيا از چنين خواسته اى مبرا بوده و تنها طالب آخرت اند; استفاده مى شود كه آنان هرگز گناه نمى كنند و معصوم اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 47 - 6

6 - پيامبران ، از هر گناه و خطاكارى معصوم اند .

إنّهم عندنا لمن المصطفين الأخيار

توصيف ابراهيم(ع) و . .. از سوى خداوند به «أخيار» ـ به صورت مطلق ـ گوياى اين حقيقت است كه پيامبران در همه افعال و صفات خود، از نيكان بودند و از آنان جز خوبى و كار خير سرنمى زد و اين همان حقيقت عصمت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 48 - 5

5 - پيامبران ، از هرگونه گناه و خطاكارى معصوم اند .

و كلّ من الأخيار

توصيف اسماعيل(ع) و. .. از سوى خداوند به «أخيار» ـ به صورت مطلق ـ گوياى اين حقيقت است كه پيامبران در همه افعال و صفات خود از نيكان بودند و از آنان جز خوبى و كار خير، سرنمى زد و اين همان حقيقت عصمت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 28 - 2

2 - پيامبران ، معصوم و مصون از خطا در ابلاغ كامل پيام هاى الهى به مردم

ليعلم أن قد أبلغوا رسـلـت ربّهم

11- عصمت اهل بيت(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - احزاب - 33 - 33 - 16

16 - اهل بيت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از عصمت الهى برخورداراند .

إنّما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس أهل البيت

«رجس» در اصل به معناى، «آلودگى و پليدى مادى» است و در اين جا، استعاره براى گناه است.

12- عصمت خضر(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 71 - 11

11- موسى ( ع ) ، لغزش هايى نظير غرق انسان ها بى گناه را ، از جانب خضر ( ع ) منتفى نمى دانست .

أخرقتها لتغرق أهلها لقد جئت شيئًا إمرًا

13- عصمت در ابلاغ رسالت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 105 - 4

4 ـ موسى ( ع ) و ديگر رسولان الهى برخوردار از عصمت در ابلاغ رسالت هاى الهى

حقيق على أن لا أقول على اللّه إلا الحق

14- عصمت در امامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 124 - 24

24 - عصمت از گناه شرط امامت است .

قال لاينال عهدى الظلمين

15- عصمت در تبليغ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 74 - 4

4- امتنان خدا بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خاطر مصون داشتن او از كمترين لغزش در انجام رسالت خويش

و لولا أن ثبّتنك لقد كدتّ تركن إليهم شيئًا قليلاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 193 - 3

3 - امانت ، داراى نقش محورى در ابلاغ و رساندن پيام وحى

نزل به الروح الأمين

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه مهم ترين صفتى كه خداوند براى حامل وحى بيان داشته، امانت او است.

16- عصمت در تبليغ وحى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 28 - 2

2 - پيامبران ، معصوم و مصون از خطا در ابلاغ كامل پيام هاى الهى به مردم

ليعلم أن قد أبلغوا رسـلـت ربّهم

17- عصمت در دريافت وحى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش