کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 7

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور (علیه السلام)/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 522 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-33-7 - ج

وضعیت فهرست نویسی: فيپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه - نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 7

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 7 - 33 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبهٔ 194...29

5.3. به لغزش اندازندۀ دیگران...36

خطبه 195...51

خطبه 196...71

خطبه 197...77

خطبه 198...85

خطبۀ 199...141

خطبه 200...157

خطبه 201...161

خطبه 202...167

خطبه 203......177

خطبه 204...185

خطبه 205...193

خطبه 206...201

خطبه 207...205

خطبه 208...207

خطبه 209...211

خطبه 210...219

خطبه 211...233

خطبه 212...245

خطبه 213...251

خطبه 214...259

خطبه 215...273

خطبه 216...281

خطبه 217...303

2 منطق مخالفان امام...305

خطبه 218...309

خطبه 219...313

خطبه 220...317

خطبه 221...323

خطبه 222...

8.1. محفوف ملائکه... 364

خطبه 223...371

2.2. واکنش به دردهای جان خویش...374

خطبه 224...389

خطبه 225

خطبه 226...

9 حضور در دادگاه قیامت...416

خطبه 227...419

خطبه 228...425

خطبه 229...431

خطبه 230...435

خطبه 231...455

خطبه 232...461

خطبه 233...465

خطبه 234...473

اختلاف انسان ها به اختلاف طینت آنان...474

خطبه 235...479

خطبه 236...

خطبه 237...489

خطبه 238...497

خطبه 239...503

خطبه 240...509

2 پیام های ضدونقیض عثمان...510

دفاع از عثمان...511

خطبهٔ 241...513

کتابنامه..519.

خطبه 194

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی اخلاقی

ویژگی: منافق شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

این خطبه دربارۀ منافقان و اوصاف آن ها سخن می گوید و از دو بخش تشکیل شده است:

نَحْمَدُهُ عَلَى مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ وَ نَسْأَلُهُ لِمِنّتِهِ تَمَاماً وَ بِحَبْلِهِ اعْتِصَاماً وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاضَ إِلَى رِضْوَانِ اللَّهِ كُلَّ غَمْرَةٍ وَ تَجَرَّعَ فِيهِ كُلَّ غُصَّةٍ وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الْأَدْنَوْنَ وَ تَأَلَّبَ عَلَيْهِ الْأَقْصَوْنَ وَ خَلَعَتْ إِلَيْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا وَ ضَرَبَتْ إِلَى مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا حَتَّى أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ وَ أَسْحَقِ الْمَزَارِ، أَوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ أَحَذِّرُكُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ وَالزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ يَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً وَيَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً وَ يَعْمِدُونَكُمْ بِكُلِّ عِمَادٍ وَ يَرْصُدُونَكُمْ بِكُلَّ مِرْصَادٍ قُلُوبُهُمْ دَوِيَّةٌ وَ صِفَاحُهُمْ نَقِيَّةٌ يَمْشُونَ الْخَفَاءَ وَ يَدِبُّونَ الضَّرَاءَ وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ وَفِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَيَاءُ حَسَدَةُ الرَّخَاءِ وَ مُؤَكِّدُو الْبَلَاءِ وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ لَهُمْ بِكُلِّ طَرِيقٍ صَرِيعٌ وَ إِلَى كُلِّ قَلْبٍ شَفِيعٌ وَ لِكُلِّ شَجْوِ دُمُوعُ يَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ وَيَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ إِنْ سَأَلُوا أَلْحَفُوا وَ إِنْ عَذَلُوا كَشَفُوا وَ إِنْ حَكَمُوا أَسْرَفُوا قَدْ أَعَدُّوا لِكُلِّ حَقٌّ بَاطِلًا وَ لِكُلِّ قَائِمٍ مَائِلًا وَ لِكُلِّ حَيٍّ قَاتِلًا وَ لِكُلِّ بَابٍ مِفْتَاحاً وَ لِكُلِّ لَيْلٍ مِصْبَاحاً يَتَوَصَّلُونَ إِلَى الطَّمَعِ بِالْيَأْسِ لِيُقِيمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ وَ يُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ يَقُولُونَ فَيُشَبِّهُونَ وَيَصِفُونَ فَيُمَوِّهُونَ قَدْ هَوَّنُوا الطَّرِيقَ وَ أَضْلَعُوا الْمَضِيقَ فَهُمْ لمَةُ الشَّيْطَانِ وَ حُمَةُ النِّيرَانِ أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ.

1. حمد الهی

نَحْمَدُهُ عَلَى مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ وَنَسْأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً وَبِحَبْلِهِ اعتصاماً ⁽¹⁾

ذَادَ: از ریشه «ذود» بر وزن ذوق به معنای راندن و طرد کردن است؛ الطرد والدفع.

اعْتِصَاماً: چنگ زدن؛ از مادۀ «عَصِمَ» یعنی خودمان را به وسیله ریسمان خدا حفظ کنیم، مثل این که کسی در یک چاه حبس باشد و بخواهند او را نجات بدهند.

خداوند را سپاس می گوییم و ستایش می کنیم بر توفیقی که بر اطاعتش داده و حمایتی که در جلوگیری از معصیتش نموده و از او می خواهیم که نعمتش را بر ما کامل کند و چنگ زدن به ریسمان محکمش را نصیب ما گرداند.

نکته ها

منظور از «توفیق» فراهم کردن اسباب اطاعت و ترک معصیت است. ⁽¹⁾

منت خداوند بر بندگان همان نعمت هاش است و ریسمانش دین و شریعتش است. خداوند نعمت های را که به ما داده بر ما منت گذاشته و ما از خدا طلبکار نیستیم و فکرمان از خداست؛ نیرویی که به وسیله آن خدا را اطاعت می کنیم از خداست. ⁽²⁾

ضمیر در «لَهُ» به «ما» بر می گردد؛ یعنی چیزی که ما را به آن موفق کرده است «من الطاعه» بیان «ما» است؛ احتمال هم هست که «له» متعلق به «من الطاعة» باشد و ضمیر به خدا برگردد یعنی حمد می کنیم خدا را بر آن چه ما را موفق کرده از این که خدا را اطاعت کنیم.

«وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ»: و خداوند ما را از معصیت منع کرده است. خداوند توفیق کارهایی را به ما داده و ما را از کارهایی منع کرده است خداوند را ستایش می کنیم در اطاعت هایی که می توانیم انجام دهیم و نیز در کارهای زشتی که از آن دوری می کنیم.

«بِحَبْلِهِ» جار و مجرور و متعلق به «اعتصاماً» متأخر است.

مشابه

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْل اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽³⁾و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید. كِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ⁽⁴⁾کتاب خدای عزّوجل که رشته ای است از آسمان به زمین کشیده شده است. ما تؤفيقى إِلا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنيب ⁽⁵⁾توفيق من تنها با خداست. به او توکل کرده ام و به درگاه او روی می آورم.

2. شهادت به رسالت پیامبر

وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ خَاضَ إِلَى رِضْوَانِ اللَّهِ كُلَّ غَمْرَةٍ ⁽¹⁾

که محمد بنده و فرستاده اوست؛ همان کسی که در راه رضای خدا در و گواهی می دهیم دریای مشکلات غوطه ور شد.

نکته

اول «عبده» را می گوید و بعد «رسوله» و در حقیقت حضرت می خواهد بفهماند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا عبد خدا نشد رسول او نشد؛ یعنی انسان تا در مقام عبودیت و بندگی خدا به حد بالا نرسد، فرستاده خدا نمی شود و تا کامل نشود او را برای هدایت دیگران نمی فرستند.

استعاره

مستعار: غمره

مستعار منه: تراکم

مستعارله: سختی ها و ناگواری های بسیار

جامع: واژه «غمرة» را برای سختی های بسیار و ناگواری های زیاد که از هرسو در آغاز بعثت به آن بزرگوار رو آورده بود استعاره فرموده است؛ زیرا این حوادث انبوه به آبی که روی هم انباشته و متراکم شود، شباهت داشت واژۀ «خوض» اشاره به همین رنج های بسیار و مصیبت های اندوه باری است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آغاز دعوت خود از مشرکان تحمل فرموده است.

3. مشکلات پیامبر

3. 1. جرعه نوش غصه ها

وَ تَجَرَّعَ فِيهِ كُلَّ غُصَّةٍ ⁽²⁾

و جام هر مصیبتی را جرعه جرعه نوشید.

نکته

جمله «تَجَرَّعَ فِيهِ كُلَّ غُصَّةٍ» نشان می دهد که حوادث گلوگیر در برابر پیامبر یکی، دو تا نبود، بلکه او جرعه جرعه از جام مصائب می نوشید و تحمل می کرد؛ چنان که جمعی از بهترین یارانش را از او گرفتند و صبر کرد انواع مشکلات و موانع بر سر راه او ایجاد کردند ولی از همه آن ها عبور نمود و این در واقع درسی است برای همه کسانی که می خواهند با طاغوت ها مبارزه کنند و به اصلاح جامعه خویش بپردازند. ⁽¹⁾

3. 2. بستگان متلوّن

وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الْأَدْنَوْنَ ⁽²⁾

در حالی که آشنایان تنهایش گذاشتند.

نکته ها

اشاره به این است که جمعی از بستگان نزدیک پیامبر مانند عباس که تمایل به حمایت از او داشتند در کار خود ثابت قدم نبودند. ⁽³⁾

وقتی که پیامبر ادعای نبوت کرد خویشاوندان نزدیکش هر روز به رنگی در می آمدند و آن چنان خالص و مخلص نبودند.

3. 3. دشمنان جدی

وَ تَأَلَّبَ عَلَيْهِ الْأَقْصَوْنَ ⁽⁴⁾

و بیگانگان در دشمنی اش مصمم بودند.

نکته

اشاره به شاخه های دورتر قبیله قریش است که دست به دست هم دادند و قبایل دیگر را تحریک کردند که در برابر پیامبر بایستند. ⁽¹⁾

3. 4. عرب مصمم بر مبارزه با او

وَ خَلَعَتْ إِلَيْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا وَ ضَرَبَتْ إِلَى مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا ⁽²⁾

بُطُونَ رَوَاحِلِ: پهلوی مرکب ها جمع راحله به معنای مرکب و در بسیاری از مواقع به معنای شتر باربر است؛ راحله: اسب و شتری را می گویند که سوارش می شوند

عرب برای نبرد با پیامبر زمام مرکب ها را رها ساخت و با شتاب به سوی او راند.

نکته ها

اشاره به شتاب شدید مخالفان در دشمنی با پیامبر دارد؛ زیرا زمانی که بخواهند مرکب به سرعت به پیش برود افسار آن را سست می کنند و با شلاق به پهلوی آن می زنند. ⁽³⁾

«خلع افسار» به این است که افسار را از دستت بیندازی و اسب در کنترلت نباشد.

منظور این است که می تازانند برای این که بیایند و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از بین ببرند.

3. 5. مشهود بودن دشمنی با پیامبر

حَتَّى أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ وَ أَسْحَق الْمَزَارِ ⁽⁴⁾

تا از دورترین خانه و دورافتاده ترین منطقه خود را به او رساند و به دشمنی با او پرداخت.

4. سفارش به تقوا

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ

ای بندگان خدا شما را به تقوا و پرهیزکاری سفارش می کنم

5. اوصاف اهل نفاق

5. 1. تحذیر از نفاق

وَ أُحَذِّرُكُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ ⁽¹⁾ و از منافقان بر حذر می دارم

مشابه

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ ⁽²⁾ مگر کسانی را که به نفاق برخاستند ندیدی که به برادران اهل کتاب خود که از در کفر درآمده بودند می گفتند: «اگر اخراج شدید حتماً با شما بیرون خواهیم آمد و علیه شما هرگز از کسی فرمان نخواهیم برد و اگر با شما جنگیدند، حتماً شما را یاری خواهیم کرد. و خدا گواهی می دهد که قطعاً آنان دروغ گویان اند.

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إلى عذاب عظیم ⁽³⁾و از ساکنانِ مدینه [نیز عده ای] بر نفاق خو گرفته اند. تو آنان را نمی شناسی ما آنان را می شناسیم به زودی آنان را دو بار عذاب می کنیم؛ سپس به عذابی بزرگ بازگردانیده می شوند. الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حکیم ⁽⁴⁾بادیه نشینان عرب در کفر و نفاق [از دیگران] سخت تر و به این که حدود آن چه خدا بر فرستاده اش نازل کرده ندانند، سزاوارترند و خدا دانای حکیم است. وَ إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلا غُرُوراً ⁽⁵⁾و هنگامی که منافقان و کسانی که در دل هایشان بیماری است، می گفتند: «خدا و فرستاده اش جز فریب به ما وعده ای ندادند».

5. 2. گمراهی اهل نفاق

فَإِنَّهُمُ الضَّالُونَ الْمُضِلُّونَ ⁽¹⁾ زیرا آن ها گمراه و گمراه کننده هستند.

5. 3. به لغزش اندازنده دیگران

وَ الزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ ⁽²⁾

منافقان لغزیده اند و مردم را می لغزانند.

نکته

تفاوت بين «ضَّالُّونَ» و «زّالُونَ» در این است که اولی اشاره به کسانی است که آگاهانه در گمراهی گام می نهند و دومی اشاره به کسانی است که اشتباه و خطای فراوان دارند. ⁽³⁾

5. 4. متلوّن

يَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً ⁽⁴⁾ هر زمانی به رنگی در می آیند.

نکته ها

«تلون» منافق کنایه از این است که آن ها به سبب مقاصد باطل و اغراض فاسدی که دارند احوال آن ها پیوسته در تغییر و گفتار و رفتار آن ها دستخوش دگرگونی است و با هرکس با چهره و زبانی جداگانه برخورد می کنند.

مشابه

و إذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلى شَياطينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُن ⁽⁵⁾و چون با کسانی که ایمان آورده اند برخورد کنند می گویند: «ایمان آوردیم»،

و چون با شیطان های خود خلوت کنند می گویند در حقیقت ما با شماییم، ما فقط [آنان را] ریشخند می کنیم».

5. 5. تغییر چهره

وَيَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً ⁽¹⁾

و به قیافه های دیگری خودنمایی می کنند.

نکته ها

تفاوت «يتلونون» و «یفتنون»: اولی اشاره به جهات ظاهری آن ها می کند که هر روز به رنگی در می آیند و دومی اشاره به نقشه های پنهانی آن ها دارد و طبیعت نفاق در هر صورت دوگانگی در گفتار و رفتار و برنامه هاست. ⁽²⁾

«تفتن» منافقان یعنی کوشش آنان برای این که دیگران را در فتنه و بلا بیندازند و نیز اشاره دارد به گوناگونی گفتار و رفتار آن ها برحسب اغراض و مقاصدی که دارند. ⁽³⁾

در ادبیات عرب (افنان شجر) به معنای شاخه های درخت و حضرت می فرماید که این ها شاخه به شاخه می شوند؛ یعنی هر روز یک فوت وفنی دارند.

مشابه

وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَة ⁽⁴⁾با آنان بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد.

5. 6. تنوع ابزار برای فریب

وَ يَعْمِدُونَكُمْ بِكُلِّ عِمَادِ ⁽⁵⁾ از هر وسیله ای برای فریفتن شما استفاده می کنند.

پیام امام امیرالمؤمنین، ج 7، ص 607.

نکته ها

اشاره به این که آن ها برای در هم شکستن شما از هر وسیله ای استفاده می کنند. شایعه افکنی، ایجاد تردید و تزلزل در صفوف مؤمنان و پاشیدن تخم بدبینی و..... ⁽¹⁾

مقصود از جمله «يعمدونكم بكل عماد» بیان این است که منافقان قصد دارند به هر نیرنگ و فریب مؤمنان را دچار هرگونه سختی و ناگواری سازند. ⁽²⁾

5. 7. در کمین مؤمن

وَ يَرْصُدُونَكُمْ بِكُلِّ مِرْصَادِ ⁽³⁾ و در هر کمینگاهی به کمین شما می نشینند.

نکته ها

اشاره به این که آن ها از هیچ فرصتی برای ضربه زدن به شما غافل نمی مانند. ⁽⁴⁾

منظور از جمله يرصدونكم بكل «مرصاد» پیگیری و بررسی اقسام نیرنگ ها از طرف منافقان است تا بتوانند از طریق حیله و تزویر در نابودی مؤمنان اقدام کنند و آن ها را به هر سختی و بدبختی دچار سازند. ⁽⁵⁾

5. 8. دل های آلوده

قُلُوبُهُمْ دَوِيَّةٌ ⁽⁶⁾ دل هایشان آلوده و بیمار است.

مشابه

في قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ ⁽¹⁾در دل هایشان مرضی است و خدا بر مرضشان افزود و به [سزای] آن چه به دروغ می گفتند، عذابی دردناک [در پیش] خواهند داشت.

5. 9. ظاهر پاکیزه

وَ صِفَاحُهُمْ نَقِيَّةٌ ⁽²⁾

و ظاهرشان را [برای فریب شما] پاک نگه می دارند.

نکته ها

مقصود از واژهٔ «صفاحهم» صورت ظاهر آن هاست و مراد از پاکیزگی صورت هایشان سلامت ظاهر آن ها از بیماری هایی است که دل های آن ها را فراگرفته است. ⁽³⁾

مراد از بیماری دل های منافقان و پاکیزگی ظاهر آنان دردهای نفسانی است که جان آن ها را فراگرفته مانند حسد و کینه و مکر و فریب که در نهان بر ضد آنان حیله و تزویر به کار می برند و در آشکار نسبت به آنان اظهار خوشرویی و دوستی و محبت و خیرخواهی می کنند و این رویه که انسان با زبان چیزی را خوب و پسندیده بداند و خلاف آن را در دل داشته و پنهان کرده باشد، قانون و ضابطه نفاق است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونه ⁽⁵⁾چون آن ها را ببینی تو را از ظاهرشان خوش می آید و چون سخن بگویند به سخنشان گوش می دهی؛ گویی چوب هایی هستند به دیوار تکیه داده هر آوازی را بر زیان خود می پندارند ایشان دشمنان اند از آن ها حذر کن خدایشان بکشد به کجا منحرف می شوند؟

5. 10. حرکت مخفیانه

يَمْشُونَ الْخَفَاءَ ⁽¹⁾ مخفیانه راه می روند.

نکته

وقتی می خواهند حرکت کنند برای آن هدفی که دارند مخفیانه حرکت می کنند «الخفاء» صفت است برای موصوف منصوبی که به جای مفعول مطلق است؛ «الخفاء» در حقیقت به جای آن مشیا» آمده که مفعول مطلق است پس نصبش بنابر مفعول مطلق بودن است.

5. 11. حرکت محتاطانه

وَ يَدِبُّونَ الضَّرَاءَ ⁽²⁾ و همچون خزنده موذی و آسیب رسان پنهان و پوشیده می خزند.

نکته ها

این هایی که حرکتهای مخفیانه دارند دشمن اسلام هستند و باطنشان خراب است. اگر بخواهند سریع و آشکار به سمت هدفشان بروند، اسرارشان فاش می شود؛ از اینرو با احتیاط هدف خود را تعقیب می کنند

مرض در بدن انسان از اول کم کم پیدا می شود و یک دفعه علنی می شود تا این که به طور ملایم رشد می کند و وقتی انسان متوجه این مرض می شود که دیگر کار از کار گذشته است و حضرت در این مورد می فرماید منافقین در جامعه مانند حرکت مرض و درد آهسته آهسته حرکت می کنند.

حضرت در این جمله تشبیه خیلی خوبی فرموده است. منافقین را به ویروس ها و میکروب هایی تشبیه فرموده است که خیلی مخفیانه در جان بشر نفوذ می کنند و ناگاه خود را ظاهر می کنند؛ به طوری که وقتی ظاهر شد دیگر کار از کار گذشته است.

از نظر ادبی «الضراء» مانند «الخفاء» است که صفت برای مفعول مطلق محذوف و در حقیقت عبارت این طور است «يَدبّون دبيب الضرّاء».

5. 12. سخن آنان دوا

وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وصفشان دوای درد است.

5. 13. گفتاری شفا

وَقَوْلُهُمْ شِفَاءٌ گفتارشان [به ظاهر] شفابخش است.

نکته

یعنی زبان چرب و نرمی دارند و حرف های خوب می زنند و با همین حرف های خوب در جامعه برای خود جایگاه خوبی فراهم می کنند.

5. 14. کردار خلاف ظاهر

وَفِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَيَاءُ ⁽¹⁾ ولی رفتارشان دردی است بی درمان.

مشابه

وَ إِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ ⁽²⁾چون شما را ببینند گویند: ما هم ایمان آورده ایم و چون خلوت کنند از غایت کینه ای که به شما دارند سرانگشت خویش به دندان گزند.

5. 15. حسادت بر آسایش مردم

حَسَدَةُ الرَّخَاءِ ⁽³⁾ بر آسایش مردم حسادت می ورزند.

نکته

اگر مردم در خوشی و رفاه باشند دیگر دنبال آن ها نمی افتند منافقین همیشه می خواهند در جامعه خلل و کمبودی باشد تا از این طریق بتوانند راه نفوذ در جامعه را پیدا کنند پس اگر جامعه رفاه داشته باشد این ها حسود می شوند و کاری می کنند که رفاه جامعه از بین برود.

5. 16. افزودن بر رنج مردم

وَ مُؤَكِّدُو الْبَلَاءِ و بر مصیبت هایشان می افزایند.

نکته

اگر انسان ضعیفی را ببینند او را خوار می شمرند و مسخره اش می کنند و از روی پستی به او تجاوز می کنند. ⁽¹⁾

5. 17. ناامید کردن مردم

وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ ⁽²⁾ و امیدشان را به یأس می کشانند.

نکته ها

منافقان هنگام نزول گرفتاری بر کسی او را از رحمت خداوند نومید می سازند. منافقین، مأیوس کننده مردم هستند در حالی که مسلمانان باید امیدوار و اهل عزم و جزم باشند. ⁽³⁾

اگر انسان ها همت داشته باشند و مقدمات کار را فراهم کنند، کار نشدنی نیست.

5. 18. قتل های بسیار

لَهُمْ بِكُلِّ طَرِيقٍ صَرِيعٌ وَ إِلَى كُلِّ قَلْبٍ شَفِيعٌ ⁽⁴⁾

در هر راهی [که انسان ها را به سوی سعادت می برد] افتاده ای را بر خاک هلاکت افکنده اند و برای متمایل ساختن هر قلبی به سوی خود وسیله ای آماده ساخته اند.

نکته ها

کنایه از کثرت افرادی است که به دست آن ها و با توطئه های آن ها کشته می شوند.

منافقان با انواع حیله ها و تملق ها تلاش می کنند که در تمام دل ها نفوذ کنند و از این

طریق به فتنه انگیزی می پردازند. ⁽¹⁾

5. 19. اشک دروغین

وَ لِكُلِّ شَجُو دُموعٌ ⁽²⁾

و بر هر مصیبتی اشک دروغینی می ریزند.

نکته ها

منافقین برای هر مصیبت و مشقتی که برای شما پیدا شود اشک های ذخیره شده و مهیا دارند که سرازیر می شود.

اشاره به همدردی های دروغین آن ها دارد تا کینه ها و عداوت های درونی خود را از این طریق بپوشانند. ⁽³⁾

5. 20. قرض دادن تملق به یکدیگر

يَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ ⁽⁴⁾ به یکدیگر مدح و ستایش قرض می دهند.

نکته ها

هر یک از منافقان همکار خود را می ستاید تا او نیز به ستایش وی اقدام کند و در برابر کار خود از او انتظار پاداش دارد. ⁽⁵⁾

از جمله کارهای منافقان این است که برای این که خود را در جامعه جا بیندازند و بتوانند طرح های خائنانه خود را پیاده کنند یکدیگر را مدح و ثنا می کنند. اهل باطل مراقب یکدیگرند و از یکدیگر تعریف می کنند و خودشان را به این وسیله در جامعه جا می اندازند ولی اهل حق به جای این که از همدیگر حمایت کنند یکدیگر را خراب می کنند و حضرت علی علیه السلام در این مورد در نهج البلاغه می فرماید: اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ

عَنْ حَقَّكُم ⁽¹⁾این قوم یعنی اهل شام و ارتش معاویه با این که باطل هستند شما غالب بر می شوند و حکومت به این ها منتقل می گردد؛ زیرا این ها در باطل خود با هم مجتمع هستند و شما در حق خودتان متفرق هستید.

5. 21. تملق گویی در برابر پاداش

وَيَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ ⁽²⁾ و انتظار پاداش و جزا می کشند.

نکته ها

احتمالی که در مورد این جمله وجود دارد منظور حضرت این است که این منافقی که امروز تعریفش شده مراقب است که روزی جزای تعریف کننده را بدهد و آنی عمل را بدون پاداش نگذارد.

جمله «يَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ» می رساند که منافقان هرگز خدمت بی ریا به کسی نمی کنند، بلکه دائماً در برابر خدمت انتظار خدمت دارند. ⁽³⁾

5. 22. اصرار بر درخواست

إنْ سَأَلُوا الْحَفُوا ⁽⁴⁾ اگر چیزی بخواهند، پافشاری می کنند.

مشابه

يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافا ⁽⁵⁾به اصرار از کسی چیزی نخواهند.

5. 23. پرده دری در ملامت

وَ إِنْ عَذَلُوا كَشَفُوا ⁽⁶⁾

و اگر سرزنش کنند پرده اسرار می درند.

نکته

منافقان اگر کسی را سرزنش کنند عیب های او را آشکار و از این طریق او را شرمنده و سرافکنده می سازند و بسا این که عیب های او را در حضور کسی به او می گویند که دوست ندارد وی در جریان آن ها قرار گیرد. ⁽¹⁾

5. 24. زیاده روی در امور

وَ إِنْ حَكَمُوا أَسْرَفُوا اگر مقامی به آن ها سپرده شود راه اسراف پیش می گیرند.

نکته ها

این جمله اشاره به این است که منافقان هرگاه به مقامی برسند، نه تنها حق آن مقام را ادا نمی کنند بلکه راه اسراف پیش می گیرند. ⁽²⁾

قاضی و حاکم هیچ گاه نباید تحت تأثیر جو ساختگی قرار بگیرد و قاضی بایستی فرض کند هیچ جوی نیست و روی موازینی که شرع مقدس بیان کرده است، حکم کند.

5. 25. باطل ساختگی در برابر حق

قَدْ أَعَدُّوا لِكُلِّ حَقٌّ بَاطِلًا ⁽³⁾ آن ها در برابر هر حقی، باطلی آماده ساخته اند.

نکته ها

با توجه به واژه «أَعَدُّوا» امام علیه السلام از این حقیقت پرده برمی دارد که منافقان، همهٔ مسائل مثبت جامعه را زیر نظر می گیرند و برای تخریب آن برنامه ریزی می کنند و برای بن بست هایی که بر سر راه دارند راه حل هایی در نظر می گیرند تا بتوانند درهای بسته را بگشایند و موانع را از سر راه بردارند. ⁽⁴⁾

جمله «قد أعدوا لكلّ حق باطلا» یعنی برای این که حق را باطل جلوه دهند و آن را در جامه تزویر خود بپوشانند شبهاتی آماده کرده اند. ⁽⁵⁾

مشابه

وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِل وَ تَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُون ⁽¹⁾و حق را به باطل در نیامیزید، و حقیقت را با آن که خود می دانید کتمان نکنید. يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾ ⁽²⁾اى اهل کتاب چرا حق را به باطل در می آمیزید و حقیقت را کتمان می کنید، با این که خود می دانید؟

5. 26. شبهه افکنی برای هر دلیل محکم

وَ لِكُلِّ قَائِمٍ مَائِلًا ⁽³⁾

و در برابر هر دلیل محکمی، شبهه ای دارند.

نکته

منافق در مقابل هر خط صاف یک خط کجی درست کرده است؛ منظور این است که در مقایل حرف های منطقی همیشه متشابهاتی تهیه کرده اند که آن را جایگزین نمایند

5. 27. وسیله برای باطل کردن هر حقی

وَلِكُلِّ حَيٌّ قَاتِلًا و برای هر زنده ای قاتلی

نکته

لكل حى قاتلا: کنایه از این است که برای از میان بردن هر حقی، وسیله ای مهیا کرده اند و حتی در این جا اعم از انسان زنده و هر امری است که هنگامی که آنان درصدد تباهی و نابودی آن بر می آیند، ثابت و پابرجا باشد. ⁽⁴⁾

5. 28. برای هر دری کلیدی

وَ لِكُلِّ بَابٍ مِفْتَاحاً ⁽⁵⁾ و برای هر دری کلیدی

نکته

منافقین برای هر دری کلیدی تهیه کرده اند؛ یعنی برای رسیدن به اهداف خود کسی را می خواهند که به وسیلهٔ او خود را جا بیندازند و توی انجمنها و تشکیلاتشان می نشینند و طرح ریزی می کنند.

5. 29. تهیه کردن چراغ برای هر تاریکی

وَ لِكُلِّ لَيْلِ مِصْبَاحاً و برای هر شبی چراغی تهیه کرده اند.

نکته

حضرت مشکلات را تشبیه به شب کرده و همان طور که شب تاریک است، جاهایی هم هست که امر بر انسان مشکل و تاریک می شود و هرجا تاریک شد، چراغی احتیاج هست؛ یعنی این ها برای رفع هر مشکل راههایی را پیش بینی کرده اند.

5. 30. فریب از طریق زهد

يَتَوَكَّلُونَ إِلَى الطَّمَع بِالْيَأْسِ لِيُقِيمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ وَ يُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ ⁽¹⁾

يُنْفِقُوا می فروشند؛ ترویج کنند تا خریده شود یا قیمت آن را بالا ببرند؛ البیع نقاقا کسحاب راج و نفق السلعة تنفيقا روجها كأنفقها.

أغلاق: کالاهای قیمتی؛ جمع «علق» به معنای اشیای مورد علاقه است؛ جمع علق كأحبار و حبر و هو النفيس من كلّ شيء.

برای رسیدن به آن چه در آن طمع بسته اند اظهار نومیدی و بی نیازی می کنند تا بازارهایشان را برپا دارند و کالاهای بی ارزش و به ظاهر آراسته خود را به فروش رسانند.

نکته ها

منافقان با اظهار بی نیازی از آن چه در دست مردم است و زهدنمایی، به مطامع خود دست می یابند؛ چنان که راه و روش بسیاری از زاهدان این زمان است. ⁽²⁾

«وَ يُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ»: منافقان در بازار می خواهند کالای نفیس خود را بفروشند البته کالاهایی که این ها دارند به نظر خودشان نفیس است و واقعیت این است که کالای مسمومی است و با حقه بازی می خواهند اهداف و طرح های غلط خود را به خورد جامعه بدهند.

5. 31. سخنان شبهه افکن

يَقُولُونَ فَيُشَبِّهُونَ ⁽¹⁾ آنان سخنانی می گویند و مردم را به اشتباه

5. 32. توصیفات فریب دهنده

وَ يَصِفُونَ فَيُمَوِّهُونَ ⁽²⁾ توصیف می کنند تا مردم را بفریبند.

افکنند.

5. 33. هموار کردن راه برای رسیدن به مطامع

قَدْ هَوَّنُوا الطَّريقَ ⁽³⁾ آن ها راه ورود به خواسته های خود را آسان می کنند.

5. 34. مشکل کردن راه خروج

وَ أَضْلَعُوا الْمَضِيقَ ⁽⁴⁾

و طریق خروج از آن را تنگ و پرپیچ و خم می سازند.

نکته

واژۀ «مضیق» کنایه است از طرق دقیق مداخله در امور است و منظور از پیچ وخم دادن به طرق مذکور این است که منافقان هنگامی که بخواهند در امر مشکل و دشواری خود را وارد سازند، قصد خود را اظهار نمی کنند و وانمود می کنند که هدف آن ها چیز دیگری است تا کار خود را از نظر دیگران پوشیده نگه دارند و امر را بر آنان مشتبه سازند که مبادا بر حیله و تزویر آن ها آگاه شوند و مقصود آنان حاصل نگردد. ⁽⁵⁾

5. 35. لشکر شیطان

فَهُمْ لمَهُ الشَّيْطَانِ ⁽¹⁾ آن ها دارودسته شیطان اند.

نکته

منافقین برنامه های شیطان را در جامعه پیاده می کنند یا آن ها جماعتی هستند وابسته به شيطان.

5. 36. جرقه آتش

وَ حُمَةُ النِّيرَانِ أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ ⁽²⁾⁽³⁾

اینان یاوران شیطان و زبانه های آتش اند «آنان دارودسته شیطان اند و بدانید دارودسته شیطان زیان کارند.»

نکته

این دنیا محل تجارت است ما آمده ایم و از این سرمایه عمر بایستی برای خود سعادت بخریم. اگر سرمایه عمر را دادیم و وبال برای خود خریدیم می شویم زیانکار أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ ⁽⁴⁾

خطبه 195

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: خداشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

از خطبه های امام علیه السلام است که در آن پس از ستایش خدا و پیامبر مردم را نصیحت می فرماید و از سه بخش تشکیل شده است.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلَالِ كِبْرِيَائِهِ مَا حَيَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ كُنْهِ صِفَتِهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ شَهَادَةَ إِيمَانِ وَإِيقَانِ وَ إِخْلَاصِ وَ إِذْعَانٍ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ وَ أَعْلَامُ الْهُدَى دَارِسَةٌ وَ مَنَاهِجُ الدِّينِ طَامِسَةٌ فَصَدَعَ بِالْحَقِّ وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ وَ هَدَى إِلَى الرُّشْدِ وَ أَمَرَ بِالْقَصْدِ وَاعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ يَخْلُقُكُمْ عَبَثاً وَ لَمْ يُرْسِلُكُمْ هَمَلًا عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَيْكُمْ وَ أَحْصَى إِحْسَانَهُ إِلَيْكُمْ فَاسْتَفْتِحُوهُ وَ اسْتَنْجِحُوهُ وَ اطْلُبُوا إِلَيْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ فَمَا قَطَعَكُمْ عَنْهُ حِجَابٌ وَ لَا أُغْلِقَ عَنْكُمْ دُونَهُ بَابٌ وَ إِنَّهُ لَبِكُلِّ مَكَانٍ وَ فِي كُلِّ حِينِ وَ أَوَانٍ وَ مَعَ كُلِّ إِنْسِ وَ جَانٌّ لَا يَثْلِمُهُ الْعَطَاءُ وَ لَا يَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ وَ لَا يَسْتَنْفِدَّهُ سَائِلٌ وَ لَا يَسْتَقْصِيهِ نَائِلٌ وَ لَا يَلْوِيهِ شَخْصُ عَنْ شَخْصِ وَ لَا يُلْهِيهِ صَوْتٌ عَنْ صَوْتٍ وَ لَا تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْبٍ وَ لَا يَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَةٍ وَ لَا تُولِهُهُ رَحْمَةٌ عَنْ عِقَابِ وَلَا يُجِنُّهُ الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ وَ لَا يَقْطَعُهُ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ قَرُبَ فَنَأَى وَعَلَا فَدَنَا وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ وَ دَانَ وَ لَمْ يُدَنْ لَمْ يَذْرَأَ الْخَلْقَ بِاحْتِيَالٍ وَلَا اسْتَعَانَ بِهِمْ لِكَلَالٍ أَوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ فَإِنَّهَا الرِّمَامُ وَالْقِوَامُ فَتَمَسَّكُوا بِوَثَائِقِهَا وَاعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا تَقُلْ بِكُمْ إِلَى أَكْنَانِ الدَّعَةِ وَ أَوْطَانِ السَّعَةِ وَمَعَاقِلِ الْحِرْزِ وَ مَنَازِلِ الْعِزَّ فِي يَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ وَ تُظْلِمُ لَهُ الْأَقْطَارُ وَتُعَطَّلُ فِيهِ صُرُومُ الْعِشَارِ وَيُنْفَخُ فِى الصُّورِ فَتَرْهَقُ كُلُّ مُهْجَةٍ وَتَبْكُمْ كُلٌّ لَهْجَةٍ وَتَذِلُّ الشُّمُ الشَّوَامِعُ وَالصُّمُ الرَّوَاسِحُ فَيَصِيرُ صَلْدُهَا سَرَاباً رَقْرَقاً وَ مَعْهَدُهَا قَاعاً سَمْلَقاً فَلَا شَفِيعٌ يَشْفَعُ وَ لَا حَمِيمٌ يَنْفَعُ وَ لَا مَعْذِرَةٌ تَدْفَعُ.

1. حمد الهی

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلَالِ كِبْرِيَائِهِ مَا حَيَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ كُنَّهِ صِفَتِهِ ⁽¹⁾

رَدَعَ: مانع شد، بازداشت. خَطرَاتِ جمع خطور» به معنای آن چه به ذهن خطور می کند.

هماهم: صدایی که در آن غلظت باشد؛ جمع «همهمه» به معنای صدای آهسته یا صدایی است که به گوش می خورد اما معنا و مفهوم آن درک نمی شود در این جا به معنای به فکر افتادن نفس و تصمیم برای انجام کاری است؛ چون نفوس ما دارای حرکت فکری است؛ الكلام الخفى أو صوت يسمع ولا يفهم محصوله وتردّد الزئير في الصدر من الهم و نحوه قاله في القاموس أقول و الزئير مأخوذ من الزنر و هو ترديد الصّوت فى الجوف ثمّ مده، ويطلق الزئير على صوت الأسد من صدره و على كلّ صوت فيه بحح كصوت الفيلة و نحوها.

عِرْفَانِ: شناختن.

سپاس خدایی را که نشانه های سلطنت و بزرگی و عظمت خویش را چنان آشکار ساخت که دیده ها را از شگفتی های قدرتش به حیرت آورد و اندیشه های بلند پرواز انسان ها را از شناخت حقیقت صفاتش بازداشت

نکته ها

منظور از هماهم النفوس افکاری است که به دل خطور می کند و انسان دربارۀ آن ها می اندیشد. ⁽¹⁾

«ل» در «لِلَّهِ» یا برای اختصاص است یا برای ملکیت؛ «الحمدلله» یعنی ستایش مخصوص به خداست یا این که ملک خداست. اگر شما موجود دیگری را ستایش کنید لابد در مقابل خوبیهایی است که در آن موجود سراغ دارید اما وقتی که توجه کنید همه خوبی ها به خدا بر می گردد؛ هر موجودی هر کمالی دارد به خدا بر می گردد.

«وَ جَلَالِ كِبْرِيَائِهِ»: گاهی کسی بزرگواری دارد اما در کنار آن نقص هم دارد در حالی که کبریایی خدا و بزرگواری او نوعی بزرگواری است که دارای جلال است؛ یعنی منزّهی از هرگونه نقص.

مشابه

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ⁽²⁾بگو در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرده است سپس [باز] خداست که نشئه آخرت را پدید می آورد خداست که بر هرچیزی تواناست». أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ ⁽³⁾آیا در ملکوت آسمان ها و زمین و هر چیزی که خدا آفریده است، ننگریسته اند.

2. شهادت به توحید

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ شَهَادَةَ إِيمَانٍ وَإِيقَانِ وَإِخْلَاصِ وَ إِذْعَانِ ⁽¹⁾ و گواهی می دهم که معبودی جز خداوند یکتا نیست، گواهی برگرفته از ایمان و یقین و اخلاص و اذعان.

نکته

این چهار تعبیر «ایمان، ایقان، اخلاص، و اذعان» اشاره به چهار مرحله از باورهای دینی است «ایمان« مرحله اول است که انسان چیزی را می پذیرد و باور می کند در مرحلهٔ «ایقان» شبهات و شک ها از بین می رود در مرحلهٔ «اخلاص» همه چیز را غیر از خدا کنار می زند و مرحله اذعان اقرار آمیخته با خضوع است. ⁽²⁾

3. شهادت به رسالت پیامبر

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ أَرْسَلَهُ و گواهی می دهم که محمد بنده و فرستاده اوست.

نکته

پیامبر بنده خداست و در اثر بندگی به حدی رسیده که استعداد پیدا کرده تا رسول او باشد. نمی شود کسی فرستاده خدا شود مگر این که خودش واصل الى الحق شده و به مراحل کمال رسیده باشد تنها در این صورت است که استعداد این را پیدا می کند که دیگران را به سوی حق هدایت کند.

4. ویژگی های عصر بعثت پیامبر و اقدامات پیامبر

4. 1. کهنگی نشانه های هدایت

وَ أَعْلَامُ الْهُدَى دَارِسَةُ ⁽³⁾

هنگامی او را فرستاد که نشانه های هدایت کهنه و فرسوده شده بود.

نکته ها

اشاره به نشانه هایی است که در مسیر راه مسافران قرار می دهند تا راه را گم نکنند. ⁽¹⁾

»و» حالیه و جمله بعد از آن حال است؛ یعنی در حالی فرستاده شد که علم های هدایت مندرس و کهنه شده بود.

خداوند علم های راهنمایی را که پیامبران و کتاب های آسمانی است برای بشر فرستاد.

این پرچم وقتی شکسته و کهنه شود دوباره باید علمی برای هدایت نصب شود.

4. 2. محو شدن جاده های دین

وَ مَنَاهِجُ الدِّينِ طَامِسَةٌ ⁽²⁾ و جاده های دین محو شده بود.

نکته

اشاره به قوانین آسمانی است که در عصر جاهلیت به فراموشی سپرده شده بود.

سابقاً جاده ها خاکی بود و مدتی که از جاده ها استفاده می شد، کج و معوج می شد و بعد

خط جاده کهنه می شد و از بین می رفت و می بایست جاده جدیدی احداث نمایند.

4. 3. آشکار کردن حق

فَصَدَعَ بِالْحَقِّ ⁽³⁾

او حق را آشکار ساخت.

نکته

معنای «فصدع بالحق» این است که آن چه بدان مأمور شده بود، تبلیغ و حق را در برابر باطل آشکار فرمود و برای این که مردم را از گمراهی و سرگردانی به راه خدا بازگرداند به اندرز و ارشاد آن ها پرداخت و با سیره و روش خود آنان را به طریقه رشد و صواب هدایت

کرد و به پیروی از شیوهٔ عدالت و استقامت در راه راست دستور داد. ⁽¹⁾

مشابه

فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكين ⁽²⁾پس آن چه بدان مأموری آشکار کن و از مشرکان روی برتاب.

4. 4. خیرخواه مردم

وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ و برای مردم دل سوزی و خیرخواهی کرد.

مشابه

أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُون ⁽³⁾پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و اندرزتان می دهم و چیزهایی از خدا می دانم که [شما] نمی دانید. أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّى وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمین ⁽⁴⁾پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و برای شما خیرخواهی امینم.

4. 5. هدایت به سوی کمال

وَ هَدَى إِلَى الرُّشْدِ و به سوی کمال هدایت نمود.

مشابه

هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیی و دینِ الْحَق ⁽⁵⁾اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد.

4. 6. دستور به عدل

و أَمَرَ بالقَصْدِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و به گام نهادن در طریق اعتدال فرمانشان داد، درود و سلام خداوند بر او و بر خاندان او باد.

نکته

از صفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این است که مردم را به میانه روی دعوت کرده است. بایستی انسان تحصیل دنیا کند اما به اندازه نیاز و کفایت و آخرت را هم فراموش نکند. نه افراط داشته باشد و نه تفریط و در همه امور اعتدال را رعایت کند.

5. هدفمندی آفرینش

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ يَخْلُقُكُمْ عَبَثًا وَ لَمْ يُرْسِلُكُمْ هَمَلًا ⁽¹⁾

هملا: بی سرپرست؛ از ریشهٔ «همل» در اصل به معنای رها ساختن شتران بدون ساربان است؛ سپس به هر شخص یا هر کار بدون سرپرست اطلاق شده است.

بدانید ای بندگان خدا که خدا شما را بیهوده نیا فریده و بی سرپرست رها نساخته است.

نکته ها

«ارسال» در این گونه موارد به معنای رها ساختن و «همل» در اصل به گله بی چوپان گفته می شود. بدین ترتیب مسئولیت انسان با این اشاره در برابر اهداف آفرینش و هدایت رهبران، روشن می گردد. ⁽²⁾

«عِبَادَ اللَّهِ»: مناداست و «یا» حرف ندای آن حذف شده است و در اصل «یا عباد الله» بوده و نصب آن به دلیل منادای منصوب است.

مشابه

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ ⁽³⁾آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و این که شما به سوی ما بازگردانیده نمی شوید؟ أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدی ⁽⁴⁾آیا انسان پندارد که بیهوده رها می شود؟

6. معین بودن نعمت ها الهی

عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَيْكُمْ وَ أَحْصَى إِحْسَانَهُ إِلَيْكُمْ ⁽⁵⁾

خدا دانست که اندازه نعمتش بر شما چه مقدار است و احسانش بر شما چه اندازه است.

نکته ها

نعمت و احسان شامل تمام نعمت ها مادی و معنوی و حتی استعدادهای گوناگون درونی می شود و این بدان معناست که مردم از نعمت ها او بهره گیرند و طریق ناسپاسی پیش نگیرند و نعمت ها الهی را بیهوده هدر ندهند و از سستی و تنبلی در بهره گیری از آن بپرهیزند و بدانند برای رسیدن به هدف آفرینش و کمال مطلوب همه اسباب و وسایل آماده است. ⁽¹⁾

«مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَيْكُمْ»: منظور از مبلغ ممکن است اندازۀ نعمت هاش باشد و ممکن است نعمت وجود و استعدادهای درونی که خداوند به ما داده و این که این استعدادها ما را به کجا خواهد،رساند منظور باشد و این نعمت ها برای همین است که شما به واسطه آن تحصیل کمال کنید.

مشابه

وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُون ⁽²⁾علم پروردگارم به هرچیزی احاطه یافته است پس آیا متذکر نمی شوید؟ أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ ⁽³⁾آیا ندانسته اند که خداست که روزی را برای هرکس که بخواهد گشاده یا تنگ می گرداند؟ لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا و یقیناً ⁽⁴⁾آن ها را به حساب آورده و به دقت شماره کرده است. وَ أَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَ أَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً ⁽⁵⁾و [خدا] بدانچه نزد ایشان است احاطه دارد و هر چیزی را به عدد شماره کرده است.

7. دست نیاز به سمت خدا

فَاسْتَفْتِحُوهُ وَ اسْتَنْجِحُوهُ وَ اطْلُبُوا إِلَيْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ فَمَا قَطَعَكُمْ عَنْهُ حِجَابٌ وَ لَا أُغْلِقَ

عَنْكُمْ دُونَهُ بَابٌ ⁽¹⁾

اسْتَمْنِحُوهُ: طلب عطا و بخشش کنید؛ از ریشهٔ «منح» در اصل به معنای واگذار کردن شیر حیوان به خود حیوان است. سپس به هرگونه عطیه و بخشش اطلاق شده بنابراین استمناح» به معنای طلب عطایاست؛ بالنون من المنحة وهي العطية وفي بعض النسخ بالياء يقال استمحت الرّجل طلبت عطاءه و محت الرّجل أعطيته.

لَا أُغلق: بسته نشد.

پس از او پیروزی بخواهید و رستگاری بجویید و از او نیازهایتان را طلب نمایید و عطایایش را در خواست کنید که میان او و شما پرده ای یا درب بسته ای مانع و حائل نیست.

نکته

«طلب» معمولاً با «الی» متعدی نمی شود اما این «الی» که بعد از «أطلبوا» آمده باعث شده که «اطلبوا» متضمن معنای یک فعل دیگر هم باشد از قبیل درخواست با توجه به عظمت و شأن الهي.

مشابه

وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّى فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاع إذا دعان ⁽²⁾و هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند [بگو] من نزدیکم و دعای دعا کننده را به هنگامی که مرا بخواند، اجابت می کنم إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادُ أَمْثالُكُمْ ⁽³⁾در حقیقت، کسانی را که به جای خدا می خوانید بندگانی مثل شما هستند.

8. اوصاف الهی

8. 1. نامحدود در زمان و مکان

وَ إِنَّهُ لَبِكُلِّ مَكَانٍ وَ فِي كُلِّ حِينٍ وَ أَوَانٍ وَ مَعَ كُلِّ إِنْسِ وَ جَانٌّ ⁽⁴⁾

جان: پوشیده؛ «جن» یک امر خیالی نیست و قرآن بر وجودش صحه گذاشته است؛ شیطان هم یکی از جن ها بوده است؛ اسم جمع للجن و أبو الجن.

او در همه جا و در هر لحظه و با هرکس از انس و جن همراه است.

نکته

بین خدا و ما نه فاصلهٔ مکانی است و نه فاصله زمانی؛ پرده ای در کار نیست و اگر می بینیم که حجاب و پرده ای است علت این است که ما در حجاب مادیاتیم و از خدا دوریم وگرنه خدا از ما دور نیست.

مشابه

وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ ⁽¹⁾و هر کجا باشید او با شماست.

8. 2. خزاین نقصان ناپذیر الهی

لَا يَثْلِمُهُ الْعَطَاءُ وَلَا يَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ وَ لَا يَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ وَ لَا يَسْتَقْصِيهِ نَائِلٌ ⁽²⁾

لَا يَسْتَنْفِدُهُ: تمام نمی کند؛ باب استفعال از مادۀ «نَفَدَ» به معنای تمام شد او را نادار و بی چیز نمی کند؛ الشيء ينفد من باب تعب نفادا فنى و انقطع و أنفدته أفنيته.

لَا يَسْتَقْصِی: کم نمی کند؛ باب استفعال از «قَصَوَ» به معنای او را به نهایت نمی رساند؛ «استقصاء» به معنای ته کشیدن است.

نائل: هرکسی که به بخششی رسیده است؛ العطاء كالنوال و النّال.

بخشیدن رخنه ای در گنج او پدید نمی آورد و عطا کردن از خزانه اش نمی کاهد. درخواست کننده ای سرمایه او را به پایان نرساند.

نکته ها

معنای «استقصای» نائل این است که عطاگیرنده، جود و بخشش خداوند را به حد نهایت آن برساند و این موضوع محال است؛ چراکه موجب نقصان و محدودیت می گردد که این ها از صفات ممکنات است در حالی که خداوند واجب الوجود است. ⁽³⁾

«وَ لَا يَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ»: شما هرچه از خدا بخواهی از خزانه خدا کم نمی شود و تمام نمی گردد و درخواست درخواست کننده کمبودی در خزانه خدا ایجاد نمی کند.

مشابه

وَ لا تَزيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطاءِ الَّا جُوداً وَ كَرَماً ⁽¹⁾بخشش بسیارش جز جود و کرم بر او نیفزاید. قلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي﴾ ⁽²⁾بگو: «اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکب شود، پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان پذیرد، قطعاً دریا پایان می یابد.

ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللهِ باق ⁽³⁾آن چه پیش شماست تمام می شود و آن چه پیش خداست پایدار است.

8. 3. توجه به همه کس و همه چیز در هر حال

وَلَا يَلْوِيهِ يَلْوِيهِ شَخْصٌ عَنْ شَخْصٍ وَ لَا يُلْهِيهِ صَوْتُ عَنْ صَوْتٍ وَ لَا تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْبٍ وَ لَا يَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَةٍ وَ لَا تُولِهُهُ رَحْمَةٌ عَنْ عِقَابِ وَ لَا يُجِنُّهُ الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ وَ لَا يَقْطَعُهُ الظُهُورُ عَنِ الْبُطُونِ ⁽⁴⁾

لَا تَحْجُزُه او را مانع نمی شود؛ از مادۀ «حجز» به معنای منع و جلوگیری، مانع او نمی شود.

لا تُوله: او را واله و حیران نمی کند؛ او را سردرگم نمی کند؛ از «وله» به معنای حیرت و سرگردانی از شدت غم و اندوه است و لذا به شخص عاشق غمگین «واله» گفته می شود

لا يجن: او را مستور نمی دارد؛ از ریشهٔ «جن» به معنای مستور ساختن و پوشاندن است لذا به کسی که عقلش پوشیده شده، مجنون گفته می شود و بر طایفهٔ جن به جهت مستور،بودن این لفظ اطلاق شده و به بچه ای که در رحم مادر است «جنین» گفته می شود و باغ هایی را که زمینش پوشیده از درختان است «جنت» می گویند.

کسی او را از توجه به دیگری باز نمی دارد و صدایی او را از صدای دیگر غافل نمی سازد. نه عطا کردنش به کسی مانع گرفتن نعمت از دیگری می شود نه خشم گرفتنش بر کسی او را از رحمت آوردن بر دیگری باز می دارد و نه رحمتش بر کسی او را از کیفر دیگری غافل می نماید. نهان بودنش، ظهورش را نمی پوشاند و عیان بودنش او را از نهان بودنش جدا نمی سازد.

نکته ها

منظور «ولا تولهه عن عقاب» این است که روگرداندن و سرگرم شدن مستلزم غفلت از چیزی و پرداختن به چیز دیگری است که پیش از این از آن غافل بوده است. ⁽¹⁾

غضب و رحمت خدا مثل غضب و رحمت ما نیست که تأثری در دلش باشد؛ چون خدا محل حوادث نیست که الان عصبانی شود و بعد خوشحال این ها حالات انسان است ممکن است منظور از غضب خدا این باشد که موجودی از رحمت خدا دور شود و رحمت یعنی موجودی مورد توجه و لطف خدا قرار بگیرد.

8. 4. اشاره به وجود نامتناهی خدا

قَرُبَ فَنَأَى وَ عَلَا فَدَنَا وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ وَ دَانَ وَ لَمْ يُدَنْ لَمْ يَذْرَأَ الْخَلْقَ بِاحْتِيَالِ وَ لَا اسْتَعَانَ بِهِمْ لِكَلَالٍ ⁽²⁾

باختیال چاره اندیشی؛ باب افتعال از مادۀ حول و حیل که هر دو به معنای چاره جویی است.

لا اسْتَعَانَ: کمک نخواست

گلال: خستگی و تعب؛ معنای مصدری و اسم مصدری دارد و مفهوم آن خسته شدن و خستگی است؛ العجز و الاعياء.

در عین نزدیکی دور از دسترس است و در عین بلندی به همگان نزدیک است. در عین آشکارگی نهان و در عین نهان بودن هویداست. به همگان جزا دهد و کسی به او جزا ندهد. آفریدگان را از روی فکر و اندیشه نیافرید و از آنان به خاطر رنج و خستگی یاری نخواست.

نکته ها

«قَرُبَ فَنَأَى... » یعنی با علم و قدرت خود به همۀ اشیا نزدیک است؛ همچون نزدیکی علت به معلول خود «فنأی» یعنی دور است از این که عقول و حواس او را ادراک کنند. ⁽³⁾

منظور از «حیله» در این جا دقت نظر و مهارت در عمل است و معنای بدی ندارد. ⁽⁴⁾

«عَلَا فَدَنَا... ». بلندی و برتری حق تعالی در قیاس وی با آثار و مخلوقات او مانند برتری علت بر معلول است و مقصود از «دنو» نزدیکی او با همۀ شرف و برتری به آفریدگان است. ⁽¹⁾

«ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ»: خدا بطون دارد و مخفی است به جهت این که محیط به انسان است بطون داشتن خدا به واسطه این است که علت شماست.

مشابه

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريد ⁽²⁾و ما از شاهرگ [او] به او نزدیک تریم. وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى بجانبه ⁽³⁾و چون انسان را نعمت بخشیم، روی برتابد و خود را کنار کشد. هُوَ الْأَوَّلُ وَالآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ⁽⁴⁾اوست اول و آخر و ظاهر و باطن و او به هرچیزی داناست.

9. وصیت به تقوا و آثار آن

اشاره

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ فَإِنَّهَا الزِّمَامُ وَ الْقِوَامُ ⁽⁵⁾

الْقِوامُ: برپا شدن؛ مایۀ پایداری و اعتدال.

ای بندگان خدا شما را به تقوا سفارش می کنم که زمام و مهار انسان و قوام زندگی اوست.

نکته ها

تعبیر به «زمام» که به معنای افسار است اشاره به نیروی بازدارندگی تقواست که انسان را در برابر گناهان مهار می کند و از سقوط در پرتگاه های فساد و گناه و هوای نفس باز می دارد. ⁽⁶⁾

«قوام» اشاره به این است که پایه های زندگی پاک و آمیخته با سعادت بر آن استوار است. ⁽⁷⁾

مشابه

تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتى نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِيَّا ⁽¹⁾این همان بهشتی است که به هر یک از بندگان ما که پرهیزکار باشند به میراث می دهیم وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽²⁾و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم. استعاره

مستعار: زمام

مستعار منه: بازداشتن و حفظ کردن

مستعارله: تقوا

جامع: واژهٔ زمام را برای تقوا استعاره فرموده است؛ زیرا پرهیزکاری مانند زمامی که بر ناقه است انسان را به راه حق می کشاند و او را از گرایش به سوی باطل باز می دارد و مراد از این که تقوا قوام،است این است که بنده را سالک راه خدا می گرداند و او را در این راه مقیم و پایبند می سازد

9. 1. اشاره به آثار تقوا

فَتَمَسَّكُوا بِوَثَائِقِهَا وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا تَقُلْ بِكُمْ إِلَى أَكْنَانِ الدَّعَةِ وَ أَوْطَانِ السَّعَةِ وَ مَعَاقِلِ الْحِرْزِ وَ مَنَازِلِ الْعِزَّ ⁽³⁾

تَؤُلُ: می رساند؛ در اصل «تؤول» بوده و به جهت جزای شرط مقدر واقع شدن مجزوم شده و به صورت «تول» درآمده از ریشه «اول» به معنای بازگشت گرفته شده است بنابراین جمله تؤل بکم مفهومش این است که شما را باز می گرداند.

أَكْنَانِ: مخفیگاه ها؛ جمع «کن» به معنای ستر و پرده است؛ جمع کن و هو الستر يستر من الحر و البرد.

الدَّعَةِ: آرام بخش به معنای استراحت و آرامش است؛ أَكْنَانِ الدَّعَة: یعنی پوشش هایی که محل آرامش و سکون است که منظور بهشت خداست.

أوطان السَّعَةِ: منزلگاه های پروسعت.

مَعَاقِلِ الْحِرْز: قلعه های محکم؛ جمع «معقل» به معنای ملجأ و پناهگاه و گاه به معنای کوه های بلند آمده که می تواند انسان را از خطر سیلاب و مانند آن نجات دهد؛ جمع معقل و هو الملجاً.

به وسیله های مطمئن تقوا، تمسک جویید و به حقایق آن چنگ زنید تا شما را به سرمنزل آرامش و جایگاه های پروسعت و قلعه های محکم و سراهای عزت برساند.

نکته ها

معنای «وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا» این است که این عبادت ها را برای خداوند خالص گردانید و از شائبه ریا و نفاق پاکیزه سازید؛ زیرا خلوص در عبادت تنها طریقه رستگاری و راه رهایی از عذاب الهی است. ⁽¹⁾

تعبیر به «وثاق» به معنای دستگیره محکم اشاره به جنبه های ظاهری تقواست و تعبیر به «حقائق» اشاره به جنبه های واقعی آن است. ⁽²⁾

منظور از «أَكْنَانِ الدَّعَةِ» جاهایی است که از آلام حسی و عقلی خالی و بر کنار باشد و این محل ها همان غرفه های بهشت و منازل آن است. ⁽³⁾

«فَتَمَسَّكُوا بِوَثَائِقِهَا» این در حقیقت یک تشبیه است. تقوا را به طناب تشبیه کرده و می گوید دستگیره ها و گره های آن را بگیرید.

«مَعَاقِلِ الْحِرْزِ»: تقوا شما را به پناهگاه هایی که حرز است می رساند و شما را حفظ می کند.

مشابه

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلاً مُبارَكاً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلين ⁽⁴⁾و بگو: «پروردگارا، مرا در جایی پربرکت فرود آور[که] تو نیک ترین مهمان نوازانی لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ ⁽⁵⁾ولی کسانی که پروای پروردگارشان را پیشه ساخته اند، باغ هایی خواهند داشت که از زیر [درختان] آن نهرها روان است. در آن جا جاودانه بمانند؛ [این] پذیرایی از جانب خداست و آن چه نزد خداست برای نیکان بهتر است.

9. 2. ظهور آثار تقوا در قیامت

فِي يَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ وَ تُظْلِمُ لَهُ الْأَقْطَارُ وَ تُعَطَّلُ فِيهِ صُرُومُ الْعِشَارِ ⁽¹⁾

تُعطّل: رها می شود.

صُرُوم: گله ای از شتر؛ جمع «صرم» در اصل به معنای گله شتران است سپس به مجموعه های دیگر انسانی و غیرانسانی اطلاق شده است؛ جمع صرمة بالكسر القطعة من الابل ما بين العشرة إلى الأربعين و القطعة من السحاب و تجمع على صرم مثل سدرة و سدر و إمّا جمع صرم و هى الطائفة المجتمعة من القوم ينزلون بابلهم ناحية من الماء ويجمع على أصرام مثل حمل و أحمال، أو جمع صرماء و هي الناقة القليلة اللبن، و تجمع على صرم وزان قفل و الأخير أظهر. الْعِشَارِ: شتران باردار ده ماهه؛ جمع عشراء» در اصل به معنای شتر باردار ده ماهه است و از آنجا که چنین شتری هم به جهت خودش و هم به جهت بچه کاملی که در شکم،دارد با ارزش است این واژه کنایه از اموال نفیس است؛ من الابل النوق أتى عليها من يوم ارسل الفحل فيها عشرة شهر فزال عنها اسم المخاض و لا يزال ذلك اسمها حتى تضع، والواحدة عشراء، وقال الفيروز آبادي و العشراء من النوق التي مضى لحملها عشرة أشهر أو ثمانية أو هي كالنفساء من النساء و الجمع عشراوات و عشار أو العشار اسم يقع على النّوق حتّى تنتج بعضها وبعضها ينتظر نتاجها.

در آن روز که چشم ها خیره ماند و همه جا را تاریکی همه جا را تاریکی فراگیرد و رمه های شتران آبستن بی صاحب بمانند.

نکته

آن روزها بهترین سرمایۀ عرب ها شتر بود آن هم شتری که ده ماهه آبستن باشد و وقت زاییدنش نزدیک باشد در این جا کنایه است یعنی در قیامت از بهترین مالت غفلت می کنی. وَ إِذَا الْعِشارُ عُطَّلَت ⁽²⁾یعنی روز قیامت وقتی که نفخ صور شد و این عالم خواست که تمام شود شتران ده ماهه آبستن معطل و رها می شوند.

مشابه

يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ شکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لَكِنَّ عَذابَ اللهِ شَدید ⁽³⁾آن روز که ببینیدش، هر شیردهنده ای شیر خواره اش را از یاد ببرد و هر آبستنی بار خود بر زمین گذارد و مردم را چون مستان بینی حال آن که مست نیستند بلکه عذاب خدا شدید است. إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ ⁽⁴⁾جز این نیست که [کیفر] آنان را برای روزی

به تأخیر می اندازد که چشم ها در آن خیره می شود.

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةُ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا ⁽¹⁾و وعده حق نزدیک گردد، ناگهان دیدگان کسانی که کفر ورزیده اند خیره می شود. كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِما ⁽²⁾گویی چهره هایشان با پاره ای از شب تار پوشیده شده است. ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ فى ظُلُماتِ لا يُبْصِرُونَ ⁽³⁾خدا نورشان را برد و در میان تاریکی هایی که نمی بینند رهایشان کرد. وَ إِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ وَ إِذَا الْعِشارُ عُطَّلَتْ ⁽⁴⁾وقتى شتران ماده وانهاده شوند و آنگه که وحوش را همی گرد آرند.

10. طلیعه قیامت

وَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَرْهَقُ كُلُّ مُهْجَةٍ وَ تَبْكَمُ كُلُّ لَهْجَةٍ وَ تَذِلُّ الشَّمُّ الشَّوَامِخُ وَ الصُّمُّ الرَّوَاسِخُ فَيَصِيرُ صَلْدُهَا سَرَاباً رَقْرَقاً وَ مَعْهَدُهَا قَاعاً سَمْلَقاً ⁽⁵⁾

مُهْجَةٍ قلبها؛ در اصل به معنای خونی است که در درون قلب وجود دارد و حیات آدمی به آن بسته است سپس به خود قلب اطلاق شده است.

تَبْكَم: بند می آید؛ از «بگم به معنای لال شدن و از کار افتادن زبان گرفته شده و «بکم» جمع «ابكم» یعنی شخص گنگ و لال لَهْجَةٍ زبان، گویش در این جا به معنای گوینده است.

تذل: ذلیل می شود.

السم: بلند مرتبه؛ جمع اشم» به معنای مرتفع است؛ جمع اشم يقول جبل اشم أى فيه شمم و ارتفاع و رجل اشم أى بأنفه ارتفاع.

الشَّوَامِخُ: بلندمرتبه ها؛ جمع «شامخ» به معنای بلند است، بنابراین «الشم الشوامخ» به عنوان تأیید برای کوه های بلند ذکر شده است.

الصُّمُّ: جمع «اصم» گاه به معنای ناشنوا و گاه به معنای سنگ های سخت می آید و در جمله بالا در معنای دوم استعمال شده است.

الرَّوَاسِخُ: ثابت؛ جمع «راسخ» به معنای محکم و پابرجاست.

صلد: سفت و محکم؛ در اصل سنگ صاف و سختی را گویند که چیزی بر آن نمی روید؛ سپس به معنای بخیل و انعطاف ناپذیر نیز استعمال شده و در این جا همان معنای اول مراد است.

سراب: آبنما.

رَقْرَقاً: مضطرب به معنای اشک خفیفی است که در چشم حلقه می زند و می درخشد و از آن خارج نمی شود؛ سپس به هر چیز کم و خفیفی اطلاق شده و نیز به معنای برق زدن و تلألؤ نیز به کار رفته است و در جمله بالا به همین معنای اخیر است؛ السّراب بالضم ما ترقرق منه أى تحرّك و الرقراقة التى كان الماء يجرى في وجهها. مَعْهَدُ: محل معهود؛ جایگاهی است که به سوی آن باز می گردند و در تعبیرات امروز به آموزشگاه نیز اطلاق می شود و «معهدها» در این خطبه به معنای جایگاه کوه هاست.

قاعاً: زمین مسطح و محكم؛ الأرض السهلة المطمئنة قد انفرجت عنها الجبال و الاكام.

سَمْلَقاً: صاف و مستوى؛ زمین صافی که هیچ جای آن بلندتر از جای دیگر نباشد؛ الصفصف و هي المستوى من الأرض.

و در صور دمیده شود و هر جانی از تن برآید و هر زبانی از سخن گفتن لال گردد و کوه های سرکشیده و صخره های سخت و استوار در هم شکند و فروریزد؛ چنان که سنگ های سخت آن سرابی لرزان شود و بناهای آن به صورت زمینی نرم و هموار درآید.

نکته ها

صور: بوقی که در آن می دمیدند و صدا می کرد و مفهومش بسیج همگانی بود. حال وقتی که خداوند می خواهد به همه بفهماند که این عالم تمام شد، صدا و علائمی دارد که به نفخ صور تعبیر شده است. «نفخ صور» کنایه است یعنی وقتی که فرمان بسیج عمومی داده شد همگی بایستی از این جا بروید.

«السُّمُّ الشَّوَامِخُ»: بلندترین و مرتفع ترین کوه ها ذلیل و رام می شود و از هم می پاشد ممکن هم هست کنایه از آدم ها باشد؛ آن کله گنده های دنیا که این جا زیر بار فلک نمی روند آنجا ذلیل می شوند و بلندترین مقام های دنیوی فرومی ریزد.

مشابه

إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٍ عَظِيمٌ * يَوْمَ تَرَوْنَها ⁽¹⁾که زلزله قیامت حادثه بزرگی است. آن روز که ببینیدش. وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْض ⁽²⁾و در صور دمیده شود پس هر که در آسمان ها و هرکه در زمین است بیهوش در می افتد. ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِیامَ يَنْظُرُونَ ⁽³⁾بار دیگر در آن دمیده شود، ناگهان از جای

برمی خیزند و می نگرند.

11. نبودن عذر و شفیعی در صحنه قیامت

فَلَا شَفِيعٌ يَشْفَعُ وَ لَا حَمِيمٌ يَنْفَعُ وَ لَا مَعْذِرَةٌ تَدْفَع ⁽¹⁾ در آن هنگام نه شفیعی است که شفاعت کند و نه دوستی که بلا بگرداند و نه پوزشی که سود بخشد.

مشابه

هما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَ لا شَفیعِ يُطاعُ ⁽²⁾برای ستمگران دوستی وجود ندارد و نه شفاعت کننده ای که شفاعتش پذیرفته شود. فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ ⁽³⁾و در چنین روزی [دیگر] پوزش آنان که ستم کرده اند سود نمی بخشد و بازگشت به سوی حق از آنان خواسته نمی شود. وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ ⁽⁴⁾و نه از او شفاعتی پذیرفته و نه به جای وی بدلی گرفته می شود و نه یاری خواهند شد.

خطبه 196

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: دنیاشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

این خطبه از سه بخش تشکیل شده است

بَعَثَهُ حِينَ لَا عَلَمْ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ.أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةٌ تَنْغِيصٍ سَاكِنُهَا ظَاعِنُ وَ قَاطِنُهَا بَائِنُ تَمِيدُ بِأَهْلِهَا مَيَدَانَ السَّفِينَةِ تَقْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِي لُجَحِ الْبِحَارِ فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ وَ مِنْهُمُ النَّاجِي عَلَى بُطُونِ الْأَمْوَاجِ تَحْفِزُهُ الرِّيَاحُ بِأَذْيَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَى أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَيْسَ بِمُسْتَدْرَبٍ وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَى مَهْلَك عِبَادَ اللَّهِ الآنَ فَاعْلَمُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَالْأَبْدَانُ صَحِيحَةٌ وَالْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَ الْمُنْقَلَبُ فَسِيحُ وَ الْمَجَالُ عَرِيضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقَّقُوا عَلَيْكُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ.

1. جلوه ای از عصر جاهلیت

بَعَثَهُ حِينَ لَا عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ ⁽¹⁾

خداوند پیامبر را زمانی فرستاد که نه نشانه ای از دین بر پا بود نه چراغی فروزان بود و نه راهی آشکار.

نکته ها

«وَلَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ»: یعنی هیچ آیین درست و راه صحیحی که به سوی خدا رهنمون شود و شایسته پیروی باشد، در آن زمان وجود نداشت. ⁽²⁾

«وَلَا مَنَارُ سَاطِعٌ »: در این جا حضرت کنایه آورده و منظورش این است که وقتی که پیامبر اکرم مبعوث شد، راه روشن و واضحی در کار نبود تا مردم راه حق را تشخیص دهند و در چنین زمانی بود که خداوند پیامبر را برانگیخت.

2. توصیه به تقوا

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَى اللَّهِ ای بندگان خدا شما را به تقوای الهی سفارش می کنم.

3. تحذیر از دنیای ناپایدار

وَ أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةُ تَنْغِيصٍ سَاكِنُهَا ظَاعِنٌ وَ قَاطِنُهَا بَائِنَّ ⁽¹⁾

طاعن: کوچ کننده.

قاطن: اقامت کننده؛ از ماده «قَطَنَ» به معنای مقیم و ساکن القاطن: جمع قُطَّان وقاطِنَة وقَطِین: آن که در جایی اقامت کند.

بَائِن: دور شونده، جداشونده.

و از دنیای فریبنده بر حذر می دارم؛ زیرا سرایی است ناپایدار و جایگاه سختی و مشقت است. ساکنانش آماده سفر و مقیمانش ناگزیر جدایی از آن هستند.

4. تشبیه دنیا و ساکنان آن

تَمِيدُ بِأَهْلِهَا مَيَدَانَ السَّفِينَةِ تَقْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِى لُجَحِ الْبِحَارِ فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ وَ مِنْهُمُ النَّاجِي عَلَى متونِ الْأَمْوَاجِ تَحْفِرُهُ الرِّيَاحُ بِأَذْيَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَى أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَيْسَ بِمُسْتَدْرَك وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَى مَهْلَكِ ⁽²⁾

تَقْصِفُهَا: می شکند؛ از ریشهٔ «قصف» به معنای شکستن؛ يقصفه قصفا كسره، و في بعض النسخ تصفقها بدل تقصفها من الصفق و هو الضّرب يسمع له صوت و منه صفق يده على يده صفقا وصفقة أى ضرب یده علی یده، و ذلک عند وجوب البيع. الْعَوَاصِفُ: طوفان ها، گردبادها، بادهای شدید.

لجَج: امواج جمع «لجه» دریای عمیق و پهناور را گویند؛ جمع لجة و هي معظم البحر.

الْغَرق: غرق شده؛ غرقا من باب فرح فهو غرق.

الوبق: هلاک شده؛ از ریشه «وبق» به معنای هلاکت گرفته شده و صیغهٔ «وبق» معنای وصفی دارد و به معنای هلاک شده است؛ من باب وعد و وجل وورث و بوقا و موبقا هلک فهو وبق. متونِ الْأَمْوَاج: بر پشت موجها.

تَحْفِرُه: به این سو و آن سو می راند؛ از ریشهٔ «حفز» به معنای حرکت دادن و به پیش راندن گرفته شده است؛ يحفزه من باب ضرب دفعه من خلفه و بالرّمح طعنه و عن الأمر أزعجه و أعجله و حفز الليل النهار ساقه.

أَذْيَال: دامنه ها.

أَهْوَال: جاهای هولناک امواج هولناک یا حرکت های هولناک.

مُسْتَدْرَک: برگشت داده شده.

ساکنان خود را می جنباند چنان که طوفان سخت کشتی را در میان امواج دریا می جنباند، دسته ای از آنان در دل آب فرو می روند و می میرند و دسته ای بر روی موج ها نجات یافته اند، بادها می وزند و آنان را این سو و آن سو می برند و ترسان و هراسان به هر طرف می کشانند. آن کسی که در آن مهلکه بمیرد بازیافتنش ممکن نیست و کسی که نجات یابد پایان کارش مرگ است.

نکته ها

در این جا حضرت دنیا را به کشتی تشبیه کرده است و می فرماید که مثل من و شما در این دنیا مَثَل اهل کشتی است که کشتی آن ها شکسته و خراب شود و عده ای به تخته شکسته ها می چسبند و باد این تخته ها را این طرف و آن طرف می برد و بالاخره غرق می شود. دنیا نیز همین گونه است که همیشه با آفات و گرفتاری ها همراه است.

«وَ مِنْهُمُ النَّاجِی» موج ها را تشبیه کرده به حیوانی که وارونه شده باشد و کسی روی شكم حيوان بیفتد و مثل این که شما بر شکم موج سوار شده ای.

مشابه

هوَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ⁽¹⁾و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و قطعاً سرای بازپسین برای کسانی که پرهیزکاری می کنند بهتر است آیا نمی اندیشید؟ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَن اتَّقَى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلا ⁽²⁾بگو: «برخورداری [از این دنیا اندک، و برای کسی که تقوا پیشه کرده آخرت بهتر است، و [در آن جا] به قدر نخ هسته خرمایی بر شما ستم نخواهد رفت. إن لقمان قال لابنه: يَا بُنَيَّ إِنَّ الدُّنْيَا بَحْرُ عَمِيقٌ قَدْ غَرِقَ فِيهَا عَالَمُ كَثِيرٌ فَلْتَكُنْ سَفِينَتُكَ فِيهَا تَقْوَى اللَّهِ وَ حَشْوُهَا الْإِيمَانَ وَ شِرَاعُهَا التَّوَكُلَ وَ قَيَّمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلِيلُهَا الْعِلْمَ وَ سُكَانُهَا الصَّبر ⁽³⁾لقمان به پسر خویش گفت: فرزندم، دنیا دریای عمیقی است که انسان های

بسیاری در آن غرق شده اند کشتی خود را در این دنیا تقوا قرار ده و ذخایر آن را ایمان و بادبان آن را توکل، ناخدای آن را عقل راهنمای آن را علم و سگان آن را صبر قرار ده.

تشبیه

مشبه: دنیا؛ ساکنان دنیا

مشبه به: دریا؛ سرنشینان کشتی

وجه شبه: تشبیه دنیا به دریا و تشبیه ساکنانش به سرنشینان کشتی آن هم به هنگام طوفان سخت که نتیجه آن غرق شدن گروهی است. امام حال مردم دنیا را بیان می کند که چگونه در لابه لای انواع مصائب و ناراحتی ها قرار دارند، پیوسته امنیت به ناامنی و جمعیت به پراکندگی تبدیل می شود.

5. حق بودن مرگ

عِبَادَ اللَّهِ الآنَ فَاعْلَمُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَالْأَبْدَانُ صَحِيحَةُ وَالْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَالْمُنْقَلَبُ فَسِيحٌ وَ الْمَجَالُ عَرِيضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقَّقُوا عَلَيْكُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَه ⁽¹⁾

لدنه: آماده؛ از ریشهٔ «لدانَه» به معنای نرمی گرفته شده است؛ و اللدنة اللين من كلّ شيء والجمع لدان ولدن بالضم و الفعل لدن من باب كرم الدانة ولدونة أى لان.

الْمُنْقَلَبُ: محل رفت و آمد؛ به معنای محل بازگشت در این جا اشاره به میدان عمل است.

فَسِيحُ: وسیع؛ از ریشهٔ «فَسح» به معنای گستردن و «فسیح» به معنای گسترده و وسیع است.

إرْهَاقِ الْقَوْتِ: از دست رفتن فرصت؛ از «رَهَق» به معنای کسی را تحت فشار قرار دادن و نیز به معنای نزدیک شدن آمده است؛ بنابراین ارهاق «الفوت» ممکن است اشاره به تحت فشار قرار گرفتن از ناحیه مرگ باشد یا نزدیک شدن به مرگ؛ من باب فرح غشیه و لحقه أو دنا منه سواء أخذه أو لم يأخذه، والارهاق أن يحمل الانسان على ما لا يطيقه.

لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَه: منتظر آمدن آن نباشید.

بندگان خدا! اکنون بدانید [یا: عمل کنید] که زبان ها باز و بدن ها سالم و اندام ها نرم و فرمان بردار و راه بازگشت به خیرات باز و میدان عمل فراخ است، پیش از آن که فرصت از دست برود و مرگ در رسد. فرود آمدن مرگ را مسلّم شمارید، و چشم به راهش نباشید.

نکته ها

امام علیه السلام در این عبارات پرمعنا به همگان مخصوصاً جوانان هشدار می دهد پیش از آن که دوران پیری و فرسودگی فرارسد و بدن ها بیمار و مجال کوتاه، در فرصت خوبی که در

اختیار دارید، عمل کنید که بهترین ذخیره و وسیله نجات، عمل صالح است. ⁽¹⁾

«قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ» پیش از آن که مرگ بیاید و تو را بگیرد اکنون که سالم هستی از سلامت خودت به نفع آخرت خود و برای خدمت به مردم فعالیت کن پیش از آن که مرگ شما برسد.

مشابه

فَاعْمَلُوا وَأَنْتُمْ فِي نَفَسِ الْبَقَاءِ وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَالتَّوْبَةُ مَبْسُوطَة ⁽²⁾اکنون که در متن زندگی و حیات هستید و پرونده ها باز و بساط تو به گسترده است، عمل کنید.

خطبه 197

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، سیاسی

ویژگی: امام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

از سخنان امام علیه السلام است که در آن از فضایل خویش و لزوم پذیرش سخنان و امر و نهیش را یادآوری می کند. این خطبه از سه بخش تشکیل شده است:

وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله أَنِّي لَمْ أَرُدَّ عَلَى اللَّهِ وَ لَا عَلَى رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ بِنَفْسِي فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ فِيهَا الْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِيهَا الْأَقْدَامُ نَجْدَةً أَكْرَمَنِى اللَّهُ بِهَا وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِي وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِى كَفِّى فَأَمْرَرْتُهَا عَلَى وَجْهِي وِ لَقَد وُلَّيتُ غُسْلَهُ (صلی الله علیه و آله) وَالْمَلَائِكَةُ أَعْوَانِي فَضَجَّتِ الدَّارُ وَالْأَفْنِيَةُ مَلَةٌ يَهْبِطُ وَ مَلَةٌ يَعْرُجُ وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِى هَيْئَمَةٌ مِنْهُمْ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى وَارَيْنَاهُ فِي ضَرِيحِهِ فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّى حَيّاً وَ مَيَّتاً فَانْفُذُوا عَلَى بَصَائِرِكُمْ وَلْتَصْدُقُ نِيَّاتُكُمْ فِي جِهَادِ عَدُوِّكُمْ فَوَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي لَعَلَى جَادَّةِ الْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَ لَكُمْ).

1. رفتار امام در برابر پیامبر

1. 1. مطیع فرمان خدا و پیامبر

وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله أَنَّى لَمْ أَرُدَّ عَلَى اللَّهِ وَ لَا عَلَى رَسُولِهِ سَاعَةً قَط!) ⁽¹⁾

الْمُسْتَحْفَظُونَ: رازداران؛ کسانی که حفظ دین به آن ها سپرده شده است؛ معتمدان اصحاب حضرت رسول. مستحفظ اسم مفعول است از باب استفعال از ماده «حفظ»؛ بصيغة المفعول من استحفظه الشيء أى أودعه عنده و طلب منه أن يحفظه فهو مستحفظ و ذاک مستحفظ.

قط: هرگز.

اصحاب و یاران رازدار محمد (صلی الله علیه و آله) به خوبی می دانند که من هرگز به معارضه با خدا و پیامبرش برنخاستم.

نکته ها

مستحفظون به صورت صیغهٔ اسم مفعول اشاره به آن گروهی است که اسرار پیامبر و تاریخ صحیح اسلام به آن ها سپرده شده بود و این نشان می دهد که تنها گروهی از یاران

آن حضرت بودند که به دقت و خالی از هرگونه غرض و سوءنیت، حافظ اسرار مردم و حوادث تاریخ بودند. ⁽¹⁾

1. 2. فداکاری های امام در راه پیامبر

وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ بِنَفْسِي فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ فِيهَا الْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِيهَا الْأَقْدَامُ نَجْدَةً أَكْرَمَنِي اللهُ بِهَا ⁽²⁾

نجده: به معنای شجاعت و ایستادگی در برابر دشمن یا حادثه است؛ البأس والشدّة و الشجاعة.

الْأَبْطالُ: شجاعان.

تَتَأَخَّرُ الْأَقْدَامُ: قدم ها می لرزد.

أَكْرَمَنِی: اکرام کرد مرا.

و پیامبر را به جان و دل یاری داده ام آن هم در میدان هایی که پهلوانان می گریختند و گام ها به عقب باز می گشت و این شجاعتی بود که خداوند مرا بدان گرامی داشت.

نکته ها

«نَجْدَةٌ»: می توان گفت مفعولٌ له یا مفعول مطلق باشد برای یک فعل محذوف؛ یعنی من پیامبر را همراهی کردم و شجاعت به خرج دادم که خدا آن شجاعت را به من اکرام کرده بود.

اشاره دارد به فداکاری های امام علیه السلام در غزوات مهم اسلامی همچون احد و خیبر و احزاب و حنین تاریخ نشان داده است که حضرت علی علیه السلام از همان نوجوانی و از اولین جنگ در کنار پیامبر بوده است. ⁽³⁾

2. در کنار پیامبر در آخرین لحظه های عمر

وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِى وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِي كَفَّى فَأَمْرَرْتُهَا

عَلَى وَجْهي ⁽¹⁾

نَفْسُهُ: خون او، روح او، نقل شده است که حضرت رسول در هنگام وفات مقداری خون از دهانش خارج شده است؛ بسكون الفاء الدم وبالتحريك واحد الأنفاس.

أمْرَرْتُهَا: عبور دادم گذراندم، کشاندم.

رسول خدا جان تسلیم کرد در حالی که سرش بر سینه من بود نفس او بر کف دست من جاری شد و آن را بر چهرۀ خود کشیدم.

نکته

منظور از «نفس» در جملهٔ «سَالَتْ نَفْسُهُ» چیست؟ 1. نخست این که منظور از نفس خون است که در بسیاری از عبارات فقها و ادبا به این معنا آمده؛ «نفس سائله» در كتب فقهی به معنای خون جهنده است و در اشعار عرب نیز به این معنا استعمال شده است و گفته اند: پیامبر اکرمصلى الله عليه وسلم در آخرین ساعت،عمر مقداری خون از حلق مبارکش بیرون آمد و از دهان بیرون ریخت و طبق این خطبه آن خون در کف دست مبارک علی علیه السلام قرار گرفت و آن حضرت به عنوان تبرک به صورت خود مالید؛ ⁽²⁾2. تفسیر دیگر این که نفس همان روح مقدس انسانی است که در قرآن مجید بارها به آن اشاره شده است: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حينَ مَوْتِها ⁽³⁾خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامی باز می ستاند؛ بنابراین مفهوم جمله این می شود که روح مقدس و پاک پیامبر به هنگام جدا شدن از بدن بر دست علی علیه السلام قرار گرفت و آن حضرت آن را به صورت خود کشید. ⁽⁴⁾

مشابه

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حينَ مَوْتِها ⁽⁵⁾خدا جان ها را به هنگام مردنشان می گیرد.

3. مراسم غسل پیامبر

وَ لَقَدْ وُلّيتُ غُسْلَهُ (صلی الله علیه و آله وَ الْمَلَائِكَةُ أَعْوَانِي فَضَجَّتِ الدَّارُ وَ الْأَفْنِيَةُ مَلَأٌ يَهْبِطُ وَ مَلَأُ يَعْرُجُ)

وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِى هَيْئَمَةٌ مِنْهُمْ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى وَارَيْنَاهُ فِي ضَرِيحِهِ ⁽¹⁾

ضَجَّتِ الدَّارُ: خانه فریاد کرد؛ در و دیوار ناله کرد؛ الضجيج الصياح عند المكروه و الجزع.

الْأَفْنِيَةُ: فضاهای جلوی خانه؛ جمع «فناء» به معنای صحن خانه و جوانب آن است؛ الدار: وزان كساء ما اتسع أمامها أو ما امتد من جوانبها و الجمع أفنية وفني.

يهبط: هبوط می کند؛ از مادۀ «هَبَطَ» به معنای پایین می آید.

يَعْرُجُ: بالا می رود؛ از مادۀ «عَرَجَ» به معنای بالا می رود.

مَا فَارَقَتْ: خالی نشد.

هَيْئَمَةٌ: صدای پنهان صدای آهسته؛ بفتح الهاء الصّوت الخفى وقيل الكلام الخفي لا يفهم.

وَارَيْنَاهُ: او را به خاک سپردیم؛ از ریشه موارات» و از ریشهٔ «وری» به معنای پوشاندن و پنهان ساختن گرفته شده و در این جا به معنای دفن کردن است.

ضريح قبر؛ القبر أو الشق وسطه و الأول هو المراد هنا.

غسل دادنش را بر عهده گرفتم و فرشتگان یاریم می دادند در و دیوار خانه فریاد می کشیدند، جمعی از فرشتگان فرود می آمدند و جمعی دیگر به آسمان می رفتند. لحظه ای بانگ و فریادشان از گوشم جدا نمی شد بر او درود می فرستادند تا او را در مدفنش به خاک سپردیم.

نکته ها

تعبیر به «ضریح» اشاره به شکافی است که در زمین برای دفن آن حضرت ایجاد کردند؛ زیرا «ضریح» در لغت به همین معناست؛ هرچند امروز ضریح به آن چیزی که روی قبر می گذارند، اطلاق می شود. ⁽²⁾

جمله «ولّيتُ غُسْلَهُ» ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرا مسئول و متولی این کار ساخته بود و یاری فرشتگان به منظور احترام و تعظیم و تکریم پیامبر بود. ⁽³⁾

«ضَجَّتِ الدَّارُ وَ الْأَفْنِيَةُ»: در این جا اسناد مجاز به کار رفته است؛ چون خانه فریاد نمی زند بلکه این ملائکه و ساکنان هستند که فریاد می زدند؛ مثل این که می گوییم شهر یکپارچه صدا شده بود.

«مَلَأُ يَهْبِطُ وَ مَلَةٌ يَعْرُجُ»: هنگامی که پیامبر از دنیا رفته بود، ملائکه در رفت وآمد و فریاد و فغان بودند. اگر مردم پیامبر را رها کرده و به سقیفه رفته و مشغول تعیین خلیفه بودند اما ملائکه، پیامبر را تنها نگذاشتند.

«وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِی هَيْئَمَةٌ مِنْهُمْ»: این عبارت کمال حضرت علی را می رساند؛ زیرا هر چشمی ملائکه را نمی بیند و هر گوشی صدای ملائکه را نمی شنود اما حضرت در مقامی بود که سروصدای ملائکه را می شنید و رفت و آمد آن ها را می دید.

مشابه

علامه مجلسی در بحار الانوار از کتاب الوصیه شیخ عیسی ضریر از امام کاظم علیه السلام چنین نقل می کند: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَا عَلِيٌّ أَضَمِنْتَ دَيْنِى تَقْضِيهِ عَنِّى قَالَ نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَ فَاشْهَدْ ثُمَ قَالَ يَا عَلِيٌّ تُغَسِّلُنِي وَ لَا يُغَسِّلُنِي غَيْرُكَ فَيَعْمَى بَصَرُهُ قَالَ عَلِيٌّ السَّلام وَ لِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ كَذَلِكَ قَالَ جَبْرَئِيلُ السَّلام عَنْ رَبِّي إِنَّهُ لَا يَرَى عَوْرَتِي غَيْرُكَ إِلَّا عَمِيَ بَصَرُهُ قَالَ عَلِيٌّ فَكَيْفَ أَقْوَى عَلَيْكَ وَحْدِى قَالَ يُعِينُكَ جَبْرَئِيلُ وَ مِیكَائِيلُ وَ إِسْرَافِيل ⁽¹⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی، آیا تو ضمانت کردی که بدهی های مرا بپردازی؟ عرض کرد،آری، فرمود: خدایا تو گواه باش؛ سپس فرمود ای،علی مرا غسل بده و غیر از تو نباید مرا غسل دهد که نابینا خواهد شد علی علیه السلام عرض کرد: چگونه من به تنهایی قادر بر این کار خواهم شد؟ فرمود جبرئیل و میکائیل و اسرافیل تو را یاری خواهند کرد. ⁽²⁾

4. امام سزاوارترین مردم نسبت به پیامبر

فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّى حَيّاً وَ مَيْتاً؟ آری، در زندگی و مرگ چه کسی سزاوارتر از من به اوست؟!

نکته

این جا که حضرت علی علیه السلام می بیند دست های طرفدار ایشان هستند و دسته ای دیگر سراغ معاویه و طلحه و زبیر می روند می فرماید من با این همه سوابقی که دارم چرا شما دلتان می لرزد از این که در رکاب من باشید؟ مطمئن باشید که راه من راه حق است و راهی که مقابل من است، باطل است.

5. نصیحت امام

فَانْفُذُوا عَلَى بَصَائِرِكُمْ وَلْتَصْدُقُ نِيَّاتُكُمْ فِي جِهَادِ عَدُوِّكُمْ فَوَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي لَعَلَى جَادَّةِ الْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ الْبَاطِل ⁽³⁾

مَزَلَّةِ: لغزش گاه؛ از ریشهٔ «زَلَل» به معنای لغزش گرفته شده اسم مکان و به معنای لغزشگاه خطرناک است؛ الموضع الذي تزلّ فيه قدم الانسان كالمزلفة.

اینک با دیدۀ بینا به راه افتید و نیت های خود را در پیکار با دشمن خود خالص سازید. سوگند به خدایی که جز او معبودی نیست من بر طریق حق گام برمی دارم و دشمنان بر لغزشگاه باطل قدم می گذارند.

نکته ها

تعبير «جَادَّةِ الْحَقِّ» و «مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ» اشاره دارد که حق همچون جادهٔ مستقیم و روشنی است که انسان را به مقصد می رساند ولی باطل جاده نیست بلکه لغزشگاه و پرتگاه است. ⁽¹⁾

منظور از «بصائر عقاید» اهل بیت علیهم السلام مبتنی بر این که آن ها بر حق اند و دشمن آن ها بر باطل است و امام علیه السلام با سوگند به پروردگار این عقیده آن ها را تأیید و تأکید می کند که در آن چه دستور می دهد بر مقتضای حق و بر طبق آن است و دشمن آن ها بر پرتگاه باطل و لغزشگاه انحراف است. ⁽²⁾

«جَادَّةِ»: راهی را که حضرت علی علیه السلام می رود تعبیر به جاده کرده است؛ یعنی یک جاده اصلی است که آدم گم یا پرت نمی شود اما به درستی که آن ها نمی دانند جاده این جاست و آن جا راه نیست و جایی که آن ها می روند پرتگاه است.

«وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ»: در این عبارت حضرت در حقیقت به «مصوبه» جواب می دهد که عده ای از اهل سنت بودند که می گفتند اصحاب پیامبر هیچکدام بر باطل نیستند؛ یعنی علی بر حق است و معاویه هم بر حق است و هرکدام اجتهاد کرده و این طور فهمیده است. این ها هر دو مجتهد و بر حقاند اما ما شیعیان «مخطئه» هستیم و می گوییم که اگر دو مجتهد اختلاف نظر دارند یکی بر حق است و یکی بر خطا و امکان ندارد که هر دو بر حق باشند.

6. شفافیت سخن امام

أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَ لَكُم آن چه می گویم، می شنوید. برای خودم و برای شما از خدا آمرزش می خواهم.

خطبه 198

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: اسلام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

از خطبه های امام علیه السلام است که درباره احاطه علم خداوند به همه جزئیات و سپس تشویق به تقوا و بیان برتری اسلام و قرآن ایراد فرموده است این خطبه از چند بخش تشکیل شده است.

يَعْلَمُ عَجِيجَ الْوُحُوشِ فِي الْفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِيَ الْعِبَادِ فِي الْخَلَوَاتِ وَ اخْتِلَافَ النِّينَانِ فِى الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ وَ تَلَاطْمَ الْمَاءِ بِالرِّيَاحِ الْعَاصِفَاتِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِيبُ اللَّهِ وَ سَفِيرُ وَحْيِهِ وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ.

يَعْلَمُ عَجِيجَ الْوُحُوشِ فِى الْفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِيَ الْعِبَادِ فِي الْخَلَوَاتِ وَاخْتِلَافَ النِّينَانِ فِي الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ وَتَلَاطُمَ الْمَاءِ بِالرِّيَاحِ الْعَاصِفَاتِ ⁽¹⁾

الْغَامِرَاتِ: عمیق از ریشهٔ «غَمر» به معنای از بین بردن اثر چیزی است؛ سپس به آب های زیادی که تمام چهره زمین با موجودات درون آن را می پوشاند اطلاق شده است و دریای «غامر» همان دریای عمیق است؛ أي كثير الماء يغمر من يدخله أى يغطّيه ويستره و غمره البحر من باب نصر أى إذا علاه وغطاه. تَلَاطُمَ: جنب وجوش و تلاطم؛ از ماده «لَعَمَ» به معنای سیلی زد که به باب تفاعل رفته؛ گویی امواج دریا به هم سیلی می زنند.

رِّيَاحِ الْعَاصِفَاتِ: بادهای طوفانی، تندبادها؛ جمع «عاصفه» از ریشه «عصف» به معنای کاه است و «عاصف» به تندبادی گفته می شود که برگهای خشکیده و کاه مانند را به هر طرف پراکنده می کند یا اشیا را همچون کاه از هم متلاشی می سازد.

خداوند بانگ و فریاد وحوش را در بیابان ها و گناهان بندگان را در خلوت ها و آمدوشد ماهیان را در دریاهای ژرف و تلاطم امواج آب را در اثر وزش تندبادها می داند.

نکته ها

«عَجِيجَ الْوُحُوشِ فِي الْفَلَوَاتِ»: «عجیج» از مادۀ «عج» به معنای فریاد است؛ یعنی خداوند به صدا و فریاد حیوانات وحشی در بیابان ها آگاهی دارد یا منظور همان فریادهای طبیعی است که وحشی ها دارند یا همان گونه که انسان ها خدا را تسبیح می کنند، حیوانات هم با همین ناله و فریادشان خدا را تسبیح می کنند.

ضمير مستتر در «یعلَمُ» به خدا بر می گردد و می گوید که خداوند از فریاد حیوانات وحشی در بیابان ها آگاه است.

هدف از این بند می تواند هشدار به گناه و خیانت در خلوت ها باشد؛ زیرا خداوند از همه آشکار و پنهان ها آگاه است. ⁽¹⁾

«فِى الْبحَارِ الْغَامِرَاتِ»: خدا رفت وآمد و حرکت ماهی ها را در دریاهای عمیق می بیند منظور این است که خدا به همه چیز احاطه دارد.

مشابه

وَلَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامُ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکیم ⁽²⁾و اگر همۀ درختان روی زمین قلم شوند و دریا مرکب و هفت دریای دیگر به مددش بیاید سخنان خدا پایان نمی یابد و خدا پیروزمند و حکیم است. يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها ⁽³⁾آن چه در زمین درآید و آن چه از آن برآید می داند.

2. شهادت بر رسالت پیامبر

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِيبُ اللَّهِ وَ سَفِيرُ وَحْيِهِ وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ ⁽⁴⁾

و گواهی می دهم که محمد برگزیده خدا و سفیر وحی او و رسول رحمت وی است.

نکته ها

«نَجِيبُ اللَّهِ»: یعنی انتخاب شده خدا؛ وزن فعیل در کلام عرب گاهی به معنای اسم فاعل است و گاهی به معنای اسم مفعول.

«سَفِيرُ وَحْيِهِ»: «سفارت» به معنای واسطه و وسیله ارتباط است. «سفیر» هم که می گویند از باب این است که واسطه ارتباط دو کشور با یکدیگر است. پیامبر، واسطه ارتباط است بین خدا و انسان ها؛ چون همه انسان ها استعداد و لیاقت گرفتن وحی را ندارند، خداوند پیامبر را مبعوث کرده تا واسطه باشد بین خودش و افراد دیگر.

مشابه

وَ ما أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعالَمینَ ⁽⁵⁾و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّى أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي ابْتَدَأَ خَلَقَكُمْ وَإِلَيْهِ يَكُونُ مَعَادُكُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ وَ إِلَيْهِ مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِيلِكُمْ وَ إِلَيْهِ مَرَامِي مَفْزَعِكُمْ فَإِنَّ تَقْوَى اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ وَشِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ وَصَلَاحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ وَ جِلَاءُ عَشَا أَبْصَارِكُمْ وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِكُمْ وَ ضِيَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ وَ دَخِيلًا دُونَ شِعَارِكُمْ وَ لَطِيفاً بَيْنَ أَضْلاعِكُمْ وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ وَ مَنْهَلًا لِحِينِ وُرُودِكُمْ وَ شَفِيعاً لِدَرَكِ طَلِبَتِكُمْ وَ جُنَّةً لِيَوْمِ فَزَعِكُمْ وَ مَصَابِيحَ لِبُطُونِ قُبُورِكُمْ وَ سَكَناً لِطُولِ وَحْشَتِكُمْ وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ حِرْزَ مِنْ مَتَالِفَ مُكْتَنِفَةٍ وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقِّعَةٍ وَ أَوَارِ نِيرَانٍ مُوقَدَةٍ فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَى عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوّهَا وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا وَ انْفَرَجَتْ عَنْهُ الْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاكُمِهَا وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا وَ هَطَلَتْ عَلَيْهِ الْكَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا وَ تَحَدَّبَتْ عَلَيْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا وَ تَفَجَّرَتْ عَلَيْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبهَا وَ وَبَلَتْ عَلَيْهِ الْبَرَكَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي نَفَعَكُمْ بِمَوْعِظَتِهِ وَ وَعَظَكُمْ بِرِسَالَتِهِ وَ امْتَنَّ عَلَيْكُمْ بِنِعْمَتِهِ فَعَبِّدُوا أَنْفُسَكُمْ لِعِبَادَتِهِ وَاخْرُجُوا إِلَيْهِ مِنْ حَقٌّ طَاعَتِهِ.

3. توصیه به تقوای الهی

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّى أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي ابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ وَ إِلَيْهِ يَكُونُ مَعَادُكُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ وَ إِلَيْهِ مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِيلِكُمْ وَ إِلَيْهِ مَرَامِي مَفْزَعِكُمْ ⁽¹⁾

مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ: آخرین نقطه امید شما.

مَرَامِي: جمع «مرمی» و اسم مکان به معنای جایی است که وقت ترس به آن پناه برده می شود.

مَفْزَع: پناهگاه؛ از ریشهٔ «فزع» به معنای ترس و وحشت گرفته شده و این واژه به معنای پناهگاه به کار می رود؛ زیرا انسان به هنگام ترس و وحشت به آن جا پناه می برد.

اما بعد، شما را سفارش می کنم به تقوا و پروا از خدایی که شما را آفرید و به سوی او باز می گردید، و با قدرت او حاجت هایتان برآورده می شود همان خدایی که منتهای آرزوی شماست و راه راست شما به سوی اوست و هنگام بیم و هراس به او پناه می آورید.

نکته ها

«وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ»: «نجاح» یعنی انجام شدن و پیروزی. حضرت می فرماید: اگر

خواسته ای هم داری خدا باید به تو بدهد پس ابتدای شما دست خداست آخرتان هم دست خداست، وسطش هم دست اوست.

«وَ إِلَيْهِ مَرَامِي مَفْزَعِكُمْ»: «مرامی» در این جا به معنای پناهگاه است؛ یعنی شما از وحشت های این دنیا به پناهگاه خدا روی می آورید یعنی اگر به طور مجازی پناهگاه دیگری را هم برای خودت تصور کنی ولی نهایت همۀ آن ها به سوی خداست پس ابتدا و انتها خداست.

مشابه

يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُم ⁽¹⁾ای مردم، پرستش کنید پروردگارتان را که شما و کسانی را که پیش از شما بوده اند، آفریده است. وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ⁽²⁾و از نشانه های او این است که شما را از خاک آفرید؛ پس ناگهان شما [به صورت] بشری هرسو پراکنده شدید. وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُون ⁽³⁾و او نخستین بار شما را آفرید و به سوی او برگردانیده می شوید.

4. آثار تقوا

4. 1. دوای دردها

فَإِنَّ تَقْوَى اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ چراکه تقوا دوای درد دل های شماست.

نکته

اشاره به بیماری های فکری و روحانی همچون ضلالت و گمراهی است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ أَمَّا الَّذينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِم ⁽⁵⁾اما کسانی که در دل هایشان بیماری است پلیدی بر پلیدیشان افزود.

فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا ⁽¹⁾در دل هایشان مرضی است و خدا بر مرضشان افزود.

4. 2. بصیرت قلوب

وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ ⁽²⁾ برطرف کننده کوری قلب هایتان است.

نکته

اشاره به بر طرف شدن موانع و حجاب های شناخت در پرتو تقواست. ⁽³⁾

4. 3. شفای امراض

وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ و شفای بیماری بدن هایتان است

نکته ها

اشاره به کم خوری و رعایت اعتدال در مصرف غذاها در سایه تقواست. ⁽⁴⁾

بسیاری از مرض هایی که در جسم هاست به علت بی بندوباری و بی تقوایی است؛ مثلاً در آیه كُلُوا وَاشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا ⁽⁵⁾بسیاری از مرض ها به علت زیاده روی است.

مشابه

يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِس ⁽⁶⁾از درون آن، شهدی که به رنگ های گوناگون است بیرون می آید در آن برای مردم درمانی است. وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآن ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ ⁽⁷⁾و ما آن چه برای مؤمنان مایه درمان و رحمت است از قرآن نازل می کنیم.

4. 4. اصلاح مفاسد

وَ صَلَاحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ و زداینده تباهی سینه هایتان است.

نکته ها

اشاره به پاکسازی درون از رذایل اخلاقی همچون کبر و حسد و کینه است. ⁽¹⁾

منظور از سینه ها همان دل است؛ چون دل در سینه است. منظور از فساد سینه ها همان خلقیات زشت است که اگر می خواهید برطرف شود، باید تقوا پیشه کنید.

4. 5. پاکی جان ها

وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ ⁽²⁾ پاک کننده آلودگی نفس هایتان است.

نکته

اشاره به آلودگی های سطحی و کم عمق تر که با آب تقوا شست وشو می شود. ⁽³⁾

4. 6. جلای دیدگان

وَجِلَاءٌ عَشَا أَبْصَارَكُمْ ⁽⁴⁾

و جلای پرده دیدگانتان است.

نکته

اشاره به این است که تقوا بینش درون انسان را تیزتر و چشم بصیرت را روشن می سازد. ⁽⁵⁾

4. 7. ایمنی بخش

وَ أَمْنُ فَزَع جَأْشِكُمْ ⁽⁶⁾

و ایمنی بخش ترس دل هایتان است.

نکته

اشاره به اضطراب هایی است که انسان در اثر آلودگی به گناه پیدا می کند. ⁽¹⁾

مشابه

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَ هُمْ مِنْ فَزَعِ يَوْمَئِذٍ آمِنُون ⁽²⁾هرکس نیکی به میان آورد، پاداشی بهتر از آن خواهد داشت و آنان از هراس آن روز ایمن اند.

4. 8. روشنایی در تاریکی ها

وَ ضِيَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ و روشنی بخش تاریکی جهل شماست.

نکته ها

اشاره به تأثیر تقوا در برطرف کردن ظلمت جهالت ها و بی عدالتی هاست. ⁽³⁾

«سواد» به معنای سیاهی و تاریکی دل.است تقوا سیاهی دل را برطرف می کند و روشن می گرداند؛ پس اگر تقوا داشته باشید تمام معایب قلبی شما برطرف می شود.

4. 9. بهترین اثر تقوا، اطاعت حقیقی از خداوند

فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ وَ دَخِيلًا دُونَ شِعَارِكُمْ وَ لَطِيفاً بَيْنَ أَضْلَاعِكُمْ وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ وَ مَنْهَلًا لِحِينِ وُرُودِكُمْ وَ شَفِيعاً لِدَرَكِ طَلِبَتِكُمْ وَ جُنَّةً لِيَوْمِ فَزَعِكُمْ وَ مَصَابِيحَ لِبُطُونِ قُبُورِكُمْ وَ سَكَناً لِطُولِ وَحْشَتِكُمْ وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ ⁽⁴⁾

دخيلًا: داخل بدن؛ درون و داخل نفس؛ الرّجل و دخله و دخيلته و دخیله نیته و مذهبه و خلده.

دون: ظاهراً به معنای پایین یعنی زیر «دثار» باشد، ولی بعضی به معنای غیر دانسته اند.

لطيفاً: نفوذ کرده؛ نامرئی و نادیدنی؛ یعنی در قلب خود مواظب باشید نه این که به تظاهر اکتفا کنید.

مَنْهَلًا: محلی است که از آن جا در کنار آب قرار می گیرند و در فارسی به آن آبشخور گفته می شود و از ریشهٔ «نهل» به معنای ابتدای نوشیدن آب است؛ المشرب و الشرب و الموضع الذي فيه المشرب.

ورود: رفتن در کنار آب؛ سپس معنای وسیعی پیدا کرده و به داخل شدن در هر چیزی اطلاق می شود.

درک رسیدن؛ دریافتن است؛ تدارک به جبران کردن چیزی اطلاق می شود.

نفساً راه گشایش؛ محرّكة اسم وضع موضع المصدر الحقيقى من نفس تنفيسا و نفسا أي فرج تفريجا.

کَرب: مشکلات؛ جمع «کرب» به معنای غم و اندوه.

طاعت و بندگی خدا را پوشش جان خویش سازید نه جامۀ پیکر خود و در عمق جان فرمان بردار حق باشید نه فقط در ظاهر فرمان برداری از خدا را همانند رگ و پی در تارو پود خود وارد سازید و آن را بر همه امورتان حاکم کنید تقوا را چشمه ساری گوارا برای هنگام ورودتان و شفیعی برای رسیدن به آرزوهایتان و سپری برای روز وحشت و چراغ هایی برای اعماق گورهایتان و آرامشی برای ترسهای طولانی و آسایشی برای اندوه منازل پیش روی خود قرار دهید.

نکته ها

«بَيْنَ أَضْلَاع» مفهومش بین دنده هاست و از آن جا که قلب درون سینه قرار دارد و دنده ها از هر طرف آن را احاطه کرده اشاره به قلب دارد. ⁽¹⁾

طاعت و بندگی خداوند را شعار خود قرار دهید «شعار» به معنای جامه زیرین و در این جا کنایه از این است که همیشه ملازم طاعت خداوند بوده و مانند جامه زیر که با بدن ملازمت و پیوستگی دارد همواره فرمان بردار اوامر او باشید و لحظه ای سر از فرمانش برنتابید. ⁽²⁾

قید «دون دثاركم» اشاره به این است که طاعت خدا را جامه ظاهر خود قرار ندهید بلکه آن را در جان خود جای دهید؛ زیرا در غیر این صورت جز فایده ای اندک چیزی عاید آن ها نخواهد شد. ⁽³⁾

جمله «أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ» اشاره به این است که حاکمیت فرمان خدا باید در تمام مسائل زندگی اعم از فردی و اجتماعی و سیاسی جاری باشد. ⁽⁴⁾

جمله های «وَ مَنْهَلًا لِحِينِ وُرُودِكُمْ...» اشاره به آثار مثبت و برکات فراوان اطاعت خدا در زندگی مادی و معنوی انسان هاست؛ روح را سیراب می کند؛ انسان ها را به اهداف والای خود می رساند؛ در مقابل مشکلات از او دفاع می کند؛ در عالم برزخ و قبر و روز قیامت مایه آرامش است. ⁽⁵⁾

«وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ»: دل، فرمانده کل قواست اگر به دل رضای خدا را بخواهی و ترس از خدا داشته باشی آن گاه از تمام اعضا و جوارح در راهی که خدا خواسته، استفاده می شود اما اگر در دل خودخواه باشیم این خودخواهی بلایی بر سر انسان می آورد.

«لِحِينِ وُرُودِكُمْ»: مسافری که راه دور و درازی را در بیابان های بی آب و علف تشنه و خسته طی کرده چیزی که سبب نجات او می شود این است که لب شط محل ورودی پیدا کند در روز قیامت فقط اطاعت خدا که در دنیا ذخیره کرده،ای به دردت می خورد. هرکس آنجا به فکر خویش است و در چنین موقعی تنها عمل تو سبب نجاتت می شود و مال و اولاد دردی را دوا نمی کند.

«شفيعاً»: وقتی که انسان کاری را به تنهایی نمی تواند انجام دهد، به کمک احتیاج دارد باید کسی با انسان باشد تا او را از مشکل نجات دهد به چنین شخصی (شفیع) می گویند و در قیامت شفیعی که می تواند شما را نجات دهد و به خواسته هایتان برساند، اطاعت از خداست

«وَ جُنَّةً لِيَوْمِ فَزَعِكُمْ»: روز قیامت روز گرفتاری و ترس است. وقتی که انسان در مقابل دشمن گیر کرده باشد و شمشیر و تیر دشمن به طرف او متوجه باشد، سپر می تواند او را نجات دهد این ها همه در کلام حضرت تشبیه است.

«وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ»: این ها همه «مواطن» است و در این موقعیت ها برای انسان کرب ها و غصه ها و حوادثی پیش می آید و انسان به چیزی احتیاج دارد که این غصه ها را از او دور کند و او را دلگرم نماید.

استعاره

مستعار: منهل

مستعار منه: محل ورود

مستعارله: طاعت الهی

جامع: واژه «منهل» را برای طاعت الهی استعاره آورده است؛ زیرا انسان از طریق پرهیزکاری و فرمان برداری خداوند می تواند در روز رستاخیز از شرابی که ویژه پاکان و نیکوکاران است سیراب گردد.

5. آثار اطاعت از خدا

5. 1. نگهدارنده انسان از مهلکه ها

فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ حِرْزَ مِنْ مَتَالِفَ مُكْتَنِفَةٍ ⁽¹⁾

زیرا طاعت و بندگی خدا شما را از مهلکه های فراگیر که در انتظارتان است نگاه می دارد.

5. 2. نگهدارنده انسان از وحشت ها

وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَةٍ و وحشت هایی که هر لحظه انتظار می رود.

5. 3. نگهدارنده انسان از آتش دوزخ

وَ أُوَارِ نِيرَانٍ مُوقَدَةٍ ⁽²⁾ و حرارت آتش افروخته را از شما باز می دارد

6. ادامۀ آثار تقوا

6. 1. رافع سختی ها

فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَى عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا ⁽³⁾ هرکس به دامن تقوا چنگ،زند سختی هایی که بدو نزدیک گشته از وی دور گردد.

نکته

آدم هایی که با خدا رابطه ندارند و اهل تقوا نیستند هم در دنیا گرفتار سختی هستند و هم در آخرت بیشتر سختی ها به این علت است که انسان خود را با مردم دنیا برای مال و ریاست درگیر می کند؛ زیرا نوع بشر به دنبال ریاست و آقایی است و اگر ثروت یا ریاست را از آن ها بگیرند، درگیری و کشمکش ایجاد می شود. انسان باید در دنیا کار کند اما خودش را با مردم دنیا برای مال و ریاست درگیر نکند.

مشابه

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽¹⁾اگر مردم قریه ها ایمان آورده و پرهیزکاری پیشه کرده بودند برکات آسمان و زمین را به رویشان می گشودیم. وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب ⁽²⁾و هرکه از خدا بترسد، برای او راهی برای بیرون شدن قرار خواهد داد.

6. 2. شیرینی زندگی

وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا ⁽³⁾ تلخی های حوادث ناراحت کننده به شیرینی مبدل می شود.

نکته

اموری از دنیا که برای دیگران تلخ است برای آدمی که اهل تقواست، شیرین است؛ زیرا: 1. او درگیری برای خودش درست نمی کند؛ 2. اگر چیزهایی هم پیش آمد، چون اتکا به خدا دارد و می داند که امتحان خداست ناراحت نیست

6. 3. گشایش در زندگی

والفَرَجَتْ عَنْهُ الْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاكْمِهَا امواج فتنه هایی که گرداگردش را فراگرفته از او فاصله گیرد.

نکته

حضرت کسی که خودش را درگیر دنیا می کند به کسی که در دریا گرفتار باشد و موج ها از اطراف به او فشار بیاورد و او را در تنگنا قرار دهد، تشبیه کرده است.

استعاره

مستعار: امواج

مستعار منه: غرق شدن و نابودی

مستعارله: وضع نامطلوب بدنی و ملکات زشت اخلاقی

جامع: واژۀ «امواج» را برای وضع نامطلوب بدنی و صفات زشت اخلاقی استعاره فرموده است؛ همان صفات زشتی که اگر در نفس آدمی زیاد و انبوه شود، آن را در اقیانوس عذاب الهی غرق و نابود خواهد ساخت رعایت تقوا باعث رهایی نفس از ناهنجاری و محو صفات زشت از صفحه ضمیر او می گردد، هرچند این تیرگیها بسیار باشد.

6. 4. سهولت

وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصَّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا ⁽¹⁾

إنصاب: خسته کردن؛ مصدر باب افعال است و از ریشۀ «نصب» به معنای خسته شدن گرفته شده است.

دشواریهایی که وی را به رنج انداخته، برایش آسان شود.

6. 5. مجد و عظمت

وَ هَطَلَتْ عَلَيْهِ الْكَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا ⁽²⁾

و باران کرامت پس از نایاب شدن بر او می بارد.

نکته

هطل به معنای بارانی است که با دانه های درشت پشت سر هم بیاید؛ کرامت خدا تشبیه شده است به باران حضرت می فرماید کرامت خدا بر چنین شخص باتقوایی سرازیر می شود؛ یعنی از هر طرفی محترم و مورد رحمت خدا قرار می گیرد.

استعاره

مستعار هطل

مستعار منه: تمتع و کامیابی

مستعارله: افاضه های الهی

جامع: منظور از بارش کرامت در جمله و هطلت علیه الكرامة كمالات نفسانی پایداری است که انسان بدان ها متمتع و کامیاب می گردد و چون افاضه این کمالات شباهت به ریزش باران دارد لذا واژهٔ «هطل را برای افاضۀ آن ها استعاره و به کرامت

اسناد داده است

6. 6. نزول رحمت

وَ تَحَدَّبَتْ عَلَيْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا ⁽¹⁾

همچون باران های پرپشت بر او فرو می بارد و رحمت قطع شده الهی به سوی او بازمی گردد.

6. 7. گشایش نعمت ها

وَ تَفَجَّرَتْ عَلَيْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا ⁽²⁾ نعمت های که فرونشسته بود، به جوشش در می آید.

نکته ها

واژه «تفجر» کنایه از انواع نعمت ها دنیوی و اخروی است. ⁽³⁾

در این عبارت حضرت نعمت ها خدا را به چشمه آب گوارایی تشبیه کرده اند. اگر آب این چشمه فرو رفته باشد انسان ناراحت می شود ولی وقتی که آب دوباره شروع به جوشیدن کند انسان خوشحال می شود.

6. 8. بارش برکت

وَ وَبَلَتْ عَلَيْهِ الْبَرَكَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا ⁽⁴⁾

و برکت های کم شده به فراوانی بر او ریزش می کند.

نکته

در این عبارت برکت خدا به باران تشبیه می شود باران گاهی با دانه های خیلی ریز می بارد و چیزی عاید زمین نمی شود که به این می گویند «رذاذ» در مقابل «وابل».

مشابه

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ⁽¹⁾و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم. وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب ⁽²⁾و هرکس از خدا پروا کند [خدا] برای او راه بیرون شدنی قرار می دهد و از جایی که حسابش را نمی کند به او روزی می رساند.

7. توصیه به تقوامداری اندرز خداوند

فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي نَفَعَكُمْ بِمَوْعِظَتِهِ تقوای خداوند پیشه کنید؛ همان خداوندی که با پند و اندرزش به شما سود بخشیده است.

8. مواعظ نبوی

وَوَعَظَكُمْ بِرِسَالَتِهِ و به وسیله رسالتش شما را اندرز داده است.

9. نعمت ها الهی

وَامْتَنَّ عَلَيْكُمْ بِنِعْمَتِهِ ⁽³⁾ و با نعمتش بر شما منت نهاده است.

10. لزوم آمادگی اطاعت و عبادت

فَعَبِّدُوا أَنْفُسَكُمْ لِعِبَادَتِهِ وَ اخْرُجُوا إِلَيْهِ مِنْ حَقٌّ طَاعَتِهِ ⁽⁴⁾ پس توسن وجود خود را برای عبادتش رام و حق طاعت او را به جای آورید.

نکته ها

«فَعَبّدُوا» از ریشۀ عبادت اخذ شده به معنای مهیا ساختن و تسلیم نمودن است. ⁽⁵⁾

اطاعت به این است که واجبات خدا را انجام بدهیم و محرمات را ترک کنیم. این حقی است به گردن من و شما و حق اطاعت را خوب از عهده اش بربیایید که روز قیامت گرفتاری نداشته باشید

ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ الَّذِى اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ وَ اصْطَنَعَهُ عَلَى عَيْنِهِ وَ أَصْفَاهُ خِيَرَةَ خَلْقِهِ وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ أَذَلَّ الْأَدْيَانَ بِعِزَّتِهِ وَوَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِكَرَامَتِهِ وَ خَذَلَ مُحَادِّيهِ بِنَصْرِهِ وَ هَدَمَ أَرْكَانَ الضَّلَالَةِ بِرُكْنِهِ وَ سَقَى مَنْ عَطِشَ مِنْ حِيَاضِهِ وَ أَتَأَقَ الْحِيَاضَ بِمَوَاتِحِهِ ثُمَّ جَعَلَهُ لَا انْفِصَامَ لِعُرْوَتِهِ وَ لَا فَكَ لِحَلْقَتِهِ وَ لَا انْهِدَامَ لِأَسَاسِهِ وَ لَا زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ وَ لَا انْقِلَاعَ لِشَجَرَتِهِ وَ لَا انْقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ وَ لَا عَفَاءَ لِشَرَائِعِهِ وَ لَا جَدَّ لِفُرُوعِهِ وَ لَا ضَنْكَ لِطْرُقِهِ وَ لَا وُعُوثَةَ لِسُهُولَتِهِ وَ لَا سَوَادَ لِوَضَحِهِ وَ لَا عِوَجَ لِانْتِصَابِهِ وَ لَا عَصَلَ فِي عُودِهِ وَ لَا وَعَثَ لِفَجِّهِ وَ لَا انْطِفَاءَ لِمَصَابِيحِهِ وَ لَا مَرَارَةَ لِحَلَاوَتِهِ فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ فِي الْحَقِّ أَسْنَاخَهَا وَثَبَّتَ لَهَا أَسَاسَهَا وَيَنَابِيعُ غَزُرَتْ عُيُونُهَا وَ مَصَابِيحُ شَبَّتْ نِيرَانُهَا وَ مَنَارٌ افْتَدَى بِهَا سُفَّارُهَا وَ أَعْلَامٌ قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا وَ مَنَاهِلُ رَوِيَ بِهَا وَرَادُهَا. جَعَلَ اللَّهُ فِيهِ مُنْتَهَى رِضْوَانِهِ وَ ذِرْوَةَ دَعَائِمِهِ وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ وَثِيقُ الْأَرْكَانِ رَفِيعُ الْبُنْيَانِ مُنِيرُ الْبُرْهَانِ مُضِيءُ النِّيرَانِ عَزِيزُ السُّلْطَانِ مُشْرِفُ الْمَنَارِ مُعْوذُ الْمَثَارِ فَشَرِّفُوهُ وَاتَّبِعُوهُ وَ أَدُّوا إِلَيْهِ حَقَّهُ وَضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ.

11. آثار و عظمت و ویژگی های اسلام

11. 1. دین برگزیده

ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ ⁽¹⁾ آن گاه بدانید این اسلام همان دین خداست که آن را برای خود برگزید.

نکته ها

«اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ» اشاره به این است که راه رسیدن به قرب خداوند تنها آیین اسلام است. ⁽²⁾

دینی که انسان ها را به خدا می رساند و تسلیم خدا می کند دین مقدس اسلام است و اسلام از ماده «تسلیم» است؛ یعنی انسان صددرصد مطیع و خالص برای خدا باشد فلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلیما ⁽³⁾ولی چنین نیست به پروردگارت قسم که ایمان نمی آورند مگر آن که تو را در مورد آن چه میان آنان مایۀ اختلاف،است داور گردانند سپس از حکمی که کرده ای در دل هایشان احساس ناراحتی و تردید نکنند و کاملا سر تسلیم فرود آورند.

مشابه

وَ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَ لَهُ الدِّينُ واصِبا ⁽¹⁾و آن چه در آسمان ها و زمین است از آن اوست، و آیین پایدار [نیز] از آن اوست. هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی و دینِ الْحَقِّ ⁽²⁾اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد.

11. 2. ساخته شدن با عنایت خاص

وَ اصْطَنَعَهُ عَلَى عَيْنِهِ ⁽³⁾ و با عنایت خاص خویش آماده ساخته است.

نکته

جمله «وَ اصْطَنَعَهُ عَلَى عَيْنِهِ» در مورد اموری گفته می شود که شخص به هنگام انجام گرفتن آن حاضر و ناظر باشد و به عبارت دیگر در برابر چشمان او انجام گیرد و در مورد خداوند کنایه از نهایت عنایت و مراقبت الهی نسبت به آن است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ لِتُصْنَعَ عَلَى عَيْني ⁽⁵⁾زیر نظر من پرورش یابی. وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسي اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوكَ بِآيَاتِي وَ لا تَنِیا فی ذکری ⁽⁶⁾تو را خاص خود کردم تو و برادرت آیات مرا ببرید و در رسالت من سستی مکنید.

11. 3. مبلغ اسلام؛ برترین آفریده خدا

وَ أَصْفَاهُ خِيَرَةَ خَلْقِهِ ⁽¹⁾

و بهترین آفریده خود را برای عرضه آن برگزید.

11. 4. استواری پایه های اسلام بر محبت

وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ ⁽²⁾

و پایه های آن را بر محبت خویش قرار داد.

نکته ها

اشاره به این که اساس اسلام را محبت تشکیل می دهد. ⁽³⁾

ابتدا باید دوست خدا باشی و ایمان به خدا داشته باشی بعد به دستورات عمل کنی.

مشابه

هَلِ الدِّينُ إِلَّا الْحُبُّ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْببْكُمُ الله ⁽⁴⁾آیا دین چیزی غیر از محبت است؟ خداوند می گوید بگو اگر خدا را دوست می دارید از من پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد استعاره

مستعار: دعائم

مستعار منه: قیام و قرار

مستعارله: اهل اسلام یا ارکان آن

جامع: واژۀ «دعائم» برای اهل اسلام یا برای ارکان آن استعاره شده و وجه مشابهت این است که اسلام مانند سقفی که بر روی ستون هایش برپاست بر ارکان خود قیام و قرار دارد.

11. 5. تفوق اسلام بر سایر ادیان

أَذَلَّ الْأَدْيَانَ بِعِزَّتِهِ ⁽¹⁾ خداوند ادیان و مذاهب دیگر را با عزت و قدرت بخشیدن به اسلام ضعیف کرد

نکته

در زمان امیرالمؤمنین علیه السلام دین اسلام در جهان جا باز کرده بود و دین های دیگر در مقابل آن موقعیت خود را از دست داده بودند و این ادیان در عین حال که دارای حقایقی بودند اما خرافات و اوهام در آن زیاد بود و دین اسلام خالی از این گونه مسائل بود؛ بنابراین اسلام بر ادیان دیگر تفوق پیدا کرده بود.

مشابه

وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرين ⁽²⁾و هركه جز اسلام، دینی [دیگر] جوید هرگز از وی پذیرفته نشود و وی در آخرت از زیانکاران است. هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ ِدينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون ⁽³⁾اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه،کرد، تا آن را بر هر چه دین است فائق،گرداند هر چند مشرکان را ناخوش آید

11. 6. اعتلای اسلام

وَ وَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ و با برافراشتنش دیگر مذاهب را به پستی نشاند.

نکته

ممکن است که منظور خود مردم باشند و ممکن هم هست که منظور آن دین ها باشند چون به خود هم «ملة» گفته می شود.

11. 7. اسلام، خوارکننده دشمنان

وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِكَرَامَتِهِ ⁽⁴⁾ و با احترام و نفوذ آن دشمنان را خوار نمود.

نکته ها

مراد از دشمنان اسلام مشرکان و تکذیب کنندگان ادیان دیگر است و مقصود از «اهانت» آن ها کشتار و گرفتن جزیه و تحقیر آنان است. ⁽¹⁾

و تکریم اسلام عبارت از گرامیداشت آن و اهل اسلام و این که مسلمانان را در نفوس دیگران ارجمند و بزرگ داشته است. ⁽²⁾

11. 8. درماندگی مخالفان

وَ خَذَلَ مُحَادِّيهِ بِنَصْرِهِ ⁽³⁾ با یاری اسلام، مخالفان سرسختش را درمانده ساخت

نکته

«مُحَادِّيهِ»: جمع است که در اصل محادیّن بوده و چون «ه» اضافه شده «ن» آن افتاده است. «محادین» اسم فاعل از باب مفاعله است و دو «دال» در هم ادغام می گردد «مُحادٌ» می شود که جمع آن «محادّون» است.

مشابه

لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ⁽⁴⁾نمی یابی مردمی را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند ولی با کسانی دوستی کنند که با خدا و پیامبرش مخالفت می ورزند. قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ ⁽⁵⁾با آنان بجنگید تا خدا آنان را به دست شما عذاب و رسوایشان کند و شما را بر ایشان پیروزی بخشد و دل های گروه مؤمنان را خنک گرداند.

11. 9. منهدم کردن ارکان ضلالت

وَ هَدَمَ أَرْكَانَ الضَّلَالَةِ بِرُكْنِهِ ⁽¹⁾ و با تقویت،آن ارکان ضلالت را در هم کوبید.

استعاره

مستعار: ارکان

مستعار منه: پایه و ستون

مستعارله: عقاید فاسد

جامع: واژۀ «ارکان» استعاره است؛ زیرا همان گونه که وجود ساختمان بستگی به ستون ها و پایه های آن دارد گمراهی نیز به عقاید فاسد و مردمی که دارای آن تباهی ها و گمراهی ها هستند، وابسته است.

11. 10. سیراب کردن تشنگان

وَ سَقَى مَنْ عَطِشَ مِنْ حِيَاضِهِ ⁽²⁾

تشنگان را از سرچشمه زلال آن سیراب کرد.

نکته ها

واژهٔ «سقی» استعاره از افاضه علوم دین و کمالات نفسانی به آن هاست. ⁽³⁾

واژۀ «عطش» استعاره است برای آنانی که گرفتاری خود را به جهل و نادانی دانسته و از دانش بی بهره اند. ⁽⁴⁾

واژۀ «حیاض» استعاره است برای دانشمندان اسلام که حوضه ای علوم و حکمت دین هستند. ⁽⁵⁾

حضرت امیر علیه السلام دستورات اسلام را به آب تشبیه کرده که مایه حیات است. دستورات