کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 5

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340-

عنوان و نام پدیدآور: کلام امیر (علیه السلام)/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 500 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-31-3 -ج 5

وضعیت فهرست نویسی: فيپا

یادداشت: کتابنامه

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه - نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد5

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 3 - 31 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبه 146...31

خطبه 147...41

2 6. ناهماهنگی ضلالت و هدایت...48

خطبه 148...59

خطبه 149...65

خطبه 150...75

خطبه 151...91

خطبه 152...115

خطبه 153...

خطبه 154...147

خطبه 155...161

خطبه 156...177

خطبه 157...

6 سرنوشت انسان ها...204

خطبه 158...219

خطبه 159...229

خطبه 160...233

خطبه 161...271

خطبه 162...289

خطبه 163...297

خطبۀ 164...315

خطبه 165...325

خطبه 166...357

خطبه 167...369

خطبه 168...377

خطبه 169...383

خطبه 170...389

خطبه 171...393

خطبه 172...401

خطبه 173...411

خطبه 174...425

خطبه 175... 431

خطبه 176...439

13 4. زبان مؤمن و منافق...463

خطبه 177...479

خطبه 178...483

کتابنامه...497

خطبه 146

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از جنگ با امپراتوری ایران در زمان خلافت عمر در مدینه، سال 15 هجری

مخاطب: خلیفه دوم (عمر)

موضوع: سیاسی، نظامی، اعتقادی

ویژگی: پاسخ به مشورت خواهی عمر ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه در مجموع یک مطلب را دنبال می کند و آن این که در بعضی از شرایط، شرکت رئیس حکومت در جنگ بسیار خطرناک است و ممکن است دو مشکل مهم به بار آورد:

این خطبه به خوبی نشان می دهد که علی علیه السلام آن جا که پای مصالح اسلام و مسلمین در میان بود، حتی به مخالفان خود نیز کمک می کرد تا مبادا کمترین آسیبی به حوزه اسلام برسد. البته این سخن بدان معنا نیست که رئیس حکومت هرگز نباید شخصاً در میدان نبرد حاضر

شود تا کار خود امیر مؤمنان علیه السلام در جنگ های جمل و صفین و نهروان و از آن بالاتر حضور پیغمبر صلی الله علیه و آله و در غزوات نقض شود بلکه شرایط کاملاً متفاوت است و شرایط زمان خلیفه دوم چنین اقتضا می کرد.

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ يَكُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِكَثْرَةٍ وَ لَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِي أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ، وَ نَحْنُ عَلَى مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ وَ نَاصِرٌ جُنْدَهُ وَ مَكَانُ الْقَيِّمِ بِالْأَمْرِ مَكَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ يَجْمَعُهُ وَ يَضُمُّهُ ، فَإِنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفَرَّقَ الْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ يَجْتَمِعْ بِعَذَافِيرِهِ أَبَداً، وَ الْعَرَبُ الْيَوْمَ وَ إِنْ كَانُوا قَلِيلًا فَهُمْ كَثِيرُونَ بِالْإِسْلَامِ عَزِيزُونَ بِالاجْتِمَاعِ، فَكُنْ قُطْباً وَ اسْتَدِرِ الرَّحَى بِالْعَرَبِ وَ أَصْلِهِمْ دُونَكَ نَارَ الْحَرْبِ، فَإِنَّكَ إِنَّ شَخَصْتَ مِنْ هَذِهِ الْأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَيْكَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَ أَقْطَارِهَا حَتَّى يَكُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَكَ مِنَ الْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إِلَيْكَ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْكَ إِنَّ الْأَعَاجِمَ إِنْ يَنْظُرُوا إِلَيْكَ غَداً يَقُولُوا هَذَا أَصْلُ الْعَرَبِ فَإِذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ اسْتَرَحْتُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ أَشَدَّ لِكَلَبِهِمْ عَلَيْكَ وَ طَمَعِهِمْ فِيكَ. فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ مَسِيرِ الْقَوْمِ إِلَى قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَكْرَهُ لِمَسِيرِهِمْ مِنْكَ وَ هُوَ أَقْدَرُ عَلَى تَغْيِيرِ مَا يَكْرَهُ؛ وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ، فَإِنَّا لَمْ نَكُنْ نُقَاتِلُ فِيمَا مَضَى بِالْكَثْرَةِ وَ إِنَّمَا كُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَ الْمَعُونَةِ. و من كلام له علیه السلام و قد استشاره عمر بن الخطاب في الشُّخوص لقتال الفرس بنفسه: وقتی عمر بن خطاب برای شرکت در جنگ ایران ⁽¹⁾با امیر مؤمنان مشورت کرد، حضرت فرمود:

1. نصرت خداوند، عامل پیروزی

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ يَكُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِكَثْرَةٍ وَلَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِي أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ ⁽²⁾

أمَدَّه: او را یاری نمود کمک و امداد کرده است. طَلَعَ سر درآورد؛ الكوكب طلوعا ظهر و طلع الجبل علاه.

پیروزی و شکست اسلام به فراوانی لشکر و اندکی آن نبود آن دین خداست که خدا پیروزش کرد و ارتش حق است که آن را فراهم آورد و یاری داد تا رسید به آن جا که باید برسد و طلوع کرد تا جایی که باید طلوع کند.

نکته

ممکن است تفاوت میان جملهُ« بَلَغَ مَا بَلَغَ» و «طَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ» این بوده باشد که جمله دوم از خاستگاه اسلام خبر می دهد و جمله اول از منتهای منطقه نفوذ اسلام سخن می گوید. این احتمال نیز وجود دارد که جمله اول اشاره به مناطقی دارد که اسلام در آن جا نفوذ کرد و جمله دوم اشاره به مناطقی دارد که هر چند اسلام در آن جا نفوذ نکرد ولی آوازه اسلام در آن جا پیچید و شعاع اسلام در آن افتاد یا این که جملهٔ اول اشاره به قدرت و قوت اسلام است و جمله دوم اشاره به گسترش اسلام. ⁽¹⁾

مشابه

أَمَّنْ هذَا الَّذى هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمن ⁽²⁾آیا آنان که یاران شما هستند می توانند در برابر خدا یاریتان کنند؟ هوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون ⁽³⁾او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد تا آن را بر همه آیینها غالب گرداند؛ هر چند مشرکان کراهت داشته باشند. وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ⁽⁴⁾خداوند به کسانی که از شما ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند وعده می دهد که آن ها را قطعاً خلیفه روی زمین خواهد کرد؛ همانگونه که پیشینیان را خلافت روی زمین بخشید.

2. وعده حتمی خدا

وَنَحْنُ عَلَى مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ مُنْجِزَ وَعْدَهُ وَ نَاصِرٌ جُنْدَهُ ⁽⁵⁾

خداوند به ما وعده پیروزی داده است و او به وعده خویش عمل خواهد کرد و سپاه خود را یاری می کند.

نکته

در شرایطی که اصل اسلام در خطر است و دشمن به اساس اسلام حمله کرده و ممکن است بر اثر عملی شدن پیشنهاد غلط اسلام آسیب ببیند حضرت اختلاف خود با

حکومت و خلیفه دوم را به طور موقت نادیده می گیرد و خلیفه را راهنمایی می کند.

مشابه

إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ ⁽¹⁾ما به یقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده اند در زندگی دنیا و ]در آخرت] روزی که گواهان به پا می خیزند، یاری می دهیم. إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتِ وَ ما أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ ⁽²⁾هر چه به شما وعده داده اند، خواهد آمد و شما را راه گریزی نیست موقعیت زمامدار. وَ مَكَانُ الْقَيِّمِ بِالْأَمْرِ مَكَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ يَجْمَعُهُ وَ يَضُمُّهُ فَإِنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفَرَّقَ الْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ يَجْتَمِعْ بِحَذَا فِيرِهِ أَبَداً ⁽³⁾

يَضُمُّهُ: پیوند می دهد.

حَذَافِیرِه: همگی تمامی؛ جمع «حذفور» و «حذفار» به معنی جانب و اطراف چیزی است و «حذافیر» به معنی تمام جوانب است؛ الحذفور و زان عصفور الجانب كالحذفار و الجمع حذافير، و أخذه بحذافيره أى بأسره أو بجوانبه. کند.

موقعیت زمامدار مانند رشته است که مهره ها را جمع می کند و ارتباط می بخشد. اگر رشته از هم بگسلد مهره ها پراکنده می شوند و هر یک به جایی خواهند افتاد؛ به گونه ای که هرگز نتوان همه را جمع کرد.

تشبیه

مشَبَه: موقعیت زمامدار

مشَبَه به: رشته ای که مهره ها را جمع می کند

وجه شَبَه: زمامدار و فرمانده یک کشور به منزله ریسمان تسبیح یا گردنبند است که رمز وحدت و انسجام امت است زمامداران باید آنقدر سعه صدر داشته باشند تا

بتوانند تمام افراد را در یک مجموعه منسجم جمع کند.

4. روحیه دادن امام

وَ الْعَرَبُ الْيَوْمَ وَ إِنْ كَانُوا قَلِيلًا فَهُمْ كَثِيرُونَ بِالْإِسْلَامِ عَزِيزُونَ بِالاجْتِمَاعِ ⁽¹⁾ عرب امروز هرچند تعدادشان کم است ولی اسلام، آنان را فراوان ساخته و وحدت کلمه نیرومندشان نموده!

نکته

پیش از بعثت پیامبر و قبل از این که اسلام گسترش یابد ایران و روم و دیگر کشورهای قدرتمند یا ضعیف ارزشی برای عرب ها قائل نبودند و قضاوتشان درباره عرب ها این بود که عرب ها عده ای بیابان نشین سوسمار خوار هستند ولی همین عرب ها در پرتو اسلام قدرتشان به اندازه ای افزایش یافت که شامات و یمن را به تصرف خود درآوردند و ایران نیز به وحشت افتاد این است که حضرت علی علیه السلام می فرماید عرب ها گرچه در مقابل دشمن اندک هستند ولی به واسطه ایمان و اسلام توانمندند و به خاطر اتحادی که در پرتو اسلام پیدا کرده اند قدرتمند و پیروز هستند.

5. نقش محوری رهبر

فَكُنْ قُطْباً وَ اسْتَدِرِ الرَّحَى بِالْعَرَبِ وَ أَصْلِهِمْ دُونَكَ نَارَ الْحَرْبِ ⁽²⁾

الرَّحَى: آسیاب، آسیای دستی

أَصل: افکندن در آتش؛ از مادۀ «صلی» به معنی ورود در آتش یا سوختن در آن است و هنگامی که به باب افعال می رود به معنی افکندن در آتش می آید و این تعبیر در این جا اشاره به این است که وقتی لشکریان در آتش جنگ مشغول فعالیت اند خود را از آن ها دور کن تا دشمن نتواند به تو آسیب برساند؛ صلی اللّحم يصليه صليا من باب رمى شواه أو ألقاه في النار للاحراق كأصلاه و صلاه ويده بالنّار سخنها وصلى النّار و بها كرضى صليا وصليّا قاسي حرّها، وأصلاه النار وصلا إيّاه و فيها وعليها أدخله إيّاها و أثواه فيها.

دونک: بدون خودت.

تو [خلیفه دوم] مانند محور آسیا باش و به کمک اعراب آسیا را بچرخان. آنان را به میان میدان جنگ روانه ساز [و خود برکنار بمان].

نکته

حضرت علی علیه السلام به عمر به عنوان خلیفه پیشنهاد می کند که تو باید مانند قطب در جای خود برقرار و ساکن باشی و به وسیلۀ عرب سنگ آسیای جنگ را بچرخانی. در حقیقت

حضرت از خلیفه می خواهند که شخصاً در جنگ شرکت نکند بلکه در مرکز بماند و جنگ را فرماندهی کند.

6. غافل نشدن از دشمنان داخلی

فَإِنَّكَ إِنْ شَخَصْتَ مِنْ هَذِهِ الْأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَيْكَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَأَقْطَارِهَا حَتَّى يَكُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَكَ مِنَ الْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إِلَيْكَ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْكَ ⁽¹⁾

أقطارها: ناحیه و منطقه ای از زمین؛ جمع «قطر».

ما تَدَعُ: آن چه باقی می گذاری؛ از مادۀ «وَدَعَ» به معنای رها می کنی، وامی گذاری.

الْعَوْرَات: نقاط آسیب پذیر؛ جمع «عورت» در اصل به معنی عیب و عار است و از آن جا که آشکار ساختن آلت جنسی مایۀ عیب و عار است به آن عورت اطلاق شده ولی این واژه معنی وسیع تر و گسترده تری نیز دارد و آن نقطهٔ آسیب پذیر و آن چه انسان از آن بیم و وحشت و نگرانی دارد و از آن جایی که مرزهای هر کشوری از مناطق آسیب پذیر و نگران کننده ای است این واژه در این مورد نیز به کار می رود ولی در خطبه بالا برخلاف آن چه گفته اند به معنی مرزها نیست بلکه منظور نقاط آسیب پذیر و نگران کننده در داخل کشور اسلام است که از سوی منافقان ممکن است مورد هجوم واقع شود و جملۀ «ما تدع وراءک» گواه بر این معناست؛ زیرا هنگامی که لشکر به سوی دشمن خارجی حرکت می کند، آن چه پشت سر او قرار می گیرد بخش های داخلی کشور است؛ العورة في الثغر و الحرب خلل يخاف منه و الجمع عورات بالسكون للتخفيف و القياس الفتح لأنه اسم و هو لغة هذيل.

زیرا اگر بیرون روی عرب از همه طرف پیمان با تو را بگسلند تا جایی که حفظ مرزهایی که پشت سر گذاشته ای برای تو از رفتن به کارزار مهمتر شود.

نکته

اشاره به این که اسلام هنوز در آغاز کار بود و منافقان و بازماندگان عصر جاهلیت هنوز در صفوف عرب جای داشتند و در انتظار فرصتی بودند که از پشت به مسلمانان واقعی خنجر بزنند. اگر زمامدار و یاران وفادارش همگی به نقطه دوردستی بروند، میدان برای بداندیشان و مفسدان و منافقان خالی می شود و ممکن است آن ها خطراتی بیافرینند که از خطر دشمن بیرونی خطرناک تر باشد؛ اضافه بر این اگر مشکلی برای لشکر در جبهه ها به وجود آید، زمامداری که در مرکز نشسته است می تواند گروه های تازه نفسی را بسیج کند و به میدان بفرستد ولی اگر خودش در میدان باشد، پشت لشکر به کلی خالی می شود. ⁽²⁾

7. رهبر؛ ریشه و اساس امت

إِنَّ الْأَعَاجِمَ إِنْ يَنْظُرُوا إِلَيْكَ غَداً يَقُولُوا هَذَا أَصْلُ الْعَرَبِ فَإِذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ اسْتَرَحْتُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ أَشَدَّ لِكَلَبِهِمْ عَلَيْكَ وَ طَمَعِهِمْ فِيكَ ⁽¹⁾

اسْتَرَحْتُمْ: راحت شدید.

لكلب: تهاجم، سماجت و سخت کوشی، شدت جنگ و کشتار آن ها؛ الکلب: محرّكة الحرص و الشدّة.

اگر عجم ها فردا چشمشان به تو افتد می گویند اساس و ریشۀ عرب این است و اگر آن را قطع کنیم راحت خواهیم شد این تفکر آن ها را در مبارزه با تو و طمع در نابودی و آزارت حریص تر و سرسخت تر می کند.

نکته

در جنگ ها احیاناً اگر پرچم یک طرف بخوابد آن طرف دچار ضعف و شکست می شود؛ بنابراین اگر فرمانده جنگ که مهمتر و کارسازتر از پرچم است، آسیب ببیند، پیروزی طرف مقابل بسیار نزدیک و قریب به یقین می شود.

8. خداوند توانا بر هرچیز

فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ مَسِيرِ الْقَوْمِ إِلَى قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَكْرَهُ لِمَسِيرِهِمْ مِنْكَ وَ هُوَ أَقْدَرُ عَلَى تَغْيِيرِ مَا يَكْرَهُ ⁽²⁾ این که گفتی آنان به راه افتاده اند تا با مسلمانان پیکار کنند خدای سبحان از آمدن آنان بیش از تو ناخشنود است و نیز بر دگرگون کردن آن چه ناخشنودش می سازد، تواناتر است.

نکته

سخن امام علیه السلام بر این پایه است که هر چند آمدن ایرانیان به جنگ مسلمانان خطر و مفسده است لیکن رفتن او به همراه سپاهیان برای جنگ با ایرانیان، خطر و مفسده ای بزرگتر است در این صورت باید خطر بزرگتر را برطرف ساخت و دفع مفسده دیگر را به خدا واگذاشت؛ زیرا خداوند نیز آن را ناخوش می دارد و او در دفع آن چه مکروه اوست تواناتر است. ⁽³⁾

مشابه

يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ⁽⁴⁾می خواهند نور

خدا را با دهان هایشان خاموش کنند ولی خدا کامل کننده نور خویش است؛ اگرچه کافران را ناخوش آید.

9. پیروزی اندک بر بسیار

فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ فَإِنَّا لَمْ نَكُنْ نُقَاتِلُ فِيمَا مَضَى بِالْكَثْرَةِ وَإِنَّمَا كُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَ الْمَعُونَة اما آن چه درباره تعداد زیاد سربازان دشمن یادآور شدی، بدان که ما در گذشته در نبرد با دشمن بر اساس کثرت نفرات پیکار نمی کردیم بلکه با یاری و کمک خداوند جنگ می نمودیم.

مشابه

كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ ⁽¹⁾چه بسا گروه اندکی که بر گروه بسیاری غلبه کند که خدا با کسانی است که پای می فشرند. مَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكيم ⁽²⁾و يارى تنها از سوی خداست که او پیروزمند و حکیم است.

خطبه 147

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: سیاسی، اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: خداشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

از خطبه های امام علیه السلام است که در آن هدف از بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهمیت قرآن و بخشی از حوادث آینده بیان شده است.

فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلى الله عليه وآله بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ، بِقُرْآنٍ قَدْ بَيَّنَهُ وَأَحْكَمَهُ لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِيُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَلِيُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْكَرُوهُ. فَتَجَلَّى لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ وَ كَيْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثْلَاتِ وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ وَ إِنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي زَمَانٌ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ أَخْفَى مِنَ الْحَقِّ وَلَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ لَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ سِلْعَةُ أَبْوَرَ مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِيَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَ لَا فِى الْبِلَادِ شَيْءٌ أَنْكَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْكَرِ، فَقَدْ نَبَذَ الْكِتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ حَفَظْتُهُ، فَالْكِتَابُ يَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِيدَانِ مَنْفِيَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِي طَرِيقٍ وَاحِدٍ لَا يُؤْوِيهِمَا مُؤْمٍ، فَالْكِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فِي النَّاسِ وَ لَيْسَا فِيهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَيْسَا مَعَهُمْ، لِأَنَّ الضَّلَالَةَ لَا تُوَافِقُ الْهُدَى وَ إِنِ اجْتَمَعَا فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَى الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا عَنِ عَلَى الْجَمَاعَةِ كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْكِتَابِ وَ لَيْسَ الْكِتَابُ إِمَامَهُمْ، فَلَمْ يَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُهُ وَلَا يَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَزَبْرَهُ. وَ مِنْ قَبْلُ مَا [مَثَلُوا مَثَلُوا بِالصَّالِحِينَ كُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَى اللَّهِ فِرْيَةً وَ جَعَلُوا فِي الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّيِّئَةِ. وَ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَیبِ آجَالِهِمْ، حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ الَّذِي تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ وَتُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ وَتَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَالنِّقْمَةُ).

1. بعثت

1. 1. حکمت بعثت

فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ) ⁽¹⁾ خداوند محمد (صلی الله علیه و آله) را به حق مبعوث کرد تا بندگانش را از پرستش بت ها به عبادت خویش دعوت کند و از اطاعت شیطان به اطاعت خود فراخواند.

مشابه

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ عِبَادِهِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ

عُهُودِ عِبَادِهِ إِلَى عُهُودِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ عِبَادِهِ إِلَى طَاعَتِهِ وَ مِنْ وَلَايَةِ عِبَادِهِ إِلَى وَلَايَتِه ⁽¹⁾خداوند، محمد (صلی الله علیه و آله ) را به حق مبعوث کرد تا بندگانش را از عبادت بندگان خارج سازد و به عبادت خویش فراخواند و از پیمان های بندگانش به پیمان های خودش و از اطاعت بندگانش به اطاعت خودش و از پذیرش ولایت بندگانش به ولایت خودش دعوت نماید. أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِى هذا صِراطٌ مُسْتَقیم ⁽²⁾ای فرزندان آدم آیا با شما پیمان نبستم که شیطان را نپرستید؛ زیرا او دشمن آشکار شماست؟ مرا بپرستید که راه راست این است.

1. 2. تبیین قرآن

بِقُرْآنِ قَدْ بَيَّنَهُ وَ أَحْكَمَهُ لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِيُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَ لِيُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْكَرُوهُ ⁽³⁾

جَحَدُوهُ: انکار کردند؛ جحد به معنای انکار شیء با علم به آن است؛ این واژه معمولاً در مواردی استعمال می شود که انسان در دل خود چیزی را می داند ولی شرایط زندگی یا مسائل دیگر باعث انکار ظاهری او می شود وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوا (نمل، 14)

با قرآنی که آن را روشن و استوار ساخت تا مردمان خدایشان را که از او بی خبر بودند بشناسند و به وجودش که آن را نفی کرده بودند اقرار کنند و او را که منکر شده بودند موجود و محقق بدانند.

نکته ها

«قرآن را استوار نمود» به این معنا که آن را بر اساس عقل و منطق استوار نموده و امور خلاف واقع و خرافی در آن راه ندارد.

حضرت در این عبارت فرمود: «لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ» و نفرمود: ليعرف و علت به کار بردن این تعبیر این است که مرتبۀ علم بیش از مرتبه شناخت است. کسی که از ابتدا در وجود خدا شک و تردید دارد باید بداند که خدایی وجود دارد و پس از این که وجود او را فهمید و پذیرفت آن گاه نوبت به اثبات صفات و دیگر ویژگی های او فرامی رسد.

مشابه

ادْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَن ⁽⁴⁾ مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین شیوه با آنان مجادله کن

1. 3. تجلی خداوند در قرآن

فَتَجَلَّى لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ ⁽¹⁾

خداوند سبحان در کتاب خویش بر بندگان تجلی کرد و آشکار شد بی آن که او را ببینند بلکه این تجلی به وسیله آیات قدرتش بوده که به آنان ارائه کرده است.

نکته ها

امام علیه السلام به تجلی حق در قرآن اشاره کرده و این که خداوند با یادآوری و توجه دادن بندگانش به شگفتی های آفرینش خویش و ترسانیدن آنان از عذاب و کیفر خود و همچنین با بیان احوال امت های گذشته که بر اثر عقوبت های خداوند محو و نابود شده و وجود آن ها یکباره درو گردیده و از میان رفته اند خود را به آنان نمایانده است و همه این ها ظهور و تجلّی اوست، بی آن که رؤیت و مشاهده ای در کار باشد. ⁽²⁾

اشاره به آیات توحید و بیان اسما و صفات خداوند است که دقت در آن ها چنان در انسان اثر می گذارد که گویی خدا را با چشم دل می بیند. ⁽³⁾

حضرت می فرماید: خداوند بدون این که دیدنی با چشم باشد، برای مردم متجلّی و آشکار گشته است و مردم اگر بخواهند می توانند او را در قرآن مشاهده کنند. امام در عبارت بعد نحوه جلوه حق تعالی را در قرآن بیان می فرماید. البته باید توجه داشته باشیم که فعل تجلّی» متعدی نیست بلکه لازم است و فاعلش خداوند است.

مشابه

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضِ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽⁴⁾آن خداوندی که زمین را چون فرشی بگسترد و آسمان را چون بنایی بیفراشت و از آسمان آبی فرستاد و بدان آب برای روزی شما از زمین هرگونه ثمره ای برویانید و خود می دانید که نباید برای خدا همتایانی قرار دهید. استعاره

مستعار: کتاب

مستعار منه: نقش حروف و کلمات و صور موجودات

مستعارله: علم

جامع: واژۀ «کتاب» برای «علم» استعاره آورده شده و وجه مشابهت این است که همان گونه که کتاب محل نقش حروف و کلمات است علم نیز محلی است که پذیرای است.

آثار گوناگون خلقت و عجایب صوری است که در آن نقش بسته می شود. بدیهی این تجلّی و ظهور و پیدایی از طریق مشاهده حسّ باصره نیست؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ برتر و منزه تر از این هاست.

1. 4. انذار و تخویف بندگان

وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ ⁽¹⁾ خداوند بندگان را از سطوت و غضب خویش بر حذر داشته است.

نکته

استدلال هایی که خداوند در قرآن می فرماید یا موجوداتی را که خلق کرده و آیاتی که ریزه کاری های خلقت را گوشزد می کند یا قدرت خود را در برخی داستان ها یادآوری می کند همه باعث شناخت خداوند می شود افزون بر این بسیاری از آیات قرآن دربارهٔ عذاب و جهنم و کفار و دیگر اهل جهنم است. آیاتی نیز در مورد اقوام مختلف نظیر قوم لوط یا قوم عاد و عقوبت های آنان ذکر شده است که همه برای عبرت ماست؛ بنابراین خداوند مردم را از قدرت خود بیم داده است.

1. 5. یادآوری سرگذشت پیشینیان

وَ كَيْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثْلَاتِ وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ ⁽²⁾

نَقِمَاتِ: عذابها؛ از مادۀ «نَقِمَ» به معنی انکار شیء است؛ انْتَقَمَ انْتِقَاماً منه او را كیفر داد، از او انتقام گرفت؛ النقمة: بالكسر و بالفتح و كفرحة المكافاة بالعقوبة جمعه نقم ككلم و عنب و نقمات ككلمات.

و چگونه قومی را به کیفر هلاک ساخت و چسان جمعی را با داس عذاب خویش درو نمود!

نکته

خداوند در قرآن اقوامی را که بر اثر نافرمانی دچار خشم و غضب او شده اند، یادآوری فرموده و کیفیت عقوبت و عذاب آنان را برای عبرت آیندگان تشریح نموده است؛ البته خداوند به هیچ قوم و گروهی بی جهت غضبناک نمی شود و بر مردم خشم نمی گیرد و آنان را به انتقام دچار نمی سازد بلکه کارهای خود آنان است که موجب عذاب می شود.

2. پیشگویی های امام

2. 1. مخفی شدن حق

وَ إِنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِى زَمَانٌ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٍ أَخْفَى مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِل وَ لَا أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ⁽¹⁾

آگاه باشید به زودی بعد از من زمانی خواهد رسید که چیزی پنهان تر از حق و آشکارتر از باطل و فراوانتر از دروغ بر خداوند و پیامبرش نخواهد بود!

نکته ها

در شرایطی که کسی جرئت ندارد حرف حق بزند به طور طبیعی باطل روشن و آشکار می شود و همه شعار باطل می دهند و چون هرکسی باطلی را انجام می دهد آن را به نحوی به خدا و پیامبر نسبت می دهد و در نتیجه دروغ بستن بر خدا و پیامبر زیاد می شود.

معمولاً کسانی که حرف باطل می زنند یا کار خلافی انجام می دهند، مسئولیت آن را بر عهده نمی گیرند و صریحاً به اشتباه خود اقرار نمی کنند بلکه حرف یا اقدام باطل خود را توجیه می کنند و به خدا و پیامبر و دین نسبت می دهند و در حقیقت دین را زیر سؤال می برند و به این ترتیب دروغ بستن بر خدا و پیامبر زیاد می شود.

2. 2. کسادی قرآن

وَ لَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ سِلْعَةُ أَبْوَرَ مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِيَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ ⁽²⁾

أَنْفَقَ پرسودتر افعل تفضیل است از مادۀ «نفاق»؛ معانی مختلفی دارد که یکی از آن ها گران شدن و مرغوب شدن اجناس است و در این جا به همین معنا به کار رفته است.

حُرِّفَ: تحریف شد.

و نزد مردم آن زمان کالایی کسادتر از قرآن نیست اگر به درستی تلاوت شود و کالایی پررونق تر از قرآن نیست اگر آن را واژگونه معنا کنند.

نکته ها

به این معنا که قرآن را آن اندازه تغییر می دهند و آن را به گونه ای ترجمه و تفسیر می کنند که با باطل یا با افکار و اعمال انحرافی خودشان سازگار باشد.

این که فرمود قرآن بی ارزش و بی اعتبار می شود به این معنا نیست که مردم در ظاهر هم قرآن را کنار می گذارند یا انکار می کنند بلکه به این معناست که هرکس می خواهد از دین و قرآن و دیگر مقدسات استفاده ابزاری کند؛ بنابراین وقتی که قرآن از معنا و جایگاه خود تغییر داده شد و به صورتی در آمد که دنیا پسند شد دیگر کالای رایجی می شود که به ظاهر همه آن را می پسندند.

2. 3. بی ارزشی معروف

وَ لَا فِي الْبِلَادِ شَيْءٌ أَنْكَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْكَرِ فَقَدْ نَبَذَ الْكِتَابَ حَمَلَتُهُ وَتَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ ⁽¹⁾

حفظه: حافظان

در آن زمان در شهرها چیزی ناشناخته تر از معروف و نیکی و آشکارتر از منکرات نخواهد بود (تا آن جا که) حاملان قرآن، قرآن را به کناری افکنند و حافظانش آن را به فراموشی سپارند.

نکته ها

منظور از جمله «تناساه حفظته» چشم پوشی از اجرای اوامر و نواهی کتاب خدا و بی اعتنایی در پیروی از آن است. ⁽²⁾

در معنای «حافظین» دو احتمال وجود دارد: الف. کسانی که الفاظ و عبارات یا آیات و سوره های قرآن را حفظ می کنند. کسانی که باید در اجتماع قرآن را از تحریف و فراموش شدن حفظ و نگهداری کنند.

2. 4. بی پناهی اهل قرآن

فَالْكِتَابُ يَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَريدَانِ مَنْفِيَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِي طَرِيقِ وَاحِدٍ لَا

يُؤْوِيهِمَا مُؤو ⁽¹⁾

مُصْطَحِبَانِ: همراهان؛ از مادۀ «صَحَبَ» به معنای هم نشین؛ مصاحبت یکدیگر را نگه می دارند.

لا يُؤْوِی: پناه نمی دهد؛ از ماده «ایواء» به معنی پناه دادن است و «مؤو» به معنای پناه دهنده است.

در آن روز قرآن و پیروانش هر دو از میان مردم رانده و تبعید شوند. آن دو (قرآن و پیروانش) همگام و همراه یکدیگر و در یک جاده حرکت می کنند ولی کسی پناهشان نمی دهد.

نکته

در آخرالزمان گروهی قرآن را رها کرده و فراموش می کنند و گروهی هم نسبت به آن پایبندی نشان می دهند که این گروه دوم از جامعه طرد می شوند و کسی به آنان اعتنا نمی کند.

2. 5. تهی بودن آن دوران از قرآن

فَالْكِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِى ذَلِكَ الزَّمَانِ فِى النَّاسِ وَ لَيْسَا فِيهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَيْسَا مَعَهُمْ قرآن و اهلش در آن زمان در میان مردماند اما در میان آن ها نیستند، با آن ها هستند ولی با آن ها نیستند!

نکته

منظور از اهل کتاب کسانی اند که پایبند عمل به آن هستند و چون مردم دورانی که توصیف شد، توجهی به کتاب خدا ندارند طبعاً اهل قرآن و کسانی که پایبند احکام آناند نیز مورد توجه و عنایت آن ها نیستند بلکه چون این اقلیت در مواردی که احکام کتاب خدا اقتضا می کند و پیروی از آن واجب می گردد با آن اکثریت مخالفت می کنند، مورد اذیت و آزار آن ها نیز قرار می گیرند و این مخالفت و اعراض باعث طرد و آوارگی آن ها می گردد. ⁽²⁾

2. 6. ناهماهنگی ضلالت و هدایت

لِأَنَّ الضَّلَالَةَ لَا تُوَافِقُ الْهُدَى وَإِنِ اجْتَمَعَا این به خاطر آن است که گمراهی با هدایت موافق نیست؛ هر چند در کنار هم قرار گیرند.

نکته

اگر گمراهی با هدایت سازگار گردد، دوگانگی بین آن ها برچیده می شود و مردم همگی در امتی واحد به هدایت یا گمراهي آشکار می گرایند. ⁽³⁾

2. 7. مردم، متحدان متفرّق

فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَى الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا عَلَى الْجَمَاعَةِ كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْكِتَابِ وَ لَيْسَ الْكِتَابُ

إِمَامَهُمْ آن مردم بر پراکندگی اتفاق کرده، از وحدت روی گردان اند؛ گویا آنان پیشوای قرآن اند نه قرآن پیشوای آنان.

مشابه

وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّنات ⁽¹⁾همانند آن کسان مباشید که از آن که آیات روشن خدا بر آن ها آشکار شد، پراکنده گشتند و با یکدیگر اختلاف ورزیدند. تشبیه

مشَبَه: گستاخی این گروه در مخالفت با حقایق قرآنی

مشَبَه به: کسانی که سمت پیشوایی مردم را دارند.

وجه شَبَه: امام علیه السلام آن ها را به سبب گستاخی که در مخالفت با ظواهر و حقایق قرآنی دارند و به علت جرئت آن ها بر مخالفت کردن با ظواهر قرآن و ایجاد اختلاف در کتاب خدا و تأویل آن بر وفق اغراض و مقاصد خود به افرادی که سِمَت امامت و پیشوایی مردم دارند تشبیه فرموده است؛ زیرا اعمالی که این ها انجام می دهند از نوع وظایف امام نسبت به مأموم است با این که امام آن ها کسی است که پیروی و متابعت از آثار او بر آن ها واجب است و اگر با او مخالفت ورزند و از متابعت او دوری گزینند، پیوند خود را با او بریده و بی آن که مقاصد او را دنبال کنند جز نام و نوشته ای از او چیزی برای آن ها باقی نیست.

2. 8. باقی ماندن فقط نام قرآن

فَلَمْ يَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُهُ وَ لَا يَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ ⁽²⁾ آن روز از قرآن نزد آن ها، چیزی جز نامش نمی ماند و از آن جز خطوط و حروفش را نمی شناسند!

مشابه

يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَبْقَى فِيهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ وَ مَسَاجِدُهُمْ يَوْمَئِذٍ عَامِرَةٌ مِنَ الْبَنَاءِ خَرَابٌ مِنَ الْهُدَى سُكَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ ⁽³⁾روزگاری بر

مردم می آید که به جا نمی ماند در ایشان از قرآن مگر نشانه ای و از اسلام مگر نامی. در آن روز مسجدهایشان از جهت ساختمان و (زینت و آرایش) آباد است و از جهت هدایت و رستگاری ویران است و ساکنان و آبادکنندگان آن ها بدترین اهل زمین هستند.

2. 9. از بین بردن صالحان

وَ مِنْ قَبْلُ مَا مَتَّلُوا بِالصَّالِحِينَ كُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَى اللَّهِ فِرْيَةٌ وَ جَعَلُوا فِي الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّيِّئَةِ ⁽¹⁾

فِرْيَةً: نسبت دروغ؛ از ماده «فری» در اصل به معنی قطع کردن است و از آن جا که قطع کردن چیزی غالباً باعث فساد و خرابی می شود به هر کار خلاف و از جمله دروغ و تهمت «فریه» گفته شده است.

آن ها پیش از این صالحان و نیکوکاران را به انواع کیفرها مجازات کنند. صدق و راستی نیکان را افترا و دروغ بر خدا نامیدند و برای اعمال نیک، کیفر گناه قرار دادند!

نکته

تاریک ترین دوران تاریخ اسلام

بی شک دوران حکومت بنی امیه از تاریکترین دوران است که بر امت اسلامی گذشت. حاکمان بنی امیه از معاویه گرفته تا آخرین نفر که مروان حمار بود در این سه خصلت مشترک بودند بی رحمی و قساوت فوق العاده عشق و علاقه به حکومت به هر قیمتی که ممکن شود و روح انتقام جویی

3. دو عامل بدبختی انسان ها

3. 1. طول امل

وَ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ ⁽²⁾ آنان که پیش از شما بودند هلاک گشتند در اثر آرزوهای بلند.

نکته ها

منظور از طول الامل اطمینان به درازی عمر و ایمنی از مرگ است. ⁽³⁾

منظور امام علیه السلام از «مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ» نسل های گذشته و مراد از هلاکت، نابودی اخروی

است و علت نابودی آن ها آرزوهای درازشان در دنیاست که موجب می شود به لذت هایی سرگرم شوند که آنان را از خدا دور و از مرگ غافل می سازد. ⁽¹⁾

مشابه

حدیث معروف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام على علیه السلام: وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَل فَيُنْسِى الآخِرَة ⁽²⁾

آرزوهای دراز آخرت را به فراموشی می سپارد.

3. 2. فراموشی مرگ

وَ تَغَيُّبِ أَجَالِهِمْ حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ ⁽³⁾

[آنان که پیش از شما بودند هلاک گشتند در اثر آرزوهای بلند] و پنهان بودن و (فراموش کردن) سرآمد زندگیشان و این همچنان ادامه یافت تا مرگشان فرارسید.

نکته

معنای «تَغَیبِ آجَالِهِمْ» غفلت آن ها از مرگ و نیندیشیدن دربارهٔ آن و ناآگاهی آنان به زمان وقوع آن است؛ زیرا توجه به مرگ مانع فرو رفتن در لذات دنیوی و تیره کننده آن هاست. ⁽⁴⁾

4. ویژگی های مرگ

4. 1. نپذیرفتن عذرها

الَّذِي تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ همان مرگی که به هنگام فرارسیدنش عذرها پذیرفته نمی شود.

مشابه

لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُم ⁽⁵⁾عذر نیاورید که شما بعد از ایمانتان کافر شدید.

4. 2. بسته شدن در توبه

اشاره

وَ تُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ و درهای توبه بسته می شود. نکته

مردم معمولاً از مرگ غافل هستند تا این که اجل و وعده ای که خدا به آن ها داده است ناگهان فرامی رسد و در آن زمان دیگر توبه و عذرخواهی فایده ندارد؛ مانند فرعون که توبه

نکرد تا وقتی که در حال غرق شدن بود، آن گاه به درگاه خدا توبه کرد ولی تو به او در حال مرگ و در حالی که فرشته مرگ را مشاهده کرده است پذیرفته نشد و برای دیگران نیز پذیرفته نمی شود؛ چراکه در آن وقت تو به برداشته می شود به این معنا که انسان باید قبل از فرارسیدن لحظه مرگ بیدار شود و توبه کند تا توبه اش پذیرفته شود و وقتی که اجل و مرگ رسید، مصیبت کوبنده و دردناک بر انسان وارد می شود.

مشابه

وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَ لا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كَفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً ⁽¹⁾توبه کسانی که کارهای زشت می کنند و چون مرگشان فرا می رسد می گویند که اکنون توبه کردیم و نیز آنان که کافر بمیرند، پذیرفته نخواهد شد برای اینان عذابی دردآور مهیا کرده ایم.

4. 3. فرارسیدن مجازات ها

وَتَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَالنِّقْمَةُ ⁽²⁾

و مصائب سخت و مجازات ها با آن فرامی رسد

مشابه

فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِى الْیَم ⁽³⁾پس از ایشان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان کردیم.

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِيلًا هُدِيَ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ، فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنْ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ. وَ إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ يَتَعَظَّمَ رفْعَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ يَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلَامَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ يَسْتَسْلِمُوا لَهُ. فَلَا تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِيحَ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِيَّ مِنْ ذِى السَّقَمِ. وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي تَرَكَهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِيثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّكُوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَبَذَهُ. فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ، فَإِنَّهُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ هُمُ الَّذِينَ يُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ، لَا يُخَالِفُونَ الدِّينَ وَ لَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَهُوَ بَيْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَطِقِ.

5. راه نجات از هلاکت

5. 1. نصیحت پذیری

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِيلًا هُدِيَ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ⁽¹⁾ای مردم آن کس که از خداوند نصیحت بپذیرد و اطاعت فرمانش کند، موفق می شود و آن کس که سخن او را دلیل و راهنمای خویش قرار دهد به استوارترین و مستقیم ترین راه هدایت می گردد.

مشابه

أَبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحُ أَمین ⁽²⁾پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و شما را اندرزگویی امینم. إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوم ⁽³⁾این قرآن به درست ترین آیین ها راه می نماید.

5. 2 پناه آوردن به خداوند

فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنْ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ زیرا کسی که به خدا پناه آورد در امان است و دشمن خدا همواره خائف و ترسان است.

5. 3. درک عظمت خدا

وَ إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ يَتَعَظَّمَ فَإِنَّ رِفْعَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ

يَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلَامَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ يَسْتَسْلِمُوا لَهُ ⁽¹⁾

يَسْتَسْلِمُوا: تسلیم می شوند

و آن کس که عظمت خدا را شناخته سزاوار نیست خود را بزرگ شمرد؛ زیرا بزرگی کسانی که از عظمت خدا آگاه اند در این است که در برابر او متواضع باشند و سلامت آنان که از قدرت (بی انتهای) او باخبرند این است که در برابرش تسلیم گردند.

نکته

اشاره به این که آن ها که باد غرور و تکبر در سر دارند از عظمت خدا غافلاند و آن ها که به قدرت خویش می نازند از قدرت خدا آگاه نیستند آن کس که عظمت و قدرت خدا را بداند می فهمد که ما در برابر او هیچ هستیم با این حال کبر و غرور و قدرت نمایی مفهومی ندارد. ⁽²⁾

مشابه

عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِيهَا مُنَعَمُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِيهَا مُعَذِّبُونَ قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِيفَةٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِيفَةٌ وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِيفَة ⁽³⁾خداوند در نظر آنان بزرگ است و غیر او در دیدهٔ آن ها کوچک و یقین و باورشان به بهشت مانند یقین و باور کسی است که آن را دیده که اهل آن در آن به خوشی به سر می برند و ایمانشان به آتش همچون ایمان کسی است که آن را دیده که اهل آن در آن گرفتار عذاب اند. دل هایشان اندوهناک است و [همه از] آزارهایشان ایمن و بدن هایشان لاغر و خواستنی هایشان اندک است و نفس هایشان با عفت و پاکیزگی است.

5. 4. فرار نکردن از حق

فَلَا تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِيحِ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِيِّ مِنْ ذِي السَّقَمِ ⁽⁴⁾

باری: شفایافته از مرض؛ از مادۀ «برء» در اصل دو معنا دارد نخست آفریدن و ایجاد کردن است و به همین جهت خدا را باری می گویند و دیگر به معنای دور شدن از چیزی است و به همین جهت به معنی سلامتی و دور شدن از بیماری به کار می رود و در این جا معنی دوم اراده شده است.

ذِي السَّقَم: دارای بیماری، ذی به معنای صاحب و سُقم به معنای بیماری است.

حال که چنین است از حق فرار نکنید آن گونه که شخص سالم از مبتلا به بیماری جرب فرار می کند و شخص تندرست از مریض گریزان است.

نکته

اشاره به این که سلامت و سعادتِ شما در پیروی حق است و گرایش به باطل نوعی بیماری و ناتندرستی است گروهی گمراه، چنان از حق می گریزند که گویی از فرد مبتلا به بیماری سرایت کننده فرار می کنند. ⁽¹⁾

مشابه

كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَة ⁽²⁾آن ها از حق گریزان اند؛ گویی گورخران رمیده اند که از مقابل شیری فرار کرده اند. إِنَّ الْحَقِّ ثَقِيلٌ مَرِيءٌ وَ إِنَ الْبَاطِلَ خَفِيفٌ وَبِي ⁽³⁾حق (در ظاهر) گران است و سنگین و (در باطن) گوارا و باطل (در ظاهر) سبک است و آسان و (در باطن) بیماری افزای. تشبیه

مشَبَه: فرار کردن از حق

مشَبَه به: فرار کردن از بیماری جرب

وجه شَبَه: امام علیه السلام پس از آن که مردم را به رعایت ادب و فروتنی در برابر خداوند و اولیای او دستور می دهد آنان را دعوت می کند که سخن حق را از مردان حق بپذیرند و مانند کسی که از مبتلای به جرب می گریزد یا همچون تندرستی که از بیمار دوری می کند از او دوری نگزینند در این تشبیه وجه مشابهت شدت نفرت است.

5. 5. شناخت ترک کنندگان راه حق

وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرَّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي تَرَكَهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِيثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّكُوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَبَذَهُ ⁽⁴⁾ بدانید شما هرگز راه حق را نخواهید شناخت مگر آن که ترک کنندگان آن را بشناسید و هرگز به پیمان قرآن و فادار نخواهید بود مگر این که از کسی که آن پیمان را شکسته است، آگاه شوید و هرگز به قرآن تمسک نخواهید جست مگر این که به کسانی که آن را دور افکنده اند، پی ببرید.

نکته

تمسک به کتاب خدا و اجرای میثاق آن منوط است به این که کسانی که قرآن را به پشت سر انداخته اند شناخته شوند و دانسته شود که این ها گمراه اند تا از آن ها دوری و نفرت حاصل شود و تمسک به کتاب خدا تحقق یابد و اجرای میثاق آن صورت پذیرد و غرض از همه این تأکیدها درباره لزوم شناخت سردمداران انحراف و پیشوایان گمراهی و نفاق و آگاهی به اعتقادات و شبهات آن ها و بیزاری جستن از آنان همین است. ⁽¹⁾

این عبارت، مسئله تولی و تبری را می رساند و به آیه لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُم ⁽²⁾اشاره دارد.

مشابه

وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَل ⁽³⁾کسانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می شکنند و آن چه خدا به پیوستن آن فرمان داده می گسلند. فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً ⁽⁴⁾آن ها پیمان را به پشت سر انداخته اند و آن را به بهایی اندک فروختند.

5. 6. آموختن از اهل علم

فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ فَإِنَّهُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ ⁽⁵⁾

این آگاهی ها را از اهلش بیاموزید؛ زیرا آن ها حیات علم و مرگ جهل اند.

5. 7. آگاه ساختن اهل علم

هُمُ الَّذِينَ يُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ ⁽⁶⁾ آنان هستند که حکم کردنشان شما را از دانششان و سکوتشان از گفتارشان و ظاهرشان از باطنشان آگاهی می کند.

نکته ها

ائمه اطهار علیهم السلام کسانی هستند که حکم آنان شما را از علم و دانایی ایشان آگاه می سازد.

«حکم» در این جا شامل بیان احکام و مسائل شرعی و نیز قضاوت می شود؛ به این معنا که وقتی آنان احکام خدا را بیان می کنند یا در مسئله ای قضاوت می نمایند دیگران به این نتیجه می رسند که آنان از روی علم و دانایی سخن می گویند.

منظور از حکم در این جا میراث اهل بیت علیهم السلام است که شامل احکام شریعت و داوری ها می شود. ⁽¹⁾

«وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ»: سكوتشان سرشار از حکمت و منطق و گفتار است؛ زیرا سکوت گاهی حکایت از تأیید مطالب و سخنان دیگران دارد و گاهی هم حکایت از این می کند که در این جمع نمی توان سخن گفت و در هر دو صورت از سکوت آنان می توان مطالبی فهمید.

منظور از ظاهر در این جا اعمال و سبک زندگی آنان است. ⁽²⁾

5. 8. مخالفت نکردن با اهل دین

لَا يُخَالِفُونَ الدِّينَ وَلَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَهُوَ بَيْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقِ ⁽³⁾ آن ها نه با دین خدا مخالفت می کنند و نه در آن اختلاف دارند قرآن در میان آن ها شاهدی صادق است و خاموشی سخنگو.

نکته

عبارت «وَ صَامِت نَاطِق» دو احتمال دارد: الف. این که دین یا قرآن زبان ندارد ولی کسانی هستند که زبان دین و قرآن هستند اگر مقصود این معنا ،باشد مانند امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ صفین می شود که فرمود بیان کننده و سخنگوی قرآن من هستم؛ ب. این که دین زبان ندارد ولی به هر حال با زبان بی زبانی حق را بیان می کند.

خطبه 148

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از جمل در مسیر بصره، سال 36 هجری

مخاطب: مردم

علت ایراد سخن: تجمع ناکثین و هدایتگری امام علیه السلام

موضوع: سیاسی، اخلاقی

ویژگی: ناکثین ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در بخش اول این خطبه دربارۀ طلحه و زبیر سخن می گوید، که به ظاهر دست اتحاد به هم دادند و بر ضد علی علیه السلام آهنگ جنگ جمل کردند. امام علیه السلام پرده از اسرار درون آن دو بر می دارد و می فرماید گرچه این ها ظاهراً متحد شده اند ولی این موقتی و مقطعی است و هر یک از آن ها اگر به قدرت رسد دیگری را از پای در می آورد. امام علیه السلام در بخش دیگری از این خطبه اشاره به فتنهٔ «بصره» و شورش «اصحاب جمل» می کند و مردم را برای خاموش کردن آتش این فتنه فرا می خواند.

كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَرْجُو الْأَمْرَ لَهُ وَيَعْطِفُهُ عَلَيْهِ دُونَ صَاحِبِهِ، لَا يَمُتَانِ إِلَى اللَّهِ بِحَبْلٍ وَ لَا يَمُدَّانِ إِلَيْهِ بِسَبَبٍ. كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَامِلُ ضَبِّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِيلٌ يُكْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ. وَ اللَّهِ لَئِنْ أَصَابُوا الَّذِي يُرِيدُونَ لَيَنْتَزِعَنَّ هَذَا نَفْسَ هَذَا وَ لَيَأْتِيَنَّ هَذَا عَلَى هَذَا قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ، فَأَيْنَ الْمُحْتَسِبُونَ؟ فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ السُّنَنُ وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ. وَلِكُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَ لِكُلِّ نَاكِثٍ شُبْهَةٌ. وَ اللَّهِ لَا أَكُونُ كَمُسْتَمِعِ اللَّيْمِ يَسْمَعُ النَّاعِيَ وَيَحْضُرُ الْبَاكِيَ ثُمَّ لَا يَعْتَبِرُ.

1. ویژگی های شخصیتی طلحه و زبیر

1. 1. رقابت بر سر حکومت

كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَرْجُو الْأَمْرَ لَهُ وَيَعْطِفُهُ عَلَيْهِ دُونَ صَاحِبِهِ ⁽¹⁾ هر یک از آن دو (طلحه و زبیر) امیدوار است که حکومت به دست او بیفتد و آن را به سوی خود می کشد، نه به سوی رفیقش.

نکته

منظور از واژۀ «امر» حکومت و قدرت است هر یک از طلحه و زبیر خود را بهتر و برتر از دیگری می دانست و برای رسیدن خویش به قدرت و چیرگی بر رقیب و دیگر مردم تلاش می کرد. ⁽²⁾

1. 2. دشمنان در ظاهر دوست

لَا يَمُتَانِ إِلَى اللَّهِ بِحَبْلٍ وَ لَا يَمُدَّانِ إِلَيْهِ بِسَبَبٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَامِلُ ضَبِّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِيلِ يُكْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ ⁽³⁾

لَا يَمُدَّانِ: آن دو فراهم نمی کنند؛ نمی رسانند، مربوط نمی کنند.

سَبَبٍ: ريسمان و طناب فى الأصل الحبل الذى يتوصل به إلى ماء، ثمّ استعير لكلّ ما يتوصل به إلى شيء كقوله تعالى: وَ تَقَطَّعَتْ بهِمُ الْأَسْبابُ أي الوصل والمودات.

ضَب: كينه؛ معانی متعددی دارد از جمله به معنی کشیدن آب» و «کینه» و «سوسمار» آمده است؛ الغضب و الحقد

يُكْشَفُ: معلوم می شود.

قناعه: مقنعه، روسری، پرده

آن ها نه به رشته ای از رشته های محکم الهی چنگ زده اند و نه به وسیله ای به او نزدیک شده اند، بلکه هر یک بار کینه رفیقش را بر دوش می کشد و به زودی پرده از روی آن برداشته خواهد شد!

نکته ها

«ضَبِّ» به معنای سوسمار است و این حیوان علاوه بر حماقت بی عاطفه است تا آن جا که فرزندان خود را می خورد و این ضرب المثلی است برای بی عاطفگی.

این عبارت ظاهراً مربوط به پیش از جنگ جمل است؛ زیرا طلحه و زبیر پیش از جنگ خود را بر حسب ظاهر رفیق و هماهنگ نشان می دادند ولی در همان زمان نیز دل های هر دو نسبت به دیگری پر از کینه بود و هرکدام می خواست دیگری را کنار بزند و تنها خود حاکم باشد، البته این کینه های درونی به تدریج آشکار گشت؛ از همان زمانی که وارد بصره شدند و اختلاف پیدا کردند بر سر امام جماعت شدن و عایشه آنان را به نحوی صلح می داد.

مشابه

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽¹⁾و همگان دست در ریسمان خدا زنید و پراکنده مشوید.

1. 3. برادرکشی بر سر حکومت

وَ اللَّهِ لَئِنْ أَصَابُوا الَّذِي يُرِيدُونَ لَيَنْتَزِعَنَّ هَذَا نَفْسَ هَذَا وَلَيَأْتِيَنَّ هَذَا عَلَى هَذَا ⁽²⁾

به خدا سوگند اگر این دو به آن چه می خواهند برسند این یکی جان دیگری را می گیرد و آن دیگر می خواهد این را از میان بردارد.

نکته

اگر خلافت در بین آن دو بدون تعیین مردد می شد بدون شک جنگ بین آن دو در می گرفت و هر یک تلاش می کرد رقیبش را از میان بردارد تا خود به خلافت برسد. ⁽³⁾

2. دعوت امام برای جنگ جمل

قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ فَأَيْنَ الْمُحْتَسِبُونَ فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ السُّنَنُ وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ ⁽⁴⁾

سنت: هموار شده؛ فعل مجهول مؤنث؛ سنّ الأمر بينه.

گروه طغیانگر و فتنه انگیز به پا خاسته اند کجا هستند پاداش طلبان از خدا که در برابر آن ها بایستند و آتش فتنه را خاموش کنند؛ در حالی که سنت ها برای آن ها بیان شده و از پیش به آن ها خبر داده اند.

نکته ها

واژۀ «الْمُحْتَسِبُونَ» اشاره به کسانی است که خالصانه و برای خدا کار می کنند.

منظور از «الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ» ناکشان و پیروانشان هستند. ⁽¹⁾

مقصود از این که خبر این طغیانگری به هر دو گروه طغیانگر و مسلمانان واقعی داده شده است، همان خبرهایی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دربارهٔ سگ های «حواب» ⁽²⁾و پارس کردنشان در برابر یکی از زنان خود گوشزد فرموده بود.

مشابه

عَمَّارٌ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ ⁽³⁾گروه تجاوز کار، عمار را می کشد. وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ ⁽⁴⁾اگر پس از بستن پیمان سوگند خود را شکستند و به دین شما طعنه زدند، با پیشوایان کفر قتال کنید که ایشان را رسم سوگند نگه داشتن نیست، باشد که از کردار خود بازایستند.

3. بهانه پیمان شکنی

وَ لِكُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَلِكُلِّ نَاكِتْ شُبْهَةٌ ⁽⁵⁾

برای هر ضلالتی علتی است و برای هر پیمان شکنی دستاویز و بهانه ای!

نکته

در معنای این عبارت دو احتمال وجود دارد: الف. حضرت می خواهد بفرماید در هر گمراهی علتی و برای هر پیمان شکنی شبهه ای وجود دارد و در این جا نیز علت گمراهی طلحه و زبیر حقد و حسدی است که نسبت به علی علیه السلام داشتند و شبهه ای را هم که مطرح می کردند این بود که دست علی به خون عثمان آلوده است؛ ب. احتمال دیگری که وجود دارد این است که حضرت نمی خواهد کار طلحه و زبیر را توجیه کند که بگوید هر گمراهی علتی دارد و طلحه و زبیر هم بی جهت گمراه نشده اند بلکه هرکسی که گمراه می شود باید علت مشخصی داشته باشد و هرکسی هم که بیعت خود را می شکند باید حداقل شبهه ای داشته باشد ولی طلحه و زبیر به علتی برای گمراهی خود دارند و نه شبهه ای برای پیمان شکنی.

4. غافل نشدن رهبر بیدار

وَ اللَّهِ لَا أَكُونُ كَمُسْتَمِعِ اللَّيْمِ يَسْمَعُ النَّاعِيَ وَ يَحْضُرُ الْبَاكِيَ ثُمَّ لَا يَعْتَبِر ⁽¹⁾

لَا يَعْتَبر: عبرت نمی گیرد.

به خدا سوگند! من همچون کسی نخواهم بود که صدای بر سر و سینه کوبیدن (عزاداران) و ندای خبرگزاران مرگ را بشنود و نزد گریه کنندگان حضور یابد اما عبرت نگیرد.

خطبه 149

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: آخرین سخنرانی امام در کوفه، بیستم رمضان سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اخلاقی

ویژگی: یاد و نام و شخصیت والای امیرالمؤمنین ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام این سخن را زمانی ایراد فرمود که در بستر شهادت افتاده بود که هم در نظر داشت که وصیت کند و هم می خواست به همگان پند و اندرز دهد.

أَيُّهَا النَّاسُ كُلُّ امْرِئٍ لَاقٍ مَا يَفِرُّ مِنْهُ فِي فِرَارِهِ، الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ وَ الْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ. كَمْ أَطْرَدْتُ الْأَيَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَكْنُونِ هَذَا الْأَمْرِ، فَأَبَى اللَّهُ إِلَّا إِخْفَاءَهُ، هَيْهَاتَ عِلْمٌ مَخْزُونٌ. أَمَّا وَصِيَّتِى فَاللَّهَ لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئَاً وَ مُحَمَّداً له. فَلَا تُضَيَّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ وَ خَلَاكُمْ ذَمِّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا حُمَلَ كُلُّ امْرِي مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ. رَبِّ رَحِيمٌ وَ دِينٌ قَوِيمٌ وَ إِمَامٌ عَلِيمٌ أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ أَنَا الْيَوْمَ عِبْرَةً لَكُمْ وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ، غَفَرَ اللَّهُ لِي وَ لَكُمْ إِنْ تَثَبَتِ الْوَطْأَةُ فِي هَذِهِ الْمَزَلَّةِ فَذَاكَ، وَ إِنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإِنَّا كُنَّا فِي أَفْيَاءِ أَغْصَانٍ وَ [مَهَبِ مَهَابٌ رِيَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامِ اضْمَحَلَّ فِي الْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا وَ عَفَا فِي الْأَرْضِ مَخَطْهَا. وَإِنَّمَا كُنْتُ جَاراً جَاوَرَكُمْ بَدَنِي أَيَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنِّي جُنَّةً خَلَاءً سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَابٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطْقِ لِيَعِظُكُمْ هُدُوّى وَ خُفُوتُ إِطْرَاقِي وَ سُكُونُ أَطْرَافِي، فَإِنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِينَ مِنَ الْمَنْطِقِ الْبَلِيعْ وَ الْقَوْلِ الْمَسْمُوعِ وَدَاعِى لَكُمْ وَدَاعُ امْرِيَّ مُرْصِدٍ لِلتَّلَاقِي. غَداً تَرَوْنَ أَيَّامِي وَ يُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِى وَ تَعْرِفُونَنِي بَعْدَ خُلُو مَكَانِي وَ قِيَامِ غَيْرِي مَقَامِي.

1. ملاقات با مرگ در حال فرار از آن

أَيُّهَا النَّاسُ كُلُّ امْرِئٍ لَاقٍ مَا يَفِرُّ مِنْهُ فِى فِرَارِهِ الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ وَالْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ ⁽¹⁾

مَسَاقُ النَّفْسِ: سرآمد زندگی.

الْهَرَبُ: فرار کردن گریختن

موافات: رسیدن روبه رو شدن؛ فرار از مرگ خود برخورد با آن است.

نکته

عبارت «فِى فِرَارِه» متعلق به «لاق» است؛ یعنی در حالی که از مرگ فرار می کنید در همان حال او را ملاقات خواهید کرد.

مشابه

وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى ⁽²⁾و پایان راه همه، پروردگار توست.

ثُمَّ قَضى أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمَّی عِنْدَه ⁽¹⁾آن گاه مدتی را [برای شما] مقرر داشت و اجل حتمی نزد اوست. قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بما كُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽²⁾بگو: آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت و سپس نزد آن دانای نهان و آشکار برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید آگاهتان سازد. فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا يَسْتَقْدِمُونَ ⁽³⁾ولی آن ها را تا زمان معینی به تأخیر می اندازد اما هنگامی که اجلشان فرارسد نه ساعتی تأخیر می کنند و نه ساعتی پیشی می گیرند.

2. علم به زمان مرگ مخصوص خداوند

كَمْ أَطْرَدْتُ الْأَيَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَكْنُون هَذَا الْأَمْرِ فَأَبَى اللَّهُ إِلَّا إِخْفَاءَهُ هَيْهَاتَ عِلْمٌ مَخْرُونَ ⁽⁴⁾

مَكْنُون: پوشیده شده، مخفی شده.

إِخْفَاءَه: پنهان کردن مقابل اعلان و ابداء است؛ از مادۀ «خَفَی» به معنای پنهانی، نهانی.

مَخْرُونَ: پنهان؛ از مادۀ «خَزَنَ» به معنای حفظ شیء و ذخیره کردن آن در خزانه اخْتَزَنَ، اخْتِرَاناً المال مال را ذخیره کرد؛ خازن: جمع خَزَنَة و خُزَان: ذخیره کننده.

چه روزهایی که من به بحث و کنجکاوی از اسرار و باطن این امر (پایان زندگی) پرداختم ولی خداوند جز اخفای آن را نخواسته است هیهات این علمی است پنهان.

نکته

اشاره به این دارد که امام سرانجام به شهادت خواهد رسید پیامبر به امام مژده داده بود، امام از پیامبر پرسید این اتفاق چه هنگام رخ می دهد پیامبر زمان آن را خبر نداد؛ زیرا خداوند چنین مقدر کرده که کسی از زمان مرگ خویش آگاهی نداشته باشد. ⁽⁵⁾

3. وصیت نامه کوتاه و پرمحتوا

3. 1. ضایع نکردن سنت پیامبر

أَمَّا وَصِيَّتِى فَاللَّهَ لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ مُحَمَّداً فَلَا تُضَيْعُوا سُنَّتَهُ ⁽¹⁾ اما وصیت من این است که چیزی را شریک خدا قرار ندهید و سنت و شریعت محمد (صلی الله علیه و آله) را ضایع نکنید.

نکته ها

سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به معنای وسیع آن اراده شده که شامل تمام برنامه های عبادی و اخلاقی و سیاسی و اجتماعی می شود. ⁽²⁾

«شرک» در این جا به معنی وسیع کلمه ایراد شده و هم شامل شرک در ذات و صفات می شود و هم شرک در افعال. ⁽³⁾

معنای «وصیت» این است که انسان سفارش کند تا کارهایی را که خود نتوانسته است انجام دهد حداقل پس از مرگ او انجام دهند یا بگوید چیزی از مالش پس از مرگش ملک کسی باشد یا برای فرزندان خود و کسانی که اختیار آن ها با اوست، سرپرست معین کند.

مشابه

قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشْرِكَ بِهِ ⁽⁴⁾بگو: من مأمور شده ام که خدای یکتا را بپرستم و به او شرک نیاورم. وَ ما مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ⁽⁵⁾جز این نیست که محمد (صلی الله علیه و آله) پیامبری است که پیش از او پیامبرانی دیگر بوده اند.

3. 2. کتاب و سنت دو ستون محکم

أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ ⁽⁶⁾

این دو ستون محکم را به پا دارید و این دو چراغ پرفروغ را فروزان نگه دارید.

استعاره

مستعار: عمودين

مستعار منه: ستون ها

مستعارله: توحید خالص و تمسک به سنت های نبوی

جامع: اسلام و نظام امور مسلمانان دربارۀ معاش و مسائل معاد بر پایۀ توحید خداوند و آن چه پیامبر صلی الله علیه وآله از جانب او برای مردم آورده قرار دارد؛ همانگونه که خیمه و خرگاه بر پایه و عمود آن بر پا و استوار است.

استعاره

مستعار: مصباحين

مستعار منه: چراغ ها

مستعارله: اعتقاد به یگانگی خداوند و پیروی از احکام دین

جامع: اعتقاد به یگانگی خداوند و پیروی از احکام دین که موجب هدایت به راه حق و رهایی از تیرگی های جهل است انسان را به جوار قرب خداوند و جنات نعیم او می کشاند که مطلوب حقیقی است؛ همچنان که چراغ در تاریکی شب انسان را در راهی که به سوی مقصد می سپارد، راهنمایی می کند.

3. 3. منحرف نشدن از راه کتاب و سنت

وَ خَلَاكُمْ ذَمِّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا ⁽¹⁾

و در این حال نکوهشی بر شما نخواهد بود مادام که از این دو امر منحرف نشوید.

نکته

«مَا لَمْ تَشْرُدُوا» یعنی تا زمانی که از خط اخلاص به خدا و عمل به سنت پیامبر صلی الله علیه و آله

منحرف نشده اید. ⁽¹⁾

3. 4. تکلیف هرکس به مقدار توانش

حُمِّلَ كُلُّ امْرِي مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ ⁽²⁾

هرکس به اندازه توانایی اش وظیفه دارد و به جاهلان تخفیف داده شده است.

مشابه

امام باقر علیه السلام: إِنَّمَا يُدَاقُ اللَّهُ الْعِبَادَ فِي الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِي الدُّنْيَا ⁽³⁾خداوند به هنگام حساب اعمال هرکس را به اندازهٔ عقلی که به او در دنیا داده است، حسابرسی می کند.

امام صادق علیه السلام: يُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبُ وَاحِد ⁽⁴⁾خداوند هفتاد گناه جاهل را می بخشد پیش از آن که یک گناه عالم را ببخشد.

ولا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلا وُسْعَها ⁽⁵⁾خدا هیچ کس را جز به اندازه طاقتش مکلّف نمی کند. لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَت ⁽⁶⁾نیکی های هرکس از آن خود اوست و بدی هایش از آن خود اوست.

3. 5. توجه به سه وسیله برای رسیدن به سعادت

رَبِّ رَحِيمٌ وَ دِينُ قَوِيمٌ وَ إِمَامٌ عَلِيمٌ ⁽⁷⁾ پروردگاری مهربان و دینی استوار و امام و پیشوایی آگاه دارید.

نکته

واژۀ امام در این جا می تواند اشاره به شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یا شخص على علیه السلام يا همه

پیشوایان اسلام از پیامبر خاتم گرفته تا وصیّ خاتم، حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بیان بوده باشد. ⁽¹⁾

3. 6. وضع دنیا و بی اعتباری آن

أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ أَنَا الْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ غَفَرَ اللَّهُ لِي وَ لَكُمْ ⁽²⁾

من دیروز همراه (و رهبر) شما بودم و امروز مایه عبرت شما هستم و فردا از شما جدا می شوم. خداوند من و شما را بیامرزد.

نکته

دربارۀ عبارت «غَداً مُفَارِقُكُمْ» دو احتمال وجود دارد: الف. واقعاً از نظر زمانی می خواهد خبر بدهد که فردا از دنیا رحلت می کنم؛ زیرا آن حضرت شب نوزدهم ماه مبارک رمضان ضربت خورد و احتمالاً در روز بیستم وصیت فرمود و روز بیست و یکم که فردای روز وصیت است به شهادت رسید؛ ب حضرت امیر علیه السلام زمان را به طور کلی به گذشته و حال و آینده تقسیم کرده و می فرماید در گذشته با شما بودم و فعلاً نیز مایه عبرت شما هستم و در آینده هم از دنیا می روم و از شما جدا می شوم.

3. 7. کوتاهی زندگی دنیا

إِنْ تَثْبَتِ الْوَطْأَةُ فِي هَذِهِ الْمَزَلَّةِ فَذَاكَ وَ إِنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإِنَّا كُنَّا فِي أَفْيَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَابٌ رِيَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامِ اضْمَحَلَّ فِي الْجَوِّ مُتَلَفِّقُهَا وَعَفَا فِي الْأَرْضِ مَخَطَّهَا ⁽³⁾

أَفْيَاء: سایه ها جمع «فئ» به معنی سایه است؛ جمع فیء و هو الظل الحادث بعد الزوال.

أَغْصَانِ: شاخه ها؛ از ماده «غصن» به معنای شاخه.

مهابٌ: وزش؛ از مادۀ هبوب به معنی وزش باد گرفته شده و «مهاب» جمع «مهب» به معنی محل وزش بادهاست؛ مهب الرياح: محلّ هبوبها و في بعض النسخ و مهاب رياح بصيغة الجمع.

عمام: ابرها.

اضْمَحَلَّ: از بین رفت؛ مضمحل متلاشی شد؛ السحاب تقشع و الشيء ذهب و فنى.

الْجَوّ: هوا؛ ما بين السماء والأرض.

مُتَلَفَّق جمع شده؛ قطعات به هم پیوسته از مادۀ «لفق» به معنی به هم پیوستن قطعات چیزی است؛ متلفقها: بکسر الفاء من تلفّق الشيء انضم والتأم و لفقت الثّوب لفقاً من باب ضرب ضممت احدى شقتيه إلى الأخرى للخياطة.

عفا: ناپدید شد؛ از ماده «عفو» به معنی رها ساختن و ترک نمودن، گرفته شده و از آن جا که رها ساختن چیزی سبب فرسودگی و پوسیدگی می شود و در این جا و مانند آن به همین معنا آمده است.

مَخَطْهَا اثر و نشانه؛ از مادۀ خط» به معنی محل خطوط است؛ بالخاء المعجمة ما يحدث في الأرض من الخط الفاصل بين الظل و النور.

اگر در این لغزشگاه [دنیا] پایم استوار باشد [و زنده بمانم] که خواسته شماست و اگر پایم بلغزد [و مرگم فرا رسد] چنان بود که مدتی در سایه شاخه های درختان و در معرض بادهای وزنده و در سایه ابرها ابرهایی که در فضای آسمان پراکنده می شدند و از میان می رفتند و سایه شان نیز از روی زمین ناپدید می شد، به سر برده ایم.

نکته ها

مراد از «مزلّة» جایگاه از میان رفتن زندگی است؛ ثبات وطأه یا استواری گام کنایه از دوام و بقای عمر و دحض القدم کنایه از ضربه خوردن است که نوعی آسیب و لغزش بدنی و جسمانی است. ⁽¹⁾

«إِنْ تَثْبُتِ الْوَطْأَةُ فِي هَذِهِ الْمَزَلَّةِ» این عبارت کنایه از این است که اگر من از این ضربه خوردن جان به سلامت ببرم و از این جراحت خوب شوم.

عبارت «فَإِنَّا كُنَّا فِي أَفْيَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَابٌ رِيَاحِ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامٍ» کنایه از این است که ای مردم بدانید زندگی ما در پناه باد و باران و ابر و شاخه های درختان و این گونه اموری است که به سرعت در حال تغییر و نابود شدن هستند؛ بنابراین ما نیز به دنبال آن ها در حال تغییر و در پایان هم رفتنی هستیم.

3. 8. خبر از شهادت خود

وَ إِنَّمَا كُنْتُ جَاراً جَاوَرَكُمْ بَدَنِي أَيَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنّى جُنَّةً خَلَاءٌ سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَاتٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطْقِ ⁽²⁾

حراک: حرکت کردن؛ كسحاب الحركة.

من همسایه ای بودم که مدتی بدنم در میان شما بود و دیری نپایید که از من بدنی بیجان بر جای خواهد ماند؛ کالبدی که حرکت می کرد و اینک ساکن شده گوینده بود و اینک خاموش شده.

نکته

«سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَايِ»: حضرت به این حقیقت اشاره می کند که جثه و بدن انسان پس از مرگ از حرکت باز می ماند و زبان هم از گفتار خاموش می شود.

3. 9. عبرت از مرگ من

لِيَعِظُكُمْ هُدُوّى وَ خُفُوتُ إِطْرَاقِي وَ سُكُونُ أَطْرَافِي فَإِنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِينَ مِنَ الْمَنْطِقِ البليغ وَ الْقَوْلِ الْمَسْموع ⁽¹⁾

اطراقِ: پایین انداختن چشم، به جهت ضعف پلکهاست؛ إما بكسر الهمزة من اطرق إطراقا أى أرخى عينيه إلى الأرض، أو بفتحها جمع طرق بالكسر بمعنى القوّة كما في القاموس، أو بالفتح و هو الضرب بالمطرقة، وقيل جمع طرقة بالفتح أى صنايع الكلام يقال: هذا طرقته أى صنعته والأول أظهر و أضبط ، و فى بعض النسخ أطرافي بالفاء فهو جمع الطرف بالتسكين و هو تحريك العين و الجفن إلا أنّ جمعه لم يثبت إلا عند القتيبي وقال الزمخشري: الطرف لأنه مصدر و كذا ذكره الجوهرى لا يثنى ولا يجمع

أطْرَافِ: اعضای بدن؛ سكون أطرافى جمع الطرف بالتحریک کجمل و جمال و المراد بها الأعضاء و الجوارح كاليدين و الرّجلين.

أَوْعَظُ: موعظه کننده ترین.

از حرکت ایستادن من و از کار افتادن چشم هایم و بی حرکتی اعضای پیکرم، باید شما را پند و اندرز دهد؛ چراکه پند و اندرز آن برای عبرت گیرندگان از هر منطق رسا و گفتار شنیدنی مؤثرتر است.

نکته

موعظه به دو صورت انجام می شود یا انسان به دو نحو پند می گیرد: الف. این که انسان را با زبان و سخنرانی و موعظه و خواندن آیه و روایت موعظه کنند که در این روش هرچند سخنان بلیغ و رسا باشند ولی بالاخره از جنس سخن و شنیدنی هاست و با اصل واقعیتی که سخنان از آن حکایت می کند فاصله دارد؛ ب انسان خودش واقعیت ها و مصیبت ها و مرگ و فاجعه ها را مشاهده کند و عبرت بگیرد اگر کسی دلش آمادگی داشته باشد و به این صورت پند و عبرت بگیرد در او اثر می گذارد.

10. وداع امام با مردم

وَدَاعِى لَكُمْ وَدَاعُ امْرِيَّ مُرْصِدٍ لِلتَّلَاقِي غَداً تَرَوْنَ أَيَّامِي وَيُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِى وَ

تَعْرِفُونَنِي بَعْدَ خُلُو مَكَانِي وَ قِيَامِ غَيْرِي مَقَامِي ⁽¹⁾

ترون: می بینید

وداع من با شما وداع کسی است که آمادۀ ملاقات (پروردگار) است و فردا ارزش ایام زندگی با من را خواهید دانست و باطن من، برای شما آشکار خواهد شد و آن زمان که جای خالی مرا ببینید و دیگری بر جای من نشیند، مرا خواهید شناخت.

نکته ها

این گفتار امام علیه السلام تذکر و هشداری است دربارۀ فضیلت و برتری خودش، تا این که پیروانش بر متابعت از او پایدار و استوار باشند و آنانی که بر فضیلت او آگاهی ندارند و مقام او را در میان مردم نمی دانند هنگامی که از میان آنان رخت بر بندد و ستمکاران زمام امور آن ها را به دست گیرند و ناگزیر پرده های غفلت و بی خبری از پیش چشم بصیرت آن ها برداشته شود راه خدا را در پیش گیرند و زمانی که اعمال زشت کسانی را که بر جای او نشسته اند بنگرند منزلت و برتری او را بشناسند و بدانند که مبارزه ها و جنگ های او و مطالبه خلافت برای رسیدن به مقاصد دنیوی نبوده، بلکه برای بر پا داشتن دین حق و شیوه های عدل و خشنودی خداوند متعال بوده است. ⁽²⁾

تعبیر به «غدا» اشاره به عالم برزخ و قیامت نیست بلکه اشاره به همان ایام شوم و تلخ و تاریکی است که بعد از شهادت امام بر مسلمانان گذشت. ⁽³⁾

خطبه 150

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37تا40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی، اعتقادی

ویژگی: امام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در این خطبه با اشاره به حوادث آینده اوصاف گروهی از گمراهان را بیان می کند که راه راست را رها کرده و به انحراف کشیده شده اند گروهی که ایمانشان ضعیف است و با پیروی از هوای نفس در گمراهی و فتنه ها غوطه ورند و به افرادی اشاره می کند که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله قهقرا بازگشتند.

وَ أَخَذُوا يَمِيناً وَ شِمَالًا ظَعْناً فِي مَسَالِكِ الْغَيِّ وَ تَرْكاً لِمَذَاهِبِ الرَّشْدِ، فَلَا تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ كَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لَا تَسْتَبْطِئُوا مَا يَجِيءُ بِهِ الْغَدُ، فَكَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَكَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْيَوْمَ مِنْ تَبَاشِيرِ غَدٍ. يَا قَوْمِ هَذَا إِيَّانُ وُرُودِ كُلِّ مَوْعُودٍ وَادْنُوا دُنُو مِنْ طَلْعَةِ مَا لَا تَعْرِفُونَ. أَلَا وَإِنَّ مَنْ أَدْرَكَهَا مِنَّا يَسْرِى فِيهَا بِسِرَاج مُنِيرٍ وَ يَحْذُو فِيهَا عَلَى مِثَالِ الصَّالِحِينَ لِيَحُلَّ فِيهَا رِزْقاً وَ يُعْتِقَ فِيهَا رِقّاً وَ يَصْدَعَ شَعْباً وَ يَشْعَبَ صَدْعاً، فِي سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا يُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ. ثُمَّ لَيُشْحَذَنَّ فِيهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَيْنِ النَّصْلَ تُجْلَى بِالتَّنْزِيلِ أَبْصَارُهُمْ وَيُرْمَى بِالتَّفْسِيرِ فِى مَسَامِعِهِمْ وَيُغْبَقُونَ كَأْسَ الْحِكْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوح. وَ طَالَ الْأَمَدُ بِهِمْ لِيَسْتَكْمِلُوا الْخِزْىَ وَيَسْتَوْجِبُوا الْغِيَرَ، حَتَّى إِذَا اخْلَوْلَقَ الْأَجَلُ وَ اسْتَرَاحَ قَوْمٌ إِلَى الْفِتَنِ وَ [اشْتَالُوا أَشَالُوا عَنْ لَقَاحِ حَرْبِهِمْ، لَمْ يَمُنُّوا عَلَى اللَّهِ بِالصَّبْرِ وَ لَمْ يَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِي الْحَقِّ، حَتَّى إِذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلَاءِ حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهِمْ وَ دَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ. حَتَّى إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الْأَعْقَابِ وَغَالَتْهُمُ السُّبُلُ وَاتَّكَلُوا عَلَى الْوَلَائِجِ وَ وَصَلُّوا غَيْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِي أَمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَضٌ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. مَعَادِنُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَ أَبْوَابُ كُلِّ ضَارِبٍ فِي غَمْرَةٍ، قَدْ مَارُوا فِي الْحَيْرَةِ وَ ذَهَلُوا فِي السَّكْرَةِ عَلَى سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنْ مُنْقَطِع إِلَى الدُّنْيَا رَاكِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّينِ مُبَايِن.

1. راه رشد؛ نه چپ و نه راست

وَ أَخَذُوا يَمِيناً وَ شِمَالًا ظَعْناً فِي مَسَالِكِ الْغَيِّ وَ تَرْكاً لِمَذَاهِبِ الرُّشْدِ ⁽¹⁾

طعناً: کوچ کردند؛ مفعول لاجله و به معنای سیر و حرکت است؛ ظعن ظعنا من باب منع و ظعنا بالتحريک سار.

الْغَيِّ: گمراهی؛ مصدر «غوی، یغوی» به معنای گمراهی.

الرشد: هدايت.

مردم به چپ و راست متمایل شده در مسیر ضلالت و گمراهی گام نهاده و راه های مستقیم را رها کرده اند.

نکته

این گفتار اشاره است به فرقه هایی که در اسلام از راه راست که مبتنی بر کتاب و سنت

است، منحرف و گمراه شده به سوی افراط یا تفریط گراییدند. ⁽¹⁾

2. نه دیر و نه زود

فَلَا تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ كَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لَا تَسْتَبْطِئُوا مَا يَجِيءُ بِهِ الْغَدُ ⁽²⁾

لَا تَسْتَبْطِئُوا: به تأخیر نیندازید؛ از ماده «بطو» به معنای تأخیر کردن؛ الإبطاء درنگ کردن یا دیر کردن؛ باب استفعال به معنای دیر و بطی نشمارید

مَا يَجِيءُ: به آن چه می آورد.

در آن چه روی خواهد داد و انتظار وقوعش می رود نشتابید و آن چه آینده با خود خواهد آورد، دور نشمارید.

نکته

این عجله و شتاب اشاره است به فتنه هایی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از وقوع آن ها در آینده، خبر داده است و آن ها انتظار آن را داشتند و در بسیاری از اوقات دربارهٔ رویدادهای مذکور از آن حضرت می پرسیدند؛ از این رو فرموده است: درباره آن چه شدنی است و از وقوع آن گریزی نیست و آماده و مورد انتظار است، شتاب مکنید و فتنه ها و حوادثی را که فردا فرامی رسد دیر نشمارید. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ⁽⁴⁾زیرا پروردگارت به کمینگاه است.

3. ذکر دلیل برای ترک شتاب

فَكَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَكَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْيَوْمَ مِنْ تَبَاشِيرِ غَدٍ ⁽⁵⁾

مَا أَقْرَبَ الْيَوْمَ: چقدر امروز نزدیک است.

تباشير: بشارت و آغاز هرچیزی؛ تباشیر صبح به معنی اوایل آن است. بعضی تباشیر را جمع تبشیر می دانند ولی از تعبیرات عده ای استفاده می شود که مفرد است یا جمعی است که مفرد ندارد؛ التباشیر: أوائل الصبح وكلّ شيء.

چه بسا کسی که به سوی چیزی می شتابد و چون آن را بیابد دوست می دارد که آن را نمی یافت

و چقدر امروز به سپیده فردا نزدیک است!

نکته ها

انسان زمانی که در انتظار چیزی است باید خود را برای آن مهیا و آماده کند؛ در غیر این صورت همان چیزی را که انتظار می کشیده و به نفع خود می دانسته است، به ضررش تمام خواهد شد؛ مثلاً ما در انتظار ظهور امام زمان هستیم و از خدا می خواهیم که امام زمان ما را برساند اما اگر ما خود را برای ظهور و پذیرش حضرت آماده نکرده باشیم، ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به نفع ما نخواهد بود و ممکن است آن حضرت را یاری نکنیم یا حتی در مقابل ایشان قرار بگیریم.

حضرت در این جا به صورت کنایه می فرماید: «امروز تا چه اندازه به آغاز روز دیگر نزدیک است؟»؛ زیرا یک شب بیشتر بین آن ها فاصله نیست پس در حقیقت حوادث آینده که در انتظارش هستید نزدیک است و به زودی تحقق خواهد یافت.

مشابه

و عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُم ⁽¹⁾شاید چیزی را ناخوش بدارید و در آن خیر شما باشد و شاید چیزی را دوست داشته باشید و برایتان ناپسند افتد.

4. زمان فرارسیدن وعده ها

يَا قَوْمِ هَذَا إِيَّانُ وُرُودِ كُلِّ مَوْعُودٍ وَ دُنُو مِنْ طَلْعَةِ مَا لَا تَعْرِفُونَ ⁽²⁾

طلعة: طلوع؛ ظهور و سر درآوردن.

ای مردم! زمان وقوع آن چه وعده داده شده فرارسیده است و آن چه از آن بی خبرید به تحقق نزدیک است.

نکته

این زمان آغاز ظهور فتنه هاست که پس از فتنه های گوناگون و بزرگ حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بیان ظهور می فرماید و آن چه وعده داده شده است از آمدن سفیانی و دجال و حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و حضرت عیسی علیه السلام خواهد بود.

5. عمل کردن حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به سیره صالحان

أَلَا وَإِنَّ مَنْ أَدْرَكَهَا مِنَّا يَسْرِى فِيهَا بِسِرَاج مُنِيرٍ وَ يَحْذُو فِيهَا عَلَى مِثَالِ الصَّالِحِينَ ⁽¹⁾

يَحْذُو: پیروی می کند؛ از مادۀ «حذو» به معنی پیروی و همانند ساختن گرفته شده است.

آگاه باشید! آن کس از ما که آن فتنه ها را دریابد با چراغ روشنی بخش در آن گام می نهد و به سیره و روش صالحان رفتار می کند.

6. برنامه های آن مصلح بزرگ

6. 1. گشودن گره ها

لِيَحْلَّ فِيهَا رِبْقاً ⁽²⁾

او می آید تا در آن میان گره ها را بگشاید.

نکته

در زمان های گذشته وقتی می خواستند چند حیوان یا چند اسیر را به طناب ببندند و به جای دیگری منتقل کنند به اندازۀ سر حیوان یا اسیر، طناب را قسمت به قسمت گره می زدند و به این گره ها «عروة الوثقی» می گفتند و گاهی به همان گره ها یا عروه ها «ربقة» گفته می شد.

6. 2. آزادسازی بردگان

وَ يُعْتِقَ فِيهَا رِقّاً ⁽³⁾ بردگان را آزاد سازد.

نکته

درباره آزاد شدن اسیر و گرفتار توسط امام زمان دو احتمال وجود دارد: الف. مقصود این باشد که امام زمان گرفتاران بندهای تردیدهای اعتقادی را آزاد می نماید؛ کسانی که گرفتار تحیر و شک و مشکلات علمی هستند آن حضرت یاریشان می کند و مشکلاتشان حل می شود؛. واقعاً امام زمان در برخی مواقع کسانی را از زندان و اعدام یا از گرفتاری در بیابان ها نجات می دهند؛ مثلاً کسی که در بیابان و شرایط سختی گرفتار شده و متوسل به حضرت می شود گرفتاری اش حل می شود یا شخص بی گناهی را می خواهند اعدام کنند ممکن است حضرت

او را نجات دهند البته لازم نیست این نجات دادن ها به صورت غیبی و بدون مقدمات باشد.

6. 3. پراکنده کردن گمراهان

وَ يَصْدَعَ شَعْباً ⁽¹⁾

جمعیت گمراهان را متفرق نماید.

نکته

یکی از تصرفات تکوینی حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است این است که اجتماعات باطل و گمراه را به پراکندگی و تفرقه دچار می کند و از طرف دیگر بسیاری از پراکندگی ها و تفرقه های اهل حق را به یگانگی و اجتماع و اتحاد تبدیل می نماید. البته معنای این سخن این نیست که حضرت در همه جا و در همه شرایط دست به چنین تصرفاتی می زند و چنین اقداماتی را برای جلوگیری از تفرقه مسلمانان یا ایجاد شکاف و تفرقه در بین دشمنان انجام می دهند بلکه گاهی امکان دارد که اساس اسلام در خطر باشد یا به آن حضرت متوسل و از ایشان خواستار حل مشکلی شوند، در چنین شرایطی احیاناً تصرفاتی توسط حضرت صورت می گیرد.

6. 4. متحد کردن اهل حق

وَيَشْعَبَ صَدْعاً فِى سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا يُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ ⁽²⁾

آثَرَهُ: جای پا.

تابع: دنبال کند، ادامه دهد.

و تفرقه اهل حق را جمع کند. او از مردم در پرده است و جویندگان هرچند پی در پی بنگرند نشانش را نبینند.

نکته

این تعبیرات کاملاً بر مسئله ظهور مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تطبیق می کند؛ زیرا او زنجیرهای اسارت را پاره می کند و مظلومان در بند را آزاد می سازد شوکت ظالمان را در هم می شکند و جمع آن ها را پراکنده می سازد سال ها در خفا زندگی می کند بی آن که تیز بین ترین جست و جوگران بتوانند جای او را پیدا کنند. ⁽³⁾

7. اوصاف اصحاب و یاران آن حضرت

7. 1. به پا خواستن گروهی برای یاری

ثُمَّ لَيُشْحَذَنَّ فِيهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَيْنِ النَّصْلَ ⁽¹⁾

النَّصْل: تیغ شمشیر و کارد و سرنیزه؛ حديدة الرّمح و السهم والسيف ما لم يكن له مقبض.

آن گاه در کشاکش آن فتنه ها بصیرت قومی چنان صیقل یابد که تیغه شمشیر در دست آهنگر.

نکته

در زمان غیبت و نزدیک زمان ظهور، فتنه هایی رخ می دهد که در آن فتنه ها برخی افراد صیقل داده می شوند و دل هایشان جلا می گیرد و تیز می.شود وقتی ظهور حضرت نزدیک می گردد خداوند مقدمات آن را فراهم می کند یکی از این مقدمات، آماده شدن انسان های ورزیده و دل های صیقلی داده شده است که حضرت می فرماید در این فتنه ها همان گونه که آهنگر شمشیر را تیز و صیقلی می کند افرادی هم دل هایشان صیقل داده می شود.

تشبیه

مشَبَه: مهیا شدن یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

مشَبَه به: مهیا شدن شمشیر به دست آهنگر.

وجه شَبَه: یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مردانی شجاع و آگاه اند که از قبل ساخته شده اند و سازندگی آنان همچنان ادامه دارد و آموزش های تازه ای می بینند و بر آمادگی آن ها افزوده می شود؛ مانند شمشیری که قبل از جنگ به دست آهنگر تیز و آماده می شود.

7. 2. بر پا دارنده قرآن

تُجْلَى بِالتَنْزِيلِ أَبْصَارُهُمْ ⁽²⁾

چشم آنان با قرآن روشنی می گیرد.

نکته

در معنای این جمله دو احتمال وجود دارد: الف. مقصود از تیز و صیقل داده شدن این است که آماده جنگ و جهاد می شوند و شمشیر به دست می گیرند اگر این احتمال را بپذیریم تحقق این وعده در همان نزدیکی های ظهور حضرت حجت است؛ ب. در آن شرایط به

برکت قرآن و هدایت خداوند و کمک امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) این افراد کسانی می شوند که دل هایشان لبریز از علم و معرفت و حکمت می گردد. در این احتمال مراد از شمشیری که تیز یا صیقلی می شود، شمشیر زبان و منطق است و نه شمشیرهای معمولی اگر این احتمال را بپذیریم مقصود از این افراد که ویژگی های آنان را حضرت بیان می فرماید دانشمندانی هستند که در زمان غیبت اساس اسلام و تشیع را حفظ می کنند و این احتمال مناسبت بیشتری دارد.

7. 3. گوش دادن به تفسیر قرآن

وَيُرْمَى بِالتَّفْسِيرِ فِي مَسَامِعِهِمْ و تفسیر قرآن گوشهایشان را می نوازد.

7. 4. سیراب شدن از جام حکمت

وَ يُغْبَقُونَ كَأْسَ الْحِكْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوح ⁽¹⁾

و هر صبح و شام از جام حکمت سیراب می شوند.

نکته

این عبارت به این معناست که آنان صبحگاهان و شامگاهان از طرف خداوند تأیید می شوند و نور علم و حکمت در دلشان وارد می گردد و ممکن است مراد این باشد که آن ها در شب به وسیله شب زنده داری و عبادت خداوند و در روز به واسطه اعمال صالح و دانش اندوزی از جام حکمت می نوشند.

8. مهلت دادن به گمراهان

اشاره

وَ طَالَ الْأَمَدُ بِهِمْ لِيَسْتَكْمِلُوا الْخِزْيَ وَ يَسْتَوْجِبُوا الْغِيَرَ ⁽²⁾

الْغِيَرَ: تغييرات و حوادث تلخ؛ جمع «غیره» به معنی دگرگونی ها و حوادث روزگار که موجب تغییراتی در نعمت ها می شود؛ بكسر الغين المعجمة وفتح الياء المثناة؛ قال في مجمع البحرين: في الحديث: الشكر أمان من الغير، و مثله من يكفر بالله يلقى الغير، أى تغيّر الحال وانتقالها عن الصلاح إلى الفساد.

روزگار آن تبهکاران به طول انجامید تا ذلّت و خواری را کامل سازند و سزاوار حوادث تلخ شوند.

نکته

این عبارت مربوط به همۀ گروه هایی می شود که از حق و حقیقت دور می شوند؛ کسانی که در کفر و شرک و گناه غوطه ور می شوند خداوند به تدریج گمراهان را به حال خود رها می کند تا به حسابشان در قیامت رسیدگی کند در مقابل کسانی که امید نجات برای آن ها وجود دارد خداوند به تدریج به آنان توفیق بیشتری عطا می فرماید و شرایطی را برای آنان فراهم می کند تا از خواب بیدار شوند.

مشابه

وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ ⁽¹⁾کافران مپندارند که در مهلتی که به آن ها می دهیم خیر آن هاست. به آن ها مهلت می دهیم تا بیشتر به گناهانشان بیفزایند و برای آن هاست عذابی خوارکننده. فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيا ⁽²⁾پاداش کسی که چنین کند در دنیا جز خواری نیست وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيراً ⁽³⁾و چون بخواهیم اهل شهری را هلاک کنیم خوش گذرانانش را وا می داریم تا در آن به انحراف [و فساد] بپردازند و در نتیجه عذاب بر آن اهالی شهر لازم گردد، پس آن را [یکسره] زیروزبر کنیم.

8. 1. همراهی کردن افراد ضعیف الایمان با فتنه

حَتَّى إِذَا اخْلَوْلَقَ الْأَجَلُ وَاسْتَرَاحَ قَوْمٌ إِلَى الْفِتَنِ وَ أَشَالُوا عَنْ لَقَاحَ حَرْبِهِمْ ⁽⁴⁾

لقاح حرب: جنگ افروزی؛ تلقیح نطفه و امثال آن، لقاح حرب یعنی تحریک به جنگ؛ در اصل به معنی باردار ساختن است و در این جا به معنی آغاز جنگ است؛ بالفتح اسم ماء الفحل لقحت الناقة من باب سمع لقاحا أي قبلت اللقاح فهي لاقح أى حامل.

و چون مدتشان رو به تمامی نهاد گروهی برای رسیدن به آسایش به فتنه ها پیوستند و برای جنگ افروزی مهیا گشتند.

نکته ها

«و استراح قوم إلى الفتن»: اين سخن اشاره به کسانی است که از پیروان و یاوران حق به شمار می آیند و از مشارکت در وقایعی که در آخرالزمان روی می دهد خودداری کرده، گوشه نشینی اختیار می کنند. «يستريح إليها» یعنی درگیری مردم را با یکدیگر آسایشی برای خود شمرده صلاح خود را در بریدن از مردم و گوشه گیری و گمنامی تشخیص می دهند. ⁽¹⁾

در تفسیر عبارت «وَ أَشَالُوا عَنْ لَقَاحٍ حَرْبِهِمْ» چند احتمال وجود دارد: الف. این که دست و شمشیر خود را بالا بردند از این که جنگ شود بر اساس این احتمال حضرت زمان جنگ را به زمان لقاح شتران ماده تشبیه فرموده است و می فرماید این افراد به سراغ استراحت رفته و دم خود را بالا برده تا مبادا جنگ پیدا شود یا مبارزه ای شکل بگیرد؛ ب. آنان دست های خود را از شمشیرها بالا بردند یعنی شمشیر را کنار گذاشتند تا در برابر ظلم و تجاوز هیچ گونه مقاومتی نشود؛ ج. «أشالوا» به این معنا گرفته شده که خود را مهیای جنگ کردند و سعی نمودند تا جنگی بر پا کنند.

9. اوصاف مؤمنان شجاع

9. 1. صبر و استقامت

لَمْ يَمُنُّوا عَلَى اللَّهِ بِالصَّبْرِ ⁽²⁾ ولی مؤمنان در پیکارشان شکیبایی ورزیدند و بر خدا نیز منّت نگذاردند.

نکته

در تفسیر این عبارت دو احتمال وجود دارد الف این عبارت درباره عده دیگری است غیر از کسانی که به استراحت مشغول شده و سازش کردند. کسانی که با ستمگران و خوش گذرانان سازش کردند و زیر بار مبارزه و جهاد نرفتند، بر خدا منت نگذاشتند که صبر و استقامت پیشه کنند و زیر بار جهاد در راه حق بروند.

9. 2. بذل جان در راه خداوند

وَ لَمْ يَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِي الْحَقِّ حَتَّى إِذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلَاءِ ⁽³⁾و بذل جان را در راه حق بزرگ نمی شمردند تا آن که به فرمان خدا دوران آزمایش به پایان رسد.

9. 3. پرستش پروردگار

حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهِمْ وَ دَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ ⁽¹⁾

با بصیرت دست به شمشیر بردند و به فرمان اندر زدهنده خود (پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله) به پروردگارشان تقرّب جستند.

نکته ها

منظور از «بصائر» باورهای ایمانی آنان است.

جمله «حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهِمْ» نشان می دهد مبارزات اسلامی باید بر اساس آگاهی ها باشد و مبارزۀ فرهنگی بر مبارزه نظامی مقدم است. ⁽²⁾

10. بازگشت به ارزش های جاهلی

حَتَّى إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ (صلی الله علیه و آله رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الْأَعْقَابِ وَ غَالَتْهُمُ السُّبُلُ وَ اتَّكَلُوا عَلَى الْوَلَائِج وَوَصَلُّوا غَيْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِي أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ) ⁽³⁾

الْوَلَائِج: یاران خاص و همراز؛ جمع «ولیجه» به معنی محرم اسرار و نیز به معنی نظیر و مثل و مانند آمده است.

تا چون خداوند جان پیامبرش صلی الله علیه و آله را گرفت، گروهی به جاهلیت روی آوردند. راه های باطل آنان را در هلاکت ،افکند بر اندیشه های ناصواب اعتماد کردند، [از خودشان بریدند] و به بیگانگان پیوستند و از وسیله ای که مأمور به دوستیاش بودند [اهل بیت پیامبر] دوری کردند.

نکته ها

تصریح دارد بر پایان گرفتن این جریان در زمان حیات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و همچنین در بیان احوال مردم با او و پیش از او و بعد از اوست. ⁽⁴⁾

منظور از رحم در این جا اهل بیت علیهم السلام است. ⁽⁵⁾

منظور امام علیه السلام از به کار بردن واژۀ «سبب» اشاره به روایات پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽¹⁾

«رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الْأَعْقَابِ» منظور بازگشت به عصر جاهلیت و زنده کردن ارزش های آن زمان است. ⁽²⁾

«غَالَتْهُمُ السُّبُلُ» اشاره به اختلاف آرایی است که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله به وجود آمد و محکمات اسلام را مطابق سلیقه خود تفسیر می کردند. ⁽³⁾

اتَّكَلُوا عَلَى الْوَلَائِجِ: جمعی از مسلمانان، محرم اسرار خود را از بیگانگان و منافقان انتخاب کردند. ⁽⁴⁾

مقصود از جمله وصلوا غیر الرّحم این است که پیوند خود را با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بریده اند. ⁽⁵⁾

«وَصَلُّوا غَيْرَ الرَّحِمِ»: پیامبر نسبت به خویشان خود بسیار سفارش نمود که البته این سفارش ها نه از جهت خویشاوندی بلکه از این باب بود که حقیقت با آن ها بود؛ همان طور که هیچ کس نمی تواند از جهت لیاقت و تقوا و عدالت و سابقه در اسلام مانند امیرالمؤمنین علیه السلام باشد و تنها اهل بیت علیهم السلام می توانستند پس از پیامبر هدایت جامعه اسلامی را بر عهده بگیرند.

«وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِي أُمِرُوا» در این عبارت امام علیه السلام در حقیقت روضه خود و اهل بیت علیهم السلام را می خواند و می فرماید رشته ای را که مأمور بودند به آن چنگ زنند تا نجات پیدا کنند رها کردند مردم دستور داشتند که به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله متمسک شوند و آنان را دوست داشته باشند و از آنان پیروی کنند ولی همۀ این ها را رها کردند قُلْ لا أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبِي ⁽⁶⁾

مشابه

وَ ما مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاکرین ⁽⁷⁾جز این نیست که محمد صلی الله علیه و آله پیامبری است که پیش از او پیامبرانی دیگر بوده اند آیا اگر بمیرد یا کشته شود، شما به آیین پیشین خود باز می گردید؟ هرکس که بازگردد هیچ زیانی به خدا نخواهد

رسانید خدا سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.

وَ أَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون ⁽¹⁾و این است راه راست ،من از آن پیروی کنید و به راه های گوناگون مروید که شما را از راه خدا پراکنده می سازد این هاست آن چه خدا شما را بدان سفارش می کند شاید پرهیزکار شوید. قُلْ لا أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى ⁽²⁾بگو: بر این رسالت مزدی از شما نمی خواهم جز دوست داشتن اهل بیتم.

11. نصب خلافت در غیر جایگاهش

وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَبِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ ⁽³⁾ آن ها بنا را از اساس و محل اصلی آن برداشته در غیر جایگاهش نصب کردند.

نکته ها

منظور از «بناء» در این جا تبیین حقوق اهل بیت علیهم السلام و ویژگی هایشان در قرآن است. ⁽⁴⁾

اشاره به این است که امر خلافت را از آن حضرت و فرزندانش به دیگران عدول دادند. بدیهی است قطع رحم موجب خروج از دایره فضیلت عدالت و دچار شدن به رذیلت ظلم است همچنین نداشتن دلبستگی به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، کوتاهی در تحصیل فضیلتی است که در ذیل صفت عفت مندرج است و نیز انتقال بنای خلافت از محلی که خداوند برای آن قرار داده بود داخل در صفت زشت و ناپسند ظلم می باشد. ⁽⁵⁾

مشابه

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرْفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فی نَارِ جَهَنَّم ⁽⁶⁾آیا کسی که بنیاد [کار] خود را بر پایه تقوا و خشنودی خدا نهاده، بهتر است یا کسی که بنای خود را بر لب پرتگاهی مشرف به سقوط پی ریزی کرده

و با آن در آتش دوزخ فرومی افتد؟

12. اوصاف گمراه کنندگان

12. 1. معدن خطا

مَعَادِنُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَ أَبْوَابُ كُلِّ ضَارِبٍ آنان معدن هر خطا و دروازه هایی بودند که جویندگان باطل و گمراهی از آن ها وارد شدند.

12. 2. غوطه ور در سرگردانی

فِي غَمْرَةٍ قَدْ مَارُوا فِي الْحَيْرَةِ ⁽¹⁾ در حیرت و سرگردانی غوطه ور شدند.

نکته

این عبارت نوعی کنایه به خلفا و پیروان آنان است؛ چراکه آنان بنیان و نهادی را تأسیس کردند که منشأ و منبع گناهان و خطاهای بعدی شد بنیاد خلافت باید به دست معصومی باشد تا او راه و رسالت پیامبر را ادامه دهد و کاروان انسانیت را به منزل مقصود برساند.

مشابه

الَّذِينَ هُمْ فى غَمْرَةٍ ساهون ⁽²⁾2 آنان که به غفلت در جهل فرومانده اند.

12. 3. گرفتار در جهالت

وَ ذَهَلُوا فِي السَّكْرَةِ عَلَى سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ⁽³⁾ و به شیوۀ فرعونیان در مستی و جهالت گرفتار آمدند.

نکته

امام علیه السلام می فرماید: خلفا در تحیّر و سرگردانی حرکت کردند؛ به این معنا که هم خود و هم مردمی که به وسیله آنان گمراه شدند و حق برایشان مخفی ماند در حیرت و سرگردانی زندگی می کنند و بر اثر مستی قدرت از حق و حقیقت به روش آل فرعون غافل شدند. روش آل فرعون این بود که می دانستند که فرعون باطل است و بی دلیل ادعای خدایی می کند ولی چون فرعون حکومت داشت و بر آنان سیطره و قدرت یافته بود، تسلیم و پیرو او شدند. این افراد هم روش پیروان فرعون را عملاً پذیرفتند و در عمل حق را با کسی

دانستند که غلبه داشته باشد و پیروز شود.

مشابه

إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُون ⁽¹⁾چشمان ما را جادو کرده اند، بلکه ما مردمی جادوزده هستیم. إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ ⁽²⁾فرعون در آن سرزمین برتری جست و مردمش را فرقه فرقه ساخت فرقه ای را زبون می داشت و پسرانشان را می کشت و زنانشان را زنده می گذاشت که او از تبهکاران بود. تشبیه

مشَبَه: منحرفان

مشَبَهٌ به: حیوان وحشی

وجه شَبَه: آل فرعون در مصر همهٔ امتیازات را مخصوص خود ساختند و گروه دیگر را به خاک سیاه نشاندند مردانشان را کشتند و زنانشان را به اسارت گرفتند و فساد در زمین را به حد اعلا رساندند؛ از این رو امام علیه السلام منحرفان را به آل فرعون تشبیه کرده است.

12. 4. از دین خارج شدگان

مِنْ مُنْقَطِع إِلَى الدُّنْيَا رَاكِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّينِ مُبَايِن ⁽³⁾

دسته ای از آخرت بریده به دنیا گرویدند و گروهی پیوند خود را از دین گسستند و از آن جدا شدند.

نکته ها

این عبارات در بیان چگونگی روش ها و شیوه های مردمی است که از سنت های آل فرعون پیروی می کنند برخی از این ها از همه چیز بریده و به دنیا رو آورده و در لذات آن فرورفته و همه نیروی خود را در راه به دست آوردن آن به کار گرفته اند برخی دیگر اگر چه از دنیا چیزی در دست ندارند لیکن از دین جدا و با آن در تضادند. ⁽⁴⁾

منظور از «مفارق للدّین» کسی است که به دنیا و خوشی های آن رغبتی ندارد، مانند

بسیاری از کسانی که مدعی زهد می شوند و نسبت به دنیا اظهار نفرت و بی میلی می کنند و گمان دارند که مقام و مرتبه ای دارند حال این که راه صحیح دین را نمی دانند و درباره آن نادان هستند و ناآگاهی آن ها به این که چگونه باید در راه حق سیروسلوک کرد، آنان را از صراط مستقیم بیرون برده و به جانب چپ و راست این راه کشانیده است. ⁽¹⁾

گروهی که حضرت دربارۀ آنان سخن می گفت و آنان را منبع و منشأ هر اشتباه و گناهی دانست دو دسته اند: الف. کسانی که خود را از دین جدا کردند و به دنیا پناه برده و به آن اعتماد و تکیه کردند؛ ب دستۀ دیگر کسانی بودند که به راه حق نرفتند و پیرو عترت پیامبر نشدند و در واقع ترک دنیا کرده و به سلک دراویش و رُهبانان رفتند.

خطبه 151

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: در کوفه سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

علت ایراد سخن: بیان حوادث سخت آینده

موضوع: سیاسی، اعتقادی

ویژگی: فتنه شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه از دو بخش تشکیل شده است:

.2 بخش دوم خبر از ظهور و بروز فتنه ها در آینده و بازگشت هایی به افکار و رفتار عصر جاهلیت.

وَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَى مَدَاخِرِ الشَّيْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ الِاعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ، وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَ نَجِيبُهُ وَ صَفْوَتُهُ، لَا يُؤَازَى فَضْلُهُ وَ لَا يُجْبَرُ فَقْدُهُ، أَضَاءَتْ فَقْدُهُ، أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلَادُ بَعْدَ الضَّلَالَةِ الْمُظْلِمَةِ وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ وَ الْجَفْوَةِ الْجَافِيَةِ، وَ النَّاسَ يَسْتَحِلُّونَ الْحَرِيمَ وَيَسْتَذِلُّونَ الْحَكِيمَ، يَحْيَوْنَ عَلَى فَتْرَةٍ وَ يَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةٍ. ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلَايَا قَدِ اقْتَرَبَتْ، فَاتَّقُوا سَكَرَاتِ النِّعْمَةِ وَ احْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَةِ وَ تَثَبَّتُوا فِى قَتَامِ الْعِشْوَةِ وَ اعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِينِهَا وَ ظُهُورِ كَمِينِهَا وَ انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا، تَبْدَأَ فِي مَدَارِجَ خَفِيَّةٍ وَ تَقُولُ إِلَى فَطَاعَةٍ جَلِيَّةٍ، شِبَابُهَا كَشِبَابِ الْغُلَامِ وَ آثَارُهَا كَآثَارِ السَّلَامِ يَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدِ بِأَوَّلِهِمْ، يَتَنَافَسُونَ فِي دُنْيَا دَنِيَّةٍ وَ يَتَكَالَبُونَ عَلَى جِيفَةٍ مُرِيحَةٍ، وَ عَنْ قَلِيلٍ يَتَبَرَّأَ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ وَالْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ فَيَتَزَايَلُونَ بالْبَغْضَاءِ وَيَتَلَاعَنُونَ عِنْدَ اللَّقَاءِ.

1. حمد الهی

وَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَى مَدَاحِرِ الشَّيْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ الِاعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ ⁽¹⁾

اعْتِصَامِ: پناه جستن؛ از مادۀ «عَصم» به معنای امساک و حفظ اسْتَعْصَمَ اسْتِعْصَاماً آن چه از وی نگهداری کند یا پناه دهد.

«حَبائِلِ»: دام ها جمع «حباله» به معنای دام های شیطان است.

مَخَاتِل: فریب ها؛ از مادۀ «خَتل» به معنای خدعه و نیرنگ؛ جمع مختل» به معنای کاری است که به وسیله آن فریب می دهند؛ ختله يختله بالكسر خدعه و المخاتل الأمور التي بها يختل ويخدع.

و از گرفتار آمدن در دام ها و فریب هایش محفوظ بدارد.

نکته ها

«مداحر» و «مزاجر» شيطان اموری است که او را از انسان دور می سازد و «حبائل» و مخاتل شیطان چیزی جز گناهان و معاصی نیست و به یقین بدون یاری خداوند و امدادهای الهی نه اطاعت ممکن است و نه پرهیز از گناه؛ چراکه راه این دو بسیار سخت است و پرپیچ و خم. ⁽¹⁾

حضرت از خدا می خواهد که او را در طرد و منع شیطان یاری و کمک کند اما وسیلهٔ طرد شیطان هر کار خوبی است که موافق به انجام آن باشید در واقع شما تصمیم به هر کار خیری که بگیرید شیطان به نحوی می خواهد مانع کار خیر شما شود؛ بنابراین هر کار خیری که شما موفق به انجام آن بشوید وسیله ای برای طرد و منع شیطان می شود.

استعاره

مستعار: حبائل

مستعار منه: دام های صیادان

مستعارله: شهوات و لذات فریبنده دنیا

جامع: واژۀ حبائل را که به معنای دام های صیادان است برای آن ها استعاره آورده است، به دلیل مشابهتی که با شهوات و لذات فریبنده دنیا دارد؛ زیرا هر دو باعث می شوند ایمنی از دست برود و دچار عذاب و سختی شوند.

2. ارزش شهادتین

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَ نَجِيبُهُ وَ صَفْوَتُهُ ⁽²⁾ گواهی می دهم جز خداوند یکتا معبودی نیست و شهادت می دهم که محمد، بنده و فرستاده و برگزیده اوست.

نکته ها

در تشهد ابتدا شهادت به عبودیت پیامبر می دهیم و بعد شهادت به رسالت او؛ به این معنا که تا وقتی پیامبر به مرحله عبودیت کامل نرسید به مقام رسالت نائل نشد.

دربارۀ دو واژهٔ «نجیبه» و «صفوته» باید گفت با توجه به این که نجیب به معنای نفیس

و پرارزش است تفاوتی میان این دو واژه وجود دارد که اولی در واقع، زمینه ساز دومی است؛ زیرا هنگامی که چیزی نفیس و پرارزش شد هنگام انتخاب، آن را بر می گزینند. ⁽¹⁾

3. فضیلت انحصاری پیامبر

لَا يُؤَازَى فَضْلُهُ ⁽²⁾ در فضل و برتری کسی مانند او نیست.

نکته

هیچ فضیلتی به اندازه فضیلت رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست؛ چراکه او مردم را از تاریکی به نور رهنمون ساخت. ⁽³⁾

4. جبران ناپذیر بودن فقدان پیامبر

وَ لَا يُجْبَرُ فَقْدُهُ ⁽⁴⁾ و فقدان او جبران ناپذیر است.

نکته

امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگر ائمه پس از آن حضرت وجود دارند ولی بالاخره عظمت و مقام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چیز دیگری است که جبران شدنی نیست.

5. برکات وجود پیامبر

أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلَادُ بَعْدَ الضَّلَالَةِ الْمُظْلِمَةِ وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ وَالْجَفْوَةِ الْجَافِيَةِ ⁽⁵⁾

الْجَفْوَةِ: قساوت.

به برکت وجود او شهرهایی که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلی بر آن ها چیره شده بود، روشن گشت.

نکته ها

اشاره به این دارد که زندگی عرب سرشار از نادانی و ننگ و عار بود تا آن که محمد صلی الله علیه و آله، اسلام و قرآن را برایشان آورد و آنان از جایگاهی برخوردار شدند. ⁽⁶⁾

صفت «إضاءه» برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کنایه از این است که مردم به سبب انوار وجود آن بزرگوار در امور معاش و معاد خود هدایت یافتند. ⁽¹⁾

منظور از نادانی و جهالتی که بر بیشتر مردم غلبه داشت، نشناختن پروردگار و نبودن در راهی است که به او منتهی می شود همچنین ندانستن کیفیت نظام زندگی به گونه ای که آن حضرت بیان فرموده و اسلام مقرر داشته است. ⁽²⁾

مراد از «جفوة الجافية» درشت خویی و سنگدلی عرب و عادت آن ها به خونریزی و کشتار است. ⁽³⁾

مشابه

وَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبین ⁽⁴⁾او کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده، رسولی از خودشان برانگیخت تا آیاتش را بر آن ها بخواند و آن ها را پاکیزه کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد؛ هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.

6. جلوه ای از عصر جاهلیت

6. 1. حلال شمردن حرام

وَ النَّاسُ يَسْتَحِلُّونَ الْحَرِيمَ ⁽⁵⁾ در زمانی که مردم حرام خدا را حلال می دانستند.

نکته

«حریم» به محرمات و ممنوعاتی می گویند که نباید به آن نزدیک شد؛ همچنین می توان «حریم» را به خط قرمزها معنا کرد، بنابراین نه تنها شامل محرمات شرعی و الهی می شود بلکه حقوق مردم را نیز شامل می شود اموری که عقلای دنیا آن را ممنوع می دانند، «حریم» به حساب می آید؛ بنابراین همه حریم ها اعم از حریم های خدایی و حقوق مردم باید در جامعه حفظ شود ولی در شرایط قبل از بعثت مردم و مخصوصاً ستمگران و قلدرهای جامعه همهٔ حریم ها را شکسته و همه چیز را حلال می شمرند و در بین مردم با خشونت رفتار می کردند.

6. 2. خوار شدن انسان حکیم

وَ يَسْتَذِلُونَ الْحَكيم ⁽¹⁾ انسان حکیم را خوار می شمردند.

6. 3. روزگار خالی از پیامبران

يَحْيَوْنَ عَلَى فَتْرَةٍ ⁽²⁾

و در روزگار خالی از پیامبران می زیستند.

6. 4. کافر مردن

وَ يَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةٍ ⁽³⁾ و بر حالت کفر از دنیا می رفتند.

7. عوامل شکل گیری فتنه ها

7. 1. مستی نعمت

ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلَايَا قَدِ اقْتَرَبَتْ فَاتَّقُوا سَكَرَاتِ النِّعْمَةِ ⁽⁴⁾

شما ای گروه عرب در آینده هدف تیرهای بلاهایی هستید که نزدیک شده است. از مستی نعمت بپرهیزید.

نکته ها

همۀ مردم در معرض گرفتاری ها و بلایا قرار دارند و هیچ عافیتی بدون بلا وجود ندارد. سخت ترین گرفتاری آن است که انسان از جاه و مال خویش خرسند و از سرنوشت و فرجام خود غافل شود. ⁽⁵⁾

در این عبارت حضرت به مردم دربارهٔ حوادث و فتنه های پس از خود هشدار می دهند؛ زیرا در زمان خود حضرت گرچه فتنه و فساد وجود داشت اما پس از شهادت ایشان و پس از این که نگذاشتند امام حسن و دیگر ائمه زمام خلافت را به دست گیرند، فتنه و فسادها اوج گرفت و حوادث دیگری پیش آمد حضرت به این فتنه ها اشاره می کنند که پس از

شهادت ایشان اتفاق افتاد.

7. 2. کیفر اعمال

وَ احْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَةِ ⁽¹⁾ و از بلاهایی که کیفر اعمال شماست، برحذر باشید.

نکته ها

این عبارت به این معناست که اگر در صحت و سلامتی قرار داری از بیماری برحذر باش و اگر ثروتمند هستی از نیرنگ های روزگار بپرهیز و اگر نیرومند هستی در انتظار سستی و ناتوانی باش. ⁽²⁾

بسیاری از نعمت هایی که باید موجب شکر بندگان شود، برای انسان های کم ظرفیت مستی و فراموشی می آورد و در نهایت موجب غضب الهی و انتقام او می شود و گاهی ممکن است نعمت ها سبب هلاکت انسان بشود.

8. مراحل گوناگون فتنه ها

8. 1. مرحلهٔ ناشناختگی و ابهام

وَ تَثَبَّتُوا فِي قَتَامِ الْعِشْوَةِ ⁽³⁾

الْعِشْوَة: شبهه ها؛ پرداختن به کاری بدون آگاهی؛ بتثليث الأول ركوب الأمر على غير بيان ووضوح، وبالفتح فقط الظلمة.

بر جای خود ثابت بمانید زمانی که گرد و غبار شبهه ها برخاست.

نکته

حضرت در این عبارت می فرماید که وقتی که شما را غبار تردید و تحیّر و تاریکی گمراهی فراگرفت احتیاط و تحقیق کنید و از کژی ها و فتنه ها پرهیز کنید؛ چون کژی ها موجب گمراهی انسان می شود و مردم را به تحیر و تردید وا می دارد.

استعاره

مستعار: قَتام

مستعار منه: غبار

مستعارله: امور مشتبه

جامع: واژۀ قتام را که به معنای غبار است برای این گونه امور مشتبه استعاره آورده است وجه مناسبت این است که انسانی که دچار امر مشتبه و درهم و برهم می شود، نمی تواند حقیقت را دریابد و مانند کسی است که در فضای پر از گرد و غبار گرفتار شده و نمی تواند راه به جایی ببرد.

8. 2. مرحله پیچیدگی

وَ اعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِينِهَا وَ ظُهُورِ كَمِينِهَا ⁽¹⁾

ظهور کَمین ها: آشکار شدن پنهانش؛ الجماعة المختفية في الحرب.

و پیچیدگی های فتنه به هنگام تولد نوزاد آن آشکار می شود و باطن آن ظاهر می گردد.

تشبیه

مشَبَه: فتنه

مشَبَه به: جنین

وجه شَبَه: امام علیه السلام در این عبارت، فتنه را به جنینی تشبیه می کند که به طور پنهانی پرورش پیدا می کند و ناگهان متولد می شود.

8. 3. مرحله محوری

وَ انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا ⁽²⁾

قطب و محور آن بر جای خود قرار می گیرد و آسیای آن به حرکت در می آید، با احتیاط گام بر دارید.

نکته ها

منظور از قطب فتنه ستمگران و گردنکشانی هستند که این فتنه و آشوب را به پا کرده، و محور این رویدادند. ⁽³⁾

اشاره به فتنه بنی امیه که مبدأ آن، شبهه و اختلافی بود که پس از کشته شدن عثمان به وجود آمد و هیچ یک از اصحاب چگونگی و مشخصات آن را پیش بینی نمی کردند و تنها می دانستند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از وقوع حوادث و فتنه هایی در آینده خبر داده است، بی آن که

زمان وقوع آن ها تعیین شده باشد یا از عاملان و رهبران آن نام برده باشند؛ بنابراین منظور از عبارت «تبدء فی مدارج خفيّة معاويه و طلحه و زبیر و امثال این هاست که امر خود را پنهان کرده و عزم خویش را در ایجاد فتنه و طمع خود را به خلافت و حکومت پوشیده می داشتند تا این که حرص و آز آن ها وقایعی را به وجود آورد که آن چه در پرده داشتند آشکار و نقش تاریخ شد. ⁽¹⁾

تشبیه

مشَبَه: فتنه

مشَبَه: به آسیاب

وجه شَبَه: همانند آسیابی می شمرد که نخست قطب و محور آن را بر پا می سازند و سپس سنگ آسیا به چرخش در می آید فتنه ها چنین هستند که بر اثر عوامل مختلف اجتماعی شکل می گیرند ناگهان انفجاری رخ می دهد و آن چه در درون جامعه است، ظاهر می شود.

8. 4. مرحله پنهانی فتنه ها

تَبْدَأَ فِي مَدَارِجَ خَفِيَّةٍ وَ تَقُولُ إِلَى فَظَاعَةٍ ⁽²⁾

تَقُولُ: بر می گردد.

فَطَاعَةِ جَليَّة: سختی و زشتی آشکار.

فتنه ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت می کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار می شوند.

نکته

حضرت در این جا می فرماید که فتنه در آغاز که ظاهر می شود از راه های پنهان می آید ولی بعد که تسلط و قدرت یافت دست به کارهای زشت و پلید می زند؛ مانند فتنه بنی عباس که ابتدا شعارهای گمراه کننده ای را مطرح کردند و مردم را گرد خود جمع کردند ولی بعد که قدرت را به دست گرفتند به نام حمایت از اهل بیت ایلام و مبارزه با بنی امیه جنایت های فجیعی در حق مردم و اهل بیت عیهم السلام انجام دادند.

8. 5. مرحله رشد سریع فتنه ها

جَلِيَّةٍ شِبَابُهَا كَشِبَابِ الْغُلَامِ ⁽¹⁾ رشد آن ها همچون رشد جوانان (سریع است).

استعاره

مستعار: شباب

مستعارله: جوان

مستعار منه: قیام و ظهور این فتنه در میان مردم

جامع: واژۀ شباب را برای قیام و ظهور فتنه در میان مردم استعاره آورده و وجه مناسبت سرعت ظهور آن است؛ چنان که آن را از این نظر به کودکی تشبیه فرموده که به سرعت به حد شباب می رسد و جوانی را آغاز می کند فتنه نیز با این سرعت و شتاب رشد می کند.

8. 6. مرحله اثر بخشی

وَ آثَارُهَا كَآثَارِ السَّلَامِ ⁽²⁾ و آثارشان (بر پیکر جامعه) همچون آثار سنگ های سخت و محکم است.

نکته ها

واژۀ «سلام» به معنای سنگ است و امام علیه السلام می گوید که فتنه آثار بد خود را در جامعه می گذارد؛ همانند آثار سنگ هایی که بر بدن کسی زده می شود. ⁽³⁾

جریان فتنه در آغاز شعارهای خوبی می دهد و مردم را خوشحال می کند و مانند جوانی بانشاط و سرحال هستند اما آثار آن مانند آثار سنگ سخت است که اگر به انسان بخورد ممکن است در ابتدا موجب صدمه زیادی نشود اما اگر خیلی سخت و محکم باشد، انسان را نابود می کند فتنه نیز همین حالت را دارد در ابتدا به شکل زیبا و با شعارهای جذاب ظهور می کند ولی به تدریج خشن و محکم شده و ضربه های خود را وارد می سازد.

8. 7. مرحله ارث بری

يَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لَآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدٍ بِأَوَّلِهِمْ ⁽¹⁾

مُقْتَدٍ: پیرو؛ اطاعت کننده

ستمکاران بر اساس عهدی که با یکدیگر دارند آن را از هم به ارث می برند. ستمگرانی که ابتدا بوده اند پیشوای کسانی هستند که در آینده می آیند و آیندگانشان پیرو گذشتگانشان هستند.

نکته

در معنا و تفسیر این عبارت دو احتمال وجود دارد: الف. این فتنه ها که مقصود از آن حکومت ها هستند سلطنت و قدرت را از یکدیگر به واسطه ولایتعهدی می گیرند به این معنا که کسی آمد و با جنگ و مبارزه قدرت را به دست گرفت یا مردم او را انتخاب کردند ولی او پسر خود را ولیعهد خود می.کند پس از بنی امیه منصور دوانیقی حاکم شد و پس از او نوبت به اولادش رسید در حالی که اسلام ولایتعهدی را به هیچ وجه قبول ندارد بلکه در اسلام امام یا خلیفه باید دارای ویژگی هایی از قبیل عدالت و تقوا باشد و در واقع امامت امامان شیعه به خاطر پدری و فرزندی نیست بلکه به خاطر شخصیت و کمال ذاتی آنان است؛ ب معنای دیگر این جمله این است که این فتنه ها یا حکومت ها به واسطه عهد و پیمانی که علیه حق و عترت پیامبر و ائمه دارند آن را از یکدیگر به ارث می برند.

8. 8. مرحله مسابقه

يَتَنَافَسُونَ فِى دُنْيَا دَنِيَّةٍ وَيَتَكَالَبُونَ عَلَى جِيفَةٍ مُرِيحَةٍ ⁽²⁾

يَتَكَالَبُونَ: می ستیزند؛ از ماده «کلب» به معنای سگ؛ مُكَلب: به صیغه فاعل به معنای کسی است که به سگ تعلیم شکار می دهد.

حِيفَةٍ مُرِيحَةٍ: مردار متعفن؛ بدبو و گندیده که از ماده «ریح» به معنای بو گرفته شده است؛ مريحة: من أراح اللحم و الماء أى أنتن أو من أراح الرّجل إذا مات.

با هم در به دست آوردن دنیای پست رقابت می کنند و چون سگان بر سر مردار بو گرفته به جان هم می افتند.

نکته

این حکومت ها و حاکمان و پیروان آنان نسبت به دنیا و پول و مقام و قدرت با یکدیگر به رقابت می پردازند و بر سر مردار دنیا به جنگ و ستیز مشغول می شوند.

9. عواقب فتنه و فتنه انگیزی

9. 1. بیزاری پیروان از پیشوایان

وَ عَنْ قَلِيلٍ يَتَبَرَّأَ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ وَ الْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ ⁽¹⁾

ولی به زودی پیروان از پیشوایان خود بیزاری می جویند و رهبران از پیروانشان.

مشابه

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتَّبِعُوا مِنَ الَّذينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابِ ⁽²⁾در آن هنگام رهبران از پیروان خود بیزاری می جویند و کیفر خدا را مشاهده می کنند و دستشان از همه جا کوتاه می شود.

9. 2. بغض و کینه

فَيَتَزَايَلُونَ بِالْبَغْضَاءِ ⁽³⁾

و سرانجام با بغض و کینه از هم جدا می شوند.

9. 3. نفرین یکدیگر

وَيَتَلَاعَنُونَ عِنْدَ اللَّقَاءِ ﴾ ⁽⁴⁾

و به هنگام ملاقات یکدیگر را نفرین می کنند.

نکته ها

امام از روز قیامت یاد می کند در آن روز پرده ها افتاده و فریب خوردگان از گمراهی خود بیزاری جسته و فریب دهندگان را نفرین می کنند. ⁽⁵⁾

ویژگی های حاکمان دنیا پرست: الف. استفاده از بهانه ها و فتنه ها برای پیش بردن اهداف خود؛ همان گونه که بنی امیه از ماجرای خونخواهی عثمان، حداکثر بهره را برد؛ ب. هماهنگی نقشه ها در آغاز کار و انسجام در برنامه های مخرب و فتنه خیز؛ ج. رقابت شدید به هنگام پیروزی به گونه ای که گویی سگانی اند که بر جیفه ای افتاده اند و هر یک

سعی دارند آن را از دیگری بربایند؛ د. سرانجام هر فرد دیگری را لعن و نفرین می کند و گناهان را به گردن دیگری می اندازد. ⁽¹⁾

مشابه

ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً ⁽²⁾در روز قیامت بعضی از شما از بعضی بیزاری می جوید و بعضی از شما بعضی را لعن می کند. وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَميعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ. ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِکین ⁽³⁾آن روز که همه آن ها را محشور می کنیم. سپس به مشرکان می گوییم «معبودهایتان که همتای خدا می پنداشتید، کجایند؟» پاسخ و عذر آن ها چیزی جز این نیست که می گویند: «به خداوندی که پروردگار ماست سوگند که ما مشرک نبودیم«.

ثُمَّ يَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ طَالِعُ الْفِتْنَةِ الرَّجُوفِ وَ الْقَاصِمَةِ الزَّحُوفِ، فَتَزِيغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَةٍ وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلَامَةٍ وَ تَخْتَلِفُ الْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا وَ تَلْتَبِسُ الْآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا. مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ وَمَنْ سَعَى فِيهَا حَطَمَتْهُ، يَتَكَادَمُونَ فِيهَا تَكَادُمَ الْحُمُرِ فِي الْعَانَةِ قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ وَ عَمِيَ وَجْهُ الْأَمْرِ. تَغِيضُ فِيهَا الْحِكْمَةُ وَ تَنْطِقُ فِيهَا الظَّلَمَةُ وَ تَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرْضُهُمْ بِكَلْكَلِهَا. يَضِيعُ فِي غُبَارِهَا الْوَحْدَانُ وَيَهْلِكُ فِي طَرِيقِهَا الرُّكْبَانُ، تَرِدُ بِمُرَّ الْقَضَاءِ وَتَحْلُبُ عَبِيطَ الدِّمَاءِ وَتَثْلِمُ مَنَارَ الدِّينِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْيَقِينِ. يَهْرُبُ مِنْهَا الْأَكْيَاسُ وَيُدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ، مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ كَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ. تُقْطَعُ فِيهَا الْأَرْحَامُ وَيُفَارَقُ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ. بَرِيتُهَا سَقِيمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِيمٌ. بَيْنَ قَتِيلِ مَطْلُولٍ وَ خَائِفٍ مُسْتَجِيرٍ، يَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الْأَيْمَانِ وَ بِغُرُورِ الْإِيمَانِ. فَلَا تَكُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ وَ أَعْلَامَ الْبِدَعِ وَالْزَمُوا مَا عَقِدَ عَلَيْهِ حَبْلُ اَلْجَمَاعَةِ وَبُنِيَتْ عَلَيْهِ أَرْكَانُ الطَّاعَةِ، وَ اَقْدَمُوا عَلَى اللَّهِ مَظْلُومِينَ وَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ ظَالِمِينَ، وَاتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّيْطَانِ وَ مَهَابِطَ الْعُدْوَانِ وَ لَا تُدْخِلُوا بُطُونَكُمْ لعَقَ الْحَرَامِ، فَإِنَّكُمْ بِعَيْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَعْصِيَةَ وَ سَهَّلَ لَكُمْ سُبُلَ الطَّاعَة.

10. ویژگی های فتنه های بزرگ

10. 1. لرزاننده و کوبنده

ثُمَّ يَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ طَالِعُ الْفِتْنَةِ الرَّجُوفِ وَ الْقَاصِمَةِ الزَّحُوفِ فَتَزِيغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَةٍ ⁽¹⁾

الزَّحُوفِ: حمله آور؛ از مادۀ «زحف»: به معنای سنگین راه رفتن به حرکت لشکر انبوه نیز گفته می شود و «زحوف» در این جا اشاره شده به فتنه گرانی که به صورت انبوه به مردم حمله می کنند؛ زحف اليه مشی و في شرح المعتزلى الزّحف السير على تؤدة كسير الجيوش بعضها إلى بعض.

فَتَزِيغُ: می لغزد؛ از مادۀ «زَیغ» به معنای انحراف از حق.

10. 2. گمراه کننده

وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلَامَةٍ ⁽²⁾

و مردانی از پس سلامتی در دین به گمراهی می افتند.

10. 3. گوناگون شدن هوس ها

وَ تَخْتَلِفُ الْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا ⁽¹⁾ زمان هجوم این فتنه، هوس ها و امیال گوناگون می شود.

10. 4. مشتبه شدن آرای درست و نادرست

وَ تَلْتَبِسُ الآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا ⁽²⁾

و به وقت بر آمدنش آرای درست و نادرست در هم می آمیزد.

نکته ها

مسلمانان در این فتنه از دین الهام نمی گیرند و در مبارزه با دشمن خدا و دشمنشان هم بستگی ندارند و با یکدیگر هم دردی نمی کنند و یکدیگر را به طور کلی رها ساخته، گویی هیچ پیوند دینی یا انسانی بینشان برقرار نیست. ⁽³⁾

در واقع کسانی که انقلاب علیه بنی امیه را هدایت و حکومت بنی عباس را پایه گذاری کردند پس از مدتی به دست افراد فرصت طلب بعدی نابود می شوند؛ ازاین رو می گوید انقلاب فرزندان خود را می خورد کسانی که در به وجود آمدن انقلاب زحمت کشیدند و بعد روحیه انقلابی خود را حفظ کردند با کسانی که پس از آنان می خواهند قدرت و موقعیت خود را در هر شرایطی حفظ کنند نمی توانند سازش داشته باشند؛ به همین دلیل فرصت طلب ها بر مسند می نشینند و کسانی را که روحیه انقلابی دارند، نابود می کنند.

10. 5. در هم شکننده مقابله کنندگان

مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ وَ مَنْ سَعَى فِيهَا حَطَمَتْهُ ⁽⁴⁾

حَطَمَتْ: خرد کرد؛ از ماده «حطم» به معنی شکستن.

این فتنه پشت کسی را که به رویارویی با آن برخیزد می شکند و کسی را که در مقابله با آن بکوشد، خُرد می کند.

10. 6. به جان هم افتادن فتنه جویان

يَتَكَادَمُونَ فِيهَا تَكَادُمَ الْحُمُرِ فِي الْعَانَةِ ⁽¹⁾

الْعَانَةِ: گله خران وحشی؛ الاغ های وحشی یا گورخرها وقتی که دعوا و نزاعشان می شود، یکدیگر را گاز می گیرند. حضرت نیز حاکمان و سردمداران آن فتنه را به رمه گورخران تشبیه کرده است که وقتی برخی از آنان دعوایشان می شود، یکدیگر را گاز می گیرند؛ القطيع من حمر الوحش.

فتنه جویان در این میان همچون گورخران وحشی اند که یکدیگر را گاز می گیرند.

استعاره

مستعار: تكادم

مستعار منه گاز گرفتن

مستعارله: رهبران و سردمداران فتنه

جامع: واژۀ «تكادم» را برای رهبران و سردمداران فتنه که بر سر قدرت با یکدیگر به جنگ و ستیز می پردازند یا برای سلطه جویی آن ها بر دیگران، استعاره آورده است و این ها را به خران در رمه که همدیگر را گاز می گیرند تشبیه کرده است. وجه مشابهت، ستیزه گری و سلطه جویی آن هاست.

11. وضعیت مردم در روزگار فتنه

11. 1. سست شدن رشته دین

قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ ⁽²⁾ ریسمان استوار دین، گسیخته شده.

نکته ها

«اضطراب» کنایه از لرزش پایه های دین به هنگام ظهور این فتنه است. ⁽³⁾

مقصود از «حبل» همان ریسمان الهی که کتاب و عترت است وقتی حق و حکومت حق، حاکم باشد دل های مردم به این حبل الهی ایمان دارد و دلها به این وسیله محکم است ولی وقتی حکومتها مثل حکومت بنی عباس باشد که قرآن و عترت را زیر پا گذاشتند، آن طناب محکمی که دلها به آن بسته شده است مضطرب و متزلزل می شود.

11. 2. فروکش کردن چشمۀ دانش

وَ عَمِيَ وَجْهُ الْأَمْرِ تَغِيضُ فِيهَا الْحِكْمَةُ ⁽¹⁾ سیمای واقعی حقیقت پوشیده گشته آب چشمه های حکمت فروکش کرده.

نکته

وقتی حکومت از مسیر حق خود منحرف شد و در راه باطل سیر کرد و به دست افراد نا اهل افتاد صورت امر یا حقیقت حاکمیت اسلامی کور می شود.

11. 3. سلطه ستمگران

وَتَنْطِقُ فِيهَا الظَّلَمَةُ و ستمگران به سخن در می آیند (و زمام کارها را به دست می گیرند).

نکته

در فتنه ای که حضرت اشاره می کنند ستمگران حکمفرما و سخنگو هستند و دانشمندان و دانایان جایگاهی ندارند و در حکومت بنی عباس علما و دانشمندان را سرگرم مسائلی از جمله حادث و قدیم بودن خداوند و... کردند و آن ها را از فتنه و مسائل مربوط به حکومت دور کردند.

11. 4. سرکوب بادیه نشینان

وَ تَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرْضُهُمْ بِكَلْكَلِهَا ⁽²⁾

مسْحَل: تیشه؛ از مادة سحول» به معنای تیشه و سوهان و مانند آن است که چیزی را با آن می تراشند؛ زان منبر المبرد أى السوهان و يقال أيضا للمنحت.

تَرضُ: خرد می کند؛ از «رض» به معنای کوبیدن و نرم کردن است.

کلکل: سینه.

آن فتنه بادیه نشینان را با آهن لجام مرکب خود بکوبد و با فشار سینه اش در هم شکند.

نکته ها

«اهل بدو» به چادرنشین ها و عشایر عرب گفته می شد که در زمان امام علی علیه السلام و پس از آن زیاد بودند و قدرت اقتصادی زیادی داشتند؛ زیرا سرمایه آن روزها گوسفند و شتر بود که بیشتر در اختیار چادرنشینان بود.

«بِمِسْحَلِهَا»: همان طور که سوهان آهن را صیقل می دهد و قسمت هایی از آن را می تراشد، سوهان فتنه نیز آنان را می تراشد.

استعاره

مستعار: مِسحَل

مستعار منه: سوهان

مستعارله: آزاری که بر عرب بیابان نشین وارد می شود

جامع: واژۀ «مسحل» استعاره برای اذیت و آزاری است که از این راه به عرب بیابان نشینان وارد می شود. وجه مشابهت این است که همان گونه که سوهان یا حلقه دهنه لجام، آزاردهنده و جان خراش است رنج و آزاری که از این فتنه دامن گیر عرب خواهد شد، سخت و جانکاه خواهد بود.

11. 5. نابودی همگانی در غبار فتنه

يَضِيعُ فِى غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ وَيَهْلِكُ فِي طَرِيقِهَا الرُّكْبَانُ ⁽¹⁾

تهلک: هلاک می شود

الرُّكْبَانُ: سواران.

آن که تک روی کند در غبارش تباه شود و سواران در راه آن به هلاکت رسند.

نکته ها

کنایه از عظمت این فتنه و گستردگی این حادثه است و به این معناست که هیچ کس تاب مقاومت در برابر آن را ندارد و سواره و پیاده از آن رهایی نخواهند یافت ⁽²⁾

واژهٔ «غبار» کنایه است از این که اگر عده اندکی از مردم در صدد دفع آن برآیند، در غبار این فتنه نابود خواهند شد چه رسد به این که بتوانند با انبوه آن ها در آویزند. ⁽³⁾

«رکبان» کنایه از جماعتی است که نیرو و قدرت دارند و هنگامی که این ها در برابر فشار این فتنه و امواج آن نابود شوند حال کسانی که فاقد نیرو و جمعیت باشند، روشن است. ⁽⁴⁾

11. 6. تلخی فتنه ها

تَرِدُ بِمُرّ الْقَضَاءِ وَ تَحْلُبُ عَبِيطَ الدِّمَاءِ ⁽¹⁾

عَبِيطَ الدَّمَاءِ: خون های تازه؛ از ماده «عبط» به معنای سر بریدن حیوان است و دم «عبیط» به خون تازه می گویند که از بدن انسان یا حیوان جاری می شود.

این فتنه با تلخی ها و با شدت وارد می شود و خون های تازه می دوشد.

نکته

«قضاء» به معنی هلاکت و نابودی است و ارتباطی با قضاوقدر ندارد. ⁽²⁾

تشبیه

مشَبَه: فتنه ها

مشَبَهٌ به: دوشیدن خون از شتر

وجه شَبَه: حضرت در این جا تشبیه به شتر کرده است به این معنا که گاهی انسان از شتر شیر می دوشد و بهره می برد ولی گاهی به جای شیر، خون تازه می دوشد که هم برای خودش سود ندارد و هم به شتر بیچاره آزار می رساند. در شرایطی که مردم و نخبگان جامعه زندان می روند و کشته می شوند و آزار و اذیت می شوند، مانند این است که به جای شیر خون دوشیده می شود.

11. 7. گسستن رشته های یقین

وَ تَثْلِمُ مَنَارَ الدِّينِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْيَقِين ⁽³⁾

عقد: بستن گره زدن؛ الایمان بصيغة المصدر أو وزان صرد جمع عقدة.

در نشانه های دین رخنه پدید می آورد و یقین استوار مردم را در هم می شکند.

نکته

«عقد اليقين» عبارت است از اعتقاد راسخی که انسان را به مرتبه «علم الیقین» یا «عین الیقین» برساند و این همان اعتقادی است که مطلوب شریعت و موجب رسیدن به جوار قرب خداوند است. ⁽⁴⁾

11. 8. ناپاکان، مدبّر امور

يَهْرُبُ مِنْهَا الْأَكْيَاسُ وَيُدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ ⁽¹⁾

الْأَرْجَاسُ: اشخاص ناپاک از ماده «رجس» به معنای پلید.

افراد زیرک از آن می گریزند و اشخاص ناپاک به تدبیرش می پردازند.

11. 9. قطع ارحام

مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ كَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ تُقْطَعُ فِيهَا الْأَرْحَامُ ⁽²⁾

فتنه ای است پر از رعدوبرق و آکنده از سختی و زحمت در آن فتنه پیوندهای خویشاوندی بریده شود.

نکته ها

توصیف پر از «رعدوبرق» کنایه از شدت وحشتناک بودن این فتنه است. ⁽³⁾

تعبیر به «كَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ»: ساق پا را برهنه می کنند کنایه از شدت مشقت آن است؛ زیرا هنگامی که انسان می خواهد کار پرمشقتی انجام دهد آستین ها و پاچه ها را بالا می زند و دامن را به کمر می بندد. ⁽⁴⁾

تعبیر به «قطع رحم» اشاره به این است که سردمداران فتنه نه برادر می شناسند، نه پدر و نه مادر. ⁽⁵⁾

11. 10. جدایی از اسلام

وَ يُفَارَقُ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ بَرِيتُهَا سَقِيمٌ وَظَاعِنُهَا مُقِيم ⁽⁶⁾

و مردم از اسلام جدا افتند کسی که خواسته از آن جان به سلامت برد از آسیبش بیمار است و کسی که در صدد بوده از آن کوچ نماید، همچنان در آن بماند.

نکته

تعبير «بَرِيئُهَا سَقِيمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِيم» اشاره به این است که حتی کسانی که فکر می کنند از آسیب های این فتنه برکنارند باز هم گوشه ای از دامانشان را می گیرد. ⁽¹⁾

12. واکنش مردم در برابر این فتنه

12. 1. مضطرب بودن مردم

بَيْنَ قَتِيلِ مَطْلُولٍ وَ خَائِفِ مُسْتَجِيرٍ﴾ ⁽²⁾

مُسْتَجِير: امان گیرنده.

مردم یا کشته می شوند و خونشان به هدر می رود یا ترسان هستند و طالب امان.

12. 2. گرفتار فریب کاری فتنه گران

يَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الْأَيْمَانِ وَ بِغُرُورِ الْإِيمَانِ ⁽³⁾ فتنه گران مردم را با سوگندها و تظاهر به ایمان فریب می دهند.

نکته

در معنای ایمان دو احتمال وجود دارد. الف. این که جمع «یمین» و به معنای «قسم» باشد؛ یعنی قسم های متعدد می خورند که ما می خواهیم اسلام و دین و عترت پیامبر صلی الله علیه و آله را حفظ کنیم؛ ب این که جمع یمین به معنای دست راست باشد؛ زیرا «قسم» را هم از این جهت «یمین» می گویند که بستن پیمان ها معمولاً با دست راست بوده است. در معاملات هم وقتی معامله ای تمام می شود با دست راست دست می دهند و معامله را تمام شده تلقی می کنند.

13. توصیه امام در وضعیت فتنه

13. 1. دوری از بدعت

فَلَا تَكُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ وَ أَعْلَامَ الْبِدَع ⁽⁴⁾