کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه جلد 11

دکتر محمد شریفانی عضو هیئت علمی دانشگاه

علامه طباطبایی

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر علیه السلام / محمد شریفانی

مشخصات نشر : تهران: نشر نوحا، 1403

مشخصات ظاهری : 422 ص.

شابک : دوره : ج.11:

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه

موضوع : علی بن ابی طالب علیه السلام، امام اول، 23 قبل از هجرت _ 40 ق -- حکمت ها

علی بن ابی طالب علیه السلام، امام اول، 23 قبل از هجرت _ 40ق. نهج البلاغه

نقد و تفسیر

رده بندی کنگره : 39/5 BP

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

عنوان کتاب : کلام امیر علیه السلام جلد 11

مؤلف : محمد شریفانی

ویراستار : سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد : سمیه بازیار

ناشر : نشر نوحا

چاپ دوم : 1403

چاپ : عترت

شمارگان : 1000

شابک جلد (11):

شابک دوره :

فهرست

حکمت 201 31

فرشتگان نگهبان 31

پیشگفتار حکمت 31

حکمت 202 33

فرصت طلبی 33

پیشگفتار حکمت 33

حکمت 203 34

رعایت تقوا 34

فرمان آماده باش 35

حکمت 204 37

بهترین سپاسگزار 37

مقام نیکوکاران 38

حکمت 205 39

گستره دانش 39

حکمت 206 40

پاداش حلم 40

حکمت 207 41

تمرین بردباری 41

حکمت 208 42

حسابرسی از خود 42

خوف و ایمنی 42

عبرت و بصیرت 43

حکمت 209 44

آینده جهان 44

پیشگفتار حکمت 44

حکمت 210 46

مراتب تقوا 46

سرعت گرفتن در فرصت عمر 46

اندیشیدن در مورد جهان دیگر 47

حکمت 211 47

پندهای جاویدان 48

بخشش 48

بردباری 48

فايده عفو 49

مشورت خواهی و تبادل نظر 49

استبداد و خودکامگی 49

صبر و شکیبایی 50

بی تابی 50

برترین بی نیازی 50

برترین توانگری 50

توفیق حفظ تجربه 50

خویشاوندی مفید 50

اعتماد بیهوده 51

بخشش 51

بردباری 51

عفو 51

نادیده گرفتن ناصافی دیگران 51

حکمت 212 52

خودپسندی 52

حکمت 213 53

روش مواجهه با بلاها 53

حکمت 214 54

خوش خلقی 54

حکمت 215 55

آفت اندیشه 55

حکمت 216 56

سرکشی انسان در جایگاه قدرت 56

حکمت 217 57

شناخت انسان در دگرگونی های زمان 57

حکمت 218 58

آفت دوستی 58

حکمت 219 59

قربانگاه عقل 59

حکمت 220 59

تکیه بر گمان در قضاوت 59

حکمت 221 60

بدترین توشه آخرت 60

حکمت 222 61

ارزش تغافل 61

حکمت 223 62

شرم و حیا 62

حکمت 224 64

سكوت 64

انصاف 64

احسان کردن 65

فروتنی 65

تحمل سختی ها 65

عدالت پیشگی 65

حلم و بردباری 66

حکمت 225 66

حسد 66

حکمت 226 67

طمعكار 67

حکمت 227 68

ارکان ایمان 68

حکمت 228 69

راضی به رضای دوست 694

تحمل مصائب 70

تواضع بی جا 70

تلاوت بی تدبر 70

دنیا دوستی 70

حکمت 229 71

قناعت 71

حکمت 230 73

هم نشینی با افراد خوش روزی 73

حکمت 231 73

عدل و احسان 73

حکمت 232 74

پاداش و انفاق 74

حکمت 233 76

پرهیز از جنگ طلبی 76

حکمت 234 77

نسبی بودن اخلاق 77

حکمت 235 78

منظور از عاقل و جاهل 78

حکمت 236 79

پستی دنیا در نگاه امام علیه السلام 79

حکمت 237 79

اقسام عبادت 79

حکمت 238 80

ماهیت زن 80

حکمت 239 81

سستی و بی حالی 82

سخن چینی 82

حکمت 240 83

سنگ غصبی 83

حکمت 241 84

روز مکافات 84

حکمت 242 85

حفظ حدود الهى 85

حکمت 243 85

سرگردان شدن در بین پاسخ ها 85

حکمت 244 86

شکر خداوند 86

حکمت 245 87

نتیجه توانایی دستیابی به چیزی 87

حکمت 246 87

شکر نعمت 87

حکمت 247 89

جوانمردی 89

حکمت 248 90

خوش بینی 90

حکمت 249 90

بهترین اعمال 90

حکمت 250 91

شناخت خداوند 91

حکمت 251 92

شیرینی و تلخی 92

حکمت 252 94

ایمان و تطهیر شرک 94

نماز و نخوت زدایی 95

زکات 95

روزه و اخلاص 95

حج و تقویت دین 96

جهاد و عزت اسلامی 96

امر به معروف و نهی از منکر 96

صله رحم 96

قصاص 97

اجرای حدود و احکام خدا 97

ترک زنا و پاکی نسل 98

ترک لواط 98

ادای شهادت و گواهی 98

ترک دروغ 99

سلام و امنیت در روابط اجتماعی 99

ایمان و تطهیر شرک 100

نماز و نخوت زدایی 100

ذکات و سبب سازی برای روزی 100

حج و تقویت دین 101

مقابله به مثل، حافظ خون انسان ها 102

اجرای حدود و بزرگداشت احکام خدا 102

ترک شراب خواری و حراست از عقلانیت 105

اجتناب از سرقت، تامین عفت اجتماعی 102

گواهی دادن و احقاق حقوق 103

سلام و امنیت در روابط اجتماعی 103

حکمت 253 105

سوگند دادن ستمگر 105

حکمت 254 106

آدم وصی خویش 106

حکمت 255 107

جنون 107

حکمت 256 108

رمز سلامتی 108

حکمت 257 109

سفارشات امام به کمیل 109

توجه به افتادگان جامعه 110

حکمت 258 111

صدقه معامله با خدا 111

حکمت 259 113

خدا محوری در اخلاق 113

حکمت 260 114

مهلت دادن خدا نوعی امتحان 114

حکمت 261 115

گله مندی امام از مردم تحت حکومتش 115

پیشگفتار حکمت 116

حکمت 262 117

ظاهر بینی و حق نشناسی 117

پیشگفتار حکمت 117

حکمت 263 118

هم نشینی با پادشاهان 118

حکمت 264 119

عکس العمل خیر و شر 119

حکمت 265 120

گفتار حکیمان 120

حکمت 266 121

روش صحیح پاسخ دادن 121

حکمت 267 122

غم فردا نخوردن 122

حکمت 268 123

اعتدال در دوستی و دشمنی 123

حکمت 269 124

دو عامل 124

الف. محروم شدن از دنیا و آخرت 124

ب. رسیدن به دنیا و آخرت 124

حکمت 270 126

حکم زیور آلات کعبه 126

حکمت 271 128

روش قضاوت امیرالمؤمنین 128

حکمت 272 129

حکومت متفاوت امیرالمؤمنین 129

پیشگفتار حکمت 129

حکمت 273 130

توکل بر خداوند 130

نتیجه توکل داشتن و توکل نداشتن 131

شکرگزار خداوند 131

حکمت 274 133

علم و عمل 133

حکمت 275 134

دوری از طمع و آرزو 134

مصیبت از دست دادن مادیات 135

کور شدن دیده ها 135

طالب سود نبودن 135

حکمت 276 136

آراستگی ظاهر و باطن 136

حکمت 277 137

آینده نگری 137

حکمت 278 138

کار مختصر و ادامه دار 138

حکمت 279 139

اهمیت واجبات 139

حکمت 280 139

آماده سفر آخرت 139

حکمت 281 140

اهمیت اندیشه 140

حکمت 282 141

آفت اندرز 141

حکمت 283 142

عیب عالم و جاهل 142

حکمت 284 142

بسته بودن راه عذر 142

حکمت 285 143

استفاده از مهلت ها و فرصت ها 143

حکمت 286 144

قضاوت شتابزده 144

حکمت 287 145

قضا و قدر 145

حکمت 288 146

محرومیت از علم 146

حکمت 289 146

معرفی الگوی انسانیت 146

پیشگفتار حکمت 147

پیوند برادری 147

آزادی از شکم پرستی 148

کم گویی و گزیده گویی 148

تلاش و کوشش در زندگی 149

گذشت و پوزش پذیری 149

مسئولیت شناسی 149

پرهیز از مجادله 150

پرهیز از هوای نفس 150

دست یابی به این صفات نیکو 151

حکمت 290 151

لزوم شکر نعمت 151

حکمت 291 152

طبیعی بودن حزن و اندوه 152

تقدير الهى 153

خوشحالی به داشتن فرزندان 153

حکمت 292 154

مصیبت فقدان پیامبر 154

حکمت 293 155

پرهیز از همنشینی با احمق 155

حکمت 294 156

فاصله بین مشرق و مغرب 156

حکمت 295 157

اقسام دوستان و دشمنان 157

حکمت 296 158

برحذر داشتن از دشمنی 158

حکمت 297 158

عبرت زیاد و عبرت گیرنده کم 158

حکمت 298 159

نکوهش دشمنی 159

حکمت 299 161

توفیق در توبه 161

حکمت 300 162

حسابرسی خدا 162

حکمت 301 163

احتیاط در ارسال نامه ها 163

حکمت 302 164

نیاز به دعا 164

حکمت 303 165

مردم فرزند دنیا 165

حکمت 304 165

یاری مستمندان 165

حکمت 305 166

برحذر بودن غیرتمند از زنا 166

حکمت 306 167

اجل حتمى 167

حکمت 307 168

دلبستگی به دنیا 168

حکمت 308 168

ارزش دوستی 168

حکمت 309 169

حق بینی و حق مداری 169

حکمت 310 171

ایمان و توکل 171

حکمت 311 172

نفرین امام به انس بن مالک 172

حکمت 312 174

آمادگی دل 174

حکمت 313 175

جامعیت قرآن 175

حکمت 314 176

مقابله به مثل 176

حکمت 315 178

هشدار در حفظ بیت المال 178

حکمت 316 180

پیشوای مؤمن و بدکار 180

حکمت 317 181

پاسخ امام به یهودی 181

حکمت 318 183

پیروزی بر دلیران 183

حکمت 319 184

فقر از منظر امام 184

حکمت 320 185

روش صحیح پرسیدن 185

حکمت 321 187

علم امام 187

حکمت 322 188

تقویت روحیه و پرهیز از بی تابی 188

حکمت 323 190

فریب خوردگان نهروان 190

حکمت 324 192

پرهیز از گناه در خلوت گاه ها 192

حکمت 325 193

اندوه شهادت محمد بن ابی بکر 193

حکمت 326 195

پذیرش عذر تا شصت سالگی 195

حکمت 327 196

غلبه گناه بر انسان 196

حکمت 328 197

ریشه یابی فقر در جامعه 197

حکمت 329 198

امتیاز مؤمن 198

حکمت 330 199

منصرف نکردن نعمت خدا 199

حکمت 331 200

اغتنام فرصت بندگی 200

حکمت 332 201

پاسبانان خدا 201

حکمت 333 202

شادی و اندوه مؤمن 202

تواضع در اخلاق 203

بعضی از اخلاقیات مؤمن 203

غصه طولانی، همت بلند 204

آرام و خوش برخورد 204

حکمت 334 205

ضرر غفلت از مرگ 205

حکمت 335 206

دو شریک اموال 206

حکمت 336 207

انسان در گرو وعده های خویش 207

حکمت 337 208

بی عملی 208

حکمت 338 209

علم طبیعی و علم شنیدنی 209

حکمت 339 210

قدرت عامل اندیشه درست 210

حکمت 340 212

ارزش پاکدامنی 212

حکمت 341 213

اجرای عدالت در روز قیامت 213

حکمت 342 214

برترین بی نیازی 214

حکمت 343 215

ظاهر و باطن نزد خداوند 215

مردم گرفتار آفت 215

اندیشمندان زودرنج 216

حکمت 344 218

عبرت آموزی 218

جمع ثروت از راه حرام 218

خسران زده دنیا و آخرت 219

حکمت 345 219

پاکی از گناه 219

حکمت 346 220

آبرو 220

حکمت 347 222

اعتدال در ستایش 222

حکمت 348 222

شدیدترین گناهان 222

حکمت 349 223

رذایل اخلاقی 224

عیب خود دیدن 224

راضی به رزق خدا 224

مرگ ستمگر 225

سخت انگاری 225

پرهیز از بی پروایی 225

پرهیز از مواضع تهمت خیز 225

پرهیز از پرچانگی 226

گناه موجب کم شدن حیا 226

کم حیایی موجب بی تقوایی 226

دوزخ، سرانجام دل مردگان 226

عیب دیگران دیدن 226

قناعت، ثروت بی پایان 227

یاد مرگ 227

زبان، کلید شقاوت و سعادت 227

حکمت 350 230

نشانه های بیدادگری 230

اهمیت ظلم 230

حکمت 351 231

گشایش از سختی 231

حکمت 352 231

خسارت افراط محبت به خانواده 231

حکمت 353 233

بزرگترین عیب 233

حکمت 354 234

طریقه دعا کردن برای تولد فرزند 234

حکمت 355 236

مخالفت با زندگی اشرافی 236

حکمت 356 237

مرگ و روزی دست خدا 237

حکمت 357 238

طريقه تسلیت به عزادار 238

حکمت 358 240

استدراج و اختیار 240

حکمت 359 242

بلایای شکننده 242

حکمت 360 244

حمل به صحت سیره مؤمنین 244

حکمت 361 245

آثار و برکات صلوات 245

حکمت 362 246

ترک نزاع و حفظ آبرو 246

حکمت 363 247

پرهیز از عجله 247

حکمت 364 248

غنیمت شمردن زمان حال 248

حکمت 365 249

عبرت گرفتن و ادب نفس 249

حکمت 366 250

علم و عمل 250

حکمت 367 252

تشبیه دنیا به گیاه خشک 252

برداشت از دنیا به قدر ضرورت 253

کوردلی نتیجه توجه به زرق و برق دنیا 254

غم و اندوه عشق ورزیدن به دنیا 254

عبرت گیری مؤمن از دنیا 255

توصیف وضع دنیا 255

حکمت 368 256

ثواب و عقاب خداوند 256

حکمت 369 256

خبر از آینده 257

بی توجهی در مورد عمل به قرآن 257

بهره برداری نشدن از مساجد 257

مساجد جایگاه فتنه ها 257

اشاره به آیه قرآن 258

حکمت 370 259

فلسفه آفرینش انسان 259

حکمت 371 260

ارزش های والا 260

بسنده کردن به مقدار نیاز 261

توصیه به دنیا گریزی 261

ذکر بعضی از عیوب 262

حکمت 372 263

سفارش به برپایی دین و دنیا 263

توصیه به ادای واجبات مالی 264

حکمت 373 265

اهمیت نهی از منکر 266

انکار منکر با زبان 266

حکمت 374 267

اهمیت نهی از منکر 268

انکار با دست و زبان و قلب 268

نهی با زبان و دل 268

نهی با دل 268

دوری کردن از نهی از منکر 269

اهمیت بالای امر به معروف و نهی از منکر 269

عادلانه سخن گفتن 269

حکمت 375 270

مراتب جهاد 270

جهاد با دل 270

حکمت 376 271

حق و باطل 271

حکمت 377 272

عاقبت به خیری 272

حکمت 378 273

بخل 273

حکمت 379 274

اقسام روزی 275

غم روزی نخوردن 275

مقدر شدن روزی 275

حکمت 380 276

آدمی در دام اجل 276

حکمت 381 277

ضرورت حفظ زبان 277

حکمت 382 278

هر دانسته ای گفتنی نیست 278

حکمت 383 279

احساس حضور در پیشگاه خداوند 279

حکمت 384 280

پرهیز از تکیه به دنیا 280

پرهیز از کوتاهی در انجام وظیفه 281

پرهیز از اعتماد به هرکس 281

حکمت 385 282

پستی دنیا 282

حکمت 386 283

بی ثمر نبودن تلاش 283

حکمت 387 284

خیر و شر واقعی 284

حکمت 388 285

نمونه هایی از بلا 285

نمونه هایی از نعمت 286

بیمار دلان در قرآن 286

حکمت 389 288

عنوان 288

حکمت 390 289

استفاده درست از وقت 289

حکمت 391 290

زهد و آسیب شناسی دنیا 290

حکمت 392 291

شخصیت انسان زیر زبان او 291

حکمت 393 292

طالب هر چه باشیم دست یافتنی است 292

حکمت 394 292

نفوذ کلام 292

حکمت 395 294

همگام با زندگی 294

حکمت 396 295

منطق آزادگی 295

عنوان 296

حکمت 397 297

بهترین عطر 297

حکمت 398 298

پرهیز از فخر فروشی 298

تكبر 298

قبر 299

حکمت 399 300

حقوق متقابل فرزندان و والدین 300

حق فرزند بر پدر 300

حق پدر بر فرزند 300

حق فرزند بر پدر 300

حکمت 400 302

چشم زخم؛ جادو و افسون 302

فال بد زدن 303

حکمت 401 304

سازگاری با مردم 304

حکمت 402 305

ادعای نا بجا 305

حکمت 403 306

توانایی و ظرفیت خاص 306

حکمت 404 307

پاسخ به یک پرسش 307

حکمت 405 309

هویت مغیره از منظر امام 309

حکمت 406 310

شکوه اخلاق و ایمان 310

حکمت 407 311

عقلانیت راه رهایی 311

حکمت 408 312

پیروزی حق 312

حکمت 409 313

دل به منزله دفتر چشم 313

حکمت 410 314

تقوا پیشوای اخلاق 314

حکمت 411 315

حفظ حریم استاد 315

حکمت 412 316

بهترین ادب آموزی 316

حکمت 413 316

تسلیت به اشعث 316

حکمت 414 318

توصیه به شکیبایی در مصائب 318

حکمت 415 318

دنیا شناسی 318

حکمت 416 319

در اندیشه فردای خود 319

حکمت 417 321

توبه و شرایط آن 321

الف) پشیمانی بر گذشته 321

ب) ممنوع بودن برگشت به گذشته 322

ج) تصفیه حقوق مردم 322

د) حق الله 322

زدودن آثار حرام از زندگی 322

رنج بندگی 323

حکمت 418 324

بردباری 324

حکمت 419 325

آسیب شناسی انسان 325

بی خبر از زمان و علل مرگ 325

نیش پشه ای دردمندش می کند 325

حکمت 420 327

توصیه امام به پرهیز از چشم چرانی 327

فحش در برابر فحش 328

حکمت 421 329

رهبری خرد 329

حکمت 422 330

انجام کار خیر 330

حکمت 423 331

اهمیت خودسازی 331

اصلاح دین 332

حُسن خلق 332

حکمت 424 333

حلم و عقل 333

حکمت 425 334

وکلای خداوند در زمین 334

حکمت 426 336

ناپایداری نعمت های دنیوی 336

حکمت 427 338

اعتبار مؤمن 338

حکمت 428 340

عید 340

حکمت 429 340

بزرگترین افسوس 340

حکمت 430 341

زیانکاران واقعی 341

حکمت 431 342

رزق و روزی 342

حکمت 432 343

بعضی از اوصاف اولیای خدا 343

الف. واقع بينى 343

ب. بی توجهی به دنیا 344

ج. دشمنی با مظاهر دنیا طلبی 344

د. دانا شدن بوسیله قرآن 345

ه. بیم و امید اولياء الله 345

نه صفت از صفات اولیاء الله 345

1- واقع بینی 345

2 - عاقبت اندیشی 346

3- خلع سلاح دنیا 346

4- عطای دنیا را به لقایش بخشیدند 346

5- ناچیز انگاری دنیا 346

6- دشمنی با مظاهر دنیا طلبی 346

7- پرچمداران وحی 346

8 - تکیه گاه های کتاب خدا 346

حکمت 433 347

نتایج اعمال 347

حکمت 434 347

ثمره آزمودن افراد 348

حکمت 435 349

ابواب رحمت خدا 349

شكر 349

دعا 349

توبه350

حکمت 436 351

جوانمردی ریشه دار 351

حکمت 437 352

عدالت یا کرامت 352

حکمت 438 353

نکوهش نادانی 353

حکمت 439 353

زهد در قرآن 353

حکمت 440 355

خطر خواب زیاد 355

حکمت 441 356

کرسی های اقتدار 356

حکمت 442 358

محل زندگی 358

حکمت 443 359

در سوگ مالک 359

حکمت 444 361

اهمیت پشتکار 361

حکمت 445 362

اخلاق مشابه 362

حکمت 446 362

اهمیت حقوق 362

حکمت 447 364

فقه در تجارت 364

حکمت 448 365

کم ظرفیتی 365

حکمت 449 366

عزت نفس 366

حکمت 450 367

شوخی 367

حکمت 451 368

قلمرو دوستی 368

حکمت 452 369

توانمند و ناتوان 369

حکمت 453 370

عبدالله بن زبیر 370

حکمت 454 372

فخر فروشی 372

حکمت 455 373

شعر و شاعران 373

حکمت 456 374

انسان شایسته بهشت 374

حکمت 457 375

طالب علم و طالب دنیا 375

حکمت 458 376

نشانه های ایمان 376

راستگویی 376

تعادل در گفتار و عمل 377

رعایت حریم تقوا 377

حکمت 459 378

تقدير 378

حکمت 460 379

آثار همت بلند 379

حکمت 461 380

تلاش مذبوحانه 380

حکمت 462 381

آفت ستایش 381

حکمت 463 381

آفریده شدن دنیا برای آخرت 381

حکمت 464 382

سرنوشت معاویه 382

حکمت 465 384

افتخار انصار 384

حکمت 466 388

چشم 388

حکمت 467 390

مصداق رهبر و والی شایسته 390

حکمت 468 392

جامعه آسیب زده 392

منع معامله با تهیدست 393

حکمت 469 395

افراط و تفریط نسبت به امام 395

حکمت 470 396

توحید و عدل 396

حکمت 471 398

سکوت و سخن به جا 398

پرهیز حرف زدن بدون علم 398

حکمت 472 399

دعا جهت باران 399

حکمت 473 400

در سوگ پیامبر 400

حکمت 474 401

اهمیت حفظ عفاف 401

توبه کار واقعی 402

حکمت 475 404

ثروت پایان ناپذیر 404

حکمت 476 405

روش حکومت داری 405

حکمت 477 406

سخت ترین گناهان 406

حکمت 478 407

مسئولیت دانایان 407

حکمت 479 408

بدترین دوستان 408

حکمت 480 410

انگیزه جدایی 410

كلمات غريبه 411

2 . سخنوری 412

3 . پرهیز از دشمنی کردن 412

5 . تأثیر ایمان در روح 414

6 . ضرورت پرداخت زکات 414

کتابنامه 419

حکمت 201

فرشتگان نگهبان

«إِنَّ مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكَيْنِ يَحْفَظَانِهِ؛ فَإِذَا جَاءَ الْقَدَرُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ، وَإِنَّ الْأَجَلَ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ» ⁽¹⁾

خَلَّيَا: واگذاشتند.

الْأَجَلَ : پایان مدت عمر، سرآمد مدت چیزی.

حَصِينَة: محكم؛ جُنَّةٌ حَصِينَة : سپر استوار و رخنه ناپذیر.

با هر انسانی دو فرشته است که او را حفاظت می کنند و چون مقدرات الهی فرا رسد او را با سرنوشتش را می گذارند، همانا مدت حیات انسان محافظی استوار است.

پیشگفتار حکمت

مردی از قبیله بنی مراد خدمت امیر مؤمنان علیه السلام آمد در حالی که در مسجد مشغول نماز بود، عرض کرد: محافظانی برای خودتان انتخاب کنید بهتر است؛ زیرا جمعی از قبیله بنی مراد تصمیم به قتل شما گرفته اند. امام علیه السلام کلام حکیمانه مورد بحث را در پاسخ او بیان فرمود.

نکته

تا زمانی که اراده خداوند بر این است که حیات انسانی ادامه یابد یا در جریان زندگی بنده ای، خیر و صلاحی وجود داشته باشد به تناسب عمر مقدر و اجل معینی که دارد خداوند به وسیلهٔ مأمورینی که معین فرموده است از او حفاظت خواهد کرد. ⁽²⁾

مشابه

«وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَة حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ» ⁽³⁾و اوست که بر بندگان خود تسلط کامل دارد و مراقبانی بر شما می گمارد تا هنگامی که مرگ یکی از شما فرا رسد؛ (در این هنگام) فرستادگان ما جان او را می گیرند و آن ها (در نگهداری حساب عمر و اعمال بندگان) کوتاهی نمی کنند.

«لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَ مَعَهُ مَلَائِكَةٌ حَفَظَةٌ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَنْ يَتَرَدَّى فِي بِئْرٍ أَوْ يَقَعَ عَلَيْهِ حَائِةٌ أَوْ يُصِيبَهُ سُوء» ⁽¹⁾هیچ کس نیست جز که با او فرشته های پاسباناند و او را نگه دارند از اینکه در چاه افتد یا دیوار بر او ویران شود یا بدی به او رسد و چون مرگش رسد، او را در بر آفت رها کنند.

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ * إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِيدُ ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ» ⁽²⁾و ما انسان را آفریده ایم و می دانیم که نفس او چه وسوسه ای به او می کند، و ما از شاهرگ [او] به او نزدیکتریم. آنگاه که دو [فرشته] دریافت کننده از راست و از چپ، مراقب نشسته اند [آدمی] هیچ سخنی را به لفظ در نمی آورد مگر اینکه مراقبی آماده نزد او [ آن را ضبط می کند].

على علیه السلام می فرماید: «لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَ مَعَهُ مَلَائِكَةٌ حَفَظَةٌ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَنْ يَتَرَدَّى فِي بِثْرٍ أَوْ يَقَعَ عَلَيْهِ حَائِدٌ أَوْ يُصِيبَهُ سُوءٌ » ⁽³⁾

«وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ» ⁽⁴⁾

«يرَسِلُ عَليكم حَفظَه» ⁽⁵⁾

«تَوَفّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ» ⁽⁶⁾

«كفى بالموت و اعظا بالجل حارسا»

حکمت 202

فرصت طلبی

«وَ قَدْ قَالَ لَهُ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ نُبَايِعُكَ عَلَى أَنَّا شُرَكَاؤُكَ فِي هَذَا الْأَمْرِ؛ [فَقَالَ] لَا وَ لَكِنَّكُمَا شَرِيكَانِ فِي الْقُوَّةِ وَ الِاسْتِعَانَةِ وَ عَوْنَانِ عَلَى [الْعَجْرِ] الْعَجْزِ وَ الْأَوَّدِ» ⁽¹⁾

الاِستِعَانَةِ: یاری کردن.

عَوْنَ: کمک .

الأَوَد: رنج و سختى؛ آد أودا الحمل: أثقله، والأمر: أضنكه وثقل عليه، الأود: الكد والتعب، الأود: الاعوجاج.

وقتی طلحه و زبیر به او گفتند با تو بیعت می کنیم به شرط اینکه در حکومت با تو شریک باشیم، فرمود: نه، ولی در قدرت و یاری دادن شریک، و در ناتوانی و سختی کمک باشید.

پیشگفتار حکمت

بعد از آنکه مردم با امام علی علیه السلام بیعت کردند و طلحه و زبیر نیز با هدف رسیدن به نان و نوایی بیعت کرده بودند و فرصت طلبانه شرایط سیاسی و اجتماعی را به نفع خود می دانستند. با چنین انگیزه ای به صحنه آمده بودند که در رهبری مشارکت داشته باشند و گفتند در صورتی که ما نیز باشیم بیعت می کنیم و این پیشنهادی بود که تا آن روز سابقه نداشت زیرا رهبری تجزیه بردار نیست .

نکته

تعدد مدیریت و تدبیر در نظام خلقت و مدیریت و سیاست موجب هرج و مرج می گردد از این رو امام علیه السلام به طلحه و زبیر با درایت پاسخ می دهد که آن ها نمی توانند در رهبری و حکومت با امام شریک باشند. ⁽²⁾

مشابه

«مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما كَانَ مَعَهُ مِنْ إِله إِذا لَذَهَبَ كُلُّ إِلهِ بِمَا خَلَقَ وَ لَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى

بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُون» ⁽¹⁾خدا فرزندی اختیار نکرده و با او معبودی [دیگر] نیست، و اگر جز این بود، قطعاً هر خدایی آنچه را آفریده [بود] با خود می برد، و حتماً بعضی از آنان بر بعضی دیگر تفوّق می جستند. منزه است خدا از آنچه وصف می کنند.

صاحب كتاب احكام السطانیه می گوید: «لا يجوز عقد الامامه لامامين»

در حدیث آمده است: «اَ يَكُونُ إِمَامَانِ إِلَّا وَ أَحَدُهُمَا صَامِتٌ» ⁽²⁾

در فرمایش امام علی علیه السلام کمله (اود) کجی و انحراف معنی شده است و امیرالمؤمنین به آنان حق می دهد در صورتی که انحراف و تزلزلی در رهبری پیش آید، حق دارند اعتراض کنند و از آزادی خویش برای استواری امر خلافت بهره برداری نمایند و این آزادانه ترین رفتار حکومتی از آن حضرت است که می تواند استحکام اندیشه سیاسی اسلام را بیان نماید.

حکمت 203

اشاره

«أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِنْ قُلْتُمْ سَمِعَ، وَ إِنْ أَضْمَرْتُمْ عَلِمَ؛ وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ الَّذِي إِنْ هَرَبْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ، وَ إِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ، وَ إِنْ نَسِيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ» ای مردم از خدایی پروا کنید که اگر بگویید بشنود، و اگر در دل نهفته دارید بداند. به سوی مرگ پیشی گیرید که اگر از آن بگریزید شما را دریابد، و اگر بایستید شما را بگیرد، و اگر آن را از یاد ببرید شما را به یاد آورد.

رعایت تقوا

«أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِنْ قُلْتُمْ سَمِعَ، وَإِنْ أَضْمَرْتُمْ عَلِمَ» ⁽³⁾

ای مردم از خدایی پروا کنید که اگر بگویید بشنود، و اگر در دل نهفته دارید بداند.

نکته

مرگ وسیله ای است که تقوا ساز است و آدمی را به مراقبت بیشتر فرا می خواند و کسی زندگی این جهان را موقتی و زودگذر تلقی کند توفیق بیشتری در تقوا مداری پیدا

می کند. ⁽¹⁾

مشابه

«فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصيرُ» ⁽²⁾پس به خدا پناه جوی، زیرا او خود شنوای بیناست.

«أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُم» ⁽³⁾آیا ندانسته اند که خدا راز آنان و نجوای ایشان را می داند.

فرمان آماده باش

«وَبَادِرُوا الْمَوْتَ الَّذِي إِنْ هَرَبْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ، وَإِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ، وَإِنْ نَسِيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ» ⁽⁴⁾

هَرَبْتُمْ: فرار کردید.

أَدْرَكَكُم: شما را دریافت.

أَقَمْتُمْ: توقف کردید.

نَسِيتُمُوهُ: آن را فراموش کردید.

ذکَرَكُم: یادتان کرد.

و بر مردنی پیشی جویید که اگر از آن فرار کردید شما را دریابد، و اگر بایستید شما را بگیرد، و اگر فراموشش کنید شما را به یاد آورد .

نکته

اگر انسان همواره آماده مرگ باشد و توجه کند که زندگی دنیا ناپایدار است هم از گناه و نافرمانی می پرهیزد و هم با عمل صالح برای آخرت خود توشه می گیرد. ⁽⁵⁾

مشابه

« قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْل» ⁽⁶⁾بگو «اگر از مرگ یا کشته شدن

بگریزید، هرگز این گریز برای شما سود نمی بخشد. »

استعاره

مُستَعار: ذكر

مُستَعار منه:

مُستَعارله: رسیدن مرگ

جامع: کلمه «ذکر» در مقابل «نسیان» استعاره از رسیدن مرگ آمده است، به خاطر شباهت داشتن مرگ به قاصدی که با علم به آمدنش نزد وی می آید.

«وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ» ⁽¹⁾

«إِنّ اللهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» ⁽²⁾

«وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» ⁽³⁾

«إنّ اللهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ⁽⁴⁾

«إنّ اللهَ عَالِمُ غَيبِ السّماواتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُور» ⁽⁵⁾

«أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ» ⁽⁶⁾

حکمت 204

اشاره

« لَا يُزَهَّدَنَّكَ فِي الْمَعْرُوفِ مَنْ لَا يَشْكُرُهُ لَكَ، فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لَا يَسْتَمْتِعُ بِشَيْءٍ مِنْهُ، وَ قَدْ تُدْرِكَ [يُدْرَكَ] مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ؛ «وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»»

آنکه نیکی تو را سپاس نمی گوید تو را از نیکی کردن باز ندارد، زیرا کسی تو را سپاس می گوید که بهره ای از احسان تو نبرده است. گاه شود که حظی که از سپاس سپاسگزار نصیب تو می شود بیش از آن مقداری است که فرد ناسپاس تباه ساخته است و خداوند نیکوکاران را دوست دارد. »

تشویق به نیکوکاری

« لَا يُزَهّدَنَّكَ فِى الْمَعْرُوفِ مَنْ لَا يَشْكُرُهُ لَكَ » ⁽¹⁾

لَا يَشْكُرُ: تشکر نمی کند.

لَا يَسْتَمْتِعُ: بهره نمی برد.

آن که نیکی تو را سپاس نمی گوید تو را از نیکی کردن باز ندارد

مشابه

«قَالَ الرّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّه» ⁽²⁾حضرت رضا علیه السلام کسی که از احسان مردم تشکر نکند شکر خدا را بجا نیاورده.

بهترین سپاسگزار

«فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لَا يَسْتَمْتِعُ بِشَيْءٍ مِنْهُ»

زیرا کسی تو را سپاس می گوید که بهره ای از احسان تو نبرده است

مشابه

«إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفُهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ * عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْعَزیزُ الْحَکیمُ» ⁽³⁾اگر خدا را وامی نیکو دهید، آن را برای شما دو چندان می گرداند

و بر شما می بخشاید، و خدا [ست که] سپاس پذیر بردبار است. دانای نهان و آشکار [و] ارجمند سنجیده کار است.

مقام نیکوکاران

«وَ قَدْ تُدْرِكُ [يُدْرَكُ] مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ؛ «وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»» ⁽¹⁾

أَضَاعَ: تباه کرد.

گاه شود که حظی که از سپاس سپاسگزار نصیب تو می شود بیش از آن مقداری است که فرد ناسپاس تباه ساخته است، «و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.»

مشابه

«أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِین» ⁽²⁾و نیکی کنید که خدا نیکوکاران را دوست می دارد.

«وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمور» ⁽³⁾و هرکس خود را در حالی که نیکوکار باشد - تسلیم خدا کند، قطعاً در ریسمان استوارتری چنگ در زده، و فرجام کارها به سوی خداست.

«إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا» ⁽⁴⁾

«أَحْسِنُ كَمَا أَحْسَنَ اللهُ إِلَيْكَ» ⁽⁵⁾

«إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ» ⁽⁶⁾

«أحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» ⁽⁷⁾

حکمت 205

گستره دانش

«كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ، إِلَّا وَعَاءَ الْعِلْمِ، فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ بِهِ» ⁽¹⁾

يَضِيقُ: تنگ می شود.

يَتَّسِعُ: وسعت می یابد.

هر ظرفی به واسطه آنچه در آن می نهند تنگ می شود، مگر ظرف دانش که با علم گنجایشش بیشتر می گردد.

نکته

ظروف غیر مادی به ویژه قلب و عقل آدمی از ظرفیتی قابل توسعه برخوردارند و هر چه انسان بر دانش خود بیفزاید بر وسعت آن افزوده می شود برعکس ظروف مادی که ظرفیت محدودی دارند. ⁽²⁾

صدرالمتالهین می فرماید: «ان النفس الناطقه عند الحكيم عباره من جوهر عقلی و حدائی ليس في العالم العنصرى ولا في العالم الاجسام» ⁽³⁾

ظرفیت توسعه پذیر وعاء علم که همان نفس ناطقه است وسعت جان بشری را نشان می دهد که در معادلات مادیین و کسانی که آدمی را یک موجود مادی صرف می پندارند نمی گنجد.

حکمت 206

پاداش حلم

«أَوَّلُ عِوَضِ الْعَلِيمِ مِنْ حِلْمِهِ، أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَى الْجَاهِلِ» ⁽¹⁾

نخستین پاداشی که بردبار از بردباریش دریافت می کند، آن است که مردم در رویارویی با نادان یاور اویند.

نکته

مقصود کسی است که حلم خود را از دست بدهد. زیرا عوض در برابر چیزی است که از دست رفته باشد. در این عبارت به دلیل پیامدی که صفت حلم دارد، به فضیلت بردباری توصیه شده است. ⁽²⁾

مشابه

قَوْلُهُ صلی الله علیه وآله : « مَا جُمِعَ شَيْءٌ إِلَى شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ عِلْمٍ إِلَى حِلْمٍ.» ⁽³⁾چیزی با چیز دیگر فراهم نیامده که از دانش و بردباری بهتر باشد.

«إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهُ مُنيب» ⁽⁴⁾زیرا ابراهیم، بردبار و نرمدل و بازگشت کننده [به سوی خدا] بود.

در حدیث آمده است: «مَا جُمِعَ شَيْءٌ إِلَى شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ عِلْمٍ إِلَى حِلْمٍ» ⁽⁵⁾

چیزی به چیزی افزوده نمی شود، بالاتر از علمی که به زینت علم آراسته باشد.

حکمت 207

تمرین بردباری

«إِنْ لَمْ تَكُن حَلِيماً فَتَحَلَّمْ، فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ إِلَّا أَوْشَك أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ» ⁽¹⁾

قَلَّ: کم است.

تَشَبَّه: شبیه کرد.

اگر به واقع بردبار نیستی بردباری را بر خود تحمیل کن، زیرا کمتر اتفاق می افتد کسی خود را شبیه قومی گرداند و یکی از ایشان نشود.

نکته

تحلم نوعی خودسازی و در حقیقت نوعی مبارزه با رذایل اخلاقی است. تحلم یکی از اقسام تَشَبَّه است یعنی خود را شبیه به اهل حلم ساختن که اینتشبه یا به سبب علاقه به اشخاص حلیم است و یا به دلیل علاقه به خود حلم. ⁽²⁾

مشابه

« وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاس » ⁽³⁾و خشم خود را فرو می برند؛ و از مردم در می گذرند.

قال صلی الله علیه وآله: «مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ» ⁽⁴⁾هرکس خود را شبیه به قومی کند از آن ها خواهد بود.

حکمت 208

اشاره

«مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ، وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ، وَ مَنْ خَافَ أَمِنَ، وَ مَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ، وَ مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ، وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ»

آن که به حساب خویش رسید سود برد، و آن که از خود غفلت ورزید زیان دید. آن که ترسید ایمن شد، آن که پند گرفت بینا گشت، و هر که بینا گشت فهمید، و هر که فهمید دانست.

حسابرسی از خود

« مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ، وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ » ⁽¹⁾

غَفَلَ: غفلت ورزید.

خَسِرَ: زیانکار شد.

آن که به حساب خویش رسید سود برد، و آن که از خود غفلت ورزید زیان دید.

مشابه

«فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا» ⁽²⁾پیش از اینکه مورد حسابرسی قرار بگیرید از خودتان حساب بکشید.

خوف و ایمنی

«وَ مَنْ خَافَ أَمِنَ» ⁽³⁾

آن که ترسید ایمن شد،

مشابه

«وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوِى» ⁽⁴⁾و امّا كسى که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس [خود] را از هوس باز داشت پس جایگاه او همان بهشت است.

عبرت و بصیرت

«وَ مَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ، وَ مَنْ أَبْصَرَ فَهم، وَ مَنْ فَهم عَلِمَ» ⁽¹⁾

آن که پند گرفت بینا گشت و هرکه بینا گشت فهمید، و هر که فهمید دانست.

نکته

یکی از نکات این حکمت توجه به حکمت آموزی از حوادث روزگار است که راه رستگاری و عزت را پیش روی انسان قرار می دهد. ⁽²⁾

مشابه

«إِنَّ في ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِى الأَبصار» ⁽³⁾يقيناً در این [ماجرا] برای صاحبان بینش عبرتی است.

«فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ» ⁽⁴⁾ما حکم آن را به سلیمان فهماندیم.

حکمت 209

آینده جهان

«لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْيَا عَلَيْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا، عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَى وَلَدِهَا؛ وَتَلَا عَقِيبَ ذَلِكَ: «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثينَ»» ⁽¹⁾

شِمَاسِهَا: چموشی اش؛ مصدر شمس به معنای سرکشی و چموشی است که تمرد و نافر ملانی را بیان می کند؛ شموسا و شماسا: امتنع و أبى، و له تنكّر و أبدى له العداوة و هم له بالشر.

الضروس: شتر بدخویی که دوشنده اش را گاز می گیرد؛ الناقة سيّئة الخلق تعضّ حالبها ليبقى لبنها لولدها و ذلک لفرط شفقتها عليه.

أَنْ نَمُنَّ: که احسان نماییم.

دنیا پس از سرکشی به ما روی می آورد آن گونه که شتر چموش به فرزند خود مهربانانه باز می گردد. آنگاه این آیه را تلاوت فرمود: «می خواهیم بر آنان که مردم ناتوانشان شمرده اند منت نهیم و ایشان را پیشوایان و وارثان زمین گردانیم قصص».

پیشگفتار حکمت

این کلام امام نمونه ای از غیب گویی های حضرت است که هرکس آن را به گونه ای تفسیر کرده است و شیعیان معتقدند که خبر از ظهور حضرت مهدی می دهد.

نکته ها

امام در این حکمت سرانجام نیک دنیا را به تصویر می کشد و جریان حکومت های خودکامه را به سرکشی و چموشی تعبیر می کند که با اشتیاق به اطاعت و فرمانبرداری از مردم روی می آورد و به تدریج رشد می کند. ⁽²⁾

ضروس به معنای شتر بدخویی است که شخصی آن را می دوشد گاز می گیرد تا شیر برای بچه اش بماند و این کار به خاطر زیادی علاقه به بچه اش می باشد. ⁽³⁾

مشابه

«نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ» ⁽¹⁾و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست شده بودند منت نهیم.

استعاره

مستعار: شماس

مُستَعار منه:

مُستَعارله : دنیا

جامع : کلمه شماس برای دنیا استعاره آمده است، به خاطر شباهتی که دنیا به اسبی دارد که مانع از سوار شدن بر پشتش می شود. امام علیه السلام رو آوردن دنیا را به ایشان و آماده شدن برای استقرار حکومت امام علیه السلام را - پس از رنج ها و مشقت های فراوان - به مهربانی شتر گاز گیرنده بر بچه اش تشبیه می کند. وجه شبه زیادی مهر و علاقه مندی است.

حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام حاصل تجربیات تلخ و ناگواریهایی است که در عصر خلفاء صورت گرفته و با قتل عثمان به اوج خود رسیده است و زمینه اقبال و استقبال عمومی را از رهبریت علی علیه السلام فراهم آورده است.

حاکمیت بنی العباس بر ویرانه های ستم و اجحاف بنی امیه بنیان گرفته و عباسیان به بهانه طرفداری از عدل و داد و دفاع از اندیشه های وحیانی به حکومت رسیده اند و در ادامه حیات سیاسی بشر و شکل های گوناگونی از حکومت که بر سرکار آمده و بر مردم حکم رانده اند و هر حکومت در عصر دیگری با اقتدار خودش ضعف ها و ناتوانی های خود را نشان داده است و فساد و تباهی استبداد و خودکامگی و توسعه ظلم و ستم و انزجار عمومی از انحرافات ظهور حق و عدل امام منتظر حجت الحسن عسگری علیه السلام را بستر سازی کرده است و امام صادق علیه السلام دولت حقه محمدیه را آخرین دولت ها و حکومت های این جهانی توصیف می کند.

حکمت 210

اشاره

«اتَّقُوا اللَّهَ تَقِيَّةَ [ثْقَاةَ] مَنْ شَمَّرَ تَجْرِيداً وَ جَدَّ تَشْمِيراً، وَ كَمَّشَ فِي مَهَلٍ وَ بَادَرَ عَنْ وَجَلٍ، وَ نَظَرَ فِي كَرَّةِ الْمَوْئِلِ وَ عَاقِبَةِ الْمَصْدَرِ وَ مَغَبَّةِ الْمَرْجِعِ»

از خدا بترسید و پروا کنید، ترسیدن کسی که دامن همت به کمر بسته و خود را آماده و از علاقه ها جدا ساخته، و با چالاکی تلاش نموده، و در فرصتی که داشته کوشیده، و از بیم تمام شدن مهلت به سوی عمل شتافته، و در امر بازگشت به آخرت، و عاقبت کار و برگشت به حساب در اندیشه شده است.

مراتب تقوا

«اتَّقُوا اللَّهَ تَقِيَّةَ [تُقَاةَ] مَنْ شَمَّرَ تَجْرِيداً وَ جَدَّ تَشْمِيراً» ⁽¹⁾

جَدَّ تَشْمیراً: نهایت کوشش را کرد.

خدا را بپرهیزید پرهیز کسی که دامن همت به کمر زده و خود را از علایق تنها نموده، و کوشش کرده و خود را به چالاکی آراسته.

نکته

شَمَّرَ کنایه از آمادگی و قطع وابستگی هایی است که سیر تعالی نفس را کند و یا متوقف می کند و پارسا کسی است که از دنیا و دیگر مظاهر آن به صورت ابزاری استفاده کند. ⁽²⁾

مشابه

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ» ⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا آن گونه که حق پرواکردن از اوست.

سرعت گرفتن در فرصت عمر

«وَ كَمَّشَ فِي مَهَلٍ وَ بَادَرَ عَنْ وَجَلٍ» ⁽⁴⁾

مَهَلٍ: فرصت ها؛ الامهال

وَجَلٍ: خوف.

بَادَرَ: مبادرت ورزید.

اندیشیدن درباره آخرت در مهلت عمر به راه خدا شتافته، و از ترس نابودی مهلت به عمل پیشدستی کرده.

مشابه

« وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُم » ⁽¹⁾و برای نیل به آمرزشی از پروردگار خود بشتابید.

اندیشیدن در مورد جهان دیگر

«وَ نَظَرَ فِي كَرَّةِ الْمَوْئِلِ وَ عَاقِبَةِ الْمَصْدَرِ وَ مَغَبَّةِ الْمَرْجِعِ» ⁽²⁾

الْمَوْئِلِ: قرار گاه؛ المرجع.

عَاقِبَةِ الْمَصْدَر: پایان کار .

الْمَصْدَر: محل صدور.

مَغَبَّةِ: نهایی؛ پایان؛ العاقبة ويقال: شمّر في أمره أى خف و أسرع من التشمير في الأمر و هو السرعة فيه و الخفّة.

المَرجع: محل رجوع.

و در برگشت به جهان دیگر، و سر انجام کار، و بازگشت به حساب اندیشه نموده است.

در این کلام علوی مراتبی از تقوا مورد توجه قرار گرفته است که به طور مکرر از بیانات دیگر آن حضرت نیز استفاده می شود.

حکمت 211

اشاره

«الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ، وَ الْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيهِ، وَ الْعَفْوُ زَكَاةُ الظَّفَرِ، وَ السُّلُو عِوَضُكَ مِمَّنْ غَدَرَ، وَ الِاسْتِشَارَةُ عَيْنُ الْهِدَايَةِ، وَقَدْ خَاطَرَ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ، وَ الصَّبْرُ يُنَاضِلُ الْحِدْثَانَ، وَ الْجَزَعُ مِنْ أَعْوَانِ الزَّمَانِ، وَ أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْكُ الْمُنَى، وَ كَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِيرٍ تَحْتَ [عِنْدَ] هَوَى أَمِيرٍ، وَ مِنَ التَّوْفِيقِ حِفْظُ التَّجْرِبَةِ، وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ، وَلَا تَأْمَنَنَّ مَلُولاً»

بخشندگی [و جوانمردی] پاسبان ابروهاست بردباری سبب بسته شدن دهان بی خرد است. گذشت زکات پیروزی است. فراموش کردن [و دوری کردن از] کسی که به تو

خیانت کرده مجازات تو [در حق او] است مشورت کردن همان راه یافتن به مقصود است. کسی که به اندیشه خود بسنده کرد [و خود را از مشورت محروم ساخت] خویشتن را به مخاطره انداخت. شکیبایی سختی ها را دور می کند. بی تابی یاور زمانه [برای فرسودن آدمی] است. گرامی ترین ثروت رها کردن آرزوست. بسا عقلی که به دست هوای فرمانروا اسیر است. به یاد سپردن تجربه، خود توفیقی است. دوستی خویشاوندی است که به دست آمده از کسی که از تو رنجیده ایمن نباش

پندهای جاویدان

بخشش

«الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ» ⁽¹⁾

الأَغرَاضِ: حيثيت ها.

بخشش پاسبان آبروها، است.

استعاره

مُستَعار : حارس

مُستَعارله:

مُستَعار منه: بخشش

جامع: کلمه حارس (پاسدار) استعاره برای بخشش از آن رو آورده است که بخشندگی چون پاسداری، آبروی صاحبش را از ناسزا حفظ

می کند.

بردباری

« وَالْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيهِ » ⁽²⁾

بردباری دهنه بند نادان است.

نکته

کسی که حلم ندارد کارش به سفاهت و بی خردی می انجامد چون فقدان حلم موجب

سبکسری و افتادن در جاده سفاهت است. ⁽¹⁾

استعاره

مُستَعار: فدام

مستعارله:

مستعار منه: بردباری

جامع: لفظ فدام را برای بردباری استعاره آورده است، از آن رو که شخص بردبار وقتی که در برابر نادان قرار می گیرد به جای مجازات او سکوت اختیار می کند، و مانع از کار سفیهانه درباره خود می شود، این است که این عمل برای او به منزله دهان بند است.

فایده عفو

«وَ الْعَفْوُ زَكَاةُ الظَّفَر»

گذشت زکات پیروزی است.

مشورت خواهی و تبادل نظر

«وَ السُّلُوُّ عِوَضُكَ مِمَّنْ غَدَرَ، وَالِاسْتِشَارَةُ عَيْنُ الْهِدَايَةِ» ⁽²⁾

غَدَرَ: خیانت کرد.

الاسْتِشَارَةُ: مشورت.

از یاد بردن آن که خیانت کرده پاداش تو، مشورت عین هدایت است.

استبداد و خودکامگی

« وَ قَدْ خَاطَرَ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ » ⁽³⁾

اسْتَغْنَی: بی نیاز گشت.

آن که مستبد به رأی شد خود را به خطر انداخت.

صبر و شکیبایی

«وَ الصَّبْرُ يُنَاضِلُ الْحِدْثَانَ» ⁽¹⁾

الْحِدْثَانَ: ناگواری های روزگار.

شکیبایی ردکننده سختی ها است.

بی تابی

«وَ الْجَزَعُ مِنْ أَعْوَانِ الزَّمَانِ» ⁽²⁾

و بی صبری یاری کننده زمانه بر جفاست.

برترین بی نیازی

«وَ أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْك الْمُنَى» ⁽³⁾

شریف ترین ثروت ترک آرزوست.

برترین توانگری

«وَ كَمْ مِنْ عَقْلِ أَسِيرٍ تَحْتَ [عِنْدَ] هَوَى أَمِيرِ»

چه بسا عقلی که به دست هوای حاکم اسیر است.

توفیق حفظ تجربه

«وَ مِنَ التَّوْفِيقِ حِفْظُ التَّجْرِبَةِ»

حفظ تجربه از توفیق، است.

خویشاوندی مفید

«وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ» ⁽⁴⁾

و دوستی قرابتی اندوخته شده است.

اعتماد بیهوده

«وَ لَا تَأْمَنَنَّ مَلُولاً» ⁽¹⁾

مَلُولا: کسی که زود دلتنگ و افسرد و افسرده می شود؛ و مللت منه من باب تعب و ملالة سئمت و ضجرت و الفاعل ملول.

و از دل تنگ آمده از خود ایمن مباش.

این حکمت در بردارنده سیزده نکته مهم از پندهای جاویدان آن حضرت است، جود و کرم، بردباری، گذشت، بی اعتنایی به خائن، مشورت خواهی، گریز از خودکامگی، شکیبایی، پرهیز از بی تابی و کم ظرفیتی، دوری از بلندپروازی، هواستیزی و عقلانیت، تجربه اندوزی، دگر دوستی و بی اعتمادی به رنجیده خاطر کم ظرفیت است.

بخشش

جود و کرم دام محبت دوست و دشمن است و آدمی را در ردیف آبرومندان و شخصیت های مقبول بالا می برد و به افزایش اعتبار و احترام او در جامعه می انجامد. یعنی از یک طرف کسب آبرو می کند و از سوی دیگر به حفظ و حراست آبرو منجر می شود و صفتی از صفات ذات کبرایی و انسان صاحب جود، رنگ خدایی به خود گرفته است.

بردباری

تابلوی زیبای بردباری و حلم است که در لوح شخصیت مؤمن نقش بسته است و به راستی این صفت بزرگ پوزه بند ابلهان است.

عفو

در والایی این خصیصه همین بس، که بالاترین عیار آن از اوصاف حضرت پروردگار است.

نادیده گرفتن ناصافی دیگران

پاسخ تو، نسبت به کسی که فریبکارانه با تو رفتار کرده است، اغماض وچشم پوشی باشد! علی علیه السلام می فرماید: «مَنِ استَبِدَّ برایه هَلَک»

حوادث روزگار، کمر به قتل آدمی بسته اند و گذرگاه عمر میدان حکمرانی این حوادث است و روزگاران حادثه می آفرینند. گرفتاری ها درست می کند و چه بسا تاب و توان آدمی را از او می گیرد و چاره کار صبر و شکیب است.

حکمت 212

خود پسندی

«عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ، أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ» ⁽¹⁾

خودپسندی انسان یکی از حسودان عقل اوست.

مشابه

قَالَ علیه السلام «الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ الازْدِيَادَ» ⁽²⁾خودپسندی منع می کند زیادتی را [زیاد شدن کمال و افزونی مرتبه را]

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام «إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَى ضَعْفِ عَقْلِهِ.» ⁽³⁾خودبینی انسان دلیل بر سستی خودش می باشد.

«الإعجاب يمنَعُ الازدياد» ⁽⁴⁾

«اِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهانُ نَقْصِهِ وَ عُنْوانُ ضَعْفِ عَقْلِهِ» ⁽⁵⁾

حکمت 213

روش مواجهه با بلاها

«أَغْضِ عَلَى الْقَذَى وَالْأَلِمِ، تَرْضَ أَبَداً» ⁽¹⁾

القُذَى: خس و خاشاک؛ بالفتح و القصر : ما يقع في العين و الشراب من تراب أو تبن أو وسخ أو غير ذلك.

لَم تَرْضَ: راضی نمی شوی.

از آزار و جفای اهل دنیا چشم بپوش و گرنه هرگز خشنود نخواهی شد.

نکته

چشم پوشی از خار و خاشاک کنایه از فروخوردن خشم و تحمل سختی است که خود فضیلتی از شاخه های شجاعت است چون طبیعت دنیا آمیخته با سختی هایی است که بیشتر اوقات انسان درگیر آن هاست پس اگر با تحمل با آنها برخورد نکند، بلکه با خشم و غضب و خشونت برخورد کند، همواره خشمگین و برافروخته خواهد بود. چون تا دنیا هست سختی نیز ادامه دارد. ⁽²⁾

مشابه

«فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَدِّى وَ فِي الْحَلْقِ شَجَا أَرَى تُرَائِي نَهبا» ⁽³⁾صبر کردم؛ حال آنکه در چشمم خار نشسته و در گلو استخوان شکسته است. می دیدم که میراثم به یغما رفته است.

حکمت 214

خوش خلقی

«مَنْ لَانَ عُودُهُ، كَتُفَتْ أَغْصَانُهُ» ⁽¹⁾

عود: چوب و نهال؛ شاخه جدا شده از درخت؛ ج عيدان و أعواد: الخشب، الغصن بعد أن يقطع.

کَتُفَت: زیاد شد .

أَغْصَانُه: شاخه ها.

آن را که خُلق و خو نرم است دوست و آشنا فراوان فراوان است.

نکته

لفظ عود را برای طبیعت انسان استعاره آورده است و نرمی آن را نیز کنایه از فروتنی، و همچنین کلمه اغصان را استعاره از یاران و پیروان، لفظ کثافت را کنایه از اجتماع آنان در پیرامون وی و فزونی و توانمندی اش به وسیله آنان، کنایه آورده است. مقصود آن است که هرکس دارای فضیلت تواضع و نرم خو باشد، یاران و پیروانش زیاد شوند و به وسیله آنان قوی می گردد. ⁽²⁾

مشابه

« فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک » ⁽³⁾پس به [برکت] رحمت الهی، با آنان نرمخو [و پر مهر] شدی، و اگر تندخو و سختدل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می شدند .

« وَاذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيْناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى » ⁽⁴⁾به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاسته و با او سخنی نرم گویید، شاید که پند پذیرد یا بترسد.

« فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاةٌ حَليم » ⁽⁵⁾هنگامی که برای او روشن شد

که وی دشمن خداست، از او بیزاری جست. راستی ، ابراهیم، دلسوزی بردبار بود.

«مَن لانَت كِلمَتُهُ وَجَبَتْ مَحَبَّتُهُ» ⁽¹⁾امام علی علیه السلام : هر که سخنش نرم شود ، دوستی اش [بر دیگران] لازم می گردد.

حکمت 215

آفت اندیشه

«الْخِلَافُ يَهْدِمُ الرَّأْيَ» ⁽²⁾

يَهْدِمُ: ویران می کند.

مخالفت موجب ویرانی تدبیر است.

نکته

رای و نظر حاصل ژرف نگری دقت و مطالعه است و به هرگونه برداشتی گفته نمی شود و در واقع برداشت حکیمانه و خردورزانه را رای و نظر می گویند که عین صواب و راهکار درست یک برنامه است. ⁽³⁾

مشابه

«وَلَكِنْ لَا رَأْيَ لِمَنْ لَا يُطَاعُ» ولی برای کسی که اطاعت نشود تدبیری نیست.

در جنگ احد، مسلمانان ساده اندیش بر خلاف رای و نظر فرمانده خویش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله سنگرهای خود را به انگیزه جمع آوری غنایم ترک گفتند. و ضربات هولناکی بر مسلمانان وارد آوردند و با وجود این که رای و نظر پیامبر صلی الله علیه وآله حساب شده و تضمینی بر انهدام نیروهای شرک و کفر بود ولی به دلیل تمرد و مخالف خوانی، بی اثر شد و با کشته شدن حمزه سیدالشهداء و سرداران بزرگی از جبهه توحید، سرنوشت جنگ به سود دشمنان تغییر کرد.! در جنگ صفین امام علی علیه السلام سپاهیان کوفه را از فریب خوردن و حیله های جنگی معاویه بر

حذر داشت و ترفند قرآن خواهی و حکمیت را یک بازی سیاسی معرفی کرد و به ادامه جنگ تا شکست شامیان تاکید نمود، ولی افسوس تمرد سربازان و مخالفت با رای و نظر فرماندهی، تأثیر خود را گذاشت و مالک که فرماندهی جنگ را به عهده داشت به دستور علی علیه السلام ناچار به عقب نشینی شد و شامیان پیروز میدان صفین شدند!.

«وَ لكن لَا رَأَى لِمَنْ لَا يُطَاع» ⁽¹⁾

حکمت 216

سرکشی انسان در جایگاه قدرت

«مَنْ نَالَ، اسْتَطَالَ» ⁽²⁾

اسْتَطَال: برتری جویی کرد.

کسی که به قدرت می رسد برتری جویی می کند.

نکته

انسان قدرتمند بالقوه در معرض استطاله و برتری جویی است که افراد بدگوهر آن را به فعلیت می رسانند و به تکبر می پردازد. ⁽³⁾

مشابه

« إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی » ⁽⁴⁾حقا که انسان سرکشی می کند همین که خود را بی نیاز پندارد.

چه بسیار کسانی که در وضعیت عادی، معتدل و از بهداشت روانی لازم برخوردار هستند، ولیکن با تحول و تغییر مختصری که در زندگی آن ها پیش می آید. خود واقعی خودشان را گم می کنند و با حرص و ولع بیشتری، در مسیر زیاده خواهی قرار می گیرند.

«مَنْ مَلَک اِستَأْثَرَ» کسی که به حکومت می رسد، خودکامانه عمل می کند.

حکمت 217

شناخت انسان در دگرگونی های زمان

«فِي تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ، عِلْمُ جَوَاهِرِ الرَّجَالِ» ⁽¹⁾

در دگرگونی احوال گوهرهای مردان شناخته شود.

نکته

• شناخت اخلاق آدمی در شرایط مختلف و دگرگونی های احوال امکان پذیر است چون در شرایط ثابت فرصتی برای شناخت انسان ها پیش نمی آید. ⁽²⁾

مشابه

«مِنَ الْمُؤْمِنينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْه» ⁽³⁾از میان مؤمنان مردانی اند که به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا کردند.

آدمی فرزند تجربه است و در بستر تجربیات خودش را پیدا می کند.

شاعر عرب می گوید:

لا تحمدن امرء حتى تجربه *** ولا تذمته الا بتجريب

تقلب احوال و به هم ریختگی اوضاع میدانی است که عیار مروّت و مردی انسان ها را آن چنان که هست نشان می دهد.

و در یک وضعیت ثابت، فرصتی برای شناخت انسان ها پیش نمی آید.

حکمت 218

آفت دوستی

«حَسَدُ الصَّدِيقِ، مِنْ سُقْمِ الْمَوَدَّةِ » ⁽¹⁾

حسادت با رفیق از بیماری دوستی است.

نکته

• اگر دوستی بر نعمت و سلامت تو حسد می ورزد از دوستی صحیح برخوردار نیست و دوست واقعی به منزله خود انسان است. ⁽²⁾

از حکیمی پرسیدند دوست کیست و دوستی چیست؟ پاسخ داد: دوست جلوه دیگری از شخصیت انسانی توست!! و در نیایش صاحبدلان آمده است

«الّلهُمَ اكفنى بوائِقَ الثقات وَ احفظني مِنْ كيد الأصدَقاء »

و شاعری می گوید :

احذر عدوک مره *** واحذر صديقك الف مره

فلربما انقلب الصديق فكان اعرف بالمضره

از دشمن یک بار و از دوست هزار بار بر حذر باش و چه بسیار دوستانی که وقتی از صداقت فاصله می گیرند زیبانبارتر از دشمنان می گردند که نقطه ضعف تو را بهتر می شناسند.

حکمت 219

قربانگاه عقل

«أَكْثَرُ مَصَارِع الْعُقُولِ، تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِع» ⁽¹⁾

الْعُقُول: برق زدن ها؛ جلوه کردن ها.

المَطَامِع: طمع ها.

بیش ترین قربانگاه های عقول زیر برق طمع هاست.

نکته ها

بیشترین خطری که عقل را تهدید می کند طمع است که دندان طمع مانند نیش عقرب است که به هر نقطه ای از بدن فرو برود انسان را در معرض مرگ قرار می دهد. ⁽²⁾

لذا پیامبر صلی الله علیه وآله به خدا پناه برده «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ»

حکمت 220

تکیه بر گمان در قضاوت

«لَيْسَ مِنَ الْعَدْلِ، الْقَضَاءُ عَلَى الثَّقَةِ بالظَّن» ⁽³⁾

الثِّقَةِ: اطمینان شخص مورد اعتماد.

داوری نمودن به گمان علیه انسان مورد اعتماد از عدالت نیست.

مشابه

«ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّباعَ الظَّن» ⁽⁴⁾و هیچ علمی بدان ندارند، جز آنکه از گمان پیروی می کنند.

« وَ ما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلا ظَنَّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِى مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا » ⁽¹⁾و بیشترشان جز از گمان پیروی نمی کنند [ولی] گمان به هیچ وجه [آدمی را] از حقیقت بی نیاز نمی گرداند.

آیات قرآنی تکیه به گمان و گمانه زنی را بویژه در موردی که علم و یقین حاصل است مردود شمرده اند.

«إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّن» ⁽²⁾

«ومَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتَّبَاعَ الظَّنِّ» ⁽³⁾

«وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنّا إِنَّ الظَّنِّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا» ⁽⁴⁾

«وَإِنَّ الظَّنِّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا» ⁽⁵⁾

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنْ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ» ⁽⁶⁾

«لا يَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ»

حکمت 221

بدترین توشه آخرت

«بِئْسَ الزَّادُ إِلَى الْمَعَادِ الْعُدْوَانُ عَلَى الْعِبَادِ»

ستم بر بندگان توشه بدی برای جهان آخرت است.

مشابه

«وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً» ⁽⁷⁾و روزی است که ستمکار دست های خود را می گزد [و] می گوید: « ای کاش با پیامبر راهی برمی گرفتم. »

« فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُون » ⁽¹⁾آن روز به کس ستم نمی شود. و جز همانند کاری که کرده اید پاداش نمی بینید.

هر کجا ظلم رخت افکنده است *** مملکت و از بیخ و بن بر کنده است

حکمت 222

ارزش تغافل

«مِنْ أَشْرَفِ [أَفْعَالِ] أَعْمَالِ الْكَرِيمِ، غَفْلَتُهُ عَمَّا يَعْلَم»

از شریفترین کارهای کریم خود را به بی خبری زدن از چیزی است که می داند.

نکته

امام علیه السلام نادیده گرفتن دانسته ها و چشم پوشی از خطاها و لغزش های دیگران را کریمانه توصیف می کند و چنین اغماضی را از برترین شایستگان می داند. ⁽²⁾

مشابه

«عَظْمُوا أَقْدَارَكُمْ بِالتَّغَافُلِ عَنِ الدَّنِي مِنَ الْأُمُور» ⁽³⁾با تغافل و چشم پوشی از امور ناچیز ارزش و اعتبار خودتان را بالا ببرید.

امام سجاد علیه السلام فرمودند : «أَنَّ صَلَاحَ شَأْنِ الدُّنْيَا بِعَذَافِيرِهَا فِي كَلِمَتَيْنِ إِصْلَاحُ شَأْنِ الْمَعَاشِ مِلْءَ مِكْيَالٍ ثُلُثَاهُ فِطْنَةٌ وَ ثُلُثَهُ تَغَافُل» ⁽⁴⁾همه مصالح دنیا در دو کلمه است اصلاح شئون گوناگون زندگی همه در پیمانه ای است که دو سوم آن هوشیاری و یک سوم آن تغافل است.

پیامبراکرم صلى الله عليه وسلم می فرماید: «اَلمُومِن نِصفُهُ تَعَافُلٌ » ⁽⁵⁾

على علیه السلام: «عَظْمُوا أقدارَكُم بِالتَّغافُلِ عَنِ الدّنِي مِنَ الأُمور» ⁽¹⁾

«وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِي وَيَقُولُونَ هُوَ أَذُنٌ قُل أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ» ⁽²⁾

امام زین العابدین علیه السلام می فرماید:

«وَ لَا يَعتَذِرُ إِلَيْكَ أَحَدٌ إِلَّا قَبِلتَ عُدْرَهُ؛ وَ إِن عَلِمتَ أَنَّهُ كَاذِبٌ» ⁽³⁾

حکمت 223

شرم و حیا

«مَنْ كَسَاهُ الْحَيَاءُ ثَوْبَهُ، لَمْ يَرَ النَّاسُ عَيْبَهُ» ⁽⁴⁾

ثَوْبَ: لباس.

لَمْ يَرَ: ندید.

حیا جامه اش را بر هرکس بپوشاند مردم عیبش را نبینند.

نکته

هر گاه کسی قصد گناه می کند باید از چنان کرامت و عزت نفسی برخوردار باشد که از خود خجالت بکشد و بداند در محضر خدایی قرار دارد که از ظاهر و باطن او آگاه است و خود را در پیشگاه او سرافکنده نسازد. ⁽⁵⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص «الْحَيَاءُ حَيَاءَانِ حَيَاءُ عَقْلِ وَ حَيَاءُ حُمْقٍ فَحَيَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَيَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ » ⁽⁶⁾رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: حیا دو گونه است: حیاء عقل و حیاء حماقت، حیاء عقل علم است و حیاء حماقت نادانی.

«أَنَا أَسْتَحِي مِنْ شَيْبَتِكَ أَنْ أُعَذِّبَكَ بِالنَّارِ» ⁽¹⁾من از سر و ریش سپید تو حیا می کنم که به آتش دوزخ عذابت کنم.

«إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَها» ⁽²⁾بی تردید خدا [ برای فهماندن مطلبی به مردم ] از اینکه به پشه و فراتر از آن [در کوچکی] مثل بزند، شرم نمی کند.

امام علی علیه السلام در حکمت گران سنگی می فرماید:

«وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ منكم إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْءَ أَنْ يَتَعَلَّمَهُ» ⁽³⁾

«وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ: لَا أَعْلَمُ» ⁽⁴⁾

استعاره

مستعار: ثوب

مستعار له:

مستعار منه شرمی که فراگیر انسان

جامع: کلمه ثوب را استعاره برای شرمی که فراگیر انسان است، آورده، و با استعمال كسوة استعاره را تکمیل کرده است. مقصود آن است که فضیلت حياء باعث ترک عیب ها و دیده نشدن عیب در شخص دارنده این فضیلت می شود و یا این که اگر [شخص با حيا] حيا مرتکب یکی از صفات ناپسندی شود که آن را عیب می داند، نهایت پرده پوشی را نموده و تلاش می کند تا آن را پنهان دارد، به این گمان که مردم آن را نمی بینند.

حکمت 224

اشاره

«بِكَثْرَةِ الصَّمْتِ تَكُونُ الْهَيْبَةُ، وَ بِالنَّصَفَةِ يَكْثُرُ الْمُوَاصِلُونَ، وَ بِالْإِفْضَالِ تَعْظُمُ الْأَقْدَارُ، وَبِالتَّوَاضُع تَتِمُّ النِّعْمَةُ، وَبِاحْتِمَالِ الْمُؤَنِ يَجِبُ السُّؤْدُدُ، وَبِالسِّيرَةِ الْعَادِلَةِ يُقْهَرُ الْمُنَاوِيُّ، وَبِالْحِلْمِ عَنِ السَّفِيهِ تَكْثُرُ الْأَنْصَارُ عَلَيْهِ»

سكوت بسيار وقار پدید می آورد رعایت انصاف پیوستگان [و دوستان] را فراوان می گرداند. بخشش منزلت ها را بزرگ سازد. فروتنی نعمت را تمام کند. تحمل رنج و خرج دیگران سروری به همراه می آورد. شیوۀ عادلانه دشمن را شکست می دهد. بردباری در برابر بی خرد یاوران انسان علیه او را می افزاید.

سکوت

«بكَثْرَةِ الصَّمْتِ تَكُونُ الْهَيْبَةُ» ⁽¹⁾

وقار به کثرت خاموشی است.

مشابه

« لِكُلِّ شَيْءٍ دَلِيلًا، وَدَلِيلُ الْعَقْلِ التَّفَكَّرُ، وَ دَلِيلُ التَّفَكَّرِ الصَّمْتُ» ⁽²⁾هر چیزی را دلیلی است دلیل عاقل تفکر و دلیل تفکر سکوت است.

انصاف

«وَ بِالنَّصَفَةِ يَكْثُرُ الْمُوَاصِلُونَ» ⁽³⁾

مُوَاصِلُونَ: دوستان.

پیوستگان با رعایت انصاف زیاد می شوند.

مشابه

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ رُضِيَ بِهِ حَكَماً لِغَيْرِهِ» ⁽⁴⁾هرکه انصاف را میان خود و مردم حکم کند به پسندش که از طرف دیگران هم حکم باشد.

احسان کردن

«وَ بِالْإِفْضَالِ تَعْظُمُ الْأَقْدَارُ» ⁽¹⁾

تَعْظُمُ: عظمت می یابد.

الْأَقْدَارُ: ارزش ها.

منزلت ها با بخشش عظیم می گردد.

فروتنی

«وَ بِالتَّوَاضُع تَتِمُّ النِّعْمَةُ»

نعمت با فروتنی کامل می شود.

مشابه

«مَا أَحْسَنَ الصَّمْتَ لَا مِنْ عِيٌّ وَالْمِهْدَارُ لَهُ سَقَطات» ⁽²⁾امام رضا علیه السلام السلام فرمود: چه نیکوست سکوتی که همراه با عجز نباشد، و برای شخص پر حرف لغزش هایی است.

« وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنینَ » ⁽³⁾و نیکی کنید که خدا نیکوکاران را دوست می دارد.

تحمل سختی ها

« وَ بِاحْتِمَالِ الْمُؤَنِ يَجِبُ السُّؤْدُدُ » ⁽⁴⁾

السُّودُدُ: شرف و بزرگی.

با تحمل رنج ها سروری ثابت می گردد.

عدالت پیشگی

«وَ بِالسِّيرَةِ الْعَادِلَةِ يُقْهَرُ الْمُنَاوِيُّ» ⁽⁵⁾

یُقهَرُ: مغلوب می گردد.

الْمُنَاوِيُّ: دشمن.

با روش عادلانه دشمن مغلوب می شود.

مشابه

«وَ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا» ⁽¹⁾و دشمنی با قومی که شما را از مسجد الحرام بازداشتند و ادارتان نسازد که از حد خویش تجاوز کنید.

حلم و بردباری

«وَ بِالْحِلْمِ عَنِ السَّفِيهِ تَكْثُرُ الْأَنْصَارُ عَلَيْهِ»

با بردباری در برابر نادان، یاران انسان علیه او زیاد می گردد.

مشابه

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «الْمُؤْمِنُ حَلِيمٌ لَا يَجْهَلُ وَ إِنْ جُهِلَ عَلَيْهِ يَحْلُمُ وَ لَا يَظْلِمُ وَ إِنْ ظُلِمَ غَفَرَ وَ لَا يَبْخَلُ وَ إِنْ بُخِلَ عَلَيْهِ صَبَر» ⁽²⁾. امام صادق علیه السّلام فرمود: مؤمن بردباری است که نادانی نورزد، و اگر نسبت به او نادانی ورزند: بردباری کند، و ستم نکند و اگر به اوستم کنند ببخشد، و بخل نورزد و اگر نسبت به او بخل ورزند صبر کند.

امام صادق علیه السلام می فرماید: «مَنْ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ رُضِيَ بِهِ حَكَمَا لِغَيْرِهِ»

امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز می فرماید: « أعدَلُ النَّاسِ مَن أَنصَفَ مَن ظَلَمَهُ»

گدا گر تواضع کند خوی اوست *** ز گردن فرازان تواضع نکوست

تواضع کن ای دوست با خصم تند *** که نرمی کند تیغ برنده کند

حکمت 225

حسد

«الْعَجَبُ لِغَفْلَةِ الْحُسَادِ، عَنْ سَلَامَةِ الْأَجْسَادِ» ⁽³⁾

از غفلت حسودان از سلامت بدن های خود در شگفتم.

مشابه

«إِيَّاكَ وَ الْحَسَدَ فَهُوَ الَّذِي عَمِلَ بِي مَا عَمِلَ وَ إِيَّاكَ وَ الْحِرْصَ فَهُوَ الَّذِي عَمِلَ بِآدَمَ مَا عَمِلَ» ⁽¹⁾از حسد بپرهیز که آن بمن کرد آنچه کرد و از حرص بپرهیز که به آدم کرد آنچه کرد.

مولوی می گوید:

چون کنی با بی حسد مکر و حسد *** ز آن حسد دل را سیاهی ها رسد

«وَ مِن شَرِّ حَاسِدٍ أَذَا حَسَدٌ» ⁽²⁾

و گر ز درد بترسی حسد مکن که حکیم

مثل زند که حسد هست درد بی درمان

دشمنند این ذهن و فطنت را حریفان حسد

منکرند این سحر و معجر را رفیقان ریا

حکمت 226

طمعکار

«الطَّامِعُ فِي وِثَاقِ الذُّلِ» ⁽³⁾

وِثَاقِ گرو؛ بالفتح والكسر لغة و هو في الأصل حبل أو قيد يشدّ به الأسير و الدابة.

طمع کار در گرو خواری است.

مشابه

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «مَا أَقْبَحَ بِالْمُؤْمِنِ أَنْ تَكُونَ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ» ⁽⁴⁾حضرت صادق عليه السّلام فرمود: چه زشت است برای مؤمن که میل و رغبتی در او باشد که او را خوار کند.

به تعبیر ناصر خسرو:

آزادگی و طمع به هم ناید *** من کرده ام آزمون بصد مره

امام صادق علیه السلام می فرماید:

«مَا أَقْبَحَ بِالْمُؤْمِنِ أَنْ تَكُونَ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ» ⁽¹⁾

و امام زین العابدین علیه السلام می فرماید:

«رَأَيْتُ الْخَيْرَ كُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فِي قَطْعِ الطَّمَعِ عَمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ» ⁽²⁾

حکمت 227

ارکان ایمان

«وَ [قَدْ] سُئِلَ عَنِ الْإِيمَانِ، فَقَالَ علیه السلام : الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ، وَ إِقْرَارُ بِاللَّسَانِ، وَ عَمَل بِالْأَرْكَان» ⁽³⁾

بِالْأَركان: اعضا و جوارح.

حضرت را از ایمان پرسیدند، فرمود: ایمان شناخت به دل، اقرار به زبان و عمل به اندام هاست.

نکته

آنچه در این حکمت بیان شده است مربوط میشود به کمال ایمان که از عمل جدا نیست. ⁽⁴⁾

مشابه

« قالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُم » ⁽⁵⁾[ برخی از ] بادیه نشینان گفتند: «ایمان آوردیم.» بگو: «ایمان نیاورده اید، لیکن بگویید: اسلام آوردیم.» و هنوز در دل های شما ایمان داخل نشده است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «الْإِيمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ، وَ نُطْقُ بِالنِّسَانِ، وَ عَمَلٌ بالْأَرْكَانِ» ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه وآله : ایمان معتقد بودن به قلب است، و اقرار کردن به زبان، و عمل کردن به اعضای بدن.

حکمت 228

اشاره

«مَنْ أَصْبَحَ عَلَى الدُّنْيَا حَزيناً، فَقَدْ أَصْبَحَ لِقَضَاءِ اللهِ سَاخِطا؛ ومَنْ أَصْبَحَ يَشْكُو مُصِيبَةً نَزَلَتْ بِهِ، فَقَدْ أَصْبَحَ يَشْكُو رَبَّهُ؛ وَ مَنْ أَتَى غَنِيّاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ، ذَهَبَ ثُلُثَا دِينِهِ؛ وَ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ، فَمَاتَ فَدَخَلَ النَّارَ ، فَهُوَ مِمَّنْ كَانَ يَتَّخِذُ آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً؛ وَ مَنْ لَهِجَ قَلْبُهُ بِحُبِّ الدُّنْيَا الْتَاطَ قَلْبُهُ مِنْهَا بِثَلَاثٍ: هَمَّ لَا يُغِبُّهُ، وَ حِرْصِ لَا يَتْرُكُهُ، وَ أَمَلِ لَا يُدْرِكُهُ»

کسی که به خاطر دنیا اندوهگین است بر قضای الهی خشمگین است. کسی که از بلایی که به او رسیده شکوه می کند از پروردگارش شکایت کرده است کسی که در برابر ثروتمند به خاطر دارایی اش فروتنی ورزد دو سوم دینش [ از دست ] رفته است. کسی که قرآن بخواند و بمیرد و به آتش در آید از کسانی بوده که آیات خدا را به سخریه می گرفته است. کسی که دلش آکنده از دوستی دنیا گشته سه چیز دنیا از دل او جدا نگردد: غمی که رهایش نکند، حرصی که او را وانگذارد، و آرزویی که به آن دست نیابد.

راضی به رضای دوست

«مَنْ أَصْبَحَ عَلَى الدُّنْيَا حَزِيناً، فَقَدْ أَصْبَحَ لِقَضَاءِ اللَّهِ سَاخِطاً» ⁽²⁾

سَاخِطاً: خشمگین.

آن که به خاطر دنیا غمناک شد بر قضاء خداوند خشمگین شده است.

تحمل مصائب

«وَ مَنْ أَصْبَحَ يَشْكُو مُصِيبَةٌ نَزَلَتْ بِهِ، فَقَدْ أَصْبَحَ يَشْكُو رَبَّهُ» ⁽¹⁾

و هرکس از مصیبتی که به او رسیده شکایت کند از پروردگارش شکایت کرده است.

مشابه

« إِنَّما أَشْكُوا بَنِّى وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُون » ⁽²⁾گفت: شکوه اندوه شدید و غم و غصه ام را فقط به خدا می برم و از خدا می دانم آنچه را که شما نمی دانید.

تواضع بی جا

« وَ مَنْ أَتَى غَنِيّاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ، ذَهَبَ ثُلُثَا دِينِهِ»

و هر که ثروتمندی را به خاطر ثروتش فروتنی نماید دو سوم دینش از دست رفته است.

تلاوت بی تدبر

«وَ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ، فَمَاتَ فَدَخَلَ النَّارَ، فَهُوَ مِمَّنْ كَانَ يَتَّخِذُ آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً» ⁽³⁾

و هرکس قرآن را قرائت نموده و مرده و وارد آتش گشته از کسانی است که آیات خدا را به مسخره گرفته است.

دنیا دوستی

« وَ مَنْ لَهِجَ قَلْبُهُ بِحُبِّ الدُّنْيَا الْتَاطَ قَلْبُهُ مِنْهَا بِثَلَاثٍ هَمَّ لَا يُغِبُّهُ، وَ حِرْصِ لَا يَتْرُكُهُ، وَ أَمَلِ لَا يُدْرِكْهُ» ⁽⁴⁾

التَاطَ: مقرون شد.

هَمٍّ: اندوه.

لا يُغِبُّهُ: ناپدید نمی شود از او؛ أغبّ القوم: جاءهم يوما و تركهم يوما.

لَا يَتْرُكُ: رها نمی کند.

لَا يُدْرِک: نمی رسد.

و هرکس دلش به عشق دنیا شیفته شد دلش به سه چیز دنیا خواهد چسبید: اندوهی که او را رها نکند، و حرصی که او را ترک ننماید، و آرزویی که آن را در نیابد.

مشابه

«وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «أَغْنَى الْغِنى مَنْ لَمْ يَكُنْ لِلْحِرْصِ أَسِيراً» ⁽¹⁾غنى ترين مردم کسی است که اسیر حرص نباشد.

« وَ الْباقِياتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلا » ⁽²⁾اعمال شایسته پایدار نزد پروردگارت از جهت پاداش بهتر و از لحاظ امید داشتن به آن ها نیکوتر است.

جابر می گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم :

«ما الصبرُ الجَميل ؟ قالَ ذلِك صَبْرٌ لَيسَ فِيهِ شكى إِلى النّاس» ⁽³⁾تواضع هر که دارد سر فراز است *** به روی او در اقبال باز است

و لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مواردی امر به تکبر کرده اند:

«إِذا رَايتُم المُتَكَبِّرِينَ فَتَكبِّرُوا»

چشم تنگ مرد دنیا دوست را *** یا قناعت پر کند یا خاک گور

حکمت 229

قناعت

«كَفَى بِالْقَنَاعَةِ مُلْكاً، وَ بِحُسْنِ الْخُلْقِ نَعِيماً؛ وَ سُئِلَ عَام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً، فَقَالَ: هِيَ الْقَنَاعَةُ»

آن حضرت فرمود: انسان را پادشاهی با گنج قناعت، و نعمت با حُسن خُلق کافی است. حضرت را از قول خداوند عزّ و جلّ: «بنده شایسته را حیات پاکیزه دهیم» پرسیدند، فرمود: حیات پاکیزه قناعت است.

مشابه

«مَنْ قَنِعَ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَى النَّاس» ⁽¹⁾کسی که به روزی خداداده خود بسنده کند او از بی نیازترین مردم خواهد بود.

استعاره

مُستَعار: مُلْک

مُستَعارله:

مُستَعار منه: قناعت

جامع: امام علیه السلام کلمه ملک را استعاره برای قناعت آورده است، زیرا نتیجه پادشاهی بی نیازی از مردم و برتری بر آنهاست و کامیابی و قناعت این نتایج را در پی دارد.

امام سجاد علیه السلام می فرماید:

«من قنع بما قسم الله له فهو من اغنى الناس» ⁽²⁾امام علیه السلام فرمود: « إن كانَ ما يَكفيكَ يُعْنيكَ فَأَدنى ما فيها يغنيك ، و إن كانَ ما يَكفيك لا يُغنيك فَكُلُّ ما فيها لا يُغنيكَ» ⁽³⁾

اگر آن مقداری که تو را کفایت می کند بی نیازت می سازد پس بنابراین کمتر از آن نیز تو را بی نیاز خواهد کرد و اگر درآمد موردنیازت، تو را راضی نکند، همه دنیا نیز پاسخگوی تو نخواهد بود!

حکمت 230

هم نشینی با افراد خوش روزی

«شَارِكُوا الَّذِي قَدْ أَقْبَلَ عَلَيْهِ الرِّزْقُ، فَإِنَّهُ أَخْلَقُ لِلْغِنَى وَ أَجْدَرُ بِإِقْبَالِ الْحَقِّ عَلَيْهِ» ⁽¹⁾

غِنَی: توانگری.

أَجْدَرُ : سزاوارتر.

الْحَقِّ: بهره بردن.

با کسی که رزق به او روی کرده شریک شوید، چرا که این شرکت به حصول توانگری سزاوارتر، و به روی آوردن بهره شایسته تر است.

نکته

معاشرت انسان ها با یکدیگر باعث تأثیرگذاری متقابل در جهات و ابعاد مختلف می شود و افراد بشر با سلیقه ها و برداشت های مختلفی که دارند در همدیگر تأثیر می گذارند و زمینه ساز سعادت و شقاوت هم هستند. ⁽²⁾

حکمت 231

عدل و احسان

«فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ"، الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ، وَ الْإِحْسَانُ التَفَضُلُ» ⁽³⁾

الْإِنْصَافُ: دادگری.

التَّفَضُّل: عنایت کردن.

در معنای قول خداوند عزّ و جلّ: «خداوند به عدل و احسان امر می کند» فرمود: عدل انصاف، و احسان بخشش افزونتر است.

مشابه

« أَنْصِفِ اللَّهَ وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِكَ وَ مَنْ لَكَ هَوَى فِيهِ فِيهِ هَوَى مِنْ رَعِيَّتِک » ⁽¹⁾خدا و مردم را از جانب خود و خواص از خاندانت و کسانی از رعیتت که به او علاقه داری انصاف بده.

« إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنين » ⁽²⁾خدا نیکوکاران را دوست دارد.

علی علیه السلام خطاب به مالک می فرماید: «أَنْصِفِ اللهَ وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ، وَ مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِكَ، وَ مَنْ لَكَ فِيهِ هَوًى مِنْ رَعِيَّتِكَ » ⁽³⁾

حکمت 232

پاداش و انفاق

« مَنْ يُعْطِ بِالْيَدِ الْقَصِيرَةِ، يُعْطَ بِالْيَدِ الطَّوِيلَةِ » ⁽⁴⁾

الْقَصِيرَة: کوتاه؛ مراد ناتوانی است.

الطَّوِيلَة: بلند؛ مراد توانایی است.

[قال الرضى رحمه الله تعالى و معنى ذلك أن ما ينفقه المرء من ماله في سبيل الخير و البر و إن كان يسيرا فإن الله تعالى يجعل الجزاء عليه عظيما كثيرا؛ و اليدان هاهنا عبارة عن النعمتين ففرّق علیه السلام بين نعمة العبد و نعمة الرب تعالى ذكره بالقصيرة و الطويلة، فجعل تلك قصيرة و هذه طويلة لأن نعم الله أبدا تضعف على نعم المخلوق أضعافا كثيرة إذ كانت نعم الله أصل النعم كلها فكل نعمة إليها ترجع و منها تنزع]

هرکس با دست کوتاه ببخشد با دست بلند به او ببخشند. سید رضی: معنای این سخن آن است که آنچه انسان از دارایی خود در راه خیر و نیکی می بخشد، هر چند

اندک باشد، خدای متعال پاداش آن را بزرگ و فراوان قرار می دهد. دو دست در این عبارت، کنایه از دو نعمت اند. علی علیه السّلام در این گفتار میان نعمت بنده و نعمت پروردگار فرق گذاشته، اولی را کوتاه و دومی را بلند دانسته، زیرا نعمت های خداوند همواره چندین برابر نعمت آفریدگان است. چه نعمت های خداوند اصل و اساس همه نعمت هاست. بنابراین، هر نعمتی به نعمت های خدا باز می گردد، و از آن ها پدید می آید.

نکته

دو دست در این جا عبارت از دو نعمت است، ولی بین نعمت عبد و نعمت حق فرق گذاشته نعمت عبد را کوتاه، و نعمت حق را بلند مطرح نموده، چرا که نعمت حق همیشه چند برابر نعمت خلق است. و نعمت های الهی ریشه تمام نعمت هاست، بنابراین همه نعمت ها به نعمت های خداوند باز می گردد و از آن ها پدید می آید. ⁽¹⁾

مشابه

« مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها » ⁽²⁾هرکس کار نیکی انجام دهد ده برابر به او پاداش دهند.

« إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفَهُ لَكُم » ⁽³⁾اگر به خدا قرض الحسنه دهید برایتان دو برابرش خواهد کرد.

« وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً » ⁽⁴⁾و آنان که چون هزینه می کنند اسراف نمی کنند و خست نمی ورزند بلکه میان این دو راه اعتدال را می گیرند

«مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» ⁽⁵⁾

«مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا» ⁽⁶⁾

«مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» ⁽¹⁾

حکمت 233

پرهیز از جنگ طلبی

«وَ قَالَ علیه السلام لِابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام : لَا تَدْعُوَنَّ إِلَى مُبَارَزَةٍ، وَ إِنْ دُعِيتَ إِلَيْهَا فَأَجِبْ؛ فَإِنَّ الدَّاعِيَ إِلَيْهَا بَاعٍ، وَ الْبَاغِيَ مَصْرُوعٌ » ⁽²⁾

اجِب: بپذیر.

الدَّاعِی: دعوت کننده.

بَاغٍ: ظلم کننده.

مَصْرُوع: مغلوب.

و آن حضرت به فرزندش حسن علیه السّلام فرمود: کسی را به مبارزه مطلب، و اگر تو را به مبارزه خواستند قبول کن، چرا که خواهان مبارزه ستمکار است، و ستمکار افتاده بر خاک است.

نکته

اسلام دین گفتگو و منطق است یعنی اندیشه درست را القا می کند و انسان را در انتخاب آن به خردورزی و گزینش برتر فرا می خواند. ⁽³⁾

مشابه

« قُلْ هَذِهِ سَبيلى أَدْعُوا إِلَى اللهِ عَلى بَصِيرَةٍ » ⁽⁴⁾بگو: این راه من است. من و پیروانم، همگان را در عین بصیرت به سوی خدا می خوانیم.

« ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » ⁽¹⁾

«ما سَمِعنا انَّهُ علیه السلام دَعَا إِلَى مُبارِزَهِ قَطُّ»

حکمت 234

نسبی بودن اخلاق

«خِيَارُ خِصَالِ النِّسَاءِ، شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ ؛ الزَّهْوُ وَ الْجُبْنُ وَ الْبُخْلُ؛ فَإِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَنْهُوَةً لَمْ تُمَكِّنْ مِنْ نَفْسِهَا، وَ إِذَا كَانَتْ بَخِيلَةً حَفِظَتْ مَالَهَا وَ مَالَ بَعْلِهَا، وَ إِذَا كَانَتْ جَبَانَةً فَرِقَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يَعْرِضُ لَهَا» ⁽²⁾

خِصَالِ: خصلت ها.

شِرَارُ: بدترین ها .

الزَّهوُ: كبر؛ زهى: الرّجل علينا فهو مزهق إذا افتخر ، و كذلك نخى فهو منخو من النخوة و لا يجوز زها إلّا في لغة ضعيفة فَرِقَتْ): خافت و الفرق: الخوف.

مَزهُوَّةً: متكبر.

حَفِظَت: حفظ کرد.

بَعْلِهَا: شوهرش.

بهترین خصلت های زنان بدترین خصلت های مردان است: کبر، بخل، ترس. هرگاه زن دارای کبر باشد جز در برابر شوهر سر فرود نیاورد. و چون بخیل باشد مال خود و شوهرش را حفظ کند. و وقتی ترسو باشد از هر چه به او روی آرد دوری نماید.

نکته

منظور از تکبر ستوده برای زن پاسداری از عفت خویش در برابر نامحرمان است و منظور از ترس ستوده برای زن گریز از بی حیایی است که عاملی است برای صیانت از

حریم خانواده. ⁽¹⁾

حکمت 235

منظور از عاقل و جاهل

«وَ قِيلَ لَهُ صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ، فَقَالَ علیه السلام : هُوَ الَّذِي يَضَعُ الشَّيْءَ مَوَاضِعَهُ؛ فَقِيلَ فَصِفْ لَنَا الْجَاهِلَ، فَقَالَ قَدْ فَعَلْتُ» ⁽²⁾

يَضَعُ: قرار می دهد.

مَوَاضِعَ: محل ها.

به حضرت عرض شد: خردمند را برای ما وصف کن. فرمود: کسی است که هر چیزی را در جای خود قرار می دهد. گفته شد: نادان را وصف کن. فرمود: بیان کردم.

نکته

در این حکمت امام علیه السلام رسالت کلی عقل را حرکت در مسیر اعتدال توصیف می کند و هنگامی که از ایشان می پرسند که جاهل را تعریف کند می گویند آن را تعریف کردم با استفاده از مفهوم مخالف آن جاهل را معرفی می کند که زندگی به هم ریخته ای دارد و از سرمایه خود به جا و به موقع و در راستای هدفی که دارد استفاده نمی کند. ⁽³⁾

حکمت 236

پستی دنیا در نگاه امام علیه السلام

«وَ اللَّهِ لَدُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِي عَيْنِي مِنْ عِرَاقِ [عُرَاقِ] خِنْزِيرٍ فِي يَدِ مَجْذُومٍ» ⁽¹⁾

عِرَاقِ: استخوانی که عمده گوشتش گرفته شده و بر آن چیزی باقی نمانده باشد؛ (العرق) بالفتح فالسكون: العظم الذي اخذ عنه اللحم، والجمع عراق بالضم وفي الحديث ثريد و عراق.

مَجْذُوم: بیمار جذامي.

به خدا قسم دنیای شما در نظر من بی ارزش تر از استخوان بی گوشت خوکی است که در دست جذامی باشد.

نکته

عِراق جمع عِرق، از نوع جمع های غریب، [ مثل تؤام جمع توأم است ] آن استخوانی است که گوشت را از آن زدوده اند. و این مبالغه ای است در پستی و حقارت دنیا و نفرت از آن، زیرا استخوان بی گوشت هیچ فایده ای ندارد، بویژه آن که با انتساب به خوک مورد تأکید قرار داده است، و بعد هم با این که در دست جدا می باشد نفرت را به حد اعلا رسانده است. ⁽²⁾

ابن ابی الحدید می گوید:

کسی که علی علیه السلام را در دو حالت انزوا و امارت ببیند صحت این ادعا را تأیید می کند.

حکمت 237

اقسام عبادت

«إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التَّجَارِ، وَإِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ

عِبَادَةُ الْعَبِيدِ، وَإِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ» ⁽¹⁾

رَهْبَةً: ترس.

شُكراً: سپاسگزاری.

الأَحرَار: آزادمردان.

گروهی خدا را از روی میل به ثواب عبادت کردند و این عبادت تاجران است. و گروهی از ترس کیفر عبادت کردند و این عبادت بردگان است و گروهی به خاطر سپاسگزاری عبادت کردند و این عبادت آزادگان است.

نکته

هر عملی از انسان انگیزه خاص خود را دارد و انگیزه هر کاری بیانگر میزان ارزش آن کار است و ممتازترین انگیزه که حق شناسی و سپاسگزاری به آستان حق است زیباترین نوع پرستش را به ارمغان می آورد. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام «مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا شَوْقاً إِلَى جَنَّتِكَ بَلْ وَجَدْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُك » ⁽³⁾خدایا من نه به انگیزه ترس از آتش و نه به خاطر جاذبه بهشت تو را بندگی نمی کنم بلکه من تو را سزاوار بندگی یافته عارفانه پرستشت می کنم.

حکمت 238

ماهیت زن

« الْمَرْأَةُ شَرِّ كُلُّهَا، وَ شَرٌّ مَا فِيهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهَا»

تمام وجود زن شرّ است، و بدترین چیز در او آن است که چاره ای از او نیست، [بدون

او زندگی نتوان کرد]. ⁽¹⁾

نکته

پیام این حکمت تفاهم و شناخت ظرفیت های متقابل زن و مرد است که با عقلانیت و احساس مسئولیت در زندگی وارد شوند و هر یک دیگری را آنچنان که هست پذیرا گردند و کمبودهای هم را پوشش دهند. ⁽²⁾

صاحب كتاب «كيف يحيا الانسان» قصه ای را نقل می کند که به چهار هزار سال پیش بر می گردد و آن این است :

روزی که خداوند، زن را لباس وجود پوشاند، زیبایی شکوفه ها، قهقه موج ها، رنگ آمیزی رنگین کمان ها، غرولند پرندگان، بوسه نسیم، جدایی جنین، حیله روباه، رقص قطره باران، همه و همه را درهم کرد و در پیکره حوا، به نمایش گذاشت و به آدم ارزانی داشت و آدم شادمان گشت. چند روزی از زندگی مشترک آنان نگذشته بود که آدم به فریاد درآمد و از خدا خواست زن را از زندگی او دور کند و خداوند خواست بندهاش را اجابت فرمود. اما طولی نکشید که آدم از کار خود پشیمان شد و دوباره همسری حوا را تمنا کرد، در جریان زندگی، چندین بار این وصل و هجران پیش آمد. تا این که در آخرین جدایی، خداوند از آدم خواست وگند یاد کند تا تغییر عقیده ندهد و به بهره خویش راضی باشد و با چنین تعهدی، حوا را به او برگرداند. و این داستان معنای فرمایش امیرالمؤمنین علیه السلام است که می فرماید: «زن با همه وجودش شر است و بدتر این که راه گریزی از پذیرش و سازش با او وجود ندارد.»

حکمت 239

اشاره

«مَنْ أَطَاعَ التَّوَانِي ضَيَّعَ الْحُقُوقَ، وَ مَنْ أَطَاعَ الْوَاشِيَ ضَيَّعَ الصَّدِيقَ» آن که سستی بر وجودش حاکم گردد حقوق دیگران را تباه سازد، و آن که از سخن

چین پیروی کند دوست خود را از دست بدهد.

سستی و بی حالی

«مَنْ أَطَاعَ التَّوَانِي ضَيْعَ الْحُقوقَ» ⁽¹⁾

التَّوَانِيَ : تنبلی؛ سستی.

هرکس در پی سستی باشد حقوق همگان را ضایع نماید.

مشابه

«مِنْ سَبَبِ الْحِرْمَانِ التَّوَانِی» ⁽²⁾از جمله عوامل محرومیت وادادگی و بی حالی است.

« التَّوَانِي فِي الدُّنْيَا إِضَاعَةُ وَ فِي الآخِرَةِ حَسْرَة » ⁽³⁾سستی و کاهلی در دنیا ضایع کردن است و در آخرت سبب حسرت خوردن است.

سخن چینی

«وَ مَنْ أَطَاعَ الْوَاشِيَ ضَيَّعَ الصَّدِيقَ» ⁽⁴⁾

ضَيَّعَ: ضایع کرد.

و هر که سخن چین را اطاعت کند دوست خود را از دست بدهد.

امام علی علیه السلام می فرماید:

«مِنْ سَبَبِ الْحِرْمَانِ التَّوَانِی» از جمله عوامل محرومیت وادادگی و بی حالی است.

و همچنین می فرماید: کسی که می تواند خودش را از چهار خصلت دور سازد، سزاوار است که هرگز بدی نبیند. سوال شد آنها کدام ها هستند؟ فرمود؛ «.. الْعَجَلَهُ وَالدَّجَاجَه وَالْعُجْبُ وَ التَّوَانِي» ⁽⁵⁾

و فرمود: «التَّوَانِي سَجِيهُ النَّوکی» وادادگی روش انسان های کوچک و سفله است.

«التَّوَانِي فِي الدُّنْيَا إِضَاعَةٌ وَ فِي الْآخِرَةِ حَسْرَةٌ» ⁽⁶⁾

حکمت 240

سنگ غصبی

«الْحَجَرُ الْغَصِيبُ فِى الدَّارِ، رَهْنَّ عَلَى خَرَابِهَا» ⁽¹⁾

الْغَصِيبُ: غصب شده.

رَهْنٌ: گرو.

خَرَابِ: ویرانی.

سنگ غصبی در بنای ساختمان مستلزم خرابی آن است.

مشابه

«اتقوا الحرام فى البنيان فانّه أساس الخراب» ⁽²⁾بپرهیزید از آنکه بمال حرام بنا کنید که اصل ویرانیست یعنی زودتر ویران شود.

پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می فرماید!

«اتقوا الحَرام فى البنيانِ فَإِنَّهُ أَسبابُ الخَراب» ⁽³⁾

هنگامی که علی بن مقله، با ظلم و بیدادگری و تجاوز در حق دیگران، خانه ای در منطقه زاهر بغداد بنا کرد، ابن بسام به او گفت، زمین غضبی و مصالح و امکاناتی که ظالمانه از دیگران گرفته شده است، نمی تواند سرپا و سالم بماند. در همسایگی تو و محلی که خانه ساخته ای، دو ساختمان دیگر با چنین شرایطی ساخته شده بودند که هر دو ویران شدند و خانه تو سومی آن ها خواهد بود!!

استعاره

مُستَعار: رهن

مُستَعارله:

مُستَعار منه: سنگ غصبی در خانه ستمگر

جامع: امام علیه السلام کلمه «رهن» را استعاره از سنگ غصبی در خانه ستمگر از آن رو

آورده، که سنگ غصبی باعث ویرانی خانه است همان طور که گرو، وسیله ای برای پرداخت مالی است که بر گردن رهن دهنده است.

حکمت 241

روز مکافات

«يَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَى الظَّالِمِ، أَشَدُّ مِنْ يَوْمِ الظَّالِمِ عَلَى الْمَظْلُومِ»

روز مظلوم علیه ظالم سخت تر از روز ظالم بر مظلوم .است

مشابه

«وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلاً» ⁽¹⁾و روزی است که ستمکار دست های خود را می گزد [و] می گوید: « ای کاش با پیامبر راهی برمی گرفتم. »

« وَ أَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُون » ⁽²⁾و کسانی را که ستم کردند، به سزای آنکه نافرمانی می کردند، به عذابی شدید گرفتار کردیم.

روزی که «يِعضُّ الظَّالِمُ عَلى يدَيه» ⁽³⁾

روزی که «لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ» ⁽⁴⁾

حکیم سنایی می گوید:

هر کجا ظلم رخت افکنده است *** مملکت را از بیخ برکنده است

و سعدی می فرماید:

نهاد بد نپسندد خدای نیکو کار *** امیر خفته و مردم ز ظلم او بیدار

حکمت 242

حفظ حدود الهی

«اتَّقِ اللَّهَ بَعْضَ التَّقَى وَ إِنْ قَلَّ، وَ اجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ سِتْراً وَ إِنْ رَقّ» ⁽¹⁾

سِتر: پرده

رَق: نازک شد.

خدا را بپرهیز اگر چه کم باشد، و بین خود و خداوند پرده حرمت قرار ده اگرچه نازک باشد.

نکته

منظور از ضخامت پرده، همان شدّت محافظت از حدود الهی و انجام ندادن تمام مباحات است.

امام علی علیه السلام در توصیف یک دوست و برادر پارسایی که داشته است، به بیان بعضی از خصال شایسته او پرداخته و در پایان می فرماید: «فَعَلیکم بِهذهِ الخَلَائِقِ فَالزَمُوهَا وَ تَنافَسُوا فِيها فَإِن لَم تَستَطِيعُوها فَاعلَمُوا أَنَّ أَخَذَ القَليل خَيْرٌ مِن تَرَكَ الكثير» ⁽²⁾

حکمت 243

سرگردان شدن در بین پاسخ ها

«إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ، خَفِيَ الصَّوَابُ» ⁽³⁾

خَفِیَ: مخفی شد.

الصَّوَاب: درست.

هرگاه جواب از پرسش زیاد شود پاسخ درست پنهان ماند.

نکته

یک پرسش صحیح پاسخ خود را می طلبد به شرط اینکه شفاف و روشن و به دور از پیچیدگی ها باشد. ⁽¹⁾

حکمت 244

شکر خداوند

«إِنَّ لِلَّهِ [تَعَالَى] فِي كُلِّ نِعْمَةٍ حَقَّاً، فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنْهَا، وَمَنْ قَصَّرَ فِيهِ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِهِ » ⁽²⁾

زَادَهُ: اضافه کرد.

خَاطَرَ: به خطر انداخت.

خداوند را در هر نعمتی حقی است، هرکس ادا کند نعمتش را افزون کند، و هرکس کوتاهی ورزد خود را در خطر از دست رفتن نعمت قرار دهد.

نکته

معنای واقعی شکر استفاده به جا و به مورد و به موقع از نعمت است که ادای حق منعم را هم به همراه خواهد داشت و در غیر این صورت موجب زوال نعمت ها می شود. ⁽³⁾

مشابه

« لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ » ⁽⁴⁾اگر واقعاً سپاسگزاری کنید، [نعمت] شما را افزون خواهم کرد، و اگر ناسپاسی نمایید، قطعاً عذاب من سخت خواهد بود.»

« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلا وُسْعَها » ⁽⁵⁾خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی اش تکلیف نمی کند.

حکمت 245

نتیجه توانایی دستیابی به چیزی

«إِذَا كَثُرَتِ الْمَقْدِرَةُ، قَلَّتِ الشَّهْوَةُ»

زمانی که توانایی زیاد گردد شهوت کم شود.

نکته

• طبیعت آدمی جستجوگر چیزهایی است که وجود ندارد و یا در دسترس او نمیباشند و نسبت به سرمایه ای که دارد و یا امکان دستیابی به آن آسان است اشتیاق چندانی نشان نمی دهد ⁽¹⁾و برای این است که انسان در اندیشه تحصیل نایافته هاست و نسبت به یافته هایش از باب این که تحصیل حاصل است میل و رغبتی ندارد.

«اَلإِنسانُ حَرِيصٌ عَلَى مَا مُنِعَ»

حکمت 246

شکر نعمت

«احْذَرُوا نِفَارَ النِّعَمِ، فَمَا كُلُّ شَارِدٍ بِمَرْدُودٍ» ⁽²⁾

النَّعَمِ: بقر و غنم وابل، و هو جمع لا واحد له من لفظه، وجمع النعم أنعام يذكّر ويؤنث.

شَارِدٍ: فرار کننده.

مَرْدُود: بازگشته.

از فرار نعمت ها بترسید، که هر گریخته ای را بازگشت نیست.

نکته

بهره وری ناروا و بی توجهی به شکر مانند آفتی است که نعمت ها را فراری می دهد و

آدمی را در محرومیت باقی می گذارد. ⁽¹⁾

مشابه

«فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ» ⁽²⁾چون همه اندرزهایی را که به آنها داده شده بود فراموش کردند، همه درها را به رویشان گشودیم تا از آنچه یافته بودند شادمان گشتند، پس به ناگاه فروگرفتیمشان و همگان نومید گردیدند.

توجه به این نکته مهم است که بعضی از نعمت ها مثل نعمت جوانی، والدین، فقط یکبار در عمر برای انسان بوجود می آید و قدرشناسی لازم می طلبد که اگر از دست رفت برگشت ندارد.

استعاره

مُستَعار: نفار؛ شرود

مُستَعارله:

مُستَعار منه:

جامع: امام کلمه نفار و شرود را استعاره برای از بین رفتن نعمت آورده است از نظر تشبیه نعمت ها به چهارپایان و نسبت به زوال نعمت هشدار داده است تا وادار کند که با شکر نعمت آن را حفظ کنیم.

حکمت 247

جوانمردی

«الْكَرَمُ، أَعْطَفُ مِنَ الرَّحِم» ⁽¹⁾

أعطَفُ: مهربان تر.

الرَّحِم: خویشاوندی.

جوانمرد مهربان تر از خویشاوند است.

نکته

گاهی در رفاقت ها و دوستی ها از نظر رسیدن به لطف بیشتر از خویشاوندان است از این رو امام اشاره به جوانمردی می کند که در عین نداشتن پیوند سببی و حسبی محبت را به حدی می رسانند که از فامیل برای انسان نزدیک تر هستند. ⁽²⁾

این واقعیتی است که بسیارند کسانی که با حلقه های زنجیر خویشاوندی به هم پیوسته اند، ولی کم ترین جذبه عاطفی و احساسی بین آنان وجود ندارد در عین خویشی بیگانه اند. در حالی که حس جوانمردی و مناعت طبع و کرامت نفسانی به مثابه دام محبتی عمل می کند و بیگانه ها را در حلقه محبت و دوستی قرار می دهد. جوانمرد در دیگران اثر می گذارد و از گذرگاه جوانمردی در خانه دل مردم نفوذ می کند.

«الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ» ⁽³⁾

حکمت 248

خوش بینی

«مَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً، فَصَدِّقْ ظَنَّهُ»

کسی که به تو گمان خیر دارد گمانش را (در عمل) تحقق بخش.

نکته

این حکمت افراد جامعه توحیدی را به خوش بینی متقابل فراهم خوانده و سلامت جامعه را در راستای چنین اندیشه ای تضمین می کند و زمینه نیکوکاری و رفتار شایسته را متناسب با خوش بینی مردم نسبت به یکدیگر فراهم می آورد. ⁽¹⁾

اعتماد عمومی و حسن ظن مردم نسبت به آدمی، بزرگ ترین سرمایه است. لازمه پاسخگویی به حسن ظن دیگران برخورد از موضع سلامت و تأیید و تقویت ذهنیت صحیح مخاطب است.

حکمت 249

بهترین اعمال

«أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ، مَا أَكْرَهُتَ نَفْسَكَ عَلَيْهِ» ⁽²⁾

أَكْرهْتَ: وادار كردى.

بهترین عمل عملی است که خود را به آن واداری

نکته

در این حکمت امام علیه السلام می فرماید نفس باید در مسیر اراده الهی انسان مهار گردد و بر خلاف رغبت و شهوتی که دارد تابع ایمان و عقلانیت حرکت کند. ⁽³⁾

مشابه

قَوْلِ النَّبِيِّ ص «أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ أَحْمَرُهَا» ⁽¹⁾بهترین کارها دشوارتر آن ها است.

اعمالی که از آدمی سر می زند در فضای پذیرش شهوات و هماهنگ با خواست های نفسانی باشد آسان خواهد بود به همین دلیل فاقد ارزش و اجر و مزدی ندارد.

ولیکن اگر اعمال در مجرای وظیفه شناسی و تعهد انجام پذیرد و علی رغم میل و شهوت، شکل بگیرد و در واقع بر نفس و مطالبات نفسانی تحمیل گردد مستحق پاداش و جایزه خدایی خواهد بود.

لذا پیامبر صلی الله علیه وآله می فرماید: «افضل الاعمال احمزها»

حکمت 250

شناخت خداوند

«عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخ الْعَزَائِمِ، وَ حَلَّ الْعُقُودِ، وَنَقْضِ الْهِمَم» ⁽²⁾

فَسخِ: بر هم زدن.

الْعَزَائِمِ: تصمیم های قطعی؛ عزم: عزما و عزیما على أمر: عقد قلبه على فعله، العزيمة ج: عزائم الارادة المؤكدة.

الْعُقُودِ: عقدها؛ تعهدها.

الهِمَم: همت ها.

خدا را با به هم خوردن تصمیم ها و گشوده شدن عزم ها و شکستن آهنگ ها شناختم.

نکته

گاهی تمام اسباب و علل رسیدن به هدف را آماده می کنیم ولی به نتیجه نمی رسیم ولی خداوند در یک لحظه گره را باز میکند و از غیب امداد می نماید. ⁽³⁾

گاهی انسان در قلمرو اراده و اختیار، طرحی در اندازد و برنامه ای پیش بینی کند، تمام جوانب قضیه را مطالعه کرده و ورودی آگاهانه و عالمانه به صحنه اجرا داشته باشد، ولیکن ناکام و

شکست خورده برگردد و تمام پیش بینی ها غلط از کار درآمده و راه به منزل مقصود نبرد و به خواسته خویش نرسد گویا آهنگ دیگری ساز شده و دست قوی تری دست اندرکار شده است. چنین پیش آمدی خود تابلویی از آیات خداوند و دلیل روشنی بر وجود کارگردان مسلط و توانمند است که کارگاه هستی را با اراده و اختیار خدشه ناپذیر خویش اداره می کند.

« العبدُ يدَبِرُ وَاللهُ يُقَدِّر » ⁽¹⁾

در واقع آزادی و اختیار آدمی در محدوده علم و اندیشه و درک آدمی است ولیکن در قلمرو تکوین و تشریع « یدُالله فُوقَ اَیدیهِم» دست بالا از آن خداوند است و مشیت پروردگار است که حرف آخر را خواهد زد و ناکارآمدی اراده های بشری و گسست قراردادها و شکست همت ها خود آیتی از آیات الهی برای اهل معرفت است.

حکمت 251

شیرینی و تلخی

« مَرَارَةُ الدُّنْيَا، حَلَاوَةُ الآخِرَةِ ؛ وَ حَلَاوَةُ الدُّنْيَا، مَرَارَةُ الآخِرَةِ » ⁽²⁾

حَلَاوَةُ: شيريني.

تلخی دنیا شیرینی آخرت، و شیرینی دنیا تلخی آخرت است.

نکته

ناراحتی ها و سختی های دنیا اگر از جهت حفظ ایمان و کسب علم و تقوا باشد شیرینی و خوشی آخرت را در پی دارد و اگر کسانی با خوشی های نامشروع زندگی را طی کنند ممکن است در دنیا به صورت کوتاه مدت در خوشی باشند ولی در آخرت گرفتار عذاب های دردناک خواهند بود. ⁽³⁾

مشابه

«فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِى الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِهِ أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِساب» ⁽¹⁾برخی از مردم می گویند: ای پروردگار ما، ما را در دنیا چیزی بخش. اینان را در آخرت نصیبی نیست و برخی از مردم می گویند: ای پروردگار ما، ما را هم در دنیا خیری بخش و هم در آخرت، و ما را از عذاب آتش نگه دار اینان از آنچه خواسته اند، بهره مند می شوند و خدا به سرعت به حساب هرکس می رسد.

و به طورکلی صعود به قله های افتخار به استقبال خطرات رفتن را می طلبد و نابرده رنج، گنج بهشت، میسر نمی شود و اگر کسی این عزت و افتخار را در بستر تفسانیت ها جستجو کند، يقيناً به اشتباه افتاده است.

تلخی دنیا با انجام تکالیف و تن دادن به مسئولیت و توجه به اوامر و نواهی شیرینی آخرت و شیرینی این جهان در گذرگاه مشتهيات نفسانی و اجابت دعوت نفس اماره تلخی جهان واپسین است.

حکمت 252

اشاره

«فَرَضَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً مِنَ الشِّرْكِ، وَ الصَّلَاةَ تَنْزِيهَا عَنِ الْكِبْرِ، وَ الزَّكَاةَ تَسْبِيباً لِلرِّزْقِ، وَالصِّيَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْقِ، وَ الْحَجَّ [تَقْوِيَةً] تَقْرِبَةً لِلدِّينِ، وَالْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ، وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةَ لِلْعَوَامَ، وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ، وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنْمَاةً لِلْعَدَدِ، وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ ، وَإِقَامَةَ الْحُدُودِ إِعْظَامًا لِلْمَحَارِمِ، وَ تَرْكَ شُرْبِ الْخَمْرِ تَحْصِيناً لِلْعَقْلِ، وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَةِ إِيجَابِاً لِلْعِفَّةِ، وَ تَرْكَ الزِّنَى [الزِّنَا] تَحْصِيناً لِلنَّسَبِ وَ تَرْکَ اللّوَاطِ تَكْثِيراً لِلنَّسْلِ، وَالشَّهَادَاتِ اسْتِظْهَاراً عَلَى الْمُجَاحَدَاتِ، وَ تَرْكَ الْكَذِبِ تَشْرِيفاً لِلصِّدْقِ، وَ السَّلَامَ أَمَانَا مِنَ الْمَخَاوِفِ، وَ الْأَمَانَةَ نِظَاماً لِلْأُمَّةِ، وَالطَّاعَةَ تَعْظِيماً لِلْإِمَامَةِ»

خداوند ایمان را برای پاک شدن از آلودگی شرک واجب نمود، و نماز را برای پیراسته شدن از کبر، و زکات را برای جلب ،روزی و روزه را برای امتحان تا مردم را خالص نماید و حج را برای نزدیک شدن دینداران [یا تقویت دین]، و جهاد را برای عزّت اسلام، و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم، و نهی از منکر را برای بازداشتن فرومایگان، و صله رحم را برای زیاد شدن نفرات، و قصاص را برای محفوظ ماندن خون ها، و اجرای حدود را برای بزرگ شمردن حرام ها، و ترک نوشیدن شراب را برای حراست عقل، و دوری از دزدی را برای باقی ماندن پاکدامنی، و ترک زنا را برای حفظ نسب، و ترک لواط را برای فراوان شدن نسل، و شهادت ها [ بر حقوق ] را برای حمایت از حقوق انکار شده، و ترک دروغ را برای گرامی داشت راستی، و سلام را برای ایمن شدن از خطرات و امامت را برای نظام بخشیدن به امت، و اطاعت [از امام] را برای تعظیم مقام امامت

ایمان و تطهیر شرک

«فَرَضَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً مِنَ الشِّرْكِ»

خداوند ایمان را جهت پاک شدن از شرک واجب نمود.

مشابه

«وَ لكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَ زَيَّنَهُ في قُلُوبِكُمْ وَكَرَّةَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ

العِصيان» ⁽¹⁾ولی خدا ایمان را محبوب شما ساخت و آن را در دلتان بیاراست و کفر و فسق و عصیان را در نظرتان مکروه گردانید. اینان خود راه یافتگانند.

«قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُم» ⁽²⁾پیامبری به حق از جانب خدا بر شما مبعوث شد، پس به او ایمان بیاورید که خیر شما در آن است.

نماز و نخوت زدایی

«الصَّلَاةَ تَنزِيهاً عَنِ الكِبرِ» ⁽³⁾

و نماز را برای منزه شدن از کبر

مشابه

«وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعين» ⁽⁴⁾و نماز را بر پا دارید، و زکات را بدهید، و با رکوع کنندگان رکوع کنید.

زکات

«وَ الزَّكَاةَ تَسْبِيباً لِلرِّزْقِ» ⁽⁵⁾

و زکات موجب روزی [قرار داد]

روزه و اخلاص

«وَ الصِّيَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْقِ»

و روزه را آزمایشی برای اخلاص مردم [قرار داد]

مشابه

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» ⁽⁶⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه که بر کسانی که

پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید.

حج و تقویت دین

«وَالْحَجَّ تَقُويَةً تَقْرِبَةً لِلدِّينِ»

و حج را سبب تقویت دین، [قرار داد]

جهاد و عزت اسلامی

«وَ الْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ»

و جهاد را برای ارجمندی اسلام، [قرار داد]

مشابه

«فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَ جَاهِدْهُمْ بِهِ جهاداً كبيراً» ⁽¹⁾پس، از کافران اطاعت مکن، و با [الهام گرفتن از] قرآن با آنان به جهادی بزرگ بپرداز

امر به معروف و نهی از منکر

«وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامَ، وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ» ⁽²⁾

و امر به معروف را به خاطر اصلاح عموم، و نهی از منکر را برای باز داشتن نادانان، { قرار داد }

مشابه

« وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولِئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون » ⁽³⁾باید که از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر کنند. اینان رستگارانند.

صله رحم

« وَصِلَةَ الرَّحِمِ مَنْمَاةٌ لِلْعَدَدِ» ⁽⁴⁾

و صله رحم را برای فراوانی نفرات.

مشابه

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَتُسَبِّحُ الْكَفَّ وَتُطَيِّبُ النَّفْسَ وَ تَزِيدُ فِي الرِّزْقِ وَ تُنْسِيُّ فِي الْأَجَلِ » ⁽¹⁾امام صادق عليه السّلام فرمود: صله ارحام خلق را نیکو و دست را با سخاوت و نفس را پاکیزه و روزی را زیاد کند و اجل را تأخیر می اندازد.

قصاص

« وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ » ⁽²⁾

و قصاص را برای حفظ خون ها

مشابه

« وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياة يا أُولِي الْأَلْبابِ » ⁽³⁾ای خردمندان، شما را در قصاص کردن زندگی است. باشد که پروا کنید

اجرای حدود و احکام خدا

«وَ إِقَامَةَ الْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ، وَ تَرْكَ شُرْبِ الْخَمْرِ تَحْصِينَا لِلْعَقْلِ، وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَةِ إِيجَاباً لِلْعِفَّةِ» ⁽⁴⁾

مُجَانَبَ: دوری کردن.

إِيجَاب: الزام.

و اقامه حدود را برای بزرگداشت حرام ها، و ترک خوردن مسکر را برای حفظ عقل، و دوری از دزدی را برای پا بر جایی پاکدامنی

مشابه

« تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها » ⁽⁵⁾این ها حدود فرمان خداست، بدان نزدیک مشوید.

« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ

فَاجْتَنِبُوهُ» ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه پلیدند [و] از عمل شیطانند. پس ، از آنها دوری گزینید

« وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزَاءً بِما كَسَبا » ⁽²⁾و مرد و زن دزد را به [سزای] آنچه کرده اند

ترک زنا و پاکی نسل

«وَ تَرْكَ الزِّنَى [الزِّنَا] تَحْصِيناً لِلنَّسَبِ» ⁽³⁾

و ترک زنا را برای حفظ نسب

ترک لواط

«و تَرَكَ اللَّوَاطِ تَكْثِيراً لِلنَّسْل»

و ترک لواط را برای ازدیاد نسل

مشابه

« وَ لُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ * أَ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَ تَأْتُونَ في ناديكُمُ الْمُنْكَر » ⁽⁴⁾و لوط را پیامبری دادیم. به قوم خود گفت شما کاری زشت را پیشه کرده اید که هیچ یک از مردم جهان پیش از شما چنین نمی کرده است آیا با مردان می آمیزید و راه ها را می برید و در محفل خود مرتکب کارهای ناپسند می شوید؟

ادای شهادت و گواهی

«وَ الشَّهَادَاتِ اسْتِظْهَاراً عَلَى الْمُجَاحَدَاتِ» ⁽⁵⁾

استِظهَار: تقویت.

الْمُجَاحَدَاتِ: انکارها و جحودها؛ الجحود: هو الانكار مع العلم يقال: جحد حقه جحدا و جحودا: أى أنكره مع علمه بثبوته.

و شهادات را برای پشتوانه حق بر علیه انکارها

مشابه

« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بما تَعْمَلُونَ خَبیراً» ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، پیوسته به عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید، هر چند به زیان خودتان یا [به زیان] پدر و مادر و خویشاوندان [شما] باشد. اگر [یکی از دو طرف دعوا] توانگر یا نیازمند باشد، باز خدا به آن دو [ از شما] سزاوارتر است؛ پس، از پی هوس نروید که [در نتیجه از حق] عدول کنید. و اگر به انحراف گرایید یا اعراض نمایید قطعاً خدا به آنچه انجام می دهید آگاه است.

ترک دروغ

«و تَرْكَ الْكَذِبِ تَشْرِيفاً لِلصَّدْقِ»

و ترک دروغ را به خاطر شرافت راستی.

مشابه

«إِيَّاكَ وَ الْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يُسَوِّدُ الْوَجْه» ⁽²⁾از دروغ بپرهیز زیرا دروغ چهره را تیره می کند.

«وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ» ⁽³⁾و امّا اگر از دروغزنان گمراه است.

سلام و امنیت در روابط اجتماعی

«وَ السَّلَامَ أَمَاناً مِنَ الْمَخَاوِفِ، وَالْأَمَانَةَ نِظَاماً لِلْأُمَّةِ، وَالطَّاعَةَ تَعْظِيماً لِلْإِمَامَةِ» ⁽⁴⁾

و سلام را امانی از خطرات، و امامت را برای نظام امت، و فرمانبرداری را برای بزرگداشت مقام امامت.

مشابه

« إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها » ⁽⁵⁾خدا به شما فرمان می دهد که سپرده ها را به صاحبان آن ها رد کنید.

ایمان و تطهیر شرک

قرآن کریم موهبت ایمان را از خدا می داند و می فرماید:

« وَلَكِنَّ اللهَ حَبّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَة إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ » ⁽¹⁾

با استفاده از این آیه کریمه ایمان شوینده کدورت کفر و شرک و فساد و گناه از آینه دل مؤمن است.

نماز و نخوت زدایی

نماز رکن دین و عالیترین ترجمان خضوع و خشوع و فروتنی در آستان حضرت پروردگار است.

عده ای از قبیله ثقیف آمدند خدمت رسول اکرم: یا رسول الله! ما می خواهیم مسلمان بشویم ولی سه تا شرط داریم، این شرط ها را بپذیر. یکی اینکه اجازه بده یک سال دیگر ما این بت ها را پرستش کنیم (مثل آن هایی که می گویند بگذار ما یک شکم سیری بخوریم) بگذار یک سال دیگر ما خوب این ها را پرستش کنیم که دیگر شکمی از عزا در آورده باشیم. دوم اینکه این نماز خیلی بر ما سخت و ناگوار است. (عرب آن تکربش اجازه نمیداد رکوع و سجود کند، چون تمام نماز خضوع و خشوع است و از این جهت بر طبیعت این ها گران بود. سوم اینکه بت بزرگمان را به ما نگو به دست خودتان بشکنید.

فرمود: از این سه پیشنهادی که می کنید، پیشنهاد آخرتان که فلات بت را به دست خودتان نشکنید مانعی ندارد، من یک نفر دیگر را می فرستم اما دوتای دیگر، چنین چیزی محال است.

ذکات و سبب سازی برای روزی

«انَّ مانع قيراط منهاليس من المؤمنين و لا من المسلمين»

یقیناً کسی که قیراطی از آن را مانع شود و از اداء آن سرباز زند از جرگه مؤمنین و مسلمین خارج شده است.

طبق حدیث شریف:

«ان الله ليربي لأحدكم الصدقه-كما يربي احدكم ولده حتى يلقاه يوم القيامه و هو مثل أحد. خداوند زکات مال آدمی را پرورش می دهد، آنچنان که یکی از شما در بالندگی فرزند خویش، تلاش می کند تا این که روز واپسین به بزرگی کوه احد آن را مشاهده می نماید.

مرحوم شیخ محمد حسن صاحب جواهر می فرماید: «و کان وجه اختصاصه تعالى بالصوم

انه امر مخفى لايمكن الاطلاع به لغير الله كالحج والصلوه»

علت اختصاص روزه به خدای متعال، پنهان بودن آن از داوری دیگران است. بر خلاف حج و نماز و امثال این ها که پیش روی مردم انجام می گیرد و روزنه های ورود ونفوذ ریا و تظاهر، در آن ها وجود دارد. ⁽¹⁾

حج و تقویت دین

شخصی شرفیاب محضر پیامبر صلی الله علیه وآله را شد و گفت به عزم حج و انجام مناسک، بار سفر بستم و راهی بیت الحرام شدم، وقتی به مکه رسیدم وقت انجام حج واجب گذشته بود و لذا نتوانستم مناسک حج را انجام دهم و من غنی و توانگر هستم، دستور فرمایید تا مال خود را در جایی هزینه کنم که از ثواب حج برخوردار شوم. حضرت فرمود: به کوه ابوقبیس نظر کن! اگر تمام آن کوه طلای سرخ شود و از آن تو باشد و در راه خدا انفاق نمایی، ثواب حج حاصل نمی گردد و به همین دلیل حج و اهمیت آن در هیچ عمل دیگری مشاهده نمی شود.

تشریع جهاد، توجه به بنیه دفاع و پاسداری از قلمرو جهان اسلام و ایجاد مصونیت و آسایش خاطر مسلمانان از جانب فرصت طلبان است.

قرآن کریم می فرماید: « وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽²⁾

راوی می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم:

«يكوُنُ لى القَرابَةُ على غَيْرِ أمرِى، ألَهُم عَلَى حَقٌّ ؟ قالَ نَعَمْ، حَقُّ الرَّحِمِ لَا يَقطَعُهُ شيءٌ وإذا كانوا على أمرِكَ كَانَ لَهُم حَقَّانِ : حَقُّ الرَّحِمِ ، وحَقُّ الإسلامِ» ⁽³⁾

پیامبراکرم صلی الله علیه وآله می فرماید: «صِلَةُ الرَّحِمِ تَعمُرُ الدِّيارَ ، وتَزيدُ فى الأعمار و إن كان أهلها غيرَ أخيارِ» ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «صلةُ الأرحامِ تُحَسِّنُ الخُلُقَ وتُسَمِّحُ الكَفَّ وتُطَيِّبُ النَّفْسَ ، و تَزِيدُ فِي الرِّزْقِ و تُنسِيُّ فِي الْأَجَلِ» ⁽⁵⁾

مقابله به مثل، حافظ خون انسان ها

قصاص مقابله به مثل در جنایت عمدی و حکمی از احکام خداوند است که در چهار آیه از قرآن کریم صراحتاً مورد عنایت قرار گرفته است و علت نام گذاری آن به قصاص، انجام آن در پی وقوع جنایت است.

وجوب قصاص با توجه به آیه 178 سوره بقره که می فرماید: «كِتبَ عَليكم القِصاصُ»

«وَلَم فِي القِصاصٍ حَيوه يا أولِي الأَلباب»

اجرای حدود و بزرگداشت احکام خدا

حد به معنای مرز، و به تعبیر راغب اصفهانی، واسطه بین دو چیز است که از اختلاط و به هم ریختگی آن ها جلوگیری می کند و جمع حدّ، حدود می باشد که 16 بار در قرآن کریم تکرار شده است و در اغلب این آیات، مراد احکام و دستورات الهی هستند که مجموعه محرمات و واجبات را شامل می شوند .

«تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا» ⁽¹⁾

« تلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا » ⁽²⁾

ترک شراب خواری و حراست از عقلانیت

امام رضا علیه السلام می فرماید: «اِنّ الله تَعَالَى حَرَّمَ الخَمْرَ لِمَا فِيهَا مِنَ الفِسَادَ وَ بُطلان العُقُول فِي الحَقائِق.. » ⁽³⁾

اجتناب از سرقت، تامین عفت اجتماعی

امام صادق علیه السلام در پاسخ به پرسش کسی که از علت و یا علل حرام بودن آن جویا می شود می فرماید:

«لِما فيه الفَساد»

«وذَهابُ المَواريث»

«وَ انِقطاع الأَنساب»

« لا تَعَلمُ المراه في الزِّنا مَن أَحبَلَها»

«وَ لا المُولُودُ يعلَمُ مَ أَبُوهُ»

«وَلا اَرحامُ مُوصوُله وَلا قَرابَهُ معروفَهُ»

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله را خطاب به آنان می فرمود:

«إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ * أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ» ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «أَرْبَعُ خِصَالٍ لَا تَكُونُ فِي مُؤْمِنٍ لَا يَكُونُ مَجْنُونَا وَ لَا يَسْأَلُ عَنْ أَبْوَابِ النَّاسِ وَ لَا يُولَدُ مِنَ الزِّنَا وَ لَا يُنْكَحُ فِي دُبُرِهِ» ⁽²⁾

چهار خصلت در مؤمن یافت نمی شود ، جنون تکدی گری، زنا زادگی و لواط

گواهی دادن و احقاق حقوق

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا» ⁽³⁾

امام عسگری علیه السلام می فرمود: «خُطَّتِ الخَبائِثُ فِي بَيتٍ وَ جُعِلَ مِفتاحُهُ الكذب» ⁽⁴⁾

همچنین می فرماید: «إِيَّاكَ وَ الْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يُسَوَّدُ الْوَجْهَ» ⁽⁵⁾

سلام و امنیت در روابط اجتماعی

«وَإِذَا حُتِيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا» ⁽⁶⁾

در آیه 94 همین سوره می فرماید:

«وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا»

امام حسین علیه السلام می فرماید:

«لِلسَّلامِ سَبعونَ حَسَنَةٌ ، تِسْعٌ وسِتّونَ لِلمُبْتَدِى ءِ ووَاحِدَةٌ لِلرّادَّ» ⁽¹⁾

علی علیه السلام در حدیث مورد بحث می فرماید:

«وَ السَّلَامَ أَمَانَا مِنَ الْمَخَاوِفِ»

امام رضا علیه السلام می فرماید:

«أنا لا نَجِدُ فِرْقَةً مِنَ الفِرَق ولا مِلَّةَ مِنَ المِلَ يَقُوا وعاشُوا إلاّ بِقيّمٍ ورئيسٍ لِما لا بدّ لَهُمْ مِنْهُ في أَمْرِ الدِّينِ والدُّنيا» ⁽²⁾

تامین امنیت عمومی سه مولفه کلی دارد: امت، امامت و طاعت پذیری. در صورت تحقق این سه، امر مطلوب حاصل می شود.

«لا رَأيَ لِمَن لا يطاع» ⁽³⁾

حکمت 253

سوگند دادن ستمگر

«أَحْلِفُوا الظَّالِمَ - إِذَا أَرَدْتُمْ يَمِينَهُ - بِأَنَّهُ بَرِى مِنْ حَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ، فَإِنَّهُ إِذَا حَلَفَ بِهَا كَاذِبَاً، عُوجِلَ الْعُقُوبَةَ؛ وَإِذَا حَلَفَ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، لَمْ يُعَاجَلْ، لِأَنَّهُ قَدْ وَحدَ الله تَعَالَى» ⁽¹⁾

أَرَدْتُمْ: خواستید.

يمِين: قسم.

عُوجِلَ: سرعت یافت.

اگر بنا دارید ستمکار را سوگند دهید، این گونه سوگند دهید که از حول و قوه خدا بیزار است. زیرا اگر به این صورت به دروغ سوگند خورد در کیفرش عجله شود و اگر قسم بخورد به خداوندی که جز او خدایی نیست، در کیفرش شتاب نشود، چه اینکه خدا را یگانه دانسته است.

نکته

قسم خوردن یکی از راه های دستیابی به حقیقت به حساب می آید که پیش از اسلام نیز وجود داشته است و اسلام نیز جایگاه ارزشی قسم را در نظام قضایی نشان داده است. ⁽²⁾

در کتاب شریف وسائل الشيعه «باب جواز استحلاف الظالم بالبرائه» جایز بودن قسم دادن ظالم را مورد عنایت قرار داده است، با توجه به این که سوگند و قسم یکی از دو رکن فصل حكومات در محاکم شرعیه و قضاء اسلامی می باشد.

روایت شده است جاسوسی بر علیه امام صادق علیه السلام گزارش داده و منصور را بر علیه آن حضرت تشویق به اقدام کرد. خلیفه، حضرت را احضار کرد و جریان امر را با امام صادق علیه السلام در میان گذاشت حضرت گفته های آن مرد را انکار و جاسوس بر درستی گزارش خود اصرار نمود، امام صادق علیه السلام از او خواست قسم بخورد و وادار کرد رد قسم خود از حول و قوه خداوندی بیزاری جوید در حالی که دروغ گفته باشد، مردم قسم خورد، هنوز گفتارش به پایان نرسیده بود که بخشی از بدنش دچار فلج و مردگی شد و دروغگو بودن او و صداقت

امام صادق علیه السلام اثبات گردید و ابوالفرج اصفهانی در کتاب مقاتل الطالبین جریانی را نقل می کند که بین یحیی بن عبدالله و فرزند مصعب زبیری اتفاق افتاد که ابن ابی الحدید در شرح خودش وقوع این حادثه را در نزد رشید خلیفه عباسی نوشته است و یحیی بن عبدالله که از فرزندان حسن بن علی علیه السلام است. از یحیی خواست تا به همین شکلی که علی علیه السلام می فرماید قسم بخورد و او پذیرفت. ولی هنوز از جای خود برنخواسته بود که چشمانش گرد شد و اثار جذام در او پیدا و بدنش به ریزش افتاد و بعد از سه روز مرد.

حکمت 254

آدم وصی خویش

«يَا ابْنَ آدَمَ كُنْ وَصِيَّ نَفْسِكَ فِي مَالِكَ، وَ اعْمَلْ فِيهِ مَا تُؤْثِرُ أَنْ يُعْمَلَ فِيهِ مِنْ بَعْدِكَ» ⁽¹⁾

ای فرزند آدم، خودت وصی خود در مال خویش باش و همان گونه با ثروتت عمل کن که علاقه داری پس از مرگت عمل کنند.

نکته

خطاب امام به کسانی است که نگران اموال خود بعد از مرگ هستند که در مورد ارث آن ها چگونه برخورد خواهد شد و امام توصیه می کند که عقلانیت حکم می کند که از اموال خود آنگونه که آرامش خاطر او را فراهم می کند استفاده کند. ⁽²⁾

مشابه

«إِنَّ الْعَاقِلَ مَنْ نَظَرَ فِي يَوْمِهِ لِغَدِهِ وَ سَعَى فِي فَكَاكِ نَفْسِهِ وَ عَمِلَ لِمَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ وَ لَا مَحِيصَ لَهُ عَنْهُ» ⁽³⁾بدرستی که عاقل کسی است که نگاه کند در روز خود از برای فردای خود و شتاب کند در خلاص کردن نفس خود و عمل کند از برای آنچه نیست چاره او را

« حَقٌّ عَلَى الْعَاقِلِ الْعَمَلُ لِلْمَعَادِ وَ الِاسْتِكْثَارُ مِنَ الزَّادِ. » ⁽¹⁾شخص عاقل لازم است که برای معاد کار کند و توشه زیاد برگیرد.

«وَاللهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا» ⁽²⁾

برگ عیشی به گور خویش فرست *** کس نیارد زپس تو پیش فرست

حکمت 255

جنون

«الْحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ، لِأَنَّ صَاحِبَهَا يَنْدَمُ؛ فَإِنْ لَمْ يَنْدَمْ، فَجُنُونُهُ مُسْتَحْكِمْ » ⁽³⁾

ضَرْبٌ: یک نوع.

يَنْدَمُ: پشیمان می گردد.

تندخویی نوعی از دیوانگی است، چون تندخو پشیمان می شود، و اگر نشود دلیل بر پا بر جایی دیوانگی اوست.

نکته

عصبانیت شعبه ای از جنون است چون انسان عصبانی حرکاتی انجام می دهد که مشابه افراد دیوانه است اکثرا بعد از آنکه به حال عادی بر می گردند از کرده خود پشیمان می شوند و عذرخواهی می کنند. ⁽⁴⁾

مشابه

«الْغَضَبُ يُفْسِدُ الْأَلْبَابَ وَيُبَعدُ مِنَ الصَّوَاب» ⁽⁵⁾غضب و خشم فاسد می کند عقل ها را، و دور می کند از درست اندیشی، پس باید از آن بر حذر بود و آتش آن را بآب حلم فرو نشاند.

قَالَ ع «شِدَّةُ الْغَضَبِ تُغَيِّرُ الْمَنْطِقَ وَ تَقْطَعُ مَادَّةَ الْحُجَّةِ وَ تُفَرِّقُ الْفَهْمَ» ⁽¹⁾شدت غضب سخن را تغییر می دهد و زبان را قطع می کند و فهم را از آدمی می گیرد.

امام علی علیه السلام می فرماید:

«الْغَضَبُ يُفْسِدُ الْأَلْبَابَ وَيُبَعدُ مِنَ الصَّوَابِ» ⁽²⁾

«شِدّةُ الغَضَبِ تُغَيِّرُ المَنطِقَ ، وتَقطَعُ مادةَ الحُجّةِ ، وتُفَرِّقُ الفَهمَ» ⁽³⁾

خشم و شهوت مرد را احول کند *** ز استقامت روح را مبدل کند

حکمت 256

رمز سلامتی

«صِحَّةُ الْجَسَدِ، مِنْ قِلَّةِ الْحَسَدِ»

سلامت بدن از کمی حسادت است.

نکته

هر چه درجه حسادت پایین باشد سلامتی به همان نسبت بالاست. حسود خودخوری می کند و دائما در رنج و عذاب است چرا که دیگران کارشان رونق یافته ولی او به آن نعمت ها نرسیده است. ⁽⁴⁾

مشابه

«أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه» ⁽⁵⁾بلکه به مردم، برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می ورزند.

گویا انگیزه حسد و رشگ ورزی در تمام افراد بشر وجود دارد. در صورتی که هدایت شود و

در مجرای صحیح تکاملی قرار گیرد، به صورت غبطه و رقابت سالم در عرصه زندگی آشکار می شود و در صورتی که هدایت نشود و با چاشنی های دیگری از خودخواهی ها و منیت ها همراه شود، ویرانگر و خطرناک خواهد بود.

حکمت 257

اشاره

«وَ قَالَ علیه السلام لِكُمَيْلِ بْنِ زِيَادٍ النَّخَعِيُّ: يَا كُمَيْلُ مُرْ أَهْلَكَ أَنْ يَرُوحُوا فِي كَسْبِ الْمَكَارِمِ، وَيُدْلِجُوا فِي حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمْ؛ فَوَالَّذِي وَسِعَ سَمْعُهُ الْأَصْوَاتَ، مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَ خَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ السُّرُورِ لُطْفاً؛ فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَى إِلَيْهَا كَالْمَاءِ فِي انْحِدَارِهِ حَتَّى يَطْرُدَهَا عَنْهُ، كَمَا تُطْرَدُ غَرِيبَةُ الْإِبِلِ»

به کمیل پسر زیاد نخعی فرمود: ای کمیل، خاندان خود را دستور ده تا روز را در پی تحصیل مکارم بگذرانند، و شب را به دنبال روا کردنِ نیاز خفتگان باشند سوگند به خدایی که همه صداها را می شنود، هیچ کس دلی را شاد نساخت جز آنکه خداوند برای او از آن شادمانی لطفی فراهم ساخت. پس هر گاه مصیبتی بر او وارد آید آن لطف چون آبی که سرازیر گردد، به سوی او روانه شود تا آن مصیبت را از او دور کند، آن طور که شتر بیگانه را [از چراگاه] دور سازند.

سفارشات امام به کمیل

«وَ قَالَ علیه السلام لِكُمَيْلِ بْنِ زِيَادِ النَّخَعِيُّ: يَا كُمَيْلُ مُرْ أَهْلَكَ أَنْ يَرُوحُوا فِي كَسْبِ الْمَكَارِمِ، وَيُدْلِجُوا فِي حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ » ⁽¹⁾

الْمَكَارِم: کرامت های اخلاقی.

يُدْلِجُوا: شب را بگذرانند؛ (أدلج) إدلاجا القوم: ساروا الليل كله أو في آخره.

به کمیل بن زیاد نخعی فرمود: ای کمیل، مردم خود را فرمان بده که روز را به دنبال به دست آوردن مکارم بروند، و شب را از پی قضاء حاجت خفته ها باشند.

نکته

امام در این حکمت برنامه کلی رشد و تعالی انسان را یادآوری فرموده است که روزها در پی مکارم اخلاق بودن و کسب حلال و سایر ارزش های نفسانی وشب ها را برای استراحت مورد نیاز و راز و نیاز و مناجات با خداوند معرفی می کند. ⁽¹⁾

مشابه

« لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَبَى أَنْ يَتْرُكَ أَلْطَافَهُ بِحُسْنِ الْخُلُقِ إِلَّا فِي مَطَايَا نُورِهِ الْأَعْلَى وَ جَمَالِهِ الْأَزْكَى لِأَنَّهَا خَصْلَةٌ يَخُصُّ بهَا الْأَعْرَفِينَ بِه » ⁽²⁾خداوند متعال خودداری می کند از افاضه الطاف مخصوص و فیض خوی پسندیده مگر درباره کسانی که محل نور اعلی و جمال پاک احدیت هستند و این صفات مخصوص اشخاصی است که به پروردگار متعال معرفت کامل دارند.

توجه به افتادگان جامعه

«فَوَالَّذِي وَسِعَ سَمْعُهُ الْأَصْوَاتَ، مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَخَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ السُّرُورِ لُطْفاً؛ فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَى إِلَيْهَا كَالْمَاءِ فِى انْحِدَارِهِ حَتَّى يَطْرُدَهَا عَنْهُ، كَمَا تُطْرَدُ غَرِيبَةُ الْإِبِلِ» ⁽³⁾

نَائِبَةٌ: مصيبت؛ المصيبة.

انْحِدَارِ: سرازیر شدن.

يَطْرُدَ: دور می نماید.

غَرِيبَةُ الْإِبل: شتر بیگانه.

قسم به کسی که شنواییش آوازها را فرا گرفته، احدی دلی را شاد نکند مگر اینکه خداوند برای وی از آن شادی لطفی بیافریند، و چون بلایی به او رسد آن لطف همانند آب به سوی آن روان گردد تا آن بلا را از او دور کند همان گونه که شتر غریب را از آبگاه دور نمایند.

نکته

شاد کردن دل دردمند و درمانده با برآوردن نیاز او موجب می گردد که خداوند لطف

خویش را نسبت به برآورنده حاجت جاری کند و او را از مصیبت و اندوه رها سازد. ⁽¹⁾

کمیل فرزند زیاد نخعی از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام و جزو یاران نزدیک و صاحب سر آن حضرت است. مردی بزرگ و قابل اعتماد علی علیه السلام و از تابعین بسیار محترم می باشد، در میان قوم خود سیادت داشت و مورد احترام همگان بود. در جنگ صفین افتخار همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام را داشت در کوفه زندگی می کرد و به طرفداری و حمایت از اندیشه علوی معروف بود و بدخواهان و منحرفین از صراط مستقیم امامت به شدت با او دشمنی میو رزیدند تا این که سرانجام به دست حجاج بن یوسف ثقفی شهید شد.

حکمت 258

صدقه معامله با خدا

«إِذَا أَمْلَقْتُمْ، فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَةِ» ⁽²⁾

تَاجِرُوا: تجارت کنید.

هرگاه تهیدست شدید با خداوند به وسیله صدقه دادن معامله کنید .

نکته

انفاق در راه خدا که از روی صداقت و اخلاص انجام می گیرد به داد و ستد و معامله با خدا تعبیر شده است که روزی آدمی را توسعه می دهد. ⁽³⁾

مشابه

« قَالَ ع «يَا بُنَيَّ كَمْ فَضَلَ مِنْ تِلْكَ النَّفَقَةِ فَقَالَ أَرْبَعُونَ دِينَاراً قَالَ اخْرُجْ فَتَصَدَّقْ بِهَا قَالَ إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ مَعِى غَيْرُهَا قَالَ تَصَدَّقُ بِهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُخْلِفُهَا أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ مِفْتَاحاً وَ مِفْتَاحَ الرِّزْقِ الصَّدَقَةُ فَتَصَدَّقُ بِهَا قَالَ فَفَعَلْتُ فَمَا لَبِثَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عِ إِلَّا عَشَرَةَ أَيَّامٍ حَتَّى جَاءَهُ مِنْ مَوْضِعِ أَرْبَعَةُ آلَافِ دِينَارٍ» ⁽⁴⁾امام صادق به فرزندش فرمود: فرزندم از آن

خرجی چقدر اضافه آمده است؟ عرض کرد چهل دینار فرمود برو و آنها را صدقه بده. عرض کردم فقط همین چهل دینار باقی مانده است. حضرت فرمود: آنها را صدقه بده زیرا خداوند عوضش را می دهد. مگر نمی دانی که هر چیزی کلیدی دارد و کلید روزی صدقه است. پس آن چهل دینار را صدقه بده. محمد می گوید که من این کار را کردم اما ده روز بیشتر بر امام صادق نگذشته بود که جایی چهار هزار دینار به ایشان رسید.

«وَ قَالَ علیه السلام: صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَالِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ. وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِى الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضاً [الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُيُوبِ] الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ، وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ. » ⁽¹⁾

وَ قَالَ علیه السلام : «إِنَّ لِلَّهِ مَلَكاً يُنَادِى فِى كُلِّ يَوْمٍ لِدُوا لِلْمَوْتِ، وَ اجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ، وَ ابْنُوا لِلْخَرَابِ» ⁽²⁾

سوره مبارکه «هل اتی» تابلو گویا، زیبا و ماندگاری از علی و خاندان آن حضرت است که بر لوح هستی نقش بسته است و توجه به مسکین و یتیم و اسیر و درماندگان و تهی دستان، برگی از کتاب فضل امیرالمؤمنین علیه السلام است که آن حضرت را در تجارت و داد و ستد با پروردگار نشان می دهد، تجارتی معادله ده به یک صورت عادی آن و افزونی فضل

«مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ» ⁽³⁾

«مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةً حَبّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» ⁽⁴⁾

حکمت 259

خدامحوری در اخلاق

«الْوَفَاءِ لِأَهْلِ الْغَدْرِ غَدْرُ عِنْدَ اللَّهِ، وَ الْغَدْرُ بِأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَ اللَّهِ» ⁽¹⁾

وفا با پیمان شکنان پیمان شکنی نزد خداست، و بی وفایی با پیمان شکنان وفای نزد خداوند است.

نکته

با وجود اینکه بسیار توصیه به وفاداری شده است اما امام می فرماید با آدم های بدقول و نیرنگ باز که قصد فریب ما را دارند وفای به آنها بیوفایی به خداست بلکه تکلیف بی وفایی به آن ها است.

امام علی علیه السلام می فرماید:

«أمَرَنا رَسُولُ الله صلی الله علیه وآله أن نُلْقِيَ أهلَ المَعاصِيَ بِوُجُوهِ مُكَفِّرَةٍ». ⁽²⁾

به قول دشمن پیمان دوست بشکستی ببین که از بردی و با که پیوستی

آنچه نه پیوند یار بود بریدیم و آن چه نه پیمان دوست بود شکستیم

حکمت 260

مهلت دادن خدا نوعی امتحان

«كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَج بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَ مَغْرُورِ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ، وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِيهِ، وَ مَا ابْتَلَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ» ⁽¹⁾

مَغْرُورٍ: فریب خورده.

مَفْتُونٍ: فریفته.

بسا کس که با نیکویی بدو گرفتار گردیده است و بسا مغرور بدانکه گناهش پوشیده است و بسا کس که فریب خورد به سخن نیکویی که درباره او بر زبان ها رود، و خدا هیچ کس را نیاز مود چون کسی که او را در زندگی مهلتی بود.

نکته

مهلت دادن خداوند هم جنبه اتمام حجت دارد و هم جنبه امتحان. اگر گنهکار در دوران امهال توبه کند توفیق بزرگی است ولی اگر توفیق تو به پیدا نشد بر گناهان او افزوده و در امتحان رد خواهد شد. ⁽²⁾

مشابه

« وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً وَ ذَرْنِي وَ الْمُكَذِّبِينَ أُولِى النَّعْمَةِ وَ مَهَّلْهُمْ قليلاً * إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالاً وَ جَحِيماً » ⁽³⁾و بر آنچه می گویند صبر کن و به وجهی پسندیده از ایشان دوری جوی تکذیب کنندگان صاحب نعمت را به من واگذار. و اندکی مهلتشان ده. نزد ماست بندهای گران و دوزخ

حکمت 261

گله مندی امام از مردم تحت حکومتش

« لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَةُ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ عَلَى الْأَنْبَارِ، فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ مَاشِياً حَتَّى أَتَى النُّخَيْلَةَ وَ أَدْرَكَهُ النَّاسُ وَ قَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَحْنُ نَكْفِيكَهُمْ. فَقَالَ علیه السلام مَا تَكْفُونَنِي أَنْفُسَكُمْ فَكَيْفَ تَكْفُونَنِي غَيْرَكُمْ ؟ إِنْ كَانَتِ الرَّعَايَا قَبْلِي لَتَشْكُو حَيْفَ رُعَاتِهَا، وَ إِنَّنِي الْيَوْمَ لَأَشْكُو حَيْفَ رَعِيَّتِى؛ كَأَنَّنِي الْمَقُودُ وَهُمُ الْقَادَةُ، أَوِ الْمَوْزُوعُ وَهُمُ الْوَزَعَةُ» ⁽¹⁾

تَشْكُو: شکایت می کند.

رُعَاتِها: زمامدارانشان.

حَيْفَ: الظلم.

الْوَزَعَة: جمع وازع و هو الدافع الكاف.

الْمَقُودُ: پیرو.

الْقادَةُ: پيشوايان.

الْمَوْزُوعُ: محكوم.

الْوَزَعَة: حاكم.

على عليه السّلام زمانی که شنید یاران معاویه شهر انبار را غارت کردند، پیاده و تنها از کوفه بیرون آمد تا به نُخَیله رسید. در نخیله مردم خود را به او رساندند و گفتند: ای امیر مؤمنان، ما شر آنان را از تو کفایت می کنیم، در این هنگام فرمود: به خدا سوگند شما از انجام کار خود درمانده اید [یا: شرّ خود را از من کفایت نمی کنید]، چگونه شر دیگران را از من کفایت می کنید؟ اگر پیش از من رعیت از ستم حاکمان می نالید، امروز من از ستم رعیت خود می نالم. گویی من پیرو ایشان و اینان پیشوای من اند، یا من فرمانبردارم و آنان فرمانروا.

وقتي علی علیه السّلام این سخن را - ضمن گفتاری طولانی که برگزیده آن را در بخش خطبه ها آوردیم – بیان کرد دو تن از یاران امام نزد وی آمدند، یکی از ایشان گفت: من تنها اختیار خودم و برادرم را به دست دارم. ای امیر مؤمنان، فرمان بده تا انجام دهیم. فرمود: شما کجا و آنچه من می خواهم کجا؟ [چه کاری از شما بر می آید؟]

پیشگفتار حکمت

سفیان بن عوف غامدی و سپاهیانش از شهر هیت عراق گذشتند و وارد شهر انبار شدند. مردم بی گناه را در کوچه ها مورد حمله قرار دادند؛ زن و مرد را کشتند؛ آبادی ها را ویران کردند و جنایت را به اوج رساندند تا باعث ترس طرفداران علی علیه السلام شوند و فضای عمومی جامعه را به نفع شام و معاویه دگرگون نمایند. امام زمانی که شنید یاران معاویه به غارت شهر انبار برخاسته اند، تنها و پیاده از کوفه بیرون آمد تا به نخیله رسید، مردم در آنجا به او پیوستند و گفتند: یا امیرالمؤمنین ما شر دشمن را از تو کفایت می کنیم.

نکته

این حکمت بیان می دارد که سران حکومت های قبلی نسبت به مردم ظلم و تعدی داشتند و همین باعث خروش مردم بر علیه آن ها شد. و اینکه امام از مردم اطراف خود گله مند است که عوض فرمانبری از امام خود بر آن حضرت فرماندهی می کنند مثل اینکه آن ها پیشوایند و امام پیرو. ⁽¹⁾

مشابه

«مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقَّى مُسْتَأْثَراً عَلَى مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صلی الله علیه وآله حَتَّى يَوْمِ النَّاسِ هَذَا» ⁽²⁾

از زمانی که خداوند جان پیامبر خود را ستاند تا روزگار این مردم همواره مظلوم بوده ام.

قَالَ عليه السَّلَامُ: «اللَّهُمَّ اجْزِ قُرَيْشاً فَإِنَّهَا مَنَعَتْنِي حَتَّى وَ غَصَبَتْنِي أَمْرِى» ⁽³⁾خدايا قريش را خوار و ذلیل گردان که آنان مرا از حقم محروم کردند و امر را به زور از من ستاندند.

حکمت 262

ظاهر بینی و حق نشناسی

«وَ قِيلَ إِنَّ الْحَارِثُ بْنَ حَوْطٍ أَتَاهُ علیه السلام فَقَالَ أَتَرَانِي أَظُنُّ [أَنَ] أَصْحَابَ الْجَمَل كَانُوا عَلَى ضَلَالَةٍ؟ فَقَالَ علیه السلام: يَا حَارِثُ [حَارً] إِنَّكَ نَظَرْتَ تَحْتَكَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَكَ، فَحِرْتَ إِنَّكَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقِّ، فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ [أَهْلَهُ]، وَ لَمْ تَعْرِفِ الْبَاطِلَ، فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ. فَقَالَ الْحَارِثُ فَإِنِّي أَعْتَزِلُ مَعَ اسَعْدِ سَعِيدِ بْنِ مَالِكَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ. فَقَالَ علیه السلام إِنَّ [سَعْداً] سَعِيداً وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ لَمْ يَنْصُرَا الْحَقَّ وَ لَمْ يَخْذُلَا الْبَاطِلَ» ⁽¹⁾

نَظَرْتَ: نگاه کردی.

حِرْتَ: متحیر شدی.

أَتَاهُ: آن ر انجام داد.

أَعْتَزِلُ: کنار می کشم.

لَمْ يَنْصُرَا: کمک نکردند.

لَمْ يَخْذُلَا: خوار و بی یاور نکردند.

گفته اند: حارث پسر حوط نزد امام علیه السّلام آمد و گفت: آیا می پنداری که من اصحاب جمل را گمراه می دانم؟ علی علیه السّلام فرمود: ای حارث، تو زیر پایت را نگریستی و بالای سرت را ندیدی، [ظاهر را دیدی و به عمق آن نظر ندوختی]، و از این رو، سرگشته شدی! تو حق را نشناختی تا اهل حق را بشناسی و باطل را نشناختی تا باطل گرایان را بشناسی.

حارث گفت: من و سعید پسر مالک و عبد الله پسر عمر از جنگ کناره می گیریم. امام علیه السّلام فرمود: سعید و عبد الله پسر عمر نه حق را یاری کردند و نه باطل را خوار ساختند.

پیشگفتار حکمت

در جنگ جمل که اردوگاه حق و باطل روبروی هم قرار گرفته بودند. در یک طرف حضرت علی علیه السلام بود و در طرف دیگر طلحه و زبیر بودند که خود را پرچم دار حق مداری می دانستند.

حارث یکی از کسانی بود که سطحی نگر و کوتاه بود و این حکمت را امام به حارث گ- گفته اند.

مشابه

قَوْلِ النَّبِي صلی الله علیه وآله : «عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٌّ يَدُورُ حَيْثُمَا دَارَ» ⁽¹⁾علی با حق است و حق با علی و بر محور او می گردد

حکمت 263

هم نشینی با پادشاهان

«صَاحِبُ السُّلْطَانِ كَرَاكِبِ الْأَسَدِ، يُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَوْضِعِهِ » ⁽²⁾

رَاكِبِ: سوار.

يُغْبَطُ : مورد غبطه واقع می شود.

چون شیر سوار است، مقامش را حسرت خورند و او به موقعیت خطرناک خود آگاه تر است.

نکته

به طور کلی ظل السلطان بودن خطرناک است چون هر اتفاقی برای سلطان بیفتد همانطور که سلطان از بین می رود سایه اش نیز نابود می گردد. امام در این حکمت توصیه می کنند که کسی حسرت این مقام را نخورد و باید به این فکر کرد که چند روزی در ناز و نعمت بودن در کنار سلطان چه عواقب سوئی در پی دارد. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص «الْفُقَهَاءِ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ مَا لَمْ يَدْخُلُوا فِي الدُّنْيَا قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا دُخُولُهُمْ فِي الدُّنْيَا قَالَ اتَّبَاعُ السُّلْطَانِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَاحْذَرُوهُم» ⁽⁴⁾رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دانشمندان فقیه تا هنگامی که وارد دنیا نشده اند امین پیغمبرانند. عرض شد یا رسول الله!

معنی ورودشان در دنیا چیست؟ فرمود: پیروی سلطان پس چون چنین کنند نسبت به دینتان از ایشان برحذر باشید.

«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ عَالِمٌ يَؤُمُّ سُلْطَاناً جَائِراً مُعِيناً لَهُ عَلَى جَوْرِهِ » ⁽¹⁾ملعون است ملعون است آن عالمی که پیشوای سلطان ستمگری باشد و در ستمکاری هایش او را یاری دهد

حکمت 264

عکس العمل خیر و شر

«أَحْسِنُوا فِى عَقِبٍ غَيْرِكُمْ، تُحْفَظُوا فِي عَقِبِكُمْ» ⁽²⁾

عَقِب: اولاد؛ بكسر القاف: مؤخّر القدم، و هي مؤنثة، و عقب الرّجل أيضا ولده و ولد ولده.

تُحْفَظُوا: تا محفوظ شوید.

به بازماندگان مردم احسان کنید، تا پاس بازماندگان شما را بدارند.

نکته

امام در این حکمت انسان ها را به نیکی در حق دیگران به ویژه خانواده و فرزندان سفارش می کند که اولا حرمت گذاشتن و پاس داشتن گذشتگان است و ثانیا هواداری از بازماندگان مؤمنین است. ⁽³⁾

مشابه

«هَلْ جَزَاء الْإِحْسانِ إِلا الْإِحْسَانُ» ⁽⁴⁾آيا جزای احسان جز احسان است.

« وَ كَذلِكَ نُوَلِّى بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بما كانُوا يَكْسِبُون » ⁽⁵⁾بدینسان بعضی از ستمگران را به سزای عملی که می کرده اند به بعض دیگر مسلط می کنیم.

«مَنْ قَطَعَ مَعْهُودَ إِحْسَانِهِ قَطَعَ اللَّهُ مَوْجُودَ إِمْكَانِهِ» ⁽¹⁾کسی که رشته احسان خود را قطع کند خداوند توانایی او بر نیکی کردن به دیگران را از او می گیرد.

حکمت 265

گفتار حکیمان

«إِنَّ كَلَامَ الْحُكَمَاءِ إِذَا كَانَ صَوَاباً، كَانَ دَوَاءً؛ وَإِذَا كَانَ خَطَأً، كَانَ دَاء »

سخن حکیمان اگر درست باشد دوا، و اگر خطا باشد درد است.

نکته

کلام و گفتار حکیمان در صورت حق بودن و درست بودن درمان و رشد و بالندگی جامعه است همانطور که اگر نا به حق و نادرست باشد فساد فرد و جامعه را به همراه دارد. ⁽²⁾

این خطر از حکیم نما وجود دارد که که بافته های ذهنی خود را بدون پشتوانه وحی و کلمات نورانی اهلبیت به مردم القا می کند و باعث ایجاد درد و بیماری روحی و فکری برای مردم می شوند. ⁽³⁾

حکمت 266

روش صحیح پاسخ دادن

«وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ أَنْ يُعَرَّفَهُ الْإِيمَانَ، فَقَالَ علیه السلام إذَا كَانَ الْغَدُ فَأُتِنِي حَتَّى أُخْبرَكَ عَلَى أَسْمَاعِ النَّاسِ، فَإِنْ نَسِيتَ مَقَالَتِي حَفِظَهَا عَلَيْكَ غَيْرُكَ، فَإِنَّ الْكَلَامَ كَالشَّارِدَةِ يَنْقُفُهَا ايَنْقَفُهَا هَذَا وَيُخْطِئُهَا هَذَا» ⁽¹⁾

مَقَالَتِي: سخن من.

شَّارِدَةِ: فرار کننده؛ البعير يشرد شرودا: نفر.

يَنْقُفُ: می رباید.

يخْطِئُه: خطا می کند.

مردی از حضرت خواست که ایمان را به او بشناساند. آن حضرت فرمود: فردا بیا تا در برابر مردم بگویم، تا اگر گفته ام را از یاد بردی دیگری حفظ کند، چه اینکه سخن مانند شکار رمنده است، یکی آن را می رباید، و دیگری از دست می دهد.

نکته ها

• لازمه برخورد حکیمانه و بیان مطلب زمان خاص خود را میطلبد تا در ذهنیت جامعه نقش بندد و روزنه های تحریف به روی فرصت طلبان بسته شود. ⁽²⁾

امام روش صحیح پاسخ دادن را می آموزد و به خطبا و سخنوران یاد می دهد که مطالب و معارف را در جمع بیان کنید تا بعضی که شایسته اند پند گیرند و بر معلوماتشان افزوده گردد. به خاطر سپردن و عمل کردن هدف اصلی خطیب است. ⁽³⁾

حکمت 267

غم فردا نخوردن

«يَا ابْنَ آدَمَ، لَا تَحْمِلْ هَمَّ يَوْمِكَ الَّذِى لَمْ يَأْتِكَ عَلَى يَوْمِكَ الَّذِي قَدْ أَتَاكَ، فَإِنَّهُ إِنْ يَك مِنْ عُمُرِكَ يَأْتِ اللهُ فِيهِ بِرِزقِكَ» ⁽¹⁾

لَمْ يَأْتِکَ: به سوی تو نیامد.

آن فرزند آدم! غم روزی را که نیامده بر روزی که در آن هستی بار مکن، اگر روز نیامده از عمرت باشد خداوند روزیت را می رساند.

نکته

هدف امام از بیان این حکمت خمودگی در زندگی نیست بلکه پرهیز از حرص و آزمندی و از دست دادن فرصت است و نکته مهم آن عدم وابستگی به دنیا و فزون طلبی از مادیات است. ⁽²⁾

مشابه

«وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلا عَلَى اللهِ رِزْقُها» ⁽³⁾و هیچ جنبده ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او برخداست.

«ما تَدْري نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَدا» ⁽⁴⁾و هیچ کس نمی داند فردا چه چیزی [از خیر و شر] به دست می آورد.

حکمت 268

اعتدال در دوستی و دشمنی

«أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْناً مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْماً مَا؛ وَ أَبْغِضُ بَغِيضَكَ هَوْناً مَا، عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْماً مَا» ⁽¹⁾

هوْناً ما: به مقدار لازم؛ الهون: الرفق و اللين.

بَغِیضَکَ: دشمن تو.

أَبْغِضُ: خصومت کن.

دوستت را به اندازه دوست دار شاید روزی دشمنت شود، و دشمنت را به اندازه دشمن دار شاید روزی دوستت گردد.

نکته

• این حکمت دستور روشنی در راستای پرهیز از افراط و تفریط در دوستی ها و دشمنی هاست. چرا که ممکن است دوستی به دشمنی تبدیل شود و اطلاعات هر یک ممکن است باعث سوء استفاده دیگری علیه او شود. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ الصَّادِقُ ع لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ «لَا تُطْلِعْ صَدِيقَكَ مِنْ سِرِّكَ إِلَّا عَلَى مَا لَوِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ عَدُوكَ لَمْ يَضُرَّكَ فَإِنَّ الصَّدِيقَ قَدْ يَكُونُ عُدُّوا يَوْما» ⁽³⁾و به یکی از یاران خود فرموده است، دوست خود را از آن رازهای خویش آگاه کن که اگر دشمنت بر آن آگاه شود، زیانی به تو نرسد. زیرا دوست ممکن است روزی دشمن شود.

حکمت 269

اشاره

«النَّاسُ فِي الدُّنْيَا عَامِلَانِ، عَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِلدُّنْيَا، قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْيَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ، يَخْشَى عَلَى مَنْ يَخْلْفُهُ الْفَقْرَ وَ يَأْمَنُهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَيُفْنِي عُمُرَهُ فِي مَنْفَعَةِ غَيْرِهِ؛ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا، فَجَاءَهُ الَّذِي لَهُ مِنَ الدُّنْيَا بِغَيْرِ عَمَلِ، فَأَحْرَزَ الْحَقِّيْنِ مَعاً وَ مَلَكَ الدَّارَيْنِ جَمِيعاً، فَأَصْبَحَ وَجِيهاً عِنْدَ اللَّهِ، لَا يَسْأَلُ اللَّهَ حَاجَةً فَيَمْنَعُهُ»

مردم در کار دنیا دو گونه اند: یکی آن که در دنیا برای دنیا کار کرد، و دنیا او را از آخرتش بازداشت و به خود مشغول ساخت، از تنگدستی بازماندگانش می ترسد و از تهیدستی خویش در امان است، از این رو ایام زندگی اش را در راه منفعت دیگران تباه می سازد. و دیگری کسی است که در دنیا برای آخرت کار می کند. روزی چنین کسی از دنیا بی آنکه [برای دنیا] کار کند، به او می رسد، و در نتیجه هر دو بهره را برده، و هر دو جهان را به دست آورده، نزد خداوند آبرو یافته، و هر حاجتی که خواهد برایش روا گردد.

دو عامل

الف. محروم شدن از دنیا و آخرت

«النَّاسُ فِي الدُّنْيَا عَامِلَانِ، عَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِلدُّنْيَا، قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْيَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ، يَخْشَى عَلَى مَنْ يَخْلُفُهُ الْفَقَرَ وَيَأْمَنُهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَيُفْنِي عُمُرَهُ فِي مَنْفَعَةِ غَيْرِهِ» ⁽¹⁾

يَأْمَنُ : ایمن می شود.

فَيُفْنِی: از بین می برد.

مردم در دنیا از جهت عمل دو عاملند: عاملی که در دنیا برای دنیا کار کند، که او را دنیایش از آخرتش باز دارد، او بر تهیدستی باز ماندگانش می ترسد و بر تنگدستی خود ایمن است، از این رو عمرش را برای سود دیگران از دست می دهد.

ب. رسیدن به دنیا و آخرت

«وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا، فَجَاءَهُ الَّذِي لَهُ مِنَ الدُّنْيَا بِغَيْرِ عَمَلٍ، فَأَحْرَزَ الْحَظَّيْنِ

مَعاً وَ مَلَكَ الدَّارَيْنِ جَمِيعاً، فَأَصْبَحَ وَجِيهاً عِنْدَ اللَّهِ، لَا يَسْأَلُ اللَّهَ حَاجَةً فَيَمْنَعُهُ» ⁽¹⁾

لحَظَّينِ: دو نصيب.

وَجِيهاً: دارای منزلت والا .

و عاملی که در دنیا برای بعد از دنیا عمل می کند، و بی آنکه خود را به زحمت اندازد بهره او از دنیا به او می رسد، بنابراین هر دو نصیب را به دست آورده، و هر دو دنیا را مالک شده، و نزد خداوند آبرومند گشته، حاجتی را از خدا نخواهد که روا نگردد.

مشابه

«فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلا الْحَياةَ الدُّنْيا ذِلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى» ⁽²⁾بنابراین از کسانی که از یاد ما روی گردانده اند و جز زندگی دنیا را نخواسته اند، روی بگردان این [دنیا خواهی] آخرین مرز دانش و معرفت آنان است؛ یقیناً پروردگارت به کسی که از راه او منحرف شده داناتر است، و او به کسی که هدایت یافته آگاه تر است.

حکمت 270

حکم زیورآلات کعبه

«وَ رُوِيَ أَن أَنَّهُ ذُكِرَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي أَيَّامِهِ حَلَّى الْكَعْبَةِ وَ كَثْرَتُهُ، فَقَالَ قَوْمٌ لَوْ أَخَذْتَهُ فَجَهَّزْتَ بِهِ جُيُوسَ الْمُسْلِمِينَ كَانَ أَعْظَمَ لِلْأَجْرِ وَ مَا تَصْنَعُ الْكَعْبَةُ بِالْحَلْي، فَهَمَّ عُمَرُ بِذَلِكَ وَ سَأَلَ عَنْهُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزَلَ عَلَى النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم وَ الْأَمْوَالُ أَرْبَعَةُ: أَمْوَالُ الْمُسْلِمِينَ، فَقَسَّمَهَا بَيْنَ الْوَرَثَةِ فِي الْفَرَائِضِ، وَالْفَيْءُ فَقَسَّمَهُ عَلَى مُسْتَحِقِّيهِ، وَالْخُمُسُ فَوَضَعَهُ اللَّهُ حَيْثُ وَضَعَهُ، وَالصَّدَقَاتُ فَجَعَلَهَا اللَّهُ حَيْثُ جَعَلَهَا؛ وَ كَانَ حَلْى الْكَعْبَةِ فِيهَا يَوْمَئِذٍ فَتَرَكَهُ اللَّهُ عَلَى حَالِهِ وَ لَمْ يَتْرُكْهُ نِسْيَاناً وَ لَمْ يَخْفَ عَلَيْهِ [عَنْهُ] مَكَاناً؛ فَأَقِرَّهُ حَيْثُ أَقَرَّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَوْلَاكَ لَافْتَضَحْنَا، وَ تَرَكَ الْحَلْيَ بِحَالِهِ» ⁽¹⁾

الفَئءُ: غنیمتی که در جهاد به دست می آورند.

لَمْ يَخْفَ عَلَيْهِ: بر او پنهان نشد.

بِالْحَلْیِ: زيور آلات؛ جمع حلى و حلى، و الحلية ج: حلى و حلى على غير قياس: ما يزين به من مصوغ المعدنيات، الحجارة الكريمة.

نِسیَان: فراموشی.

روایت شده که: در زمان حکمرانی عمر پسر خطاب از زیورهای کعبه و فراوانی سخن رفت. گروهی گفتند: اگر این زیورها را برگیری و با [پول] آن سپاه مسلمانان را مجهز سازی ثوابش بیشتر است، کعبه را با زیور آلات چه کار؟ عمر آهنگ این کار کرد و از امیر مؤمنان علیه السّلام در این باره پرسید. فرمود: هنگامی که قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد اموال چهار دسته بود: اموال مسلمانان که آن را میان وارثان بر اساس سهم هر یک تقسیم نمود، غنیمت جنگی که آن را میان مستحقانش تقسیم کرد، خمس که خداوند آن را در جای مناسبش قرار داد، و صدقات که خداوند محلّ مصرفش را معین فرمود. زیور آلات کعبه در آن روز در کعبه بود، و خداوند آن را بر همان حال باقی گذاشت، و آن را از روی فراموشی

وانگذاشت، و مکان آن بر خدا پوشیده نبود، پس تو نیز آن را در همانجا که خدا و رسول خدا گذارده اند بگذار .

عمر به امام گفت: اگر تو نبودی رسوا می شدیم. و زیور آلات کعبه را به حال خود گذاشت.

نکته

حضرت برای حل این مساله به نزول قرآن و انواع اموال که در آیات مطرح شده اند اشاره کرده و زینت آلات کعبه را در آن شرایط غیر قابل تصرف تشخیص دادند. ⁽¹⁾

مشابه

« وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ » ⁽²⁾و آنچه را خدا از آنان به رسم غنیمت عاید پیامبر خود گردانید.

« وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبِي وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ⁽³⁾و بدانید که هر چیزی را به غنیمت گرفتید، یک پنجم آن برای خدا و پیامبر و برای خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی [حق از باطل] - روزی که آن دو گروه با هم روبرو شدند - نازل کردیم، ایمان آورده اید و خدا بر هر چیزی تواناست.

حکمت 271

روش قضاوت امیرالمؤمنین

«رُوِيَ أَنَّهُ علیه السلام رُفِعَ إِلَيْهِ رَجُلَانِ سَرَقَا مِنْ مَالِ اللَّهِ، أَحَدُهُمَا عَبْدٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَ الآخَرُ مِنْ عُرُوضِ عُرْضِ النَّاسِ ؛ فَقَالَ علیه السلام: أَمَّا هَذَا فَهُوَ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَ لَا حَدَّ عَلَيْهِ، مَالُ اللَّهِ أَكَلَ بَعْضُهُ بَعْضاً، وَ أَمَّا الآخَرُ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ الشَّدِيدُ، فَقَطَعَ يَدَهُ» ⁽¹⁾

عُرُوضِ: متاع.

قَطَعَ: بريد.

دو مرد را به حضورش آوردند که از بیت المال دزدی کرده بودند: یکی از آن دو نفر بنده ای بود از بیت المال، و آن دیگری غلام مردم. فرمود: این عبد از بیت المال است و او را حدی نیست، مال خداوند برخی از آن برخی دیگر را خورده. و امّا غلام را حد الهی مقرر است. پس دست او را برید .

نکته ها

دزدهایی که در محکمه امام آورده بودند اولی از بیت المال بود و چیزی را از بیت المال دزدیده بود که امام فرمود «بخشی از مال خدا بخشی دیگر را خورده است» بنابراین حدی بر او نیست اما دومی دست در مال دیگران کرده است و دیگر شرایط نیز برای اثبات مجرم بودن او موجود بوده است بنابراین باید حد بر او جاری شود. ⁽²⁾

اجرای حد سرقت مانند سایر حدود شرعی شرایطی دارد از جمله بلوغ؛ عقل؛ عدم وجود سبهه مالکیت؛ قیمت دار بودن شیء دزدیده شده و .......... و بر طبق این شرایط در مورد اجرای حکم تصمیم گیری می شود.

حکمت 272

حکومت متفاوت امیرالمؤمنین

«لَوْ قَدِ اسْتَوَتْ قَدَمَايَ مِنْ هَذِهِ الْمَدَاحِضِ، لَغَيَّرْتُ أَشْيَاءَ » ⁽¹⁾

الْمَدَاحِضِ: لغزشگاه ها؛ المزالق التي لا يثبت عليها القدم كنايه.

غَيَّرْتُ: تغییر دادم.

اگر قدم هایم در این لغزشگاه ها استوار بماند چیزهایی را تغییر خواهم داد.

پیشگفتار حکمت

این سخن را امام بعد از به دست گرفتن حکومت فرمودند چرا که آنقدر تغییر و تحول در احکام اسلام و لغزش ها از ناحیه حکومت های قبلی انجام گرفته بود که امام می فرمایند اگر در لغزش گاه ها استوار بمانم چیزهایی را تغییر خواهم داد.

نکته ها

امام علیه السلام اصلاحات همه جانبه و اجرای حدود و احکام خدا و تأمین امنیت عمومی را در گرو عبور از گذاره های پر خطری میداند که فرصت طلبان ایجاد کرده بودند. ⁽²⁾

تغییر حکمی از احکام خلفای قبلی ممکن نبود، در حالی که امام علیه السلام نظری غیر از نظرات دیگر داشت، و برای این قبیل مسائل کلمه مداحض را به کار برده است، از آن جهت که آن مسائل لغزشگاه ها و محل تزلزل پاهای خرد است، و با جمله «لَغَيَّرْتُ أَشْيَاء» اشاره دارد بر نادرستی نظرات دیگران در این مسائل، و بر این که قدم های خردشان در این موارد از راه راست لغزیده است. ⁽³⁾

حکمت 273

اشاره

«اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً، أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْعَبْدِ - وَ إِنْ عَظُمَتْ حِيلَتُهُ وَ اشْتَدَّتْ طَلِبَتُهُ وَ قَوِيَتْ مَكِيدَتُهُ - أَكْثَرَ مِمَّا سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ، وَ لَمْ يَحُلْ بَيْنَ الْعَبْدِ فِي ضَعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِيلَتِهِ وَ بَيْنَ أَنْ يَبْلُغَ مَا سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ؛ وَالْعَارِفُ لِهَذَا الْعَامِلُ بِهِ، أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَةً فِي مَنْفَعَةٍ، وَ التَّارِكُ لَهُ الشَّاكُ فِيهِ، أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلًا فِي مَضَرَّةٍ؛ وَرُبَّ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ مُسْتَدْرَجُ بِالنُّعْمَى، وَ رُبَّ مُبْتَلًى مَصْنُوعٌ لَهُ بِالْبَلْوَى؛ فَزِدْ أَيُّهَا الْمُسْتَنْفِعُ [الْمُسْتَمِعُ] فِي شُكْرِكَ، وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِكَ، وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهَى رِزْقِكَ»

یقین کنید که خداوند برای بنده خویش بیش از آنچه در کتاب حکیم برای او معین شده قرار نمی دهد، هر چند با سیاست و سخت کوش و طرّاح توانمندی باشد، و نیز میان بنده ضعیف و کم تدبیر و رسیدن به آنچه در کتاب حکیم خود برای وی معین شده حایل و مانعی باقی نمی گذارد. آن که این حقیقت را بداند و به آن عمل نماید از همه مردم آسوده تر و سودش بیشتر است. و آن که این حقیقت را واگذارد و در آن مردد باشد، از همه گرفتارتر و زیانبارتر است.

بسا نعمت دارندگانی که با آن نعمت ها به سوی کیفر الهی می روند، و بسا گرفتاری که با گرفتاری ساخته و آزموده می گردد. [یا: گرفتاریش سبب احسان به او می گردد.] پس ای شنونده، بر شکرگزاری خویش بیفزا، از شتابت بکاه، و به روزی رسیده قانع باش.

توکل بر خداوند

«اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً، أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْعَبْدِ - وَ إِنْ عَظُمَتْ حِيلَتُهُ وَ اشْتَدَّتْ طَلِبَتُهُ وَ قَوِيَتْ مَكِيدَتُهُ - أَكْثَرَ مِمَّا سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ، وَ لَمْ يَحُلْ بَيْنَ الْعَبْدِ فِي ضَعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِيلَتِهِ وَبَيْنَ أَنْ يَبْلُغَ مَا سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ» ⁽¹⁾

شتَدَّتْ: شدید شد.

طَلِبَتُهُ: جستجو.

مَكِيدَتُهُ: حیله گری.

الذِّكْرِ الْحَكِيمِ: قران لوح مقدرات.

لَمْ يَحُلُ: مانع نشد.

به علم یقینی بدانید که خداوند برای بنده اش هر چند چاره جویی اش عظیم و جستجوگریش سخت و نقشه اش نیرومند باشد بیش از آنچه در کتاب حکیمش برای او مقرر شده به او نرساند، و بنده ناتوان و کم تدبیر را نیز از رسیدن به آنچه که در کتاب حکیمش برای او مقرر شده مانع نگردد.

نتیجه توکل داشتن و توکل نداشتن

«وَ الْعَارِفُ لِهَذَا الْعَامِلُ بِهِ، أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَةً فِي مَنْفَعَةٍ، وَالتَّارِكُ لَهُ الشَّاكُ فِيهِ، أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلًا فِي مَضَرَّةٍ » ⁽¹⁾

التَّارِکُ: ترک کننده

الشَّاکُّ: مردد.

کسی که به این واقعیت آشناست و بر اساس آن حرکت می کند آسایش و سودش از همه مردم برتر است و آن که این حقیقت را از نظر دور داشته و در آن دچار تردید است گرفتاری و زیانش از همه مردم بیشتر است.

شکرگزار خداوند

«وَ رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ مُسْتَدْرَجُ بِالنُّعْمَى، وَ رُبَّ مُبْتَلًى مَصْنُوعٌ لَهُ بِالْبَلْوَى؛ فَزِدْ أَيُّهَا الْمُسْتَنْفِعُ [الْمُسْتَمِعُ] فِي شُكْرِكَ، وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِكَ، وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهَى رِزْقِكَ» ⁽²⁾

مُنْعَم: نعمت داده شده.

مُسْتَدْرَج: کسی که خداوند علارغم عصیانش به وی مهلت می دهد.

مُبْتَلّی: به بلا امتحان شده.

الْبَلْوَى: بلا.

زِد: بيفزا.

مُسْتَنْفِعُ: سود جو.

قَصَّر: کوتاهی بورز.

مُنْتَهَى رِزقِک: نهایت روزی تو.

بسا کسی که مشمول نعمت حق است ولی به سبب آن به کیفر حق نزدیک می گردد، و بسا مبتلایی که ابتلایش موجب احسان به اوست. ای شنونده بر شکرگزاریت بیفزا، و شتابت را کم کن، و نزد منتهای روزیت توقف کن.

نکته

این حکمت بیان می دارد که هر چیزی که در علم و اراده خداست وقوع آن قطعی و هر چیزی که در علم خداوندی موجود نمی باشد امکان وقوع پیدا نمی کند و بر اساس این قاعده در قلمرو مشیت خداوند راه نفوذ وجود ندارد و این منافات ندارد با اینکه دعا و سعی و کوشش از علل هایی است که از بندگان خواسته شده است. ⁽¹⁾

مشابه

«وَيُكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ» ⁽²⁾«وای، مثل اینکه خدا روزی را برای هرکس از بندگانش که بخواهد گشاده یا تنگ می گرداند.

«يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ أَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ» ⁽³⁾نعمت خدا را می شناسند، اما باز هم منکر آن می شوند و بیشترشان کافرند.

« وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرینَ » ⁽⁴⁾و قطعاً شما را به چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی، و کاهشی در اموال و جان ها و محصولات می آزماییم؛ و مژده ده شکیبایان را .

حکمت 274

علم و عمل

«لَا تَجْعَلُوا عِلْمَكُمْ جَهْلًا، وَيَقِينَكُمْ شَكّاً؛ إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا، وَإِذَا تَيَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا»

دانش خود را جهل، و یقینتان را تردید قرار ندهید زمانی که دانستید عمل کنید و هر گاه یقین کردید اقدام نمایید.

نکته

امام بر استفاده درست از نعمت آگاهی و بهره برداری خردمندانه از اعتقادات تاکید می کند که هر دو انگیزه حرکت و بالندگی به حساب می آیند همچنین علم و یقین را یادآوری می کند تا اتمام حجتی برای عالمان باشد. ⁽¹⁾

مشابه

«وَ بِالْيَقِينِ تُدْرَكُ الْغَايَةُ الْقُصْوَى» ⁽²⁾با یقین است که هدف نهایی به دست می آید.

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع فِي خُطْبَةٍ لَهُ «أَيُّهَا النَّاسُ سَلُوا اللَّهَ الْيَقِينَ وَارْغَبُوا إِلَيْهِ فِي الْعَافِيَةِ فَإِنَّ أَجَلَ النَّعْمَةِ الْعَافِيَةُ وَ خَيْرَ مَا دَامَ فِى الْقَلْبِ الْيَقِينُ وَالْمَغْبُونَ مَنْ غُبِنَ دِينَهُ وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ غُبِطَ يَقِينَهُ» ⁽³⁾اميرالمؤمنين عليه السّلام فرمود: ای مردم از خداوند بخواهید به شما یقین عطا کند، و شما را عافیت دهد، بزرگ ترین نعمت ها عافیت می باشد، و خیری که همواره در قلب جای دارد یقین است، مغبون کسی است که در دین خود زیان کند، و مغبوط شخصی است که در یقین مورد غبطه دیگران باشد.

حکمت 275

اشاره

«إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَيْرُ مُصْدِرٍ وَ ضَامِنٌ غَيْرُ وَفِيٌّ ، وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رِيَّهِ، وَكُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّيْءِ الْمُتَنَافَسِ فِيهِ عَظُمَتِ الرَّزِيَّةُ لِفَقْدِهِ، وَ الْأَمَانِيُّ تُعْمِي أَعْيُنَ الْبَصَائِر، وَالْحَقِّ يَأْتِي مَنْ لَا يَأْتِيهِ»

طمع آدمی را به سوی هلاکتگاه می برد و از آن بیرون نمی آورد و ضمانت می کند اما وفا نمی کند. بسا نوشنده آب که پیش از سیراب شدن گلویش بگیرد [و بمیرد] هر اندازه ارزش آنچه بدان رغبت دارند بیشتر باشد، مصیبت از دست رفتنش اندوهبارتر است.

دوری از طمع و آرزو

« إنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَيْرُ مُصْدِرٍ وَ ضَامِنٌ غَيْرُ وَفِيَّ، وَ رُبَّمَا شَرقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رِيَّهِ» ⁽¹⁾

شَرِقَ: گلوگیر شد.

رِيَّهِ: سیراب شدن او.

طمع واردکننده ای به هلاکت است که باز نمی گرداند، و ضامنی است که وفا نمی کند. بسا نوشنده آب که پیش از سیراب شدن گلوگیرش گردد.

نکته

رذیله ضامن بی وفایی است چون شخص را تحریک می کند تا از مال و ثروت دنیا بیشتر به دست آورد امام وقتی گرفتار چالش اقتصادی می شود او را رها و باعث نابودی او می گردد. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ علیه السلام «أَكْثَرُ مَصَارِع الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِع» ⁽³⁾آن حضرت فرمود: بیش ترین قربانگاه های عقول زیر برق طمع هاست.

مصیبت از دست دادن مادیات

«وَ كُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّيْءِ الْمُتَنَافَسِ فِيهِ عَظُمَتِ الرَّزِيَّةُ لِفَقْدِهِ» ⁽¹⁾

الرَّزِيَّةُ: مصيبت.

فَقْدِهِ: گم شدن او.

به هر اندازه ارزش چیزی که برای به دست آوردنش رغبت می کنند بزرگ باشد مصیبت از دست رفتنش بزرگ است.

نکته

چون پس از رسیدن به مادیات وابستگی ایجاد می گردد وقتی از دست می رود پس حد و اندازه از دست دادن آن خیلی سنگین تر از رسیدن به آن است. ⁽²⁾

کور شدن دیده ها

«وَ الْأَمَانِيُّ تُعْمِي أَعْيُنَ الْبَصَائِرِ» ⁽³⁾

الْبَصَائِر: بصيرت ها.

آرزوها دیده بصیرت را کور می کند.

مشابه

«أَكْثَرُ النَّاسِ أَمَلًا أَقَلُّهُمْ لِلْمَوْتِ ذِكْراً» ⁽⁴⁾کسی که بیش از همه آرزو دارد از همه کمتر به یاد مرگ است.

طالب سود نبودن

«وَ الْحَظُ يَأْتِي مَنْ لَا يَأْتِيهِ»

و نصیب به جانب کسی می آید که به سوی نصیب نمی رود.

مشابه

«وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب» ⁽¹⁾

حکمت 276

آراستگی ظاهر و باطن

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ فِي لَامِعَةِ الْعُيُونِ عَلَانِيَتِى وَتُقَبَّحَ فِيمَا أُبْطِنُ لَكَ سَرِيرَتِي؛ مُحَافِظاً عَلَى رِثَاءِ النَّاسِ مِنْ نَفْسِي بِجَمِيعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعُ عَلَيْهِ مِنِّي، فَأَبْدِيَ لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِى وَ أَفْضِيَ إِلَيْكَ بِسُوءٍ عَمَلِي، تَقَرُّباً إِلَى عِبَادِكَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِک» ⁽²⁾

تُحَسَّنَ: نیکو می نمایی.

لَامِعَةِ: آشكار.

عَلَانِيَتِي: ظاهر من.

تُقبِّحَ : زشت می کنی.

سَرِیرَتِی: باطنم.

أُبْدِیَ: آشکار می کنم.

أُفُضِيَ إِلَيْكَ: روانه می کنم؛ وصل و أصله أنه صار في فرجته و فضانه و حيّزه، و أفضى إليه بسره: أعلمه به.

تَبَاعُد: دوری کردن .

مَرْضَاتِک: خشنودی تو .

خداوندا، به تو پناه می برم از اینکه ظاهرم در دیده مردم نیکو جلوه کند، و درونم در آنچه از تو پنهان می کنم زشت نماید، خود را از همه آنچه بر من آگاهی در برابر دید حفظ کنم پس ظاهر آراسته ام را برای مردم آشکار نموده، و زشتی کردارم را به سوی تو آورم، تا خود را به مردم نزدیک، و از خشنودی تو دور سازم.

نکته

• این حکمت تصویری از انسان را در وادی نفاق به تصویر می کشد که فاصله بین ظاهر و باطن او به اندازه فاصله مؤمن و منافق است امام از آثار و نشانه های نفاق به خدا پناه می برد و هم سویی ظاهر و باطن را از خداوند درخواست می کند. ⁽¹⁾

مشابه

قَالَ صلی الله علیه وآله : «إِيَّاكُمْ وَتَخَشُعَ النِّفَاقِ وَ هُوَ أَنْ يُرَى الْجَسَدُ خَاشِعاً وَ الْقَلْبُ لَيْسَ بِخَاشِعِ» ⁽²⁾زينهار بپرهیزید فروتنی نفاق را که آن این است که بدن را فروتن ببینی در صورتی که دل چنان نباشد.

حکمت 277

آینده نگری

«لَا، وَ الَّذِي أَمْسَيْنَا مِنْهُ فِي غُبْرِ لَيْلَةٍ دَهْمَاءَ تَكْشِرُ عَنْ يَوْمٍ أَغَرَّ، مَا كَانَ كَذَا وَ كَذَا» ⁽³⁾

غُبْرِ لَيْلَةٍ: باقی مانده شب؛ بقاياه.

دَهْمَاءَ : تاریک، سیاه؛ السوداء المظلمة.

تَكْشِرُ پیدا می شود؛ التبسّم الذى يظهر الثنايا و الأنياب اللامعة بياضها وكلّ ما بدت لک من ضوء و صبح فقد بدت غرته.

أَغَرَّ: هر چیز سفید

نه به خداوندی که از سوی او شب کردیم در بقایای شب تار، شبی که لبخندش روز روشنی را مژده می دهد، چنین و چنان نبوده است.

نکته

این حکمت بیان می دارد که جریان امور پیوسته به نفع فرصت طلبان و کج اندیشان نخواهد بود و باطل تنها فرصتی برای خودنمایی دارد ولی حاکمیت واقعی از آن حق

خواهد بود. ⁽¹⁾

مشابه

«أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَریب» ⁽²⁾آیا صبح روشنایی و پیروزی نزدیک نیست؟

حکمت 278

کار مختصر و ادامه دار

«قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ، أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ» ⁽³⁾

أَرْجَى: سزاوارتر.

مَمْلُولٍ مِنْه: ملال انگیز.

اندک کاری که بر آن مداومت کنی امید بخشتر است از کار زیادی که از آن خسته شوی.

نکته

این حکمت اولا به کیفیت و ارزش کیفی اعمالی که از انسان صادر می شود توجه می دهد و ثانیا پیوستگی و تداوم حضور در صحنه مسئولیت که به هیچ بهانه ای تعطیل بردار نیست. ⁽⁴⁾

مشابه

« وَاقْتَصِدْ فِي عِبَادَتِكَ وَ عَلَيْكَ فِيهَا بِالْأَمْرِ الدَّائِمِ الَّذِى تُطِیقُه» ⁽⁵⁾در زندگی خود میانه رو باش و در عبادت هم متوسط عمل کن و همواره به کارهایی مشغول باش که توانایی آن را داری که با میل و رغبت آن را انجام دهی.

حکمت 279

اهمیت واجبات

«إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا» ⁽¹⁾

النَّوَافِلُ: مستحبات.

فَرَائِضِ: واجبات؛ جمع فريضه.

ارْفُضُو: رها کنید.

زمانی که مستحبّات به واجبات زیان بزند مستحبات را رها کنید.

نکته

امام به کسانی که واجبات را فدای مستحبات می کنند و به خاطر مستحبات واجبات را ترک می کنند هشدار می دهد که گناه فریضه ای که ترک شده است بیشتر از فضیلتی که به دست آمده است. ⁽²⁾

مشابه

«إِنَّكَ إِنِ اشْتَغَلْتَ بِفَضَائِلِ النَّوَافِلِ عَنْ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ فَلَنْ يَقُومَ فَضْلٌ تَكْسِبُهُ [تَكْتَسِبُهُ] بِفَرْضٍ تُضَيّعُهُ» ⁽³⁾اگر با پرداختن به فضیلت مستحبات از به جا آوردن واجبات باز بمانی هرگز آن فضیلتی که به دست می آوری با گناه آن فریضه ای که ضایعش میکنی برابری نمی کند.

حکمت 280

آماده سفر آخرت

«مَنْ تَذَكَّرَ بُعْدَ السَّفَرِ، إِسْتَعَدَّ»

آن که دوری سفر قیامت را به یاد آرد برای آن آماده شود.

مشابه

«تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ فَقَدْ نُودِيَ فِيكُمْ بِالرَّحِيل» ⁽¹⁾بندگان خدا توشه راه برگیرید و ندای منادی مرگ را که بشنوید در بین شما طنین انداخته است.

حکمت 281

اهمیت اندیشه

«لَيْسَتِ الرَّوِيَّةُ كَالْمُعَايَنَةِ مَعَ الْإِبْصَارِ، فَقَدْ تَكْذِبُ الْعُيُونُ أَهْلَهَا، وَلَا يَغُشُ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ» ⁽²⁾

مُعَايَنَة: ديدن.

لَا يَغُشُ: فریب نمی دهد.

اسْتَنْصَحَ: طلب نصیحت کرد.

اندیشه مانند دیدن با چشم ها نیست، که گاهی چشم ها به صاحبانش دروغ می گویند، ولی خرد به کسی که از او نصیحت خواهد خیانت نمی کند.

نکته

این سخن امام علیه السلام در باره ضرورت به کار بردن فکر است در جایی که شایسته اندیشیدن است و درباره عقل که مرجع حواس و تیزبین و نصیحت کننده دلسوزی است که به نصیحت خواه خیانت نمی کند.

مشابه

قَالَ علیه السلام : «كَفَاكَ مِنْ عَقْلِكَ مَا أَوْضَحَ لَكَ سُبُلَ غَيْكَ مِنْ رُشْدِک» ⁽³⁾از عقلت همین تو را بس که راه و بی راهه را بر تو روشن می سازد.

«وَ قَالَ لَهُ ابْنُ السِّكِّيتِ مَا الْحُجَّةُ عَلَى الْخَلْقِ الْيَوْمِ

فَقَالَ عِ الْعَقْلُ يُعْرَفُ بِهِ الصَّادِقُ عَلَى اللَّهِ فَيُصَدِّقُهُ وَ الْكَاذِبُ عَلَى اللَّهِ فَيُكَذِّبُهُ قَالَ فَقَالَ ابْنُ

السِّكِّيتِ هَذَا وَ اللَّهِ هُوَ الْجَوَابُ.» ⁽¹⁾ابن سکیت به امام رضا علیه السّلام عرض کرد: امروز حجت بر مردم چیست؟ امام علیه السّلام فرمود: همان خرد باشد که انسان به وسیله آن، راستگوی بر خدا را می شناسد و او را تصدیق می کند و از دروغ پرداز بر خدا آگاهی می یابد و او را تکذیب می کند، پس ابن سکیت گفت: به خدا سوگند که این همان پاسخ [درست] است.

حکمت 282

آفت اندرز

«بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الْمَوْعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ الْغِرَّةِ » ⁽²⁾

بین شما و موعظه حجابی از غفلت است.

نکته

چه بسا مردمی که در معرض موعظه های آموزنده قرار می گیرند اما چون دل در گرو آن موعظه ها نمی دهند ارزشی برای آن ها ندارد چون در غفلت اند و حتی اگر واعظ پیامبر و ائمه نیز باشند بر آن ها بی اثر است. ⁽³⁾

مشابه

« وَ إِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْم » ⁽⁴⁾و چون به او گویند: از خدا پروا کن، غرور و سرسختی و تعصب و لجاجت، او را به گناه وا می دارد.

حکمت 283

عیب عالم و جاهل

«جَاهِلُكُمْ مُزْدَادُ، وَعَالِمُكُمْ مُسَوِّفٌ» ⁽¹⁾

مُسَوَّف: به تأخیر اندازنده.

نادان شما آنچه را نباید زیاد می کند، و آگاه شما آنچه را باید به تأخیر می اندازد.

مشابه

«الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةِ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً» ⁽²⁾امام صادق علیه السلام می فرمود: هر که بدون بصیرت عمل کند مانند کسی است که بیراهه می رود هر چند شتاب کند از هدف دورتر گردد.

«إِيَّاكَ وَ التَّسْوِيفَ بِأَمَلِكَ، فَإِنَّكَ بِيَوْمِكَ وَ لَسْتَ بِمَا بَعْدَه» ⁽³⁾بپرهیز از بدنبال افکندن آرزویت زیرا که تو در همان روز خویشی و بعد آن روز نیستی.

حکمت 284

بسته بودن راه عذر

«قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِينَ»

دانش راه عذر را بر بهانه جویان بسته است.

نکته

علم اتمام حجتی برای عالمان است که عوام گونه اشتباهات و لغزش های خودشان را توجیه نکنند بلکه با بهره وری از دانش به وظایف و تکالیف خویش نسبت به خلق و خالق عمل نمایند. ⁽⁴⁾

مشابه

«يَقُولُ إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى حَلْقِهِ لَمْ يَكُنْ لِلْعَالِمِ تَوْبَةٌ ثُمَ قَرَأَ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بجَهالَةٍ» ⁽¹⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود: چون جان باینجا رسد با دست بگلویش اشاره کرد - برای عالم تو به ای نیست سپس این آیه را قرائت فرمود قبول توبه بر خدا فقط نسبت بکسانی است که از روی نادانی بدی می کنند.

حکمت 285

استفاده از مهلت ها و فرصت ها

«كُلُّ مُعَاجَلٍ يَسْأَلُ الإنظار، وكُلُّ مُؤجّل يَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِيف» ⁽²⁾

الْإِنْظَارَ: مهلت خواستن.

مُؤَجَّلٍ: مهلت داده شده.

يَتَعَلَّلُ: کوتاهی می کند.

تسوِیف: به تأخیر انداختن؛ فرصت سوزی.

آن که مرگش را به شتاب اراده کرده اند مهلت می خواهد، و آن را که مهلت داده اند با به تأخیر انداختن مهلت تعلّل می ورزد.

مشابه

«حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلَّى أَعْمَلُ صَالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُون» ⁽³⁾تا آنگاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می گوید: «پروردگارا، مرا بازگردانید.

شاید من در آنچه وانهاده ام کار نیکی انجام دهم. نه چنین است، این سخنی است که او گوینده آن است و پیشاپیش آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته خواهند شد.

«فَبَادِرُوا الْمَعَادَ وَ سَابِقُوا الْآجَالَ فَإِنَّ النَّاسَ يُوشِكُ أَنْ يَنْقَطِعَ بِهِمُ الْأَمَلُ وَيَرْهَقَهُمُ الْأَجَلُ» ⁽¹⁾پس معاد پیشدستی کنید، و بر مرگ پیشی جویید، زیرا نزدیک است آرزوی مردم قطع شود، و اجل گریبانشان را بگیرد .

حکمت 286

قضاوت شتابزده

«مَا قَالَ النَّاسُ لِشَيْءٍ طُوبَى لَهُ، إِلَّا وَقَدْ خَبَأَ لَهُ الدَّهْرُ يَوْمَ سَوْءٍ» ⁽²⁾

خَبَاً پنهان نمود؛ ستره و أخفاه.

مردم کسی را نگفتند «خوشا به حال او» مگر اینکه روزگار برای او روز بدی را پنهان کرد.

نکته

در این حکمت امام می فرماید که خوشی های دنیا با تلخیهای آن همراه و موفقیت هایش با ناکامی به تلخی می گراید پس با دیدن چیزهای شگفت آور نباید از خود بی خود شد و توجه داشته باشید که دنیا و موقعیت های آن در بین مردم شناور است. ⁽³⁾

حکمت 287

قضا و قدر

«وَ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ، فَقَالَ علیه السلام : طَرِيقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُكُوهُ، ثُمَّ سُئِلَ ثَانِياً فَقَالَ وَ بَحْرُ عَمِيقٌ فَلَا تَلِجُوهُ، ثُمَّ سُئِلَ ثَالِثاً فَقَالَ وَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَتَكَلَّفُوه» ⁽¹⁾

فَلَا تَسْلُكُوه: در پیش نگیرید.

لا تَلِجُوهُ: وارد نشوید.

فَلَا تَتَكَلَّفُوه: به زحمت نیفتید.

آن حضرت را از قدر پرسیدند، فرمود: راهی است تاریک در آن نروید، دریایی است عمیق واردش نشوید، سری است خدایی برای کشف آن خود را به زحمت نیندازید.

نکته

در این حکمت پرسش گر صلاحیت لازم را ندارد و یا شرایط طرح چنین مسئله مهمی را اقتضا نمی کند و لذا امام علی علیه السلام از وارد شدن در این بحث خودداری می کند و از قضا و قدر به عنوان راهی تاریک یاد می کند. ⁽²⁾

مشابه

«أَلَا تَسْأَلُونِّى عَمَّا ضَحِكْتُ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ عَجِبْتُ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ قَضَاءِ يَقْضِيهِ اللَّهُ لَهُ إِلَّا كَانَ خَيْراً لَهُ فِی عَاقِبَةِ أَمْرِهِ» ⁽³⁾روزی پیغمبر خدا خندید تا دندان های آسیایش نمایان گردید و پس از آن فرمود از من نپرسید چرا خندیدم گفتند چرا یا رسول الله؟ فرمود از مرد مسلمان در عجب شدم که هر چه خدا برایش مقدر کرده سرانجامش خوبست.

«فِي قَضَاءِ اللَّهِ كُلُّ خَيْرِ لِلْمُؤْمِنِينَ» ⁽⁴⁾امام صادق عليه السّلام فرمود: در قضاء خداوند هر خیری برای مؤمن وجود دارد.

حکمت 288

محرومیت از علم

«إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً، حَظَرَ عَلَيْهِ الْعِلْمَ» ⁽¹⁾

حَظَرَ: منع کرد.

زمانی که خداوند بنده ای را خوار کند دانش را از او منع نماید.

مشابه

«وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ» ⁽²⁾و [خدا] همه [معانی] نام ها را به آدم آموخت؛ سپس آن ها را بر فرشتگان عرضه نمود.

« يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجات » ⁽³⁾تا خدا مؤمنان از شما را به درجه ای و دانشمندانتان را به درجاتی [عظیم و با ارزش] بلند گرداند.

حکمت 289

معرفی الگوی انسانیت

«كَانَ لِي فِيمَا مَضَى أَخٌ فِي اللَّهِ، وَكَانَ يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ. وَ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ، فَلَا يَشْتَهِي مَا لَا يَجِدُ وَ لَا يُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ. وَكَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً، فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِينَ وَنَقَعَ غَلِيلَ السَّائِلِينَ. وَكَانَ ضَعِيفاً مُسْتَضْعَفاً، فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَيْثُ غَابٍ وَصِلُّ وَادٍ. لَا يُدْلِى بِحُجَّةٍ حَتَّى يَأْتِيَ قَاضِياً، وَ كَانَ لَا يَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا يَجِدُ الْعُذْرَ فِي مِثْلِهِ حَتَّى يَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ. وَ كَانَ لَا يَشْكُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ. وَ كَانَ يَقُولُ مَا يَفْعَلُ وَ لَا يَقُولُ مَا لَا يَفْعَلُ. وَكَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَى الْكَلَامِ لَمْ يُغْلَبْ عَلَى السُّكُوتِ، وَ كَانَ عَلَى مَا يَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَى أَنْ يَتَكَلَّمَ.

وَ كَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ، يَنْظُرُ أَيُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الْهَوَى، [فَخَالَفَهُ] فَيُخَالِفُهُ. فَعَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْخَلَائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِيهَا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوهَا، فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِيلِ خَيْرٌ مِنْ تَرْكِ الْكَثِير»

در گذشته برادری در راه خدا داشتم، ⁽¹⁾که کوچکی دنیا در چشم او، وی را در دیده ام بزرگ ساخته بود. شکمش بر او حاکم نبود، از این رو، آنچه را نمی یافت نمی خواست، و هر گاه می یافت زیاده روی نمی کرد . بیشتر وقت ها خاموش بود، و اگر می گفت بر دیگران چیره بود. عطش پرسش کننده را فرو می نشاند. افتاده بود و او را ناتوان می انگاشتند. اما هنگام کار و جهاد چونان شیر خشمگین و مار زهرآگین بود. تا به نزد قاضی نمی رفت حجت نمی آورد. هیچ کس را به کاری که در آن عذر می یافت نکوهش نمی کرد تا عذرش را بشنود. از درد شکوه نمی کرد مگر پس از بهبودی از آن. سخنی می گفت که خود به آن عمل می کرد و آنچه را عمل نمی کرد نمی گفت. شاید در سخن کسی بر او چیره می گشت اما در سکوت مغلوب کسی نمی شد. بر شنیدن حریص تر از گفتن بود. هر گاه دو راه در پیش داشت، می نگریست که کدام به هوای نفس نزدیک تر است، با آن مخالفت می کرد. پس به این خُلق و خوها روی آورید و با آن ملازم باشید و به آن رغبت کنید، و اگر همه را نتوانستید، بدانید که به دست آوردن اندک بهتر است از واگذاردن همه

پیشگفتار حکمت

در این حکمت امام علیه السلام صفات انسان کامل را بیان کرده که سیر تکاملی آن از خدا آغاز و سرانجام به خدا ختم می شود. دو نقل در مورد این شخص آمده بعضی او را اباذر غفاری گفته اند و بعضی او را عثمان بن مضعون گفته اند.

پیوند برادری

«كَانَ لِي فِيمَا مَضَى أَخٌ فِي اللَّهِ، وَ كَانَ يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ» ⁽²⁾

مرا در گذشته برادری خدایی بود، کوچکی دنیا در نظرش او را در نظرم بزرگ می نمود.

مشابه

● «الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِن كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِنِ اشْتَكَى شَيْئاً مِنْهُ - وَجَدَ أَلَمَ ذَلِكَ فِي سَائِرِ جَسَدِهِ وَ أَرْوَاحُهُمَا مِنْ رُوحِ وَاحِدَة » ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام می فرمود: مؤمن برادر مؤمن است، مانند یک پیکری که هر گاه عضوی از آن دردمند شود، اعضاء دیگر هم احساس درد کنند، و روح های آن ها نیز از یک روحست .

آزادی از شکم پرستی

«وَ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانٍ بَطْنِهِ، فَلَا يَشْتَهِي مَا لَا يَجِدُ وَ لَا يُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ» ⁽²⁾

فَلَا يَشْتَهِی: اشتها پیدا نمی کند.

لَا يُكْثِرُ: زیاده روی نمی کند.

از سلطه شکمش آزاد بود، آنچه نمی یافت آرزو نمی کرد، و هرگاه می یافت زیاده روی نداشت.

مشابه

«إِيَّاكُمْ وَالْبِطْنَةَ فَإِنَّهَا مَقْسَاةٌ لِلْقَلْبِ مَكْسَلَةٌ عَنِ الصَّلَاةِ مَفْسَدَةٌ لِلْجَسَدِ» ⁽³⁾بر شما باد به مواظبت از شکم که پرخوری و حرام خواری باعث قساوت قلب و کسالت و بی حالی در نماز و فساد و بیماری جسم می شود.

کم گویی و گزیده گویی

«وَ كَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً، فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِينَ وَ نَقَعَ غَلِيلَ السَّائِلِينَ وَ كَانَ ضَعِيفاً مُسْتَضْعَفاً» ⁽⁴⁾

بَذَّ: غلبه کرد؛ غلب.

نَقَعَ غَلِيلَ السَّائِلِينَ: عطش سؤال کنندگان را فرو نشاند؛ دفع عطش سؤال و لهيب اشتياقهم إلى الجواب الصواب.

اکثر روزگارش را خاموش بود، و اگر می گفت بر گویندگان غالب می شد، و تشنگی پرسندگان را به زلال معرفت فرو می نشاند.

مشابه

«إِنَّ الصَّمْتَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ، إِنَّ الصَّمْتَ يُكْسِبُ الْمَحَبَّةَ وَ هُوَ دَلِيلٌ عَلَى الْخَيْرِ» ⁽¹⁾

سکوت دری از درهای حکمت است. سکوت باعث محبت میشود و سکوت بر هر کار خیری دلیل و راهنماست.

تلاش و کوشش در زندگی

«فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَيْثُ غَابِ وَصِلُّ وَادٍ. لَا يُدْلِي بِحُجَّةٍ» ⁽²⁾

غاب: جنگل.

صِلُّ وَادٍ: مار صحرا؛ السيف القاطع المطرة الشديدة الواسعة. الصل: الداهية، جنس حيات خبيث جدا من اماميات الأخاديد منه نوعان منه.

لَا يُدْلِي بِحُجَّةٍ: اقامه دلیل نمی کند؛ أدلى بحجته أرسلها و احتج بها.

افتاده بود و او را ناتوان می شمردند، ولی به وقت جد و جهاد شیر خشمگین و مار زهرآگین بود.

گذشت و پوزش پذیری

«حَتَّى يَأْتِيَ قَاضِياً، وَكَانَ لَا يَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا يَجِدُ الْعُذْرَ فِي مِثْلِهِ حَتَّى يَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ. وَ كَانَ لَا يَشْكُو وَجَعَا إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ» ⁽³⁾

بُرئِهِ: بهبودی.

تا نزد قاضی نمی آمد اقامه حجّت نمی کرد. احدی را به کاری که در مثل آن عذر می یافت ملامت نمی نمود تا عذرش را بشنود. دردی را جز به وقت بهبودیش شکایت نمی کرد.

مسئولیت شناسی

«وَ كَانَ يَقُولُ مَا يَفْعَلُ وَلَا يَقُولُ مَا لَا يَفْعَلُ»

چیزی را که می گفت انجام می داد، و آنچه را عمل نمی کرد نمی گفت.

مشابه

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون» ⁽⁴⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا چیزی می گویید که انجام نمی دهید؟ نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.

پرهیز از مجادله

«وَ كَانَ عَلَى مَا يَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَى أَنْ يَتَكَلَّمَ»

اگر در سخن بر او غالب می شدند در سکوت مغلوب نمی شد و بر شنیدن حریص تر از گفتن بود.

مشابه

«إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُلا» ⁽¹⁾زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.

«إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ سَكَتُوا؛ فَكَانَ سُكُوتُهُمْ ذِكْراً، وَ نَظَرُوا فَكَانَ نَظَرُهُمْ عِبْرَةً، وَ نَطَقُوا؛ فَكَانَ نُطْقُهُمْ حِكْمَة» ⁽²⁾اولیای خدا سکوت می کنند ولی سکوتشان ذکر است به حوادث روزگار می نگرند و نگاه آنان عبرت است و سخن می گویند در حالی که سخنشان حکمت است.

پرهیز از هوای نفس

«وَ كَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ، يَنْظُرُ أَيُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الْهَوَى، [فَخَالَفَهُ] فَيُخَالِفُهُ» ⁽³⁾

هرگاه دو برنامه پیش می آمد دقت می کرد که کدام به هوای نفس نزدیکتر است پس آن را مخالفت می نمود.

مشابه

« إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ إِلا ما رَحِمَ رَبِّي » ⁽⁴⁾زيرا نفس طغیان گر بسیار به بدی فرمان می دهد مگر زمانی که پروردگارم رحم کند.

دست یابی به این صفات نیکو

«فَعَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْخَلَائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِيهَا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوهَا، فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِيلِ خَيْرٌ مِنْ تَرْكِ الْكَثِير» ⁽¹⁾

تَنافَسُوا: به رقابت بپردازید.

بر شما باد به این اوصاف و ملازمت و رغبت به آن ها، پس اگر همه آنها را قدرت ندارید بدانید که به دست آوردن اندک بهتر از ترک بسیار است.

حکمت 290

لزوم شکر نعمت

«لَوْ لَمْ يَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، لَكَانَ يَجِبُ أَلَّا يُعْصَى شُكْراً لِنِعَمِهِ»

اگر خداوند در برابر گناه، تهدید به عذاب نکرده بود، هر آینه واجب بود به خاطر شکر نعمتش نافرمانی نشود.

نکته

امام در این سخن به انسان مؤمن توصیه می کند که ترک گناه را در خود نهادینه کند و به خاطر شکرانه نعمت های الهی در محضر خداوند گناه نکند که نتیجه آن ملکه شدن ترک گناه است که اگر ترس از گناه نیز وجود نداشته باشد خیلی آسان از گناه اجتناب می کند. ⁽²⁾

حکمت 291

اشاره

«وَ قَالَ علیه السلام ، وَ قَدْ عَزَّى الْأَشْعَثَ بْنَ قَيْسٍ عَنِ ابْنِ لَهُ: يَا أَشْعَثُ، إِنْ تَحْزَنْ عَلَى ابْنِكَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ مِنْكَ ذَلِكَ الرَّحِمُ، وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِي اللَّهِ مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ خَلَفٌ. يَا أَشْعَثُ إِنْ صَبَرْتَ جَرَى عَلَيْكَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ، وَإِنْ جَزِعْتَ، جَرَى عَلَيْكَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ. يَا أَشْعَثُ ابْنُكَ سَرَّكَ وَ هُوَ بَلَاءٌ وَ فِتْنَةٌ، وَ حَزَنَكَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَرَحْمَةٌ»

علی علیه السّلام برای تسلّی دادن اشعث پسر قیس از مرگ پسرش، فرمود: ای اشعث اگر از غم پسرت اندوهگینی، سزاواری که این لازمه پیوند خویشاوندی است. و اگر شکیبا باشی هر مصیبتی را نزد خدا پاداشی است. ای اشعث، اگر صبر نمایی تقدیر الهی بر تو جاری شود و تو را پاداش دهند، و اگر بی تابی کنی تقدیر الهی بر تو جاری شود و تو به سوی گناه رفته ای. ای اشعث، پسرت [وقتی زنده بود] تو را شادمان ساخت در حالی که برای تو امتحان و آزمایش بود، و [هنگامی که مرد] محزونت ساخت در حالی که برای تو ثواب و رحمت بود.

طبیعی بودن حزن و اندوه

«وَ قَالَ علیه السلام ، وَ قَدْ عَزَّى الْأَشْعَثَ بْنَ قَيْسٍ عَنِ ابْنِ لَهُ: يَا أَشْعَثُ، إِنْ تَحْزَنْ عَلَى ابْنِكَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ مِنْكَ ذَلِكَ الرَّحِمُ، وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِي اللَّهِ مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ خَلَفٌ» ⁽¹⁾

اسْتَحَقَّتْ: شایسته شد.

خَلَفٌ: جایگزین.

و آن حضرت، اشعث را به خاطر مرگ فرزندش این گونه تسلیت داد: ای اشعث، اگر بر فرزندت غمگینی سزاواری که این لازمه خویشاوندی است، و اگر صبر کنی خدا را در هر مصیبتی پاداشی است.

مشابه

امام على علیه السلام فرمود: «أَمَّا حُزْنِي فَسَرْمَدٌ وَ أَمَّا لَيْلِي فَمُسَهَّدٌ» ⁽²⁾زهرای من پس از فراق تو

اندوه من پایانی ندارد و شب هایم به بی خوابی خواهد گذشت.

«إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِساب» ⁽¹⁾البته خداوند پاداش صابران را بی حساب خواهد داد.

تقدیر الهی

«يَا أَشْعَثُ إِنْ صَبَرْتَ، جَرَى عَلَيْكَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ، وَ إِنْ جَزِعْتَ، جَرَى عَلَيْكَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ» ⁽²⁾

جَزِعْتَ: بی صبری کردی.

مَازُورٌ: گناهکار.

ای اشعث، اگر صبر کنی تقدیر الهی بر تو جاری شده و اجر خواهی برد، و اگر بی تابی کنی تقدير الهی بر تو جاری شده و گناهکار خواهی شد.

خوشحالی به داشتن فرزندان

«ا أَشْعَثُ ابْنُكَ سَرَّكَ وَ هُوَ بَلَاءٌ وَ فِتْنَةٌ، وَ حَزَنَكَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحْمَةٌ » ⁽³⁾

بَلَاءٌ: وسیله ابتلا .

حَزَنَکَ: تو را اندوهگین کرد.

ای اشعث، فرزندت تو را خوشحال کرد در حالی که برای تو امتحان و آزمایش بود، و غمگینت ساخت در حالی که برای تو ثواب و رحمت است.

مشابه

«الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ» ⁽⁴⁾کسانی که چون مصیبتی به آنان برسد، می گویند: «ما از آن خدا هستیم، و به سوی او باز می گردیم. »

حکمت 292

مصیبت فقدان پیامبر

«[ عِنْدَ وقُوفِهِ ] عَلَى قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله سَاعَةَ دَفْنِهِ: إِنَّ الصَّبْرَ لَجَمِيلٌ إِلَّا عَنْكَ، وَ إِنَّ الْجَزَعَ لَقَبِيحُ إِلَّا عَلَيْكَ، وَ إِنَّ الْمُصَابَ بِكَ لَجَلِيلٌ وَ إِنَّهُ قَبْلَكَ وَ بَعْدَكَ لَجَلَلْ» ⁽¹⁾

الْمُصَابَ: مصیبت زدگی؛ البلية وكلّ أمر مكروه.

جَلَلٌ: حقیر و کوچک؛ الجلل: الأمر الهين والأمر العظيم و هو من الأضداد.

کنار قبر رسول خدا صلی الله علیه وآله به وقت دفن آن حضرت گفت شکیبایی زیباست مگر بر مرگ تو، و بی تابی زشت است مگر در مصیبت تو. هر آینه مصیبتی که از مرگ تو به ما رسید بزرگمصیبت فقدان پیامبر و مصائب پیش از تو و بعد از تو کوچک است.

نکته

این سخن که صبر در مصیبت آن بزرگوار ناپسند و بی تابی در مورد او، بد نیست، برای آن است که او اصل و پیشوای دیانت استمصیبت فقدان پیامبر پس بی تابی در مصیبت او، باعث ادامه یاد او، و یاد او باعث یادبود همیشگی اخلاق، سنّت و روش اوست، پس به این جهت، بی تابی ناروا نیست، و یا از آن رو که مصیبت وی مصیبتی بزرگ و او مهم ترین چیزی است که از دست رفته است. بنابراین بی تابی برای او خوب است و اما صبر، چون به معنی فراموشی و از خاطر بردن اوست، پس از این رو ناپسند است. و امام علیه السلام از جهتی فضیلت را ناپسند و از جهتی رذیلت را نیکو دانسته است. و بدیهی است که مصیبتی که وارد شده بود بزرگتر از مصیبت هایی بود که از شخص دیگری می رسید، زیرا هر مصیبتی چه از افراد قبل یا بعد از او، نسبت به آن، سهل و آسان است. ⁽²⁾

مشابه

«اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ فَقْدَ نَبِيِّنَا صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ» ⁽³⁾خداوندا با به درگاهت شکوه

می آوریم از فقدان پیامبرمان که درود تو بر او و آلش باد.

«لَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾و قطعاً کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل می کردند، پاداش خواهیم داد.

«وَعَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَلَا [خَيْرَ] فِي إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ» ⁽²⁾و بر شما باد به شکیبایی، چه اینکه شکیبایی نسبت به ایمان به منزله سر نسبت به بدن است، در بدنی که سر نیست، و در ایمانی که شکیبایی نباشد خیری نیست.