علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 61

مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 61

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان

1- شخم

1- شخم زمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 63 - 2

2 - نقش انسان تنها شخم زدن زمين و پاشيدن بذر در آن است ; و نه بيشتر از آن .

أفرءيتم ما تحرثون

در آيه شريفه، تنها «حرث» (عمل آماده كردن زمين و پاشيدن دانه ها در آن)، به انسان نسبت داده شده است.

2- شخم زنى با گاو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 71 - 4

4 - قوم موسى ، از گاو براى شخم زنى و آبيارى كشتزار ها استفاده مى كردند .

لاذلول تثير الأرض و لاتسقى الحرث

3- فوايد شخم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - عبس - 80 - 27 - 2

2 - بارش باران و نرم شدن خاك زمين و شيار خوردن آن ، زمينه ساز حصول غله جات و تأمين غذاى انسان ها

صببنا الماء . .. شققنا الأرض .... فأنبتنا فيها حبًّا

4- منشأ شخم زمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - عبس - 80 - 26 - 3

3 - شخم زدن زمين و ايجاد شيار در دل خاك و آماده سازى آن براى كشت و ايجاد هرگونه دگرگونى در سطح زمين ، در

حقيقت مستند به خداوند است .

ثمّ شققنا الأرض شقًّا

فعل «شققنا» اطلاق دارد و زير و رو كردن خاك زمين را - به هر شكلى باشد - مستند به خداوند مى كند; هر چند به دست انسان يا ديگر عوامل طبيعت انجام پذيرد.

شخم زنى

5- شخم زنى با گاو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 71 - 4

4 - قوم موسى ، از گاو براى شخم زنى و آبيارى كشتزار ها استفاده مى كردند .

لاذلول تثير الأرض و لاتسقى الحرث

2- شر

1- ابزار شناخت شر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بلد - 90 - 11 - 3

3 - انسان ، به دليل برخوردارى از ابزار هاى شناخت ( توانايى بر ديدن و گفتن و نيز تشخيص راه خير و شر ) توانا بر پذيرش تكاليف دشوار و برداشتن گام هاى سنگين در راه خير

ألم نجعل . .. فلااقتحم العقبة

2- انتخاب شر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بلد - 90 - 10 - 5

5 - انسان ، موجودى مختار و توانا بر حركت در راه خير يا شر و داراى ابزار لازم آن

ألم نجعل له . .. و هدينه النجدين

بيان برخوردارى انسان از چشم و زبان - پيش از اشاره به آشناسازى او با راه هاى خير و شرّ - به منظور اتمام حجت بر او است كه براى شناخت راه صحيح و انتخاب آن، ابزار لازم در اختيار او نهاده شده است.

3- دفع شر استهزاگران محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 95 - 2

2- نويد خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) مبنى بر دفع شرّ استهزا كنندگان آن حضرت و قرآن

إنا كفينك المستهزءين

4- دفع شر دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 137 - 6

6 - خداوند ، براى دفع شر و خنثى كردن توطئه ستيزه گران با انبيا ، كافى است .

فسيكفيكهم اللّه

5- دفع شر مسيحيان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 137 - 5

5 - دفع شر يهوديان و نصرانيان از جامعه اسلامى ، وعده و نويد خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

فإنما هم فى شقاق فسيكفيكهم اللّه و هو السميع العليم

6- دفع شر يهود

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 137 - 5

5 - دفع شر يهوديان و نصرانيان از جامعه اسلامى ، وعده و نويد خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

فإنما هم فى شقاق فسيكفيكهم اللّه و هو السميع العليم

7- راه شر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بلد - 90 - 10 - 3،7

3 - خداوند ، به راه خير و شرّ و رهروان هر يك ، آگاه است .

و هدينه النجدين

اسناد هدايت به خداوند در «هدينا» - با توجّه به «أيحسب أن لم يره أحد» در آيات پيشين - بيانگر آن است كه چون خداوند راه خير و شرّ را به ديگران شناسانده است; پس خود به آن آگاه است و رهروان آنان بر او مشتبه نمى شوند تا مدعيان حقيقىِ انفاق را، از غير آنهاتشخيص ندهد.

7 - « عن حمزة بن محمّد عن أبى عبداللّه ( ع ) قال : سألته عن قول اللّه عزّوجلّ « و هديناه النجدين » قال : نجد الخير و الشرّ ;

حمزة بن محمد گويد: از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ «و هديناه النجدين» سؤال كرد، فرمود: مراد راه خير و شرّ است».

8- منشأ دفع شر دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 36 - 2

2 - خداوند ، شايسته ترين حامى بندگان و دفع كننده شر دشمنان از آنان است .

أليس اللّه بكاف عبده

مقصود از كفايت خداوند، با توجه به جملات بعدى آيه شريفه - كه درباره تهديدها و ارعاب هاى دشمنان سخن مى گويد - حمايت الهى از پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان در برابر دشمنان است.

9- منشأ شر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 26 - 18

18 - شرور ، ناشى از ضعف و ناتوانى است .

بيدك الخير انّك على كلّ شىء قدير

جمله «انّك على . .. » بيانگر علت مضمون جمله «بيدك الخير» است ; يعنى چون خدا داراى قدرت مطلق است، تنها خير از او صادر مى شود. بنابراين، شرور همواره نتيجه نقصها و ناتوانيها است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 36 - 22

22 - اجابت دعاى همسر عمران ، در مورد حفظ مريم ( س ) و فرزندش از شرّ شيطان

و انّى اعيذها بك و ذريّتها من الشّيطان الرّجيم

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): . .. و قال عيسى (ع) فيما يثنى على ربه: و اعاذنى و امّى من الشّيطان الرجيم فلم يكن له علينا سبيل.

الدر المنثور، ج 2، ص 184.

10- موارد شر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 83 - 11

11- سلب نعمت از انسان ، شرّ و مايه يأس اوست .

و إذا أنعمنا على الإنسن . .. و إذا مسّه الشرّ

به قرينه مقابله «مسّه الشرّ» با «أنعمنا» احتمال دارد كه مراد از دچار شدن به سختى و شرّ، از دست دادن نعمت باشد.

شرور

11- استعاذه از شرور شبانه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فلق - 113 - 3 - 1

1 - پناه بردن به خداوند از شرور شبانه ، به ويژه زمان تاريكى مطلق آن ، توصيه الهى به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

قل أعوذ . .. و من شرّ غاسق إذا وقب

«غَسَق»; يعنى، آغاز تاريكى شب (صحاح) و «وقوب» (مصدر «وقب»)، به معناى داخل شدن در همه چيز است (لسان العرب). مراد از «غاسق إذا وقب»، شب است; زمانى كه در همه چيز وارد شده و آن را تاريك سازد (لسان العرب به نقل از فراء). كلمه «غاسق» با فعل «غَسَقَ» (جريان يافت)، از يك ريشه و نشانگر پخش شدن شب بر موجودات است. اسناد شرّ به شب به جهت مناسب تر بودن آن از روز، براى جريان شرور است.

12- امتحان با شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 35 - 3،10

3- آدميان ، به وسيله شرّ و خير موجود در جهان آزموده مى شوند .

و نبلوكم بالشرّ و الخير فتنة

10- « روى عن أبى عبداللّه ( ع ) : إنّ أميرالمؤمنين ( ع ) مرض فعاداه إخوانه فقالوا : كيف تجدك يا أميرالمؤمنين ( ع ) ؟ قال : بشرٍّ قالوا : ما هذا كلام مثلك قال : إنّ اللّه تعالى يقول : « ونبلوكم بالشرّ والخير فتنة » فالخير الصحة والغنى و الشرّ المرض و الفقر ;

از امام صادق(ع) روايت شده: اميرالمؤمنين(ع) بيمار شد، برادران [دينى] وى از آن حضرت عيادت كردند و گفتند:[حال] خود را چگونه مى يابى اى امير مؤمنان؟ فرمود: به شرّ[مبتلى شده ام]، گفتند: اين كلام افرادى مانند شما نيست؟ فرمود: خداوند تعالى مى فرمايد «و نبلوكم بالشرّ والخير فتنة» سلامتى و بى نيازى خير و بيمارى و تنگدستى شرّ است».

13- تشبيه شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فلق - 113 - 2 - 6

6 - تشبيه رهايى از شرور ، به شكافتن تاريكى

قل أعوذ بربّ الفلق . من شرّ ما خلق

14- حاكميّت تكوينى شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 79 - 4

4 - حاكميت نظام تكوينى خير و شرّ بر تمامى انسان ها ، و حتى پيامبر (صلی الله علیه و آله)

ما اصابك من حسنة فمن اللّه و ما اصابك من سيّئة فمن نفسك

15- خدا و شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 78 - 8

8 - خداوند ، سرچشمه و منشأ همه امور ( خوبى ها و بدى ها )

قل كلّ من عند اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 51 - 9

9 - خداوند ، منشأ نعمت ها و پيراسته از شرور و بدى ها

و إن مسّه الشرّ . .. و لئن أذقنه رحمة ... و إذا أنعمنا على الإنسن ... و إذا مس

از اين كه خداوند رحمت و نعمت را به خود نسبت داده; ولى شرور را به خويشتن منتسب نكرده است، مطلب بالا به دست مى آيد.

16- رفع شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - احزاب - 33 - 17 - 9

9 - خداوند ، تنها كسى است كه مى تواند شر و بدى خود آفريده را ، رفع كند .

من ذا الذى يعصمكم من اللّه إن أراد بكم سوءًا. .. و لايجدون لهم من دون اللّه وليّ

17- زمينه بهره گيرى از شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 11 - 5

5- انسان بر اثر خصلت شتابزدگى براى نيل به خواسته هاى خود ، از ابزار و وسايل شرّ و ناپسند بهره مى گيرد .

و يدع الإنسن بالشرّ دعاءه بالخير و كان الإنسن عجولاً

برداشت فوق مبتنى بر اين نكته است كه باء در «بالشرّ» و «بالخير» براى استعانت باشد; يعنى، انسان عجول وسايل خير و شرّ را مساوى مى بيند; مثلاً براى رسيدن به رفاه زندگى، از ابزارى چون دزدى، استثمار و احتكار استفاده مى كند.

18- زمينه شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - ليل - 92 - 10 - 9

9 - « عن أبى جعفر ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ « . . .فسنيسّره للعسرى » قال : لايريد شيئاً من الشرّ إلاّ يسّره له ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداى عزّوجلّ «فسنيسّره للعسرى»، روايت شده كه فرمود: [هركه بخل ورزد و خود را از خدا بى نياز بيند و نيكوترين پاداش الهى را تكذيب كند]، درباره انجام دادن هيچ شرّى تصميم نمى گيرد; جز آن كه خداوند آن را براى او آسان مى سازد».

19- شرور در آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 32 - 6

6 - آخرت براى تقواپيشگان خير محض و خالى از شرور و ناگواريهاست.

و للدار الأخرة خير للذين يتقون

در صورتى كه «خير» صفت مشبهه باشد، نه فعل تفضيل. در اين صورت «الأخرة خير» يعنى آخرت همه اش خير است.

20- شرور شياطين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 98 - 6

6 - خدا ، تنها پناهگاه انسان براى ايمن ماندن از شرّ هاى شياطين

أعوذ بك من همزت الشيطين . و أعوذ بك ربّ أن يحضرون

21- عوامل مصونيت از شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 93 - 4

4 - نقش مؤثر دعا ، در ايمن ماندن از شرور

قل ربّ إمّا ترينّى ما يوعدون

22- عوامل نجات از شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 61 - 7

7 - تقوا ، موجب نجات انسان از هرگونه بدى و اندوه در قيامت

الذين اتّقوا . .. لايمسّهم السوء و لا هم يحزنون

23- فسلفه شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 216 - 3

3 - وجود امورى ناخوشايند كه نهايتاً براى انسان خير است .

عسى ان تكرهوا شيئاً و هو خير لكم

24- گرايش به شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 27 - 29

29 - وجود زمينه هاى گرايش به خير و شر در انسان از آغاز آفرينش

قال لاقتلنك . .. انما يتقبل اللّه من المتقين

با توجه به اينكه هابيل و قابيل هر دو فرزندان آدم بودند، لكن راههاى متضادى را برگزيدند، معلوم مى شود گرايشهاى درونى انسانها متفاوت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 11 - 1،2

1- انسان ، شرّ و بدى را چونان خير و خوبى ، طالب و خواستار است .

و يدع الإنسن بالشرّ دعاءه بالخير

مراد از «دعا» مطلق درخواست است اعم از اينكه به لفظ دعا باشد و يا به غير آن.

2- خيرطلبى در انسان ، اصيل و در پى شرّ بودنش ، تبعى و غير اصيل است .

و يدع الإنسن بالشرّ دعاءه بالخير

برداشت فوق از تشبيه شرخواهى انسان به طالب خير بودنش استفاده گرديده است; يعنى، همان طور كه انسان همواره و به طور طبيعى و اصيل طالب خير است، به دنبال شر هم خواهد رفت.

25- مراد از شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 35 - 10

26- مصونيت از شرور قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - انسان - 76 - 11 - 1،3

1 - خداوند ، ابرار را از تمامى شرور و گزند هاى روز قيامت حفظ خواهد كرد .

فوقيهم اللّه شرّ ذلك اليوم

3 - مصونيت ابرار از شرور و گزند هاى قيامت و شادابى رخسار و سرور دل آنان ، به دليل ايمان آنان به قيامت و خوف آنان از آن روز است .

إنّا نخاف من ربّنا يومًا . .. فوقيهم اللّه شرّ ذلك اليوم

«فا» در «فوقاهم» براى تفريع اين آيه بر آيه قبل است; يعنى، مصونيت ابرار از شرور قيامت، به اين دليل است كه آنان، از احوال آن روز در هراس بودند; روزى كه چهره هاى كافران عبوس و دل هاى آنان محزون است.

27- منشأ شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 78 - 6،8،10

6 - خير ها را از جانب خدا دانستن و شر ها را از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) پنداشتن ، انديشه برخى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و ان تصبهم حسنة يقولوا هذه من عنداللّه و ان تصبهم سيّئة يقولوا هذه من عندك

ظاهراً مراد از ضمير در «تصبهم» مسلمانان ضعيف الايمان هستند. آنها مى پنداشتند مشكلاتى كه پس از مسلمان شدنشان به آنها روى آورده، از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است.

8 - خداوند ، سرچشمه و منشأ همه امور ( خوبى ها و بدى ها )

قل كلّ من عند اللّه

10 - نسبت دادن خوبى ها به خدا و بدى ها به پيامبر (صلی الله علیه و آله) ( ثنويت ) ، نشانه دورى كامل از درك دقيق معارف الهى

فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا

مراد از «حديثا» به مناسبت مورد، معارف الهى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 79 - 1،7

1 - هر نيكى به انسان رسد ، از خدا است و هر بدى به او رسد ، از خود او .

ما اصابك من حسنة فمن اللّه و ما اصابك من سيّئة فمن نفسك

اگر چه مخاطب اين آيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) است، ولى مقصود از آن همه افراد هستند. چون بين پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ديگران از نظر احكام واقعى و حقيقى هيچ تفاوتى نيست.

7 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) رسولى در جهت خير و سعادت مردم ، نه منشأ شرور

و ان تصبهم سيّئة يقولوا هذه من عندك . .. و ارسلناك للنّاس رسولا

جمله «و ارسلناك للناس» (تو پيامبرى سودمند برى مردم هستى)، در رد پندار كسانى است كه وى را منشأ شرور معرفى مى كردند: «يقولوا هذه من عندك».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 17 - 6،8

6 - اقتدار بر رساندن هر گونه خير و شر، از شؤون ولايت الهى است.

أغير اللّه أتخذ وليا . .. و إن يمسسك اللّه بضر ... فهو على كل شىء قدير

8 - تعدد منشأ براى خير و شر، پندارى باطل و موهوم است.

و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو و إن يمسسك بخير فهو على كل شىء قدير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 18 - 2،5

2 - قدرت بدون رقيب خداوند در رساندن خير و شر به آدمى، نشانه اقتدار و غلبه او بر تمامى بندگان

و إن يمسسك اللّه بضر . .. و هو القاهر فوق عباده

5 - نفع و ضرر رساندن خداوند به آدميان بر اساس حكمت و آگاهى

و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو . .. هو الحكيم الخبير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 80 - 4

4 - نسبت ندادن شرور ، به خداوند و انتساب رحمت ها و نعمت ها ، به او ادب حضرت ابراهيم نسبت به خداوند

و إذا مرضت فهو يشفين

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه ابراهيم(ع) مريضى را به خود و شفا را به خدا نسبت داده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - فلق - 113 - 2 - 5

5 - شرور ، مستند به مخلوقات اند ، نه خالق .

من شرّ ما خلق

اضافه «شرّ» به «ما» - كه عنوان مخلوقات است - بيانگر استناد شرور به آنها است.

28- نقش شرور

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 49 - 4

4 - سيطره يأس و نااميدى بر انسان ، به هنگام مواجه شدن با سختى و ناكامى ها ( شرور )

و إن مسّه الشرّ فيئوس قنوط

3- شرابخوار

1- احكام شرابخوار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 5 - 15

15 - ممنوعيت سپردن اموال به شرابخوار ، به دليل سفاهت وى

و لا تؤتوا السّفهاء اموالكم

امام صادق (ع) در مقام نهى از امين قرار دادن شرابخوار فرمود: «و لا تؤتوا السّفهاء اموالكم» فاىُّ سفيه اسفه من شارب الخمر؟

كافى، ج 5، ص 299، ح 1 ; نورالثقلين، ج 1، ص 443، ح 52.

2- تحقير شرابخوار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 108 - 6

6 - « قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) . . . لاتجالسوا مع شارب الخمر . . . فإنّهم كلاب أهل النار كما قال اللّه : « اخسئوا فيها و لاتكلّمون » ;

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:. .. با شراب خوار همنشينى نكنيد... زيرا آنان سگ هاى جهنم اند; همان طور كه خداوند فرموده است: اخسئوا فيها و لاتكلّمون».

3- سفاهت شرابخوار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 5 - 15

15 - ممنوعيت سپردن اموال به شرابخوار ، به دليل سفاهت وى

و لا تؤتوا السّفهاء اموالكم

امام صادق (ع) در مقام نهى از امين قرار دادن شرابخوار فرمود: «و لا تؤتوا السّفهاء اموالكم» فاىُّ سفيه اسفه من شارب الخمر؟

كافى، ج 5، ص 299، ح 1 ; نورالثقلين، ج 1، ص 443، ح 52.

4- شرابخوار در جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 108 - 6

6 - « قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) . . . لاتجالسوا مع شارب الخمر . . . فإنّهم كلاب أهل النار كما قال اللّه : « اخسئوا فيها و لاتكلّمون » ;

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:. .. با شراب خوار همنشينى نكنيد... زيرا آنان سگ هاى جهنم اند; همان طور كه خداوند فرموده است: اخسئوا فيها و لاتكلّمون».

شرابخوارى

5- مسابقه براى شرابخوارى اخروى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - مطففين - 83 - 26 - 3

3 - به كار گرفتن تمام تلاش براى رقابت با ديگران ، تنها شايسته خوش گذرانى و شراب خوارى در جهان آخرت است .

و فى ذلك فليتنافس المتنفسون

«تَنافُس»; يعنى، هر يك از رقابت كنندگان، نيروى نَفْس خويش را در برابر ديگرى آشكار سازد (مقاييس اللغة). «ذلك»، به محتواى آيات «على الأرائك ينظرون» و «يسقون» اشاره دارد.

4- شرح صدر

1- شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 2

2 - شرح صدر موهبتى الهى است.

يشرح صدره

2- آثار شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 1،19،20

1 - شرح صدر زمينه هدايت پذيرى انسان

فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره

شرح صدر به معناى توسعه قلب و مغز و انديشه آدمى و در برابر ضيق صدر است.

19 - عن أبى الحسن الرضا(ع) فى قوله تعالى: «فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للاسلام» قال: من يرد الله أن يهديه بايمانه . .. يشرح صدره للتسليم لله و الثقة به و السكون إلى ما وعده من ثوابه ... و من يرد ان يضله ... لكفره به و عصيانه له فى الدنيا يجعل صدره ضيقا حرجا حتى يشك فى كفره و يضطرب من اعتقاد قلب--ه ... .

امام رضا(ع) درباره آيه «فمن يرد الله . .. » فرمود: كسى كه خدا بخواهد او را بخاطر ايمان اش هدايت كند ... سينه اش را براى تسليم شدن در برابر خداوند و اعتماد به او و آرامش يافتن به وعده هاى پاداش الهى، باز و گشوده مى سازد ... و كسى كه خدا بخواهد او را به خاطر كفر و نافرمانيش در دنيا گمراه كند، سينه اش را تنگ و در فشار قرار مى دهد، بدان گونه كه در كفر خود شك كند و در اعتقادات قلبى خويش مضطرب و نگران باشد ... .

20 - عن أبى عبدالله(ع) فى قول الله عز و جل: «و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا» فقال: قد يكون ضيقا و له منفذ يسمع منها و يبصر و «الحرج» الملتئم الذى لا منفذ له يسمع به و لا يبصر به.

از امام صادق(ع) درباره آيه «و من يرد أن يضله . .. » روايت شده است: گاهى سينه انسان تنگ مى شود اما هنوز راه نفوذى براى آن باقى مانده كه از طريق آن مى شنود و مى بيند و «حرج»، آن سينه اى است كه فشرده شده و هيچ راه نفوذى به آن وجود ندارد كه از آن راه بشنود و يا ببيند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 25 - 8

8 - نبوت و دريافت وحى ، نيازمند سينه اى فراخ و ظرفيتى گسترده است .

قال ربّ اشرح لى صدرى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 34 - 3

3 - موسى ( ع ) ، پيدايش شرح صدر و خوش بيانى را ، مايه فراهم آمدن زمينه ياد فراوان خداوند مى دانست .

قال ربّ اشرح لى صدرى . .. و نذكرك كثيرًا

تعليل «و نذكرك» مى تواند به تمامى خواسته هاى موسى(ع) - از جمله درخواست شرح صدر و روان گويى - مربوط باشد. موسى(ع) هدف خود را از آن خواسته ها، توفيق افزون تر براى ياد خدا در هر كوى و برزن و هنگام موعظه هر فرد و گروه، اعلام كرد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 22 - 4

4 - شرح صدر ، زمينه ساز تابش نور هدايت خداوند بر قلب انسان و استفاده از دلايل و برهان هاى الهى

أفمن شرح اللّه صدره للإسلم فهو على نور من ربّه

«نور» در آيه شريفه، كنايه از هدايت، دلايل و براهين الهى است. تفريع «فهو على نور من ربّه» بر «أفمن شرح اللّه صدره للإسلام»، گوياى برداشت بالا است.

3- آثار شرح صدر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 61 - 13

13 - سعه صدر پيامبر (صلی الله علیه و آله) در گوش دادن به سخنان مردم ، مايه رحمت براى مؤمنان

و يقولون هو أذن قل أذن خير لكم . .. و رحمة للذين ءامنوا منكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 2 - 3

3 - شرح صدر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، فراهم سازنده زمينه لازم براى اجراى برنامه هاى سنگين رسالت و انجام دادن تكاليف دشوار

ألم نشرح . .. و وضعنا عنك وزرك

4- آثار شرح صدر موسى(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 33 - 2

2 - موسى ( ع ) ، تسبيح و تنزيه خداوند در برابر مشركان ، خود را نيازمند شرح صدر و داشتن بيان واضح مى دانست .

ربّ اشرح لى . .. كى نسبّحك كثيرًا

«كى نسبّحك» مى تواند تعليل براى تمام خواسته هاى موسى(ع)، از جمله درخواست شرح صدر و كاهش لكنت زبان باشد. موسى(ع) مى خواست براى رد آنچه گمراهان در باره خداوند توهم كرده اند، توان لازم را داشته باشد.

5- ارزش شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 35 - 6

6 - حسن خلق و سعه صدر ، داراى ارزشى والا و توصيف ناپذير در ميان مكارم اخلاقى است .

و ما يلقّيها إلاّ الذين صبروا و ما يلقّيهاإلاّ ذوحظّ عظيم

از انحصار فضيلت بالا به صابران و بهرهوران از ارزش هاى انسانى و نيز تكرار «و مايلقّاها»، برداشت ياد شده استفاده مى شود.

6- اظهار سرور از شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 3

3 - شرح صدر و تحمّل سختى ها ، نعمتى الهى و سزاوار بازگو كردن و اظهار خرسندى است .

و أمّا بنعمة ربّك فحدّث . بسم اللّه الرحمن الرحيم . ألم نشرح لك صدرك

به گفته بسيارى از فقهاى اماميه، اين سوره، دنباله سوره قبل و متّحد با آن است. بر اين اساس مفاد آيه شريفه، اعتراف به يكى از نعمت هايى است كه آخرين آيه سوره قبل، به بازگو كردن آنها توصيه داشت. در اين ديدگاه، جمله «بسم اللّه الرحمن الرحيم» ارتباط را قطع نمى كند; بلكه برخى از فقها، ترك آن را در نماز مجاز مى دانند.

7- اهميت شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 63 - 10

10 - شرح صدر ، گذشت و تحمّل برخورد هاى مخالفين ، از وظايف رهبران الهى

اولئك الّذين . .. فاعرض عنهم و عظهم و قل لهم فى انفسهم قولا بليغاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 5

5 - شرح صدر نور الهى در قلب مؤمنان است. *

و جعلنا له نورا يمشى . .. فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره

«فاء» در «فمن يرد . .. » عطف و تفريع بر آيات قبل است. در آيه 122 (أو من كان ميتا ... ) مردم به دو دسته تقسيم شدند: حيات يافتگان داراى نور و فروماندگان در ظلمت. در اين آيه با نتيجه گيرى از مجموع آيات، هدايت يافتگان داراى

شرح صدر و گمراهان مبتلا به تنگى صدر شمرده شده اند. محتمل است شرح صدر همان نورى باشد كه در آيه 122 مطرح شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 61 - 9

9 - گوش فرادادن به سخنان همه طيف هاى جامعه و داشتن سعه صدر در برابر آنان ، خصلتى شايسته و بايسته براى رهبران و مسؤولان جامعه اسلامى

و يقولون هو أذن قل أذن خير لكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 25 - 4

4 - شرح صدر از مهم ترين ويژگى هاى لازم براى رسولان الهى و رهبران و مبلغان دين است .

قال ربّ اشرح لى صدرى

اين كه موسى(ع) شرح صدر را بر خواسته هاى ديگر خود مقدم داشته است، نشانِ جايگاه مهم و نقش آن در انجام يافتن مسؤوليت الهى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 22 - 2

2 - گرايش به دين اسلام ، در گرو وجود سعه صدر و روح پذيرش حق در انسان است .

أفمن شرح اللّه صدره للإسلم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مزمل - 73 - 10 - 7

7 - ترويج دين و گسترش دين دارى در جامعه ، مستلزم سعه صدر ، صبر و خويشتن دارى است .

و اصبر . .. و اهجرهم هجرًا جميلاً

8- اهميت شرح صدر رهبران دينى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 34 - 3

3 - سعه صدر و حسن برخورد - حتى با مخالفان - امرى بايسته براى رهبران جامعه اسلامى

ادفع بالتى هى أحسن

9- حقيقت شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 16

16 - لما نزلت هذه الآية سئل رسول الله(صلی الله علیه و آله) عن شرح الصدر ما هو؟ فقال: نور يقذفه الله فى قلب المؤمن فينشرح له صدره و ينفسح . .. .

آنگاه كه آيه «فمن يرد الله . .. » نازل شد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال كردند، شرح صدر چيست؟ فرمود: نورى است كه خداوند در قلب مؤمن مى افكند و با آن سينه اش را بازم--ى گرداند ... .

10- درخواست شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 25 - 1

1 - موسى ( ع ) جهت انجام رسالت خويش و بازداشتن فرعون از طغيان گرى ، با دعابه درگاه خداوند ، خواهان شرح صدر خويش شد .

اذهب . .. قال ربّ اشرح لى صدرى

فراخى سينه، كنايه از خويشتن دارى و كنترل خود و اختيار از كف ندادن است.

11- ذكر شرح صدر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 2

2 - خداوند ، برخوردارى پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از شرح صدر ، به او يادآور شده ، آن را عطاى ويژه خويش به آن حضرت خواند .

ألم نشرح لك صدرك

12- ذكر منشأ شرح صدر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 4

4 - توجّه به خدادادى بودن شرح صدر ، مايه اطمينان پيامبر (صلی الله علیه و آله) به دورى اش از قهر و خشم خداوند

ما ودّعك ربّك و ما قلى . .. ألم نشرح لك صدرك

هدف از استفهام در «ألم نشرح. ..» - كه براى تقرير است - با توجّه به ارتباط آن با محتواى سوره قبل، توجّه دادن پيامبر(صلی الله علیه و آله) به نعمت هايى است كه نشان محبوب بودن او نزد خداوند است تا نگرانى هاى احتمالى آن حضرت از ميان برود.

13- شرح صدر ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 47 - 12

12- برخورد ابراهيم ( ع ) با بت پرستان ، همراه با شكيبايى و سعه صدر بود .

سلم عليك سأستغفر لك ربّى

14- شرح صدر اولوا الالباب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 22 - 7

7 - شرح صدر و برخوردارى از نور و برهان هاى الهى ، از اوصاف صاحبان عقل و خردناب است .

لكن الذين اتّقوا . .. إنّ فى ذلك لذكرى لأُولى الألبب . أفمن شرح اللّه صدره للإ

برداشت ياد شده بر اين ديدگاه استوار است كه آيه شريفه، تفريع بر دو آيه پيشين بوده و بيان براى آن دو باشد كه در اوصاف تقواپيشگان و صاحبان عقل و خردناب است.

15- شرح صدر بندگان خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 63 - 9،10

9 - بندگان خالص خدا ، به هنگام روبه رو شدن با گفتار جاهلانه و به دور از ادب و منطق افراد جاهل ، با گفتار شايسته و عالمانه و به دور از بيهودگى و بى ادبى به آنان پاسخ مى گويند .

و إذا خاطبهم الجهلون قالوا سلمًا

برداشت فوق، بر اين مبنا است كه «سلاماً» صفت براى مفعولٌ به مقدر باشد; يعنى، «قالوا قولاً سلاماً» در اين صورت معناى «سلاماً» - به قرينه جمله قبل كه سخن از گفتار جاهلانه و ناشايست افراد جاهل است - سخن عالمانه و شايسته و دور از بيهودگى و بى ادبى مى باشد.

10 - بندگان خالص خداوند ، به هنگام رو به رو شدن با گفتار جاهلانه و بدور از ادب و منطق جاهلان ، از آنان خواستار سلامت و امنيت و همزيستى مسالمت آميز مى شوند .

و إذا خاطبهم الجهلون قالوا سلمًا

برداشت فوق، بر اين اساس استوار است كه «سلاماً» مفعولٌ به براى فعل مقدر باشد; يعنى، «نتسلم منكم تسليماً». در اين صورت «سلام» به جاى «تسليم» نشسته است.

16- شرح صدر حق پذيران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 126 - 2

2 - گمراه كردن حقگريزان با ضيق صدر و هدايت حقپويان با شرح صدر، صراط مستقيم پروردگار و سنت استوار اوست.

فمن يرد الله ان يهديه . .. هذا صرط ربك مستقيما

ظاهراً مشاراليه «هذا» مفاد آيه قبل است كه به منزله نتيجه اى بر آيات گذشته بود. بنابراين «هذا» اشاره به شرح صدر و ضيق صدر و ... است.

17- شرح صدر در تبليغ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 2 - 2،4

2 - پرهيز از دلتنگى و ملالت در تبليغ قرآن، فرمان و توصيه خداوند به پيامبر(صلی الله علیه و آله)

فلا يكن فى صدرك حرج منه

مى توان گفت جمله «فلا يكن . ..»، كه تفريع بر «أنزل إليك» است، به قرينه «لتنذر» از آن دلتنگى اى نهى مى كند كه ناشى از انذار و متذكر كردن مردم باشد. يعنى اى پيامبر چون قرآن كتاب آسمانى است، مبادا مشكلات انذار مردم با تبليغ قرآن، مايه دلتنگى و ملالت خاطر براى تو شود.

4 - تبليغ قرآن، مسؤوليتى سنگين و نيازمند تحمل فراوان و سعه صدر

كتب أنزل إليك فلا يكن فى صدرك حرج منه

جمله «فلا يكن . ..»، كه در صدد پيشگيرى از ملالت خاطر پيامبر(صلی الله علیه و آله) است، بيانگر آن است كه تبليغ قرآن مشكلات فراوانى به همراه خواهد داشت كه جز با تحمل و سعه صدر نمى توان به آن پرداخت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 25 - 3

3 - راهنمايى و ارشاد طغيان گران و تبليغ پيام الهى ، نيازمند شرح صدر وتحمل فراوان است .

اذهب . .. قال ربّ اشرح لى صدرى

18- شرح صدر در مناظره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 18 - 12

12 - لزوم سعه صدر در گفت وگو هاى علمى و در عرصه تضارب افكار و بيان انديشه هاى گوناگون

الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه

19- شرح صدر رهبران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 13 - 2

2 - اهميت سعه صدر و فصاحت بيان ، در كار رهبرى و هدايت جامعه

و يضيق صدرى و لاينطلق لسانى

20- شرح صدر رهبران دينى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 28 - 5

5 - رهبران و مبلغان دينى بايد در برابر تكبر ، استهزا و تهمت هاى دشمنان ديانت با سعه صدر به تكليف خود عمل كنند .

قال لمن حوله ألاتستمعون . .. إنّ رسولكم... لمجنون. قال ربّ المشرق و المغرب و ما

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 5

5 - شرح صدر و تحمّل سختى ها ، از ويژگى هاى لازم براى رهبران الهى

ألم نشرح لك صدرك

21- شرح صدر صابران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 35 - 1،2

1 - پاسخ نيك به رفتار ناپسند مخالفان و معاندان ، تنها در توان صاحبان صبر و شكيبايى است .

ادفع بالتى هى أحسن . .. و ما يلقّيها إلاّ الذين صبروا

2 - آزمودگان ميدان صبر ، برخوردار از سعه صدر و توان تحمل مخالفان

ادفع بالتى هى أحسن . .. و ما يلقّيها إلاّ الذين صبروا

فعل ماضى «صبروا» مى رساند كه افرادى مى توانند به بدگويى و بدرفتارى مخالفان پاسخ نيك دهند كه قبلاً اهل صبر و بردبارى بوده و در آن ميدان موفق شده اند.

22- شرح صدر مبلغان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 28 - 5

5 - رهبران و مبلغان دينى بايد در برابر تكبر ، استهزا و تهمت هاى دشمنان ديانت با سعه صدر به تكليف خود عمل كنند .

قال لمن حوله ألاتستمعون . .. إنّ رسولكم... لمجنون. قال ربّ المشرق و المغرب و ما

23- شرح صدر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 61 - 4،5،6

4 - سوء استفاده منافقان از عطوفت و سعه صدر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ( گوش فرادادن آن حضرت به سخنان مردم )

الذين يؤذون النبى و يقولون هو أذن

5 - گوش فرادادن به سخنان گوناگون مردم ، با شكيبايى و سعه صدر كامل ، از خصلت هاى پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله)

و يقولون هو أذن قل أذن خير لكم

6 - ستايش خداوند از پيامبر (صلی الله علیه و آله) به خاطر سعه صدر و گوش فرادادن او به همه سخنان مردم

و يقولون هو أذن قل أذن خير لكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - معارج - 70 - 37 - 2

2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى سعه صدر و پذيراى اجتماع كافران مخالف در اطراف خويش

فمالِ الذين كفروا قبلك مهطعين . عن اليمين و عن الشمال عزين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 6

6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى مقامى والا در پيشگاه خداوند و شايسته اهداى شرح صدر

ألم نشرح لك صدرك

«لام» در «لك» يا براى تعليل است يا انتفاع. در صورت اول، مفاد آيه اين است كه: آيا به خاطر خودت به تو شرح صدر نداديم؟ اين تعبير دلالت دارد كه شخصيت نبى اكرم(صلی الله علیه و آله)، علّتى كافى براى عطاى شرح صدر بود. در صورت دوم، نشانه ارجمندى آن حضرت است كه خداوند، در جهت منافع پيامبر(صلی الله علیه و آله) نعمت شرح صدر را در اختيارش نهاد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 5 - 2

2 - شرح صدر و سبك بار بودن پيامبر (صلی الله علیه و آله) و بلندآوازگى آن حضرت ، نمونه اى از انفكاك ناپذيرى مشكلات از آسانى ها

ألم نشرح . .. و وضعنا... و رفعنا... فإنّ مع العسر يسرًا

جمله «فإنّ. ..» بيانگر آن است كه آنچه در آيات پيشين آمد، ريشه در يك قانون كلى دارد و آن همراه بودن «عسر» با «يسر» است. حرف «فاء»، بيان قانون را بر كاشف آن، تفريع كرده است; يعنى، آنچه براى تو انجام داديم، بايد انجام مى گرفت; زيرا سختى بدون آسانى نمى شود.

24- شرح صدر موسى(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 36 - 1،5

1 - خداوند تمامى خواسته هاى موسى ( ع ) را پذيرفت و به او شرح صدر و بيان روان عطا كرد و هارون را وزير او قرار داد .

قال ربّ . .. قال قد أُوتيت سؤلك يموسى

«سؤل»; يعنى احتياجى كه نفس انسان بر تحصيل آن حرص مىورزد و فرق آن با آرزو اين است كه آرزو در فكر انسان مى

گذرد، ولى «سؤل» پى گيرى مى شود. گويا همواره رتبه «سول» بعد از آرزو است.

5 - وادى طوى در كوه طور ، مكان اعطاى شرح صدر و بيان روان به موسى ( ع ) ونصب هارون به مقام وزارت موسى ( ع ) بود .

قال ربّ اشرح . .. قال قد أُتيت سؤلك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 28 - 4

4 - سعه صدر موسى ( ع ) در برابر تكبر ، استهزا و تهمت فرعون

قال لمن حوله ألاتستمعون . .. إنّ رسولكم... لمجنون. قال ربّ المشرق و المغرب

پرداختن موسى به تبيين «ربّ العالمين» بدون توجه به عكس العمل هاى متكبرانه و استهزا آميز فرعون، بيانگر مطلب ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 50 - 2

2 - سعه صدر و پيگيرى حضرت موسى ( ع ) ، در تبليغ و هدايت مردم

ادع لنا . .. فلمّا كشفنا عنهم العذاب

برداشت ياد شده بر اين اساس است كه فرعونيان حضرت موسى(ع) را ساحر مى خواندند و پيام او را به مسخره و استهزا مى گرفتند; اما آن حضرت در راستاى هدايت آنان براى نجاتشان از عذاب دعا كرد.

25- شرح صدر مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 5

5 - شرح صدر نور الهى در قلب مؤمنان است. *

و جعلنا له نورا يمشى . .. فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره

«فاء» در «فمن يرد . .. » عطف و تفريع بر آيات قبل است. در آيه 122 (أو من كان ميتا ... ) مردم به دو دسته تقسيم شدند: حيات يافتگان داراى نور و فروماندگان در ظلمت. در اين آيه با نتيجه گيرى از مجموع آيات، هدايت يافتگان داراى شرح صدر و گمراهان مبتلا به تنگى صدر شمرده شده اند. محتمل است شرح صدر همان نورى باشد كه در آيه 122 مطرح شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 22 - 1،10

1 - مؤمنان ، برخوردار از شرح صدر و روح تسليم و انقياد در برابر حق

أفمن شرح اللّه صدره للإسلم

«شرح» به معناى بسط و سعه است و شرح صدر به معناى بسط و گشادن سينه و قلب براى تحمل و پذيرش سخن حق است. «اسلام» در دو معنا به كار مى رود 1- تسليم و انقياد، 2- دين اسلام. گفتنى است كه برداشت بالا مبتنى بر معناى

نخست اسلام است آيه شريفه نيز درصدد بيان اوصاف مؤمنان است.

10 - وجود اختلاف اساسى انسان مؤمن حق پذير و نرم دل با كافر حق ناپذير و سنگدل ، از نظر شخصيت و سرنوشت

أفمن شرح اللّه صدره للإسلم فهو على نور من ربّه فويل للقسية قلوبهم

«من» در آيه شريفه، اسم موصول و مبتدا است و خبر آن - به قرينه جمله بعدى (فويل للقاسية قلوبهم. ..) - جمله اى محذوف مى باشد. تقدير كلام چنين است: «أفمن شرح اللّه صدره للإسلام ... كمن قسا قلبه». بنابراين مى توان گفت: آيه شريفه درصدد مقايسه ميان شخصيت دو انسان مؤمن و كافر و سرنوشت آنان در آينده است.

26- عوامل شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 19،20

19 - عن أبى الحسن الرضا(ع) فى قوله تعالى: «فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للاسلام» قال: من يرد الله أن يهديه بايمانه . .. يشرح صدره للتسليم لله و الثقة به و السكون إلى ما وعده من ثوابه ... و من يرد ان يضله ... لكفره به و عصيانه له فى الدنيا يجعل صدره ضيقا حرجا حتى يشك فى كفره و يضطرب من اعتقاد قلب--ه ... .

امام رضا(ع) درباره آيه «فمن يرد الله . .. » فرمود: كسى كه خدا بخواهد او را بخاطر ايمان اش هدايت كند ... سينه اش را براى تسليم شدن در برابر خداوند و اعتماد به او و آرامش يافتن به وعده هاى پاداش الهى، باز و گشوده مى سازد ... و كسى كه خدا بخواهد او را به خاطر كفر و نافرمانيش در دنيا گمراه كند، سينه اش را تنگ و در فشار قرار مى دهد، بدان گونه كه در كفر خود شك كند و در اعتقادات قلبى خويش مضطرب و نگران باشد ... .

20 - عن أبى عبدالله(ع) فى قول الله عز و جل: «و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا» فقال: قد يكون ضيقا و له منفذ يسمع منها و يبصر و «الحرج» الملتئم الذى لا منفذ له يسمع به و لا يبصر به.

از امام صادق(ع) درباره آيه «و من يرد أن يضله . .. » روايت شده است: گاهى سينه انسان تنگ مى شود اما هنوز راه نفوذى براى آن باقى مانده كه از طريق آن مى شنود و مى بيند و «حرج»، آن سينه اى است كه فشرده شده و هيچ راه نفوذى به آن وجود ندارد كه از آن راه بشنود و يا ببيند.

27- منشأ شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 25 - 5

5 - شرح صدر ، بخشش خداوند و برخاسته از مقام ربوبيت او است .

قال ربّ اشرح لى صدرى

28- منشأ شرح صدر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 1

1 - خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، شرح صدر عنايت كرده و قواى باطنى آن حضرت را پذيراى حقيقت قرار داد و توانمندى هاى او را ، براى تحمّل سختى ها و تكاليف ، فزونى بخشيد .

ألم نشرح لك صدرك

شرح صدر، گنجايش دادن آن براى قبول حق است (لسان العرب). «صدر» و «قلب»، كنايه از نفس انسان است كه داراى فهم و درك است. گفته شده «صدر» اعم از «قلب» است; زيرا شامل تمام قواى انسان مى شود. (برگرفته شده از مفردات راغب)

29- نشانه هاى شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 125 - 4

4 - حالت پذيرش در برابر معارف آسمانى اسلام نشانه شرح صدر است.

فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلم

در برداشت فوق اسلام به معنى اصطلاحى آن كه دين اسلام است، گرفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 22 - 14،18

14 - ياد خدا ، نشانه شرح صدر و نرم دلى و پاكى از قساوت قلب است .

فويل للقسية قلوبهم من ذكر اللّه

در اين آيه از ويژگى هاى سنگدلان، غفلت و دورى از ياد خدا برشمرده شده است. بنابراين مى توان استفاده كرد آنان كه ياد خدا مى كنند چنين نيستند; بلكه همواره با شرح صدر و نرم دلى به سر مى برند.

18 - « روى أنّ النبىّ (صلی الله علیه و آله) قرأ « أفمن شرح اللّه صدره للإسلام فهو على نور من ربّه » فقال إنّ النور إذا وقع فى القلب إنفسح له و انشرح ، قالوا : يا رسول اللّه فهل لذلك علامة يعرف بها ؟ قال : التجافى عن دارالغرور و الإنابة إلى دار الخلود و الإستعداد للموت قبل نزول الموت ;

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده است كه آن حضرت آيه «أفمن شرح اللّه صدره للإسلام فهو على نور من ربّه» را تلاوت كرد و آن گاه فرمود: هنگامى كه نور وارد قلب مى شود، قلب براى اسلام باز و گشاده مى گردد. گفتند: اى رسول خدا! آيا علامتى براى آن هست كه به وسيله آن شناخته شود؟ فرمود: علامت آن پهلو تهى كردن از خانه غرور و بازگشت به خانه جاويدان و آماده شدن براى مرگ قبل از آمدن آن است».

30- نعمت شرح صدر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - شرح - 94 - 1 - 3

3 - شرح صدر و تحمّل سختى ها ، نعمتى الهى و سزاوار بازگو كردن و اظهار خرسندى است .

و أمّا بنعمة ربّك فحدّث . بسم اللّه الرحمن الرحيم . ألم نشرح لك صدرك

به گفته بسيارى از فقهاى اماميه، اين سوره، دنباله سوره قبل و متّحد با آن است. بر اين اساس مفاد آيه شريفه، اعتراف به

يكى از نعمت هايى است كه آخرين آيه سوره قبل، به بازگو كردن آنها توصيه داشت. در اين ديدگاه، جمله «بسم اللّه الرحمن الرحيم» ارتباط را قطع نمى كند; بلكه برخى از فقها، ترك آن را در نماز مجاز مى دانند.

5- شرك

1- شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 67 - 8

8 - يهود و نصارا ، منحرف از حق ، عصيانگر در برابر خدا و مشرك

و لكن كان حنيفاً مسلماً و ما كان من المشركين

بنابراينكه جمله «و لكن كان . .. »، تعريضى به يهوديان و نصارا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 95 - 6

6 - ابراهيم ( ع ) ، هيچگاه مشرك نبوده است .

و ما كان من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 144 - 6

6 - نكوهش و محكوميّت فردپرستى

افاين مات او قتل انقلبتم على اعقابكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 195 - 20

20 - آمرزش گناهان و بهشت ، پاداش خداوند به هجرت كنندگان از شرك و كفر *

فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم . .. لاكفّرنّ عنهم سيّاتهم و لادخلنّهم جنّات

مى توان گفت مراد از هجرت به قرينه ادامه آيه (اخرجوا من ديارهم)، هجرتى است كه رانده شدن از خانه و كاشانه را در پى داشته باشد. و اين هجرت همان ترك شرك و كفر است.

2- آثار اجتماعى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 68 - 9

9 - شرك ، زمينه ساز آدم كشى ، زنا و روابط ناسالم جنسى در جامعه

و الذين لايدعون مع اللّه إلهًا . .. و لايزنون

عطف جمله «لايقتلون . .. و لايزنون» بر جمله قبل - بدون تكرار اسم موصول (الذين) - نشانگر وجود وحدت و ارتباط نزديك ميان گناه آدم كشى و زنا با شرك است و طرح مسأله شرك در آغاز آيه شريفه، حاكى از آن است كه شرك مبدأ پيدايش و زمينه ساز آدم كشى و زنا در جامعه است.

3- آثار اجتناب از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 16 - 3

3 - تسليم شدن در برابر خداوند و دورى از شرك، زمينه برخوردارى از رحمت الهى است.

قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم . .. من يصرف عنه يومئذ فقد رحمه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 82 - 7

7 - كمال ايمان و درجات آن، وابسته به ميزان پالايش آن از شرك و ظلم است.

الذين ءامنوا و لم يلبسوا إيمنهم بظلم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 151 - 29

29 - عمل به توصيه هاى پنجگانه (پرهيز از شرك و . ..) زمينه ساز شكوفايى عقل و انديشه

ذلكم وصيكم به لعلكم تعقلون

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه «تعقلون» به منزله فعل لازم بوده و نياز به مفعول نداشته باشد و مراد از توصيه عملكردن به احكام ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 3 - 12

12- برخوردار شدن از پاداش هاى الهى در آخرت ، منوط به يكتاپرستى ، پرهيز از شرك ، پذيرش رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و استغفار از گناهان است .

ألاّ تعبدوا إلاّ الله . .. يؤت كل ذى فضل فضله

استفاده برداشت فوق از آيه ، بر اساس اين احتمال است كه: جمله «يؤت . ..» بيانگر پاداش اخروى باشد. وجود «إلى أجل» در جمله قبل و نبود آن در اين جمله ، مى تواند مؤيد اين احتمال باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 52 - 8

8- نزول باران هاى فراوان ، در صورت پرهيز از شرك و گرايش به توحيد و پرستش خدا ، از نويد هاى هود ( ع ) به قوم خويش

و يقوم استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يرسل السماء عليكم مدرارًا

فعل مضارع «يرسل» به اصطلاح در جواب فعل امر (استغفروا ربكم ثم توبوا إليه) قرار گرفته و با «إنْ» شرطيه مقدر مجزوم شده است; يعنى: «إنْ تستغفروا و تتوبوا يرسل . ..; اگر استغفار كنيد و به سوى خدا حركت كنيد، او ابرهاى پر باران را براى شما خواهد فرستاد».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 61 - 19

19- استغفار از گناهان ، پرستش خدا و پرهيز از شرك ، مقدمه هايى لازم براى تقرب به درگاه خداوند

فاستغفروه ثم توبوا إليه

برداشت فوق ، با توجه به حرف «ثم» - كه بر تأخر مرحله توبه از مرحله استغفار دلالت دارد - استفاده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 109 - 14

14- رعايت تقوا و پرهيز از شرك و مخالفت با انبيا ، وسيله نيل به سعادت اخروى است .

و لدار الأخرة خير للذين اتقوا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 35 - 2

2- آنان كه از شرك بپرهيزند و از استهزاى پيامبران و از كفر به ايشان حذر كنند ، به بهشت خواهند رفت .

مثل الجنة التى وعد المتقون . .. تلك عقبى الذين اتقوا

مقصود اولى از «متقون» و «الذين اتقوا» - به قرينه آيات گذشته - كسانى اند كه از شرك ، استهزاى پيامبران و كفر به آنان حذر كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 39 - 10

10- پايبندى به ارزش هاى اخلاقى - اجتماعى ، تنها در پرتو توحيد و پرهيز از شرك ، امكان پذير است . *

ذلك ممّا أوحى إليك ربّك من الحكمة و لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر

آورده شدن تعاليم اخلاقى و اجتماعى اسلام در اين آيات بين دو نهى از شرك، مى تواند بيانگر اين معنا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 32 - 7

7 - پرستش خداى يگانه و پرهيز از شرك ورزى به او ، زيربنايى ترين اصل عقيدتى و پايه هر تحول معنوى

فأرسلنا فيهم رسولاً منهم أن اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 55 - 20

20 - عبادت خداى واحد و دورى از شرك ، دليل و سبب وعده كردن خداوند به مؤمنان صدراسلام براى اعطاى خلافت ، پيروزى و امنيت به آنان

وعد اللّه الذين ءامنوا . .. يعبدوننى لايشركون بى شيئًا

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «يعبدوننى. ..» حال براى ضماير غايب گذشته و يا جمله اى استينافيه بيانيه باشد; كه در هر صورت بيانگر علت و دليل اعطاى خلافت پيروزى و امنيت به مؤمنان از سوى خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 75 - 4

4 - صبر و شكيبايى بندگان خالص خدا در ترك محرمات الهى چون اسراف و يا تنگ گيرى ، شرك ، زنا ، آدم كشى و سخن باطل ، عامل برخوردار شدن آنان از نعمت ها و درجات عالى بهشت

و الذين إذا أنفقوا لم يسرفوا . .. و لايزنون ... و الذين لايشهدون الزور ... أُول-

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 61 - 5

5 - پرهيز از شرك و رهايى از وسوسه هاى شيطان ، مقدمه و پيش شرط ورود به آستان بندگى خدا و گام نهادن در صراط مستقيم الهى است .

ألم أعهد إليكم يبنى ءادم أن لاتعبدوا الشيطن . .. و أن اعبدونى هذا صرط مستقيم

از تقدم توصيه خداوند به پرهيز از اطاعت شيطان، بر فرمان به عبادت خالص خدا و دعوت به صراط مستقيم، مى توان برداشت ياد شده را به دست آورد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 85 - 3

3 - دورى از شرك ، نشانه سلامت قلب و دل است .

إذ جاء ربّه بقلب سليم . إذ قال لأبيه و قومه ماذا تعبدون

برداشت ياد شده از آن جا است كه جمله «إذ قال لأبيه. ..»، بدل اشتمال از «إذ جاء ربه بقلب سليم» است; يعنى، چون ابراهيم(ع) داراى قلب سليم بود، اين سخن ضد شرك از او صادر شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 4 - 14

14 - دست برداشتن مشركان از شرك ، تنها شرط رفع خصومت مؤمنان با آنان

بدا بيننا و بينكم العدوة و البغضاء أبدًا حتّى تؤمنوا باللّه وحده

4- آثار اجتناب از شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 85 - 6

6- تقوا ( پرهيز از شرك در عقيده و عبادت ) ، عامل نزديكى انسان به خداوند و بهره بردن از رحمت گسترده او است .

يوم نحشر المتّقين إلى الرحمن

5- آثار اخروى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 69 - 1،2

1 - كسانى كه رو به سوى شرك آرند و دست به آدم كشى و زنا بيالايند ، در قيامت دو چندان عذاب و كيفر خواهند شد .

يضعف له العذاب يوم القيمة

در اين كه چرا افراد ياد شده، دو چندان مجازات خواهند شد، ميان مفسران دو ديدگاه وجود دارد: 1- مقصود از «يضاعف. ..» دو چندان شدن مجازات كسانى است كه هر سه گناه شرك، آدم كشى و زنا را با هم مرتكب شوند; زيرا شرك موجب دو چندان شدن مجازات بزه كارى مى شود. برداشت ياد شده و برداشت بعدى مبتنى بر اين نظريه است. 2- مقصود، تشديد مجازات افراد ياد شده است نه دو چندان شدن آن.

2 - شرك ، موجب دو چندان شدن كيفر بزه كارى ( آدمكشى ، زنا و . . . ) در قيامت

يضعف له العذاب يوم القيمة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 6 - 5

5- توجه به تبديل پيوند هاى شرك آلود به روابط خصمانه در آخرت ، مايه پرهيز انسان از شرك

و إذا حشر الناس كانوا لهم أعداء

آيه شريفه، با تذكر دادن به عداوت اخروى معبودهاى دروغين با عبادت گران خويش، درصدد دور نمودن انسان ها از شرك و روى آورى به غير خدا است.

6- آثار استهزاهاى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 17 - 3

3 - استهزا و تبليغات سوء و مغرضانه سران كفر و شرك عليه اسلام ، بسيار شديد و موجب دل آزردگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

اصبر على ما يقولون

از اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) به صبر و شكيبايى توصيه شده است - با آن كه آن حضرت شخصيتى بزرگ و داراى سعه صدر بود - مى توان برداشت ياد شده را به دست آورد.

7- آثار اصرار بر شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 25 - 2

2 - اصرار بر كفر و شرك از سر حق ستيزى، موجب افكنده شدن حجاب بر دل و سنگينى بر گوش آدمى است.

و جعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه و فى ءاذانهم وقرا

«اصرار» و «حق ستيزى» از جملات ديگر آيه، مانند «كل ءاية . .. » و «يجادلونك ... »، استفاده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 114 - 13

13 - عدم تأثير استغفار ابراهيم ( ع ) براى پدرش به خاطر اصرار وى بر شرك

فلما تبين له أنه عدو للّه تبرأ منه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 54 - 5

5 - پافشارى بر شرك ، تكذيب پيامبر (صلی الله علیه و آله) و انكار قرآن ، ظلم بوده و در پى دارنده عذاب است .

و إن كذبوك . .. أثم إذا ما وقع ءامنتم به ... و لو أن لكل نفس ظلمت ما فى الأرض لا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 70 - 6

6 - استمرار و پافشارى بر شرك و كفر ، موجب گرفتار شدن به عذاب شديد در قيامت است .

ثم نذيقهم العذاب الشديد بما كانوا يكفرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 58 - 2

2- خداوند ، در پى اصرار قوم عاد بر كفر و شرك ، عذابى سخت و سهمگين بر آنان نازل كرد .

و لما جاء أمرنا . .. و نجّينهم من عذاب غليظ

مراد از «أمر» عذاب نازل شده بر قوم عاد است. «عذاب غليظ» در ذيل آيه - بنابر يك احتمال، يعنى دنيوى بودن عذاب - دلالت بر سهمگينى عذاب نازل شده بر قوم عاد دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 84 - 1

1- پافشارى مشركان بر شرك خود ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را آماده درخواست عذابى سريع براى آنان كرده بود .

فلاتعجل عليهم إنّما نعدّ لهم عدًّا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 29 - 8

8 - پافشارى بر عقيده شرك آلود ، اضلال الهى را در پى دارد .

اتّبع الذين ظلموا أهواءهم . .. فمن يهدى من أضلّ اللّه

تعبير از «أشركوا» به «ظلموا» براى بيان اين نكته است كه آنان، با وجود دلايل زياد و روشن براى اثبات وحدانيت خداوند، باز بر عقيده خويش پاى فشردند و در نتيجه، به جايى رسيدند كه به اضلال كيفرى خداوند گرفتار آمدند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 6 - 17

17 - پافشارى بر شرك و روى گردانى از استغفار ، در پى دارنده فرجامى زيان بار براى انسان

فاستقيمواإليه و استغفروه و ويل للمشركين

8- آثار اعراض از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 125 - 9

9 - نجات از شرك و پذيرش ربوبيت خداوند ، عامل بى پروايى ساحران مؤمن در برابر مجازات ها و شكنجه هاى فرعونى

إنا إلى ربنا منقلبون

در برداشت فوق جمله «إنا إلى ربنا منقلبون» توصيف تحولات عقيدتى ساحران و انقلاب درونى آنان گرفته شده است. در اين صورت مراد از آن جمله، بازگشت به خدا با رها شدن از باورهاى باطل و پذيرش ربوبيت وى خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 14 - 4

4 - استجابت دعا و قبولى نيايش انسان به درگاه الهى ، مشروط به عبادت به دور از شرك و خالصانه او است .

فادعوا اللّه مخلصين له الدين

برداشت ياد شده از توصيه خداوند به اخلاص در عبادت - پس از فراخواندن به دعا و نيايش - استفاده مى شود.

9- آثار بهانه جويى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 9 - 4

4 - گمراهىِ گريز ناپذير سران كفر و شرك ، پيامد برخورد هاى عناد آلود و بهانه جويانه آنان با قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله)

إن هذا إلاّ إفك. .. و قالوا مالِ هذا الرسول ... إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا

«فاء» در «فضلّوا» براى سببيت و در «فلايستطيعون» تفسيريه است; يعنى، برخوردهاى عناد آلود كافران با پيامبر(صلی الله علیه و آله) سبب گمراهى آنان بود و اين گمراهى، موجب نيافتن راهى براى گريز از آن گرديد.

10- آثار پوچى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 1 - 9

9- بى بنيادى و حقيقت نداشتن شرك ، مايه اضمحلال و ناپايدارى آن است .

أتى أمر الله . .. سبحنه و تعلى عمّا يشركون

11- آثار تبرى از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 3 - 5

5- پرستش خدا ، بيزارى از شرك ، پذيرش رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و استغفار از گناهان ، مقدمه هايى لازم براى حركت به سوى خدا و تقرب به درگاه او

ألاّ تعبدوا إلاّ الله . .. و أن استغفروا ربكم ثم توبوا إليه

ظاهر اين است كه «توبوا إليه» عطف به همه جمله هاى سابق «ألاّ تعبدوا. ..»، «إننى لكم منه ...» و «أن استغفروا ...» است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 27 - 7

7 - اعتقاد راسخ حضرت ابراهيم ( ع ) ، به برخوردار شدن از هدايت الهى در پرتو برائت از شرك و بت پرستى

إنّنى براء ممّا تعبدون . .. فإنّه سيهدين

12- آثار ترك شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 5 - 8

8 - فرمان رفع حصر از مشركان محاصره شده ( آنان كه به علت نقض فرمان منع رفت و آمد در غير ماه هاى حرام محاصره مى شدند ) در صورت قبول اسلام و ترك شرك

و احصروهم . .. فإن تابوا ... فخلّوا سبيلهم

13- آثار تزيين شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 33 - 15

15- خودفريبى مشركان و آراسته ديدن پندار شرك ، آنان را از گرايش به توحيد باز داشت .

و صدّوا عن السبيل

«صدّ» (مصدر صدّوا) به معناى بازگرداندن است. به نظر مى رسد فاعل محذوف از «صدّوا» مكر و حيله كه مايه شركورزى مشركان شده است، باشد.

14- آثار تكبر رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 9 - 3

3 - تكبر و خودبزرگ بينى ، منشأ مخالفت و ستيزه جويى سردمداران شرك با اسلام و پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم . .. ثانى عطفه

15- آثار جاه طلبى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 8 - 4

4 - رويارويى سران شرك با پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، برخاسته از حسادت و خوى جاه طلبى آنان بود .

أءنزل عليه الذكر من بيننا

برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه مقصود از «بيننا» خود سران كفر و شرك باشد. بر اين اساس اعتراض آنان به انتخاب پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) از ميان آنها، مى تواند ناشى از جاه طلبى و حسادت آنان به آن حضرت باشد.

16- آثار حسادت رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 8 - 4

4 - رويارويى سران شرك با پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، برخاسته از حسادت و خوى جاه طلبى آنان بود .

أءنزل عليه الذكر من بيننا

برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه مقصود از «بيننا» خود سران كفر و شرك باشد. بر اين اساس اعتراض آنان به انتخاب پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) از ميان آنها، مى تواند ناشى از جاه طلبى و حسادت آنان به آن حضرت باشد.

17- آثار دشمنى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 9 - 4

4 - گمراهىِ گريز ناپذير سران كفر و شرك ، پيامد برخورد هاى عناد آلود و بهانه جويانه آنان با قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله)

إن هذا إلاّ إفك. .. و قالوا مالِ هذا الرسول ... إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا

«فاء» در «فضلّوا» براى سببيت و در «فلايستطيعون» تفسيريه است; يعنى، برخوردهاى عناد آلود كافران با پيامبر(صلی الله علیه و آله) سبب گمراهى آنان بود و اين گمراهى، موجب نيافتن راهى براى گريز از آن گرديد.

18- آثار دعوت به اجتناب از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 36 - 10

10- حقايق توحيدى قرآن و دعوت آن به يكتاپرستى و نفى شرك ، عامل مخالفت برخى از يهود و نصارا با آن

و من الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أُمرت أن أعبد الله

طرح مسأله توحيد و يكتاپرستى پس از «من ينكر بعضه» گوياى اين است كه از دلايل انكار قرآن از ناحيه برخى احزاب ، اصرار قرآن بر توحيد و نفى شرك است.

19- آثار دعوت به شرك ستيزى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 11

11- فراخوانى مردم به توحيد و مبارزه با شرك ، نشانه صداقت در پيروى از پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .

أدعوا إلى الله على بصيرة أنا و من اتبعنى

20- آثار ذكر فرجام شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 6 - 5

5- توجه به تبديل پيوند هاى شرك آلود به روابط خصمانه در آخرت ، مايه پرهيز انسان از شرك

و إذا حشر الناس كانوا لهم أعداء

آيه شريفه، با تذكر دادن به عداوت اخروى معبودهاى دروغين با عبادت گران خويش، درصدد دور نمودن انسان ها از شرك و روى آورى به غير خدا است.

21- آثار شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 163 - 6

6 - گرايش انسان ها به شرك و پرستش غير خدا ، از عوامل وادار كننده آنان به كتمان حقايق دينى و معارف كتاب هاى آسمانى است . *

إن الذين يكتمون ما أنزلنا . .. و إلهكم إله وحد لا إله إلا هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 165 - 2

2 - غير خدا را همتا و شريك خدا پنداشتن ، نشانه انديشه نكردن در آيات الهى است .

لأيت لقوم يعقلون. و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 167 - 12

12 - شركورزى ، محبت به سران شرك و پيروى از آنان ، عمل هاى حسرت آفرين و اندوهبار در سراى آخرت براى مشركان پيرو

كذلك يريهم اللّه أعملهم حسرت عليهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 170 - 17

17 - شركورزى نشانه بى خردى است .

أو لو كان ءاباؤهم لايعقلون شيئاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 151 - 7

7 - شرك به خدا ، از عوامل گرفتارى آدمى به دلهره و هراس

سنلقى فى قلوب الّذين كفروا الرّعب بما اشركوا باللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 48 - 1

1 - شرك ، انحراف و لغزشى غير قابل آمرزش

انّ اللّه لا يغفر ان يشرك به

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 52 - 2

2 - ايمان به جبت و طاغوت ( كفر و شرك ) موجب لعن خداوند

الم تر . .. اولئك الّذين لعنهم اللّه و من يلعن اللّه فلن تجد له نصيراً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 92 - 35

35 - قاتل ، معاف از پرداخت ديه مؤمن مقتول به قتل خطائى ، در صورت مشرك بودن اولياى وى

فان كان من قوم عدوّلكم و هو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة

امام صادق (ع) درباره آيه فوق فرمود: اذا كان من اهل الشرك فتحرير رقبة مؤمنة فيما بينه و بين اللّه و ليس عليه دية . .. .

تفسير عياشى، ج 1، ص 263، ح 218 ; نورالثقلين، ج 1، ص 530، ح 474.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 97 - 5

5 - ماندن در سيطره مشركان و كافران و ترك هجرت ، ظلم به نفس است .

انّ الّذين توفّيهم الملئكة ظالمى انفسهم قالوا فيم كنتم قالوا كنّا مستضعفين فى ال

بنابر اينكه توبيخ ملائكه بر اصل هجرت نكردن باشد، نه اينكه ترك هجرت باعث عمل نكردن به تكاليف الهى مى شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 91 - 8

8 - روى آورى به مظاهر شرك زمينه ساز غفلت از ياد خدا و ترك نماز

انما الخمر و الميسر و الانصاب . .. و يصدكم عن ذكراللّه و عن الصلوة

نياوردن قيد «فى الخمر و الميسر» در جمله «و يصدكم . ..» - به خلاف جمله «ان يوقع ..» -، مى تواند اشاره به اين باشد كه منشأ ترك ياد خدا و برپايى نماز مخصوص شراب و قمار نيست بلكه برخاسته از گرايش به انصاب و ازلام (مظاهر شرك) نيز هست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 15 - 4،5

4 - شرك و پذيرش ولايت غير خدا، عصيان بر اوست.

أغير اللّه أتخذ وليا . .. و لا تكونن من المشركين. قل إنى أخاف إن عصيت ربى

5 - شرك و پذيرش ولايت غير خدا، موجب گرفتارى به عذاب شديد اخروى

أغير اللّه أتخذ وليا . .. و لا تكونن من المشركين. قل إنى أخاف إن عصيت ربى عذاب ي

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 21 - 10

10 - شرك به خدا، بزرگترين ظلم و مانع سعادت و رستگارى است.

و إننى برىء مما تشركون . .. و من أظلم ممن افترى ... إنه لايفلح الظلمون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 64 - 6

6 - شرك، مصداق كامل ناسپاسى به درگاه خداوند است.

لئن أنجنا من هذه لنكونن من الشكرين. قل الله ينجيكم ... ثم أنتم تشركون

روشن است كه مصاديق ناسپاسى آدمى فراوان است. كاربرد جمله «ثم أنتم تشركون» به جاى «تكفرون» و يا «ما تشكرون» به اين نكته اشعار دارد كه شرك بارزترين مصداق ناسپاسى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 65 - 8

8 - شرك زمينه ساز نزول عذابهاى گوناگون و پيدايش جنگ و اختلاف در جامعه

ثم أنتم تشركون. قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 71 - 16

16 - شرك و ارتداد، زمينه ساز حيرت و سرگردانى است.

و نرد على . .. كالذى استهوته الشيطين فى الأرض حيران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 79 - 11

11 - توحيد و شرك، ملاكى براى مرزبندى و طبقه بندى انسانها

إنى برىء مما تشركون . .. و ما أنا من المشركين

با توجه به اينكه ابراهيم(ع) پس از بيان عقيده توحيد و ابطال شرك صف خود را از مشركان جدا مى سازد و بر آن تأكيد مىورزد ملاكى براى طبقه بندى جوامع ارائه مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 81 - 3

3 - مشركان سزاوار هراس از خداوند به سبب شريك پنداشتن براى او هستند.

و لاتخافون أنكم أشركتم بالله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 88 - 6،7،10

6 - پيامبران و رهنوردان صراط مستقيم نيز اگر شرك بورزند، اعمال آنان تباه و فاسد مى شود.

ذلك هدى الله يهدى . .. و لو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون

7 - شرك به خداوند موجب تباه و فاسد گشتن اعمال آدمى مى شود.

و لو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون

10 - ارجمندى عمل و تداوم آن، مانع فساد و تباهى آن در صورت آميختگى با شرك نيست.

ذلك هدى الله يهدى . .. و لو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون

فاعل «أشركوا» انبياى الهى(ع) و هدايت شدگان به صراط مستقيم هستند. عنايت به اين نكته و همچنين مفاد «كانوا يعملون»، كه ماضى استمرارى است، بر دو نكته ياد شده در برداشت فوق، يعنى «ارجمندى» و «تداوم»، گواه است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 137 - 6،19

6 - عقايد شرك آلود و جاهلانه موجب گرايش انسان به اعمال ناشايست و خلاف فطرت و وجدان است.

و كذلك زين . .. قتل أولدهم شركاؤهم

19 - شريك پنداشتن براى خداوند افترا به اوست.

فذرهم و ما يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 40 - 3

3 - كفر و شرك مانع راهيابى به عالم برتر براى كسب رحمتهاى ويژه الهى است.

إن الذين كذبوا بأيتنا و استكبروا عنها لاتفتح لهم أبوب السماء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 59 - 14

14 - ترك پرستش خداوند و پندار شريك براى او ، موجب گرفتار شدن به عذاب روز قيامت خواهد شد .

يقوم . .. إنى أخاف عليكم عذاب يوم عظيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 70 - 9

9 - هود ( ع ) مردمش را در صورت مقامت بر شرك و پرستش نكردن خداى يگانه به عذاب الهى تهديد كرد .

فأتنا بما تعدنا إن كنت من الصدقين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 71 - 1،3

1 - خداوند ، قوم عاد را به سبب شركورزى و انكار رسالت هود به پليدى گرفتار ساخت و بر آنان غضب كرد .

قال قد وقع عليكم من ربكم رجس و غضب

3 - شركورزى و انكار رسالت انبيا ، موجب پليدى انسان و روايى غضب خداوند بر اوست .

قد وقع عليكم من ربكم رجس و غضب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 150 - 8

8 - آلودگى بنى اسرائيل به شرك و گوساله پرستى ، از ميان برنده زمينه ابلاغ تورات و تعليم پيام ها و موعظه هاى آن

و ألقى الألواح

گويا هدف از بيان اين بخش از داستان كه موسى(ع) با مشاهده گوساله پرستى تورات را بر زمين افكند، اين نكته باشد كه موسى(ع) جامعه نابخرد خويش را شايسته تورات ندانست و زمينه تعاليم آن را بر باد رفته ديد و لذا آن را بر زمين نهاد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 152 - 8

8 - پرستش غير خدا و گرايش هاى شرك آلود ، افترا بستن به خداوند است .

إن الذين اتخذوا العجل . .. و كذلك نجزى المفترين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 42 - 16

16 - توحيد مايه حيات آدمى و شرك ، موجب هلاكت واقعى وى

ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينة

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه مراد از هلاكت در «ليهلك» و «هلك» كفر و ضلالت و مقصود از حيات در «يحيى» و «حى»، ايمان و هدايت باشد. كلمه «بينة» به دليل تناسبش با ضلالت و هدايت اين احتمال را تقويت مى كند. يعنى تا گمراهى كفرپيشگان از سر دليل باشد و بر آنان اتمام حجت شده باشد و تا هدايت مؤمنان از روى برهان بوده و ايمانشان بر دليلى روشن استوار باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 2 - 9

9 - تهديد خداوند به مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، به شكست خفت بار و خواركننده در صورت تسليم نشدن و پاى فشردن بر شرك و كفر

و اعلموا أنكم غير معجزى اللّه و أن اللّه مخزى الكفرين

«اخزاء» (مصدر مخزى) به معناى خوار و خفيف كردن است. به كارگيرى اسم فاعل به جاى فعل در جمله «و أن اللّه مخزى الكافرين» بيانگر سنت قطعى خداوند درباره شكست كفر و كفرپيشگان بوده و تهديدى براى مشركان پيمان شكن مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 28 - 1

1 - شرك ، مايه پليدى است و مشركان مردمانى پليدند .

يأيها الذين ءامنوا إنما المشركون نجس

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 113 - 6

6 - شرك و دوزخى بودن ، مانع تأثير استغفار مؤمنان براى مشركان و دوزخيان

ما كان للنبى و الذين ءامنوا أن يستغفروا للمشركين . .. أنهم أصحب الجحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 29 - 21

21- شرك و كفر ، نشانه نادانى و بى خردى است .

و لكنى أريكم قومًا تجهلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 51 - 12

12- شركورزى و انكار رسالت پيامبران ، نشانه بى خردى است .

يقوم اعبدوا الله . .. أفلاتعقلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 52 - 9،10

9- قوم عاد ، بر اثر شركورزى و ارتكاب گناه ، به كمبود باران مبتلا شده بودند .

ثم توبوا إليه يرسل السماء عليكم مدرارًا

نويد به نزول باران و فراوانى آن ، آن گاه مى توانست مؤثر باشد و مردمان را به پذيرش تعاليم و دستورهاى هود(ع) گرايش دهد كه آنان از كمبود باران در زحمت باشند.

10- شركورزى ، ارتكاب گناهان و مخالفت با پيامبران الهى ، از عوامل كمبود موهبت هاى دنيوى است .

استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يرسل السماء عليكم مدرارًا و يزدكم قوّة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 57 - 8

8- شركورزى و مخالفت با تعاليم و توصيه هاى پيامبران ، از عوامل مهم نابودى جامعه ها و تحولات تاريخ و دگرگونى هاى آن است .

فإن تولّوا . .. يستخلف ربى قومًا غيركم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 95 - 3

3- شركورزى ، ستمگرى ، كم فروشى و بى عدالتى در مبادلات ، عامل هاى دورى از رحمت خدا و زمينه ساز هلاكت است .

و إلى مدين أخاهم شعيبًا . .. ألا بُعدًا لمدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 101 - 5

5- اقوام هلاك شده گذشته : قوم نوح ، عاديان ، ثموديان ، قوم شعيب و لوط و فرعونيان ، با شركورزى و انكارِ رسالت پيامبران ، بر خويش ستم كردند .

و ما ظلمنهم و لكن ظلموا أنفسهم

مراد از ضمير «هم» و مانند آن در آيه مورد بحث ، اقوامى است كه سرگذشت آنان در سوره هود بيان شده است; يعنى: قوم نوح ، عادو . ...

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 102 - 3

3- عذاب هاى الهى آن گاه بر شهر ها و آبادى ها فرو مى ريزد كه عموم افرادش ستم پيشه بوده و آثار كفر و شرك در همه جا مشهود باشد .

و كذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى و هى ظلمة

نسبت دادن ظلم به آباديها (و هى ظالمة) نسبتى مجازى است و هدف از آن رساندن اين معناست كه: همه و يا اكثر قريب به اتفاق اهل آن آباديها ، ستمكار بودند; به گونه اى كه گويا ستم كارى در هر كوى و برزن نمايان بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 113 - 4

4- شرك و پرستش غير خدا ، ظلم و درپى دارنده آتش دوزخ است .

و لاتركنوا إلى الذين ظلموا فتمسكم النار

از مصداقهاى مورد نظر براى ظلم - به قرينه آيات پيشين - شركورزى و پرستش غيرخداست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 37 - 19

19- شريك پنداشتن براى خدا ، به منزله انكار اوست .

إنى تركت ملّة قوم لايؤمنون بالله

با توجه به آيه بعد كه در آن مسأله شرك به خدا مطرح شده است ، مى توان گفت: يوسف(ع) از آن رو مصريان عصرش را كافر به خدا شمرده كه براى او شريك مى پنداشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 15،25

15- شرك و كفر ، از موانع دستيابى به علوم موهبتى و خدادادى است .

ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت ملّة قوم لايؤمنون بالله . .. ما كان لنا أن نشرك بال

25- شرك ورزى ، ناسپاسى در برابر خداست .

و لكنّ أكثر الناس لايشكرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 30 - 1

1- شرك به خدا ، كفران و ناسپاسى نعمت هاى اوست .

ألم تر إلى الذين بدّلوا نعمت الله كفرًا . .. و جعلوا لله أندادًا

جمله «و جعلوا لله أنداداً» عطف بر جمله «بدّلوا نعمت الله . ..» است و مى تواند بيان و تفسير براى چگونگى تبديل نعمت الهى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 36 - 6

6- شرك و بت پرستى ، مظهر گمراهى و انحراف از مسير حق و حقيقت است .

و اجنبنى و بنىّ أن نعبد الأصنام . ربّ إنّهنّ أضللن كثيرًا من الناس

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 27 - 2،6

2- مشركان ، به خاطر عقيده شرك آلود خود ، در قيامت مورد بازخواست قرار خواهند گرفت .

ثمّ يوم القيمة . .. و يقول أين شركاءى

6- خصومت مشركان با يكتاپرستان به خاطر اعتقاد شرك آلودشان ، جريانى مستمر بوده است .

أين شركاءى الذين كنتم تشقّون فيهم

تركيب فعل «كنتم» و «تشاقّون» مفيد ماضى استمرارى و مشعر به معناى ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 100 - 6

6- شرك ، زمينه ساز سلطه و سيطره شيطان بر انسان

إنما سلطنه على . .. الذين هم به مشركون

برداشت فوق، بر اين اساس است كه ضمير «به» به «الله» برگردد. در اين صورت معناى آيه چنين مى شود: و نيز سلطه شيطان بر كسانى است كه به خدا شرك مىورزند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 43 - 4

4- هرگونه شرك ، مستلزم تنقيص و كوچك شمردن مقام رفيع خداوندى است .

قل لو كان معه ءالهة . .. سبحنه و تعلى عمّا يقولون علوًّا كبيرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 20 - 9

9- پذيرش اجبارى شرك - در صورتى كه مقدّمات آن اختيارى باشد - سدّ راه رستگارى است .

أو يعيدوكم فى ملّتهم و لن تفلحوا إذًا أبدًا

روشن است كه انسان مى تواند - در صورت اضطرار - تظاهر به شرك كند، ولى اصحاب كهف، آن را مجوِّز شركورزى نمى ديدند; زيرا، آنان، از اضطرارى سخن مى گفتند كه ممكن بود در نتيجه بى احتياطى افرادشان حاصل شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 49 - 6

6- شرك و دنياپرستى و مغرور شدن به مال و فرزند ، گناه و مايه دلهره و وحشت در آخرت است .

فترى المجرمين مشفقين ممّا فيه

آيات گذشته، در باره دنياپرستى و شرك بود، لذا مصداق مورد نظر از «مجرمين» همان مشركان سرمست به مواهب دنيوى اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 53 - 4

4- شرك ، جرم و گناه است و آتش دوزخ را در پى دارد .

نادوا شركاءى . .. و رءا المجرمون النار فظنّوا أنّهم مواقعوها

مصداق بارز جرم، در اين آيه، به قرينه آيه قبل، شرك است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 86 - 6

6- شركورزى و پرستش معبود هاى باطل ، گناهى بزرگ و موجب دوزخى شدن است .

و نسوق المجرمين إلى جهنّم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 64 - 8

8- شرك و بت پرستى ، مصداقى آشكار از خود بيگانگى انسان است .

ءأنت فعلت هذا بالهتنا . .. فرجعوا إلى أنفسهم فقالوا إنّكم أنتم الظلمون

از اين كه بت پرستان پس از به خود آمدن و متنبه شدن به بطلان شرك پى برده بودند، مى توان استفاده كرد كه بت پرستان انسان هاى از خود بيگانه هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 31 - 6

6 - شرك ورزيدن به خداى يگانه ، فرو افتادن از اوج كمالات انسانى و تبديل شدن به طعمه شيطان و گرفتار گشتن در دام او است .

و من يشرك باللّه فكأنّما خرّ من السماء فتخطفه الطير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 69 - 5

5 - توحيد و شرك ( خدا پرستى و بت پرستى ) ، مبناى داورى خدا و تعيين كيفر و پاداش در روز رستاخيز

اللّه يحكم . .. فيما كنتم فيه تختلفون

با توجه به عبارت پيشين «ما» در «فيما كنتم» به معناى «الذى» است كه به مسأله توحيد و شرك - كه محور اختلاف ميان موحدان و مشركان تاريخ بوده است - اشاره دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 11

11 - پيامد شركورزى ، گرفتار شدن به قهر الهى است .

ما لكم من إله غيره أفلاتتّقون

متعلق «أفلاتتّقون» حذف شده است; يعنى: «أفلاتتّقون أن يعذبكم اللّه; آيا از عذاب قهر خدا نمى ترسيد؟»

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 32 - 9

9 - عذاب قهر الهى ، پيامد شركورزى و انحراف از توحيد است .

ان اعبدوا اللّه . .. أفلاتتّقون

«إتقاء» (مصدر «تتّقون») به معناى ترسيدن است. متعلق «تتّقون» حذف شده و تقدير چنين است: «أفلاتتّقون أن يعذبكم اللّه; آيا نمى ترسيد كه خدا شما را عذاب نمايد؟».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 92 - 3

3 - شرك ، مستلزم ناقص شمردن ذات كامل حق و نسبت دادن جهل و ناآگاهى به ساحت او

سبحن اللّه عمّا يصفون . علم الغيب و الشهدة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 44 - 11

11 - هواپرستى و شرك ، موجب سقوط انسان از منزلت انسانى خويش

أرءيت من اتّخذ إلهه هويه . .. إن هم إلاّ كالأنعم بل هم أضلّ سبيلاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 98 - 1،3

1 - غير خدا را همتاى او شمردن ، گمراهيى بس آشكار است .

إن كنّا لفى ضلل مبين . إذ نسوّيكم بربّ العلمين

خطاب در «نسوّيكم» متوجه معبودهاى اهل شرك است. «تسوية» (مصدر «نسوّى») به معناى برابر كردن و همتا قرار دادن است.

3 - شرك ، عمده ترين گناه دوزخيان و ريشه همه تباهى ها

إن كنّا لفى ضلل مبين . إذ نسوّيكم بربّ العلمين

از اين كه دوزخيان گمراه، از ميان همه تبه كارى هاى خود، تنها به گناه شركشان پرداخته اند; احتمالاً بدين منظور باشد كه شرك را بزرگ ترين خطاى خود شمرده و يا منشأ ساير خطاها دانسته اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 100 - 1

1 - شرك به خدا ، مايه محروميت از شفاعت شفيعان در قيامت

إذ نسوّيكم بربّ العلمين . .. فما لنا من شفعين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 115 - 6

6 - هشدار روشن و بى ابهام نوح ( ع ) به قومش ، نسبت به خطر « عذاب استيصال » در صورت پافشارى آنان بر شرك و مبارزه با توحيد

إن أنا إلاّ نذير مبين

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه نوح(ع) در راستاى اتمام حجت با قومش، از پيش آنان را به نزول عذاب استيصال هشدار داده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 213 - 3،6

3 - ابتلاى به شرك ، خطرى جدى در مسير عقيده و عمل انسان

فلاتدع مع اللّه إِلهًا ءاخر

نهى الهى - آن هم در ظاهر خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) - نشانگر آن است كه اصولاً انسان در معرض چنين خطرى قرار دارد; زيرا

وقتى آن حضرت مورد هشدار قرار گيرد، تكليف ديگران روشن است.

6 - شرك به خدا در اعتقاد و عمل ، در پى دارنده عذاب

فلاتدع مع اللّه إِلهًا ءاخر فتكون من المعذّبين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 44 - 11

11 - شرك و پيمودن راه باطل ، ستم بر خويش است .

وجدتها و قومها يسجدون للشمس . .. قالت ربّ إنّى ظلمت نفسى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 63 - 9

9 - شريك قرار دادن براى خدا ، كوچك شمردن جايگاه والا و يگانه او است .

تعلى اللّه عمّا يشركون

تعبير «تعالى اللّه» نشان مى دهد كه انديشه شرك، مايه تنقيص خداى يكتا بوده و اصولاً برخاسته از ناآگاهى به منزلت والاى او و مستلزم كوچك شمردن جايگاه يگانه او است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 64 - 9

9 - شرك ، مستلزم ناسپاسى انسان در برابر خالق و يگانه روزى دهنده خويش

أمّن يبدؤا الخلق . .. و من يرزقكم ... أءله مع اللّه

لحن آميخته با توبيخ «أءله مع اللّه» نشان دهنده آن است كه مشركان با شرك خويش، كفران خدايى كرده اند كه خالق و يگانه روزى دهنده آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 71 - 13

13 - شركورزى ، نشانه كرى و حق ناشنوايى است .

قل أرءيتم . .. أفلاتسمعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 72 - 16

16 - شركورزى ، نشانه بى بصيرتى است .

أفلاتبصرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 66 - 1

1 - كفران نعمت هاى خداوند و بهره گيرى از امكانات دنيوى ، حاصل و عاقبت شرك مشركان است .

هم يشركون . ليكفروا بما ءاتينهم و ليتمتّعوا

«لام» در «ليفكروا» احتمال دارد براى تعليل و به معناى «كى» و احتمال دارد براى امر باشد. برداشت بالا، بنابر احتمال نخست است. گفتنى است كه مراد از «يكفرون» در آيه، به قرينه «بما آتيناهم» كفران است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 28 - 19

19 - شريك قرار دادن موجودات مخلوق براى خداوند ، با بى همتايى او و داشتن عالى ترين صفات ، ناسازگار است .

و له المثل الأعلى . .. ضرب لكم مثلاً ... هل لكم من ما ملكت أيمنكم من شركاء ...

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 31 - 3

3 - رويكرد به شرك ، با سرشت و فطرت انسان ها ، ناسازگار است .

فطرت اللّه الّتى فطر الناس عليها . .. و لاتكونوا من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 32 - 2

2 - شرك ، نابود كننده مايه هاى قِوام وحدت اجتماعى است .

المشركين . من الذين فرّقوا دينهم و كانوا شيعًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 34 - 1

1 - پيدايش روحيه كفران و ناسپاسى در برابر نعمت هاى الهى ، پيامد شرك است .

يشركون . ليكفروا بما ءاتينهم

لام در «ليكفروا» لام عاقبت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 41 - 3

3 - شرك ، فساد آفرين و عاملِ تباهى كره زمين است .

سبحنه و تعلى عمّا يشركون . ظهر الفساد فى البرّ و البحر بما كسبت أيدى الناس

ممكن است مراد از «ما كسبت . ..» شركى باشد كه در آيه قبل، از آن سخن گفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 33 - 9

9 - شرك و كفر به خدا ، مؤاخذه و كيفر اخروى در پى دارد .

و لو ترى إذ الظلمون موقوفون عند ربّهم . .. و قال الذين استضعفوا للذين استكبروا .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 24 - 1،2

1 - مؤمن انطاكيه به مردم اعلان كرد : شرك و پرستش غيرخدا ، گمراهى آشكارى است .

ءأتّخذ من دونه ءالهة . .. إنّى إذًا لفى ضلل مبين

«إذاً» در آيه شريفه براى جواب و جزاى مقدر است و تقدير آن چنين مى باشد: «إن اتّخذت من دون اللّه ءالهة أكن فى ضلال مبين»; يعنى، اگر من به جز خدا معبود ديگرى برگيرم، در گمراهى آشكارى به سر خواهم برد.

2 - شرك و پرستش غيرخدا ، گمراهى آشكارى است .

إنّى إذًا لفى ضلل مبين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 74 - 2

2 - شرك و بت پرستى ، كفران نعمت هاى الهى است .

أفلايشكرون . و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة

از ارتباط ميان آيه قبل - كه از ناسپاسى انسان سخن به ميان آورده است - و آيه شريفه، برداشت ياد شده به دست مى آيد; يعنى، شرك و بت پرستى در واقع نوعى ناسپاسى به شمار مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 38 - 2

2 - شرك به خدا ، تكذيب رسالت پيامبران و استكبار در برابر حق ، موجب عذاب دردناك اخروى

و إذا قيل لهم لا إله إلاّ اللّه يستكبرون . .. إنّكم لذائقوا العذاب الأليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 85 - 4

4 - شرك ، نوعى از بيمارى هاى قلبى است .

إذ جاء ربّه بقلب سليم . إذ قال لأبيه و قومه ماذا تعبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 113 - 5

5 - كفر و شرك ، ظلم به خويشتن است .

و من ذرّيّتهما محسن و ظالم لنفسه

تعبير «ظالم به نفس» درباره كافران و مشركان، رساننده مطلب ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 163 - 2

2 - آيين شرك و بت پرستى ، تنها در انسان هاى بدطينت و حق گريز زمينه تأثير و نفوذ دارد .

ما أنتم عليه بفتنين . إلاّ من هو صال الجحيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 3 - 22

22 - شرك به خدا و اطاعت از غير او ، كفران نعمت خدا و ناسپاسى او است .

و الذين اتّخذوا من دونه أولياء . .. إنّ اللّه لايهدى من هو كذب كفّار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 7 - 3

3 - كفر و شرك ، كفران نعمت هاى الهى است .

إن تكفروا فإنّ اللّه غنىّ عنكم

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه مقصود از كفر در «إن تكفروا» - به قرينه مقابله با «إن تشكروا. ..» - كفران نعمت و ناسپاسى است. بنابراين ياد كردن خداوند از كافران و مشركان به ناسپاسان، بيانگر مطلب ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 8 - 21

21 - شرك و ناسپاسى خدا ، موجب گرفتارى به آتش جهنم

قل تمتّع بكفرك قليلاً إنّك من أصحب النار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 15 - 4

4 - آيين شرك و عبادت غيرخدا ، مايه خسارت و از كف دادن سرمايه عمر آدمى و محروميت از بهره هاى بايسته از خانواده در عرصه قيامت

فاعبدوا ما شئتم من دونه قل إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 45 - 2

2 - نفوذ آيين شرك در قلب و جان مشركان صدراسلام و حساسيت شديد آنان نسبت به آيين يكتاپرستى

و إذا ذكر اللّه وحده اشمأزّت قلوب الذين لايؤمنون بالأخرة

از تنفر و انزجار قلبى مشركان به صرف ياد كردن نام خداوند، برداشت بالا به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 64 - 4

4 - شرك و عبادت غير خدا ، نشانه جهل و نادانى نسبت به حقيقت الوهيت است .

اللّه خلق كلّ شىء . .. له مقاليد السموت ... أفغير اللّه تأمرونّى أعبد أيّها ال

برداشت ياد شده مبتنى بر اين احتمال است كه «جاهلون» متعدى باشد و متعلق جهل، حقايقى باشد درباره خداوند كه در آيات پيشين از آن ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 65 - 5

5 - شرك ، باعث حبط عمل خوب ( بى اثر شدن و به هدر رفتن تلاش هاى پسنديده ) مى شود .

لئن أشركت ليحبطنّ عملك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 66 - 6

6 - شرك و عبادت غيرخدا ، ناسپاسى پروردگار است .

بل اللّه فاعبد و كن من الشكرين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 12 - 1،4

1 - كفر و گرايش به شرك ، سبب پذيرفته نشدن عذرخواهى و درخواست كافران و مشركان براى رهايى خويش از عذاب الهى

ذلكم بأنّه إذا دعى اللّه وحده كفرتم و إن يشرك به تؤمنوا

«ذلكم» اشاره به مطلب گذشته (عذاب شدن) دارد; يعنى، «ذلكم الذى أنتم فيه من العذاب». گفتنى است كه «باء» در «بأنّه» براى سببيت مى باشد.

4 - گرايش به شرك ، پس از آگاهى از يگانگى خداوند ، موجب عذاب گريزناپذير در قيامت است .

فهل إلى خروج من سبيل . ذلكم بأنّه إذا دعى اللّه وحده كفرتم و إن يشرك به تؤمنوا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 26 - 16

16 - آيين شرك ، سازگار با حكومت استبدادى و ستم پيشه فرعونى و آيين توحيدى ، در تضاد با چنين حكومتى

و ليدع ربّه . .. أن يبدّل دينكم

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه حكومت فرعون در زمان حاكميت آيين شرك قرار داشت و او با آيين توحيدى موسى(ع) به مبارزه برخاسته بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 42 - 2

2 - كفر به خدا و شريك قرار دادن براى او ، عامل دوزخى شدن انسان

تدعوننى إلى النار . تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به

جمله «تدعوننى لأكفر باللّه. ..» بيان براى جمله «تدعوننى إلى النار» در آيه پيش است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 74 - 6

6 - تكذيب پيامبران ، مجادله در آيات الهى و شركورزى ، نمودهايى از اضلال خداوند است .

الذين يجدلون فى ءايت . .. الذين كذّبوا بالكتب و بما أرسلنا به ... كذلك يضلّ ا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 82 - 9،10

9 - نابودى بسيارى از اقوام نيرومند و داراى تمدن و آثار ملى ، در گذشته تاريخ به خاطر كفر و شركشان

فما أغنى عنهم ما كانوا يكسبون

جمله «فما أغنى عنهم ما كانوا يكسبون» (ولى آنچه به دست مى آورند، به حالشان سودى نبخشيد)، به نزول عذاب گريز ناپذير و سود نبخشيدن تلاش هاى كافران محكوم به عذاب اشاره دارد. گفتنى است چون اين آيه درباره كافران و مشركان مى باشد، مى توان استفاده كرد كه سبب محكوميت آنان به عذاب، همان كفر و شرك آنان بود.

10 - شرك و كفر ، زمينه ساز عذاب الهى و نابود شدن تمدن ها ، قدرت ها و آثار ملى

فما أغنى عنهم ما كانوا يكسبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 85 - 5

5 - كفر و شرك به خدا ، مايه خسارت و از كف دادن سرمايه ها ، توانمندى ها و تمدن ها است .

كانوا أكثر منهم و أشدّ قوّة و ءاثارًا فى الأرض . .. كنّا به مشركين ... و خسر هنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 9 - 8

8 - شرك ، در بردارنده كفر و مستلزم انكار ربوبيت يگانه خداوند

و ويل للمشركين . .. قل أئنّكم لتكفرون ... و تجعلون له أندادًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 9 - 4

4 - شرك ، گناهى بس بزرگ و موجب محروميت از رحمت الهى در قيامت

و لكن يدخل من يشاء فى رحمته والظلمون. .. أم اتّخذوا من دونه أولياء

از آيه قبل استفاده مى شود كه ظالمان از رحمت الهى به دوراند (يدخل من يشاء فى رحمته و الظالمون ما لهم. ..) و از آن جا كه شرك مصداق بارز ظلم به شمار مى آيد، مى توان مطلب بالا را برداشت كرد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 15 - 10

10 - شرك ، نمودى از كفر و ناسپاسى انسان ، در برابر خالق يگانه هستى است .

و جعلوا له من عباده جزءًا إنّ الإنسن لكفور مبين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 65 - 7

7 - نافرمانى در برابر دعوت پيامبران و روى آورى به شرك ، ظلم آدمى به خويشتن

فاتّقوا اللّه و أطيعون . .. فاعبدوه ... فويل للذين ظلموا من عذاب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 76 - 6

6 - گام نهادن آدمى در وادى كفر ، شرك و گناه ، در حقيقت ظلم آدمى به خويشتن است .

إنّ المجرمين . .. و ما ظلمنهم و لكن كانوا هم الظلمين

به كار رفتن واژه «ظالم» به جاى «مجرم»، حاكى از آن است كه جرم و گناه بيان شده در آيات پيشين، همان ظلم و ستم آدمى به خويش است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 6 - 2

2- پيوند هاى باطل و شرك آلود دنيوى ، مايه عناد و ستيز در صحنه قيامت *

يدعوا من دون اللّه . .. و إذا حشر الناس كانوا لهم أعداء

موجوداتى را كه انسان در دنيا به غلط تكريم نموده و با آنان پيوند عبوديت و پرستش برقرار كرده; در قيامت اين پيوند به خصومت منتهى خواهد شد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 6 - 3،4

3 - نفاق و شرك و بدگمانى به خداوند ، مايه ابتلا به عذاب الهى

و يعذّب المنفقين . .. و المشركين ... الظانّين باللّه ظنّ السوء

وصف نفاق، شرك و ظن سوء به خداوند، مشعر به عليت است.

4 - تساوى مردان و زنان ، در ابتلا به نتايج نفاق و شرك خويش

و يعذّب المنفقين و المنفقت و المشركين و المشركت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 36 - 1

1 - تاريخ ، شاهد نابودى بسيارى از ملت هاى توان مند ، به خاطر كفر و شرك آنان

و كم أهلكنا قبلهم من قرن هم أشدّ منهم بطشًا

«قرن» به معناى امت و گروهى از مردم است كه در يك زمان قرار دارند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - نوح - 71 - 23 - 5

5 - آيين شرك ، حافظ منافع صاحبان زر و زور بوده و آيين توحيدى ناسازگار با آن است .

و قالوا لاتذرنّ ءالهتكم و لاتذرنّ ودًّا . .. و نسرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - نوح - 71 - 24 - 2

2 - شرك و بت پرستى و دورى از رهنمود هاى پيامبران الهى ، گمراهى است .

و قالوا لاتذرنّ ءالهتكم . .. و قد أضلّوا كثيرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - نوح - 71 - 25 - 2

2 - شرك و بت پرستى ، زمينه ساز انواع گوناگون خطا ها و گناهان است .

ممّا خطي--تهم أُغرقوا

از اين كه در آيه شريفه، خطاها و گناهان قوم نوح، عامل هلاكت آنان دانسته شد - با آن كه آنان بت پرست و مشرك بودند - مى تواند نشانگر مطلب ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 2 - 8

8 - عقيده به شريك داشتن خدا ، در تضاد با ايمان به قرآن

فامنّا به و لن نشرك بربّنا أحدًا

برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جنيان پس از درك هدايت گرى قرآن، دو نكته را با هم بر اين درك تفريع كردند: 1- ايمان به قرآن، 2- شريك نگرفتن براى خدا.

22- آثار شرك آزر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 114 - 13

13 - عدم تأثير استغفار ابراهيم ( ع ) براى پدرش به خاطر اصرار وى بر شرك

فلما تبين له أنه عدو للّه تبرأ منه

23- آثار شرك افعالى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 1 - 11

11 - كفر به يگانگى خداوند در آفرينش، زمينه پندار شرك در ربوبيت و تدبير عالم هستى

الحمد للّه الذى خلق السموت و الأرض . .. ثم الذين كفروا بربهم يعدلون

بنابراينكه «بربهم» متعلق به «يعدلون» باشد. در اين صورت «يعدلون» از ماده «عدل» به معناى همسان دانستن است و «كفروا»، با توجه به صدر آيه، به معنى كفر به توحيد در خلق است.

24- آثار شرك اقوام پيشين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 213 - 7

7 - شرك ورزى ، از عوامل هلاكت امت هاى پيشين

فتكون من المعذّبين

«ال» در «المعذّبين» اشاره به اقوام هلاك شده اى دارد كه سرگذشت آنان در آيات پيشين به تفصيل بيان شده است.

25- آثار شرك حق ناپذيران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 89 - 5

5 - حق ناپذيران لجوج ، شاهد بازتاب كفر و شرك خويش در فرجامى نه چندان دور

فسوف يعلمون

26- آثار شرك ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 50 - 4

4 - شرك در ربوبيت خداوند ، عامل نابودى قوم عاد *

و أنّه هو ربّ الشعرى . و أنّه أهلك عادًا الأُولى

بيان هلاكت قوم عاد - در پى تأكيد بر ربوبيت يگانه خدا - مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه شرك در ربوبيت، ريشه ظلم و طغيان قوم عاد و هلاكت آنان، بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 51 - 4

4 - شرك در ربوبيت خداوند ، عامل نابودى قوم ثمود *

و أنّه هو ربّ الشعرى . .. و ثموداْ فما أبقى

بيان هلاكت قوم ثمود - در پى تأكيد بر ربوبيت يگانه خدا - مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه شرك در ربوبيت، ريشه ظلم و طغيان قوم ثمود و هلاكت آنان بوده است.

27- آثار شرك ستيزى ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 121 - 3،5

3- نقش عمده روحيه گوش به فرمان خدا بودن ، حق گرايى ، دورى از شرك و شكرگزارى حضرت ابراهيم ( ع ) ، در گزينش وى از سوى خدا

إن إبرهيم كان أُمّة قانتًا لله حنيفًا و لم يك من المشركين . شاكرًا لأنعمه اجتبه

خداوند، پس از بيان چهار صفت اكتسابى براى حضرت ابراهيم(ع)، مسأله انتخاب و برگزيده بودن او را مطرح ساخت. از ارتباط ميان اين دو كلام، استفاده مى شود كه كسب اوصاف معنوى و فضايل اخلاقى، در گزينش حضرت ابراهيم(ع) تأثير مهمى داشته است.

5- نقش عمده روحيه تسليم در برابر خدا ، حق گرايى ، دورى از شرك و شكرگزارى حضرت ابراهيم ( ع ) در هدايت شدنش به « صراط مستقيم »

إن إبرهيم كان أُمّة قانتًا لله حنيفًا و لم يك من المشركين . شاكرًا لأنعمه اجتبه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 122 - 3

3- نقش عمده روحيه تسليم در برابر خدا ، حق گرايى ، دورى از شرك و شكرگزارى حضرت ابراهيم ( ع ) ، در برخوردارى او از نيكى ها و نعمت هاى الهى در دنيا و منزلت والا در آخرت

إن إبرهيم كان أُمّة قانتًا لله . .. و ءاتينه فى الدنيا حسنة و إنه فى الأخرة لمن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 55 - 2

2- دعوت حضرت ابراهيم ( ع ) به توحيد و ردّ انديشه شرك و بت پرستى ، موجب ترديد مردم بت پرست در عقيده خود شد .

ما هذه التماثيل . .. أنتم و ءاباؤكم فى ضلل مبين . قالوا أجئتنا بالحقّ أم أنت م

28- آثار شرك ستيزى مؤمن آل فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 45 - 2

2 - مؤمن آل فرعون ، پس از اعلان مواضع اعتقادى خويش و مبارزه با عقيده شرك آلود ، با انواع مكر ها و نقشه هاى شوم فرعونيان روبه رو شد .

فوقيه اللّه سيّئات ما مكروا

جمع آمدن «سيّئات» نشانگر تعدد و گوناگونى مكرهاى فرعونيان است.

29- آثار شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 56 - 7

7 - شرك و پرستش هر معبودى جز خداوند، گمراهى است.

إنى نهيت أن أعبد الذين . .. قد ضللت إذاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 196 - 7

7 - شركورزى و پرستش غير خدا ، كردارى ناشايسته و مايه محروميت از ولايت و حمايت هاى خداوند است .

و هو يتولى الصلحين

مصداق مورد نظر براى صلاح و صالحان، به قرينه آيات گذشته، توحيد و مؤمنان موحد است و در مقابل آن شرك و مشركان خواهد بود. بنابراين مفهوم جمله «و هو ... » عدم حمايت خداوند از مشركان است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 3 - 14

14- پرستش غير خدا و شرك در عبادت ، عذاب روز قيامت را در پى دارد .

ألاّ تعبدوا إلاّ الله . .. و إن تولّوا فإنى أخاف عليكم عذاب يوم كبير

«تولّوا» فعل مضارع و در اصل «تتولّوا» بوده است. «تولّى» به معناى اعراض كردن است و متعلق آن از دستورات پيشين استفاده مى شود. بنابراين «إن تولّوا...»; يعنى: اگر از توحيد در عبادت و... اعراض كنيد... .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 84 - 23

23- پرستش غير خدا ، شرك در عبادت و ظلم و اجحاف در مبادلات ، درپى دارنده عذاب قيامت است .

اعبدوا الله . .. و لاتنقصوا المكيال ...إنى أخاف عليكم عذاب يوم محيط

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 31 - 7

7 - كفر ورزى و پرستش غير خدا ، سقوط از اوج هدايت ، نور و روشنايى ، به حضيض ضلالت ، ظلمت و تاريكى است .

و من يشرك باللّه . .. أو تهوى به الريح فى مكان سحيق

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 52 - 8

8 - رهبانيت و زهدورزى هاى بى جا ، ارتكاب اعمال ناشايست و شرك ورزى در عبادت ، انحراف از طريقه پيامبران

يأيّها الرسل كلوا من الطّيّبت . .. و إنّ هذه أُمّتكم أُمّة وحدة و أنا ربّكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 21 - 19

19- شرك و پرستش غير خدا ، در پى دارنده عذاب سخت الهى

ألاّتعبدوا إلاّ اللّه إنّى أخاف عليكم عذاب يوم عظيم

از ارتباط «ألاّتعبدوا. ..» با «إنّى أخاف عليكم...»، مطلب ياد شده استفاده مى شود.

30- آثار شرك قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 66 - 2

2- خداوند ، در پى اصرار قوم ثمود بر شركورزى و انكار رسالت صالح ( ع ) ، عذابى سخت بر آنان نازل كرد .

فلما جاء أمرنا

مراد از «أمر» عذاب نازل شده بر قوم ثمود است. اضافه آن به ضمير «نا» حاكى از بزرگى آن عذاب مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 51 - 4

4 - شرك در ربوبيت خداوند ، عامل نابودى قوم ثمود *

و أنّه هو ربّ الشعرى . .. و ثموداْ فما أبقى

بيان هلاكت قوم ثمود - در پى تأكيد بر ربوبيت يگانه خدا - مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه شرك در ربوبيت، ريشه ظلم و طغيان قوم ثمود و هلاكت آنان بوده است.

31- آثار شرك قوم سبأ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 43 - 1،2،7

1 - محيط و عادت هاى شرك آلود ، مانع هدايت بلقيس به راه راست و يكتاپرستى در گذشته عمر وى

و صدّها ما كانت . .. إنّها كانت من قوم كفرين

«صَدّ» (مصدر «صَدَّ») به معناى منع و بازداشتن است. متعلق «صَدَّ» محذوف و به تقدير «صدّها عن السبيل» مى باشد. برداشت ياد شده بدان احتمال است كه آيه ياد شده ناظر به پاسخ اين پرسش باشد كه بلقيس چرا پيش از اين ماجرا (ماجراى ميان او و سليمان(ع)) با فراستى كه داشت، از راه راست منحرف شده بود.

2 - تعلق بلقيس به جامعه شرك و كفر ، مانع پيوستن رسمى وى به آيين توحيدى سليمان ( ع ) با وجود اذعان قلبى

و أُوتينا العلم من قبلها و كنّا مسلمين . و صدّها... إنّها كانت من قوم كفرين

برداشت ياد شده بدان احتمال است كه آيه مذكور در مقام توضيح اين نكته باشد كه چرا بلقيس على رغم علم و اذعان قلبى خود، پيش از اين رسماً تسليم سليمان(ع) نشده و به يكتاپرستى نگرويده بود.

7 - قوم سبا ، داراى پيشينه شرك و كفر

إنّها كانت من قوم كفرين

32- آثار شرك قوم نوح

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 14 - 8

8 - گرفتار شدن قوم نوح به سيلى عظيم و در نتيجه به هلاكت رسيدن ، پيامد مداومت آنان به شرك و قبول نكردن دعوت نوح بود .

و لقد أرسلنا نوحًا إلى قومه . .. فأخذهم الطوفان و هم ظلمون

به قرينه مقام، مراد از ظلمى كه به قوم نوح نسبت داده شده است، ممكن است ظلم اصطلاحى نباشد و بلكه شرك و مداومت بر آن باشد.

33- آثار شرك نياكان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 173 - 4

4 - شركورزى پدران زمينه ساز گرايش فرزندان به شرك است .

إنما أشرك ءاباؤنا من قبل و كنا ذرية من بعدهم

34- آثار شرك والدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - تكوير - 81 - 9 - 5

5 - شرك پدر و مادر و انحراف آنها از اديان الهى ، مجوّز كشتن فرزندان آنان نيست .

و إذا الموءودة سئلت . بأىّ ذنب قتلت

آيه شريفه ناظر به رفتارى است كه برخى از مشركان عصر بعثت با دختران خود داشتند. محكوميت اين رفتار، حاكى از مصونيت جان فرزندان آنان است.

35- آثار شك رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 8 - 5

5 - مخالفت سران كفر و شرك با پيامبراسلام ، به خاطر شك و ترديد آنان در اصل نزول وحى و الهى بودن قرآن بود ; نه در شايستگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى رسالت .

أءنزل عليه الذكر من بيننا بل هم فى شكّ من ذكرى

«بل» در جمله «بل هم فى شكّ من ذكرى» براى اضراب مى باشد. بر اين اساس مقصود از آيه شريفه اين است كه مخالفت سران كفر و شرك با رسول خدا، ناشى از شك و ترديد آنان در درستى قرآن است و بحث از شايستگى آن حضرت براى رسالت، معلول چنين ترديدى مى باشد.

36- آثار شومى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 16 - 7

7 - بيم دادن خداوند به بندگانش ، درباره پيامد شوم كفر و شرك و گرفتار شدن به آتش دوزخ

لهم من فوقهم ظلل من النار . .. ذلك يخوّف اللّه به عباده

37- آثار گمراهى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 32 - 5

5 - پيشوايان شرك در عرصه قيامت ، گمراهى خود را ، عامل انحراف ديگران معرفى خواهند كرد .

فأغوينكم إنّا كنّا غوين

برداشت ياد شده به خاطر تعليل بودنِ جمله «إنّا كنّا غاوين» براى جمله پيشين (فأغويناكم) است.

38- آدم(ع) و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 190 - 4

4 - آدم ( ع ) و حوا با مؤثر پنداشتن غير خدا در آفرينش و تأمين سلامت كودكانشان ، به شرك گراييدند .

فلما ءاتيهما صلحاً جعلا له شركاء فيما ءاتيهما

برخى از مفسران به دليل جمله «جعلا له شركاء» (براى او شريك قرار دادند) بر اين نظر هستند كه مراد از نفس واحده و همسرش، آدم(ع) و حوا نيستند ; زيرا آنان منزه از شركورزى مى باشند، بلكه مراد مطلق پدران و مادران مى باشند. برخى ديگر بر اين باورند كه مراد از شرك در اينجا توجه به اسباب و علل طبيعى است، به گونه اى كه با اخلاص كامل تنافى داشته ولى با اصل توحيد ناسازگار نبوده و نسبت اين معنا به آدم(ع) اشكالى ندارد.

39- آمرزش شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 48 - 1،5،7،13

1 - شرك ، انحراف و لغزشى غير قابل آمرزش

انّ اللّه لا يغفر ان يشرك به

5 - هر گناهى - كوچكتر از شرك - قابل آمرزش و مغفرت

و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء

كلمه «دون» به معناى كمتر و پايينتر است.

7 - گناهانى كه در حدّ شرك باشد ، قابل آمرزش نيست .

و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء

برداشت فوق با توجّه به معناى كلمه «دون» (كمتر و پايينتر) استفاده شده است.

13 - تمامى گناهان ، حتّى گناهان كبيره - بجز شرك - قابل آمرزش و بخشش

و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء

امام صادق (ع) درباره آيه فوق فرمودك الكبتئر فما سواها ... .

مقصود از قابل آمرزش بودن همه گناهان - بجز شرك - بخشش بدون توبه است ; زيرا مشرك هم اگر از شرك توبه كند،

بخشيده مى شود.

كافى، ج 2، ص 284، ح 18 ; نورالثقلين، ج 1، ص 487، ح 283، 284، و ص 488، ح 290 ; تفسير برهان، ج 1، ص 374، ح 1، 2، 7 ; من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 376، ح 36، ب 179.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 110 - 2

2 - خداوند ، آمرزنده گناه شرك و غير شرك ، در صورت استغفار و توبه

و من يعمل سوءاً او يظلم نفسه ثم يستغفر اللّه يجداللّه غفوراً رحيماً

گفته شده مقصود از ظلم در «يظلم نفسه»، شرك است و مقصود از «سوء»، گناهانى غير از شرك.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 17 - 9

9 - شرك ، گناهى نابخشودنى است .

ما كان للمشركين . .. أولئك حبطت أعملهم و فى النار هم خلدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 90 - 4

4- ايمان به يكتايى خدا ، پرستش او و آمرزش گناهان ( شركورزى ، فساد و بى عدالتى در مبادلات ) مقدمه هايى لازم براى حركت به سوى خدا و تقرب به درگاه اوست .

واستغفروا ربكم ثم توبوا إليه

برداشت فوق، با توجه به حرف «ثم» - كه جمله «توبوا إليه» را بر «استغفروا ربكم» عطف كرده است - استفاده مى شود. گفتنى است متعلق استغفار به قرينه آيات پيشين، گناه شركورزى و بى عدالتى در مبادلات اقتصادى و نيز فسادگرى و مخالفت با پيامبران الهى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 47 - 9

9- ابراهيم ( ع ) ، شرك برخى از مشركان را قابل بخشش مى دانست .

سأستغفر لك ربّى

40- آمرزش گناه شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 153 - 6

6- ارتداد ( مشرك شدن پس از توحيد و كفرورزى پس از ايمان ) گناهى قابل بخشش است .

و الذين عملوا السيئات . .. إن ربك من بعدها لغفور رحيم

41- ابراهيم(ع) و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 135 - 8

8 - ابراهيم ( ع ) ، هرگز به شرك گرايش پيدا نكرد و از مشركان نبود .

و ما كان من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 67 - 7

7 - ابراهيم ( ع ) ، هرگز مشرك نبود .

و ما كان من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 120 - 7

7- ابراهيم ( ع ) ، منزه از شرك و جدا از صف مشركان بود .

إن إبرهيم . .. و لم يك من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 123 - 6

6- ابراهيم ( ع ) ، شخصيتى حق گرا و مبرّا از شرك و جدا از مرام مشركان در همه عمر خويش

ملّة إبرهيم حنيفًا و ما كان من المشركين

42- ابزار مبارزه با شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 52 - 4

4 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، وظيفه دار مبارزه گسترده فرهنگى و تبليغى با جريان كفر و شرك ، با محور قرار دادن قرآن

فلاتطع الكفرين و جهدهم به جهادًا كبيرًا

مرجع ضمير «به» به قرينه مقام (يعنى، آيه قبل كه از انذار رسول به مردمان سخن گفته است) قرآن كريم است و آمدن مفعول مطق (جهاداً) و توصيف آن به «كبيراً»، بيانگر گستردگى و بزرگى اين جهاد مى باشد.

43- اتحاد رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 11 - 3

3 - سران كفر و شرك ، گروهى متشكل ، همسو و متحد در برابر پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

جند ما هنالك مهزوم من الأحزاب

برداشت ياد شده، از تعبير «جند» و «أحزاب» به دست مى آيد.

44- اجبار اصحاب كهف به شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 20 - 1

1- اصحاب كهف ، خود را در صورت اسارت به دست كافران ، محكوم به سنگ سار و يا مجبور به پذيرش آيين شرك مى ديدند .

إنّهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم فى ملّتهم

«ملّة» به معناى دين و آيين است و جمله «يعيدوكم فى ملّتهم» يعنى: شما را به دين و آيين خود، برمى گردانند.

45- اجتناب از رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 17 - 1

1 - پرهيز از عبادت و اطاعت طاغوت ها و سردمداران كفر و شرك ، از اوصاف مؤمنان و بندگان خالص خدا

و الذين اجتنبوا الطغوت أن يعبدوها

«طاغوت» در اصل به هر متجاوز و رئيس گمراه گر گفته مى شود. اين كلمه در قرآن، هم به اين معنا آمده و هم در بت و صنم به كار رفته است. چنانچه اين واژه در آيه شريفه در معناى نخست به كار رفته باشد، مقصود از عبادت (أن يعبدوها) اطاعت خواهد بود. گفتنى است آيه شريفه درصدد توصيف مؤمنان و بندگان خالص خداوند است (كه از آيات بعد نيز قابل استفاده است).

46- اجتناب از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 22 - 17

17 - ضرورت پرهيز از توهّم بودن همتا و همانند براى خداوند

فلا تجعلوا للّه أنداداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 36 - 1،2،5

1 - لزوم پرستش خداوند و پرهيز از هر گونه شرك

و اعبدوا اللّه و لا تشركوا به شيئاً

2 - عبادت خداوند بايد خالصانه و دور از هر گونه شائبه شرك باشد .

و اعبدوا اللّه و لا تشركوا به شيئاً

5 - عبادت خالصانه خداوند و پرهيز از هر گونه شرك ، زمينه دور ماندن زندگى زناشويى از هر گونه ناسازگارى *

و ان خفتم شقاق بينهما . .. و اعبدوا اللّه

به مقتضاى ارتباط بين آيات مى توان احتمال داد كه آيه مورد بحث در حقيقت بيانگر راه حلى است براى جلوگيرى از ناسازگارى بين زن و شوهر.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 171 - 27

27 - پرهيز از شرك ، زمينه خير و سعادت انسان

و لاتقولوا ثلثة انتهوا خيراً لكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 90 - 5،11

5 - اهل ايمان وظيفه دار اجتناب از شرابخوارى ، قماربازى و مظاهر شرك

يايها الذين ءامنوا انما الخمر و الميسر . .. فاجتنبوه

11 - پرهيز از شراب خوارى ، قماربازى و مظاهر شرك ، زمينه ساز نيل به فلاح و رستگارى *

انما الخمر و الميسر و الانصاب و الازلم . .. فاجتنبوه لعلكم تفلحون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 92 - 6

6 - دورى جستن از پليدى ها ( شراب ، قمار ، مظاهر شرك ) نشانگر اطاعت از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

انما الخمر و الميسر و الانصاب و الازلم . .. و اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 51 - 11

11 - سوق دادن بيمناكان از حشر و قيامت براى اجتناب از كفر و شرك از اهداف انذار است.

و أنذر به الذين يخافون أن يحشروا إلى ربهم . .. لعلهم يتقون

«يتقون» در اين آيه به معناى تقواى اصطلاحى نيست، بلكه با توجه به آيات اين سوره - كه بحث از كفر و تكذيب بود - مراد، اجتناب از كفر و تكذيب و گناهانى از اين قبيل است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 64 - 5

5 - آدمى پس از نجات از شدايد، على رغم پيمان عدم شرك و سپاسگزارى از خداوند، پيمان شكنى مى كند و مجدداً شرك مىورزد.

لئن أنجنا . .. قل الله ينجيكم ... ثم أنتم تشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 82 - 5،6

5 - جامعه ايمانى به دور از هر گونه شرك و ظلم، از خشم و عذاب خداوند در امان است.

فأى الفريقين أحق بالأمن . .. الذين ءامنوا ... أولئك لهم الأمن

چون در آيه قبل از موحدان و مشركان به عنوان دو گروه ياد شده و در اين آيه نيز از موحدان با صيغه ها و ضماير جمع ياد شده، چنين برمى آيد كه امنيت از آن جامعه با هويت جمعى آن است، گر چه آحاد نيز مشمول آن باشند.

6 - دستاورد ايمان افراد جامعه به دور از هر گونه ظلم و شرك، امنيت است. *

الذين ءامنوا و لم يلبسوا . .. أولئك لهم الأمن

گر چه «ظلم» در اين آيه، به قرينه آيات گذشته، به شرك تفسير شده، ولى منافاتى با عموميت مفاد «ظلم» و «الامن» ندارد. بنابراين جامعه ايمانى در صورت دورى از ظلم به امنيت همه جانبه خواهد رسيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 102 - 6

6 - ضرورت پرستش آفريدگار يگانه هستى و شريك قرار ندادن براى او در عبادت

و جعلوا لله شركاء الجن . .. ذلكم الله ربكم لا إله إلا هو ... فاعبدوه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 151 - 25،28

25 - كناره گيرى از شرك، احسان به پدر و مادر و پرهيز از كشتن فرزندان، از سفارشهاى خداوند به انسانها

ألا تشركوا به شيئا . .. ذلكم وصيكم به

28 - تعاليم پنجگانه (اجتناب از شرك، احسان به والدين و . ..) تعاليمى مطابق با عقل

ذلكم وصيكم به لعلكم تعقلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 153 - 1،4،8

1 - پرهيز از شرك، فرزندكشى، كردارهاى شنيع، كشتن بيگناهان، تجاوز به دارايى يتيمان، راهى است راست براى حركت به سوى خدا.

ألا تشركوا به شيئاً . .. و أن هذا صرطى مستقيماً

برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از ضمير متكلم در «صراطى» خداوند باشد. صراط خداوند يعنى راهى كه به سوى اوست.

4 - احكام نه گانه (پرهيز از شرك و . ..) داراى ارتباطى تنگاتنگ و به منزله حكمى واحد

و أن هذا صرطى مستقيماً

«هذا» اشاره به دستورهايى است كه در دو آيه پيشين مطرح شده است. به كارگيرى اسم اشاره مفرد براى دستورهاى نه گانه حكايت از وجود ارتباطى شديد ميان آنها دارد ; به گونه اى كه گويا امرى واحد هستند.

8 - الهى بودن محرمات و قوانين نه گانه (پرهيز از شرك و . .. ) و خالى بودن آنها از كجى و انحراف، ايجاب كننده پيروى از آن فرمانها و سلوك بر اساس آن

و أن هذا صرطى مستقيماً فاتبعوه

حرف «فاء» در «فاتبعوه» سببيه است ; يعنى بيانگر اين است كه حقايق مطرح شده در «أن هذا . .. » (الهى بودن و ... )، علت لزوم پيروى است. گفتنى است كه تقدير «لام» علت بر «أن ه--ذا ... »، همان گونه كه نظر برخى از مفسران است، اين معنا را تأييد مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 154 - 1،2

1 - خداوند وصاياى دهگانه (پرهيز از شرك و . .. ) را به موسى(ع) ابلاغ كرد.

ثم ءاتينا موسى الكتب

به كارگيرى فعل «وصاكم» به صورت ماضى در ذيل آيات گذشته و وجود ارتباط ميان آيه مورد بحث با آيات پيشين مى رساند كه احكام دهگانه مخصوص امت اسلامى نيست، بلكه در همه اديان و از جمله شريعت موسى(ع) بوده است. بنابراين مى توان از ميان نظرات مختلفى كه درباره معطوف عليه «ثم» داده شده، اين نظررا تأييد كرد كه معطوف عليه آن جمله اى مانند «وصينا موسى بتلك الوصايا ثم ... » است.

2 - خداوند پس از ابلاغ احكام دهگانه (پرهيز از شرك و . .. )، تورات را به موسى(ع) عطا كرد.

ثم ءاتينا موسى الكتب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 29 - 8

8 - پايبندى خالصانه به دين و پرهيز از شرك و التقاط، از شرايط دعا و نيايش به درگاه خداوند

و ادعوه مخلصين له الدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 89 - 9

9 - دستيابى به توحيد و پرهيز از شرك در گرو خواست خداوند و توفيقات اوست .

و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 174 - 3

3 - بازگشت مردم از شرك به توحيد ، از اهداف تبيين آيات از سوى خداوند است .

نفصل الأيت و لعلهم يرجعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 123 - 2

2- لزوم پيروى از حضرت ابراهيم ( ع ) ، در اجتناب از هرگونه انحراف و شرك

ثمّ أوحينا إليك أن اتّبع ملّة إبرهيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 23 - 9

9- لزوم دور ماندن احسان به پدر و مادر ، از شائبه شرك

و قضى ربّك ألاّتعبدوا إلاّ إيّاه و بالولدين إحسنًا

قرار گرفتن تكليف احسان به والدين پس از فرمان به توحيد و پرهيز از شرك، ممكن است إشعار به اين مطلب داشته باشد كه علاقه و احسان بيش از حد به پدر و مادر، ممكن است انسان را به شرك بكشاند. بنابراين بايد اين علاقه و احسان از شائبه شرك خالى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 39 - 6

6- اجتناب از شرك به خداوند ، تكليفى الهى بر بندگان

و لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 85 - 4

4- پرهيز از شركورزى و پرستش معبود هاى باطل ، نمودى كامل از تقوااست .

واتّخذوا من دون اللّه ءالهةً . .. يوم نحشر المتّقين إلى الرحمن

چون محور بحث در آيات گذشته، در باره شرك و پرستش معبودهاى گوناگون بود; مناسبت چنين اقتضا دارد كه مراد از «متّقين» در اين آيه، كسانى باشند كه از شركورزى و پرستش معبودهاى باطل پرهيز مى كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 65 - 5،6

5 - پابندى مخلصانه به دين و پرهيز از هرگونه شرك و التقاط ، امرى لازم است .

دعوا اللّه مخلصين له الدّين

چون جمله «دعوا اللّه مخلصين له الدين» در مقام تعريف گرفتاران در خطر است، استفاده مى شود كه داشتن حالت اخلاص در دين و نداشتن هيچ گونه شركى، مطلوب خداوند است.

6 - اخلاص در دعا و پرهيز از هرگونه شرك ، امرى بايسته و لازم است .

دعوا اللّه مخلصين له الدّين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 31 - 2،4

2 - لزوم ترس از خدا و برپايى نماز و پرهيز از هرگونه شرك

و اتّقوه و أقيموا الصلوة و لاتكونوا من المشركين

4 - اقامه نماز و پرهيز از شرك ، تجلى روح تقوا در آدمى است .

و اتّقوه و أقيموا الصلوة و لاتكونوا من المشركين

«تقوا» در لغت، حفظ خود از خطر، و در شريعت، حفظ خود از افتادن در گناه است. طبيعى است كه مصداق حفظ خود از گناه، ترك محرّمات و انجام دادن واجبات است. ذكر اقامه نماز و پرهيز از شرك، مى تواند به منزله ذكر خاص بعد از عام و مفيد نكته ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 33 - 13

13 - رويكرد به خداوند و اجتناب از شرك ، در وضعيّت آسايش ، مانند وضعيت سختى و ناگوارى امرى بايسته و لازم است .

و إذا مسّ الناس ضرّ . .. ثمّ إذا أذاقهم منه رحمة ... يشركون

از آن جايى كه آيه، درصدد سرزنش كسانى است كه به هنگام مواجهه با سختى ها، به خداوند روى مى آورند، اما همين كه از آن مى رهند، شرك مىورزند، نكته ياد شده به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 13 - 4

4 - موعظه لقمان به پسرش درباره لزوم پرهيز از شرك ، نمودى از حكمت وى بود .

لقد ءاتينا لقمن . .. و إذ قال لقمن لإبنه ... لاتشرك باللّه

اگر «إذ» متعلق به «آتينا» باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 15 - 4

4 - حفظ عقيده توحيدى ، ضرورى است و قبول شرك ، به هيچ قيمتى روا نيست .

و إن جهداك على أن تشرك بى . .. فلاتطعهما

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 17 - 2

2 - لزوم اجتناب از عبادت طاغوت و اطاعت از سردمداران ضلالت

و الذين اجتنبوا الطغوت أن يعبدوها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 14 - 5

5 - نزول رزق انسان ( باران ) از سوى خداوند ، مقتضى دعا و عبادت به دور از شرك و خالصانه او است .

و ينزّل لكم من السماء رزقًا . .. فادعوا اللّه مخلصين له الدين

با توجه به تفريع جمله «فادعوا اللّه . ..» بر جملات پيشين (ينزّل لكم من السماء رزقاً) برداشت ياد شده به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 12 - 6

6 - پرهيز از كمترين شرك به خداوند ، نخستين موضوع بيعت زنان مؤمن با پيامبر (صلی الله علیه و آله)

على أن لايشركن باللّه شيئًا

47- اجتناب از شرك ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 38 - 5

5- توحيد ، مستلزم پرهيز از هرگونه شركورزى در ربوبيّت خدا است .

لكنّاْ هو اللّه ربّى و لاأشرك بربّى أحدًا

48- اجتناب از شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 83 - 2،10

2 - پرستش خداى يگانه و پرهيز از پرستش غير او ، از عهد ها و پيمان هاى خداوند با بنى اسرائيل

و إذ أخذنا ميثق بنى إسرءيل لاتعبدون إلا اللّه

10 - وجوب پرستش خدا و پرهيز از پرستش غير او

لاتعبدون إلا اللّه

جمله «لاتعبدون إلا اللّه» (پرستش نمى كنيد جز خدا را) نهى است به صورت نفى و به عبارت ديگر خبر است در مقام انشا; يعنى، پرستش نكنيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 2 - 1

1- لزوم پرستش خدا و پرهيز از پرستش غير او

ألاّ تعبدوا إلاّ الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 26 - 1

1- لزوم پرستش خدا و پرهيز از عبادت غير او

أن لاتعبدوا إلاّ الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 36 - 8

8- لزوم پرستش خدا و ضرورت پرهيز از شرك در عبادت

قل إنما أُمرت أن أعبد الله و لا أُشرك به

49- اجتناب مخلصين از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 128 - 3

3 - تقوا ، يكتاپرستى و دورى از شرك ، از اوصاف بندگان مخلَص

ألاتتّقون . أتدعون بعلاً و تذرون أحسن الخلقين . اللّه ربّكم ... إلاّ عباد اللّه

50- احتجاج عليه شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 42 - 13

13 - پيروزى مسلمانان در جنگ بدر حجتى روشن عليه شرك و دليلى واضح بر حقانيت توحيد و اسلام

ليقضى اللّه . .. ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينة

«ليهلك» متعلق به «يقضى» است. يعنى هدف از تحقق جنگ بدر اين بود كه ... .

51- احساس خطر رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 6 - 3

3 - احساس خطر سران كفر و شرك ، از دعوت پيامبراسلام به توحيد و نفى شرك و نفوذ آن حضرت در ميان توده ها

و اصبروا على ءالهتكم

فراخواندن مردم به پراكنده شدن از اطراف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و پايدارى بر آيين شرك، گوياى برداشت ياد شده است.

52- اختيار در شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 137 - 15

15 - اختيار تكوينى انسان در انتخاب مسير شرك و توحيد

و لو شاء الله ما فعلوه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 148 - 18

18 - خداوند كسى را به پذيرش عقيده شرك مجبور نساخته است.

لو شاء الله ما أشركنا . .. إن أنتم إلا تخرصون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 10

10 - پيشوايان شرك منكر مجبور كردن مردم به پرستش خويش

ما كانوا إيّانا يعبدون

53- اختيار رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 30 - 3

3 - سران شرك در قيامت ، بدون اجبار به نقش خود در گمراهى مشركان اقرار خواهند كرد .

و ما كان لنا عليكم من سلطن بل كنتم قومًا طغين

برداشت ياد شده از آن جا است كه پيشوايان شرك، در پاسخ به اتهامِ داشتن نقش در گمراهى مشركان، تنها به اجبار نكردن بر گمراهى اكتفا كرده و اصل نقش داشتن خود را نفى نخواهند كرد. پذيرش دست داشتن در گمراهى مشركان در دو آيه بعد (فأغويناكم إنا كنا غاوين)، مؤيد اين برداشت است.

54- ادعاى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 10

10 - پيشوايان شرك منكر مجبور كردن مردم به پرستش خويش

ما كانوا إيّانا يعبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 7 - 2

2 - سران شرك و كفر ، مدعى نبودن اثرى از توحيد و يكتاپرستى در آخرين دين الهى ( مسيحيت )

أجعل الألهة إلهًا وحدًا . .. ما سمعنا بهذا فى الملّة الأخرة

«ملّة» در آيه شريفه، به معناى «دين» است و مقصود از قيد «الأخرة» (پسين) در برابر «اولين» (پيشينيان) - كه در آيات ديگر آمده - دين مسيحيت است. گفتنى است كه مسيحيت آخرين دين پيش از اسلام در جزيرة العرب بود و كافران نيز از آن آگاهى داشتند.

55- ارتجاع رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 7 - 6

6 - سران كفر و شرك در صدراسلام ، مردمى مرتجع و مخالف نوگرايى و پويايى فكرى و عقيدتى در جامعه

ما سمعنا بهذا فى الملّة الأخرة إن هذا إلاّ اختلق

56- ارزش شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 221 - 4

4 - ايمان ، ملاك و اساس ارجمندى و شرك ، مايه سقوط و بى ارزشى است .

و لا تنكحوا المشركات . .. و لامة مؤمنة خير من مشركة ... و لا تنكحوا المشركين حتى

57- استغفار از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 52 - 2

2- طلب بخشايش گناهان از خداوند ، حركت به سوى او و استغفار از شرك ، از توصيه هاو پيام هاى هود ( ع ) به مردم خويش

و يقوم استغفروا ربكم ثم توبوا إليه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 6 - 14

14 - توصيه خداوند ، به لزوم استغفار انسان از هر گونه شرك و گناه

و استغفروه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 74 - 1

1 - دعوت خداوند از معتقدان به تثليث و الوهيت مسيح ( ع ) ، براى استغفار و بازگشت به خدا

افلا يتوبون إلى اللّه و يستغفرونه

به قرينه آيات پيشين (قالوا ان اللّه هو المسيح . .. قالوا ان اللّه ثالث ثلثة) فاعل «يتوبون ...» مسيحيان هستند و متعلق توبه و استغفار، عقيده به الوهيت مسيح(ع) و تثليث مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 3 - 2،7

2- ضرورت استغفار از گناهان ( پرستش غير خدا و . . . ) از پيام هاى اساسى ، متقن و روشنِ قرآن است .

و أن استغفروا ربكم

«أن» در جمله فوق تفسيريه است و لذا «استغفروا ربكم» نيز همانند «لاتعبدوا. ..» تفسير «كتاب اُحكمت...» مى باشد.

7- يكتاپرستى ، پذيرش رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، استغفار از شرك و گناه و حركت به سوى خدا ، موجب جلب عنايت خدا و دستيابى به معيشتى نيكو در دنياست .

ألاّ تعبدوا إلاّ الله . .. و أن استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يمتعكم متعًا حسنًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 61 - 20

20- طلب بخشايش گناهان از خدا ، حركت به سوى او و استغفار از شرك ، توصيه ها و پيام هاى صالح ( ع ) به قوم ثمود

قال يقوم . .. فاستغفروه ثم توبوا إليه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 73 - 4

4 - كفر و شرك ، گناه و نيازمند توبه و طلب مغفرت از پيشگاه خداوند

ليغفر لنا خطينا

مصداق مورد نظر از خطيئة - به قرينه آيات بعد كه جرم و ايمان را در مقابل يكديگر قرار داده است - گناه كفر به خداوند و انكار رسالت موسى(ع) است.

58- استقامت در برابر شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 13 - 2

2- ارزش و ثمربخشى اقرار به توحيد ، در گرو پايدارى در برابر عوامل شرك و گناه

إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون

«فلا» بيانگر نتيجه حقيقتى است كه از دو عنصر به هم پيوسته تشكيل شده است: 1- اقرار به توحيد; 2- استقامت در طريق آن.

59- استقامت در شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 6 - 2،5

2 - سران كفر و شرك در عصر بعثت ، مردم را به صبر و پايدارى بر آيين شرك و مواضع عقيدتى خود فرامى خواندند .

و اصبروا على ءالهتكم

«صبر بر آلهه» كنايه از پايدارى بر پرستش معبودها و ادامه آن است.

5 - سران كفر و شرك ، صبر و پايدارى بر آيين شرك و بت پرستى را ، امرى مطلوب و تكليف دينى خود مى دانستند .

و اصبروا على ءالهتكم إنّ هذا لشىء يراد

برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «هذا» به صبر اشاره داشته و مقصود از «يراد» (خواسته شده) اقتضاى اعتقاد به آيين شرك باشد.

60- استهزاهاى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 16 - 1

1 - سران كفر و شرك از روى استهزا ، از خداوند خواستار شتاب در نزول عذاب ويژه اخروى خود بودند .

و قالوا ربّنا عجلّ لنا قطّنا قبل يوم الحساب

«قطّ» به معناى نصيب و بهره معين و جدا شده است و مقصود از آن در اين آيه، بهره و نصيب كافران از عذاب قيامت مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 17 - 2

2 - استهزا ، گفتار مغرضانه و تبليغات سوء عليه اسلام و پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، كار هميشگى و روش سران كفر و شرك

اصبر على ما يقولون

آمدن فعل «يقولون» به صورت فعل مضارع، دلالت بر استمرار اين گفتار دارد.

61- اصحاب كهف و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 20 - 11،12

11- اصحاب كهف ، تمامى راه هاى گريز از شرك را - در صورت پذيرش اجبارى آيين مشركان - برخويش بسته مى ديدند .

او يعيدوكم فى ملّتهم و لن تفلحوا إذًا أبدًا

مراد از «فلاح» - به مناسبت مورد - رستن و رهايى از شرك است.

12- اصحاب كهف ، ارتداد و پذيرش دوباره شرك را ، گناهى بزرگ و مانع سعادت جاودان خود مى دانستند .

أو يعيدوكم فى ملّتهم و لن تفلحوا إذًا أبدًا

62- اصرار بر شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 36 - 9

9 - پايبندى مشركان صدر اسلام به آيين شرك و دفاع از معبود هاى خود در برابر دعوت به توحيد

و إذا قيل لهم لا إله إلاّاللّه يستكبرون . و يقولون أئنّا لتاركوا ءالهتنا لشاعر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - كافرون - 109 - 6 - 5

5 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، دعوت برخى كافران را به ترك شرك و بت پرستى ، بى ثمر دانست و آنها را به حال خود ر ها ساخت .

لكم دينكم

63- اصرار بر شرك اهل مدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 94 - 1

1- خداوند ، در پى اصرار مردم مدين بر شركورزى و نپذيرفتن تعاليم شعيب ( ع ) ، آنان را به عذابى سخت گرفتار ساخت .

و لما جاء أمرنا

مراد از «أمر» عذاب نازل شده بر قوم شعيب است. اضافه آن به ضمير «نا» حكايت از بزرگى آن عذاب دارد.

64- اصرار بر شرك قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 66 - 1

1- قوم ثمود ، بدون بهره گرفتن از مهلت سه روزه ، از كشتن ناقه اظهار ندامت نكردند و بر شركورزى و انكار رسالت صالح ( ع ) اصرار ورزيدند .

فلما جاء أمرنا

65- اصرار بر شرك قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 53 - 4

4- اصرار و پافشارى و تعصب قوم هود ، بر شركورزى و پرستش غير خدا

و ما نحن بتاركى ءالهتنا عن قولك

جمله اسميه «ما نحن . ..» و آوردن «با» ى زايده در خبر (تاركى ءالهتنا) حكايت از تأكيد و اصرار قوم عاد بر پرستش بتها دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 58 - 1،2

1- قوم عاد ، رسالت هود ( ع ) را نپذيرفتند و به شرك و كفر اصرار ورزيدند .

فإن تولّوا . .. يستخلف ربى قومًا غيركم ... و لما جاء أمرنا نجّينا هودًا

2- خداوند ، در پى اصرار قوم عاد بر كفر و شرك ، عذابى سخت و سهمگين بر آنان نازل كرد .

و لما جاء أمرنا . .. و نجّينهم من عذاب غليظ

مراد از «أمر» عذاب نازل شده بر قوم عاد است. «عذاب غليظ» در ذيل آيه - بنابر يك احتمال، يعنى دنيوى بودن عذاب - دلالت بر سهمگينى عذاب نازل شده بر قوم عاد دارد.

66- اظهار بى گناهى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 29 - 1

1 - پيشوايان شرك ، در روز رستاخيز در برابر اتهام داشتن نقش در فريب و گمراهى مشركان ، به دفاع برخاسته و به تبرئه خود خواهند پرداخت .

قالوا إنّكم كنتم تأتوننا . .. قالوا بل لم تكونوا مؤمنين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 30 - 1

1 - پيشوايان شرك در قيامت ، هرگونه اعمال زور و سلطه از ناحيه خود را براى به گمراهى كشاندن مشركان ، مردود خواهند دانست .

و ما كان لنا عليكم من سلطن

67- اعتماد به مردم و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 64 - 10

10- مؤثر دانستن افراد در محافظت از چيزى و يا شخصى ، موجب شرك نمى شود و با توكّل و مقام نبوّت تنافى ندارد .

كما أمنتكم على أخيه من قبل

به دليل آيه 38 از همين سوره (ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء) يعقوب(ع) هرگز به اندكى از شرك نيز گرايش نداشت و عبارت (كما أمنتكم على أخيه) مى رساند كه يعقوب(ع) فرزندانش را امين پنداشت و حفاظت از يوسف(ع) را برعهده آنان سپرد. بنابراين مؤثر دانستن افراد در حفاظت از چيزى شرك آور نيست و با مقام نبوت نيز ناسازگار نخواهد بود.

68- اعراض از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 110 - 19

19- اعتقاد به يگانگى خداوند ، ( توحيد نظرى ) بايد با عبادت خالصانه او و ترك پرستش غير او ( توحيد عملى ) همراه باشد .

إلهكم إله وحد فمن كان . .. و لايشرك بعبادة ربّه أحدًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 43 - 4

4- حضرت ابراهيم ( ع ) ، آزر را به رهاساختن شرك و پيروى از وى فرا خواند .

يأبت إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 42 - 6

6 - دست شستن از گرايش هاى شرك آلود و روى كردن به تعاليم پيامبران ( همچون يگانه پرستى ) و عقيده به قيامت ، در ديدگاه اهل شرك ، گمراهى و انحراف است .

إن كاد ليضلّنا عن ءالهتنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 2 - 7

7 - اعتقاد جنيان استماع كننده قرآن ، به ربوبيت يگانه خدا و دورى آنان از شركورزى به او

و لن نشرك بربّنا أحدًا

69- اعلام بطلان شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 66 - 3

3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام در دست داشتن دلايل و برهان هاى روشن بر بطلان عقيده شرك آلود و درستى آيين توحيدى

إنّى نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون اللّه لمّا جاءنى البيّنت

70- اغواگرى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 38 - 12

12 - اغواگرى سران كفر و شرك و واداشتن ديگران به ضلالت، ادعاى دوزخيان پيرو عليه رهبران خويش در پيشگاه خداوند

قالت أخريهم لأوليهم ربنا هؤلاء أضلونا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 7

7 - تلاش اغواگرانه - به اعتقاد پيشوايان شرك - تنها دعوت و فراخوانى است ; نه اجبار و سلب كردن اختيار از ديگران

أغوينهم كما غوينا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 32 - 1،2،7

1 - اعتراف سران شرك به دست داشتن خود در گمراهى توده هاى مشرك

فأغوينكم

2 - روح طغيان گرى و حق ناپذيرى مشركان ، زمينه ساز تأثيرپذيرى آنان از اغواگرى سردمداران شرك

بل كنتم قومًا طغين . .. فأغوينكم

برداشت ياد شده از آن جا است كه جمله «فأغويناكم» مى تواند متفرع بر جمله «بل كنتم قوما طاغين» باشد; يعنى، چون شما مردم سركشى بوديد، پس ما توانستيم به اغواى شما بپردازيم.

7 - تلاش سران شرك پيشه گمراه به هم فكر و هم سان ساختن ديگران با افكار و عقايد خويش

فأغوينكم إنّا كنّا غوين

طبق نظر مفسران، فلسفه اين كه سران شرك گمراهى مردم را به دليل انحراف خود مى دانند، مى تواند به اين جهت باشد كه آنان در دنيا درصدد هم فكر ساختن و هم سان درست كردن با افكار و عقايد خود بودند.

71- افتراى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 68 - 3

3 - شرك به خدا ، دروغ و افترا به خدا است .

هم يشركون . .. و من أظلم ممّن افترى على اللّه كذبًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 24 - 8

8 - شرك، افترا و پندارى باطل و ساختگى است.

و ضل عنهم ما كانوا يفترون

72- افتراى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 24 - 8

8 - شرك، افترا و پندارى باطل و ساختگى است.

و ضل عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 68 - 3

3 - شرك به خدا ، دروغ و افترا به خدا است .

هم يشركون . .. و من أظلم ممّن افترى على اللّه كذبًا

73- اقرار اخروى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 4،5

4 - اعتراف پيشوايان شرك به ربوبيت خداوند در قيامت

قال الذين حقّ عليهم القول ربّنا

5 - اقرار پيشوايان شرك در قيامت ، به نقش اغواگرانه خويش در گرويدن مردم به شرك

قال الذين حقّ عليهم القول ربّنا هؤلاء الذين أغوينا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 30 - 3

3 - سران شرك در قيامت ، بدون اجبار به نقش خود در گمراهى مشركان اقرار خواهند كرد .

و ما كان لنا عليكم من سلطن بل كنتم قومًا طغين

برداشت ياد شده از آن جا است كه پيشوايان شرك، در پاسخ به اتهامِ داشتن نقش در گمراهى مشركان، تنها به اجبار نكردن بر گمراهى اكتفا كرده و اصل نقش داشتن خود را نفى نخواهند كرد. پذيرش دست داشتن در گمراهى مشركان در دو آيه بعد (فأغويناكم إنا كنا غاوين)، مؤيد اين برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 31 - 3

3 - پذيرش مقصر بودن و داشتن نقش در گمراهى مشركان ، از سوى پيشوايان شرك در عرصه قيامت

فحقّ علينا قول ربّنا إنّا لذائقون

اين كه پيشوايانِ شرك، خود را در استحقاق عذاب الهى شريك مى دانند، حاكى از پذيرش نوعى از مسؤوليت در گمراهى مشركان است.

74- اقرار به بطلان شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 47 - 13

13 - اعتراف مشركان در قيامت ، به بطلان باورهايشان نسبت به معبود هاى خويش

و يوم يناديهم أين شركاءى قالوا ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد

75- اقرار به شرك در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 27 - 7

7 - مشركان در مرحله اى از قيامت منكر شرك خويش و در مرحله اى معترف به آن مى شوند.

و اللّه ربنا ما كنا مشركين . .. فقالوا يليتنا نرد و لا نكذب بأيت ربنا و نكون من

برداشت فوق از ارتباط آيه 23 و 27 به دست مى آيد كه مشركان در آنجا مشرك بودن خودشان را منكر شدند، ولى در اينجا اعتراف كردند كه آيات را تكذيب مى كردند و مؤمن نبودند.

76- اقرار رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 31 - 4،5

4 - پيشوايان شرك در عرصه قيامت ، به دوزخى بودن خويش و اين كه مستحق كيفر الهى اند ، اعتراف خواهند كرد .

فحقّ علينا قول ربّنا إنّا لذائقون

5 - اعتراف پيشوايان شرك به ربوبيت الهى در حضور مشركان در عرصه قيامت

فحقّ علينا قول ربّنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 32 - 1،4

1 - اعتراف سران شرك به دست داشتن خود در گمراهى توده هاى مشرك

فأغوينكم

4 - اعتراف سردمداران شرك در عرصه قيامت به گمراهى خود

إنّا كنّا غوين

77- اقسام شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 12

12- شرك ، داراى انواع و مراتبى متفاوت است .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

برداشت فوق ، بر اين اساس است كه مراد از «شىء» شرك ورزى باشد.

78- اكثريت رهبران شرك صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 7 - 7

7 - ايمان آوردن به تعليمات پيامبران ، در گرو وجود زمينه آن در ايمان آورنده

لقد حقّ القول على أكثرهم فهم لايؤمنون

79- التقاط توحيد و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 106 - 2

2- بيشتر موحدان توحيد را به گونه اى با شرك درمى آميزند .

و ما يؤمن أكثرهم بالله إلاّ و هم مشركون

80- انبيا و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 88 - 8

8 - پيامبران خدا هيچگاه به شرك دچار نشدند.

و لو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون

حرف شرط «لو» غالباً در مواردى به كار مى رود كه شرط آن امرى ممتنع و دست نيافتنى باشد، لذا در آيه شريفه «شرك» در مورد پيامبران امرى حاصل نشدنى فرض شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 10،16

10- پيامبران ، پيراسته از هرگونه شركورزى و همتا پنداشتن براى خدا

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

16- اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا

81- انبيا و نفى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 17

17- بعثت پيامبران براى آموزش توحيد و نفى شرك ، از تفضّلات الهى بر مردم است .

ما كان لنا أن نشرك . .. ذلك من فضل الله ... على الناس

82- انحراف شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 43 - 17

17- شرك و بت پرستى ، مسلكى ناهنجار و نامتعادل است .

لِمَ تعبد ما لايسمع . .. فاتّبعنى أهدك صرطًا سويًّا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 18 - 9

9 - شرك و بت پرستى ، حركتى است مخالف جريان طبيعى نظام هستى .

أنّ اللّه يسجد له من فى السموت و من فى الأرض . .. و كثير حقّ عليه

83- انذار از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 214 - 1

1 - مأموريت پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى انذار و اخطار بستگان نزديك خويش از عواقب شركورزى و مخالفت با خدا

فلاتدع مع اللّه . .. و أنذر عشيرتك الأقربين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 21 - 13

13- دعوت به توحيد و انذار از عواقب شرك ، محور اصلى و مشترك دعوت پيامبران

ألاّتعبدوا إلاّ اللّه

بنابراين كه «ألاّتعبدوا. ..» در ادامه «و قد خلت النذر» و مصداق انذار آنان باشد - و نه صرفاً ادامه سخن هود - برداشت بالا به دست مى آيد.

84- انذار از فرجام شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 60 - 17

17- خداوند ، مردمان را همواره از فرجام شرك ، كفر و نافرمانى بيم داده و مى ترساند .

و نخوّفهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 12

12 - نوح ( ع ) ، قومش را به عواقب شوم شركورزى هشدار داد0

ما لكم من إله غيره أفلاتتّقون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 32 - 10

10 - پيامبر پس از نوح ( هود يا صالح ) ، قوم خود را به عواقب شوم شركورزى هشدار داد .

ما لكم من إله غيره أفلاتتّقون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 51 - 4

4 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، انذارگر و بيم دهنده آدميان از عواقب شوم شرك

و لاتجعلوا مع اللّه . .. إنّى لكم منه نذير

85- انذار رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 49 - 7

7- تهديد سران مشرك و ستيزه جوى مكه از سوى خداوند

ذق إنّك أنت العزيز الكريم

چنان كه از لحن آيات و برخى از تفاسير استفاده مى شود، اين آيات تعريضى به سردمداران شرك مكه دارد.

86- انذار فرجام شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 49 - 3

3 - آگاه ساختن مردم از عواقب شرك و ترساندن آنان از پيامد هاى اخروى آن ، اساس رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) را تشكيل مى داد .

قل يأيّها الناس

87- انكار شرك در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 27 - 7

7 - مشركان در مرحله اى از قيامت منكر شرك خويش و در مرحله اى معترف به آن مى شوند.

و اللّه ربنا ما كنا مشركين . .. فقالوا يليتنا نرد و لا نكذب بأيت ربنا و نكون من

برداشت فوق از ارتباط آيه 23 و 27 به دست مى آيد كه مشركان در آنجا مشرك بودن خودشان را منكر شدند، ولى در اينجا اعتراف كردند كه آيات را تكذيب مى كردند و مؤمن نبودند.

88- انگيزه رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 30 - 5

5- دستيابى به منافع مادى و رسيدن به حكومت و مقام ، انگيزه اصلى سازندگان آيين شرك و بت پرستى

و أحلّوا قومهم . .. و جعلوا لله أندادًا ليضلّوا عن سبيله قل تمتّعوا

جمله «قل تمتعوا» (بگو برخوردار شويد)، پيش از جمله «فإن مصيركم إلى النار»، مى تواند كنايه از آن باشد كه هر چند شما به دنبال تمتع و كاميابى از دنيا هستيد، ولى مسير و نهايت كار شما دوزخ است. گفتنى است موضوع رسيدن به حكومت و مقام، از جمله «و أحلّوا قومهم ...» استفاده شده است.

89- انگيزه شرك قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 70 - 7

7 - تقليد از نياكان و حفظ سنت هاى پيشينيان ، از انگيزه هاى قوم عاد براى پرستش معبودان دروغين و رويارويى با دعوت هود

قالوا . .. و نذر ما كان يعبد ءاباؤنا

90- اهميت اجتناب از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 82 - 8

8 - مؤمنانى كه ايمان خويش را به هيچگونه شرك و ظلمى نياميزند، برخوردار از هدايت كاملند.

الذين ءامنوا و لم يلبسوا . .. أولئك لهم الأمن و هم مهتدون

در آيه شريفه، مؤمنانى كه ايمانشان خالى از هر گونه ظلم باشد، هدايت يافته شمرده شده اند. با توجه به اينكه مؤمن در هر مرتبه اى كه باشد، از هدايتى نسبى برخوردار است، به نظر مى رسد مراد از «هم مهتدون» هدايت كامل اين گروه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 14

14- لزوم عبادت خدا و ضرورت پرهيز از پرستش غير او ، فرمان خداوند به انسانهاست .

أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 39 - 7

7- پرهيز از شرك به خدا ، داراى اهميتى ويژه در مجموعه آموزه هاى دين

و لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر

برداشت فوق، از تكرار نهى «لاتجعل مع الله إلها ءاخر» - كه يكى در آغاز مجموعه اوامر و نهيهاى خداوند در اين سوره (آيه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 65 - 7

7- لزوم شكيبايى و پايدارى در عبادت و اطاعتِ خداوند يگانه و پرهيز از هرگونه شرك

فاعبده واصطبر لعبدته هل تعلم له سميًّا

«اصطبار» نوعاً با «على» متعدّى مى شود. تعديه آن به «لام» دراين آيه، به جهت تضمين معناى «ثبات» است. جمله «هل تعلم» نيز قرينه است براين كه مراد از «واصطبر...»، صبر بر توحيد در عبادت و اجتناب از پرستش غير او است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 14 - 6

6 - تأكيد بر لزوم عبادت خداوند و پرهيز از پرستش غير او ، اولين تذكر خداوند به موسى ( ع ) در آغاز نبوت او

لا إله إلاّ أنا فاعبدنى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 31 - 2

2 - لزوم روى برتافتن از غير خدا و گرويدن به خداى يگانه

فاجتنبوا الرجس من الأوثن . .. حنفاء للّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 10

10 - توحيد و پرهيز از شرك ، زيربنايى ترين اصل عقيدتى و اساس هر تحول معنوى

اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 68 - 2

2 - اعتقاد به توحيد و يگانه پرستى و دورى از شرك و چندگانه پرستى ، از اوصاف بندگان خالص خدا

و الذين لايدعون مع اللّه إلهًا ءاخر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 13 - 5

5 - توصيه به اجتناب از شرك ، مهم ترين نصيحت لقمان به پسر خويش بود .

و إذ قال لقمن لإبنه و هو يعظه يبنىّ لاتشرك باللّه

از آن جايى كه نهى «لاتشرك» نخستين توصيه از وصاياى لقمان به فرزندش است، استفاده مى شود كه آن، مهم ترين است.

91- اهميت اعراض از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 106 - 4

4- لزوم تلاش براى پيراسته ساختن عقيده توحيدى از هر گونه شرك

و ما يؤمن أكثرهم بالله إلاّ و هم مشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 14 - 7

7 - لزوم يكتاپرستى و دورى از شرك در عبادت و نيايش ، در عين ناخوشايندى كافران و مشركان از اين عمل

فادعوا اللّه مخلصين له الدين و لو كره الكفرون

92- اهميت تبرى از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 67 - 2

2- لزوم اظهار تنفر و انزجار از مشركان و عقايد انحرافى و باطل آنها و ارائه راه هدايت به آنان

إذ قال لأبيه . .. أُفّ لكم و لماتعبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 4 - 8

8 - بيزارى جستن از مظاهر كفر و شرك ، همانند تبرّى جستن از انديشه كفر ، امرى بايسته

كانت لكم أسوة حسنة . .. إذ قالوا لقومهم إنّا برءؤا منكم و ممّا تعبدون

93- اهميت ترك شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 14 - 3

3 - ضرورت پرستش خداى يگانه و پرهيز از پرستش غير او

ألاّ تعبدوا إلاّ اللّه

94- اهميت شرك ستيزى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 26 - 3

3- دعوت به توحيد و مبارزه با شرك ، مهمترين رسالت پيامبران

أن لاتعبدوا إلاّ الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 63 - 8

8- صالح ( ع ) ، موظف به ابلاغ توحيد و مبارزه با شرك و بت پرستى بود .

إن كنت على بيّنة من ربى . .. فمن ينصرنى من الله إن عصيته

جمله «إن عصيته» (اگر خداوند را نافرمانى كنم) مى رساند كه جمله اى همانند «و أمرنى بإبلاغ رسالاته» قبل از «فمن ينصرنى» در تقدير است. بر اين اساس، حاصل معناى «إن كنت ...» چنين مى شود: [شما خود قضاوت كنيد] اگر من پيامبر باشم و خداوند مرا به ابلاغ رسالتهايى فرمان داده باشد، اگر نافرمانى كنم و به ابلاغ رسالتهاى الهى همّت نگمارم، چه كسى مرا از عقوبت هاى الهى نجات خواهد داد؟

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 121 - 3

3- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان به آن حضرت ، موظف به پايدارى بر مواضع خويش ( ابلاغ رسالت الهى و مبارزه با شرك و فساد )

إنا عملون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 42 - 13

13- خويشاوندى و پيوند هاى اجتماعى ، نبايد مانعى براى تبليغ و مخالفت با الحاد گردد .

إذ قال لأبيه يأبت لِمَ تعبد ما لايسمع

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 43 - 7

7- خويشاوندى ، نبايستى موجب ترك تبليغ دين و توحيد و مبارزه با شرك گردد .

يأبت لِمَ تعبد . .. يأبت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 37 - 6

6 - ضرورت مبارزه قاطع و بدون كمترين تعلل با حاكميت شرك و مشركان

فلنأتينّهم بجنود . .. و هم صغرون

از سياق آيات استفاده مى شود كه هدف اصلى سليمان، مبارزه با حاكميت شرك و مشركان بوده است. به همين خاطر هديه آنها را نمى پذيرد و قاطعانه اعلام جنگ مى كند و حاكمان مشرك را به تبعيد، آوارگى، ذلت و خوارى تهديد مى نمايد. روش سليمان(ع) به عنوان پيامبر الهى، الگويى است كه بايد از آن سرمشق گرفت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 97 - 16،17

16 - لزوم خشكاندن ريشه هاى شرك و پرستش غير خدا و محو آثار آن از زندگى مردم

إلهك . .. لنحرّقنّه ثمّ لننسفنّه فى اليمّ نسفًا

17 - ارزش هاى مادى و هنرى ، نبايد موجب سستى در مبارزه با شرك و نابود كردن نمود ها و زمينه هاى آن گردد .

وانظر إلى إلهك . .. لنحرّقنّه ثمّ لننسفنّه فى اليمّ نسفًا

با وجود آن كه گوساله سامرى از فلزات قيمتى ساخته شده بود و امكان اين وجود داشت كه از آن استفاده هاى صحيح نيز صورت گيرد; در عين حال موسى(ع) به سوزاندن و نابود ساختن آن فرمان داد; چرا كه ارزش حفاظت از عقايد صحيح و مبارزه با انحرافات عقيدتى، قابل مقايسه با ارزش هاى مادى نيست.

95- اهميت مبارزه با شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 93 - 6

6 - لزوم مبارزه با بت پرستى و از بين بردن مظاهر شرك همچون بت ها

فراغ عليهم ضربًا باليمين

96- اهميت نجات از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 11 - 1

1 - جنگ مسلمانان با مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، به منظور نجات آنان از آيين شرك و بازگشت به توحيد و اسلام ، بود .

فإن تابوا و اقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة

برداشت فوق از تفريع جمله «إن تابوا . .. » بر الغاى صلحنامه و اعلام جنگ با مشركان پيمان شكن (كيف يكون للمشركين عهد ... ) استفاده مى شود. قابل ذكر است كه «توبة» (مصدر تابوا) به معناى بازگشتن است ; يعنى، اگر مشركان به اسلام و توحيد بازگردند و ... .

97- اهميت نفى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 14

14- توحيد و نفى شرك اساس دين اسلام

قل هذه سبيلى . .. و ما أنا من المشركين

98- اهميت هجرت از سرزمين شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 99 - 8

8 - مهاجرت از محيط شرك و آلوده به گناه ، به محيطى پاك و سالم ، هجرت به سوى خداوند است .

و قال إنّى ذاهب إلى ربّى سيهدين

99- ايجاد اختناق رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 6 - 7

7 - سلب آزادى از مردم و ايجاد مانع بر سر راه آگاهى آنان از حقايق الهى ، از شيوه هاى مبارزه سران كفر و شرك با پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

و انطلق الملأمنهم أن امشوا و اصبروا على ءالهتكم

پراكنده كردن توده هاى مردم از اطراف پيامبر(صلی الله علیه و آله) و توصيه به پايدارى بر عقيده خود از سوى سران كفر، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

100- ايمان و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 171 - 30

30 - ناسازگارى اعتقاد به تثليث با اعتقاد به خدا و يگانگى او ( توحيد )

فامنوا باللّه و رسله و لاتقولوا ثلثة . .. انما اللّه اله وحد

101- بدفرجامى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 83 - 3

3 - راه كفر و شرك ، آميخته با ماده گرايى و سرگرمى هاى پوچ و بدفرجام

فذرهم يخوضوا و يلعبوا حتّى يلقوا يومهم الذى يوعدون

102- برائت از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 67 - 7

7 - ابراهيم ( ع ) ، هرگز مشرك نبود .

و ما كان من المشركين

103- بشارت شكست رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 11 - 4

4 - بشارت و نويد خداوند به شكست سران كفر و شرك و پيروزى مسلمانان در دوران بعثت

جند ما هنالك مهزوم من الأحزاب

104- بشارت نابودى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 44 - 14

14- نويد خداوند به نابودى جوامع كفرپيشه و شركورز و پيروزى اسلام و توسعه قلمرو سرزمين هاى اسلامى

أفلايرون أنّا نأتى الأرض ننقصها من أطرافها

برخى از مفسران برآنند كه مقصود از كاستن زمين و اهل آن - به قرينه اين كه اين آيات در باره كافران و منكران قرآن است - كاستن از تعداد كافران و افزايش نفرات مسلمانان است. ضمير غايب در «أفلايرون» و همزه استفهامى انكارى در «أفهم الغالبون» مى تواند مؤيد همين برداشت باشد.

105- بطلان شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 24

24 - لزوم پايدارى در عقيده توحيدى و اعلام صريح بطلان شرك و بيزارى از معبودهاى مشركان

قل لا أشهد قل إنما هو إله وحد و إننى برىء مما تشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 24 - 3،8

3 - ظهور بطلان شرك و پوچى معبودهاى دروغين در قيامت

و ضل عنهم ما كانوا يفترون

از كاربردهاى فعل «ضل» جايى است كه چيزى از بين رفته است و باطل شود. در لسان العرب آمده است: «ضل الشىء إذا ضاع»

8 - شرك، افترا و پندارى باطل و ساختگى است.

و ضل عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 75 - 2

2 - مشاهده ملكوت، عيان ديدن بطلان و ضلالت شرك و لمس توحيد در جهان هستى است.

إنى أريك و قومك فى ضلل مبين. و كذلك نرى إبرهيم ملكوت السموت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 80 - 3،5،21

3 - اظهار شگفتى ابراهيم(ع) از لجاجت مردم بر شرك، على رغم وجود دلايل واضح بر بطلان آن

و حاجه قومه قال أتحجونى فى الله

5 - استدلالهاى ابراهيم(ع) بر ابطال شرك و پرستش بتها و اجرام آسمانى به هدايت خداوند بود.

أتتخذ أصناما . .. قال لاأحب الأفلين ... و قد هدين

21 - تذكر و زدودن غفلت، براى درك حقانيت توحيد و بطلان شرك كافى است.

قال أتحجونى فى الله و قد هدين . . أفلا تتذكرون

به كار رفتن «تتذكرون» به جاى «تتفكرون» و مانند آن، بيانگر اين نكته است كه تذكر و زدودن غبار غفلت براى اقرار به توحيد كافى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 95 - 9

9 - گرايش به توحيد امرى فطرى و معقول، و شرك پندارى دور از حقيقت و موجب شگفتى است.

ذلكم الله فأنى تؤفكون

در مفردات راغب آمده است كه «افك» به معناى دروغ و نيز هر چيزى است كه در غير مجرا و مسير صحيح خود قرار گرفته باشد. جمله «فأنى تؤفكون» در عين استفهام همراه با تعجب، بر انحراف و دروغ بودن شرك و در نتيجه بر حقانيت و راستى توحيد اشاره دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 100 - 6،9

6 - شريك پنداشتن براى خداوند و انتساب فرزند به او، پندارى باطل و از سر نادانى است.

و خرقوا له بنين و بنت بغير علم

9 - خداوند از داشتن شريك و فرزندان منزه است.

و خرقوا له بنين و بنت . .. سبحنه و تعلى عما يصفون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 173 - 7

7 - شركورزى ، مرامى باطل و مشركان ، باطلگرا هستند .

أفتهلكنا بما فعل المبطلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 194 - 5،8

5 - توجه دادن اهل شرك به همسانى آنان با معبودانشان در ناتوانى و نيازمندى ، زمينه ساز باور آنان به بطلان شرك و شايسته نبودن معبودان براى پرستش

إن الذين تدعون من دون اللّه عباد أمثالكم

8 - ناتوانى معبودان از اجابت خواسته هاى پرستشگران خويش ، افشاگر پندار باطل و دروغين مشركان ( پندار شريك براى خداوند )

فادعوهم فليستجيبوا لكم إن كنتم صدقين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 195 - 4

4 - خداوند با تشريح ناتوانى بت ها ، مشركان را به بطلان شرك و باورهايشان رهنمون ساخت .

ألهم أرجل يمشون بها . .. أم لهم ءاذان يسمعون بها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 30 - 10

10 - شرك ( اعتقاد به وجود مولويت و ربوبيت براى غير خدا ) پندارى باطل و افترا بر خداوند است .

و ردوا إلى اللّه موليهم الحق و ضل عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 32 - 4

4 - شرك ( اعتقاد به ربوبيت غير خدا ) آيينى باطل و بت پرستى ضلالت و گمراهى است .

فذلكم اللّه ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 33 - 6

6 - شرك و بت پرستى ، خروج از مدار حق و گردش بر مدار باطل است .

فماذا بعد الحق إلا الضلل . .. كذلك حقت كلمت ربك على الذين فسقوا أنهم لايؤمنون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 16،23

16- توحيد و يكتاپرستى ، آيينى بدون كمترين انحراف و كجى ، و شرك پندارى منحرف و نادرست است .

أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه ذلك الدين القيم

«قيّم» به معناى مستقيم و بدون انحراف و كجى است.

23- اكثر مشركان ، ناآگاه به درستى و استوارى توحيد و سستى و نادرستى شرك

ما تعبدون من دونه . .. و لكنّ أكثر الناس لايعلمون

برداشت فوق، بر اين اساس است كه مراد از «الناس» مشركان باشد. بنابراين «و لكنّ أكثر الناس لايعلمون» گوياى اين

نكته است كه: بيشتر مشركان [حقيقت] را نمى دانند و برخى از آنان بدان آگاهند ; ولى به خاطر عناد يا خوف از دست دادن رياست و مانند اينها، به توحيد نمى گرايند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 52 - 9

9- در قيامت ، كارامد نبودن معبودان مشركان و بطلان شرك ، آشكار خواهد شد .

فدعوهم فلم يستجيبوا لهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 82 - 7

7- قيامت ، روز ظهور حقايق و بطلان شركورزى و بروز ناتوانى معبود هاى ساختگى مشركان از عزت بخشيدن به آنها

ليكونوا لهم عزًّا . .. سيكفرون بعبادتهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 90 - 5

5 - شرك ، انديشه اى نادرست ، دروغ و نا منطبق با واقعيت هاى جهان هستى

بل أتينهم بالحقّ و إنّهم لكذبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 67 - 6

6 - شرك ، بنيادى پوچ و باطل دارد .

هم يشركون . .. أفبالبطل يؤمنون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 35 - 1

1 - شرك ، انديشه اى بى اساس و به دور از كمترين منطق و برهان است .

أم أنزلنا عليهم سلطنًا

«أم» به معناى «بل» منقطعه است و استفهام آن، انكارى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 25 - 13

13 - مشركان ، به بطلان عقيده شرك آلودشان ، اعتراف ضمنى دارند .

و لئن سألتهم من خلق السموت . .. ليقولنّ اللّه قل الحمد للّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 27 - 5

5 - خدايان ادعايى مشركان ، هرگز شريك براى خدا نيستند .

قل أرونى الذين ألحقتم به شركاء كلاّ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 35 - 3

3 - فراخوانى به توحيد و نفى شرك ، محور اصلى رسالت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)

إذا قيل لهم لا إله إلاّ اللّه يستكبرون

طرح تنهاى مسأله توحيد و استكبار در برابر آن، براى مجرم و دوزخى شناختن مشركان، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 9 - 14

14 - داشتن شريك ، دور از ساحت بلند ربوبيت خدا است .

و تجعلون له أندادًا ذلك ربّ العلمين

تعبير «ذلك» كه اشاره به دور است مى تواند بيان كننده رفعت مقام ربوبى از داشتن شريك باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 48 - 4

4 - قيامت ، صحنه آشكار شدن بطلان شرك و باور هاى شرك آلود

و ضلّ عنهم ما كانوا يدعون من قبل

بنابراين كه مراد از «ما» آرا و ادعاهايى باشد كه مشركان در ارتباط با خدايانشان مطرح مى كردند، مطلب بالا قابل برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 2 - 10

10 - شرك ، عقيده اى نادرست و ضد رشد

يهدى إلى الرشد . .. و لن نشرك بربّنا أحدًا

تصريح جنيان به اين مطلب كه ما به خدا شرك نمىورزيم - پس از پى بردن به راهنما بودن قرآن به سوى رشد و درستى - مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 3 - 3

3 - قرآن ، بازگوكننده شأن و منزلت برتر خداوند ، در عالم هستى و بيانگر يكتايى او و بطلان شرك

يهدى إلى الرشد . .. و أنّه تعلى جدّ ربّنا ما اتّخذ صحبة و لا ولدًا

106- بطلان شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 109 - 1

1- شركورزى و پرستش غير خدا ، كردارى باطل و بى اساس است .

فلاتك فى مرية مما يعبد هؤلاء

روا نبودن شك و ترديد درباره معبودهاى اهل شرك - كه مفاد جمله «فلاتك فى مرية. ..» است - تصريح ندارد كه در چه جنبه و يا جنبه هايى ترديد نبايد كرد; قرينه هاى كلامى بيانگر آن جهات است. اگر «كما» در آيه شريفه براى تعليل باشد، مى رساند كه روا نبودن شك و ترديد، ناشى از اين است كه مشركان براى پرستش بتها، هيچ دليلى جز تقليد از پدرانشان ندارند و جايى براى شك و ترديد در بطلان آن نيست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 17 - 16

16- توحيد ، ولايت خدا و ربوبيت او ، حقايقى است ماندگار و شرك و پرستش غير خدا باطلهايى است رفتنى و ناپايدار

فأما الزبد فيذهب جفاءً و أما ما ينفع الناس

به قرينه آيات گذشته از مصاديق مورد نظر براى باطل - كه به كفها تشبيه شد شرك و پرستش غير خداست و از مصاديق حق كه نافع و ماندگار است - توحيد و اعتقاد به ربوبيت و ولايت خداوند است.

107- بهانه جويى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 7 - 3

3 - سران شرك و كفر ، نوپيدايى و بى سابقه بودن پيام توحيدى پيامبراسلام را در تاريخ اديان گذشته ، بهانه اى بر مخالفت خود قرار داده بودند .

ما سمعنا بهذا فى الملّة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 8 - 3

3 - سران كفر و شرك ، برگزيده شدن پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به رسالت بدون برخوردار بودن آن حضرت از امتياز و شايستگى هاى لازم ، دليل نپذيرفتن دعوت او اعلام كردند .

أءنزل عليه الذكر من بيننا

قيد «من بيننا» در حقيقت در مقام بيان تعليل براى انكار رسالت است; يعنى، پيامبراسلام از ميان ما انتخاب شده است و مانند ما هيچ امتياز و برترى و شايستگى براى دريافت وحى ندارد; پس نمى توان ادعاى او را تصديق كرد.

108- بى ارزشى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 16 - 3

3 - شرك ، انديشه اى بى بنياد و فاقد هرگونه اعتبار در پيشگاه خداوند

و الذين يحاجّون . .. حجّتهم داحضة عند ربّهم

109- بى ارزشى شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 26 - 8

8 - عبادت هاى آلوده به شرك ، فاقد ارزش در پيشگاه خداوند

أن لاتشرك بى شيئًا

110- بى حرمتى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 96 - 7

7 - مظاهر شرك و عقايد خرافى ، فاقد تقدس و حرمت

فقال ألا تأكلون . .. فراغ عليهم ضربًا باليمين ... و اللّه خلقكم و ما تعملون

111- بى گواهى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - قلم - 68 - 47 - 4

4 - مشركان ، از ارائه هر گونه شاهد عقلى و نقلى - چه از اين جهان و چه از عالم غيب - بر راستى و درستى آيين شرك ناتوان اند .

أفنجعل المسلمين كالمجرمين . .. أم لكم كتب فيه تدرسون ... أم لهم شركاء ... أم عن

از مجموع آيات مربوط به مشركان - كه به صورت پرسش و درخواست از آنان براى ارائه دلايل درستى آيين خويش مطرح شده است - برداشت ياد شده به دست مى آيد.

112- بى منطقى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 22

22 - مشركان، فاقد هر گونه دليل و گواه بر درستى و حقانيت عقايد شرك آلود خويش هستند.

قل أى شىء أكبر شهدة . .. أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 24 - 4

4 - ظهور بى پايگى و پوچى عقيده شرك در قيامت، صحنه اى در خور تأمل و درس آموز

انظر كيف كذبوا على أنفسهم و ضل عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 80 - 20

20 - شرك ورزى، على رغم دلايل روشن توحيد، امرى شگفت انگيز است.

أتحجونى فى الله و قد هدين . . أفلا تتذكرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 81 - 1،7

1 - نترسيدن از پيامد شرك به خداى يگانه و در هراس بودن از شريكان موهوم او، كارى شگفت و نابخردانه است.

و كيف أخاف ما أشركتم و لاتخافون أنكم أشركتم بالله

7 - شريك پنداشتن براى خداوند، عقيده اى بدون دليل و برهان است.

و لاتخافون أنكم أشركتم بالله ما لم ينزل به عليكم سلطنا

«سلطان» به معنى حجت و برهان است. بنابراين جمله «لم ينزل به عليكم سلطانا»، يعنى خداوند هيچ حجت و برهانى بر موهومات مشركان نازل نكرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 94 - 7

7 - شريك پنداشتن براى خداوند و پندار شفاعت آنها، امرى خيالى و موهوم است.

الذين زعمتم أنهم فيكم شركؤا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 136 - 5

5 - شرك، عقيده اى برخاسته از پندار و اوهام مشركان است.

فقالوا هذا لله بزعمهم و هذا لشركائنا فما كان لشركائهم

منتسب كردن «شركاء» به مشركان و نه به خداوند، گويا اشاره بدين نكته باشد كه آنچه را آنان شريك خدا مى پندارند به ساخته هاى ذهنى آنان مربوط است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 33 - 12

12 - شرك، فاقد هر گونه برهان و دليل

و أن تشركوا بالله ما لم ينزل به سلطنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 71 - 13

13 - شرك ، فاقد هر گونه دليل و برهان

ما نزل اللّه بها من سلطن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 18 - 11

11 - شرك ، انديشه اى خيالى و فاقد اساس و پايه هاى علمى و برهانى

و يعبدون من دون اللّه . .. قل أتنبئون اللّه بما لا يعلم فى السموت و لا فى الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 34 - 3

3 - شرك وبت پرستى ، آيينى است بى پايه ، غير قابل دفاع و ساخته اوهام نابخردان .

قل هل من شركائكم . .. فأنى تؤفكون

اضافه «شركاء» به ضمير «كم» حاكى از ساختگى بودن شرك است. و استفهام تعجبى در جمله «أنى تؤفكون» نشانگر نابخردى معتقدان به آن مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 36 - 2

2 - شرك ، آيينى خرافى و فاقد اساس و پايه هاى علمى و برهانى است .

قل هل من شركائكم . .. و ما يتبع أكثرهم إلا ظناً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 66 - 10

10 - پندار وجود شريك براى خداوند ، پندارى است نامنطبق با واقع و دروغ محض .

و ما يتبع الذين يدعون من دون اللّه شركاء . .. و إن هم إلا يخرصون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 68 - 9

9 - اعتقاد به وجود فرزند براى خدا ، پندارى باطل و فاقد هر گونه دليل و برهان است .

قالوا اتخذ اللّه ولداً . .. إن عندكم من سلطن بهذا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 109 - 2

2- مشركان براى عقايد شرك آميز خويش ، هيچ دليل و حجتى ندارند .

ما يعبدون إلاّ كما يعبد ءاباؤُهم من قبل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 33 - 10

10- مرام اهل شرك ، على رغم روشنى بطلان آن و نبود دليلى بر آن ، مرامى آراسته شده و زينت داده شده براى آنان بود .

بل زيّن للذين كفروا مكرهم

مراد از «مكرهم» مرام و عقيده مشركان ; يعنى ، شريك پنداشتن براى خدا و پرستش آن شريكان است ; زيرا اين چيزى است كه براى آنان زينت داده شده و آراسته جلوه كرده بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 87 - 4

4- شرك ، دروغ پردازى و انديشه هاى شرك آلود ، پوچ و بى اساس است .

و إذا رءا الذين أشركوا . .. و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 56 - 6

6- اعتقاد مشركان به وجود معبود ها و خدايانى جز خداوند ، بر پايه علم و يقين نيست ; بلكه متكى بر پندار و احتمال است .

قل ادعوا الذين زعمتم من دونه

«زعم» در قول و كلامى كه در صدق و درستى آنها ترديد باشد، استعمال مى شود (لسان العرب).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 15 - 7

7- شرك ، مرامى غيرمنطقى و فاقد دليل و برهان است .

هؤلاء قومنا اتّخذوا من دونه ءالهة لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 3 - 4

4- شرك ، انديشه اى جاهلانه ، بى اساس و غير قابل دفاع است .

و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 8 - 5

5 - شرك ، انديشه اى جاهلانه و غير قابل دفاع است .

و من الناس من يجدل فى اللّه بغير علم

در اين جا سخن درباره مشركانى است كه به منظور دفاع از انديشه خود پيرامون توحيد و يگانگى خدا به بحث و جدل پرداختند و از سوى خدا مورد نكوهش قرار گرفتند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 80 - 13

13 - شرك و كفر ، بينشى غير علمى و مخالف با مبانى عقلى

و هو الذى يحى . .. أفلاتعقلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 117 - 2

2 - شرك و بت پرستى ، آيينى فاقد دليل و برهان

و من يدع مع اللّه إلهًا ءاخر لابرهن له به

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 74 - 6

6 - شرك ، فاقد مبانى علمى و برهان و متكى به تقليد از نياكان و پيروى از سنت هاى گذشتگان

قالوا بل وجدنا ءاباءنا كذلك يفعلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 64 - 11

11 - شرك ، دروغ و فاقد هرگونه دليل و برهان است .

قل هاتوا برهنكم إن كنتم صدقين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 62 - 5

5 - شرك ، انديشه اى مبتنى بر حدس و گمان است ; نه بر پايه دليل و برهان .

أين شركاءى الذين كنتم تزعمون

«زعم» (مصدر «تزعمون») به سخنى گفته مى شود كه گوينده درباره درستى آن، ترديد داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 74 - 5

5 - شرك ، انديشه اى مبتنى بر حدس و گمان است ; نه بر پايه دليل و برهان .

أين شركاءى الذين كنتم تزعمون

«زعم» (مصدر «تزعمون») به سخنى گفته مى شود كه گوينده درباره درستى آن ترديد داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 75 - 5،8،10

5 - شرك ، انديشه اى فاقد دليل و برهان

فقلنا هاتوا برهنكم

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه امر «هاتوا» براى تعجيز است; يعنى، ممكن نيست كسى بتواند برهانى بياورد.

8 - آگاهان جوامع شرك پيشه از اقامه برهان ، براى اثبات حقانيت شرك در قيامت ناتوان خواهند بود .

فقلنا هاتوا برهنكم فعلموا أنّ الحقّ للّه و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون

تعبير «ضلّ عنهم ما كانوا يفترون» كنايه از اين نكته است كه آنان هيچ چيزى كه بتواند موضوع شرك را توجيه كند، به خاطر نخواهد آورد.

10 - شرك ، پندارى دروغين و ساخته ذهن شركورزان است .

و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 8 - 8

8 - عقيده به شريك داشتن خدا ، عقيده اى درست و قابل قبول نيست .

و إن جهداك لتشرك بى ما ليس لك به علم فلاتطعهما

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 42 - 3

3 - تشريح بى بنيادى شرك - همانند بى بنيادى خانه عنكبوت - برخاسته از علم خداوند است .

مثل الذين اتّخذوا من دون اللّه أولياء كمثل العنكبوت اتّخذت بيتًا . .. إنّ اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 29 - 4

4 - مشركان ، در انكار وحدانيت خداوند و گزينش معبودان خويش ، دليل و منطقى نداشته و از هواى نفس خويش تبعيت كردند .

بل اتّبع الذين ظلموا أهواءهم بغير علم

مراد از ظلم - كه در آيه، به عنوان صفت مشركان ذكر شده است - عقيده شرك آلود است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 35 - 1،5

1 - شرك ، انديشه اى بى اساس و به دور از كمترين منطق و برهان است .

أم أنزلنا عليهم سلطنًا

«أم» به معناى «بل» منقطعه است و استفهام آن، انكارى است.

5 - براى اثبات ادعاى مشركان درباره عقايدشان ، هيچ گونه دليل آسمانى وجود ندارد .

أم أنزلنا عليهم سلطنًا فهو يتكلّم

اين كه براى نفى هرگونه دليل، جهت اثبات عقيده مشركان، گفته است: «أم أنزلنا عليهم. ..» و نفرموده است: «آنان، هيچ گونه دليلى ندارند.»، مى تواند به نكته بالا، نظر داشته باشد. در ضمن، احتمال دارد مراد از «سلطان» فرشته باشد. در اين صورت نيز نكته بالا، قابل استفاده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 40 - 5،6

5 - مذاهب شرك ، فاقد برهان عقلى بر اثبات درستى خويش

قل أرءيتم شركاءكم الذين تدعون من دون اللّه أرونى ماذا خلقوا من الأرض أم لهم شرك

6 - مذاهب شرك ، فاقد كتاب آسمانى و دليل نقلى معتبر از ناحيه خداوند بر اثبات درستى خويش

قل أرءيتم . .. أم ءاتينهم كتبًا فهم على بيّنت منه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 97 - 3

3 - ناتوانى مشركان از مقابله با منطق و استدلال ابراهيم ( ع ) بر بطلان شرك و بت پرستى

فى الجحيم

تصميم مشركان بر نابودى ابراهيم(ع) با سوزاندن آن حضرت - پس از شنيدن سخن منطقى و خردبرانگيزش - گوياى برداشت ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 49 - 6

6 - نيايش شرك پيشگان به درگاه خداوند ، هنگام گرفتارى و مصيبت ها ، دليلى روشن بر پوچى انديشه شرك و حقانيت عقيده توحيدى

فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا

برداشت ياد شده از آن جا است كه مخاطبان آيه شريفه، مشركان مكه هستند و اين آيه، در مقام بيان يكى از دلايل روشن بر اثبات توحيد الهى و پوچى انديشه شرك است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 42 - 4

4 - شرك ، عقيده اى غير علمى و فاقد برهان و دليل

تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 62 - 7

7 - روى گردانى از عبادت خداوند و گرويدن به شرك و بت پرستى ، در عين مشاهده آيات و نشانه هاى قدرت و يگانگى خداوند ، عملى شگفت آور و بدون توجيه

خلق كلّ شىء لا إله إلاّ هو فأنّى تؤفكون

«أنّى» (اسم استفهام) به معناى كجا و چگونه است و در اين آيه براى تعجب مى باشد و «إفك» (مصدر «تؤفكون») به معناى «صرف» (برگرداندن) است; يعنى، «فأنّى تصرفون». به قرينه مقام معناى اين جمله چنين مى شود: پس به كدامين سوى مى رويد و چگونه از حق و توحيد ربوبى برگردانده مى شويد؟

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 23 - 3

3 - شرك ، باورى بنا شده بر ظن و گمان است ; نه علم و يقين .

و ذلكم ظنّكم الذى ظننتم بربّكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 47 - 15

15 - شرك ، باورى پوچ و فاقد هر گونه سند و دليل

ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 16 - 3

3 - شرك ، انديشه اى بى بنياد و فاقد هرگونه اعتبار در پيشگاه خداوند

و الذين يحاجّون . .. حجّتهم داحضة عند ربّهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 21 - 3

3 - شرك ، فاقد هر گونه اعتبار و مشروعيت است .

أم لهم شركؤا شرعوا لهم من الدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 21 - 2

2 - شرك ، فاقد پشتوانه عقلى و نقلى است .

ما لهم بذلك من علم . .. أم ءاتينهم كتبًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 80 - 2

2 - شرك و حق ستيزى ، امرى مبتنى بر حدس و گمان و فاقد دلايل مستند

أم يحسبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 8 - 6

6- بنياد هاى علمى و عقلى توحيد ربوبى ، شايسته اعتماد و اتكا است ; نه باور هاى موهوم فرهنگ شرك .

ربّكم و ربّ ءابائكم الأوّلين

در آيات پيشين، دلايل علمى و عقلى توحيد ربوبى مورد اشاره قرار گرفته است و از آن جا كه يكى از بهانه هاى مشركان در نفى توحيد، استناد به شيوه و باور پيشينيان بوده است; تعبير «ربّكم و ربّ آبائكم» - در پى آن استدلال هاى عقلى و علمى - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 4 - 9

9- شرك و پرستش غير خدا ، فاقد كمترين دليل معتبر نقلى و برهان علمى

ائتونى بكتب من قبل هذا أو أثرة من علم

برداشت ياد شده بنابراين نكته است كه مراد از «كتاب» مطلق نوشته ها و نقل هايى باشد كه قابل اتكاء است و «أثارة من علم» ناظر به هرگونه دليل علمى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 23 - 4

4 - شرك و بت پرستى ، برخاسته از خيال پردازى و موهوم گرايى بشر و فاقد هر گونه پشتوانه منطقى

سمّيتموها أنتم و ءاباؤكم ما أنزل اللّه بها من سلطن

از تأكيد خداوند بر اين كه بت ها، جز نام هاى ساخته و پرداخته بشر، چيزى نيستند; مى توان به دست آورد كه خيال پردازى و موهوم گرايى انسان، او را به وادى شرك كشانيده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - قلم - 68 - 47 - 1

1 - آيين شرك ، فاقد كتاب آسمانى و بى ارتباط با عالم غيب

أم عندهم الغيب فهم يكتبون

اين آيه، درصدد بيان آخرين توجيهى است كه مشركان، مى توانند براى درستى آيين خود ارائه دهند; يعنى، آنان ادعا كنند كه با عالم غيب ارتباط برقرار كردند و حقايق و اسرار غيبى و اسرار غيبى را مكتوب داشتند. بر اين اساس ارتباط با عالم غيب نشانه درستى هر آئينى است و ناتوانى از آن، علامت بطلان آن است.

113- بى منطقى شرك ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 66 - 8

8 - انديشه شرك در ربوبيت خداوند ، انديشه اى واهى و مبتنى بر ظن و گمان است .

و ما يتبع الذين يدعون من دون اللّه شركاء إن يتبعون إلا الظن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 72 - 9

9 - توصيف مخلوقى ناتوان به ربوبيت ، در برابر خداوند خالق انسان ، كارى ناروا و فاقد دليل و برهان است .

لن نؤثرك . .. والذى فطرنا

عبارت «والذى فطرنا» عطف بر «ما جائنا» است; يعنى، «لن نؤثرك على الذى فطرنا» (ما تو را [اى فرعون كه مخلوقى بيش نيستى] بر خدايى كه ما را آفريده است بر نمى گزينيم). اين جمله، حاوى استدلالى متقن است; يعنى، چون خدا آفريدگار است و نيز ربوبيت خود را با بينات به ما ابلاغ نموده است، انتخاب غير او براى ربوبيت سزاوار نيست.

114- بى منطقى شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 6

6- شرك ، پندارى فاقد دليل عقلى و نقلى ، و پرستش معبودهايى جز خدا ، عارى از هر نوع برهان و حجت

ما أنزل الله بها من سلطن

«سلطان» مى تواند به معناى حجت، اعم از عقلى و نقلى باشد و مى تواند به معناى سيطره - كه برخاسته از اقتدار است - باشد. برداشت فوق، ناظر به معناى اول است. گفتنى است كه بر اين مبنا، ضمير در «بها» به عبادت - كه از «تعبدون» استفاده مى شود - باز مى گردد.

115- بى منطقى شرك قوم ابراهيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 53 - 2

2- شرك و بت پرستى قوم ابراهيم ، برهان و دليل منطقى نداشت و صرفاً متكى بر تقليد كوركورانه از اجداد و نياكان بود .

قالوا وجدنا ءاباءنا لها عبدين

از اين كه مردم در پاسخ سؤال ابراهيم(ع) از علت پرستيدن بت ها، صرفاً پيروى از نياكان و اجداد خود را مطرح ساختند، برداشت ياد شده به دست مى آيد.

116- بيگانگى شرك با فطرت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 41 - 13

13 - شرك، بيگانگى با فطرت، و توحيد، آشنايى با فطرت است.

بل إياه تدعون . .. و تنسون ما تشركون

117- بينش رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 8 - 5،14

5 - خودكفايى مالى و بى نيازى از تلاش اقتصادى ، حداقل شرط پيامبرى و كمترين شايستگى لازم براى احراز مقام نبوت ، در ديدگاه سران كفر و شرك

أو يلقى إليه كنز أو تكون له جنّة يأكل منها

برداشت ياد شده، از آن جا است كه در آيه پيش آمده بود: «كافران اين نكته را القا كردند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) از نظر جسمى نبايد نيازمند به تغذيه و داد و ستد اقتصادى باشد»; ولى در اين آيه از آن نكته صرف نظر كردند و گفتند: «پيامبر بايد از نظر معيشتى و مالى خودكفا باشد».

14 - قرآن ، كتابى پرجاذبه و شگفت آور در نظر سران كفر وشرك

و قالوا أسطيرالأوّلين . .. إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا

اسطوره خواندن قرآن و سحر دانستن آن از سوى سران كفر و شرك، گوياى اين نكته است كه اين كتاب الهى، همانند اسطوره، سحر و جادو، براى آنان جاذبه داشت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 7

7 - تلاش اغواگرانه - به اعتقاد پيشوايان شرك - تنها دعوت و فراخوانى است ; نه اجبار و سلب كردن اختيار از ديگران

أغوينهم كما غوينا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 29 - 2

2 - پيشوايان شرك ، در گفت و گو با مشركان فريب خورده در روز رستاخيز ، سوء اختيار خود آنان را عامل گمراهى شان معرفى خواهند كرد .

قالوا بل لم تكونوا مؤمنين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 30 - 1،2

1 - پيشوايان شرك در قيامت ، هرگونه اعمال زور و سلطه از ناحيه خود را براى به گمراهى كشاندن مشركان ، مردود خواهند دانست .

و ما كان لنا عليكم من سلطن

2 - پيشوايان شرك ، عامل اصلى گمراهى مشركان را ، روح طغيان و حق ناپذيرى خود آنان معرفى خواهند كرد .

بل كنتم قومًا طغين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 31 - 1

1 - روح طغيان گرى و حق ناپذيرى مشركان ، موجب مستحق بودن آنان به عذاب الهى ( دوزخ ) در نظر سران شرك

بل كنتم قومًا طغين . فحقّ علينا قول ربّنا إنّا لذائقون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 32 - 5

5 - پيشوايان شرك در عرصه قيامت ، گمراهى خود را ، عامل انحراف ديگران معرفى خواهند كرد .

فأغوينكم إنّا كنّا غوين

برداشت ياد شده به خاطر تعليل بودنِ جمله «إنّا كنّا غاوين» براى جمله پيشين (فأغويناكم) است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 6 - 5،6

5 - سران كفر و شرك ، صبر و پايدارى بر آيين شرك و بت پرستى را ، امرى مطلوب و تكليف دينى خود مى دانستند .

و اصبروا على ءالهتكم إنّ هذا لشىء يراد

برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «هذا» به صبر اشاره داشته و مقصود از «يراد» (خواسته شده) اقتضاى اعتقاد به آيين شرك باشد.

6 - سران شرك و كفر ، هدف و انگيزه پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) از دعوت به يكتاپرستى را ، دستيابى به رياست و آقايى بر دينداران مى دانستند .

أجعل الألهة إلهًا وحدًا . .. إنّ هذا لشىء يراد

برداشت ياد شده، براساس اين ديدگاه است كه «هذا» اشاره به يكتاپرستى و نفى آيين شرك (مضمون دعوت پيامبراسلام) باشد و مقصود از «شىء يراد» سيادت و آقايى بر مردم باشد كه در نگاه سران كفر، هدف و آرزوى پيامبراسلام بود; زيرا با يكى شدن پرستش ها، قهراً آن حضرت رهبرى امت يكتاپرست را به عهده مى گرفت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 7 - 1

1 - سران كفر و شرك ، پيام توحيدى پيامبراسلام را ، سخنى نو ظهور و بى سابقه مى دانستند .

أجعل الألهة إلهًا وحدًا . .. ما سمعنا بهذا فى الملّة الأخرة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 8 - 2

2 - پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، در نظر سران كفر و شرك ، فاقد هرگونه ملاك برترى و شايستگى براى رسالت و دريافت وحى الهى

أءنزل عليه الذكر من بيننا

همزه در «أءنزل» براى استفهام انكارى است و قيد «من بيننا» (از ميان ما) قرينه است بر اين كه نفى و انكار آنان، مربوط به شايستگى پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى رسالت بود.

118- پاداش اجتناب از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 76 - 6

6 - خلود در بهشت هاى عدن ، پاداش پاكى و دورى جستن از كفر و شرك و گناه است .

جنّت عدن . .. خلدين فيها و ذلك جزاء من تزكّى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 76 - 2

2 - فروتنى ، شب زنده دارى ، حلم ، ترس از قيامت ، توبه ، عفو كريمانه ، پذيرش حق ، دعا ، دورى از اسراف ، تنگ گيرى ، شرك ، زنا ، آدم كشى و سخن باطل ، موجب ورود به بهشت جاودان و برخوردارى از قرارگاه و اقامت نيكوى آن

الذين يمشون على الأرض هونًا. .. و الذين لايشهدون الزور ... أُولئك يجزون الغرفة

119- پاداش اعراض از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 49 - 3

3- اعطاى اسحاق و يعقوب به حضرت ابراهيم ( ع ) ، موهبتى الهى و پاداش هجرت او بود .

فلمّا أعتزلهم و مايعبدون من دون اللّه وهبنا له إسحق و يعقوب

حرف «لمّا» بيانگر ترتب جزا(وهبنا . ..) بر شرط (اعتزلهم ...) مى باشد و دلالت مى كند كه وجود جزا، به خاطر وجود شرط بوده است.

120- پشيمانى از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 51 - 2

2 - ندامت ساحران از گذشته شرك آلود و غفلت بار خود در پيشگاه خدا

إنّا نطمع أن يغفر لنا ربّنا خطي-نا

121- پليدى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 26 - 12

12 - شرك ورزى ، دور شدن از طهارت و پاكى و آلوده شدن به پليدى و ناپاكى است .

أن لاتشرك بى شيئًا و طهّر بيتى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 26 - 2

2- شرك ، سرآمد پليدى ها و بارزترين جرم دوزخيان *

ألقيا فى جهنّم . .. الذى جعل مع اللّه إلهًا ءاخر

تعبير «الذى جعل. ..» - در پى اوصاف متعدد دوزخيان - مى نمايد كه همه آن اوصاف، در شرك نهفته است و جدا آمدن «الذى جعل...»، مى تواند اشاره به اهميت آن داشته باشد.

122- پوچى ايمان به شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 8 - 6

6- بنياد هاى علمى و عقلى توحيد ربوبى ، شايسته اعتماد و اتكا است ; نه باور هاى موهوم فرهنگ شرك .

ربّكم و ربّ ءابائكم الأوّلين

در آيات پيشين، دلايل علمى و عقلى توحيد ربوبى مورد اشاره قرار گرفته است و از آن جا كه يكى از بهانه هاى مشركان در نفى توحيد، استناد به شيوه و باور پيشينيان بوده است; تعبير «ربّكم و ربّ آبائكم» - در پى آن استدلال هاى عقلى و علمى - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.

123- پوچى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 50 - 10

10- پندار شريك براى خداوند ، پندارى موهوم و ساختگى است .

ما لكم من إله غيره إن أنتم إلاّ مفترون

«مفترون» اسم فاعل از «إفتراء» است و «إفتراء» به معناى دروغ بافتن است. جمله «ما لكم من إله غيره» بيان مى دارد كه مقصود از افترا ، اعتقاد به وجود شريك براى خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 39 - 10

10- اعتقاد به وجود خدايان مقهور و باور به شايستگى آنها براى پرستش ، اعتقادى سخيف و نادرست است .

ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 18،23

18- توحيد و يكتاپرستى ، آيينى استوار و متكى بر برهان ، و شركْ پندارى سست و بى بنياد است .

ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً . .. أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه ذلك الدين القيم

از معانى «قيّم» مستقيم و استوار است و از آن جا كه يوسف(ع) پس از اقامه برهان بر توحيد و لزوم يكتاپرستى و يادآورى نبود دليل بر شرك و پرستش غير خدا، فرمود: «ذلك الدين القيم» معلوم مى شود: ثبات و استوارى توحيد به خاطر برهانى بودن آن، و سستى شرك ناشى از نبود دليل بر آن است.

23- اكثر مشركان ، ناآگاه به درستى و استوارى توحيد و سستى و نادرستى شرك

ما تعبدون من دونه . .. و لكنّ أكثر الناس لايعلمون

برداشت فوق، بر اين اساس است كه مراد از «الناس» مشركان باشد. بنابراين «و لكنّ أكثر الناس لايعلمون» گوياى اين نكته است كه: بيشتر مشركان [حقيقت] را نمى دانند و برخى از آنان بدان آگاهند ; ولى به خاطر عناد يا خوف از دست دادن رياست و مانند اينها، به توحيد نمى گرايند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 33 - 9

9- ادعاى مشركان مبنى بر وجود شريك براى خدا ، ادعايى پوچ و بدون واقعيت است .

أم بظهر من القول

«ظاهر من القول» ; يعنى، گفتارى كه واقعيت نداشته و عارى از حقيقت است. «بظاهر» متعلق به فعلى محذوف است و

كلام با تقدير آن چنين مى باشد: «قل ... أم تسمّونهم شركاء بظاهر من القول» (بگو ... بلكه آيا به سخن ظاهرى و بدون واقعيت آنها را شريكهاى خدا مى ناميد).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 30 - 3

3- شرك ، آيينى ساختگى و به وجود آمده پس از عقيده به توحيد و خداى يگانه است .

و جعلوا لله أندادًا ليضلّوا عن سبيله

از تعبير « جعلوا لله أنداداً» (براى خدا شريك قرار دادند)، استفاده مى شود كه آنان اصل وجود خداى يگانه را قبول داشتند، ولى سپس براى او شريك قرار دادند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 87 - 4

4- شرك ، دروغ پردازى و انديشه هاى شرك آلود ، پوچ و بى اساس است .

و إذا رءا الذين أشركوا . .. و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 56 - 6

6- اعتقاد مشركان به وجود معبود ها و خدايانى جز خداوند ، بر پايه علم و يقين نيست ; بلكه متكى بر پندار و احتمال است .

قل ادعوا الذين زعمتم من دونه

«زعم» در قول و كلامى كه در صدق و درستى آنها ترديد باشد، استعمال مى شود (لسان العرب).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 44 - 5،8

5- شرك ، عقيده اى فاقد پشتوانه در عينيّت و حقيقت هستى است .

يليتنى لم أُشرك بربّى أحدًا . .. هنالك الولية للّه الحقّ

متصف كردن «اللّه» به «الحقّ» پس از بيان پايان شوم شركْورزى در آيات پيشين، به اين نكته اشاره دارد كه شرك، در همه انواع خود، فاقد حقّانيّت است و آنچه حقِّ محض است و داراى واقعيّت و حقيقت است، فقط، خدا است.

8- پوچى و بى حاصلى و فرجام ناخوشايند ، پى آمد شرك و دنياپرستى است .

و لم تكن له فئة ينصرونه من دون اللّه . .. هو خير ثوابًا و خير عقبًا

بيان سرگذشت مرد ثروت مند و پايان خسارت بار و بى حاصل او و سپس تذكر اين كه خداوند، بهترين پاداش دهنده و فراهم كننده سرانجام نيك براى بندگان است، اين نتيجه را در پى دارد كه دنياپرستى و شرك، بدفرجامى و بى حاصلى را در پى خواهد داشت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 52 - 10

10- شرك ، مبتنى بر پندار و فاقد بنيان و اساس حقيقى است .

شركاءى الذين زعمتم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 24 - 7

7- شرك ، انديشه و باورى بى دليل ، پوچ و غير قابل اثبات است .

قل هاتوا برهنكم

امرِ «هاتوا» تعجيزى است كه نشان مى دهد مشركان، از آوردن دليل و برهان ناتوان اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 73 - 2

2 - فراخوانى مشركان براى استماع ضرب المثل خداوند ، در تبيين سستى بنيان انديشه شرك

يأيّها الناس ضرب مثل فاستمعوا له

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 93 - 2

2 - آشكار گشتن پوچى عقايد شرك آلود ، براى مشركان در قيامت

و قيل لهم أين ما كنتم . .. هل ينصرونكم أو ينتصرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 86 - 3

3 - شرك ، آيين ساختگى و شريك داشتن خدا ، دروغ محض است .

أئفكًا ءالهة دون اللّه تريدون

«إفكاً» مى تواند مفعول به براى «تريدون» و «ءالهة» بدل كل از آن باشد. در اين صورت «إفكا ءالهة» حاكى از برابر بودن عقيده به معبودها، با دروغ است كه در برداشت ياد شده از اين معنا، به دروغ محض تعبير شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 43 - 5

5 - مأموريت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، براى احتجاج با مشركان و اثبات ناتوانى مطلق معبود ها و پوچى آيين شرك

قل أَوَلو كانوا لايملكون شيئًا و لايعقلون

برداشت ياد شده از تصريح به ابلاغ حقيقت ياد شده (قل) استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 47 - 15

15 - شرك ، باورى پوچ و فاقد هر گونه سند و دليل

ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 83 - 3

3 - راه كفر و شرك ، آميخته با ماده گرايى و سرگرمى هاى پوچ و بدفرجام

فذرهم يخوضوا و يلعبوا حتّى يلقوا يومهم الذى يوعدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 28 - 8

8- شرك ، دروغ و افترا به خداوند است .

ات-ّخذوا من دون اللّه . .. و ذلك إفكهم و ما كانوا يفترون

«ذلك» اشاره به اتخاذ آلهه است - كه از «اتّخذوا من دون اللّه» استفاده مى شود - و «إفك» در آيه شريفه مصداقى جز شرك و وسيله تقرب قرار دادن آلهه ندارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 19 - 2

2 - فراخوانى مشركان از سوى خداوند ، به انديشه و تأمل درباره پوچى مكتب شرك

أفرءيتم اللّ-ت و العزّى

از واژه «أفرأيتم» مطلب بالا استفاده مى شود.

124- پوچى شرك ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 56 - 15

15- معتقدان به شرك ربوبى ( شريك داشتن خدا در روزى رسانى ) ، اعتقاد خود را بر دروغى ساختگى بنا كرده اند .

بربّهم يشركون . .. و يجعلون لما لايعلمون نصيبًا ... عمّا كنتم تفترون

«يفترون» (از مصدر ثلاثى فرى) به معناى دروغ است و تفاوتش با كذب (عدم مطابقت خبر با واقع) در اين است كه افترا، ساختگى و جعلى است (فرى فلان الكذب إذا اختلقه).

125- پيدايش شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 174 - 4

4 - انسان ها پيش از گرايش به شرك موحد بودند .

و لعلهم يرجعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 30 - 3

3- شرك ، آيينى ساختگى و به وجود آمده پس از عقيده به توحيد و خداى يگانه است .

و جعلوا لله أندادًا ليضلّوا عن سبيله

از تعبير « جعلوا لله أنداداً» (براى خدا شريك قرار دادند)، استفاده مى شود كه آنان اصل وجود خداى يگانه را قبول داشتند، ولى سپس براى او شريك قرار دادند.

126- پيشگويى شكست رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 11 - 1

1 - پيشگويى خداوند از شكست سران كفر و شرك در برابر سپاه اسلام

جند ما هنالك مهزوم من الأحزاب

بيشتر مفسران بر اين عقيده اند كه آيه شريفه، در مقام پيشگويى از آينده سران كفر و شرك است، آنانى كه در مكه در اكثريت بودند و قدرت را در دست داشتند و در حالى كه مسلمانان در اقليت و ضعف قرار داشتند. ازاين رو خداوند از شكست كافران در جنگ هاى بدر، احزاب، حنين و يا فتح مكه خبر مى دهد.

127- تاريخ شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 30 - 6

6 - پندار فرزند داشتن خدا ، داراى پيشينه اى قبل از پيدايش دين يهود و نصارا

يضهئون قول الذين كفروا من قبل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 39 - 4

4 - شرك ، آيينى سابقه دار در تاريخ بشر

كذلك كذب الذين من قبلهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 30 - 3

3- شرك ، آيينى ساختگى و به وجود آمده پس از عقيده به توحيد و خداى يگانه است .

و جعلوا لله أندادًا ليضلّوا عن سبيله

از تعبير « جعلوا لله أنداداً» (براى خدا شريك قرار دادند)، استفاده مى شود كه آنان اصل وجود خداى يگانه را قبول داشتند، ولى سپس براى او شريك قرار دادند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 44 - 4

4- انديشه كفر و شرك ، داراى سابقه طولانى در سرزمين مكه

عن ذكر ربّهم معرضون . أم لهم ءالهة ... بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم

از اين كه خداوند، پدران و اجداد مردم مكه را جزء اعراض كنندگان از خدا و بهره مندان از متاع هاى دنيوى و عمرى طولانى برشمرده، برداشت ياد شده قابل استفاده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 53 - 5

5- شرك و بت پرستى در ميان قوم ابراهيم ، فراگير و داراى پيشينه طولانى بود .

قالوا وجدنا ءاباءنا لها عبدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 6

6 - قوم نوح ، مردمى شرك پيشه و بت پرست بودند .

فقال يقوم اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 32 - 5

5 - تجديد انحراف و پيدايش شرك و بت پرستى ، پس از نوح ( ع )

ثمّ أنشأنا من بعدهم . .. فأرسلنا ... رسولاً منهم أن اعبدوا اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 82 - 3

3 - انكار معاد ، داراى ديرينه اى عميق در طول تاريخ كفر و شرك

بل قالوا مثل ما قال الأوّلون . قالوا أءذا متنا... أءنّا لمبعوثون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 24 - 3

3 - تسليم شدن در برابر طبيعت تا سر حد پرستش و به خدايى گرفتن آن ، داراى ديرينه در تاريخ بشر

وجدتها و قومها يسجدون للشمس من دون اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 85 - 2

2 - مردم در آغاز بعثت ابراهيم ( ع ) ، داراى آيين شرك و بت پرستى

إذ قال لأبيه و قومه ماذا تعبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 23 - 15

15 - شرك در طول تاريخ ، داراى ريشه در ماديت و قوم گرايى

إلاّ قال مترفوها إنّا وجدنا ءاباءنا على أُمّة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 29 - 4

4 - شرك ، داراى پيشينه تاريخى در ميان مردم مكه

بل متّعت هؤلاء و ءاباءهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 23 - 2

2 - شرك و بت پرستى ، داراى پيشينه تاريخى در ميان مردم عرب جاهلى

سمّيتموها أنتم و ءاباؤكم

128- تبرى اخروى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 8

8 - اقدام پيشوايان شرك به اظهار برائت از پيروان خويش در قيامت

و يوم يناديهم . .. تبرّأنا إليك

129- تبرى از شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 66 - 3

3 - انديشه توحيدى و مبرا از شرك ، سفيهانه و نامعقول در نظر كافران قوم هود

قال الملأ الذين كفروا من قومه إنا لنريك فى سفاهة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 89 - 3

3 - شعيب ( ع ) و همگامان مؤمنش ، بيزار از گرايش به آيين شرك و افترا بستن بر خدا

قال أو لو كنا كرهين. قد افترينا على اللّه كذبا إن عدنا فى ملتكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 22 - 17

17- شيطان در قيامت به پيروان خود اعلام خواهد كرد كه وى در دنيا عقيده آنان را در شريك قرار دادن او براى خدا ، قبول نداشته است .

و قال الشيطن . .. إنى كفرت بما أشركتمون من قبل

برداشت مبتنى بر اين احتمال است كه «ما» در آيه مصدرى باشد و «أشركتم» را به تأويل مصدر ببرد و مفعول آن ضمير

منفصل محذوف باشد. بنابراين معناى عبارت چنين مى شود: من شريك قرار داده شدن خودم را براى خدا از جانب شما قبول نداشتم و به آن كافر بودم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 23،24

23 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)، مأمور به اعلام يگانگى خداوند و اظهار بيزارى از شرك و معبودهاى مشركان

قل إنما هو إله وحد و إننى برىء مما تشركون

24 - لزوم پايدارى در عقيده توحيدى و اعلام صريح بطلان شرك و بيزارى از معبودهاى مشركان

قل لا أشهد قل إنما هو إله وحد و إننى برىء مما تشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 78 - 8،11،12،14

8 - ابراهيم(ع) با افول خورشيد، بيزارى خويش نسبت به پندارهاى شرك قوم خويش پرده برداشت.

فلما أفلت قال يقوم إنى برىء مما تشركون

چنانچه «ما» در «ما تشركون» مصدريه باشد، مضمون جمله چنين مى شود: «برىء من اشراككم». برداشت فوق بر اين اساس است.

11 - ضرورت بيزارى جستن از معبودهاى مشركان و عقايد شرك

إنى برء مما تشركون

12 - عن الرضا(ع): إن إبراهيم(ع) وقع إلى ثلاثة اصناف . .. صنف يعبد الشمس ... «فلما» اصبح و «رأى الشمس بازغة قال هذا ربى هذا أكبر» من الزهرة و القمر على الانكار و الاستخبار ... «فلما افلت» قال للاصناف الثلاثة من عبدة الزهرة و القمر و الشمس «يا قوم إنى برىء مما تشركون ... ».

از امام رضا(ع) روايت شده است: . .. ابراهيم(ع) با سه گروه برخورد كرد ... گروهى كه خورشيد را مى پرستيدند ... پس چون صبحگاهان خورشيد را تابان ديد از روى انكار و استخبار گفت: اين پروردگار من است اين، از ستاره زهره و ماه بزرگتر است ... . پس هنگامى كه غروب كرد به گروههاى سه گانه پرستنده زهره، ماه و خورشيد گفت: «اى قوم من، من از آنچه شما شريك خدا مى دانيد، بيزارم» ... .

14 - عن أبى عبدالله(ع): . .. كشف الله له (إبراهيم) عن السموات حتى رأى العرش و من عليه و اراه الله ملكوت السموات و الأرض فعند ذلك «قال يا قوم إنى برىء مما تشركون» ... .

از امام صادق(ع) روايت شده است: . .. خداوند براى ابراهيم(ع) آسمانها را نمايان كرد تا اينكه عرش و ساكنان آن را مشاهده نمود و خدا ملكوت آسمانها و زمين را به او نماياند، در اين هنگام گفت: «اى قوم من، از آنچه شريك خدا مى دانيد، بيزارم» ... .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 105 - 2

2 - پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) دستور يافت انعطاف ناپذيرى خود را نسبت به آيين شرك به عنوان فرمانى صريح از جانب خداوند ، به مشركان ابلاغ كند .

قل يأيها الناس . .. و أمرت أن أكون من المؤمنين. و أن أقم وجهك للدين حنيفاً و لات

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 106 - 1

1 - خداوند ، پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) را از نيايش به درگاه هر چيزى غير خودش بر حذر داشته است .

و لاتدع من دون اللّه ما لاينفعك و لايضرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 35 - 7

7- اعلام بيزارى پيامبر (صلی الله علیه و آله) از شركورزى مشركان مكه و گناهان آنان

و أنا برىءٌ مما تجرمون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 9

9- يوسف ( ع ) و پدرانش ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب ( ع ) ، موحدانى مبرّا از كمترين شركورزى به خدا

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 38 - 2

2- مرد مؤمن ، با اعتراف به ربوبيّت خداى يگانه و اظهار بى زارى از شرك ، انديشه خود را از افكار انحرافى ثروت مند مغرور ، متمايز ساخت .

لكنّاْ هو اللّه ربّى و لاأشرك بربّى أحدًا

«لكنّاْ» در اصل «لكنْ أنا» بوده است و پس از حذف همزه «أنا» و ادغام نون ها، دو كلمه، به صورت يك كلمه نوشته مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 49 - 1

1- حضرت ابراهيم ( ع ) از محيط شرك و بت پرستى هجرت كرد و از بت پرستان و معبود هاى آنان كناره گيرى كرد .

فلمّا أعتزلهم و مايعبدون من دون اللّه وهبنا له إسحق و يعقوب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 89 - 2

2 - اعتقاد به يگانگى خدا و بيزارى از شرك و بت پرستى ، نشانه بهره مندى از قلب سليم

إلاّ من أتى اللّه بقلب سليم

در آيات پيشين، سخن درباره مبارزه حضرت ابراهيم(ع) با شرك و بت پرستى است. با توجه به ارتباط اين آيه با آيات قبل، مى توان گفت كه مراد آن حضرت از قلب سليم، قلب خالى از شرك است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 23 - 2

2 - مؤمن انطاكيه ( حبيب نجار ) ، يكتاپرستى خود و بيزارى اش از شرك و بت پرستى را اعلام كرد .

ءأتّخذ من دونه ءالهة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 26 - 1،4

1 - اعلان برائت حضرت ابراهيم ( ع ) از شرك و بت پرستى قوم خود

و إذ قال إبرهيم لأبيه و قومه إنّنى براء ممّا تعبدون

4 - آيين شرك ، مورد نفرت و انزجار عميق ابراهيم ( ع )

إنّنى براء ممّا تعبدون

به كارگيرى كلمه «براء» (مصدر «برء») به جاى «برىء» حاكى از شدت تنفر و انزجار است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 27 - 4

4- تمسّك شيطان به ربوبيت الهى در دادگاه اخروى ، براى مبرّا جلوه دادن خود از گناهان مشركان *

قال قرينه ربّنا ما أطغيته

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 4 - 6،11

6 - اظهار برائت و بيزارى ابراهيم ( ع ) و همگامانش ، از مظاهر شرك و قوم مشرك خويش

إذ قالوا لقومهم إنّا برءؤا منكم و مم-ّا تعبدون

11 - بيزارى از شرك ، نقد و انكار شخصيت مشركان و ستيز علنى با آنان ، سه مرحله حركت توحيدى ابراهيم ( ع )

إنّا برءؤا منكم . .. كفرنا بكم و بدا بيننا و بينكم العدوة والبغضاء

برداشت ياد شده، بدان احتمال است كه عبارت هاى «إنّا براءؤا»، «كفرنا بكم» و «بدا بيننا و بينكم» - چنان كه ظاهر ترتيب مقتضى آن است - بيانگر سه مرحله متوالى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - كافرون - 109 - 4 - 3

3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، گذشته زندگى خود را از آلودگى به شرك مبرّا خواند .

و لا أنا عابد ما عبدتم

130- تبرى از شرك ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 50 - 18

18- يوسف ( ع ) در پيامش به پادشاه ، به او گوشزد كرد كه وى را رب و مالك خويش نخواهد دانست و خود را بنده او نخواهد شمرد .

إن ربى بكيدهنّ عليم

131- تبرى از شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 138 - 4

4 - اهل ايمان ، از شرك در عبادت منزه و مبرا هستند .

و نحن له عبدون

برداشت فوق، از تقديم «له» بر «عابدون»، كه دلالت بر حصر دارد، استفاده شده است.

132- تبرى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 6

6 - پيشوايان شرك مدعى مسؤوليت نداشتن نسبت به گرويدن پيروانشان به آيين شرك

أغوينهم كما غوينا

به گفته مفسران، عبارت «كما غوينا» صفت براى مصدرى است كه با فعلش حذف شده و تقدير آن چنين است: «أغويناهم فغووا غيّاً مثل ما غوينا» مقصود گروه ياد شده اين است كه ما آنان را مجبور به پذيرش شرك نكرديم و در اين جهت ما و آنها با هم برابريم. همان طورى كه شرك را خودمان اختيار كرديم و كسى ما را مجبور به آن نكرد، آنها نيز خودشان شرك را پذيرا شدند و ما آنان را مجبور نكرديم.

133- تبليغ شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 71 - 10

10 - مشركان صدر اسلام با تبليغات خود در صدد بازگرداندن مسلمانان به آيين شرك و بت پرستى بودند.

قل أندعوا من دون الله . .. و نرد على أعقابنا

134- تبيين پوچى شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 73 - 1

1- تبيين بى اساس بودن انديشه شرك و بت پرستى در اسلوبى زيبا ، مختصر ، بديع و روشن همچون مَثَل ، از سوى خداوند

يأيّها الناس ضرب مثل

خطاب در «يا أيّها الناس» متوجه مشركان است. «إستماع» (مصدر «استمعوا») به معناى گوش فرا دادن و «دعا» (مصدر «يدعون») به معناى ندا كردن و فرياد استغاثه برداشتن است. گفتنى است: «مَثَل» جمله اى است مختصر و مشتمل بر تشبيه يا مضمون حكيمانه كه بسبب روانى لفظ، روشنى معنا و لطف تركيب، شهرت عام يافته و همگان آن را بدون تغيير در محاوره به كار برند. در آيه ياد شده، سستى بنيان شرك و بت پرستى، با اسلوبى چنان زيبا، مختصر، بديع و روشن بيان شده كه سزاوار است همچون مَثَلى، شهرت عام يافته و دهان به دهان گردد. و بدين جهت خدا از آن به مَثَل تعبير كرده است. بدان جهت است كه خدا از آن به مثل تعبير كرده است.

135- تحقير شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 96 - 4

4 - شكستن ابّهت و تقدس بت ها ، در مرحله نخست و سپس گفتوگوى خردبرانگيز ، شيوه مبارزه ابراهيم ( ع ) با مشركان و مظاهر شرك

فقال ألا تأكلون . .. فراغ عليهم ضربًا باليمين ... قال أتعبدون ما تنحتون . و اللّ

برداشت ياد شده از آن جا است كه ابراهيم(ع) در آغاز مبارزه با شرك و بت پرستى، ابتدا به سراغ بتكده رفته و ضمن به تمسخر گرفتن بت ها، آنها را درهم شكست. سپس با مخاطب قرار دادن مردم، آيين آنان را زير سؤال برد (أتعبدون ما تنحتون) و به تأمّل و انديشه واداشت.

136- تحقيق در شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 75 - 22

22 - لزوم ريشه يابى و تحليل زمينه هاى گريز از حق و گرايش به عقايد شرك آلود و انحرافى

انظر كيف نبين لهم الايت ثم انظر انى يؤفكون

كلمه «انى» گاه به معناى «من اين» بكار مى رود، بنابراين جمله «ثم انظر . ..» مى تواند فرمان به تأمل و انديشه در منشأ انحراف بنى اسرائيل باشد.

137- ترجيح كيفر بر شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 20 - 10

10- اصحاب كهف ، در صورت گرفتارى به دست كافران ، سنگ سار شدن را بر پذيرش آيين شرك ترجيح مى دادند .

يرجموكم أو يعيدوكم فى ملّتهم و لن تفلحوا إذًا أبدًا

ارتباط جمله «و لن تفلحوا. ..» با «يعيدوكم» گوياى اين است كه اصحاب كهف، تنها، شرك و بازگشت به آيين قوم خويش را مانع رستگارى مى دانستند و درباره سنگ سار شدن چنين ديدگاهى نداشتند.

138- ترك شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 85 - 14

14 - شعيب با ارائه بينه اى روشنگر ، قوم خويش را به توحيد و ترك شرك دعوت كرد .

اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره قد جاءتكم بينة من ربكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 2 - 10

10 - خداوند در پى اعطاى مهلت چهار ماهه به مشركان ، آنان را به ر ها كردن شرك و گرويدن به آيين توحيد ، سفارش كرد .

فسيحوا فى الأرض أربعة أشهر و اعلموا أنكم غير معجزى اللّه و أن اللّه مخزى الكفرين

اعلام حاكميت گسترده خداوند به مشركان پيمان شكن و عدم امكان مقاومت در برابر او و فرار از حاكميت او (اعلموا أنكم غير معجزى اللّه) و نيز هشدار به فرجام شوم و ذلت بار مستكبران كفرپيشه (و أن الله مخزى الكافرين) در حقيقت توصيه و اندرزى است از جانب خداوند به اينكه از فرصت داده شده استفاده كنند و به دامن توحيد و اسلام بازگردند و خود را گرفتار عاقبت شوم خوارى و ذلت شكست نسازند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 3 - 8

8 - توصيه خداوند به عموم مشركان مبنى بر ر ها كردن شرك و گرويدن به توحيد و اسلام در پى ابلاغ پيام برائت خدا و رسول به آنان

و أذن من اللّه . .. فإن تبتم فهو خير لكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 31 - 5

5 - همه انسان ها ، مأمور به پرستش و اطاعت بى چون و چراى خداى يگانه و پرهيز از شريك گرفتن غير ، براى اويند .

و ما أمروا إلا ليعبدوا إلها وحداً لا إله إلا هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 13 - 7

7 - لزوم تنزيه خداوند ، از هرگونه عيب ، نقص و شريك به هنگام بهره مندى از نعمت ها

و تقولوا سبحن الذى سخّر لنا هذا

139- ترك شرك عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 13 - 32

32 - « عن أبى جعفر ( ع ) قال : . . . انّ اللّه عزّوجلّ بعث نوحاً إلى قومه « أن اعبدوا اللّه واتّقوه و أطيعون » ثمّ دعاهم إلى اللّه وحده و أن يعبدوه و لايشركوا به شيئاًثمّ بعث الأنبياء على ذلك إلى أن بلغوا محمداً فدعاهم إلى أن يعبدوا اللّه و لايشركوا به شيئاً و قال : « شرع لكم من الدين ما وصّى به نوحاً و الذى أوحينا . . . » ;

از امام باقر(ع) روايت شده كه فرمود: . ..خداوند عزّوجلّ نوح را به سوى قومش مبعوث نمود كه خدا را عبادت نماييد و از او پروا داشته باشيد و مرا اطاعت كنيد. سپس آنها را دعوت نمود به خداى يگانه كه او را عبادت نماييد و هيچ گونه شريكى براى او نگيريد و بعد پيامبران را بر همين منوال فرستاد تا به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) رسيد، و آنان را به عبادت خدا و اين كه نسبت به او هيچ گونه شركى نورزند، فرا خوانده و فرمود: شرع لكم من الدين ما وصّى به نوحاً...».

140- تزيين شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 33 - 10

10- مرام اهل شرك ، على رغم روشنى بطلان آن و نبود دليلى بر آن ، مرامى آراسته شده و زينت داده شده براى آنان بود .

بل زيّن للذين كفروا مكرهم

مراد از «مكرهم» مرام و عقيده مشركان ; يعنى ، شريك پنداشتن براى خدا و پرستش آن شريكان است ; زيرا اين چيزى است كه براى آنان زينت داده شده و آراسته جلوه كرده بود.

141- تشويق به ترك شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 25 - 4

4 - خداوند ، تشويق كننده كافران و مشركان به ر ها كردن شرك و بازگشت به توحيد و يكتاپرستى

و هو الذى يقبل التوبة عن عباده

با توجه به آيات پيشين، مى توان گفت كه جمله «و هوالذى يقبل التوبة» دعوتى است از سوى خدا به عموم كافران و مشركان مبنى بر دست برداشتن از عبادت غيرخدا و بازگشتن به يكتاپرستى.

142- تشويق به شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 169 - 9

9 - شيطان ، وادار كننده انسان ها به شركورزى و ترغيب كننده آنها به دوستى با سران شرك و پيروى از آنان *

و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً . .. إنما يأمركم بالسوء و الفحشاء

از مصداقهاى مورد نظر براى «سوء» و «فحشاء» به قرينه آيات قبل، شرك ورزى و . .. است.

143- تظاهر به خيرخواهى رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 28 - 3،5

3 - پيشوايان شرك با تظاهر به خيرخواهى ، عامل اصلى فريب خوردن و دور شدن از مسير خير و حق در ديدگاه مشركانِ گمراه شده

قالوا إنّكم كنتم تأتوننا عن اليمين

«يمين» مى تواند مشتق از «يمن» (خير و بركت) باشد. بر اين اساس، معناى آيه چنين مى شود: شما از سر خيرخواهى به سراغ ما مى آمديد. اما متعدى شدن فعل «تأتوننا» به «عن» - كه براى مجاوزت است - موجب مى شود كه اين كلمه متضمن معناى «تصددننا» - كه متناسب با معناى مجاوزت است - باشد. بر اين اساس، پيام اصلى آيه چنين خواهد بود: شما بوديد كه در ظاهر از سر خيرخواهى به سراغ ما آمده و ما را از مسير حق و خير گمراه مى كرديد.

5 - استفاده از قدرت و تظاهر به خيرخواهى ، از روش هاى پيشوايان كفر و شرك براى فريب و گمراهى توده ها

قالوا إنّكم كنتم تأتوننا عن اليمين

144- تعقل در روش مبارزه رهبران شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 9 - 1،2،3

1 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به انديشه و تحليل در چگونگى و شيوه هاى مخالفت و مبارزه سران كفر و شرك با قرآن و رسالت آن حضرت ، فراخواند

انظر كيف ضربوا لك الأمثل

2 - ضرورت انديشه در چگونگى و شيوه هاى مخالفت و مبارزه سران كفر و شرك با قرآن و پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) و تحليل عميق آن براى رهبران جامعه اسلامى

انظر كيف ضربوا لك الأمثل

3 - كيفيت موضع گيرى و شيوه هاى مبارزاتى سران كفر و شرك عليه قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، امرى شگفت آور و در خور تأمل و انديشيدن

انظر كيف ضربوا لك الأمثل

«كيف» اسم استفهام است; ولى در اين آيه براى بيان تعجب به كار رفته است، نه استفهام حقيقى.