کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 8

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه شریفانی، محمد، 1340 -....

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 430 ص

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

8ج. - 4-34-5710-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فيپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابیطالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب کلام امیر جلد 8

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 4 - 34 - 5710 – 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

نامه 1

نامهٔ 2...37

نامه 3...41

2 برخورد امام با شریح...43

نامه 4...55

نامه 5...59

نامه 6...

نامه 7...71

نامه 8 ...77

نامه 9...83

نامه 10...95

نامه 11...107

نامه 12...113

.5 شیوه رویارویی با دشمن...117

نامه 13...119

نامه 14...123

نامه 15...129

نامه 16...

نامه 17...141

1 پاسخ امام به ادعاهای معاویه...142

2 4 بدترین فرزندان ...146

نامه 18...151

نامه 20...159

نامه 21...161

نامه 22...169

نامه 23...173

نامه 24...179

نامه 25...185

نامه 27...197

نامهٔ 28...213

25 پاسخ قاطعانه...234

27 سپاه مشتاق برای دیدار با پروردگار...235

نامهٔ 29...239

نامه 30...245

نامه 31...253

30 دستورات حیات بخش...310

30 1. عمده ترین عامل سعادت انجام واجبات...310

31 3 معرفت و کردار...313

37 خود میزان بودن...334

9.48. ضایع کردن توشه آخرت...391

کتابنامه...427

نامه 1

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از نبرد جمل بر سر چشمه ای مابین مدینه و بصره (ذی قار)، سال 36 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: تاریخی سیاسی

هدف و نتیجه: روشنگری درباره ناکثین ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه را امام علیه السلام به مردم کوفه به هنگام حرکت از مدینه به طرف بصره در سال 36 هجری نوشته و امام حسن و عمار یاسر به کوفه بردند. هدف امام در این نامه بیان سه مطلب است: 1. طلحه و زبیر و عایشه که اکنون به بهانه خون خواهی عثمان جنگ جمل را به راه انداختند خود در قتل او دست داشتند؛ 2. مردم با اختیار و از روی میل و رغبت با امام بیعت کردند؛ 3. بر مردم کوفه لازم است که در مقابل فتنه جمل به پا خیزند.

و من كتاب له (عليه السلام) إلى أهل الكوفة عند مسيره من المدينة إلى البصرة مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّى أَخْبِرُكُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّى يَكُونَ سَمْعُهُ كَعِيَانِهِ إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَيْهِ فَكُنْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أُكْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ وَ أُقِلْ عِتَابَهُ وَكَانَ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ أَهْوَنُ سَيْرِهِمَا فِيهِ الْوَجِيفْ وَ أَرْفَقُ حِدَائِهِمَا اَلْعَنِيفُ وَكَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِيهِ فَلْتَةُ غَضَبٍ فَأَتِيحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ وَ بَايَعَنِي النَّاسُ مُسْتَكْرَهِينَ وَ لاَ مُجْبَرِينَ بَلْ طَائِعِينَ مُخَيَّرِين وَاعْلَمُوا أَنَّ دَارَ أَلْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَتْ جَيْشَ الْمِرْجَلِ وَ قَامَتِ الْفِتْنَةُ عَلَى الْقُطْبِ فَأَسْرِعُوا إِلَى أَمِيرِكُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّكُمْ إِنَّ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَل.

1. نامه امام به سران کوفه

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ ⁽¹⁾

از بنده خدا علی امیرالمؤمنین به اهل کوفه، یاران بلند مقام و سروران عرب

نکته ها

امام علیه السلام به جهت تحریک و تهییج مردم کوفه برای حضور در صحنه نبرد از آنان با جمله «جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ» به عظمت یاد می کند. ⁽²⁾

مراد از «انصار» در این جا انصار پیغمبر در مدینه که معمولاً در مقابل مهاجران قرار داده می شوند، نیست چون در کوفه جبهه انصاری نبود بلکه منظور یاران امام علیه السلام است. ⁽³⁾

استعاره

مستعار: سنام

مستعار منه: جایگاه بلند کوفیان

مستعارله: کوفیان

جامع: واژۀ «سنام» را برای کوفیان استعاره آورده است که سرآمد بودن آن ها را از دیدگاه حضرت نشان می دهد تا جایگاه بلندشان را به دیگران نشان دهد، همان طور که به کوهان شتر سنام گفته می شود؛ زیرا نسبت به تمام بدن در رفعت و بلندی قرار دارد.

2. آگاه کردن مردم از وضع عثمان

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّى أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّى يَكُونَ سَمْعُهُ كَعِيَانِهِ ⁽¹⁾ اما بعد، شما را از وضع عثمان آگاه می کنم چنان که شنیدنش چون دیدنش باشد.

نکته ها

امام شبهه قتل عثمان را که اصحاب جمل و اهل شام و به طور کلی، کسانی که می خواهند فساد به وجود آورند بر سر زبان ها انداخته بودند و حتی مایه تمام آشوب ها در اسلام قرار گرفته بود ذکر کرده و پاسخ آن را نیز داده است. ⁽²⁾

«حَتَّى يَكُونَ سَمْعُهُ كَعِيَانِه» در عین کوتاهی بیان، عوامل اصلی قتل عثمان به گونه ای به تصویر کشیده شده است که گویا خواننده این وقایع را مشاهده می کند. ⁽³⁾

3. علت قتل عثمان

إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَيْهِ فَكُنْتُ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أُكْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ وَ أُقِلُّ عِتَابَهُ ⁽⁴⁾

مردم از او عیب جویی کردند و من فردی از مهاجران بودم که او را به اصلاح روش های نادرستش و جلب رضایت مردم واداشتم و کمتر در پی سرزنشش بودم.

نکته ها

اشاره ای گذرا به علت قتل عثمان می کند که مردم به علت بدعت هایی که خلیفه به وجود آورده بود، او را سرزنش می کردند و چون دست از خطاها و اطرافیان فرصت طلب خویش برنداشت انقلاب کردند و او را کشتند. ⁽¹⁾

جمله «أُكْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ» به این معناست که من بسیار از عثمان خواستم که به سوی خود آید و به سوی آن چه مورد رضایت مردم است برگردد ولی ثمر بخش نیفتاد. ⁽²⁾

مشابه

طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ ⁽³⁾و آیین شما را مورد طعن قرار دهند.

4. تندروی طلحه و زبیر درباره عثمان

وَ كَانَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ أَهْوَنُ سَيْرِهِمَا فِيهِ الْوَجِيفُ وَ أَرْفَقُ حِدَائِهِمَا الْعَنِيفُ ⁽⁴⁾

وَجِيفُ: تاختن از ریشۀ «وَجفَ» به معنای اضطراب و از همان جایی که به عنوان سرعت سیر، اضطراب در سیرکننده پیدا می شود این واژه به معنای سرعت نیز به کار رفته است؛ الوجيف وجف الشيء بمعنى اضطرب، و الوجيف ضرب من سير الإبل والخيل فيه سرعة و اضطراب أو جفت البعير أسرعته. و فى أقرب الموارد: وجف الفرس و البعير: عدا وسار العنق، وفي حديث على أهون سيرهما فيه الوجيف.

حِدَاء: تحریک آوازی که برای راندن شتر می خوانند؛ به هر گونه برانگیختن و تحریک برای انجام کاری استعمال می شود؛ حداء: بكسر أوله وضمّه أيضا ككتاب و ذباب واوى من حدو سوق الابل والغناء لها. يقال حدا الابل و بالابل يحدو حدوا و حداء و حداء من باب نصر ساقها و غنّى لها فهو حاد. يقال حدت الريح السحاب أى ساقتها. عَنِيفُ: شدت و خشونت؛ از ریشهٔ عنف» به معنای خشونت و شدت عمل؛ الشديد من القول و السير. والذي ليس له رفق بركوب الخيل. عنف به و علیه من باب کرم لم يرفق به و عامله بشدّة.

و سبک ترین برنامه طلحه و زبیر دربارۀ او تندروی و نرم ترین کارشان فشار آوردن به او بود.

نکته

نقل شده است که وقتی عثمان و مدافعانش اجازه ندادند مهاجمان از در خانه اش وارد شوند طلحه آنان را از در خانه یکی از انصار که همسایه عثمان،بود، هدایت کرد و از آن طریق آنان را به پشت بام خانه خلیفه برد. ⁽¹⁾

مشابه

قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ ⁽²⁾در آن روز دل هایی در هراس باشند.

5. خشم گرفتن عایشه به عثمان

وَ كَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِيهِ فَلْتَةٌ غَضَبٍ ⁽³⁾ عایشه هم ناگهان در حق او خشم گرفت.

6. قتل عثمان

فَأُتِيحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ ⁽⁴⁾ آن گاه عده ای بر کشتن وی مهیا شدند و او را کشتند.

7. بیعت با امام

وَ بَايَعَنِي النَّاسُ غَيْرَ مُسْتَكْرَهِينَ وَ لَا مُجْبَرِينَ بَلْ طَائِعِينَ مُخَيَّرِينَ ⁽⁵⁾

مُخَيَّرِین: اختیار داران؛ از ماده «خیر» به معنای اختیار داشتن؛ خِيَرَه اسم مصدر است به معنی اختیار.

و مردم بدون اکراه و اجبار بلکه از روی میل و اختیار با من بیعت کردند.

نکته

مردم با میل و اختیار و آزادی با امام علیه السلام بیعت کردند و روا نبود که بیعت خود را نقض کنند؛ چراکه در این صورت ناچارند تاوان عهدشکنی خودشان را بپردازند مانند اصحاب جمل که عهدشکنی کردند و فتنه گری نمودند. ⁽¹⁾

مشابه

الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ⁽²⁾کسانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می شکنند و آن چه خدا به پیوستن آن فرمان داده می گسلند و در زمین فساد می کنند. فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلى نَفْسه ⁽³⁾و هرکه بیعت را بشکند، به زیان خود شکسته است. فَمَا رَاعَنِي إِلَّا وَ النَّاسُ كَعُرْفِ الضَّبُعِ إِلَيَّ يَنْثَالُونَ عَلَيَّ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ حَتَّى لَقَدْ وُطِئَ الْحَسَنَانِ وَ شُقَّ عِطْفَای ⁽⁴⁾مردم همانند پال کفتار بر سرم ریختند و از هر طرف به من هجوم آوردند به طوری که دو فرزندم در آن ازدحام کوبیده شدند و ردایم از دو جانب پاره شد. لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَ قِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلَّا يُقِرُّوا عَلَى كِفَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبٍ مَظْلُومٍ لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا وَ لَسَقَيْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ عِنْدِى أَزْهَدَ مِنْ عَفْطَةِ عَنْز ⁽⁵⁾اگر حضور حاضر و تمام بودن حجت بر من به خاطر وجود یاور نبود و اگر نبود عهدی که خداوند از دانشمندان گرفته که در برابر شکم بارگی هیچ ستمگر و گرسنگی هیچ مظلومی سکوت ننمایند، دهنه شتر حکومت را بر کوهانش می انداختم و پایان خلافت را با پیمانه خالی اولش سیراب می کردم، آن وقت می دیدید که ارزش دنیای شما نزد من از اخلاط دماغ بز، کمتر است.

8. فتنه اهل مدینه

وَ اعْلَمُوا أَنَّ دَارَ الْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَتْ جَيْشَ الْمِرْجَلِ وَ قَامَتِ

الْفِتْنَةُ ⁽¹⁾

جَاشَت: جوشید؛ از ریشهٔ «جیش» به معنای جوشیدن و به هیجان آمدن.

مرْجَل: دیگ؛ خواه آن را از سفال ساخته باشند یا مس و غیر آن لذا هنگامی که کسی سخت عصبانی می شود می گویند: «جاشت مراجله»؛ القدر اسم آلة على وزن مفعل.

قامت: قرار یافت.

بدانید که سرای هجرت [مدینه] مردمش را از خود راند و مردم نیز از آن جا رفتند. دیگ آشوب در مدینه جوشان شد و فتنه برپا گشت

نکته ها

تعبیر «به پا خاستن فتنه» اشاره به فتنهٔ طلحه و زبیر و عایشه است که با طرحی از پیش تهیه شده برای کنار زدن علی علیه السلام از خلافت و تجزیه کشور اسلامی فتنه ای به پا کردند و امام نسبت به آن هشدار می دهد. ⁽²⁾

واژۀ «قلع» کنایه از این است که مردم و سرزمین های اسلامی از این آشوب در اضطراب و نگرانی هستند. ⁽³⁾

تشبیه

مشبه: به هم ریختگی مدینه

مشبه به: دیگ در حال جوش

وجه شَبَه: همان طور که دیگ در حال جوشیدن دچار غلیان و جوش و خروش است به هم ریختگی پیش آمده در شهر مدینه بر اثر فتنه نیز مردم را دچار اضطراب و جوشش کرده بود.

9. دعوت مردم به جهاد با دشمن

عَلَى الْقُطْبِ فَأَسْرِعُوا إِلَى أَمِيرِكُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَل ⁽⁴⁾

بادروا: پیش دستی کنید؛ بادروا أى سارعوا أمر من المبادرة.

پس به سوی امیرتان بشتابید و اگر خدا خواهد به سوی جهاد با دشمن خود به پیش تازید.

نکته

اشاره به این دارد که شما چرا خاموش نشسته اید در حالی که مدینه پایتخت اسلام یکپارچه جنب و جوش و شورش است و مؤمنان مدینه با هم برای خاموش کردن آتش فتنه شورشیان در بصره یکپارچه حرکت کرده اند. ⁽¹⁾

مشابه

وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ⁽²⁾با آن ها بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد. بحث تاریخی

عثمان در دوران خلافت دوازده ساله خود دست اطرافیانش را برای سوء استفاده از اموال مسلمین باز گذاشته بود او خزانه مملکت را برای فامیل های اموی خودش قرار داده بود و چنین کارهایی باعث قتل او.گشت مردم از او می خواستند که توبه کند و رفتار خود را تغییر دهد ولی فایده نداشت و این ناهنجاری ها به جایی رسید که کارهای عثمان برای مردم توجیه ناپذیر بود.

مصریان از عبدالله بن ابی سرح والی مصر ناراضی بودند جمعی از آن ها به مدینه آمدند و عثمان او را عزل کرد و محمد بن ابی بکر را به ولایت مصر.گماشت. آن ها به همراه محمد رهسپار مصر شدند. در بین راه به قاصد عثمان برخوردند که با شتاب به سوی مصر می رفت. او را تفتیش کردند و نامۀ عثمان را نزد او یافتند که به والی معزول دستور داده بود که محمد را بکشد و همراهانش را سر و ریش بتراشد و زندان کند و برخی از آن ها را به دار آویزد. مصریان بازگشتند و با برخی از قبایل مدینه همدست شدند و عثمان را در خانه محاصره کردند و آب را بر او بستند ولی امیرالمؤمنین علیه السلام سه مشک آب برایش فرستاد این محاصره 49 روز طول کشید و سرانجام عثمان به دست دو تن از مهاجمان به قتل رسید. ⁽³⁾

نامه 2

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از پیروزی بر شورشیان جمل در بصره ماه رجب سال 36 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: قدردانی ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه را امام بعد از فتح بصره به مردم کوفه یا مصر نوشته و توسط عمر بن سلمه ارحبی برای ایشان فرستاده است. در این نامه امام علیه السلام برای کوفیان دعا می کند و از خدا می خواهد برای آنان که خاندان پیامبر را یاری کردند و عملاً در مقام سپاسگزاری از نعمت هایش برآمدند بهترین پاداش را عنایت فرماید.

و من كتاب له علیه السلام إليهم بعد فتح البصرة:

وَ جَزَاكُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرِ عَنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ أَحْسَنَ مَا يَجْزِى الْعَامِلِينَ بِطَاعَتِهِ وَ الشَّاكِرِينَ لِنِعْمَتِهِ فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ وَ دُعِيتُمْ فَأَجَبْتُم.

1. نامۀ امام به مردم کوفه پس از فتح بصره

«و من كتاب له علیه السلام إليهم بعد فتح البصرة»

از نامه های آن حضرت است به مردم کوفه پس از فتح بصره.

2. تشکر از مجاهدان کوفه

وَ جَزَاكُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ أَحْسَنَ مَا يَجْزِي الْعَامِلِينَ بِطَاعَتِهِ وَ الشَّاكِرِينَ لِنِعْمَتِهِ ⁽¹⁾

عَامِلِين بِطَاعَتِهِ: طاعتگزاران؛ مطمتعلّق للعاملين، ولنعمته للشاكرين يقال عمل بطاعته و شكر لنعمته.

شاکرین: سپاسگزاران.

خداوند به شما مردم کوفه از جانب اهل بیت پیامبرتان علیهم السلام و پاداش نیکو دهد؛ بهترین پاداشی که به مطیعان و شکرگزاران نعمتش عنایت می کند.

نکته ها

امام علیه السلام سپاس حقیقی از ایثار و فداکاری مردم کوفه را اجر و پاداشی الهی می داند که در سرای جاویدان به بهترین صورت نصیبشان خواهد شد. ⁽²⁾

جمله «عَنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ» اشاره به این است که قیام شما مردم نه تنها حمایت از اسلام و قرآن بود بلکه حمایت از اهل بیت نیز محسوب می شد و این ثواب مضاعفی برای شما دارد. ⁽³⁾

مشابه

وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِيراً ⁽¹⁾به پاداش صبری که کرده اند پاداششان را بهشت و حریر داد. إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ ⁽²⁾اى اهل بیت، خدا می خواهد پلیدی را از شما دور کند و شما را پاک دارد.

3. اجابت دعوت امام

فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ وَ دُعِيتُمْ فَأَجَبْتُم ⁽³⁾

دُعِيتُمْ: دعوت شديد.

أَجَبْتُم: پاسخ گفتید.

دستورم را شنیدید و اطاعت کردید و دعوت شدید و اجابت نمودید.

مشابه

أَوَّهِ عَلَى إِخْوَانِيَ الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْيَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوه ⁽⁴⁾آه بر آن برادرانم که قرآن را تلاوت کرده آن را استوار داشتند و واجبات را اندیشه نموده بر پا کردند سنت را زنده نمودند و بدعت را می راندند به جهاد دعوت شدند اجابت کردند به پیشوا اعتماد نموده تابعش شدند. بحث تاریخی

امیرالمؤمنین علیه السلام قرظة بن کعب انصاری را به فرمانداری کوفه برگزید. او از رزمندگان اسلام در جنگ احد و سایر جنگ های بعد بود. هنگامی که عمر، عمار یاسر را حاکم کوفه کرد، ده نفر از اصحاب پیامبر خدا را برای تعلیم مردم به همراه او فرستاد که یکی از آن ها قرظة بود. او به سال 23 هجری به فتح ری توفیق یافت در جنگ جمل حضور نداشت؛ از همین رو امام علی علیه السلام نامه ای را به عنوان سپاسگزاری و قدرشناسی از فداکاریهای مردم کوفه در جنگ با طاغیان جمل برای وی نوشت و ارسال فرمود وفات او در ایام خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام واقع شد و حضرت بر او نماز گزارد. از او فرزندانی بود به نام عمرو و علی.

در واقعه کربلا عمر و راه پدر را ادامه داد و امام حسین علیه السلام را یاری کرد و به شهادت رسید ولی برادرش از راه پدر منحرف شد و به سپاه ابن زیاد پیوست

این نامه

مورد بحث را عبیدالله بن ابورافع نوشته است که به املای امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ اگرچه مخاطب و گیرنده نامه قرظة است ولی در حقیقت نامه خطاب به مردم کوفه نوشته شده این نامه گزیده ای از یک نامه طولانی است که بعد از سلام و ستایش مردم کوفه و توحید و عبادت به گزارش بیعت شکنی و تفرقه افکنی و تعدّی و سرکشی بصریان و مناظره ها و گفت وگوهای خود و تذکرات خداپسندانه می پردازد تا همه بدانند که حضرت خواهان جنگ نبوده و تا حد امکان برای جلوگیری از جنگ تلاش کرده است.

حضرت سیاست جنگی خود را که مبتنی بر اصول اسلام است، روشن می کند و راه های شبهه و تشکیک و تردید را در مورد سیاست جنگی خود می بندد در این نامه اشاره ای زودگذر به امان دادن به مردم بصره و رفع هر گونه دلهره و اضطراب از ایشان است. ⁽¹⁾

نامه 3

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: اوایل حکومت امام علیه السلام در مدینه سال 35 هجری

مخاطب: شریح بن حارث

موضوع: سیاسی اخلاقی

هدف و نتیجه: آموزش رفتار حاکمان و کارگزاران، ارائه الگوهای رفتاری ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

منظور امام از نوشتن این نامه به شریح این است که مخاطبش را از دنیازدگی و افتادن در دام تعلقات و اعتماد به تکیه گاه های مادی بر حذر دارد فرمایش حضرت هشداری به دست اندرکاران مدیریت جامعه است که دچار غرور و خودشیفتگی نشوند و مسئولیت خویش را که امانتی در دست آنان است از یاد نبرند؛ به ویژه دست اندرکاران قضاوت که اگر از مسیر عدالت و دادگری منحرف شوند راه فراری از سقوط در آتش ندارند و باید بیش از صاحب منصبان از تقوای الهی برخوردار باشند.

و من كتاب له علیه السلام الشريح بن الحارث قاضيه: وَ رُوِيَ أَنَّ شُرَيْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِيَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ لَام إِشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِكَ فَاسْتَدْعَى شُرَيْحاً وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ إِبْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً وَ كَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ يَا شُرَيْحُ أَمَا إِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَنْ لَا يَنْظُرُ فِي كِتَابِكَ وَ لَا يَسْأَلُكَ عَنْ بَيْنَتِكَ حَتَّى يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً وَيُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً فَانْظُرْ يَا شُرَيْحُ لَا تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ اَلدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلَالِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الآخِرَةِ أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اشْتَرَيْتَ لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَاباً عَلَى هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِي شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اِشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِيلٌ مِنْ مَيِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِيلِ اشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ اَلْفَانِينَ وَ خِطَّةِ الْهَالِكِينَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةُ الْحَدُّ الْأَوَّلُ يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِى اَلآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِي يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِى الْمُصِيبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ يَنْتَهِي إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِي وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ يَنْتَهِي إِلَى الشَّيْطَانِ الْمُغْوِى وَ فِيهِ يُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ اِشْتَرَى هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُرْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزَّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِي ذُلّ الطَّلَب وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَكَ هَذَا الْمُشْتَرِئَ فِيمَا اشْتَرَى مِنْهُ مِنْ دَرَبٍ فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوكِ وَ سَالِبٍ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِيلٍ مُلْكِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ كِسْرَى وَ قَيْصَرَ وَ تُبْعِ وَ حِمْيَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَى الْمَالِ فَأَكْثَرَ وَ مَنْ بَنَى وَ شَيَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ إِدَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِيعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ اَلْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَمِنْ أَسْرِ الْهَوَى وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْيَا.

1. نامۀ امام به شریح بن حارث

و من كتاب لهم اكتبه الشريح بن الحارث قاضيه: وَ رُوِيَ أَنَّ شُرَيْحَ بْنَ الْحَارِثِ

قَاضِيَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ لامَ اشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِكَ فَاسْتَدْعَى شُرَيْحاً وَ قَالَ لَهُ: ⁽¹⁾

گفته اند: شریح پسر حارث قاضی امیرمؤمنان علیه السلام در زمان حکومت آن حضرت، خانه ای به هشتاد دینار خرید این خبر به امام رسید و آن گاه شریح را خواست و به او فرمود:

نکته

آن چه برای توده های مردم مجاز و قابل انجام است، نظیر گرایش به تجملات، برای دولتمردان به خصوص چهره های سرشناس و منسوب از طرف،رهبر مانند قضات، شایسته نیست. ⁽²⁾

2. برخورد امام با شریح

بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً وَ كَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ ⁽³⁾

ثَمَانِين: هشتاد.

كتاباً: سند.

أَشْهَدْتَ: به شهادت گرفتی

مُغْضَب: خشمگین؛ از ماده «غَضَب» به معنای خشم؛ غضبان خشمناک صفت مشبهه است؛ مغضوب: غضب شدگان.

به من خبر دادند که خانه ای به هشتاد دینار خریده ای و برای آن سندی نوشته ای و بر آن گواهانی گرفته ای! شریح گفت: آری چنین است ای امیرمؤمنان امام خشمگین به او نگریست و سپس به او فرمود:

3. خانه قبر

يَا شُرَيْحُ أَمَا إِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَنْ لَا يَنْظُرُ فِي كِتَابِكَ وَ لَا يَسْأَلُكَ عَنْ بَيْنَتِكَ حَتَّى

يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ يُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً فَانْظُرْ ⁽¹⁾

يُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ: تو را می سپارد؛ من التسلیم ای یعطیک قبرک ویناولک إِيَّاه يقال: سلّمه إلى فلان أي أعطاه إياه فتناوله منه، ويمكن أن يؤخذ من الاسلام لأنّ أسلم جاء بمعنى سلّم أيضا يقال فلان أسلم أمره إلى فلان أى سلّمه إليه. خالص: تنها؛ الخالص هو المحض والمراد هنا العارى من أعراض الدنيا وحطامها أي يخرجك عاريا منها.

ای شریح! آگاه باش که به زودی کسی [عزرائیل] به سراغ تو می آید که سند خانه را نگاه نمی کند و از گواهت نمی پرسد تا آن که تو را از آن خانه بیرون نماید و تنها و بی هیچ چیز به گورت سپارد.

نکته ها

تعبیر به «شاخص» از مادۀ شخوص به معنای مسافرت گرفته شده است و مفهوم جمله این است که تو را به صورت مسافری به عالم دیگر می فرستد. ⁽²⁾

مفهوم

«يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً» این است که تجملات و تشریفات زائد بر نیاز، دیر یا زود از انسان جدا شده و مایۀ حسرت انسان در آخرت می گردد. ⁽³⁾

«يُسْلِمَكَ إِلَى قَبْركَ خَالِصاً» اشاره به این است که انسان چیزی از اموال دنیا جز کفن با خود به گور نمی برد. ⁽⁴⁾

مشابه

إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ ⁽¹⁾عذابشان را تا آن روز که چشم ها در آن خیره می ماند به تأخیر می افکند. فَإِذَا هِيَ شاخِصَةُ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا ⁽²⁾در آن هنگام چشم های کافران از وحشت از حرکت باز می ماند.

4. خسارت دنیا و آخرت

يَا شُرَيْحُ لَا تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلَالِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ ⁽³⁾

ای شریح، مواظب باش که این خانه را از مال دیگران یا با پول حرام خریده باشی که در این صورت هم خانه دنیا را خراب کرده ای و هم آخرت را از دست داده ای

نکته ها

اسراف و تبذیر مسئولان مملکتی در بیت المال قبل از عذاب آخرت، دنیای آن ها را به رسوایی خواهد کشاند. ⁽⁴⁾

یکی از علل حساسیت منصب قضاوت این است که پیوسته در معرض رشوه قرار دارد. امام، شریح را از حرام بودن بهایی که برای خرید خانه پرداخته است، بیم می دهد که مبادا از راه حرام و خریدوفروش احکام به دست آورده باشد که در این صورت به سبب گناهانی که از راه حرام خواری گریبانگیرش شده به زیان و خسران اخروی و محروم شدن از نعمت های الهی محکوم می گردد. ⁽⁵⁾

تفاوت دو جمله «مِنْ غَيْرِ مَالِک» و «مِنْ غَيْر حَلَالِک» در این است که اولی اشاره به چیزی است که جزء اموال شخص نیست مثلاً شریح خانه ای را که خریده قیمت آن را از بیت المال بردارد، چیزی که ظاهراً و واقعاً مال او نیست اما جمله دوم اشاره به اموالی است که ظاهراً مال او و در اختیار اوست ولی از طریق رشوه به دست آمده که حلال نیست. ⁽⁶⁾

5. بی ارزشی اموال دنیا

أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اشْتَرَيْتَ لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَابَاً عَلَى هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِي شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَم فَمَا فَوْقُ ⁽¹⁾ آگاه باش اگر زمان خرید خانه نزد من آمده بودی، برای تو سندی می نوشتم که دیگر در خرید آن به در همی رغبت نمی کردی و آن سند این است:

6. خانه فریب

وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اشْتَرَى عَبْدٌ دَلِيلٌ مِنْ مَيَّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِيلِ اشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ الْفَانِينَ وَ خِطَّةِ الْهَالِكِينَ وَتَجْمَعُ ⁽²⁾

رحیل: کوچ.

دَارِ الْغُرُورِ: خانه فريب؛ الغرور بضم الغين المعجمة مصدر يقال غره يغره غرورا من باب نصر أي خدعه و أطمعه بالباطل ولذا قيل: الغرور تزيين الخطاء بما يوهم أنه صواب وكذا قيل: الغرور شرك الطريق بفتحتين، والمراد من دار الغرور الدنيا قال تعالى و لذا توصف الدنيا بالغرور بالفتح ويقال: دنيا غرور بل أحد معاني الغرور بالفتح الدنيا، قال ابن السكيت كما في صحاح الجوهري: الغرور الشيطان و منه قوله تعالى وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. أقول: الصواب أن كل ما يغر الانسان من مال و جاه و شهوة و شيطان و غيرها فهو غرور بالفتح و إنما فسر بالشيطان لأنه الغار الحقيقي و تلک الامور آلات و وسائط. إذ هو أخبث الغارين وبالدنيا لأنها تغر و تضر و تمر كما قاله عليه السلام و سيأتي في باب المختار من حكمه فانین نابود شدگان

خِطَّةِ: زمینی که برای ساخته شدن خط کشی و علامت گذاری شده است؛ واحدة خطط قال الجوهري في الصحاح: الخطة بالكسر الأرض يختطها الرجل لنفسه و هو أن يعلم عليها علامة بالخط ليعلم أنه قد اختارها لنفسه ليبنيها دارا، و منه خطط الكوفة والبصرة و المراد منها البقعة و الناحية و الجانب و أمثالها ويقال بالفارسية: سرزمين. هَالِکین هلاک شدگان.

تَجْمَعُ: در بر دارد؛ تجمع هذه الدار: أي تحويها وتحيط بها.

این خانه ای است که آن را بندهای خوار، از کسی که در آستانه مرگ است خریده؛ خانه ای از سرای فریب که در کوی نابود شوندگان و در کوچه هلاک شوندگان قرار دارد.

نکته ها

امام علیه السلام مسائل ششگانه ضروری در تنظیم سند یعنی نام فروشنده و خریدار، آدرس و نشانی ملک، مشخصات و حدود چهارگانه قیمت و بها تعیین مسئول ضرروزیان و گواهان را بیان داشته است. ⁽¹⁾

سرای غرور کنایه از دنیاست؛ از آن رو که مردم به آن مغرور می شوند و با داشتن زخارف دنیوی از آن چه بعد از آن وجود دارد غفلت می کنند. ⁽²⁾

مشابه

كُلُّ مَنْ عَلَيْها فان ⁽³⁾هر چه بر روی زمین است، دستخوش فناست. كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلا وَجْهَهُ ⁽⁴⁾هر چیزی نابودشدنی است مگر ذات او. مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ ⁽⁵⁾و این زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست. إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ ⁽⁶⁾وعده خدا حق است. زندگی دنیا فریبتان ندهد و نیز شیطان فریب کار به کرم خدا مغرورتان نسازد.

7. حدود خانه فریب

هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةُ الْحَدُّ الْأَوَّلُ يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِى الآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِي يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِى الْمُصِيبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ يَنْتَهِي إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِي وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ يَنْتَهِي إِلَى

الشَّيْطَانِ الْمُغْوِى وَ فِيهِ يُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ ⁽¹⁾

الْهَوَى الْمُرْدِی: هوس های تباه کننده؛ المردى: اسم فاعل من الإرداء بمعنى الاهلاك، فالهوى المردى أى الهوى المهلک، و الردى الهلاك و المراد هنا هلاك الدين ويقال أيضا: أرداه في البئر مثلاً أى أسقطه فيها، فالمعنى على هذا الوجه الهوى المسقط إلى هوة جهنم و مال المعنيين واحد.

الْمُغْوِی: گمراه کننده؛ کالمردى فاعل من الاغواء أى المضل، و هو إشارة إلى قوله تعالى حاكيا عن الشيطان: قال رَبِّ بِما اغویتنی (حجر، 41).

يُشْرَعُ: باز می کند؛ بالبناء للمفعول من الاشراع أى يفتح، وفي القاموس أشرع بابا إلى الطريق فتحه. أو من الاشراع بمعنى التهيؤ أى يتهيأ للدخول و الخروج.

این خانه را چهار حد در بر دارد حد نخست به آفات و بلاها منتهی می شود و حد دوم به مصیبت ها و حد سوم به هواها و هوس های تباه کننده و حد چهارم به شیطان گمراه کننده ختم می گردد و در آن به حد چهارم باز می شود.

نکته ها

منظور از جمله «يَنْتَهى إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِی» این است که وجود غرایز و شهوات از نعمت های الهی است و عامل بقای انسان اما اگر از حدود عقل و شرع تجاوز کند، عامل هلاکت و نگون بختی انسان است. ⁽²⁾

«دواعی» در مورد آفت ها و مصیبت ها اشاره به اسباب آن است که زندگی انسان ها را احاطه کرده است. ⁽³⁾

حدود چهارگانه آن خانه را کنایه از امور نامطلوبی قرار داده است که سرانجام دنیا به

آن منتهی می شود حد اول را منتهی به اسباب و علل آفات دانسته و با این مطلب اشاره به این کرده است که لازمه وجود خانه علاقه به اموری است که باعث کمال خانه داری می باشد؛ از قبیل وجود همسر و خدمتگزار و مرکب سواری و آن چه بر این ها مترتب است از وجود فرزندان و کنیزان و نوازندگان و بقیه افزون طلبیهای دنیا که وجود هرکدام باعث ایجاد نیاز به امور دیگری است آنان که غنی،ترند محتاج ترند و همه این امور در معرض آفات و بلاها و امراض و مرگ و میرها هستند و این که امام آن را اولین حد خانه دانست به علت این است که خانه نیازمند به آن است حد دوم منتهی می شود به اموری که باعث مصیبت هاست این جا نیز اشاره به همان امور نخستین است که از لوازم و نیازمندی های خانه است اما به اعتبار این که این امور در معرض امراض و مرگ و میرهاست که لازمه اش مصیبت ها می باشد حد سوم منتهی می شود به پیروی هوا و هوس هلاک کننده زیرا کسی که در دنیا به جست و جوی و تهیه منزل می افتد معلوم می شود به دنیا و وابستگی هایش علاقه فراوان دارد و بدون توجه به امر خداوند از تمایلات شهوانی و نفسانی پیروی می کند و از مجموعه این مطالب تعبیر به هواوهوس می شود و روشن است که این امر موجب سقوط انسان در دوزخ و هلاکت وی در آن است حد چهارم منتهی می شود به شیطان اغواکننده این امر را آخرین حد قرار داده است به دلیل آن که دورترین محدوده ای است که حدود دیگر به آن پایان می پذیرد به این بیان که شیطان از جهت گمراه کنندگی سرآغاز علاقه آدمی به دنیا و انگیزه پیروی نفس از هواوهوس،است شیطان به این طریق آدمی را گمراه می کند معاصی و خلافکاریها و امور شهوانی که آدمی را از رفتن در راه خدا باز می دارد، در پیش انسان جلوه می دهد و به او القا می کند که این امور برایش اصلح است. ⁽¹⁾

جملة «و فيه يشرع باب هذه الدار» اشاره می کند به این که شیطان به منظور گمراه کردن و اغواگری اش اموری را بر می انگیزد که لازمه اش دنیا طلبی و به دست آوردن کالای بی ارزش آن می باشد و آدمی را وادار می کند بر آن که به فکر خرید و به دست آوردن خانه و لوازم و متعلقات آن بیفتد؛ بنابراین شیطان به منزله حد چهارم خانه است و آن چه به سبب اغواگری او به وجود می آید و به آن وسیله باب دخول در دنیاطلبی و خرید و به دست آوردن منزل و خانه باز می شود، باب آن است که در همین طرف حد چهارم واقع است. ⁽²⁾

مشابه

قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ⁽³⁾گفت: به عزتت سوگند همه آنان را گمراه می کنم مگر بندگان خالص شده ات را.

8. ویژگی های خریدار دنیا

اشْتَرى هَذَا الْمُغْتَرُ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوج مِنْ عِزَّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِي ذُلِّ الطَّلَبِ ⁽¹⁾

الْمُزْعَج: کنده شده؛ انْزَعَجَ، انْزِعاجاً: نگران شد سرگردان شد، آن چیز کنده شد؛ زَعَجَ، زَعْجاهُ: بیرون کرد، راند.

ذُلُّ الطَّلَبِ: پستی خواهش.

این شخص فریفته به آرزو این خانه را از کسی که اجل، او را از جای کنده، به قیمت خروج از عزت قناعت و ورود در خواری و پستی خرید

9. سرگذشت خریداران پیشین

وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَكَ هَذَا الْمُشْتَرِى فِيمَا اشْتَرَى مِنْهُ مِنْ دَرَةٍ فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوكِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِيلٍ مُلْكِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ كِسْرَى وَ قَيْصَرَ وَ تُبَّعَ وَ حِمْيَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَى الْمَالِ فَأَكْثَرَ وَ مَنْ بَنَى وَ شَيَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ ⁽²⁾

مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ: بیمار کننده جسم ها؛ اسم فاعل من بلبل القوم بلبلة وبلبالا إذا هيجهم و أوقعهم في الهم و وسواس الصدور.

سَالِب: گیرنده؛ نابود کننده

مزیل: نابودکننده.

کسری: عنوان پادشاهان ایران؛ بكسر الكاف وفتحها أيضا لقب ملوك الفرس، و هو معرب خسرو أى واسع الملک و أحد جموعه: أكاسرة.

قیصر: عنوان پادشاهان روم؛ لقب ملوک الروم و جمعه، قياصرة.

تبع: عنوان پادشاهان یمن؛ بضم التاء المثناة من فوق و تشديد الباء الموحدة المفتوحة لقب ملوك اليمن والجمع: تبايعة.

حِمْيَر: قبیله ای است از قبایل بنی سبا که ضحاک پادشاه از آن قبیله بوده یا نام پسر عبد الشمس بن يعرب بوده که در خطه یمن دولتی به نام حمیریها تأسیس کرده؛ بكسر أوله و فتح ثالثه.

أكثر: افزود.

شید: برافراشت؛ محکم نمود؛ شید: الشيد بكسر الشين ما يطلى به الحائط من حص أو بلاط ونحوهما وبالفتح المصدر يقال: شاده یشیده شیدا بالفتح،جصصه، و هو مشيد أى معمول بالشيد قال تعالى: وَ قَصْرِ مَشِيد و نقل إلى باب التفعيلللمبالغه، أو يكون من شيد البناء أى رفعه كما في أقرب الموارد و كذا في الصحاح حيث قال: و المشيد بالتشديد المطول، أو من شيد قواعده أى أحكمها قال الكسائي: المشيد للواحد من قوله تعالى وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ و المشيد بالتشديد للجمع من قوله تعالى فِي بُرُوحِ مُشَيَّدَةٍ نقله فى الصحاح. أقول: الظاهر أن الكسائى أراد أن المشيد و المشيد بمعنى واحد إلا أن الأول يستعمل في المفرد والثانى فى الجمع فلا يقال قصر مشيد بالتشديد أو بروج مشيدة بالتخفيف فتأمل.

زَخْرَفَ: زینت دادند؛ زخرفه أى زينه و حسنه و الزخرف كل ما حسن به الشيء و المزخرف المزين قال الله تعالى: حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ (یونس، 26.)نجد: زینت کرد؛ بالنون والجيم المشددة والدال المهملة يقال: نجد البيت أى زينه بالبسط و الفرش والوسائد، وفي اللسان نجدت البيت بسطته بثياب موشية و النجد محركة متاع البيت من فرش و نمارق و ستور، جمعه أنجاد، ونجود البيت ستوره التي تعلق على حيطانه يزين بها. أو يكون نجد من النجد بمعنى ما ارتفع من الأرض أى رفع البناء، و هذا المعنى على نسخة الشيخ في الأربعين حيث قال: «نجد فزخرف أنسب إن لم يكن متعينا، و على نسخة الرضى المعنى الأول أنسب فإن زخرف أعنى ذهب يستعمل غالبا في تزيين سقف البيت، و نجد في تزيين أرضه.ادَّخَرَ: ذخیره کرد؛ ادخر: أي اكتسب المال و خبأه لوقت الحاجة إليه، و هو افتعل من الذخر لكنه أبدل من التاء دالا فادغم الدال فيه فلك أن تقول ادخر، و لك أن تقول اذخر اعْتَقَدَ: جمع آوری و نگهداری کرد.وَلَدِ: اولاد؛ فرزندان؛ بسكون الثانى وحركات الواو و بفتحههما كل ما ولده شيء ويطلق على الذكر والانثى و المثنى و المجموع، و هو مذكر و الجمع أولاد و ولدة بالكسر فالسكون والدة بإبدال الواو همزة و ولد بالضم فالكسر فالأخير جاء جمعا و مفردا کالفلک قال تعالى: ﴿وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ (البقرة، 161)، و قال تعالى: حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ (یونس، (24) فالأولى مفرد و الثانية جمع.

بزَعْمِه: با ظن و گمان خویش

إِشْخَاصُهُمْ: فرستادنشان.

هر زیانی که بر این خریدار در آن چه خریده وارد شود بر عهده خراب کننده بدن های پادشاهان و گیرنده جانِ جباران و نابودکننده فرمانروایی فرعونیان [یعنی ملک الموت] است؛ کسانی چون پادشاهان ایران، روم، یمن و حمیر و آنان که ثروت بر روی ثروت نهادند و همچنان بر آن افزودند و آنان که ساختند و استوار کردند و آراستند و زینت نمودند، ذخیره ساختند و به ظن و گمان خویش برای فرزند تدبیری اندیشیدند.

نکته ها

مرگ به سراغ همه می رود اما مرگ پادشاهان قدرتمند که تمام زندگی و هستی خود را صرف حاکمیت بیشتر کردهاند همچون پادشاهان ایران و روم به مراتب سخت تر و عبرت انگیزتر است. ⁽¹⁾

«زخرف» اشاره به تزیین بنای ساختمان و (نجد) اشاره به تزیین وسایل از قبیل پشتی و

فرش و پرده است. ⁽¹⁾

«اعتقد» به معنای محکم کاری و نگهداری کردن از طریق تنظیم اسناد و مانند آن است که دنیاپرستان با وسواس زیاد سعی دارند ذخیره های اموال خود را با اسناد محکم از تسلط دیگران بر آن حفظ کنند و به گمان خود برای فرزندانشان به یادگار بگذارند. ⁽²⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بما كُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽³⁾بگو: آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت و سپس نزد آن دانای نهان و آشکارا برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید، آگاهتان سازد. وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُون ⁽⁴⁾و آنان که بر باطل بوده اند آن جا زیان خواهند دید.

10. حسابرسی در قیامت

جَمِيعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَالْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ ⁽⁵⁾⁽⁶⁾

فرشته مرگ همۀ اینان را به محل بازپرسی و حساب و جایگاه ثواب و عقاب روانه کند، آن گاه که فرمان خداوند برای جدایی حق از باطل فرود آید و «آن جاست که تبهکاران زیان بَرَند».

نکته

ذکر «جمع کردن ملوک» و محل اجتماع آن ها که توقفگاه عرض اعمال و حساب و

جایگاه ثواب و عقاب است به سبب این است که آدمی را از این امور و موارد بیم دهد و در عمل کردن برای آخرت و ایمن شدن از خطرات و شرور آن، تشویق و ترغیب کند. ⁽¹⁾

11. گواهی دادن به سند امام

شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَى وَسَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْيَا ⁽²⁾

عَلَائِق الدُّنْيَا: وابستگی های دنیا

بر این قباله عقلی گواهی می دهد که از اسارت هواوهوس بیرون آمده و از وابستگی های دنیا سالم مانده.

شریح کیست؟

شریح بن حارث مدت شصت سال در کوفه قضاوت کرده است تنها در فتنه عبدالله بن زبیر از قضاوت کناره گیری کرد. وی مردی بذله گو و اهل مزاح بود او یک بار مورد خشم امام قرار گرفت و حضرت او را از کوفه طرد کرد و تا زمانی که حضرت از او راضی نشده بود در تبعید به سر می برد. شریح عصر جاهلیت را درک کرده است ولی چون به محضر پیامبر نرسیده بود او را از تابعان شمرده اند شریح در برابر شهوات و مال ومنال دنیا سست و بی اراده بود و هرگز نمی توانست قاضی مطلوب نظام سیاسی علوی باشد ولی ساده لوحی و تعصب غلط کوفیان بب ابقای او شد؛ لذا امام علیه السلام ناگزیر بود که بر احکام صادره از این قاضی سست نهاد نظارت کند رفتار او در زندگی طولانی اش بر بی لیاقتی اش گواهی دارد

گاهی امام علیه السلام او را مخاطب می ساخت و با موعظه هایی که توأم با انتقاد و انذار بود، تلاش می کرد که او را به راه آورد و از افراط و تفریط های او بکاهد و به لوازم شغل حساسی که داشت ملتزم و پایبندش سازد ولی تنها نتیجه ای که داشت اتمام حجت بود. ⁽³⁾

نامه 4

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از نبرد جمل در مدینه، سال 36 هجری

مخاطب: عثمان بن حنیف

علت مکاتبه: تجمع ناکثین

موضوع: نظامی سیاسی

هدف و نتیجه: طریقهٔ جذب نیرو و تبیین مبانی گفت وگو با دشمن ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه را امام علیه السلام به عثمان بن حنیف فرماندار بصره نوشته است. وی نامه ای به امام فرستاد و از ورود فتنه انگیزان جمل به شهر بصره خبر داد امام السلام در پاسخ آن ها این نامه را نوشت و در این نامه به عثمان دستور می دهد ابتدا گروه شورشیان را نصیحت کند و اگر زیر بار نرفتند از ابزار زور و نظامی در مقابله با آن ها استفاده کند.

و من كتاب له علیه السلام إلى بعض أمراء جيشه فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاكَ الَّذِى نُحِبُّ وَإِنْ تَوَافَتِ الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَى اَلشَّقَاقِ وَالْعِصْيَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَكَ إِلَى مَنْ عَصَاكَ وَاسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَكَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْكَ فَإِنَّ الْمُتَكَارِهَ مَغِيبُهُ خَيْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَقُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِه.

1. جنگ با اهل عصیان

و من كتاب له (عليه السلام) إلى بعض أمراء جيشه: فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلَّ الطَّاعَةِ فَذَاكَ الَّذِى نُحِبُّ وَ إِنْ تَوَافَتِ الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَى الشَّقَاقِ وَ الْعِصْيَانِ ⁽¹⁾

ظل: سایه.

نُحِبُّ: دوست داریم.

تَوَافَتِ: پیوست؛ توافت الامور: أي تتامت.

شقاق: اختلاف از مادۀ «شقَّ» به معنای شکافتن و شکاف است؛ بالكسر: المخالفة والعداوة.

اگر به سایه اطاعت از ما بازگشتند این همان است که ما دوست داریم و اگر حوادث و پیشامدها آنان را به اختلاف و سرپیچی کشاند، تو با یاری کسانی که از تو فرمان می برند، با عصیانگران پیکار کن.

2. کنار گذاشتن افراد سست

فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَكَ إِلَى مَنْ عَصَاكَ وَ اسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَكَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْكَ فَإِنَّ الْمُتَكَارِةَ مَغِيبُهُ خَيْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَقُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِه ⁽²⁾

تَقَاعَسَ: سرپیچی کرد؛ تقاعس عنك أى أبطأ وتأخر عنک و تكاره القتال.

متکاره: کسی که به کاری مایل نیست؛ المتسخط من تكارهه إذا تسخطه و لم يرض به يقال فعله على تكاره و متکارها.

مَغِيبُهُ: غایب بودنش؛ از مادۀ «غیب» به معنای نهان؛ نهفته.

مَشْهَدِ: حضور؛ بودن.

قُعُود: نشستن مراد خودداری کردن از یاری است.

نهوض: برخاستن؛ مراد به یاری برخاستن است.

و با کسی که مطیع توست، از کسی که یاری ات نمی دهد بی نیازی جو؛ زیرا کسی که از پیکار ناخشنود است نبودنش بهتر از بودنش و در خانه نشستنش بهتر است از به یاری برخاستنش.

نکته ها

در صورتی که نیروهای خودی طرف دشمن را گرفته با او همکاری کنند یا بی تفاوت بمانند نباید ناامید شد بلکه با باقیمانده اندک ولی با اراده و مصمم باید به مقابله با دشمن پرداخت. ⁽¹⁾

سست عنصرها و کسانی که از جنگیدن کراهت دارند نبودشان بهتر از بودنشان است؛ چراکه کراهت دارندگان اثر منفی می گذارند و به سستی و مسئولیت گریزی دیگران دامن می زنند پس نه تنها حضور آنان نفعی ندارد بلکه زیان هم دارد که باعث شایعه پراکنی و تبلیغات سوء می شوند. ⁽²⁾

تفاوت «شقاق» و «عصیان» در این است که شقاق به معنای جدایی است و عصیان و نافرمانی چیزی فراتر از جدایی است. ⁽³⁾

مشابه

وَلَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلا خَبالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةِ ⁽⁴⁾اگر با شما بیرون آمده بودند جز فساد برای شما نمی افزودند و به سرعت خود را میان شما می انداختند و در حق شما فتنه جویی می کردند. كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَليلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ الله ⁽⁵⁾چه بسا گروه اندکی که بر گروه بسیاری غلبه کند.

نامه 5

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از نبرد جمل در کوفه، سال 36 هجری

مخاطب: اشعث بن قیس فرماندار آذربایجان

علت مکاتبه: هشدار و تحذیر

موضوع: سیاسی، اعتقادی

هدف و نتیجه: هشدار دربارهٔ استفاده نامشروع از بیت المال ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه فرمان امیرالمؤمنین علیه السلام است که به خط عبیدالله بن ابی رافع در شعبان سال 36 نگاشته شد و به وسیله زیاد بن مرحب برای اشعث بن قیس کندی که حاکم آذربایجان بود، ارسال گردید.

و من كتاب له لام إلى أشعث بن قيس عامل أذربيجان وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعَى لِمَنْ فَوْقَكَ لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ وَ لَعَلَّى أَلَّا أَكُونَ شَرَّ ولاتِكَ لَكَ. وَ السَّلام.

1. امانت بودن حکمرانی

وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعَى لِمَنْ فَوْقَكَ ⁽¹⁾به اشعث پسر قیس، عامل آذربایجان: کاری که بر عهده توست [حکمرانی] طعمه تو نیست بلکه امانتی بر گردنت است و از تو خواسته شده تا فرمان بردار مافوق خود باشی.

نکته ها

هر پست و مقام و مسئولیتی که به کسی واگذار می گردد لقمه چرب و نرمی برای بلعیدن نیست تا انسان همۀ خواسته های خود را در آن جست وجو نماید بلکه امانتی است که به همه افراد جامعه تعلق دارد. ⁽²⁾

رهبر بصیر و توانمند با بهره گیری از نیروهای نظارتی بر کارگزاران خود نظارت کامل دارد و از جهات مثبت و منفی کار آن ها را مرتباً زیر نظر دارد. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها ⁽⁴⁾خدا به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبانشان بازگردانید.

2. عملکرد خودسرانه ممنوع

لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ ⁽¹⁾

لَا تُخَاطِرَ: به امر خطیر اقدام نمی کنی؛ المخاطرة: الإقدام في الامور العظام و الاشراف فيها على الهلاك يقال: خاطر بنفسه مخاطرة، إذا عرّضها للخطر. وثيقة: امانت؛ الوثيقة ما يوثق به فى الدين فهي فعلية بمعنى المفعول أى موثوق به لأجل الدّين، والتاء فيها لنقل اللفظ من الوصفية إلى الإسميّة كالحقيقة ويقال فلان أخذ فى أمره بالوثيقة أى احتاط فيه.

تو حق نداری که در امور رعیت به دلخواه خویش عمل نمایی و یا به کاری خطیر اقدام کنی مگر با استناد به فرمانی که به تو می رسد.

نکته ها

هر مسئول باید طبق شرح وظایفی که دارد عمل کند و از دور زدن قانون و حذف مقام برتر از خودش به هر بهانه ای پرهیز نماید. ⁽²⁾

جمله «لَا تُخَاطِرَ» از ریشه «خَطَرَ» است و امور مهم را خطیر» می گویند، به سبب خطرهایی که آن را تهدید می کند. منظور امام این است که در اموری که با سرنوشت مردم سروکار دارد جز با دقت و تأمل و مشورت کافی و در صورت لزوم گرفتن اذن از امام و پیشوایت اقدام مکن. ⁽³⁾

مشابه

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ⁽⁴⁾از پیغمبر صلى الله عليه وسلم روایت است که همه شما سرکار هستید و از زیردستان خود مسئولیت دارید

3. دقت در مراقبت از بیت المال

وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ وَ لَعَلَّى أَلَّا أَكُونَ شَرَّ وَلَاتِكَ لَكَ وَالسَّلَام ⁽¹⁾

در دست تو مالی از اموال خدای عزّوجلّ است و تو یکی از خزانه داران او هستی تا آن را به من تسلیم کنی. امیدوارم برای تو از بدترین والیان نباشم. والسلام.

نکته ها

حضرت عامل آذربایجان را تهدید می کند که اگر به درستی و امانت دارانه انجام وظیفه نکند توقعی از ایشان نداشته باشد. ⁽²⁾

زمامدار مؤمن و متعهد نسبت به افراد تحت امر خود در صورت تخلف آنان دارای شدت عمل و سخت گیری خواهد بود در عین آن که بنای او بر رأفت و مهربانی اسلامی است. ⁽³⁾

بحث تاریخی

هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام حکومت را به دست گرفت یکی از کسانی که از آن حضرت می ترسید و نگران آن بود که او را از ولایت آذربایجان برکنار،نمایند اشعث بن قیس بود؛ زیرا: 1. سابقه خوشی در اسلام نداشت؛ 2. رفتار ناپسند و حرف های توهین آمیزی از او نسبت به حضرت امیر علام صادر شده بود و جایی برای مصالحه وجود نداشت.

نقل شده است که وقتی نامۀ امام به اشعث رسید، برخی از دوستانش را خواست و نامه حضرت را با ایشان در میان گذاشت و گفت امیرالمؤمنین علیه السلام با این نوشته اش مرا به وحشت انداخت و در هر حال مرا در رابطه با اموال آذربایجان و حیف و میل هایی که شده است مؤاخذه خواهد کرد؛ بنابراین نزد معاویه می روم و با او هم پیمان می شوم دوستانش گفتند در این صورت مرگ برای تو از این کار بهتر است؛ زیرا شهر و دیار خود را رها کرده و دنباله رو اهل شام و سیاست معاویه خواهی بود. او از این امر خجالت زده شد و سکوت اختیار کرد اما گفته او به کوفه منعکس شد تا این که به گوش امام رسید امام نامه ای نوشت و او را به خاطر مطلبی که گفته بود توبیخ کرد و نامه را همراه حجر بن عدی برای اشعث فرستاد. حجر نامه را

به اشعث رساند و او را به باد ملامت گرفت و سوگندش داد که آیا به راستی آشنایان و خویشان خود را ترک می کنی و با شامیان هم صدا می شوی؟ برخورد حجر او را متأثر ساخت و همراه خودش او را به کوفه برد در محلی به نام نخیله که نزدیک کوفه است مال و ثروت خودش را در اختیار حضرت گذاشت. امام تمام اموال او را که از بیت المال بود در اختیار گرفت. اشعث، امام حسن و امام حسین و عبدالله جعفر را واسطه قرار داد تا این که حضرت ثروتش را به وی بازگرداند و امام سی هزار درهم را به او برگرداند او از جمله کسانی است که مورد لعن امام علیه السلام قرار گرفته است. ⁽¹⁾

نامه 6

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از نبرد جمل در کوفه، سال 36 هجری

مخاطب: معاویه

علت مکاتبه دعوت: به حق و آزمایش جریر بن عبدالله بجلی

موضوع: سیاسی اعتقادی

هدف و نتیجه: تبیین مشروعیت حکومت امام علیه السلام متوجه نمودن معاویه به رعایت انصاف ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

آن چه در این نوشته آمده قسمتی از یک نامه است که امام علیه السلام به معاویه نوشته و آن را به وسیله عبدالله بجلی استاندار معزول همدان به شام فرستاد امام در این نامه در چند چیز با معاویه اتمام حجت می کند: 1. مسئلۀ بیعت بیعت او همانند بیعت مردم با خلفای پیشین بود بنابراین هیچ کس نمی تواند به مخالفت با آن برخیزد و باید همه با آن هماهنگ باشند؛ 2. آن ها که از حوزۀ بیعت دور بودهاند چون به آن ها خبر می رسد که مهاجرین و انصار با کسی بیعت کرده اند آن ها نیز باید بپذیرند؛ 3. اگر کسی بخواهد از این بیعت خارج شود، باید او را بازگردانند و اگر مقاومت کند مسلمانان می توانند با او به جنگ برخیزند؛ 4. قتل عثمان را بهانه ای برای سرپیچی از بیعت قرار دادن بسیار نادرست و بی معناست.

و من كتاب له علیه السلام إلى معاوية إِنَّهُ بَايَعَنِي الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ عَلَى مَا بَايَعُوهُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ وَلَا لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ وَ إِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًا فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنِ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَى قَاتَلُوهُ عَلَى اتَّبَاعِهِ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وَ وَلاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّى وَ لَعَمْرِى يَا مُعَاوِيَةُ لَئِنْ نَظُرْتَ بِعَقْلِكَ دُونَ هَوَاكَ لَتَجِدَنَّى أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَلَتَعْلَمَنَّ أَنِّي كُنْتُ فِي عُزَلَةٍ عَنْهُ إِلا أَنْ تَتَجَنَّى فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَكَ وَ السَّلَام.

1. استدلال امام بر خلافت خود

و من كتاب لهم إلى معاوية: إِنَّهُ بَايَعَنِى الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَى مَا بَايَعُوهُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ وَ لَا لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ ⁽¹⁾

بَايَعُوا: بیعت کردند.

يَخْتَارَ: بر می گزیند.

همان مردمی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند با همان شرایط دست بیعت به من دادند. آن که حضور داشته حق ندارد دیگری را برگزیند و آن که غایب بوده، حق ندارد آن را رد کند.

نکته ها

امیرالمؤمنین علیه السلام برای اثبات امامت خویش به اجماع مردم نه نص صریح پیامبر استدلال فرموده است؛ زیرا معاویه و دیگران اعتقاد به نص نداشتند و گرنه کار به سقیفه شورا و حکمیت کشیده نمی شد بلکه در نزد ایشان تنها دلیل بر نصب خلیفه و امام همان اجماع مسلمانان بود؛ لذا اگر حضرت به دلایل عقلی و نصوص صریح احتجاج می کرد پذیرشی در نزد آنان نداشت حضرت با استفاده از مجادله منطقی از حق خودش سخن می گوید. ⁽²⁾

آن چه در نحوه انتخاب خلفای سه گانه صورت پذیرفت با هیچ کدام از انتخابات مردمی سازگار نبود؛ با این حال معاویه آن را پذیرفته بود ولی مرتبۀ عالی تر آن، یعنی خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام را نمی پذیرفت. ⁽³⁾

2. استناد به شورای مهاجر و انصار

وَ إِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًا ⁽¹⁾

شورا تنها برای مهاجران و انصار است اگر بر خلافت کسی اتفاق کردند و او را پیشوا خواندند، خداوند را خشنود ساخته اند.

3. مخالفت معاویه با امام از مصادیق بدعت

فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَى قَاتَلُوهُ عَلَى اتِّبَاعِهِ غَيْرَ سَبيلِ الْمُؤْمِنِينَ وَوَلَّاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّى ⁽²⁾

وَلَّاهُ اللهُ: خدا او را الزام کرد؛ بر گردنش گذاشت.

پس اگر کسی با عیب جویی یا بدعت گذاری از فرمان آن جمع خارج شود، او را به آن جمعی که از راه آن خارج شده [اهل شورا] بازگردانند و اگر فرمان نبرد با او به خاطر پیروی از غیر راه مؤمنان پیکار می کنند و خداوند آن چه خود بر عهده گرفته، بر گردن او نهد.

نکته ها

اقدام معاویه و بی اعتنایی به انتخاب مردمی اخلال در نظم عمومی و وحدت جهان اسلام بود که تکلیف حاکم اسلامی مبارزه و قتال با آن است. ⁽³⁾

عادت امام علیه السلام این نبود که خود جنگ آغاز کند و تنها پس از اقدام دشمن به جنگ پا می گذاشت و همیشه پیش از آن اتمام حجت می کرد اما جنگ برای دشمنان امام وسیله ای برای پیروزی و چیرگی به هر شیوه ممکن بود. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصيراً ⁽¹⁾هر که پس از آشکار شدن راه هدایت با پیامبر مخالفت ورزد و از شیوه ای جز شیوۀ مؤمنان پیروی کند بدان سوی که پسند اوست بگردانیمش و به جهنمش افکنیم و جهنم سرانجام بدی است.

4. هواپرستی، دلیل اتهام معاویه به امام

وَ لَعَمْرِي يَا مُعَاوِيَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِک دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنِّى أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّي كُنْتُ فِي عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّى فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَكَ وَ السَّلَام ⁽²⁾

تَتَجَنَّی: مرا بی جهت متهم می کنی؛ در اصل از ریشهٔ جنایت» گرفته شده و هنگامی که به باب تفعل می رود مفهومش این است که کسی می خواهد جنایتی را بر عهده دیگری بگذارد در حالی که او مرتکب آن نشده است و این همان مفهوم تهمت است؛ تتجنّى من الجناية. التجنّى: طلب الجناية و هو أن يدعى عليك أحد ذنبا لم تفعله. تجنّى عليه أى رماه باثم لم يفعله.

تَجَنَّ: تهمت بزن؛ این واژه فعل امر است از ریشه «تجنّی»؛ مفهوم تمام جمله این است که ای معاویه تو خود می دانی نسبت دادن خون عثمان به من یک تهمت است حال که می دانی هر چه می خواهی در این زمینه بگو؛ «فتجنّ» أمر من تتجنّى بلا كلام فالكلمة بالفتحات. وقد ذهب غير واحد من الشرّاح والمترجمين إلى أنها بضم الجيم و النون فعل مضارع من جنّه إذا ستره كتمدّ من مد أى تستّر وتخفّى ما ظهر لك و لكنّها و هم بلا ارتياب، وكانت العبارة في نسختنا المصححة العتيقة و في نسخة صديقنا اللاجوردى قد قوبلت بنسخة الرضى، رحمه الله، هي الأول على أنّ تتجنّى قرينة قوية على أنها أمر منها و اسلوب العبارة ينادى بأعلى صوتها على أنّها أمر و أوّل ما تبادر ذهننا إليه قبل الفحص و الاستقراء أنها أمر من تتجنّى.

ای معاویه، به جان خودم سوگند، اگر با دیده عقل خود نه از روی هواوهوس، بنگری مرا از بیزارترین مردم نسبت به خون عثمان خواهی یافت و خواهی دانست که از آن گوشه گیری کردم، مگر آن که بخواهی جنایت را بر گردن من گذاری و آن چه برایت آشکار است، بپوشانی. والسلام.

نکته ها

امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به بهره برداری از قتل عثمان به معاویه هشدار داد اما معاویه به ناحق آن را بهانه ایستادگی در برابر حضرت و پیراهن خونین عثمان را ابزاری برای تهاجم به حضرت قرار داد. ⁽³⁾

این که معاویه امام را به دست داشتن در قتل عثمان و نسبت های ناروای دیگر متهم می کند یا آن که اصحاب جمل و بدعتی که در نقض بیعت با آن حضرت به وجود آوردند، نه تنها نادیده گرفتن نصوص روشن رسول اکرم صلی الله علیه و آله بلکه نادیده گرفتن بیعت امت اسلامی با امیرالمؤمنین علیه السلام بود. ⁽¹⁾

معاویه را سوگند می دهد که اگر با دیده عقل بنگرد و از هواوهوس چشم بپوشد او را بی گناه ترین فرد در قتل عثمان خواهد یافت؛ زیرا آن حضرت هنگام کشته شدن عثمان در خانه خود حضور داشت و از واقعه برکنار،بود البته این کناره گیری امام علیه السلام پس از آن بود که مدت مدیدی با دست و زبان از او دفاع می کرد و هم عثمان را نصیحت می کرد و هم از مردم می خواست دست از آزار وی بردارند و چون دیگر سعی و کوشش خود را بی نتیجه دید دست برداشت و به خانه خود پناه برد. ⁽²⁾

بحث تاریخی

امیرالمؤمنین علیه السلام خلیفه منصوص و منصوب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود. در بازگشت از حجة الوداع جمعیت صد هزار نفری حاجیان شاهد مراسم نصب على علم به خلافت بودند و حدیث غدیر را از زبان مبارک پیامبر شنیدند و ضمن تبریک دست علی علیه السلام را به عنوان جانشین پیامبر فشردند اما با رحلت پیامبر توطئه گران خلافت را از محور خود خارج کردند و این دوران 25 سال طول کشید بعد از سه خلیفه هنگامی که مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند، عده ای از جمله معاویه مخالف رهبری امام بودند و در مخالفت خود بر دو اصل تکیه داشتند یکی این که خلافت امام به نص و نصب الهی نیست و دیگر این که خلافت سه خلیفهٔ پیشین به رأی نخبه های امت یعنی مهاجران و انصار بوده و مشروعیت داشته است. امام السلام با هیچ کدام از دو اصل مورد قبول آن ها موافق نبود و در فرصتهای مختلف هم بر اصل اول پای فشرده و هم بر عدم تحقق شورای واقعی تأکید کرده بود؛ به خصوص که تناقض گویی هایی به هنگام روی کار آمدن خلیفه اول حتى اصل شورایی بودن خلافت و حکومت را هم خدشه دار کرده است.

حضرت در نامه ای که به معاویه نوشت از روش جدل یعنی با استفاده از مسلمات طرف مقابل برای محکوم کردن او استفاده کرده است. این روش برای غلبه بر طرف مقابل و واداشتن او به اعتراف مؤثر است و قرآن برای دعوت به حقیقت پس از ذکر استفاده از حکمت و موعظه

به شیوه جدال احسن سفارش کرده است امیرالمؤمنین علیه السلام برای به راه آوردن معاویه از همین شیوه استفاده کرد. اگر معاویه قابلیت هدایت،داشت دست از لجاج و عناد بر می داشت و به راه می آمد و چون قابلیت نداشت به سرکشی و طغیان خود ادامه داد. ⁽¹⁾

نامه 7

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: هنگام نبرد صفین، سال 37 هجری مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: وصول نامه معاویه و تکرار ادعاهای پوچ او در خصوص خونخواهی عثمان

موضوع: سیاسی، اخلاقی

هدف و نتیجه: پاسخ گویی و رد شبهات و تهمت ها ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه پاسخ به نامه ای است که معاویه برای حضرت در اواخر جنگ صفین نوشت؛ نامه ای که بسیار جسورانه و بی ادبانه بود و به نکات مختلفی در آن اشاره کرده بود، به بهانه این که اهل شام این بیعت را نپذیرفتند. امام در پاسخ او جواب دندان شکنی می دهد. ⁽²⁾

و من كتاب منه السلام إليه أيضا:

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِكَ وَ أَمْضَيْتَهَا بِسُوءٍ رَأْيِكَ وَ كِتَابُ اِمْرِئٍ لَيْسَ لَهُ بَصَرُ يَهْدِيهِ وَ لَا قَائِدٌ يُرْشِدُهُ قَدْدَعَاهُ أَلْهَوَى فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَضَلَّ خَابِطاً. وَمِنْهُ: لِأَنَّهَا بَيْعَةٌ وَاحِدَةٌ لا يُثَنَّى فِيهَا النَّظَرُ وَ لَا يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَالْمُرَوِّى فِيهَا مُدَاهِنٌ.

1. سیاست معاویه؛ بازی با کلمات

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِكَ وَ أَمْضَيْتَهَا بسُوءٍ رَأْیک ⁽¹⁾

مُحَبَّرَةٌ: مُزين؛ تزیین شده؛ از ریشهٔ «حَبر» به معنای زینت کردن و «جبر» به معنای زیبایی است؛ بصيغة المفعول من تحبير الخط و الشعر و غيرهما بمعنى تحسينها قال الجوهري في الصحاح: قال الأصمعي و كان يقال لطفيل الغنوى في الجاهلية محبّر لأنّه كان يحسّن الشعر. قال الشهاب الفيومى فى المصباح: حبرت الشيء حبرا من باب قتل زينته و الحبر بالكسر اسم منه فهو محبور و حبرته بالتثقيل مبالغة.

نَمَّقْتَهَا: آن را زیبا کردی و آراستی؛ از ریشه «تنمیق» به معنای تزیین؛ نمّق الكتاب تنميقا حسنه و زينه، فقوله عليه السلام نمقتها بضلالک أی زيّنتها.به أمضيت الأمر إمضاء أى أنفذته أو بمعنى إمضاء الصكوك و الرسائل لتوقيعها البصر: العين و نفاذ القلب.

قاد الرجل الفرس قودا وقيادة وقيادا بالكسر: مشى أمامها آخذا بقيادها نقيض ساقه، قال الخليل، كما في مصباح الفيومى القود أن يكون الرّجل أمام الدّابة آخذا بقيادها، والسوق أن يكون خلفها فإن قادها لنفسه قيل: اقتادها لنفسه. وقاد الأمير الجيش قيادة فهو قائد و جمعه قادة وقوّاد و قود.

أمْضَيْتَ: امضا کردی؛ از ریشهٔ «امضاء» به معنای ارسال و اجرا و نافذ کردن چیزی است و از آن جا که امضای اسناد و قراردادها نوعی انفاذ آن است این واژه در آن جا نیز به کار می رود.

بِسُوءٍ رَأْيِک: با رأی فاسدت.

اما بعد، پندنامه ای با جمله هایی بر بافته از تو به من رسید؛ نامه ای آراسته که آن را به گمراهی ات مزین کرده ای و از روی بداندیشی به سوی من فرستاده ای.

نکته ها

تعبیر به «مُوَصَّلَةٌ» اشاره به ناهمگون بودن نامۀ معاویه است که تمسک به آیاتی کرده است که هیچ ارتباطی به مقصود او نداشته و امام را به شقّ عصای مسلمین، یعنی ایجاد

اختلاف متهم می کند در حالی که کلمات او مصداق بارز ایجاد اختلاف است. ⁽¹⁾

تعبير «رسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ» اشاره به این است که معاویه سعی کرده است به هر وسیله ای که ممکن است نامه خود را حق به جانب معرفی کند به این دلیل گاهی از قیامت و عذاب الهی سخن می گوید و گاه مصالح مسلمین را مطرح می کند و گاهی آیات قرآن را سپر قرار می دهد. ⁽²⁾

«نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِک» اشاره به این است که امضا کردن چنین نامه ای جز از انسان کج فکر و نادان صورت نمی گیرد یا اگر امضا را به معنای ارسال،بگیریم مفهومش این است که فکر نادرست تو به تو اجازه داد که چنین نامۀ زشت و جسورانه ای را برای امام و پیشوای مسلمانان بفرستی. ⁽³⁾

2. گمراهی و بیهوده گویی معاویه

وَ كِتَابُ امْرِئٍ لَيْسَ لَهُ بَصَرُ يَهْدِيهِ وَ لَا قَائِدٌ يُرْشِدُهُ قَدْ دَعَاهُ الْهَوَى فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَضَلَّ خَابِطاً ⁽⁴⁾

قائد: راهنما

الْهَوَى: هواوهوس؛ قال المبرد فى الكامل الهوى من هویت مقصور و تقدیره فعل فانقلبت الياء ألفا فلذلك كان مقصورا، وإنما كان كذلك لأنك تقول هوى يهوى كما تقول فرق يفرق و هو هو كما تقول هو فرق كما ترى و كان المصدر على فعل بمنزلة الفرق والحذر و البطر لأنّ الوزن واحد فى الفعل و اسم الفاعل. فأما الهواء من الجو فممدود یدلك على ذلك جمعه إذا قلت أهوية، لأن أفعلة إنّما تكون جمع فعال و فعال و فعيل كما تقول قذال و أقذلة و حمار و أحمرة فهواء كذلك و المقصور جمعه أهواء فاعلم لأنّه على فعل و جمع فعل أفعال كما تقول جمل و أجمال وقتب و أقتاب، قال الله عزّ و جلّ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (محمد، 19).

هَجَرَ: هذیان و بیهوده گویی؛ الهذیان و قد هجر المريض يهجر هجرا من باب قتل خلط و هذى فهو هاجر والكلام مهجور. قال الجوهرى فى الصحاح قال أبو عبيد يروى عن إبراهيم ما يثبت هذا القول في قوله تعالى إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (الفرقان، 33) قال: قالوا فيه غير الحق ألم تر إلى المريض إذا هجر قال غير الحق، قال: و عن مجاهد نحوه. و الهجر: الاسم من الإهجار و هو الافحاش فى المنطق أى الكلام القبيح المهجور لقبحه. وفي الحديث: و لا تقولوا هجرا. لاغِطاً کسی که مطالب بیهوده و بی معنایی را فریاد می کند؛ از ریشه لغط» به معنای جار و جنجال به راه انداختن؛ ذو اللغط، قال في المصباح: لغط لغطا من باب نفع و اللغط بفتحتين اسم منه و هو كلام فيه جلبة و اختلاط و لا يتبين. قال عمرو بن أحمر؛ الباهلي؛ قال المرزوقى فى الشرح اللغط: الصوت يعنى هزّتها أى هزة القدور السود المذكورة في صدر الأشعار في الغليان و انتصب جنح الظلام على الظرف يريد أنها تغلى إذا جنح الظلام بالعشی و ذاک وقت الضيافة و كأنّ لغطه صوت رعد من غيث ذى تعجرف، و العجارف شدّة وقوع المطر وتتابعه يريد أنه هبت الريح فيه و صار له هزمة أى صوت شبه صوت القدر فى غليانها بصوت الرعد من سحاب هكذا.

خابطاً رونده؛ از ریشهٔ «خَبط» به معنای سرگردان بودن و بی هدف گام برداشتن؛ الخبط الحركة على غير نظام يقال: خبط الليل اذا سار فيه على غير هدى وفلان خبط خبط عشواء أى تصرّف فى الامور على غير بصيرة. وقال الفيومى حقيقة الخبط الضرب وخبط البعير الأرض ضربها بيده. وقد يكنى بالخابط عن السائل كقول زهير بن أبي سلمي في قصيدة يمدح فيها هرم بن سنان: استعار الورق فكنّى به عن المال كما استعار الخبط فكنّى به عن طلبه و الخابط عن طالبه، و أصله أنّ العرب تقول إذا ضرب الرجل الشجر ليحت و ينفض ورقه فيعلّقه قد خرج يختبط الشجر، و الورق المنفوض يسمّى الخبط بالفتحتين و يقال للرجل: إنّ خابطه ليجد ورقا أى إن سائله ليجد عطاء، لكنه ليس بمراد ههنا و المقصود هو المعنى الأول.

نوشته کسی است که نه خود بصیرتی دارد تا هدایتش کند و نه رهبری که ارشادش نماید. هواوهوس او را خوانده و او نیز اجابت کرده و گمراهی او را کشانده و او نیز به دنبالش رفته پس هذیان درهم آمیخت و بانگ بیهوده برآورد و گمراه گشت و به خطا رفت.

نکته ها

بسیاری از انسان ها گرچه به ظاهر می نگرند ولی بصیرت و درک حقیقت را ندارند. این گونه افراد برای منافع مادی خود به راحتی پا بر روی حق می گذارند. ⁽¹⁾

تعبير «فَهَجَرَ لَاغِطاً» می رساند که انسانی که سررشته تفکر و اراده اش را شهوات نفسانی به دست بگیرد نه گفتار او در چارچوب حق خواهد بود نه رفتارش در راه حق رقم خواهد خورد. ⁽²⁾

مشابه

فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتى فِى الصُّدُور ⁽³⁾چشم ها نیستند که کور می شوند بلکه دل هایی که در سینه ها جای دارند کور باشند. استعاره

مستعار: بصر

مستعار منه: انسان هواپرست که دیده ندارد

مستعارله: عقل

جامع: بصر برای عقل استعاره آورده شده است؛ بنابراین برای انسان هواپرست نه دیده ای است که او را در این امور راهنمایی کند و نه پیشوای برحق یا اندیشمند صالحی

که وی را به سوی طریق حق ارشاد کند و به این سبب ناچار هرگاه هوای نفسش وی را به خود دعوت کند پاسخ مثبت می دهد و اندیشه های ظالمانه و گمراه کننده نفس را که بر خلاف فرمان الهی است مشتاقانه می پذیرد و پیروی می کند.

3. سرانجام انکارکنندگان بیعت

وَ مِنهُ: لِأَنَّهَا بَيْعَةً وَاحِدَةٌ لَا يُثَنَّى فِيهَا النَّظَرُ وَ لَا يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنُ وَ الْمُرَوِّى فِيهَا مُدَاهِنٌ ⁽¹⁾

الْخِيَارُ: اختيار. طاعن طعنه زننده

الْمُرَوّى: فکر کننده؛ کسی که دربارهٔ چیزی شک و تردید دارد و فکر و اندیشه می کند؛ از ریشه «ترویه» که گاهی به معنای سیراب کردن و گاه به معنای مطالعه کردن دربارۀ چیزی آمده است؛ من روّيت في الأمر تروية أو من روأت بالهمز إذا نظرت فيه و تفكّرت وأصلها من الرّوية و هى الفكر و التدبّر.

مُدَاهن: منافق؛ چاپلوس؛ توجیه گر؛ المصانع يقال داهنه مداهنة و أدهنه إذا خدعه و ختله و أظهر له خلاف ما يضمر قال تعالى: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُون.

از این نامه است زیرا خلافت یک بیعت است و تجدید نظر در آن راه ندارد و گزینش از سر گرفته نشود هرکس از آن سر باز زند، حق را انکار کرده و هرکس در پذیرفتنش درنگ کند، منافق است.

نکته ها

امام علیه السلام بیان می کند که بیعت من برای آنان امثال طلحه و زبیر الزام آور است و برای معاویه نیز مسئولیت آفرین می باشد و هیچ کس نمی تواند در آن تجدیدنظر و اظهار عقیده کند؛ زیرا مهاجرین و انصار در آن شرکت داشتند. ⁽²⁾

جمله «الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنُ» می رساند که خروج از بیعت انسانی همچون امام نوعی به استهزا گرفتن حقیقت و از مظاهر بارز نفاق و دورویی است. ⁽³⁾

بحث تاریخی

در گرماگرم جنگ صفین معاویه دست به ترفند عجیبی زد و نامه ای به امام علیه السلام ارسال کرد که در آن به زعم خویش امام را توصیه کرده است. او همچون واعظان سخن را با آیه ای آغاز می کند وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ

الخاسرين ⁽¹⁾ ای پیامبر به تو و پیامبران پیش از تو وحی شده است که اگر مشرک شوی، عملت باطل می شود و از زیانکاران خواهی بود.

معاویه بعد از ذکر آیه به امام علیه السلام گوشزد می کند که مبادا کاری کند که اعمال نیکش باطل شود و با ایجاد تفرقه در میان مسلمانان سوابق درخشان خود را بر باد دهد.

به خیال خام معاویه، محور وحدت خود اوست و همه باید بر گرد محور او بچرخند و به خواسته هایش جامه عمل بپوشانند. او با ذکر حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با این مضمون که اگر اهل صنعا و عدن در خون ناحق یک مسلمان شریک شوند خداوند همه آنان را سرنگون جهنم می کند اظهار شگفتی می کند که اگر کسی سران مسلمانان و سروران مهاجران را به کشتن دهد چه سرنوشتی خواهد داشت.

می گوید که ابوالحسن که برای خلافت و حکومت می جنگد باید بداند که اگر خلافت حق اوست در جنگ با مسلمانان معذور است و اگر خلافت حق او نیست مقصر است ولی به هیچ وجه خلافت حق او نیست؛ چراکه مردم شام با او بیعت نکرده و به خلافت او راضی نیستند. علی باید از خداوند بیمناک باشد و خود را از کیفر او به دور دارد و شمشیر خود را در غلاف کند و دامن خود را به خون مسلمانان نیالاید. در پایان خود را دلسوز امت جا می زند و شکوه می کند از این که اژدهای جنگ امت را بلعیده و از مسلمانان بیش از اندکی زنده نمانده اند.

نامه معاویه به امام از زرق و برق ظاهری عبارات و جملات و لاف زنی بی حدوحصر و تظاهر و ریاکاری برخوردار بود و در حقیقت معاویه چهرۀ شوم خود را در پشت پرده الفاظ پنهان کرده بود؛ بنابراین چاره ای نبود جز این که نویسندۀ آن که بیگانه از همه فضایل و آلوده به همه رذایل بود معرفی شود امام این نامه را نوشت و با درایت و صراحت کامل چهره پلید معاویه را افشا کرد. ⁽²⁾

نامه 8

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: قبل از صفین در کوفه سال 37 هجری

مخاطب جریر بن عبدالله بجلی

علت مکاتبه: اتلاف وقت معاویه در بیعت

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: یک سو و یکسره شدن بیعت معاویه ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام است به جریر بن عبدالله بجلی هنگامی که او را به سوی معاویه برای اتمام حجت نهایی فرستاد که اگر معاویه آماده بیعت است بیعت کند و اگر آماده بیعت نیست مفهومش این است که قصد جنگ دارد.

و من كتاب له علیه السلام إلى جرير بن عبدالله البجلي لما أرسله إلى معاوية: أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا أَتَاكَ كِتَابِي فَاحْمِلْ مُعَاوِيَةَ عَلَى الْفَصْلِ وَ خُذْهُ بِالْأَمْرِ الْجَزْمِ ثُمَّ خَيَّرُهُ بَيْنَ حَرْبٍ مُجْلِيَةٍ أَوْ سِلْمٍ مُخْزِيَةٍ فَإِنِ اِخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَيْهِ وَ إِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَيْعَتَهُ. وَالسَّلَامُ.

1. اتمام حجت با معاویه

و من كتاب له علیه السلام إلى جرير بن عبد الله البجلى لما أرسله إلى معاوية: أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا أَتَاكَ كِتَابِي فَاحْمِلْ مُعَاوِيَةَ عَلَى الْفَصْلِ وَ خُذْهُ بِالْأَمْرِ الْجَزْمِ ثُمَّ خَيَّرْهُ بَيْنَ حَرْبٍ مُجْلِيَةٍ أَوْ سِلْمٍ مُخْزِيَةٍ ⁽¹⁾

خَيَّرُه: او را مخیر کن.

حَرْبٍ مُجْلِيَة: جنگی که موجب اخراج و ترک وطن شود؛ «مجلیه» از ریشهٔ «اجلاء» به معنای اخراج از وطن است و ریشه اصلی آن (جلاء)) به معنای آشکار شد و به همین مناسبت به خروج از شهر نیز اطلاق شده است؛ گویی شخص در شهر مخفی است و با خروج آشکار می گردد و «جلاء» به معنای صیقل دادن نیز نوعی آشکار شدن رنگ حقیقی است که در زیر زنگار پوشیده شده است؛ مجلية من الإجلاء و هو الإخراج من الوطن قهرا. يقال: أجلى فلان القوم عن بلدهم و ديارهم إذا أخرجهم عنها قهرا.

سلم مُخْزِيَة: صلحی که دلالت بر عجز و ناتوانی کند؛ «مُخْزِيَة» از ریشهٔ «خَزَىَ» به معنای رسوایی و ذلت آمده است و شاید ریشه اصل رسوایی باشد که سبب ذلت هم می شود و جمعی از لغت دانان ریشه اصلی آن را بدحالی حاصل از وقوع در بلا و رسوایی و ذلت دانسته اند؛ مخزية أى مهينة مذلّة فاضحة من الخزى بالكسر فالسكون بمعنى الهوان و الذلّ يقال: أخزاه إخزاء إذا أوقعه فى الخزى، وأخزى الله فلانا أى فضحه. و في نسخة نصر في كتاب صفين الاتي ذكرها: محظية من الحظوة بضم الحاء وكسرها، والحظة كالعدة: المكانة و الحظ من الرّزق يقال: أحظاه أي جعله ذا حظوة، و أحظاه به أى تفضّل عليه،به و روى أيضا مجزية، بالجيم أى كافية.

به جریر پسر عبدالله بجلی آن گاه که او را نزد معاویه فرستاد اما بعد، وقتی نامه من به تو رسید

معاویه را وادار تا کار را یکسره کند و تردید را کنار گذارد آن گاه او را میان جنگی آواره ساز و صلحی ذلت بار مخیر گذار

نکته ها

حاصل مأموریت جریر این بود که امر معاویه را فیصله دهد و او را وادار کند که به طور جزم و قطع یکی از دو کار را انتخاب کند؛ یا آماده جنگ شود که در نتیجه با اجبار از وطنش بیرون رانده خواهد شد یا این که تسلیم می شود که در این صورت مقهور و ذلیل و خوار می شود. ⁽¹⁾

عدل و انصاف که از نشانه های بارز حکومت امام علیه السلام بود، اقتضا می کرد که معاویه را ابتدا مخیر بین جنگ و صلح قرار دهد. ⁽²⁾

2. مُخیّر بین جنگ و صلح

فَإِنِ اخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَيْهِ وَ إِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَيْعَتَهُ وَالسَّلَام ⁽³⁾ اگر جنگ را قبول کرد به او اعلام جنگ کن و اگر تسلیم شد از او بیعت بگیر. والسلام.

نکته

اهداف معاویه از تأخیر در پاسخ نامه امام اولاً به دنبال کسب آمادگی بیشتر بود و ثانياً تحقیر فرستاده امام و در حقیقت بی اعتنایی به آن حضرت و ایجاد خستگی و تضعیف قوای رزمی امیرالمؤمنین علیه السلام. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلی سَواء ⁽⁵⁾اگر می دانی که گروهی در پیمان خیانت می ورزند به آنان اعلام کن که همانند خودشان عمل خواهی کرد. معرفی جریر بن عبدالله بجلی

جریر، چهل روز قبل از رحلت پیامبر و در سال دهم هجرت مسلمان شد. در زمان

خلافت عمر مأموریت جنگی پیدا کرد. او در رأس قبیلهٔ بجلیه که در فتح قادسیه نقش پراهمیتی داشتند در جنگ های عراق شرکت داشت و سرانجام در کوفه مسکن گزید. در دورۀ خلافت عثمان حاکم همدان بود در دورۀ خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام به کوفه احضار شد و نامه حضرت را برای معاویه برد و هرگونه تغییری که در راه و رسم و روش او پدید آمد در همان چند ماهی بود که در دمشق زندگی کرد. او فردی نالایق بود و از مقام و منزلت خود سقوط کرد در کوفه مسجدی داشت که از مساجد ملعونه شمرده می شد و امیرالمؤمنین علیه السلام مردم را از نماز خواندن در آن نهی کرد.

بعد از ماجرای جمل و تخلف معاویه از بیعت مکاتباتی میان امام و معاویه صورت گرفت که از قرائن استفاده می شود که نخستین نامه حضرت را جریر برای معاویه برده است. هنگامی که حضرت نامه را به او داد مالک اشتر عرض کرد که او را نفرست او را واگذار و تصديقش نكن من می دانم که میل او و تصمیمش هماهنگ با آن هاست. حضرت در جواب مالک فرمود رهایش کن ما منتظر می مانیم تا ببینیم چه پاسخی برای ما می آورد.»

او نامه حضرت را به شام برد و تسلیم معاویه کرد معاویه به مدت 4 ماه او را نگاه داشت و از پاسخ دادن به نامۀ حضرت خودداری کرد. طول این مدت یاران حضرت را مضطرب کرده بود و احیاناً نگرانی خود را اظهار می کردند و از حضرت می خواستند که مقدمات جنگ را فراهم سازد.

از نظر امیرالمؤمنین علیه السلام باید به مردم فرصت داده شود که به دور از هیاهو و به دور از تطمیع و تهدید دربارۀ انتخاب راه بیعت یا جنگ تصمیم بگیرند و کاری نباید کرد که احساسات آن ها تحریک و آتش خشم آن ها برافروخته شود و ناخواسته به سوی میدان جنگ کشانیده شوند خدا هم تا اتمام حجت نکند مردم گناهکار و متخلف را مؤاخذه و مجازات نمی کند.

امیرالمؤمنین سیاستمداری ورزیده است و با شهود باطنی، حقایقی را می بیند که دیگران از درک آن ها عاجزند؛ امثال مالک، شاگردانی مخلص برای امام بودند برخی برای شروع جنگ عجله داشتند و برخی اصولاً مخالف جنگ بودند حضرت طرفدار جنگ است البته جنگی حساب شده و توأم با تدبیر و مدیریت صحیح و فرماندهی دقیق. شتاب زدگی با سیاست جنگی حضرت سازگار نیست باید فرصت داد تا کسی اگر قابل هدایت و توبه است بازگردد و اگر کسی بازنگشت باید اتمام حجت شود.

ماه ها از اقامت جریر در شام گذشت و گویا از مدتی که حضرت به او داده بود، تجاوز

کرد و مردم نگران خیانت او شدند؛ از این رو حضرت نامه ای به او نوشت و او را احضار کرد.

جریر به کوفه بازگشت و مردم نگران سازشکاری او با معاویه بودند و شدیداً در معرض اتهام و اعتراض بود روزی مالک اشتر خدمت مولا رسید و گفت من عرض کردم که او را نفرست و زبان به سرزنش جریر گشود و به او گفت تو همانی که عثمان دینت را در همدان از تو خرید جریر پس از شنیدن این پرخاش ها و نکوهش ها در کوفه نماند و به قرقیسا رفت و در آن جا گروهی از قبیلهٔ قیس نزد او گرد آمدند حضرت آن ها را پراکنده ساخت و محل تجمعشان را به آتش کشید جریر در سال 51 هجری دار فانی را وداع گفت. ⁽¹⁾

نامه 9

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از نبرد جمل در ذی قار سال 36 هجری

مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: درخواست سپردن قاتلان عثمان به معاویه

موضوع: سیاسی، تاریخی

هدف و نتیجه: پاسخگویی و هشدار و تحذیر است. ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از جمله نامه های امام علیه السلام است که آن را برای معاویه نگاشته است. این نامه پاسخی به نامه زشت و جسورانه معاویه به آن حضرت که مشتمل بر انبوهی از اهانت ها و شیطنت ها بوده است نگاه نامه بیشتر به پاسخ سخنان شیطنت آمیز معاویه معطوف است

و من كتاب له علیه السلام إلى معاوية: فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِيِّنَا وَاجْتِيَاحَ أَصْلِنَا وَهَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِيلَ وَمَنَعُونَا الْعَذْبَ وَأَحْلَسُونَا الْخَوْفَ وَاضْطَرُّونَا إِلَى جَبَلٍ وَعْرٍ وَأَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَى الذَّبٌ عَنْ حَوْزَتِهِ وَالرَّمْي مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ مُؤْمِنُنَا يَبْغِي بِذَلِكَ الْأَجْرَ وَ كَافِرُنَا يُحَامِي عَنِ الْأَصْلِ وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَيْشٍ خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ بِحِلْفٍ يَمْنَعُهُ أَوْ عَشِيرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكَانِ أَمْنٍ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه وآله إِذَا إِحْمَرَّ الْبَأْسُ وَأَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّيُوفِ وَ الْأَسِنَّةِ فَقُتِلَ عُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ يَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ يَوْمَ أَحْدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرٌ يَوْمَ مُؤْتَةَ وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ إِسْمَهُ مِثْلَ الَّذِي أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ وَ لَكِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِيَّتَهُ أَخَّلَتْ فَيَا عَجَباً لِلدَّهْرِ صِرْتُ يُقْرَنُ بِي مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ كَسَابِقَتِي الَّتِي لَا يُدْلِي أَحَدٌ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّعِ مَا لَا أَعْرِفُهُ وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ يَعْرِفُهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَيْكَ فَإِنِّي نَظَرْتُ فِي هَذَا اَلْأَمْرِ فَلَمْ أَرَهُ يَسَعُنِى دَفْعُهُمْ إِلَيْكَ وَلَا إِلَى غَيْرِكَ وَلَعَمْرِي لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَيْکَ وَ شِقَاقِکَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيلٍ يَطْلُبُونَكَ لَا يُكَلِّفُونَكَ طَلَبَهُمْ فِي بَرِّ وَ لا بَحْرٍ وَلا جَبَلٍ وَلَا سَهْلٍ إِلَّا أَنَّهُ طَلَبٌ يَسُوءُكَ وِجْدَانُهُ وَ زَوْرٌ لَا يَسُرُّكَ لُقْيَانُهُ وَالسَّلَامُ لِأَهْلِه).

1. دشمنی های قریش

فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِيِّنَا وَ اجْتِيَاحَ أَصْلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِيلَ وَ مَنَعُونَا الْعَذْبَ وَأَحْلَسُونَا الْخَوْفِ وَاضْطَرُونَا إِلَى جَبَل وَعْر وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْب ⁽¹⁾

الْأَفَاعِیلَ: عمل های زشت و پست؛ بدرفتاری ها؛ بی حرمتی ها؛ جمع «افعال» و آن جمع «فعل» است و در این گونه موارد به معنای کارهای بزرگ و دسیسه ها و توطئه هاست؛ الفعل بالكسر اسم الحدث جمعه فعال مثل قدح و قداح و يجمع على الأفعال أيضا، و يجمع الأفعال على الأفاعيل. وقيل: الأفاعيل جمع أفعولة وهي الفعل الذمّى و يقال لمن أثر آثارا منكرة: فعل الأفاعيل.

الْعَذْبَ: شیرین و گوارا؛ گاه جنبه ظاهری دارد و گاه جنبه باطنى و معنوى؛ بفتح أوله وسكون ثانيه: قال الراغب: ماء عذب: طيب بارد قال تعالى: هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِعٌ شَرابُهُ (الفاطر، 12). عذب الماء عذوبة من باب شرف: ساغ مشربه فهو عذوب و استعذبته رأيته عذبا و جمعه عذاب مثل سهم وسهام. والعذب أيضا المستساغ من الطعام. والطيب من العيش. أَخْلَسُونَا: ملازم ما ساختند؛ ما را وادار کردند؛ از ریشهٔ «حلس» به معنای پارچه نازکی است که زیر جهاز شتر می گذارند و در واقع به بدن شتر چسبیده است؛ سپس به هر چیزی که ملازم با دیگری باشد اطلاق شده است؛ أحلسونا الخوف: قال المرزوقي في شرح الحماسة: الحلس واحد من أحلاس البيت. قال: قال الخليل وهو ما يبسط تحت حرّ المتاع من مسح و جوالق و نحوهما. وفي الصحاح عن الأصمعي: الحلس للبعير و هو كساء رقيق يكون تحت البرذعة، و أحلاس البيوت ما يبسط تحت حرّ الثياب وفی الحدیث کن حلس بيتك أى لا تبرح و قولهم نحن أحلاس الخيل أي نقتنيها و نلزم ظهورها، و أحلست البعير أى ألبسته الحلس، و أحلست فلانا يمينا إذا أمررتها عليه. و أحلست السماء أى مطرت مطرا دقيقا دائما. وفي النهاية الأثيرية: وفي حديث الفتن عدّ منها فتنة الأحلاس، الأحلاس جمع جلس و هو الكساء الذي يلى ظهر البعير تحت القتب، شبهها به للزومها و دوامها و منه حديث أبي موسى قالوا: يا رسول الله فما تأمرنا؟ قال: كونوا أحلاس بيوتكم أى ألزموها. و منه حديث أبي بكر كن حلس بيتك حتى يأتيك يد خاطئة أو منيّة قاضية. فتحصل ممّا قدمنا في الحلس أنّ المراد من قوله عليه السّلام أحلسونا (الخوف أنّهم) جعلوا الخوف لهم كالحلس أى جعلوه ملازما لهم من حيث إنّ الحلس ملازم ظهر البغير وأحلاس البيوت ملازمة لها أو أنّهم ألبسوهم الخوف و هذا كالأول يفيد أنهم ألزموهم الخوف.

جَبَلٍ وَعْرِ: کوه دشواری که نتوان بر آن صعود کرد؛ وعر بفتح أوله وسكون ثانيه المكان الصلب الغليظ ضدّ السهل، يقال و عر و طريق وعر و مطلب وعر ويقال بالفارسية: دشوار و سخت و الوعر أيضا المكان المخيف الوحش و الجبل الوعر الصعب المرتقى

أَوْقَدُوا: شعله ور ساختند؛ از ریشه «ایقاد» به معنای برافروختن آتش و از ریشهٔ «وقود» به معنای شعله ور ساختن است.

قوم ما [قريش] خواستند پیامبر ما را بکشند و ریشه ما را برکنند علیه ما نقشه ها کشیدند و کارها کردند و ما را از زندگی شیرین بازداشتند و با وحشت دست به گریبان ساختند و به اقامت در کوه های صعب العبور واداشتند و آتش جنگ را علیه ما بر افروختند.

نکته ها

مخالفان در میان خود پیمان نامه ای علیه یاران پیامبر نوشتند که با آن ها غذا نخورند و آب نیاشامند و ازدواج و هیچ دادوستد نکنند. برای آن ها هیچ امنیتی نبود مگر این که پیامبر به آن ها تحویل داده شود تا او را به قتل رسانند و مثله اش کنند. ⁽¹⁾

جملة «أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ» اشاره به زندگی مسلمانان در مدینه است که جنگ های متعددی از سوی کفار قریش که در رأس آنان ابوسفیان پدر معاویه بود، تحمیل شد که

معاویه در روشن ساختن آتش این جنگ ها سهم بسزایی داشت. ⁽¹⁾

مشابه

وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوک ⁽²⁾و [یاد کن] هنگامی را که کفر پیشگان دربارۀ تو نیرنگ می زدند تا تو را به زندان بیندازند یا به قتل برسانند یا [از وطن] بیرونت کنند. استعاره

مستعار: احلاس

مستعار منه: ویژه قرار دادن

مستعارله: دشمنان ترس و بیم را ملازم و همراهشان ساخته بودند

جامع: امام (علیه السلام) واژۀ «احلاس» را استعاره از این قرار داده است که دشمنان، ترس و بیم را ملازم و همراهشان ساخته بودند؛ همچنان که آن پارچه نازک و رقیق همراه و چسبیده به بدن شتر است و آتش را هم استعاره از جنگ آورده و به آن اضافه اش کرده است؛ زیرا جنگ از حیث آزار رسانیدن و از بین بردن همه چیز مانند آتش است.

2. اهل بیت پیامبر پاسداران دین

فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَى الذَّبٌ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْي مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ ⁽³⁾

اما خداوند خواست که ما پاسدار پیامبر [یا: آیین] او و حافظ حریمش باشیم.

نکته ها

جمله «وَ الرَّمْى مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ» کنایه از حفظ حریم اسلام و پیغمبر اکرم صلى الله عليه وسلم است زیرا تیراندازان در پشت سنگرها قرار می گیرند تا به دفاع از لشکر و حفظ آن ها بکوشند. ⁽⁴⁾

جمله «فغرم الله لنا» اشاره می کند که خدا درباره ما تصمیم قاطع گرفت و برای ما چنین مقرر کرد که از حوزۀ اسلام دفاع کنیم و دین را حمایت کنیم تا هتک حرمتش نشود. در این عبارت حمایت از حرمت دین را کنایه از جانبداری از آن آورده است. ⁽⁵⁾

در این عبارات امام برتری خود و خانواده اش را بر دیگران شرح می دهد و مدعای خود را مبنی بر افضلیت خود و خانواده اش بیان می کند؛ ⁽¹⁾چراکه نزدیکترین افراد به پیامبر خدا خویشاوندان او بودند و بیشترین دفاع را از آن حضرت و دین او همانان انجام دادند. آن چنان که در پاسداری و حفاظت از ارزش های دینی و احیای آن نیز بیشترین نقش را ایفا کرده اند. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ يَكُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِكَثْرَةٍ وَ لَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِي أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ وَنَحْنُ عَلَى مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ مُنْجِزُ وَعْدَهُ وَ نَاصِرُ جُنْدَه ⁽³⁾پیروزی و شکست اسلام به فراوانی لشکر و اندکی آن نبود. آن دین خداست که خدایش پیروز کرد و ارتش حق است که آن را مهیا نمود و یاری داد تا رسید به آن جا که باید برسد و طلوع کرد تا جایی که باید طلوع کند ما را از جانب حق وعده پیروزی است و خداوند و فاکننده به وعده خویش است و لشکرش را یاری می دهد.

3. انگیزه مؤمن و کافر

مُؤْمِنُنَا يَبْغِي بِذَلِكَ الْأَجْرَ وَ كَافِرُنَا يُحَامِي عَنِ الْأَصْلِ ⁽⁴⁾

مؤمن ما در این کار پاداش الهی را می جُست و کافرِ ما از خاندان و تبار خود حمایت می کرد.

4. در امنیت بودن مسلمانان قریش

وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَيْشٍ خِلْوَ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ بِحِلْفٍ يَمْنَعُهُ أَوْ عَشِيرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكَانِ أَمْنِ از قریش هرکس مسلمان می شد از آن آزار که ما گرفتارش بودیم، ایمن بود، چه یا هم سوگند [کافران] بود و از او دفاع می کردند و یا خویشانش به یاری اش برمی خاستند و در نتیجه از کشته شدن در امان بود.

نکته

قبیله قریش از طایفه ها و تیره هایی تشکیل شده بود و در هر خاندانی از آن افراد نیازمند و ستمدیده دیده می شد و هرکس از آنان مسلمان می شد از طرف قبیله خویش و اطرافیان و یارانش در برابر آزار و اذیت ستمگران حمایت می شد در حالی که این مطلب درباره پیامبر صدق نمی کند؛ زیرا حتی از سوی قبیله و یاران خویش مورد آزار و اذیت قرار گرفتند؛ مثلاً عموی پیامبر ابولهب و همسرش از جمله کسانی بودند که به آزار پیامبر می پرداختند. ⁽¹⁾

5. بنی هاشم؛ پیشگام در حمایت از پیامبر

وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا احْمَرَ الْبَأْسُ وَ أَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّيُوفِ وَ الْأَسِنَّةِ ⁽²⁾

الْأَسِنَّةِ: نيزه ها؛ جمع «سنان» به معنای سرنیزه.

هرگاه تنور جنگ گرم می شد [کارزار سخت می شد] و مردم پای واپس می گذاشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله اهل بیت خود را پیش می فرستاد و بدین روش اصحاب خود را از ضربه های سخت شمشیر و نیزه مصون می ساخت.

نکته ها

«احْمَرَّ الْبَأْسُ» اشاره به شعله ور کردن آتش جنگ است؛ به سبب این که جنگ مانند آتشی است که به هنگام افروختگی کاملاً سرخ می شود و شاید سرخ شدن در این جا کنایه از خون ریزی است که هنگام شدت جنگ آشکار می گردد. ⁽³⁾

مشابه

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمَّا بِغَمَّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُون ⁽⁴⁾هنگامی را که در حال گریز [از کوه] بالا می رفتید و به هیچ کس توجه نمی کردید و پیامبر، شما را از پشت سرتان فرا می خواند پس [خداوند] به سزای [ این بی انضباطی ] غمی بر غمتان [ افزود ]، تا

سرانجام بر آن چه از کف داده اید و برای آن چه به شما رسیده است اندوهگین نشوید، و خداوند از آن چه می کنید آگاه است.

قال على السلام: كُنَّا إِذَا احْمَرَ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وآله فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْه ⁽¹⁾وقتی تنور معرکه سرخ می شد خود را به رسول حفظ می کردیم، پس هیچ کدام از ما به دشمن نزدیکتر از پیامبر نبود.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ الآنَ حَمِيَ الْوَطِيسُ ⁽²⁾هم اکنون تنور جنگ شعله ور شده است. تشبیه

مشبه: جنگ

مشبه به: شعله سوزان آتش

وجه شَبَه: امام علیه السلام گرمی و شدت کارزار در جنگ را به شعله های سوزان آتش تشبیه کرده است؛ زیرا همان گونه که شعله ور بودن آتش موجب سوزانندگی می شود، شدت گرفتن در جنگ نیز موجب نابودی می گردد.

6. خویشاوندان شهید پیامبر

فَقُتِلَ عُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ يَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ يَوْمَ أُحُدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرُ يَوْمَ مُؤْتَةَ وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِى أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ وَ لَكِنَّ أَجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِيَّتَهُ أَجَلَتْ ⁽³⁾

عُجّلت: زودتر آمد.

مَنِيَّتَهُ: مرگش.

أُجلتْ: به تأخیر افتاد.

نکته

امام علیه السلام از اشتیاق خویش برای شهادت خبر می دهد این شیفتگی به همان اندازه

اشتیاق معاویه برای به دست آوردن سلطه و فرمانروایی بود. ⁽¹⁾

مشابه

فَقُلْتُ يَا رَسُولُ اللَّهِ أَوَلَيْسَ قَدْ قُلْتَ لِي يَوْمَ أُحُدٍ حَيْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَحِيزَتْ عَنِّى الشَّهَادَةُ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيَّ فَقُلْتَ لِي أَبْشِرْ فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِكَ فَقَالَ لِي إِنَّ ذَلِكَ لَكَذَلِكَ فَكَيْفَ صَبْرُكَ إِذا فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَيْسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ وَ لَكِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرَى وَ الشُّكْرِ ⁽²⁾گفتم یا رسول الله مگر نه این است که در روز احد افرادی از مسلمانان شهید شدند و من از فیض شهادت بازماندم و از این بابت غمگین شدم، شما به من فرمودید: بر تو بشارت باد که عاقبت به شهادت می رسی؟ در پاسخم فرمود: «آن چه گفتی صحیح است ولی بگو هنگام شهادت شکیبایی ات چگونه است؟» گفتم: این از موارد شکیبایی نیست بلکه جای مژده و شکرگزاری است. «فَقُلْتَ لِي أَبْشِرْ فَإِنَ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِکَ﴾ ⁽³⁾بر تو بشارت باد که عاقبت به شهادت می رسی.

مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ بِصِفِّينَ أَلَّا يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءٌ يُسِيغُونَ الْغُصَصَ وَ يَشْرَبُونَ الرَّنْقَ قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ أَيْنَ إِخْوَانِيَ الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّرِيقَ وَ مَضَوْا عَلَى الْحَقِّ أَيْنَ عَمَّارٌ وَ أَيْنَ ابْنُ التَّيْهَانِ وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ وَ أَيْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيَّةِ وَ أَبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ ⁽⁴⁾برادرانمان که در صفین خونشان ریخته شد از این که امروز زنده نیستند چه زیانی کردند؟ که اگر بودند غصه ها می خوردند و شربت تلخ اندوه را می نوشیدند به خدا سوگند، خدا را ملاقات کردند و او مزدشان را به تمامی عطا کرد و پس از ترس در خانه امن خویش جایشان داد. کجایند برادرانم که قدم در راه نهادند و بر اساس حق درگذشتند؟ کجاست عمار؟ کجاست ابن تیهان؟ کجاست ذوالشهادتین؟ کجایند همانندان ایشان، برادرانشان که با هم پیمان جانبازی بستند و سرهایشان به سوی تبهکاران فرستاده شد؟!

7. پیشینه امام در راه اسلام

فَيَا عَجَباً لِلدَّهْرِ إِذْ صِرْتُ يُقْرَنُ بِي مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ كَسَابِقَتِي الَّتِي لَا يُدْلِي

أَحَدٌ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّعِ مَا لَا أَعْرِفُهُ وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ يَعْرِفُهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ ⁽¹⁾

سابقتی گذشته من.

لَا يُدْلِي: اعلان نمی کند؛ از ریشهٔ ادلاء به معنای ابراز داشتن و اعلان کردن است در اصل از ریشه «دلو» گرفته شده و هنگامی که به باب افعال می رود به معنای افکندن و فرستادن دلو به چاه برای کشیدن آب است؛ سپس به هرگونه ابراز نظر کردن اطلاق شده است؛ لا یدلی واوى من دل و يقال أدلى برحمه أى توسّل بقرابته، و أدلى بحجته أى أحضرها و احتجّ بها. و أدلى إلى الحاكم بمال أى دفعه إليه ليجعله وسيلة إلى قضاء حاجته منه و في القرآن الكريم: وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكّامِ (البقرة، (189) و الأصل في ذلك من دلوت الدلو و أدليتها ثم استعير للتوصل إلى الشيء. وفي الشفاعة يقال: دلوت بفلان أى استشفعت به ولا يقال حينئذ أدليت به قال المرزوقي في معناه: إذا اتفق ما لا بدلی منک و من معونتك من حاجة أو عارض سبب فانّى معتمد على غيرى فى التنجز والاستعساف، ومعنى «أدلوها» من قولك دلوت الدلو إذا أخرجتها من البئر أى أتسبب بغيرى و أصون من التبذل عرضى.

مدع: ادعاکننده.

لَا أَعْرِفُهُ: او را نمی شناسم.

شگفتا از روزگار که قرین کسی شدم که هرگز چون من برای اسلام قدمی برنداشته و در اسلام سابقه ای چون سابقه من نداشته است؛ سابقه ای که کسی را به مثل آن دسترسی نیست مگر آن که مدعی چنین ادعایی کند که من خبر ندارم و گمان نمی برم که خداوند نیز آن را بداند و در همه حال خدای را سپاس

نکته ها

منظور از «دهر» مردم زمانه است که مقام آن حضرت را نشناختند و او را با کسانی قرین ساختند و مقایسه کردند که هرگز گامی چون گام امام در راه اسلام برنداشته بودند. ⁽²⁾

مقصود از «مدعی» معاویه است که امکان دارد در دین و سابقه در اسلام، برای خود ادعای فضیلت کند که به کلی در او وجود ندارد. ⁽³⁾

«الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالِ»: این از ویژگی های مردان الهی است که هیچ گاه احساس شکست نکرده و هرگز ناامیدی به درونشان راه پیدا نمی کند و آن ها را از کوشش ایثارگرانه در راه حق بازنمی دارد. ⁽⁴⁾

مشابه

هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوى الظُّلُماتُ وَ النُّور ⁽¹⁾بگو آیا نابینا و بينا یکسان است؟ یا ظلمت ها و نور برابرند؟ جَعَلَهَا فِي جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنَّى مِنْهُمْ فَيَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَى مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ مَعَ الْأَوَّلِ مِنْهُمْ حَتَّى صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَى هَذِهِ النَّظَائِرِ ⁽²⁾امر حکومت را به شورایی سپرد که به گمانش من هم (با این منزلت خدایی) یکی از آنانم! خداوندا چه شورایی من چه زمانی در برابر اولین آن ها در برتری و شایستگی مورد شک بودم که امروز هم پایه این اعضای شورا قرار گیرم؟!

8. درخواست معاویه برای تحویل قاتلان عثمان

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَيْكَ فَإِنِّى نَظَرْتُ فِي هَذَا الْأَمْرِ فَلَمْ أَرَهُ يَسَعُنِي دَفْعُهُمْ إِلَيْكَ وَ لَا إِلَى غَيْرِكَ ⁽³⁾ اما این که خواسته بودی قاتلان عثمان را نزد تو فرستم، من در این کار اندیشیدم دیدم برایم میسر نیست که آنان را به سوی تو یا شخص دیگری روانه سازم.

نکته

معاویه به ولایت و فرمانروایی امام علیه السلام بر مسلمانان اقرار نمی کرد ولی وی را به رسیدگی به دادخواهی و شکایت های مردم و مجازات ستمگران ملزم می دانست و این مانند این است که به خرد و دانش شخصی ایمان نداشته باشی و در عین حال او را به آموزش مردم ملزم کنی. ⁽⁴⁾

9. توصیه امام به معاویه برای دست برداشتن از مخالفت

وَ لَعَمْرِي لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَيَّكَ وَ شِقَاقِکَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيلِ يَطْلُبُونَكَ لَا يُكَلِّفُونَكَ طَلَبَهُمْ فِي بَرَّ وَلَا بَحْرِ وَلَا جَبَل وَ لَا سَهْلِ إِلَّا أَنَّهُ طَلَبُ يَسُوءُ كَ وِجْدَانُهُ وَ زَوْرٌ لَا يَسُرُّكَ لقْيَانُهُ وَالسَّلَامُ لِأَهْلِه ⁽⁵⁾

غَيْک: گمراهى تو؛ الغى الضلال

شِقَاقِک: اختلاف تو تفرقه و نفاق و ناسازگاری و در اصل به معنای شکاف و جدایی میان دو چیز است؛ الشقاق: الخلاف.

لَا يُكَلِّفُونَک: تو را به زحمت نمی اندازند.

سهل: زمين.

يَسُوءُ ک: تو را خوش نمی آید.

زور دیدار گاه معنای مصدری دارد به معنای دیدار کردن و ملاقات نمودن و گاه به معنای زائر است. در این جا همان معنای مصدری منظور است؛ بالفتح جاء مصدرا و غير مصدر و على الثانى يستوى فيه المفرد والمثنى و الجمع و المذكر والمؤنث. يقال: رجل زور و قوم زور و نساء.زور قال الجوهرى الزّور، الزائرون يقال: رجل زائر و قوم زور و زوار مثل سافر و سفر و سفار، ونسوة زور أيضا. زاره زورا من باب قال: أتاه بقصد الالتقاء به. لقيان: دیدار ملاقات لقاء مصدر است به معنای ملاقات نمودن؛ بضم اللام وكسرها مصدر من لقيت فلانا من باب علم أي صادقته و رأيته.

به جان خودم سوگند، اگر از این گمراهی و اختلاف باز، نایستی به زودی آنان را خواهی شناخت که تو را می جویند و تو را به زحمت نیندازند که در بیابان و دریا و کوه و دشت در پی ایشان روی لکن این جست وجو برای تو ناخوشایند است و زیارتی است که دیدارش تو را خرسند نسازد. سلام بر آن که شایسته اسلام است.

نکته ها

اگر دشمن با همۀ اتمام حجت ها و ارائه برهان و دلیل حق را نپذیرفت، راهی جز تهدید او و اخطار به او نسبت به عواقب لجاجت و عناد باقی نمی ماند. ⁽¹⁾

جمله «لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيلِ يَطْلُبُونَک» می رساند که با دشمنی که فقط زبان زور را می فهمد و بر تداوم راه باطل اصرار می ورزد نباید مدارا کرد باید به تعقیب او شتافت و راه هرگونه شورش و طغیان را بر او بست. ⁽²⁾

بحث تاریخی

هنوز جنگ صفین آغاز نشده بود ولی با گستاخی ها و توطئه های معاویه، کاملاً بستر جنگ مهیا شده بود و برای امیرالمؤمنین علیه السلام چاره ای جز قبول جنگ نبود. امام به هیچ وجه جنگ را نمی پسندید و سیاست او برخلاف سیاست های جنگ سالارانه بود. حضرت به تمام معنا صلح طلب بود.

در چنان شرایطی که تنور جنگ در حال افروخته شدن و شعله ور شدن بود و فتنه قاسطین التكليف الأمر بما يشق عليك من الكلفة بمعنى المشقة.

همچون آتش زیر خاکستر آماده سر برآوردن بود شخصی به نام ابومسلم خولانی که از تابعین شامی بود و هرگز اسلام ناب را نمی شناخت و تنها با اسلام اموی آشنا بود، به همراه عده ای نزد معاویه آمد و با او به مناظره پرداخت و او را به سبب این که با شخصی می خواهد بجنگد که از نظر مصاحبت با پیامبر و هجرت و سابقه و قرابت برتری دارد مورد انتقاد و نکوهش قرار داد. هنگامی که در برابر ترفند معاویه سر تسلیم فرود آورد و فریفته شد، معلوم شد که فردی جاهل است.

معاویه گفت ما با علی علیه السلام سر جنگ نداریم او قاتلان عثمان را پناه داده است. ما تصمیم داریم آن ها را قصاص کنیم. او اگر قاتلان عثمان را تحویل ما بدهد با او نمی جنگیم.

ابو مسلم و همراهانش درخواست کردند که نامه ای برای امام فرستاده شود و از او درخواست شود که قاتلان عثمان را تحویل معاویه دهد؛ چراکه او ولی دم عثمان است. معاویه که در تردستی و شیطنت ماهر و استاد بود نامه ای برای امیرالمؤمنین علیه السلام نوشت و خود ابومسلم را مأمور کرد که نامه را به کوفه ببرد و تقدیم حضرت نماید و جواب را دریافت کند و بازگردد. او رهسپار کوفه شد وارد شهر شد و نامه را در حضور جمع تقدیم امیرالمؤمنین علیه السلام کرد و خود به پا خاست و پس از حمد و ثنای خداوند حضرت را مخاطب ساخته چنین گفت که تو امروز ولی امر مسلمانان و زمامدار امت می باشی من دوست نمی دارم که این مقام والا به غیر تو واگذار گردد مشروط بر این که خود پاسدار حق باشی و خواسته ما را برآورده کنی. اگر قاتلان عثمان را تحویل مادهی تو امیر و رهبر مایی در این صورت هرکس با تو مخالفت کند، تو را یاری می کنیم امام فرمود: فردا بیا و پاسخت را بگیر.

در روز بعد مردم که متوجه مأموریت ابو مسلم شده بودند به طور خودجوش در مسجد اجتماع کردند و شعار «كنا قتل عثمان» را سر دادند و به ابومسلم فهماندند که قاتل عثمان شخص یا اشخاص معینی نیستند بلکه همگان قاتل اویند؛ چراکه او به امت خیانت کرده و قاتلان او به نمایندگی از همۀ امت او را کشتند شکوه جمعیت و شعارهای کوبنده، چشم او را خیره کرد ولی از آن جا که او قلبش با معاویه بود نتوانست از بیراهه به راه راست آید.

ابو مسلم به محضر امیرالمؤمنین علیه السلام رسید تا پاسخ نامه معاویه را دریافت کند و از این که از تحویل گرفتن قاتلان عثمان ناکام مانده با ناراحتی و سرافکندگی پاسخ نامه معاویه را دریافت کرد و با صدای ملایم به طوری که اطرافیان نزدیکش بشنوند چند بار گفت الان طاب الضّراب اکنون نبرد در کام ها گواراست. ⁽¹⁾

نامه 10

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: خونخواهی دروغین معاویه

موضوع: اخلاقی، سیاسی

هدف و نتیجه: پاسخگویی و رد تهمت ها و شبهه ها افشاگری ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام علیه السلام به معاویه است که از 4 بخش تشکیل شده است: 1. معاویه را نصیحت می کند و نسبت به عواقب کارهایش هشدار می دهد؛ هرچند امید چندانی به هدایت او ندارد؛ 2. به معاویه گوشزد می کند که چگونه می خواهد زمامداری امت اسلامی را بر عهده بگیرد در حالی که نه سابقه درخشانی در اسلام دارد و نه از خانواده باتقوایی است؛ 3. گوشزد می کند که مردم را رها کن و تنها به میدان بیا و با من نبرد تن به تن کن تا تکلیف مسلمانان روشن گردد؛ 4. بهانه خونخواهی عثمان را مطرح می کند که تو به خوبی می دانی که چه کسی قاتل عثمان بوده چرا به سراغ او نمی روی؟

و من كتاب له (عليه السلام) إليه أيضا:

وَ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعُ إِذَا تَكَشَفَتْ عَنْكَ جَلَابِيبُ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِينَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا وَأَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا وَ إِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَى مَا لاَ يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنِّ فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ وَ لَا تُمَكِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِكَ وَإِلا تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغَفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ وَبَلَغَ فِيكَ أَمَلَهُ وَ جَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَالدَّمِ وَ مَتَى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ وَ وُلاَةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ وَ أَحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيَّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّرِيرَةِ وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَى الْحَرْبِ فَدَعِ النَّاسَ جَانِبَاً وَ أُخْرُجْ إِلَيَّ وَأَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَى قَلْبِهِ وَالْمُغَطَّى عَلَى بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدَّكَ وَ أَخِيكَ وَ خَالِكَ شَدْحاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ مَعِى وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوّى مَا اسْتَبْدَلْتُ دِيناًوَلَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِيَّاً وَإِنِّي لَعَلَى الْمِنْهَاج الَّذِى تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ وَدَخَلْتُمْ فِيهِ مُكْرَهِينَ وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَلَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبُهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِجُ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ ضَجِيجَ الْحِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ كَأَنِّى بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِى جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ هِيَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَايِعَةٌ حَائِدَة.

1. دنیاگرایی معاویه

وَ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَكَشَفَتْ عَنْكَ جَلَابِيبُ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِينَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا ⁽¹⁾

تَبَهَّجَتْ: زیبا کرد؛ از ریشهٔ «بَهَجَ» به معنای زیبایی و طراوت تبهج مسرور شدن به سبب زیبایی است؛ «تبهجت» أى تحسّنت.

دَعَتْک: تو را دعوت کرد

أَجَبْتَهَا: آن را پذیرفتی.

قَادَتْک: تو را راهنمایی کرد.

أَطَعْتَهَا: آن را اطاعت کردی

چه خواهی کرد اگر از دنیایی که در آن هستی پرده ها کنار رود؟ دنیایی که با زینت هایش خود را آراسته و با لذت هایش فریب داده، تو را خواند و تو اجابت کردی به سوی خود کشاند و تو در پیش شدی، فرمانت داد و اطاعتش کردی.

نکته ها

اشاره به دنیازدگی معاویه است که در آن غرق شده و تمام ارزش های الهی و انسانی را از یاد برده است که اگر پرده ها کنار رود رسوایی او را در پی خواهد داشت که در دام فریب و لذت های آن گرفتار شده است. ⁽¹⁾

از فریب های دنیا این است که زینت های خود را که به زودی از انسان خواهد گرفت همچون لباس زیبا و فریبنده بر قامت انسان پوشانیده و تصور این را که چنین زینتی همیشه با او خواهد بود برای او ایجاد خواهد کرد. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: جلابیب

مستعار منه: مانعیت

مستعارله: لذت های مادی

جامع: واژۀ «جلابیب» که به معنی پوشش های بدن،است استعاره از لذت های مادی است که بر اثر بهره گیری از متاع های دنیا نصیب دنیاداران می شود؛ زیرا این لذت ها و متعلقات آن ها مانع می شوند از آن که آدمی زندگی اخروی را که در پیش دارد، ببیند؛ چنان که لباس بدن را می پوشاند.

تشبیه

مشبه: زرق و برق دنیا

مشبه به: لباس های رنگارنگ

وجه شَبَه: امام علیه السلام زرق و برق دنیا را به لباس های رنگارنگی تشبیه کرده که در تن می پوشند یا چادری که به سر می کشند. زینت های دنیا را فریبنده و لذت هایش را مایه جلب و جذب به سوی آن شمرده؛ هوس بازان که از ماهیت دنیا بی خبرند به سوی آن جلب می شوند و برای این که بتوانند به این زینت ها ادامه بدهند سر به فرمان دنیا می نهند و اوامرش را اطاعت می کنند

2. رسیدن ناگهانی مرگ

وَ إِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَى مَا لَا يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنْ فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَخُذْ أَهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ ⁽¹⁾

ینجیک: نجاتت می دهد.

مجن: سپر؛ «مجنّ» الترس: و بعض النسخ «منج» اسم الفاعل من قوله عليه السلام پنجیک.

اقْعَسُ: عقب رو؛ از ریشهٔ «قَعَس» به معنای برآمدن سینه به طرف جلو و فرو رفتن پشت است؛ سپس به معنای عقب نشینی از کاری آمده است و در این جا یعنی ای معاویه از امر خلافت عقب نشینی کن؛ اقعس عن هذا الأمر: أمر من قعس عنه قعسا من باب علم أى تأخّر عنه كتقاعس و اقعنسس كما في صحاح الجوهرى؛ و على نسخة نصر أمر من أيس منه إياسا من باب علم أى قنط و قطع الرجاء منه.

أهبة: مهيا شدن؛ وسایل انجام کاری است؛ الأهبة في الصحاح: تأهب استعدّ، و أهبة الحرب عدتها؛ والجمع اهب.

شمر: آماده باش از ریشهٔ تشمیر به معنای جمع کردن؛ برچیدن و آمده شدن است و معادل آن در فارسی دامن همت به کمر زدن است.

دیری نخواهد گذشت که کسی تو را بر موقفی نگاه دارد که نجات دهنده ای از آن نجاتت ندهد. پس، از این کار دست بردار برای حساب مهیا شو و خود را برای بلاهایی که بر سرت فرود می آید، آماده ساز.

نکته ها

جمله «عَلَى مَا لَا يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنٌ» می رساند که از عوامل فریب دنیا آن است که در آن انسان تنها نیست و هنگام گرفتاری امکانات آن به فریاد رسیده یا انسان ها به کمک او می شتابند و حال آن که با ورود به سرای ابدی یکباره انسان تنها می ماند و هیچ کس و هیچ چیز از انسان جز پرونده عملش در کنارش نخواهد بود. ⁽²⁾

«شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بک» این جمله یا اشاره به حوادث دردناکی است که در همین دنیا دامان معاویه و طرفدارانش را می گرفت یا اشاره به حوادث روز قیامت است. ⁽¹⁾

مشابه

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ ⁽²⁾روزی که هرکس کارهای نیک و کارهای بد خود را در برابر خود حاضر بیند. وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُون ⁽³⁾و نگه داریدشان، باید بازخواست شوند. إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُلا ⁽⁴⁾از آن چه نمی دانی پیروی مکن همانا گوش و چشم و دل ها همه مسئول اند.

3. برحذر داشتن معاویه از مشاوران گمراه

وَلَا تُمَكِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِكَ وَ إِلَّا تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فِيكَ أَمَلَهُ وَ جَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَ الدَّمِ ⁽⁵⁾

الإغفال: الإهمال و الترك.

مُتْرَفٌ: متنعمان طاغی و گردن کش؛ کسی که نعمت و رفاه تو را به طغیان واداشته؛ «المترف» مفعول، و في الصحاح: أترفته النعمة أى أطغته. وفي بعض النسخ مشكول على هيئة الفاعل و الصواب ما قدمناه؛ قال الله تعالى: وَ ارْجِعُوا إلى ما أُتْرِفْتُمْ فِيهِ (أنبياء: 14).

المأخذ: راه؛ المنهج و المسلك، ويروى على هيئة الجمع أعنى الماخذ أيضا، و جاءت الماخذ بمعنى المصائد أيضا.

بلغ: رسید.

جری: نفوذ کرد.

به سخن گمراهان گوش مده و اگر چنین نکنی تو را از آن چه در غفلتی آگاه سازم. همانا تو ناز پرورده ای هستی که شیطان در بندت کشیده و به آرزوی خویش درباره تو رسیده و چون جان و خون در وجودت روان گشته.

نکته ها

امام به این واقعیت اشاره می کند که انسان هر چه در لذت ها بیشتر فرو رود بیشتر از

معنویات دور می شود و شهوات و هوای نفس بیشتر در نهاد او ریشه می دواند. ⁽¹⁾

از عوامل بزرگ لغزش و فریب انسان وسوسه های حاشیه نشینان شیطان صفت و دوستان فریب خورده ای است که با پیشنهادهای اهریمنی خود انسان را به تباهی می کشند. ⁽²⁾

منظور از اغفال نفس، آن است که آن را به خودش واگذارد. امام علیه السلام با این بیان که تو را آگاه خواهم کرد معاویه را تهدید فرمود و چنان که از سیاق کلام معلوم می شود، مراد اعلام به فعل است نه به قول و گفتار؛ زیرا همین که وی در تنگنای جنگ و قتال قرار می گیرد، می فهمد که این امور بر اثر اغفال نفس و ترک اطاعت خدا به سرش آمده و آسایش و راحت او را گرفته است. ⁽³⁾

امام در این عبارت هم ریشۀ انحرافات را به معاویه بازگو می کند و هم راه درمان این درد را نشان می دهد. ⁽⁴⁾

مشابه

كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی حقا ⁽⁵⁾که آدمی نافرمانی می کند، هرگاه که خویشتن را بی نیاز بیند. وَ ما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ ⁽⁶⁾ما هيچ بیم دهنده ای به قریه ای نفرستادیم، جز آن که توانگران عیاش آن گفتند: ما به آن چه شما را بدان فرستاده اند ایمان نمی آوریم.

4. افشای نفاق معاویه

متى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ وَ أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيَّةِ مُخْتَلِفَ

الْعَلَانِيَةِ وَالسَّرِيرَةِ﴾ ⁽¹⁾

ولاة: زمامداران.

بَاسِقٍ: عالی و بلند؛ از ریشهٔ «بسوق» گرفته شده است؛ باسق أى عال رفيع، يقال: بسق فلان على أصحابه أي علاهم و بسق النخل بسوقا أى طال و ارتفعت أغصانه و منه قوله تعالى: وَ النَّخْلَ باسقات (ق (12) قال هشام أخو ذى الرّمة في أبيات يرثى بها أخاه ذا الرّمة و ابن عمه أو في بن دلهم.)الشَّقَاءِ: بدبختى.أُحَذِّرُكَ: تو را بر حذر می دارم.مُتَمَادِياً: مستمر رونده؛ متماديا: فاعل من التمادى و أصله المدى أى الغاية يقال: تمادى فلان في غيه أي دام على فعله و لج و بلغ فيه المدى.غرة: غرور و فريب.الغرّة: الغفلة.الأمنيّة: آرزو؛ ریشه اصلی آن «منی» به معنای تقدیر و فرض است و این که به آرزوها، تمنا» و «امنیه» گفته می شود به این دلیل است که انسان مطالبی را در عالم خیال خود برای آینده فرض و تقدیر می کند و به آن دل می بندد؛ واژهٔ «امنيه غالباً در مواردی به کار می رود که آرزوهای دست نیافتنی در میان است؛ الامنية بضم الهمزة واحدة الأماني: ما يتمناه الإنسان ويؤمل إدراكه و طمع الناس.مختلف: متفاوت.السريرة: باطن.

مشابه﴿وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةِ ⁽¹⁾و آرزوی دراز، آخرت را از یاد می برد.

5. پاسخ به تهدید معاویه

وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَى الْحَرْبِ فَدَعِ النَّاسَ جَائِباً وَ اخْرُجْ إِلَيَّ وَ أَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَى قَلْبِهِ وَ الْمُغَطَّى عَلَى بَصَرِهِ ⁽²⁾

الْمَرِينُ عَلَى قَلْبِهِ: کسی که گناه بر قلبش غلبه نموده؛ المرين: اسم مفعول من ران كالمدين من دان، و في النهاية الأثيرية: يقال: رين بالرجل رينا إذا وقع فيما لا يستطيع الخروج منه، وأصل الرين الطبع و التغطية و منه قوله تعالى: كَلَّا بَلْ رانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ (المطففين، 15) أى طبع و ختم و منه حديث على عليه السّلام: لتعلم أينا المرين على قلبه و المغطّى على بصره؛ والمرين المفعول به الرين؛ ومنه حديث مجاهد في قوله تعالى و أحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ ﴾ (البقرة، (77) قال: هو الرّان، و الرّان و الرّين سواء كالذام و الذيم و العاب و العيب. انتهى كلامه ولا يخفى عليك أن ابن الأثير أشار بقوله: «و منه حديث على عليه السّلام لتعلم أينا المرين على قلبه و المغطّى على «بصره» إلى هذه الفقرة من ذلك الكتاب الذي نحن بصدد شرحه و ابن الأثير هذا هو مبارك بن أبى الكرام أثير الدين محمد الجزري توفى بموصل سنة 606 من الهجرة. وفي الصحاح للجوهري: الرّين الطبع والدنس، يقال: ران على قلبه ذنبه يرين رينا و ريونا أى غلب. و قال أبو عبيدة في قوله تعالى: كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ ﴾ أى غلب. وقال الحسن، هو الذنب على الذنب حتى يسواد القلب. وقال أبو عبيدة: كلّ ما غلبك فقد ران و رانک و ران علیک و قال أبو زيد: يقال: رين بالرّجل إذا وقع فيما لا يستطيع الخروج منه و لا قبل له به وران النعاس في العين و رانت الخمر عليه غلبته. وقال القناني الأعرابي: رین به أي انقطع به و رانت نفسه ترين رينا أى خبثت و غنّت. انتهى قول الجوهري.

مُغَطّی: پوشیده شده.

مرا به جنگ فراخواندی پس مردم را واگذار و خود به تنهایی به جانب من بیا و هر دو سپاه را از پیکار معاف دار، تا دانسته شود که قلب کدام یک از ما را زنگار گناه، سیاه کرده و بر دیدهٔ کدام یک از ما پرده افتاده؟

مشابه

كَلاً بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُون ⁽³⁾حقا که کارهایی که کرده بودند بر دل هاشان مسلط شده است.

6. اکراه معاویه در پذیرش اسلام

فَأَنَا أَبُو حَسَنِ قَاتِلُ جَدَّكَ وَ أَخِيكَ وَ خَالِكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي وَ

بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوّى مَا اسْتَبْدَلْتُ دِيناً وَ لَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِيّاً وَ إِنِّي لَعَلَى الْمِنْهَاجِ الَّذِي تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ وَ دَخَلْتُمْ فِيهِ مُكْرَهِينَ ⁽¹⁾

الْمِنْهَاج: مسير؛ روش؛ المنهاج: كالمعراج: الطريق الواضح.

طائِعِینَ: اطاعت کنندگان با میل و رغبت

مُكْرَهِینَ: اکراه دارندگان.

منم ابوالحسن کشنده جد و دایی و برادرت که آنان را در جنگ بدر درهم کوفتم. اینک همان شمشیر با من است و با همان قلب دشمنم را ملاقات می کنم نه دینم را تغییر داده ام و نه پیامبری تازه برگزیده ام بر همان راه حقی گام می نهم که شما آن را به اختیار خود رها کردید، و به اجبار در آن وارد شدید

نکته

«شَدْخاً» به معنای شکستن چیز تو خالی است. این تعبیر بیانگر این حقیقت است که جد و برادر و دایی معاویه که در روز جنگ بدر کشته شدند جمجمه هایی توخالی داشتند که خالی از مغز متفکر بود. ⁽²⁾

مشابه

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنَّى مُمِدُّكُمْ بِأَلْفِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفين ⁽³⁾و آن گاه که از پروردگارتان یاری خواستید و خدا پذیرفت که من با هزار فرشته که از پی یکدیگر می آیند یاریتان می کنم. وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرِ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ⁽⁴⁾و بی تردید خدا در [جنگِ] بدر شما را یاری داد، در حالی که [از نظر سازو برگ جنگی و شمار نفرات نسبت به دشمن] ناتوان بودید؛ بنابراین از خدا پروا کنید، باشد که سپاسگزاری نمایید. إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ ⁽⁵⁾آن گاه که به مؤمنان می گفتی: «آیا کافی نیست که پروردگارتان شما را به سه هزار نفر از فرشتگانی که از آسمان فرود آیند یاری کند؟»

7. خون خواهی دروغین

وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبُهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً ⁽¹⁾ می پنداری که به خونخواهی عثمان آمده ای! حال آن که می دانی خون عثمان را چه کسانی ریختند اگر طالب خون اویی از آنان بخواه

نکته

اشاره به این که اگر شرکای خون عثمان را می خواهی دوستان تو طلحه و زبیر بودند و اگر به دنبال کسانی هستی که او را تنها گذاشت و فریاد استغاثه او را پاسخ ندادند، خودت هستی که عثمان به تو نامه نوشت و تقاضای کمک کرد و تو پاسخ ندادی. ⁽²⁾

8. پیشگویی های امام

فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِلُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ ضَحِيجَ الْحِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ كَأَنَّى بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِي جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ هِيَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَايَعَةٌ حَائِدَةٌ ⁽³⁾

جمال: شترها؛ جمع «جَمَل».

جَزَعاً: وحشت.

الضَّرْبِ الْمُتَتَابِع: ضربه های متوالی.

مَصَارِعَ: کشته ها.

جَاحِدَ: منكر.

مُبَايَعَةٌ: بیعت کننده.

حَائِدَةٌ منحرف؛ از ریشهٔ «حید» به معنای میل به یک طرف؛ این واژه به معنای بیعت شکن نیز به کار می رود؛ حائدة: أجوف يائى من حاد يحيد حيدا من باب باع يقال: حاد عن الطريق إذا مال عنه وعدل.

گویی تو را می بینم چون شترانی که زیر بار سنگین فریاد می کشند، از فرو رفتن دندان های جنگ بر پیکر خویش فریاد برآورده ای و گویی سپاهیانت را می بینم که از ضربه های پیاپی و سرنوشتی که بر سرشان فرود آمده و از سرنگون شدن های پی در پی با ناله و زاری مرا به کتاب خدا می خوانند همان کسانی که یا کافر و منکر حقاند یا بیعت کرده و پیمان شکسته اند.

نکته ها

هی به یاران معاویه بر می گردد که گروهی از آنان در ظاهر از اسلام دم می زدند و در باطن در راه شرک گام نهادند و گروهی دیگر ابتدا با امام بیعت و سپس پیمان شکنی کردند و همراه سپاه جمل در بصره با امام جنگیدند و نیز در جنگ صفین به همراه معاویه با امام نبرد کردند. هر دو گروه به قرآن اعتقاد نداشتند و به دستورات آن عمل نمی کردند بلکه آن را وسیله ای برای رسیدن به اهداف شوم خود می دانستند. ⁽¹⁾

کلمۀ «مصرع» در این جا مصدر میمی و به معنای هلاکت است یعنی به سبب بی تابی از هلاکت هایی که به بعضی از آن ها بعد از دیگری ملحق می شود یا جزع و بی تابی که بعد از هلاکت پدران گذشته آن ها بر ایشان وارد می شود این از نشانه های آشکار بر حقانیت آن حضرت است که پیش از وقوع قضیه اطلاع داشت که قوم معاویه، او را به کتاب خدا می خوانند. ⁽²⁾

جملۀ «مُبَايَعَةُ حَائِدَةٌ» به این معناست که این ها جمعیتی هستند که با امام بیعت کرده بودند و پس از آن به سوی معاویه رفته بودند.

شناخت دقیق و عمیق امیرالمؤمنین علیه السلام از دشمن سرسخت خود، معاویه و چشم غیب بینی که خداوند به ایشان داده بود آن حضرت را قادر می ساخت که وضعیت شخص او و گروه همراهش را در صحنه نبرد پیش بینی نماید و دقیقاً آن چه خبر می دهد واقع شود. ⁽³⁾

تشبیه

مشبه: داد و فریاد معاویه

مشبه به: ناله شترها در زیر بارهای سنگین

وجه شَبَه: وجه شبه سختی و شدت آزردگی است که در هر دو (معاویه) گرفتار و شتر زیر بار موجود است و ضجّه و ناله کنایه از آزردگی و رنج می باشد.

استعاره

مستعار: عضّ

مستعار منه: گاز گرفتن

مستعارله: عملی که جنگ انجام می دهد

جامع: برای عملی که جنگ انجام می دهد واژه «عض» را که به معنای گاز گرفتن است استعاره آورده است وجه تشبیه آن است که این سختیها و سنگینی ها مثل فشار زیر دندانها باعث ایجاد درد می شود.

نامه 11

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: زیاد بن نصر و شریح بنهانی

علت مکاتبه: حرکت بخشی از سپاهیان به عنوان مقدمه سپاه اصلی از کوفه

موضوع: نظامی

هدف و نتیجه: رسیدن به منطقهٔ سوق الجیشی مناسب و جلوگیری از پیشروی دشمن ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از وصیت های آن حضرت است هنگامی که لشکری را به سوی دشمن فرستاد امام لشکری به فرماندهی زیاد بن نضر حارثی و شریح بنهانی از لشکرگاه نخیله در نزدیکی کوفه به سوی شام اعزام فرمود در بین راه میان آن دو اختلاف نظر پیش آمد و هر یک به شکایت از دیگری نامه ای برای حضرت نوشت و امام در پاسخ آن ها این نامه را مرقوم فرمود. در این نامه تمام امور مهمی را که مربوط به روشهای لشکرکشی و موضع گیری در برابر دشمن است و چگونگی استفاده از فرصتها و پرهیز از کمین دشمن و چگونگی حمایت از لشکر در شبها هنگام استراحت و مسائل دقیق دیگری از این قبیل را بیان فرموده است.

و من وصية له علیه السلام وصى بها جيشا بعثه إلى العدو:

فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوُّ أَوْ نَزَلَ بِكُمْ فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرَكُمْ فِي قُبُلِ الْأَشْرَافِ أَوْ سِفَاحَ الْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ كَيْمَا يَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً وَدُونَكُمْ مَرَداً وَلْتَكُنْ مُقَاتَلَتْكُمْ مِنْ وَجْهِ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ وَاجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِى صَيَاصِي الْجِبَالِ وَ مَنَاكِبِ الْهِضَابِ لِئَلَّا يَأْتِيَكُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنِ وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ وَ عُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ وَإِيَّاكُمْ وَالتَّفَرُّقَ فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً وَإِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِيعاً وَ إِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ كِفَّةً وَ لَا تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً.

1. آموزش فنون نظامی

1. 1. محل استقرار لشكر

فَإِذَا تَزِلْتُمْ بعَدُو أو نزل بكُمْ فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرَكُمْ فِي قُبل الْأَشْرَافِ أَوْ سِفاح الْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاء الْأَنْهَارِ كَيْمَا يَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً وَ دُونَكُمْ مَرَدّاً ⁽¹⁾

سفاح الْجِبَالِ: دامنه کوه؛ سفاح در اصل به معنای ریزش آب است سپس به دامنه کوه «سفاح» گفته شده؛ زیرا آب از آن فرو می ریزد. این واژه به عنوان کنایه در مورد زنا نیز به کار رفته است.

أثْنَاء: پیچ وخم؛ از ریشهٔ «ثَنَی» به معنای پیچ وخم است؛ این واژه به معنای وسط چیزی به کار می رود.

الْأَنْهَار: رودها.

ردءاً: کمک؛ یار و یاور.

مردا: محل بازگرداندن و دفع کردن.

چون بر دشمن فرود آمدید یا دشمن بر شما فرود آمد لشکرگاه خود را در مکانی بلند، یا دامنه کوه ها، یا میان رودها قرار دهید تا پناهگاهی برای شما و مانعی بر سر راه دشمن باشد.

نکته

هدف از این دستور این است که هنگامی که لشکر در کنار بلندی ها یا دامنه کوه یا کنار نهر باشد این احتمال که دشمن، لشکر را دور بزند و از عقب حمله کند یا لشکر را به محاصره درآورد بسیار ضعیف خواهد بود. ⁽²⁾

1. 2. مشخص کردن جبهه

وَلْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْهِ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ ⁽¹⁾

جنگ شما باید از یک جانب یا از دو جانب باشد.

نکته

به این دلیل که نیروی دشمن تقسیم گردد و از تمرکز امکانات آن جلوگیری شود و از امکانات نیروهای خودی هم به صورت بهینه استفاده شود. ⁽²⁾

1. 3. نقاط حساس

وَ اجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِي صَيَاصِى الْجِبَالِ وَ مَنَاكِبِ الْهِضَابِ لِئَلَّا يَأْتِيَكُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنِ ⁽³⁾

مَنَاكِبِ: ارتفاعات؛ جمع «منکب» به معنای شانه و دوش است.

الْهِضَابِ: تپه هایی که ارتفاع زیادی ندارند و قله آن پهن و گسترده است؛ با توجه به این که «هضاب» به معنای کوه های نسبتاً مسطح است، «مناكب هضاب» به معنای قسمت های بالای این گونه کوه هاست که شانه کوه محسوب می شود.

يَأْتِيَكُمُ: بر شما وارد می شود.

مَخَافَة: ترسناک

و بر قله کوه ها و فراز تپه ها نگهبانانی بگمارید تا دشمن از نقطهٔ خطر یا محلی که مورد اطمینان شماست به شما حمله نکند.

نکته ها

امام در این دستور دو نقطه حساس را مورد توجه قرار داده است: یکی قله کوه ها و دیگر فراز تپه ها و بلندی ها؛ چراکه اشراف بر تمام اطراف دارند و قرار دادن دیده بان در آن جا جلوی حمله های غافلگیرانه را می گیرد. ⁽⁴⁾

جمله «مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنِ» ناظر به این است که حمله غافلگیرانه دشمن ممکن است

از محلی باشد که انتظار آن نمی رود یا محلی که انتظار آن می رود؛ بنابراین دیده بان باید تمام این نقاط را زیر نظر داشته باشد. ⁽¹⁾

1. 4. یکی از تقسیم های مهم لشکر

وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ وَ عُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ ⁽²⁾ بدانید مقدمه سپاه، دیده بان آن است و دیده بانها جاسوسان لشکرند.

نکته

جلوداران و پیشتازان نیروها باید از زبده ترین و کارآمدترین نیروها باشند؛ چراکه آن ها فتح خاکریزهای دشمن را بر عهده داشته آنان حلقه های محاصره را از بین برده، خط شکن محسوب می شوند. ⁽³⁾

1. 5. شیوه آسایش شبانه لشکر

وَ إِيَّاكُمْ وَالتَّفَرُّقَ فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً وَ إِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِيعاً وَ إِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَاجْعَلُوا الرّمَاحَ كِفَّةً ⁽⁴⁾

الرِّمَاحَ: نيزه ها.

كفَّةً: کفه ترازو؛ جمع «كفاف» به معنای شیء مدوّر است و کفه ترازو را به همین مناسبت کفه می گویند که به صورت دایره است.

از تفرقه دوری کنید. هرگاه فرود می آیید همگان فرود آیید و هرگاه کوچ می کنید همگان کوچ کنید. وقتی شب فرا می رسد نیزه ها را گرداگرد خود قرار دهید.

نکته ها

پراکندگی نیروها از یکدیگر و عدم ارتباط و انسجام آن ها بزرگ ترین عامل سلطه دشمن بر یکایک آن ها بوده و زمینه ساز شکست آنان خواهد بود. ⁽⁵⁾

تاریکی شب به خصوص بخش آخر آن، زمینه مساعدی است برای غافلگیری که آمادگی کامل نیروها را می طلبد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽²⁾و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید. وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ريحُكُمْ ⁽³⁾و با هم نزاع مکنید که شست شوید و مهابت شما از بین برود.

1. 6. توصیه به بدنه لشکر

وَ لَا تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً ⁽⁴⁾

نخوابید، مگر اندک یا همچون مضمضه آب در دهان [اندکی بخوابید و بیدار شوید، باز بخوابید و به همین ترتیب تا به صبح].

بحث تاریخی

زیاد بن نضر حارثی و شریح بنهانی دو سرداری بودند که در رأس قبیله مذحج و اشعریان به عنوان طلایه سپاه علوی از نخلستان کوفه روانه شام شدند تا دشمن را از یورش به سوی عراق و مخصوصاً كوفه که مقر حکومت و ولایت و فرماندهی امیرالمؤمنین علیه السلام بود، بازدارند و مسیر را برای حرکت سپاه علوی دیده بانی و از وجود جاسوسان دشمن و نیروهای ضربتی او پاک سازی کنند.

این دو فرمانده مأمور بودند که از هم جدا نشوند و از اختلافات سلیقه ای که موجب سستی نیروها می شود پرهیز کنند.

متأسفانه سلیقه های شخصی بر آن ها غالب شد و هر چند هر دوی آن ها حُسن نیت داشتند، گرفتار اختلاف شدند؛ به گونه ای که نتوانستند یکدیگر را تحمل کنند. در عین حال هیچ کدام درایت و روشن بینی را از دست ندادند و هریک به طور جداگانه نامه ای به محضر امام

فرستادند و از یکدیگر شکایت کردند.

زیاد از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام بود و در جنگ صفین فرماندهی قبیله مذحج و اشعریان یمن را بر عهده داشت و شریح از بزرگان اصحاب و یاران امام علی علیه السلام بود و از حُسن اتفاق و بخت و اقبال بلند برخوردار بود او روحیه ای متین و استوار داشت و از تنی سالم و نیرومند برخوردار بود و 120 سال عمر کرد امام این نامه را در جواب آن ها فرستاد. ⁽¹⁾

نامهٔ 12

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه سال 37 هجری

مخاطب: معقل بن قیس ریاحی

علت مکاتبه: حرکت سه هزار سرباز به سوی شام به عنوان مقدمه سپاه اصلی از مداین

موضوع: نظامی

هدف و نتیجه: تجهیز و تکمیل سپاهیان ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه از وصایای امام علیه السلام است به معقل بن قیس ریاحی در هنگامی که او را با سه هزار نفر به عنوان مقدمه لشکر خویش به سوی شام.فرستاد معقل بن قیس یکی از قهرمانان کوفه و مورد اکرام و احترام بود وی از شیعیان بود و در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام رئیس پلیس کوفه بود و در جنگ جمل یکی از امیران لشکر شد.

و من وصية له علیه السلام وصى بها معقل بن قيس الرياحي حين أنفذه إلى الشام في ثلاثة آلاف مقدمة له:

اتَّقِ اللَّهَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ وَ لاَ مُنْتَهَى لَكَ دُونَهُ وَ لَا تُقَاتِلَنَّ إِلَّا مَنْ قَاتَلَكَ وَ سِرِ الْبَرْدَيْنِ وَغَوِّرْ بِالنَّاسِ وَرَفَّهُ فِي السَّيْرِ وَلَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَكَناً وَقَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ طَعْناً فَأَرِحْ فِيهِ بَدَنَكَ وَ رَوِّحْ ظَهْرَكَ فَإِذَا وَقَفْتَ حِينَ يَنْبَطِحُ اَلسَّحَرُ أَوْ حِينَ يَنْفَجِرُ الْفَجْرُ فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ فَإِذَا لَقِيتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِكَ وَسَطاً وَ لاَ تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُو مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُنْشِبَ الْحَرْبَ وَ لا تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ يَهَابُ الْبَأْسَ حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي وَ لَا يَحْمِلَنَّكُمُ شَنَآنُهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَ الْإِعْذَارِ إِلَيْهِمْ.

1. سفارش به تقوای الهی

اتَّقِ اللَّهَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ وَ لَا مُنْتَهَى لَكَ دُونَهُ ⁽¹⁾

دُونَهُ: غير او؛ قد مضى ذكر معانى دون فى شرح المختار السادس من كتبه عليه السّلام ورسائله و ههنا بمعنی سوی أي ليس لک سواه منتهی

از خداوندی که ناگزیر از دیدار او هستی و جز آستان او تو را پایانی نیست، بترس.

نکته

تقوا مداری حس مسئولیت را در انسان زنده می کند و جهاد مبارزه در راه خدا را که ارزش عبادی دارد و نیت خالص می طلبد بر آدمی سهل و مشکلات جنگ را تحمل پذیر می کند. ⁽²⁾

مشابه

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوه ⁽³⁾و از خدا پروا کنید و بدانید که او را دیدار خواهید کرد. وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهی ⁽⁴⁾و این که پایان [کار] به سوی پروردگار توست. ثُمَّ نَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمینَ فيها جِثِيًّا ⁽⁵⁾آن گاه کسانی را که پرهیزکار بوده اند

می رهانیم و ستمگران را به زانو در افتاده در [دوزخ] رها می کنیم.

2. آغازگر نبودن در جنگ

وَ لَا تُقَاتِلَنَّ إِلَّا مَنْ قَاتَلَكَ ⁽¹⁾ جز با کسی که با تو بجنگد نجنگ.

نکته

جنگ در اسلام هدف نیست بلکه ابزاری است برای برطرف سازی موانع بر سر راه حق، پس جز در صورت ضرورت نباید به آن اقدام کرد. ⁽²⁾

مشابه

هوَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَليم ⁽³⁾و اگر به صلح گراییدند تو [نیز] بدان گرای و بر خدا توکل نما که او شنوای داناست.

3. زمان حرکت سپاه

وَ سِرِ الْبَرْدَيْنِ وَ غَوِّرُ بِالنَّاسِ وَ رَفَّهُ فِي السَّيْرِ ⁽⁴⁾

غَوّز: هنگام گرمای روز آن ها را استراحت بده؛ از ریشهٔ «غَور» که در منابع لغت دو معنا برای آن ذکر شده است: نخست خوابیدن در نیمه روز که گاه از آن تعبیر به قیلوله می شود و دوم فرو رفتن در باطن و عمق چیزی است و در این جا معنای اول مورد نظر است؛ «غوّر» أمر من التغوير مأخوذ من الغائرة أى الظهيرة و في الصحاح التغوير: القيلولة يقال: غوّروا أى انزلوا للقائلة قال أبو عبيد: يقال للقائلة: الغائرة. وفى النهاية الأثيرية وفي حديث السائب لما ورد على عمر بفتح نهاوند قال: ویحک ما وراءک؟ فوالله ما بت هذه الليلة إلّا تغويرا؛ يريد بقدر النومة القليلة التي تكون عند القائلة يقال غوّر القوم إذا قالوا رَفهُ رفاه بده؛ از ریشۀ «ترفیه» و «رفوه» به معنای آسایش و راحت بودن زندگی است و رفاه» نیز به عنوان یکی از مصدرهای این واژه ذکر شده است؛ رقّه أمر من الترفيه أى الإراحة والتخفيف و التنفيس و التوسيع، أو من رفّه الراعي الإبل إذا أوردها متى شاء، و في الصحاح: رفهت الإبل بالفتح ترفه رفها و رفوها إذا وردت الماء كل يوم متى شاءت و الاسم الرّفه بالكسر. و أرفتها أنا. ورفّه ترفيها و رفاهية على فعالية ورفهنية و هو ملحق بالخماسي بالألف في آخره و إنّما صارت ياء لكسرة ما قبلها و يقال بینی و بینک ليلة رافهة و ثلاث ليال روافه إذا كان يسار فيهن سيرا لينا، ورفّه عن غریمک أى نفس عنه، والأول أوسع و أعم وباسلوب الكلام وسياقه أدلّ و ألصق، وسيأتي تقرير كلّ واحد منهما في المعنى.

سپاه خود را در صبح و عصر که هوا خنک است به حرکت درآور. سپاهیان را در میان روز استراحت ده. آرام برو.

نکته

حرکت شتاب زده و عجولانه رزمندگان در فاصله های دور به طرف دشمن، موجب تحلیل قوای آن ها و حضور با خستگی در میدان نبرد است. ⁽¹⁾

4. زمان استراحت سپاه

وَ لَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَكَناً وَ قَدَّرَهُ مُقَاماً لَا ظَعْنا فَأَرِحْ فِيهِ بَدَنَكَ وَ رَوِّحْ ظَهْرَكَ فَإِذَا وَقَفْتَ حِينَ يَنْبَطِعُ السَّحَرُ أَوْ حِينَ يَنْفَجِرُ الْفَجْرُ فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ ⁽²⁾

مقاماً توقفگاه ظَعْناً: سفر؛ ظعنا الظعن الارتحال، يقال: ظعن ظعنا و ظعنا من باب منع أى سار و رحل. و في القرآن الكريم: اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ (النحل، 28). أرخ راحت ساز؛ أرح: على وزن أقم أمر من الأراحة.

روخ: آسوده نما؛ روّح: أمر من الترويح.

ظهر: پشت؛ الظهر هنا بمعنى الركاب، لا بمعنى خلاف البطن قال الجوهري في الصحاح: الظهر: الركاب. وبنو فلان مظهرون إذا كان لهم ظهر ينقلون عليه كما يقال منجبون إذا كانوا أصحاب نجائب. انتهى كلامه. و الركاب: الإبل التي يسار عليها؛ الواحدة راحلة و لا واحد لها من لفظها و الجمع الركب مثال الكتب. فيكون معنى الترويح من قولهم روّح فلان إبله ترويحا إذا ردّها إلى المراح. قال الجوهري: أراح إبله أى ردّها إلى المراح وكذلك الترويح و لا يكون ذلك إلّا بعد الزوال انتهى.

يَنْبَطِحُ السَّحَرُ: سحر گسترده می شود؛ از ریشهٔ «بطح» به معنای گستردن است. این واژه گاه به معنای دراز کشیدن در روی زمین نیز آمده است؛ ينبطح يقال: انبطح الرجل إذا اسبطر على وجهه ممتدا على وجه الأرض و ههنا كناية عن الانبساط و الإتساع فينبطح أى ينبسط ويتسع و منه البطحاء و الأبطح أى مسيل واسع فيه دقاق الحصى. وتبطح السّيل أى اتسع في البطحاء.

يَنْفَجِرُ: سر بر می آورد.

الْفَجْرُ: صبحگاه.

ابتدای شب حرکت مکن که خداوند آن وقت را برای آرامش قرار داده و برای استراحت نهاده نه برای کوچ کردن بدن و مرکب خود را به شب آسوده دار چون شب را آسودی تا وقت سحر رسید یا بامداد درآمد بر اساس برکت حق حرکت کن.

مشابه

فالِقُ الْإِصْباح وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً ⁽¹⁾[هموست که] شکافنده صبح است و شب را برای آرامش قرار داده است. وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ ⁽²⁾و آمرزش خواهان در سحرگاهان. هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً ⁽³⁾اوست کسی که برای شما شب را قرار داد تا در آن بیارامید و روز را روشن [گردانید]

5. شیوه رویارویی با دشمن

فَإِذَا لَقِيتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِكَ وَسَطاً وَ لَا تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُو مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُنْشِبَ الْحَرْبَ وَلَا تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ يَهَابُ الْبَأْسَ حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِى ⁽⁴⁾

هرگاه با دشمن رویاروی شدی، وسط سپاه بایست نه مانند کسی که خواهان جنگ است به دشمن نزدیک شو و نه چون کسی که از جنگ می ترسد از او فاصله بگیر [در این حال باش] تا فرمان من به تو برسد.

نکته

قرار گرفتن فرمانده لشکر در وسط آن ها از یک سو مایۀ قوت قلب لشکر است و از سوی دیگر آسان تر می تواند فرمانش را به تمام لشکر برساند. ⁽⁵⁾

6. حذر کردن از کینه

وَ لَا يَحْمِلَنَّكُمْ شَنَآنُهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَ الْإِعْذَارِ إِلَيْهِمْ ⁽¹⁾

کینه آنان سبب نشود تا پیش از آن که آنان را به اطاعت فراخوانی و حجت را بر ایشان تمام کنی، جنگ را آغاز نمایی.

نکته

بغض و عداوت آنان او را بر آن ندارد که پیش از اتمام حجت و دعوتشان به سوی امام بر حق با آن ها آغاز به جنگ کند؛ چراکه در این صورت جنگ برای خدا نخواهد بود، بلکه به منظور هواوهوس و عداوت و دشمنی خواهد بود و از طاعت و عبادت خدا خارج خواهد شد. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ ⁽³⁾ای مردم سرکشی شما فقط به زیان خود شماست. وَلا يَحيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِه ⁽⁴⁾و نیرنگ زشت جز صاحبش را نگیرد. فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِه ⁽⁵⁾پس هر که پیمان شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان می شکند. وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَ اتَّقُوا اللَّهَ ⁽⁶⁾و البته نباید دشمنی گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید. عدالت کنید که آن به تقوا نزدیک تر است و از خدا پروا کنید.

نامه 13

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: زیاد بن نصر و شریح بنهانی

علت مکاتبه: بروز تشتت و تفرقه در سپاهیان پیش قراول

موضوع: نظامی، اخلاقی

هدف و نتیجه: جلوگیری از تفرقه؛ معرفی مالک به عنوان فرمانده خود ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام علیه السلام است که به دو تن از سران سپاهش یعنی شریح بن هانی و زیاد بن نگاشته که در واقع بیانگر دو چیز است: 1. نخست دستوری است که به آن دو فرمانده لشکر که از مالک اشتر پیروی کنند و زیر نظر او قرار گیرند و دیگر آن که اوصافی از مالک اشتر را بیان کرده که شایستگی او را برای هر فرماندهی نشان می دهد.

و من كتاب له علیه السلام إلى أميرين من أمراء جيشه:

وَ قَدْ أَمَّرْتُ عَلَيْكُمَا وَ عَلَى مَنْ فِي حَيِّرْكُمَا مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فَاسْمَعَا لَهُ وَ أَطِيعًا وَ اجْعَلاَهُ دِرْعاً وَ مِجَنّاً فَإِنَّهُ مِمَّنْ لاَ يُخَافُ وَهْنُهُ وَلا سَقْطَتُهُ وَ لَا بُطُوهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ وَ لَا إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ.

1. دستور امام به اطاعت از فرمان مالک اشتر

وَقَدْ أَمَّرْتُ عَلَيْكُمَا وَعَلَى مَنْ فِى حَيَّزِكُمَا مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فَاسْمَعَا لَهُ وَأَطِيعًا ⁽¹⁾

مالک بن حارث اشتر را فرماندۀ شما و همه کسانی که در فرمان شما هستند، قرار دادم. فرمانش را بشنوید و اطاعت کنید.

2. اعتماد همه جانبه به مالک

وَ اجْعَلَاهُ دِرْعاً وَ مِجَنِّاً فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا يُخَافُ وَهْنُهُ وَ لَا سَقْطَتُهُ وَ لَا بُطْؤُهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ وَ لَا إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ ⁽²⁾

سقطت: لغزش وسقوط السقاط: ككتاب قال الجوهري في الصحاح: السقطة العثرة و الزلّة و كذلك السقاط.

الْإِسْرَاع: شتاب.

أَحْزَمُ: به هوشیاری و دوراندیشی نزدیک تر؛ از ریشهٔ «حزم» به معنای محکم کاری کردن؛ الحزم: ضبط الرجل أمره و أخذه بالثقة والحذر من فواته من قولهم حزمت الشيء أى شددته، و هذا الرأى أحزم من هذا أى أدخل في باب الحزم والاحتياط. البطئ: درنگ. أَمْثَلُ: اولى و افضل؛ أمثل: قال ابن الأثير في النهاية: وفيه يعنى في الحديث، أشدّ الناس بلاء الأنبياء ثم الأمثل فالأمثل أى الأشرف فالأشرف والأعلى فالأعلى في الرتبة و المنزلة. يقال هذا أمثل من هذا أى أفضل و أدنى إلى الخير، وأماثل الناس خيارهم، ومنه حديث التراويح قال عمر: لو جمعت هؤلاء على قارئ واحد لكان أمثل أى أولى و أصوب.

و او را زره و سپر خویش قرار دهید که او کسی نیست که بیم سستی یا خطا و لغزش بر او رود و در جایی که شتاب باید کرد کُندی کند یا در جایی که درنگ باید کرد، شتاب نماید.

نکته ها

فرمانده لشکر باید کاملاً از نفرات خود حفاظت کند؛ همچون زره و سپر برای افراد آن گونه برنامه ریزی کند که ضایعات به حداقل برسد. ⁽¹⁾

ویژگی های فرمانده لایق 1. سستی به خرج ندهد؛ 2. در محاسبات خود دقت کند که کمتر دچار اشتباه شود؛ 3. گاهی در جنگ نیاز هست که با سرعت هرچه تمام تر عمل کند؛ 4. گاهی در جنگ خونسردی و ترک شتاب لازم است. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: دِرْعاً وَ مِجَنَّاً

مستعار منه: حفظ کردن از خطرات

مستعارله: صلاح های جنگی

جامع: در این عبارت واژه های زره و سپر استعاره اند؛ زیرا چنان که این دو، صاحبشان را در جنگ از تأثیر سلاح دشمن حفظ می کنند، او هم که دارای مهارت جنگی و اندیشه درست است یاران خود را از شرّ جنگ و نقشه های دشمن محافظت می کند.

نامه 14

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از جنگ در مسیر صفین، سال 37 هجری

مخاطب: سپاهیان

علت مکاتبه: صف کشی سپاهیان در برابر یکدیگر

موضوع: نظامی اخلاقی

هدف و نتیجه: جنگ و نبردی مبتنی بر اصول شرع مقدس اسلام و عاری از درنده خویی و بی حرمتی به انسان و طبیعت ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از وصایا و سفارش های امام است به لشکرش پیش از روبه رو شدن با دشمن در صفین. امام در این نامه سفارش می کند که مسئلۀ اخلاق در هیچ جا حتی در میدان جنگ نباید فراموش شود مخصوصاً امام در این وصیت دربارۀ زنان سفارش زیادی می کند که کمترین آزاری به آنان نرسانند.

و من وصية له علیه السلام لعسكره قبل لقاء العدو بصفين:

لا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُ وكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُ وكُمْ حُجَّةٌ أَخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَلا تُصِيبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ وَلَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَيْنَ أَمَرَاءَكُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَى وَالْأَنْفُسِ وَالْعُقُولِ إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَإِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ وَإِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَعَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

1. آداب اخلاقی در جنگ

1. 1. شروع کننده جنگ نباشید

اشاره

لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُ وكُمْ ⁽¹⁾ دست به جنگ نزنید تا آنان شروع کنند.

نکته

از اصول ثابت اخلاق اسلامی در جبهه جنگ آن است که قوای اسلامی نباید آغازگر جنگ باشند؛ چراکه از دیدگاه اسلام هدف اجرای عدالت و معنویت است و جز در حد ضرورت نباید ابزار جنگ گرفت. ⁽²⁾

مشابه

فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ ⁽³⁾پس هرکس بر شما تعدی کرد، همان گونه که بر شما تعدّی کرده بر او تعدی کنید و از خدا پروا کنید. فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُما عَلَى الْأُخْرِى فَقَاتِلُوا الَّتي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ ⁽⁴⁾اگر یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد با آن طایفه ای که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.

1. 1. 1. آغاز نکردن جنگ، دلیل حقانیت

فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُ وَكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ ⁽¹⁾ زیرا سپاس خدا را که حجت با شماست و این نیز حجت دیگری از شما بر آن ها خواهد بود که آنان آغازگر جنگ باشند.

1. 2. چگونگی رفتار با دشمن پس از پیروزی

1. 2. 1. رفتار با اسیران و مجروحان و فراریان

فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِيبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ ⁽²⁾هرگاه دشمن به اذن خدا گریخت، فراری را نکشید و ناتوان را آسیب نرسانید و زخمی را از پای در نیاورید.

نکته هارعایت این اصولی که بیان شد مربوط به جایی است که لشکر دشمن متلاشی شده و احتمال بازگشت و حمله مجدد در کار نیست. ⁽¹)هدف در جنگ ها در هم شکستن قدرت نظامی دشمن است نه انتقام جویی و خونریزی. ⁽²)مشابه﴿قَالَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَيْسَ لِأَهْلِ الْعَدْلِ أَنْ يَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ لَا يَقْتُلُوا أَسِيراً وَ لَا يُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ هَذَا إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ أَحَدٌ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا فَإِذَا كَانَ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا فَإِنَّ أَسِيرَهُمْ يُقْتَلُ وَ مَدْبِرَهُمْ يُتْبَعُ وَ جَرِيحَهُمْ يُجْهَزُ ⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرمود طرفداران عدالت حق ندارند که فراریان را دنبال کنند و اسیری را به قتل برسانند و مجروحی را بگشند و این در صورتی است که از لشکر دشمن کسی که جنگ را ادامه دهد اسیرانشان به قتل می رسند و فراریان را دنبال می کنند و مجروحان را می کشند. فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقين ⁽⁴⁾پس هرکس بر شما تعدّی کرد همان گونه که بر شما تعدی کرده، بر او تعدی کنید و از خدا پروا بدارید و بدانید که خدا با تقوا پیشگان است.

1. 2. 2. رفتار با زنان

وَلَا تَهيجوا النِّسَاءَ بِأَذَى وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَ كُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقَوَى والْأَنْفُسِ وَالْعُقُولِ ⁽⁵⁾

شَتَمْنَ: دشنام دادند.

أَعْرَاضَ: نواميس؛ أعراضكم الأعراض جمع العرض بكسر العين المهملة وسكون الراء أحد معانيه النفس يقال: أكرمت عن عنه عرضي أي صنت عنه نفسي.

سَبَيْنَ: ناسزا گفتند.

زنان را با آزردن تحریک نکنید هر چند آن ها به شما و امیرانتان ناسزا گویند؛ زیرا توان و جان و عقلشان ضعیف است.

نکته

حاصل معنا این که با آزار رساندن به زنان شرارت آن ها را برانگیخته نکنید، ممکن است شرارت را به نهایت رسانند و به آبروریزی و دشنام فرمانروایان دست بزنند. ⁽¹⁾

1. 2. 3. سنت پیامبر در برابر زنان مشرک

إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ ⁽²⁾ حتی زمانی که مشرک بودند از پیامبر مأموریت داشتیم از آزارشان خودداری کنیم.

1. 2. 4. باعث ننگ بودن آزار زنان

وَ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِى الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ ⁽³⁾

الْهِرَاوَة: عصا؛ قطعه چوبی مانند عصا و چماق؛ الهراوة بالكسر: العصاء الضخمة جمعها الهراوى بالفتح كالمطايا: تقول: هروته وتهريته إذا ضربته بها و اعلم أنّ جمع الهراوة والادارة وأمثالهما كان قياسه هراوی و اداوی علی وزن فعائل نحو رسالة و رسائل لكنّهم تجنبوه و فعلوا به ما فعلوا بالمطايا و الخطايا وجعلوا فعائل فعالى و أبدلوا هنا الواو لتدلّ على انه قد كانت فى الواحدة و او ظاهرة قالوا أداوى و هراوى فهذه الواو بدل من الألف الزائدة في أداوة وهراوة و الألف الذى فى آخر الأداوى و الهراوى بدل من الواو التى فى أداوة وهراوة و الزموا الواو هاهنا كما الزموا الياء في المطاياء قاله الجوهري في أدو من الصحاح.

يُعيَّرُ: توبیخ می شود.

عقب: نسل، فرزند، خواه دختر باشد یا پسر؛ عقبه عقب الرجل ولده و ولد ولده و فيها لغتان عقب و عقب بالتسكين و هي مؤنثة عن الأخفش كما في صحاح الجوهري جمعها أعقاب.

و اگر در روزگار جاهلیت مردی زنی را با سنگ یا چماق می زد او و فرزندانش را به این عمل

سرزنش می کردند و این امر موجب ننگ آن ها می شد.

نکته

در این عبارت مفسده ای که مترتب بر آزار و اذیت زنان در جنگ می باشد، بیان شده است که هرکس این عمل ناروا را انجام دهد نه تنها در دنیا مایه ننگ اوست، بلکه بعد از مرگ نیز نام ننگی برای او و بازماندگانش است و سبب کیفر اخروی او نیز می شود. این تعبیر امام برای آن است که هر چه بیشتر مردم را از این کار دور بدارد و به همین منظور از زدن زنان به وسیلۀ سنگ و چوب به طور کنایه تعبیر به تناول فرموده است. ⁽¹⁾

نامه 15

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در میدان صفین و پیش از حیله بر نیزه شدن قرآن ها، سال 37 هجری

مخاطب: خداوند متعال

علت مکاتبه: شدت یافتن جنگ

موضوع: نظامی، اخلاقی

هدف و نتیجه: آموزش نیایش به مردم ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از دعاهای امام علیه السلام است که همواره هنگام روبه رو شدن با دشمن در میدان جنگ می خواند. امام در این نامه ناراحتی خود را از بروز جنگ آشکار می سازد و از کثرت دشمن و پراکندگی مسلمانان در نبود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به خدا شکایت می برد.

و من دعاء له علیه السلام كان علیه السلام يقول إذا لقى العدو محاربا:

اَللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَمُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَشَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَأَنْضِيَتِ الْأَبْدَانُ اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا وَكَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتَّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ.

1. خداوند؛ هدف نهایی

اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ ⁽¹⁾

شَخَصَتِ: خیره گشت؛ از ریشه شخوص» به معنای خیره شدن چشم است به چیزی به گونه ای که پلک را باز و بسته نکند؛ شخصت الأبصار: أي ارتفعت أجفانها ناظرة إلى عفوک و رحمتک و فی روایة من کتاب نصر: اللهم إلیک رفعت الأبصار وفي رواية اخرى و رفعت الأيدى و شخصت الأبصار، كما تقدمت. نُقِلَتِ برداشته شد؛ و نقلت الأقدام بالنّون، وفي رواية من كتاب صفين.

أُنْضِيَتِ: ضعيف و فرسوده گردید؛ از ریشهٔ «انضاء» به معنای لاغر و نحیف کردن بدن انسان یا حیوان است و به معنای فرسوده و رنجور ساختن

أُنْضِيَتِ الْأَبْدَانُ: بار الها دل ها به سوی تو روانه گشته گردن ها به سمت تو کشیده چشم ها به تو دوخته، قدم ها به جانب تو رهسپار گشته و بدن ها در راهت به لاغری رسیده است.

نکته ها

انسانی که اعتقاد راسخ به توحید الهی دارد جز خدا را عبادت نمی کند و هیچ گونه عمل اختیاری را خارج از محدوده مقررات الهی و بدون جلب رضای او انجام نمی دهد. ⁽²⁾

با تعبیر باز شدن دل ها به سوی حق تعالی، اشاره به کمال اخلاص برای خدا در حال جهاد کرده و با کشیده شدن گردن ها و خیره شدن چشم ها به جانب ذات اقدس او لازمه اخلاص را که چنین وضع و هیئت مخصوصی برای انسان حاصل می شود، اراده فرموده و با جابه جا شدن گام ها و لاغری جسدها اشاره به این مطلب کرده است که سفر جهاد و

رنج های فراوانش تنها برای خدا و وصول به قرب و رضایت او انجام شده است. ⁽¹⁾

مشابه

ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبيلِ اللَّهِ وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٌّ نَيْلاً إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ وَ لا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ ⁽²⁾مردم مدینه و بادیه نشینان پیرامونشان را نرسد که از [فرمان] پیامبر خدا سر باز زنند و جان خود را عزیزتر از جان او بدانند چراکه هیچ تشنگی و رنج و گرسنگی در راه خدا به آنان نمی رسد و در هیچ مکانی که کافران را به خشم می آورد، قدم نمی گذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمی آورند مگر این که به سبب آن عمل صالحی برای آنان در کارنامه شان نوشته می شود؛ زیرا خدا پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند و هیچ مال کوچک و بزرگی را انفاق نمی کنند و هیچ سرزمینی را نمی پیمایند مگر این که به حساب آنان نوشته می شود تا خدا آنان را به بهتر از آن چه می کردند، پاداش دهد.

2. کینه دشمنان انگیزه جنگ با امام

اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ ⁽³⁾

جَاشَت: به جوش آمد؛ از ریشهٔ «جیش» به معنای جوشیدن و به غلیان آمدن این واژه در غلیان ظاهری اشیا یا غلیان معنوی و درونی مانند غلیان غم و غصه در درون سینه ها اطلاق می شود؛ جاشت أی غلت مَرَاجِلُ: دیگها؛ جمع «مرجل» به معنای دیگ؛ المراجل القدور جمع المرجل بمعنى القدر اسم آلة على وزن مفعل.

الْأَضْغَانِ: کینه توزی؛ جمع «ضغن» به معنای کینه؛ الأضعان: الأحقاد جمع الضغن.

بار الها، کینه پنهان آشکار شده و دیگ های دشمنی به جوش آمده است.

نکته

اشاره به این که این ها همان کینه های عصر جاهلیت و زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که در زمان

پیروزی آن حضرت همه را مخفی کردند و به ظاهر مسلمان شدند ولی کینه و عداوت را در دل پنهان کردند بعد از وفات پیامبر زمینه را برای آشکار ساختن آن کینه ها مناسب دیدند. ⁽¹⁾

مشابه

وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى ⁽²⁾و البته نباید دشمني گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید عدالت کنید که آن به تقوا نزدیک تر است. استعاره

مستعار: دیگ ها

مستعار منه: جوشش خون

مستعارله: قلب ها

جامع: کلمه دیگ ها استعاره از قلب هاست به این اعتبار که به سبب کینه و عداوتشان خون در دل هایشان در جوشش و غلیان است؛ مثل جوشش آب در میان دیگ هاست و چون در واقع غایب بودن رسول خدا و فقدان آن حضرت، سبب آشکار شدن عداوت و ظاهر شدن کینه ها و افزایش یافتن دشمنان و اختلاف و تشتت افکار شده بود ناچار امام علیه السلام از پیدا شدن این امور و شرور به خدا شکایت کرده است.

3. نهایت لطف امام به دشمنان

اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا وَكَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتَّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ ⁽³⁾⁽⁴⁾

أَهْوَائِنَا: تمايلات ما.

افتح: داوری فرما از ریشهٔ «فتح» به معنای پیروزی و گاه به معنای گشودن و گاه به معنای داوری کردن است که همه آن ها نوعی گشودن محسوب می شود.

الفاتحِینَ: کارگشایان.

بارالها، به تو شکوه می کنم از نبودن پیامبرمان و فراوانی دشمنانمان و پراکندگی خواسته هایمان. پروردگارا، میان ما و دشمنانمان به حق حکم فرما که تو بهترین داورانی».

نکته

هدف نهایی امام آن است که آنان به سوی حق بازگردند و با سایر مسلمانان دست به دست هم بدهند و در برابر دشمن بایستند. ⁽¹⁾

مشابه

رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِینَ ⁽²⁾بار پروردگارا، میان ما و قوم ما به حق داوری کن که تو بهترین داورانی

نامه 16

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزهای آغازین نبرد صفین، سال 37 هجری

مخاطب: سپاهیان (فرماندهان)

علت مکاتبه: نزدیک شدن به لحظات شروع نبرد

موضوع: نظامی

هدف و نتیجه: دمیدن روح شجاعت در کالبد سپاهیان ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه از سخنان امام علیه السلام است که در میدان جنگ به عنوان تعلیم فنون و رموز نبرد با دشمن برای یارانش بیان می فرمود.

و كان يقول السلام لأصحابه عند الحرب:

لا تَشْتَدَّنَّ عَلَيْكُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا كَرَّةٌ، وَلاَ جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ، وَأَعْطُوا السُّيُوفَ حُقُوقَهَا، وَ وَطَّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا، وَاذْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الطَّعْنِ الدَّعْسِيٌّ وَالضَّرْبِ الطلحْفِي وَأَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَل فَوَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَءَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُواوَ لَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَأَسَرُّوا اَلْكُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَيْهِ أَظْهَرُوهُ.

1. تقویت عزم و اراده لشکر

لَا تَشْتَدَّنَّ عَلَيْكُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا كَرَّةٌ وَ لَا جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ ⁽¹⁾

کره: یک بار بازگشت و حمله بر دشمن است و علی علیه السلام را از این رو کرار گفته اند که پیوسته به دشمن بازمی گشت و حمله خود را تکرار می کرد.

جَوْلَةٌ: جولان دادن این طرف و آن طرف حرکت کردن؛ این واژه هم معنای مصدری دارد و هم اسم مصدری؛ بعضی «جوله» را به معنای فرار کوتاه مدت ذکر کرده اند ولی با توجه به مؤمنان علیه السلام در این جا این معنا بعید به نظر می رسد؛ الجولة مصدر، أى الدوران فى الحرب يقال: جال القوم جولة إذا انكشفوا ثمّ كرّوا و قال عبد الشارق بن عبد العزّى الجهني. وقال الشارح المرزوقي: يقول: قرع أسماعنا في أثناء التهيؤ و التطالع دعوة تأدّت من مكان غائب عن عيوننا فدرنا دورة ثم رجعنا إلى أماكننا.

دشوار نباشد گریختنی که پس از آن بازگشتی باشد یا عقب نشینی ای که از پی آن حمله ای باشد.

نکته

همیشه فرار کردن از جنگ ها نکوهیده نیست بلکه گاه بهترین راه برای پایین آوردن تلفات نیروها و تجدید قوا و سازماندهی و تهاجم بر دشمن با موقعیت بهتر است. ⁽²⁾

2. حداکثر استفاده از شمشیر

وَ أَعْطُوا السُّيُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطْئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا ⁽³⁾

جُنُوبِ: پهلوها؛ جمع «جنب»؛ الجنوب جمع الجنب بالفتح فالسكون كفلس و فلوس يقال بالفارسية: پهلو و قال الراغب في المفردات: أصل الجنب الجارحة و جمعه جنوب قال الله عزّ و جلّ «فتكوى بها جباههم و جنوبهم» و قال تعالى: تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع و قال عزّ و جلّ: قياماً وَقُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ ثم يستعار في الناحية التي تليها كعادتهم في استعارة سائر الجوارح لذلك نحو اليمين والشمال كقول الشاعر: من عن يميني مرّة و أمامي.

مصارع: قتلگاه ها؛ جمع «مصرع» به معنای محلی است که کسی بر زمین می افتد؛ المصارع: جمع المصرع، يقال: صرعه على الأرض صرعا من باب منع أى طرحه عليها و المصرع مكان الصرع، و مصارع القوم حيث قتلوا.

حق شمشیرها را ادا کنید پهلوی دشمن را به خاک رسانید.

نکته ها

«وَطَّئُوا لِلْجُنُوب» این جمله اشاره به این است که ضربات خود را چنان محکم بر دشمن وارد سازید که با همان ضربات نخستین بر خاک بیفتد. گویی جایگاهشان را از پیش برای فرو غلتیدن و به خاک افتادن فراهم ساخته اید. ⁽¹⁾

حقوق شمشیرها را ادا کنند این مطلب کنایه از این است که آن چه سزاوار انجام دادن است به جا آورند و فعل «عطا» استعاره از کارهایی است که به وسیله شمشیرها در این راه انجام می شود. ⁽²⁾

قتلگاه های خود را وطن پهلوهایشان قرار دهند کنایه از آن که بر کشته شدن در راه خدا تصمیم قطعی بگیرید و برای وقوع در ورطهٔ هولناک جنگ خود را آماده کنید. لازمه وطن گرفتن در جایی که پس از قتل در آن می افتد عزم جازم و اقدام لازم برای آن می باشد. ⁽³⁾

3. ضربات محکم بر پیکر دشمن

وَ اذْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الطَّعْنِ الدَّعْسِي وَ الضَّرْبِ الطَّلَحْفِي ⁽⁴⁾

الطَّلَحْفِ: شديدترين ضربه؛ الطلخفيّ: بكسر الطاء وفتح اللام وسكون الخاء المعجمة، قال الجوهري في مادة «طلخف من الصحاح» ضرب طلخف بزيادة اللام مثال حبجر أى شديد.

خود را برای وارد کردن نیزۀ کاری و ضربتِ کارگر شمشیر تهییج کنید.

نکته ها

امام علیه السلام جنگجویان را به استفاده از تمام وسایل جنگی آن زمان ترغیب می کند آن هم استفاده ای در حد اعلی است و برای این کار باید خود را تهییج کنند و هیجان لازم را در درون خویش به وجود آورند؛ زیرا پیروزی از آن گروهی است که سخت تر می جنگد. ⁽¹⁾

مشابه

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، چون با گروهی برخورد می کنید پایداری ورزید.

4. جلوگیری از داد و فریاد در جنگ

وَ أَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلفشل ⁽¹⁾

فَشَلِ: اضطراب الفشل بالتحريک ضعف مع جبن مصدر من فشل الرجل من باب علم إذا جبن و ضعف و تراخي عند حرب أو شدّة. قال الفيومى فى مصباح المنير: فشل فشلا فهو فشل عن باب تعب و هو الجبان الضعيف القلب. تقول: دعى إلى القتال ففشل أى جبن، و ذهبت قوته فهو فشل.

صداها را در سینه حبس کنید که بیشتر از هر چیزی سستی را از شما دور می سازد.

نکته

در جنگ باید از صداها کاسته شود و زیاد فریاد نزنند؛ زیرا که داد و فریاد کردن از نشانه های ترس و سستی است و عدم آن علامت ثبات و مقاومت می باشد. ⁽²⁾

مشابه

سخنان به عمر بن وهب در جنگ بدر خطاب به مشرکان در وصف یاران پیامبر: اً مَا تَرَوْنَهُمْ خُرْساً لَا يَتَكَلَّمُونَ يَتَلَمَّظُونَ تَلَمُّظَ الْأَفَاعِي مَا لَهُمْ مَلْجَأَ إِلَّا سُيُوفُهُمْ وَ مَا أَرَاهُمْ يُوَلُّونَ حَتَّى يُقْتَلُونَ، وَ لَا يُقْتَلُونَ حَتَّى يَقْتُلُونَ بِعَدَدِهِمْ، فَارْتَتُوا رَأْيَكُمْ ⁽³⁾آیا نمی بینید که آن ها خاموشاند و سخن نمی گویند؛ گویی زبان خود را همچون زبان مار افعی در اطراف دهان می ی گردانند. آن ها هیچ پناهگاهی جز شمشیرهایشان ندارند و هرگز فرار نخواهند کرد تا کشته شوند و کشته نمی شوند تا از ما به تعداد خودشان به قتل برسانند. مطلب چنین است. حال هر تصمیمی می خواهید بگیرید.

5. اشاره به نفاق بنی امیه

فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَيْهِ أَظْهَرُوه ⁽⁴⁾

بَرَأَ: آفرید.

النَّسَمَةَ: جانداران؛ به معنای انسان و گاه به معنای روح و گاه به هر موجود ذی روحی اطلاق می شود. ریشه اصلی آن «نسیم» به معنای وزش ملایم باد است

مَا أَسْلَمُوا: اسلام نیاوردند.

اسْتَسْلَمُوا: تظاهر به اسلام کردند

أَسَرُّوا: پنهان کردند.

وَجَدُوا: یافتند.

أَعْوَان: ياران.

أظهروه: آشکار کردند.

سوگند به خدایی که دانه را شکافته و جانداران را آفریده که اینان اسلام نیاوردند، بلکه تسلیم شدند و کفر را در درون خود پنهان داشتند و چون یاورانی بر کفر خویش یافتند آن را آشکار نمودند.