جوان دین و تربیت پذیری

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریعتی، رحمت‌الله، ۱۳۳۰ -

عنوان و نام پدیدآور : جوان، دین و تربیت‌پذیری/ رحمت‌الله شریعتی‌نجف‌آبادی.

مشخصات نشر : قم: اندیشه صادق، [۱۳۹۵].

مشخصات ظاهری : ۵۶۷ ص.

شابک : ۳۰۰۰۰۰ ریال : 978-600-8409-01-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : جوانان مسلمان

موضوع : Muslim youth

موضوع : جوانان -- زندگی مذهبی

موضوع : Young adults -- Religious life

رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۱۶۵/ش۳۷ج۹ ۱۳۹۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۸۳

شماره کتابشناسی ملی : ۲۳۵۶۶۰۵

شناسنامه کتاب

نام کتاب: جوان، دین و تربیت‌پذیری

مؤلف: دکتر رحمت الله شریعتی نجف آبادی

ناشر: .

صفحه‌آرا: سجاد کافی نجف‌آبادی

طرح جلد: گروه سلسبیل

چاپ:

نوبت چاپ: . اول.

شمارگان:1000

قیمت: تومان

شابک: 978-600-8409-01-4

آدرس مرکز پخش:

تلفن مرکز پخش:

هَذَا کِتَابُنَا یَنطِقُ عَلَیْکُم بِالْحَقِّ

جاثیه، 29

فیهَا کُتبٌ قَیمه

بینه، 3

جوان، دین و تربیت‌پذیری

دکتر رحمت الله شریعتی نجف‌آبادی

عضو هیئت علمی تمام‌وقت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد

فهرست مطالب

تصویر

^4 .j«g

تصویر

^5 .j«g

تصویر

^6 .j«g

تصویر

^7 .j«g

تصویر

^8 .j«g

تصویر

^9 .j«g

سخن ناشر

امروزه نسل جوان در معرض هجمۀ بیگانگان قرار گرفته‌اند، به ویژه اینکه دنیای مجازی درصدد نابودی ارزشهای اصیل انسانی آنهاست.

بنابراین یکی از وظایف مهم نویسندگان متعهد این است که در آغاز به روحیات و خواسته‌های «فطری – معقولی» آنان آگاهی یافته سپس آنها را با روش حکمت و پند قند و جدالِ احسن به اسلام ناب جذب نمایند.

اگر اهل قلم، از راه امر به معروف و نهی از منکر، آن‌هم به روش شایسته، آنان را هدایت ننمایند، دشمنان آنها را به طرز تفکر خود متمایل می‌نمایند و دیگر مشکل می‌نماید آنها را به آیین آغازین اسلامی خود دعوت نمایند.

بسیاری از جوانان همان عقیده آغازین اجدادی را، به ویژه اگر سهل و بر مبنای دنیاگرایی باشد، می‌پذیرند، لذا بعید است از آن دست بکشند به همین دلیل روایت شده است: قبل از اینکه منحرفان مغز جوانان را از خرافات پر کنند، شیعیان باید آنها را به مذهب حق خود فرا بخوانند.

کتاب حاضر درصدد است نسل جوان را با سبک «عاطفی- برهانی» به اسلام راستین، بیشتر آشنا نموده تا به آن تمایل بیشتری پیدا نمایند.

نویسنده بر این باور است که اگر جوانان در سه بعد «اصول دین، خُلق و رفتار» اصلاح و راه‌یابی شوند، عمده ناهنجاری‌های آنان از میان رفته به سعادت مطلق در دنیا و آخرت واصل می‌شوند، بنابرین سعی شده است کتاب پیش‌رو نیز در همین سمت و سو قرار گیرد.

هدف اصلی نویسنده این است که برای جوانان ثابت نماید دین اسلام قابل مقایسه با هیچ آیینی که در سطح جهان وجود دارد، نیست، چرا که تمام آنها یا آلوده به تحریف‌اند و یا بر مبنای تراوشهای فکری مردم.

این اثر از ویژگی‌هایی برخوردار است که از این قرارند:

اساساً ناشر قادر به تعریف درخور کتاب نیست، زیرا گفته‌اند: معرِّف باید اجلا از معرَّف باشد» و « قدر زر زرگر شناسد، قدر گوهر گوهری» و «مشک آن است که خود ببوید نه آن که عطار بگوید».

مقدمه

هر بحث و تحقیقی که منتهی به حمایت و هدایت علمی و عملی و اخلاقی مردم مخصوصاً جوانان، به ویژه جوانان این مرز و بوم و علی الاخص فرهیختگان از آن‌ها بشود، لازم و ضروری می‌نماید؛ هرچه و هرقدر در این جهت، وقت صرف گردد و سرمایه‌گذاری شود و پژوهش صورت گیرد ارزش دارد؛ به‌ویژه اینکه ابرقدرت‌ها وسایل ارتباطی از قبیل ماهواره، اینترنت، ویدئو، رادیو، سی دی، کتب، مجلات و ... را بیش از هر زمان دیگر، در جهت انحراف شُبّان و جوانان در دست گرفته‌اند.

نوشتاری که پیش روی شماست پیرامون «اصول دین و تربیت و مسائلی در این خصوص و روش جذب جوانان به اسلام و قرآن.» است. سعی نویسنده بیشتر بر این است که بعضی از مسایل مهم عقیدتی و بیشتر مورد نیاز جوانان در این خصوص را با بهترین وجه و متد و روش در اختیار آنان گذاشت و آن در صورتی میسور است که مختصات و ویژگی‌های موضوعات اسلامی که بیشتر حساس و مورد احتیاج و نیاز است را به صورت معقول، فطری، به روز و کاربردی در معرض دید آنان قرار داد. همّ و غم راقم این سطور بیشتر در این سمت و سو و راستاست که نحوة بیان مسایل دینی به صورتی باشد که جوانان را به دین و دیانت سوق داده آن‌ها را بیشتر از هر چیزی به اسلام شیعی مایل و نایل و واصل سازد.

اگر جوانان بدانند اسلام قابل مقایسه با ادیان تحریف شده و مکاتب تصنعی و ساختگی نیست و تنها دین به حق و آسمانی و مقبول و برتر، اسلام است، به دنبال تفکر غربی و شرقی نمی‌روند. به همین جهت بخش پنجم از این اثر به «جوان و نگاهی به مهمترین ادیان جهان» اختصاص داده شده است.

در این بخش سعی شده است تحریفات ادیان الهی مثل مجوس و یهود و مسیحیت در عصر حاضر، بیشتر توسط حامیان و مبلغین آن‌ها گوشزد شود و نیز آشکار گردد که آیین‌های بشری و غیرآسمانی، مناسب و مساعد روان و عقل و فطرت انسانی و جواب گوی نیازهای

بشری نیستند.

برای جوانان شبهات و سؤالاتی مطرح می‌شود، از جمله این‌که: مبانی و اصول آیین محمّد(صلی الله علیه و آله) چیست و این‌که آیا اسلام دین فطری و معقول و برهانی است؟ چگونه می‌توان میان دین ثابت و ازلی و احتیاجات متغیر بشری ارتباط برقرار نمود؟ از نظر اسلام جوان چیست و کیست؟ آیا دعوت جوانان به اسلام، منهای شناخت عقل، عاطفه، تجمل گرایی، نیرو و نشاط آنان میسور و ممکن است؟ نظر اسلام در مورد رفاقت و الگوپذیری جوانان و سلامت جسم و روان آنان چیست؟ بخش اول این کتاب تحت عنوان «جوان و اصول دین» و بخش دوم آن ذیل «دین و روش جذب جوانان به اسلام» عهده‌دار پاسخ به سؤالات مذکور است.

آیا ازدواج، که از مهمترین احتیاجات حیاتی جوان است، در اسلام مقدس است؟ آیا دینی به اندازه اسلام جوانان را به امر نکاح و ازدواج ترغیب می‌کند؟ از منظر اسلام هدف و فایدة ازدواج و معیار انتخاب همسر چیست؟ آیا ازدواج، آسان و فطری است؟ اسلام به شبهه ازدواج موقت چه پاسخی می‌دهد و... . بخش سوم این کتاب تحت عنوان «جوان و ازدواج» به سؤالات و شبهات مذکور پاسخ می‌دهد.

بسیاری از مردم مخصوصاً جوانان می‌پرسند: آیا خانواده در سعادت و شقاوت انسان‌ها نقش دارد؟ چه رابطه‌ای میان خانه و خانواده و جامعه و اخلاق جوانان وجود دارد؟ اسلام در خصوص استحکام و بقای روابط خوب خانواده چه دستوراتی دارد؟ خانواده شایسته کدام است؟ عوامل آرامش و نشاط اعضای خانواده کدام‌اند؟ آیا اگر خانواده اصلاح شود اجتماع هم اصلاح می‌شود؟ اسلام در باب تکثیر نسل چه موضعی دارد؟ و ... بخش چهارم این کتاب تحت عنوان «جوان و خانواده اسلامی» به سؤالات مذکور پاسخ می‌دهد.

آیا نماز به عنوان ستون دین و مصداق اتم و اکمل عبادت، که پاسخ به بهترین ابعاد روحانی آدمی است، می‌تواند جوانان را از انحراف دور سازد و به خوشبختی در امر دنیا و آخرت سوق دهد؟ آیا در مواقعی که جوان به بن‌بست می‌رسد، پایگاهی قویم‌تر و مطمئن‌تر از نماز برایش وجود دارد؟ آیا واقعاً نماز سبب آرامش روان و اطمینان خاطر و قلب است؟ چرا عده‌ای با گزاردن نماز باز از استرس و هیجان و یأس و... رنج می‌برند؟ آیا نماز سد محکمی در مقابل بزهکاری و اعتیاد و خودکشی آنان نمی‌باشد؟ آیا نماز در طول تاریخ یکسان برگزار می‌شده است؟ آیا نماز ذو مراتب است؟ و... . بخش پنجم این کتاب به شبهات یاد شده جواب می‌دهد. این قسمت تحت عنوان «نقش نماز در ایجاد امنیت روانی جوانان» است که در

جلد دوم کتاب «مجموعه مقالات برگزیده هفدهمین اجلاس سراسری نماز» در آبانماه1387به چاپ رسیده است.

بخش هفتم و هشتم به ترتیب در خصوص «جوان و شکرگزاری» و «جوان و نیایش» است که آن دو، مکمل بخش چهارم، یعنی «نقش نماز در ایجاد امنیت روانی جوانان» است. نویسنده رجاء واثق دارد که با مطالعه آن دو بخش منظوم و نوشتار زیبا و بیان شیوا، آن هم با گزارهایی مناسب آن دو، مردم به ویژه جوانان به حقایق حِکْمی- عرفانی دین اسلام دست خواهند یافت.

نهمین و آخِرین بخش کتاب به «جوان و حکمت‌ها و اندرزهای نغز و مَسجع» اختصاص یافته است. آن‌ها چون ریشه در ادیان الهی و غریزة آدمی دارند نقش تربیتی والایی دارند، لذا هر انسانی اعم از جوان و پیر و باسواد و بی‌سواد و سنتی و متجدّد و غربی و شرقی و ...، جداً پذیرای آن‌هایند، به ویژه این‌که آن‌ها با سبک و متدِ مکتوبِ جذاب و نوشتة جالب و وزین و رزین توأمند.

مبنای شیوة نوشتاری بخش هفتم و هشتم و نهم، هنری-حِکْمی است، چراکه بیشتر مخاطبین کتاب، طلاب شابّ و دانشجویان جوان و دیگر فرهیختگان بُرنایند، زیرا آن‌ها از ذوق سرشار و سلیقه درخور و هنر مناسب و عشق بایسته و ظرافت شایسته برخوردارند.

امید است جوانان عزیز این کشور و دیگر بلاد اسلامی با مطالعه این کتاب، که مشتمل بر هشت بخشِ به ترتیب:«جوان و اصول دین»، «دین و روش جذب جوانان به اسلام»،«جوان و ازدواج»، «نقش نماز در ایجاد امنیت روانی جوانان»، «جوان و نگاهی به مهمترین ادیان جهان»،«جوان و شکرگزاری»،«جوان و نیایش» و«جوان و حکمت‌ها و اندرزهای نغز و مسجع» است، حتی‌المقدور به زاوایای آیین اسلام پی برده، به حل معضِلات و جواب سؤالات و رفع شبهات دینی خود موفق و نایل و واصل آیند.

بخش اول: جوان و اصول دین

فصل اول: توحید و صفات

در اصول دین تقلید جایز نیست

قبل از هر چیز باید دانست که چون موضوعات کتاب حاضر زیاد است، بحث در خصوص اصول دین اسلام باید مختصر و مفید باشد.

نظر به این‌که جوان چون بیشتر از سلامتی و قدرت جسمی و نشاط و شادابی و صحت روانی برخوردار است، تا حدودی عقاید خرافی در مغز و عقل و قلب او رسوخ پیدا نکرده است و او آلوده به تعصبات جاهلانه‌ی گذشته و حال نگردیده است و دل و روح او آغشته به گناه و علقه به دنیا و متصف به آرزوهای طولانی و پوچ و پیرو هوی و هوس نیست و یا اگر هم باشد، قلیل و در حد کم و عارضی است و او بیشتر دنبال دلیل و برهان است تا تقلید کورکورانه، بنابراین می‌طلبد که هرچه زودتر در مورد جهان بینی، به ویژه اصول دین خود مخصوصاً توحید بیندیشد و تعقل نماید و آن‌ها را مجهّز به منطق و استدلال نماید تا به اعتقاد وجود خدای واحد قهّار نایل آمده و نظام هستی را برای خود موجه نماید و به وظیفه خود در قبال خدا و جهان و انسان آشنا گردد و زیر بار مسئولیت الهی برود، در نتیجه به خوشبختی بی‌نهایت و ابدی و ثابت در رسد.

تقلید در مطلق عقاید، به ویژه اصول خمسه غیر صحیح و بلا جواز است، لذا صحیح نیست شخصی از کسی که به خداوند سبحان معتقد است، در اعتقادش تقلید و پیروی نماید. وقتی مقلّد در ارتباط و توجیه احکام عملی، به وجود خداوند، عزّوجلّ، شک و ریب دارد، باید طبق مقتضای عقلی که خداوند به او هبه نموده است، در مورد توحید، به واسطه نظر در خودش و آفاق، تحقیق نماید تا به اثبات وجودش نایل آید.⁽¹⁾

اما در فروع دین اسلام، که عبارتند از احکام شریعتِ وابسته به اعمال، استدلال و اجتهاد واجب عینی نیست، بلکه در آن‌ها، یکی از امور اجتهاد یا احتیاط یا تقلید اعمال می‌گردد، مشروط بر این‌که فروع دین از ضروریات ثابت و قطعی در دین نباشد، مانند وجوب نماز و

روزه و زکات و... .⁽¹⁾

انسان از باب قاعده عقلانیِ«دفع ضرر محتمل، واجب است» و«شکر منعم، واجب است»، بایسته است به وجود (و وجوب) و یگانگی واجب تعالی معرفت برهانی پیدا نماید.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در مورد قاعده مذکور به ابن ابی العوجاء، زندیق معروف فرموده: «إن یکن الأمر کما تقول و لیس کما تقول نجونا و نجوت و إن یکن الأمر کما نقول و هو کما نقول نجونا و هلکت»⁽³⁾، یعنی اگر امر و حقیقت همان است که تو می‌گویی، یعنی احتمال بدهی خداوند و معاد وجود ندارد در حالیکه واقعیت چنین نیست که تو می‌گویی هم ما نجات پیدا کرده‌ایم و هم تو و چنانچه واقعیت امر همان است که ما می‌گوییم و حداقل احتمال بدهیم توحید و قیامت، حقیقت دارند در حالیکه واقعیت همان‌گونه است که ما معتقدیم ما نجات پیدا نموده‌ایم و تو به هلاکت و شقاوت رسیده‌ای.

گفتنی است که اصول اعتقادی زیاد است که أهم آن‌ها پنج قسم است که به ترتیب عبارتند از توحید و عدل و نبوت و امامت و معاد.

عقل حکم می‌کند که مردم مخصوصاً جوانان با دلیل قویم و برهان یقینی به واجب الوجود احدی و سرمدی باور پیدا کنند و به حقیقت نفس خود آگاه گردند؛ آن نفسی که وقتی آن را شناختند خدا را بشناسند و بدانند سرانجام آن‌ها به معاد منتهی می‌شود.

اگر آن‌ها عقل خود را معطل بگذارند و تفکر ننمایند و یا به دنبال افراد بی‌ایمان و فاسق بروند، از لحاظ ذهنی بیمار شده، چه بسا برای رهایی از عدم توجیه ذهنی خود در مورد نظام عالم هستی و تناقض داشتن در مورد آن و رنج حاصل از آن، به مواد مخدره و خمر و امور غفلت‌آور و تخیل برانگیز روی آورند و سرانجام تن و روح و فکر آن‌ها علیل گشته به خسران ابدی نایل و واصل گردند.

اسلام دینی است که به تفکر و تعقل بسیار بها می‌دهد. علی (علیه السلام) می‌فرماید: لا عبادۀ کالتفکر فی صنعۀ الله عزّ وجلّ.⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مردی از بنی‌اسرائیل در جزیره‌ای سرسبز خدا را بسیار عبادت می‌کرد. ملکی از خداوند او را از آن آگاه ساخت و او آن ثواب را قلیل و کم یافت.

پس به او وحی نمود که با آن مرد مصاحبه کند، لذا آن ملک پیش او رفت و گفت: جایگاهت خوب و فقط برای عبادت مناسب است. او گفت: آری. فقط یک عیب دارد و آن این که پروردگارمان یک چهارپایی ندارد. لذا اگر الاغی می‌داشت آن را این‌جا می‌چرانیدیم. حال که چرایی وجود ندارد، این علف‌ها ضایع می‌شوند.

ملک گفت: خدا الاغ ندارد. او گفت: اگر می‌داشت مثل این علف‌ها از بین نمی‌رفت. پس خدا به ملک وحی نمود: که من به اندازه عقلش به او پاداش می‌دهم.⁽¹⁾

نکته‌ای که تذکرش لازم است این‌که جوانان بهتر است در آغاز تحقیق از قرآن و روایات و کتبی که علمای اسلام نوشته‌اند، در مورد عقاید و جهان‌بینی و مبانی فکری خود استفاده نمایند که اگر آن‌ها را فطری و عقلانی و عرفانی و علمی یافتند، بیشتر به صحت و درستی اصول دین پی می‌برند و به التزام عملی در این خصوص نایل می‌آیند، علمای امامیه گفته‌اند: «إنّ السَّمعیاتُ ألطافٌ فی العقلیات، به معنی أنّ الشَّرعَ مُرشدٌ، لا مؤسس لِمسألةِ وجودِ الخالقِ العظیمِ».⁽²⁾

وقتی اصول و فروع دین مورد تأیید عقل گردد، انسان بیشتر موفق به قبول و باور آن‌ها گشته سعی می‌کند به وظایف انسانی دینی خود ملتزم گردد، پس سمعیات و امور دینی الطاف خداوند در امور عقلانی محسوب می‌گردند. در حقیقت قبل از آن‌که انسان به خداوند عشق پیدا کند خداوند به انسان عشق پیدا نموده است.

جوان و بهترین طرق به سوی حضرت حق تعالی

بهترین برهان‌ها برای وجود و یگانگی خداوند برهان صِدّیقین است و آن برهانی است که ملازم با صدق محض و محض صدق است. برهان حکمایی که به وسیله آن خداوند را از طریق نفس وجود و خود خداوند می‌شناسند و سپس به صفات علیا و اسمای حُسنای او و سرانجام به افعال متقنش پی می‌برند، برهان صِدّیقین نامیده شده است. خواجه نصیرالدین طوسی فرموده است:«فإنّ الصدّیق هو ملازم الصّدق».⁽³⁾این در حالی است که متکلمین از افعال و مخلوقات و معلول‌های حضرت حق به حضرت حق می‌رسند. برهان صدّیقین «لمّی» است و برهان دیگران «إِنّی» است. اولی به معنای از علة‌العلل پی به آن و یا معلول آن بردن است و

دومی به معنای از معلول و مخلوق پی به علة‌العلل بردن.

راه‌ها برای اثبات و وصول به وجود خداوند بسیار زیاد است. نقل شده است: «الطُّرُقُ إلی الله بعدد أنفاس الخلائق»⁽¹⁾، یعنی راه‌ها به سوی خداوند به اندازه نَفَس‌های خلائق است. هر نَفَس موجود زنده‌ای، یک پدیده است که راهی به سوی پدید آورنده دارد. باز روایت شده است:«لو دلیتم بالارض السفلی لهبطتم علی الله تعالی» و در نسخه دیگر آمده است:«لو أدلیتم بحبل الی الارض السفلی لهبطتم علی‌الله تعالی»؛⁽²⁾یعنی اگر خودتان را برای سقوط به زمین اسفل به ریسمانی آویختید، بر خدا هبوط پیدا می‌کنید. قرآن کریم در این زمینه چه خوب می‌فرماید:«وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا(فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ).»⁽³⁾

و فی کل شیء له آیة

تدلّ علی أنه واحد⁽⁴⁾

اگر به هر در و دیوار عالم طبیعت بنگریم توحید و مظهریت حضرت حق تعالی نمایان است. قرآن می‌فرماید:«وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَا»⁽⁵⁾و نعم ما قیل:

آفرینش همه تنبیه خداوند دل است

دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود

هرکه فکرت نکند، نقش بود بردیوار⁽⁶⁾

خلاصه این‌که انسان از هر طریق علمی که طی طریق نماید به حضرت رب‌العالمین می‌رسد.

تمام مخلوقات و ممکنات، هماهنگ و واحد و مظهر و جلوه و رشحه‌ی حضرت حق تعالی‌اند، لذا هر علمی که کاشف از جلوه‌ای از جلوات عالم طبیعت باشد و مخصوصاً فلسفه و حکمت و عرفان و قرآن و روایات، که نظر به عمق نظام هستی دارند، سر از توحید و خداشناسی در می‌آورند. تمام کوچه و پس کوچه‌های عالم طبیعت راهی به شاه راه حضرت احدیت دارند، چون غیر از او حقیقتی نیست. علوم قبل از آن‌که کاشف روابط پدیده‌ها باشد کاشف خداوند است.

بهر رنگی که خواهی جامه می‌پوش

که من آن قد رعنا می‌شناسم⁽¹⁾

تمام کوچه و پس‌کوچه‌های عالم تکوین، راهی به سوی او دارند، چون غیر او حقیقتی نیست.

غیرتش غیر در جهان نگذاشت

زین سبب اصل جمله اشیا شد

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در مورد سعدبن عُباده فرموده است: إنّه لَغیورٌ و أنا أغیر منه و الله غیرمنّی⁽²⁾.

قرآن در این باب چه زیبا و کوتاه و گویا می‌فرماید:«وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ.»⁽³⁾

وقتی جوانان به چنین بینشی دست یافتند، خداوند را ناظر بر اندیشه‌ها و اخلاق و اعمال خود قرار داد، از خطا و عصیان مصون می‌گردند و به آرامشی غیر قابل توصیف واصل می‌شوند.

هرچند در مورد خداوند راه‌ها زیادند اما جوانان، به ویژه فرهیختگان از آن‌ها بایسته است بهترین برهان‌ها را برگزیده به برهان‌های سست متمسک نشوند و سؤال‌های بچگانه و شبهات خام و ناپخته را از خود دور نمایند و در مورد توحید و به طور کلی عقاید، با استدلال و برهان توأم و همراه باشند.

توحید و اظهار نظر غیر متخصص‌ها

بعضی از جوانانِ دور از فرهنگ اسلامی می‌پرسند خدا کجاست؟ و از کجا آمده است؟ و چرا علةالعلل گشته است؟ چرا دیگری علةالعلل نشده است؟ و... . آن‌ها باید بدانند خداوند که عالَم طبیعت را خلق نموده است مکان را هم او آفریده است، چون مکان فرع بر جسم و ماده است. خدایِ مکان آفرین، در مکان محصور نمی‌گردد. وقتی کل مکان، مکان ندارد چگونه خداوند، مکان داشته باشد. وقتی او به همه چیز محیط و عین هستی مطلق و بی نهایت است، لذا جایی نیست که خداوند نباشد تا نوبت رسد به این‌که بپرسیم او از کجا آمده است. رفت و آمد مربوط به وجود محدود است، نه وجود فراگیر و محیط و خالص.

در واقع حقیقت وجود دومی ندارد و دومی آن همان وجود است. به همین دلیل در فلسفه

ثابت شده است: صرف الشیء لایتثنی و لایتکرر. در این خصوص ملاهادی سبزواری می‌فرماید:

اما الوجود ما له من ثانی

لیس قریً وراءَ عبّادان⁽¹⁾

او عین هستی و یگانه و دارای همه‌ی کمالات است، لذا علةالعلل بودن تنها به او می‌برازد. در واقع او چون ذاتاً علةالعلل است، درست نیست بپرسیم به چه دلیل او علة‌العلل شده است. زیرا امر ذاتی تعلیل بردار نیست و بقیه موجودات، ذاتاً معلول و مخلوق و از حیث ذاتی معدومند و نسبت به وجود و عدم علی‌السویه‌اند، بنابراین وقتی موجود شدند می‌توانیم بپرسیم چرا موجود شدند، برای این‌که وجود آن‌ها ذاتی آن‌ها نیست، بلکه عارضی است و عروض امر عارضی، علّت و دلیل می‌خواهد. ممکن، از جهت ذاتش معدوم است ولی از حیث علّتش موجود. یعنی وجود عارض ماهیات می‌شود و امر عارضی تعلیل بردار است. اگر انسان به ویژه جوان معرفت نفس پیدا کند، بسیاری از مشکلاتش راجع به توحید و جهان‌بینی حل می‌گردد و پی به وجود خدا می‌برد و عقایدش صحیح می‌گردد.

جوانان باید روز به روز سطح معرفت ربوبی خود را بالا ببرند و پیش صاحب فن، تلمّذ نمایند و مطالعاتشان را در این باب تعمیق ببخشند و بدانند متّبَع آن‌ها برهان و دلیل قویم است.⁽²⁾

بی‌زارم از آن کهنه خدایی که تو داری

هر لحظه مرا تازه خدای دگرستی⁽³⁾

و حس‌زاده آملی گفته است:

آن خدایی که تو پرستی نه خدا حسن است

که حسن را به خداوند خدای دگر است.⁽⁴⁾

سخنان سخیف و بی ارزش در مورد خداوند و به طور کلی در مورد عقاید سبب می‌شود عدّه‌ای از دین و اصول آن متنفر گردند. در واقع نباید انسان بهانه به دست کسانی بدهد که روی خوشی با تعقل و تدیّن ندارند. فاسقان، تنها دنبال این دسته از افرادند تا وجدان خود را راضی نمایند.

مسایل و مباحث اعتقادی، تخصصی است و هر کسی حق ورود و اظهار‌نظر در آن‌ها ندارد و اساساً بد دفاع نمودن از چیزی بدتر از انکار آن است.

آقای مطهری می‌نویسد: کشیشی می‌خواست «اصل غائیت» را اثبات نماید، لذا گفت: علت

این‌که خطوط منظم روی «طالبی» کشیده شده این است که وقتی می‌خواهیم طالبی را برای افراد خانواده تقسیم نماییم، قبلاً محل گذاشتن کارد مشخص باشد تا عادلانه تقسیم نماییم و جار و جنجال به وجود نیاید. آن وقت اگر کسی از او بپرسد چرا خربزه این چنین نیست، از پاسخ صحیح عاجز می‌ماند.

نظیر آن، سخن شخصی است که می‌گفت: چرا خداوند به کبوتر بال داده است اما به شتر نداده است؟ جواب می‌داد: اگر شتر بال می‌داشت دیگر برای ما زندگی نمی‌ماند. شتر پرواز می‌کرد و روی پشت‌بام ما می‌نشست، لذا خانه خشت و گلی ما خراب می‌شد. او نمی‌داند اساساً شتر به بال نیاز ندارد.

از کسی پرسیدند چه دلیلی بر وجود خدا هست. گفت: «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها».⁽¹⁾

عدّه‌ای برای دلیل توحید می‌گویند: به این دلیل یک خدا وجود دارد که چند خروس در یک قفسه با هم نمی‌سازند. این استدلال، مثل استدلال‌های قبل، علیل و غیر کارشناسی است، زیرا می‌توان خدایانی را فرض نمود که برای تکوین عالم با عقل و مشورت کار می‌کنند، چنانکه چند نفر برای اداره‌ی شهری و یا کارخانه‌ای همکاری و همیاری و مشورت می‌کنند.

اثبات خداوند از راه برهان صدیقین

چون مخاطب این کتاب بیشتر دانشجویان جوان و فرهیخته و اهل تعقل و اندیشه و چه بسا طلاب علوم دینیه و اهل علم است و آنان در خصوص عقاید، مخصوصاً توحید دنبال دلیل قویم‌اند، نه تقلید علیل و از معقولات به خوبی استقبال می‌کنند و این‌که آن‌ها مصداق قول معروف و مشهور:«نحن أبناء الدلیل نمیل حیث یمیل»اند و به ویژه این‌که قرآن سبب اصلی ورود اهل دوزخ را به دوزخ، عدم استماع سخن حق و تعقل ننمودن آنان دانسته می‌فرماید: «وَ قَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ»⁽²⁾(بنابراین سبب اصلی ورود انسان به بهشت به‌کار گرفتن عقل است. عقل در اصطلاح شش معنا دارد که اهم آن‌ها عبارتند از: 1. قول امام صادق است که فرمود: العقل ما عُبد به الرحمن و اکتسب به الجنان 2. نفس ناطقه است که به وسیله آن، انسان از سایر جانوران جدا می‌شود. 3. ملکه‌ای که در نفس انسان وجود

دارد و او را به اختیار خیرات و اجتناب از شرور فرامی‌خواند...⁽¹⁾)

و علی‌الأخص این‌که ملاصدرا فرموده است:»فاعلم أن المتّبع هو البرهان»⁽²⁾، چنانکه بیان شد ضمن این‌که بیان شد: بایسته و شایسته است مطالب در باب اصول دین، مخصوصاً توحید، مختصر و مفید و کوتاه و گویا باشد، می‌طلبد تنها به برهان صدیقین و عرفا در باب توحید اکتفا شود و اگر از استدلال‌های دیگران استفاده شود استطرادی و حاشیه‌ای و از روی ناچاری است و لاغیر.

خلاصه برهان صدیقین چنین است: وقتی به اصل وجود و بحت هستی و محض واقعیت توجه شود قبل از هر چیز خدا و یگانگی او اثبات می‌گردد. چون حقیقت هستی به هیچ وجه عدم نمی‌پذیرد، یعنی ضروری الوجود است و محال است معدوم گردد و غیر از هستی یا ماهیت و چیستی است که طبق نظر صائب ملاصدرا اعتباری و جعلی و قراردادی و غیر اصیل و در حکم نیستی است و یا عدم است که وجود ندارد تا در مقابل هستی خداوند قد عَلَم نماید و دومیِ او به حساب بیاید. و واجب‌الوجود یگانه جز آنچه گفته شد نیست، پس حقیقت وجود همان واجب‌الوجود است.

هستی از لحاظ خود هستی، معلول نیست، بلکه هستی از حیث این‌که جسم و جسمانی و این‌که توأم با محدودیت باشد معلول و وابسته است. تمام ممکنات موجود، مرکب از هستی و محدودیت و سلب هستی‌اند، یعنی آن‌ها مرکب از وجود و ماهیت و متحصل و لا متحصل‌اند. ماهیت در اینجا به معنای حد وجود است. چون هستی مقید و محدود گردید معلول و وابسته به علةالعلل می‌گردد. پس هستی از حیث نفس هستی معلول نیست و الا تناقض و خلف و تحصیل حاصل پیش می‌آید که محال‌اند.

خلاصه برهان، آن هم بر طبق شکل بدیهی‌الانتاج اولیِ منطقی چنین است: حقیقت وجود، پذیرای عدم نیست و هر آنچه پذیرای عدم نباشد، واجب‌الوجود است، پس حقیقت وجود، واجب‌الوجود است⁽³⁾و از همه بیان‌ها جالب‌تر و زیباتر، کلام علی(علیه السلام) است که می‌فرماید:«دلیلُه آیاتُه و وجودُه إثباتُه و معرفتُه توحیدُه»⁽⁴⁾دلیل وجود خداوند آیاتش می‌باشد(برهان إنّی) و وجود او اثباتش است(برهان لِمّی و صدیقین) و معرفتش باعث اعتقاد به توحیدش می‌شود.⁽⁵⁾

موجودِ از هر جهت بی‌نهایت که«فوق ما لایتناهی بما لایتناهی مدة و شدة و عدة» است، یکی بیش نیست،آن هم نه یکتائی عددی، بلکه یکتائی وجودی و سعی.

آن فرد که غیر او احد نیست

اصل عدد است و از عدد نیست

صدیقین، که در رأس آن‌ها ملاصدرا است، چون به حقیقت وجود می‌نگرند و هستی را قطع نظر از هر قید و اضافه‌ای تحت مطالعه قرار می‌دهند اولین چیزی که کشف می‌کنند ذات و هویت واجب‌الوجود و علت نخستین است، سپس از ذات واجب الوجود به صفات علیا و اسماء حسنای او و سرانجام به افعال و آثار و معلولاتش که هستی بحت و محض و خالص نیستند و هستی‌های محدود و توأم با سلب‌ها و عدم‌هایند، استدلال می‌کنند⁽¹⁾

و می‌رسند.

قرآن در این زمینه می‌فرماید:«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلاَئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ».⁽²⁾و باز می‌فرماید:«أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ * أَلاَ إِنَّهُمْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلاَ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ».⁽³⁾نتیجه این‌که خود خداوند شاهد برای خودش و محیط بر هر چیزی است.

آفتاب آمد دلیل آفتاب

گر دلیلت باید از وی رخ متاب

ملاصدرا در این مورد فرموده است: أسدّ البراهین و أشرفها الیه، هو الذی لا یکون الوسط فی البرهان غیرَها بالحقیقة، فیکون الطریق الی المقصود هو عین المقصود؛⁽⁴⁾محکم‌ترین دلایل و شریف‌ترین آن‌ها به سوی خدا، آن است که حدّ وسط در برهان تنها «خدا» باشد، پس طریق مقصود، عین مقصود است.

علامه طباطبایی از طریق برهان صدیقین به اثبات وجود خداوند پرداخته می‌نویسد: وجود، حقیقت عینی و واحد و بسیط است و اختلاف ذاتی میان افراد آن، جز به نقض و کمال و شدّت و ضعف نیست و نهایت کمال وجود، حقیقتی است که تمام‌تر از او نباشد و این‌که تمام، قبل از نقص و فعل، قبل از قوه و وجود، قبل از عدم است. (منظور از قبلیت، قبلیت ذاتی است، نه زمانی)، پس در این صورت وجود یا بی‌نیاز از غیر است که آن واجب الوجود بالذات است یا ذاتاً نیازمند به غیر است که آن، همان افعال و آثار و جلوات اوست که قوامی به جز واجب‌الوجود ندارند، زیرا روشن شد که حقیقت وجود هیچ نقصی ندارد و نقص به

سبب معلولیت آن است و معلول، مساوی علت نیست و این وجود که مرکب از ماهیت و وجود است، ذاتاً محتاج و دارای امکان فقری⁽¹⁾است،⁽²⁾نه امکان ماهویِ مورد قبول مشائیان.

نقدی بر اثبات واجب تعالی از طریق غیر برهان صدیقین

بعضی مثل طبیعیین از طریق حرکت به محرک غیر متحرک و واجب‌الوجود می‌رسند که برهانشان شامل مجردات نمی‌شود و عدیدی مانند متکلمین از راه حدوث زمانی به خداوند و قدیم زمانی، واصل می‌شوند. آن‌ها می‌گویند: چون در زمان گذشته‌ی خیلی دیر موجودات نبودند، خداوند اراده نمود آن‌ها را خلق نماید. در حقیقت آن‌ها ملاک نیاز مخلوق به واجب تعالی را حدوث زمانی و خارج از ذات مخلوقات می‌دانند و تعدادی مانند مشائیان از طریق امکان ماهوی به اثبات خداوند نائل می‌آیند.

آن‌ها بر این باورند که نسبت ماهیت به وجود و عدم علی‌السویه است و باید علة‌العلل و قدیم ذاتی وجود داشته باشد تا وجود و یا عدم را برای آن ماهیت ترجیح دهد. طبق نظر آن‌ها ملاک نیاز معلول به علت، حدوث ذاتی و امکان ماهوی و امر ذاتی است. تمام آن‌ها از طریق غیر واجب‌الوجود به اثبات واجب‌الوجود پرداخته‌اند که این، نقص است، بر خلاف ملاصدرا و تبعه‌ی او که از طریق حقیقت وجود و صِرفِ هستی به ذات اقدس اله رسیده‌اند.

در کتاب حکمت برین آمده است: حدوث زمانی، مورد تأیید بسیاری از متکلمین و عوام مردم است. آن‌ها معتقدند: در لحظه وجود شیءِ بعد از عدم آن، نیاز به علت اثبات می‌شود تا آن‌جا که عدّه‌ای از آنان اِبا ندارند که بگویند: اگر واجب‌الوجود پس از ایجاد عالم نابود گردد، ضرری به ممکنات نمی‌رسد. سبحانه و تعالی عما یقول الجهال علواً کبیراً.⁽³⁾

ملاصدرا در این زمینه می‌فرماید: چقدر سخافت زیاد دارند کسانی که معتقدند، حاجت عالم به قیوم آسمان‌ها و زمین و مَنْ فیهما و ما علیهما، در حال حدوث زمانی است، نه در حال بقا (آن‌ها می‌بایست واجب تعالی را هم علت محدثه می‌دانستند و هم علت مبقیه، نه تنها فقط علت محدثه) تا آنجا که بعضی از اینان، از روی جهل یا عناد تصریح کرده‌اند که عدم باری تعالی، ضرری به وجود عالم نمی‌رساند، چون حوادث با احداثش ایجاد شده‌اند و این غایت

جهل و فَساد در اعتقاد است⁽¹⁾و ملا هادی سبزواری در این باب فرموده است: هرکس که چنین سخنی گفته باشد باید خاک در دهانش ریخت؛ من تفوّه بأنه لو جاز علی الباری تعالی العدم لما ضرّ وجود العالم فاحثُ الترابَ فی فیه.⁽²⁾

اثبات عرفانی واجب تعالی و تقدس:

الف. وجه مشترک و مختلف میان عرفان و حکمت

وجه مشترک عرفان با حکمت الهی این است که هدف هر دو«معرفة‌الله» است. اما وجوه اختلاف این است که اولاً از نظر حکمت و فلسفه الهی هدف، معرفت نظام هستی است آن‌چنانکه هست. معرفتی که هدف حکیم است، نظامی را تشکیل می‌دهد که معرفة‌الله رکن مهم این نظام است. عرفا می‌گویند: هدف منحصر به معرفة‌الله است. از نظر عرفان همه چیز در پرتو معرفة‌الله و از وجهه‌ی توحیدی باید شناخته شود. تمام موجودات فانی در حقیقت وجود واجب تعالی‌اند، مثل فناء ظل و سایه در شمس، چنانکه علی(علیه السلام) فرموده است: «ما رَأیتُ شیئاً الا و رأیت الله قبله»⁽³⁾

و فیه و معه و بعده.

دلی کز معرفت نور و صفا دید

بهر چیزی که دید اول خدا دید

ملاصدرا در ادامه سخن مولی علی(علیه السلام) می‌فرماید: فکما أنه تعالی فی الاول «کان الله و لم یکن معه شیء» و لا اسم و لا رسم و لا سماء و لا ارض و لا غیر ذلک، کذلک فی الآخِر لا یبقی الا وجهه.⁽⁴⁾

ثانیاً. معرفت مطلوب حکیم، معرفت فکری و ذهنی است ولی معرفت مطلوب عارف، معرفت حضوری و شهودی است. حکیم، طالب علم الیقین است و عارف، طالب عین الیقین. از همین باب، داستان ابن سینا و ابو سعید ابی الخیر است که بعد از سه روز ملاقات آن دو در نیشابور، وقتی از ابن سینا پرسیدند ابوسعید را چگونه یافتی؟ گفت: آنچه را من می‌دانم او می‌بیند و وقتی از ابو سعید پرسیدند ابن سینا را چگونه یافتی؟ گفت: آنچه را می‌بینم او

می‌داند.⁽¹⁾

روایت شده که وقتی عالم یهودی یا ذِعلِب نزد امیرالمؤمنین آمد و پرسید آیا تو پروردگارت را موقع عبادت می‌بینی؟ حضرت فرمود: وای بر تو! شایسته نیست پروردگاری را عبادت کنم که او را نبینم. پرسید: چگونه او را دیده‌ای؟ فرمود:«ویلک لا تدرکه العیون فی مشاهدة الأبصار ولکن رأته القلوب بحقائق الایمان».⁽²⁾

تفاوت معرفت با علم این است که اولی از ماده «عُرُف» به معنای یال است که لازمه آن معنا اتصال است، لذا معرفت به علم حضوری نزدیک‌تر است تا به علم حصولی. بر همین اساس بعضی گفته‌اند: ان المعرفة أخص من العلم، لأنها علمٌ بعین الشیء مفصلاً عما سواه،⁽³⁾یعنی معرفت اخص از علم است، برای این‌که معرفت، علم به عین و واقعیت شیء است که همان علم حضوری می‌باشد و آن از غیرش، که علم حصولی است، جدا می‌گردد و به وسیله آن خصوصیات، عرفا از علما و حکما متمایز می‌گردند.

بسیاری از روایات از قبیل این‌که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است:«رأیت ربی فی احسن صورة»⁽⁴⁾و باز فرموده است:«رأیت ربّی فی صورة شابّ»⁽⁵⁾و در مورد علی(علیه السلام) روایت شده است که فرمود:«ان علیاً ممسوس بذات الله»؛⁽⁶⁾

یعنی علی(علیه السلام) قطعاً ذات خداوند را قلباً و عقلاً مسّ و درک نموده است و به قول قرآن:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ»⁽⁷⁾و بر طبق فرمایش‌های حضرت ختمی(صلی الله علیه و آله)⁽⁸⁾

که می‌فرماید:«من عرف نفسه فقد عرف ربّه» و«أعرفکم بنفسه أعرفکم بربّه» و«من رآنی فقد رأی الحق» و«أبیت عند ربّی یطعمنی و یسقینی»، همه از باب علم حضوری و معرفت درونی و قلبی و نفسانی است، چرا که آن‌ها معصوم و مصون و محفوظ از گناه‌اند، لذا نفوسشان آینه‌ی تمام نمای حضرت رب العالمین است.

ثالثاً. وسیله‌ای که حکیم و فیلسوف به کار می‌برد قلب و تصفیه و تهذیب و تکمیل نفس

است. خداوند به حضرت داود فرموده است:«فرّغ لی بیتاً. أنا عند المنکسرة قلوبُهم لأجلی»⁽¹⁾یعنی خانه دلت را تنها برای من(خدا) از اغیار خالی و فارغ کن. من نزد کسانی هستم که به خاطر من دل شکسته‌اند. انکسار قلب و تصفیه دل، سبب حضور حضرت حق تعالی در آن است. این به اصطلاح از باب«تعلیق الحکم علی الوصف، مشعر بالعلیة»⁽²⁾است، چنانکه بیان گردید و از آن طرف خداوند بیان می‌دارد:«هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلَی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیَاطِینُ * تَنَزَّلُ عَلَی کُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ».⁽³⁾

ب. اشاره به سخنان عرفا در خصوص ذات اقدس الهی

عرفا به سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) که فرموده است: «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» توجه خاص و ویژه‌ای دارند، چون آن‌ها می‌گویند: اگر انسان خود را منزه و مزکّا و بی‌غل و غش کند، نور «نور الانوار» به قلب او می‌تابد و خدا را از طریق نفس مستقیماً وجدان می‌نماید.

در آن روایت یک نوع برهانی نهفته است که راه و رهرو و مقصد یکی است. انسان می‌رسد به مرحله‌ای که حلاج گفت: انا الحق و لیس فی جُبّتی غیر الله و رأیت حبیبی بعین قلبی فقلتُ: من أنت؟ قال: أنت⁽⁴⁾و بایزید بسطامی گفته است: لیس فی دلقی سواه.⁽⁵⁾و وی گفت: سبحانی ما اعظم شأنی. چه خوب گفته است امیر خسرو:

من تو شدم تو من شدی من تن شدم تو جان شدی

تا کس نگوید بعد ازاین: من دیگرم تو دیگری⁽⁶⁾

از همین باب است پاسخ پیامبر(صلی الله علیه و آله) که وقتی از آن حضرت پرسیده شد خداوند کجاست فرمود: فی قلوب عباده.⁽⁷⁾

حال این سؤال مطرح است که چرا پیامبر و اهل بیت او این چنین شطحیاتی از خود بروز ندادند؟ برای این‌که آن‌ها نظیر حلاج و بایزید و... به محو (فنای منیت در ذات حضرت حق)

و محق (محو منیت و آثار آن در ذات احدیت) واصل شدند ولی آن‌ها به حالت صحو (بقای بعد از فنا و هشیاری بعد از مستی و سکینت و آرامش و اطمینان) واصل نشدند، در حالیکه حضرت ختمی(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام) به تمام آن مقامات و حالات رسیدند. افزون بر آن، آن‌ها وظیفه داشتند مطابق فهم مردم با مردم سخن بگویند و اسرار را برای عموم افشا ننمایند. کما این‌که قرآن می‌فرماید:«وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاَّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ».⁽¹⁾

با این حال هیچ عارفی ادعا ندارد می‌تواند به کنه حضرت حق دست یازد. آن‌ها معتقدند عارف تنها قادر است خدا را کشف و شهود نماید، پس اکتشاف، مقبول است و اکتناه، مردود.

در اسفار آمده است: محقق سهروردی در «شجره‌ی الهیه» گفته است: الواجب لذاته اجمل الأشیاء و اکملها...؛⁽²⁾واجب‌الوجود بالذات زیباترین اشیا و کامل‌ترین آن‌هاست، برای این‌که هر جمال و کمالی، رشحه و آیه و ظل و فیض جمال و کمال اوست، چرا که او دارای جلال ارفع و نور اقهر است. او به سبب کمال نوریت و شدت ظهورش، محتجب و مستور و پوشیده است. حکمای متألّه و عارف به وسیله او، او را مشاهده و شهود و کشف می‌نمایند، نه این‌که به کنهش برسند، زیرا شدت ظهور و نیروی درخشش او و از آن طرف ضعف ذات مجردِ نوری ما، مانع است که به کنه او راه یابیم؛

چنانکه شدت ظهور خورشید و قوت نور آن، مانع است از این‌که چشم‌ها به کنه و ذات و حقیقت آن برسند (با چشم نمی‌توان به ظاهر خورشید نگریست تا چه رسد به باطن آن)، چرا که شدت نوریت خورشید، حجاب خورشید است، در حالیکه ما حق تعالی را می‌شناسیم و او را مشاهده و شهود و کشف می‌نماییم ولی به او احاطه علمی نداریم، چنانکه در وحی الهی وارد شده است: «وَ لاَ یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً * وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ».⁽³⁾

عرفا به عکس فلاسفه خداوند را از همه چیز روشن‌تر می‌دانند و خود را در عقبات و کوچه و پس کوچه‌ها و کوره راه‌های صعب‌العبور عقل و برهان و استدلال قرار نمی‌دهند. آن‌ها مانند محیی الدین خدا را حاضر و عالَم را غایب محسوب می‌دارند. آن‌ها بر این باورند که باید درون را با عبادت مخلصانه و سیر و سلوک الهی صیقلی داد تا خورشید حقیقت در آن منعکس گردد. آن‌ها بر این باورند که آن کس که ما را خلق کرده به ما عنایت دارد و خود را به ما نشان خواهد داد؛ زیرا قبل از این‌که انسان عاشق خداوند بشود او عاشق انسان بوده است.

شیخ اشراق در بعضی از آثار فارسی شیرین خود آورده است: بعضی، از یکی از متصوفه پرسیدند که: ما الدلیل علی وجود الصانع؟ فقال: قد اغنی الصباح عن المصباح؛⁽¹⁾یعنی دلیل بر وجود صانع چیست؟ جواب داد: صبح روشن از چراغ بی‌نیاز است. سهروردی از عمر نقل کرده است که: رأی قلبی ربّی و از علی(علیه السلام) روایت کرده است که فرمود: لو کشف الغطاء ما ازدَدْتُ یقیناً،⁽²⁾یعنی اگر پرده برطرف گردد یقین من نسبت به خدا زیاد نمی‌شود و این منافات با مراتب یقین ندارد. دنیا و آخرت برای آن حضرت یکسان است، لذا باور و اعتقادش به حضرت اله کم و زیاد نمی‌گردد. ملاصدرا از بعضی از عرفا نقل کرده است که گفته‌اند: عرفت ربّی بربّی و لولا ربّی ما عرفت ربّی؛⁽³⁾یعنی من پروردگارم را به وسیله پروردگارم شناختم و اگر ربّ من نبود، ربّ و پروردگار خویش را نمی‌شناختم. یکی از عرفا گفته است: عرفت ربّی بعین ربّی.

صفات خداوند

وقتی ثابت شد که اصالت با وجود است هر صفتی که سر از کمال و جمال و وجود درآورد خداوند متصف به آن است. به عبارت دیگر حضرت حق مبدأ هر کمال وجودی است و مبدأ کمال، فاقد آن کمال نیست. پس در ذات خداوند حقیقت هر کمالی که از او افاضه می‌گردد وجود دارد و این همان عینیت ذات خداوند با صفات است.⁽⁴⁾یعنی این صفات طبق نظر حکما و متکلمان امامیه مفهوماً مغایر یکدیگرند، ولی در مصداق عین یکدیگر و عین ذات خداوند‌اند.⁽⁵⁾

البته آن سخن با کلام علی(علیه السلام) که می‌فرماید:«کمال الاخلاص له، نفی الصفات عنه»⁽⁶⁾، منافات ندارد، یعنی کمال اخلاص برای خداوند نفی صفات از اوست، زیرا مراد آن حضرت نفی صفاتی است که غیر از وجود ذات او است. او هیچ صفتی زاید بر ذات ندارد و چنان‌که بیان شد ذات او مصداق تمام نعوت و صفات کمالی است که سر از صرف الوجود در می‌آورد⁽⁷⁾،

نه صفاتی که ناشی از عدم می‌شود، مانند جهل و ضعف و نه صفاتی که ناشی از

ماهیت است، مثل محدودیت، چون یکی از معانی ماهیت حد وجود است. اساساً ماهیت و حدّ، لازم و ملزوم یکدیگرند. اساساً هر چیزی که تعریف ماهوی می‌شود محدود به همان تعریف می‌گردد، لذا شامل اشیای دیگر نمی‌شود.

آن حضرت در ادامه می‌فرماید:«لشهادة کل صفة آن‌ها غیر الموصوف و شهادة کل موصوف انه غیر الصفة» که اشاره به برهان نفی صفاتِ عارض بر ذات خداوند دارد.⁽¹⁾خلاصه این‌که آن حضرت به اعتباری خدا را متصف به صفاتی دانسته و به اعتباری نفی صفات نموده، می‌فرماید: «الذی لیس لصفته حد محدود و لا نعت موجود».⁽²⁾

بعضی گفته‌اند: منظور از«کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» این است که باید خداوند را از صفات آفریدگان مبرّا دانست، چنان‌که در ادامه در وصف فرشتگان آمده است:«لایجرون علیه صفاتِ المصنوعین»⁽³⁾که با توجه به آنچه بیان شد، استدلالشان تمام نیست.

امام صادق(علیه السلام) از هشام بن سالم می‌پرسد: آیا خداوند را توصیف می‌نمایی؟ گفت: بله! «هو السمیع البصیر». فرمود: این‌ها صفاتی است که مخلوقات در آن شریک‌اند. پرسید: شما چگونه توصیف می‌فرمایی؟ فرمود: هو نورٌ لا ظلمةَ فیه و حیاة لا موتَ فیه و علم لا جهلَ فیه و حق لا باطلَ فیه.⁽⁴⁾

آنچه آن امام همام فرموده است همان«بسیط الحقیقة کل الاشیاء و لیس بشیء منها» است، یعنی حقیقت بسیط، همة اشیا و محیط بر آن‌ها و دارندة همة کمالات آن‌هاست. خلاصه این‌که او«کل الوجود و کله الوجود و کل العلم و کله العلم و...» است که کل الوجود، همان،«بسیط الحقیقه کل الاشیاء» است و کله الوجود، یعنی حضرت حق بحت وجود و محض هستی است و ماهیت ندارد.⁽⁵⁾

برخی از اندیشمندان مسلمان میان اسم و صفت خداوند تفاوتی این‌چنین نهاده‌اند که: اسم مشتق است، چون علیم و قدیر و سمیع و بصیر و غیرهم و صفت مبدأ اشتقاق است مانند علم و قدرت و سمع و بصر و...⁽⁶⁾

اشاعره معتقد به صفات هفتگانه‌اند. آن‌ها می‌گویند: آن صفات زاید بر ذات خداوند و

لازم آن ذات و قدیم به قدم ذات اویند. آن‌ها ذات خداوند را با آن صفات، «قدمای ثمانیه» دانسته‌اند که این، یک نوع، شرک خفی است.

معتزله می‌گویند: اتصاف ذات خداوند به آن صفات این است که فعلی که صادر از آن ذات می‌شود، مثل فعل کسی است که متلبس و متصف به آن صفات شده است، پس معنای این‌که آن ذات عالم است، این است که در اِتقان و اِحکام و دقت جهاتش نسبت به چیزی، مثل فعل عالم، کار انجام می‌دهد ولی در واقع عالم نیست و همچنین است در بقیه صفات.

لازمة سخن آن‌ها نیابت داشتن و نائب مناب و قائم مقام بودن ذات خداوند از صفات و خالی بودن آن ذات از آن‌هاست. در حقیقت آن‌ها می‌گویند: در مورد صفات خداوند نتیجه را منظور بدار و مبادی را رها ساز، یعنی «خذ الغایات و اترک المبادی».⁽¹⁾نتیجه سخن این‌که: هو عالمٌ، قادر، حی و لا أُثبت له علماً و لا قدرة و لا حیاة.⁽²⁾

کَرّامیه (گروهی که منسوب به محمد بن کَرّام‌اند) بر این باورند که صفات خداوند زاید بر ذات او و حادثند که این نظریه بدیهی البطلان است. زیرا ذات خداوند را خالی از صفات دانسته‌اند و دیگر آن‌که ذات او دارای ماده‌ی قابل و پذیرای صفاتی است که آن‌ها در آن حادث می‌شوند که لازمه‌اش ترکیب و امکان است.⁽³⁾

برخی از متکلمین صفات ثبوتی و کمالی خداوند را هشت صفت دانسته‌اند که عبارتند از: غنی و عالم و قادر و حیّ و سمیع و بصیر و مرید و متکلم. اشاعره به جای متکلم به کلام معتقدند و صفت غنی را جزء آن صفات نشمرده‌اند،⁽⁴⁾

در حالیکه صفات کمالی را نمی‌توان به شماری خاص محدود نمود و همچنین است صفات سلبیه.

انواع صفات

در تقسیم صفات می‌توان نوشت: صفات یا ثبوتی و جمالی‌اند و یا سلبی و جلالی. صفات ثبوتی آن دسته از صفاتی‌اند که کمال و جمالی را بیان نموده، واجد آن‌ها باشند. این دو کمال و جمال ناشی از وجودند، مانند علم و قدرت و... . چنان‌که بیان شد صفات ثبوتی به هشت صفت و بلکه، بنابر نظر دقیق فلسفی، بیشتر می‌رسند.

و صفات سلبی عبارتند از صفات نقص و کاستی، مانند جهل و عجز که از خداوند نفی می‌شوند. آن‌ها را به این دلیل صفات جلالی گویند که خداوند اجلّ از این است که صفات

مذکور را داشته باشد. البته این نوع صفات به «سلب السلب» بر می‌گردند، مثلاً اگر گفته شود: خداوند جاهل نیست، یعنی او غیر عالم نیست و در نتیجه عالم است و چنان‌که بیان شد صفات سلبی هفت صفت یا، بنابر نظر دقیق فلسفی، بیشترند که عبارتند از اینکه خدا جسم و جوهر و عرض و مرئی و در مکان (و حتی در زمان) و حالّ در چیزی و عاجز و دارای حدّ و... نیست.

نعوت و صفات ثبوتی یا ذاتی‌اند که تنها از ذات لم یزل و لا یزال خداوند انتزاع می‌شوند، مانند حیّ و قدرت و یا فعلی‌اند و آن‌ها صفاتی‌اند که از ارتباط ذات خداوند با مخلوقات انتزاع و اخذ می‌شوند، مانند خالق و رازق.

ملاصدرا در تقسیم صفات به نحو و گونه و طرز دیگر می‌فرماید: الصفة اما ایجابیة ثبوتیة اما سلبیة تقدیسیة...⁽¹⁾یعنی صفت یا ایجابیِ ثبوتی است یا سلبیِ تقدیسی که قرآن از آن دو به:«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ»⁽²⁾یاد نموده است، پس صفت جلالی آن است که ذات خداوند اجلّ از مشابهت با غیر است و صفت اِکرام، آن است که خداوند به وسیله آن، متکرّم و با کرامت و جمیل می‌گردد و اولی عبارت از سلب‌ها از نقائص و اَعدام است که تمام آن‌ها به یک سلب بر می‌گردد که آن سلبِ امکان از حضرت حق تعالی است.

و دومی یعنی صفت اکرام به حقیقی (نفسی)، مانند علم و حیات و اضافی، مانند خالقیت و رازقیت و تقدم و علیت تقسیم می‌شود و تمام و کلیة حقیقی‌ها به وجوب و حتمیت وجود، یعنی هستی متأکد و خالص و بحت و محض بر می‌گردد. و تمام اضافی‌ها به یک اضافه منتهی می‌شود که عبارت از اضافه قیومیه است و این، تنها بیان شایسته‌ی مقام است و الا اگر غیر از این بیان در مورد صفات خداوند گفته شود، به کثرت ذات احدی(و اجتماع فاعل و قابل و شرک خفی و...) منتهی می‌گردد که خداوند از آن پاک و منزه است(تعالی الله عن ذلک علوّاً کبیراً).

توجه به این مطلب، ضروری است که صفات فعلی و اضافی، مثل خالق و رازق در مقابل صفات ذاتی است، ولی صفات اضافی و اعتباری مانند عالمیت و قادریت، در مقابل صفات حقیقیه است و این صفات مانند آن صفات اضافی، زاید بر ذات متعالیه‌اند و هر دو به یک منشأ ذاتی منتهی می‌شوند ولی این‌ها اعتباری‌اند و آن‌ها منتزع از مقام فعل‌اند. بنابراین رازقیت، یک نسبت و مصدر جعلی است، ولی رازق، ذاتی است که دارای رزق است.⁽³⁾

فصل دوم: عدل

ویژگی عدل

یکی از اصول دین اسلام، بلکه شیعه عدل است. به عبارت دیگر در مذهب شیعه اصل عدل یکی از اصول پنجگانه اعتقادی شمرده شده است.

طبعاً این سؤال پیش می‌آید که چه خصوصیتی برای اصل عدل وجود دارد که جزء اصول اعتقادی شمرده شده است و حال آن‌که عدل یکی از صفات فعلی خداوند مثل رزاق و هادی است.

پاسخ این است که «عدل» هیچ امتیازی نسبت به سایر صفات ندارد. متکلّمین شیعه از این جهت این اصل را جزء اصول اعتقادی خود ذکر و برجسته نموده‌اند که اشاعره، که اکثریت اهل تسنن را تشکیل می‌دهند، منکر این اصل، البته از جهت این‌که ذکر خواهد شد، شده‌اند، ولی منکر علم و حیات و اراده و... نشده‌اند.

عدل مورد وفاق شیعه و معتزله است و از این جهت آن دو فرقه را عدلیه خوانده‌اند و منظورشان از عدل این است که خداوند فیض و رحمت و همچنین بلا و نقمت خود را براساس استحقاق‌های ذاتی، ذاتی و قبلی و حتی عارضی و بعدی می‌دهد، یعنی افاضه و پاداش و کیفر الهی، نظم و نظام خاصی در جهان آفرینش دارند.

در حقیقت عدلیه نامیدن معتزله درست نیست، زیرا آن‌ها اشکالات زیادی دارند که نویسنده دوتای آن‌ها را گوشزد می‌کند: یکی این که آن‌ها گفته‌اند: عالم در بدو خلقت به محدِث، یعنی خداوند، نیازمند بوده است، پس اکنون اگر علۀ العلل نباشد ضرری به موجودات نمی‌رسد⁽¹⁾و دیگر این که آن‌ها معتقدند خداوند در افعال اختیاری انسان هیچ دخالتی ندارد.

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: یا یونس! لاتقل و بقول القدریۀ (معزله)، فان القدریۀ لم یقولوا بقول اهل الجتۀ و لابقول اهل النار و لابقول ابلیس. فان اهل الجنۀ قالوا: الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی هَدَانَا

لِهَذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللّهُ⁽¹⁾و قال اهل النار: رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَکُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ و قال ابلیس: رَبِّ بِمَآ أَغْوَیْتَنِی لأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَلأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ⁽²⁾

اشاعره از این جهت منکر عدل، یعنی منکر چنین نظام مضبوط و عِلّی و معلولی‌اند. آن‌ها می‌گویند: عدل به معنای نظام قانون مند، ملازم با مقهوریّت و محکومیّت خداوند است. ذات اقدس اله به هیچ‌وجه تحت حاکمیت قانون و قاعده قرار نمی‌گیرد.

آن‌ها رسماً نمی‌گویند: خدا عادل نیست ولی وقتی برای مثال، انسان را در افعال مجبور می‌دانند لازمه‌اش این است که خداوند، العیاذ بالله، بعضی از مردم را وادار به گناه می‌نماید سپس آن‌ها را به جهنم می‌برد که این عقلاً ظلم است.

به بیان دیگر هیچ فرقه‌ای از فرق اسلامی مثل متکلمین اسلام یعنی شیعه و معتزله و اشاعره و مرجئه و خوارج و... منکر عدل به عنوان یک صفت از صفات الهی نیستند. اختلاف معتزله با اشاعره در تفسیر و توجیهی است که درباره عدل می‌کنند.

عقیده معتزله درباره عدل این است که برخی کارها «فی حد ذاته» عدل و برخی دیگر ظلم است، یعنی معتقد به «حسن و قبح ذاتی و عقلی اشیا» هستند ولی اشاعره معتقدند، هیچ کاری «فی ذاته» عدل یا ظلم نیست. آنچه خدا انجام دهد عین عدل است و آنچه انجام ندهد عین ظلم است. فرضاً خداوند به مطیعان کیفر بدهد و به عاصیان پاداش، عین عدل است.⁽³⁾«آنچه آن خسرو کند شیرین بود». در مقابل، معتزله بر این باورند که بد، بد است اگر به فرض خدا هم انجام دهد بد است و خوب، خوب است اگر به فرض خدا هم انجام ندهد خوب است.

معانی لغوی عدل

اهل لغت در تعریف عدل گفته‌اند: العدل لغةً بمعنی التسویة بین شیئین و منه العدیل الذی یعادلک فی المحل او فی الوزن و القدر و فلان یعدل فلاناً ای یساویه و...⁽⁴⁾یعنی عدل در لغت به معنای مساوی برقرار نمودن میان دو چیز است و از آن جمله به معنای عدیل است؛ یعنی فلانی معادل تو در محل و وزن و اندازه می‌باشد. فلانی عِدل دیگری است؛ یعنی مساوی اوست و اعتدال به معنای تعادل و حد وسط میان دو چیز و حالی میان دو حالِ کم و زیاد از

جهت کم و کیف است. عدّلته فاعتدل؛ یعنی او را بعد از اعوجاجش راست نمودم و او معتدل و راست شد.

و از جمله معانی عدل استقامت در حکم و قضاوت است. عادل در نظر مردم کسی است که قول و حکمش مرضی و رضایت‌مندانه باشد. کسی عدل دارد که از او شکّی ظاهر نشده باشد و اندیشه او منطقی و برهانی باشد یا کسی که میل به هوی و هوس نداشته باشد تا در حکم و قضاوت جور نماید و فلانی اهل مَعدله است؛ یعنی اهل عدل است و عکس عدل جور است. (اگر گفته شود عکس عدل ظلم است، چنان‌که عکس قسط جور است، بهتر است؛ چنان‌که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) درباره حضرت مهدی(عج) فرموده است: «فیملأ الأرض عدلاً و قسطاً کما مُلئت ظلماً و جوراً»⁽¹⁾هر چند اهل لغت میان عدل و قسط و ظلم و جور تفاوت قائل نباشند).

عدل در اصل مصدری است که به جای عادل می‌نشیند ولی عدل ابلغ و رساتر از عادل است، لذا میان «زید عدلٌ و زید عادلٌ» تفاوت وجود دارد که در اولی تأکیدش بیشتر است.

معانی اصطلاحی عدل

باید دانست موارد استعمال عدل زیاد است: یکی از آن‌ها موزون و متعادل و متوازن بودن اجزای عالم است. در قرآن کریم آمده است:«وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِیزَانَ * أَلاَّ تَطْغَوْا فِی الْمِیزَانِ».⁽²⁾و پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است: بِالعدلِ قامتِ السّمواتُ و الارض؛⁽³⁾یعنی به وسیله عدل، آسمان‌ها و زمین برپا و پابرجاست. نقطه مقابل عدل، به معنای مذکور، بی‌تناسبی است، نه ظلم، لهذا عدل به این معنا از موضوع بحث خارج است. چون در توازن، مصلحت کل مطرح است، نه مصلحت جزء.

از موارد دیگر عدل، تساوی و نفی هرگونه تبعیض است.

اگر قید دوم نباشد و عدل صرفاً به معنای تساوی باشد، یعنی به همه کس به یک چشم نظر بشود، ظلم است، نه عدالت. اگر اعطای بالسویه عدل باشد، منع بالسویة و در نتیجه ظلم بالسویه هم، عدل است، چه ملاک، صرفاً برابری است و این صحیح نیست و چنانچه آن قید، یعنی نفی هرگونه تبعیض، نه تفاوت، رعایت گردد، عدالت به معنا و مفهوم صحیح و درست

استعمال شده است که در این صورت عدل به مورد و معنای سومی برمی‌گردد. پس می‌توان نوشت:

از موارد دیگر عدل رعایت حقوق افراد و اعطا به هر ذی حق، حق او را (العدل هو اعطاء کل ذی حق حقه) و ظلم، عدم رعایت مذکور است و نیز در تعریف عدل گفته شده است: عدالت قرار دادن هر چیزی در جای‌گاه مناسب آن است. (العدل یضع الامور فی مواضعها).⁽¹⁾مولوی در این خصوص مترنّم است:

عدل چه بْود؟ آ‌ب‌ده اشجار را

ظلم چه بْود؟ آب دادن خار را

ظلم چه بْود؟ وضع در ناموضعی

که نباشد جز بلا را منبعی⁽²⁾

إنّ العدلَ هو الاستقامةُ فی الحکمِ و إنّ العادلَ هو المرضی فی حکمه و هذا یعنی أنّ العادلَ هو الحکیمُ الّذی یَضَعُ کلَّ شیءٍ موضِعَهُ.⁽³⁾

این معنا از عدل و ظلم، به حکم این‌که از یک طرف براساس اصل رعایت اولویت‌ها و از طرف دیگر از یک خصوصیت ذاتی بشر ناشی می‌شود و آن این‌که ناچار است یک سلسله اندیشه‌های اعتباری استخدام نماید و باید و نبایدها بسازد و حُسن و قبح‌ها انتزاع کند، از مختصات بشری است و در ساحت کبریائی راه ندارد. او همچنانکه مالک علی الاطلاق است، «اولی»ی علی الاطلاق است.

از موارد دیگر عدل، استحقاق‌ها در افاضه و جودرسانی و امتناع ننمودن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود یا کمال وجود دارد.

هر موجودی طبق قابلیتش از خداوند فیض می‌گیرد و خداوند هیچ منعی از حیث افاضه به آن‌ها ندارد. در واقع در عالم، تفاوت وجود دارد، نه تبعیض. هر چند منشأ تفاوت‌ها هم به وجهی، حضرت حق است و به وجهی دیگر لازمه علت و معلول و مراتب هستی و ضرورت و سنخیتِ حاکم در نظام هستی است. لذا می‌توان گفت: العطیة بقدر القابلیة و القابلیة هی من قِبَل الفاعلیة.

عدل الهی در نظام تکوین به این معناست که هر موجودی هر درجه از وجود و کمال وجود را، که استحقاق و امکان آن را دارد، دریافت می‌کند و ظلم، منع فیض و امساک جود از موجودی است که استحقاق و قابلیت آن را داشته باشد.

عدل خداوند عین افاضه و فیض‌رسانی به موجودات است، نه این‌که موجودات بر خدا حقی داشته باشند که وظیفه خدا این باشد که باید آن حق را به آن‌ها ادا نماید.⁽¹⁾

اساساً موجودات نبودند تا طلب کار حضرت حق باشند. در ساحت کبریائی او اضافه اشراقیِ یک طرفی مطرح است، نه اضافه مقولی دو طرفی.

علی(علیه السلام) در نهج‌البلاغه می‌فرماید: «لایَجری لِأحد إلا جَری علیه و لایَجری علیه الا جَری له و لو کان لأحد أن یَجریَ له و لایَجریَ علیه لَکانَ ذلکَ خالصاً لله سبحانه دونَ خَلقه»؛⁽²⁾یعنی کسی را بر دیگری حقی نیست مگر این‌که دیگری را هم بر او حقی است و آن دیگری را حقی بر او نیست مگر این‌که او را هم حقی است (حق و تکلیف لازم و ملزوم یکدیگرند) و اگر کسی را بر دیگری حقی باشد که دیگری را بر او حقی نباشد چنین حقی مختص به خداوند سبحان است.

فقها مسأله حسن و قبح عقلی را که یک بحث کلامی است وارد اصول فقه نمودند و آن‌ها را به عنوان مناطات و ملاکات احکام تلقّی نمودند و ادعا نمودند در میان مناطات و ملاکات آنچه عقل از همه بدیهی‌تر و روشن‌تر درک می‌کند، حسن عدالت و اعتدال و قبح ظلم و عدوان است. به این ترتیب عدل و ظلم به صورت معیاری در فقه اسلامی درآمد.

چرا خداوند ظلم نمی‌کند؟

کسی که ظلم می‌کند و فعل قبیح انجام می‌دهد، بنابر دلائلی است: یا این‌که او جاهل به حسن و قبح افعال است یا این‌که می‌داند آن کار زشت و تجاوزکارانه است ولی مجبور است آن را مرتکب شود و از ترکش عاجز است یا این‌که عالم و حرّ و آزاد است ولی محتاج به انجام دادن آن عمل است یا این‌که دانا و مختار و بی‌نیاز است ولی برای جبران کمبودهای شخصی خود، تجاوز می‌کند و مرتکب جرم و جنایت و جور می‌شود و از روی شهوت و غضب و عبث و لهو و لعب ستم می‌نماید. او آن قدر ظلم کرده است که آن برایش به صورت ملکه در آمده است و به نوعی از سادیسم و مردم آزاری مبتلا گردیده است، لذا از ظلم و جور و اذیت و آزار لذت می‌برد.

باید دانست تمام صور مذکور بر خداوند متعال محال می‌نماید، چرا که آن‌ها سر از نقص در ذات او در می‌آورند، در حالیکه ثابت شد او محض کمال و کمال محض است، پس

واجب است حکم کنیم او منزه از ظلم و فعل فبیح است.⁽¹⁾

جز این‌که بعضی از مسلمین مثل اشاعره بر خداوند جائز دانسته‌اند فعل قبیح انجام دهد – تقدست اسماؤه و تعالی عن ذلک – و بلا اشکال دانسته‌اند خداوند اهل طاعت را عقاب نماید و عُصات و کفار را به بهشت ببرد و این‌که تکلیف مالایطاق نماید و این‌که مرتکب کذب و خدعه و عمل از روی عبث و بدون هدف و غرض و مصلحت و فایده شود، به دلیل این‌که قرآن می‌فرماید:«لاَ یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْأَلُونَ.»⁽²⁾آن‌ها آیه را تحریف معنوی کرده‌اند. در حالیکه معنای آیه این است: خداوندی که حکیم مطلق است، هر عملی که انجام می‌دهد متقن و محکم و بی‌عیب و بلکه عین حکمت است، لذا مورد سؤال و چون و چرا واقع نمی‌شود، در حالی‌که مردمِ طبعاً خطاکار در قبال اعمال خود مسئول‌اند، تا دانسته شود آیا عمل آن‌ها مطابق قانون و حکمت حاکم بر نظام هستی هست یا نه. جای تعجب است که اشاعره خداوند را عادل هم می‌دانند. در حقیقت عدل در مورد خدا جز لفظِ بی‌محتوا چیز دیگری نیست.

چه بسا امثال این‌ها، به‌ویژه امویان و پیروان آن‌ها که چنین عقیده‌ای دارند، خود ظالم و جائر و سفیه و لاعب و مخادع و کاذب و عامل عمل قبیح و تارک فعل حَسن و جمیل‌اند و از باب قیاس به نفس، خداوند را همچنین توصیف نموده‌اند. آن‌ها می‌خواهند با ابراز عقاید فاسد مذکور، وجدان خود و مردم هم عقیدۀ آن‌ها را از ملامت و سرزنش بر علیه خود بازدارند تا بتوانند هر چه بیشتر ظلم و عیاشی و کیافی کنند. تعالی‌الله عن ذلک علوّاً کبیراً. آن‌ها دانسته یا نادانسته سخنان کفرآمیز می‌گویند و آسیب‌های زیادی به افکار مردم، مخصوصاً نسل جوان، علی‌الاخص جوانان فرهیخته وارد می‌کنند. اعاذناالله و ایاکم من ذلک.

در بعضی از کتاب‌ها آمده است: و قد عُرف الامامُ علیّ و الائمة من بعده(علیه السلام) بالعدل حتی قیل:«العدل و التوحید علویان و الجبر و التشبیه امویان و من هنا انبثق مصطلح العدلیة».⁽³⁾

در قرآن آیات زیادی دالّ بر ابطال نظر اشاعره وجود دارد که عبارتند از:«مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبَادِ»⁽⁴⁾و«وَ اللَّهُ لاَ یُحِبُّ الْفَسَادَ»⁽⁵⁾و«وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا

لاَعِبِینَ»⁽¹⁾و«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ».⁽²⁾

لذا کسانی که می‌نویسند:«خدا قادر است که مؤمنان را به آتش دوزخ بسوزاند و به جای آن، کافران را در بهشت متنعم سازد»، ناتمام است چرا که عمل قبیح از قِبل خداوند وجود خارجی ندارد تا تحت قدرت او درآید.⁽³⁾

در میان صفات پروردگار دو صفت است که از نظر شبهات و ایرادهای وارده‌ی بر آن‌ها، متقارب و نزدیک به‌هم‌اند: یکی عدالت است که بحث شد و دیگری حکمت. منظور از حکمت خداوند این است که نظام آفرینش، نظام مستحکم و احسن و اصلح است. لازمه حکمت و عنایت حق تعالی این است که جهان خلقت دارای غایت و با هدف باشد. آنچه موجود می‌شود یا خود خیر است یا برای وصول به خیر است و شری در نظام وجود ندارد.

حکمت از شؤون علیم بودن و مرید بودن خداوند است و مبین اصل«علت غائی» برای جهان، بلکه عوالم هستی می‌باشد ولی عدالت از شؤون فاعلیت خداوند، یعنی از صفات فعل است، نه از صفات ذات.⁽⁴⁾

اشکال مشترک در مورد عدل و حکمت پروردگار، وجود بدبختی‌ها و بلاها و تیره‌روزی‌ها و به عبارت جامع‌تر مسئله شرور است. این مسئله را می‌توان تحت عنوان «ظلم» ایرادی بر عدل الهی شمرد و می‌توان تحت عنوان «پدیده‌های بی‌هدف» نقصی بر حکمت بالغه خداوند تلقی نمود که بحث آن خواهد آمد.

ارزش عدالت اجتماعی

بسیاری از جوانان که از دین گریزانند پی به حقیقت اسلام نبرده‌اند. اسلام را نمی‌شود از افراد غیرمتخصص فراگرفت. اگر مردم، به‌ویژه جوانان به وسیله متون دین اسلام یا به وسیله اشخاص متخصص در امر دین، به اسلام آشنا می‌شدند شیفته آن آیین می‌گشتند.

باید دانست عدل از دو جهت مورد ملاحظه قرار می‌گیرد: یکی از لحاظ جهان‌بینی است که ثابت شد عالم براساس اعتدال و هماهنگی و توازن و رعایت استحقاق‌ها و افاضه حق تعالی

بر طبق قابلیت‌ها و امکان استفاضه‌ی آن‌ها به آن‌هاست. خداوند انسان را آزاد آفریده است. اگر خواست با عمل به دستوراتش سعادتمند شود و اگر خواست با ترک فرامینش شقاوتمند و دیگر از جهت اجتماعی است.

عدالت یکی از مسائلی که به وسیله‌ی اسلام حیات و زندگی را از سرگرفت و ارزش فوق‌العاده یافت. پیامبر رحمت فرمود: «أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ»⁽¹⁾اسلام به عدالت، تنها توصیه نکرد و یا تنها به اجرای آن قناعت ننمود، بلکه عمده این است که ارزش آن را بالا برد.

فرد باهوش و نکته‌سنجی از امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) سؤال می‌کند: العدل أفضلُ أمِ الجود؟، یعنی آیا عدالت شریف‌تر است یا بخشندگی.

پاسخ سطحی این است که جود افضل و احسن است، چرا که عدالت رعایت حقوق دیگران و تجاوز نکردن به حدود و حقوق آن‌هاست، اما جود و بخشش این است که آدمی با دست خود حقوق یا حق مسلّم خود را نثار غیر نماید، یعنی جود بیش از عدالت معرّف و نشانه‌ی کمال نفسانی و رقاء روح بشری است.

لکن جواب عمقی به سؤال مذکور که آن حضرت می‌دهد به عکس جواب ظاهری است که دیگران می‌دهند و آن به دو دلیل است: یکی این‌که«العدل یضع الامورَ مواضعها و الجود یُخرجها من جهتها»؛ یعنی عدل امور را در موضع و جای خود قرار می‌دهد و جود امور را از جهتشان خارج می‌نماید. عدالت عامل رشد اجتماع است و جود برطرف‌کننده نقص فردی است، لذا ریشه‌ی این ارزیابی این است که اصول و مبادی اجتماعی بر اصول و مبادی اخلاقی تقدم دارد.

دیگر این‌که بنا بر قول آن حضرت: العدل سائسٌ عام و الجود عارضٌ خاص؛ عدالت سیاست‌مداری عمومی و مدیر و مدبری فراگیر است و جود یک امر عرضی و استثنائی و غیرذاتی و غیراصیل و خاص و فردی است. اساساً جواد زیاده بر استحقاق می‌بخشد ولی عادل، سبب اعتدال و هماهنگی جامعه می‌گردد.

بعد از آن دو مقدمه علی(علیه السلام) نتیجه می‌گیرد: فالعدل أشرفُهما و أفضلهما؛⁽²⁾یعنی از میان عدالت و جود، آن‌که اشرف و افضل و احسن و اجمل است، عدالت است.

عدالت شاهراهی عمومی است که می‌تواند همه را در جهت وصول به رشد و تکامل، در خود بگنجاند و بدون مشکلی، عبور دهد، اما ظلم و جور کوره‌راهی است که خود ستمگر را

نمی‌تواند به مقصد برساند. ظلم و جور و تبعیض قادر نیست حتی روح خود ستمگر و روح آن کسی که به نفع او ستم می‌شود را راضی و آرام نگه دارد تا چه رسد به ستم‌دیدگان و پای‌مال شدگان.⁽¹⁾

باز آن حضرت در جای دیگر فرموده است: فإنّ فی‌العدل سعةً و مَن ضاقَ علیه العدل فالجور علیه اضیق⁽²⁾زیرا در عدل وسعت و گشایشی است و برای کسی که عدل ضیق و تنگ و سخت است جور و ستم تنگ‌تر است. مَثَل بارز آن رضاشاه و صدام است که ظلم و بی‌عدالتی آن‌ها، آن‌ها را نابود ساخت.

عثمان‌بن‌عفّان قسمتی از اموال مسلمین را در دوره‌ی خلافتش تُیول خویشاوندان و نزدیکان خود قرار داد. بعد از عثمان علی(علیه السلام) زمام امور را به دست گرفت. عدیدی از آن حضرت خواستند عطف به ماسبق نکند. در جواب فرمود: الحق القدیم لایبطله شیءٌ؛ یعنی حق کهن به هیچ‌وجه باطل نمی‌شود.⁽³⁾

امیرالمؤمنین نه توانست تماشاچی صحنه‌های بی‌عدالتی باشد و نه توانست عدالت را فدای مصلحت نماید. فرمود: لولا حضور الحاضر و قیام الحجة بوجود الناصر و ما أخذالله علی العلماء...⁽⁴⁾یعنی اگر آن جمعیت بسیار برای بیعت من حاضر نمی‌شدند و اگر تمام شدن حجت و بسته شدن راه عذر بر من نبود و اگر پیمان خدا از دانشمندان نبود که در مقابل پرخوری ستمگر و گرسنگی ستمکش ساکت ننشینند، همانا افسار خلافت را روی شانه‌اش می‌انداختم و مانند روز اول کنار می‌نشستم.

وقتی دوستان خیراندیش به حضور امیر بیان و انام و یعسوب دین و آیین اسلام، علی(علیه السلام) آمدند و تقاضا نمودند که به خاطر مصلحت مهم‌تر، انعطافی در سیاست خود پدید آورد و پیشنهاد کردند خودت را از دردسر هوچی‌ها راحت کن- دهن سگ به لقمه دوخته به- تو فعلاً در مقابل دشمنی معاویه قرار داری، چه مانعی دارد که به خاطر«مصلحت» فعلاً موضوع مساوات و برابری و عدالت را مسکوت‌عنه بگذاری. آن حضرت فرمود: أتامرونّی أن أطلب النصر بالجور فیمن وُلّیتُ علیه؟... و لو کان المال لی، لَسوّیت بینهم فکیف و إنما المال

مال‌الله⁽¹⁾آیا شما به من دستور می‌دهید نصر و پیروزی در حکومت را به وسیله جور و ستم طلب نمایم؟ -هدف به هیچ‌وجه، وسیله را توجیه نمی‌کند- اگر اموال از آنِ من می‌بود من آن‌ها را بالسّویه میان مردم تقسیم می‌کردم. پس چگونه ممکن است مال‌الله را میان مردم به عدالت تقسیم نکنم.

شبهه‌ی شرور

تعریف و موارد شر

خیر و شر از مفاهیم بدیهی تصوری و بی‌نیاز از تعریف است و باید در شناخت آن‌ها به تعریف لفظی بسنده کرد. ارسطو می‌فرماید: به حق گفته‌اند که خیر آن است که هر چیزی به سوی آن گرایش و کشش دارد.⁽²⁾و شر، مقابل آن است. خیر و شر اعم از سعادت و شقاوت است، چرا که این دو تنها در مورد انسان اطلاق دارد ولی خیر و شر در مورد انسان و غیرانسان صادق است.

ملاصدرا برای شر چهار مصداق و مورد ذکر می‌کند که عبارتند از:

3.شرور اخلاقی و افعال ناپسند، مانند قتل و زنا و اکل مال یتیم

الهیین، حکیمانه و هدفمندانه بودن جهان را یادآور می‌شوند ولی مادیین شرور و نقصانات و پاره‌ای از بی‌نظمی‌ها در جریان عالم را ماده نقض هدف‌داری و غایت داشتن طبیعت دانسته‌اند تا آن‌جا که فلاسفه ملحد، شرور را با اصل وجود آفریدگار متعال ناسازگار می‌دانند.⁽⁴⁾

خداوند طبق دانش و حکمت و عزت و رحمت بی‌انتهایش تمام مخلوقات را به نیکوترین وجه و معتدل‌ترین شکل آفریده است. تمام اندیشمندان اسلامی و بعضاً غربی‌ها قائلند این

جهان بهترین جهان‌های ممکن (The best »f «»ssible w»rds) است. آیه قرآن که می‌فرماید:«الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِینٍ⁽¹⁾»، مؤید نظریه مذکور است.

سراسر صنع دلدارم بهشت است

بهشت است آنجه زان نیکو سرشت است

حل فلسفی مسئله شرور

شر یا عدمی و نیستی است، مثل ظلمت که نبود روشنائی است. مشهور در میان مردم این گزاره است که: بد آن است که نباشد. و یا موجودی است که صفتی که باید داشته باشد ندارد، که این نوع عدم، عدم ملکه است، مثل جاهل و یا موجودی است که منتهی به نیستی شیء دیگر می‌شود، مانند وجود گرگ که سبب نابودی گوسفند می‌گردد.⁽²⁾

وقتی شر عدمی است نیاز به خالق ندارد تا خدشه‌ای به عدالت و حکمت او وارد آید، زیرا موجودات منسوب به او و مخلوق اویند، نه معدومات. البته عدم ملکه بهره‌ای از وجود را داراست، لذا مجعول و مخلوق خداوند واقع می‌شود که پاسخ آن داده خواهد شد.

بعضی گفته‌اند: آنچه ذاتاً متعلق به خلقت و مورد جعل خداوند است، خیرات و کمالات است و تخلّل شرور و مضرت‌ها و موذی‌ها و ضرررساننده‌ها و غیره، در قضای خداوند به انجرار و منجر شدن و مجاز و عرض است؛ زیرا اگر اصل عالم طبیعت محقق نشده بود نقایص و شرور قلیل مطرح نبود، چنان‌که نفع و خیر کثیر نیز در آن بوجود نمی‌آمد. آیه شریفه‌ی«مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ مَا أَصَابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ»⁽³⁾، بیان‌گر نظریه‌ی مذکور است، هر چند به وجهی دیگر، یعنی توحید افعالی همه امور از آن خداوند است.«قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ».⁽⁴⁾

برعکس مسؤلان عربستان صعودی که خوبی‌ها را به دولت خود نسبت می‌دهند و بدی‌ها، مثل حادثه دلخراش کشتار حدود پانصد نفری حجاج در حج تمتع امسال را مطابق قضا و قدر و خواست خداوند می‌دانند. آن‌ها از منافقین بدتراند زیرا آن‌ها خوبی‌ها را به خدا منتسب می‌دانند، هرچند بدی‌ها را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت دهند⁽⁵⁾.

اساساً شر امر نفسی و مستقل نیست، بلکه وجود قیاسی است، لذا اگر گفته شود: فلان پدیده نسبت به فلان شیء شر است، وجود قیاسی آن، که در حقیقت وجود بالعرض است، شر است، نه این‌که وجود حقیقی و ذاتی آن، شر باشد. برای مثال زهرمار در مقایسه با انسان شر است، نه فی نفسه و خداوند آن دو موجود «فی نفسه» را که خیرند خلق نموده است، نه مقایسه و نسبت را که اعتباری و به جعل ذهن است، یعنی خداوند نسبت و مقایسه خلق نمی‌کند.

ارسطو گفته است عالم طبیعت خیرش غالب است و شرش قلیل که عنایت الهی چنین عالمی را موجب شده است، چرا که اگر این عالم که خیرش کثیر است خلق نمی‌شد موجب شر زیاد می‌شد. عبارت وی در این باب چنین است: لان ترک الخیر الکثیر لاجل (ترک) الشر القلیل، شر کثیر.⁽¹⁾

ضمن این‌که بعضی از مردم پاره‌ای از امور در این عالم را شر می‌دانند، اراده ازلی خداوند آن را به حال موجودات، خوب و مصلحت می‌داند.⁽²⁾باید دانست که الهام‌بخش این حقیقت، قرآن است که می‌فرماید:«وَ عَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ.»⁽³⁾

اساساً تزاحم و تضاد و سبب‌سازی و سبب‌سوزی از خواص لاینفک عالم طبیعت و ماده است، یعنی آن‌ها ذاتی این جهان است و ذاتی، معلّل نیست. شیخ اشراق فرموده است: فلولا التضاد، ماصح الکون و الفساد و لولا الکون و الفساد، ماصح وجود اشخاص غیرمتناهیة... فصح أنه لولا التضاد ماصح دوام الفیض علی التجدد المستمر⁽⁴⁾پس اگر تضاد در عالم ماده نمی‌بود کون و فساد در آن صحیح نبود و اگر کون و فساد نبود وجود اشخاص غیرمتناهی از صحت و جواز برخوردار نبود، لذا صحیح است گفته آید: اگر تضاد در عالم ماده نمی‌بود دوام فیض بر مبنای تجدد مستمر صحیح نبود.

باز وی فرموده است: اگر کسی گوید که این قسم (عالم جسم و جسمانی) را چرا چنان نیافریدی که شر در آن نباشد، سؤالش فاسد است و همچنان بود که کسی گوید: آب را چرا غیرآب نکردند (تا سبب سیل و یخبندان نباشد) و آتش را غیرآتش ننمودند⁽⁵⁾(تا آتش‌سوزی

رخ ندهد) و این از جمله محالات ذاتیه است که قدرت حضرت حق تعالی به آن تعلق نمی‌گیرد، یعنی«آب را غیرآب کردن» واقعیت ندارد تا چه رسد که تحت قدرت او قرار گیرد. اشکال از قِبل قابل است، نه فاعل. ماحصل این‌که شرور، ضروری و لازم و لاینفک عالم جسم و جسمانی است و نبود آن، عین نبود عالم طبیعت است.

شر و کلی‌نگری

حل عمده‌ی اشکالات در مورد شرور به کلی نگریستن انسان وابسته است. اگر او از تنگ‌نظری و جزئی‌نگری و قضاوت سطحی و شتاب‌زدگی دست بکشد خواهد دید اساساً شری در عالم وجود ندارد. اگر عالم جدا جدا مورد دقت قرار گیرد زشت و بی‌هدف و دور از حکمت می‌نماید ولی چنانچه آن سیستماتیکی و ارگانیکی و یک‌جا مورد توجه قرار گیرد دارای غایت و بسیار زیبا و جذاب خواهد بود.

جهان چون چشم و خط و خال و ابروست

که هر چیزش بجای خویش نیکوست

جهان یک واحد تفکیک‌ناپذیر است که حذف یک جزء آن، عین حذف کل آن است، چرا که این قضیه مسلم و بدیهی است که:«ینتفی الکل بانتفاء جزئه».

وقتی عالم را در کل بنگریم می‌یابیم که در آن تفاوت، نه تبعیض، وجود دارد و تفاوت‌ها موجب زیبائی عالم طبیعت است و آن‌ها نیز ذاتی موجودات است و ذاتی، چنان‌که بیان شد، مجعول واقع نمی‌شود. ابن‌سینا فرموده است: ماجعل‌الله المِشمِشة مشمشة بل اوجدها؛ یعنی خداوند زردآلو را زردآلو قرار نداده و خلق نکرده است، بلکه ایجادش نموده است. خداوند باران وجود را بر سرزمین ماهیات نازل می‌کند و هرکدام از آن‌ها طبق ظرفیت خود بهره خود را می‌گیرند.

نقد و بررسی دیدگاه حکما در مورد شرور

بعضی گفته‌اند: هر چند فلاسفه بگویند که شر امر عدمی و یا ناشی از جزء‌نگری و یا امر مقایسه‌ای و نسبی و اضافی و... است، شر و درد و گرفتاری و غم و... وجود دارد، به‌ویژه این‌که قرآن نیز وجود شر را مسلّم دانسته است و فرموده است:«قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ* مِن شَرِّ مَا خَلَقَ».⁽¹⁾

و نیز فرموده است:«وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ».⁽²⁾علی‌الاخص این‌که عدمی که

فلاسفه در مورد شرور گفته‌اند عدم ملکه است که نحوه‌ای از وجود را برخوردار است.

جان هاسپِرز می‌نویسد: داستایوسگی یک افسر نظامی را که مرض سادیسم دارد در نظر گرفته که بچه‌ای را جلوی گرگ‌ها انداخته و قطعه قطعه شده است. شما می‌گویید آن افسر به جهنم خواهد رفت اما جهنم برای بچه چه فائده‌ای دارد. آن شر اتفاق افتاده است و قادر مطلق نیز نمی‌تواند جلوی آن افسر را بگیرد... .⁽¹⁾

و اقبال لاهوری می‌نویسد: چگونه ممکن است میان نیکی و قدرت مطلقه خداوند با حجم عظیم بدی‌هایی که در آفریده‌های او وجود دارد، سازگاری برقرار کنم؟ این مسأله دردناک واقعاً معمائی در خداپرستی شده است.⁽²⁾

در جواب گفته می‌شود: به فرض که شرور وجود داشته باشد و انسانی واقعاً آزار ببیند و یا مریض شود و یا هلاک گردد، در ابطال سخن آن‌ها باید گفت: آن‌ها که ملحدند و معتقد به معاد نیستند اشکالی در این خصوص ندارد، یعنی خدایی وجود ندارد تا به عدالت و حکمتش خدشه وارد گردد و الهیین که معتقدند در عالم آخرت عوضِ آلام و دردها داده می‌شود و جبران مافات می‌شود، آن هم به حدی و اندازه‌ای که دردمندان را بسیار خوشحال کند باز مشکلی و شبهه‌ای در این باب وجود ندارد؛ چون کلی‌نگری دارند.

گروهی از موحدان بر این باورند که اگر از منظری الهی به عالم بنگریم، جز خیر و خوبی در آن نخواهیم دید؛ چنان‌که حضرت زینب(علیه السلام) پس از واقعه کربلا در پاسخ این پرسش که «کار خدا را با برادر و خویشاوندانت چگونه دیدی؟» فرمود: «ما رأیت الاّ جمیلاً».⁽³⁾

حل شبهه‌ی شرور با دلایل سمعی

امام رضا(علیه السلام) فرموده است: المرض للمؤمن تطهیر و رحمة و للکافر تعذیب و لعنة و ان المرض لایزال بالمؤمن حتی لایکون علیه ذنب⁽⁴⁾و پیامبر(علیه السلام) فرموده است: اطلعتُ فی الجنة فرأیت اکثر اهلها الفقراء و اطلعتُ فی النار اکثر اهلها الاغنیاء⁽⁵⁾و باز پیامبر ختمی(صلی الله علیه و آله) فرموده است است: ما شرٌّ بشرٍّ بعده الجنة و ما خیرٌ بخیرٍ بعده النار⁽⁶⁾یعنی هیچ شری، که بعدش

بهشت باشد، شر نیست، بلکه خیر است و هیچ خوشی و خیری، که سرانجامش دوزخ باشد، خیر نیست، بلکه شر و بدبختی است. یک فرد الهی دنیا را پلی می‌داند که باید از آن عبور نماید و می‌داند که دیگر به آن پل برنمی‌گردد. حضرت مسیح(علیه السلام) فرمود: الدنیا قنطرة فاعبروها و لاتعمروها و علی(علیه السلام) فرمود: ان الله تعالی لم یرضها (الدنیا) ثواباً لأولیائه و لاعقاباً لأعدائه.⁽¹⁾به همین دلیل دنیا زندان مؤمن است، چون وراء آن بهشت عنبر سرشت است و بهشت کافر، چون ورائش جهنم است. و باز روایت شده است: آخر الأنبیاء دخولاً فی الجنة سلیمانُ بنُ داودَ لمکان ملکه.⁽²⁾

اساساً دنیا دار امتحان است⁽³⁾و سختی‌ها و موضع درست انسان در قبال آن، عامل بیداری و رشد و تعالی و سعادت انسان است. قرآن می‌فرماید:«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً»⁽⁴⁾که تکرار در آیه، این را نتیجه می‌دهد که: حداقل هر سختی دو آسانی را در پی دارد.⁽⁵⁾

اقبال لاهوری که معتقد است حجم عظیمی از بدی‌ها در مخلوقات خداوند

وجود دارد، نمی‌داند که اکثر آن‌ها ناشی از سوء‌اختیار انسان است. در قرآن آمده است:«ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذِیقَهُم بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ».⁽⁶⁾گویا وی به روایات مذکور دست‌رسی نداشته است. پس جای تعجب از جان هاسپِرزِ بی‌دین نیست، بلکه از اقبال خداپرست است که در جواب شبهه خویش می‌نویسد: آموزش قرآن... مبتنی بر بهتری‌گری است، که معتقد به وجود جهانِ در حال نموّی است و این امید را می‌پرورد که آدمی بالاخره بر شر و بدی پیروز خواهد شد.⁽⁷⁾

با امید و شک و دودلی و جواب کلی و ناقص و اجمالی که در آن اهمال نهفته است نمی‌توان معمای شبهه را حل نمود. بد دفاع کردن از دین بدتر از ابطال آن است. وی درست مصداق ضرب‌المثل معروف: «خود می کشی و خود تعزیه می‌خوانی» است.

عصاره سخن در مورد توحید ناب و عدل الهی در بیان حضرت علی(علیه السلام) نهفته شده است که فرمود: التوحید أن لاتتوهّمه و العدل أن لاتتهمه؛⁽¹⁾یعنی توحید آن است که خدا را توهم نکنی (آنچه در وهم و خیال تو آید مخلوق ذهن تو است و خدا نیست) و عدل آن است که او را متهم (به عدم حکمت و هدف‌مداری و ظلم و جور) ننمائی.

شرّ و شیطان در برهان و عرفان

یکی از سؤالاتی که توجه مردم مخصوصاً جوان تحصیل کرده را به خود جلب کرده و می‌کند، این است که چرا خداوند شیطانِ شرور را خلق کرده است؟

در پاسخ، به طور خلاصه، گفته می‌شود: خداوند شیطان جنّی را ضالّ و مضلّ قرار نداده است، بلکه او را تنها خلق نموده است. او با اختیار خود شیطنت را برگزیده است، چرا که خداوند از او خواست اقرار به گناهش نماید سپس توبه کند و او از آن درخواست سرباز زد.

علاوه بر این‌که او شر مطلق نیست، به دلیل این‌که انسان با عدم اعتنا و توجه به او می‌تواند به قلل جبال رفعت و تکامل عروج و صعود کند و از این جهت او نسبت به انسان خیر است. به عبارت بهتر انگیزه او اضلال و گمراه نمودن است ولی نتیجه و انگیختۀ او رشد و سعادت است.

افزون بر آن انسان شیطان نفسانی نیز دارد، بر این مبنا اَبالسه و عفاریت قادر می‌شوند به وسوسه انسان بپردازند؛ چون انسان ملهم به فجور و تقواست. اگر شیطان نمی‌بود وجود جهنم که ناشی از قهر خداوند است، در نظام کلی عالم، بی‌معنا و غیرموجه می‌نمود.

در کارخانه عشق از کفر ناگزیر است

آتش کرا بسوزد گر بولهب نباشد⁽²⁾

بعضی از عرفا می‌گویند: یک شبی شیطان، معاویه را از خواب بیدار کرد. معاویه گفت: چرا چنین کردی؟ گفت: برای این‌که (نماز شب بگزاری و) به مسجد بروی و با مردم نماز صبح را سر وقت بخوانی. معاویه گفت: تو هرگز اهل خیر نیستی. او در پاسخ گفت:

ما هم از مستان این می بوده‌ایم

عاشقان درگه وی بوده‌ایم

گر عتابی کرد دریای کرم

بسته کی کردند دریاهای کرم

اصل نقدش داد ولطف و بخشش است

قهر بر وی چون غباری از غش است

تا دهد جان را فراقش گوشمال

جان بداند قدر ایام وصال

ترک سجده از حسد گیرم که بود

آن حسد از عشق خیزد نه از جحود

در بلا هم می‌چشم لذات او

مات اویم مات اویم مات او

خود اگر کفرست و گر ایمان او

دست باف حضرتست و آنِ او⁽¹⁾

در حقیقت هدف شیطان از عمل مذکور آن بوده که معاویه (با سحرخیزی و) نماز در اول وقت صبح گزاردن، عُجب و غرور پیدا کند که این گناه بسیار بزرگی است، نه این‌که نمازش قضا شود، در نتیجه دل شکسته گردد که این، ثواب عظیمی دارد.⁽²⁾

در لطایف حکایات آمده است: حضرت موسی در طور سَینا با ابلیس برخورد نمود و از او پرسید: چرا به حضرت آدم سجده نکردی و هدف تیر لعنت گشتی؟ ابلیس گفت: گمان کردم تو عارفی. مگر نمی‌دانی عاشق به غیر معشوق سجده نمی‌کند (بر این اساس شیطان رئیس فرقه وهابی‌ها و تکفیری‌هاست).

موسی گفت: آیا تو مخالفت با امر و فرمان خدا نکردی؟ شیطان گفت: مخالفت امر ایجابی ننمودم، یعنی به غیر خدا توجه ننمودم، بلکه مخالفت امر ابتلائی نمودم، یعنی به آدم سجده نکردم تا مبتلا به بلا و بدبختی فراقت گردم، پس مراد قول خداوند که فرمود: (اسجدْ)، (لاتسجدْ)، بوده است. (درحقیقت خدا به آدم و حوّا فرمود: به میوه ممنوعه نزدیک نشوید ولی می‌خواست به آن نزدیک شوند و باز فرمود: سجده کنید و نیز می‌خواست سجده کنند، چون معصوم بودند و به شیطان گفت: سجده کن ولی نمی‌خواست سجده کند، چون مغرور و حسود بود⁽³⁾).

موسی گفت: اگر امر چنین بود صورت مَلَکی تو به صورت شیطان مبدل نمی‌شد. ابلیس گفت: آیا نمی‌دانی صورت ملکی و شیطانی به منزله دو لباس عاریتی برای یک شخص و ذات لایتغیر و ثابت و عاشق است که با تغییر آن دو، شخص تغییر نمی‌کند، پس ذات من بر همان وصف ذاتی و حالت محبت و عشق خداوندی باقی است، بلکه محبت من تا به حال مشوب و مخلوط و توأم با طمعِ وصل و امید قرب است و اکنون ذات و نفس من از آن مشوبیت و توأم بودن محبت با طمع و امید، صفا می‌کند و لذت می‌برد تا سرانجام به ساحل نجات و وصل نایل آید؛ در نتیجه از نظر من وصل و فصل و قرب و بعد، یکسان است.⁽⁴⁾

شیطان از منطق فقط سه قسمت آن را مورد عنایت و توجه قرار داده است. او به جای جدل به طریق احسن، به جدل به طریق اقبح و در عوض برهان، به سفسطه روی آورده است. او در خصوص داستان خلقت خود و آدم به تمثیل منطقی و قیاس فقهی گرایش دارد و از قیاس منطقی روی گردان بوده است. اساساً این نوع سخنان جز در عرفان کاذب کاربردی ندارد.

در قرآن آمده است: «قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ... وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلَی یَوْمِ الدِّینِ... لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ».⁽¹⁾و باز در قرآن آمده است:«وَ قَالَ الشَّیْطَانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَالْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ... مَا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ».⁽²⁾

فصل سوم: نبوت

مقدمه

مردم مخصوصاً جوانان فرهیخته به روشنی دریافته‌اند که بشر برای وضع قانونی که ضامن سعادت دنیا و آخرت او باشد نیاز مبرم به انبیا دارد. پیامبر وسیله و واسطه است تا قانون و برنامه خداوند را از طریق وحی در اختیار مردم بگذارد، یعنی پیامبر واسطه میان خالق و خلق است. آن واسطه‌ای که مادون خالق و مافوق مخلوق است، لذا پیامبر(صلی الله علیه و آله) باید معصوم باشد و هیچ رجس و پلیدی از او در مدت عمر او سر نزند.

بنابراین تنها خداوند، قادر است برنامه‌هائی به صورت فرامین، توسط انبیا در اختیار بشر بگذارد که مطابق با اقتضای تن و روح و گذشته و آینده و دنیا و آخرت و روحیات جوان و پیر و زن و مرد و عالم و جاهل و سیاه و سفید و... باشد.

انسانی که قادر نیست حتی یک برنامه هفتگی غذائی برای خود تهیه نماید چگونه قادر است قانون و قاعده ثابت زندگی برای خود تهیه کند تا چه رسد که بخواهد قانونی برای بشر، آن هم با توجه به این سرا و آن سرا، آماده نماید تا به خواسته‌های ظاهر و باطن، یعنی جسم و جان و قلب و روحیات او پاسخ مثبت دهد و خوشبختی دو جهان را برای او تأمین نماید.

اصولاً عقل کلیاتی اجمالی در مورد بعضی از امور مربوط به دنیا و آخرت و انسان دارد که این کافی برای تأمین سعادت بشری نیست، یعنی انسان از جزئیات تفصیلی آن‌ها اطلاع ندارد، لذا قادر نیست برنامه‌ای تنظیم نماید تا همه آن‌ها را زیر پوشش خود درآورد، به ویژه این‌که علم بشر مطلق و در نتیجه ثابت نیست و روز به روز وسعت و تکامل می‌یابد و امور فردی و اجتماعی و فردی پیچیده‌تر می‌گردد و نیازهای او افزایش می‌یابد.

روند تغییرات حقوقی و قانونی در طول تاریخ بشر، نشان می‌دهد که با وجود پژوهش‌ها و تلاش‌های هزاران دانشمند متخصص در طول هزارها سال هنوز یک نظام حقوقی صحیح و منسجم و کامل و همه‌جانبه، حتی برای تأمین مصالح فردی و اجتماعی و دنیوی، به وجود

نیامده است، با این‌که در آن‌ها از شرایع آسمانی نیز بهره برده شده است.⁽¹⁾

برای روشن شدنِ اجمالی مسئله نُبُوّت یا نُبوئت به طرح چند مسأله از مسائل نبوت، چه نبوت عامه و چه نبوت خاصه، پرداخته می‌شود.

نبوت در لغت و اصطلاح

نبوت مأخوذ از «نبأ» و به معنای خبر است و نُبُوّت و نَباوَت به معنای شیء مرتفع است و نبی به غیر همزه به معنای مخبر و خبردهنده از جانب خدای عزّوجلّ است و اصل آن به همزه «نبیء» است، سپس همزه ترک شد. برای این‌که «نبیء» به معنای بیرون آینده از مکانی به مکان دیگر است، یعنی از مکانی به مکان دیگر رفتن و از جائی دور شدن است، لذا اَعرابی که به رسول خدا گفت: یا نبیء‌الله، یعنی ای کسی که از خدا دور است. سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله) به انکار آن پرداخت و فرمود: مرا به وسیله نامم سرزنش مکن، پس من نبی‌الله هستم و در روایتی آمده است: لستُ بنبیء‌الله و لاکنی نبیّ‌الله.

همزه در نبیء از لحاظ لغت ردیء و پست است و آن به خاطر کمی استعمال آن نزد عرب است، پس افصح، نبیّ است، برای این‌که هر«منبأ»ی رفیع القدر و المحل نیست.

خلاصه این‌که نبی به معنای خبرآورنده از جانب خداوند است و اگر نبی از نباوت مشتق شده باشد به معنای آنچه مرتفع از زمین باشد، لذا نبی کسی است که مشرف بر مردم است.

نبی در اصطلاح متکلمین انسانی است که از خداوند تعالی، بدون واسطه‌ی بشری خبر کسب می‌کند.⁽²⁾ولی به آن تعریف ایراد وارد نمودند که آن شامل امام هم می‌شود، چون امام از راه الهام و تحدیث از خداوند خبر می‌گیرد. لذا فاسقان که منبأ خبر می‌شوند، خبرشان بی‌اعتبار است.

اگر مراد از نبی کسی باشد که به او وحی تشریعی القا می‌شود پس تعریف جامع و مانع است و تعریف شامل همه انبیا می‌گردد و شامل ملائکه و عرفا و ائمه(علیه السلام) نمی‌گردد.⁽³⁾

دلایل حسن بعثت انبیا

خواجه نصیرالدین طوسی می‌فرماید: بعثت و برانگیخته شدن پیامبر(صلی الله علیه و آله) خوب است، برای

آن‌که آن، مشتمل بر فوایدی است، مانند کمک نمودن به عقل در اموری که عقل بر آن‌ها دلالت می‌کند، مثل وحدت خالق. لذا گفته‌اند: الواجبات الشرعیة الطاف فی الواجبات العقلیة؛ یعنی واجبات شرعی، لطف‌ها و توفیق‌های خداوند در واجبات عقلی هستند. انسان چیزی را که هم شرعی باشد و هم عقلانی بهتر می‌پذیرد. به این ترتیب شرع و عقل یکدیگر را تأیید می‌کنند.

و فائده دیگر، استفاده حکم است در اموری که عقل بر آن دلالت نمی‌کند، مانند اصل و نوع نماز خواندن و تعداد رکعات آن. عقل به بسیاری از دستورات انبیا راه نمی‌یابد و تنها انبیا به آن‌ها گوشزد می‌کنند و چه بسا تجربیات بشری به بعضی از آن‌ها راه یابد.⁽¹⁾مثلاً پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) گوشت خوک را تحریم نمود و بشر پس از سالیان دراز به حکمت آن تحریم پی برد.

یکی دیگر از مهمترین عوامل تربیت و تکامل انسان، وجود الگو و نمونه اخلاق پسندیده و رفتار است که اهمیت آن در مباحث روان‌شناسی و تربیتی به ثبوت رسیده است. انبیای الهی به عنوان انسان‌های کامل و تربیت‌شده خداوندی، این نقش را به بهترین وجه ایفا می‌کنند. آن‌ها به تعلیم بشر و تربیت او می‌پردازند.

یکی دیگر از برکات وجود انبیا در میان مردم این است که در صورت فراهم بودن شرایط لازم، رهبری اجتماعی و سیاسی و قضائی مردم را به عهده می‌گیرند. و بدیهی است که رهبر معصوم یکی از بزرگترین نعمتهای الهی برای جامعه می‌باشد و به وسیله او جلو بسیاری از نابسامانی‌های اجتماعی گرفته می‌شود.⁽²⁾

امیرمؤمنان در این باب می‌فرماید: فبعث فیهم رسلَه و واتر الیهم انبیاءَ‌ه لیستأدوهم میثاقَ فطرته و یذکّروهم منسیَّ نعمته و یحتجوا علیهم بالتبلیغ و یُثیروا لهم دفائنَ العقول⁽³⁾یعنی پس خدای تعالی پیغمبران خود را در میان آنان برانگیخت و ایشان را پی در پی می‌فرستاد تا عهد و پیمان خداوند را که جبلی آنان بود بطلبند و به نعمت فراموش شده (توحید فطری) یادآوریشان کنند و از راه تبلیغ با ایشان گفتگو نمایند و عقل‌های پنهان شده را بیرون آورده به کار اندازند.

یکی دیگر از دلایل حسن بعثت انبیا این است که آن‌ها سبب اصلی صنعت مادر در میان

جوامع بشری شدند. آن‌ها صنعت کشتی‌سازی و سدسازی و زره‌سازی⁽¹⁾

و فن درست مدیریت و روش رهبری صحیح و عادلانه و حکیمانه و سیاست معقول و... را به مردم تعلیم دادند. ریشه هر خیر و برکتی در علم و اخلاق و عرفان و صنعت و رشد و توسعه در میان مردم، انبیا(علیه السلام) بودند.

اسرار طبیعت همه اسرار من است

احکام شریعت همه اقوال من است ⁽²⁾

بیرون از من حقیقتی دیگر نیست

عالم تفصیل و آدم، اجمال من است⁽³⁾

دلایل وجوب عصمت انبیا

پیامبران و اولیای خاص الهی از نظر آگاهی و شناخت انسان و جهان و خداوند، در مرتبه‌ای بسیار رفیع قرار دارند و هیچ چیز را بر رضای خداوند و عشق به او ترجیح نمی‌دهند. چنین افرادی همواره خدا را ناظر اعمال و کردار خود می‌دانند و اصولاً در محضر چنین خدایی، فکر گناه و معصیت به ذهن آن‌ها خطور نمی‌کند تا چه رسد به انجام آن. آنان از سرِ عشق به مقام الهی، عبادت می‌کنند.

علاوه بر آن آنان می‌دانند نتایج ناگوار گناهان در دنیا و آخرت چه به روز آدمی می‌آورد و می‌دانند که معصیت، خدا و وجدان خود را از آنان سخت ناراضی می‌کند. و آنان با ارتکاب معصیت پیش حضرت احدیت و خود و مردم، چه در این سرا و چه در آن سرا، پست و بی‌ارزش می‌شود. لذا از ملامت نفس لوامه در امان نیستند.

وقتی محیط خانه مساعد برای رشد و تکامل و تعالی انسان‌هائی باشد و لقمه حرام و شبهه‌ناک در زندگی آنان وجود نداشته باشد و از آغاز تا به مدتی بر اثر تعلیم و تربیت والدین، اندیشه پاک داشته باشند و به یاد خدا بوده باشند و در طول آن مدت، کار شایسته و بایسته‌ای انجام داده باشند، به حدی که به ملکات مثبت نفسانی و سجایای خوب انسانی متصف شده باشند، دیگر غیرممکن است آنان اندیشه غیرمنطقی و نادرست و گناه‌آلود داشته باشند و از آنان گناهی سربزند، به ویژه این‌که معتقدیم آن‌ها از امدادهای غیبی نیز برخوردارند.

آیا ممکن است یک استاد معارف اسلامی به دانشجویان، فحش ناموسی بدهد یا کتاب

یک دانشجو را بدزدد و یا چاقوکشی کند. جواب منفی است. در حقیقت او از این جهات معصوم است و انبیا از هر جهت.

خواجه نصیرالدین طوسی می‌فرماید: در نبی عصمت و مصونیت از خطا و گناه واجب است تا وثوق و اطمینان برای پیروان او حاصل شود، در نتیجه غرض و هدف از نبوت که عبارت از لزوم تبعیت محض از اوست تحقق پیدا کند. و در صورت عدم عصمت نبی نیز واجب است از او متابعت نمود، چرا که خداوند می‌فرماید:«وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللّهِ»⁽¹⁾و ما هیچ رسولی نفرستادیم مگر این‌که، به اذن خداوند اطاعت شود.

و واجب است ضدیت در متابعت از او را روا بداریم، چرا که فرض این است که او عصمت ندارد و این اصل مسلّم است که:«لاطاعةَ لمخلوق فی معصیة الخالق⁽²⁾»؛ هیچ اطاعتی از مخلوق در معصیت خالق وجود ندارد، در نتیجه به ضدیت و مخالفت او قیام کرده‌ایم که این نقض غرض نبوت، یعنی اطاعت محض از اوست و علاوه بر آن باعث انکار او می‌گردد، زیرا وقتی گناه مرتکب شود باید به هر وسیله‌ای مانع او شد و این ایذاء و اذیت رساندن به اوست که جایز نیست.⁽³⁾

به این ترتیب نبی باید معصوم از خطا و گناه باشد.

قرآن در تأیید عصمت انبیا(علیه السلام) و مخصوصاً رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:«أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ»⁽⁴⁾و باز می‌فرماید: «فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا. لِیَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ»⁽⁵⁾پس خداوند از جلو و پشت سر آن‌ها (رسولان یا ملائکه‌ی) خود، به‌خاطر مراقبت از آن‌ها، سلوک و حرکت دارد تا رسول خدا بداند انبای سَلَف یا ملائکه، رسالات پروردگارشان را کاملاً رسانده‌اند و خطائی رخ نداده است یا این‌که شیاطین نتوانسته‌اند استراق سمع نمایند.⁽⁶⁾

شیخ طوسی در این خصوص می‌نویسد: پیامبر(صلی الله علیه و آله) از اول عمرش تا آخر آن از خطا و سهو و نسیان در اقوال و افعال و ترک‌ها و تقریراتش، مصون بوده است، لذا معصوم است، به دلیل این‌که اگر معصیتی انجام دهد، محل و منزلت و اعتبارش از قلب‌ها ساقط می‌شود و اگر

سهو و نسیان بر او جایز باشد، اطمینان از خبرهایش (از عالم غیب) مرتفع می‌گردد، پس فائده و غرض بعثت که هدایت است، باطل می‌شود و آن محال است.⁽¹⁾

در این‌جا باید به دو نکته توجه نمود: 1. این‌که پیامبر در اَخذ وحی و عمل به آن و ابلاغش، مصون از اشتباه و خطا و خیانت و گناه است ولی در امور دیگر مثل مردم است.«قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ».⁽²⁾

چنان‌که بیان شد؛ ولی اهل سنت (به استثنای بعضی) اهل بیت رسول خدا و ائمه و حتی ابوبکر و عمر و عثمان و علی و... را معصوم نمی‌دانند⁽⁴⁾و تنها به عصمت پیامبر ختمی اذعان و تصدیق دارند.

عصمت و اختیار

رابطه عصمت و اختیار، با توجه به بحث مربوط به منشأ عصمت، به خوبی روشن می‌گردد. عصمت به گونه‌ای نیست که با آزادی و اختیار فرد معصوم در تنافی باشد. پیامبران به دلایلی که بیان شد که به خطا نمی‌روند و دارای ملکه عصمت‌اند، اما اگر بخواهند می‌تواند به انجام کارهای بد مبادرت ورزند، اما با اختیار آن را ترک می‌کنند، مانند فرد نرمال و بهنجار و عاقلی که اگرچه می‌توانند به سیم برق دست بزند ولی چنین نمی‌کند، چون می‌داند آن، سبب نابودی وی می‌شود.

اختیار داشتن برای انجام دادن کار بدی، توسط شخص معصوم، به این معنا نیست که او حتماً آن کار را انجام دهد و یا انتظار انجام دادن آن برود، بلکه به این معناست که انجام آن

کار را مخالف شریعت و در نتیجه سبب شقاوت دنیا و آخرت می‌داند، لذا به اختیار خویش آن را همیشه ترک می‌کند. چون معنای اختیار و انتخاب به ترتیب به معنای خیر را برگزیدن و نخبه را مقدم داشتن است و او کار قبیح را خیر و نخبه نمی‌داند تا برگزیند. درست مانند فرد عاقلی که گرچه می‌تواند به سیم برق دست بزند و یا خود را از جای بسیار مرتفعی پرت نماید ولی چنین نمی‌کند.

قرآن به این نکته نیز اشاره دارد:«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»⁽¹⁾ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، ابلاغ کن و اگر انجام ندهی پیامت را نرسانده‌ای.

این آیه آشکارا بر توانائی پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر عصیان و نافرمانی خدا دلالت می‌کند. اگر فرد معصوم برای انجام گناه قدرت نداشته باشد، خداوند نمی‌فرماید: ای پیامبر! اگر چنین نکنی، رسالتت را انجام نداده‌ای. پس آن‌ها بر عصیان خدا توانائی دارند، هر چند آن را هیچ وقت انجام ندهند. قدرت بر گناه و عصمت در انبیا جمع است و تنافی و مغایرتی میان آن‌ها برای آن‌ها وجود ندارد.

برخی از اهل سنت نتوانستند میان امیال نفسانی و عصمت را جمع نمایند و به عدم تنافی آن دو، اذعان نمایند.⁽²⁾آن‌ها نمی‌دانند معصومان، انسان‌های مافوق‌اند، نه مافوق انسان. به تعبیر یکی از اندیشمندان، قوه سامعه از انسان، صوت حَسَن می‌خواهد، نه غنا و شخص می‌تواند صدای خوب را با صوت موزون، بدون شائبه حرام تأمین نماید و نیز سایر قوا. لذا انبیا(علیه السلام) راه حرام را برای پاسخ به قوا بستند و با حلال به مقتضیات قوا جواب حلال و مثبت دادند.⁽³⁾

معجزه اثبات‌کننده صدق انبیاست

تفاوت معجزه با کرامت و ارهاص

طریق معرفت و شناخت صدق پیامبر(صلی الله علیه و آله)، ظهور معجزه به دست اوست و معجزه عبارت از ثبوت چیزی و عملی است که مطابق عادت مردم نباشد، مثل تبدیل شدن عصای موسی(علیه السلام) به حیَّه و مار بزرگ یا نفی چیزی است که طبق رسم و خوی مردم باشد، آن هم با خرق و

خراب کردن امور عادی باشد و مطابق ادعای پیامبر(صلی الله علیه و آله).⁽¹⁾

نتیجه این‌که معجزه پیامبر نباید این باشد که بخواهد اعور و یک چشمی را سالم نماید، آن وقت نتیجه به عکس بشود، یعنی آن یک چشم سالم او را نیز از بین ببرد یا او را هم کور نماید و هم کر که این خرق عادت است، نه معجزه⁽²⁾

و چه بسا از این بشود پی برد که بی‌خود ادعای نبوت می‌کند. ولی در کرامت خرق عادت وجود دارد و ادعای نبوت وجود ندارد و نظیر او نیز یافت می‌شود و اگر او سوء‌استفاده نماید کرامتش باطل می‌شود.

در معجزه شرط است که هیچ فردی از افراد که پیامبر برای آن‌ها مبعوث شده است نتواند مثل یا نزدیک کار او را انجام دهد، لذا گفته‌اند: المعجزة امرٌ خارق للعادة مقرونٌ بالتّحدی مع عدم المعارضة.⁽³⁾

نکته‌ای که در این‌جا باید متذکر شد این‌که معجزه باید در جهت خیر یا حداقل در جهت امر مباح باشد، نه در جهت شر و خلاف عقل و شرع، پس آنچه گفته شده است که: «معجزه‌ای که حضرت عیسی(علیه السلام) در عروسی کرد، که آب، شراب شد»،⁽⁴⁾تحریفی بیش نیست.

البته هدف آن معجزات، متفاوت است، لذا آنچه برای مریم(علیه السلام) واقع شد، برای سکونت و قوت قلب او بوده است و بنا بر نظر عده‌ای آن، ارهاص و مقدمه‌چینی برای بعثت حضرت عیسی(علیه السلام) است. و آنچه برای آصف بن برخیا رخ داد، دلالت بر وصایت به حق او برای حضرت سلیمان می‌کند و آنچه برای ائمه(علیه السلام) رخ داد و می‌دهد، دلالت بر وصایت و امامت و ولایت آن‌ها از قِبَل خداوند متعال می‌کند.⁽⁵⁾

قرآن در مورد آصف بن برخیا می‌فرماید:«قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتَابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ»⁽⁶⁾و آن‌کس (آصف) که بعضی از علوم کتاب نزد اوست (به قسمی از علم کتاب الهی آشناست) گفت: من پیش از آن‌که چشم بر هم زنی تخت بلقیس را بدین‌جا می‌آورم.

نکته‌ای که در این‌جا مطرح است این‌که او به بعضی از معارف کتاب آشنا بود و چنان معجزه‌ای بسیار عظیم از خود بروز داد، در حالیکه در یک آیه دیگر خداوند می‌فرماید:«قُلْ کَفَی بِاللّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ»⁽¹⁾بگو: تنها گواه میان من و شما خدا و عالمان حقیقی به کل کتاب خدا (که ائمه(علیه السلام)اند) کافی خواهند بود که در این آیه«وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» آمده است که منظور امامان دوازده‌گانه‌اند، لذا فقط خدا می‌داند که قدرت روحی و اعجازی آن‌ها تا چه حد است.

باید دانست: کرامت‌های علی(علیه السلام) (بلکه معجزات او) برای تکمیل معجزات پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و معجزه بر سبیل ارهاص و مقدمه‌چینی برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) عبارت است از احداث امر خارق‌العاده برای دلالت بعثت نبی، قبل از بعثت، از قبیل انکسار ایوان کسری و انطفاء و خاموشی آتش فارس و سایه افکندن ابر بر سر پیامبر و تسلیم سنگ‌ها در مقابل حضرت، به این معنا که مردم می‌شنیدند که سنگ‌ها بر آن حضرت سلام می‌کنند. و عکس معجزه به دست کذابین به سبب جزا و کیفر کذبشان جایز است و سحر هم که غیرواقعی، و مغلوب معجزه است.

ابعاد اعجاز قرآن

قرآن از جنبه‌های مختلف معجزه است که به برخی از آن‌ها به اجمال اشاره می‌شود:

فَصاحت و بَلاغت

قرآن به زبان عربی نازل شده و همانند دیگر متون عربی از حروف الفبای عربی تشکیل گردیده است اما ساختار عبارات آن به شیواترین و رساترین وجه است. خداوند برای ابلاغ پیام خود، شیواترین و زیباترین الفاظ و آسان‌ترین کلمات از جهت تلفظ و جذاب‌ترین ترکیب را به‌کار گرفته است (فصاحت) به گونه‌ای که به بهترین شیوه، معانی خود را به مخاطبان می‌رساند (بلاغت). قال بعض الاکابر: البلاغة أداء المعنی بکماله الی النفس فی احسن صورة من اللفظ.⁽²⁾

هنگامی که اعراب و ادبا و علمای عرب زبان، آیات الهی را از زبان پیامبر(صلی الله علیه و آله) شنیدند ناگهان با سخنی نو که نه شعر بود و نه نثر روبرو شدند که آهنگی زیباتر از شعر و بیانی رساتر

از نثر داشت. کافران ناگزیر جوانان خود را از شنیدن قرآن برحذر می‌داشتند و یا هنگام تلاوت قرآن هیاهو به راه می‌انداختند تا صدای قرآن به کسی نرسد. قرآن می‌فرماید:«وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ.»⁽¹⁾

باید دانست اعجاز قرآن مربوط به نفس و خود قرآن است. نه این‌که به فرض عبارات قرآن رکیک باشد و هر وقت بلیغ و فصیحی خواست نظیر آن را بیاورد خداوند مانع شود که به این،«صَرفه» گویند و درست نیست. شیخ مفید در تعریف صرفه و تأیید آن می‌گوید: ان جهة ذلک(المعجزة) هو الصرف من الله تعالی لاهل الفصاحة و اللسان عن معارضة النبی بمثله...⁽²⁾.

در تاریخ از ابن هشام نقل شده است⁽³⁾که ابن ابی العوجا و ابوشاکر دیصانی و عبدالملک بصری و ابن مقفع در بیت‌الحرام جمع شدند و حجاج را به خاطر قرآن مسخره و طعن می‌کردند، پس ابن ابی‌العوجا گفت: هرکدام از ما با ربع و یک چهارم قرآن معارضه می‌کند و در پاسخ به تحدی و مقابله به مثل قرآن شرکت می‌کند و در سال آینده همین‌جا جمع خواهیم شد و اسلام و نبوت محمد را ابطال خواهیم نمود.

سال آینده در بیت‌الحرام مثل سال گذشته جمع شدند، پس ابن ابی‌العوجاء گفت: من از وقتی از شما جدا شدم در معارضه با آیه:«فَلَمَّا اسْتَیْأَسُواْ مِنْهُ خَلَصُواْ نَجِیًّا»⁽⁴⁾فکر کردم و عاجز شدم و عبدالملک گفت: من از وقتی از شما جدا شدم در معارضه با آیه:«یَا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن یَخْلُقُوا ذُبَابًا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِن یَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَیْئًا لَّا یَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ»⁽⁵⁾فکر کردم و عاجز گردیدم و ابوشاکر گفت: من از وقتی از شما جدا شدم در معارضه با آیه:«لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا»⁽⁶⁾فکر کردم و عاجز شدم و ناتوان گردیدم و ابن مقفع گفت: ای قوم، این قرآن از سنخ و نوع کلام بشر نیست، زیرا من از وقتی که از شما جدا شدم در معارضه با آیه:«وَ قِیلَ

یَا أَرْضُ ابْلَعِی مَاءکِ وَ یَا سَمَاء أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْمَاء وَ قُضِیَ الأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ».⁽¹⁾

در این اثنا امام جعفر صادق(علیه السلام) در حالیکه از آن‌ها گذر کرد که آیه:«قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنسُ وَ الْجِنُّ عَلَی أَن یَأْتُواْ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لاَ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیرًا»⁽²⁾تلاوت می‌فرمود.

البته آنچه نوشته شد بیشتر از جنبه ظاهری قرآن است و الا قرآن ظاهری دارد و باطنی و باطن آن همچنین باطنی دارد که تا به هفت بطن و متن می‌رسد. امام صادق(علیه السلام) در مراتب قرآن مجید فرموده است: فالعبارات للعوام و الإشارات للخواص و اللطائف للأولیاء و الحقائق للأنبیاء.⁽³⁾

یکی از ادیبان و بلیغان و حکمای عرب به نام ولید بن مغیره که از او به «ریحانة العرب» یاد می‌کنند، پس از شنیدن این آیه از قرآن:«حم* تَنزِیلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ* غَافِرِ الذَّنبِ وَ قَابِلِ التَّوْبِ شَدِیدِ الْعِقَابِ»⁽⁴⁾گفت: من از محمد سخنی شنیدم که نه به سخن انسان‌ها شبیه است و نه به سخنان جنیان، سپس در مورد قرآن چنین داوری نمود: و إنّ له لَحلاوة و إنّ علیه لَطلاوة و ان أعلاه لمثمر و إن أسفله لمغدق و إنه لیعلو و ما یعلی علیه،⁽⁵⁾یعنی سخن او شیرینی خاص و زیبائی ویژه‌ای دارد و ساختار آن پربار و ریشه آن پربرکت است؛ سخنی والا است که هیچ سخنی والاتر از آن نیست و هرگز قابل رقابت نمی‌باشد.

گفتنی است که قرآن ظاهری دارد و باطنی و ظاهر آن هیچ‌گاه با باطن آن در تعارض و تقابل نیست و برعکس. و آیات آن، مجمل و مغلق و رمزی و معماگونه نیست، ولی بعضی از اشعاری که عرفایی همچون حافظ سروده‌اند ظاهر آن‌ها با باطن آن‌ها در تضاد است. مثل:

خیز تا در میخانه گشادی طلبیم

بر ره دوست نشینیم و مرادی طلبیم

گرچه افتاد ز زلفش گره‌ای درکارم

همچنان چشم گشاد ازکرمش می‌دارم⁽⁶⁾

و همچنین است شعر وی در ذیل:

طالع اگر مدد کند دامنش آورم به کف

گر بکشم زهی طرب ور بکشد زهی شرف⁽¹⁾

نمونه دیگر شعر معماگونه‌ی شمس الشعرا سروش است:

بدان لبانِ چو مرجان چنان زنم بوسه‌ای

که رنگ می‌برم ازآن لبانِ چون مرجان⁽²⁾

که مرجان اول به معنای لؤلؤ و مروارید زیباست و مرجان دوم کنایه از رنگ خون است، لذا معنای شعر این است: به آن لب‌های قشنگ معشوق که مثل مروارید زیباست، چنان بوسه‌ای محکم می‌زنم که رنگ قرمز و لعل گونه‌ی آن را زایل سازد.

نکته بلاغی دو آیه

از جمله اعجازات فصاحی مخصوصاً بلاغی قرآن، دو آیه‌ی:«وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلاَدَکُم مِّنْ إمْلاَقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَإِیَّاهُمْ»⁽³⁾و:«وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیَّاکُم»⁽⁴⁾است که فصاحت و زیبائی و شیوائی آن معلوم است و اما نکته‌ی بلاغی آن این است که در آیه اول خطاب به عوائل و عائله‌مندان فقیر است و آن به قرینه‌ی «مِّنْ إمْلاَقٍ» است، لذا فقر آن‌ها، آن‌ها را به قتل اولادشان منجر و منتهی می‌کند، پس مناسب در اینجا این است که خداوند اول رزق آن‌ها را تضمین نماید، سپس رزق اولاد آن‌ها را ولی در آیه دوم خطاب به عائله‌مندان ثروتمند است و آن به قرینه «خَشْیَةَ إِمْلاقٍ» است، یعنی چیزی که آن‌ها را به قتل اولادشان می‌کشاند فقر بالفعل نیست، بلکه تنها ترس از فقر بالقوه و در آینده است که ناشی از اطعام به اولادشان است، بنابراین مناسب مقام و حال این است که خداوند اول روزی اولاد را تضمین نماید سپس روزی عائله‌مندان را.⁽⁵⁾

ماحصل این‌که در قرآن تناقض و حداقل اختلاف و تعارض، به هیچ‌وجه، وجود ندارد با این‌که قرآن به تدریج در مدت بیست و سه سال بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل گشت و آن حضرت امّی و درس ناخوانده بود که این خود معجزه‌ای بس بزرگ است. خداوند می‌فرماید:«أَفَلاَ

یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلاَفًا کَثِیرًا»⁽¹⁾و باز می‌فرماید:«وَمَا کُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذًا لَّارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ».⁽²⁾

و باز می‌فرماید:«قُل لَّوْ شَاء اللّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَلاَ أَدْرَاکُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُرًا مِّن قَبْلِهِ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ»⁽³⁾بگو: اگر خدا می‌خواست، من این آیات را برای شما نمی‌خواندم و خداوند از آن آگاهتان نمی‌کرد، زیرا بدون شک مدتها پیش از این، در میان شما زندگی نمودم (و هرگز آیه‌ای نیاوردم). آیا تعقل نمی‌کنید.

سرانجام مردی که به سه کلمه قرآن ایراد گرفت

إمرَء‌القیس از مشاهیر فصحای عرب مدعی بود سه واژه به نام‌های «یستهزؤن» و «کُبّار» و «عُجاب» در قرآن فصیح نیست، لذا بهتر این بود در آن کتاب مقدس نباشد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) او را برای اثبات ادعایش نزد خود فراخواند. وقتی خدمت آن حضرت رسید حضرت به احترام او بلند شد. او در حالیکه داشت می‌نشست بلند شد و به سرعت نشست. دید پیامبر(صلی الله علیه و آله) هنوز ایستاده است باز بلند شد و آن حضرت نشست و او هم نشست. او از آن قعود و قیام مکرر آن حضرت و خودش و دیگران ناراحت شده، بی‌اختیار گفت:«أتستهزؤونی و أنا من کُبّار العرب إن هذا منک لشیء عُجاب».⁽⁴⁾

آیاتی که در آن‌ها سه کلمه مذکور آمده است از این قرارند:«قُلْ أَبِاللّهِ وَ آیَاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنتُمْ تَسْتَهْزِؤُونَ».⁽⁵⁾«وَ لَقَدِ اسْتُهْزِیءَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِکَ فَحَاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُواْ مِنْهُم مَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِؤُونَ».⁽⁶⁾«وَ مَکَرُوا مَکْرًا کُبَّارًا».⁽⁷⁾«أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَیْءٌ عُجَابٌ».⁽⁸⁾

اگر مقایسه‌ای میان کلام عرب که در جاهلیت می‌گفتند: «إنّ القتل أنفی للقتل»،⁽⁹⁾یعنی

خون، خون را می‌شوید با قرآن که می‌فرماید:« وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَاْ أُولِیْ الأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»⁽¹⁾بشود متوجه می‌شویم که جنبه اعجازی کتاب محمد(صلی الله علیه و آله) یکی دو تا نیست و تازه هر جهت و جنبه‌ای از آن، مثل عقاید و فروع دین و عرفان و تاریخ و سیاست و... در اوج قله است.

هماوری با قرآن

آن‌هائی که مثل مسیلمه‌ی کذاب اهل یمامه معارضه با قرآن کرده‌اند وگفته‌اند: «الفیل مالفیل؟ و ماادراک مافیل (الفیل)؟ له ذنب وبیل، و خرطوم طویل» و باز گفته‌اند: «والمبذّرات بذراً، و الحاصدات حصداً، و الذاریات قمحاً و الطاحنات طحناً، و العاجنات عجنا، و الخابزات خبزاً، و الثاردات ثرداً و اللاقمات لقماً إهالةً و سمناً»،⁽²⁾جز سفاهت و حماقت خود را اثبات ننموده‌اند. عبارات آن‌ها وزن دارد آن هم از قرآن گرفته‌اند ولی وزنه که ندارد هیچ محتوای بچه‌پسند نیز ندارد. خداوندا ما را به خِرّیت برسان و از خریت برهان.

و اما ترجمه این قسمت: قسم به دهقانان و کشاورزان، قسم به دروکنندگان، قسم به جداکنندگان گندم از کاه، قسم به خمیرکنندگان، قسم به نان‌پزندگان، قسم به تریدکنندگان و قسم به افرادی که لقمه‌های چرب و نرم برمی‌دارند⁽³⁾.

و باز گفته‌اند: یا ضَفْدَع بنت ضفدعین، نقی ما تنقنقین، نصفک فی الماء و نصفک فی الطین، لا الماء تکدرین و لا الشارب تمنعین⁽⁴⁾ای قورباغه دختر قورباغه‌ها، ما از صدای تو محفوظیم، نیمی از تو در آب و نیم دیگر در گل است، نه آب را گل‌آلود می‌کنی و نه کسی را از آب خوردن جلوگیری می‌نمایی.

و باز در معارضه با کوچکترین سوره قرآن، یعنی سوره کوثر گفته‌اند: انا اعطیناک الجماهر، فصلّ لربک وجاهر، إن مبغضک رجل کافر؛ ما به تو چیزهای ستبر و کلفت و گنده و زمخت دادیم، پس نمازگزار و نماز را با صدای بلند بخوان، همانا دشمن دارنده تو، مردی کافر است.

شگفت‌تر این‌که یکی از مبلغین مسیحی با تغییر الفاظ و اصلاح آن، از مسیلمه حمایت کرده و گفته است: انا اعطیناک الجواهر فصلّ لربک وجاهر و لاتعتمد قول ساحر. او«جماهر» را به«جواهر» تبدیل نموده و توجه نداشته که خداوند سیم و زر و در و گوهر به پیامبرش نداده است و اعتماد به قول ساحر در عرب معمول نبوده است، بلکه جادوگر، اهل گفتار نیست و برعکس مرد کار و عمل است که با فعل خود، دیگران را به تعجب وامی‌دارد⁽¹⁾.

اعجاز قرآن از منظر اسرار عالم طبیعت

در این خصوص به چند مورد از موارد مهم اشاره می‌شود: یکی از آن‌ها به تعبیر قرآن سقف محفوظ آسمانی است که با این‌که مثل سقف‌های معمولی نیست و بسیار رقیق است و با ضخامت چند صد کیلومتری است، ما را از خطرات شِهاب‌های سماوی حفظ می‌کند و دیگر این‌که از اشعه‌ی مافوق بنفش، که از خورشید صادر می‌شود، جلوگیری می‌نماید. آن اشعه، بدن را می‌سوزاند، که مقدار کمی از آن مفید است زیرا میکروب‌های آلوده به جوّ را می‌کشد، و نیز از اشعه‌ای که از فوق منظومه شمسی است و در آن گازهای آبی رنگ موسوم به «اوزون» است، مانع می‌شود. پس چه خوب فرمود خدای مهربان:«وَ جَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَّحْفُوظًا.»⁽²⁾

قرآن در مورد حرکت زمین می‌فرماید:«الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا»⁽³⁾(حضرت موسی گفت: پروردگار من) همان کسی که زمین را برایتان مهد و گهواره‌ای قرار داد. قرآن در توصیف زمین از لفظ مهد (گاهواره) استفاده کرده که حرکتش چنان ملایم است که کودک در درون آن به آرامی به خواب می‌رود.

حرکت وضعی و انتقالی کره زمین، نیز مانند همان حرکت گاهواره نرم و آرام است. همچنین است آیه‌ی«هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا».⁽⁴⁾

آن‌قدر زمین آرام حرکت می‌کند که بشر هزاران سال، فکر می‌کرد زمین غیر متحرک است و خورشید به دور زمین حرکت می‌کند. هر چند قرآن یک نوع حرکت خاصی برای خورشید نیز اثبات نموده است و

می‌فرماید:«وَالشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا * وَکُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ.»⁽¹⁾آن‌ها، یعنی ماه و خورشید با حرکت خود، جوّ را می‌شکافند که این، یعنی حرکت جوّ شکن ماه و خورشید مخالف با حرکت افلاک در هیأت بطلمیوسی است.

قرآن در تأیید جاذبه عمومی می‌فرماید:«اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا»⁽²⁾خدا همان کسی است که آسمان‌ها را بدون ستون، که آن را ببینید، برافراشت. یعنی ستون و جاذبه وجود دارد ولی شما آن را نمی‌بینید. نه این‌که معنایش این باشد که آسمان‌ها ستون ندارد و می‌بیند که ستون ندارند. پس کلمه «غیر» قید «ترونها» است، نه «عمد». ضمن این‌که آیه مذکور با آیه«وَالسَّمَاء ذَاتِ الْحُبُکِ»⁽³⁾هم‌خوانی می‌کند. یعنی آسمان دارای راه‌های ارتباطی است و حبک و طرق همان جاذبه عمومی است.⁽⁴⁾

و از جمله معجزات قرآن اثبات حیات در کرات است.⁽⁵⁾خداوند می‌فرماید: «وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاء قَدِیرٌ».⁽⁶⁾

هرچند می‌توان نوشت که باطن آیه قابلیت آن را دارد که به معنای دیگر باشد و هر معنائی از آن با ظاهر آن در تعارض نیست.

از دیگر اسرار شگفت‌انگیزی که در کتاب آسمانی بیان شده نیازمندی برخی گیاهان به تلقیح یا گردافشانی از طریق باد است. قرآن درخصوص آن می‌فرماید:«وَ أَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ».⁽⁷⁾

پیش‌گوئی‌های قرآن

از جمله معجزات قرآن پیش‌گوئی‌های تاریخی است که مورخین به صدق آن‌ها اذعان نموده‌اند. هنگامی که سپاه ایران در دوران حکومت خسرو پرویز به قلمرو رومیان حمله برد، شام و فلسطین و آفریقا را فتح کرد و اورشلیم را غارت نمود و امپراطور روم شرقی را سخت

شکست داد. مشرکان مکه این خبر را به فال نیک گرفتند و پنداشتند که آن‌ها بر سپاه محمد پیروز خواهند شد. اما قرآن در آیه‌ای اعلام داشت که رومیان کمتر از ده سال دیگر ایران را شکست خواهند داد.

هنوز ده سال نگذشته بود که در سال دوم هجرت سپاه روم بر سپاه ایران پیروز شد. مقارن با این پیروزی، در جنگ بدر، مسلمانان نیز بر سران قریش غالب آمدند، چون آن پیروزی باعث خوشحالی و تقویت روحیه آن‌ها شد.

قرآن در این خصوص می‌فرماید:«غُلِبَتِ الرُّومُ * فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ * فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِن قَبْلُ وَ مِن بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ».⁽¹⁾

از جمله معجزات قرآن خبر بازگشت پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مدینه است. آن هنگام که پیامبر به دستور خدا مکه را به قصد مدینه ترک می‌کرد، در بین راه با خود می‌اندیشید که آیا دوباره به مکه باز می‌گردد. در این هنگام آیه‌ای نازل گشت:«إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرَادُّکَ إِلَی مَعَادٍ».⁽²⁾نزول آیه در زمانی بود که هیچ شاهد و نشانی بر معاد و بازگشت وجود نداشت.

یکی از نویسندگان مسیحی می‌نویسد: نقادان به طور کلی عقیده دارند که نویسنده‌ی پنج کتاب اول کتاب مقدس، موسی نبوده است. آن‌ها معتقد بودند که کتاب‌ها و قسمت‌هایی که در آن‌ها درباره‌ی آینده، پیش‌گویی‌هایی وجود دارد، بعد از انجام شدن آن وقایع نوشته شده‌اند.⁽³⁾

از معجزات دیگر قرآن این است که آغاز خلقت انسان را از نطفه‌ی مخلوط از اسپرماتوزوئید و اوول می‌داند -قرآن می‌فرماید:«إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ»⁽⁴⁾که بعد از آن، علقه به وجود می‌آید، سپس مضغه و جنین. و عجیب این است که علقه از علاقه است، یعنی آغاز و اساس انسان، بعد از نطفه، علقه و علاقه و تعلق به پدر و مادر داشتن و انس با آن‌ها است. قرآن می‌فرماید:«ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً... ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ⁽⁵⁾».

در زمان جاهلیت اعتقاد بر این بود که فرزند تنها از پدر است و مادر حکم دیگی را دارد که در آن غذا طبخ می‌شود و آن‌ها چنین مترنم بودند:

بنونا بنو أبنائنا و بناتنا

بنوهنّ أبناء الرجال الا باعد⁽¹⁾

یعنی فرزندان ما، فرزندان پسران ما است، در حالیکه فرزندان دختران ما، فرزندان مردان بیگانه‌اند.

درحقیقت سخن قرآن یک نوع پیش‌بینی علمی محسوب می‌گردد، به این معنا که دانشمندان در آینده، بعد از جاهلیت اولی، به این حقیقت قرآنی پی خواهند برد.

قرآن معجزات بسیار دیگری دارد که شایسته است ذیل آیات مربوطه به تفاسیر آن‌ها مراجعه نمود. البته خود پیامبر معجزاتی نظیر معراج و انشقاق قمر و... دارد که باید به قرآن و روایات و کتب تاریخی در این زمینه مراجعه نمود.

بنا به دلایلی قرآن تحریف‌ناپذیر است

«جمله اسمیه» آمده، خداوند با تأکید بسیار، نزول قرآن و نگاهبانی از آن را به خود نسبت داده است.

ب.«لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»؛⁽¹⁾از پیش روی آن (قرآن) و از پشت سرش، باطل به سویش نمی‌آید؛ وحی نامه‌ای است از حکیمی ستوده (صفات). منظور از باطل، که به هیچ روی در قرآن راهی ندارد، هر باطلی است که مایه وهن قرآن گردد و چون کم و زیاد کردن الفاظ قرآن موجب وهن آن می‌شود و خود از مصادیق باطل است، بر این اساس هیچ‌گونه فزونی و کاستی در قرآن راه نمی‌یابد.

در حالیکه اگر تحریفی در قرآن صورت می‌پذیرفت، امامان هرگز سکوت نمی‌کردند که این خود گواهی است بر تحریف‌ناپذیری قرآن.

البته ممکن است روایاتی نیز باشد که بتوان از آن‌ها تحریف قرآن را استنباط نمود.⁽³⁾اما علما و محققان بزرگ شیعه و سنی جملگی تصریح دارند که این‌گونه روایات ضعیف است. یا اساساً تحریف معنوی صورت گرفته باشد، نه تحریف لفظی.

شیخ صدوق می‌فرماید: «اعتقادنا أن القرآن الذی أنزله الله تعالی علی نبیّه محمد(صلی الله علیه و آله) هو ما بین الدفَّتین و هو ما فی أیدی الناس»⁽⁴⁾اعتقاد ما این است: قرآنی که خداوند بر پیامبرش محمد(صلی الله علیه و آله) نازل فرمود همانی است که میان دو دَفّة و دو قسم اول و آخر آن و در دست مردم وجود دارد.

و آنچه از مجموع فحوای مطالب شیخ مفید در این خصوص می‌توان به دست آورد این‌که به هیچ وجه زیادت و نقصان در آن روی نداده است.⁽⁵⁾جز این‌که وی گفته است: و اما

النقصان فان العقول لاتحیله و لاتمنع⁽¹⁾اما عقل، نقصان آن کتاب را محال و ممتنع نمی‌داند که این نظر با آیه‌های«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» و...⁽²⁾، در تعارض است. این درحالی است که وی در ادامه می‌گوید: اما الزیادة فمقطوع علی فسادها من وجه؛ و اما زیاد شدن قرآن از جهتی(که همه فرق اسلامی این‌گونه عقیده دارند)، قطعی الفساد است⁽³⁾.

بر این اساس روشن می‌شود وهابی‌ها که به شیعه تهمت تحریف قرآن می‌زنند چقدر نادانند!!!⁽⁴⁾

این در حالی است که صحیح بخاری از عمر نقل کرده است که آیه رجم، یعنی «الشیخ و الشیخة اذا زنیا فارجموها؛ اگر مرد و زن محصَن زنا کردند آن‌ها را رجم نمایید»، در قرآن بوده است، سپس لفظ آن نسخ شد و حکمش باقی ماند.⁽⁵⁾و موارد دیگر از نسخ نیز از عایشه و دیگران نقل شده است.⁽⁶⁾به این ترتیب اهل سنت هم به تحریف لفظی قرآن معتقدند و هم به نظر ما مرتکب تحریف معنوی شدند.

تفاوت میان نبی و رسول و محدَّت و امام

در این زمینه روایاتی وجود دارد که حقیقت مسئله را روشن می‌نماید که بعضی از آن‌ها از این قرارند: امام محمدباقر(علیه السلام) در خصوص آیه«وَ کَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا»⁽⁷⁾می‌فرماید: نبیّ کسی است که در خواب (ملک، یعنی جبرئیل) را ببیند و صوت (ملک) را بشنود ولی (ملک) را به عین و چشم نبیند و رسول کسی است که صوت (وحی) را می‌شنود و در خواب (جبرئیل را) می‌بیند و به چشم نیز (او را در بیداری) رؤیت می‌کند.

و امام صوت را می‌شنود و ملک را (در خواب) رؤیت و (در بیداری) معاینه نمی‌کند(یسمع الصوت و لایری و لایعاین الملک)، سپس آن حضرت آیه‌ی:«وَ مَا أَرْسَلْنَا

مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ»⁽¹⁾و لا محدَّثٍ را تلاوت نمود.⁽²⁾

و محدَّت آن کسی است که با او صحبت می‌شود و در خواب رؤیت نمی‌کند و در بیداری معاینت ندارد.

امام رضا(علیه السلام) فرمود: رسول کسی است که بر او جبرئیل نازل شود، پس او را ببیند و کلامش را بشنود و وحی بر او نازل کند و چه بسا و گاهی در خواب (او را) ببیند، مانند رؤیای (صادقه) ابراهیم(علیه السلام) در خواب و نبی چه بسا و گاهی کلام را بشنود و چه بسا و گاهی شخص او را ببیند و (صوت او را) نشنود و امام کسی است که کلام را بشنود و شخص را نبیند... و النبیّ ربّما یسمع الکلام و ربّما رَأّی الشخص و لم یَسمع.⁽³⁾

باید دانست در آیه «کَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا» رسول مقدم است که به نظر می‌رسد که تقدم تنها در نام بردن باشد، به دلیل این‌که امام باقر و امام صادق(علیه السلام) فرمودند: ربما اجتمعت النبوة و الرسالة لواحدٍ،⁽⁴⁾یعنی رسول علاوه بر ویژگی خود، ویژگی نبی را نیز دارد، لذا ارزش رسول بیشتر از نبی است و به این ترتیب در نام بردن اول می‌آید، نه این‌که تقدم زمانی باشد که صحیح نیست، زیرا از این لحاظ اول نبی است سپس رسول.

ولی در آیه«وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّی...»⁽⁵⁾که باز رسول مقدم است، به سبب این است که از سلب اخص سلب اعم لازم نمی‌آید، لذا باید بعد از آن، «لانبی» نیز بیاید ولی در آیه«وَ کَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا» وقتی«رسول» ذکر شد، دیگر به ذکر «نبی» نیازی نیست، چون هر رسولی نبی است، نه به عکس. پس اگر سؤال شود که چرا در آیه«وَ کَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا»، بعد از رسول، نبی آمده است؟ جواب آن همان است که پیش از این در مورد آن بحث شد.

و وقتی از آن حضرت(امام باقر و امام صادق(علیه السلام)) سؤال شد چگونه دانسته می‌شود که پیامبر(صلی الله علیه و آله) آنچه را در خواب می‌بیند حق است،(نه حقه و خدعه شیطانی) و این‌که آن ملک است؟ فرمود: خداوند از راه توفیق ملک را به او معرفی می‌کند(و یقین می‌کند که حق است،

نه حقه و خدعه). بعد آن حضرت فرمود: خداوند و وسیله کتاب شما، کتب را و به وسیله نبی شما، انبیاء را مختوم اعلام کرد.

نظریه‌های مختلف درباره‌ی تفاوت میان رسول و نبی

اختلاف میان رسول و نبی به وجوهی است: اول: وجهی است که بیضاوی ذکر کرده است و آن این‌که رسول، بر خلاف نبی، صاحب شریعت است که آن، مردود است، برای این‌که شرایع بیشتر از پنج قسم نیست که انبیای پنجگانه اولوالعزم داشتند، جز این‌که قرآن به رسالت غیر اولی العزم تصریح نموده است.

دوم: وجهی است که از بعضی از عرفا نقل شده است که در رسالت، اعتبار تبلیغ احکام، اخذ و اعتبار گردیده است، چرا که قرآن می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ»⁽¹⁾و در نبوت اعتبار اخبار از معارف و حقایقی است که متعلق و مربوط به تفاصیل و جزئیات صفات و افعال خداوند است. (در واقع به نبوت انبائی که شامل حضرت مریم(علیه السلام) نیز می‌شود باور دارند. می‌توان گفت: آن حضرت و حضرت فاطمه(علیه السلام)، نبوت انبائیه داشتند، نه نبوت رسالیه و این منافات با محدثه بودن آن دو ندارد).

سوم: وجهی است که رسول آن است که صاحب کتاب باشد و نبی صاحب کتاب نباشد. بر این اساس باید سیصد و سیزده کتاب به تعداد رسل وجود داشته باشد، در حالیکه چنین نیست؛ چرا که پیامبر ختمی فرموده است: تعداد کتب انبیا(علیه السلام) به صد و چهار می‌رسد.⁽²⁾

چهارم: وجهی است که رسول کسی است که به سوی خلق خدا از جانب خداوند ارسال شود، آن هم به ارسال جبرئیل توسط حضرت حق به سوی او، به نحوی که او آن ملک را ببیند و نبی کسی است که نبوتش به الهام یا به وسیله خواب باشد که احادیث ما شیعه، مطابق آن وجه و نظر و رأی، وارد شده است.⁽³⁾

تعداد انبیا(علیه السلام) و کتب آن‌ها

باید دانست عقل ما راهی برای تعیین تعداد انبیا و کتب آسمانی ندارد و اثبات این‌گونه مطالب، از راه دلیل عقلی، میسّر نیست. از ابوذر روایت شده است که گفت: از پیامبر پرسیدم:

پیامبران چند نفرند؟ فرمود: صد و بیست و چهار هزار پیامبر. این روایت مشهور است. سؤال کردم مرسلین چند نفرند؟ فرمود: ثلاث مائة عشر جماً غفیراً؛ کل و تمام رسل سیصد و ده نفراند.⁽¹⁾در یک روایت دیگری از ابوذر نقل شده: إن عدد الرسل ثلاثمائةٍ و ثلاثة عشرَ رسولاً؛⁽²⁾به‌طور کلی و مجموعاً تعداد رسولان سیصد و ده نفرند. به نظر می‌آید تعداد سیصد و سیزده نفر رسول صحیح‌تر باشد.

بعضی از روایات تعداد انبیا را به صد و چهل و چهار هزار می‌رساند (ان عددهم مائة و اربع و اربعون ألف نبی) و از انس بن مالک روایت شده است که پیامبر فرمود: من بعد از هشت هزار پیامبر، که چهار هزار از آن‌ها از بنی اسرائیل است، برانگیخته شدم. به نظر می‌آید تعداد صد و بیست و چهار هزار صحیح‌تر باشد.

در قرآن کریم، گروهی از پیامبران خدا به عنوان «اولوالعزم» معرفی شده‌اند. «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»⁽³⁾ولی ویژگی آنان در قرآن مشخص نشده است. به حسب آنچه از روایات اهل بیت(علیه السلام) به دست می‌آید پیامبران اولوالعزم پنج نفرند که عبارتند از حضرات نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد(علیه السلام). از ظواهر آیات و روایات چنین استفاده می‌شود که پیامبران اولوالعزم(علیه السلام)در رتبه اول محمد(صلی الله علیه و آله) و پس از آن ابراهیم و پس از وی نوح و پس از وی موسی و پس از وی عیسی علیهم السلام است⁽⁴⁾.

ویژگی آن‌ها این است که هرکدام از ایشان کتاب و شریعت مستقلی داشته‌اند و پیامبران معاصر یا متأخر، از شریعت آنان تبعیت می‌نمودند تا هنگامی که یکی دیگر از پیامبران اولوالعزم به رسالت مبعوث می‌شد و کتاب و شریعت جدیدی می‌آورد. در حقیقت رسالت و آیین آن‌ها سراسری و ناسخ شریعت قبلی است⁽⁵⁾.

شیخ بهائی فرموده است: نام‌های انبیا در قرآن کریم که ذکر شده است به تعداد بیست و پنج پیامبر می‌رسد. به نظر می‌رسد وی ترتیب زمانی را رعایت کرده است. او حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) را به اعتبار رتبه و مقام، اول یاد کرده است. عین عبارت وی چنین است: «اسماء

الانبیاء الذین ذکروا فی القرآن العزیز خمسة و عشرون نبیاً: نبینا محمد(صلی الله علیه و آله)، آدم، ادریس، نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، یوسف، أیوب، شعیب، موسی، هارون، یونس، داود، سلیمن، الیاس، الیسع، زکریا، یحیی، عیسی و کذا ذوالکِفل عند کثیر من المفسرین».⁽¹⁾

اجتماع دو پیامبر(و بیشتر) در زمان واحد و چه بسا در مکان واحدی واقعیت پیدا کرد، اما آن‌ها در عرض هم نبودند، بلکه در طول هم بودند، چنان‌که حضرت لوط معاصر حضرت ابراهیم(علیه السلام) بود و حضرت هارون با حضرت موسی(علیه السلام) به پیامبری رسید و حضرت یحیی در عصر حضرت عیسی(علیه السلام) می‌زیست.⁽²⁾

مجمع‌البیان ذیل آیه«وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الِّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ»⁽³⁾از پیامبر نقل کرده است که بنی اسرائیل در یک ساعت چهل و سه پیامبر را کشتند، لذا یک صد و دوزاده نفر از عبّاد بنی اسرائیل قیام کرده آنان را امر به معروف و نهی از منکر نمودند. بنی اسرائیل بی‌شرمانه آن عده را نیز کشتند.⁽⁴⁾

شیعه معتقد به زنده بودن دو پیامبر از پیامبران است که آن‌ها عیسی و خضر(علیه السلام)اند، اما در مورد الیاس(بن یَسَع بن فنحاس بن العیزار بن هارون بن عمران) اختلاف است که اشهر این است که او زنده است ولی اشاعره به چهار پیامبر زنده باور دارند که عبارتند از عیسی و الیاس و ادریس و خضر.⁽⁵⁾

ابوذر از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسید: خداوند چند کتاب نازل فرموده است؟ فرمود: «مائة کتاب و اربعة کتب»؛ یعنی صد و چهار کتاب نازل فرموده است. خداوند بر شِیث پنج صحیفه و بر ادریس (هو اول من خطّ بالقلم) سی صحیفه و بر ابراهیم بیست صحیفه نازل فرمود. و تورات (کتاب موسی) و انجیل (کتاب عیسی) و زبور ( کتاب داود) و فرقان (کتاب محمد(صلی الله علیه و آله)) را نازل فرمود.⁽⁶⁾

خاتمیت رسالت

خاتمیت در لغت و اصطلاح

خاتم در لغت عاصم به معنای حلقه و انگشتری است که برای زینت به انگشت می‌کنند یا ماده‌ی گل‌گونه‌ای است که در گذشته برای ختم کتاب، به عنوان مهر کتاب در آخر کتاب، استعمال می‌شد و منظور از خاتم، ختم رسالت یا بستن درب منزل (پلمب یا مهر سربی) است که احدی آن را باز نکند و آن به این نحو است که ماده چسبنده‌ای بر درب یا قفل می‌گذارند و آن را مهر و موم می‌کنند. و منظور از خاتمیت(در اصطلاح) پیامبر به معنای تنها زینت انبیا نیست که در آن ختمیت مطرح نباشد.⁽¹⁾

خلاصه این‌که ختم، یک معنای اصلی بیشتر ندارد و آن رسیدن به پایان چیزی است و این‌که مهر زدن بر چیزی را نیز ختم می‌گویند، از همین باب است؛ زیرا همیشه بعد از پایان دادن چیزی، مثل پایان نامه یا نوشته، بر آن مهر می‌نهند.⁽²⁾

راز خاتمیت

حکمت تعدد پیامبران و پی در پی آمدن آنان این است که از سوئی در زمان‌های پیشین، تبلیغ رسالت الهی در همه اقطار زمین و در میان همه امت‌ها به وسیله‌ی یک فرد، میسّر نبوده است و از سوی دیگر، گسترش و پیچیده شدن روابط و پیدایش پدیده‌های اجتماع نوین، وضع قوانین جدید یا تغییر قوانین قبلی را می‌طلبدیده است؛ و از سوی دیگر، تحریف‌ها و دگرگونی‌هائی که به مرور زمان و بر اثر دخالت‌های جاهلانه و مغرضانه افراد و دولت‌هائی پدید می‌آمد، لذا نیاز به تصحیح تعالیم الهی را به وسیله پیامبر دیگری به وجود می‌آورده است.

بنابراین در شرایطی که تبلیغ رسالت الهی در همه جهان به وسیله یک پیامبر و به کمک یاران و جانشینان وی میسّر باشد و احکام و قوانین یک شریعت، پاسخ‌گوی نیازهای حال و آینده جامعه باشد و پیش‌بینی‌های لازم برای مسائل نوظهور، در آن شریعت شده باشد و نیز تضمینی برای بقاء و مصونیت آن از تحریفات وجود داشته باشد، دیگر موجبی برای مبعوث شدن پیامبر دیگری نخواهد بود. خلاصه این‌که ختم رسالت در عصری و نسلی و مصری وقتی به فعلیت می‌رسد که بشر قادر است طرح کلی و جهانی و با ثبات دینی (اسلام و قرآن) را

تحمل کند و آن از زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به بعد بوده است.

اما دانش‌های عادی انسا‌ن‌ها توان تشخیص چنین شرایطی را ندارد و خداوند متعال با علم نامتناهی خود، زمان تحقق این شرایط را می‌داند، یعنی اوست که می‌تواند ختم نبوت و زمان آن را اعلام نماید، چنان‌که این کار را در آخرین کتاب آسمانی و آخرین انبیایش انجام داده است.

ولی ختم نبوت به معنای قطع رابطه‌ی هدایت میان خدا و خلق نیست، بلکه هرگاه خدای متعال صلاح بداند می‌تواند از علوم غیبی خود، به بندگان شایسته‌اش افاضه نماید، هر چند به صورت«وحی نبوت» نباشد، چنان‌که به عقیده شیعه، چنین علومی را به امامان معصوم(علیه السلام) عطا فرموده است.⁽¹⁾نعم ما قال حافظ:

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید

دیگران هم بکنند آنچه مسیحا می‌کرد

بنابراین یکی از ضروریات دین اسلام، مسئله خاتمیت است. خاتمیت بدین معناست که سلسله پیامبران الهی با پیامبر اسلام ختم می‌شود و پس از او هیچ پیامبری نیامده و نخواهد آمد. قرآن و روایات متواتراً و آشکارا بر این مسأله تأکید دارد.

با توجه به آنچه بیان شد معلوم می‌شود سخن و نظر اقبال لاهوری که می‌نویسد: «زندگی انسان در گذشته براساس غریزه اداره می‌شد که وحی مربوط به دوران غریزه است، ولی با پیشرفت انسان، تعقل و تفکر جای غریزه را گرفته است. خاتمیت، یعنی پایان دوران غریزه یا پایان هدایت براساس وحی و ظهور دوره هدایت عقل⁽²⁾(و بی‌نیازی از قرآن)» ، چقدر بی‌اعتبار و سخیف و به دور از قرآن و سنت و انصاف و آگاهی است.

خاتمیت در قرآن

قرآن در آیاتی صراحتاً و در برخی ضمنی به خاتمیت پیامبر اسلام اشاره می‌کند، مثلاً در این آیه:«مَّا کَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِکُمْ وَلَکِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِیِّینَ»⁽³⁾محمد پدر هیچ یک از مردان شما نیست ولی فرستاده خدا و خاتم النبیین است.

آن حضرت نه پدر زید است و نه پدر دیگری. البته او پسرانی به نام‌های قاسم و طیّب و طاهر و ابراهیم داشت، ولی همه آن‌ها قبل از بلوغ، چشم از جهان فرو بستند. صدر آیه ارتباط

نسبی را نفی می‌کند و ذیل آن، ارتباط معنوی ناشی از رسالت را اثبات می‌کند.

همچنین در قرآن، آیات دیگری هست که از فحوای آن‌ها می‌توان خاتمیت را دریافت. اینک به بعضی از این آیات اشاره می‌کنیم:

از این آیه به خوبی بر می‌آید که دین پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) تام و کامل است و دیگر نیازی نیست خداوند دین و پیامبر دیگری بفرستد تا نیازهای دینی بندگانش را برآورد.

تفاوت میان اکمال و اتمام

فرق میان اکمال و تکمیل و اتمام و تتمیم همان فرق میان دو باب افعال و تفعیل است و آن این‌که اِفعال به حسَب اصل بر یک دفعه و یکباره و ناگهان دلالت می‌کند، لذا با ورود آن آیه در روز غدیرخم که، علی(علیه السلام) به خلافت بلافصل رسول خدا رسید، اسلام کامل و تام و مرضی خدا می‌شود.

راغب می‌نویسد: کمال شیء، حصول غرض از آن شیء است و تمام شیء، انتهای آن شیء است به حدی که احتیاج به چیزی خارج از آن شیء نیست (و تمام اجزای شیء وجود دارد) و ناقص آن است که به چیزی خارج از آن شیء (که جزء شی است) نیازمند است.⁽²⁾

به عبارت دیگر تمام‌کننده شیء، جزء آن شیء است و کمال شیء، هدف و غرض از آن شیء است که دیگر جزء آن شیء نیست.

به عبارت دیگر اشیائی که دارای آثارند دو نوع‌اند: نوعی از آن، آثاری است که مترتب بر شیء می‌شود و آن وقتی است که تمام اجزای آن شیء وجود داشته باشد که این را تمام گویند، مثل آیه«ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّیَامَ إِلَی الَّلیْلِ»⁽³⁾که اگر در میان روز اخلال در امساک روزه به وجود آید آن فاسد می‌شود، چون ناقص است.

و نوعی دیگر اثری است که مترتب بر چیزی می‌شود، بدون این‌که متوقف بر حصول تمام اجزایش باشد، بلکه اثر نهائیِ افزون بر تحقق مجموع اجزا است، مانند اثر کاملِ مترتب بر وجود تمام اجزای شیء، لذا وقتی هر جزء یا چند جزئی یافت شود اثر خودش را دارد و اگر جمیع اجزا یافت شود، کل و همه اثر مطلوب آن مجموعه یافت می‌شود⁽¹⁾

که به آن کمال گویند، مثل آیه:«فَمَن لَّمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کَامِلَة»؛⁽²⁾و هرکس به قربانی تمکن نیافت سه روز در حج روزه بدارد و هفت روز هنگام مراجعت که ده روز کامل شود.

بنابراین با وجود نعمت خلافت بلافصل علی(علیه السلام)، اسلام ناقص، تام و تمام می‌شود و وقتی آن مجموعه تمامیتش ملاحظه شود، اثر دیگری دارد که از اجزا و در جزء جزء اسلام نیست، بلکه آن اثر خارج از مجموعه‌ی اسلام است و آن عبارت است سعادت‌آفرینی آن دین برای مسلمانان در دنیا و آخرت و شکست‌ناپذیری آن و از این باب است:«تمّ لفلان امرُه و کمل عقلُه»؛ یعنی فلانی امورش به تمامیت رسید و وقتی چنین شد اثر دیگری برایش به وجود می‌آید و آن عبارت از کمال عقلانی او است.

آقای مطهری در این خصوص به طور واضح‌تر می‌فرماید که تمام در جائی گفته می‌شود که یک چیز همه اجزایش وجود داشته باشد تا تمام به حساب بیاید و الا ناتمام و ناقص است، مثل یک ساختمان که همه اجزای لازمش وجود داشته باشد، اما یک چیز کامل ممکن است تمام اجزای لازمش باشد ولی هنوز از لحاظ کیفی در حد پایین باشد، مثل یک جنین در رحم مادر که به حد تمام رسیده است، ولی هنوز به رشد درخور نیازمند است که وقتی به رشد لازم رسید، انسان کاملی می‌شود؛ به این ترتیب اختلاف تام و کامل به اختلاف کمّ و کیف است.⁽³⁾

خلاصه این‌که می‌توان گفت:«کمال‌الشیء هو الشیء مع امر زائد»⁽⁴⁾و تمام‌الشیء هو مجموع الاجزاء الذی یحتاج الشیء الیه فی ذاته و حقیقته⁽⁵⁾.

و آنچه را که از کتاب پروردگارت به تو وحی شده است بخوان. کلمه او را تغییر دهنده‌ای نیست و جز آن (کتاب) هرگز پناهگاهی نخواهی یافت.

در تعبیر «لامبدل لکلماته» ضمیر کلماته به «کتاب ربک» باز می‌گردد؛ بدین معنا که هیچ امری نمی‌تواند کلمات قرآن را تغییر دهد. و «لن تجد» برای نفی ابد و تأکیدی بر تغییرناپذیری کلمات وحی است؛ یعنی هیچ‌گاه غیر از خدا و کتاب او پناهگاهی وجود ندارد. در واقع این تعبیر، وجود پناهگاهی غیر از قرآن را تا ابد نفی می‌نماید. به این ترتیب آیه خاتمیت را اثبات می‌نماید.

مطابق این آیات، رسالت پیامبر اسلام جهانی و همگانی است و عموم انسان‌ها را شامل می‌شود. در نتیجه انسان‌های آینده نیز تا پایان جهان، مشمول این آیه‌ها‌اند. از این رو این آیات، هم بر جاودانگی قرآن دلالت دارد و هم بر خاتمیت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله).

خاتمیت در روایات

سیرتی و سنتی»؛⁽³⁾ای مردم حلال من تا روز قیامت حلال است و حرام من تا روز قیامت حرام است. آگاه باشید که خداوند عزوجل آن دو را در کتاب (قرآن) بیان فرموده و من آن دو را در سیرت و سنتم (باز بیشتر) تبیین نموده‌ام.

حلال ابداً الی یوم القیامة و حرامه حرام ابداً الی یوم القیامة، لایکون غیره و لایجیء غیره؛⁽¹⁾حلال حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) همیشه تا روز قیامت حلال است و حرام او، همیشه تا روز قیامت حرام است و غیر او حکمی نیست و جز او پیامبری نیاید.

در اینجا نگارنده این سطور بر خود بایسته می‌داند که به پنج ویژگی خاص پیامبر ختمی اشاره نماید. آن حضرت فرمود:«اُعطیتُ خمساً لم یُعطَها احد قبلی: جُعِلتُ لیَ الارضُ مسجِداً و

طَهوراً و نُصرتُ بالرّعب و اُحِلّ لیَ المغنَمُ و اُعطیتُ جوامعَ الکَلِم و اعطیتُ الشفاعةَ»⁽¹⁾پنج چیز به من داده شده که پیش از من به کسی داده نشده است: زمین برای من محل سَجده و پاک کننده قرار داده شده است و به وسیله رعب در دل دشمن پیروز شده‌ام و غنیمت جنگی برای من حلال شده است و سخنان جامع و پر معنا به من اعطا شده است و شفاعت به من تفویض گردیده.

جهانی بودن آیین اسلام

وقتی خاتمیت نبوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) اثبات شد، خود به خود جهانی بودن آیین آن حضرت نیز اثبات می‌گردد ولی به عکس صحیح نیست؛ یعنی ممکن است شریعتی عمومی و جهانی باشد ولی خاتمیت نداشته باشد، مثل شرایع چهارگانه‌ی قبل از شریعت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله).

عقل حکم می‌کند که انسان مخصوصاً جوان فرهیخته، عبث و بیهوده خلق نشده است و برای بهترین غایت و هدف که همان عبادت توأم با شناخت است، خلق شده است.«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ».⁽²⁾و راه وصول به آن جز از راه انبیا و رسل نیست و هرچه شریعت، شامل‌تر و کامل‌تر و معقول‌تر و بیشتر منطبق با بعد عرفانی انسان باشد، توفیق و سعادت همه جانبه انسان بیشتر و راه وصول به آن دو، سهل‌تر و سریع‌تر و مطمئن‌تر است.

اساساً در عصر حاضر دینی تمام‌تر و کامل‌تر از شریعت اسلام وجود ندارد. آن دینی که حاوی و مشتمل بر تمام چیزهائی است که هر انسان و جوانی، مخصوصاً جوان فرهیخته و حق‌طلب، به آن نیازمند است و این دین قابل مقایسه با ادیان انحرافی و خرافی عصر حاضر و ادیان صحیح در گذشته نیست. این آیینی است که به تمام ابعاد وجودی انسان از جمله ابعاد جسمانی و فطری و عقلانی و عرفانی، به بهترین نحو، پاسخ‌گوست. در قرآن آمده است:«وَ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْءٍ»⁽³⁾و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، به تدریج نازل کردیم.

البته منظور از هر چیز، یعنی هر آنچه به هدایت و تکامل و سعادت انسان‌ها مربوط است نه این‌که کتابی باشد مشتمل بر مثلاً علم هواپیماسازی و انرژی هسته‌ای و به‌طور کلی حاوی همه

فنون و علوم تجربی بشری باشد، هر چند این، منافات ندارد که مبانی تمام معارف بشری در قرآن وجود داشته باشد، چنان‌که قبلاً بیان شد. انسان قادر است تکنیک و صنعت را به نقطه اوج برساند ولی از قوانین مربوط به انسانیت سر در نمی‌آورد.

خلاصه این‌که جامعیت دین بدین معناست که آیین اسلام به همه ابعاد انسان توجه دارد و برای تمامی آن‌ها متناسب با نیازهای بشری، قوانین عام و خاصی وضع نموده است؛ به گونه‌ای که آدمی با عمل به آن‌ها قادر است به فوز و رستگاری همه جانبه دنیوی و اخروی برسد. در واقع می‌توان گفت: شریعت حضرت محمد بن عبدالله(صلی الله علیه و آله) تام و کامل و فراگیر و ثابت است و در پاسخ به نیازهای جسمی و روحی فردی و اجتماعی انسان هیچ نقصی ندارد و اگر انسان به قرآن عمل نماید به خوشبختی از هر جهت و حتی به رفاه مادی و نشاط روانی و علوم و فنون مورد نیاز دسترسی پیدا می‌کند.

در قرآن آمده است:«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ».⁽¹⁾این آیه با صراحت تمام، غایت و هدف و سرانجام و عاقبت اسلام را پیروزی بر تمام ادیان معرفی می‌کند و باز در آن کتاب آمده است:«وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّی لاَ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّه».⁽²⁾

الآن نیز که در عالم کفر و شرک و نفاق و فتنه وجود دارد باید قتال و جهاد، بلکه دفاع کرد تا به تدریج ریشه‌های آن‌ها بخشکد تا زمینه برای ظهور حضرت مهدی(عج) فراهم آید. در آن زمان تمام قدرتمندان فاسد و فتنه‌گر و مشرک و نفاق افکن، مخصوصاً وهابی‌ها و سَلَفی‌ها و داعشی‌ها نابود خواهند شد،⁽³⁾چون در آن زمان، در تمام زمین، زمینه قتال و جهاد وجود خواهد داشت.

پیامبر ختمی مبعوث جنیان و...

گفتنی است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) پیامبر جن نیز است.«قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا. یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَلَن نُّشْرِکَ بِرَبِّنَا أَحَدًا».⁽⁴⁾خلاصه

این‌که پیامبر، بر جن و انس و ملک و غیره مبعوث شده است.⁽¹⁾

بعید نیست حیوانات هم طبق آیه«وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الأَرْضِ وَ لاَ طَائِرٍ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُکُم مَّا فَرَّطْنَا فِی الکِتَابِ مِن شَیْءٍ ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ»⁽²⁾، به نحوی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام) پیروی کنند و به تکالیفی خاص موظف و مکلف باشند، زیرا آن‌ها هم بر مبنای آیه مذکور حشر و معاد دارند، چرا که آن‌ها هم امت‌هائی مثل ما هستند، لذا به گونه‌ای از اختیار برخوردارند، به همین دلیل می‌توان آن‌ها را تربیت کرد و اهلی نمود و از اِعمال بعضی از غرایز آن‌ها جلوگیری نمود.

با بدان یار گشت همسرِ لوط

خاندان نبوتش گم شد

سگ اصحاب‌کهف روزی‌چند

پی نیکان گرفت و مردم شد⁽³⁾

و کلب معلَّم⁽⁴⁾یعنی سگی که شاگرد و دانشجوی انسان می‌شود و این‌که به امام رضا(علیه السلام) گفته می‌شود: یا ضامن آهو و...، همه تا حدودی مؤید نظر راقم

این سطور است.⁽⁵⁾

از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است که وقتی نمله و مورچه‌ای گفت: «قَالَتْ نَمْلَةٌ یَا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاکِنَکُمْ لَا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمَانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ»⁽⁶⁾مورچه گفت: «به لانه‌های خود بروید تا سلیمان و لشکرش شما را پایمال نکنند، در حالیکه نمی‌فهمند»، باد، صدای مورچه را که در هوا عبور می‌کرد، به حضرت سلیمان رساند. آن حضرت ایستاد و گفت: مورچه را پیش من بیاورید، پس وقتی آن را آوردند، آن حضرت گفت: یا ایتها النملة! ای مورچه! آیا ندانستی که من نبی‌الله‌ام و به احدی ظلم نمی‌رسانم. مورچه گفت: نه چنین است که تو نبی‌الله و عادل نباشی! سلیمان گفت: پس چرا مورچه‌ها را از ظلم من بر حذر داشتی و گفتی: ای مورچه‌ها داخل لانه‌هایتان بشوید...؟ مورچه گفت: ترسیدم که سربازان تو

به زینت (و قدرت) تو نظر کنند و مفتون و شیفته آن بشوند، در نتیجه از ذکر خدای متعال دور شوند⁽¹⁾(و مرتکب ظلم شوند). البته بعید نیست آن رخداد از باب معجزه باشد و در این صورت با آنچه ادعای نویسنده است، تنافی و ناسازگاری ندارد.

فصل چهارم: امامت و رجعت و ولایت فقیه

امامت در لغت و اصطلاح

امام، اسم مصدر و به معنای طریق واضح و پیشوا و رهبر از ریشه «اَمّ» به معنای قصد کردن و توجه نمودن است؛ زیرا مردم با قصد و توجه خاص به سراغ امام می‌روند. بعضی از روشنفکران گفته‌اند: کلمه «امت» از ریشه‌ی «امّ» به معنای آهنگ و قصد و عزیمت کردن است و چون در ریشه «ام» مفهوم جلو و پیش رو نهفته است، بنابراین امام، چهار عنصر این معنای مرکب را می‌رساند: 1. انتخاب 2. حرکت 3. پیش رو 4. مقصد.⁽¹⁾

امام در اصطلاح متکلمان شیعه کسی است که در مقام جانشینی رسول خدا، نسبت به همه امور دینی و دنیوی جامعه اسلامی، ریاست الهی عام و فراگیر دارد.⁽²⁾

براساس این تعریف، امام، همه منصب‌ها و شئون پیامبری به جز نبوت را داراست. از این رو، امام باید دارای ویژگی‌هایی باشد که از این قرارند: از جانب خدا نصب گردد و دارای مقام عصمت و پیراستگی از عصیان و گناه و خطا و اشتباه باشد؛ زیرا بدون داشتن عصمت نمی‌تواند اعتماد مردم را جلب نماید و برای مردم الگو باشد و در قلب‌ها و اندیشه‌های آنان راه یابد. و نسبت به امور دینی، علم لدنّی و وسیع و گسترده داشته باشد تا در تبیین این امور و رفع مشکلات علمی و دینی جامعه اسلامی، نیازمند دیگران نباشد.

امام به حسب مشرب امامیه مختص بر ظواهر اعمال و ارائه‌ی طریق نیست، بلکه اهمّ و اصل آن، امامت بر باطن‌ها و قلوب مردم است. او انسان‌های قابل را از درون هدایت می‌کند. وی واسطه فیض میان خالق و خلق است.«وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا»⁽³⁾که از آن به هدایت امر تعبیر گردیده است. علامه طباطبائی می‌فرماید: فلا یبقی للإمامة الا الهدایة بمعنی الایصال الی المطلوب و هی نوع تصرف تکوینی فی النفوس بتسییرها فی سیر الکمال و نقلها من

موقف معنوی الی موقف آخر.⁽¹⁾

متکلمان اهل سنت امامت را منصبی عادی و غیر الهی می‌دانند که با انتخاب مردم، به ویژه مهاجر و انصار و یا علمای اهل حلّ و عقد، به فردی واگذار می‌شود. بعضی از متفکران آن‌ها بر این باورند که امام می‌تواند با زور و قدرت، سرپرستی جامعه را بر عهده گیرد و اگر چه فاسق و شراب‌خوار باشد، این آلودگی‌ها موجب عزل و برکناری او نمی‌گردد.⁽²⁾

بر پایه این دیدگاه، امامت از نظر شیعه ادامه نبوت و رسالت و جزء اصول اعتقادی است، لذا پیامبر ختمی می‌باید امام بعد از خود را تعیین نماید و چون پیامبر جز وحی نمی‌گوید، چنین تعیینی، به تعیین خداوند است.

البته معصوم بودن، مساوی با امامت نیست، زیرا به اعتقاد شیعه حضرات مریم و فاطمه زهرا(علیه السلام) نیز دارای عصمت بودند، هرچند مقام امامت نداشتند و از نوبت اِنبائی برخوردار بودند و همچنین است حضرات فاطمه معصومه و زینب کبری(علیه السلام) و ابوالفضل العباس(علیه السلام).

ضرورت وجود امام

ضرورت وجود امام به لطف بودن آن است. خواجه نصیرالدین طوسی بر وجوب نصب امام بر خداوند به این نحو استدلال نموده است: امام و نصب او از جانب خداوند لطف است و هر لطفی بر خداوند واجب است، پس امام و نصب او از جانب خداوند، بر خداوند واجب است. البته این وجوب، عقلی است، نه شرعی. صغرای آن استدلال، نزد عقلا معلوم و بدیهی است؛

زیرا برای انسان علم ضروری حاصل است به این‌که وقتی برای عقلا رئیسی عادل باشد نمی‌گذارد آنان بر یکدیگر غلبه داشته باشند و سبب تهاوش و اضطراب یکدیگر باشند و آن‌ها را از معاصی باز می‌دارد و به آن‌ها وعده برای کارهای خوب و وعید و کیفر برای ارتکاب خلاف می‌دهد و آن‌ها را بر فعل طاعات تحریک می‌کند و بر انصاف و تعادل مبعوث می‌نماید که این عوامل، به صلاح، نزدیک‌تر و از فَساد دورترند.

و اما بحث قضیه‌ی کبروی: لطف آن حقیقتی است که مکلف به وسیله آن به فعل صحیح و خوب، نزدیک‌تر می‌شود و از عمل قبیح، دورتر می‌گردد و لطف بهره‌ای از تمکین، یعنی قدرت بر فعل یا ترک ندارد. اول باید مکلف بهره‌ای از تمکن و توان و قدرت داشته باشد،

سپس برایش مسئله لطف مطرح باشد و از آن طرف لطف به حد الجاء و جبر نیز نرسد، مثل امام معصوم که باعث می‌شود مأموم به عمل خوب، بیشتر ترغیب شود و از کار زشت، بیشتر تنفر حاصل نماید و لطف امام جزء عوامل اختیار و قدرت نیست که اگر امام نباشد تکلیف ساقط شود، مثل این‌که کسی که مستطیع نباشد حج بر او واجب نمی‌شود، پس استطاعت لطف نیست، بلکه روحانی کاروان لطف است و امامِ لطف‌کننده (البته به اذن خداوند)، مأموم را نیز به عمل کار خوب مجبور نمی‌کند. این لطف، بر حضرت حق واجب است⁽¹⁾

و ما باید تابع محض حضرات ائمه(علیه السلام) باشیم، چرا که گفته‌اند: الواجبات الشرعیة الطاف فی الواجبات العقلیة. وقتی هم عقل، مردم را به کار خیری دعوت کند و هم شرع، مردم بیشتر به آن رغبت پیدا می‌کنند.

خلاصه این‌که امام اگر نباشد ما همچنان مکلف به اطاعت از پیامبریم ولی اگر باشد مردم بیشتر به کارهای خوب رغبت پیدا می‌کنند و از کارهای قبیح بیشتر متنفر می‌گردند؛ به ویژه این‌که ما موظف به اطاعت از اهل بیتِ نبوت هستیم و وقتی عقل نیز آن را تأیید نماید بیشتر انسان توفیق به تدیّن پیدا می‌کند، لذا ثابت می‌شود که واجبات شرعیه الطاف برای واجبات عقلیه‌اند.

افزون بر آن شرایط دشوار و سخت زندگی پیامبر اسلام مانند چند سال محصور بودن در شعب ابی طالب و ده سال جنگ با دشمنان اسلام و... اجازه نمی‌داد که همه احکام و قوانین اسلام را برای عموم مردم، بیان کند و همان اندازه که اصحاب فرا می‌گرفتند، نیز ضمانتی برای محفوظ ماندن نداشت و حتی برای مثال کیفیت وضو گرفتن آن حضرت که سال‌ها در مرئی و منظر مردم بود، مورد اختلاف واقع شد و در جائی که احکام چنین عملی در معرض اختلاف باشد، خطر اشتباه در نقل و تحریفات عمدی در مورد احکام دقیق و پیچیده، به ویژه احکام و قوانینی که به هوس‌ها و امیال سیاست‌مداران و منافع اقوام برخورد می‌کند، به مراتب بیشتر خواهد بود.

با وجود این‌که ائمه(علیه السلام) در طول تاریخ وجود داشتند و هنوز هم امامی معصوم در پس پرده غیبت وجود دارد و خواهد داشت، این همه ظلم‌ها و جورها از ناحیه قدرتمندان و مردم به وجود آمد، حال اگر آن‌ها نمی‌بودند خدا می‌داند چه به سر مردم در طول تاریخِ بعد از حیات پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌آمد و اساساً دیگر دین و آیینی وجود نداشت.

شیعه سرمایه‌ای دارد که اهل تسنن ندارند و آن این‌که سنی‌ها دوره‌ای که یک شخصیت

معصوم در آن وجود داشته است که از سیره‌ی او می‌شود به‌طور جزم بهره برد، بیشتر از بیست و سه سال نیست، چون آن‌ها معصوم را تنها پیغمبر اکرم می‌دانند. درست است که پیغمبر در طول بیست و سه سال با شرایط مختلف بوده است و در آن شرایط و حالات، سیره‌ی پیغمبر بسیار آموزنده است، ولی شیعه همان بیست و سه سال را به علاوه‌ی دویست و پنجاه سال دیگر دارد، یعنی شیعه مجموعاً در حدود دویست و هفتاد و سه سال دوره عصمت دارد و از سیره‌ی معصوم می‌تواند استفاده نماید.

برای مثال امام صادق(علیه السلام) در دوران بنی العباس شرایطی را داشته است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نداشته است. از این جهت سرمایه شیعه غنی‌تر و جامع‌تر از اهل سنت است⁽¹⁾،

به‌ویژه این‌که هنوز به واسطه فیض که وجود امام زمان(عج) در پس پرده‌ی غیبت است اعتقاد دارد و از این حیث از همه ادیان آسمانی و حتی از فرق اسلامی، کامل‌تر و جامع‌تر است.

اهل سنت، برخلاف شیعه، هیچ یک از ویژگی‌هایِ منصوب بودن خلفا از طرف خداوند و علم لدنّی و خدادادی و ملکه عصمت برای آن‌ها را قائل نیستند. آن‌ها موارد زیادی از لغزش‌ها و اشتباهات و عجز خلفا از پاسخ‌گوئی به سؤالات دینی مردم را در کتب معتبر خودشان ثبت نموده‌اند و از جمله از خلیفه اول نقل کرده‌اند که گفت:«إنّ لی شیطاناً یعترینی» و از خلیفه دوم نقل کرده‌اند که بیعت با خلیفه اول«فَلته» و کار عجولانه و حساب‌نشده بود و نیز بارها هر سه خلیفه گفته‌اند:«لولا علیٌّ لَهلکَ عُمر» و اما لغزش‌های خلیفه سوم و خلفای بنی امیه و بنی عباس واضح‌تر از آن است که بیان شود.⁽²⁾

ماحصل بحث همان سخن مولی امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) در نهج‌البلاغه است که فرمود: «ألا و إن لکل مأموم اماماً یقتدی به ویستضیء بنور علمه»؛⁽³⁾به هوش باشید که بی‌گمان برای هر پیروی، پیشوائی است که به وی اقتدا کند و از فروغ دانش او روشنی بجوید.

بطلان قیاس فقهی

با توجه به مطالبی که بیان شد، شیعه دیگر به قیاس و تمثیل نیاز ندارد؛ چرا که قرآن می‌فرماید:«وَ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْءٍ».⁽⁴⁾علاوه بر آن سیره و سنت پیامبر

اکرم(صلی الله علیه و آله) مورد تأیید قرآن است؛ چرا که بیان آن کتاب مقدس در این خصوص چنین است:«وَ مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا».⁽¹⁾افزون بر آن، مسئله امامت مورد توجه جدّی قرآن است که می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ»⁽²⁾پس با وجود آن آیات، دیگر نیازی به غیر قرآن از جمله قیاس مذکور احساس نمی‌شود.

اهل تسنن چون نارسائی‌هایی در احکام اسلام می‌بینند به قیاس، یعنی تشابهات سطحی و ظاهری روی می‌آورند. علت اصلی آن، گرایش به خلفای ثلاث و روی‌گردانی عملی از اهل بیت(علیه السلام) است.

ابوحنیفه گفته است: روایاتی که از پیامبر(صلی الله علیه و آله) به ما رسیده است قابل اعتماد نیست و معلوم نیست که پیامبر(صلی الله علیه و آله) گفته باشد. او گفته است: پانزده حدیث بر من ثابت شده است که حقیقتاً پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است. در بقیه قیاس می‌کرد.

از آن طرف احمد بن حنبل و مالک بن انس منکر قیاس شدند. می‌گویند: مالک در تمام عمرش در دو مسئله قیاس نمود⁽³⁾و شافعی موضعی بینابین و متوسط داشت؛ در بعضی موارد به احادیث اعتماد می‌کرد و در بعضی دیگر قیاس می‌نمود.

ابوحنیفه ایرانی بود و ذهن ایرانی‌ها به مسائل عقلی توجه دارد و در عراق سکونت داشت و خیلی قیّاس بود و از اهل حدیث که مرکزشان مدینه بود دور بود.

اهل تسنن نوشته‌اند: ابوحنیفه روزی به سلمانی و پیرایش‌گر رفت. ریشش جوگندمی بود و هنوز موی سفیدش زیاد نشده بود. به پیرایش‌گر گفت: موهای سفید ریش مرا بکن تا دیگر ریش سفید نداشته باشم. پیرایش‌گر گفت: اتفاقاً خاصیت موی سفید این است که اگر کنده شود بیشتر در می‌آید. گفت: پس موهای سیاه را بکن. این، قیاس است و خنده‌آور و مسخره.

امام صادق(علیه السلام) به ابوحنیفه فرمود: به من رسیده است که تو قیاس می‌کنی. آیا درست است؟ گفت: بله. فرمود: قیاس نکن. اولین کسی که قیاس کرد شیطان بود، وقتی که به خدا گفت: تو مرا از آتش خلق کرده‌ای و آدم را از گل، پس او میان آتش و گل قیاس و تمثیل نمود و اگر نوریت آدم را با نوریت آتش مقایسه می‌کرد و میان آن دو قیاس می‌نمود، به فضیلت مابین آن دو آگاهی حاصل می‌نمود و به صفای یکی بر دیگری شناخت پیدا می‌کرد.⁽⁴⁾

پس آنچه مردود است قیاس فقهی، که براساس یک نوع شباهت ظاهری است، می‌باشد، نه قیاس منطقی.

ادله قرآنی عصمت و امامت

1. امامت به ظالمان نمی‌رسد

امامت عهدی الهی است و عهد الهی به ظالمان نمی‌رسد. هنگامی که ابراهیم(علیه السلام) از جانب خداوند بعد از مقام نبوت به مقام امامت رسید، مقام امامت را برای برخی از ذریه و فرزندان خود تقاضا نمود با اجابت خداوند مواجه گردید ولی با این قید که:«لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»⁽¹⁾پیمان من به بیدادگران نمی‌رسد.

ظلم به معنای عام شامل ظلم به خود و دیگران و خداوند می‌شود و شرک ورزیدن، ظلم به خدا⁽²⁾و بزرگترین ظلم محسوب می‌شود. ظلم به مردم و خدا، ظلم به خود نیز است. حضرت لقمان به فرزندش می‌فرماید: شرک به خدا نورز که شرک، ظلم بزرگی است.«إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ».⁽³⁾بنابراین امامت که عهد و منصب الهی و مقام بالاتر از مقام نبوت است، ملازم با عصمت ائمه‌ی هدی(علیه السلام) است.

علامه طباطبائی از یکی از اساتیدشان نقل می‌کند که خوب و بد بودن ذریه حضرت ابراهیم(علیه السلام) این‌طور تفسیر می‌شود: اول این‌که فرض شود ذریه افرادی بودند که همیشه ظالم بودند. دوم این‌که در آغاز عمر عادل و خوب بودند و در اواخر عمر ظالم شدند. سوم این‌که در اول عمر ظالم بودند و در پایان عمر خوب شدند. چهارم این‌که در همه اوقات خوب و عادل بودند.

محال است ابراهیم(علیه السلام) امامت را با این شأن بزرگی که خود او می‌دانست در مورد آن، قضیه از چه قرار است که بعد از دوران نبوت و رسالت به او می‌گویند: چنین منصبی را به تو می‌دهیم، برای ذریه خود خواسته باشد که مصداق فرض اول و دوم باشد، پس درخواست شامل فرض سوم و چهارم می‌شود. و وقتی آیه«لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»⁽⁴⁾نازل می‌شود، درخواست فرض سوم نیز محال می‌نماید، پس آیه شامل تنها فرض چهارم می‌گردد، لذا

منصب امامت و خلافت بلافصل به سه خلیفه اول محال است اعطا گردد، چون آن‌ها در آغاز مشرک بودند (و به نظر راقم این سطور از اول تا آخر کافر ماندند). به این ترتیب امام معصوم و به حق و منصوب از جانب خداوند، تنها علی(علیه السلام) و یازده فرزند اوست.⁽¹⁾

2.آیه تطهیر

بخشی از آیه‌ی33 سوره احزاب که به آیه‌ی تطهیر شهرت یافته، آیه‌ی«إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» است. شیعه و سنی بر این باورند که این آیه، فضیلت والایی را برای اهل بیت به اثبات رسانده است. اندیشمندان شیعه، این فضیلت را برابر عصمت می‌دانند.

عجیب این است که خداوند برای این‌که دشمنان داخلی به آیه تطهیر حساس نشوند و شیعه متوجه عنایت خاص خداوند به اهل بیت بشود، آیه تطهیر را میان آیاتی که مربوط به زنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) است قرار داده است. شیعیان از این طریق فهمیدند که اهل‌بیت(علیه السلام) زنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیستند که در آیه تطهیر، ضمائر مذکرند و قبل و بعد آن، مونث.

پیش‌بینی اعجازگونه قرآن، جمله‌ی «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ؛⁽²⁾در خانه‌های خود بمانید» در مورد زنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) است ولی مقصود عایشه دختر ابوبکر است.

ابن عباس نقل کرده که روزی پیامبر(صلی الله علیه و آله) درحالیکه تمام زنانش حاضر بودند فرمود: یکی از شما (عایشه) بر شتری قوی‌هیکل و پیکر، سوار می‌شود و سگ‌های حَوأَب (که نام محلی معروف است) جلوی راهش می‌آیند و به او حمله می‌کنند و از سمت راست و چپش جمعیت فراوانی کشته می‌شوند و تماماً اهل جهنم‌اند.

همین که عایشه به حوأب رسید سگ‌ها جلو آمده سخت حمله کردند، به طوری که بعضی از شترها رم نمودند. عایشه به یاد کلام پیامبر(صلی الله علیه و آله) افتاد و زمام شتر را برگردانید. همراهان عایشه دیدند اگر عایشه برگردد در برابر علی(علیه السلام) کاری از پیش نخواهند برد، لذا یکی از آنان به عایشه گفت: این محل، حوأب نیست و از حوأب گذشته‌ایم. عایشه گفت: شاهد شما کیست و از کجا می دانید اینجا حوأب نباشد؟

رفتند پنجاه نفر عرب را پول داده آوردند و شهادت دادند که اینجا حوأب نیست و از حوأب گذشته‌اند. همین که عایشه شهادت آنان را شنید رو به بصره (برای جنگ با علی(علیه السلام))

حرکت کرد.

بعضی از اهل سنت می‌گویند: عایشه توبه کرد که این دروغی است آشکار زیرا هنگامی که خبر شهادت حضرت امیر(علیه السلام) به او رسید خشنود شد و شادی نمود و سجده شکر به جا آورد.

اگر او توبه کرد پس چرا سوار قاطر شهباء شد و از دفن سبط اکبر پیامبر(صلی الله علیه و آله) حسن بن علی(علیه السلام) در حجره جدّش جلوگیری نمود.⁽¹⁾مخالفتش با امام زمان خود قطعی است و توبه‌اش غیرقطعی. اعمال بعدی او شاهد این است که توبه نکرده یا توبه را شکسته است.

اراده و خواست خدا در آیه تطهیر به دو گونه قابل تصور است: اراده‌ای که به فعل خود خداوند تعلق می‌گیرد و اراده‌ای که متعلَّق و مورد آن، افعال دیگران است. گونه اول اراده تکوینی و تخلف‌ناپذیر است:«إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ».⁽²⁾به این معنا که عصمت اهل بیت(علیه السلام) همان اراده فعلی و علم فعلی حضرت حق است، آن اراده و علم فعلی که منشأش، اراده و علم ذاتی اوست و آن عصمت و طهارتی است که ناشی از اختیار آن‌هاست.

گونه دوم: اراده تشریعی است که متعلَّق آن، فعل انسان‌های متشرع، بلکه خود آن‌ها است که برای تحقق فعل آن‌ها، خواست و اراده آن‌ها واسطه قرار می‌گیرد که یا فعل پسندیده و بایسته را انتخاب و اختیار کنند و یا عمل ناپسند و ناشایسته را.

برای نمونه، خداوند با تشریع وضو، اراده نموده است که مؤمنان را از آلودگی‌های ظاهری و باطنی پاک سازد:«مَا یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَکِن یُرِیدُ لِیُطَهَّرَکُمْ».⁽³⁾حال یا پاکی را انتخاب می‌کنند یا ناپاکی را. در واقع خداوند خواسته است که شما بندگان با خواست خود، طبق خواست او عمل کنید که نتیجه‌اش رضایت و بهشت اوست و در غیر این صورت، نتیجه‌اش، عدم رضایت و جهنم اوست که باز با خواست او منافات ندارد.

گفتنی است انسان‌هایی که اعمال آن‌ها، مرضی خداوند است، در مورد آن‌ها نیز می‌توان گفت: اعمال آن‌ها مثل اعمال معصومان، از مصادیق و موارد اراده و علم فعلی حضرت حق است با این تفاوت که آن‌ها را به مردم معرفی نمی‌کند ولی براساس لطفش اهل بیت(علیه السلام) را به مردم معرفی نموده است؛ در هر حال هیچ جبری لازم نمی‌آید.

واژه رجس درباره مجموعه‌ای از آلودگی‌های ظاهری و باطنی به کار رفته⁽¹⁾

و چون در این آیه با «ال» جنس یا استغراق همراه گشته، همه نوع پلیدی را در بر می‌گیرد. در نتیجه پیام آیه این است که خداوند با اراده‌ی تخلف‌ناپذیر خود، هرگونه پلیدی را از اهل بیت(علیه السلام) زدوده و دفع نموده و آنان را پیراسته است.

برخی از راویان و مفسّران اهل سنت در تفسیر آیه‌ی شریفه، حدیث «فأنا و اهل بیتی مطهرون من الذنوب» را از پیامبر(صلی الله علیه و آله) گزارش کرده‌اند.⁽²⁾

یکی از مفسّران اهل سنت در تفسیر آیه تطهیر می‌نویسد: فیه دلیل علی عصمة الأنبیاء من الکبائر قبل البعثة و أن الفاسق لایصلح للامامة.⁽³⁾اشکال عمده‌ی او این است ارتکاب گناه صغیره را بر آن‌ها تجویز نموده است، در حالیکه آن‌ها مرتکب و آلوده به هیچ گناهی اعم از کبیره و صغیره، در طول عمر خود نمی‌شوند.⁽⁴⁾

اگر آیه تطهیر را با آیه‌ی«لَّا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»⁽⁵⁾ملاحظه نماییم، قیاس شکل اول به این نحو به وجود می‌آید: اهل بَیت(علیه السلام) مطهراند و هر مطهری قرآن را درک می‌کنند، پس اهل بیت(علیه السلام) قرآن را درک می‌کنند. و همین‌طور از آیه‌ی«إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ»⁽⁶⁾و از آیه‌ی«قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ* إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ»⁽⁷⁾می‌توان قیاس شکل اول تشکیل داد: حضرت یوسف(علیه السلام) مخلَص است و هیچ مخلصی مورد اغوای شیطان قرار نمی‌گیرد، پس حضرت یوسف(علیه السلام) مورد اغوای شیطان قرار نمی‌گیرد.

عدیدی از اهل سنت که آیه‌ی تطهیر را دلیل بر عصمت اهل بیت(علیه السلام) نمی‌دانند، بر دو تعبیر «اِذهاب» و «تطهیر» تأکید دارند که پاک ساختن از پلیدی‌ها و از میان بردن آلودگی‌ها، نشانه آن است که آنان همچون دیگران از ارتکاب گناه ایمنی ندارند، زیرا اذهاب و تطهیر مربوط به رفع پلیدی‌های موجود در شخص می‌باشند، نه دفع آنچه را هنوز تحقق نیافته است. رفع، گناه‌های موجود، در شخص را بر می‌دارد و دفع، گناهانی که می‌خواهند وارد شوند را مانع

می‌شود.⁽¹⁾بررسی بیشتر، نادرستی آن سخن را آشکار می‌سازد و این واقعیت را می‌نمایاند که دامنه کاربرد آن دو واژه فراتر از رفع آلودگی‌های موجود بوده، دفع پلیدی‌های تحقق نیافته را در معصوم در بر می‌گیرد.

براساس روایات فراوانی که به حدیث کِسا شهرت یافته‌اند، رسول خدا عبایی پشمی و سیاه که بر دوش داشت بر روی خود و علی و فاطمه و حسن و حسین(علیه السلام) انداخته، جمله «اللهم هؤلاء اهل بیتی» را برای آیندگان به یادگار نهاد و در پاسخ به امّ سلمه که یکی از شایسته‌ترین همسران پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود و پیوستن به اصحاب کسا را درخواست نمود، فرمود: رحمت خدا بر تو باد! تو همواره به راه خیر و رستگاری بوده‌ای و چقدر من از تو راضی ام! لیکن این فضیلت، ویژه من و این گرامیان است.⁽²⁾

3. آیه«اولی‌الامر»

قرآن کریم در سوره‌ی نساء، مؤمنان را به اطاعت از اولی الامر فرا می‌خواند و

نام آنان را کنار نام پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌نشاند:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ».⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) افزون بر دریافت وحی و ابلاغ آن، حداقل دو وظیفه مهم دیگر بر عهده داشت: تفسیر و تبیین آموزه‌های وحیانی و فرمان‌روایی و حکم‌رانی. اطاعت از خدا با وظیفه نخست؛ یعنی دریافت و ابلاغ وحی پیوند می‌خورد و اطاعت از رسول خدا با دو وظیفه دیگر؛ یعنی تفسیر آموزه‌های وحیانی و فرمان‌روائی مرتبط است. در آیه مذکور، وجوب اطاعت اولی، عقلی است و وجوب اطاعت دومی، شرعی.

از کنار هم آمدن رسول و اولی الامر و بسنده شدن به یک «اطیعوا» برای هر دو، می‌توان دریافت که اولوالامر جز دریافت وحی و ابلاغ آن، همسان پیامبرند و بر همگان است که تبیین معارف الهی را از آنان بجویند و حکومت بر جامعه اسلامی را بدانان سپارند.⁽⁴⁾

اطاعتی که قید و شرطی به همراه ندارد، اطاعتی همه جانبه و بی چون و چراست و این جز با عصمت رسول و اولوالامر سازگار نیست.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در روایتی می‌فرماید: لایزال الاسلام عزیزاً الی اثنی عشر خلیفة؛⁽¹⁾همواره اسلام به دوزاده خلیفه عزیز خواهد بود. و در حدیث دیگر چنین می‌فرماید: همواره این دین، قدرتمند و شکست‌ناپذیر خواهد بود تا دوازده خلیفه بر آن حکومت کنند و تمام آن‌ها از قریش‌اند؛⁽²⁾

لایزال هذا الدّین عزیزاً منیعاً الی اثنی عشر خلیفة.کلّهم من قریش.

و باز از آن حضرت روایت شده است: لایزال الدّین قائماً حتی تقوم الساعة او یکون علیکم اثنا عشر خلیفة، کلّهم من قریش؛⁽³⁾دین تا قیامت پابرجاست، جز اینکه دوزاده خلیفه بر شما (حکومت) می‌کند. تمام آن‌ها از قریش‌اند.

بدون شک این دوازده خلیفه تنها امامان شیعه‌اند؛ زیرا خلفای نخستین چهار نفرند و حاکمان بنی امیه چهارده نفرند که همه آن‌ها به جز عمر بن عبد‌العزیز مرتکب ظلم آشکار شدند و از سوئی حاکمان بنی عباس سی و هفت نفر بودند که همه آن‌ها مایه سرافکندگی برای اسلام بودند. عجیب آن‌که این احادیث از نگاه اهل سنت به صورت یک معما درآمده است.

4. آیه ولایت

از مهمترین آیاتی که می‌توان بر حقانیت مولی امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) در امر عصمت و امامت استدلال نمود آیه ولایت است. خداوند می‌فرماید:«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»⁽⁴⁾ولیّ شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند: همان کسانی که نماز بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند. دلالت آیه بر امامت معصومانه امام علی(علیه السلام) با ذکر مقدماتی آشکار می‌گردد:

پروردگارا برای من نیز از اهل بیتم وزیری معین بفرما». در این لحظه آن آیه نازل شد.

و انفاق نمودن در حال نماز، آن هم نماز مستحبی، خود عبادتی، افزون بر عبادت نماز مستحبی است و چه بسا لازم شود برای انفاق، نمازگزار نمازش را بشکند. خلاصه سخن این‌که عرفان علی(علیه السلام)، علی را از انفاق باز نمی‌دارد و انفاق آن حضرت او را از عرفان باز نمی‌دارد. او مظهر«عالٍ فی دنوّه و دانٍ فی علوّه» است.

علاوه بر این‌که امام حسین(علیه السلام) فرموده است: من ضمانت می‌کنم که صدقه‌ای که به دست بنده‌ی خدا داده می‌شود، پیش از او به دست خدا می‌رسد، چون خود او فرموده است: «یأخذ الصدقات».⁽³⁾افزون بر آن که امام صادق(علیه السلام) فرموده است: شخص قبل این‌که به عیادت بیمار برود به عیادت خدا رفته است؛ فیقول الله عزّوجلّ: من عاد مؤمناً فقد عادنی.⁽⁴⁾

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده است: للمریض اربع خصال...؛ بیمار چهار ویژگی دارد: 1. قلم از او رفع می‌شود، یعنی(در مورد کارهایی که نمی‌تواند انجام دهد) تکلیف ندارد. 2. خداوند برای مریض گویی مانند احسن و بهتر از آنچه در دوران سلامتی انجام می‌داد می‌نویسد. 3. دعای مریض در حق ملاقات‌کننده او مستجاب می‌شود. و خداوند به ملک سمت شمال وحی

می‌کند مادامی که بنده در وثیقه و پیمان من است چیزی برایش ننویسد و به ملک سمت راست وحی می‌کند که برای بنده من دو برابر حسنات قرار بده و بنویس 4. مرض کودک، کفارة گناهان والدین و پدر و مادر او به‌شمار می‌آید⁽¹⁾.

عدیدی سؤال می‌کنند اگر مقصود آیه، امام علی(علیه السلام) است، چرا الفاظ جمع در آن به کار رفته است. پاسخ این است که روش قرآن چنین است، چنانکه در آیه مباهله⁽²⁾کلمه «نساءنا» و «انفسنا» به صورت جمع آمده، حال آن که مفسران اسلامی اتفاق نظر دارند که مقصود از اولی فاطمه زهرا(علیه السلام) و مراد از دومی امام علی(علیه السلام) است. همچنین است در موارد بسیار دیگر.

با توجه به آنچه بیان شد اشکال رأی و نظر آلوسی، مفسر سنی مذهب، آشکار می‌گردد. وی می‌نویسد: بسیاری از عارفان نیز جانشینی بلافصل علی، کرم‌الله وجهه، را می‌پذیرند، اما نظر آنان از این جانشینی خلافت باطنی است، نه خلافت صوری و ظاهری. ترتیب درست خلافت صوری، همان است که در عمل تحقق یافته و اهل سنت از آن جانبداری نموده‌اند.

خلافت باطنی، یعنی جانشینی در ارشاد و تربیت و یاری‌رسانی و تصرف روحانی؛ در حالیکه خلافت صوری عبارت از اجرای حدود و آماده‌سازی لشکریان و دفاع از حریم اسلام و جنگ مسلحانه با دشمنان است. خلافت باطنی مغز خلافت ظاهری است.

آلوسی در پایان بحث می‌نویسد: آیا بر این اساس می‌توان علی(علیه السلام) را برتر از خلفای دیگر دانست؟ وی به این پرسش پاسخ مجمل و با تردید می‌دهد.⁽³⁾

5. آیه تبلیغ

«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ»⁽⁴⁾ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن و اگر انجام ندهی پیامش را نرسانده‌ای. خدا تو را از (گزند) مردم نگاه می‌دارد.

بسیاری از مفسران و محدثان اهل سنت و تمامی مفسران و محدثان شیعه بر آن‌اند که این آیه در مورد امامت علی(علیه السلام) و داستان غدیرخم نازل شده است.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در سرزمین غدیرخم دست علی(علیه السلام) را گرفت و بالا برد و فرمود: ایها الناس

مَن أَولی الناس بالمؤمنین من انفسهم؟؛ ای مردم چه کسی بر مؤمنان از خود آنان سزاوارتر و صاحب اختیارتر است؟

در پاسخ گفتند: خدا و پیامبر او بهتر می‌داند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند مولای من و من نیز مولای مؤمنانم و بر آنان از خودشان صاحب اختیارترم؛ چرا که در قرآن آمده است:«النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ».⁽¹⁾سپس سه بار فرمود: فمن کنت مولاه فعلی مولاه. سپس آن حضرت به یاران خود دستور داد به علی(علیه السلام) به عنوان «امیر مؤمنان» تهنیت و تبریک بگویید. به همین رو همه به آن حضرت، آن ولایت را تبریک گفتند. ابوبکر و عمر رو به امام علی(علیه السلام) کردند و گفتند: «هنیئاً لک یا علی بن ابی طالب! اصبحتَ مولایَ و مولی کلّ مؤمن و مؤمنة».⁽²⁾

پس از نصب علی در روز غدیر آیه‌ی «اکمال دین و اتمام نعمت» نازل گشت:«الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن دِینِکُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینًا».⁽³⁾باز این قسمت آیه، میان دو قسمت دیگر جاسازی شده است تا از دستبرد دشمنان داخلی مصون و محفوظ بماند و شیعه از آن به عنوان سند مولویت و اولویت و امامت معصوم و دوزاده‌گانه بهره می‌جوید.

آقای مطهری در تفسیر«فلاتخشَوهم» می‌فرماید: منظور از آن این‌که: از کافران نگرانی نداشته باشید. کافران دیگر از این‌که از آن راهی که علیه اسلام مبارزه می‌کردند مأیوس شده‌اند و فهمیدند دیگر کارشان پیش نمی‌رود. سپس قرآن می‌فرماید: «واخشونِ» از من بیم داشته باشید. یعنی از سنت من بیم داشته باشید که «هر قومی چنان‌که در جهت فساد تغییر بکند نعمتم را از آنان سلب خواهم نمود»،⁽⁴⁾لذا خطر جدّی متوجه داخل است، نه خارج؛ زیرا قدرت اسلام جهان‌گیر شده است. به همین دلیل پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای اعلان ولایت علی(علیه السلام) از مردم داخل بیم و هراس داشت⁽⁵⁾و خداوند فرمود:«وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ».⁽⁶⁾خداوند آن حضرت

را در خصوص به فعلیت رساندن «اکمال دین و اتمام نعمت» که امامت و عصمت علی(علیه السلام) است، حفظ کرد ولی بعد از رحلت آن حضرت شد آنچه شد.

البته آیات دیگر نیز بر امامت علی(علیه السلام) دلالت می‌کند که در این مختصر امکان بیان آن‌ها نیست، چون اصل بر خلاصه‌نویسی است.

فقط در این‌جا به دو نکته باید توجه نمود: یکی این‌که قرآن، طبق آیة«وَلَوْ قَاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَلَا نَصِیرًا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلًا⁽¹⁾»، به ما مسلمانان آموخته است که اگر کفار و مشرکان به ما حمله کنند، ما در دفاع در مقابل آن‌ها پیروز خواهیم بود و دیگر آن‌که خداوند دعای پیامبر را مبنی بر عدم تسلط کفار و مشرکان بر امت او، به گونه‌ای که این‌ها محتاج آن‌ها بشوند، مستجاب نمود⁽²⁾. بر این اساس است که می‌گوییم: تحریم آمریکا علیه ایران، نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد.

6. ادله روایی امامت

پیامبر(صلی الله علیه و آله) وقتی آگاه شد سپاه روم در حال آماده شدن برای یورش به مدینه است سپاهی برای مقابله آماده نمود. در این لحظه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) گزارش رسید منافقان تصمیم دارند در غیاب وی به اصطلاح دست به کودتا بزنند. آن حضرت برای پیش‌گیری علی(علیه السلام) را به جای خویش به عنوان رسیدگی به امور دینی و دنیوی مردم مدینه در مدینه به جای خویش نشاند.

منافقان بعد از شکست توطئه خود شایع کردند که روابط علی(علیه السلام) با پیامبر(صلی الله علیه و آله) به تیرگی گرائیده، لذا علی(علیه السلام) را با خود به جنگ با رومیان نبرده است. امام علی(علیه السلام) برای خنثی نمودن این شایعه خود را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) رساند و وی را از جریان امر مطلع ساخت. در این هنگام پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «اما ترضی أن تکون منی بمنزلة هارون من موسی الا أنه لانبی بعدی».⁽³⁾این حدیث به نام «حدیث منزلت» معروف است.

باز پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) در روایتی (مشهور به حدیث سفینه) اهل بیت خود را به کشتی نوح مانند کرده فرموده است: «ألا إن مَثل اهلِ بیتی فیکم مَثل سفینةِ نوحٍ فی قومه من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق.⁽⁴⁾آیة‌الله بروجردی فرموده است: متجاوز از صد نفر از بزرگان عامه در

جوامع و مصنفاتشان این حدیث را روایت کرده‌اند⁽¹⁾.

خواجه نصیرالدین طوسی روایتی را از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل کرده است که به علی(علیه السلام) فرمود: انت أخی و وصیی و خلیفتی من بعدی و قاضی دینی.⁽²⁾

و باز پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: إنی تارک فیکم الثَقَلین احدُهما اکبر من الآخر: کتابُ الله، حبلٌ ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهلُ بَیتی و أنهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوضَ.⁽³⁾این حدیث به «حدیث ثقلین» معروف است. در مکه از جوانی پرسیدم نظرتان در مورد حدیث ثقلین چیست؟ گفت: آن حدیث در آسمان‌ها مشهورتر است تا در زمین.

مهدویت

1. تاریخچه

امام دوزادهم فرزند امام حسن عسکری(علیه السلام) در پانزدهم شعبان سال 255 هجری در شهر سامرا (سُرَّ مَن رأی) چشم به دنیا گشود. گروهی از اهل سنت معتقدند آن حضرت در آینده متولد خواهد شد. نام و کنیه آن حضرت همانند نام و کنیه پیامبر(صلی الله علیه و آله) است. کنیه هر دو ابوالقاسم است. از لقب‌های ایشان حجت و مهدی و قائم و امام زمان، امامی که در عهد خود مأمور هدایت خلق است و ولی عصر (و زمان آخِر، چون ظهورش در آخرین زمان است) است.

آن حضرت دو غَیبت داشت و دارد: غیبت صغری و غیبت کبری. غیبت صغری از سال260 هجری، یعنی با شهادت امام یازدهم آغاز شد. البته از آنجا که حضرت در دوران کودکی و پیش از امامت نیز از دیده‌ها پنهان بود، برخی غیبت را هنگام ولادت ایشان، یعنی سال 255 هجری می‌دانند که پایان آن سال 329 هجری است.

در دوران غیبت صغری، شیعیان از طریق چهار نائب خاص به ترتیب و یکی پس از دیگری به نام‌های عثمان بن سعید و محمد بن عثمان و حسین بن نوح و علی بن محمد سمُری با آن حضرت ارتباط داشتند. در دوران غیبت کبری، شیعیان برای امور شرعی و حکومتی خود باید به نائبان عام آن حضرت، یعنی فقیهان آگاه و عادل مراجعه نمایند.

بر پایه روایات اسلامی، اعتقاد به ظهور مهدی و مصلح جهانی، امری تردیدناپذیر است؛

چنانکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «لولم یبقَ من الدنیا الا یومٌ واحدٌ لطوّل الله ذلک الیوم حتی یخرجَ رجل من وُلدی فیملأها عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً و جوراً⁽¹⁾اگر از عمر جهان، جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را به قدری طولانی می‌کند تا مردی از فرزندان من قیام نماید و دنیا را از عدل و قسط پر سازد، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده است.

باز از آن حضرت شبیه آن روایت، روایت شده است: المهدیُّ من وُلدی، اسمه اسمی و کنیته کنیتی، اشبه الناس بی خَلقاً و خُلقاً، یکون له غیبةٌ و حیرةٌ تَضلّ فیها الاُمم، ثم یُقبل کالشِّهاب الثاقب یملَأها عدلاً و قسطاً کما مُلئت جوراً و ظلماً.⁽²⁾

معمولاً جور در مقابل قسط و ظلم در مقابل عدل است. جور، حیف و ستمی است که از شخصی به دیگری تجاوز و سرایت می‌کند و یا به معنای میل (و انحراف) از قصد و اعتدال است. بعضی گفته‌اند: جور خلاف استقامت در حکم و در سیره حکومتی است، لذا گفته می‌شود: حاکم در حکمش و سلطان در سیره‌اش انحراف حاصل شد و آن وقتی است که آن دو از استقامت در حکم و حکومت فاصله بگیرند.

و ظلم، ضرر رساندن به کسی است که سزاوار آن نیست و عوض آن، به مظلوم داده نشود، خواه از حاکم باشد یا سلطان یا غیر آن دو، لذا خیانت در یک ششم درهم و یک درهم ظلم است و جور نیست، پس اگر در ظلم، قهر و میل ملاحظه شود جور است و اصل ظلم، نقصان در حق است و جور عدول از حق است.⁽³⁾

بعضی از اهل لغت گفته‌اند: ظلم مثل جور است جز این‌که ظلم اعم از جور است، پس ظلم به معنای وضع شیء در غیر موضع آن است.⁽⁴⁾

2. زمینه‌سازان قیام حضرت مهدی(عج) در روایات

برخی از احادیث که در منابع روایی شیعه و سنی آمده، بیانگر آن است که مردمانی از مشرق به پا می‌خیزند و زمینه برای نهضت جهانی حضرت مهدی(عج) فراهم می‌سازند: «یخرج ناسٌ من المشرق فیوطّئون للمهدی(سلطانه)».⁽⁵⁾و«المهدی(عج) و اصحابه یملّکهم الله

مشارق الارض و مغاربها... حتی لا یُری اثر للظلم»⁽¹⁾و«لاتذهب الدنیا حتی یملّک العربَ رجلٌ من اهل بیتی یواطیء اسمه اسمی».⁽²⁾

یادآوری این احادیث می‌تواند امید به چشم‌انداز روشن آینده را در دل‌ها زنده گرداند و منتظران منجی حقیقی عالم را به پرورش صفاتی نیکو رهنمون گردد. براساس این روایات، زمینه‌سازان ظهور و حضور مصلح کل، از مبارزه با دشمنان به ستوه نمی‌آیند⁽³⁾

و کشته‌شدگان از آن‌ها شهیدان راه خدا به شمار می‌روند.⁽⁴⁾

دل آن‌ها همچون پاره‌های آهن است⁽⁵⁾که تندبادهای حوادث، آن را نمی‌لرزاند و ترس و واهمه را به خود نمی‌پذیرد. قرآن در این زمینه چه تعبیر جالب و بیان معجزه‌آسائی داشته می‌فرماید:«إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ»⁽⁶⁾و باز می‌فرماید:«وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»⁽⁷⁾که مصداق اتم و اکمل متقین، امام زمان(عج) است.⁽⁸⁾

برخی از این روایات، خواستگاه این قیام و زمینه‌سازی را شهر قم می‌دانند؛ بدین بیان که مردمانی استوار چون پاره‌های آهن، پیرامون بزرگ مردی از اهل قم، که مردم را به سوی خدا می‌خواند، گرد می‌آیند و با توکل به خدا به پیش می‌روند:«رجلٌ من اهل قم یدعو الناس الی الحق، یجتمع معه قومٌ کزبر الحدید».⁽⁹⁾

در این زمان، علم و دانش (دینی) از کوفه (نجف) رخت بر می‌بندد و در قم رحل اقامت می‌افکند و از آنجا به سراسر جهان سرازیر می‌گردد.⁽¹⁰⁾

گفتنی است: قم در روایات در مرزهای جغرافیایی محصور نمی‌گردد و گستره‌ای وسیع می‌یابد؛ چنان‌که امام صادق(علیه السلام) خطاب به گروهی از اهل ری فرمود: مرحباً باخواننا من اهل

قم⁽¹⁾و هر چه آنان قمی بودن را از خود نفی می‌کردند، تغییری در تعبیر و عبارت امام نمی‌دیدند؛ چنان‌که امام کاظم(علیه السلام) نیز در پاسخ به ادعای هارون که از بازگرداندن فدک سخن می‌گفت، حد آن را چنان تعیین فرمود که تمام قلمرو حکومت هارون را در بر می‌گرفت⁽²⁾که کنایه از این است که ما بنیان حکومت شما را بر باطل می‌دانیم و همواره در اندیشه تشکیل حکومت دینی، برخلاف سکولاریسم، به سر می‌بریم.

نکته‌ی درخور توجه این‌که تا یک پیشگویی در مورد ظهور امام زمان(عج) از معصومی در کتب معتبر شیعی می‌یابیم، نباید فوراً و به طور قطعی، تعیین مصداق نماییم و بعد چه بسا رسوا شویم، چون نظیر این مصادیق در طول تاریخ زیاد است. اگر حداقل در این خصوص احتمال توأم با دقت، آن هم با کمال احتیاط باشد، بلااشکال است.

هر چه زمان می‌گذرد بشر بیشتر متوجه می‌شود که باید تابع قرآن صامت و فرقان ناطق باشد. از تظاهرات و اعتصابات و درگیری‌های مردم مخصوصاً جوانان و خودکشی‌ها و اعتیادها و... در سطح بین‌المللی متوجه می‌شویم که آن‌ها راضی به وضع موجود منحط و مادی محض خود نیستند و یک حالت قلق و اضطراب و ناراحتی و یأس بر آنان حاکم است و تا زمانی که «یوم الخلاص» و «ساحل نَجات» نرسند آرامش حقیقی پیدا نخواهند نمود.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: انتظار الفرج من اعظم‌الفرج؛⁽³⁾از مهمترین فرج‌ها و رستگاری‌ها و گشایش‌ها، انتظار فرج مولایمان صاحب الزمان(عج) است و باز روایت شده است: افضل أعمال امتی انتظار الفرج من‌الله عزّوجلّ.

هنوز کثیری از اهل سنت به این واقعیت پی نبرده‌اند، لذا به کوشش پیگیر و خالصانه و توأم با اندیشه صحیح نیازمنداند ولی سرانجام به ذوی‌القربی و اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) روی خواهند آورد و به «انتظار مکتب اعتراض» باور پیدا خواهند نمود. علی(علیه السلام) فرموده است: لتعطفنّ الدنیا بعد شِماسِها عطفَ الضروس علی وَلدها؛⁽⁴⁾حتماً مردم دنیا به ما اهل بیت باز می‌گردند و مهربانی می‌نمایند، مانند بازگشت شتر بدخو و گازگیر و چموش، به بچه خود.

از اعتقادات افتخارآمیز شیعه این است که واسطه فیض میان خالق و خلق، که همان معصوم و حجت این عصر و زمان و زمین است، تا قیام قیامت برقرار است ولی مجوسیان تا

زمان زرتشت و یهودیان تا زمان موسی و مسیحیان تا زمان عیسی و اهل سنت تا عصر رسول به آن واسطه اعتقاد دارند.

فهم این حقایق و اعتقاد به آن‌ها، به زمان طولانی نیاز دارد. به همین دلیل است که هنوز ظهور و حضور قائم آل محمد(عج) به فعلیت نرسیده است. آن قدر ملت ایران و سپس لبنان و عراق و فلسطین و... تلاش پیگیر کرده‌اند و در این خصوص خون‌ها داده‌اند و علما و دانشمندان شیعی سعی همه جانبه نموده‌اند تا مردم متوجه شده‌اند قرآن و اهل بیت(علیه السلام)، دو بال نجات‌بخش و سعادت‌آفرین مطلق‌اند.

اهل سنت باید از عصیان و گناهِ جهالت نسبت به اهل بَیت و دوری از آن حضرات، به ویژه امام عصر(عج)، استغفار نمایند تا از عذاب تشتت و تفرقه و شکست و ورشکستگی و کشت و کشتار دسته جمعی به وسیله داعشی‌ها و سلفی‌ها و وهابیانِ ریش‌دار بی‌ریشه و دگماتیست‌های بی‌منطق و مزدوران جاهل و ...،

چرا داعش‌ها مقدس‌های خشکند

که یکسر پشک و جز آن‌ها که مشکند

در امانند؛ چرا که وجود آن حضرت، چه در غیبت و خفا و چه در حضور و ظهور، امانی از عذاب الهی است، چون طبق آیه مباهله:«انفسنا»⁽¹⁾، آن حضرت، «نفس النبی» به شمار می‌آید و حضرت حق در مورد پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:«وَ مَا کَانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنتَ فِیهِمْ وَ مَا کَانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ.»⁽²⁾

بایسته و شایسته است سخن معجزه‌آسای امام صادق(علیه السلام) را در نظر آوریم که با تأکید بر سرشت یگانه امامان معصوم(علیه السلام) می‌فرماید: اوّلنا محمد و اوسطُنا محمد و آخرنا محمد و کلّنا محمد.⁽³⁾

البته جهاد و مبارزه صرف و به دور از مرجعیت و ولایت فقیه که ریشه در امامت و عصمت دارد به ثمر نمی‌رسد و به اثر نمی‌نیشند. نمونه بارز آن مبارزه مردم الجزایر و افغانستان و لیبی و مصر و... است که سرانجام وابسته تر به غرب غارتگر و آمریکای فریبکار شدند.

این مطالب، جوانان متدین و فرهیخته را به آینده نجات‌بخش، در ظل حکمت و حکومت حضرت مهدی(عج) امیدوار نموده، از انحراف اخلاقی به اخلاق حسنه سوق می‌دهد تا از زمینه سازان با ارزش قیام آن حضرت شوند.

3. مهدی در آیات قرآن

آیاتی که در خصوص حضرت مهدی(عج) است از این قراراند:«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ.»⁽¹⁾و باز می‌فرماید:«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدًا.»⁽²⁾تکرار آیات در سه نوبت، دلیل اهمیت زیاد مسئله و تأکید بر آن و قطعیت آن است.

منظور از دین حق در آن آیات اسلام است که بر همه ادیان تحریف شده غلبه پیدا خواهد نمود، چون اسلام شامل عقاید و اخلاق و احکامی است که منطبق بر وجدان و واقعیت و حقیقت است؛ به عبارت دیگر «الاسلام یعلو و لایعلی علیه».⁽³⁾

به همین دلیل است که اگر این دین به هرکسی مخصوصاً جوانان فرهیخته‌ی اهل منطق و استدلال عرضه گردد، به سرعت قبول می‌کنند، بلکه می‌توان ادعا نمود که جوانان فرهیخته، که آلودگی کمتری نسبت به اشخاص مسن دارند، در هر کجای جهان، چنانچه به اسلام، کما هو هو، آگاهی پیدا کند، از همه بیشتر و زودتر و سهل‌تر به آن گرایش پیدا می‌کنند.

از جابر در مورد آن آیات روایت شده است که آن‌ها فعلیت پیدا نمی‌کنند مگر وقتی که هیچ یهودی و نصرانی و صاحب ملت و آیینی باقی نمی‌ماند جز اسلام تا آنجا که گوسفند از گرگ و گاو از شیر و انسان از مار در امان است، یعنی در صلح و صفا با هم زندگی می‌کنند... و جزیه از مسیحیان برداشته می‌شود (در نتیجه مسلمان می‌شوند) و صلیب شکسته می‌گردد و خوک‌ها کشته می‌شوند و آن، وقتی است که عیسی بن مریم از آسمان نازل می‌شود⁽⁴⁾و پشت سر امام مهدی(عج) نماز می‌خواند. در انجیل یوحنا و متی می‌توان کیفیت نزول حضرت مسیح(علیه السلام) از آسمان را به زمین جستجو نمود.⁽⁵⁾

قرآن می‌فرماید:«بَقِیَّةُ اللّهِ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ.»⁽⁶⁾روایت شده است: حضرت حجّت(عج) اول سخنی که به زبان می‌آورد همان آیه است.

آن آیه یک معنای ظاهری دارد و آن این‌که: آن سودی که از راه خرید و فروش به انسان

می‌رسد که خداوند برای او مقرر فرموده است و مورد تأیید فطرت نیز است، بهتر از سود و منفعتی است که از طریق کم‌فروشی نصیب او می‌گردد و یک معنای باطنی دارد که آن کلام قائم المنتظر است که می‌فرماید: من بقیه و باقیمانده از قِبل و جانب خدا و حجت و خلیفه او بر شمایم و هر مسلمانی به او می‌گوید: السلام علیک یا بقیة‌الله فی ارضه.

وظیفه ما این است که مدام و حساب شده با دشمنِ محارب و بی‌دین به مبارزه بی‌امان و جدی بپردازیم تا فتنه‌ها از بین بروند و ظهور مهدی موفور السّرور و الخیر تحقّق پیدا کند و دین اسلام بر همه عقاید خرافی و ادیان تحریف شده غلبه نماید.⁽¹⁾«وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّی لاَ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّهِ.»⁽²⁾

باز قرآن می‌فرماید:«وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»⁽³⁾ما در کتاب زبور که از لحاظ رتبه بعد از قرآن قرار می‌گیرد، نوشتیم که زمین به ارث بندگان صالح می‌رسد که از این آیه و آیه«قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّهِ وَ اصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُهَا مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»⁽⁴⁾استنباط می‌شود که مسئله ظهور حضرت مهدی(عج) در لسان انبیا جاری بوده و در کتب آن‌ها ثبت شده است. نتیجه این‌که صالح بودن و یاری خدا و صبر از عوامل و شرایط تسریع ظهور آن حضرت است.

در همین راستا و جهت خداوند می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَ صَابِرُواْ وَ رَابِطُواْ وَ اتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.»⁽⁵⁾از امام باقر(علیه السلام) روایت شده است که فرمود: اصبروا علی أداء الفرائض و صابروا عدوّکم و رابطوا امامکم المنتظر(عج)⁽⁶⁾بر ادای فرائض صابر باشید و در مقابل دشمن یکدیگر را به صبر سفارش کنید و با امام مورد انتظارتان ارتباط معنوی برقرار نمایید و منتظر ظهورش باشید و به خاطر رضایت آن امام همام، مجهّز به تجهیزات دفاعی و فرهنگی باشید (و با تقوا باشید تا رستگار گردید).

نکته‌ای که باید متوجه آن بود این‌که هرکدام از ائمه(علیه السلام) اگر می‌توانستند قدرت غاصبانه خلفا را نابود می‌ساختند. به همین دلیل امام عصر(عج) چاره‌ای جز غیبت نداشت و الا کشته

می‌شد و آثار و برکات نسل امامت نابود می‌گشت. امام صادق(علیه السلام) به سدیر صیرفی فرمود: «اگر یاورانی به تعداد این گوسفندان می‌داشتم قیام می‌کردم». سدیر می‌گوید: وقتی گوسفندان را شمردیم، بیش از هفده رأس نبودند.⁽¹⁾

باز در قرآن آمده است:«وَ قُلْ جَاء الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا.»⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: إذا قام القائم ذهبت الدولة الباطل... و یبلغ سلطانه المشرق و المغرب... لو قد خرج قائم آل محمد لنصره الله بالملائکة المسوّمین... یکون جبرائیل علی مقدمته و میکائیل علی ساقته و اسرافیل علی یساره.⁽³⁾کَذَلِکَ یَضْرِبُ اللّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً وَ أَمَّا مَا یَنفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الأَرْضِ.⁽⁴⁾

باید دانست وعده خدا به مؤمنین تنها به تحقّق ظهور حضرت حجت(عج) است. قرآن در این زمینه می‌فرماید:«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئًا وَ مَن کَفَرَ بَعْدَ ذَلِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»⁽⁵⁾خداوند به بعضی از شما که ایمان (خالص) آورده‌اند و عمل (کاملاً) صالحی انجام داده‌اند (که منظور رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیه السلام) و امام عصر(عج) یا شیعیان حقیقی‌اند) وعده داده است که آن‌ها را در زمین خلیفه قرار دهد، چنانکه کسانی را که قبل از آنان بودند خلیفه قرار داد و دین آن‌ها را که برایشان پسندیده است استقرار دهد و از پی ترس آن‌ها، ترس آن‌ها را تبدیل به امنیت گرداند. آن‌ها مرا عبادت می‌کنند و نسبت به من هیچ شرکی نمی‌ورزند و کسی که بعد از تحقّق آن نوید و یا بعد از بیان آن وعده، کفران نعمت کند و به وسیله کفر یا نفاق یا سایر معاصی مهلکه، شکر خدا نگزارد او واقعاً خارج از زیّ عبودیت است و فاسق.

شیعه‌ای که این همه افتخار دارد و خداوند این همه به او عنایت فرموده است اگر معصیت کند واقعاً فاسق است، یعنی او باید با عقاید و اعمال درست و صحیح خود، زمینه ظهور را هر چه سریع‌تر فراهم سازد.

عیاشی به سند خود از علی بن الحسین(علیه السلام) روایت کرده است که آن حضرت آن آیه را تلاوت نموده فرمود: به خدا قسم شیعیان ما اهل‌البیت‌اند (البته اهل‌البیت بودن شیعه، ظل و فرع اهل‌البیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) است) که خداوند آن وعده را در مورد آنان، به دست مردی از ما، یعنی مهدیِ این امت(عج) به فعلیت خواهد رساند.

گفتنی است: دلیل این‌که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در روایات متعدد اسم مبارک آن حضرت را صریحاً نام نبرده است شاید به خاطر آن بوده است که دشمن در غیبت صغری به او دسترسی پیدا نکند، چنان‌که امام زمان(عج) در توقیعی فرموده است: مَن سمّانی فی مجمع الناس فعلیه لعنة‌الله⁽¹⁾و شاید اکنون نام بردن آن حضرت بلااشکال باشد مگر این‌که تعبداً باید نام او را نبریم. و الله احکم و اعلم بالثواب و الوفاق و کیفیة الحال و حقیقة المآل.

قرآن در جای دیگر بعد از اشاره به داستان فرعون که مردم را به استضعاف کشانده بود می‌فرماید: «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ.»⁽²⁾این آیه هر چند در مورد بنی اسرائیل و به قدرت رسیدن آنان بعد از رهائی از چنگال فرعون است ولی تعبیر «وَ نُرِیدُ...» اشاره به یک اراده مستمر الهی دارد و از این روی در بسیاری از روایات، بر ظهور حضرت مهدی(عج) تطبیق شده است.⁽³⁾

رجعت

1. رجعت در لغت و اصطلاح

از لحاظ لغوی، رجعت از رجوع و رَجْع و به معنای عَود و برگشتِ بعد از رفتن است و آن از قول خداوند ناشی می‌شود که می‌فرماید:«إِنَّهُ عَلَی رَجْعِهِ لَقَادِرٌ.»⁽⁴⁾منظور این‌که او قادر بر ارجاع میت و مرده به حیاتِ بعد از موت و مرگ او است.

در اصطلاح، رجعت، عود بدن انسان همراه با روح او، به دنیا بعد از مرگ او و بعد از ظهور قائم منتظَر(عج) است. به این معنا که اجمالاً خداوند سبحان ارواح بعضی از مخلَصین را به ابدانشان بر می‌گرداند تا به فیض و شادی نصرت آن حضرت برسند. افزون بر آن رجوع، رجوع نبی اعظم(صلی الله علیه و آله) و اهل بَیت طاهرین او بعد از وفات مولای ما (یا همزمان با او)، امام

صاحب الزمان(عج) است.⁽¹⁾

2. ماهیت و دلیل رجعت

ثبوت رجعت از جمله عقاید است که ایمان به آن متوقف و متکی بر ادله سمعی از کتاب و سنت است و آن، از ضروریاتِ نزد شیعه است، نه از ضروریاتِ نزد فِرَق نوظهورِ بعد از موت نبی(صلی الله علیه و آله)؛ یعنی اهل سنت. اجمالاً منکر آن، خارج از ربقه و ریسمان ایمان است.

گویی آن‌ها قرآن نمی‌خوانند و وقتی هم بخوانند نمی‌فهمند؛ زیرا بر قلوب آن‌ها قفل زده شده است. آن‌ها فراموش کرده‌اند که اول کسی که از رجعت سخن به میان آورد، عمر، خلیفه دوم بود که وقتی از غرفه‌ای که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در آن از دار دنیا رفته بود و بر او جامه کشیده بودند خارج گشت گفت: پیامبر(صلی الله علیه و آله) نمرده است. او به سوی پروردگارش رفته است، چنان‌که موسی بن عمران به سوی پروردگارش رفت، لذا از قوم خود چهل شبانه‌روز غایب گشت، سپس بعد از این‌که گفته شد مرده است برگشت. به خدا قسم رسول خدا حتماً بر می‌گردد، پس دستان رجال و پاهای آن‌ها را که گُمان می‌کنند رسول خدا مرده است قطع می‌کنم.⁽²⁾

وقتی ابوحنیفه به مؤمن طاق که از خواص امام جعفر صادق(علیه السلام) بود گفت: اگر رجعت حق است مبلغی اشرفی به من قرض بده تا در آن زمان به تو رد نمایم. او گفت: ضمانت بده که به صورت خوک نباشی تا من تو را شناخته آن را از تو بگیرم. مقصود ابوحنیفه از آن سخن استهزا و سخریه بود ولی خدا او را استهزا می‌کند.⁽³⁾

علامه طباطبائی در این خصوص می‌فرماید: روایات در خصوص رجعت، در یک معنای مشترک‌اند و آن این‌که سیر نظام دنیوی متوجه روزی است که در آن، آیات خدا به طور کامل ظاهر می‌شود، پس در آن روز خدای سبحان معصیت نمی‌شود، بلکه خالصانه عبادت می‌شود و هوای نفس و اغوای شیطان وجود ندارد.

در آن روز بعضی از اموات از جمله اولیاء‌الله و اعداء‌الله به دنیا بر می‌گردند و حق از باطل جدا می‌شود و این رجعت از مراتب رجعت روز قیامت است، هر چند ظهورش دون و پائین‌تر از ظهور قیامت است، چرا که در روز رجعت اجمالاً امکان شرّ و فساد وجود دارد، در حالیکه

روز قیامت این‌گونه نیست.⁽¹⁾

به این ترتیب جواز رجعت در مورد غیر معصومین عقلانی است و اما رجعت ائمه(علیه السلام) نیز از جمله اموری است که دلیل عقلی بر وجوب آن، دلالت می‌کند و آن این‌که زمین از حضرت حجت(عج) بعد از فرض عدم تجاوز از تعداد دوزاده امام، خالی است، لذا باید ائمه(علیه السلام) برگردند تا طبق لطف حضرت حق تعالی زمین از معصوم خالی نباشد. ماحصل نوشتار این است که رجعت هم دلیل سمعی دارد، چنان‌که امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:«من لم یقل برجعتنا فلیس منا»؛⁽²⁾کسی که قائل به رجعت ما نیست، از ما (پیروان شیعه) نیست و قال ایضا: «لیس منا من لم یؤمن بکرّتنا و لم یستحلّ مُتعتَنا»⁽³⁾کسی که به رجعت ما ایمان نیاورد و متعه و ازدواج موقتی را (که ما طبق دستور قرآن کریم⁽⁴⁾حلال دانسته‌ایم) حلال نداند از ما نیست و هم دلیل عقلی دارد که بیانش گذشت.

ماحصل این‌که شیعه معتقد است به این‌که رجعت، معاد اصغر و آن هم برای گروهی محدود است و آن از مراتب یا مقدمات معاد اکبر و آن هم تنها برای مردم است.

رجعت بیشتر با معاد جسمانی همخوانی دارد و آن یکی از «ایام الله» است. امام محمد باقر(علیه السلام) فرموده است: ایام الله سه یوم و روز است: روزی که قائم آل محمد قیام کند و روزی که کرّت و رجعت رخ می‌نماید و روز قیامت.⁽⁵⁾

اساساً رجعت منحصر برای سه گروه و صنف از مردم است: گروه اول رجعت برای مؤمنان محض و خالص است که بعضی از آن‌ها در عهد مولای ما، قائم مهدی رجعت می‌کنند و برخی از آن‌ها با پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیه السلام) او، بعد از وفات امام عصر(عج) و گروه دوم رجعت کفار محض و معاند و مقصر- نه قاصر- است و گروه سوم رجعت اصحاب قصاص است.⁽⁶⁾منظور کسانی‌اند که قصاص به آن‌ها تعلق دارد، چه قاتل باشند و چه مقتول. آن وقت مقتول، قاتل را قصاص می‌کند. طبرسی گوید: در عصر ظهور مؤمنان محض و ستمگران خالص (کافر) زنده می‌شوند، در نتیجه مؤمن از کافر انتقام می‌گیرد.⁽⁷⁾

3 . رجعت در قرآن و روایات

از صریح‌ترین دلایل سمعی در مورد رجعت، کلام خداوند است که می‌فرماید:«وَ إِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کَانُوا بِآیَاتِنَا لَا یُوقِنُونَ * وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِّمَّن یُکَذِّبُ بِآیَاتِنَا»⁽¹⁾چون عذاب برای مشرکین و کفار (در آستانه رستاخیز) واجب شود، برای آنان جنبنده‌ای (که منظور از جنبده علی(علیه السلام) است که در زمان قیام قائم آل محمد رجعت می‌کند) از زمین بیرون آوریم تا با آن‌ها تکلم کند که مردم به آیات ما، که همان نشانه‌های وجود و صفات خداوند است یقین نمی‌کردند و ایمان نمی‌آوردند و در آن روز از هر قومی، دسته‌ای را که آیات ما را تکذیب می‌کنند، محشور می‌کنیم.

چون مشرکین و کفار ایمان به آیات خدا و پیامبر و معاد نمی‌آوردند و استعدادشان در این خصوص به کلی باطل گشته بود، در این هنگام وقت آن می‌رسد که امور خارق‌العاده، که خداوند وعده داده است که از جمله آن‌ها رجعت است، تحقق پیدا کند و آن امور خارق‌العاده‌ی به آن‌ها نشان داده شود تا جبراً ایمان بیاورند (لذا توبه آن‌ها مقبول نمی‌افتد) و شخصی نیز به آنان بگوید: چرا قبلاً ایمان نمی‌آوردید، پس اکنون باید اعتراف کنید که در اشتباه بودید⁽²⁾و مؤمنین نیز در این روز خوشحال می‌شوند از این‌که به ندای اسلام پاسخ مثبت داده بودند و اکنون سعادتمندند.

بعد از ظهور مهدی(عج) و در آستانه رستاخیز گروهی از مؤمنان خالص و کفار و منافقان و طاغیان بسیار شرور به این جهان باز می‌گردند. گروه اول که در مسیر معنوی با موانعی، در زندگی خود روبرو شده‌اند و تکامل آن‌ها ناتمام مانده است، با بازگشت به دنیا به سیر تکاملی خود ادامه می‌دهند و شاهد حکومت جهانی حق و عدل خواهند بود و در تشکیل و استفاده از برکات آن حکومت سهیم می‌شوند.

گروه دوم علاوه بر کیفر اخروی، در این جهان مجازات‌هایی مانند مجازات‌های اقوام سرکش گذشته چون فرعونیان و عاد و ثمود خواهند دید.

اولیاء‌الله که در راه خدا کشته می‌شوند در روز رجعت به مرگ طبیعی بمیرند تا استعدادهای نهفته‌ی آن‌ها شکوفا گردد و اولیاء‌الله‌ای که با مرگ طبیعی می‌میرند در رکاب حضرت حجّت و یا در روز رجعت و... به شهادت برسند تا از فیض آن، محروم نمانند.

امام محمد باقر(علیه السلام) در خصوص آیه‌ی«وَ لَئِن قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللّهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِّمَّا یَجْمَعُونَ»⁽¹⁾به جابر فرموده است: ای جابر آیا می‌دانی «سَبِیلِ اللّهِ» چیست؟ گفت: به خدا قسم نمی‌دانم جز این‌که از شما بشنوم. فرمود: قتل در راه علی(علیه السلام) و ذریه‌ی اوست، پس کسی که در راه ولایتش کشته شود، در «سبیل الله» کشته شده است و احدی به آن آیه ایمان نمی‌آورد جز این‌که برای او یک قتل (شهادت) و یک مرگ (در راه خدا) وجود دارد: کسی که کشته شود، زنده می‌شود تا به مرگ طبیعی بمیرد و کسی که می‌میرد زنده می‌شود تا کشته‌ی در راه خدا شود؛... إنه من قُتل یُنشر حتی یموت و من مات یُنشَر حتی یُقتل.⁽²⁾

شیخ طوسی می‌نویسد: کلمه «من» در آیه یعنی «من کل امة فوجاً» به معنای تبعیض (و بعضی) است، پس منظور، رجعت است، نه قیامت، در حالیکه در جای دیگر در مورد قیامت آمده است:⁽³⁾«وَ حَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا»؛⁽⁴⁾همه را جمع می‌کنیم و احدی را فروگذار نمی‌کنیم.

روایات در زمینه رجعت زیاد (و مختلف) است که شیخ به بعضی از آن‌ها اشاره نموده می‌فرماید: پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام)، در زمان مهدی(عج) با جماعتی از امت‌های سابق و لاحق، برای ابراز و آشکار نمودن دولت حق و احقاق حقشان برمی‌گردند... پس اعتقاد به آن واجب است، چون دلیل رجعت، سمعی؛ یعنی قرآنی و روایی است و باید تعبداً به آن اعتقاد داشت.⁽⁵⁾(قبلاً بیان شد رجعت دلیل عقلی نیز دارد) و در زیارت اربعین می‌خوانیم: و اشهد أنّی بکم مؤمن و بایابکم موقن.⁽⁶⁾

از بعضی روایات استفاده می‌شود اسماعیل پسر حزقیل که خداوند او را در قرآن اسماعیل صادق الوعد نام برده⁽⁷⁾در هنگام رجعت حسینی به دنیا رجعت خواهد نمود، زیرا چون خداوند او را به پیامبری قومش فرستاد او را تکذیب کرده پوست سر و روی او را کندند، پس خداوند

«سطاطائیل» ملک عذاب را به نزد او فرستاد تا قوم او را عذاب کند. آن حضرت راضی نشد و از پروردگار خواست او را در عصر رجعت امام حسین(علیه السلام)، رجعت دهد تا همچون آن امام از قومش انتقام گیرد.⁽¹⁾

4. عیسی مسیح پشت سر امام عصر(عج) نماز می‌خواند

آیه دیگری که دلیل بر رجعت است، آیه«وَ إِن مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ إِلاَّ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا»⁽²⁾و هیچ یک از اهل کتاب نیست مگر این‌که پیش از مرگش به او (حضرت مسیح) ایمان می‌آورد و روز قیامت آن حضرت بر آن‌ها گواه خواهد بود.

علی بن ابراهیم از شهر بن حوشب روایت کرده است که گفت: حجاج به من گفت: ای شهر آیه‌ای در قرآن است که (فهمش) مرا عاجز نموده است. پرسیدم: کدام آیه؟ گفت: آیه‌ی«وَ إِن مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ إِلاَّ...». به خدا سوگند هر یهودی و نصرانی را که امر می‌کنم گردنش را بزنند نمی‌بینم دو لبش (برای ایمان آوردن) حرکت کند تا بمیرد. گفتم: این تأویل صحیح نیست. پرسید پس تأویلش چیست؟ گفتم: عیسی(علیه السلام) قبل از قیامت به دنیا می‌آید، لذا هیچ اهل ملّتی اعم از یهودی و غیریهودی باقی نمی‌ماند مگر این‌که قبل از مرگش به عیسی ایمان می‌آورد (که او نه خداست و نه فرزند او یا نه سومی از سه تای اَب و ابن و روح القدس) و آن حضرت پشت سر حضرت مهدی(عج) نماز می‌گزارد. گفت: وای بر تو! این تأویل از کجا برایت ثابت شده است و آن را از کجا آورده‌ای؟ گفت: از امام محمد باقر(علیه السلام). گفت: آن را از سرچشمه‌ای صاف گرفته‌ای.

به عبارت روشن‌تر تمام اهل کتاب، پیش از رحلت مسیح(علیه السلام)، در عصر رجعت، به او ایمان می‌آورند و کسانی که پیش از بازگشت او به زمین بمیرند، در هنگام مرگ و کنار رفتن پرده‌های جهان ماده، حقیقت را می‌فهمند؛ آن‌ها که منکر نبوت او بودند، به او ایمان می‌آورند و آن‌ها که او را خدا می‌دانستند، به اشتباه خود پی می‌برند- البته این ایمانِ اضطراری فایده‌ای ندارد-؛ اما کسانی که زمان بازگشت او را به زمین درک کنند، به حقانیت او ایمان می‌آورند و اگر در آن زمان هم، به فرض، ایمان نیاورند، در هنگام مرگ خود به اجبار ایمان خواهند آورد.

خداوند با این آیه بیان می‌کند که مسیح زنده است (چنان‌که اشاعره به بقا و حیات چهار پیامبر قائل‌اند و آن‌ها، چنان‌که بیان شد، عبارتند از: عیسی و الیاس و ادریس و خضر)⁽¹⁾و مرگ او پس از ایمان آوردن تمام اهل کتاب به وی، خواهد بود و بدین وسیله، مصلوب شدن و به قتل رسیدن او را رد می‌کنند.⁽²⁾

قمی باز در مورد آیه روایت کرده است که وقتی حضرت خیر البشر(صلی الله علیه و آله) رجعت می‌کند تمام مردم به او ایمان می‌آورند.⁽³⁾بعضی بر این باورند که آخرین معصوم، بعد از ظهور قائم و رجعت حسینی و رجعت قائم و دو رجعت علویه و رجعت سایر معصومین(علیه السلام)، خاتم الانبیاء محمدبن عبدالله(صلی الله علیه و آله) خواهد بود.⁽⁴⁾

5. رجعت همگانی انبیا و رجعت مکرر علی(علیه السلام)

در احادیث وارد شده است نصرت در آیه‌ی«وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثَاقَ النَّبِیِّیْنَ... وَ لَتَنصُرُنَّهُ...»⁽⁵⁾در رجعت خواهد بود، چنان‌که امام صادق(علیه السلام) فرموده است: به خدا سوگند! هر پیامبری را که خدا مبعوث گردانیده است از آدم(علیه السلام) و هر که بعد از اوست، تمام آن‌ها را به دنیا بر می‌گرداند تا قتال و جدال در پیش روی حضرت امیر(علیه السلام) کنند.⁽⁶⁾

از بعضی از روایات فهمیده می‌شود که جن‌ها نیز رجعت دارند. حتی شیطان (ابلیس) که از جنس جن است با تمام ذریه و اتباعش در عصر ظهور و به قول قرآن:«إِلَی یَومِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»⁽⁷⁾رجعت می‌کنند و ابلیس به دست امام عصر کشته می‌شود.⁽⁸⁾

سرانجام خود آن حضرت نیز به دست زنی به نام «سعیده‌ی ریش‌دار» شهید می‌شود و امام حسین(علیه السلام) او را کفن و دفن می‌کند و سپس سلطنت، که این زمان را رجعت حسینی نامند.⁽⁹⁾

از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است که حضرت علی(علیه السلام) رجعتی مکرر دارد: إن لعلیّ فی الارض کرّة مع الحسین ابنه(علیه السلام) یقبل برایته حتی ینتقم له من بنی امیة و معاویة و آل معاویة و من شهد حربه... ثم کرة اخری مع رسول الله(صلی الله علیه و آله) حتی یکون خلیفته فی الارض و تکون الائمة(علیه السلام) عماله⁽¹⁾علی رجعتی در زمین با فرزندش حسین خواهد داشت که با رایت و علم خود از بنی امیة و معاویه و آل معاویه و هرکسی که با امام حسین(علیه السلام) جنگیده است انتقام می‌گیرد... سپس یک کرّه و برگشت دیگری با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواهد داشت تا این‌که خلیفه زمین (بعد از رسول خدا) خواهد شد و ائمه(علیه السلام) عمال و کارگزاران او خواهند شد. (این، با آنچه قبلاً گفته شد، که در رجعت پیامبر آخرین معصوم است، تعارض دارد).

گفتنی است: وقتی حکومت حضرت رسول و آل او در رجعت صغری به آخر رسید، در صور اول دمیده شده، رجعت کبری و قیامت آغاز می‌شود⁽²⁾.

ولایت مطلقه فقیه

مقدمه

مردم مخصوصاً جوانان این کشور باید نسبت به ولایت فقیه، آگاهی کامل داشته باشند تا قدر و منزلت آن را به خوبی درک نمایند و برای شکرگزاری آن نعمت عظمی و پاسداری‌اش سعی وافر داشته باشند.

ولایت فقیه، ریشه در مرجعیت و مرجعیت، ریشه در نبوت و امامت و به طور کلی قرآن و روایت دارد. آن، به عنوان اکمال دین و تمامیت نعمت الهی، مرضی خداوند است. به عبارت دقیق‌تر آن، جلوه و رقیقه و رشحه‌ی«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینًا»⁽³⁾است و عامل اصلی استقلال و هماهنگی و وحدت و قدرت و امنیت و اطمینان، آن امنیت و اطمینانی که طبق آیه‌ی«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکَانٍ»، سبب رشد اقتصادی و فراوانی نعمت می‌گردند⁽⁴⁾و حفظ تمامیت ارضی کشور است.

امروزه آمریکا و هم‌پیمانانش در هر کجای دنیا اراده کنند خرابکاری نمایند و امنیت آن را به‌طور کلی به هم زنند قادرند جز ایران. امنیت و ثَبات این مرز و بوم، در جهان، زبان‌زد و مورد توجه عام و خاص است. همه این افتخارات، پاداش و جزای خیر خداوند به این ملتِ همیشه سرافراز شیعه و مُحب اهل بیت(علیه السلام) است که اگر در قبال آن، ناسپاسی کنند، آن، از آن‌ها گرفته خواهد شد و به جای آن، به عذاب تشتّت و ذلت و فقر و وحشت از ابرقدرت‌ها و جنگ و خون‌ریزی و تجزیه کشور و... دچار خواهند گشت.«لَئِن شَکَرْتُمْ لأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ»⁽¹⁾و«فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ».⁽²⁾

ای کاش جوانان و دانشجویان به اندازه قدرتمندان زورگوی جهان پی به ارزش و آثار مثبت و برکات ولایت فقیه، چه از نظر داخلی و خارجی و چه از نظر تاریخی و فرهنگی، می‌بردند. ابرقدرت‌ها نیک می‌دانند تا در این کشور ولی فقیه جامع الشرایط و مورد حمایت همگانی حاکم باشد محال است بتوانند در آن نفوذ پیدا کنند و یا سلطه خود را در آن گسترش دهند تا چه رسد که قصد حمله نظامی کنند.

علت اصلی این‌که این نظام به عنوان یک الگوی کامل در سطح جهان مطرح

است این است که تمام دستگاه‌های اجرائی مملکت مطلقا تحت رهبری یک مرجع و فقیه عالی‌قدر و عادل و عارف و مدبر و عالم به وضع روز و آگاه از مسائل سیاسی جهان و بصیر نسبت به امور آن اداره می‌شود. همگان دانند تنها نظام مردمی که اسوه و مقتدای مقاومت دائمی در برابر تهاجم دشمن خارجی است سیستم ولایی ایران است.

از افتخارات این نظام همین بس که درصدد است حکومت حکیمانه‌ی بر مبنای ولی مطلق فقیه خود را به جهان اسلام صادر کند و بر این اساس می‌توان امیدوار بود که مردم این خطه، زمینه ساز ظهور منجی عالم، امام زمان باشند.

مشروعیت دینی نظام، به بیعت با رهبری دینی و اطاعت مطلق از آن است و همین، تنها عامل پشتیبانی تمام مردم متدّین و وطن‌دوست است.

اگر نظام حکومتی این سرزمین، جمهوری دمکراتیک اسلامیِ منهای ولایت مطلقه فقیه می‌بود، کافی بود با آمدن یک رئیس جمهور خائن و طرف‌دار غرب، حکومت و نظامش به رژیم و حکومت استبدادی، حتی بدتر از قبل، بدل شود. نظام حکومتیِ صرفاً مبتنی بر آرای

مردم، لازم و غیرکافی است و وقتی لازم و کافی است که علاوه بر رأی مردم، در رأس همه امور، مرجعیت دینی و ولایت فقیه باشد. مردم ایران به خصوص جوانان فرهیخته به این دلیل از نظام اسلامی با جان و مال و از روی عشق حمایت می‌کنند که آن را شرعی و عرفی و معقول و حکیمانه بدانند. به ویژه وقتی بدانند تمام پست‌های کلیدی به دست ولی فقیه و مشروعیت رئیس جمهور به تنفیذ حکم اوست.

کشورهای اروپائی و آمریکائی و مشرق زمین که ادعا دارند حکومتشان دموکراسی است، ظاهری و صوری است و در واقع همان حکومت سرمایه‌داران است که بدتر از حکومت استبدادی است. تمام قتل و غارت‌های جهانی و ترورها و جنگ‌افروزی‌ها به وسیله همین حاکمانِ بر مبنای حکومت دمکراتیک است.

قبل از امام زمان(عج) هر امامی که شهید می‌شد، امام بعدی وجود داشت، لذا خطر جدّی جهان شیعه را تهدید نمی‌کرد ولی چون بعد از آن حضرت، دیگر امامی نیست، غایب شد و دستوراتی هم در زمینه حکومت اسلامی به شیعیان داده است که بیان خواهد شد.

بعد از رحلت نبی مکرّم خلافت انتخابی مطرح گشت که نه تنها انتخاب رخ نداد، بلکه انتصاب از جانب معدودی از دنیاپرستان کافر و فاسق بود. انتصاب رحمانی به انتصاب شیطانی مبدل گشت.

ولایت فقیه در عمل و ظاهر نیاز به بیعت مردم و رأی آن‌ها دارد و در مشروعیت و باطن، ریشه در رضایت خدا، یعنی اسلام. در حقیقت در آن، انتصاب و انتخاب هر دو وجود دارد.

حضرت حق به جای این‌که مردم را که سبب خانه نشینی و حصر و یا مسمومیت و شهادت ائمه هدی شدند عذاب کند، براساس لطف مضاعفش به رهبری عام و غیرمعصوم، در عصر غیبت، یعنی ولی فقیه و عادل راضی گردید.

معنای ولایت مطلقه فقیه

واژه ولایت در معانی دوستی و نصرت و متابعت و رهبری به کار رفته است.⁽¹⁾

برخی محققان، وجود معنای دوستی و یاری را برای ولایت انکار کرده و آن را تنها به معنای رهبری و زمامداری دانسته‌اند.⁽²⁾

اصل معنای ولایت به معنای آمدن چیزی در پی چیز دیگر است. بی آن‌که فاصله‌ای میان

آن دو باشد.⁽¹⁾هنگامی که واژه وَِلایت درباره فقیه به کار می‌رود به معنای زمامداری است.

به راستی چقدر جالب است که در قرآن از رهبران الهی به ولیّ تعبیر می‌شود. «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُواْ...»⁽²⁾نه تعبیر به مثلاً سلطان و یا مسلِّط و یا مَلِک و یا غالب و... که آن، نشان‌دهنده قرابت و نزدیکی ولی به مردم است و این نیست جز این‌که هدف، رشد مولّی علیه است، نه این‌که رابطه میان آن دو، زورمداری و زرمحوری و قلدری باشد، لذا اگر صِرف قدرت، منظور باشد، سخن «لرد اکتون» درست در می‌آید که می‌گوید:«⁽³⁾«»wer c»rru«ts(صلی الله علیه و آله) but abs»lute «»wer c»rru«ts abs»lutely»؛ یعنی قدرت و سلطه‌گری، مطلقا فساد می‌آورد. عده‌ای به غرض و مرض و غلط، آن سخن را تعمیم داده و هر قادر به حق و حقیقی را این‌گونه می‌دانند، که این صحیح نیست.

ولایت فقیه ناشی از نیاز و ضرورت اجتماعیِ بر مبنای دین است. امیرالمؤمنان به طور کلی می‌فرماید: و اِنه لابدّ للناس من امیرٍ برٍّ او فاجرٍ؛⁽⁴⁾و حال آن‌که ناچار برای مردم امیری لازم است خواه نیکوکار باشد یا بدکار.

اسلام برای زمامدار شرایط فراوانی بر شمرده است که چون مهمترین آن‌ها فقاهت است، از آن تعبیر به ولایت فقیه می‌شود. بنابراین ولایت فقیه از سنخ ولایت بر محجوران و ناتوان‌ها نیست، بلکه آن، ولایت مدیریتی بر خردمندان و امت اسلامی است که برای اجرای احکام دینی و تأمین مصالح مادی و معنوی جامعه‌ی اسلامی و تحقق ارزش‌های دین و شکوفا ساختن استعدادهای افراد جامعه و تقویت خردمندی و دینداری و کمال‌یابی صورت می‌گیرد.⁽⁵⁾

این‌گونه ولایت، به دلیل قصور جامعه‌ی اسلامی و انسانی نیست که برخی بر آن پافشاری می‌کنند تا ولایت فقیه را در ردیف ولایت بر میت و صغیر و سفیه قرار داده و با آن مقایسه کنند.⁽⁶⁾

امام خمینی در خصوص ولایت مطلقه فقیه می‌فرماید: «وقتی می‌گوییم ولایتی را که رسول اکرم و ائمه(علیه السلام) داشتند، بعد از غیبت، فقیه عادل دارد، برای هیچ‌کس این توهم نباید

پیدا شود که مقام فقها همان مقام ائمه و رسول اکرم است؛ زیرا اینجا صحبت از مقام نیست، بلکه صحبت از وظیفه است».⁽¹⁾

به این ترتیب نظریه ولایت مطلقه‌ی فقیه بیانگر آن است که ولی امر مسلمین می‌تواند برای رعایت مصلحت‌های والاتری که بقای نظام اسلامی در گرو آن‌هاست، برخی فروعات فقهی را نادیده بگیرد. باز وی در این خصوص می‌فرماید: حکومت (برمبنای ولایت فقیه) می‌تواند هر امری را، چه عبادی و یا غیرعبادی که جریان آن مخالف مصالح اسلام است، از آن مادامی که چنین است، جلوگیری کند. حکومت می‌تواند از حج، که از فرایض مهم الهی است، در مواقعی که مخالف صلاح کشور اسلامی دانست، موقتاً جلوگیری کند.

امام خمینی حکومت را شعبه‌ای از ولایت مطلقه‌ی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و از احکام اولیه‌ی اسلام و مقدم بر تمام احکام فرعیه حتی نماز و روزه می‌داند. وی معتقد است: حاکم می‌تواند مسجد یا منزلی را که در مسیر خیابان است، خراب کند و پول منزل را به صاحبش رد کند و نیز می‌تواند مساجد را در موقع لزوم تعطیل نماید و مسجدی که ضرار باشد، در صورتی که رفع (ضرار) بدون تخریب نشود، خراب کند. حکومت نیز می‌تواند قراردادهای شرعی را که خود با مردم بسته است، در موقعی که آن قرارداد مخالف مصالح کشور و اسلام باشد، یک جانبه لغو کند.⁽²⁾

به این ترتیب می‌توان نوشت: فقیه جامع‌الشرایط، تمام اختیارات حکومتی معصومان را دارد. معصومین در بسیاری از مواقع خود را مقیّد در چارچوب احکام فرعی نمی‌کردند و برای مصلحت، گاهی مرزهای آن احکام را می‌شکستند که نمونه‌های آن را می‌توانیم در احکامی چون: تحریم گوشت الاغ در جنگ خیبر از سوی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)⁽³⁾

و قرار دادن زکات بر اسبان از سوی حضرت علی(علیه السلام)⁽⁴⁾

و واجب کردن خمس در طلا و نقره در سال 220 ق از سوی امام جواد(علیه السلام)⁽⁵⁾پیدا کنیم.

از طرف دیگر ولایت مطلقه فقیه منافات با این ندارد که گفته آید: تفاوتی میان معصوم و غیرمعصوم از جهت مطاع بودن وجود ندارد جز در مواردی از جمله این‌که بنابر شأن نبوت و

عصمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره ازدواج دو نفر به نام‌های دَلفا و جویبر که آنان را به ازدواج امر فرمود و مانند نماز عیدین که در عصر خود امام زمان واجب است⁽¹⁾

و نماز جمعه که در عصر حضور و ظهور آن حضرت وجوبش تعیین خواهد شد. به بیان دیگر همه مردم باید مطلقا تابع ولی فقیه باشند، چنان‌که باید تابع معصومان، باشند، هر چند میان پیامبر و اولی‌الامر و نایبان عام و به حق آن‌ها از ثَری تا ثریا تفاوت باشد.

برای این‌که ائمه علاوه بر ولایت تشریعی که نمونه‌هایی از آن ذکر شد، ولایت تکوینی نیز دارند. ولایت تکوینی به معنای تصرف در پدیده‌های طبیعی و غیرطبیعی است که معجزه یا کرامت نامیده می‌شود، چنان‌که هارون مکی با شنیدن این فرمان امام صادق(علیه السلام) که: «اجلس فی التّنّور»، بی‌درنگ به درون آتش رفت!⁽²⁾و نهایت اطاعت خود را از امام به امام نشان داد و آتش به فرمان آن حضرت او را نسوزاند.

آنچه درباره فقهای عادل مورد تأکید است، دستیابی به ولایت تشریعی است، هرچند راه رسیدن به مرتبه‌ای از مراتب ولایت تکوینی به روی هیچ‌کس مخصوصاً ولی‌فقیه جامع‌الشرایط بسته نیست. حافظ چه خوب سروده است:

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید

دیگران هم بکنند آنچه مسیحا می‌کرد

تاریخچه‌ی ولایت فقیه

مسلمانان از همان صدر اسلام با دو مسئله اساسی روبه‌رو بوده‌اند: غیبت پیامبر در بسیاری از شهرها و دیگر، نیاز مبرم به دستورات اجتماعی و فردی. چنین شرایطی اقتضا می‌کرد که پیامبر(صلی الله علیه و آله) کسانی را آموزش دهد و در شهرهای مختلف، متصدّی امور مردم گرداند.

دستور پیامبر مبنی بر این‌که آنچه از من برای شما مسلمانان نقل می‌گردد، اگر با قرآن موافق بود، آن را برگیرید و اگر مخالف بود آن را دور بیندازید،⁽³⁾مبدأ نوعی استنباط، به صورتی ساده و ابتدائی شده به حساب می‌آید، بنابراین قدمت تفقّه و اجتهاد و فتوا به همان روزهای آغازین می‌رسد.⁽⁴⁾بلکه اجتهاد به معنای فهم حکم از عمومات و مطلقات و انضمام احادیث به یکدیگر و بحث از نسخ و تخصیص و تقیید و استنباط از ظواهر نصوص کتاب و

سنت، از آن زمان وجود داشت. هم در میان کسانی که به پیامبر دسترسی داشتند و هم آن‌ها که دور بودند.⁽¹⁾

پیامبر براساس دستوراتی که از جانب خداوند بر او نازل شده بود، ولایت فقیه را نظراً و عملاً پایه‌گذاری نمود. زیرا گروهی از بنی عامر، پیش از هجرت، با حضرت ملاقات کردند و عرض نمودند: ما در صورتی به تو ایمان می‌آوریم که پس از خود، خلافت را به ما واگذار نمایی، حضرت فرمود: الامر الی‌الله یضعه حیث یشاء.⁽²⁾

باز آن حضرت می‌فرماید: کسی که عهده‌دار مسئولیتی در جامعه‌ی مسلمین

گردد، در صورتی که بداند کسی داناتر از او به کتاب خدا و سنت پیامبر در آن جامعه وجود دارد، به خدا و رسول و همه‌ی مسلمانان خیانت کرده است.⁽³⁾

ممکن است در یک جامعه‌ای افقه و فقیه‌تر از ولی فقیه وجود داشته باشد ولی با توجه به سن زیاد و عدم قدرت شخص افقه و عدم تمایل او در انتخاب شدن و یا رأی نیاوردن او توسط مجلس خبرگان و توان و مدیریت والای ولی فقیه و تیزبینی او به مسایل سیاسی داخلی و خارجی و عدالت و تقوای زیاد او، عملاً همو برای رهبری جامعه انتخاب گردد که این بلااشکال است. علاوه بر آن‌که اگر مجموعه اوصاف ولی فقیه ملاحظه گردد و مقبولیت عامه پیدا نماید، مطابق سخن پیامبر می‌شود. افزون بر آن‌که میان مراجع و ولی فقیه هماهنگی و حمایت و هدایت وجود دارد و تعارضی وجود ندارد.

علاوه بر آن به نظر می‌آید که سخن پیامبر در مورد معصومین(علیه السلام) باشد که با وجود آن‌ها، نوبت به دیگری نمی‌رسد و اساساً روایات تنها فقاهت را ملاک ولایت و سرپرستی نمی‌داند، بنابراین روایات در زمینه امامت معصوم و فقها دو دسته‌اند.

لذا برخی که به غلط می‌پندارند که موضوع «ولایت فقیه» اندیشه نوظهور است و در سال‌های اخیر پدید آمده است، باید بدانند این مسئله از مسلّمات فقه شیعه است.⁽⁴⁾

صاحب جواهر (م. 1266ق) معتقد است کسانی که ولایت فقیه را خدشه‌دار می‌کنند، هیچ طمعی از فقه نچشیدند. عین عبارت وی در این زمینه چنین است: فمن الغریب وسوسةُ بعض الناس فی

ذلک، بل کأنّه ما ذاقَ من طعم الفقه شیئاً.⁽¹⁾

شیخ مفید (م. 1413 ق) در این زمینه چنین می‌فرماید: اگر برای ولایت در آنچه (اجرای حدود) ذکر کردم، سلطان عادل (امام معصوم) وجود نداشت باید فقهای عادل و اهل حق و صاحب‌نظر و خردمند و با فضیلت، ولایت آنچه را به عهده سلطان عادل است بر عهده گیرند.⁽²⁾

اندیشمندان شیعه در ابواب گوناگون فقه، وظایفی را برای «حاکم» اسلامی مقرر داشته‌اند و گاه در این باره تعابیری چون «سلطان» و «ناظر بر امور مسلمین» را به کار گرفته‌اند. این عناوین در درجه نخست به ائمه(علیه السلام) اشاره دارد و در مرحله بعد به مجتهد عادل، چنان‌که محقق کرکی می‌نویسد: مقصود از حاکم، امام معصوم یا نایب خاص او و در زمان غیبت(کبری)، بیانگر نایب عام (او) است، یعنی کسی که می‌تواند به صدور فتوا و حکم بپردازد... . هرگاه تعبیر حاکم به کار رود و قرینه‌ای همراه آن نباشد، کسی جز فقیه جامع‌الشرایط مورد نظر نیست.⁽³⁾

در هر حال، برپاداشتن حدود و اجرای آن در روزگار غیبت واجب است، زیرا نیابت از امام معصوم(علیه السلام) در بسیاری از موارد برای فقیه جامع‌الشرایط ثابت می‌باشد. فقیه در امور اجتماعی، همان جایگاهی را دارد که امام معصوم دارد. از این جهت، تفاوتی میان امام(علیه السلام) و فقیه نیست... اگر فقها از ائمه(علیه السلام) نیابت عامه نداشته باشند، تمام امور مربوط به شیعه معطل می‌ماند... .⁽⁴⁾

آیة‌الله حسین بروجردی با بهره‌گیری از مقدمات عقلی و نقلی و با نگاهی کلی به شریعت اسلامی نتیجه می‌گیرد که با توجه به روح حاکم بر این مکتب چاره‌ای جز پذیرش ولایت فقیهان نیست... معصومان، حتی در زمان حضور خود، کسانی را برای رسیدگی به امور اجتماعی مردم منصوب می‌نمودند. این گروه همان فقیهان اسلام شناس‌اند که در زمان غیبت امام معصوم نیز تا آنجا که بتوانند مسئولیت رهبری سیاسی مسلمانان را برعهده می‌گیرند.⁽⁵⁾

امام خمینی(ره) در روزگار ما عملاً نظریه‌ی ولایت فقیه را جامه‌ی عمل پوشاند و حکومتی براساس ولایت فقیه بنیان نهاد. وی در تعبیری می‌فرماید: «موضوع ولایت فقیه چیز

تازه‌ای نیست که ما آورده باشیم، بلکه این مسئله از اول مورد بحث بوده است... و ما فقط موضوع را بیشتر مورد بررسی قرار دادیم و شعب حکومت را ذکر کردیم و در دسترسی آقایان گذاشتیم تا مسئله روشن‌تر گردد... و الا مطلب همان است که بسیاری از فقیهان فهمیده‌اند.⁽¹⁾

همچنین وی در باب ویژگی‌های ولی فقیه و اختیارات او معقتد است ولایت فقیه، ولایت کسی است که عادل و عالم به قوانین اسلام است و همان اختیاراتی را دارد که پیامبر اکرم و ائمه هدی در اداره حکومت داشتند. البته نباید پنداشت که مقام فقها و پیامبر و امامان معصوم یکی است، بلکه حکومت وظیفه‌ای یکسان بر دوش آن‌هاست. همچنین ولایت در صورت عدم امکان، از عهده‌ی فقیه ساقط نمی‌شود. او باید با تلاش پیگیر خود «عدم امکان» را به «امکان» تبدیل نماید و هر آنچه می‌تواند، باید این مسئولیت را انجام دهد. البته حکومت فقیه در محدوده‌ی قانون اسلام است و نباید از آن سرپیچی نمود، زیرا حکومت اسلام، حکومت قانون الهی است.⁽²⁾

از مجموعه‌ی آنچه بیان شد می‌توان نتیجه گرفت که حفظ حکومت اسلامی- شیعی از اوجب واجبات است. إن استقرّت استقرّ ماسواها و إن زالت زال ماسواها.

انتصاب و انتخاب

حاکمیت ولی فقیه از یک سو انتصابی و از نوع برهان لمّی است، یعنی صفاتی را که قرآن و روایات برای زمامدار جامعه دینی برشمرده‌اند باید در او وجود داشته باشد و رضایت خدا در چنین حاکمیتی است. از این رو چنین رهبری، منصوب عام از جانب خداست.

اما از سوی دیگر، حاکمیت ولی فقیه انتخابی و بر مبنای برهان اِنّی است، چرا که قرآن می‌فرماید:«وَ قُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاء فَلْیُؤْمِن وَ مَن شَاء فَلْیَکْفُرْ»⁽³⁾و افزون بر آن، یکی از مسلّمات فقه اسلامی این است که: «إن الناس مسلّطون علی اموالهم»⁽⁴⁾، یعنی مردم بر اموالشان سلطه دارند و براساس اولویت باید پذیرفت هرکسی بر جان خود نیز تسلط دارد، زیرا تسلط بر جان، بر سلطه بر مال مقدم است. و اصولاً، حکومت، هر نوعی که باشد، مستلزم

نوعی سلطه بر جان و مال مردم است.

این دو مطلب چگونه با هم جمع‌پذیر است که از یک سو مردم آزاداند و بر جان و مال خود سلطه دارند و از دیگر سوی آنان نیاز به حکومت دارند و حکومت نیز سلطه مردم بر مال و جان خود را محدود می‌کند و یا از آن‌ها می‌ستاند.

در جواب گفته می‌شود: کسانی مثل رهبر و حاکم می‌توانند بر جان و مال مردم مسلط شوند که با اجازه آن‌ها باشد، بنابراین مردم این حق را دارند که حاکمیت و ولایتی را با اختیار بپذیرند، چون می‌دانند انتخاب آن حق، سعادت فرد و جامعه آن‌ها را تضمین می‌نماید و سبب می‌شود بر جان و مال خود مسلط شوند. لذا حاکمیت ولی فقیه از جانب خداوند انتصابی است، ولی در مقام فعلیت و استقرار انتخابی. به عبارت دیگر افزون بر برخورداری از مشروعیت الهی ولایت فقیه، آن، مستلزم مقبولیت مردمی نیز هست تا فعلیت و مصداق پیدا کند. به همین دلیل از امیرمؤمنان نقل شده است: «لا رأی لمن لایطاع».⁽¹⁾

براساس مبانی کلامی و عقلی، سکوت ائمه هدی و به‌ویژه امام غایب(عج) و بی‌تفاوتی او نسبت به آینده شیعه، جایز نبوده و بر آنان لازم است همچون دیگر احکام و فروع فقهی مورد نیاز مردم، تکلیف امور سیاسی و رهبری و هدایت جامعه را مشخص کنند.

بنابراین به صورت خلاصه می‌توان چنین استدلال نمود که: ریاست و سرپرستی جامعه ضروری است و گریزی از آن نیست وگرنه هرج و مرج و کشت و کشتار به وجود می‌آید و از سوی دیگر واگذاری این امر به خود مردم روا نیست؛ زیرا اولاً منشأ نزاع و اختلاف و منجر به هرج و مرج می‌گردد و ثانیاً اتصاف جانشین به صفاتی، که نوعاً مردم از آن بی اطلاع‌اند لازم است، بنابراین بر امام غایب است که برای مردم والیانی را که مورد تأیید اوست به شیعه معرفی کند تا آن‌ها در دوران غیبت سرگردان نمانند و اجرای حدود معطل نماند.

ویژگی‌های ولی فقیه

مقصود از فقیه، در بحث ولایت فقیه، مجتهد جامع‌الشرایط است. فقیه جامع‌الشرایط افزون بر شرایط عمومی مثل عقل و ایمان و پاکزادی و...، باید ویژگی‌هایی داشته باشد:

می‌شود.⁽¹⁾

قرآن در زمینه ظلم‌ستیزی و عدالت‌پروری چنین می‌فرماید:«وَ لاَ تَرْکَنُواْ إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ»⁽²⁾و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل مشوید که آتش دوزخ به شما می‌رسد و اصابت می‌کند. آن کتاب، مأموریت پیامبر(صلی الله علیه و آله) را این چنین بیان می‌دارد:«وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ».⁽³⁾

امام خمینی شبهه انحصاری شدن قدرت و دیکتاتوری و استبداد را (در دست یک حاکم) با شرط عدالت منتفی می‌داند و معتقد است عدالت رهبر هم به عنوان مکانیسمی درونی برای کنترل (از قدرت‌طلبی) و هم برای جلوگیری از فسادِ قدرت و خودکامگی است.⁽⁴⁾

علی(علیه السلام) می‌فرماید: ایها الناس إن أَحق الناس بهذا الامر أقواهم علیه و اعلمهم بامرالله فیه.⁽⁵⁾و این عبارة اخرای آیه قرآن است:«إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ وَ زَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ»⁽⁶⁾از همه حساس‌تر این‌که زمامدار مسلمین باید مظهر تحقق و فعلیت آیه قرآن:«وَ لَن

یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً»⁽¹⁾باشد و نباید کفار را از اسرار درونی کشور مطلع سازد، زیرا قرآن می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِکُمْ».⁽²⁾

دلایل روائی ولایت فقیه

قبلاً بیان شد که رهبری و ولایت، مقام نیست، بلکه یک وظیفه است که به وسیله آن، عدالت، حاکم و حدود الهی، اجرا می‌شود و از جور و ظلم و تجاوز، جلوگیری می‌گردد. علی(علیه السلام) می‌فرماید: و الله ما کانت لی فی الخلافة رَغبةٌ و لا فی الولایة إربَةٌ⁽³⁾به خدا قسم! مرا نه به خلافت رغبتی است و نه به حکومت حاجتی. حال مناسب است مهمترین روایاتی را که مؤید ولایت فقیه و ویژگی‌های اویند از نظر گذرانده شوند که از این قرارند:

راوی حدیث کسی است که قدرت تعلیم و تفسیر و استنباط داشته باشد.

معلوم است که هیچ‌کس با صرف ناقل بودن، صلاحیت جانشینی پیامبر را نمی‌تواند داشته باشد، لذا در برخی نقل‌ها⁽⁶⁾به دنبال راوی حدیث و سنت، جمله «فیعلّمونها الناس من بعدی» آمده است.

با توجه به این‌که آن حضرت، راویان حدیث و سنت را به صورت مطلق، جانشین خود

معرفی کرده است، عالمان دینی در تمام مناصب «تفسیر و تبلیغ آیات الهی و قضاوت و رفع خصومت و زمامداری و تدبیر جامعه» خلیفه‌ی آن حضرت خواهند بود.

ببینم.⁽³⁾

باید دانست هر دستوری از پیامبر و ائمه، در هر مورد، مخصوصاً ولایت مطلقه فقیه که به ما رسیده است باید مطلقا امتثال نمود و آن، طبق آیات قرآن است:«وَ مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا»⁽¹⁾و«وَ مَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْرًا أَن یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ»⁽²⁾و«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ».⁽³⁾

فصل پنجم: معاد

معاد در لغت و اصطلاح و...

معاد در لغت، مصدر از «عاد یعود عَوداً و معاداً» و به معنای بازگشتن و برگشتن است. معاد در اصطلاح، بعث و برانگیخته شدن جسم و روح انسان در روز رستاخیز برای محاسبه‌ی نیات و اخلاق و افعال است تا اهل طاعت به ثواب و پاداش و اهل عصیان به کیفر و مجازات برسند. قرآن در این خصوص بیان می‌دارد:«اللَّهُ یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»⁽¹⁾و«إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ».⁽²⁾

گفتنی است که معاد و قیامت اعم از رستاخیز و قیامت کبری است، بنابراین آن دو، شامل برزخ و قیامت صغری نیز می‌شوند، زیرا روایت شده است:«من مات فقد قامت قیامته».⁽³⁾

اعتقاد به معاد رکن اساسی در هر شریعت سماوی است و آن، تمایز و تفاوت میان دین الهی و مسلک‌های مادی بشری است.

هر مسلمانی واجب است به معاد و حساب و ثواب و عقاب و...، ولو اجمالاً، اعتقاد داشته باشد. انسان نه خودش نابود می‌شود و نه اعمالش گم و گور می‌شود، بلکه نفس و روحش باقی است و حضرت حق از او بازخواست می‌نماید و او را به آنچه انجام داده است آگاه می‌سازد و نتایج اعمالش را به او می‌رساند، پس معاد برگشتن ارواح به اجساد خواهد بود.⁽⁴⁾

اساساً معرفت تفصیلی در کیفیت معاد، واجب نیست، یعنی لازم نیست انسان بداند آیا خود ابدان یا شبیه آن‌ها ولی در صورت و هیأت همان ابدان، در قیامت بر می‌گردد؟ و این‌که آیا ارواح معدوم می‌شوند یا باقی می‌مانند تا این‌که به ابدان در موقع معاد برگردند؟ و این‌که آیا

معاد مختص انسان است یا شامل حیوانات نیز می‌شود؟ آیا معاد دفعی است یا تدریجی؟⁽¹⁾شبهه آکل و مأکول چگونه حل می‌شود؟ و... .

بسیاری از مسائل مربوط به معاد از راه دلایل قرآنی و روایی اثبات می‌شوند ولی با عقل سلیم بشری تعارض ندارد، مثل معاد جسمانی و فشار قبر و...، ضمن این‌که اصل معاد و کلیاتی در مورد آن، عقلانی و برهانی است.

کسی که به خدا و رسول او اعتقاد قاطع دارد، به ناچار به هر خبری که قرآن درباره‌ی بعثت و ثواب و عقاب و بهشت و نعیم آن و آتش و دوزخ آورده است، ایمان و اعتقاد دارد. قرآن چه تصریحاً و چه تلمیحاً بیشتر از هزار آیه در مورد برزخ و قیامت کبری و لوازم آن‌ها دارد.

اگر شخصی به آن‌ها شک داشته باشد، به خالق کائنات و یا به قدرتش شک و شبهه دارد، بلکه شک و دودلی او به اصل ادیان آسمانی و صحت تمام شرایع سرایت پیدا می‌کند.⁽²⁾

جوان و اهمیت معاد

معاد در زندگی مردم مخصوصاً جوانان نقش به سزائی دارد و از موضوعات بسیار مهم و سرنوشت‌ساز در زندگی است. اگر انسان معیشت خود را از عنفوان جوانی به گونه‌ای تنظیم نماید که صبغه‌ی توحید و معاد به خود گیرد، از پوچی و غفلت و عبث و لغو و لعب و عاطل و باطل شدن قوا فاصله می‌گیرد و به حیات طیب و معقول نزدیک می‌گردد.«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ»⁽³⁾و سختی و گرفتاری دنیا برایش، شکست و یأس و بن‌بست به حساب نمی‌آید و پیروزی و رفاه و گشایش در زندگی او را مغرور و مست و طاغی و عاتی و یاغی نمی‌سازد.

جوانی که به معاد و قیامت، اعم از قیامت صغری و برزخ و قیامت کبری و آخرت ایمان و باور ندارد، به خدا نیز اعتقاد و یقین ندارد یا حداقل ایمانش ناقص است، ولی به هر حال کافر به شمار می‌آید. او دیگر انسان نیست، بلکه حیوان و از حیوان نیز گمراه‌تر است.«لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِهَا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاَّ یُبْصِرُونَ بِهَا وَ لَهُمْ آذَانٌ لاَّ یَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ

أَضَلُّ أُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ».⁽¹⁾

برای چنین انسانی هیچ منعی در زندگی برای ناهنجاری‌ها و پلیدی‌ها وجود ندارد. او هیچ تصمیم جدی در حیات خود حتی در جهت رشد و خوشبختی دنیائی خود قادر نیست اتخاذ نماید. این‌گونه انسان‌ها وقتی دیدند لذائذ دنیا اشباع‌کننده روح آن‌ها نیست، سرخورده و مأیوس و پوچ‌گرا می‌شوند، لذا دیگر برای زندگی دنیا ارزشی قایل نیستند و چه بسا آن‌ها به سبب رهائی از رنجش افکار مادیگرانه خود و اندیشه‌های ناشی از بی‌اعتقادی به معاد، که سرانجام سر از الحاد درمی‌آورد، معتاد به مواد مخدره بشوند و یا دست به خودکشی بزنند.

اساساً چون در امور مطلوبِ مادی و دنیایی، محدودیت وجود دارد و خواهان، زیاد است، چپاول و غارت و درگیری و زد و خورد و جرح و قتل به وجود می‌آید، برخلاف امور معنوی که نامحدودند، لذا در آن‌ها صلح و صفا و صمیمیت حاکم است.

در عِوَض کسی که به فلسفه حیات می‌اندیشد و در نتیجه به شناخت صحیح حیات انسانی می‌رسد، در جهت وصول به فوز و سعادت و خوشبختی، با نشاط هر چه بیشتر، به سعی و تلاش می‌پردازد و خود را مجهز می‌کند تا از این پل دنیا به ساحل نَجات آخرت، با موفقیت، عبور نماید. او دنیای دنیّ را یک پل می‌انگارد که باید از آن بگذرد و می‌داند هرگز به آن پل دوباره عبورش نمی‌افتد، لذا نباید به آبادانی آن به گونه‌ای مشغول شود که پل و صراط عقبی و قیامت خود را نابود سازد و از آخرتش باز ماند و آن را خراب نماید. حضرت مسیح فرمود: الدنیا قنطرة فاعبروها و لاتعمروها؛ دنیا پلی است که باید از آن عبور نمود ولی آبادش ننمود.

باید دانست دنیای دَنیّ حقیقی، در قبال عالم آخرت، مجازی بیش نیست، تا چه رسد به دنیای اَدنای مجازی مثل کامپیوتر و ماهواره و... که مجاز اندر مجاز است، پس دنیای مجازی پلی برای دنیای حقیقی و دنیای حقیقی پلی برای معاد و معاد پلی برای تقرب به خداست، لذا دنیای مجازی، پلِ پلِ پل به‌شمار می‌آید.

چنانچه جوامع بشری به خدا و معاد ایمان داشته باشند و به لوازم آن ملتزم، قادرند جامعه خود را از لحاظ اخلاقی و صنعتی و تمدن به پیش ببرند و موفق به اجرای قوانین مدنی و اجتماعی و عرفی و معقول بشوند و به انصاف و عدل و قسط و احسان و ایثار در اجتماع متصف گردند.

از دقت در آیات قرآنی به دست می‌آید که بخش عمده‌ای از سخنان پیامبران و بحث‌ها و جدال‌های آنان با مردم، اختصاص به موضوع معاد داشته است و حتی می‌توان گفت که تلاش

آن‌ها برای اثبات این اصل، بیش از تلاشی بوده که برای اثبات توحید کرده‌اند؛ زیرا اکثر مردم، سرسختی بیشتری برای پذیرفتن این اصل، نشان می‌دادند. علت این سرسختی میل به بی‌بند‌و‌باری و عدم مسئولیت‌پذیری بوده است؛ زیرا همان‌گونه که اشاره شد اعتقاد به قیامت و حساب، پشتوانه‌ی نیرومندی برای احساس مسئولیت و پذیرفتن محدودیت‌های رفتاری و خودداری از ظلم و تجاوز و فساد و گناه است و با انکار آن، راه برای هوسرانی‌ها و شهوت‌پرستی‌ها و خودکامگی‌ها باز می‌شود.«أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ * بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ».⁽¹⁾

اگر دقت شود بیشتر امراض روحی جوانان از جمله ضعف اعصاب‌ها و استرس‌ها و افسردگی‌ها و پیری‌های زودرس و احساس پوچی‌ها و امراض بدنیِ ناشی از فساد اخلاقی و فحشا از قبیل امراض مقاربتی و ایدز و سفلیس و سوزاک و هپاتیت و سرطان سینه و سرطان رحم و سکته‌ها و...، به سبب عدم اعتقاد به خدا مخصوصاً معاد است.

جوان به دلیل علم‌دوستی و حقیقت‌جوئی و علاقه به شناخت غایت و هدف از زندگی باید بعد از مسأله توحید به مسأله معاد توجه نموده و مشکلات در این خصوص را برای خود حل و فصل نمایند.

معاد پاسخ مثبت به حب نفس مجرد انسان و بقای خویش و سعادتمند شدن ابدی و مطلق اوست. ایمان به معاد مبتنی بر پذیرفتن روح و نفس به عنوان یک موجود مجرد و واحد و جاوید و با ثَبات است. آن‌ها که معاد را رد می‌کنند انسان را مادی صرف و نجات و خوشبختی را منحصر در زندان دنیا می‌دانند. قرآن آن‌ها را دهری معرفی کرده می‌فرماید:«وَ قَالُوا مَا هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَ نَحْیَا وَ مَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَ مَا لَهُم بِذَلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ».⁽²⁾

انسان اگر عقیده داشته باشد که با مردن نابود می‌شود، سخت ناراحت و ناامید و بی‌نشاط و افسرده و سرد می‌گردد و زندگی را بی‌معنا و غیرموجه تلقی می‌نماید، لذا به دنبال اموری مثل شراب‌خواری و استعمال مواد می‌رود تا افکار فاسد و باطل و گزننده و ناراحت‌کننده خود را به کلی فراموش نماید، در نتیجه یک معتاد به تمام عیار می‌گردد و سلامتی و عمر را یک‌جا و به سرعت و مفت و مجانی از دست می‌دهد. او در اعمال و رفتار نیز ناهنجاری و اختلال و تناقض پیدا می‌کند.

اساساً جوانان بی‌بند‌و‌بار و فاسق از اعتقاد به معاد گریزانند و نفس لوامه خود را منکوب و لگدکوب و مغلوب می‌نمایند. آن‌ها تا مست غرور و قدرتند از بدبختی خود غافل‌اند و وقتی بیدار شدند یا باید برگردند و توبه نمایند و یا دچار سرزنش نفس لوامه خود بشوند و برای فرار از آن باید پناه به مخدرات ببرند و... . به همین دلیل مستی غرور جوانی بدتر و مدتش بیشتر از مستی شراب است، به ویژه این‌که آن مستی، سبب این مستی می‌گردد؛ چنان‌که روایت شده است: «سُکر الغفلة ابعد إفاقةً من سُکر الخُمور».⁽¹⁾

اثبات برزخ

واژه برزخ در اصل معنای چیزی است که در میان دو شیء حایل می‌شود. «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ * بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ».⁽²⁾بر همین اساس، به عالمی که میان دنیا و عالم آخرت قرار گرفته، برزخ گفته می‌شود. خبر وجود چنین جهانی که گاهی از آن تعبیر به عالم قبر یا عالم ارواح می‌شود، در آیات و احادیث آمده است. در این خصوص در قرآن آمده است:«وَ مِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ» ⁽³⁾و«وَ لاَ تَقُولُواْ لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاء وَلَکِن لاَّ تَشْعُرُونَ»⁽⁴⁾و«وَ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاء عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ».⁽⁵⁾آیه آخری درباره‌ی شهدای بدر و احد نازل شده است.

در روایتی نقل شده است که خداوند به ارواح شهدای احد خطاب نمود و از آن‌ها پرسید: چه آرزوئی دارید؟ ... آن‌ها گفتند: تنها تقاضای ما این است که بار دیگر به جهان برگردیم و باز در راه تو شهید شویم. خداوند فرمود: فرمان تخلف‌ناپذیر من این است که کسی دوباره به دنیا باز نگردد.

عرض کردند: حالا که چنین است، تقاضای ما این است که سلام ما را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و حال ما را به بازماندگان برسانی و بگویی که تو از ما راضی شدی و ما را نیز از خود راضی نمودی. در این هنگام، آیه آخری و دو آیه بعد از آن نازل شد.

امیرالمؤمنین از پیامبر درباره‌ی جنگجویان در راه خدا توضیح خواست. آن حضرت فرمود: هنگامی که جنگجویان، تصمیم به شرکت در میدان جهاد می‌گیرند، خداوند آزادی از دوزخ را برای آن‌ها مقرر می‌دارد... و هنگامی که همسر و فرزند و بستگان آن‌ها با آنان خداحافظی می‌کنند، از گناهان خویش خارج می‌شوند... و هنگامی که با دشمنان روبه‌رو می‌شوند، مردم جهان نمی‌توانند میزان ثواب آن‌ها را درک کنند... در این هنگام (که جنگ تن به تن شروع شود)، منادی صدا می‌زند: بهشت، زیر سایه شمیرهاست... و هنگامی که شهید روی زمین قرار می‌گیرد، زمین می‌گوید: آفرین به روح پاکیزه‌ای که از بدن پاکیزه پرواز می‌کند. بشارت باد بر تو که نعمت‌هایی در انتظار تو است که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و بر قلب هیچ انسانی خطور نکرده است. نظیر این سخن، سخن رسول خداست که از خداوند نقل می‌کند: اعددتُ لعبادی الصالحین ما لا عینٌ رأت و لا اذن سمعت و لاخطرَ علی قلب بشر⁽¹⁾.

باید دانست: منظور از بشر، انسان ظاهری است که خود کلمه بشر بدان دلالت دارد، چه بشره، روی آشکار شیء و صورت ظاهر آن است، پس حدیث شریف بیانگر آن است که بر قلب بشر خطور نکرده است، یعنی ظاهری از آن بی‌خبرند، نه انسان‌های کامل و والا مقام و اهل باطن⁽²⁾.

و خداوند می‌فرماید: من سرپرست بازماندگان اویم. هرکس آن‌ها را خشنود کند مرا خشنود کرده و هرکس آن‌ها را به خشم بیاورد، مرا به خشم آورده است.⁽³⁾

و دیگر آیه«النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ»⁽⁴⁾است که به صراحت وجود برزخ را برای کفار طغیانگری همچون فرعون و یارانش مطرح کرده است. این آیه بیانگر این است که در برزخ آتش بر فرعونیان عرضه می‌شود و در آخرت رسماً داخل جهنم می‌شوند.

از امیرمؤمنان روایت شده است که فرموده است: القبر روضة من ریاض الجنة او حفرة من حُفَر النار.⁽⁵⁾

فرقه‌های اسلامی و سعادت و شقاوت آن‌ها

شخصی از امام محمد باقر(علیه السلام) از حال موحدان و اقرارکنندگان به نبوت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) از مسلمانان که گناه‌کارند و می‌میرند ولی امامی ندارند و ولایت شما را نمی‌شناسد (یعنی از اهل سنت‌اند)، سؤال نمود. آن حضرت فرمود: این‌ها در حفره‌ها و قبرهای خود هستند و از آن‌ها خارج نمی‌شوند. هرکسی از آن‌ها عمل صالحی داشته باشد و از او نسبت به ما دشمنی ظاهر نشده باشد پس او را در شکافی از شکاف‌های بهشتی، که خداوند آن را در مغرب خلق کرده است، می‌گذارند، لذا روح او در حفره و شکافِ مربوط به او داخل می‌شود تا این‌که روز قیامت خدا را ملاقات نماید، آن وقت خداوند حسنات و سیئات او را محاسبه می‌کند، پس اینان به امر خدا وابسته‌اند که یا به بهشت می‌روند و یا به جهنم و خداوند با مستضعفین و ابلهان و اطفال و اولاد مسلمانانی که بالغ نشده‌اند همین‌گونه عمل می‌کند.

اما برای ناصبی‌ها و دشمنان (ما اهل البیت) از اهل قبله، حفره‌هایی از آتش، که خداوند در مشرق خلق کرده است، فراهم می‌شود، پس در آن زبانه و شعله آتش و شراراه‌های آن و دود و فوران آتش سوزان داخل می‌شوند تا روز قیامت که مصیر (و مسیر) آن‌ها جهنم و دوزخ خواهد بود.⁽¹⁾

شیخ مفید فرموده است: اتفقت الإمامیة و الزیدیة و الخوارج علی أن الناکثین و القاسطین...⁽²⁾امامیه و زیدیه و خوارج بر این عقیده اتفاق نظر دارند که تمام ناکثین، یعنی عهدشکنان مثل طلحه و زبیر و قاسطین، یعنی ستمگران مثل معاویه از اهل بصره و شام، کافر و ضالّ و گمراه و ملعون‌اند؛ چون با علی(علیه السلام) جنگیدند، لذا آن‌ها در آتش، مخلّد و همیشه‌اند ولی معتزله، تمام آن‌ها را فاسق می‌دانند نه کافر که در جهنم خالد و همیشه‌اند. و قالت الخوارج بتکفیر مرتکب الکبائر⁽³⁾ضمن این‌که خوارج، مرتکب گناهان کبیره را کافر دانسته‌اند(که همیشه در جهنم‌اند).

از علی(علیه السلام) نقل شده است که: اُمرتُ بقتال الناکثین و القاسطین و المارقین⁽⁴⁾به جنگ با بیعت‌شکنان و ستمگران و خوارج(که از دین برگشته‌اند) مامور شده‌ام.

مردم طبق بیان امام صادق شش گروه‌اند: 1. اهل وعد به بهشت و آنان مؤمنان‌اند.2. اهل وعید به آتش و آن‌ها کافران‌اند. 3. مستضعفان مثل مجانین(مجنون‌ها) و ابله‌ها و کسانی که دعوت به آن‌ها نرسیده است. 4. مرجَون لامرالله و آن‌ها مسلمانان ظاهری‌اند که حکمشان به روز قیامت تأخیر می‌افتد که یا ثواب است یا عقاب. 5. مؤمنان فاسق و آن‌ها اعمالشان مخلوطی از خوبی‌ها و بدی‌هاست که امید است خدا آن‌ها را ببخشد. 6. اصحاب اعراف که اعمال خوب و بدشان مساوی است؛ لذا آن‌ها در اعراف می‌مانند تا به مشیت خدا یکی از آن دو ترجیح یابد. غیر از دو دسته اول، بقیه اهل ضلال‌اند که به وجهی«مرجون لامرالله»اند⁽¹⁾.

شفاعت و سؤال و... در قبر

اساس بهشت و جهنم، سنخیت و تناسب و نمود هر چیزی به اصلش است. مولوی گوید:

هیچ گندم کاری و جو بر دهد

دیده‌ای اسبی که کره خر دهد⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «به خدا سوگند، من تنها از برزخ شما می‌ترسم»؛ که اشاره به این دارد که مؤمنان در قیامت مشمول شَفاعت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم‌اند ولی حساب برزخ جداست، یعنی در عالم برزخ از شفاعت خبری و اثری و ثمری نیست.

در روایتی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است: هنگامی که خداوند روح مؤمن را می‌گیرد، او را در قالبی همچون قالب دنیوی‌اش در دنیا قرار می‌دهد.⁽³⁾

از امام صادق(علیه السلام) در مورد ارواح مؤمنین در عالم برزخ سؤال شد فرمود: (انهم) فی حجرات فی‌الجنة، یأکلون من طعام‌ها و یشربون من شراب‌ها و یقولون: ربنا اَقِم الساعةَ لنا و أنجز لنا ما وعدتنا و ألحِق آخِرَنا بأولنا.⁽⁴⁾

اهل برزخ از حال زنده‌ها در دنیا باخبر می‌شوند. امام صادق(علیه السلام) فرمود: ارواح در صفت اجساد (بدن مثالی) در درختی در بهشت‌اند و یکدیگر را می‌شناسند و از هم سؤال می‌کنند،

پس وقتی روحی بر آن‌ها وارد شد (فرشته‌ای می‌گوید:) او را رها کنید که از هول عظیم رها شده است. سپس ارواح از او سؤال می‌کنند: فلانی و فلانی چه شدند؟ اگر گفت: او را زنده ترک نمودم، امیدی به نجات او پیدا می‌کنند و اگر گفت: مرده است می‌گویند: سقوط کرده است. سقوط کرده است.⁽¹⁾

رسول خدا در جنگ بدر امر فرمود اجساد بیست و چهار نفر از کشته‌شده‌های قریش را در چاهی از چاه‌های بدر ریختند. آن حضرت خطاب به آن‌ها فرمود: آیا مسرور نمی‌شدید اگر اطاعت خدا و رسول خدا می‌کردید؟ عمر گفت: یا رسول‌الله با اجساد بی‌روح صحبت می‌کنی؟ آن حضرت فرمود: و الذی نفس محمد بیده ما انتم باسمع لما اقول منهم؛ قسم به آن کسی که جان محمد در دست اوست، شما در شنیدن آنچه می‌گویم شنواتر از آنان نیستید⁽²⁾. یعنی آنان اکنون آنچه من می‌گویم می‌شنوند⁽³⁾.

در عالم برزخ، دو فرشته به نام نکیر و منکَر از انسان بازخواست می‌کنند. امام سجاد(علیه السلام) در این‌باره چنین می‌فرماید: ای فرزند آدم از مرگ غافل مباش. به همین زودی قبض روح خواهی شد. به منزلی منتقل می‌شوی. روح به تو بازگردانده می‌شود... اول چیزی که می‌پرسند، از پروردگار تو است. آن‌گاه از پیامبری که به سوی تو فرستاده شده است و از دینی که پذیرفته‌ای و از کتابی که تلاوت می‌کردی و از امامی که ولایت او را قبول نموده‌ای. آن‌گاه از عمرت می‌پرسند که در چه راهی سپری نموده‌ای و از مال و ثروت که از کجا کسب کرده‌ای و در چه راهی صرف نموده‌ای.⁽⁴⁾

از اخبار وارده در این باب استفاده می‌شود که سؤال قبر اختصاص به اشخاصی دارد که در ایمان یا کفر به نهایت برسند و اشخاص متوسط، مانند ضعفا و دیوانگان و کودکان از سؤال در قبر مستثنایند.⁽⁵⁾قال ابوعبدالله(علیه السلام): «لایسأل فی القبر الا مَن محّض الایمان محضاً او محّض الکفر محضاً و الآخرون یلهون عنهم».⁽⁶⁾

در بسیاری از روایات آمده است که مؤمنان گناهکار، در برزخ و قبر، بر اثر پاره‌ای از

رنج‌ها و عذاب‌ها، که متناسب با گناهانشان متحمل می‌شوند، از گناهان تطهیر و پاک می‌گردند تا در عالم قیامت، سبک‌بار باشند.⁽¹⁾

ویژگی‌های برزخ و برزخیان

در مورد برزخ چند نکته وجود دارد که عبارتند از: 1. روایت شده است: من مات فقد قامت قیامته⁽²⁾هرکس بمیرد قیامتش برپا شده است. بر این مبنا قیامت به اصغر (برزخ و یا قبر) و اکبر (عالم آخرت) تقسیم می‌گردد؛ چنان‌که بیان شد.

سهروردی در آثار خود از مکاشفه‌ای سخن می‌گوید که او به جز بدنش، موجودی لطیف و مثالی، مشابه بدن خود را دیده است که در همه ویژگی‌های خود به جز جرم و ماده، همانند بدن مادی بوده است.⁽⁴⁾

از امام صادق(علیه السلام) منقول است: و اذا قبضه الله عزّوجلّ صیر تلک الروح فی قالب کقالبه فی الدنیا فیأکلون و یشربون فإذا قدم علیهم القادم عرفوه بتلک الصورة التی کانت فی الدنیا⁽⁵⁾آن‌گاه که خداوند عزوجل روح مؤمن را قبض می‌کند در قالبی مثل قالب دنیویش قرار می‌دهد، پس (برزخیان) می‌خورند و می‌آشامند، به نحوی که چون کسی بر آن‌ها درآید به همان صورت که در دنیا بوده بوده‌اند آن‌ها را می‌شناسد.

می‌گردد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است: و الذی بعثنی بالحق لَتموتُنَّ کما تنامون و لتُبعثُنَّ کما تستیقظون.⁽¹⁾

روایت شده است: وقتی پیامبر از کفْن و دفْن سعد بن معاذ فارغ گردید، مادر سعد گفت: ای سعد! بهشت گوارایت باد، لذا پیامبر فرمود: ای مادر سعد بر پروردگارت بهشت را حتمی و قطعی مکن، چرا که به سعد یک فشار قبری اصابت نمود (که خدا می‌داند)، چون وی با اهل و خانواده‌اش سوء‌خلق و بداخلاقی داشته است.⁽³⁾

از امام صادق(علیه السلام) در مورد شخص مصلوب سؤال شد که آیا فشار قبر دارد؟ فرمود: خداوند به هوا دستور می‌دهد او را فشار دهد؛«... ان الله ... یأمر الهواء أن یضغطه»⁽⁴⁾و در بعضی روایات آمده است: هیهات ما علی المؤمنین منها (ضغطة القبر) شیء⁽⁵⁾مؤمن هیچ فشار قبر ندارد. (شاید منظور از مؤمن، شیعه راستین باشد)

از امیر المؤمنین علی(علیه السلام) روایت شده است: کسی که در هر جمعه‌ای سوره نساء را بخواند از فشار قبر در امان است.⁽⁶⁾شیخ عباس قمی گفته است: از خواص تربت خاک نجف، اسقاط عذاب قبر (فشار قبر) و ترک محاسبه منکَر و نکیر برای مدفون در آنجاست.⁽⁷⁾

محبت اوست از او مستور است و فرمود: بعضی از آن‌ها هر جمعه‌ای و بعضی مطابق عملشان، (اهلشان) را زیارت می‌کنند.⁽¹⁾

و همچنین از آن حضرت در مورد زیارت اهل قبور روایت شده است: وقتی قبل از طلوع شمس مرده‌هایتان را زیارت کنید هم می‌شنوند و هم اجابتتان می‌کنند و وقتی بعد از طلوع شمس زیارت کردید می‌شنوند ولی جواب نمی‌دهند.⁽²⁾امام علی(علیه السلام) می‌فرماید: اگر به مرده اجازه‌ی کلام داده می‌شد به شما خبر می‌دادند که: «إنّ خیر الزاد، التقوی».⁽³⁾

از امام صادق(علیه السلام) در مورد وصول ثواب به برزخیان روایت شده است: سنت و روشی که بعد از موت شخص، عمل می‌شود، اجری مثل اجر کسی دارد که به آن سنت عمل می‌کند و صدقه جاریه مثل مسجد و مدرسه و کتابخانه و...، بعد از مرگش نیز جریان و دوام دارد و فرزند خوبی که برای والدین خود بعد از مرگشان دعا می‌کنند و حج و صدقه و آزاد نمودن برده و نماز و روزه به نیابت از آن دو، مفید است، یعنی آن دو شریک در ثواب آن‌هایند.⁽⁴⁾«وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ »⁽⁵⁾

دلایل عقلانی- سمعی معاد

برای معاد دلایل و براهین عقلی وجود دارد. هر چند آن‌ها در قرآن و روایات یافت شوند. از جمله این‌که: 1. چون وعده به ثواب و وعید به عقاب در قرآن و روایات آمده است، مثل:«وَعَدَاللّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی...»⁽⁶⁾و«وَعَدَالله الْمُنَافِقِینَ وَ الْمُنَافِقَاتِ وَ الْکُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا ...»⁽⁷⁾و «قال (علیٌّ) (علیه السلام) فی صفة الدنیا: تغرّ و تضرّ و تمرّ. ان‌الله تعالی لم یرضها ثواباً لاولیائه و لا عقاباً لاعدائه»⁽⁸⁾و وصول به هیچ‌کدام از آن دو در دنیا واقع نشده است. به ویژه این‌که مؤمنی شهید می‌شود و کافری در رفاه و آسایش زندگی می‌کند و

ممکن است کافری صدها مؤمن را بکشد که او با اعدام شدنش جواب یک شهید را می‌دهد. پس اگر دار دیگری نباشد، وعد و وعید، باطل و تکالیف و بعثت انبیا عاطل می‌شود و این معنا عقلاً محال است و شرع نیز آن محالیت را ابطال می‌نماید ولی اشاعره دلیل معاد را سمعی می‌دانند نه عقلی.⁽¹⁾

این برهان، یک قیاس استثنائی است. به این نحو که: اگر این عالم، سرانجام و هدفی به عنوان معاد نداشته باشد خالق آن حکیم نیست. لکن خالق آن، حکیم است، پس این عالم سرانجام و هدفی به عنوان معاد دارد.

آیه دیگر نیز عبث بودن و بطلان و عاطل بودن نظام خلقت را رد کرده، در وصف خردمندان می‌فرماید:«...وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ».⁽³⁾

مجرد و باقی و فناناپذیر است و دنیا شایستگی ابدیت و پاسخ‌گویی مثبت آن را ندارد. به این ترتیب حیات جاویدان و سرای آخرت و معاد، ضروری و حتمی خواهد بود و الا میل به بقا و ثبات و محبت ابدیت خواهی در نهاد انسان باطل و عبث و بیهوده بوده است. پیامبر فرموده است: ما خُلقتم للفناء بل خلقتم للبقاء و انتم إنّما تُنْقَلون من دارٍ الی دارٍ.⁽¹⁾

یکی از زنادقه وارد مجلسی شد که امام رضا(علیه السلام) در آن حضور داشت. امام فرمود: ای مرد! اگر اعتقاد شما صحیح باشد آیا ما و شما مساوی نیستیم و اقرار و تصدیق و نماز و روزه و زکات زیانی به ما می‌رساند؟ مرد ساکت شد. سپس امام در ادامه فرمود: اگر اعتقاد ما بر حق باشد، آیا چنین نیست که شما به هلاکت و شقاوت می رسی و ما به رستگاری و فوز.⁽²⁾

بدن و روح در ارتباط با معاد

بنابراین با تغییر تدریجی بدن در دنیا و متلاشی شدن آن در مرگ، همچنان روح و منیت و شخصیت و نفس و هویت آدمی در آن دو عالم دنیا و قیامت ثابت و واحد است.

قبلاً بیان شد انسان در عالم برزخ و قیامت با بدن مثالی است، نه با بدن دنیایی و مادی. خلاصه این‌که اثبات معاد همان و مجرد بودن روح و نفس همان. با ثَبات و دوام روح و نفس است که گواه و حساب و عذاب و عقاب معنی می‌دهد.

قرآن در پاسخ مشرکین که می‌گویند: با مردن، ما نابود و مفقود می‌شویم، بیان می‌دارد: در موقع مرگ تمام حقیقت انسان گرفته می‌شود که از آن با کلمه «توفّی» به معنای به تمام و کمال گرفتن تعبیر می‌شود و چون می‌بینیم که بدن گرفته نمی‌شود، پس تمام حقیقت او همان روح اوست. بیان قرآن در این خصوص چنین است:«وَ قَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ بَلْ هُم بِلِقَاء رَبِّهِمْ کَافِرُونَ * قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَّلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ»⁽¹⁾و«أَخْرِجُواْ أَنفُسَکُمُ»⁽²⁾و«نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی».⁽³⁾

در فلسفه ثابت شده است رابطه نفس با بدن رابطه علت ایجادی از طرف نفس و علت اعدادی از طرف بدن است. «النفس و البدن یتعاکسان ایجاباً و اعداداً» و بنابر قول ملاصدرا: «النفس و البدن یتعاکسان فی القوة و الضعف»⁽⁴⁾و وقتی نفس از حالت بالقوه به حالت بالفعل رسید از بدن بی نیاز می‌گردد و مرگ جز این نیست.

جان عزم رحیل کرد گفتم که مرو

گفتا چکنم خانه فرو می‌آید⁽¹⁾

و حافظ گفته است:

خرم آن روز کزین منزل ویران بروم

راحت جان طلبم وز پی جانان بروم⁽²⁾

یکی از مهمترین دلایل فلسفی در خصوص تجرد و غیرمادی بودن نفس، «انسان معلّق در فضا و غیر وابسته بودن نفس به بدن است که ابن سینا طرح کرده است. وی از ما می‌خواهد خود را فارغ از هرگونه احساس بیرونی، در ظرفی آرام و بدون ارتباط با اشیای پیرامون و بیرونی در نظر گیریم که در چنین وضعیت فرضی، آدمی از تمام امور غافل است اما از خود غافل نیست، پس هر انسانی به جز بدن، هویتی دارد که مجزا از بدن است⁽³⁾و آن همان «نفخه الهی و دمش قدسانی» است.

سهروردی نیز از مکاشفه‌ای سخن می‌گوید که او به جز بدنش، موجودی لطیف و مثالی مشابه بدن خود را دیده است که در همه ویژگی‌های خود به جز جِرم و ماده همانند بدن مادی بوده است.⁽⁴⁾

حضرت حق برای ایصال ثواب و عقاب جسمانی است.⁽¹⁾

ماحصل این‌که باید معاد وجود داشته باشد تا انسان متقی به لذائذ مادی و جسمانی و روحی و روانی واصل گردد. قرآن کریم هر دو لذت مذکور را تأیید فرموده می‌فرماید:«لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَ أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَ رِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ»⁽²⁾و... .

مرگ و ویژگی‌های آن

مرگ در زبان فارسی مترادف با موت در زبان عربی است. هنگامی که آن را برای بدن به کار می‌برند، مقصود این است که بدن هر نوع حرکت و جنبش را از دست داده است؛ در حالی که اگر مرگ را به روح نسبت دهند مراد این است که روح، ابزار جسمانی خود (تن) را از دست داده است.

از نگاه ملاصدرا مرگ انسان نه به سبب ضعیف شدن بدن، بلکه به دلیل قوی شدن نفس روی می‌دهد. هنگامی که نفس به حدی از کمالات رسید که دیگر به بدن نیازی نداشت، آن را رها می‌کند، لذا مرگ اتفاق می‌افتد.

پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: مرگ، واپسین منزل از منازل دنیا و نخستین منزل از منازل آخرت است. امام باقر(علیه السلام) فرموده است: مرگ خوابی است که هر شب سراغ شما می‌آید جز این‌که مدتش طولانی است و وقتی مردم مردند می‌فهمند که خواب بودند (روایت شده است: الناس نیام اذا ماتو انتبهوا⁽³⁾). فرح و شادی خواب و هول و ترس آن در حد بسیار زیاد است، پس حال فرح و ترس مرگ چگونه است (خدا می‌داند)، پس خود را برای مرگ آماده سازید.⁽⁴⁾

و باز آن حضرت فرمود: هرکسی که می‌خوابد نَفْس او به آسمان عروج پیدا می‌کند و روحش در بدنش می‌ماند و میان نفس و روح سبب و رابطه‌ای مثل شعاع خورشید (با خورشید) وجود دارد. پس وقتی خداوند اذن و اجازه قبض ارواح (و مرگ) را بدهد روح،

نفس را اجابت می‌کند و به طرف آن می‌رود و وقتی اذن ردّ روح (و بیداری) را بدهد نفس، روح را اجابت می‌کند و این همان قول خداوند است که می‌فرماید:⁽¹⁾«اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا».⁽²⁾

در حدیثی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌خوانیم: بیماری‌ها و دردها همگی قاصدان مرگ‌اند. هنگامی که عمر انسان به سر می‌رسد، فرشته مرگ (عزرائیل) می‌آید. او می‌گوید: ای بنده‌ی خدا، چه اندازه خبر بعد از خبر و فرستاده بعد از فرستاده برای تو فرستادم؟ اما من آخرین خبرم و بعد از من خبری نیست. دعوت پروردگارت را از روی میل یا اکراه اجابت کن. پس هنگامی جان او را می‌گیرد و فریاد بستگانش بلند می‌شود، او صدا می‌زند: برای چه کسی فریاد می‌زنید و زاری می‌کنید؟ به خدا من درباره‌ی پایان عمرش به او ستمی نکردم و روزی او نخوردم؛ بلکه پروردگارش او را دعوت کرد. پس اگر شخصی گریه می‌کند، باید برای خودش زاری کند و من آن‌قدر به میان شما باز می‌گردم تا یک نفر از شما را باقی نگذارم.⁽³⁾

آن‌ها که از مرگ وحشت دارند یا به دلیل عدم ایمان به معاد و گناهان زیاد است و یا به دلیل جهالت نسبت به آن است. آن‌ها چون مرگ را نیستی می‌دانند و فطرتاً از نیستی ناراحت و گریزانند از آن بیم دارند ولی کسانی که به معاد یقین دارند و حقیقت مرگ را می‌شناسند و آن را امر عدمی نمی‌دانند، زیرا قرآن آن را امر وجودی دانسته می‌فرماید:«الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»⁽⁴⁾و افکار و اخلاق و اعمالشان پسندیده است از آن، هراسی به دل راه نمی‌دهند.

مردی به امام جواد(علیه السلام) عرض کرد: «چرا برخی مسلمانان مرگ را دوست نمی‌دارند؟ «فرمود: زیرا مرگ را نشناختند. اگر آن را می‌شناختند و از اولیای الهی بودند، آن را دوست می‌داشتند و می‌دانستند که سرای آخرت برای آن‌ها بهتر از دنیاست.⁽⁵⁾به همین دلیل پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است: الموت تحفة المؤمن⁽⁶⁾و روایت شده است: «أکیس الناس من کان اشدَّ ذکراً

للموت»⁽¹⁾زیرک‌ترین مردم کسانی‌اند که کاملاً به یاد مرگ هستند.

حافظ طبق گفتار خداوند سبحان که می‌فرماید: «إِنَّ‌اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا»⁽²⁾، مرگ را عبارت از ادای بهترین امانت الهی، یعنی روح دانسته چنین می‌فرماید:

این جان عاریت که بحافظ سپرده دوست

روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم⁽³⁾

البته گونه‌ای نگرانی از مرگ را می‌توان در همه مشاهده نمود، زیرا گسستن از عزیزان خود بدون رنج نخواهد بود که این امری طبیعی است.

در روایت است که مردی به امام مجتبی(علیه السلام) گفت: «چرا ما مرگ را دوست نمی‌داریم؟ امام فرمود: شما خانه آخرت را ویران کرده‌اید و خانه دنیا را آباد ساخته‌اید، لذا دوست نمی‌دارید که از خانه آباد به ویرانه منتقل شوید.⁽⁴⁾

یکی از الطاف الهی این است که انسان از لحظه‌ی مرگش باخبر نباشد و الا هر چه به آن لحظه نزدیک‌تر شود ناراحتی او افزون‌تر می‌شود و روز به روز از حرکت و تلاشش کاسته می‌شد. اگر شخصی بداند مرگ او زود فرا می‌رسد او از گناه به خاطر زشتی گناه دست نمی‌کشد، بلکه آن، به خاطر این است که اگر مرتکب گناه شود زود به عذاب گرفتار می‌شود و این هنر و عامل تکامل او نیست و اگر بداند عمر او طولانی است گناه می‌کند و مرتب توبه را به عقب می‌اندازد، ولی چنانچه از لحظه مرگش خبر نداشته باشد کمتر عصیان می‌کند و تا آخر عمر تلاش و فعالیت دارد. به همین دلیل قرآن می‌فرماید:«وَ مَا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ».⁽⁵⁾دانستن زمان مرگ مشکل‌تر از مکان آن است و وقتی مکان آن ناشناخته باشد به طریق اَوْلی زمان آن نیز ناشناخته خواهد بود.

از قرآن و روایات بر می‌آید که فرشتگان وحی، جان‌ها را یکسان نمی‌گیرند، بلکه بعضی را با احترام و آسانی و برخی را با خشونت و سختی می‌گیرند. قرآن در مورد مرگ آسان می‌فرماید:«الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلآئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ بِمَا کُنتُمْ

تَعْمَلُونَ»⁽¹⁾همان‌ها (یعنی متقین) که فرشتگان (مرگ) روحشان را می‌گیرند، در حالی که پاک و پاکیزه‌اند؛ به آن‌ها می‌گویند: «سلام بر شما»! وارد بهشت شوید به خاطر اعمالی که انجام می‌دادید.

امام صادق(علیه السلام) در این باره می‌فرماید: مرگ برای مؤمن به سان بوییدن بوی خوش است که به سبب خوشی آن، به خواب سبک می‌رود و همه دردها از او رخت بر می‌بندد.⁽²⁾

قرآن در مورد مرگ دشوار می‌فرماید:«فَکَیْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمْ الْمَلَائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبَارَهُمْ»⁽³⁾حال آن‌ها (منافقین) چگونه خواهد بود هنگامی که فرشتگان (مرگ) به صورت و پشت آن‌ها می‌زنند (و جانشان را می‌گیرند، بلکه می‌کنند)؟!

در این خصوص امام سجاد(علیه السلام) می‌فرماید: مرگ برای کافران به سان کندن لباس‌های زیبا و گرانبها و پوشیدن کثیف‌ترین و خشن‌ترین لباس‌هاست و یا انتقال از خانه‌های مأنوس و سکنی گزیدن در وحشت‌آورترین منازل همراه با بزرگترین عذاب‌ها.⁽⁴⁾

مرگ ممکن است عارض تن بشود، چنان‌که بیان شد و ممکن است عارض روح و قلب بشود و آن هنگامی است که آدمی از نظر تفکر و تعقل در درجه بسیار پایین باشد و برای سخنان حق گوش شنوا نداشته باشد. قرآن در این باره می‌فرماید:«إِنَّکَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَ لاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَ لَّوْا مُدْبِرِینَ»⁽⁵⁾مسلّماً تو نمی‌توانی سخنت را به گوش مردگان برسانی و نمی‌توانی کران را هنگامی که روی بر می‌گردانند و پشت می‌کنند فراخوانی. علی(علیه السلام) می‌فرماید: ...و منهم تارکٌ لانکار المنکَر بلسانه و قلبه و یده فذلک میّت الأحیاءِ؛⁽⁶⁾کسانی که نهی از منکر را به کلی ترک کرده و نه به زبان و نه به قلب و نه به دست با منکر مبارزه نمی‌کنند، مردگان زنده نمایند.

نوعی دیگر از مرگ‌ها، مرگ اختیاری، در مقابل مرگ طبیعی، است. انسان به مرحله‌ای می‌تواند برسد که به اختیار خود خلع بدن از روح کند و این مختص عرفا و اهل کرامت است؛

چنان‌که روایت شده است: «موتوا قبل أن تموتوا».

بمیر ای دوست پیش از مرگ اگر می‌زندگی خواهی

که ادریس از چنین مردن بهشتی گشت پیش از ما⁽¹⁾

باید دانست: از نظر قرآن و احادیث اسلامی مرگ انسان و جهان، سنتی حتمی است و گریزی از آن نیست.«کُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ».⁽²⁾

در بعضی روایات آمده است که ملک الموت، جبرائیل و میکائیل و اسرافیل (و حتی سطاطائیل، ملک عذاب⁽³⁾) را قبض روح می‌کند و سرانجام ملک الموت هم می‌میرد⁽⁴⁾و خداوند می‌فرماید: «لمن المُلک الیومَ» و احدی نیست که جواب دهد، پس خود خداوند می‌فرماید:«لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ.»⁽⁵⁾در بعضی اخبار وارد شده است که کشنده‌ی ابلیس(ظاهراً ابلیس از کلمه یونانی«Diab»L»s» می‌باشد ولی لغویان عرب آن را از ماده «ابلاس» یعنی نومید کردن شمرده است⁽⁶⁾. در قرآن آمده است: «فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِیسَ»⁽⁷⁾.)، قائم آل محمد خواهد بود و شاید مراد به قائم، خود رسول الله باشد؛ زیرا که قائم بالحق و بالاصاله خود آن حضرت می‌باشد و سایر ائمه از جانب آن حضرت وزرا و حکام‌اند، چنان‌که در زمان رجعت کلیه، یعنی رجعت رسول الله، سلطنت بالاصالة برای او خواهد بود و سایر امامان به اذن او در اطراف عالم، متصرف و حاکم خواهند بود.⁽⁸⁾

معاد هم جسمانی است و هم روحانی

یکی از سؤالات مهم و مورد توجه مردم، مخصوصاً جوانان در باب معاد این است که آیا معاد جسمانی است و یا روحانی و یا هم جسمانی و هم روحانی. با توجه به این‌که بیان شد اگر روح باقی نباشد معاد معنا نمی‌یابد، پس شِق و قسم اول درست نیست و با توجه به آیات و

روایات، شق دوم نیز باطل اعلام می‌گردد، لذا شق سوم باقی می‌ماند که باید به اثبات آن پرداخت.

منظور از معاد روحانی که مورد تأیید عموم فلاسفه و پیروان مشائیان است،⁽¹⁾

این است که بعد از مرگ و حتی در قیامت فقط روح مجرد و غیرمادی، محشور می‌گردد و لذت‌ها و آلام مربوط به تنها روح است.

ابن‌سینا افزون بر پذیرش لذت‌ها و عذاب‌های عقلانی، خوشی‌ها و آلام جسمانی را نیز با تأکید بر دیدگاه دین و سخنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) پذیرفته است. لذت‌های زودگذر دنیا همچون داروی بی حسی و بی هوشی‌اند که سبب می‌شوند فرد متوجه دورشدن از کمالات عقلی نشود، اما مرگ تأثیر این دارو را از بین می‌برد و فرد به عذاب عقلانی خود پی می‌برد.⁽²⁾

و برخی بر این باورند که علاوه بر باقی ماندن روح، بدن مادی بار دیگر به آن تعلق می‌پذیرد و هر دو، موضوع پاداش‌ها و کیفرهای خاص خود قرار می‌گیرند، چنان‌که در دنیا انسان از دو ساحت روح و بدن تشکیل شده است، ولی روح، حقیقت راستین انسان را تشکیل می‌دهد و هرکدام، لذات و آلام مربوط به خود را دارد.

باید توجه داشت که حیات اخروی از کمال و برتری خاصی برخوردار است و نمی‌توان گفت: زندگی آن عالم به سان زندگی دنیاست، با این تفاوت که حیات در دنیا موقت و در آخرت دائمی است. اگر بنا چنین بود بر هم زدن نظام کنونی و تجدید همان حیات دنیوی با همه‌ی آن نظام‌ها و جریان‌ها، کار لغو و عبث و تکراری بود، در حالی که قرآن خلاف آن را بیان نموده، می‌فرماید:«وَ مَا هَذِهِ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ».⁽³⁾

آیاتی که هر دو معاد جسمانی و روحانی را تأیید می‌کنند عبارتند از: آیاتی که از احیای مردگان در امت‌های پیشین سخن می‌گویند؛ مانند زنده شدن پرندگان به درخواست و دعای حضرت ابراهیم(علیه السلام) و سرگذشت اصحاب کهف و زنده شدن عُزَیر و زنده شدن مردگان به دعای حضرت عیسی(علیه السلام) و آیاتی که به روشنی گواهی می‌دهند انسان از خاک آفریده شده است و دوباره به آن باز می‌گردد و سپس از آن بیرون می‌آید:«مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَ فِیهَا نُعِیدُکُمْ وَ

مِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی».⁽¹⁾

خواجه نصیرالدین طوسی در مورد معاد جسمانی استدلال کرده است که آن در دین پیامبر(صلی الله علیه و آله) بالضروره معلوم و بدیهی است و قرآن نیز در آیات زیادی، مثل آیه«أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ»⁽²⁾آیا مگر انسان می‌پندارد ما هرگز استخوان‌های او را جمع نخواهیم کرد، بلکه قادریم بر اینکه سر انگشت‌های او را تسویه و برابر گردانیم»، بر امکان، بلکه بر وقوعش اشاره نموده است، لذا اعتقاد به معاد جسمانی (علاوه بر اعتقاد به معاد روحانی) لازم و واجب است.⁽³⁾

این‌که آیه مذکور بیان می‌کند که سر انگشت‌های انسان در روز قیامت همان سر انگشت‌های او در دنیاست، دلیل بر معاد جرمانی و جسمانی نیست، چون آیه بیشتر از این را بیان نمی‌کند که در قیامت انسان هر کسی را که می‌بیند همان کسی است که در دنیا بوده است، حتی سر انگشت‌های او هم، از لحاظ شکل، محفوظ است، بنابراین آیه با جسم مثالی، نه جسم مادی، سازش دارد، پس نظر خواجه و علامه حلی تمام نیست.

نکته‌ای که در اینجا باید تذکر داد این‌که اصالت انسان و درک لذت‌ها و آلام، مربوط به روح است و بدن، وسیله و ابزار و زمینه و علت معده‌ای بیش نیست و سرانجام بدن انسان متلاشی و نابود می‌گردد، ولی روح باقی می‌ماند و همراه بدن مثالی می‌گردد. همین مسئله را باید در عالم آخرت مورد توجه قرار داد، با این تفاوت که جسم مادی در این دنیا، در عالم آخرت تبدیل به جسم و بدن مثالی می‌گردد ولی روح و انانیت همچنان ثابت می‌ماند.

در عالم آخرت هر چند انسان دو ساحتی است ولی درک و فهم لذت‌ها و آلام مربوط به تنها روح است؛ با این تفاوت که روح، بعضی از لذائذ و آلام را مستقلاً دریافت می‌کند و بعضی از آن‌ها را به وسیله بدن مثالی و نمی‌شود گفت: انسان دو تا «من» دارد که یکی منِ روحانی و دیگر منِ بدنِ مثالی؛ ضمن این‌که باید توجه داشت طبق نظر ملاصدرا روح و نفس در این عالم، محصول حرکت جوهری بدن مادی است و در آخرت روح انسان، ایجادکننده بدن مثالی است.

قرآن کریم طبق آیه «وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ

خَالِدِینَ فِیهَا وَ مَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»،⁽¹⁾هر دو لذت جسمانی و روحانی را تأیید فرموده که مدرک هر دو تنها روح است.

آنچه مهم است این که روایات راجع به تمثلات و حشر انسان با خودش و خودش با ملکات خویشتن، که هر کسی مهمان سفرۀ خویش است، و این که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده است:« الدنیا مزرعۀ الأخرۀ»⁽²⁾، خیلی زیاد و شیرین و جذاب و گره‌گشا هستند⁽³⁾.

انسان در قیامت با نفس و بدن، همان انسان در دنیاست

علامه طباطبائی در پاورقی بدایة الحکمة در این خصوص می‌نویسد: شخصیت انسان به نفس و روح اوست، نه به بدنِ دائماً متغیر او. انسانِ رجوع‌کننده در معاد با نفس و بدن، عین انسانی است که در دنیا بوده است.⁽⁴⁾(قال الصادق(علیه السلام): «فاذا قبضه الله عزّوجلّ، صیّر تلک الروح فی قالب کقالبه فی الدنیا فیأکلون و یشربون فاذا قدم علیهم القادم عرفوه بتلک الصور التی فی الدنیا»⁽⁵⁾)؛ خواه مرگ استکمال برای روح باشد و بدن رجوع‌کننده با آن روح، به وسیله ایجاد جدیدی از جانب خداوند باشد یا مرگ استکمال برای روح و بدن باشد و بدن رجوع‌کننده با روح، همان بدن دنیایی باشد که استکمال یافته است، پس انسان با نفس و بدن خود، همان انسانی است که عیناً در دنیا بوده است.⁽⁶⁾

ابوعلی سینا در الهیات شفا می‌فرماید: المعاد منه روحانی و منه جسمانی، اما الجسمانی فقد اغنانا عن بیانه الشریعة الحقة المصطفویة... و اما الروحانی فنحن ذاکروه.⁽⁷⁾

باید دانست جمهور و عموم مسلمانان و عموم فقها و اهل حدیث معاد را تنها جسمانی می‌دانند، بنابراین که روح از نظر آنان، جسم ساری و جاری و نافذ در بدن است، مانند سریان آتش در فَحم و ذغال چوب و آب در گُل و زَیت و روغن زیتون در زیتونه و یک دانه

زیتون.⁽¹⁾

در قرآن مسئله معاد به معنای اعاده معدوم نیست. به این معنا که شخصی، معدوم شود و عین همان شخص دوباره به وجود آید که این عقلاً و ذاتاً محال است؛ زیرا اگر در آن کتاب مقدس معاد از نظر جسم مطرح باشد، منطق آن این است که مرده‌ها زنده می‌شوند، نه این‌که معدوم‌ها بار دیگر موجود می‌شوند. در قرآن کریم آمده است:«قَالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ؟ قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ»؛ (ابیّ بن خلف از پیامبر پرسید:) چه کسی استخوان‌ها را که پوسیده است زنده می‌کند؟ (ای پیامبر) بگو کسی آن‌ها را زنده می‌کند که اول دفعه آن‌ها را ایجاد کرده است.

و اگر معاد از نظر روحی موردنظر باشد، بیان قرآن این است:«اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا»⁽²⁾خداوند به وقت مرگ ارواح خلق را کاملاً می‌گیرد و آن‌ها را که هنوز مرگشان فرانرسیده است، نیز در حال خواب روحشان را بتمامه قبض می‌کند. پس مردن، نیستی نیست، بلکه آن فقط انتقال از عالمی به عالم دیگر است؛ به دلیل این‌که «توفّی» در آیه؛ یعنی به تمام وجود تحویل گرفته شدن، زیرا آن از ماده «وَفَیَ» است، نه از ماده «فَوَت». به این ترتیب، توفی به معنای استیفا و به تمام وجود بازستاندن است و متوفا؛ یعنی کاملاً استیفا شده؛ به همین جهت کسی که از کسی طلبی دارد، وقتی تمام دَین و کل طلب خود را از او می‌گیرد، استیفا کرده است.

باید دانست در روز قیامت مثل بدن‌های انسان خلق می‌شود که خدشه‌ای به وحدت شخصیت او نمی‌رساند.⁽³⁾چون اصالت با روح است. در حقیقت بدن مثالی، جلوه روح و نشان از شخصیت اوست. در دنیا خَلق و خُلق از هم جدایند و در آخرت خَلق و خُلق متحد.

تعریف تناسخ انفصالی و دلایل ابطال آن

از مباحث گذشته روشن شد که حقیقت معاد این است که روح انسان پس از مفارقت از بدن به مشیت الهی بار دیگر به مثل همان بدن باز می‌گردد -از این جهت که اگر در قیامت او را ببینند می‌فهمند او همانی بوده است که در دنیا بوده است- تا به پاداش و کیفر اعمال دنیوی

خود برسد.⁽¹⁾

برخی آیین‌ها، معاد دینی را انکار کرده‌اند، ولی پاداش و کیفر اعمال را در شکل تناسخ پذیرفته‌اند. تناسخ به این معناست که روح انسان پس از مرگ به بدن انسان دیگر و یا حیوان و یا گیاه منتقل می‌شود. گویند: هنگامی که کسی سگی را می‌زد، فیثاغورث به او گفت: «آن را مزن! من صدای یکی از دوستانم را در صدای آن شناختم». این قصه راست باشد یا دروغ، اسناد عقیده‌ی تناسخ به فیثاغورث را از آن می‌توان پذیرفت.⁽²⁾

در «اوپانیشادها» آمده است: آن‌ها که در زندگانی خود دارای عمل صالح و رفتار نیک‌اند، بعد از مرگ، روان ایشان در زهدانی پسندیده و پاک مانند رحم یک زن برهمنی یا یک زن کشتریه برحسب مراتب جای می‌گیرد؛ اما ارواح اشخاص بدکردار و شریر در رحم ناپسند و مکروه مأوا می‌گزیند، مثلاً در زِهدان سگ و گرگ و خوک و یا در رحم زنی از طبقه پایین جای می‌گیرد.⁽³⁾برحسب عقیده هندوان روح آدمی هنگام مرگ، در همه احوال جز در یک حالت خاص، که روح در مقامی جاویدان در اعلا علیین با برهما وحدت تام حاصل می‌کند یا در اسفل سافلین به طور ابد سرنگون می‌شود، سلسله‌ای از توالد و تجدید حیات را طی می‌کند و پیاپی از عالمی به عالم دیگر در می‌آید.

البته امروزه، تفسیرهای جدیدی از نظریه تناسخ ارائه داده‌اند که بیش‌تر صبغه اخلاقی دارد، یعنی روح به بدن دیگری وارد نمی‌شود، بلکه اعمال خوب و بد ماست که بر نسل بعد اثر می‌گذارد.⁽⁴⁾شاید این تفسیر به خاطر اشکالاتی بوده است که بر نظریه تناسخ وارد آمده است.

برخی از حکمای اسلامی گفته‌اند: تناسخ انواعی دارد که یکی از آن‌ها تناسخ انفصالی است و مردود. برخی از مادیین، معاد خلق و مردم را در همین جهان پنداشته‌اند. آن‌ها می‌گویند: ما چون مردیم باز به ماده دیگر که همان نطفه است و مستعد فیضان روح، تعلق می‌گیریم تا اگر دارای اخلاق نیکو بوده‌ایم در ظرف آینده به سعادت در دنیا بازگردیم و زندگی کنیم و اگر دارای اخلاق بد بوده‌ایم در دوره و کوره بعد به فقر و مرض و شقاوت نایل خواهیم آمد. این نظر ناشی از تخیلات و اوهام ملل مشرک هند و چین و غیره مثل

یوذاسف و اتباع اوست. امام رضا فرموده است: «من قال بالتناسخ فهو کافر».⁽¹⁾

دلایل ابطال تناسخ انفصالی این است که در نظام آفرینش هرگز چیزی از فعلیت به قوه نمی‌رسد، یعنی محال است روح کامل، به ماده‌ی بالقوه و مستعد تعلق گیرد و دیگر این‌که لازمه آن نوع تناسخ، تکرار در بازگشت به دنیاست و این لغو است و بالاخره این‌که اجتماع دو نفس بر بدن واحد لازم می‌آید، به این معنا که اگر انسانی به بدن گیاهی یا حیوانی تعلق پیدا کند، آن گیاه و حیوان هرکدام نفسی دارد،⁽²⁾

لذا آن گیاه و حیوان (و انسان) بر اثر هرکدام دو نفس پیدا می‌کنند.

تناسخ طولی و تجسم اعمال

آنچه در این خصوص می‌توان گفت و مورد قبول است تناسخ طولی یا تجسم عمل است که آن مربوط به اخلاق و مکتسبات نفسانی است که یا مَلَکی است و یا اعجمی و حیوانی و یا شیطانی است.

فباعتبار خُلقه الانسان

ملک او اعجم او شیطان⁽³⁾

گفتنی است که رابطه میان جرم و جریمه گاهی قراردادی است که باید تناسب میان آن دو رعایت شود، مثل جریمه‌های ناشی از تخلف از قوانین رانندگی و برخی از نوع علی و معلولی است که تناسب مذکور معنا ندارد.

نقل می‌کنند سلطانی به والی خود دستور داد که هرچه عجم (مهاجر) در شهرها هستند، همه را اِحصاء و آمارگیری کند. والی اشتباهاً احصاء را «اخصاء یعنی اخته نمودن» تصور نمود، لذا همه عجم را اخته نمود⁽⁴⁾و برخی از نوع تجسم عینی است که به طریق اَولی تناسب مذکور در آن وجود ندارد.

اساساً در دنیا خَلق و خُلق از هم جدایند ولی در دار آخرت خَلق و خُلق یکی می‌شوند، لذا خُلق آدمی انسان را در قیامت، که در دنیا به شکل آدم و خُلق شهوت‌پرست بوده است، به شکل خوک در می‌آورد.

ملاصدرا معتقد است هر انسانی در دنیا با توجه به اعمال و افکار خود، نفس خود را

می‌سازد و بدان شکل می‌دهد. بر این اساس در زندگیِ پس از مرگ، هر فرد صورت‌هایی می‌آفریند که مطابق با ملکات کسب شده است. آنان که ملکات پست دارند، صورت‌هایی می‌آفرینند مانند مار و عقرب و آتش و... که سبب عذابشان می‌شود و از این سو دارندگان ملکات ارزشمند نیز پدیدآورندگان صورت‌هایی‌اند که موجب لذتشان می‌گردد.

فردا که زوال شش جهت خواهد بود

قدر تو به قدر معرفت خواهد بود

در حسن صفت کوش که در روز جزاء

حشر تو به صورت صفت خواهد بود

ملاباقر مجلسی در جلد سوم بحار از شیخنا البهائی نقل فرموده است: «تناسخ باطل، تعلق روح به بدن دیگر در همین دنیاست که به اجماع مسلمین باطل است» و یک قسم تناسخ دیگر در نشئه عالم مثال و قبر و برزخ (و قیامت کبری) است که وقوعش در آیات و اخبار مستفیضه وارد شده است⁽¹⁾و مورد تأیید می‌باشد.

دانشمندان بر این باورند که:«ما من ملة الا و للتناسخ فیه قدمٌ راسخٌ»⁽²⁾ملت و آئین به حقی نیست مگر این‌که قدم راسخی در خصوص تناسخ طولی و ملکوتی و روحانی و اخروی، نه عَرضی و جسمی و مُلکی و دنیوی، دارد.

مسخ درباره طغیانگران از بنی اسرائیل با تناسخ مذکور و اصطلاحی و مردود تفاوت بنیادی دارد؛ زیرا در تناسخ، روح پس از جدایی از بدن، به جنین یا بدن دیگر تعلق می‌گیرد؛ ولی در مسخ، روح از بدن جدا نمی‌شود؛ بلکه تنها شکل و صورت بدن تغییر می‌کند تا انسان تبهکار، خود را به صورت میمون و خوک ببیند و از آن رنج ببرد. علامه طباطبائی درباره مسخ می‌گوید: انسان‌های مسخ شده، انسان‌هایی‌اند که با حفظ روح بشری، صورتاً مسخ شده‌اند، نه این‌که نفس آن‌ها نیز مسخ شده و به نفس میمون تبدیل گردد.⁽³⁾انسان‌های مسخ شده معمولاً چند روزی زنده نمی‌مانند؛ إنّ الأخبار متظافرة فی أنّ الممسوخ لایعیش بعد المسخ الا ایاماً ثم یهلک.⁽⁴⁾

در قرآن سه آیه در مورد مسخ آمده است که عبارتند از:«فَقُلْنَا لَهُمْ کُونُواْ قِرَدَةً خَاسِئِینَ»⁽⁵⁾

و«وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنَازِیرَ»⁽¹⁾و«فَلَمَّا عَتَوْاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ کُونُواْ قِرَدَةً خَاسِئِینَ».⁽²⁾مسخ، برداشته شدن پرده از چهره‌ی باطنی انسان‌های گنهکار در همین دنیاست که به صورت محدودی در این مرحله از جهان هستی انجام شده است؛ اما پرده‌برداری به صورت گسترده‌تر در زندگی پس از مرگ و به صورت عمومی در قیامت و رستاخیز خواهد بود.

در روایتی نقل شده است که شخصی به نام ابوبصیر در موسم حج به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: چقدر حج‌گزار زیاد است! امام فرمود:«ما اکثر الضجیجَ و اقل الحجیجَ چقدر ضجّه‌کننده زیاد است و حج گزار کم است! سپس امام(علیه السلام) به خواست خدا پرده از چشم ابوبصیر کنار زد و چون او به جمعیت حج‌گزار نگاه کرد، در میان حیوانات گوناگونی، اندکی انسان دید.⁽³⁾

اساساً انسان از لحاظ منطقی نوع ثابت، یعنی حیوان ناطق است و از جهت اخلاقی جنس مبهم است⁽⁴⁾که وقتی می‌میرد فصل اخیرش از حیث سجیه و منش و شخصیت انسانی محقق می‌گردد و بهشت و جهنم هرکسی طبق همان فصل اخیر اوست.

خلاصه و عصاره‌ی مطلب این‌که تناسخ باطنی و ملکوتی و طولی و برزخی و مثالی و معنوی و اخلاقی و روحی و نفسانی همان تجسم عمل است که آن تسمیه از باب مشاکلت است. ملا هادی سبزواری در این خصوص می‌فرماید: تسمیة الطولی و الملکوتی بتجسم الاعمال و تشبح الملکات بالتناسخ، من باب المشاکلة⁽⁵⁾تسمیه و نامیدن تناسخ طولی و ملکوتی به تجسم اعمال و عینیت یافتن افعال و مانند نمودن ملکات به تناسخ از باب مشاکلت است. آن، نظیر شعر ذیل است:

کند گر بر تو ظلم از کین، بداندیش

تو هم آن ظلم کن، بر وی، میندیش

زیرا ظلم دومی از باب مشاکلت است، یعنی چون بحث مورد نظر ظلم بوده، ظلم دوم آورده شده است.

ضمن این‌که باید دانست تعلق نفس به بدن اخروی چون تعلق نفس به بدن دنیوی نیست که استعدادش منشأ تعلق نفس است، بلکه بدن‌های اخروی از نفس منبعث‌اند و قیام صدوری

به نفس دارند و چون هیولی ندارند حامل استعداد فیض جدید نیستند و صوری از مألوفات و مکروهات که محشور می‌شوند، به حول و قوه‌ی احسن‌الخالقین همه مُنشأ و مخلوق نفوسند، چنان‌که برخی از ارباب حقیقت، بعضی از مرادهای خود را به همت خویش در این عالم ایجاد می‌کنند. العارف خلاق بهمته.

حکیم سبزواری گوید: البدن الاخروی هو الدنیوی بعینه و بشخصه و الامتیاز بینهما لیس إلا بالکمال و النقص⁽¹⁾. و ملاصدرا را گوید: بدن دنیوی بالعرض زنده است و بدن آخرقی بالذات و دیگر آن که در دنیا نفس، هدف است بدن و در آخرت، به وجهی، بدن، یعنی ملکات نفسانی و خلق و خو هدف است، نه، یعنی ملاک ارزش، تجسم عمل است که در بدن برزخی و ملکوتی تجلی دارد و دیگر این که ابدان آخرتی برحَسب اعداد تصورات، بی‌نهایت‌اند⁽²⁾.

انسان وظیفه دارد بسان اهل سلوک به محاسبه و مراقبه بپردازد. زیرا روایت شده است: «حاسبوا انفسکم قبل أن تحاسبوا» و علی(علیه السلام) فرموده است: «من حاسب نفسه ربح و من غفل عنها خسر». که انسان در صورت توفیق محاسبه اگر حسنات داشته باشد، حمد و شکر خدا کند و از خدا بخواهد زیاد شوند و چنانچه لغزشی پیدا نماید استغفار و توبه نماید.

بعضی از کُمَّلین، خطورات ضمیر و واردات درونی خود را نیز تحت محاسبه و مراقبه خود درمی‌آورند که اگر از واردات حبیب نباشد با قلب منیب و فواد کئیب جبران و تدارک کنند. «إِن تُبْدُواْ مَا فِی أَنفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُم بِهِ اللّهُ فَیَغْفِرُ لِمَن یَشَاء وَیُعَذِّبُ مَن یَشَاء ⁽³⁾».

اهل معرفت خواطر را چهار قسم دانسته‌اند که عبارتند از خاطر ربانی(نقر الخاطر) و ملکی(الهام) و نفسانی(هاجس) و شیطانی(وسواس)⁽⁴⁾.

شفاعت

مفهوم و اهمیت شفاعت

خواجه نصیرالدین طوسی فرموده است: اجماع و اتفاق علما بر اصل شفاعت است و معنای آن، عبارت از اسقاط و نابود نمودن عقاب از فاسقان امت محمد(صلی الله علیه و آله) است و به معنای طلب زیادتی منافع هم آمده است.

در باب معنا و منظور شفاعت میان متکلمین اختلاف وجود دارد: وعیدیه گفته‌اند: آن عبارت از طلب زیادتی منافع برای مؤمنینِ مستحق ثواب است ولی تفضلیه معتقدند شفاعت برای فاسقان از این امت، یعنی امت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، اسقاط عذاب و عقاب آن‌هاست و این حق و صحیح و کامل است، هر چند قبول هر دو بلااشکال است.

خواجه طوسی نظر اول را ابطال نموده است، به این‌که اگر شفاعت به معنای طلب زیادی منافع باشد، نه به معنای دیگر، لذا ما شافع و شافعت‌کننده برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) خواهیم بود، آن‌جا که از خداوند متعال در موقع صلوات فرستادن، علو و بلندی درجات او را می‌خواهیم و این بیانگر نوعی از تقدم ما نسبت به پیامبر است و تالی و نتیجه باطل است، پس مقدم و شرط نیز باطل است.⁽¹⁾

مقدس اردبیلی متن خواجه را مجمل دانسته می‌فرماید: وی احتمالاً «زیادی منافع» را در شفاعت تنها در صلوات رد می‌کند.⁽²⁾

در این‌جا مناسب است معنای صلوات فرستادن ما بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روشن شود: انّ اصل الصلاة الانعطاف...⁽³⁾یعنی اصل صلات (که جمع آن صلوات است)، انعطاف و توجه خداوند متعال بر پیامبر با رحمت است و همچنین صلات ملائکه بر حضرتش با تزکیه و استغفار است و صلات مؤمنین، دعا و طلب رحمت برای حضرتش است و از روایات شیعه و سنی استفاده می‌شود که طریق صلات و صلوات مؤمنین این است که از خدا بخواهند بر پیامبر و آلش صلات و درود و رحمت بفرستد.

خلاصه این‌که صلوات ما بر پیامبر از لحاظ مفهومی غیر از شفاعت است و از آخر عبارت علامه استفاده می‌شود که صلوات مؤمنین با واسطه است، نه مستقیم.

باید دانست: شفاعت در قیامت کبری است، نه در برزخ، پس باید از برزخ و قبر ترسید.⁽⁴⁾

گفتنی است: خطیب نماز جمعه مدینه از روی بدعت و خصومت، که سبب اختلاف می‌شوند، در آغاز خطبه «بسم الله» نگفت و در پایان آن در مسجد النبی در موسم حج در سال 1422 ق این‌گونه صلوات فرستاد: «اللهم صلّ و سلّم علی محمد و علی الخلفاء الراشدین ابی بَکر و عمر و عثمان و علی و علی سائر الصحابة اجمعین». اخیراً در پایان خطبه‌های نماز

جمعه و غیر آن، «آل» را می‌آورند.⁽¹⁾

حق این است که شفاعت بر هر دو معنای مذکور اطلاق شود: هم بر طلب زیادی منافع برای مؤمنین، نه برای پیامبر، که خداوند رتبه و مقام آن‌ها را در بهشت بالا برد و هم برای اسقاط مضارّ و ضررهاست. عرب می‌گوید: شفع فلان فی فلان، یعنی «طلب له زیادة منافع او اسقاط مضار».

باید دانست: خداوند تبارک و تعالی مغفرت خود را به اسباب استغفار و توبه و دعا و توسل و شفاعت مربوط دانسته است. آیاتی که بر آن‌ها دلالت می‌کند عبارتند از:«اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَاعًا حَسَنًا»⁽²⁾و«قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»⁽³⁾و«إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن یَشَاء».⁽⁴⁾

ضمن این‌که توسل با شفاعت تفاوت دارد. توسل اعم از شفاعت است، چون متوسل گاهی نبی و امام است و گاهی عاصی و گناهکار؛ اما شفاعت درخصوص عاصیان مطرح است. چرا که انبیا و امامان گناهی ندارند، لذا شفاعت در آن‌ها موضوعیت ندارد و این منافات ندارد که معصومین به نوعی از شفاعت دیگر که ارتقائی است متمسک شوند، مثلاً با قرائت قرآن و عمل به دستورات دینی ترقی یابند. علی(علیه السلام) به سبب اعطای انگشترش به سائل در رکوع، آیه ولایت در شأنش نازل شد؛ چون شفاعت به معنای جفت شدن و ضمیمه چیزی به چیزی است.

بعضی از امامان وقتی مریض می‌شدند به حائر امام حسین(علیه السلام) رفته، متوسل می‌شدند و یا برای این امر موالی و افرادی را می‌فرستادند و نباید گفت: آن‌ها از حائر افضل‌اند، زیرا رسول خدا از بیت‌الله و حجراسود افضل است و در عین حال طواف و استلام می‌کرد. خداوند بقاعی دارد که واجب است در آن‌ها دعا کرد تا خداوند دعای هرکسی را که خواست مستجاب نماید و حائر و کربلا یکی از آن بقعه‌هاست. و نیز نباید گفت: دعای امام برای خودش از دعای دیگری برای او در حائر، افضل است⁽⁵⁾.

شفاعت به قدری مهم است که انکار آن، سبب خروج از تشیع، بلکه اسلام است. قال

الصادق بن محمد(علیه السلام) من انکر ثلاثة اشیاء فلیس من شیعتنا المعراج و المسائلة فی القبر و الشفاعة.⁽¹⁾

باید دانست: آن‌هایی که از آلودگی‌های گناهان به هیچ وسیله‌ای پاک نشده‌اند، اگر مؤمن از دنیا بروند، به واسطه شفاعت، که تجلی بزرگترین رحمت الهی در اولیای خدا، به ویژه رسول اکرم و اهل بیت کرامش(علیه السلام) می‌باشد، از عذاب دوزخ نجات خواهند یافت. عن النبی(صلی الله علیه و آله): ادّخرت شَفاعتی لاهل الکبائر من امتی⁽²⁾از پیامبر روایت شده است: شفاعتم را برای مرتکبین گناهان کبیره از امتم ذخیره نموده‌ام.

برحسب روایات فراوان «مقام محمود» در آیه کریمه‌ی«وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ عَسَی أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا»⁽³⁾که به رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) وعده داده شده است، همین مقام شفاعت است و نیز تأویل آیه شریفه‌ی: «وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی»⁽⁴⁾شفاعت در روز جزاست.

بنابراین، بزرگترین و نهائی‌ترین امید مؤمنان گنهکار، شفاعت است ولی در عین حال نباید از «مکر الهی» ایمن شوند و باید همیشه بیمناک باشند که مبادا کاری از آن‌ها سرزده باشد یا سر بزند که موجب سوء عاقبت و سلب ایمان، در هنگام مرگ گردد.⁽⁵⁾

اساساً همه فرق اسلامی، به جز وهابی‌ها و سلفی‌ها، شفاعت را قبول دارند. برای نمونه در کتاب «موطأ» آمده است: عن ابی هریرة: أنّ رسول‌الله(صلی الله علیه و آله) قال: إنّ لکلّ نبی دعوة فارید ان شاء الله أن اختبئی دعوتی شفاعة لامتی یوم القیامة⁽⁶⁾از ابوهریره نقل شده است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: بدون شک برای هر پیامبری دعوتی است. (و برای من هم دعوتی است با این تفاوت که) اگر خدا بخواهد می‌خواهم دعوت خویش را زیر پوشش شفاعت، برای امتم در روز قیامت، قرار دهم.

در انجیل بَرنابا، که متقن‌ترین اناجیل است در دو جای آن صریحاً مقام شفاعت حضرت رسول را در روز بازپسین و نیاز جمیع پیامبران و خلایق را به معاونت و شفاعت و رحمت آن

حضرت ذکر می‌کند.⁽¹⁾

امیدوارکننده‌ترین آیه

بُشر بن شُریح می‌گوید: به محمد بن علی(علیه السلام) گفتم: در کتاب خدا کدام «آیه اَرجی» و امیدوارکننده‌ترین آیه است؟ فرمود: قوم تو در این‌باره چه می‌گویند؟ گفتم: می‌گویند: آیه‌ی«قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا»⁽²⁾بگو: ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می‌آمرزد. فرمود: لکن ما اهل البیت این‌گونه نمی‌گوئیم. گفتم: پس آن، کدام آیه است؟ فرمود: ما می‌گوئیم: «ولسوف یعطیک ربک فترضی»؛ و به زودی پروردگارت آنقدر به تو عطا خواهد کرد تا خشنود شوی که منظور از آن آیه، شفاعت است. به خدا قسم شفاعت است و به خدا قسم شفاعت است.⁽³⁾

از امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) نقل شده است که⁽⁴⁾: اَرجی آیه، آیه«إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن یَشَاء» است. در قرآن آیه‌ای امیدوارکننده‌تر از آن نیست.

باز روایت شده است که علی(علیه السلام) به مردم روی آورده پرسید: کدام آیه در کتاب خدا نزد شما ارجی آیه است؟ بعضی گفتند:«إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن یَشَاء».⁽⁵⁾حضرت فرمود: خوب آیه‌ای است اما ارجی نیست. برخی دیگر گفتند:«وَمَن یَعْمَلْ سُوءًا أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُورًا رَّحِیمًا».⁽⁶⁾حضرت فرمود: خوب آیه‌ای است اما ارجی نیست. سپس تعدادی گفتند:«قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ».⁽⁷⁾حضرت فرمود: خوب آیه ای است اما ارجی آیه نیست. فریقی گفتند:«وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُواْ اللّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ وَلَمْ یُصِرُّواْ عَلَی مَا فَعَلُواْ وَهُمْ

یَعْلَمُونَ».⁽¹⁾حضرت فرمود: خوب آیه‌ای است اما ارجی نیست، سپس آن حضرت از جمعیت کناره‌گیری نموده فرمود: ارجی آیه، آیه«وَأَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ».⁽²⁾

منظور از «طرفی النهار»، نماز صبح و مغرب است و آن، در تقدیر این معنا را دارد که نمازهای دو طرف روز را با نمازهای ظهر و عصر بپادار و منظور از «زلفاً من اللیل» نماز عشا می‌باشد که نزدیک شب گزارده می‌شود.⁽³⁾

پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: یا علی! قسم به کسی که مرا به حق برانگیخت در حالیکه بشیر و نذیر بودم، هرکسی از شما برای وضو قیام کند از جوارحش گناهان ساقط می‌شود، پس وقتی برای نماز رو به سوی خدا نمود قلبش از نماز منصرف نشده باشد، دیگر هیچ گناهی ندارد. او مثل آن وقتی است که مادرش او را بی‌گناه زاده است، پس اگر میان دو نماز (مثل صبح و روز) گناهی از او سر بزند باز گناهش آمرزیده می‌شود تا آنجا که رسول خدا پنج نماز یومیه را برشمرد؛

سپس فرمود: یا علی نمازهای پنج‌گانه برای امت من مَثَل نهر جاری است که از در خانه یکی از شما جاری باشد، پس اگر در جسدش کثافتی باشد و خود را در پنج نوبت در آن نهر بشوید پس گمان نمی‌رود در آن، کثافتی بماند، لذا نمازهای پنج‌گانه برای امت من همین حکم را دارد،⁽⁴⁾یعنی کثافت‌های روحی را می‌زدایند.

اختلاف روایات در باب «ارجی آیه» به اعتبارات و ملاحظات گوناگون است، مثلاً در قسمت اول یأس زدائی مطرح است و قسمت دوم مربوط به کسانی است که مشرک نیستند اما فسق و فجور دارند و بدون توبه از دنیا می‌روند، لذا آیه مذکور آن‌ها را به شفاعت الهی امیدوار نموده است و در قسمت سوم تزکیه نفس مطرح است. پس در شفاعت تمام مشکلات روانی و اخلاقی انسان به بهترین وجه حل می‌گردد.

باید دانست شفاعت پلی برای ابطال حق و احقاق باطل نیست، بلکه آن عبارت است از این‌که انسان لیاقت راه‌یابی به بهره‌مند شدن از رحمت و مغفرت الهی را پیدا کند تا به سعادت مطلق برسد. او باید بداند اصل شفاعت از عنایات و الطاف الهی در حق بندگان و گذشت و

محبت او نسبت به آنان است و آن، ضابطه‌مند است، یعنی باید اذن الهی در آن شفیع باشد، چنان‌که خداوند می‌فرماید:«یَوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلًا»⁽¹⁾در آن روز، شفاعت سودی نبخشد مگر برای کسانی که خدای متعال به او اذن (شفاعت) داده و سخنش را پسندیده باشد و دیگر آن که شفاعت شوندگان مرضی حضرت حق باشند، چنان‌که قرآن می‌فرماید:«لَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی»⁽²⁾ملائکه شفاعت نمی‌کنند جز برای کسانی که خداوند از آنان راضی باشند. از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است: إن شفاعتنا لا تنال مستخفاً بالصلاة⁽³⁾شفاعت ما به کسی که نماز را سبک بشمارد نمی‌رسد.

باید دانست: شفاعت معصومین(علیه السلام) شفاعت کبراست و شفاعت غیر آن‌ها، شفاعت صغرا.

روشن است که منظور از این‌که شفاعت‌شونده مورد رضایت الهی باشد این نیست که تمام اعمالش پسندیده باشد وگرنه نیازی به شفاعت نبود، بلکه منظور از آن، مرضی بودن دین و ایمان شخص است و از همه مهمتر این‌که شفاعت‌شونده باید به اصل شفاعت ایمان داشته باشد، چنان‌که از پیامبر اکرم روایت شده است: «من لم یؤمن بشفاعتی فلا أناله‌الله شفاعتی»⁽⁴⁾کسی که به شفاعت من ایمان نداشته باشد پس خداوند شفاعت من را به او عطا نمی‌کند.

ادله توسل و رد نظریه وهابی‌ها در این خصوص

توحید در عبادت که به معنای پرستش تنها حضرت حق است اصل مسلم همه ادیان الهی است و هیچ مسلمانی با آن مخالفت ندارد. اگر اختلافی در این‌باره وجود دارد، مربوط به مصادیق است که برخی از مسلمانان، به ویژه وهابیون و سلفیون (وهابی‌ها پس از مدتی نام خود را عوض کرده، خود را سلفی خواندند و مدعی‌اند که از سلف اسلام و سنت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) پیروی می‌کنند.⁽⁵⁾وهابی‌ها باید بدانند با عوض کردن نام خود از نفرت خود در میان مسلمانان شیعه و سنی نمی‌توانند بکاهند.)، برخی افعال را مثل توسل، عبادت دانسته، شرک می‌دانند، در حالیکه برخی دیگر آن‌ها را، مثل بوسیدن حجرالاسود و... تکریم و تعظیم و به

فرمان خدا می‌دانند.⁽¹⁾وهابی‌ها به کسانی که معتقد به شفاعت و زیارت و توسل باشند، نسبت شرک می‌دهند و خون و مال آن‌ها را مباح و حلال می‌دانند.⁽²⁾

وهابی‌ها و سلفی‌ها بر آن بودند که بقعه و ضریح مقدس پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را ویران سازند. اما احترام و تجلیل همه‌ی فرق اسلامی از آن بنا و بارگاه و مقبره ملکوتی، مانع از آن عمل فجیع شد.⁽³⁾

سجده در برابر بت، عین شرک و بت‌پرستی است ولی سجده ملائکه بر آدم و سجده فرزندان یعقوب و یعقوب و همسر وی بر یوسف، عین توحید در عبادت است؛ زیرا سجده‌کنندگان می‌دانستند اولا مسجودان در سرنوشت انسان و جهان مستقل از خدا دخالت ندارند و ثانیاً آن سجده به فرمان خدا و برای تکریم و تعظیم عبد صالح خدا بوده است.

طبق نظر وهابی‌های حنبلی چون ملائکه بر آدم و یعقوب بر یوسف سجده کردند پس باید مشرک باشند، در حالی که آن‌ها مشرک نیستند.

و بنابراین که شیطان بر غیر خدا سجده نکرد، از تکفیری‌های وهابی محسوب می‌شود، پس آن‌ها مطیع و پیرو اویند و آن‌ها طبق اصل «هرچه در بند آنی، بنده آنی»، شیطان پرستند و آن‌ها چون حتی در ماه‌های حرام نیز می‌جنگند پس از مشرکین بدترند، پس نظریه آن‌ها باطل و خود آن‌ها بی اصل و ریشه و اساس‌اند.

مشرکان در برابر بت سجده می‌کردند؛ زیرا معتقد بودند که بتان، مستقل از خدا، حق شفاعت دارند و عامل پیروزی در جنگ و دفع و رفع خطر در سفرند.

سجده بر بت و تعظیم و تکریم آن، شرک است ولی بوسیدن حجرالاسود و طواف به دور خانه خدا و سعی میان صفا و مروه شرک نیست، زیرا مسلمانان باور ندارند که سنگ و کوه، خدایند و آثار خدائی دارند و می‌دانند آن سه به اذن و امر حضرت حق است.

برخی می‌پندارند توسل به اولیای الهی و شفا خواستن از آنان و تبرک جستن به آثار و مقابر و ضریح‌های آن‌ها شرک است، در حالیکه با دلایلی شرک نیست بلکه توحید خالص است؛ زیرا خداوند می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَ ابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَ جَاهِدُواْ فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»⁽⁴⁾او در این آیه، مؤمنین را به تکلیف‌هایی امر فرموده است که

التزامشان به آن‌ها، سبب نیل به فلاح و رستگاری است که یکی از آن‌ها این است که مؤمنان برای تقرب به خدا، وسیله و توسل پیدا کنند و وسیله‌ای بهتر از پیامبر و ائمه(علیه السلام) وجود ندارد.⁽¹⁾

و باز در قرآن آمده است:«وَ لِلّهِ الأَسْمَاء الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا»⁽²⁾خداوند اسمای حُسنائی دارد، پس به وسیله آن‌ها خدا را بخوانید. اسمای خداوند از هر اسمی بهتر و نیکوتر است. بعضی از روایات، مانند روایتی که از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه نقل شده، می‌خوانیم که «به خدا سوگند، نام‌های نیکوی خدا، ما هستیم»، اشاره به آن دارد که پرتو نیرومندی از آن صفات الهی در وجود اهل بیت عصمت و طهارت منعکس شده است و شناخت ایشان به شناخت خداوند کمک می‌کند.

از آیاتی که بر جواز توسل و مشروعیت آن، دلالت می‌کند قول خداوند است که: «لَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِیمًا».⁽³⁾

قرآن مجید به کسانی که بر خویشتن ستم کرده‌اند، فرمان می‌دهد که سراغ پیامبر روند و هم خود طلب مغفرت کنند و هم پیامبر برای آنان طلب مغفرت کند و نوید می‌دهد که در این صورت، خدا را توبه‌پذیر و رحیم خواهند یافت.

باز قرآن در این خصوص می‌فرماید:«قَالُواْ یَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئِینَ»⁽⁴⁾قرآن در داستان یوسف نقل می‌کند که برادران یوسف برای آمرزش گناه خود در مورد یوسف صدیق پیش یعقوب آمدند تا او برای آن‌ها از خداوند استغفار بجوید تا آمرزیده شوند و این نشان از توسل و با وسیله به سوی خدا رفتن و مشروعیت آن دو است.

اهل سنت معتقدند سیره مسلمین مؤیّد مشروعیت توسل است. آن‌ها می‌گویند عمر در سال قحطی متوسل به عباس بن عبدالمطلب شد و گفت: همانگونه که ما در قحطی به پیامبر متوسل می‌شدیم و آب‌سالی می‌شد، در زمان بعد از حیات آن حضرت نیز متوسل به عباس عموی پیامبر می‌شویم تا خدا به ما باران دهد و چنین هم شد.⁽⁵⁾

منصور دوانیقی از مالک بن انس، امام مالکی‌ها از کیفیت زیارت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال

نمود. او گفت: پیامبر وسیله تو و وسیله پدرت آدم به سوی خداست و به آیه «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ...» استناد نمود.⁽¹⁾

معروف است شافعی، امام شافعی‌ها، به عترت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) متوسل شد، لذا ابن حجر هیثمی شعری در این زمینه برای شافعی سروده است:

آله النبی ذریعتی

و هم الیه وسیلتی

ارجو بهم اعطی غداً

بیدی الیمنی صحیفتی؛⁽²⁾

آل پیامبر وسیله منند و آن‌ها به سوی خداوند واسطه می‌شوند. امیدوارم که فردای قیامت به وسیله آن‌ها به دست راستم نامه عملم داده شود.

بعد از این همه دلیل قرآنی و سیره مسلمین، ابن تیمیه و قَصیمی و محمد بن عبدالوهاب تمام آن دلایل را رد می‌کنند و آن را به اسم دین معرفی می‌کنند.

مشروعیت زیارت قبور پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام) و رد نظر وهابیت در این خصوص

از امتیازات امامیه زیارت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام) و ساختن ضریح‌ها و تزیین آن‌ها است. زیارت آن قبور از مصادیق بارز و موارد بسیار عالی تعظیم شعائر اسلامی است.«وَ مَن یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَی الْقُلُوبِ»⁽³⁾زیرا آن، وسیله دانش‌افزائی دینی و سیر سلوک عرفانی و استجابت دعا و احیای امر معصومین، علهیم السلام، و تقرب الهی است.

زیارت قبور ائمه(علیه السلام) و اقامه مآتم و مقیم شدن مردم در عزاداری و نوحه‌گری آن‌ها برای ائمه(علیه السلام) در آن‌جاها، نوعی از تقرب به خداست، مانند تقرب به او به وسیله عیادت مریض و تشییع جنازه و زیارت و به دیدار برادران دینی رفتن و کمک نمودن به فقیر، زیرا مثلاً عیادت مریض فی نفسه عمل صالحی است که بنده به واسطه آن، به خداوند متعال نزدیک می‌شود وآن، تقرب به مریض نیست تا موجب شود عملش را عبادت برای غیرخدا یا شرک در عبادت خداوند قرار دهد.⁽⁴⁾

امام حسین(علیه السلام) فرموده است: من ضمانت می‌کنم که صدقه‌ای که به دست بنده‌ی خدا داده

می‌شود، پیش از او به دست خدا می‌رسد، چون خود او فرموده است:⁽¹⁾«و یأخذ الصدقات»⁽²⁾و امام صادق(علیه السلام) فرموده است: شخص قبل از اینکه به عیادت مریض برود به عیادت خدا رفته است؛ فیقول الله عزّوجل: من عاد مؤمناً فقد عادنی.⁽³⁾

اهل سنت روایتی را که مورد تأیید وهابیان است از عثمان بن حنیف نقل کرده‌اند که مردی مریض پیش پیامبر آمده گفت: از خدا بخواه من سالم شوم. حضرت فرمود: اگر می‌خواهی دعا کنم و اگر مایلی صبر کن که این برایت بهتر است. گفت: دعا کن. حضرت فرمود: یک وضوی خوبی بگیر و دو رکعت نماز بخوان و این‌گونه دعا کن: «اللهم اِنی اسألک و اتوجه الیک بنبیک نبی الرحمة، یا محمد اِنی اَتوجه بک الی ربی فی حاجتی لتُقضی اللهم شفّعه فیّ». راوی حدیث می‌گوید: بلافاصله مریض بهبودی یافت و ابن تیمیه که توسل را تحریم کرده است سند حدیث را صحیح می‌داند.⁽⁴⁾

و این نوعی تعارض در گفتار است.

اساساً در ذات توسل و استشفاع، توحید و علم ربوبی نهفته است و آن‌ها از موارد عمل به آیه قرآن است که می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَ ابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَ جَاهِدُواْ فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»⁽⁵⁾و در روایتی می‌خوانیم: «به وسیله امام به خدا نزدیک شوید».⁽⁶⁾

علامه طباطبائی فرموده است: هیچ‌کس به هیچ مرحله‌ای از معنویت نرسید مگر در حرم مطهر امام حسین(علیه السلام) و یا در توسل به آن حضرت.

ممکن است بگوید: توسل در زمان حیات آن حضرت بود، نه در مرگ. در پاسخ گفته می‌شود: روی این حساب قرآن و نقل داستان‌ها و سیره پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای مردم، بعد از حیات آن حضرت بی فایده است؛ در حالی که با مرگ پیامبر(صلی الله علیه و آله)، سیره و دستوراتش نمی‌میرد. علاوه بر آن پیامبر(صلی الله علیه و آله) زنده به حیات برزخی و ناظر اعمال ما و جواب‌گو به سلام ما در نمازهاست، پس او زنده است، زیرا وقتی شهدا زنده باشند به طریق اولی پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز زنده

است. خداوند در قرآن می‌فرماید:«وَ قُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَی‌اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ».⁽¹⁾دیدن برای خدا و رسول و مؤمنان (یعنی ائمه) به یک معنا و ثابت و همیشگی است. نمی‌شود پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مرگش دیگر نبیند و خدا ببیند و الا معنای آیه درست در نمی‌آید.

از امام صادق(علیه السلام) چنین نقل شده است: «تمام اعمال مردم هر روز صبح به پیامبر(صلی الله علیه و آله) عرضه می‌شود». در روایت دیگر از امام رضا(علیه السلام) نقل شده است که شخصی به وی عرض کرد: برای من و خانواده‌ام دعایی بفرمائید. فرمود: مگر من دعا نمی‌کنم؟ به خدا سوگند، اعمال شما هر روز و شب بر ما عرضه می‌شود⁽²⁾و اگر در این جهت نقصانی باشد برای رفعش دعا می‌کنم.

علاوه بر آن خداوند در آیات متعددی از جمله«وَسَلَامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ⁽³⁾»، به انبیا سلام داده است که آن دلیل زنده بودن آن هاست، چراکه حکیم به مرده سلام نمی‌دهد.

سیوطی از امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: از پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مورد آیه«فَتَلَقَّی آدَمُ مِن رَّبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ»⁽⁴⁾سؤال نمودم، پس فرمود: خداوند آدم را در هند و حواء را در جده و ابلیس را در بَیسان (شهر فلسطین قدیم نزدیک اردن) و مار را در اصفهان هبوط داد. قوائم و ستون‌های مار مثل قوائم شتر بود (و کان للحیة قوائم کقوائم البعیر). آدم صد سال در هند به خاطر گناهش گریه کرد تا این‌که خداوند جبرئیل (جبریل) را به سوی او فرستاد و گفت (خداوند می‌فرماید:) ای آدم آیا تو را با قدرتم خلق نکردم و روح خودم را در تو ندمیدم. آیا ملائکه من برای تو سجده نکردند؟ آیا حواء، کنیز خود، را به ازدواج تو در نیاوردم؟ آدم گفت: بلی، پرسید پس این گریه برای چیست؟ آدم جواب داد: چه چیزی مانع گریه من می‌شود، در حالیکه از جِوار رحمن خارج شده‌ام. گفت: «فعلیک بهؤلاء الکلمات فانّ الله قابل توبتک و غافر ذنبک. قل اللّهم إنّی اسألک بحق محمد و آل محمد، سبحانک لا اله الا انت عملتُ سوءاً و ظلمتُ نفسی فاغفرلی انّک انت الغفور الرحیم. اللّهم انّی اسألک بحق محمد و آل محمد، سبحانک لا اله الا انت عملتُ سوءاً و ظلمتُ نفسی فتب علیَّ انّک انت التواب الرحیم فهؤلاء الکلمات التی تلقّی آدمُ».⁽⁵⁾

زیارت و آداب و آثار آن

با رفتن مردم چه شیعه و چه سنی آگاه و منصف به زیارتگاه‌های معصومان، حقانیت و مظلومیت آن‌ها روشن می‌شود. امام رضا(علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «إذ أن لکل امام عهداً فی عنق اولیائه و شیعته و أن من تمام الوفاء بالعهد و حسن الأداء زیارة قبورهم، فمن زارهم رغبةً فی زیارتهم و تصدیقاً بما رغبوا فیه کان ائمتهم شفهاءَ‌هم یوم القیامة»⁽¹⁾

زیرا هر امامی به گردن اولیا و دوستان و شیعیانش عهد و پیمان دارد و بدون شک از جمله تمامیت وفای به عهد و حسن ادای آن، زیارت قبور آن‌هاست، پس کسی که آن‌ها را با رغبت و میل و با ایمان و تصدیق و معرفت آن‌ها زیارت نماید، از شفاعت آن‌ها در روز رستاخیز بهره‌مند می‌شود.

انسان وقتی به آداب زیارت قبور ائمه از جمله غسل و پوشش لباس نظیف و عِطر زدن و صدقه دادن به فقراء و مشی باوقار به سوی حرم و تکبیر گفتن در بین راه و خواندن زیارت و گزاردن حداقل دو رکعت نماز بعد از زیارت به عنوان شکر برای توفیق خداوند برای او، توجه نماید می‌یابد که زیارت آن‌ها جز عبادت و توحید خالص و کمال‌یابی انسان و تقرب به خدا چیز دیگر نیست، به ویژه این‌که از جمله آداب زائر بعد از نماز این است که بگوید: «اللّهم لک صلیت و لک رکعت و لک سجدت وحدک لا شریک لک، لانه ل اتکون الصلاة و الرکوع و السجود الا لک، لانّک أنت الله لا اله انت. اللّهم صلّ علی محمد و آل محمد و تقبّل منی زیارتی و اَعطنی سُؤلی بمحمد و آله الطاهرین».

نتیجه مهم زیارت، انسان‌سازی است، چون از جمله آداب زیارت، حسن رفاقت با مردم و کم‌سخن گفتن، آن هم سخن خوب و ذکر زیاد در هر حالتی و خشوع و کثرت نماز و ذکر صلوات و فروبستن چشم از نامحرم و کمک‌رسانی به حاجت­­مندان و تقوا و ورع و ترک خصومت و جدال (مزاح) و... است.⁽²⁾

اگر صِرف توسل و شَفاعت و وسیله، شرک باشد، پس طواف گرد کعبه و بوسیدن حجرالاسود و رمی جمرات و صبر و نماز و الفاظ نماز و قرآن و پیامبر(صلی الله علیه و آله) و طلبیدن آب از فرزند و غذا از همسر و... همه شرکند.

این جانب در مکه از یکی از وهابی‌ها پرسیدم آیا استلام و بوسیدن حجرالاسود شرک

نیست؟ گفت: شرک نیست، زیرا بوسیدن آن، طبق روایات است. گفتم: پس توسل و زیارت نیز طبق روایات است که بعضی از آن‌ها را خودتان نیز قبول دارید، پس چرا آن‌ها را شرک می‌دانید؟

قرآن میان استعانت از تنها خداوند«اِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»⁽¹⁾و استعانت از صبر و نماز«وَ اسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاَةِ»⁽²⁾جمع نموده است و منافات میان آن دو را دفع و رفع نموده است، پس هر دو به اذن او و عین عبادت‌اند.

وهابی‌ها و قبور ائمه

حقیقت این است که دشمنان دیدند کسی سر قبور ائمه کفرشان نمی‌رود، لذا از روی حسادت دستور دادند قبور ائمه(علیه السلام) را خراب کنند و ضریح آن‌ها را بدزدند. وهابی‌ها و سلفی‌ها حساب شده کار می‌کنند ولی به هدفشان نمی‌رسند. آن‌ها می‌بینند در اربعین امام حسین(علیه السلام) ده‌ها میلیون زائر پیاده و از مسافت دور به زیارت آن حضرت می‌روند. در کجای دنیا مجتمعی به این عظمت، حتی در مکه و مدینه، یافت می‌شود؟ همین زیارت‌ها آمریکا را در عراق شکست داد و همین تاسوعاها و عاشوراها انقلاب اسلامی ایران را به اثر و ثمر و تداوم و استحکام رساند.

وهابی‌های بی‌ریشه و سلفی‌های دگم، شیعه را مهدور الدم و مشرک می‌دانند و به آمریکای متجاوز و یهود اشغالگر و انگلیس مکار کاری ندارد، یعنی چراغ سبز نشان می‌دهند، بلکه مزدوران آن‌هایند. آن‌ها مثل کمونیست معتقدند: هدف وسیله را مباح می‌سازد. آن‌ها به جای این‌که هندوهای گاوپرست را که مدفوع گاو را متبرکاً به سر و صورت می‌زنند و در مقابل نرینه گاو (لینگا) تعظیم می‌کنند⁽³⁾به نقد بکشانند، شیعه علی(علیه السلام) را به نقد انتقام‌جویانه، بلکه به مسلخ و مقتل می‌کشانند.

آن‌ها به قدری بی رحم و قسی‌القلب‌اند که قبور صحابه را، مثل حجر بن عدی در سوریه دستبرد می‌زنند و نبش قبر می‌کنند، لذا آن‌ها مایه شین و ننگ جهان اسلام‌اند. آن‌ها سرانجام به خودشان نیز رحم نمی‌کنند و یکدیگر را می‌کشند. آن‌ها از هر وحشی وحشی‌ترند، به طوری که ابرقدرت‌ها نیز آن‌ها را منفور و مطرود می‌دانند، چون آنان دیگر برای استعمارگران

قابل استفاده نیستند، بنابراین نام آن‌ها را به «داعش» تغییر دادند ولی پس از چند صباحی از این‌ها نیز برائت و انزجار حاصل نمودند. آن‌ها تنها گروهی‌اند که از خودشان راضی نیستند. آن‌ها ریش‌داران بی ریشه و صورت‌داران بد سیرت و ضد فرهنگ و تمدّنند.

در سال 1216 آن‌ها با یک حمله غافلگیرانه به کربلای معلا هجوم آورده به تخریب حرم امام حسین(علیه السلام) و سایر اماکن مقدسه‌ی کربلا پرداختند و اموال با ارزش اماکن مقدسه را به غارت بردند و جمع کثیری از اهالی کربلا را کشتند و خانه‌های زیادی را غارت کردند و در سال 1344 قبور ائمه بقیع را خراب نمودند. جز قبر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را که از ترس نفرت عموم مسلمانان متعرض آن نشدند.⁽¹⁾

اخیراً دو بارگاه ملکوتی امام دهم و امام یازدهم(عسکریین)(علیه السلام) را با کمال بی‌شرمی در سامرا ویران نمودند. در حقیقت آن‌ها گفته‌اند: دشمن اصلی ما اسرائیلیانند مشروط بر این‌که شیعه شوند.

جای تعجب اینجاست که اگر ما آن‌ها را لعن کنیم عده‌ای می‌گویند: مسلمان، مسلمان را لعن نمی‌کند ولی اگر آن‌ها دست به چنین فجایعی بزنند بلااشکال است. خداوند آن‌ها را لعن نماید و این‌ها را هدایت.

دلایل قرآنی مشروعیت زیارت قبر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام)

از جمله دلایل مهم زیارت قبر پیامبر(صلی الله علیه و آله) قرآن کریم است که می‌فرماید:«وَ لاَ تُصَلِّ عَلَی أَحَدٍ مِّنْهُم مَّاتَ أَبَدًا وَ لاَ تَقُمْ عَلَیَ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُواْ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ مَاتُواْ وَ هُمْ فَاسِقُونَ».⁽²⁾خداوند پیامبر(صلی الله علیه و آله) را از نماز بر جنازه منافق و قیام بر قبرش منطوقاً نهی فرموده است و مفهوم نهی، مطلوبیت آن دو برای غیر منافق، یعنی مؤمنین مخصوصاً پیامبر ختمی و امامان است. روایات، گویای بر تأکید بر آن مطلوبیت و تشدید بر استحباب آن است.

این بنده کمترین وقتی سر قبر پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای زیارت ایستاده بودم وهابی‌ها مانع شدند، من، طبق آیه مذکور، گفتم: مگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) منافق است؟ گفتند: خیر. گفتم: پس می‌توان ایستاد، در حالیکه شما می‌گویید: نایست و برو و این، تناقضی آشکار است. یکی از آن‌ها با خنده گفت:«الآیة، منطوق و کلامک، مفهوم. انت اصولیّ»، لذا مدتی آن‌جا ایستادم و دعا کردم و زیارت خواندم.

ولی ناراحت بودم که چرا آن‌جا کثیف است. به یکی دیگر از آن‌ها گفتم: آن موضع را تمیز نمایید. آن موطن، مقبره است، نه مزبله. گفت: «شرک شرک». گفتم: «چرک چرک». سپس آیه«خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»⁽¹⁾را تلاوت نمودم و گفتم «قابلیت اتخاذ مسجد بر آن مقبره بیشتر از قابلیت اتخاذ مسجد بر اصحاب کهف است.«الَّذِینَ غَلَبُوا عَلَی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً»⁽²⁾و رفتم. فردا که آمدم دیدم آنجا را تمیز کرده بودند در نتیجه یافتم که آن‌ها قرآن را نیافتند.

باز در قرآن آمده است:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَ أَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ».⁽³⁾

آیه شریفه، واضح‌الدلاله در نهی از رفع صوت و داد و فریاد در مقابل پیامبر(صلی الله علیه و آله)، در حیات او است و خدای سبحان فروداشتن صدا را نزد رسول خدا در حیات و بعد از مرگش تحسین نموده است؛ چرا که آیه اطلاق و کلّیت دارد و اگر خدا می‌خواست آیه تخصیص بخورد، مخصّص آن را می‌آورد و چون نیاورده است، پس غضّ صوت در زیارت قبر نبی مکرم واجب است. امام حسین(علیه السلام) به عایشه فرمود: إنّ الله حرّم مِن المؤمنین امواتاً ما حرّم منهم احیاء؛ یعنی چیزهایی را که خداوند برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) در حیاتش حرام نموده است در مماتش نیز حرام نموده است.⁽⁴⁾

چون اصولیان گفته‌اند: «المورد لایخصص الوارد»⁽⁵⁾، یعنی مورد و شرط و قید مثل مرگ پیامبر(صلی الله علیه و آله)، وارد و دستور کلی را تخصیص نمی‌زند. به همین دلیل خود وهابی-تکفیری‌ها، آیه یاد شده را در مسجدالنبی روی تابلو برای جلوگیری از صدای بلند در برابر قبر و بارگاه پیامبر(صلی الله علیه و آله) نصب نموده‌اند.⁽⁶⁾

باید توجه نمود که این قبیل احترام‌ها، به پیامبر عظیم‌الشأن که در پنج آیه‌ی اول سوره حجرات آمده است اختصاص به آن حضرت ندارد، بلکه همه پیشوایان اسلامی و علما و

اساتید و پدران و مادران و عموم بزرگان، شایسته این‌گونه احترام‌هایند.⁽¹⁾

و دیگر آیه«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِیمًا»⁽²⁾، است که بحث آن گذشت.

قرآن تبرک جستن به آثار اولیای الهی را تأیید می‌کند. برای مثال در ماجَرای حضرت یعقوب وقتی وی از فراق یوسف و از شدت گریه، بینایی خود را از دست می‌دهد، حضرت یوسف به برادران خود می‌گوید: پیراهن مرا ببرید و بر دیدگان پدرم بیفکنید تا او بینایی خود را بازیابد. هرچند میان آن‌دو فاصله زیاد باشد. قرآن می‌فرماید:«اذْهَبُواْ بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیرًا»⁽³⁾و باز می‌فرماید«فَلَمَّا أَن جَاء الْبَشِیرُ أَلْقَاهُ عَلَی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیرًا».⁽⁴⁾

حال اگر مسلمانی خاک قبر و ضریح و مرقد خاتم‌الانبیا(صلی الله علیه و آله) را بر دیده بگذارد و قبر و ضریح اولیا و اوصیای الهی یعنی ائمه(علیه السلام) را به احترام ببوسد و یا به آن‌ها تبرک جوید و معتقد باشد که خداوند در این خاک و آثار، اثری و ثمری نهاده است و در این کار داستان یوسف و یعقوب را درنظر گیرد، عملی موحدانه انجام داده است، نه مشرکانه.

دلایل روائی مورد تأیید اهل سنت در مورد مشروعیت زیارت پیامبر(صلی الله علیه و آله)

در سنت و سیره مطهر و متد و روش پسندیده پیامبر(صلی الله علیه و آله) احادیث زیادی به چشم می‌خورد که به زیارت قبور تشویق می‌نماید، چون در زیارت این قبرها چه زیارت یک قبر و چه زیارت قبرهای متعدد، آثار فرهنگی زیادی وجود دارد، هرچند در بعضی از نصوص میان نهی و امر یعنی حرمت و حلّیت زیارت، جمع کرده است که قابل توجیه‌اند.

از آن جمله ابن ماجه از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت کرده است که آن حضرت فرمود: من شما را از زیارت قبور نهی می‌کردم (که منظور نهی از زیارت قبور مشرکان است)، پس زیارت کنید (که منظور امر به زیارت قبور مسلمین است)؛ زیرا آن، شما را به دنیا بی‌رغبت می‌کند و به یاد آخرت می‌اندازد.⁽⁵⁾

و باز از همو روایت شده است که آن حضرت قبر مادرش، حضرت آمنه واقع در ابواء میان مکه و مدینه، را زیارت کرده گریه نمود و اطرافیانش را به گریه انداخت و گفت: از پروردگارم اجازه گرفتم در این‌که آن قبر را زیارت کنم، پس به من اجازه داد (ولی اجازه خواستم که استغفار نمایم، اجازه نداد)⁽¹⁾،

لذا قبور را زیارت کنید، زیرا آن‌ها، یادآور مرگ‌اند.⁽²⁾

البته آن قسمت از این روایت که می‌گوید: «خدا به پیامبر(صلی الله علیه و آله) اجازه نداد برای مادرش حضرت آمنه بنت وهب طلب مغفرت کند»، صحیح نیست و شیعه آن را قبول ندارد، زیرا پدر و مادر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و اجداد آن حضرت تا آدم(علیه السلام) همه موحد بودند و احدی از آن‌ها آلوده به شرک نبوده‌اند.

قال رسول الله: لم یزل ینقلنی من اصلاب الطاهرین الی ارحام المطهرات حتی اخرجنی فی عالمکم هذا و اجمعوا (الامامیة) علی أن عمه، اباطالب، رحمه الله، مات مؤمناً و أن آمنة بنت وهب کانت علی التوحید.⁽³⁾و حتی همسر هیچ پیامبری طبق آیه«الزَّانِیَةُ لاَ یَنْکِحُهَا إِلاَّ زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ»⁽⁴⁾و آیه «الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ»⁽⁵⁾زناکار و زانی و بدکاره نبوده‌اند.

اهل سنت نیز، جز وهابی‌ها، قبول دارند که آباء و امهات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) موحد و خداپرست و به دین ایراهیم(علیه السلام) بودند خدا را عبادت می‌کردند.⁽⁶⁾

وهابی‌ها معتقدند از راه دور به زیارت اموات و حتی به زیارت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیه السلام) آن حضرت رفتن بدعت و حرام است و از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل کرده‌اند: «لا تشدّ الرحال الا الی ثلاث مساجد، مسجد الحرام و مسجدی هذا و المسجد الاقصی»⁽⁷⁾بار سفر نبندید مگر به سوی سه مسجد: مسجدالحرام و مسجدالنبی و مسجدالاقصی. این حکم خلاف صریح آیه قرآن است که می‌فرماید:«قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ»⁽⁸⁾و گریه را مطلقا حرام و

بدعت می‌دانند⁽¹⁾، در حالی که اهل بدعت و اختلاف، خود آن‌هایند و آن‌ها هستند که حلال پیامبر را حرام و حرام او را حلال نموده‌اند. عامل اختلاف در طول تاریخ، از اواخر عمر پیامبر(صلی الله علیه و آله) تاکنون خلفای ثلاث و پیروان بی چون و چرای آنان، مخصوصاً وهابی‌ها و سلفی‌ها بوده‌اند.

آن‌ها عمر را از پیامبر(صلی الله علیه و آله) بالاتر می‌دانند، زیرا وقتی عمر علناً گفت: «پیامبر(صلی الله علیه و آله) دو متعه را حلال نمود و من حرام می‌کنم» آن‌ها قول عمر را ترجیح دادند.

اما احادیثی که در زیارت قبور از آن حضرت صادر شده است زیاد است که

از جمله آن‌ها این‌که از ابوهریره نقل شده است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به مقبره‌ای نزدیک شده فرمود: سلام بر شما، دار قوم مؤمنان و «اِن شاءالله» ما نیز به زودی به شما ملحق خواهیم شد.⁽²⁾

و از آن جمله از ابن عباس نقل شده که گفت: وقتی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از قبور مدینه گذر می‌کرد رویش را به آن‌ها نموده فرمود: سلام بر شما ای اهل قبور، خدا ما را و شما را بیامرزد. شما زودتر رفتید و ما هم به دنبال شما خواهیم آمد. ...السلام علیکم یا اهل القبور، یغفر الله لنا و لکم، انتم سلفتمونا و نحن بالإثر.⁽³⁾

و از آن جمله این‌که از بُرَیده روایت شده است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مردم تعلیم می‌داد که وقتی به سوی مقابر رفتید بگویید: سلام بر شما اهل دیار مؤمنان و مسلمین و ما «ان‌شاءالله» به شما ملحق خواهیم شد. شما زودتر مردید. ما تابع و به دنبال شما در مرگ هستیم. از خداوند عافیت مسئلت می‌کنیم.

در این زمینه روایات زیادی از عامه وجود دارد که علامه امینی نقل کرده است⁽⁴⁾«من شاء فلیراجع».

جواز سوگند یاد کردن به غیر خدا

وهابی‌ها قَسَم به غیر خدا را شرک می‌دانند؛⁽⁵⁾در حالی که آن، یک نوع تعظیم نسبت به

«مُقسَم به» و مورد قسم و به اذن حضرت حق است. چون مورد قسم ارزش دارد، خود قسم نیز اعتبار و ارزش پیدا می‌کند.

در قرآن، چندین قَسَم به غیر خدا وجود دارد. آن قرآنی که الگوی اکبر و راهنمای جاوید و مطلق هر مسلمانی است. و از جمله آن‌هاست در آیات:«وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ * وَ طُورِ سِینِینَ * وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ»⁽¹⁾و «وَ الْفَجْرِ * وَ لَیَالٍ عَشْرٍ * وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ * وَ اللَّیْلِ إِذَا یَسْر»⁽²⁾...و قسم به شب تاریک هنگامی که به روز مبدل گردد» و...؛ به ویژه این‌که خداوند به جان پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز سوگند یاد کرده می‌فرماید:«لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ»⁽³⁾ای پیامبر به جانت سوگند که قوم لوط در مستی شهوات خود سرگردانند.

هدف این سوگندها بیان عظمت و بها و استحقاق و قابلیت اموری است که خداوند به آن‌ها قسم یاد می‌کند تا از این طریق نظر مردم به خصوص و علی‌الاخص مسلمانان را به تدبر و تفکر در آن‌ها معطوف دارد.

اگر نظر وهابی‌ها و تکفیری‌ها و سَلَفی‌ها در این خصوص صحیح باشد. پس خداوند در قسم خوردن به غیر خود، برای خود، شریک قائل و فعل حرامی مرتکب شده است که این درست نیست؛ زیرا در این صورت او برای خود شریک قایل شده است و محکوم امر و نهی اعتباری انسانی قرار گرفته است. در حالی که او تابع شریعت نیست، بلکه شریعت تابع اوست.

حتی خود پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مواردی به غیر خدا قسم یاد کرده است. از آن جمله مردی حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای پیامبر خدا، پاداش کدام صدقه بزرگ‌تر است؟ آن حضرت فرمود: أما و ابیک لَتُنْبَأنَّهُ أن تصدِّق و انت صحیحٌ...⁽⁴⁾سوگند به پدرت، از آن فوراً آگاه می‌شوی و آن این‌که صدقه دهی در حالی که سالم و به آن، حریص باشی، از فقر بترسی و به فکر زیستن در آینده باشی.

علمای اهل سنت با این‌که در سوگند به غیر خدا اختلاف دارند، مع‌الوصف همگی سوگند به طلاق و عتاق و صدقه بودن ثروت را جائز می‌دانند و معتقدند که اگر کسی بر طلاق زن و آزادی برده و صدقه بودن اموال خود سوگند یاد کند، زن او رها و غلام او آزاد و

اموال او از موارد صدقه می‌شود، بدون این‌که نیاز به اجراء صیغه باشد، در حالی همه علمای شیعه چنین سوگندی را باطل می‌دانند و معتقدند در تحقق طلاق و عتاق و صدقه گردیدن اموال، بسان دیگر امور، باید صیغه‌ی خاصی اجرا گردد.⁽¹⁾

عرب جاهلی پس از تشرف به اسلام بر اثر رسوب عقاید شرک در قلوبشان، باز به لات و عُزّی و... سوگند یاد می‌کردند، از این جهت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: «من حَلَفَ فقال فی حِلفه باللاّت و العُزّی فلیقُل: «لا اله الا الله».⁽²⁾

دانستنی است که فتوای یکی از فقهای معاصر شیعه، به نام «آیة الله العظمی اصفهانی»، چنین است: ألأقوی أنه یجوز الحِلف بغیر الله و إن لم یترتّب علی مخالفت‌ها اثمٌ و لا کفارةٌ کما إنه لیس فاصلاً فی الدعاوی و المرافعات⁽³⁾اقوی این است که سوگند به غیر خدا جایز است و مخالفت با آن گناه و کفاره ندارد، چنان‌که در مقام داوری، رافع دعواها و مرافعات نمی‌باشد.

خلود در ثواب و عقاب:

الف. سعادت و شقاوت ابدی

به طور کلی متکلمین ابدیت در ثواب و عقاب را واجب می‌دانند، چرا که آن، مشتمل بر لطف و دوام مدح و ذم است که اگر دوام نباشد برای صاحب ثواب، الم و برای صاحب عقاب، سرور ایجاد می‌شود که این دو خُلف و منافی ثواب و عقاب است و آن، نوعی از انقلاب است که محال می‌نماید.

لطف آن چیزی است که مکلّف با آن به طاعت نزدیک‌تر و از معصیت دورتر می‌شود و در لطف بهره‌ای از تمکن و قدرت نیست، به این معنا که مکلّف بدون لطف، تمکّن و قدرت برای طاعت و ترک معصیت دارد، لذا تمکّن و قدرت داشتن، شرط یا شطر تکلیف است و لطف سبب نمی‌شود عمل به حد الجاء و جبر برسد.⁽⁴⁾

اگر بنده بداند ثواب و عقاب، همیشگی است بیشتر به خوبی‌ها گرایش و از بدی‌ها نفرت دارد و آن، همان لطف است و لطف بر خدا واجب عقلی است، نه واجب شرعی.

البته مرجئه دوام مذکور را سمعی می‌دانند، نه عقلی. آن‌ها می‌گویند: کسی که به فرض نماز نخواند و غسل جنابت نکند و کعبه را ویران و با مادر خود- العیاذ بالله- نکاح نماید، در حالیکه او دارای ایمان خالص باشد عذاب و عقاب نمی‌بیند، چرا که عمل از ایمان و جزو آن نیست و ایمان نیز نزد آن‌ها معرفت خدا و محبت نسبت به او و ترک استکبار است(در نتیجه آن‌ها از هر آدم جنایتکاری سلب مسئولیت می‌کنند؛ زیرا معتقدند ترازودار تنها خداست⁽¹⁾)، بناءً علی هذا در روایات که آمده است: عمل از ایمان است، بیشتر ناظر به نفی رأی مرجئه است، به ویژه این‌که کلمه مرجئه از ارجاء و ارجاء از رجاء مشتق شده است. ارجاء یعنی تأخیر یا از وقت است یا از مکان است و یا از چیز دیگر و تأخیر از چیزی به معنای عزل آن است، پس مرجئه امید دارد که خدا گناهانش را نادیده بگیرد.(و یا این‌که عمل را از نیت پس اندازند و در ردیفش نیاورند⁽²⁾) از آن طرف فرقه وعیدیه، مؤمنِ صاحب گناه کبیره را در جهنم خالد می‌دانند.⁽³⁾

آنچه مهم و با ارزش و صحیح است نظر اعتدالی و غیر افراط و تفریطی شیعه است که نشأت گرفته از اهل بیت(علیه السلام) است؛ زیرا طاعت و معصیت دائمی بنده، سبب مدح و ذم دائمی حضرت حق است و مدح و ذم دائمی نیز، سبب بهشت و جهنم دائمی اوست.

منشأ دوام ثواب این است که انسان فطرتاً خواهان سعادت سرمدی و رستگاری همیشگی است. شخصی از امام صادق(علیه السلام) پرسید: چرا خداوند انسان را خلق نموده است؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی مردم را عبث خلق نکرد و آن‌ها را بیهوده رها ننمود، بلکه برای اظهار قدرتش آن‌ها را آفرید و به طاعتش مکلّف نمود تا مستوجب رضوان او گردند. او آن‌ها را خلق نکرد تا از آن‌ها منفعت بجوید و به وسیله آن‌ها دفع ضرر از خود نماید، بلکه او آن‌ها را خلق کرد تا به آن‌ها نفع برساند و آن‌ها را به نعمت‌های ابدی واصل نماید؛ «...، بل خلقهم لینفعهم و یوصلهم الی نعیم الابد».⁽⁴⁾

خلود در بهشت طبق وعده الهی و غیر قابل تغییر است ولی خلاف وعید عمل نمودن او برای مؤمنان فاسق و چه بسا کافر بلااشکال است؛ پس اگر خداوند فرمود: من خوبان را به بهشت می‌برم باید به وعده‌اش عمل نماید ولی اگر گفت: من فاسقان را به جهنم ابدی می‌برم

می‌تواند خلاف آن، یعنی وعید عمل نماید.

با اثبات تجسم عمل به عنوان یک شاهد درونی، مسئله خلود ثواب و عقاب توجیه می‌گردد. تجسم اعمال به این معناست که اعمال نیک و بد انسان، صورتی دینوی دارند که ما آن را مشاهده می‌کنیم و نیز صورتی اخروی که هم اکنون در دل و نهاد عمل و ذات انسان نهفته است. اعمال انسان در روز قیامت پس از تحولات و تطوراتی که رخ می‌دهد، شکل کنونی خود را از دست می‌دهند و به صورت اخروی جلوه می‌کنند و ذاتی انسان می‌گردند و موجب لذت و فرح یا آزار و اندوه انسان می‌گردند.

حتی نیت‌ها و ملکات نفسانی انسان نیز در جهان آخرت، تجسم می‌یابد. کسانی که شهوت و غضب بر آن‌ها غلبه دارد و اعمال آن‌ها پیوسته از این دو غریزه بر می‌خیزد، صورت اخروی آن‌ها، حیوان شهوی و درندگی است و اگر مکر و حیله مبنای کارهای انسان باشد، صورت اخروی او شیطان است و اگر اخلاق پسندیده در نفس او رسوخ کند، به صورت‌های زیبای بهشتی تمثل می‌یابد. علم و عقیده انسان نیز در عالم آخرت تجسم عینی دارند؛ روایت شده است: «أنا رأیک الحسن الذی کنت علیه».⁽¹⁾

در حقیقت تجسم ابدی عمل، صورت تنزل‌یافته نفس ابدی انسان است. قرآن در این زمینه چنین بیانی دارد:«یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُّحْضَرًا وَ مَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ».⁽²⁾در حقیقت صورت اخروی عمل، طبیعت ثانوی انسان می‌شود.

در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) می‌خوانیم: «هنگامی که مرده در قبر گذارده می‌شود، شخصی در برابر او نمایان می‌گردد و به او می‌گوید: ای انسان، ما سه چیز بودیم: یکی رزق تو که با پایان عمرت قطع شد و دیگری خانواده‌ات که تو را گذاشتند و رفتند و من که عمل تو هستم و با تو مانده‌ام؛ ولی در نظر تو کم‌ارزش‌تر از آن دو بودم».⁽³⁾

ب. رحمت خداوند و خلود در بهشت

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت شده است: انّ کلّاً من اهل الجنة و اهل النار انّما یخلّدون بالنیات⁽⁴⁾بدون شک هرکدام از اهل بهشت و نار به سبب نیات و قصدهای دائمی خود در آن دو بهشت

و جهنم، مخلّد و جاویدند؛ به بیان روشن‌تر قول امام صادق(علیه السلام) به این نحو دلیل خلود اهل جنت و نار است که نیاتشان این است که: اگر همیشه در دنیا می‌بودند، آن‌ها طاعت خدا می‌کردند و این‌ها معصیت و آن به خاطر این است که هر یک از انسان‌ها طبق شاکله و نیت خود عمل می‌کند که آن بیان بیّن و روشن، تأویل«قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ»⁽¹⁾است⁽²⁾و در جای دیگر قرآن می‌فرماید:«وَ لَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ».⁽³⁾

ضمن این‌که باید دانست ارزش کار ارادی، تابع انگیزه و نیت فاعل است و حسن فعلی بدون حسن فاعلی، تأثیری در تکامل روح و سعادت ابدی انسان نخواهد داشت و به همین دلیل کارهایی که با انگیزه‌های مادی و دنیوی انجام می‌گیرد تأثیری در سعادت ابدی او ندارد و بزرگترین خدمات اجتماعی هم اگر به قصد خودنمایی و ریا باشد کمترین سودی برای فاعل در بر نخواهد داشت، بلکه ممکن است موجب زیان و انحطاط روحی او نیز بشود. قرآن می‌فرماید: «فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِینَ هُمْ یُرَاؤُونَ * وَ یَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ»⁽⁴⁾پس وای بر نمازگزارانی که در نماز خود سهل‌انگاری می‌کنند. همان کسانی که ریا می‌کنند و دیگران را از وسایل ضروری و مورد نیاز زندگی، که کم ارزش نیز است، منع می‌نمایند.

بر همین اساس قرآن کریم، تأثیر عمل صالح در سعادت اخروی را مشروط به ایمان و قصد تقرب دانسته است. حاصل آن‌که: اولاً کار نیکو، منحصر به خدمت کردن به دیگران نیست. ثانیاً خدمت به دیگران نیز مانند عبادت فردی در صورتی مؤثر در کمال نهائی و سعادت ابدی خواهد بود که از انگیزه الهی سرچشمه گرفته باشد.⁽⁵⁾

قرآن می‌فرماید:«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ».⁽⁶⁾

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت شده است که مرگ، که گویی میش املح و کبود و زیباست، آورده می‌شود، پس ندا داده می‌شود و گفته می‌شود: ای اهل بهشت آیا موت را می‌شناسید؟ پس آن

را می‌بینند و می‌شناسند، لذا به اهل نار گفته می‌شود: مرگ را می‌شناسید، پس آن را می‌بینند و می‌شناسند، لذا بین جنت و نار ذبح می‌شود؛ فیذبح بین الجنة و النار، سپس گفته می‌شود: یا اهل الجنة خلودٌ بلا موتٍ و یا اهلَ النار خلودٌ بلا موتٍ.⁽¹⁾

با توجه به سبقت رحمت خداوند بر غضبش که روایت شده است: «سپس در آدم روح دمیده شد تا این‌که به دِماغش رسید، لذا عطسه کرد و گفت: الحمدلله. فقال الله له: «یرحمک الله»، قال الصادق(علیه السلام): «فسبقت له من الله رحمته»⁽²⁾و آیه قرآن که می‌فرماید:«نَبِّیءْ عِبَادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ»⁽³⁾و «رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ»⁽⁴⁾و با توجه به این اصل که هدف خلقت، وصول به رحمت الهی است، «إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ»⁽⁵⁾، اکثر قریب به اتفاق بندگان خدا اهل نجاتند، چراکه اکثر، گناهانشان عارضی است و «العرضی یزول و الذاتی لا تزول».

محمدرضا قمشه‌ای در این خصوص چنین سروده است:

خلقان همه بفطرت توحید زاده‌اند

این شرک، عارضی شمر و عارضی یزول

از رحمت آمدند برحمت روند خلق

این است سرّ عشق که حیران کند عقول

ج. عاقبت فُسّاق و کفار

تمام فساق مؤمن سرانجام اهل نجات‌اند. از امام محمدباقر(علیه السلام) روایت شده است: «کفار و مشرکین در جهنم، اهل توحید، یعنی مؤمنان فاسق را مذمت کرده می‌گویند: ما نمی‌یابیم که توحید شما، چیزی از عذاب را کاسته باشد و حال آن که ما و شما حکم و عذاب مساوی داریم، پس برای خداوند گران و کریه می‌آید که چنین عار و عیب و شین و ننگی از ناحیه کفار برای مؤمنان فاسق باشد.

لهذا به ملائکه می‌فرماید: آن‌ها را شفاعت کنید، به این ترتیب کسانی را، که خداوند می‌خواهد و شایسته شفاعت می‌داند، شفاعت می‌کنند، سپس خداوند به پیامبران می‌فرماید: آن‌ها را شفاعت کنید، پس آن‌هایی را، که حضرت حق بخواهد شفاعت می‌کنند، سپس به

مؤمنین می‌فرماید: شفاعت کنید، بنابراین آن‌ها کسانی را که خداوند بخواهد، شفاعت می‌کنند.

و بالاخره خداوند می‌فرماید: اَنا الرحمن الحریم؛ من هم رحمن هستم و هم رحیم، لذا به سبب رحمتم همه را از جهنم خارج کنید، چنان‌که فَراش و پروانه‌ها خارج می‌شوند.

سپس حضرت فرمود: ثم مدّت العمد و اوصدت علیهم و کان و الله الخلود؛ پس از آن عمودهای خیمه‌های آتش کشیده می‌شود و آن خیمه‌ها آن کفار و مشرکین را احاطه می‌کند که این، به خدا قسم، همان خلود جهنم است که مخصوص کفار و مشرکین است».⁽¹⁾در مورد تنها حضرت اله می‌توان گفت: آخر مَن یشفع هو ارحم الراحمین⁽²⁾و به همین دلیل در قرآن وارد شده است: «قُل لِّلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِیعًا».⁽³⁾

د. حکمت بلای مؤمن و رفاه کافر

در اینجا بسیار مناسب است روایتی از علی(علیه السلام) نقل کرده به حل معظم معضِلات در این باب نایل و واصل آییم. آن حضرت فرموده است: «الیوم عمل بلا حساب و غداً حساب بلا عمل و الثواب و العقاب بعد الحساب و ما یصل الی المؤمن و الکافر من البلایا و العطیات فی الدنیا...⁽⁴⁾امروز عمل بدون حساب است و فردا حسابِ بدون عمل و ثواب و عقاب، بعد از حساب است و آنچه از بلایا و گرفتاری‌ها و عطایا و بخشش‌ها در دنیا به مؤمن و کافر می‌رسد یا نتیجه بعضی اعمال است و یا ابتدائی است که نه به سبب ثواب ایمان و اعمال صالح است و نه به سبب عقاب کفر و اعمال طالح و سیّیء است، اگرچه ممکن است عقاب مؤمن، به علت سیئاتش یا بعضی از سیئاتش باشد و عطا و بخشش برای کافر، به سبب خیری یا خیراتی است که از کافر صادر شده است باشد.

و در اخبار وارد شده است که خداوند بنده مؤمنش را در دنیا به گرفتاری‌هایی مبتلا می‌کند تا ثوابِ آخرتش خالص گردد و به کافر در دنیا عطایایی عطا می‌کند تا عذاب آخرتش ناب و خالص گردد؛ ان الله یبتلی عبده المؤمن فی الدنیا حتی یخلص له الثواب فی

الآخرة و یعطی الکافر فی الدنیا عطایا حتی یخلص له العذاب فی الاخره.⁽¹⁾

پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «انّما الدنیا سجن المؤمن و جنة الکافر، و الموت جسر هؤلاء الی جنانهم و جسر هؤلاء الی جهیمهم و ما کذبت و لا کذبت؛⁽²⁾تحقیقاً دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است و مرگ پل آنان به بهشت‌های آن‌ها و پل اینان به دوزخ‌هایشان است و من دروغ نگفته‌ام و تکذیب نشده‌ام و باز در خطبه معروفش فرموده است: «خطّ الموت علی ابن(او وُلد) آدم مخطّ القلادة علی جید الفتاة».⁽³⁾

و شک و شبهه‌ای وجود ندارد که مقتضی و مستدعی و عامل عقاب و ثواب، تنها در این دنیاست و ریب و تردیدی وجود ندارد در این‌که آن مقتضی، از نوع علت تامه نیست و الا آن دو از بنده جدا نمی‌شوند، بلکه مقتضی برای استحقاق است و لاغیر.⁽⁴⁾

هر چند صحیح‌تر این است که نوشته شود: ثواب و عقاب، نوعی از تناسخ طولیِ مورد قبول و تجسم و عینیت اعمال خوب و بد است. افزون بر آن بعضی مثل کفار عنود و مشرکین چموش، عین آتش‌اند، لذا در آن، خالد و ابدی‌اند.⁽⁵⁾قرآن در این‌باره می‌فرماید:«فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ»⁽⁶⁾از آتشی بترسید که وقود و آتش زنه و چیز مستعد اشتعال و هیزم آن، مردم و سنگ‌ها یعنی بت‌ها است که برای کافران آماده شده است. و باز فرموده است:«نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ * إنها عَلَیْهِم مُّؤْصَدَةٌ * فِی عَمَدٍ مُّمَدَّدَةٍ».⁽⁷⁾

و در عین حال چه بسا گناه، سبب افاضه و افاده از جانب حضرت اله گردد، چنان‌که اگر در عالم طبیعت، تضادی نمی‌بود، دوام رحمت و خیر و برکت از جانب خداوند، موضوعیت و معنا و مفهوم نمی‌داشت. در حدیث ربانی و قدسی آمده است: «انی جعلتُ معصیة آدم سبباً لعمارة العالم»⁽⁸⁾بدون شک من (خالق)، معصیت آدم را سبب عمارت و آبادانی عالم قرار

دادم. معصیت و عصیان و طغیان انسان دل‌شکسته بهتر از طاعت و عبادت کسی است که عُجب دارد، یعنی تخریب آن، تعمیر است و تعمیر این، تخریب؛ چرا که اساس آن رحمانی است و بِنای این شیطانی. انا عند قلب عبدیَ المؤمن؛ من (خدا) نزد قلب (شکسته) مؤمن‌ام. و صریحاً روایت شده است: «انا عند المنکسرة قلوبهم لأجلی⁽¹⁾من نزد قلوب شکسته‌ام که آن شکستگی به خاطر من است.

خواجه نصیرالدین طوسی فرموده است: از سیئه‌ی آدم تا سیئه‌ی ابلیس تفاوت بسیار است.⁽²⁾تفاوت از آدمیت آدم است تا شیطنت شیطان، چه آن فرخنده‌کیش: «ربنا ظلمنا انفسنا» گفت و این عفریت بد اندیش:«رب بما اغویتنی».⁽³⁾لهذا از آن سیئه‌ای نماند و از این حسنه‌ای؛ چون آن، تواضع داشت و این تفاخر. او مصداق «حسنات الابرار سیئات المقربین» بود و این عنوان «خیرات الاشرار سیئات الاحرار».

در این موضع و موطن است که معنای حدیث «لولا اَن تذنبون لذهب بکم و جاء بقوم یذنبون؛ اگر شما گناه نمی‌کردید خداوند شما را می‌برد و نابود می‌کرد و قوم دیگری را می‌آورد و حیات می‌داد تا گناه کنند- و بعد که به خود آمدند و پرده جهالت فرو انداختند، توبه کنند و به عیب و ناچیزی خود و به رحمت خدا پی برند و خداوند درِ مغفرت و عفوش را به رویشان باز کند»- برای ما روشن و ظاهر می‌گردد.

کفار و مشرکین و صدام صفتان، عین جهنم‌اند، چرا که گناه و خباثت و خست و ذلت، ذاتی آن‌ها گردیده است:«أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ»⁽⁴⁾و«وَ لاَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ»⁽⁵⁾و پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: «و لم یبق فی النار الا اهل النار».⁽⁶⁾

سگ به دریای هفتگانه مشوی

چون که شستی پلیدتر باشد

خر عیسی گرش به مکه برند

چون بیاید هنوز خر باشد

ه. از مصادیق رحمت، آمرزش صغائر و افزایش ثواب و... است.

اگر مؤمنان از گناهان بزرگ اجتناب کنند خدای مهربان گناه کوچکشان را می‌بخشد و اثر آن‌ها را محو می‌نماید: چنان‌که قرآن می‌فرماید:«إِن تَجْتَنِبُواْ کَبَآئِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُم مُّدْخَلاً کَرِیمًا».⁽¹⁾در روایت اهل بیت(علیه السلام) می‌خوانیم: «گناهان بزرگ، گناهانی‌اند که خداوند مجازات آتش برای آن‌ها مقرر نموده است. بر طبق نظریه‌ی دیگری، بعضی، شدت نهی از یک گناه را معیار بزرگ بودن آن می‌دانند. از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است: گناه صغیره، با تکرار، صغیره نمی‌ماند و از امام علی(علیه السلام) روایت شده است: بزرگترین گناه، گناهی است که انجام دهنده‌اش آن را کوچک شمرد».⁽²⁾

از مزایای مؤمنان این است که خدای سبحان استغفار فرشتگان و بندگان برگزیده‌ی خود را درباره آن‌ها می‌پذیرد.«الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا...»⁽³⁾و«فَبَایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ»⁽⁴⁾و نیز دعا و استغفار مؤمنان را در حق آنان مستجاب می‌نماید و حتی ثواب اعمالی را که دیگران برای شخص مؤمن، هدیه می‌نماید به او می‌رساند.

از موارد بارز رحمت و عنایت حضرت رب‌العالمین افزایش ثواب است که آیاتی از قرآن مؤید آن است. از جمله آن‌ها «مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِّنْهَا»⁽⁵⁾و«وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا»⁽⁶⁾و«لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَ زِیَادَةٌ»⁽⁷⁾و«إِن تَکُ حَسَنَةً یُضَاعِفْهَا وَ یُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِیمًا»⁽⁸⁾و«مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَ مَن جَاء بِالسَّیِّئَةِ فَلاَ یُجْزَی إِلاَّ مِثْلَهَا»⁽⁹⁾است.

البته وظیفه ما این است که خود را میان خوف و رجا و رهب و رغب و عذاب و عذب و عقاب و ثواب و دوزخ و بهشت و غضب و رحمت و سخط و رضا و انتقام و انتصار و ذلت و

عزت قرار دهیم. اگر خداوند می‌فرماید:«نبّیء عبادی اَنّی انا الغفور الرحیم»⁽¹⁾، دنباله آن، این را هم گوشزد می‌کند که:«وَ أَنَّ عَذَابِی هُوَ الْعَذَابُ الأَلِیمَ».⁽²⁾

ضمن این‌که این را هم باید تذکر داد که: آیا عذاب و جهنم فی نفسه و ذاتاً عذاب است یا عذابش نسبی است، به این معنا که نرفتن کسی به بهشت، آن هم آن بهشتی که در نهایت جمال و لذت و بهجت و شادمانی و سرور نفسی و ذاتی است، عذاب به حساب می‌آید و آن هم چه بزرگ عذابی؛ به عبارت دیگر خود دوزخ از جهت این‌که دوزخ است عذاب ندارد ولی همین که انسان جائی را یافت که آن لذائذ بزرگ و سعادت مطلق در آن نیست، همین جهنم به شمار می‌آید و او را می‌سوزاند و چه سخت می‌سوزاند. آن، آتش حسرت و نار نافرمانی و حرّ انفعال و سوزش بی‌حیایی در مقابل جبار سماء است.

لذا جهنم من حیث هو هو عذاب نیست، بلکه از دست دادن بهشتِ بسیار بسیار برد و سلام و دارای نعمت فراوان و محروم بودن از رضوان الله، بی‌نهایت سخت و غیرقابل تحمل و طاقت‌فرساست. به قول مولا علی(علیه السلام): «لانه لا یکون الا عن غضبک و انتقامک و سخطک و هذا ما لا تقوم له السموات و الارض».⁽³⁾

درک این امر، اختصاص به جن و انس دارد. هر چند به نحوی می‌توان گفت: جهنم حکم بیمارستانی را دارد که انسان مریض را در آن درمان می‌کنند که این هم بر پایه رحمت رحمن و رحیم است. ان النار قد یتخذ دواءً لبعض الامراض و هو الدواء الذی لایشفی الا بالکی.⁽⁴⁾

حکیم سبزواری از قول علی(علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: «اگر پرده‌ی جهالت برطرف گردد و قیامت برپا شود می‌توانم به جانم سوگند یاد کنم که بهشت از ظل و سایه لطف خدا و آتش و دوزخ از هیبت و قهر او خلق شده‌اند».⁽⁵⁾

عاشقم بر لطف و بر قهرش بجدّ

ای عجب من عاشق این دو ضد

رضوان خدا بهتر از بهشت است، زیرا در قرآن آمده است: «وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ⁽⁶⁾»؛ کما این‌که غضب او سخت‌تر از جهنم است، برای این‌که امام علی

می‌فرماید: لانه(بلاء الآخرة) لایکون إلا عن غضبک و انتقامک و سخطک⁽¹⁾.

می‌ترسم اگر بیشتر از این‌ها پرده‌دری از رحمت و لطف و عنایت حضرت ستارالعیوب نمایم هم خودم و هم بعضی دیگر که این نوشته را می‌خوانند و مطالعه می‌کنند جرأت عصیان و طغیان در برابر خداوند رؤوف پیدا نمایند.

حقیقت این حقایق، بعد از برچیده شدن نظام عالم هویدا خواهد شد ولی مقداری را که از رحمت خداوند ناامید نشویم بدانیم مطلوب است و نه بیشتر. «وَ مَن یَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّآلُّونَ».⁽²⁾

نداشتن حد نهایی رحمت خداوند و محال بودن آن، خود رحمتی است که سبب رشد و تکامل بیشتر انسان می‌شود، لذا باید برای اهل صلاح آیات عذاب بیشتر تلاوت شود تا مغرور نگردند و برای اهل فساد بیشتر آیات رحمت تلاوت شود که یک‌باره قطع امید نکنند و بدانند خداوند از گناه آنان، هر چه بزرگ باشد، بزرگتر است.

گویند: خداوند به عارفی، یعنی بایزید گفت می‌خواهی درونت را به مردم نشان دهم که دیگر یک نفر پیش تو نیاید. بلافاصله او به خداوند گفت: می‌خواهی رحمت و عنایت بی‌منتهایت را به مردم نشان دهم تا یک نفر اطاعتت نکند. خداوند گفت: سر به سر. نه من تو را لو می‌دهم و نه تو من را.⁽³⁾

و. انواع بهشت:

1. بهشت تن

حداقل چیزی که در این خصوص می‌توان گفت این‌که: بهشت موعود و معروف بهشت تن و جسم انسان است و بهشت دیگری نیز وجود دارد که بهشت جان و نفس آدمی است که آن خود خداوند و رضوان و لقای اوست.

از ابوبصیر روایت شده است که گفت: «به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم: ای پسر رسول خدا فدایت بشوم مرا با بیان حقایقی به شوق بیاور و به کارهای خیر تشویقم کن. حضرت فرمود: ای ابومحمد بوی بهشت از مسیر هزار سال مسافت یافت و استشمام می‌شود و بدون شک نزدیک‌ترین چیز برای اهل بهشت منزلی است که اگر جن و انس در آن نازل شوند طعام و

شراب به همه آن‌ها می‌رسد، در حالیکه چیزی از آن کم نمی‌شود –یا من لاینقص من خزائنه شیءٌ⁽¹⁾و بدون شک کم‌ترین منزلت و مقام برای اهل بهشت این است که داخل بهشت شوند.

در این صورت برایشان سه حدیقه و بوستان بالا می‌رود و آشکار می‌گردد، لذا وقتی به نزدیک‌ترین آن حدائق داخل شوند و برسند، در آن ازواج و همسران یا اقران و اصناف، الی ما شاء الله، می‌بینند.

پس وقتی بهشتی خدا را شکر و حمد نمود به او گفته می‌شود: سرت را به حدیقه دوم بالا بیاور، لذا در آن چیزهایی است که در اولی نیست، پس می‌گوید: ای پروردگار من، از این هم به من عطا بفرما، لهذا خداوند می‌فرماید: شاید اگر من آن را به تو دادم غیر آن را هم سؤال کنی، پس بنده می‌گوید: ای پروردگارم! این است. این است، یعنی همین‌طور است و صحیح فرمودی؛... رب هذه هذه. بناءً علی هذا وقتی داخل حدیقه دوم شود و مسرّتش عظیم گردد، زیاد خداوند را شکر و حمد می‌کند.

حضرت فرمود: پس به ملائکه گفته می‌شود: برایش حدیقه سوم، یعنی باب جنتِ با رفعت و بهشت عنبرسرشت را نیز باز کنید و به آن بنده گفته می‌شود: سرت را بالا بیاور، پس در این صورت برایش بابی از جنت خُلد برین باز می‌شود و در آن، دو برابر آنچه را در قبل بود می‌بیند، لذا موقعی که مسرّاتش چند چندان می‌گردد می‌گوید: ای پروردگار من برای تو حمدی است که به شمارش در نیاید، زیرا با بهشت‌ها بر من منت گذاشتی و از آتش‌ها نجاتم دادی. از نیران رهانیدیم و به جِنان رسانیدم.

به این ترتیب من گریه کردم و به امام گفتم: فدایت بشوم برای من از این مطالب، زیادتر بفرمائید. حضرت فرمود: ای ابومحمد همانا در بهشت نهری است که در جُلگه‌اش کنیزانی باطراوت و رسیده و کامل (یا ثَدْی و پستان برآمده) وجود دارد. وقتی مؤمن به جاریه و کنیزی مرور می‌کند که آن، او را از زیبائی به تعجب در می‌آورد، لذا آن را قلع می‌نماید، یعنی می‌کند و می‌رباید و خداوند به جای آن، جاریه دیگر می‌رویاند.

گفتم فدایت شوم! باز هم برایم حقایقی در این رابطه اضافه کنید. حضرت فرمود: مؤمن(چه مرد و چه زن) با هشتصد عَذراء و دختر و چهار هزار ثیّب و زن و دو زوجه از حورالعین تزویج می‌کند. پرسیدم: فدایت بشوم! هشتصد عذراء؟! حضرت در پاسخم فرمود: بله. آن مؤمن با هیچ‌کدام از آن‌ها در فِراش قرار نمی‌گیرد و هم‌بستر نمی‌شود جز آن‌که او را همان عذراء می‌یابد.

پرسیدم، فدایت شوم، حورالعین از چه چیزی خلق شده‌اند؟ در جواب فرمود: از تربت و بهشت نورانی -همان‌گونه که جهنم از غضب خداوند خلق شده است.⁽¹⁾«مَن یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَی»⁽²⁾(علی(علیه السلام) فرمود: و لعمری انّ الجنة خلقت من ظلّ لطفه و النار من هیبته)⁽³⁾، در حالی که مُخّ و مغز و اصل ساق آن‌ها، از وراء و پشت هفتاد حله دیده می‌شود.

پرسیدم: فدایت بشوم آیا آن‌ها کلامی دارند که با آن در بهشت سخن بگویند؟ در پاسخ فرمود: بله، کلامی دارند که به وسیله آن تکلم نمایند که خلایق مثل آن را نشنیده‌اند. پرسیدم: آن کلام چیست؟ در پاسخ فرمود: ما جاویدانیم پس نمی‌میریم و ما مستقیم و مستوی و در نعمت و رفاهیم، لذا ترس و باکی نداریم و ما مقیم در بهشتیم، بنابراین کوچ نمی‌کنیم و ما راضی‌ایم، پس سخط و غضب نمی‌کنیم، خوشا به حال کسانی که برای ما خلق شده‌اند و خوشا به حال کسانی که ما برای آن‌ها خلق شده‌ایم.

ما حوریانی هستیم که اگر مویی از جلوی سر یکی از ما در جوّ سماء معلق گردد، نورش ابصار و چشم‌ها را کور می‌کند.⁽⁴⁾نعم ما قال المعصوم(علیه السلام): «لاعیش الا عیش الآخرة».⁽⁵⁾

تمثل باشد از ادراکت ای دوست

برون نبود ز ذات پاکت ای دوست

رفیق خلوت شبهای تارت

تو را آگه کند از کار و بارت

اشعار مذکور اشاره به این دارند که منظور از حورالعین، که هم مذکرند و هم مؤنث، همان اعمالی است که جفت و قرین بهشتی‌هایند و به تعبیر دیگر آن، همان تجسم عمل است که بحث شد.

2. بهشت روح و نفس

انسان بر اثر کمال و تعالی در علم و اخلاق و عمل می‌تواند از عالم مُلک به عالم ملکوت که زیبایی محض است راه یابد که حور و ازواج و وِلدان و غلمان و جَواری و خدمه و اقران، حداقلّ حظّ و لذّاند و آن‌ها جزئیات عالم جبروتند.

ملاهادی سبزواری می‌فرماید: انسان کامل، به مُثُل نوریه و نمونه‌های اعلای جمال و زیبائی، ملحق می‌گردد. آن مُثُل نوریه ملکوتی که هرکدامشان مشتمل بر کمالات افراد مادی خوداند که آن مثل نوریه کثراتی در مقایسه با کثرات اجسام دارند و در عین‌حال خودشان دارای وحدت و کثرت مثال نوری‌اند. نیل به آن مثل، یعنی عالم ملکوت قبل از مرحله وصول به عالم جبروت است.

ملتحقٌ بمُثُل النوریة

واجدةٌ لسنخها عریّة⁽¹⁾

حکیم سبزواری می‌فرماید: وقتی نفس، صِرف الحقیقة و کل وجودی را درک کند، به افراد آن حقیقت از لحاظ این‌که افراد آن حقیقت‌اند نایل می‌آید.⁽²⁾صعود به صِرف الحقیقة همان وصول به عالم جبروت است که مرحله کامل‌تر از قبلی است و بعد از آن نیز انسان قادر است به اسماء و صفات باری تعالی واصل شود.

وی می‌فرماید: پس جنت لقای یار و دیدار رب الارباب و نور الانوار و وصول به بهشت صفات و حضرت اله، ثمره‌ی طیبه‌ی شجره‌ی معطره‌ی معرفت و حکمت است، لذا اگر کاشتی، برای مثل این دانش و بینش بکار و در جستجوی آن، به جدّ، رغبت و شوق نشان بده.⁽³⁾«لِمِثْلِ هَذَا فَلْیَعْمَلِ الْعَامِلُونَ»،⁽⁴⁾چنان‌که در حدیث آمده است: تخلّقوا باخلاق الله.

فجنة اللقاء و جنة الصفة

یثمر للکمّل الغَرْس المعرفة

ان تغرسوا فمثل هذا اغرسوا

و فی ابتغائه بجدّ نافسوا⁽⁵⁾

روایت شده است: الدنیا حرام علی اهل الآخرة و الآخرة حرام علی اهل الدنیا و الدنیا و الآخرة حرام علی اهل الله؛⁽⁶⁾دنیا بر اهل آخرت حرام و آخرت بر اهل دنیا حرام و دنیا و آخرت بر اهل الله حرام است. مرد خدا، خدا خواهد که عین حُسْن و جمال مطلق است و دنیا و آخرت از مظاهر زیبا و جلال اویند. اگر بهشت شیرین است آن خسروِ بهشتِ شیرین‌آفرین، شیرین‌تر است. او هم خسرو است و هم شیرین و هم خالق خسرو و هم خالق شیرین. پس او

شیرین‌تر از خسرو و شیرین است و به اذن او خسرو و شیرین، خسرو و شیرین‌اند.

چرا زاهد اندر هوای بهشت است

چرا بی‌خبر از بهشت‌آفرین است

بهشت معنوی همانی است که در مورد آن وارد شده است: «ان لله جنةً لیس فیها حور و لا قصور و لا لبن و عسل بل یتجلی فیها ربّنا ضاحکاً متبسّماً؛⁽¹⁾خداوند بهشتی دارد که در آن حور و قصور و لبن و عسل وجود ندارد، بلکه در آن پروردگار ما تجلی دارد و جلوه‌گری می‌نماید، در حالیکه خندان و با تبسم است. در حقیقت بهشت، پاسخ‌گوی تن انسان است و خدا پاسخ‌گوی روح او. قال امیرالمؤمنین(علیه السلام): ان أطیب شیءٍ فی الجنة و ألذّه حبّ الله و الحبّ فی الله و الحمدلله.⁽²⁾

پس ای رفیق شفیق! اگر عاقلی و آخراندیش، تنها به آغُلت و آخُرت میندیش، بلکه به حسن عاقبت و دار آخرت هم بیندیش و الا درویشی هستی دل‌ریش.

علی(علیه السلام) فرموده است: وقتی عارف از دنیا خارج می‌شود نه سائق و شهید، در قیامت دارد و نه رضوانی در جنت و نه مالک ناری در نار. سؤال شد عارف کجا می‌نشیند؟ حضرت فرمود:«فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرٍ»⁽³⁾. فی کتاب فردوس العارفین قال المیرالمؤمنین(علیه السلام): العارف اذا خرج من الدنیا لم یجده السائق و الشهید.⁽⁴⁾

ز. سرانجام کفار و مشرکین از جهنم خارج می‌شوند.

در فتوحات مکیه محیی‌الدین آمده است: از بعضی از اهل کشف نقل شده است که گفته‌اند: «اِنهم یخرجون الی الجنة حتی لا یبقی فیها احد من الناس البتة و یبقی ابواب‌ها تصطفق و یُنبَت فی قعرها «الجَرْجیر» و یخلق الله لها اهلاً یملأها»⁽⁵⁾آن کفار و مشرکین نیز از جهنم به سوی بهشت خارج می‌شوند و البته احدی دیگر در جهنم باقی نمی‌ماند و ابوابش باز می‌ماند و در قعرش «جرجیر» یعنی علف‌های هرزه می‌روید و خداوند اهلی را خلق می‌کند تا آن پر کند.

با توجه به مطالب گذشته بعید بل محال به نظر می‌آید که کفار و مشرکین و منافقین و... آخر‌الامر به بهشت روند مگر این‌که منظور از جنت در جهنم که عبارة اخرای همان «جرجیر» است باشد.

عامه روایت کرده‌اند: سیأتی علی جهنم زمانٌ ینبت فی قعرها الجرجیر⁽¹⁾به زودی زمانی خواهد آمد که در قعر جهنم جرجیر می‌روید. بعضی روایت کرده‌اند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به جرجیر نظر کرد و گفت: «کَاَنّی أنظر الی منبته فی النار».

تنها بحث در این است که آیا عذاب سرمدی است یا این‌که سرانجام در دارالشقاء، نعیم وجود خواهد داشت که بعضی از عرفا می‌گویند: اما اهل النار فمآلهم الی النعیم - لکن فی النار- اذ لابد لصورة النار بعد انتهاء مدة العذاب أن یکون برداً و سلاماً علی من فیها و هذا نعیمهم⁽²⁾اما سرانجام برای اهل آتش نعمت‌هایی است که در جهنم وجود دارد؛ چرا که باید صورت نار بعد از انتهای مدتی برد و سرد و سلام برای اهل آن باشد و نعیم آن‌ها جز این نیست.

محیی‌الدین مدت جزا و عقوبت را به اندازه‌ی عمر مشرک و کافر و... دانسته است⁽³⁾که وقتی آن مدت سپری شد، آن عذاب، عَذْب می‌شود و آن نار، برد و سرد می‌گردد و با برد و سلام به نحوی خو پیدا می‌کنند که اگر به بهشت بروند متألم و معذب می‌گردند، چنان‌که حشره جُعَل به سرگین شتر و بوی آن علاقه زیاد دارد، در حالیکه مزاج او از ریح ورد و گل و بوی عِطر متضرر و متنفر می‌شود و خفاش از نور گریزان است و به ظلمت لیل شتابان. ماحصل آن‌که آنان به عَذْبِ حرِّ عذاب گرفتارند و از حظ و لذّ برد بر کنار.

وی عدم خلود آتش مادی را اثبات نموده است ولی خلود غذاب وجدان گوشزد ننموده است.

اساساً هدف از عذاب موقت، جز ایصال به کمال مقدر و فرضیِ معذَّبین نیست، چنان‌که طلا و نقره تا به وسیله آتش آب نشود از مواد مکدر خلاص نشود و عِیارش نقصان پیدا نکند؛ لیس ذلک المقدار من العذاب الا لاجل ایصالهم الی کمالاتهم المقدَّرة، کما یذاب الذهب و الفضة بالنار لاجل الخلاص مما یکدَّر و ینقص عیارة- کما قیل:

و تعذیبکم عَذْبٌ و سخطکم رِضیً

و قطعُکم وصلٌ و جورکم عدلٌ⁽¹⁾

در حالی که عذاب کردن شما، عذب و گوارا و سخط و غضبتان، رضایت و قطعتان، وصل و اتصال و جورتان، عدل است.

ح. عمومیت عبادت خلایق و فراگیری رحمت خداوند

باید دانست کسانی که چشمشان به نور حق و حقیقت روشن شده است می‌دانند کل و سراسر عالم، طوعاً او کرهاً، عُبّاد خداوندند و وجود و صفت و فعلشان جز به استعانت او و حول و قوت و قدرت وی نیست و تمام آن‌ها محتاج به لطف و رحمت اویند؛ ...انّ العالم با سره عُبّاد الله... و کلّهم محتاجون الی رحمته و هو الرحمن الرحیم.⁽²⁾

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت شده است: بدون شک خداوند روزی که آسمان‌ها و زمین را خلق کرد، صد رحمت خلق کرد، پس در زمین از آن رحمت‌ها یک رحمت قرار داد که به وسیله آن، مادر به فرزندش عاطفه دارد و بعضی از بهائم نسبت به بعضی دیگر و همچنین پرنده‌ها همین حکم را دارند، در حالیکه نود و نه قسم رحمتش را تا روز قیامت به تأخیر انداخته است، لذا وقتی روز قیامت متحقق شد آن‌ها را با این یک رحمت دنیایی به صد رحمت می‌رساند و تکمیل می‌کند؛ انّ الله خلق یوم خلق السموات و الارض مأة رحمة... فاذا کان یوم القیامة اکملها بهذه الرحمة مأة.⁽³⁾

و باز روایت شده است که خداوند صد رحمت خلق کرده است که نود و نه رحمت را برای اهل‌بیت ذخیره کرده است و یک رحمت را برای سایر موجودات⁽⁴⁾.

محیی‌الدین در این خصوص چنین می‌فرماید: بدون شک در میان خودمان افرادی را یافته‌ایم که ذاتاً دارای رحمت‌اند که خداوند اگر آن‌ها را در بین خلایق حاکم کند، اساساً صفت عذاب را از عالم می‌زدایند. به خدا قسم خداوند آن صفت و خصلت را به آنان داده است و معطی و عطاکننده کمال، احق و الیق به کمال است، «معطی الکمال احق به» و من و امثال من، صاحب آن نعمت و صفت هستیم، در حالی که ما بندگان، مخلوق و اصحاب اهواء

و اغراض می‌باشیم و شکی نیست که خداوند «سبحانه و تعالی»، نسبت به خلایقش ارحم و رحم‌کننده‌تر است و از خودش در مورد خودش نقل کرده است که او ارحم الراحمین است، پس شکی نیست که او از ما نسبت به خلایقش ارحم و اشفق است و این در حالی است که ما از نفوس خویش، این مبالغه‌ی در رحمت را سراغ داریم.⁽¹⁾خلاصه آن‌که معطی الرحمة، ارحم.

آنچه خداوند به ما تعلیم فرموده است این‌که او خلاف وعده‌ی خود عمل نمی‌کند اما طبق رحمت واسعه‌اش، به رغم وعیدش، ان‌شاء‌الله، عمل می‌نماید، یعنی امکان دارد خداوند خلاف وعیدش عمل کند، اما امکان ندارد خلاف وعده داشته باشد و شاید، بلکه باید از این‌ها نیز، که تصور کنیم، بیشتر باشد. باید بمیریم تا عظمت شفاعت و اِعراض و کظم و شفقت و مودت و رحمت و لطف و عفو و صفح و نوازش او را بیابیم. گویند: حضرت ارحم الراحمین، در قیامت از بس رحم می‌کند شیطان نیز به طمع می‌افتد و حجاج سفاک و خون‌آشام نیز به رحمت حضرت ارحم الراحمین امیدوار می‌شود.

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: وقتی روز قیامت رحمت خدا منتشر می‌شود(آن رحمت به قدری وسیع و فراگیر است که) ابلیس نیز به رحمت خدا امیدوار می‌گردد⁽²⁾.

ضمن این‌که از ابوبکر هذلی نقل شده است که وقتی آیه‌ی«وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ »⁽³⁾نازل شد، ابلیس گفت: پروردگارا! من نیز شیء‌ام، لذا دنباله آن: «فَسَأَکْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ»⁽⁴⁾، نازل شد⁽⁵⁾.

قال رحمة الله الذی هو من مراحم الرحمن الرحیم: لایُنتظَر من العبد المعیوب کلّه الا الذلةُ و الذنب و من الرحموت الأرحم الأحق الأجمل الأکمل الا الثَباتُ و المغفرة و الرحمة، انت تعمل علی وَزان نعتک الإفاضیة و خصلتک الکمالیة، کما نحن نعمل علی وزان جبلتنا النقصانیة و ذاتنا القاصریة. فارحم رحمة الله (الراقم) و معلّمی رحمة الله، و متعلمی و مستمعی رحمة الله و أبا رحمة الله و امّ و اخوان و اخوات و زوجة رحمة الله، یا من هو عین الرحمة

الرحمانیة الرحیمیة الذی قال:«قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ»⁽¹⁾و قال ایضاً: وَلِذَلِکَ(الرحمة) خَلَقَهُمْ ⁽²⁾و فی الحدیث: و آخر من یشفع هو ارحم الراحمین.⁽³⁾

بخش دوم: دین اسلام و روش جذب جوانان به آن

مقدمه

آنچه در این بخش، یعنی بخش دوم لازم است فهمیده و روشن شود این است که چه روش عملی و مفیدی باید در نظر گرفت تا جوانان، به دین، به‌گونه‌ای گرایش پیدا کنند که هم مجموعه اسلام را، هر چند اجمالی باشد، درک کنند و هم آن، به صورت باور در قلب آنان نفوذ کند، چرا که تنها ویژگی و نیاز اصلی مردم به خصوص جوانان، کشش قلبی و فطری و عقلانی به آیین الهی اسلام است که بحث در مورد آن نیاز به تخصّص، که خارج از حیطه عموم آنان است، دارد.

آنچه مهم است این است که انسان به خصوص جوان، اسلام را به عنوان یک مجموعه زنده و سیستم حیاتی و ارگانیک و به عنوان «الاسلام کله اسلام» مطالعه کند و از جزئی‌نگری در این خصوص جداً بپرهیزد.

در اینجا لازم است به سه مقوله دین، جوان و روش توجّه نمود تا بهتر بتوان مردم و به ویژه جوانان را هر چه بیشتر به معرفت دینی و قبول آن متمایل ساخت؛ چرا که آگاهی از ویژگی‌ها و احکام جوانان، کارشناسان را در امر توسعه امور معنوی آن‌ها موفّق‌تر می‌سازد. چون درک آن سه مسأله تا حدودی خارج از دسترس علوم و علمای تجربی است، سعی شده بیشتر از آیات و روایات استفاده شود تا از علوم آزمایشی و تجربّیات.

بعضی مواقع بد دفاع نمودن از یک ارزش بدتر از عدم قبول و ابطال آن است. کسی که به راه غلط می‌رود بیشتر شانس آن را دارد که به راه آید تا کسی که راه را غلط می‌رود.⁽¹⁾

به همین دلیل اسلام در متد و روش جلب و جذب مردم، مخصوصاً جوانان از برهان، موعظه حسنه، جدال به طریق بهتر و تسخیر عواطف و قلوب استفاده می‌نماید و به آن‌ها که مانع حق و حقیقت می‌شوند با شمشیر پاسخ می‌دهد.

دین چیست؟

دین به معنای کیش، ملّت، صبغه، عادت، تدبیر، انقیاد، طریقت، شریعت، توحید «أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ»⁽¹⁾، عبادت خدا، پرهیزگاری، مقابل کفر و... است.

بعضی گفته‌اند دین از «دِئنا» به معنای «شناختن» و «اندیشیدن» آمده است و عدّه‌ای بر این باورند که از «دِنو» و «دینو» به معنای «قانون»، «حق» و «داوری» و «دانو» به معنای «حکم کردن» و «دیِه نو» به معنای «قاضی» اخذ شده است و جَماعتی آن کلمه را فارسی و به معنای «دیانت» می‌دانند.

فردوسی گوید:

بود دین و شاهی چو تن با روان

بدین هر دو، آن پای دار جهان

منوچهری چنین سراید:

من بدانم علم دین و علم طب و علم نحو

توندانی دال و ذال و راء و زاء و سین و شین

و سعدی گوید:«دین به دنیا فروشان خرند، یوسف را فروشند تا چه خرند؟»⁽²⁾همچنین به معنای طاعت هم آمده است.«لاَ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ»⁽³⁾(از دین حق اطاعت نمی‌کنند) و طبق آیات«إِنَّ الدِّینَ عِندَاللّهِ الإِسْلاَمُ»⁽⁴⁾و«لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ»⁽⁵⁾می‌توان نوشت:«الدین هو وضعٌ الهی لِاُلی الألباب یتناول الاصولَ و الفروع»، یعنی دین، قرارداد الهی و برای صاحبان عقل است که شامل اصول و فروع می‌باشد، چنان‌که دو آیه فوق گویای آن است.