راه بهشت زندگی به سبک قرآن 52 هفته 52 آیه جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : بیات، ابوالفضل

عنوان و نام پديدآور : راه بهشت: زندگی به سبک قرآن[ 52 هفته، 52 آیه]/ گردآوری و تنظیم ابوالفضل بیات؛ تهیه دفتر مطالعات و پژوهش‌های مرکز رسیدگی به امور مساجد.

مشخصات نشر : قم: مرکز رسیدگی به امور مساجد، دفتر مطالعات و پژوهش‌ها، 1394.

مشخصات ظاهری : 2 ج.؛ 12/5×21/5 س‌م.

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : زندگی به سبک قرآن[ 52 هفته، 52 آیه].

موضوع : شیوه زندگی -- جنبه‌های قرآنی

Lifestyles -- Qur'anic teaching

راه و رسم زندگی -- جنبه‌های قرآنی

Conduct of life -- Qur'anic teaching

شیوه زندگی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

Lifestyles -- *Religious aspects -- Islam

راه و رسم زندگی (اسلام)

Conduct of life -- *Religious aspects -- Islam

شناسه افزوده : مرکز رسیدگی به امور مساجد. دفتر مطالعات و پژوهش‌ها

رده بندی کنگره : BP104

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 5742588

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

ویراستار دیجیتال: حدیثه کریمی

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

جلد دوم

راه بهشت

زندگی به سبک قرآن

52 هفته، 52 آیه

عنوان کتاب: راه بهشت (جلد دوم) زندگی به سبک قرآن [52 هفته، 52 آیه]

تهیه: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد

گردآوری و تنظیم: حجة الاسلام ابوالفضل بيات

طراح جلد: محمد حسین مؤیدی

صفحه آرایی: کارگاه طراحی و گرافیک کمان

نوبت چاپ: اول/ شهریور ماه 1394

ناشر: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد

نشانی: قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمة الله 30 متری حضرت ابوالفضل، پلاک 103

کدپستی: 3713163431

تلفن: 36 - 3293835 - 025

دورنگار: 32923837 - 025

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: اسراء

نشانی اینترنتی: asar.masjed.ir

مراکز پخش:

فهرست

دین شناسی...11

تعظیم شعائر...31

آیه تبلیغ...45

فضیلت امام حسین علیه السلام...59

امربه معروف و نهی از منکر...77

دل نبستن به مظاهر دنیا...95

بصیرت نتیجه تقوا...113

نگهداری خود و خانواده...127

خليفة الله...137

خمس...149

وسیله، توسل...161

ایمان سرچشمه محبوبیت...173

پیروی مطلق از پیامبر صلی الله علیه و آله...187

اثر اختلاف...199

آزمایش الهی سنتی جاویدان...213

مسیر بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله...227

تقوا ملاک برتری...243

مهربان با مردم...259

تغییر سرنوشت...275

شکرگزاری...291

مصلحت بندگان و ملاک اصلی خیرو شر...307

پرهیز از منت گذاری در انفاق...325

قیام برای خدا...343

اتفاق از آن چه دوست می دارید...355

اختیار انسان...371

تمسخر ممنوع...387

مقدمه

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: وَ مَن أَحَبَّ القُرآنَ فَلَيُحِبَّ المَسَاجِدَ «کسی که دوست دار قرآن است مساجد را نیز دوست دارد.»

قرآن کلام خدا و مسجد خانه خدا است، هر دو جلوه نور خدا هستند. بین قرآن و مسجد پیوندی عمیق و ناگسستنی است، لذا دوست دار قرآن، دوست دار مسجد است و دوست دار مسجد، دوست دار قرآن. اوج این پیوند را که در صدر اسلام جلوه بیش تری داشت، می توان در روایت زیر مشاهده نمود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: إِنَّا نُصِبَتِ المَساجِدَ لِلقِرآنِ «مسجدها را برای قرآن خواندن ساخته اند.»

این گفتار نشانه اهمیت پرداختن به قرآن در مساجد است و بر این اساس می توان دریافت که از اصلی ترین کارکردهای مسجد که در مبحث مسجد طراز به آن پرداخته می شود، ایجاد زمینه ای برای فراهم شدن ارتباط با قرآن و در نتیجه فهم و درک آن می باشد.

اگر در مساجد جلسات تلاوت، حفظ و تفسیر قرآن عمومیت پیدا کند و دارای جاذبه و استمرار باشد، جامعه را دچار تحول فرهنگی بزرگی خواهد کرد و مساجد به عنوان پایگاه نشر فرهنگ قرآن و ایمان جایگاه حقیقی خود را باز می یابد و عطر ایمان به خدا و قرآن از آن به مشام می رسد و جان ها را حیاتی نو می بخشد.

امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید: تَعَلَّمُوا الْقرْآن فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ، وَ تَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ، وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ، وَ أَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ «قرآن را بیاموزید که بهترین گفتار است، و آن را نيك بفهمید که بهار دل هاست، از نور آن شفا و بهبودی خواهید که شفای سينه هاي بيمار است، و قرآن را نیکو تلاوت کنید که سود بخش ترین داستان ها است»

مقام معظم رهبری در این خصوص می فرمایند:

به شما جوانان عزیز توصیه می کنم اُنستان را با قرآن زیاد کنید؛ آن کسانی که

با قرآن ارتباط پیدا کردند، قدر این ارتباط را بدانند؛ اگر با قرآن مأنوس شدیم، به قرآن نزدیک شدیم، مفاهیم قرآنی در دل ما توانست اثر بگذارد، آن وقت می توانیم امیدوار باشیم که امّت اسلام، عزّت وعده دادۀ شده از سوی خدای متعال را به دست خواهد آورد: وَ للهِ العِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنين؛

در چند سال گذشته مسئله تلاوت قرآن کریم در اکثر مساجد کشور تا حدودی تثبیت شده و زمان و جایگاهی مشخص را به خود اختصاص داده است. اما مسئله تفسیر مورد غفلت قرار گرفته است. و این در حالی است که قرآن کریم در اهمیت تدبر و اندیشیدن در آیاتش سخن گفته است و مسلمانان را به مطالعه و تفکر در کلامش تشویق کرده است.

كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكُ لِّيَدِّبِّرُوا آيَاتِهِ وَ لِيَتَذَكِّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (این کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل کرده ایم تا در [باره] آیات آن بیندیشند، و خردمندان پند گیرند.) ⁽¹⁾ از سوی دیگر، درست است که قرآن به زبان مردم نازل شده و کتابی مبین و آشکار است، اما به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و دستور داده تا قرآن را شرح و توضیح دهد:

وَ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنِّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلِّهُمْ يَتَفَكِّرُونَ (و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم، تا برای مردم آن چه را به سوی ایشان نازل شده است توضیح دهی، و امید که آنان بیندیشند.) ⁽²⁾ لذا یکی از ارکان اصلی طرح نهضت قرآنی مساجد، که چندی است توسط مرکز رسیدگی به امور مساجد دنبال می شود به تفسیر موضوعی قرآن کریم اختصاص پیدا کرد تا زمینه انس بیش تر و در نتیجه فهم عمیق ترآیات شریفه فراهم گردد.

کتابی که پیش رو دارید در راستای تحقق این مهم تدوین شده و در آن 52 آیه از آیات کلام الله مجید در قالب موضوعات مختلف (هر هفته یک آیه) مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است و ذیل هر آیه، مطالب تفسیری از روایات مختلف (شان نزول، روایات مرتبط با نکات تفسیری، و داستان های پند آموز) ارائه گردیده است.

ترتیب آیات در این کتاب کاملاً منطبق بر آیاتی است که در مطالب ارائه شده، در سالنامه 1394 مرکز رسیدگی به امور مساجد خدمت شما گرامیان ارسال شده است.

ضمن تقدیر و تشکر از محقق و نویسنده ارجمند حجة الاسلام ابوالفضل بیات و همچنین همکاران دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد که در تهیه و تنظیم این اثر تلاش و مساعی داشتند، امید می رود اعزه گران قدر و اساتید معزز، با ارائه دیدگاه و مطالب ارزشمند خویش یاری گر این رویداد مبارک در ادامه مسیر باشند.

جعلنا الله من عامری مساجد الله

معاونت فرهنگی- اجتماعی

مرکز رسیدگی به امور مساجد

27- دین شناسی

اشاره

وَ ما كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ. [سوره توبه، آیه 122]

«مؤمنان وظیفه ندارند که همه رهسپار میدان های نبرد شوند و از دستیابی به دانش باز مانند؛ چرا از هر فرقه ای گروهی نزد پیامبر نمی روند تا دانش دین بیاموزند و هنگامی که به سوی قومشان بازگشتند آنان را از مخالفت با احکام الهی هشدار دهند، باشد که آنان بترسند؟»

شأن نزول

مرحوم طبرسی در مجمع البیان از ابن عباس چنین روایت کرده است که هنگامی که پیامبرص به سوی میدان جهاد حرکت می کرد، همه مسلمانان به استثنای منافقان و معذوران در خدمتش حرکت می کردند، اما پس از آن که آیاتی در مذمت منافقان نازل شد و مخصوصا متخلفان جنگ تبوک را به باد ملامت گرفت، مؤمنان را بیش از پیش مصمم به شرکت در میدان های جهاد کرد، حتی در جنگ هایی که پیغمبر صلی الله علیه و آله شخصا شرکت نمی کرد (سریه ها) همگی به سوی میدان می رفتند و پیامبر صلی الله علیه و آله را تنها می گذاردند، آیه فوق نازل شد و اعلام کرد که در غیر مورد ضرورت، شایسته نیست همه مسلمانان به سوی میدان جنگ بروند (بلکه گروهی در مدینه بمانند، و معارف و احکام اسلام را از پیامبر صلی الله علیه و آله بیاموزند، و به دوستان مجاهدشان پس از بازگشت تعلیم دهند).

همان مفسر بزرگ شان نزول دیگری به این مضمون نیز نقل کرده است که گروهی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله برای تبلیغ اسلام به میان قبائل بادیه نشین رفتند، بادیه نشینان مقدم آن ها را گرامی داشتند، و به آن ها نیکی کردند، ولی بعضی به آن ها ایراد گرفتند که چرا پیامبر صلی الله علیه و آله را رها کردید و به سراغ ما آمدید، آن ها از این نظر ناراحت و افسرده شدند و به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشتند آیه نازل شد و برنامه تبلیغی آن ها را تصویب کرد و از آن ها رفع نگرانی شد.

شان نزول سومی نیز در تفسیر «تبیان» برای آیه فوق نقل شده و آن این که بادیه نشینان هنگامی که مسلمان شدند برای فرا گرفتن احکام اسلام همگی به سوی مدینه حرکت کردند، و این سبب بالا رفتن قیمت اجناس و ارزاق و مشکلات و گرفتاری های دیگری برای مسلمانان مدینه شد، آیه نازل گردید و به آن ها دستور داد، لازم نیست همگی شهر و دیار خود را خالی کنند و برای فهم معارف اسلام به مدینه بیایند، بلکه کافی است گروهی این عمل را انجام دهند. ⁽¹⁾

واژگان مهم

نفر

اگر با «من» و «عن» آید بمعنی دوری و تفرّق باشد و اگر با «الی» باشد بمعنی

خروج و رفتن است و بعبارت دیگر اگر گوئیم: «نفرمنه و عنه» یعنی از آن دور شد و اگر گوئیم «نفرالیه» یعنی بسوی آن رفت.

فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ (توبه، 122). آن در تقدیر«فلولا نفرالی طلب العلم» است یعنی چرا از هر گروه دسته ای بطلب علم خارج نمی شوند تا در دین عالم باشند.

فقه

فهمیدن. در مصباح گفته: «الفقه: فهم الشّيء».

تفقّه در دین، به معنای تلاش برای کسب شناخت عمیق در دین و عقاید و احکام اسلامی است.

فقه، آن چنان مهم است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را در بدرقه ی علی علیه السلام به یمن، به او فرمان آموزش فقه مردم را داد، «فقّههم فی الدین» و او را چنین دعا کرد: اَللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِی اَلدِّینِ با آن که وی فقیه ترین مردم بود.

چنان که حضرت امیر علیه السلام به فرزندش سفارش می کند: تَفَقَّهْ فِی اَلدِّینِ فَإِنَّ اَلْفُقَهَاءَ وَرَثَهُ اَلْأَنْبِیَاءِ امام حسين علیه السلام نیز شب عاشورا در جملاتی خداوند را چنین ستود: حمد خدایی که ما را فقیه در دین قرار داد.

از امام صادق علیه السلام پرسیدند: اگر برای امام حادثه ای اتفاق افتاد، تکلیف مردم چیست؟ امام این آیه را تلاوت فرمود که از هر شهر و طایفه ای باید برای شناخت امام حرکت کنند.

نذر

دانستن و حذر کردن.

در قاموس گوید: و نَذِرَ بالشَّیْءِ: عَلِمه فحَذِرَه انذار بمعنی اعلام است با تخویف «أنذره بالامر انذارا: أعلمه وحذره وخوّفه».

نکات تفسیری

1- خلاصه ای از آیه شریفه

مقصود از تفقه دردین

معنای آیه این است که برای مؤمنین سایر شهرستان های غیر مدینه جایز نیست که همگی به جهاد بروند، چرا از هر شهری یک عده به سوى مدينة الرسول کوچ نمی کنند تا در آن جا احکام دین را یاد گرفته و عمل کنند و در مراجعت هموطنانِ خود

را با نشر معارف دین انذار نموده، آثار مخالفت با اصول و فروع دین را گوشزد ایشان بکنند، تا شاید بترسند و به تقوا بگرایند.

از این جا معلوم می شود که:

اولا مقصود از تفقه در دین فهمیدن همه معارف دینی از اصول و فروع آن است، نه خصوص احکام عملی، که فعلا در لسان علمای دین کلمه فقه اصطلاح در آن شده، به دلیل این که می فرماید: لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ- «و قوم خود را انذار کنند» و معلوم است که انذار با بیان فقه اصطلاحی، یعنی با گفتن مسائل عملی صورت نمی گیرد، بلکه احتیاج به بیان اصول عقاید دارد.

و ثانیاً معلوم می شود که وظیفه کوچ کردن برای جهاد، از طلبه علوم دینی برداشته شده و آیه شریفه به خوبی بر این معنا دلالت دارد.

و ثالثاً معانی دیگری که مفسرین احتمال داده اند- و در ادامه پاره ای از آن ها نقل می شود- از سیاق آیه دور است، مثلا بعضی ⁽¹⁾گفته اند: مقصود از این که فرمود: نباید همه کوچ کنند این است که نباید همه برای آموختن احکام دین به مدینه بیایند. بعضی ⁽²⁾دیگر گفته اند مقصود از کوچ کردن در جمله «فَلَوْلا نَفَرَ» کوچ کردن برای جهاد و مقصود از «لیتفقهوا» در شهر ماندن عده ای دیگر است، تا وقتی آن مجاهدین به شهر برگشتند این عده آنان را انذار کنند. این ها و همچنین معانی دیگری که احتمال داده اند از سیاق دور است و ما متعرض نقل و بحث در آن ها نمی شویم. ⁽³⁾

تقسیم وظیفه جهاد و تحصیل علم برای مسلمین

آیه فوق که با آیات گذشته در زمینه جهاد پیوند دارد، اشاره به واقعیتی می کند که برای مسلمانان جنبه حیاتی دارد و آن این که: گرچه جهاد بسیار پراهمیت است و تخلف از آن ننگ و گناه. ولی در مواردی که ضرورتی ایجاب نمی کند که همه مؤمنان در میدان جهاد شرکت کنند. مخصوصاً در مواقعی که پیامبر صلی الله علیه و آله شخصا در مدینه باقی مانده نباید همه به جهاد بروند بلکه لازم است هر جمعیتی از مسلمانان به دو گروه تقسیم شوند گروهی فریضه جهاد را انجام دهند و گروه دیگری در مدینه بمانند و معارف و احکام اسلام را بیاموزند. ⁽⁴⁾

توجه به شرایط برای ترک جهاد و تحصیل علم

بعضی چنین تصور کرده اند که میان این آیه و آیات سابق نوعی منافات دیده می شود، زیرا در آیات گذشته به همه دستور شرکت در میدان جهاد داده شده و تخلف کنندگان به شدت مورد سرزنش قرار گرفتند، ولی در آیه مورد بحث، دستور می دهد که همه نباید به سوی میدان جهاد حرکت کنند.

اما روشن است که این دو دستور با توجه به شرایط مختلف صادر شده، مثلاً در مورد جنگ تبوك و روبرو شدن با ارتش نیرومند امپراطوری روم، چاره ای جز این نبود که همه مسلمانان آماده جهاد شوند، ولی در مورد مقابله با گروه های کوچک تر، ضرورتی ندارد که همه مسلمانان حرکت کنند، مخصوصاً در مواردی که خود پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه می ماند، نباید مدینه را خالی نمایند و خطرات احتمالی آن را نادیده بگیرند و از فراگیری معارف و احکام اسلام غافل بمانند. بنابراین هیچ گونه نسخ در آیات فوق وجود ندارد و این که بعضی چنین تصور کرده اند، اشتباه است. ⁽¹⁾

3- آیه فوق دلیل روشنی است بروجوب تعلیم و تعلم در مسائل اسلامی و به تعبیر دیگرهم تحصیل را واجب می کند و هم یاد دادن را و اگر دنیای امروز به تعلیمات اجباری افتخار می کند، قرآن در چهارده قرن پیش علاوه بر آن بر معلمین نیز این وظیفه را فرض کرده است. ⁽²⁾

2- اهمیت تحصیل علم در اسلام

اشاره

اسلام مکتبی جامع و منطبق با سرشت آدمی است که در همه عصرها قدرت پاسخ گویی به نیازهای انسان را دارد.

آموزه های اسلامی در سه بُعد عقاید، اخلاق و احکام خلاصه می شود. این تعالیم هر کدام در حوزه خود نیازهای انسان را تأمین و هدایت او را تضمین می کنند. فقه و احکام آن در مقام عمل متکفّل شناخت راه صحیح از سقیم و تبیین کننده عمل خوب از بد، براساس مصالح و مفاسد است.

هر انسانی به حکم عبودیّت و بندگی، در برابر احکام الهی مسئولیت دارد و باید رفتار خود را در همه مراحل زندگی با قوانین و دستورهای الهی هماهنگ سازد؛ از این رو لازم است موضع عملی خویش را در برابر هر رویدادی براساس خواست شارع مقدّس تعیین کند.

انجام تکالیف، جز با معرفت و شناخت ممکن نیست و یگانه راه شناخت و معرفت تکالیف- با توجه به صعوبت احتیاط در همه امور- اجتهاد و فقاهت است.

اگر احکام شرعی در همه موضوعات، روشن بود، هر مکلّفی می توانست حکم را به سادگی شناسایی کند و عمل خویش را بر آن منطبق سازد و نیازی به کاوش و تحقیق نداشت؛ ولی عواملی گوناگون از جمله فاصله زمانی ما با زمان تشریع و نقش علوم گوناگون دیگر، سبب ابهام در شناخت احکام شده است و همین امر سبب پیدایش و گسترش علم فقه شده تا با استنباط و اجتهاد، احکام و وظایف مکلّفان مشخّص شود و آنان بتوانند اعمال خود را در عبادات، معاملات، سیاست و امور کیفری بر شریعت منطبق سازند و چون این کار، امری نظری و نیازمند صرف وقت برای تعلّم است و اگر همه افراد به تحصیل ملکه اجتهاد و فقاهت بپردازند، نظام معیشتی جامعه مختل می شود، تنها گروهی به آن اقدام می کنند و دیگران به آنان مراجعه و احکام را از آنان فرا می گیرند.

در سایر علوم نیز چنین است که برای رفع نیاز جامعه افرادی با صرف وقت و تعلیم و تعلّم، نیازهای هم نوعان خود را برطرف می سازند و مردم نیز در رشته های غیرتخصّصی خود به متخصّص آن مراجعه می کنند، تا آن جا که رجوع غیرمتخصّص به متخصّص، سیره عقلایی شناخته شده است.

الف) تأکید قرآن برهجرت برای تحصیل علم

از موضوعاتی که مورد توجه جهان امروز است، هجرت برای تحصیل علم است. هجرت يك عمل انتخابی و هدف دار است که برای آینده ی بهتر و کسب آگاهی و تجربه بیش تر صورت می گیرد. از افتخارات اسلام آن است که مبدأ تاریخش هجری است و قرآن بارها از مهاجران ستایش کرده و از کسانی که ایمان دارند ولی هجرت نمی کنند، انتقاد کرده است. ⁽¹⁾

در قرآن می خوانیم: کسانی که با ترک هجرت و ماندن در دیار فساد، هدف و عقیده ی خود را از دست داده و به خود ستم کرده اند، هنگام مردن فرشتگان از آن ها می پرسند: در چه وضعی بودید، گویند: در زمین مستضعف بودیم؛ قالُوا كُنّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ ⁽²⁾. فرشتگان این توجیه را نمی پذیرند و به آنان می گویند: مگر زمین خدا گسترده نبود تا در آن هجرت کنید؛

أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللهِ وَاسِعَةً فَتُهَا جِرُوا فِيهَا ⁽¹⁾ قرآن هفت مرتبه با فرمان سِيرُوا فِي الأرْضِ مسلمانان را به سیر در زمین و جهانگردی هدف دار دعوت کرده و هفت مرتبه با جمله «أَوَلَمْ يَسِيرُوا» کسانی را که سیر نمی کنند، توبیخ کرده است.

بر اساس آیات قرآن، بسیاری از پیامبران از شهر و دیار خود هجرت کرده و برای تبلیغ دین خدا به مناطق دوردست سفر کرده اند.

در روایات نیز هجرت برای کسب علم، ارزش و جایگاه ویژه ای دارد. حدیث معروف اُطْلُبُوا اَلْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّینِ ⁽²⁾به مسلمانان اجازه می دهد که برای تحصیل علم، حتی به کشور کفر سفر کنند (البته به شرطی که بتوانند عقیده خود را حفظ کنند).

و اما آیه مورد بحث، دو هجرت را لازم شمرده است: یکی هجرت به سوی حوزه های علمیه برای کسب علم و دیگری هجرت به سوی شهرها و مناطق نیازمند برای تبلیغ دین، البته با اولویت منطقه خود.

در اهمیت هجرت برای کسب علم و دانش، همین بس که پیامبر بزرگی همچون موسی علیه السلام به بیابانگردی تن می دهد تا از معلمی همچون خضر استفاده کند. اکنون سر سفره وحی بنشینیم و ماجرای این معلم و شاگرد را از زبان قرآن بشنویم. ⁽³⁾

ب) اهمیت علم منحصربه علوم دینی نیست!

اشاره

*اهمیت علم منحصربه علوم دینی نیست! ⁽⁴⁾

ممکن است بعضی چنین تصوّر کنند؛ این همه تأکیدات که درباره فراگرفتن تعلیم و تعلّم و نشر علوم و دانش ها در آیات قرآن مجید و روایات اسلامی آمده است؛ تنها ناظر به علوم دینی است و آن چه را در «بحث حکومت اسلامی» و گسترش همه علوم مورد توجّه است، شامل نمی شود.

ولی این اشتباه بزرگی است؛ زیرا هم از آیات قرآن و هم از روایات اسلامی اهمیّت علم و تعلیم و تربیت به طور مطلق استفاده می شود.

شواهدی از آیات براین مدعا

شواهد این معنی فراوان است از جمله در آیات قرآن، موارد زیر به چشم می خورد:

1- در داستان آدم علیه السلام مسئله تعلیم اسماء بیان شده که اشاره به علم و آگاهی بر

اسرار آفرینش تمام موجودات است نه این که در علوم دینی منحصر باشد؛ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ⁽¹⁾

2- در سوره «الرّحمن» به تعلیم بیان از سوی خداوند پرداخته و آن را به عنوان يك موهبت عظیم الهی در آغاز سوره ای که مجموعه بزرگ ترین نعمت ها در آن ذکر شده است معرّفی می کند «عَلَّمَهُ الْبَیان». ⁽²⁾

3- در سوره «یوسف» به علم تعبیر خواب و حکایت رؤیاها از حوادث آینده- که گاه می تواند در سرنوشت ملّتی همچون ملّت مصر اثر بگذارد- اشاره کرده و ازقول یوسف نقل می کند ذلِكُما مِمّا عَلَّمنى رَبّي. ⁽³⁾

4- باز در همین سوره به مسئله تدبیر امریک کشور و آگاهی بر مدیریّت بیت المال اشاره کرده و از قول یوسف خطاب به عزیز مصر می گوید: اجْعَلْنِی عَلَی خَزَائِنِ الأرْضِ إنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ؛ مرا سرپرست خزائن این سرزمین (مصر) بگمار که من نگاه دارنده و آگاهم». (و مدیریت آن را به خوبی می دانم). ⁽⁴⁾

5- (در همین مدیریّت یک کشور) داستان طالوت و جالوت، هنگامی که دلیل انتخاب طالوت را از سوی پیغمبر آن زمان (اشموئیل) بیان می کند، می گوید: انَّ اللهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ؛ ⁽⁵⁾خداوند او را بر شما برگزیده است و علم و قدرت جسمانی او را وسعت بخشیده».

بدیهی است امتیاز طالوت برسایر بنی اسرائل تنها در معارف الهی نبود بلکه آگاهی و مدیریّت در امور نظامی و سیاسی که در نهاد این جوان هوشیار و مدبّر وجود داشت، نیز مورد توجّه و استدلال بوده است.

6- در داستان داود علیه السلام نیز تعلیم «صنعةَ لَبُوس» (علم زره بافی) را یکی از افتخارات بزرگ او می شمرد بلکه «لبوس» به گفته طبرسی در مجمع البیان هرگونه اسلحه دفاعی و تهاجمی را شامل می شود و منحصر به زره نیست؛ ⁽⁶⁾و می فرماید: وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ. ⁽⁷⁾

7- در سوره «کهف» در داستان موسی و خضر، از علوم و دانش هایی سخن

می گوید که از سوی خضر علیه السلام به موسی علیه السلام آموخته شد و هیچ کدام از آن ها از علوم و معارف دینی به معنی خاص نبود، بلکه از علومی بود که جامعه انسانی را طبق نظام احسن اداره می کند می فرماید: فَوَجَدَا عَبْداً مِنْ عِبادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً؛ «در آن جا (موسی و دوست همسفرش یوشع) بندهی از بندگان ما را یافتند که او را مشمول رحمت خود ساخته و از سوی خود، علم فراوانی به او تعلیم داده بودیم». ⁽¹⁾و سپس در آیات بعد سه نمونه از این علوم را مشروحاً بیان می کند که هیچ کدام از علوم و معارف دینی نیست؛ بلکه همه آن ها مربوط به تدبیر اموز زندگی است.

8- در سوره «نمل» از آگاهی سلیمان نسبت به چگونگی سخن گفتن پرندگان سخن به میان آورده و آن را به عنوان یکی از افتخارات سلیمان که به آن مباهات می کرد؛ ذکر می کند: وَ قالَ يا أَيُّهَا النّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ: «گفت ای مردم زبان پرندگان به ما تعلیم داده شده است». ⁽²⁾

9- در اواخر سوره «کهف» در داستان ذی القرنین سخن از سدّ سازی او به عنوان يك واقعه مهم به میان آمده و حتی جزئیاتی از چگونگی تدبیر او در امر ساختن يك سدّ نیرومند آهنین برای جلوگیرای از هجوم قبایل فاسد و مفسد (يأجوج و مأجوج) را بیان می کند: آتونی زُبُرَ الْحَدِيدِ حَتّیِ إذا ساوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى اذا جَعَلَهُ ناراً قال آتُونى افْرِغْ عَلَيْهِ قِطراً: «قطعات بزرگ آهن را برایم بیاورید (و آن ها را روی هم بچینید) تا هنگامی که کاملاً میان دو کوه را پوشانید، سپس گفت: (در اطراف آن آتش بیفروزید) و در آن بدمید (آن ها دمیدند) تا قطعات آهن را سرخ و گداخته کرده، گفت اکنون مس مذاب برایم بیاورید تا بر روی آن بریزم». ⁽³⁾این موهبت نیز به علم و دانش سد سازی اشاره می کند.

10- در سوره «لقمان» نیز در آیاتی که شرح وصایای لقمان به فرزندش می دهد به يك سلسله دستورات برخورد می کنیم که جنبه روانشناسی و اجتماعی و مردم داری دارد؛ که رعایت آن ها برای همگان در زندگی نیز مهم و کارساز است؛ از جمله این که به پسرش دستور می دهد: «نسبت به مردم بی اعتنایی و ترشرویی نکن، مغرورانه بر زمین راه نرو، در راه رفتن اعتدال را رعایت کن، بلند سخن نگو، فریاد نکش و صبر و شکیبایی و استقامت در کارها داشته باش». ⁽⁴⁾این در حالی است که خداوند مقام

لقمان را به خاطر برخورداری از موهبت علم و حکمت و دانش بزرگ داشته است، تا آن جا که سخن او را در کنار سخن خویش قرار داده است!

11- در سوره «سباء» در شرح حال سلیمان، سخن از برنامه های گسترده عمرانی و هنری به میان آمده است، که پریان زیر نظر سلیمان، انجام می دادند: «يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَ تَمَاثِيلَ وَ جِفانٍ كَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسياتٍ؛ آن ها هر چه سلیمان می خواست (و دستور می داد) برایش درست می کردند معبدها، تمثال ها، ظروف بزرگ غذا همانند حوض و دیگ های ثابت»! ⁽¹⁾و در آیه قبل از آن، به دستیابی سلیمان به دانش ذوب فلزّات اشاره کرده و می فرماید:

وَ اسَلْنا لَهُ عَيْنَ القِطرِ: «ما چشمه های مس (مذاب) را برای او روان ساختیم». ⁽²⁾ 12- در سوره «بقره» درباره زمامداری داوود پیامبر، می فرماید: وَ قَتَلَ داوُودُ جالُوتَ وَ آتَاهُ اللهُ الْمُلْكَ وَ الْحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مَا يَشَاء داوود جالوت را کشت و خداوند حکومت و حکمت و دانش را به او بخشید و از آن چه می خواست به او تعلیم داد». ⁽³⁾

روشن است علم و حکمت در این جا دانشی است که برای تدبیر ملک و مملکت لازم است؛ و اگر معنی وسیع تری نیز داشته باشد، این بخش از علوم مربوط به کشورداری و نظام حکومت را قطعاً شامل می شود.

از مجموع اشاراتی که در آیات فوق و بعضی دیگر از آیات قرآن وارد شده به خوبی می توان استفاده کرد؛ که بر خلاف پندار کسانی که تصوّر می کنند، قرآن تنها به علوم دین و معارف الهیّه؛ اهمیّت داده و سخنی از علوم دیگر به میان نیاورده است، قرآن برای این بخش از علوم اهمیّت فوق العاده ای قائل است و آن را از مواهب بزرگ الهیّه می شمرد و مسلمانان را تشویق به فراگیری هرگونه علم مفید و نافع در زندگی مادّی و معنوی می نماید. ⁽⁴⁾

ج) شرایط و الزامات تحصیل علم

1- دانش سودمند و رشد آفرین

قَالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً ⁽⁵⁾ موسی به او (خضر) گفت: آیا (اجازه می دهی) در پی تو بیایم، تا از آن چه برای رشد و کمال به تو آموخته اند، به من بیاموزی؟ پیامبر اکرم فرمود صلی الله علیه و آله: هنگامی که

موسی، خضر را ملاقات کرد، پرنده ای در برابر آنان قطره ای از آب دریا را با منقارش برداشت و برزمین ریخت. خضر علیه السلام به موسی علیه السلام گفت: آیا رمز این کار را دانستی؟ او به ما می آموزد که علم ما در برابر علم خداوند، همانند قطره ای در برابر دریایی بی کران است. ⁽¹⁾

2- شکیبایی در راه علم

قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً * وَ كَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً ⁽²⁾ (خضر) گفت: تو هرگز نمی توانی بر همراهی من صبر کنی. و چگونه برچیزی که آگاهی کامل به (اسرار) آن نداری صبر می کنی؟

قَالَ سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللهُ صَابِراً وَ لَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (موسی) گفت: به خواست خدا مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ امری، تو را نافرمانی نخواهم کرد.

قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَاتَسْتَلْنِي عَن شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (خضر) گفت: پس اگر در پی من آمدی، از چیزی مپرس، تا آن که خودم درباره ی آن سخن آغاز کنم.

بنابراین:

8- مربّی باید در زمان مناسب مطالب مبهم را برای شاگردان روشن سازد. ⁽³⁾

3- سوال از آگاهان

يك قاعده کلّی که اساس مسئله تعلیم و تربیت است، اشاره کرده و می فرماید: فَاسْئَلُوا اهْلَ الذِّكْرانَ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛ «از آگاهان سؤال کنید اگر نمی دانید». ⁽¹⁾

این آیه گرچه در مورد صفات انبیاء پیشین نازل شده که آن ها از جنس بشر بودند و در ظاهر با سایر انسان ها تفاوتی نداشتند؛ ولی می دانیم مورد آیه مفهوم گسترده آن را محدود نمی کند؛ و حکم بر عمومیّت باقی است.

این در واقع يك اصل اساسی است که همه عقلای جهان بر آن صحّه می نهند که همیشه «ناآگاهان باید از آگاهان فراگیرند»؛ زیرا علوم و دانش ها در حقیقت محصول تفکّر و اندیشه و تجربه هایی است که پیشینیان کسب کرده و برای آیندگان می گذارند؛ آن ها نیز بر آن افزوده به نسل های بعد منتقل می کنند؛ به این ترتیب، علم و دانش بشر روز به روز تکامل می یابد؛ و نیز به همین دلیل مسئله تعلیم و آموزش پایه اصلی هرگونه پیشرفت و ترقّی اجتماعی بشر در بعد معنوی و مادّی را تشکیل می دهد.

در این جا جمله ای از غزالی نقل شده که مطلب را روشن تر می کند. کسی از او پرسید:

این احاطه علمی را که بر اصول و فروع اسلام داری از کجا پیدا کرده ای؟! او آیه بالا را تلاوت کرد: فَاسْئَلُوا اهْلَ الذِّكْرِانْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛ «یعنی علم کلّی از طریق سؤال کردن و آموزش از علما و دانشمندان حاصل می شود». ⁽²⁾در روایات متعددی که از طریق اهل بیت علیهم السلام وارد شده اهل ذکر به معنی ائمه معصومین علیهم السلام تفسیر شده است ⁽³⁾ولی چنان که می دانیم این تفسیرها به معنی انحصار نیست بلکه بیان مصداق اتمّ و کامل آن است. شبیه این معنی در تفسیر بسیاری از آیات قرآن نیز دیده می شود. ⁽⁴⁾

4- یا معلم باش یا متعلم

«آیه نَفْر» مسلمانان را به دو گروه تقسیم می کند: «معلّمان و متعلّمان» و در واقع هر مسلمانی باید جزء یکی از این دو گروه باشد، یا آموزش دهد یا فرا گیرد یا معلّم

باشد یا شاگرد، پس می فرماید: «سزاوار نیست همه مؤمنان کوچ کنند، چرا از هر گروهی طایفه ای از آن ها کوچ نمی کنند تا در دین (و معارف اسلامی و احکام) آگاهی پیدا کرده و به هنگام بازگشت به سوی قوم خود، آنان را انذار نمایند. شاید (از مخالفت الهی) بترسند؛ وَ مَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ.

بسیاری از دانشمندان در طول تاریخ، به این آیه شریفه استناد نموده اند تا لزوم فراگیری علوم اسلامی را برای ابلاغ به دیگران، به عنوان واجب کفایی، مورد تأکید قرار دهند، علاوه بر این که فراگیری برای عمل را برای همه واجب عینی می دانند.

در دنیای امروز در بسیاری از کشورها فراگیری دانش بر همه الزامی است و به حکم قانون هر کودکی باید درس بخواند؛ و اگر نخواند ولیّ او مورد بازخواست قرار می گیرد، ولی در هیچ جا تعلیم دادن الزام قانونی، بلکه هرکس می تواند در مقام تعلیم قرار گیرد یا نه!، ولی در اسلام همان گونه که تحصیل علم واجب است، تعلیم دادن به دیگران نیز جنبه وجوب و الزام دارد و یکی از دلایل آن، همین آیه نفر است؛ زیرا از يك سو با جمله فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ کوچ کردن را برای تحصیل علم واجب می شمرد؛ ⁽¹⁾و از سوی دیگر با جمله وَ لِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ «باید به هنگام بازگشت به سوی قوم خود، آن ها را انذار نمایند» تعلیم دادن را واجب می داند و البتّه همه این آیات مقدّمه ای است برای عمل کردن به وظایف الهی که در جمله «لَعَلَّهُمْ يَحْذَرونَ» خلاصه شده است.

بر همین اساس گاه بعضی از دانشمندان اسلام، روزهای متوالی طی طریق می کردند تا از شهری به شهر دیگر برای فرا گرفتن يك حديث برسند!

از جمله نوشته اند که «جابر» از مدینه به مصر رفت تا یک حدیث را- که نزدیکی از دانشمندان بود- از او بشنود و فراگیرد؛ و لذا می گویند هیچ کس به مرحله کمال نمی رسد مگر این که مسافرت کند و با دانشمندان بلاد مختلف تماس حاصل کرده تا از علم و تجربه آنان بهره گیرد و نیز کسی به مقصود نمی رسد مگر این که هجرت نماید. ⁽²⁾

در داستان خضر و موسی که در سوره «کهف» به آن اشاره شد، می خوانیم که این پیامبر بزرگ (موسی) برای فراگیری بعضی از علوم راه طولانی و پر رنج و مشقّتی را پیمود، تا نزد آن مرد الهی (خضر) رسید و بخشی از علوم را از او فرا گرفت. ⁽³⁾

5- عالم حق کتمان علم خود را ندارد

قرآن «کتمان علم و دانش» را به شدت مذموم دانسته و می فرماید: «کسانی که دلایل روشن و وسیله هدایتی را که نازل کرده ایم، بعد از آن که در کتاب (آسمانی) برای مردم، بیان نمودیم کتمان می کنند خدا آن ها را لعنت می کند و همه لعن کنندگان (نیز) آن ها را لعن می نمایند؛ انَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ البَيِّنَاتِ وَ اهْدِى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَنَاهُ لَلنّاسِ فِي الْكِتابِ اولئِكَ يَلْعَنُهُمْ اللهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللّاعِنُونَ. ⁽¹⁾

تعبیربه «لعن» خداوند، (طرد خداوند از رحمت خود و لعن همه لعن کنندگان) از شدیدترین تعبیراتی است که در قرآن مجید درباره گناهی از گناهان آمده است و این نشان می دهد؛ که تا چه حد «کتمان» علم و دانش، زشت و نکوهیده است، آن هم علوم و دانش هایی که مایه هدایت مردم باشد.

در آیه ای که بلافاصله بعد از این آیه در سوره بقره آمده، تنها راه توبه از این گناه بزرگ را بعد از پشیمانی و بازگشت به سوی خدا، اصلاح و «تبیین مسائل کتمان شده» ذکر فرموده و این نیز به خوبی نشان می دهد که برای جبران «کتمان علم» راهی جز تبیین آن، وجود ندارد الَّا الَّذينَ تَابُوا وَ اصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَاوِلِئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوابُ الرَّحِيمُ. ⁽²⁾

اگرچه این آیه در مورد اهل کتاب نازل شده (که نشانه های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را که در کتب خود دیده بودند، کتمان می کردند)، ولی بدیهی است، مفهوم آیه وسیع و گسترده است و کتمان هر علمی را که مایه هدایت مردم است شامل می شود؛ روایاتی که از معصومین نقل شده نیز نشان می دهد که علم به مفهوم مطلق آن مورد توجّه است؛ پیغمبراکرم صلى الله عليه و آله مطابق حدیثی می فرماید: مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ يَعْلَمُهُ، فَكَتَمَهُ الْجِمَ يَوْمَ القِيَامَةِ بِلِجامِ مِنْ نارٍ؛ ⁽³⁾«کسی که از او سؤال درباره علومی که می داند، بکنند و کتمان کند در روز قیامت لجامی از آتش بردهان او می زند»! در حدیث دیگری از همان حضرت، به تعبیر روشن تری در این باره برمی خوریم که می فرماید: مَنْ كَتَمَ عِلْماً نافِعَا عِنْدَهُ، الْجَمَهُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجامٍ مِنْ نارٍ؛ «کسی که علم مفید را که نزد او است کتمان کند، خداوند در قیامت لجامی از آتش بردهان او می زند»! ⁽⁴⁾روشن است این تعبیر تمام علومی را که برای انسان ها در هر زمینه ای مفید و نافع است شامل می شود.

باز در حدیث دیگری از همان حضرت این معنی با صراحت نقل شده که فرمود:

مَنْ عَلِمَ شَيْئاً فَلا يَكْتُمهُ؛ ⁽¹⁾«هر کسی علم و دانشی درباره چیزی دارد آن را کتمان نکند». ⁽²⁾

6- لزوم همراهی علم و عمل

اگر متعلم در کنار توسعه بخشیدن به اندوخته های علمی خویش، در صدد کسب کمال انسانی برنیاید، به موازات گستردگی علم او نسبت به شخص جاهل، انحطاط و لغزش او فزونی می گیرد. در این زمینه، قرآن کریم، در ارتباط با داستان عبرت آموز «بلعم باعورا» که زمانی به عنوان زاهد و عالم برجسته بنی اسرائیل شناخته می شد و به جهت طغیان و تبعیّت از شیطان به فرجام بدی گرفتار گشت، چنین می فرماید:

وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي ءَاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَاتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ * وَ لَوْ شِئْنَآ لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَّلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِايَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ⁽³⁾ و بر آن ها بخوان سرگذشت کسی را که آیات خود را به او دادیم، ولی (سرانجام) خود را از آن تهی ساخت و شیطان در پی او افتاد و از گمراهان گشت؛ و اگر می خواستیم (مقام) او را با این آیات (و علوم و دانش ها) بالا می بریم و لیکن او به زمین (دنیا و مال و جاه آن) چسبید و از هوای نفس خویش پیروی کرد. مثل او همچون سگ است که اگر به او حمله کنی، زبان از دهان بیرون می آورد و اگر او را به حال خود واگذاری، باز زبان از دهان بیرون می آورد (گویی چنان تشنه دنیاپرستی است که هرگز سیراب نمی شود). این مثل گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند، این داستان ها را (برای آن ها) بازگو کن شاید بیندیشند.

«بلعم باعورا» از مشاهیر و علمای بنی اسرائیل و از نسل حضرت لوط علیه السلام بود که خداوند متعال او را به کتاب های آسمانی عالم گرداند و اسم اعظم را در اختیارش نهاد؛ بدین جهت او مستجاب الدعوه بود. پس از آن که بنی اسرائیل، بعد از چهل سال سرگردانی در بیابان، به رهبری حضرت موسی علیه السلام به شهر اریحا حمله کردند، زورمندان و حاکمان شهر وقتی دیدند قدرت مقاومت و رویارویی با بنی اسرائیل را ندارند، برای نجات خویش به بلعم باعورا متوسل شدند و به او گفتند که موسی علیه السلام برای کشتار مردم و یا آواره کردن آن ها به

این شهر حمله کرده است، تو برای رهایی مردم، موسی و قومش را نفرین کن. او در آغاز نپذیرفت، اما در نهایت با تطمیع و وعده ریاست و فریب همسرش قبول کرد که موسی و قومش را نفرین کند. پس بر الاغی سوار شد تا به بیابان برود و موسی را نفرین کند، اما هرچه کرد، الاغ از جای حرکت نکرد و پس از اذیّت فراوان، الاغ به زبان آمد و گفت: چرا مرا اذیّت می کنی؟ آیا می خواهی رسول خدا و قوم مؤمن او را نفرین کنی؟ این جا بود که اسم اعظم از بلعم گرفته شد و آیه 175 سوره اعراف به همین موضوع اشاره دارد.

بر اساس آیاتی که ذکر کردیم، نفس برخورداری بلعم باعورا از آیات الهی و شناخت به کتاب های آسمانی و حتّی اسم اعظم، به مثابه رفعت یافتن او نبود؛ بلکه آن ها تنها وسیله ای بودند برای کسب رفعت و عظمت. از این رو، خداوند می فرماید اگر ما می خواستیم، آن دانش عظیم وسیله رفعت او می گشت، چه این که با داشتن آن دانش و با آگاهی به اسم اعظم مستجاب الدعوه نیز گردیده بود. پس برخورداری از مقامات والای علمی و حتی داشتن کرامات نیز علامت نیک بختی و حسن عاقبت نیست، بلکه با تلاش و مبارزه با هوای نفس و ریاضت می توان از آن ها برای رسیدن به سعادت بهره جست. بلعم باعورا وسایل و ابزار کافی برای رسیدن به سعادت در اختیار داشت، اما از آن وسایل ارزش مند در مسیر صحیح و حق بهره نجست و در عوض، از هوای نفس و شیطان پیروی کرد و چنان به دنیا و مادیّات و مقام دل بسته شد که امکان اوج گرفتن از او سلب گردید، درست به مانند عقاب توان مندی که پاهایش را به تخته سنگی ببندند که نتواند پرواز کند. از این رو، تعلّق و دل بستگی به دنیا مانع بزرگی در رسیدن به کمال نهایی و سعادت است و پیوسته باید بیمناک بود که نکند در ما دل بستگی به دنیا پدید آید که در این صورت، هر قدر انسان اوج بگیرد، دل بستگی به دنیا او را فرود می آورد و از تکامل باز می دارد؛ چرا که برخورداری از دانش و مقامات معنوی علّت تامه رسیدن به سعادت نیست و از نظرگاه قرآن، آن ها مقدمه برای رسیدن به رفعت و تعالی هستند و در صورتی ما را به کمال نهایی رهنمون می شوند که مانعی چون تعلّق به دنیا و پیروی از هوای نفس در برابر آن ها قرار نگیرد. در واقع با فراگیری دانش بیش تر، ظرفیّت وجودی خویش را فزون تر می سازیم و پس از آن باید بنگریم آن ظرف وسیع و گسترده را از چه پر می سازیم: آیا ظرف وجود خویش را از طغیان و تعلّق به دنیا و پیروی هوای نفس که نابود کننده کمال انسانی است پر می کنیم و یا از اخلاص و بندگی خداوند که به حق باعث حیات معنوی و انسانی می گردد؟ ⁽¹⁾

پیام ها

روایات

1- پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر که دانش بجوید، مانند کسی است که روز خود را به روزه گذراند و شبش را به عبادت. اگر کسی یک باب علم بیاموزد، برایش بهتر است از این که کوه ابو قبیس طلا باشد و او آن را در راه خدا انفاق کند. ⁽¹⁾

2- پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس از روی ریا و سُمعه (رسیدن به گوش مردم) و به قصد دنیا خواهی علم بیاموزد خداوند برکتش را از آن می گیرد، زندگی اش را بر او سخت می گیرد و او را به حال خودش وا می گذارد، و هر کس که خدا او را به حال خودش وا گذارد هلاک شده است. ⁽²⁾

3- در حدیث معروفی از پیغمبر اکرم صلى الله عليه وآله می خوانیم؛ که فرمودند: اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّيْنِ فَانَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِيضَة عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ: «دانش را فرا گیرید هر چند در کشور چین باشد، زیرا تحصیل دانش بر هر مسلمانی واجب است». ⁽³⁾

4- در حدیث دیگری از امام امیرالمؤمنان علی علیه السلام می خوانیم: الْحِكْمَةُ ضالَّۀُ المُؤمِن فَاطْلُبُوها وَ لَوْ عِنْدَ الْمُشْرِكِ ⁽⁴⁾«دانش گمشده شخص با ایمان است، پس آن را طلب کنید هر چند نزد مشرکان باشد».

داستان

(شیخ بهائی) گذشته از سفرهایی که در زمان حیات پدر خود به اتفاق وی کرده، یعنی: سفر از بعلبك به جبل عامل در زمان شیر خوارگی و سفر حج در جوانی، پس

از مرگ پدر نیز سفرهایی کرده است که عمده آن ها عبارتند از سفر حج که برای دوّمین بار انجام داد و سفر عراق و شام و مصر و دمشق و حلب و آسیای صغیر و بیت المقدّس، و نیز پس از انتصاب به مقام (شیخ الاسلامی اصفهان) مسافرت هایی نیز باتفاق شاه عباس نمود که مشهورترین آن ها سفری است که پیاده از اصفهان به مشهد رفت.

صاحب تاریخ (عالم آرای عباسی) می گوید که وی پس از فوت (سید علی منشار) (پدر زن شیخ بهائی) منصب شیخ الاسلامی و وکالت حلالیات و تصدّی امور شرعی اصفهان یافت.

مدّتی بود شوق کعبه و بازگشت به زنگی ساده بر او غلبه کرد و با درویشان سفر کرد و مدّتی در عراق و شام و مصرو بیت المقدّس می گشت و در سفر به خدمت دانشمندان می رسید.

سپس می گوید: در زمانی که در عالم ظاهر و باطن سرآمد روزگار بود از مصر می آمد و جامه جهان گردان به تن داشت و خویشتن را پنهان می کرد و فروتنی می نمود، از او خواستم که چیزی از وی آموزم، گفت:

به شرط آن که نهفته بماند و هندسه و هیئت را برا و خواندم و سپس به شام و از آن جا به ایران رفت و چون به دمشق رسید در محلّه (خراب) در سرای یکی از بازرگانان بزرگ فرود آمد و (حافظ حسین کربلائی قزوینی) ساکن دمشق مؤلف روضات نزد او رفت و شعر خود را بروی خواند.

شیخ میل دیدار (حسین بورینی) را داشت و آن بازرگان وی را به خانه خود خواند عدّه زیادی از دانشمندان شهر را در آن مهمانی دعوت کرد و شیخ بهائی در آن مجلس لباس جهانگردان پوشیده بود و بر بالای مجلس نشسته و همه او را گرامی می داشتند و به او احترام می گذاشتند و بورینی که وی را نمی شناخت از او به شگفت آمد و چون پی به دانش او برد بزرگش داشت و شیخ بهائی از او خواست که آمدنش را پنهان دارد و از آن جا به حلب رفت.

(صاحب سلافة العصر) گوید: که سی سال سیاحت کرد و به دیدار دانشمندان بسیار رسید و سپس به ایران بازگشت و به تألیف کتب پرداخت و آوازه اش در جهان پیچید و علماء از هر دیار نزد وی آمدند.

خود شیخ بهائی در کتاب کشکول در مورد سفرهای خود اشاراتی کرده: در قحطی سال 988 هجری قمری در شهر تبریز و دیگر بار در ماه صفر سال 993 هجری قمری در

تبریز بوده و در ماه ذی القعده سال 1007 هجری قمری در شهر مشهد و در ماه محرّم سال 1008 هجری قمری در حال بازگشت از سفر مشهد بوده است و چندی در کاشان و نیز مدتی را در هرات گذرانیده و در اشعار خود از اوضاع هرات را توصیف کرده است. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

آیه مورد بحث دلیل روشنی است بروجوب تعلیم و تعلم در مسائل اسلامی و به تعبیر دیگر هم تحصیل را واجب می کند و هم یاد دادن را. مقصود از تفقه در دین فهمیدن همه معارف دینی از اصول و فروع آن است، نه خصوص احکام عملی، که فعلا در لسان علمای دین کلمه فقه اصطلاح در آن شده است.

انجام تکالیف، جز با معرفت و شناخت ممکن نیست و یگانه راه شناخت و معرفت تکالیف (با توجه به صعوبت احتیاط در همه امور) اجتهاد و فقاهت است.

لِيَتفقَّهوا في الدِّينِ و لِيُنذِروا قَومَهُم برجواز و وجود اجتهاد در این عصر دلالت دارد؛ هر چند برخی، با استدلال به امکان تحصیل یقین به احکام از طریق وحی، اجتهاد در این عصر را جایز نمی دانند. در قرآن می خوانیم: کسانی که با ترک هجرت و ماندن در دیار فساد، هدف و عقیده ی خود را از دست داده و به خود ستم کرده اند.

در اهمیت هجرت برای کسب علم و دانش، همین بس که پیامبر بزرگی همچون موسی علیه السلام به بیابانگردی تن می دهد تا از معلمی همچون خضر استفاده کند. اکنون سر سفره ی وحی بنشینیم و ماجرای این معلم و شاگرد را از زبان قرآن بشنویم.

از مجموع اشاراتی که در آیات فوق و بعضی دیگر از آیات قرآن وارد شده به خوبی می توان استفاده کرد؛ که بر خلاف پندار کسانی که تصوّر می کنند، قرآن تنها به علوم دین و معارف الهیّه؛ اهمیّت داده و سخنی از علوم دیگر به میان نیاورده است، قرآن برای این بخش از علوم اهمیّت فوق العاده ای قائل است و آن را از مواهب بزرگ الهیّه می شمرد و مسلمانان را تشویق به فراگیری هرگونه علم مفید و نافع در زندگی مادّی و معنوی می نماید.

28- تعظیم شعائر

اشاره

حُنَفَاءَ اللهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَ مَن يُشْرِكْ بِاللهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّمِنَ السَّمَاءِ فَتَحْطَفُهُ الطَّيرْ أَوْ تَهْوِى بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ * ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ * لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ. [سوره حج، آیه 33 - 31]

«(برنامه و مناسک حج را انجام دهید) در حالی که همگی خالص برای خدا باشد! هیچ گونه همتایی برای او قائل نشوید! و هر کس همتایی برای خدا قرار دهد، گویی از آسمان سقوط کرده، و پرندگان (در وسط هوا) او را می ربایند؛ و یا تندباد او را به جای دور دستی پرتاب می کند! * این است [برنامه های حج و حدود و مقرّرات خدا] و هر کس شعایر خدا را بزرگ شمارد، بدون تردید این بزرگ شمردن ناشی از تقوای دل هاست * در آن (حیوانات قربانی)، منافعی برای شماست تا زمان معیّنی [روز ذبح آن ها] سپس محل آن، خانه قدیمی و گرامی (کعبه) است.»

واژگان مهم

1- حنفاء

«حنفاء» جمع «حنیف» به معنی کسی است که از گمراهی و انحراف به استقامت و اعتدال تمایل پیدا کند و به تعبیر دیگر بر صراط مستقیم گام بردارد (زیرا «حنف»- بر وزن صدف- به معنی تمایل است و تمایل از هرگونه انحراف نتیجه اش قرار گرفتن بر صراط مستقیم است). ⁽¹⁾

2- تخطفه

از ماده «خطف» (بروزن عطف) به معنی ربودن با سرعت است و «سحیق» به معنی دورو «سحوق» به درخت نخل بلند گفته می شود که شاخه های آن تا نقطه های دور دست آسمان پیشرفته است. ⁽²⁾

3- شعائر

جمع «شعیره» به معنی علامت و نشانه است، بنابراین شعائر الله، به معنی نشانه های پروردگار ⁽³⁾است

شعیره آن لباسی است که به بدن بچسبد. (یعنی موی بدن) و لباسی که به موی بدن بچسبد مثل زیر پیراهن است. حالا به چه دلیل این را شعیره می گویند. معنی شعائر علامت ها است. شعائر خدا یعنی علامت هایی که انسان از آن علامت ها بیاد و نام خدا می افتد. ⁽⁴⁾

4- تقوى

تقوا اسم مصدر از ریشه «و. ق. ی»، در لغت به معنای پرهیز، حفاظت و مراقبت شديد و فوق العاده ⁽⁵⁾و در ادبیات معارف اسلامی به معنای حفظ خویشتن از مطلق محظورات است؛ اعم از محرمات و مکروهات. ⁽⁶⁾

به طور کلی تقوی به معنای پرهیز از محرمات و فجور به معنای بی پروایی در انجام محرمات است. ⁽¹⁾پس این دو در مقابل هم هستند و برای فاجر دانستن کسی فقط کافی است که یقین کنیم او در مقابل محرمات تقوی ندارد.

و نیز راغب در توضیح کلمه «تقوی» می گوید تقوی، به معنای آن است که انسان خود را از آن چه می ترسد در محفظه ای قرار دهد. یعنی از هر عملی که با کمال نفس منافات داشته باشد پرهیز کند. ⁽²⁾

نکات تفسیری

1- مقصود از شعائر

*مقصود از شعائر ⁽³⁾

عنوان «شعائر» با اضافه به «الله» در آیات متعدد قرآن کریم آمده است. ⁽⁴⁾در این که مراد از «شعائر الله» چیست، دیدگاه های مفسران مختلف است. همه احکام و دستورهای خدای متعال؛ عبادت هایی که آشکارا و به صورت جمعی برگزار می شود، مانند حج؛ سرفصل های آیین الهی و برنامه های کلی و آن چه در نخستین برخورد با این آیین جلب توجه می کند و خصوص مناسک حج از جمله این دیدگاه ها است. ⁽⁵⁾

برخی گویند: مناسك حج است، برخی گویند: قربانی حج است که باید حیوان سالم انتخاب و فربه کرد بعضی گویند: شعائر خدا یعنی دین خدا و تعظیم آن یعنی التزام به آن. یعنی هر کس تعظیم کند شعائر خدا را، نشان داده است تقوای قلبی خود را، بدیهی است که تقوای حقیقی همان تقوای قلبی است. ⁽⁶⁾

قرآن کریم در آیات دیگر، با صراحت دو مورد از مراسم و برنامه های حج را جزء شعائرالهی شمرده است: یکی «صفا و مروه» و دیگر «شتران قربانی»، ولی شعائر الهی در این دو خلاصه نمی شود و تمام عبادت های دسته جمعی از شعائر خداوند است، مانند نماز جمعه و جماعت و همه ی مراسم حج. ⁽⁷⁾

در روایت است که: شعائر جمع شعیره، به معنای شتری است که کوهان آن از سمت راست بشکافند تا معلوم باشد که برای قربانی است پس بهتر آن است که چاق تر و بزرگ تر باشد.

بعضی گویند: شعائر خدا یعنی دین خدا و تعظیم آن یعنی التزام به آن. یعنی هر کس تعظیم کند شعائر خدا را، نشان داده است تقوای قلبی خود را، بدیهی است که تقوای حقیقی همان تقوای قلبی است. ⁽¹⁾

شعائر الله به معنی نشانه های پروردگار است که شامل سرفصل های آئین الهی و برنامه های کلی و آن چه در نخستین برخورد با این آئین چشمگیر است و از جمله مناسك حج می باشد که انسان را به یاد خدا می اندازد.

گرچه بدون شك مناسك حج از جمله شعایری است که در این آیه مقصود بوده است، مخصوصاً مسئله قربانی که در آیه 36 همین سوره صریحا جزء شعائر محسوب گردیده جزء آن است ولی روشن است که با این حال عمومیت مفهوم آیه نسبت به تمام شعائر اسلامی به قوت خود باقی است و هیچ گونه دلیلی بر تخصیص آن به خصوص قربانی یا همه مناسك حج وجود ندارد، به خصوص این که قرآن در مورد قربانی حج با ذکر کلمه «من» که برای «تبعیض» است این حقیقت را گوشزد کرده که قربانی یکی از آن شعائر است، همان گونه که در مورد «صفا و مروه» نیز در آیه 158 سوره بقره می خوانیم که آن هم از شعائر الهی است» إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ.

کوتاه سخن این که تمام آن چه در برنامه های دینی وارد شده و انسان را به یاد خدا و عظمت آئین او می اندازد شعائر الهی است و بزرگداشت آن نشانه تقوای دل ها است.

این نکته نیز قابل توجه است که منظور از بزرگداشت- آن چنان که بعضی از مفسران ظاهر بین گفته اند- بزرگی جسمانی قربانی و مانند آن نیست، بلکه حقیقت تعظیم آن است که مقام و موقعیت این شعائر را در افکار و اذهان و ظاهر و باطن بالا ببرند و آن چه درخور احترام و عظمت آن ها است به جای آورند. ⁽²⁾

2- شروط اثربخشی شعائر

الف) اخلاص

از آن جا که در آخرین آیات بحث گذشته تاکید روی مسئله توحید و اجتناب از هر گونه بت و بت پرستی شده بود، آیات مورد بحث نیز همین مسئله مهم را دنبال

کرده می گوید:

مراسم حج و گفتن لبيك را در حالی انجام دهید که قصد و برنامه شما خالص برای خدا باشد و هیچ گونه شرکی در آن راه نیابد حُنَفَاءَ للهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ ⁽¹⁾.

و به این ترتیب آیه فوق مسئله اخلاص و قصد قربت را به عنوان محرک اصلی در حج و عبادات به طور کلی یادآور می شود، چرا که روح عبادت همان اخلاص است و اخلاص در صورتی است که هیچ گونه انگیزه غیر خدایی و شرك در آن نباشد.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم در پاسخ سؤال از تفسیر «حنیف» فرمود:

هِیَ اَلْفِطْرَهُ اَلَّتِی فَطَرَ اَلنَّاسَ عَلَیْهَا، لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اَللّهِ قَالَ فَطَرَهُمُ اَللَّهُ عَلَی اَلْمَعْرِفَهِ ⁽²⁾ (حنیف آن فطرت الهی است که مردم را بر آن آفریده و دگرگونی در آفرینش خدا نیست سپس فرمود: خدا توحید را در سرشت انسان ها قرار داده است). تفسیری که در این روایت وارد شده در واقع اشاره به ریشه اصلی اخلاص یعنی فطرت توحیدی است، که قصد قربت و محرک الهی نیز از آن سرچشمه می گیرد. ⁽³⁾

ب) تقوی

اشاره

اضافه شدن کلمه تقوی به کلمه القلوب در آیه مورد بحث از نظر قواعد ادبی گویای این نکته است که حقیقت تقوی امری است معنوی که قائم است به دل ها. پس تقوی قائم به حرکات بدنی نیست. چرا که این حرکات در اطاعت و معصیت مشترک است، مثلاً دست زدن و لمس کردن بدن جنس مخالف در نکاح و زنا و همچنین کشتن یک انسان، چه در جنایت و چه در قصاص و نیز نماز برای خدا و برای ریا و امثال این ها از نظر ظاهری یکی است، پس اگر یکی حلال و دیگری حرام، یکی زشت و دیگری معروف است، به خاطر همان امر معنوی درونی و تقوای قلبی است، نه خود عمل و نه عناوینی که از افعال انتزاع می شود، مانند احسان و اطاعت و امثال آن. ⁽⁴⁾

ارتباط این عمل با تقوای دل ها نیز روشن است، زیرا علاوه بر این که تعظیم جزء عناوین قصدیه است، بسیار می شود که افراد متظاهر یا منافق تظاهر به تعظیم شعائر می کنند، ولی چون از تقوای قلب آن ها سرچشمه نمی گیرد بی ارزش است

تعظیم و بزرگداشت حقیقی از آن کسانی است که تقوای دل دارند. و می دانیم تقوا و روح پرهیزگاری و احساس مسئولیت در برابر فرمان های الهی چیزی است که کانون آن قلب و روح آدمی است و از آن جا است که به جسم سرایت می کند، لذا می توان گفت که احترام و بزرگداشت شعائر الهی از نشانه های تقوای دل است. ⁽¹⁾

1- تقوی امری است قلبی

تعبیر تقوای قلوب در آیه 32 حجّ فَإِنَّها مِن تَقوَى القُلوب می رساند که تقوا امری معنوی و مرتبط با روح و نفس انسان است ⁽²⁾و هم چون اعمال نیست که متشکل از حرکات و سکنات و از نظر ظاهری، مشترك بين طاعت و معصیت باشد و همچنین از عناوینی نیست که بتوان آن را قطعاً از افعالی چون احسان، طاعت و امثال این ها انتزاع کرد و به شکلی حتمی به تقوای عامل آن پی برد. ⁽³⁾

آیه 3 حجرات نیز می رساند که تقوا با قلب پیوند دارد: إِنَّ الَّذِينَ يَغُضّونَ أَصوتَهُم عِندَ رَسولِ اللهِ أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللهُ قُلوبَهُم لِلتَّقْوى لَهُم مَغفِرَةٌ وَ أَجْرُ عَظيم.

برپایه روایات معصومان علیهم السلام هم تقوا امری قلبی و نفسی است، چنان که به فرموده رسول اکرم صلی الله علیه و آله هر چیزی معدنی دارد و معدن تقوا قلوب عاقلان است ⁽⁴⁾.

2- اهمیت و جایگاه تقوا

از منظر قرآن فقط اعمال متقیان پذیرفته است: ... إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ المُتَّقين ⁽⁵⁾و به کاری که بنیان آن براساس تقوا نباشد، هرگز اعتنایی نیست ⁽⁶⁾، هرچند ساختن مسجد باشد: وَ الَّذینَ اتَّخذوا مَسجِدًا ضِرارًا و كُفرًا... * لا تَقُم فيهِ أَبَدًا مَسجِدُ اُسِسَ عَلَى التَّقوى مِن أَوَّلِ يَومٍ اَحَقُّ أَن تَقومَ فيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا وَ اللهُ يُحِبُّ المُطَّهِّرين * أَفَمَن اَسَّسَ بُنينَهُ عَلى تَقوى مِنَ اللهِ... ⁽⁷⁾؛ نیز بر پایه روایات فراوانی شرط قبولی اعمال تقواست. ⁽⁸⁾

تقوا دستور خداوند به خاتم پیامبران صلی الله علیه و آله: یاَيُّهَا النَّبِيُّ اتَقِ الله... ⁽⁹⁾و نیز سفارش

او به پیروان اسلام و دیگر ادیان الهی است و چنان چه ویژگی دیگری بیش از آن به صلاح بندگان و در خوبی، جامع تر و در ارزش عظیم تر و در عبودیت فراگیرتر می بود، خداوند مهربان به آن وصیّت می کرد ⁽¹⁾: و َللهِ ما فِي السَّمَوتِ وَ ما فِي الأَرْضِ وَ لَقَد وَصَّيْنَا الَّذِينَ اوتوا الكِتبَ مِن قَبْلِكُم وَ إِيَّاكُم أَنِ اتَّقوا اللهَ. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام نیز به رعایت تقوای الهی سفارش کرده، آن را سرآمد کارها و بزرگ ترین وصیت دانسته اند.

در قرآن کریم از تقوا با اوصافی یاد شده که بیانگر اهمیت و جایگاه ویژه آن از دیدگاه قرآن اند:

3- تقوی در حوزه های مختلف

تقوا دارای حوزه های گوناگونی است و امور اعتقادی، اخلاقی و رفتاری را دربرمی گیرد، از این رو برخی به استناد نخستین آیات سوره بقره گفته اند که خداوند در آیات یاد شده او صافی را برای متقیان ذکر می کند که هریک بیانگر شعبه ای از تقواست؛ از يُؤمِنونَ بِالغَیب تقوای اعتقادی و از يُقيمونَ الصَّلوة تقوای عبادی و از مِمَّا رَزَقْنهُم يُنفِقون تقوای مالی و غیر مالی (هم چون مقام و موقعیت) مراد است. ⁽³⁾

شعبه ها و موارد تقوا در آیات فراوان نام برده شده اند و برخی از آن ها عبارت اند از توحید و پرستش خدا ⁽⁴⁾، ایمان به کتاب های آسمانی، آیات و احکام الهی، پیامبران و تسلیم محض بودن در برابر ایشان ⁽⁵⁾

4- تقوا بهترین پوشش معنوی

تقوا بهترین پوشش معنوی است: یَبَنی ءَادَمَ قَدْ أَنزَلْنَا عَلَیْکمْ لِبَاساً یُوَرِی سوْءَتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبَاس التَّقْوَی ذَلِک خَیرٌ ذَلِک مِنْ ءَایَتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ. ⁽⁶⁾

خداوند متعالی در این آیه پس از یادآوری لباس ظاهری انسان که عورت وی را می پوشاند و مایه زیبایی اوست به ذکر لباس باطنی و معنوی می پردازد که بدی های باطنی انسان مانند شرك، گناهان، رذایل و جز این ها را می پوشاند. این لباس همان

تقواست که خداوند مردم را به آن امر کرده است و پیداست که ذلّت آشکار شدن بدی های باطنی، شدید تر و تلخ تر و ماندگارتر است، از این رو لباس تقوا بهتر از لباس ظاهر است. نیز به فرزندان آدم هشدار می دهد که شیطان شما را نفریبد و لباس تقوایی را که براندام شما پوشاندیم و فطرت شما را بر آن سرشتیم از شما نگیرد، آن گونه که لباس پدر و مادر شما را با حیله از تن ایشان به درآورد، در نتیجه عورت آنان نمایان گشت: یَبَنی ءَادَمَ لا یَفْتِنَنَّکمُ الشیْطنُ کَمَا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُم مِّنَ الْجَنَّهِ یَنزِعُ عَنهُمَا لِبَاسهُمَا لِیرِیَهُمَا سوْءَتهِمَا.... ⁽¹⁾برای لباس تقوا تفاسیر دیگری نیز هست؛ مانند لباس جنگ ⁽²⁾(زره، خود و...)، آن چه انسان با آن عورت ظاهری خود را می پوشاند ⁽³⁾و لباس متقیان در قیامت؛ لیکن هیچ یک از این تفاسیر با سیاق آیه هماهنگ نیستند. ⁽⁴⁾روایات نیز تفاسیری برای لباس تقوا بر می شمارند ⁽⁵⁾که در حقیقت بیان مصداق است ⁽⁶⁾و با تفسیر ارائه شده تعارضی ندارد.

5- تقوا بهترین توشه معنوی

قرآن در ضمن بیان بعضی احکام حج به برگرفتن توشه از اعمال نيك فرمان داده واز تقوا به عنوان بهترین توشه یاد می کند: ... تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی وَ اتَّقُونِ یَأُولِی الْأَلْبَبِ. ⁽⁷⁾ذكر اين مطلب در ضمن بیان اعمال حج، یا برای آن است که حج سزاوارترین عملی است که انسان باید در آن در پی انجام دادن هرچه بیش تر کارهای نيك باشد ⁽⁸⁾یا از آن روست که همان گونه که انسان در سفر حج نیازمند توشه مادی کافی و مناسب است، در عزیمت به آخرت نیز محتاج اندوخته معنوی تقواست و چون انسان در سفر پرمخاطره حج به ضرورت زاد و نیاز مبرم به آن پی می برد، به خوبی می تواند دریابد سفر آخرت نیز بی توشه تقوا میسّر نیست و از آن جا که حرکت به سوی آخرت بسی پرمخاطره تر از سفرهای دنیایی و رحلتی جاودانه است، نیاز انسان به توشه آخرت بسیار بیش تر و اساسی تراست ⁽⁹⁾و این از لطافت، ظرافت و حکمت کلام الهی و مصداق تشبیه معقول به محسوس است که موضوع توشه تقوا و نیز لباس تقوا

را همراه مناسب ترین موضوع مرتبط با آن دو بیان کرده است؛ به گونه ای که مطلب کاملا حسّی می شود و اثر شگرفی از خود به جا می گذارد. ⁽¹⁾

در روایات نیز به فراهم آوردن توشه آخرت سفارش شده است ⁽²⁾، چنان که امام حسن مجتبی علیه السلام ضمن استشهاد به آیه یاد شده فرموده است: ای فرزند آدم! همانا تو از زمانی که از مادر زاییده شدی یکسره در نابودی عمرت به سر می بری، پس از آن چه در اختیار داری برای روزی که در پیش داری (آخرت) چیزی کسب و ذخیره کن. همانا مؤمن (برای آخرت) توشه برمی گیرد و کافر فقط مشغول لذت بردن و بهرهوری از دنیاست (و به فکر آخرت نیست). ⁽³⁾

تقوا تنها ملاك كرامت، سعادت و امتیاز حقیقی میان مرد و زن، عرب و عجم و گروه ها، قبائل مختلف و نژادهای گوناگون انسان فرقی نیست و همه از يك پدرو مادرند، پس از این جهت بر یکدیگر برتری ندارند و برتری فقط در رعایت تقواست و با تقواتر در پیشگاه خداوند گرامی تر است: ⁽⁴⁾یأَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنکُم مِّن ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَلْنکُمْ شُعُوباً وَ قَبَآئِلَ لِتَعَارَفُواْ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. ⁽⁵⁾

6- مراحل تقوی

بعضی از بزرگان برای تقوی سه مرحله قائل شده اند:

مرحله اول: نگهداری نفس از عذاب جاویدان از طریق تحصیل اعتقادات صحيح.

مرحله دوم: پرهیز از هرگونه گناه اعم از ترک واجب و فعل معصيت.

مرحله سوم: خویشتنداری در برابر آن چه قلب آدمی را به خود مشغول می دارد و از حق منصرف می کند و این تقوای خواص بلکه خاص الخاص است. ⁽⁶⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام (در نهج البلاغه) تعبیرات گویا و زندهای پیرامون تقوی دارد و تقوی از مسائلی است که در بسیاری از خطب و نامه ها و کلمات قصار حضرت علیه السلام روی آن تکیه شده است.

دريك جا تقوی را با گناه و آلودگی مقایسه کرده چنین می گوید:

اَلا وَ اِنَّ الْخَطایا خَیْلٌ شُمُسٌ، حُمِلَ عَلَیْها اَهْلُها، وَ خُلِعَتْ لُجُمُها، فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِى النّارِ! اَلا وَ اِنَّ التَّقْوى مَطایا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیْها اَهْلُها، وَ اُعْطُوا اَزِمَّتَها، فَاَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ! ⁽¹⁾ بدانید گناهان هم چون مرکب های سرکش است که گنهکاران بر آن ها سوار می شوند و لجامشان گسیخته می گردد و آنان را در قعر دوزخ سرنگون می سازد. اما تقوی مرکبی است راهوار و آرام که صاحبانش بر آن سوار می شوند، زمام آن ها را به دست می گیرند و تا قلب بهشت پیش می تازند.

مطابق این تشبیه لطیف، تقوی همان حالت خویشتن داری و کنترل نفس و تسلط بر شهوات است، در حالی که بی تقوایی همان تسلیم شدن در برابر شهوات سرکش و از بین رفتن هرگونه کنترل بر آن ها است.

3- تفاوت شعارهای دینی با شعائر

بین شعارها و شعائر نباید خلط شود در تاریخ اسلام گاهی شعارهایی که در جای خود بسیار مؤثرهم بوده مطرح می شده و بدین وسیله دیگران به اهداف و ارزش های مکتبی اسلام آشنا شده و یا از این شعارها به عنوان سدی در برابر شعارهای اسلام استفاده می شده است به عنوان نمونه، در تفسیر المیزان آمده است که یک گروهی و قبیله ای یهودی بنام بنی النضیر بودند. این یهودی ها در پناه اسلام در شهر مدینه زندگی می کردند و قراردادشان این بود که توطئه نکنند. چوب لای چرخ نگذارند. کار بکنند و زندگی عادی و روزانه خودشان را داشته باشند. این یهودی ها پیمان شکستند. پیغمبر به مردم گفت گرد قلعه بروید. رفتند و بنی النضیر را محاصره کردند.

«فکبّر رسول الله وكبر المومنون» پیغمبر الله اکبر می گفت و همه مسلمان ها هم الله اکبر می گفتند و یک دلهره ای برای یهودی ها پیدا شد چند شب بدین منوال گذشت. این قسمت در تفسیر المیزان است. دنباله بحث را در بحار علامه مجلسی دنبال می کند و می گوید شب یازدهم حضرت رسول رفت و فرماندهی این جمعیت را به علی بن ابی طالب داد. حضرت علی که آمد، پیغمبر گفت: در مدتی که من نیستم و شما فرمانده هستید. تا صبح همه باید الله اکبر بگویید. همه مسلمان ها دور این قلعه را گرفتند و فریاد الله اکبر زدند و این ها خلاصه خودشان میدان را خالی کردند و رفتند. ارعاب دشمن از شعار و تقویت روح خودمان از شعار، ترسیم خط مکتبی ما از شعار و معرفی مکتبمان هم از شعار است. ما با شعار این کارها را می کنیم.

معنای شعار علامت است. علامت خدا است. شعار مکتب را معرفی می کند. خط

رسیدن به مکتب را می گوییم. در خودمان انرژی به وجود می آوریم. تقویت روح و تهدید و ارعاب دشمن را ایجاد کنیم. تقریباً می توانیم بگوییم تاریخ شعار، در میان همه قبیله ها بوده است با فرق هایی که دارد. خود پیغمبر اسلام وقتی آمد فرمود: قولُوا لَا إلهَ إِلَّا اللهُ تُفْلِحُوا و این «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ» شعار توحید است. ⁽¹⁾

روایات تقوا

1- الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ قَالَ بِلِسَانِهِ وَ خَالَفَنَا فِی أَعْمَالِنَا وَ آثَارِنَا. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: از ما نیست. و ارزشی ندارد. کسی که در شهری صد هزار نفری یا بیش تر زندگی کند و در آن شهر، شخصی پارساتر از او وجود داشته باشد.

2- عنه علیه السلام: أَنَا اَلْهَادِی، وَ أَنَا اَلْمَهْدِیُّ، وَ أَنَا أَبُو اَلْیَتَامَی وَ اَلْمَسَاکِینِ، وَ زَوْجُ اَلْأَرَامِلِ، وَ أَنَا مَلْجَأُ کُلِّ ضَعِیفٍ، وَ مَأْمَنُ کُلِّ خَائِفٍ، وَ أَنَا قَائِدُ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَی اَلْجَنَّهِ، وَ أَنَا حَبْلُ اَللَّهِ اَلْمَتِینِ، وَ أَنَا عُرْوَهُ اَللَّهِ اَلْوُثْقَی، وَ کَلِمَهُ اَلتَّقْوَی، وَ أَنَا عَیْنُ اَللَّهِ، وَ لِسَانُهُ اَلصَّادِقُ، وَ یَدُهُ. ⁽³⁾

امام علی علیه السلام: من رهنمایم، من رهیافته ام، پدریتیمان و مستمندانم، سرپرست بیوه زنانم، پشت و پناه هرناتوانی هستم و مأمن هر وحشت زده ای؛ من رهنمای مؤمنان به سوی بهشتم، ریسمان استوار خدایم، حلقه و دستاویز محکم خدايم وكلمه تقوا؛ من چشم خدایم و زبان راستگوی او و دست او.

3- در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و می خوانیم که اشاره به سینه مبارک خود کرد و فرمود: يَا أَبَاذَرّ التَّقْوَى هَاهُنَا التَّقْوَى هَاهُنَا وَ أَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ؛ «ای اباذر حقیقت تقوا این جا است»! ⁽⁴⁾

4- حدیث امام علی علیه السلام می فرماید:

إِنَّ التَّقوي مُنتَهى رِضَى الله مِن عِبادِهِ وَ حَاجَتُهُ مِن خَلْقِهِ فَاتَّقُوا اللهَ الَّذِي إِن أَسرَرْتُم عَلِمَهُ وَ إِن أَعلَنتُم كَتَبَهُ. ⁽⁵⁾

نهایت خشنودی خداوند از بندگانش و خواسته او از آفریدگانش تقواست، پس تقوا از خداوندی بکنید که اگر پنهان کنید می داند و اگر آشکار سازید می نویسد.

اهمیت حج در روایات

1- ابوبصیر به امام باقر علیه السلام عرض کرد: در حج امسال چقدر حاجی زیاد و ناله ها بلند است!

امام باقر علیه السلام فرمود: «بلکه چقدر ناله ها زیاد و حاجی کم است! آیا می خواهی به حقیقت و راستی آن چه گفتیم آگاه شده و با چشمانت ببینی؟».

امام باقری علیه السلام با دست خویش، چشمان ابوبصیر را مسح کرد و دعایی خواند پرده حجاب از پیش روی او برداشته شد. سپس به ابوبصیر فرمود: «چشمانت را باز کن و به حاجی ها نگاه کن».

ابوبصیر نگاه کرد، دید اکثر مردم به شکل میمون و خوک می باشند و اما عده دیگری که مؤمن هستند مانند ستاره ای درخشان در آسمانی تاریکند که میان آنان می درخشند.

ابوبصیر عرض کرد: «مولای من! راست گفتی، چقدر حاجی کم و ناله ها زیاد است». ⁽¹⁾

2- امام صادق علیه السلام می فرماید:

هذا بَيْتُ اسْتَعْبَدَ الله تَعالى بِهِ خَلْقَهُ لِيَخْتَبِرَبِهِ طَاعَتَهُمْ فِي إِثْيانِهِ. ⁽²⁾ یعنی: «خانه کعبه، خانه ای است که خداوند از بندگانش خواسته است تا نزد آن آمده و خدا را عبادت کنند. و می خواهد با این عمل، آنان را در انجام وظایف و طاعات، آزمایش کند».

داستان

مرد دهاتی پیوسته خدمت امام صادق علیه السلام رفت و آمد می کرد. مدتی امام، او را ندید. حضرت از حال او جویا شد. شخصی محضر امام بود خواست از مرد دهاتی عیب جویی کند و به این وسیله از ارزش او نزد امام بکاهد گفت: آقا آن مرد دهاتی و بی سواد است، چندان آدم مهمی نیست. امام فرمود: شخصیت انسان در عقل اوست و شرافتش در دین او و بزرگواریش در تقوای اوست، ارزش آدمی بسته به این سه صفت است. زیرا مردم از لحاظ نسل یکسانند و همه از آدم هستند و مزایای مادی ارزش آفرین نمی

باشند. آن مرد از فرمایش امام علیه السلام شرمنده شد و دیگر چیزی نگفت. ⁽¹⁾

نتیجه

مرحوم علامه طباطبایی رحمة الله می فرمایند:

تقوا عبارت است از امتثال اوامر خدای تعالی و اجتناب از آن چه که از ارتکاب آن نهی فرموده و شکر در برابر نعمت هایش و صبر در هنگام ابتلاء به بلایش به طور اجمال تقوای خدای سبحان به این است که اطاعت شود و معصیت نشود و این جز با خضوع در برابر او امکان ندارد حاصل شود.

سپس می فرمایند: «قهرا حق التقوى» عبارت خواهد بود از عبودیت خالص، عبودیتی که مخلوط با انانیّت و غفلت نباشد. ساده تر این که: حق تقوا عبارت خواهد بود از پرستش خدای تعالی بدون خلط با پرستش هوای نفس و یا غفلت از مقام ربوبی. ⁽²⁾

خلاصه و نتیجه گیری

آیه فوق مسئله اخلاص و قصد قربت را به عنوان محرك اصلی در حج و عبادات به طور کلی یادآور می شود، چرا که روح عبادت همان اخلاص است و اخلاص در صورتی است که هیچ گونه انگیزه غیر خدایی و شرک در آن نباشد.

تعظیم و بزرگداشت حقیقی از آن کسانی است که تقوای دل دارند. و می دانیم تقوا و روح پرهیزگاری و احساس مسئولیت در برابر فرمان های الهی چیزی است که کانون آن قلب و روح آدمی است و از آن جا است که به جسم سرایت می کند، لذا می توان گفت که احترام و بزرگداشت شعائر الهی از نشانه های تقوای دل است

ریشه ی تعظیم شعائر تقوای قلبی است و برادران و خواهرانی که در جلساتی مردمی، در جلسات مذهبی، داخل مردم نمی شوند خودشان را موجود استثنایی می دانند. همیشه فاصله می گیرند. خیال می کنند خبری است. این ها در تقوایشان تجدید نظر بکنند. چون قرآن می گوید: کسی که تعظیم شعائر دارد این جلوه تقوای قلبی اوست و کسی که شعائر ندارد، تقوی قلبی ندارد. نمی خواهیم بگوییم کسانی که شرکت نمی کنند بی تقوا هستند.

بعضی از بزرگان برای تقوی سه مرحله قائل شده اند:

1- نگهداری نفس از عذاب جاویدان از طریق تحصیل اعتقادات صحيح.

2- پرهیز از هرگونه گناه اعم از ترک واجب و فعل معصيت.

3- خویشتن داری در برابر آن چه قلب آدمی را به خود مشغول می دارد و از حق منصرف می کند و این تقوای خواص بلکه خاص الخاص است.

29- آیه تبلیغ

اشاره

يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ [سوره مائده، آیه 67]

«ای پیامبر، به مردم آن چه را که از جانب پروردگارت (در مورد معرّفی پیشوایشان) به سوی تو فروفرستاده شده است ابلاغ کن، و اگر نکنی رسالت او را ابلاغ نکرده ای، و از مردم بیمی به خود راه مده، که خداوند تو را از گزند آنان مصون می دارد. قطعا خدا این مردم کفر پیشه را به اهدافشان (تباه کردن دین حق) راه نمی نماید»

شأن نزول

*شأن نزول ⁽¹⁾

در روایات مشهوری که از امام باقر و امام صادق علیهما السلام اما نقل شده، چنین آمده است: خداوند به پیامبر وحی کرده بود، که علی علیه السلام را جانشین خود گرداند. حضرت بیم این را داشتند که این کاربرگروهی گران آید. این آیه نازل شد تا پیامبر را بر این کار تشجیع کند. مقصود این است که اگر از تبلیغ آن چه به تو دستور داده شده است، خودداری و کتمان کنی، گویی هیچ یک از مأموریت های خود را انجام نداده ای. ⁽²⁾

واژگان مهم

1- بلغ

کلمه «بَلِّغْ» نشانه دیگری برویژگی خاصّ مضمون آیه فوق است، زیرا:

اوّلًا: این کلمه منحصر به فرد است و در سراسر قرآن فقط در این آیه به کار رفته است.

ثانیاً: به گفته «راغب» در کتاب «مفردات» این کلمه تأکید بیش تری نسبت به کلمه «أَبْلَغْ» دارد؛ زیرا هر چند این کلمه نیز تنها در یک آیه قرآن آمده است، ولی شاید در کلمه «بَلّغ» علاوه بر تأکید، تکرار نیز نهفته باشد. یعنی این مطلب آن قدر مهم است که باید حتماً آن را به مردم برسانی و برای آن ها تکرار کنی.

2- عصم

(بروزن فلس) امساك و حفظ. راغب گفته: «العصم: الامساك» در صحاح گفته: عصمت بمعنی منع است «عَصَمَهُ الطَّعامُ» یعنی طعام او را از گرسنگی مانع شد. وَ اللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ (مائده، 67). خدا ترا حفظ می کند

نکات تفسیری

1- مقدمه بحث

این آیه شریفه، که به آیه تبلیغ مشهور شده است، پیرامون مهم ترین مسئله

جهان اسلام، پس از مسئله نبوّت و پیامبری، بحث می کند و به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در اواخر عمر شریفش، با اصرار فراوان، دستور می دهد که مسئله خلافت و جانشینی پس از خودش را با صراحت تمام با مردم در میان بگذارد و تکلیف مردم را از این جهت روشن کند. در تفسیر این آیه، دانشمندان شیعه و سنّی مطالب مختلفی بیان داشته اند که شرح آن خواهد آمد. ⁽¹⁾

علامه طباطبایی مقصود آیه را این طور تبیین نموده است: آیه شریفه بیانگر این است که از جانب خدا پیامی بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده بود که می بایست آن را ابلاغ می کرد، ولی آن حضرت به خاطر مصلحتی آن را به تأخیر می انداخت، تا آن که خداوند تأخیر را روا ندانست و به ابلاغ آن فرمان داد. در آیه شریفه به طور آشکار بیان نشده که آن پیام چه بوده است، ولی با دقت در آیه می توان به خصوصیّاتی از آن پیام پی برد.

پیام راجع به اصل دین نیست زیرا معنی ندارد گفته شود: اگر آیین خدا را ابلاغ نکردی، رسالت الهی را- که همان آیین او است- نرسانده ای- بنابراین مقصود از «ما انزل الیک» پیامی خاصّ از آیین الهی و مقصود از «رسالته» اصل دین یا مجموعه برنامه های آن است و مفاد آیه این است که اگر آن پیام را نرسانی، آیین الهی را ابلاغ نکرده ای. پس می توان برداشت کرد که ابلاغ نکردن این پیام اصل دین را هم به مخاطره می اندازد به تعبیر دیگر این پیام روحی است برای پیکردین که عدم ابلاغ آن اصل رسالت را زیر سؤال می برد. جمله «و الله یعصمک من الناس» نشان می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله در ابلاغ آن پیام از مردم بیم داشته است و مراد از النّاس منافقان و مردم سست ایمانی هستند که در میان مسلمانان راستین به سر می برند. آن چه بیان شد مضمون روایاتی را که از شیعه و اهل سنت نقل شده را تائید می کند. ⁽²⁾

اهمیت پیامی که حضرت باید ابلاغ می کرد هم طراز نبوت بوده است، زیرا؛

اوّلًا: آیه مورد بحث، آیه 67 سوره مائده است و می دانیم که سوره مائده آخرین سوره، یا از آخرین سوره هایی است که بر پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نازل گشته است. یعنی این آیه در سال دهم بعثت، در آخرین سال زندگی آن حضرت و بعد از 23 سال تبلیغ پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله نازل شده است.

ثانیاً: از آیه شریفه استفاده می شود که این مأموریّت پیامبر صلی الله علیه و آله بقدری مهم و خطیر است که هم سنگ و هم طراز نبوّت است. احتمالاتی که برخی از دانشمندان

داده اند و اموری که در سطور قبل به آن اشاره شد هر چند مهم هستند، ولی هیچ يك از آن ها هم طراز رسالت و نبوّت نمی باشد. باید بیاندیشیم که چه امر مهمّی که هم طراز رسالت است پس از 23 سال هنوز انجام نشده است؟

ثالثاً: ویژگی دیگر این مأموریت این است که عدّه ای با آن مخالفت می کنند و مخالفت آن ها به قدری جدّی و شدید است که حاضرند پیامبر اسلام صلى الله عليه و آله را از سر راه بردارند، مسلمانان که با نماز و روزه و حجّ و جهاد و مانند آن مخالفتی نداشته اند، پس حتماً این مأموریّت، يك مسئله سیاسی است و عدّه ای برای مخالفت با آن، کمر به مبارزه بسته اند و حاضرند در این راه در مقابل پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هم بایستند!

و هنگامی که تمام این جهات را نظر می گیریم و بی طرفانه و منصفانه بر روی آن مطالعه می کنیم و بدور از تعصّب و لجاجت به قضاوت می نشینیم، به چیزی جز مسئله ولایت و جانشینی پیامبراکرم صلی الله علیه و آله، که در غدیر خم به صورت رسمی مطرح شد نمی رسیم.

آری! چیزی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و تا سال آخر عمر شریفش بطور رسمی آن را بیان نکرده بود و هم طراز رسالت و نبوّت خاتم الانبیاء بود و عدّه زیادی برای مبارزه با آن هم قسم شده بودند و خداوند برای حفظ پیامبر صلی الله علیه و آله و در اجرای این مأموریّت تضمین داده بود، همان مسئله مهم و سرنوشت ساز جانشینی پیامبر بود، زیرا هر چند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مسئله ولایت علی علیه السلام را بارها مطرح کرده بود ولی به صورت رسمی و در حضور مسلمانان سراسر جهان بیان نشده بود؛ بدین جهت، این مأموریّت عظیم و بزرگ به هنگام بازگشت آن حضرت از حجّة الوداع و در صحرای غدیر خم به بهترین شکلی انجام شد و پیامبر صلی الله علیه و آله با معرفی علی علیه السلام به عنوان جانشین خویش، رسالتش را تکمیل کرد. ⁽¹⁾

2- مضمون و نکات محوری آیه

لحن و گویش آیه یاد شده، بی نظیر می باشد؛ از یک سو پیامبر صلی الله علیه و آله را با لحن بی سابق های تهدید می کند، که اگر آن چه بر او نازل شده را به مردم، ابلاغ نکند، در نزد خداوند همانند کسی است که هیچ فرمان و رسالتی الهی را به انجام نرسانیده است؛ از سوی دیگر نگرانی پیامبر صلى الله عليه و آله نسبت به انجام فرمان نازل شده را به گونه ای موّجه می شمارد و به پیامبر صلی الله علیه و آله اطمینان می دهد که خطر و آسیب محتمل از ناحیه گروهی از مردم که باعث نگرانی صلی الله علیه و آله پیامبر شده است را دفع می کند و نمی گذارد آنان به هدف خود، دست یابند.

فهم دقیق و روشن مقصود آیه یاد شده در گرو این است که روشن شود که چه حکم یا احکامی بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است که چنین موقعیت ویژه ای در دین اسلام دارد که از یک سو به انجام رسیدن رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله در گروه ابلاغ آن است؛ و از سوی دیگر گروهی از مردم، آن را برنتافته و برای جلوگیری از ابلاغ یا تحقق آن، رفتار و اقدامات نگران کننده، خواهند داشت. مفسران شیعه با تکیه بر تحلیل واژگان و جملات آیه و همچنین با تکیه بر روایات، بر این نظر اتفاق دارند که حکم نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام و ابلاغ ولایت علی علیه السلام می باشد؛ اما مفسران اهل سنت دیدگاه شیعه درباره آیه را برنتافته و نظرات دیگری درباره مقصود آیه تبلیغ، به میان آورده اند؛ تبیین مقصود آیه تبلیغ را با بررسی چند موضوع، پی می گیریم.

3- بررسی روایات سبب نزول آیه تبلیغ

اشاره

بیش تر مفسران، تبیین نظر خود درباره مقصود از آیه را بر روایات سبب نزول آیه تبلیغ، استوار کرده اند؛ از همین رو ضروری است، نخست روایات سبب نزول آیه را بكاويم.

سبب نزول آیه تبلیغ در روایات شیعه:

در منابع روایی شیعه تنها از یک حادثه به عنوان سبب نزول آیه تبلیغ، سخن به میان آمده است؛ و آن حادثه، ابلاغ ولایت علی علیه السلام می باشد، روایات بی شماری در كتب تفسیر روایی شیعه، ادعای یاد شده را تأیید می کند؛ ⁽¹⁾به عنوان مثال روایت ابی صالح از ابن عباس و جابر بن عبد الله را یادآور می شویم:

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللهِ قَالا أَمَرَ اللهُ مُحَمَّداً أَنْ يَنْصِبَ عَلِيّاً لِلنَّاسِ- لِيُخْبِرَهُمْ بِوَلَايَتِهِ - فَتَخَوَّفَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله أَنْ يَقُولُوا حَابَيَ ابْنَ عَمِّهِ- وَ أَنْ يَطْعَنُوا فِي ذَلِكَ عَلَيْهِ فَأَوْحَى اللهُ إِلَيْهِ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ، فَقَامَ رَسُولُ اللهِ بِوَلَايَتِهِ يَوْمَ غَدِيرِخُمٍّ ⁽²) «ابن عباس و جابر گفتند: خداوند محمد صلی الله علیه و آله و او را امر کرد که علی را برای مردم نصب کند تا ولایت او را به آنان خبر بدهد، پیامبر از این ترسید که مردم بگویند از پسرعموی خودش طرفداری کرد و در این موضوع طعنه بزنند، پس خداوند به او وحی کرد: یا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ. پیامبر در غدیر خم ولایت او را اعلام کرد».

استدلال علامه طباطبایی:

نبود؛ بنابراین ترس پیامبر صلی الله علیه و آله و ناظر به گروهی از مسلمین بود؛ کسانی که ایمان بنیادین به اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله نداشتند؛ و تبلیغ بعضی احکام این گمان و تو هم را در، ذهن آن ها به وجود می آورد که تشریع آن حکم در جهت منافع شخصی پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد؛ به سخن دیگر این توهم را ایجاد می کرد که مسئله ابلاغ حکم نازل شده (ولایت علی علیه السلام) برای تثبیت حکمرانی در خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ اگر توهم یاد شده در میان مسلمین جایگیر می شد، عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله در اذهان عمومی آسیب می دید و راه برای تشکیک در دیگر احکام بلکه اصل دین اسلام، هموار شده بود. از همین رو خداوند با نزول آیه تبلیغ از یک سو به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان می دهد حکم نازل شده را به سرعت ابلاغ کند و از سوی دیگر با تأیید ضمنی نگرانی پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان دلگرمی و امنیت می دهد که حیله های مخالفان را بی اثر می کند.

5- روایات فریقین گزارش داده اند که آیه تبلیغ درباره ولایت علی علیه السلام نازل شده است. ⁽¹⁾

6- استواری و ثمر بخشی دین در گرو تعیین انسان شایسته ای است که اموردین را در جامعه رسیدگی کند؛ دین اسلام، دین پایدار و جهانی است؛ در تمام حوزه های فکری، اخلاقی و رفتاری، معارف و احکامی فراگیر به میان آورده است؛ احکامی که رفتارهای خرد و کلان فردی و اجتماعی انسان را فرا گرفته است؛ هر مکتب و قانون اجتماعی نیازمند مجری آگاه و توانمند است؛ دین اسلام نیز از این قانون، مستثنی نیست؛ از همین رو پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام خروج از مدینه برای جهاد با مشرکان، کسی را به عنوان جانشین خود، قرار می دادند؛ و پس از گسترش اسلام، حاکمانی برای شهر مکه، طائف، یمن و... تعیین می کردند؛ حال چگونه متصور است خداوند برای پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله رهبری آگاه و معصوم، معیّن نکرده باشد. ⁽²⁾

تطبیق آیه شریفه با نشانه های ولایت حضرت امیر علیه السلام

اشاره

مسئله جانشینی و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام با نشانه های سه گانه ای که در آیه تبلیغ آمده است کاملًا انطباق دارد؛ زیرا:

اوّلًا: همان طور که گذشت پیامبر صلی الله علیه و آله در طول عمر مبارکش هیچ گاه مسئله خلافت و جانشینی پس از خویش را بطور رسمی و در این مقیاس وسیع مطرح نکرده بود و این مسئله، تنها مسئله مهمّی بود که تا آخرین سال های عمر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله زمین مانده بود.

ثانیاً: در بین مسائل مختلف اسلامی، هیچ مسئله ای در حدّ و شأن نبوّت و هم طراز آن و ادامه دهنده مسیر نبوّت نمی باشد، بلکه مقام امامت است که هم ردیف مقام نبوّت و امام است که انجام دهنده وظایف محوّله بر پیامبر است.

ثالثاً: از زمان طرح مسئله امامت و ولایت امیرمؤمنان، مخالفت های متعدّدی بروز داده شد؛ حتی در همان صحرای غدیر، شخصی به حضور حضرت رسول صلى الله عليه و آله آمد و با حالت اعتراض به آن حضرت عرض کرد:

«اگر آن چه امروز گفته ای از ناحیه خداوند بوده است، از او بخواه عذابی بر من فرو فرستد و مرا نابود کند!» که چنین شد و او نابود گشت. مخصوصاً اگر آیه 41 سوره مائده را کنار این آیه بگذاریم مطلب روشن تر خواهد شد.

نتیجه این که، آیه شریفه فوق، با قطع نظر از روایات و اقوال و آراء مفسّران و آن چه در تاریخ آمده، دلالت بر ولایت امیر مؤمنان، علی علیه السلام دارد. ⁽¹⁾

4- پیام های آیه

دو پیام عمده و دو نکته مهم می توان از آیه شریفه مورد بحث استفاده کرد:

1- این که هر چند مخاطب این آیه شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن زمان بوده است، ولی بدون شك وظيفه تبلیغ ولایت و امامت و پاسخ گفتن به سؤالات و شبهات پیرامون آن، اختصاص به آن حضرت ندارد، بلکه این مسئله وظیفه تمام آگاهان در طول تاریخ است.

2- پیام دیگر آیه شریفه این است که مؤمنان واقعی کسانی هستند که بدون تعصّب و لجاجت و گرایش های خطّی و گروهی، در مقابل فرمان خدا تسلیم هستند نه این که در برابر آن چه که موافق سلیقه و گرایش خطّی و حزبی آن هاست تسلیم باشند و در جاهایی که مخالف آن باشد تسلیم نباشند!

اساساً رمز دستیابی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به آن مقامات والا و بالا، عبودیّت و تسلیم محض خدا بودن آن حضرت بود، همان چیزی که در هر نماز قبل از شهادت به رسالت آن حضرت، به آن شهادت می دهیم.

ما هم اگر طالب قُرب الهی هستیم و می خواهیم مؤمن حقیقی و واقعی باشیم و ادّعای پیروی از مکتب آن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را داریم، باید در هر حال تسلیم فرمان او باشیم؛ حتّی اگر بر خلاف خواسته و سلیقه و خطّ و حزب ما باشد. ⁽²⁾

همه ی مفسّران شیعه به اتکای روایات اهل بیت علیهم السلام و نیز بعضی از مفسّران

اهل سنت به عنوان یکی از مصادیق، آیه را مربوط به نصب حضرت علی علیه السلام در غدیر خم به ولایت و امامت دانسته اند. ⁽¹⁾جالب آن که صاحب تفسیر المنار از مُسند احمد و ترمذی و نسائی و ابن ماجه، حدیثِ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ، فَعَلَیٌّ مَوْلاهُ را با سند صحیح و موثّق بیان کرده است و سپس با دو جمله به خیال خود در آن تشكيك نموده است: اوّل این که مراد از ولایت، دوستی است. (غافل از آن که دوستی نیاز به بیعت گرفتن و تبريك گفتن و آن همه تشریفات در غدیر خم نداشت) دوم آن که اگر حضرت علی علیه السلام امام و رهبر بعد از رسول اکرم صلى الله عليه و آله بود، چرا فریاد نزد و ماجرای نصب خود را در غدیر نگفت؟! (غافل از آن که در سراسر نهج البلاغه و كلمات حضرت علی علیه السلام ناله ها و فریادها مطرح است؛ ولی صاحب المنار گویا آن ناله ها و فریادها را نشنیده است).

در تمام قرآن تنها در این آیه است که پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله نسبت به کتمان پیام، تهدید شده که اگر نگویی، تمام آن چه را که در 23 سال رسالت گفته ای هدر می رود. پس باید دید چه پیام مهمی است که این گونه بیان می شود؟

پیامبراکرم صلى الله عليه و آله به حضرت علی فرمود: لولم ابْلُغْ مَا أَمَرْتَ بِهِ مِنَ وَلَايَتِكَ لَحَبِطَ عملی اگر آن چه درباره ولایت تو است به مردم نرسانم تمام اعمال من محو می شود. ⁽²⁾

در این آیه، چند نکته است که جهت گیری محتوایی آن را روشن می کند:

5- ضرورت و استمرار وجود امام حق

وجود امام در هر عصر و زمان و در هر جامعه ای برای هدایت انسان ها به سوی

کمال و برقراری نظم در جامعه ضرورت دارد ⁽¹⁾: إنَّما أَنتَ مُنِذرٍوَ لِكُلَّ قَومٍ هَادٍ. (رعد، 7) روایات تفسیری این آیه نیز این حقیقت را تأیید می کند که امامی زنده تا روز قیامت در میان انسان ها حضور دارد ⁽²⁾؛ همچنین براساس روایاتی درباره سوره قدر، در شب قدر هر سال تا روز قیامت، فرشتگان برامام آن زمان نازل می شوند و این سوره دلیل روشنی بروجود امام در همه زمان هاست. ⁽³⁾

برخی از آیه 119 توبه که به مؤمنان فرمان همراهی با صادقان می دهد: یأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اتَّقُواْ اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصدِقِینَ استفاده کرده اند که باید در هر عصری صادقانی باشند که مردم برای پیمودن راه پرهیزکاری لازم است با آنان باشند. ⁽⁴⁾

روایات، مقصود از صادقان را امامان دانسته است. ⁽⁵⁾افزون بر آیات از روایات فراوانی نیز استفاده می شود که زمین هیچ گاه از حجت الهی تهی نخواهد بود و هرگاه از حجت الهی تهی باشد اهلش را فرو خواهد بُرد ⁽⁶⁾، به گونه ای که حتی اگر دو نفر بر روی زمین زندگی کنند یکی از آنان حجت و امام خواهد بود. ⁽⁷⁾در برخی از روایات نیز بر ضرورت وجود امام استدلال شده است، چنان که در مناظره ای تأیید شده از سوی امام صادق علیه السلام امام قلب عالم دانسته شده که وجود وی برای عالم مانند وجود قلب برای انسان ضروری است. ⁽⁸⁾و نیز براساس مناظره ای دیگر که آن هم از سوی امام صادق علیه السلام تأیید شده بهره وری صحیح و کامل از قرآن، بدون امام معصومی که به تمام قرآن عالم بوده و با توجه به احاطه بر سراسر قرآن بتواند آن را برای امت تفسیر کند میسور نیست. ⁽⁹⁾

6- شرایط و ویژگی های امام

الف) عصمت

براساس آموزه های قرآن، امام دارای ویژگی هایی است که مهم ترین آن ها عصمت است.

خدای سبحان در پاسخ ابراهیم علیه السلام که از خدا خواست تا امامت را در ذرّیه او قرار دهد فرمود: عهد من به ظالمان نمی رسد: لَا يَنَالُ عَهْدِى الظَّلِمِينَ. (بقره، 124) مفسران با استناد به این آیه عصمت را برای امام لازم می دانند و لزوم عصمت را این گونه تبیین می کنند که امام مقتدا و رهبری است که اقتدای به او واجب است و اگر امام معصیت کند بر آدمیان نیز از باب لزوم اطاعت از امام، معصیت واجب خواهد بود و این امر محال است، زیرا معصیت ممنوع است و جمع فعل و ترك غير ممكن است، از این رو عصمت در امامان لازم است تا این محذور پیش نیاید. ⁽¹⁾ناگفته نماند که آیه بر عصمت امام در طول حیات و تمام عمر دلالت می کند بنابراین کسی که در قسمتی از عمر خود گرفتار فسق یا شرک باشد شایستگی مقام امامت را نخواهد داشت. ⁽²⁾

ب) صبر و شکیبایی

هدایت انسان ها به توحید و به ثمر رساندن آن، با دشواری هایی همراه است، از این رو برای عهده داری این امر خطیر، باید امامت به کسی سپرده شود که از مشکلات نهراسد و با شکیبایی این بار سنگین را به مقصد برساند ⁽³⁾وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا. (سجده، 24)

ج) یقین به آیات الهی

انسانی که به آیات الهی یقین دارد در کار هدایت امت موفق است و می تواند با نیروی یقین * خط هدایت به امرالهی را تداوم بخشد ⁽⁴⁾وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا... كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ (سجده، 24)، چنان که حضرت ابراهیم علیه السلام ابتدا برای دستیابی به یقین، از رؤیت ملکوت بهره مند شد: وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْرهِیمَ مَلَکُوتَ السَّموتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ و پس از رسیدن به مقام یقین و تحقق به کلمات الله امامت به او اعطا گردیده ⁽⁵⁾وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَتَهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا. (بقره، 124)

د)موفقیت در آزمون های الهی

امامت زمانی به حضرت ابراهیم عطا شد که خدای سبحان او را به انواع ابتلائات، از جمله ذبح فرزند آزمود و او در همه آن ها پیروز گردید. ⁽⁶⁾

ه) عبودیت تام

کسانی که مقام امامت به آنان داده شده در عبودیت الهی استمرار داشته و با عبادت ملازم بوده اند ⁽¹⁾وَ كَانُواْ لَنَا عَبِدِينَ (انبیاء21، 73)، چنان که برپایه برخی احادیث خدای سبحان ابراهیم را قبل از هر چیز عبد خود قرار داد و پس از آن مقام امامت را به او عطا کرد. ⁽²⁾

و) هدایت یافتگی بدون واسطه

رسالت اساسی امام هدایت است و از این رو در صورتی می تواند دیگران را هدایت کند که خود به طور مستقیم و بدون واسطه از ناحیه خدا هدایت شده باشد ⁽³⁾أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى. (یونس، 10، 35) براساس روایاتی در ذیل این آیه پیامبران و امامان هدایت یافتگان اند. ⁽⁴⁾

ز) علم گسترده

امامان حق که مسئولیت خطیر هدایت مردم به سعادت و کمال و مدیریت جوامع انسانی را برعهده دارند، باید از دانش گسترده برخوردار باشند، تا بتوانند این مسئولیت را به انجام رسانند، افزون براین لازم است علم آنان از خطا و شك مصون باشد، تا مردم بتوانند به آنان اعتماد کنند و هدایت ایشان را پذیرفته و تحت حاکمیت آنان به اهداف مادی و معنوی خود برسند، از این رو خداوند طالوت را با برتری در دانش و نیروی جسمانی برای حاکمیت بر بنی اسرائیل برگزید: إِنَّ اللَّهَ أَصْطَفَهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةٌ فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ (بقره، 247) و نیز اولوا الامر را مرجع علمی مسلمانان در تشخیص حق و باطل و صدق و کذب معرفی کرد و به آنان فرمان داد تا در هنگام دریافت گزارش ها به اولوا الامر به عنوان صاحبان آگاهی و قدرت تشخیص مراجعه کنند تا با استنباط حق و صدق، آنان را آگاه سازند: وَ إِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوْ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ. (نساء،83) مقصود از اولوالامردر این آیه همان کسانی هستند که در آیه 59 نساءبه آنان اشاره شده و حکم ایشان در عصمت و وجوبِ اطاعت مانند رسول خداست. ⁽⁵⁾

روایات

1- امام علی علیه السلام:امامی که سزاوار مقام امامت را نشانه هایی است. نخست آن که: معلوم شود او از همه گناهان، كوچك و بزرگ، مصون است، در فتوا دچار لغزش نمی شود و پاسخ نادرست نمی دهد. نه اشتباه می کند و نه فراموش و به چیزی از دنیا دل نمی بندد.

دوم آن که: نسبت به حلال و حرام خدا و احکام گوناگون او و امرونهی الهی و آن چه نیاز مردم است، آگاه ترین فرد باشد. مردم به او نیازمند باشند و او از مردم بی نیاز.

سوم: باید شجاع ترین مردم باشد؛ زیرا امام برای مؤمنان به منزله نیروی پشتیبان لشکر است که (در هنگام ترس یا شکست) به آنان پناه می برند. اگر امام در میدان نبرد شکست خورد مؤمنان نیز با شکست او در هم شکسته می شوند.

چهارم: باید بخشنده ترین مردم باشد هر چند همه مردم روی زمین بخل ورزند؛ زیرا اگر آزو بخل برامام چیره شود، به اموالی از مسلمانان که در دست اوست، طمع خواهد بست.

پنجم: معصوم بودن از همه گناهان؛ و با این ویژگی، او از پیروان خود که معصوم نیستند، متمایز می شود؛ چه اگر او معصوم نباشد، اطمینانی نیست که همچون دیگر مردمان گرفتار گناهان مهلك و شهوات و کام جویی ها نشود. ⁽¹⁾

2- قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الْزَمُوا مَوَدَّتَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَإِنَّهُ مَنْ لَقِی اللَّهِ عَزَّوَجَلٍ وَ هُوَ يَوَدُّنَا دَخَلَ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَتِنَا، وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يَنْفَعُ عَبْداً عَمَلِهِ الَّا بِمَعْرِفَةِ حَقِّنَا. ⁽²⁾

به مودت و دوستی ما اهل بیت پایبند باشید برای این که هرکس خدای عزّوجل را ملاقات کند در حالی که قلبش به مودّت و دوستی ما مزیّن است بوسیله شفاعت ما وارد بهشت می شود قسم به آن کسی که جانم در قدرت اوست هیچ بنده ای نمی تواند از عمل خویش فایدهای ببرد مگر بوسیله معرفت به حق ما.

داستان

روزی امیرالمؤمنین علیه السلام به ابو بکر فرمود: «کسانی را که در راه خدا کشته شده اند مرده گمان مکن، بلکه زنده هستند و نزد پروردگار خود روزی می برند» و من گواهی می دهم که محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله شهید از دنیا رفت و به خدا نزد تو می آید، چون نزد تو آمد یقین کن، زیرا شیطان نتواند خود را به صورت او جا زند.

سپس علی علیه السلام دست ابو بکر را گرفت و پیغمبر صلی الله علیه و آله را باو نشان داد، پیغمبر صلی الله علیه و آله به ابو بکر فرمود: «به علی و یازده فرزند او ایمان آور، آن ها (در وجوب اطاعت) مانند منند، به جز مقام نبوت و از آن چه در دست گرفته ای (خلافت مسلمین) پیش خدا توبه کن، زیرا ترا در آن حقی نیست» سپس رفت و دیگر دیده نشد. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- جمله «و الله يعصمك من الناس» نشان می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله در ابلاغ آن پیام از مردم بیم داشته است و مراد از النّاس منافقان و مردم سست ایمانی هستند که در میان مسلمانان راستین به سر می برند. آن چه بیان شد مضمون روایاتی را که از شیعه و اهل سنت نقل شده را تائید می کند.

2- آیه شریفه، که به آیه تبلیغ مشهور شده است، پیرامون مهم ترین مسئله جهان اسلام، پس از مسئله نبوّت و پیامبری، بحث می کند و به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در اواخر عمر شریفش، با اصرار فراوان، دستور می دهد که مسئله خلافت و جانشینی پس از خودش را با صراحت تمام با مردم در میان بگذارد و تکلیف مردم را از این جهت روشن کند.

3- پس از نزول این آیه، پیامبر دستور توقّف مسلمانان در بیابان گرم و خشك غدير خم را صادر کرد و در برابر انبوهی از جمعیّت که تعداد آن ها را از هفتاد هزار تا صد و بیست هزار گفته اند، فرمان الهی یعنی وصایت و جانشینی علی علیه السلام را به مردم ابلاغ کرد.

دو پیام عمده و دو نکته مهم میتوان از آیه شریفه مورد بحث استفاده کرد:

1- این که هر چند مخاطب این آیه شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن زمان بوده است، ولی بدون شك وظيفه تبلیغ ولایت و امامت و پاسخ گفتن به سؤالات و شبهات پیرامون آن، اختصاص به آن حضرت ندارد، بلکه این مسئله وظیفه تمام آگاهان در طول تاریخ است.

2- پیام دیگر آیه شریفه این است که مؤمنان واقعی کسانی هستند که بدون تعصّب و لجاجت و گرایش های خطّی و گروهی، در مقابل فرمان خدا تسلیم هستند نه این که در برابر آن چه که موافق سلیقه و گرایش خطی و حزبی آن هاست تسلیم باشند و در جاهایی که مخالف آن باشد تسلیم نباشند!

یکی از ضرورت ها برای شناخت مخاطب، آشنایی با ویژگی های زمانی و مکانی محیط زیست مخاطب است و این که اصناف مردم در مواجهه با دعوت دینی چگونه واکنش نشان می دهند.

30- فضیلت امام حسین علیه السلام

اشاره

یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَهً مَّرْضِیَّهً فَادْخُلِی فِی عِبَادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی [سوره فجر، آیات 30 - 27]

«توای روح آرام یافته! به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است پس در سلك بندگانم درآی و در بهشتم وارد شو!»

شأن نزول

در بعضی از تفاسیر آمده است: این آیات در مورد «حمزه سید الشهداء» نازل شده، ولی با توجه به این که این سوره «مکّی» است، این در حقیقت نوعی تطبیق است نه شأن نزول، همان گونه که درباره امام حسین علیه السلام نیز چنین آمده است. ⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: سوره فجر را در هر نماز واجب و مستحبّ بخوانید که سوره حسین بن علی علیهما السلام است، هر کس آن را بخواند با حسین بن علی علیه السلام در قیامت در درجه او از بهشت خواهد بود. ⁽²⁾

معرفی این سوره به عنوان سوره حسین بن علی علیهما السلام ممکن است به خاطر این باشد که مصداق روشن نفس مطمئنه که در آخرین آیات این سوره مخاطب واقع شده حسین بن علی علیه السلام است، همان گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السلام ذیل همین آیات آمده است.

و یا به خاطر این که لیالی عشر (شب های دهگانه) یکی از تفسیرهایش شب های دهگانه آغاز محرم است که رابطه خاصی با حسین بن علی علیه السلام دارد.

و به هر حال این همه پاداش و فضیلت از آن کسانی است که تلاوت آن را مقدمه ای برای اصلاح خویش و خودسازی قرار دهند. ⁽³⁾

واژگان مهم

1- نَفْس

به گفته راغب در مفردات به معنی روح است و گاه به معنی ذات شی می آید و «نَفَس» (بروزن قفس) به معنی هوایی است که از طریق دهان در بدن انسان داخل یا خارج می شود. این واژه «نَفْس» برخون نیز اطلاق شده، چرا که اگر خون از

بدن انسان به مقدار زیادی بیرون رود روح از او جدا می شود؛ و گاه این واژه به تمام وجود انسان نیز اطلاق می گردد. به هر حال یکی از معانی معروف «نفس» همان روح است که در قرآن مجید مراتبی برای آن ذکر شده:

1- «نَفْس امّارة» که انسان را به بدی ها فرمان می دهد: إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ ⁽¹⁾

2- نفس لَوّامة» که گاه مرتکب گناهی شده و پشیمان می گردد و خویشتن را سرزنش می کند وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ⁽²⁾

3- «نفس مطمئنة» نفسی که به مرحله آرامش و اطمینان رسیده و کاملًا مطیع فرمان خدا و مشمول عنایات او است: یا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّهُ اِرْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً ⁽³⁾

2- مطمئنه

این واژه از ریشه «طَمَنَ» به معنای آرامش و استقرار جان پس از نگرانی و ناراحتی است. زمین پست و هموار و فرورفته ای که آب در آن بی حرکت گرد می آید، زمین مطمئن گفته می شود. این واژه در اصطلاح فقهی به حالت استقرار نمازگزار اطلاق می شود. ⁽⁴⁾

نکات تفسیری

1- نفس در آموزه های قرآنی

اشاره

نفوس انسانی به سه گروه تقسیم می شود:

الف) کاملا ظلمانی

گروهی کاملًا «ظلمانی» است، نه ارزش سوگند را دارد، نه بیداری و حرکتی به سوی کمال در آن ظاهر است و نه نشانه ای از یوم القیامة، آن ها دارای «نفس امّاره» اند که پیوسته امربه سوء و بدی می کند.

گاه وجدان انسان آن قدر ضعیف و ناتوان می شود که هوا و هوس بر آن مسلّط

می گردد و همواره انسان را به بدی ها و زشتی ها فرمان می دهد. این حالت وجدان را نفس امّاره می گویند. همان حالتی که زلیخا پس از آن که نفس لوّامه اش بیدار شد و به گناهان اقرار نمود و به ملامت خویش پرداخت، به آن اشاره کرد و گفت: مَا أُبَرِّىءُ نَفْسي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ «من هرگز خود را تبرئه نمی کنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدی ها امر می کند مگر آن چه را پروردگار رحم کند. پروردگارم آمرزنده و مهربان است». ⁽¹⁾باید از شرّ این نفس به خداوند پناه برد. ⁽²⁾

ب) نیمه نورانی

نفوس دیگری «نیمه نورانی» است در طریق حقّ به سوی کمال سیر می کند، هرگاه به مقتضای جنبه ظلمانیاش مرتکب خطا می شود، براثر نورایمان بیدار می گردد و به ملامت خویش می پردازد، ملامتی که وسیله ای برای تکامل یافتن است و این نفسی است با ارزش و نمونه کوچکی است از صحنه قیامت و آن را نفس لوّامه گویند.

گاه وجدان انسان از آن حالت ضعف خارج شده، رشد و ترقّی نموده و تسلیم محض هوا و هوس نمی گردد، بلکه در مقابل آن موضع گیری می نماید و درون انسان را تبدیل به دادگاهی نموده که انسان را بر کارهای خلاف و ناشایست ملامت و سرزنش و به هنگام انجام کارهای شایسته و خوب، تشویق و ترغیب می نماید، این مرحله را نفس لوّامه می نامند. چقدر خوب است که لااقل انسان از نفس امّاره عبور کند و به ایستگاه نفس لوّامه برسد.

نفس لوّامه گاه به صورت گذرا و موقّتی بیدار می شود و به ملامت انسان خطاکار می پردازد و پس از مدّت کوتاهی دوباره به خواب می رود و جای خود را به نفس امّاره می دهد. همان گونه که در آیات مربوط به داستان شکستن بتها توسط حضرت ابراهیم و بت پرستان، این مطلب مشاهده می شود. به این آیات توجّه کنید:

قَالُوا ءَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا یا إبْراهِیمُ * قَالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبیرُهُمْ هذا فَسْألُوهُمْ إِنْ کَانُوا یَنطِقُونَ * فَرَجَعُوا إِلَی أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّکُمْ أنْتُمُ الظَّالِمُونَ؛ (هنگامی که ابراهیم را حاضر کردند،) گفتند: «تواین کار را با خدایان ما کرده ای، ای ابراهیم؟!» گفت: «بلکه این کار را بزرگشان کرده است؛ از آن ها بپرسید اگر سخن می گویند» آن ها به وجدان خویش بازگشتند؛ و (به خود) گفتند: «حقّا که شما ستمگرید!». امّا نمی توانستند زیاد به توصیه نفس لوّامه گوش فرا دهند، چون اگر می پذیرفتند

که این بت ها توان سخن گفتن ندارند، اصل عبادت و بت پرستی آن ها زیر سؤال می رفت.

و اگر مدّعی می شدند که آن ها توان سخن گفتن دارند، خود می دانستند این ادّعا دروغ است و بزودی رسوا می شوند. و لذا خیلی زود حکم وجدان خود را به فراموشی سپردند. توجّه کنید: ثُمَّ نُکِسُوا عَلی رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ یَنْطِقُونَ * قالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لایَنْفَعُکُمْ شَیْئًا وَ لا یَضُرُّکُمْ * أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ * قَالُوا حَرِّقُوهُ وَ انصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنتُمْ فَاعِلِينَ ⁽¹⁾

سپس بر سرهایشان واژگونه شدند؛ و (حکم) وجدان را به کلّی فراموش کردند و گفتند:) تو می دانی که این ها سخن نمی گویند. ابراهیم گفت: آیا جز خدا چیزی را می پرستید که نه کم ترین سودی برای شما دارد و نه زیانی به شما می رساند؟! (نه امیدی به سودشان دارید و نه ترسی از زیانشان) اُف برشما و آن چه جز خدا می پرستید! آیا اندیشه نمی کنید (و عقل ندارید)؟!» گفتند: «او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید، اگر کاری از شما ساخته است». آری وجدان بیدار بت پرستان دوباره به خواب رفت و منطق را به فراموشی سپردند و همچون همه زورمندان بی منطق به تهدید حضرت ابراهیم پرداختند. و بالاخره دستور اعدام آن حضرت را آن هم از نوع سوزاندن صادر کردند.

آدم های بی منطق همیشه تکیه برزور می کنند. اکنون هم زورمداران دنیا با تکیه برزور و قدرت خویش کشورهای دیگر را تهدید به محاصره اقتصادی و سیاسی و حتّی جنگ می نمایند. و اگر وجدان خفته آن ها برای لحظه ای بیدار شود، بزودی آن را فراموش می کنند، حاضر نیستند تسلیم حقیقت شده و از آن دفاع نمایند.

البتّه گاهی از اوقات نیز نفس اماره کاملًا تبدیل به نفس لوامه می شود و به سرزنش صاحبش نسبت به اعمال زشت گذشته می پردازد. نقل می کنند خلبانی که اوّلین بمب اتمی را بر روی یکی از شهرهای ژاپن انداخت و آن شهر را تبدیل به خاکستر کرد و جوائز متعدّدی برای این جنایت گرفت، نفس لوامه اش در اواخر عمر بیدار شد و آن قدر او را سرزنش کرد که منتهی به جنون وی گردید، تا آن جا که گویا فریاد می زد: «من با يك بمب، سیصد هزار انسان را کشتم!». خوشا به حال آن ها که نفس لوامه شان بیدار است و به سرزنش آن ها می پردازد، چرا که بالاخره باعث نجات آن ها خواهد شد. ⁽²⁾

ج) نورانیت تامّ

سوم نفوسی است که یکپارچه نور و روشنایی و صفا است، از مرحله لوّامه گذشته به مرحله اطمینان و آرامش رسیده، مخاطب با خطاب «يا ايَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَةُ» گردیده و با خطاب «ارْجِعِی» مأمور به بازگشت به مبدء كمال مطلق شده و در سلك بندگان خالص خدا درآمده و به مقتضای «راضِيَةً مَرْضِيَّةً» هم او از خدا خشنود است و هم خدا از او. ⁽¹⁾

کسانی صاحب نفس مطمئنّه هستند که یک حالت ثبات، استقرار و خالی از لغزش پیدا کرده باشند. انبیا و اولیا و بسیاری از بزرگان نفس مطمئنّه دارند. آنان هوای نفس را در بند کشیده و مسلط بر آن هستند. ⁽²⁾

2- نفس مطمئنه

آن چه از سیاق آیه یعنی مقابل قرار گرفتن این نفس با اوصافی که برای آن ذکر شده با انسانی که قبل از این آیه مورد سخن بود و او صافش از جمله دلبستگی اش به دنیا و طغیان و فساد و کفرانش و سوء عاقبتش ذکر می شد استفاده می شود این است که نفس مطمئنه، نفسی است که با علاقمندی و یاد پروردگارش سکونت یافته بدانچه او راضی است رضایت می دهد و در نتیجه خود را بندهای می بیند که مالک هیچ خیرو شری و نفع و ضرری برای خود نیست و نیز دنیا را یک زندگی مجازی و داشتن و نداشتن ونفع و ضرر آن را امتحانی الهی می داند و در نتیجه اگر غرق در نعمت دنیایی شود، به طغیان و گسترش دادن به فساد و به علو و استکبار، وادار نمی شود و اگر دچار فقرو فقدان گردد این تهی دستی و ناملایمات او را به کفر و ترک شکر وا نمی دارد، بلکه هم چنان در عبودیت پای برجا است و از صراط مستقیم منحرف نمی شود، نه به افراط و نه به تفریط. ⁽³⁾

«ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً» بعضی ⁽⁴⁾پنداشته اند که این خطاب بعد از حسابرسی نفوس مطمئنه به ایشان می شود. ولیکن به نظر ما ظرف این خطاب از اول تا به آخر روز قیامت است، یعنی از همان لحظه ای که نفوس مطمئنه زنده می شوند، تا لحظه ای که داخل بهشت می شوند بلکه از لحظه ای که مرگشان می رسد مورد این خطاب هستند تا وقتی که به جنت الخلد در می آیند.

راه رسیدن به نفس مطمئنّه

برای رسیدن به نفس مطمئنّه و درک پاداش های چهارگانه فوق، راه دور و درازو پرپیچ و خمی در پیش است. باید خودسازی کرد و برای این منظور رعایت مراحل چهارگانه مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاقبه شرط است. همه روز باید مراقب اعمال و رفتار و حتّی نیّت های خویش بود و هر روز یا هر هفته و یا لااقل هر ماه اعمال خود را به محاسبه کشید. اگر مرتکب خلاف شده خود را مجازات کند، نفسش را از برخی مباحات مخصوصاً آن چه را دوست دارد محروم نماید. و اگر کار خوبی کرده، خدا را بر آن سپاس گوید. البتّه در این مسیر باید خود را به خداوند بسپارد و بر او توکّل نماید، که طیّ این راه بدون لطف و عنایات پروردگار امکانپذیر نیست. همان گونه که در داستان حضرت یوسف علیه السلام، در مبارزه با نفس امّاره به این مطلب اشاره شده است، آن جا که فرمود:

وَ لَقَدْ هَمَتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ؛ آن زن (زلیخا) قصدِ او (یوسف) کرد؛ و او نیز- اگر برهان پروردگار را نمی دید- قصد وی می نمود. این چنین کردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم؛ چرا که او از بندگان مخلص ما بود». ⁽¹⁾ حضرت یوسف علیه السلام در مقابل تهدیدات زلیخا و برای رهایی از گناه و معصیت، خطاب به پروردگار عرض کرد: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَ إِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَ أَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ؛ پروردگارا! زندان نزد من محبوب تر است از آن چه این ها مرا بسوی آن می خوانند. و اگر مکر و نیرنگ آن ها را از من بازنگردانی، بسوی آنان متمایل خواهم شد و از جاهلان خواهم بود». ⁽²⁾

و بالاخره آن حضرت در راه مبارزه با نفس آن قدر موفّق شد که به لطف پروردگار به تخت سلطنت نشست و در دنیا و آخرت عزیز شد. ⁽³⁾

صاحب نفس مطمئنه در زمره عباد الله است

اشاره

«فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي» این آیه به دلیل این که حرف «فاء» در اولش درآمده نتیجه گیری از جمله «ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ» است، می فرماید: چون راضی و مرضی به سوی پروردگارت بر می گردی پس در زمره بندگانم در آی و در بهشتم داخل شو و این فرمان دلالت دارد بر این که صاحب نفس مطمئنه در زمره بندگان خدا است و حائز مقام عبودیت است. و باید هم همین طور باشد، چون وقتی کسی

مطمئن به پروردگار خود شد و از ادعای استقلال منقطع گردید و بدان چه از ناحیه پروردگارش می رسد به دلیل این که حق است راضی شد، قهرا ذات و صفات و افعال خود را ملک طلق پروردگارش می داند، پس در آن چه او مقدر می کند، و قضایی که او می راند و امر و نهیی که او می کند هیچ خواستی از خود نشان نمی دهد، مگر آن چه را که پروردگارش خواسته باشد و این همان ظهور عبودیت تامه دربنده است، پس این که فرمود: فَادْخُلِي فِي عِبادِی در حقیقت امضای عبودیت وی است و جمله «وَ ادْخُلِی جَنَّتِی» منزلگاه او را معین می کند و منظور از این که کلمه «جنت» را بر ضمیر تکلم اضافه کرد و فرمود: «داخل جنت من شو» این بوده است که او را به تشریف خاصی مشرف کند و در کلام خدای تعالی هیچ جا غیر این آیه جنت را به خود نسبت نداده است. ⁽¹⁾

3- توصیف نفس به راضیه و مرضیه

«راضِيَةً مَرْضِيَّةً»: این جمله دلالت می کند بر این که اطمینان و سکونت یافتن دل به پروردگار مستلزم آن است که از او راضی هم باشد و هر قضا و قدری که او برایش پیش می آورد کم ترین چون و چرایی نکند، حال چه آن قضا و قدر تکوینی باشد و چه حکمی باشد که او تشریع کرده باشد، پس هیچ ،سانحه به خشم آورنده ای او را به خشم نمی آورد و هیچ معصیتی دل او را منحرف نمی کند و وقتی بنده خدا از خدا راضی باشد، قهرا خدای تعالی هم از او راضی خواهد بود، چون هیچ عاملی به جز خروج بنده از زی بندگی خدا را به خشم نمی آورد و بنده خدا وقتی ملازم طریق عبودیت باشد مستوجب رضای خدا خواهد بود و به همین جهت دنبال جمله «راضية» جمله «مرضية» را آورد. ⁽²⁾

4- منظور از ارجعی الی ربک

منظور از بازگشت به سوی پروردگار به عقیده جمعی از مفسران بازگشت به ثواب و رحمت او است، ولی بهتر آن است که گفته شود بازگشت به سوی خود او است، یعنی در جوار قرب او جای گرفتن، بازگشتی معنوی و روحانی نه مکانی و جسمانی.

آیا این دعوت به بازگشت به سوی پروردگار تنها در قیامت است و یا از لحظه جان دادن و پایان گرفتن عمر؟ سیاق آیات البته مربوط به قیامت است، هرچند تعبیر خود این آیه مطلق و گسترده است.

تعبیر به «راضیه» به خاطر آن است که تمام وعده های پاداش الهی را بیش از

آن چه تصور می کرد قرین واقعیت می بیند و آن چنان فضل و رحمت خدا شامل حال او می گردد که یکپارچه رضا و خشنودی می شود و اما تعبیر به «مرضیة» به خاطر این است که مورد قبول و رضای دوست واقع شده است. چنین بنده ای، با چنان اوصاف و با رسیدن به مقام رضا و تسلیم کامل، حقیقت عبودیت را که گذشتن از همه چیز در طریق معبود است دریافته و در سلك بندگان خاص خدا گام نهاده و مسلما جایی جز بهشت برای او نیست. ⁽¹⁾

دعوت از آن ها برای بازگشت به سوی پروردگارشان به سوی مالك و مربی و مصلحشان. دعوتی که آمیخته با رضایت طرفینی است، رضایت عاشق دلداده از معشوق و رضایت محبوب و معبود حقیقی. و به دنبال آن تاج افتخار عبودیت را بر سر او نهادن و به لباس بندگی مفتخرش کردن و در سلك خاصان درگاه او را جای دادن! و سپس دعوت از او برای ورود در بهشت، آن هم با تعبیر «وارد بهشتم شو» که نشان می دهد میزبان این میهمانی تنها و تنها ذات مقدس او است، عجب دعوتی! عجب میزبانی! و عجب میهمانی! منظور از «نفس» در این جا همان روح آدمی است. و تعبیر به «مطمئنة» اشاره به آرامشی است ⁽²⁾که در پرتو ایمان پیدا و حاصل شده، چنان که قرآن می گوید: ألا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. بدانید تنها با ذکر خدا دل ها آرام می گیرد (رعد، 28) چنین نفسی هم اطمینان به وعده های الهی دارد و هم به راه و روشی که برگزیده مطمئن است، هم در اقبال دنیا و هم در ادبار دنیا هم در طوفان ها و هم در حوادث و بلاها و از همه بالاتر در آن هول و وحشت و اضطراب عظیم قیامت نیز آرام است. ⁽³⁾

5- بحثی درباره اطمینان و آرامش

اطمینان در علم اخلاق به اعتدال صفات و حالات انسان و ثبات شخصیت آدمی گفته می شود. ⁽⁴⁾ابن قیّم به تبع خواجه عبدالله انصاری ⁽⁵⁾برای اطمینان، درجات و مراتبی می شمرد: اطمینان قلب به یاد خدا که شامل آرامش امید به رحمت الهی برای انسان هراسان از خداوند، آرامشِ تسلیم در برابر قضا و قدر الهی و آرامشِ یاد پاداش خداوندی هنگام سختی و رنج زندگانی است. اطمینان جان، هنگام کشف

حقیقت و یقین به حصول وعده ها و وصول از حال تفرقه به مقام جمع و اطمینان ناشی از شهود ذات جامع اسما و صفات الهی که سالک را به مقام فنا می رساند. ⁽¹⁾فیروزآبادی، اطمینان و سکینه را ملازم يك ديگر شمرده، در عین حال، اطمینان را مرتبه ای بالاتر از سکینه می داند که هیچگاه از دارنده اش جدا نمی شود. ⁽²⁾این در حالی است که در آیات اطمینان، به گونه های مختلفی از آرامش توجّه شده که دامنه گسترده تری از سکینه را در بر می گیرد. ابراهیم هنگام درخواست مشاهده چگونگی رستاخیز، اطمینان قلب را دلیل این درخواست می داند:

و إِذ قالَ إبرهيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيفَ تُحيِ المَوتى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قال بلى ولكن لِيَطْمَئِنَّ قَلِبي... (بقره، 260) حواریّون عیسی نیز از او سفره ای آسمانی می طلبند تا دل هایشان با خوردن غذاهاي آن به اطمینان نایل آید: و إذ قالَ الْحَوَارِيَونَ بِعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَستَطِيعُ رِبُّكَ أَن يُنَزّلَ عَلَينا مال- دَةً مِن السَّمَاءِ قَالَ اتَّقَوْا اللَّهَ إِن كُنتُم مُؤْمِنِينَ * قالُوانُريد أن نأكُلَ مِنهَا و تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا و نَعْلَمَ أن قَد صَدَقْتَنا.... (مائده، 112 و 113) آرامش حقیقی فقط با یاد خدا در دل جای می گیرد: الَّذِينَ ءَامَنوا وتَطْمَئِنُّ قُلوبُهم بِذكرِ اللهِ ألا بذكر اللهِ تَطْمَئِنُّ القُلوب. (رعد، 28) این جان های آرام، درگذر از جهان طبیعت به سرای باقی، طیّ مراحل گوناگون آن جهان، مورد این خطاب الهی قرار می گیرند که به سوی خدای خویش، رضایت مندانه بازگردید و در میان بندگانم در بهشتم جای گیرید: يأيَّتُها النَّفْسُ المُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلى رَبّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةٌ * فَادْخُلِي فِي عِبادِى * وَ ادْخُلِي جَنَّتِي. ( فجر، 27 - 30) نفس مطمئنّه، جانی است که در پرتو نور فطرت خویش، از صفات ناپاک رهیده و به رفتار نیکو آراسته گشته است. ⁽³⁾

راه های کسب آرامش

اشاره

عوامل گوناگونی ممکن است انسان را نگران و پریشان سازد. ترس از آینده مبهم، اندوه برگذشته تاريك، ضعف و ناتوانی در برابر مشکلات، احساس پوچی در زندگی، بی توجّهی و قدرنشناسی اطرافیان، سوءظن ها و تهمت ها، دنیاپرستی و دل باختگی در برابر آن، وحشت از مرگ و... همگی در پرتو ایمان پاک به خداوند از میان برداشته می شوند. قرآن برای درمان این حالت اضطراب و نگرانی و ایجاد حسّ آرامش و اطمینان، به تغییر بینش و گرایش انسان ها سفارش می کند. از یک

سو باید به خویش و جهان هستی نگاهی درست افکنده، از سوی دیگر علاقه ها و تمایلات خویش را در جهت ایمان مطلق به خداوند تنظیم کنیم تا بدین وسیله فقط از زاویه نگاه او به جهان نگریسته، فقط برای او اصالت قائل شویم. ⁽¹⁾

1. حسّ ایمان

انسان مؤمن که بنیان های اعتقادی خویش را مستحکم و خلل ناپذیر بنا نهاده و در مقام عمل فقط به انجام تکالیف الهی نظر دارد، هیچ گاه هراس و اندوهی به قلبش راه نمی یابد؛ زیرا نه خود را مالک ثروت و نه صاحب اختیار در تصمیم گیری ها می بیند؛ بلکه او فقط امانت دار خداوند برزمین و موظّف به شناخت خیروشر براساس دستورهای خداوند است و در هر حال، تحت سرپرستی خداوند قرار دارد: اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ ءَامَنوا يُخرِجُهُم مِنَ الظُّلُمتِ إلى النُّور... (بقره، 257) امّا انسان بی ایمان از این پشتوانه مستحکم روحی و روانی محروم بوده، تنها و سرگردان در زمین رها می ماند: ذلكَ بِأَنَّ اللهَ مَولَى الَّذينَ ءَامَنوا وَ أنَّ الكفِرينَ لَا مَولى لَهُم. ( محمد، 11) گویی از فراز آسمان فرو افتاده یا تندبادی او را به مکانی دور پرتاب کرده است. و مَن يُشْرِكْ بِاللهِ فَكَأَنَّما خَرَّمِنَ السَّمَاءِ فَتَخطَفُهُ الطَّيرُ أَو تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيق. (حج، 31)

2. یاد خدا

نگرانی و اضطراب یا از ترس است یا از ناتوانی؛ پس آن که خداوند را همواره دریاد داشته باشد و او را سرچشمه همه صفات کمال و منزّه از هرگونه صفت نقصان بنگرد، ناگزیر مهر او در دلش نشسته، قلبش به یاد او آرام می گیرد و رحمت و مهربانی او و وعده های نیکویش به مؤمنان، هرگونه ترس و دلهره حتّی ترس از عذاب خدا را از روانش می زداید: اللهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الحَديثِ كِتباً مُتَشبِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخشَونَ رَبَّهُم ثُمَّ تَلينُ جُلُودُهم وَ قُلوبُهم إلى ذِكِر اللهَ. (زمر، 23) تغییر سیاق سخن از فعل ماضی به فعل مضارع در آیه الَّذِينَ ءَامَنوا وَ تَطمَل- ن قُلوبُهم بِذِكرِ الله (رعد، 28) بر ثبات و دوام آرامش مؤمنان دلالت دارد. آرامش بی نظیر پیامبران هنگام تلقّی وحی در جایگاه بالاترین حدّ ارتباط با خدا در همین جهت قابل تحلیل است. در مقابل، کسانی که از یاد او روی می گردانند، در زندگی همواره در حال نگرانی و اضطراب به سر می برند: وَ مَن اعْرَضَ عَن ذِكرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً. (طه، 124 ⁽²⁾) ⁽³⁾

3. تلاوت قرآن

همان گونه که نزول تدریجی قرآن بر قلب پیامبر موجب آرامش او می گشت: وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَولَا نُزَلَ عَلَيْهِ القُرءانُ جُملَةً وحِدَةُ كَذلِكَ لِنُثَبّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَ رَتَّلنهُ تَرتِيلًا (فرقان، 32) تلاوت مستمر آن نیز به انسان آرامش می بخشد: إِنَّما المؤمِنونَ الَّذيِنَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَ جِلَت قُلوبُهم وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِم ءَايْتُهُ زَادَتهُم إِيمناً و عَلَى رَبِّهِم يَتَوَكَّلوُن (انفال، 8 و 2) ⁽¹⁾

4. مطالعه تاریخ زندگی انسان های بزرگ

داستان زندگی شجاعانه پیامبران از عوامل آرامش شمرده شده است: و کُلًّا نَقُصُّ عَلَيكَ مِن أَنباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبّتُ بِهِ فُؤَادَك. (هود، 120) یاد اولیای پاک الهی، خود نوعی یاد خدا بوده، آرامش برخاسته از آن را در پی دارد؛ از این روی امام صادق علیه السلام در تفسیر (آیه 28 رعد، 13) می فرماید: دل ها با یاد محمّد صلی الله علیه و آله آرام می گیرد که یاد او همان یادخداوند است. ⁽²⁾

5. توکل

مفهوم توکّل در مرحله پس از اسلام و ایمان به خداگرایی کامل انسان در همه ساحت های هستی خویش رهنمون است: إِن كُنتُم ءَامَنتُم بِاللهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُسلِمِين. (يونس، 84) هرگاه انسان مؤمن در ژرفای قلب خویش به این حقیقت دست یابد، همه هراس ها و آرزوها و تکاپوها و کشمکش ها از روان او رخت بربسته، بی دغدغه در جوار خدای خویش آرام می گیرد: ... فَقُل حَسبِيَ اللهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَرَبُّ العَرشِ العَظِيم. (توبه، 129) ⁽³⁾«8» در برابر آن ها، چندگانه گرایانی که خدای خود را خوب نشناخته، به او بدگمانند و دل هایشان به ظواهر پدیده های هستی چنگ انداخته است، هیچ گاه طعم آرامش را نخواهند چشید: مَن كَان يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ اللهُ فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ فَليَمدُد بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ ليَقطَع فَلَينظُر هَل يُذهِبَنَّ كَيدَهُ مَا يَغيظ. (حج ، 15) واگذاری همه حوادث به علم و تدبیرالهی در عین کوشش کامل انسان، او را از اندوه محرومیّت ها و تأسف برگذشته ها و نیز شادی بیهوده بر کام یابی ها رها می سازد: مَا أَصَابَ مِن مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي أَنفُسِكُمإِلّا فِي كِتبٍ... لِكَيلَا تَأْسَوا عَلَى مَا فَاتَكُم وَ لَا تَفَرحَوُا بِما ءَاتل كُم. » (حديد، 22) انسان مؤمن با تسلیم مطلق در برابر خداوند، همواره از

او خشنود بوده، هیچ حادثه ای را در جهان، ناخوشایند نمی بیند. خداوند فقط در چنین حالتی است که به طور کامل از بنده خویش راضی و خشنود می شود: يَأَيَّتُهَا النَّفْسُ المطمئنَّةُ ارجِعي إِلى رَبّك راضِيَةً مَرْضِيَّة. (فجر، 27) ⁽¹⁾

قرآن و روان شناسی، ص 343 - 344؛ موسوعة اخلاق القرآن، 81.

6. صبر

بردباری به تقویت شخصیّت و افزایش توانایی انسان در برابر سختی ها و بارهای سنگین زندگی انجامیده، اعتدال روانی انسان را حفظ می کند؛ از این روی خداوند در دو آیه به یاری جستن از صبر و نماز در مشکلات زندگی دعوت کرده است: يَأْيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنوا اسْتَعِينوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلَوةِ إِنَّ اللهَ مَعَ الصبِرين. (بقره، 153) و نیز بقره، 45. بردباران، هنگام بروز نا خوشایندی، اصل و مبدأ و بازگشت گاه خویش را یادآور شده، بدین وسیله امداد الهی و رحمت خداوندی را بر خویش سزاوار می گردانند: وَ لَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِنَ الخَوفِ وَ الجُوعِ... وَ بَشِّرِ الصبرين * الَّذِينَ إِذَا أصبَتهُم مُصيبَةُ قالوُا إِنّا للهِ وإِنَّا إِلَيهِ رجِعُون * أولئكَ عَلَيهِم صَلَوتُ مِن رَبِّهِم وَ رَحمَةً و أولئكَ هُم المُهتَدون. (بقره، 155 - 157) ⁽²⁾«1»

7. تقوا

سیطره انسان برخواسته های خویش، او را از پیامدهای اندوه بارکارهای زشت مصون ساخته: يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنوا اتَّقُوا اللهَ وَ قُولُوا قَولًا سَديداً * يُصْلِحْ لَكُم أَعَمَلَكُم وَ يَغْفِر لَكُم ذُنُوبَكم... (احزاب، 70 و 71) قدرت تشخیص و تصمیم گیری او را در حوادث گوناگون زندگی افزوده: يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنوا إِن تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَل لَكُم فُرقاناً وَ يُكَفّر عَنكُم سَيِئَاتِكُم وَ يَغْفِرْ لَكُم (انفال، 29) و روند زندگی را بر او آسان می سازد: وَ مَن يَتَّقِ اللهَ يَجْعَل لَهُ مِن أَمرِه يُسراً (طلاق، 4) و در پرتو این قدرت روحی و معنوی، به او آرامش می بخشد: يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنوا اتَّقُوا اللهَ وَ ءَامِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُم كِفْلَينِ مِن رَحمَتِهِ وَ يَجْعَل لَكُم نُوراً تَمَشونَ بِهِ وَ يَغْفِرْلَكُم (حدید، 28) از این روی در حدیثی، آرامش نشانه پرهیزگاری دانسته شده ⁽³⁾و امام علی علیه السلام بهره نیکوی این جهان را پرهیزکاری شمرده، روی گردانی از دنیا خواهی را موجب آرامش و ایمنی انسان می داند و آرامش های مادّی را گذرا و نابود شدنی وصف می کند. ⁽⁴⁾

8. توبه

بازگشت مستمر انسان به سوی خداوند، موجب تخلیه روان از فشار احساس گناه شده، حالت پاکی و طهارت نخستین را به او باز می گرداند. اعتقاد انسان با ایمان به فضل و رحمت بی کران خداوند و امکان محو شدن تمام و کمال همه گناهان، در نهاد او آرامشی بیکران می آفریند: قُلِ يعِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِم لَا تَقْنَطوا مِن رَحْمَةِ اللهِ إِنَّ اللهَ يَعْفِرِ الذُّنوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِيم. (زمر، 53) ⁽¹⁾

9. محبّت، تعاون و مهرورزی

مؤمنان، همه انسان ها را هم زادان خویش دیده: وَ هُوَ الَّذِي أَنشَأَكُم مِن نَفْسٍ وحِدَةٍ فَمُسْتَقَرُو مُستَودَع (انعام، 98) با دیگر مؤمنان احساس برادری می کنند: إِنَّمَا المؤمِنونَ إِخْوَةُ. (حجرات، 10) این احساس وابستگی مستمر به گروه، به انسان در زندگی آرامش می بخشد: يَأَيُّها النَّاسُ إِنَّا خَلَقنكُم مِن ذَكَروانثى وَ جَعَلنكُم شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا.... (حجرات، 13) تأکید فراوان آموزه های دینی بر همیاری با دیگران و كمك مالی و معنوی به آن ها در قالب انفاق، صدقه، هدیه، ایثار، گذشت، عفو، بخشش و... در این جهت قابل فهم است. این اعمال افزون بر تقویت حسّ نوع دوستی در نهاد انسان، حالت های انفعالی نفرت و کینه توزی و انگیزه های ستم و تجاوز و تمایل به خودخواهی را ریشه کن می سازند: إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَنِ وَ إيتاى ذِي القُرَبى وَ يَنهَى عَنِ الفَحْشاءِ وَ المُنكَرِ وَ البَغِي يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرون. (نحل، 90) ⁽²⁾«5» پیامبر صلی الله علیه و آله و در حدیثی قدسی از محبّت و تعاون میان مردم به صورت عامل جلب محبّت خدا و دست یابی به آرامش و اطمینان یاد می کند. ⁽³⁾

10. آداب و مراسم مذهبی

تشریع احکام عبادی گوناگون از جمله نماز و روزه و حج و... حسّ انتساب و استناد به خداوند را همواره در انسان زنده کرده او را از احساس دردناک بی هویّتی می رهاند: ذلِكَ وَ مَن يُعَظَّم شَعَلِرَ اللهِ فَإِنَّهَا مِن تَقوى القُلوب * ولِكُلّ امَةٍ جَعَلنَا مَنسَكاً لِيَذْكُرُوا اسم الله... (حج، 32 و 34) برخی عبادت ها نیز مانند وضو و غسل در نقش نمادهایی از طهارت و پاکی روح عمل می کنند. اجرای گروهی برخی از مراسم مذهبی در ایجاد هویّت جمعی و برقراری روحیّه همبستگی و همکاری اجتماعی تأثیرگذار است. ⁽⁴⁾

11. نماز و نیایش

نمازهای پنجگانه که رابطه ای میان انسان و پروردگار او است، نوعی تمدّد اعصاب و تخلیه روان از بارهای منفی به شمار می رود: إِنَّني أَنَا اللهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدَنِي وَ أقِمِ الصَّلوةَ لِذِكرِی (طه، 14) از این رو، پیامبر هنگام سختی ها برای کسب آرامش به نماز پناه می برد. اساساً دعا و نیایش به درگاه خداوند که پاسخ سریع آن حضرت را در پی دارد. آرامش دهنده مؤمنان در نگرانی ها است: وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبادِي عَنّى فَإِنّى قَريبُ اجيبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بي لَعَلَّهُم يَرْشُدُون. (بقره، 186) ⁽¹⁾

روایات

1- عَنْ سَدِيرٍ الصَّيْرَ فِیّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ هَلْ يُكْرَهُ لْمُؤْمِنُ عَلَى قَبْضِ رُوحِهِ قَالَ لَا وَ اللهِ إِنَّهُ إِذَا أَتَاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ لِقَبْضِ رُوحِهِ جَزِعَ عِنْدَ ذَلِكَ فَيَقُولُ لَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ يَا وَلِىَّ اللهِ لَا تَجْزَعْ فَوَالَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله لَأَنَا أَبَرُّبِكَ وَ أَشْفَقُ عَلَيْكَ مِنْ وَالِدٍ رَحِيمٍ لَوْ حَضَرَكَ افْتَحْ عَيْنَكَ فَانْظُرْ قَالَ وَ يُمَثَّلُ لَهُ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِمْ علیهما السلام فَيُقَالُ لَهُ هَذَا رَسُولُ اللهِ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْأَئِمَّةُ علیهما السلام رُفَقَاؤُكَ قَالَ فَيَفْتَحُ عَيْنَهُ فَيَنْظُرُ فَيُنَادِي رُوحَهُ مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ رَبِّ الْعِزَّةِ فَيَقُولُ- يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ إِلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ- ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً بِالْوَلَايَةِ مَرْضِيَّةً بِالثَّوَابِ فَادْخُلِي فِي عِبادِى يَعْنِي مُحَمَّداً وَ أَهْلَ بَيْتِهِ وَ ادْخُلِي جَنَّتِي فَمَاشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ اسْتِلَالِ رُوحِهِ وَ اللُّحُوقِ بِالْمُنَادِي. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده که یکی از یارانش پرسید آیا ممکن است مؤمن از قبض روحش ناراضی باشد؟! فرمود: نه به خدا سوگند، هنگامی که فرشته مرگ برای قبض روحش می آید اظهار ناراحتی می کند، فرشته مرگ می گوید: ای ولی خدا ناراحت نباش! سوگند به آن کس که محمد صلی الله علیه و آله را مبعوث کرده من بر تو مهربان ترم از پدر مهربان، درست چشم هایت را بگشا و ببین، او نگاه می کند، رسول خدا و امیر مؤمنان و فاطمه و حسن و حسین علیهما السلام و امامان از ذریه او را می بیند، فرشته به او

می گوید نگاه کن این رسول خدا و امیرمؤمنان و فاطمه و حسن و حسین و امامان علیهم السلام دوستان تو هستند.

او چشمانش را باز می کند و نگاه می کند، ناگهان گوینده ای از سوی پروردگار بزرگ ندا می دهد و می گوید: یا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ای کسی که به محمد و خاندانش اطمینان داشتی! بازگرد به سوی پروردگارت، در حالی که تو به ولایت آن ها راضی هستی و او با ثوابش از تو خشنود است، داخل شو درمیان بندگانم یعنی محمد و اهل بيتش علیهم السلام و داخل شو در بهشتم، در این هنگام چیزی برای انسان محبوب تر از آن نیست که هر چه زودتر روحش از تن جدا شود و به این منادی بپیوندد! ⁽¹⁾

داستان

امام صادق علیه السلام در مورد این آیه فرمود: این آیه در مورد علی بن ابی طالب نازل شده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: سوره فجر را در نمازهای واجب و مستحبتان بخوانید. زیرا این سوره، سوره امام حسین علیه السلام است. و به این سوره تمایل و رغبت داشته باشید تا شامل رحمت پروردگار شوید.

ابو اسامه که در مجلس بود پرسید: چگونه این سوره خصوصا برای امام

حسین علیه السلام است؟

حضرت فرمود: آیا نشنیده ای که خداوند در این سوره فرمود: ای نفس مطمئنه... مقصود از آن تنها حسین بن علی علیه السلام است که او همان نفس مطمئنه است و یارانش از خاندان محمد ص راضیان از خدا در روز قیامت هستند که خداوند نیزاز آن ها راضی است. این سوره در مورد حسین بن علی و شیعیانش و شیعیان خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است. هر کس برخواندن آن مداومت ورزد در بهشت همراه با امام حسین علیه السلام خواهد بود. خداوند شکست ناپذیر حکیم است.

خانم زهرا اشراقی (نوه امام):

آقا ساعت 12 ظهر همان روز (رحلت) گفتند خانم ها را صدا بزنید، کارشان دارم. وقتی خانم ها رفتند، گفتند: «این راه، راه سختی است» و بعد هی می گفتند: «گناه نکنید. ساعت 10 و 20 دقیقه شب بود که نوار صاف شد. پاسداران ریختند و شروع به گریه کردند، صورت امام گرم گرم بود. چقدر این صورت لاغر و مریض، درشت و روشن شده بود. چقدر نورانی بود. ده روز درد کشنده داشتند، ولی حرفی نمی زدند. هربار می پرسیدیم: «آقا چطورید؟» می گفتند: «إن شاء الله تو سلامت باشی» ⁽¹⁾

مرحوم نراقی بعد از نقل این داستان می گوید: شیطان با عمرانسان همین کار را می کند. همه عمر خیلی زیاد است امّا یک ساعت مهم نیست، به تدریج ساعت ها را می گیرد، امروز و فردا را می گیرد یک وقت می بینیم که تمام عمر را داده ایم.

خوش به حال کسی که قبل از آن که عمر خود را از دست بدهند قدرش را بدانند؛ چرا که زیانکاران واقعی آن ها هستند که عمر را از دست داده اند. ⁽²⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- نفس مطمئنه، نفسی است که با علاقمندی و یاد پروردگارش سکونت یافته بدانچه او راضی است رضایت می دهد و در نتیجه خود را بنده ای می بیند که مالک هیچ خیرو شری و نفع و ضرری برای خود نیست.

2- اطمینان و سکونت یافتن دل به پروردگار مستلزم آن است که از او راضی هم باشد و هر قضا و قدری که او برایش پیش می آورد کم ترین چون و چرایی نکند.

3- صاحب نفس مطمئنه در زمره بندگان خدا است و حائز مقام عبودیت است.

نفوس انسانی به سه گروه تقسیم می شود:

الف) کاملا ظلمانی

ب) نیمه نورانی

ج) نورانیت تامّ

کسانی صاحب نفس مطمئنّه هستند که یک حالت ثبات، استقرار و خالی از لغزش پیدا کرده باشند. انبیا و اولیا و بسیاری از بزرگان نفس مطمئنّه دارند. آنان هوای نفس را در بند کشیده و مسلطّ بر آن هستند.

برای رسیدن به نفس مطمئنّه و درک پاداش های چهارگانه فوق، راه دور و دراز و پرپیچ و خمی در پیش است. باید خودسازی کرد و برای این منظور رعایت مراحل چهارگانه مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاقبه شرط است. در آیات قرآن، چهارده صفت برای عباد الرحمن ذکر شده است.

31- امربه معروف و نهی از منکر

اشاره

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ لَوْآمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ [سوره آل عمران، آیات 110]

«شما مسلمانان بهترین امتی هستید که برای [اصلاح دنیا و آخرت] مردم پدیدار شدید، زیرا به كار نيك فرمان می دادید و از کار ناپسند بازمی داشتید و دعوت خدا را باورداشتید پس اگر اهل کتاب نیز دعوت خدا را پذیرفته بودند، قطعا برایشان بهتر بود، ولی تنها گروهی از آنان ایمان آوردند و بیش ترشان از فرمان خدا خارج شدند».

شأن نزول

در آیه ی 104 همین سوره، مرحله ی خاصّی از امر به معروف و نهی از منکرکه توسط گروه ویژه و رسمی صورت می گرفت، بیان شد. در این آیه به مرحله عمومی که یک وظیفه همگانی است اشاره می شود.

واژه های مهم

1- امت

در اصل از ماده «ام» به معنی هر چیزی است که اشیاء دیگری به آن بضمیمه گردد و به همین جهت «امت» به جماعتی که جنبه وحدتی در میان آن ها باشد گفته می شود خواه وحدت از نظر زمان یا از نظر مکان و یا از نظر هدف و مرام باشد، بنابر این به اشخاص متفرق و پراکنده «امت» گفته نمی شود. ⁽¹⁾

2- معروف و منكر

در لغت به معنی شناخته شده (از ماده عرف) و منکر به معنی ناشناس (از ماده انکار) است. و به این ترتیب کارهای نیک، اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شده اند. چه این که فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دوم نا آشنا است! ⁽²⁾

از تعابیراحادیث و فقها می توان استفاده کرد که امر به معروف و نهی از منکرمعنایی فراگیر دارد و می تواند در قالب موعظه و نصیحت نیز محقق شود، همچنان که برخی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر بدون هرگونه گفتاری محقق می گردد، بنابراین می توان گفت امر به معروف و نهی از منکر در اصطلاح عبارت است از هر اقدامی که به تحقق معروف كمك و از وقوع منکر جلوگیری کند؛ چه با گفتار باشد و چه با کردار و رفتار. ⁽³⁾در عین حال برخی از فقها با الهام از مفهوم کلمه «امر» و «نهی» شرط کرده اند که امر به معروف و نهی از منکر از موضع برتر و آمرانه باشد؛ مثلا باید گفت

«نماز بخوان» و «شراب ننوش» و با خواهش و موعظه کردن امر به معروف و نهی از منکر محقق نمی شود. ⁽¹⁾

تعلیم جاهل نیز هرچند اصطلاحاً با امر به معروف و نهی از منکر متفاوت است؛ ولی با همان ملاك واجب شده است، از این رو در برخی روایات برآموزش جاهل نیز امر به معروف و نهی از منکر اطلاق شده است ⁽²⁾: إِنَّمَا يُؤْمَرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يُنهي عَنِ الْمُنْكَرِ مومن فَيَتَّعِظُ أَوْ جَاهِلُ فَيَتَعَلَّمُ. ⁽³⁾

نکات تفسیری

1- ادله وجوب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

محتوای این آیات برلزوم امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی و نکوهش و هلاکت امت های پیشین بر اثر ترک این دو فریضه دلالت دارد. فقیهان برای وجوب امربه معروف و نهی از منکر به بیش تر این آیات استدلال کرده اند. ⁽⁴⁾

برخی نزول آیات قرآن را در تشریع امر به معروف و نهی از منکر دارای سیر تدریجی می دانند؛ یعنی در مرحله نخست به تشویق آن پرداخته، سپس سرنوشت شوم ترک این دو کار را یادآور شده، در مرحله بعد آن دو را واجب کرده و در نهایت عمل به آن دو را صفت لازم مؤمنان دانسته است. ⁽⁵⁾

شماری از متکلمان و فقیهان افزون بر ادله نقلی (کتاب، سنت، اجماع) برای وجوب امربه معروف و نهی از منکر به دلیل عقل نیز استدلال کرده و گفته اند که امر به معروف و نهی از منکر از بارزترین راه های هدایت انسان است و از باب قاعده لطف (نزديك ساختن بندگان به طاعت و دور ساختن آنان از معصیت از سرلطف) انجام دادن آن برهمه لازم است. ⁽⁶⁾

دیدگاه مفسرین در این باره

علامه می فرماید: این که فرمود: وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةً بعضی از مفسرین گفته اند: کلمه «من» برای تبعیض است، چون امر به معروف و نهی از منکر- و به کلی دعوت به سوی خیر- از واجبات کفایی است و مثل نماز و روزه واجب عینی نیست و قهرا

وقتی در هر جامعه ای عده ای این کار را بکنند، تکلیف از سایرین ساقط می شود.

پس مسئله در هر حال قائم به بعضی افراد جامعه است، نه به همه آن ها و خطابی که این وظیفه را تشریع می کند، اگر متوجه همان بعضی باشد که هیچ و اگر متوجه کل جامعه باشد، بازهم به اعتبار بعض است. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم در این باره می فرماید:

ظاهر «منکم امة» این است که این امت بعضی از جمعیت مسلمانان را تشکیل می دهد، نه همه آن ها را و به این ترتیب وظیفه امر به معروف و نهی از منکر جنبه عمومی نخواهد داشت، بلکه وظیفه طایفه خاصی است، اگر چه انتخاب و تربیت این جمعیت، وظیفه همه مردم است و به عبارت دیگر این دو وظیفه واجب کفایی است نه عینی، با این که از دیگر آیات قرآن بر می آید که این دو وظیفه جنبه عمومی دارد و به عبارت دیگر واجب عینی است نه واجب کفایی، در آیه مورد بحث هم می خوانیم: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ شما بهترین امتی بودید که بسود مردم مبعوث شدید، چه این که امربه معروف و نهی از منکر می کنید و در سوره العصر می فرماید: همه مردم در زیانند جز آنان که ایمان و عمل صالح دارند و دعوت به حق و توصیه به صبر و استقامت می کنند طبق این آیات و مانند آن ها این دو وظیفه اختصاص به دسته معینی ندارد. ⁽²⁾

دقت در مجموع این آیات پاسخ سؤال را روشن می سازد، زیرا چنین استفاده می شود که امر به معروف و نهی از منکر دو مرحله دارد: یکی مرحله فردی که هر کس موظف است به تنهایی ناظر اعمال دیگران باشد و دیگری مرحله دسته جمعی که امتی موظفند برای پایان دادن به نابسامانی های اجتماع دست به- دست هم بدهند و با یکدیگر تشریک مساعی کنند.

قسمت اول وظیفه عموم مردم است و چون جنبه فردی دارد طبعا شعاع آن محدود بتوانایی فرد است، اما قسمت دوم شکل واجب کفایی بخود می گیرد و چون جنبه دسته جمعی دارد و شعاع قدرت آن وسیع و طبعا از شئون حکومت اسلامی محسوب می شود. این دو شکل از مبارزه با فساد و دعوت به سوی حق، از شاهکارهای قوانین اسلامی محسوب می گردد و مسئله تقسیم کار را در سازمان حکومت اسلامی و لزوم تشکیل يك گروه نظارت بر وضع اجتماعی و سازمان های حکومت مشخص می سازد. ⁽³⁾

2- مسئولیت اجتماعی امربه معروف و نهی از منکر

خطاب در این آیه به مؤمنین است و این خود قرینه است بر این که مراد از کلمه «ناس» عموم بشراست و به طوری که گفته اند فعل «کنتم» در خصوص این آیه منسلخ از زمان است. چون نمی خواهد بفرماید شما در زمان گذشته چنین بوده اید، بلکه می خواهد بفرماید شما چنین امتی هستید و کلمه «امت» که هم برجماعت اطلاق می شود و هم بر فرد، پس امت به معنای جمعیت یا فردی است که هدفی را دنبال می کنند و ذکر ایمان به خدا بعد از ذکر امر به معروف و نهی از منکر، از قبیل ذکر کل بعد از جزء و یا ذکر اصل بعد از فرع است.

پس معنای آیه این می شود که شما گروه مسلمانان بهترین امتی هستید که خدای تعالی آن را برای مردم و برای هدایت مردم پدید آورده و ظاهر ساخت. چون شما مسلمانان همگی ایمان به خدا دارید و دو تا از فریضه های دینی خود یعنی امر به معروف و نهی از منکر را انجام می دهید. و معلوم است که کلیت و گستردگی این شرافت برامت اسلام، از این جهت است که بعضی از افرادش متصف به حقیقت ایمان و قائم به حق امر به معروف و نهی از منکرند، این بود حاصل آن چه که مفسرین در این مقام گفته اند. ⁽¹⁾

از دید علامه طباطبایی رحمة الله خانه در جامعه اسلامی هر منکری چون برخلاف مصلحت فردی و عمومی جامعه است شرّ و هر معروفی چون منطبق با مصلحت است خیر می باشد لذا آیه شریفه می فرماید: يَدْعُوتَ اِليَ الخَيْرِ وَ يَأمُروُنَ باِلمَعْروفِ وَ يَنْهَونَ عَنِ المُنْكَرِ بنابراین برخلاف جوامع دیگر، معرفی معروف و منکر بر عهده شارع است.

نتیجه بحث

اشاره

جمعی از دانشمندان اسلامی معتقدند که وجوب این دو وظیفه تنها با دلیل نقلی ثابت شده و عقل فرمان نمی دهد که انسان دیگری را از کار بدی که زیانش تنها متوجه خود او است باز دارد.

ولی با توجه به پیوندهای اجتماعی و این که هیچ کاربدی در اجتماع انسانی در نقطه خاصی محدود نمی شود، بلکه هر چه باشد همانند آتشی ممکن است به نقاط دیگر سرایت کند، عقلی بودن این دو وظیفه مشخص می شود.

به عبارت دیگر: در اجتماع چیزی به عنوان «ضرر فردی» وجود ندارد و هر زیان فردی امکان این را دارد که به صورت یك «زیان اجتماعی» درآید و به- همین دلیل

منطق و عقل به افراد اجتماع اجازه می دهد که در پاک نگه داشتن محیط زیست خود از هرگونه تلاش و کوششی خود داری نکنند. ⁽¹⁾

3- پاسخ به چند شبهه

الف) آیا امربه معروف موجب سلب آزادی است؟

در پاسخ این سؤال باید گفت با این که به طور مسلم زندگانی اجتماعی برای افراد بشر فوائد و برکات فراوانی دارد و این نوع مزایا انسان را وادار به این نوع زندگی کرده است، ولی در مقابل محدودیت هایی نیز برای او به بار می آورد و چون در برابر فوائد بی شمار زندگی اجتماعی ضرر این نوع محدودیت ها جزئی و ناچیز است (لذا) بشر از روز اول تن به زندگی اجتماعی داده و محدودیت ها را پذیرفته است و از آن جا که در زندگی اجتماعی سرنوشت افراد بهم مربوط است و به اصطلاح افراد اجتماع در سرنوشت یکدیگر اثر دارند حق نظارت در اعمال دیگران حق طبیعی و خاصیت زندگی اجتماعی است، چنان چه این مطلب به طرز جالبی در حدیثی که سابقا از پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله نقل کردیم آمده است. بنابراین انجام این فریضه نه تنها با آزادی های فردی مخالف نیست، بلکه وظیفه ای است که افراد در مقابل یکدیگر دارند. ⁽²⁾

ب) آیا امر به معروف تولید هرج و مرج نمی کند؟

سؤال دیگری که در این جا مطرح می شود این است که: هر گاه بنا شود که همه مردم در وضع اجتماع دخالت کرده و بر اعمال یکدیگر نظارت کنند، تولید هرج و مرج و برخوردهای مختلف در جامعه می گردد و با مسئله تقسیم وظائف و مسئولیت ها در اجتماع مخالف است.

در پاسخ این سؤال باید گفت: از بحث های گذشته این حقیقت روشن شد که امربه معروف و نهی از منکر دارای دو مرحله است، مرحله نخست که جنبه عمومی دارد، شعاع آن محدود است و از تذکر و اندرز دادن و اعتراض و انتقاد نمودن و مانند آن تجاوز نمی کند، مسلما یک اجتماع زنده باید تمام نفراتش در برابر مفاسد دارای چنین مسئولیتی باشند.

ولی مرحله دوم که مخصوص جمعیت معینی است و از شؤون حکومت اسلامی محسوب می شود، قدرت بسیار وسیعی دارد، به این معنی که اگر نیاز به شدت عمل و حتی قصاص و اجرای حدود باشد این جمعیت اختیار دارند که زیر نظر حاکم شرع و متصدیان حکومت اسلامی انجام وظیفه کنند.

بنابراین با توجه به مراحل مختلف امر به معروف و نهی از منکر و حدود و مقررات هريك ، نه تنها هرج و مرجی در اجتماع تولید نمی شود، بلکه اجتماع از صورت يك جامعه مرده و فاقد تحرك بيرون آمده به يك جامعه زنده تبدیل می گردد. ⁽¹⁾

4- شرایط امربه معروف و نهی از منکر از نظر فقهاء

این دو فریضه را موکول به 4 شرط کرده اند؛ یعنی باید امر و نهی کننده

برخی فقها با تمسک به اطلاق آیات و روایات و نیز تأکید موجود در این ادله گفته اند: شناخت معروف و منکر واجب است و کسی که براثر عدم آگاهی از معروف و منکر نمی تواند امر به معروف و نهی از منکر کند گناهکار است. ⁽³⁾این گروه از فقها اصطلاحاً شناخت معروف و منکر را شرط واجب دانسته اند (مانند شرط طهارت برای نماز)؛ ولی بیش تر فقها آن را شرط وجوب دانسته و کسب آن را واجب نمی دانند ⁽⁴⁾(مانند شرط استطاعت برای حجّ). بنا به نظر اخیر تنها عالم به معروف و منکر وظیفه امر و نهی را بر عهده دارد. قائلان به این نظر به ادله ای از جمله روایتی از امام صادق علیه السلام استناد کرده اند. در این روایت، امام علیه السلام وجوب امر به معروف و نهی از منکر را مشروط به قدرت و علم کرده است و آن گاه در تأیید این نظر به آیات ولتَكُن مِنكُم أُمَّةً يَدعونَ إِلَى الخَيرِ ويَأْمُرُونَ بِالمعروفِ وَ يَنهونَ عَنِ المُنكَر (آل عمران، 104) و نیز وَ مِن قومِ موسى امَّةٌ يَهْدونَ بِالحَقِّ و بِهِ يَعدِلون (اعراف، 159) استناد فرموده، با این استدلال که در این دو آیه خداوند وظیفه امربه معروف و نهی از منکر را تنها برعهده گروهی خاص: «امَّةُ» نهاده و برهمگان واجب نکرده است. ⁽⁵⁾

فقیهان این نکته را یادآور شده اند که ممکن است در مواردی امربه معروف و نهی ازمنکربرمخاطب تأثیرنداشته باشد؛ ولی آثار جانبی دیگری همچون آشکار شدن بدعت ها و پیشگیری از مشتبه شدن معروف و منکر داشته باشد که در این صورت

نیز باید حقیقت را آشکار کرد و سکوت و کتمان جایز نیست ⁽¹⁾انَّ الَّذِينَ يَكتُمُونَ ما انزَلنا مِنَ البَيّنتِ وَ الهُدى مِن بَعدِ مَا بَيَّنهُ لِلنَّاسِ فِي الكِتبِ اولكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللعِنون. (بقره، 159، 173)

نظر مشهور فقیهان این است که در صورت ترس از زیان مالی و جانی برخود یا دیگران، وجوب ساقط می گردد. ⁽²⁾برخی برای اثبات این حکم به آیه 150 اعراف استناد کرده اند که به موجب آن هارون برای حفظ جان خویش از تداوم نهی از منکر امتناع کرد ⁽³⁾إِنَّ الْقَومَ اسْتَضْعَفُونی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی. برخی نیز (آیه 195 بقره) را که از افکندن خود در هلاکت به دست خویش منع کرده است: وَ لاَ تُلقُوا بِأيديكُم الَى التَّهلُكَةِ دلیل براین امر دانسته اند ⁽⁴⁾؛ امّا بسیاری از فقها در این مسئله تفصیل داده و آن را در موردی پذیرفته اند که مفسده مترتب برامرونهی بیش از مفسده مترتب برترك معروف و ارتكاب منکر باشد؛ ولی اگر معروف و منکر از اموری است که از نظر شارع مقدس اهمیت فراوانی دارد، مانند حفظ اسلام و عقاید و نوامیس قرآن و احکام ضروری باید با مقایسه اهم و مهمّ، مهم تر را در نظر گرفت و با مجرد ضرر و حَرَج وجوب امر به معروف و نهی از منکر برداشته نمی شود. چه بسا برای حفظ این گونه امور باید جان یا جان هایی فدا شود و در این صورت تحمل ضررهای غیرجانی یا مشقت ها به طریق اولی واجب است. ⁽⁵⁾از نظر اینان میان قاعده لاضرر و لا حَرَج که مستند عمده شرط چهارم است و ادله امر به معروف و نهی از منکر تزاحم وجود دارد و براساس قاعده تزاحم باید به آن که ملاک قوی تر و اهمیت بیش تری دارد عمل کرد. ⁽⁶⁾

5- مراتب امر به معروف و نهی از منکر

این دو فریضه دارای مراتب سه گانه قلبی، زبانی و عملی است.

از این مراحل به «انکار قلبی» «انکار زبانی» و «انکار با دست» تعبیر می شود. همین مراحل در برخی روایات نیز آمده است. برپایه روایتی امام باقر علیه السلام فرمود: با دل های خود منکر را ناخوش دارید و با زبان های خود از آن باز دارید و با دست خود بر

پیشانی کسانی که مرتکب آن می شوند بکوبید و در راه خدا از سرزنش هیچ کس بیم نداشته باشید. ⁽¹⁾

دانشوران در تفسیرِ انکار قلبی بریک نظر نیستند. تفاسیر مختلف را می توان در سه نظر جمع بندی کرد:

به نظر می رسد دو تفسیر نخست نمی تواند از مصادیق حقیقی امرونهی به شمار آید، بلکه هر دو از امور قلبی و در جای خود لازم است (و حتی می توان به وجوب عینی آن قائل شد)؛ ولی در آن هیچگونه اظهار نارضایتی نیست، برخلافِ تفسیر سوم که کراهت قلبی به گونه ای ابراز می شود و می توان گفت که طلبی محقق شده و از مراتب امر به معروف و نهی از منکر به شمار می رود. ⁽³⁾با حاصل شدن مقصود از هر مرتبه، عمل به مرتبه بعدی جایز نیست. البته هریک از این مراتب نیز دارای درجاتی است؛ مثلاً می توان مرحله نخست را با نگاه، اشاره، درهم کشیدن چهره، رویگردانی و دوری ادا کرد و همین طور مراتب دیگر.

مفسران در خصوص انکار قلبی تأکید کرده اند که اگر کسی راضی به عمل ناپسند گناهکار باشد خود از جمله گناهکاران به شمار می رود. این مطلب را برخی در ذیل (آیه 91 بقره) قُل فَلِمَ تَقتُلُونَ انبِياءَ اللهِ مِن قَبْلُ إِن كُنتُم مُؤْمِنِين و بعضی در ذیل )آیه 183 آل عمران) مطرح کرده اند: قُل قَد جاءَكُم رُسُلٌ مِن قَبلَى بِالبَيّنتِ وَ بِالَّذِي قُلتُم فَلِمَ قَتَلْتُموهُم إِن كُنتُم صدِقين.

خداوند در این دو آیه قتل پیامبران را به یهود * دوران پیامبر نسبت می دهد، با این که این عمل را بنی اسرائیل در گذشته انجام داده بودند. این نسبت از آن روی بود که این یهودیان به عمل پیشینیان خود راضی بودند. برخی مفسران نیز این موضوع را در ذیل آیه 140 نساء بیان کرده اند. این آیه مؤمنان را مخاطب ساخته و از آنان می خواهد که هرگاه شنیدند آیات خدا مورد انکار و استهزا قرار می گیرد با کافران همنشینی نکنند وگرنه در صورت همنشینی، مانند کافران خواهند بود: وَ قَد نَزَّلَ عَلَيكُم فِي الكِتب ان اذا سَمِعتُم ءایتِ اللهِ يُكفَرُها وَ يُستَهزَابِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُم حَتَّى

يَخوضوا في حَديثٍ غَيْرِهِ انَّكُم إِذًا مِثلُهُم. شایان ذکر است که برخی، از این آیه نتیجه گرفته اند که در مجلس گناه، کسی که قدرت جلوگیری از وقوع گناه را ندارد باید آن را ترك کند و گرنه در گناه گناهکاران شریک خواهد بود. به گفته طبرسی این آیه دلالت بر حرمت همنشینی با فاسقان و بدعت گزاران دارد. جمعی از مفسران گفته اند: به همین دلیل، اگر شخصی دروغ بگوید و همنشینان او بخندند خداوند بر آنان غضب می کند. به نظر می رسد ترک مجلس گناه یکی از درجات مرتبه قلبی و نوعی ابراز کراهت قلبی است. ⁽¹⁾

6- آثار امر به معروف و نهی از منکر

الف) فلاح و رستگاری

(آیه 104 آل عمران) آمران به معروف و ناهیان از منکر را اهل فلاح و رستگاری دانسته است؛ به بیان دیگر، در این آیه فلاح و رستگاری مؤمنان متوقف برامربه معروف و نهی از منکر شده است. ⁽²⁾

ب) بهترین امّت بودن

کسب عنوان بهترین بودن برای امت اسلامی در گرو امر به معروف و نهی از منکر است كُنتُمْ خَيْرَامَّةٍ اخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالمَعروفِ وَ تَنْهَونَ عَنِ المُنكَر (آل عمران، 110)، از همین رو از بعضی صحابه نقل شده است که هرکس می خواهد بهترین این امت باشد به شرط خدا که ایمان و امربه معروف و نهی از منکر است وفا کند. ⁽³⁾

ج) نجات از عذاب

اشاره

از آیه 165 اعراف که به داستان اصحاب سبت پرداخته برمی آید که در مواجهه با منکر کسانی از عذاب نجات می یابند که امر به معروف و نهی از منکر کنند: فَلَمّا نَسوا ما ذُكّروا بِهِ انجَينا الَّذِينَ يَنهَونَ عَنِ السّوءِ وَ اخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَيسِ بِما كانوا يَفسُقون. آیه 116 هود نیز بنی اسرائیل را نکوهش کرده که چرا در نسل های پیشین شما خردمندانی نبودند که مردم را از فساد بازدارند و سپس از نجات یافتن گروه اندکی از بنی اسرائیل که نهی از منکر می کردند خبر داده است: فَلَولا كَانَ مِنَ القُرُونِ مِن قَبْلِكُم اولوا بَقِيَّةٍ يَنهَونَ عَنِ الفَسادِ فِي الارْضِ إِلَّا قَلِيلًا من انجَينا مِنهُم.

د) پاداش اخروی

خداوند آمران به معروف و ناهیان از منکر را به دریافت اجر عظیم وعده داده است: إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَهٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلح بَیْنَ النَّاسِ وَ مَن یَفْعَلْ ذلِکَ ابْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْف نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً (نساء، 114)؛ همچنین خدا مؤمنان را به برخورداری از رحمت الهی و باغ های بهشت بشارت داده است: یَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ... اُولکَ سَیَرحَمُهُمُ اللّهُ... وَعَدَ اللهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَتِ جَنَّتِ تَجْرى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَرُ خَلِدِينَ فِيهَا وَ مَسَكِنَ طَيِّبَةً فِى جَنَّتِ عَدْنٍ وَ رِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ. (توبه، 71 - 72)

7- آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر

الف) دوری از رحمت خدا

گروهی از بنی اسرائیل بر اثر نافرمانی و تجاوز از حق و ترک نهی از منکر، به زبان داود وعیسی بن مریم لعنت شدند: لُعِنَ الَّذينَ كَفَرُوا مِن بَنی اسرءيلَ عَلى لِسانِ داوودَ وَ عيسَى ابنِ مَريَمَ... كانوا لا يَتَناهَونَ عَن مُنكَرٍ فَعَلوهُ لَبِئسَ ما كانوا يَفعَلون. (مائده، 78 - 79) به فرموده حضرت علی علیه السلام خداوند امم پیشین را جز به سبب ترك امربه معروف و نهی از منکر لعن نکرد و از رحمت خود دور نساخت. خداوند سفیهانشان را به واسطه گناهان و دانشمندانشان را بر اثر ترک نهی از منکر لعن کرد. ⁽¹⁾

ب) عذاب فراگیر

از دیگر پیامدهای ترک امر به معروف و نهی از منکر عذابی است که افزون بر گناهکاران شامل تارکان امر به معروف و نهی از منکر نیز می شود: وَ اتَّقوا فِتنَةً لا تُصيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنكُم خاصَّةً وَ اعلَموا انَّ اللهَ شَديدُ العِقاب. (انفال، 25) به گفته ابن عباس در تفسیر این آیه، عذاب خدا که بیاید ستمکار را از غیر ستمکار جدا نمی سازد؛ نیز گفته اند که ظالمان به سبب ظلمشان عذاب می شوند و غیر ظالمان براثر ترك امر به معروف و نهی از منکر. ⁽²⁾

داستان اصحاب سبت که در سوره اعراف به تفصیل به آن پرداخته شده، نمونه روشنی به شمار می رود. براساس این آیات، شماری از بنی اسرائیل که در ساحل دریا زندگی می کردند فرمان خداوند را مبنی بر حرمت کار در روز شنبه زیر پا گذاشتند و با احداث کانال، ماهیان فراوانی را که روز شنبه به ساحل نزدیک می شدند به دام انداخته و روز یکشنبه به صید آن ها می پرداختند. در مقابل این جمع گروهی

نهی از منکر کرده و آنان را از نافرمانی خدا بازمی داشتند و گروهی دیگر در برابر این نافرمانی سکوت کرده و حتی به ناهیان از منکر اعتراض می کردند که چرا تبهکاران را پند می دهید. قرآن، تنها نجات کسانی را گزارش کرده است که نهی از منکر کردند: فَلَمَّا نَسوا ما ذُكّروا بِهِ انجَينا الَّذِينَ يَنهَونَ عَنِ السَّوءِ وَ اخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَيسٍ بِما كانوا يَفسُقون. (اعراف، 165) مفسران از این آیه استفاده کرده اند که خداوند دو گروه تجاوزگران و بی تفاوتان را به عذابی سخت گرفتار کرد. ⁽¹⁾

از ( آیه 116 هود) نیز برمی آید که تنها نهی کنندگان از فساد از عذاب نجات می یابند: فَلَولا كَانَ مِنَ القُرُونِ مِن قَبلِكُم اولوا بَقِيَّةٍ يَنهَونَ عَنِ الفَسَادِ فِي الأَرْضِ الَّا قَلِيلًا مِمَّن انجَينا مِنهُم وَ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَموا ما اترِفوا فيهِ و کانوا مُجرِمین برپایه روایتی از امام باقر علیه السلام در ذیل (آیات 78 - 79 مائده) آنان که مورد لعن داود بودند تبدیل به میمون شدند و آنان که مورد لعن عیسی علیه السلام قرار گرفتند خوک گشتند. ⁽²⁾از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را در ذیل این آیه نقل شده است که امر به معروف و نهی از منکر کنید. دست نادان را بگیرید و او را به راه حق بیاورید و گرنه خدا دل های شما را مانند یکدیگر و همه شما را لعنت می کند، همچنان که آنان را لعنت کرد. ⁽³⁾برپایه نقل دیگری از امام صادق علیه السلام آنان که این آیات در نکوهش آنان نازل شده با این که خود اهل معصیت نبوده و در مجالس گناهکاران شرکت نمی کردند، لعنت شده اند و جرم آنان این بود که به معصیت کاران لبخند می زدند و با ایشان انس داشتند. ⁽⁴⁾

ج) شريك شدن در گناه

کسانی که در برابر انجام منکر هیچ گونه واکنشی نشان ندهند مانند گناهکاران و در گناه آن ها شريك اند، از همین رو از مؤمنان خواسته شده که هرگاه تمسخر آیات قرآن را شنیدند با کافران همنشین نشوند. در غیر این صورت در گناه همانند آن ها خواهند بود: وَ قَد نَزَّلَ عَلَيكُم فِي الكِتبِ ان اذا سَمِعتُم ءايتِ اللهِ يُكَفَرُها وَ يُستَهْزَا بِها فَلا تَقعُدوا مَعَهُم حَتَّى يَخوضوا في حَدِيثٍ غَيْرِهِ انَّكُم إِذَا مِثْلُهُم.... ( نساء، 140)

مفسران از این آیه استفاده کرده اند که سکوت و همنشینی با فاسقان موجب شريك شدن در گناه آنان می شود «1»؛ همچنین در ذیل آیه 63 مائده گفته اند که

ترک کننده نهی از منکر مانند کسی است که مرتکب منکر شود. ⁽¹⁾

8- آداب امر به معروف و نهی از منکر

الف) شروع از خویشتن

هر چند امر به معروف و نهی از منکر مشروط به عدالت نیست؛ ولی چون در امر به معروف و نهی از منکر نوعی برتری لازم است، اگر آمر به معروف و ناهی از منکر خود ساخته نباشد، از نظر اخلاقی صلاحیت انجام دادن چنین کاری را ندارد و امرو نهی او صوری و بدون تأثیر جدی خواهد بود. از آیه وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَی اَلْخَیْرِ... نیز شاید بتوان استفاده کرد که باید گروه هایی مهذّب و خود ساخته به این مهم اقدام کنند، چنان که از آیه 6 تحریم: قُوا أَنفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً شروع از خویشتن استفاده می شود. شاید بتوان از (آیه 44 بقره) استفاده کرد که التزام به اوامر و نواهی پیش از امر و نهی دیگران شرط عقلی است: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ. برخی روایات نیز بر همین نکته تأکید کرده که شما باید ابتدا به خویشتن بپردازید، آن گاه دیگران را از گناه بازدارید. ⁽²⁾

البته این گونه اوامر حمل بر استحباب شده است، زیرا وجوب امربه معروف و نهی از منکر و التزام به معروف و ترک منکر دو واجب مستقل است.

ب) مقدم داشتن خویشان

يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَارًا وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ. (تحريم، 6) برخی، از این آیه استفاده کرده اند که سزاوار است در امر به معروف و نهی از منکر از خانواده آغاز شود. ⁽³⁾شاید بتوان اولویت شروع از خانواده را از آیات وَ كانَ يَأْمُرُاهلَهُ بِالصَّلوة وَ الزَّكوة ( مریم، 55) و يَأَيهَا النَّبىُّ قُل لاَزْوَجِك وَ بَنَاتِك وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ (احزاب، 59) استفاده کرد و پس از خانواده، نوبت به اقوام دورتر می رسد: وَ انذِر عَشيرَتَكَ الاقرَبین. (شعراء، 214)

ج) شکیبایی

لقمان در نصایح خود به فرزندش او را به برپا داشتن نماز و امر به معروف و نهی از منکر و شکیبایی در برابر مشکلات فرا می خواند: یبُنَىَّ أَقِمِ الصَّلوةَ وَ أَمر بِالمَعروفِ وَ انْهَ عَنِ المُنكَرِ وَاصبِر عَلى ما أصابَكَ.... (لقمان، 17) برپایه روایتی از علی علیه السلام مقصود صبر بر مشقت و مشکلاتی است که از امر به معروف و نهی از منکر ناشی

می شود ⁽¹⁾، زیرا ممکن است همان تهمت هایی که به پیامبران زدند، مانند جنون (حجر، 6)، سحر (مدثّر، 24)، سفاهت (اعراف، 66) و ضلالت (اعراف، 61) به امر و نهی کنندگان نیز بزنند.

به گفته برخی مفسران سفارش به حق و صبر در (آیه 3 عصر) به امربه معروف و نهی از منکر اشاره دارد ⁽²⁾وَ العَصر * انَّ الانسنَ لَفِي خُسر * إِلَّا الَّذِينَ ءامَنوا وَ عَمِلُوا الصلِحتِ وَ تَواصَوا بِالحَقّ وَ تَواصَوا بِالصَّبر.

د) شفقت و مهربانی

هرگاه امر به معروف و نهی از منکر همراه با شفقت و از سر خیرخواهی باشد اثر بیش تری دارد، چنان که لقمان فرزندش را با تعبیر «یا بنیّ» که حکایت از مهربانی دارد مخاطب می سازد ⁽³⁾و مؤمن آل فرعون هنگامی که موسی را امر به معروف (خروج از شهر) می کند می گوید: ... انّى لَكَ مِنَ النصِحين. (قصص، 20)

ه) پیشنهاد جایگزین منکر

در مواردی که نیازی انسان را به سوی منکر سوق داده وقتی از منکر نهی می شود مناسب است کار مباحی که می تواند نیاز او را برطرف سازد، به عنوان جایگزین منکر، معرفی شود، از همین رو هنگامی که حضرت لوط علیه السلام به قوم خود را از کار ناشایست آنان نهی کرد، به آنان پیشنهاد داد تا با دختران او ازدواج کنند: قالَ يقَومِ هَؤُلاءِ بَناتى هُنَّ اطْهَرُ لَكُم فَاتَّقُوا اللهَ وَ لا تُخزونِ في ضَيفى. (هود، 78)

و) گفتار نیکو و نرم

شایسته است که امر به معروف و نهی از منکر با سخن نیکو باشد: قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً (بقره، 83)؛ همچنین از (آیه 44 طه): فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لزوم ملایمت و نرمی در گفتار به هنگام امر به معروف و نهی از منکر استفاده شده است. ⁽⁴⁾

پیام ها

روایات

4 - امام باقر علیه السلام می فرماید

نَّ الأمرَ بالمعروفِ و النّهيَ عَنْ المُنكر فريضةٌ عظيمةٌ بها تُقامُ الفرائِضُ و تأمنُ

المذاهبُ وتحلُّ المكاسبُ و تُردُّ المظالم و تعمُرُ الأرضُ و يُنتَصَفُ من الاعداء ويَستَقيم الأمر ⁽¹⁾

داستان

1- شخصی به عبد الله بن عباس گفت: می خواهم امر به معروف و نهی از منکر نموده و مردمان را وعظ و نصیحت کنم. ابن عباس پرسید: مانعی ندارد امّا مواظب باش که سه آیه از آیاتِ قرآن مجید تو را رسوا نسازد. آن شخص گفت: کدام آیات؟ ابن عباس گفت: یکی این آیه که می گوید: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرَوتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ؛ ⁽²) آیا تو اطمینان داری که از مخاطبان و نکوهش شدگان این آیه نیستی؟ آن شخص گفت: نه، آیه دوّم را بگو! ابن عباس گفت: آیه دوم این است که می گوید لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفعَلُونَ كَبُرَ مَقتاً عِندَ اللهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفعَلُونَ؛ ⁽³⁾نسبت به این آیه چطور؟ آیا مطمئن هستی که از توبیخ شدگان این آیه نیستی؟ آن شخص گفت؛ نه، آیه سوم را بگو! ابن عباس گفت: آیه سوم گفتار خداوند متعال به نقل از عبد صالح حضرت شعیب علیه السلام است که به مردم چنین گفت: وَ ما أُرِیدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلی ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ ⁽⁴) آیا از اهل این آیه هستی؟ آن شخص گفت: نه! ابن عباس گفت: بنابراین اول از خودت شروع کن؛ آن گاه به نصیحت کردن دیگران بپرداز. ⁽⁵⁾

2- نقل می کنند: در زمان زعامت مرجع تقلید آیت الله آقا نجفی (که در زمان حکومت ناصرالدین شاه، در اصفهان می زیست) یک روز عده ای روحانی نما در حالی که نفس می زدند و يك دایره شکسته و يك تنبک شکسته در دست داشتند به منزل آیت الله آقانجفی آمدند، ایشان پرسید: چه خبر است؟ از کجا می آیید؟ این ها چیست که در دست دارید؟

در پاسخ گفتند: در مدرسه بودیم که به ما اطلاع دادند در چندین خانه آن مدرسه، مجلس عروسی است و در آن جا دایره و تنبک می زدند، از پشت بام مدرسه، روی بام ها رفتیم تا به آن خانه رسیدیم، داخل آن خانه شدیم و مردم را زدیم و دایره و دمبک آن ها را شکستیم.

یکی از آن ها جلو آمد و گفت: من خودم رفتم جلو، سیلی محکمی به گوش عروس زدم.

مرحوم آیت الله آقا نجفی فرمود: عجبا به راستی نهی از منکر همین است که شما کردید؟!، شما چندین منکر (و کار بد) را بنام نهی از منکر مرتکب شدید:

1- مجلس عروسی بوده (که شادی محدود اشکال ندارد) 2- شما حق تجسس نداشتید 3- شما حق نداشتید که از پشت بام های مردم عبور نمایید 4 – چه کسی به شما اجازه زد و خورد داده است؟... بنابراین کار شما نه تنها واجب و مستحب نبوده بلکه چند کار حرام انجام داده اید! ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- امت به معنای جمعیت یا فردی است که هدفی را دنبال می کنند.

2- قطعا وجه این که خیر و شر را معروف و منکر خوانده، این است که به حسب نظر دین، خیر معروف و شر منکر است، نه به حسب عمل خارجی.

3- در آیه فوق دستور داده شده که همواره در میان مسلمانان باید امتی باشند که این دو وظیفه بزرگ اجتماعی را انجام دهند: مردم را به نیکی ها دعوت کنند و از بدی ها باز دارند.

4- دقت در مجموع این آیات پاسخ سؤال را روشن می سازد، زیرا چنین استفاده می شود که امر به معروف و نهی از منکرد دو مرحله دارد: یکی مرحله فردی که هرکس موظف است به تنهایی ناظر اعمال دیگران باشد و دیگری مرحله دسته جمعی که امتی موظفند برای پایان دادن به نابسامانی های اجتماع دست به دست هم بدهند و با یکدیگر تشریک مساعی کنند.

5- در اجتماع چیزی به عنوان «ضرر فردی» وجود ندارد و هر زبان فردی امکان این را دارد که به صورت یک «زیان اجتماعی» درآید و به همین دلیل منطق و عقل به افراد اجتماع اجازه می دهد که در پاک نگه داشتن محیط زیست خود از هرگونه تلاش و کوششی خود داری نکنند.

6- با توجه به مراحل مختلف امر به معروف و نهی از منکر و حدود و مقررات هر يك، نه تنها هرج و مرجی در اجتماع تولید نمی شود، بلکه اجتماع از صورت يك جامعه مرده و فاقد تحرك بيرون آمده به يك جامعه زنده تبدیل می گردد.

7- امربه معروف در اصطلاح به معنای فرمان دادن به هر کاری است که حُسن آن از نظر عقل و شرع شناخته شده است و نهی از منکر به معنای بازداشتن از هر کاری است که حُسن آن از منظر عقل و شرع ناشناخته است یا عقل یا شرع به قُبح آن حکم می کند.

32- دل نبستن به مظاهر دنیا

اشاره

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ [سوره منافقون، آیه 9]

«ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند! و کسانی که چنین کنند، زیانکارانند!»

واژگان مهم

تلهی

کلمه تلهی از مصدر الهاء گرفته شده و این کلمه به معنای مشغول و سرگرم شدن به کاری و غفلت از کاری دیگر است و منظور از «الهاء اموال و اولاد از ذکر خدا» این است که اشتغال به مال و اولاد انسان را از یاد خدا غافل کند. ⁽¹⁾

ذكر

راغب اصفهانی دو معنا برای ذکر بر می شمارد. وی می گوید: گاهی ذکر به معنای توانایی انسان برای حفظ شناختی است که حفظ کرده است و گاهی به معنای حضور معنایی در قلب و یا سخنی بر زبان است و تقسیم ذکر به ذکر قلبی و ذکر لسانی به معنای دوم مربوط می شود و هریک از ذکر لسانی و قلبی خود بردو گونه اند:

خسران

کلمه خسرو خسران هر دو به معنای از دست دادن سرمایه است، یا همه اش و یا بعضی از آن. البته کلمه خسران رساتر از کلمه خسر است و خسران نفس به معنای آن است که آدمی نفس خود را در معرض هلاکت و بدبختی قرار دهد، به طوری که استعداد کمالش از بین برود و سعادت به کلی از او فوت شود. ⁽³⁾

البته گاهی خسران در مورد سرمایه های ظاهر به کار می رود مانند مال و مقام دنیوی و گاه در سرمایه های معنوی مانند صحت و سلامت و عقل و ایمان و ثواب و این همان چیزی است که خداوند آن را «خسران مبین» نام نهاده است... و هر

خسرانی که خداوند در قرآن بیان کرده اشاره به معنی دوم است نه آن چه مربوط به سرمایه های دنیوی و تجارت های معمولی است. ⁽¹⁾

نکات تفسیری

1- پیامدهای اعراض از یاد خدا

الف) نفاق

در این آیه مؤمنین را تذکر می دهد به این که از بعضی صفات که باعث پیدایش نفاق در قلب می شود بپرهیزند، یکی از آن ها سرگرمی به مال و اولاد و غافل شدن از یاد خداست و یکی دیگر بخل است.

چون خاصیت زینت حیات دنیا همین است که آدمی را از توجه به خدای تعالی باز می دارد هم چنان که فرمود: الْمَالُ وَ الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيا ⁽²⁾و اشتغال به این زینت دل را پر می کند و دیگر جایی برای ذکر خدا و یاد او باقی نمی ماند و نیز غیر از گفتار بی کردار و ادعای بدون تصدیق قلبی برایش نمی ماند و فراموشی پروردگار از ناحیه عبد باعث آن می شود که پروردگارش هم او را از یاد ببرد، هم چنان که فرمود: نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ ⁽³⁾و این خود خسرانی است آشکار، هم چنان که بازدرصفت منافقین فرمود: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ. ⁽⁴⁾

و در آیه مورد بحث به همین معنا اشاره نموده، می فرماید: وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

در این آیه شریفه مال و اولاد را نهی کرده و فرموده: «مال و اولادتان شما را از یاد خدا غافل نسازد» در حالی که باید فرموده باشد: «شما سرگرم به مال و اولاد نشوید» و این به خاطر آن بوده که اشاره کند به این که طبع مال و اولاد این است که انسان را از یاد خدا غافل سازد، پس مؤمنین نباید به آن ها دل ببندند و گرنه مؤمنین هم مانند سایرین از یاد خدا غافل می شوند، پس نهی در آیه نهی کنایه ای است، که از تصریح مؤکد تر است. ⁽⁵⁾

درست است که اموال و اولاد از مواهب الهی هستند، ولی تا آن جا که از آن ها در راه خدا و برای نیل به سعادت كمك گرفته شود، اما اگر علاقه افراطی به آن ها سدی در

میان انسان و خدا ایجاد کند بزرگ ترین بلا محسوب می شوند و چنان که در داستان منافقین در آیات گذشته دیدیم یکی از عوامل انحراف آن ها همین حب دنیا بود.

در این که منظور از ذکر خدا در این جا چیست؟ مفسران احتمالات زیادی ذکر کرده اند بعضی آن را به نمازهای پنجگانه و بعضی شکر نعمت و صبر بر بلا و رضای به قضا و بعضی حج و زکات و تلاوت قرآن و بعضی به تمام فرائض تفسیر کرده اند، ولی روشن است ذکر خدا معنی وسیعی دارد که همه این ها و غیر این ها را شامل می شود بنا بر این تفسیر به امور فوق از قبیل ذکر مصداق های روشن است.

تعبیر به خاسرون (زیانکاران) به خاطر آن است که حب دنیا چنان انسان را سرگرم می کند که سرمایه های وجودی خویش را در راه لذات ناپایدار و گاهی اوهام و پندارها، صرف می کند و با دست خالی از این دنیا می رود در حالی که با داشتن سرمایه های بزرگ برای زندگی جاویدانش کاری نکرده است. ⁽¹⁾

از موانع انفاق حب شدید انسان به مال و فرزندان است، از این رو، در آیاتی دیگر برخی از بستگان نزدیک انسان دشمن او خوانده شده اند: یايُّهَا الَّذِينَ ءامَنوا انَّ من ازوجِكُم وَ اولدِكُم عَدُوًّالَكُم فَاحْذَروهُم. ⁽²⁾سرّ این نکته آن است که گاه علاقه شدید انسان به آنان باعث می شود که او از ایمان به خدایا انجام دادن کارهای نيك همچون انفاق در راه خدا بازماند. ⁽³⁾

ب) معیشت ضنک

*معیشت ضنک ⁽⁴⁾

وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَمَةِ أَعْمَى (سوره طه، آیه 124) در این آیه، بعضی از آثار ترک ذکر خدا بیان شده است؛ می فرماید: «و هرکس از یاد من روی گردان شود، زندگی تنگ و سختی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور می کنیم!» وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرَى فَانَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكا وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِیامَةِ اعْمی عذاب دنیوی آن ها، تنگی معیشت و عذاب اخروی آن ها، نابینا بودن در محشر است!

گاه تنگی معیشت به خاطر این است که انسان درآمد کمی دارد و گاه به خاطر آن

است که با داشتن درآمد هنگفت، به خاطر بخل و حرص و آز و طمع، صحنه زندگی بر او تنگ می شود؛ مایل نیست درِ خانه اش باز باشد و دیگران از زندگانی او استفاده کنند و حاضر نیست محرومان را در زندگی خود شریک سازد؛ و به فرموده علی علیه السلام:

«ثروتمندان بخیل همچون فقیران زندگی می کنند و همانند اغنیا و ثروتمندان حساب پس می دهند»

يَعيشُ فِي الدُّنْيا عَيْشَ الْفُقَرَاءِ وَ يُحاسَبُ فِي الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِياءِ ⁽¹⁾ غالب ثروتمندان از خدا بی خبر حریصند و این حرص و آز همیشه آن ها را در التهاب و نگرانی و ناراحتی نگه می دارد، به گونه ای که از اموال سرشار خود، بهره کافی توأم با آرامش نمی برند.

امّا چرا در قیامت نابینا محشور می شود؟ ممکن است به این دلیل باشد که حوادث آن جهان هماهنگی کاملی با حوادث این جهان دارد؛ غافلان از ذکر خدا چشم های خود را بر حقایق این جهان بسته و آیات حق را که از در و دیوار این جهان نمایان است نادیده گرفته اند؛ به همین دلیل در قیامت نابینا وارد عرصه محشر می شوند. ⁽²⁾

ج) افراط در هوا پرستی

اثر دیگر فراموشی یاد خدا گرفتاری در گرداب افراط و تفریط است.

وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيْدُونَ وَجْهَهُ وَ لَا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَوةِ الدُّنيا وَ لا تُطِعْ مَن أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كَانَ امْرُهُ فُرُطاً (سوره کهف، آیه 28) ششمین آیه، خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کرده و او را از پیروی کسانی که قلبشان از ذکر خدا غافل است، بر حذر می دارد و به همراهی کسانی که صبح و شام به یاد خدا هستند، دعوت می کند؛ می فرماید: «با کسانی باش که پروردگار خود را هر صبح و شام می خوانند و تنها ذات او را می طلبند؛ هرگز چشمان خود را به خاطر زینت های دنیا از آن ها برمگیر! و از کسانی که قلبشان را از یاد ما غافل ساخته ایم، اطاعت مکن! همان ها که پیروی از هوای نفس کردند و کارهایشان افراطی است!

بدیهی است خداوند بیدلیل کسی را به مجازات غفلت از یاد حق، گرفتار نمی کند؛ این مجازات از آنِ کسانی است که به دشمنی با حق برخاسته اند؛ و از سر لجاج و کبر و غرور، یا تعصّب کورکورانه، با حق دشمنی دارند. بنابراین، منظور از

اغفال قلب، مسلّط ساختن غفلت از یاد خدا بر آن به خاطر کیفر اعمالشان است؛ و به همین دلیل، به هیچ وجه مستلزم جبر نیست. این گروه از غافلان، پیرو هوای نفسند؛ و اعمالشان آلوده به افراط و تفریط است؛ به همین دلیل، در پایان آیه می فرماید: وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ كَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً

از این آیه بخوبی می توان نتیجه گرفت که غافل شدن از یاد خدا در اخلاق انسان اثر می گذارد و او را به وادی هواپرستی و افراط می کشاند. آری! روح انسان را یا «خدا» پر می کند و یا «هوی» که جمع میان این دو ممکن نیست. هوا پرستی سرچشمه غفلت از خدا و خلق خداست؛ هوا پرستی عامل بیگانگی از همه اصول اخلاقی است؛ و سرانجام، هوا پرستی انسان را در خویشتن فرو می برد و از همه چیز غافل می کند. يك انسان هوا پرست جزبه اشباع شهوات خویش نمی اندیشد؛ رحم و مروّت و ایثار و فداکاری برای او مفهوم ندارد. ⁽¹⁾

د) آخرت گریزی

فَاعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَوةَ الدُّنيا (سوره نجم، آیه 29) (حال که چنین است از کسی که از یاد ماروی می گرداند و جز زندگی مادی دنیا را نمی طلبد، اعراض کن!)

در این آیه، باز روی سخن به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است؛ و او را از آن ها که از یاد خدا بیگانه اند، برحذر می دارد؛ می فرماید: «از کسانی که از یاد ما روی برگردانده اند، و جز زندگی دنیا را نمی خواهند و نمی جویند، روی بگردان»

در این آیه، رابطه «دنیا پرستی» و «ترک ذکر خداوند» بخوبی روشن است؛ و به این ترتیب آثار ذکر خدا را در پرورش فضائل اخلاقی و آثار ترك آن را در پیدایش رذائل روشن می سازد. ⁽²⁾

2- مراتب ذكر

اشاره

ذكر الله واقعی ذکری است که در اعماق وجود انسان اثر بگذارد و در جهت گیری های فکری و عملی او تأثیر کند و روح و جان انسان را پرورش دهد و به راه خدا دعوت کند.

آن کس که ذکر خدا می گوید و راه شیطان را می پوید، در واقع ذاکر صادق و خالص نیست؛ به همین دلیل، در حدیثی از امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام می خوانیم که فرمود:

مَنْ ذَكَرَ اللهَ وَ لَمْ يَسْتَبِقُ الى لِقَائِهِ فَقَدْ اسْتَهْزَءَ بِنَفْسِهِم کسی که ذکر خدا بگوید و به سوی لقای او سبقت نجوید (و اعمال نیکی برای رستاخیز فراهم نسازد) خود را به سخریه گرفته است!» ⁽¹⁾

الف) ذکر از شاخه های مهم عبادت

ذکر به عنوان یکی از شاخه های مهمّ عبادت در پاکسازی روح و جان و بیداری و آگاهی و تهذیب نفس در بین عالمان علم اخلاق مطرح است؛ و برای هر مرحله از مراحل سیر و سلوك، اذكاری ذکر کرده اند؛ این اذکار به تناسب حالاتی است که انسان دارد و مسیرهائی که می پیماید؛ ولی به عنوان ذکر مطلق که در هر حالی خوب است، نه به عنوان قصد ورود.

آری! ذکر خدا از بزرگ ترین عبادات و بهترین حسنات است و در برابر تهاجم وسوسه های نفس و نفوذ شیطان به انسان مصونیّت می بخشد.

پرده های خودخواهی و غرور را که بزرگ ترین دشمن سعادت انسان است می درد، او را از خواب غفلت بیدار می کند و از خطراتی که سعادت وی را تهدید می کند آگاه می سازد.

ذکر خدا مانند دانه های حیاتبخش باران است که بر سرزمین روح و قلب انسان می بارد و انواع بذرهای فضیلت و تقوا را شکوفا و بارور می سازد و هر اندازه درباره اهمّیّت این عبادت سخن گفته شود باز کم است. ⁽²⁾

ب) مراتب ذکر از منظر علامه طباطبایی رحمة الله

علامه طباطبایی ذیل آیه 152 بقره ⁽³⁾درباره مراتب ذکر می فرمایند:

ذکر لفظی از مراتب ذکر واقعی است چرا که ذکر دارای مراتبی است که آیات ذیل به این اختلاف اشاره می کند:

1- أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد، 28)

2- وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً، وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ (اعراف 205)

(پروردگار خود را در دل بیاد آور، هم از تضرع و هم از ترس و هم آهسته به زبان)

فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً (بقره، 200) (پس خدا را بیاد آرید آن طور که به یاد پدران خود هستید و یا شدیدتر از آن)

در این آیه ذکر را بوصف شدت توصیف کرده و معلوم است که مقصود از آن ذکر

باطنی و معنوی است، چون ذکر لفظی، شدت و ضعف ندارد.

4- وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ، وَ قُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً (کهف، 24)

(و هرگاه فراموش کردی، (جبران کن) و پروردگارت را به خاطر بیاور؛ و بگو: «امیدوارم که پروردگارم مرا به راهی روشن تر از این هدایت کند!)

که ذیل این آیه دلالت دارد بر این که می خواهد بفرماید امیدوار آن باش که بالاتر از ذکر به مقامی برسی که بالاتر از آن مقام که فعلا داری بوده باشد، پس برگشت معنا به این می شود که تو وقتی از یک مرتبه از مراتب ذکر خدا پائین آمدی و به مرتبه پائین تر برگشتی، بگو چنین و چنان، پس به حکم این آیه تنزل از مقام بلندتری از ذکر و یاد خدا نیز نسیان است، پس آیه شریفه دلالت دارد بر این که ذکر قلبی هم برای خود مراتبی دارد، از این جا روشن می شود این که بعضی گفته اند: ذکر به معنای حضور معنا است در نفس، سخنی است درست، برای این که حضور دارای مراتبی است. ⁽¹⁾

3- آثار ذکر در قرآن

الف) آرامش قلبی

الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ الا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (سوره رعد، آیه 28) «در این آیه، سخن از تأثیر یاد خدا در آرامش دل ها است؛ آرامشی که می تواند انسان را از لغزش ها برهاند و به فضائل اخلاقی بیاراید؛ می فرماید: آن ها (هدایت یافتگان) کسانی هستند که ایمان آورده اند و دل هایشان به ذکر خدا مطمئن و آرام است.»

سپس همین معنی را به صورت یک قاعده کلّی بیان کرده، می افزاید: «آگاه باشید، تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابد!» این آرامش فوق العاده به خاطر آن است که نگرانی ها گاه به خاطر آینده تاریک و مبهمی است که در پیش دارد؛ مثلًا، از احتمال زوال نعمت ها یا گرفتاری در چنگال بیماری و درماندگی و ناتوانی و مانند آن ناشی می شود و گاه گذشته تاريك زندگی، فکر او را به خود مشغول می دارد و نیز دنیا پرستی و دلباختگی نسبت به دنیا، سوء ظن ها و توهّم ها و ترس و وحشت از مرگ، هر یک از این ها می تواند عاملی برای نگرانی و سلب آرامش انسان شود. بخل، حسد، حرص و طمع و مانند آن ها نیز از عوامل نگرانی انسان است.

یاد خدا، همان خداوندی که جواد، کریم، رحمان، رحیم، خالق، رازق، بخشنده

و بنده نواز است- خداوندی که حلّ هر مشکلی در برابر قدرتش آسان و هر امر پیچیده ای در برابر اراده اش ساده است.

هنگامی که نام خدا برده می شود یک دنیا عظمت، قدرت، علم و حکمت در قلب انسان متجلّی می شود، چرا که او دارای اسماءِ حسنی و صفات علیا و صاحب تمام کمالات و منزّه از هرگونه عیب و نقص است. توجّه مداوم به چنین حقیقتی که دارای چنان اوصافی است، روح انسان را به نیکی ها و پاکی ها سوق می دهد و از بدی ها و زشتی ها دور می دارد. به تعبیر دیگر بازتاب صفات او در جان انسان تجلّی پیدا می کند.

توجّه به چنین معبود بزرگی موجب احساس حضور دائم در پیشگاه اوست و با این احساس، انسان از گناه و آلودگی فاصله می گیرد. یاد او یادآوری مراقبت اوست، یاد حساب و جزای اوست، یاد دادگاه عدل و بهشت و دوزخ اوست و چنین یادی جان را صفا و دل را نور و حیات می بخشد.

به همین دلیل در روایات اسلامی آمده است که هر چیز اندازه ای دارد جز یاد خدا که هیچ حدّ و مرزی برای آن نیست. در کافی از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: ما مِن شَىءٍ إِلَّا وَ لَهُ حَدُّ يَنتَهى الَيهِ الّا الذّكَرَ فَلَيسَ لَهُ حَدُّ يَنتَهى الَيهِ ⁽¹⁾

(هر چیزی حدّی دارد که وقتی به آن رسد پایان می پذیرد جز ذکر خدا که حدّی برای پایان آن وجود ندارد)

سپس افزود: فَرَضَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ الفَرائضَ فَمَن أَدَاهُنَّ فَهُوَ حَدُّ هُنَّ وَ شَهِرُ رَمَضان فَمَن صَامَهُ فَهُوَ حَدُّهُ وَ الحَجُّ فَمَن حَجَّ فَهُوَ حَدُّهُ إِلَّا الذِّكْرَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَم يَرضِ مِنهُ بِالقَلِيلِ وَ لَمْ يَجْعَل لَهُ حِدَ ايُنتَهى اليهِ ثُمَّ تَلا: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَذْكُروا اللهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَ سَبّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا) ⁽²⁾

خداوند نمازهای فریضه را واجب کرده است، هر کس آن ها را ادا کند حدّ آن تأمین شده، ماه مبارک رمضان را هر کس روزه بگیرد حدّش انجام گردیده و حج را هرکس (يك بار) به جا آورد همان حدّ اوست، جز ذکر خدا که خداوند به اندک آن راضی نشده و برای فزونی آن حدّی قائل نگردیده، سپس به عنوان شاهد سخن این آیه را تلاوت فرمود: ای کسانی که ایمان آورده اید، خدا را بسیار یاد کنید و صبح و شام او را تسبیح گویید». ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام در ذیل همین روایت از پدرش امام باقر علیه السلام نقل می کند که «او

كثير الذّکر بود و هرگاه با او راه می رفتم ذکر خدا می گفت و هنگام غذا خوردن نیز به ذکر خدا مشغول بود، حتّی وقتی با مردم سخن می گفت از ذکر خدا غافل نمی شد».

سرانجام با این جمله پرمعنی حدیث مزبور پایان می پذیرد: وَ البَیتُ الَّذی يَقرَافِيهِ القُرآن وَ يَذكرُ الله عَزَّوَجَلَّ فِيهِ تَكثُرُ بَرَكَتُهُ وَ تَحضُرُهُ المَلائِكَةُ وَ تَهرُبُ مِنْهُ الشَّياطينَ وَ يَضِيءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَما يُضيءُ الكَوكَبُ الدَّرى لِأَهْلِ الارضِ ⁽¹؛)خانه ای که در آن تلاوت قرآن شود و خدایاد شود برکتش افزون خواهد شد، فرشتگان در آن حضور می یابند و شیاطین از آن فرار می کنند و برای اهل آسمان ها می درخشد همان گونه که ستاره درخشان برای اهل زمین».##### ب صیانت از زشتی ها)﴿اقِمِ الصَّلوةَ انَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللهِ اكْبَرُ (سوره عنکبوت، آیه 45)

آری! یاد خدا روح نماز است و روح شریف ترین بخش وجود می باشد؛ اگر نماز سبب ترك فحشاء و منکر می شود نیز به خاطر همین ذکر الله است؛ زیرا یاد خدا انسان را به یاد نعمت های او می اندازد که تمام وجود انسان در آن غرق است و یادآوری این نعمت ها انسان را از نافرمانی بخشنده نعمت، باز می دارد و از گناه شرمنده می کند.

از سوی دیگر، او را به یاد روز قیامت و دادگاه عدل الهی می اندازد؛ خود را در برابر دادگاه بزرگ حق می بیند و پرونده اعمال خویش را در آن جا حاضر و مأموران مجازات را آماده مجازات بدکاران و فرشتگان رحمت را آماده پذیرائی از بندگان خوب خدا در بهشت برین مشاهده می کند؛ و این عامل دیگری برای ترك عصيان و ترك كارهای ضدّ اخلاق است.

بعضی از مفسّران گفته اند: جمله وَ لَذِكْرُ اللهِ اكْبَرُ اشاره به این است که ذکر خدا برترین اعمال و عبادات بندگان است. این احتمال نیز داده شده است که منظور از «ذکرالله» در این جا یادی است که خدا از بنده اش می کند (در برابریادی که بنده از خدا دارد). ⁽²⁾و این یاد خدا او را به درجات عالیه عبودیّت و بندگی سوق می دهد و از هر چیز برتر و والاتر است؛ ولی احتمال اوّل با معنی آیه تناسب بیش تری دارد. ⁽³⁾

ج) انگیزه جهاد و مبارزه

اذْهَبْ انْتَ وَ اخُوكَ بِآيَاتِي وَ لا تَنِيا في ذِكْرِی (سوره طه، آیه 42) در این آیه، مخاطب موسی و برادرش هارون هستند، در آن زمان که فرمان نبوّت

موسی علیه السلام صادر شده و مأمور می شوند برای مبارزه با فرعون آماده گردند، می فرماید: تو و برادرت با آیات من (کتاب آسمانی و معجزات) به سوی فرعون بروید و در ذکر من کوتاهی و سستی نکنید! اذْهَبْ انْتَ وَ اخُوكَ بِآيَاتِي وَ لَا تَنِيا فِي ذِكْرى

دستور به ذکر خدا آن هم بدون سستی به هنگام مبارزه با طغیانگری همچون فرعون، بسیار پر معنی است؛ این امر نشان می دهد که ذکر خداوند تا چه اندازه در قدرت و قوّت و شجاعت و شهامت انسان اثر دارد و به او نیرو و توان برای مبارزه می بخشد که در این هنگام به آن دستور داده شده است.

در تفسیر «فی ظِلال» می خوانیم که در توضیح این آیه می گوید: «خداوند به موسی و هارون گفت که ذکر و یاد من، وسیله کار شما و اسلحه برنده و تکیه گاهی است که می توانید به آن متّکی شوید!» ⁽¹⁾

بعضی از مفسّران «ذکر» را در این آیه به معنی ابلاغ دعوت نبوّت و بعضی به معنی مطلق امر و فرمان و بعضی به معنی یاد خدا گرفته اند، در حالی که هیچ منافاتی بین این امور نیست و ممکن است همه در مفهوم جامع آیه جمع باشد. بدیهی است هنگامی که پیامبرخدا به یاد خدا صلی الله علیه و آله باشد و از یاد او نیرو و توان بگیرد، در ابلاغ رسالت و اطاعت فرمان اونیز قوی ترو کوشا تر خواهد بود. ⁽²⁾

د) خروج از ظلمت

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللهَ ذِكْراً كَثيراً وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ اصيلًا- هُوَ الَّذِى يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَ كانَ بِالْمُؤمِنينَ رَحِيماً (سوره احزاب، آیات 41 تا 43) ⁽³⁾ در این آیه، روی سخن به تمام مؤمنان است و همه آنان را به سوی ذکر خدا دعوت می کند و آن را با خروج از ظلمات و پیوستن به نور مرتبط می سازد؛ می فرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را بسیار یاد کنید و صبح و شام او را تسبیح گویید!- او کسی است که بر شما درود و رحمت می فرستد و فرشتگان او (نیز برای شما) تقاضای رحمت می کنند، تا شما را از ظلمات جهل و شرك و گناه به سوی نور (ایمان و توحید و تقوا) رهنمون گردد؛ و او نسبت به مؤمنان مهربان است!»

ه) شیطان ستیزی

انَّما يُريدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوْقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ

عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ عَنِ الصَّلوةِ (سوره مائده، آیه 91) در این آیه، سخن از عواقب آلودگی به شراب و قمار به میان آمده است؛ می فرماید:

«شیطان می خواهد به وسیله شراب و قمار در میان شما عداوت ایجاد کند و شما را از ذکر خدا و نماز باز دارد با (این همه زیان و فساد) آیا خودداری خواهید کرد!»

در این آیه سه مفسده مهم برای شراب و قمار ذکر شده: پیدایش عداوت و دشمنی؛ و بازداشتن از ذکر خدا؛ و از نماز؛ از این تعبیر بخوبی روشن می شود که ذکر خدا همچون نماز و همانند دوستی و محبّت در میان مردم سرمایه مهمّی است که از دست دادن آن ضایعه بزرگی محسوب می شود.

اضافه براین، می توان از لحن آیه چنین استفاده کرد که میان «ترک ذکر خدا و نماز» و «پیدایش عداوت و بغض و مفاسد اخلاقی دیگر» رابطه ای وجود دارد؛ و این همان است که ما در جستجوی آن هستیم. ⁽¹⁾

4- موانع ذکر قلبی

اشاره

ذكر لفظی موانع مهمّی بر سر راه ندارد، چرا که هر وقت انسان بخواهد می تواند اذکار مقدّسی را مشتمل بر اسمای حسنای خداوند و صفات جمال و کمال او بر زبان جاری سازد مگر این که آن قدر غرق دنیا شود که حتّی مجال برای ذکر لفظی باقی نماند.

ولی ذکر قلبی و معنوی موانع زیادی بر سر راه دارد، که مهم ترین آن ها از سوی خود انسان است. طبق حدیث مشهور علوی که می فرماید: ما رَأَيْتُ شَيْئاً إِلَّا وَ رَأَيْتُ اللهَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ وَ مَعَهُ (المفتاح الفلاح: 367)

چیزی را ندیدم مگر این که خدا را قبل از آن؛ و بعد از آن؛ و همراه آن دیدم! (قبل از آن به دلیل این که خالق آن اوست و بعد از آن به دلیل این که همه چیز فانی می شود و او باقی است و همراه آن به دلیل این که حافظ و نگهدار همه چیز است!»؛ ولی با این حال، بسیار می شود که اعمال انسان و صفات شیطانی او، حجابی ضخیم دربرابر چشمانش می شود به گونه ای که هرگز حضور خود را در پیشگاه خدا احساس نمی کند؛ همان گونه که دردعای معروف امام سجّاد علیه السلام (دعای ابوحمزه ثمالی) می خوانیم: وَ أَنَّكَ لَا تَحْتَجِبُ عَنْ خَلْقِكَ إِلَّا أَنْ تَحْجُبَهُمُ الْأَعْمَالُ دُونَكَ

«تو هرگز از مخلوقات خود پنهان نیستی مگر این که اعمال آن ها حجابی در برابر تو گردد!» و مهم ترین این حجاب ها، «خودپرستی» است که انسان را از «خداپرستی» و ذکر الله باز می دارد.

انسان خود بین، خدابین نمی شود و خود خواهی و خود بینی نوعی شرک است که با حقیقت توحید و حق بینی سازگار نیست!

در تفسیر آیه شریفه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ امْوالُكُمْ وَ لَا اوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ

(ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال و فرزندانتان شما را از ذکر خدا غافل نسازد!) ⁽¹⁾فرمود:

هُمْ عِبادُ مِنْ أُمَّى الصَّالِحُونَ مِنْهُمْ، لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ عَنِ الصَّلَوةِ المَفْرُوْضَةِ الْخَمْسِ؛ این مؤمنان، بندگان صالحی از امّت من هستند که هیچ تجارت و معامله ای، آن ها را از یاد خدا و نمازهای فریضه پنجگانه، غافل نمی کند!» ⁽²⁾

آری! آن ها هر جا باشند و هرچه بگویند و هر چه بشنوند باز نظری به سوی خدا دارند. ⁽³⁾

الف) تجارت

رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ» (سوره نور، آیه 37)در این آیه که بعد از آیه معروف نور (سوره نور، آیه 35 آمده است، سخن از مردان بزرگی است که در بیوت رفیعی که مرکز انوار الهی است جای دارند؛ درباره ویژگی های آن ها چنین می فرماید: این (نور الهی) در خانه هایی قرار دارد که خداوند اذن فرموده دیوارهای آن را بالا برند (تا از دستبرد شیاطین و هوسبازان در امان باشد). خانه هایی که نام خدا در آن برده می شود و صبح و شام در آن تسبیح می گویند؛ کسانی که هیچ تجارت و معامله ای آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و ادای زکات غافل نمی کند» ﴿في بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْأصالِ- رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لابيعُ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ اقَامِ الصَّلوةِ وَ ايتاء الزَّكوةِ) به این ترتیب، نخستین ویژگی مردانی که پاسداران نورالهی هستند این است که سرگرمی های زندگی دنیا و امور مادّی آن ها را از یاد خدا غافل نمی کند؛ آری! یاد خداست که آن ها را به این افتخار بزرگ مفتخر کرده است؛ سپس به ویژگی های دیگر آن ها، مانند برپا داشتن نماز و اداء زکات اشاره می کند.

بنابراین ذکر خدا مایه آرامش دل؛ نهی از فحشاء و منکر؛ و قدرت و قوّت در مقابل دشمن؛ ترك بخل و حرص و دنیا پرستی و رذائل دیگر اخلاقی می شود. ⁽⁴⁾

ب) اموال و فرزندان

عوامل بازدارنده از یاد خدا بسیار است، ولی مهم ترین آن ها، اموال و اولاد است که این آیه به آن ها اشاره نموده است.

لا تُلْهِكُمْ أمْوالُكُمْ وَ لَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ شراب و قمار نیز مانع یاد خداست. يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ (مائده، 91).

تجارت و داد و ستد نیز می تواند از موانع باشد. لذا قرآن از کسانی که داد و ستد، آنان را از یاد خدا باز نداشته ستایش کرده است. رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعُ عَنْ ذِكْرِ اللهِ (نور، 37).

تکاثر و فزون طلبی از عوامل بازدارنده است. أَلْهاكُمُ التَّكَاثُرُ (تکاثر، 1).

آرزوهای طولانی نیز مانع یاد خداست. يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ (حجر، 3).

رفاه زدگی از عوامل دیگر غفلت است. مَتَّعْتَهُمْ وَ آبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ (فرقان، 18)

البتّه علاقه به دنیا آن گاه خطرناک است که انسان، دنیا را مقدمه آخرت نبینید و هدفش در تمام کارها، دنیا باشد. فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْیا ⁽¹⁾(از کسی که از یاد ما اعراض کرده و جززندگی دنیا اراده ای ندارد، دوری کن.)

روشن است که غفلت از یاد خدا، سبب هم نشینی با شیطان شده: وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَلَهُ قَرِينُ ⁽²⁾و انسان را به عذاب شدید و فزاینده ای گرفتار می سازد. وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَاباً صَعَداً» ⁽³آن چه خطرناک است غفلت از یاد خداست، نام بردن از اموال و اولاد، به خاطر آن است که این دو قوی ترین عامل غفلت هستند.)«ذِكْرِ اللهِ» شامل همه گونه ذکر و یاد خدا می شود، امّا بارزترین ذکر خدا، نماز است که باید مراقب بود رسیدگی به اموال و اولاد انسان را از نماز بازندارد.شاید دلیل مانع بودن مال و فرزند، جلوه های ظاهری آن هاست که انسان را از خدا غافل می سازد. ﴿الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا ⁽⁴⁾قرآن، مال و فرزند را مایه فتنه و آزمایش دانسته: وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادَكُمْ فِتْنَةُ ⁽⁵⁾و می فرماید: وَ مَا أَمْوالُكُمْ وَ

لا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفی ⁽¹⁾مال و فرزند، عامل قرب شما به خداوند نیستند. ⁽²⁾

روایات

1- روایت شده که روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و بریاران خود درآمد و فرمود: در باغ های بهشت بگردش بپردازید، پرسیدند: یا رسول الله صلی الله علیه و آله باغ های بهشت چیست؟ فرمود: مجالس ذکر، هم صبح و هم شام باین مجالس بروید و بذکر بپردازید و هر کس دوست داشته باشد بفهمد چه منزلتی نزد خدا دارد، باید نظر کند ببیند خدا چه منزلتی نزد او دارد، چون خدای تعالی بنده خود را به آن مقدار احترام می کند که بنده اش او را احترام کند. و بدانید که بهترین اعمال شما و پاکیزه ترین آن نزد مالك و صاحبتان و نیز مؤثرترین اعمالتان، در رفع درجاتتان و بالأخره بهترین چیزی که آفتاب بر آن می تابد، ذکر خدای تعالی است، چه خود او از خودش خبر داده و فرموده: (من همنشین کسی هستم که ذکرم کند و بیادم باشد و نیز فرموده: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ، مرا یاد آورید تا شما را با نعمتم یاد آورم، مرا بیاد آورید با اطاعت و عبادت تا شما را یاد آورم، با نعمت ها و احسان و راحت و رضوان). ⁽³⁾

2- و در محاسن و دعوات راوندی، از امام صادق علیه السلام روایت کرده اند که فرمود:

خدای تعالی می فرماید: کسی که مشغول بذکر من باشد و ذکرم او را از درخواست حاجتش باز بدارد، من به او بهتر از آن چه بخواهد می دهم. ⁽⁴⁾

3- در معانی الاخبار از حسین بزاز روایت کرده که گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: آیا می خواهی تو را از مهم ترین وظیفه ای که خدا بر خلق خود واجب کرده خبردهم؟ عرضه داشتم: بله، فرمود: اول انصاف دادن به مردم، به این که با مردم آن طور رفتار کنی که دوست می داری با تو رفتار کنند و دوم مواسات با برادران دینی و یاد خدا در هر موقف، البته منظورم از ذکر خدا، سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر نیست، هر چند که این نیز از مصادیق آنست، ولی منظورم این است که در هر جا که پای اطاعت خدا به میان می آید، بیاد خدا باشی و اطاعتش کنی و هرجا معصیت خدا پیش آید، بیاد او باشی و آن را ترک کنی. ⁽⁵⁾

داستان

1- حب دنیا

حضرت عیسی علیه السلام با پیروانش سیاحت می کرد. به دهکده ای رسید که تمام ساکنین آن در بین راه و خانه هایشان مرده بودند.

حضرت عیسی علیه السلام فرمود: اینان به مرگ طبیعی نمرده اند، قطعا گرفتار غضب الهی شده اند، اگر غیر از این بود یکدیگر را دفن می کردند.

پیروانش گفتند: ای کاش ما می دانستیم قضیه اینان چه بوده است!

به عیسی علیه السلام خطاب رسید مردگان را صدا بزن! يك نفر از آنان تو را جواب خواهد داد. حضرت عیسی صدا زد: ای اهل قریه!

یکی از آنان پاسخ داد: بلی! چه می گویی یا روح الله؟

آن گاه حضرت عیسی علیه السلام مکثی کردند و سپس پرسیدند:

هنگامی که عذاب خداوند نازل شد، مرا نیز فرا گرفت. اکنون با يك موى كنار جهنم آویزانم، می ترسم در میان آتش بیفتم!

عیسی علیه السلام رو به جانب پیروانش کرد و گفت: در زباله دان خوابیدن و نان جوین خوردن شایسته خواهد بود، اگر دین انسان سالم بماند. ⁽¹⁾

2- نماز بی توجه

*نماز بی توجه ⁽¹⁾

نقل شده است که روزی «سیدهاشم» امام جماعت مسجد «سردوزک» بعد از نماز به منبر رفت. در ضمن توصیه به لزوم حضور قلب در نماز، فرمود: پدرم نقل می کرد: روزی در نماز جماعت دیدم مردم دور کسی را گرفته اند پرسیدم: چه خبر است؟ گفتند: مردی روستایی و جاهل به مسئله، به صف اوّل جماعت آمد و پشت سرشما اقتدا کرد و آن گاه وسط نماز، قصد فرادا کرد و هم اکنون نشسته و نان می خورد.

پدرم به آن شخص گفت: چرا چنین کردی؟

او در پاسخ گفت: سبب آن را آهسته به خودت بگویم یا در این جمع بگویم؟

پدرم گفت: در حضور همه بگو.

گفت: من وارد این مسجد شدم به امید این که از فیض نماز جماعت با شما بهرهمند شوم، اما وقتی اقتدا کردم، دیدم شما در وسط حمد، از نماز بیرون رفتید و در این خیال واقع شدید که من پیر شده و از آمدن به مسجد عاجز شده ام لذا به الاغی نیاز دارم، پس به میدان الاغ فروش ها رفتید و خری را انتخاب کردید و در رکعت دوم در خیال تدارک خوراک و تعیین جای او بودید. بدین سبب من عاجز شدم و دیدم بیش از این سزاوار نیست با شما باشم، لذا نماز خود را فرادا تمام کردم. این را بگفت و برفت. ⁽²⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- از موانع انفاق و یاد خدا، حب شدید انسان به مال و فرزندان است، از این رو، در آیاتی دیگر برخی از بستگان نزدیك انسان دشمن او خوانده شده اند

2- غافل شدن از یاد خدا در اخلاق انسان اثر می گذارد و او را به وادی هواپرستی و افراط می کشاند.

3- رابطه «دنیا پرستی» و «ترک ذکر خداوند» به خوبی روشن است؛ و به این ترتیب آثار ذکر خدا را در پرورش فضائل اخلاقی و آثار ترک آن را در پیدایش رذائل روشن می ساز.

4- به جز استعمال «ذکر» در معنای لغوی، این کلمه اطلاقات دیگری نیز در قرآن دارد که دارای نوعی علاقه و ارتباط با معنای لغوی می باشد.

5- بزرگان اخلاق گفته اند: منظور از ذکر آن است که با تمام قلب، متوجّه خداوند و عظمتش باشیم و او را همه جا حاضر و ناظر بدانیم.

6- ذکر بر دو گونه است: یاد خدا کردن به هنگام مصیبت (و شکیبایی نمودن) زیبا و جالب است و از آن برتر، آن است که خدا را در برابر گناهان یاد کنی و میان تو و حرام سدّی ایجاد نماید!»

7- ذکر خدا مانند دانه های حیاتبخش باران است که بر سرزمین روح و قلب انسان می بارد و انواع بذرهای فضیلت و تقوا را شکوفا و بارور می سازد و هر اندازه درباره اهمّیّت این عبادت سخن گفته شود بازکم است.

8- خروج از ظلمات رذائل اخلاق به سوی فضائل اخلاق را نیز شامل می شود که از مهم ترین آثار ذکر خداست.

9- نخستین ویژگی مردانی که پاسداران نورالهی هستند این است که سرگرمی های زندگی دنیا و امور مادّی آن ها را از یاد خدا غافل نمی کند.

10 - ذکر خدا مایه آرامش دل؛ نهی از فحشاء و منکر؛ و قدرت و قوّت در مقابل دشمن؛ ترك بخل و حرص و دنیا پرستی و رذائل دیگر اخلاقی می شود.

33- بصیرت نتیجه تقوا

اشاره

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللهُ ذُو الْفَضْلَ الْعَظِيمِ [سوره انفال، آیه 29]

«ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، برای شما وسیله ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرار می دهد؛ (روشن بینی خاصّی که در پرتو آن، حق را از باطل خواهید شناخت؛) و گناهانتان را می پوشاند؛ و شما را می آمرزد؛ و خداوند صاحب فضل و بخشش عظیم است!»

واژه های مهم

1- تقوی

تقوا اسم مصدراز ریشه «و- ق- ی»، در لغت به معنای پرهیز، حفاظت و مراقبت شدید و فوق العاده ⁽¹⁾و در اصطلاح به معنای محفوظ داشتن روح و نفس است از آن چه بیم می رود به آن زیان رساند، سپس به خوف و ترس (و پرهیز) نیز تقوا گفته شده است و در لسان شرع آن را به خویشتن داری در برابر گناه و محرمات اطلاق می کنند و کمال آن به ترک بعضی از مباحات مشکوک است. ⁽²⁾

سایر ارباب لغت نیز تعبیراتی نزدیک به آن چه در بالا آمد دارند، بعضی آن را به معنای صیانت و بعضی به معنای «امتناع از زشتی ها و هوی و هوس ها» تفسیر کرده اند. ⁽³⁾

2- فرقان

«فُرْقان» صیغه مبالغه از مادّه «فَرْق» است و در این جا به معنای چیزی است که به خوبی حق را از باطل جدا می کند. ⁽⁴⁾

3- سيئات

«سَيِّئَة» به معنای گناه و بدی مفهوم وسیعی دارد، که هرگونه انحراف و زشتی و عذاب در مفهوم آن خلاصه شده است، ولی جمعی از مفسران، «سیئة» را به معنای «شرك و كفر»، بعضی آن را به «اعمال قبیح» و بعضی به معنای «غضب و جهل و خشونت و انتقام جوئی» تفسیر کرده اند ولی تفسیر اول از همه مناسب تر به نظر می رسد. ⁽⁵⁾

نکات تفسیری

1- آثار تقوی

الف) تاثیر تقوی در دانش نظری

1- روشن بینی

فرقان در اعتقادات جدا کردن ایمان و هدایت است از کفر و ضلالت و در عمل جدا کردن اطاعت و هر عمل مورد خشنودی خدا است از معصیت و هر عملی که موجب غضب او باشد و فرقان در رأی و نظر جدا کردن فکر صحیح است از فکر باطل، همه این ها نتیجه و میوه ای است که از درخت تقوا به دست می آید، در آیه شریفه هم فرقان مقید به یکی از این چند قسم تفرقه نگشته و اطلاقش همه را شامل می شود، علاوه بر این که در آیات قبلی تمامی خیرات و شرور را ذکر کرده بود، پس فرقان در آیه مورد بحث شامل همه انحاء خیر و شر می شود، چون همه احتیاج به فرقان دارند.

نظیر آیه مورد بحث از جهت معنا آیه شریفه وَ مَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ⁽¹) است. ⁽²⁾

قرآن مجید برای تقوا آثار فراوانی بیان کرده که از جمله آن ها برطرف شدن حجاب ها از فکر و قلب آدمی است. رابطه ایمان و تقوا با روشن بینی در آیات مختلف قرآن به آن اشاره شده است، از جمله در آیه 29 انفال می خوانیم یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً ای کسانی که ایمان آورده اید اگر تقوای الهی پیشه کنید و از گناهان بپرهیزید خداوند وسیله ای برای شناخت حق از باطل برای شما قرار می دهد.

و در آیه 282 بقره آمده است: وَ اتَّقُوا اللهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللهُ تقوای الهی پیشه کنید و خداوند شما را علم و دانش می آموزد و در جای دیگر با صراحت این معنی آمده بود که اگر ایمان بیاورید و تقوا پیشه کنید خداوند نوری برای شما قرار می دهد که در پرتو آن بتوانید گام بردارید! ⁽³⁾

2- تأثيرهوی و هوس برعقل

یکی از حالات و قوائی که در عقل انسان یعنی در عقل عملی انسان یعنی در طرز

تفکر عملی انسان که مفهوم خوب و بد و خیر و شر و درست و نادرست و لازم و غیرلازم و وظیفه و تکلیف و این که الان چه می بایست بکنم و چه نمی بایست بکنم و این گونه معانی و مفاهیم را بسازد تأثیر دارد، طغیان هوا و هوس ها و مطامع و احساسات لجاج آمیز و تعصب آمیز و امثال این ها است، زیرا منطقه و حوزه عقلی عملی انسان به دلیل این که مربوط به عمل انسان است همان حوزه و منطقه احساسات و تمایلات و شهوات است. این امور اگر از حد اعتدال خارج شوند و انسان محکوم این ها باشد نه حاکم بر این ها، در برابر فرمان عقل فرمان می دهند، در برابرندای عقل و وجدان فریاد و غوغا می کنند، برای ندای عقل حکم پارازیت را پیدا می کنند، دیگر آدمی ندای عقل خویش را نمی شنود، در برابر چراغ عقل گرد و غبار و دود و مه ایجاد می کنند، دیگر چراغ عقل نمی تواند پرتو افکنی کند. پس این گونه هواها و هوس ها اگر در وجود انسان باشند، تأثیر عقل را ضعیف می کنند، اثر عقل را خنثی می کنند و به تعبیر دیگر این هوا و هوس ها با عقل آدمی دشمنی می ورزند.

در حدیث است که امام صادق علیه السلام فرمود: اَلْهَوَی عَدُوُّ اَلْعَقْلِ؛ «هوا و هوس دشمن عقل است». ⁽¹⁾رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: أَعْدَی عَدُوِّکَ نَفْسُکَ اَلَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْکَ؛ یعنی بالاترین دشمنان تو همان نفس اماره و احساسات سرکش تو است که از همه به تو نزدیک تر است و در میان دو پهلویت قرار گرفته است» ⁽²⁾.

پس توجه به این مطلب لازم است که حالات و قوای معنوی انسان به حکم تضاد و تزاحمی که میان بعضی با بعضی دیگر است در یکدیگر تأثیر مخالف می کنند و تقریباً اثر یکدیگر را خنثی می کنند و به عبارت دیگر با یکدیگر دشمنی و حسادت می ورزند. از آن جمله است دشمنی هوا و هوس با عقل.

از همین جا معنای تأثیر تقوا در تقویت عقل و ازدیاد بصیرت و روشن بینی روشن می شود. تقوانه سوهان است و نه سنباده و نه روغن چراغ. تقوا دشمنِ دشمن عقل است، از نوع سومِ دوستانی است که علی علیه السلام فرمود: وَ عَدُوَّ عَدُوِّكَ. ملکه تقوا که آمد، دشمن عقل را که هوا و هوس است رام و مهار می کند، دیگر نمی گذارد اثر عقل را خنثی کند، گرد و غبار برایش به وجود آورد، پارازیت ایجاد کند. چه خوب می گوید مولوی:

حس ها و اندیشه بر آب صفا

همچو خس بگرفته روی آب را

خس بس انبه بود برجو چون حباب

خس چو یکسو رفت پیدا گشت آب

چون که تقوا بست دو دست هوا

حق گشاید هر دو دست عقل را

پس معلوم شد که تقوا واقعاً تأثیر دارد در طرز تفکر و طرز قضاوت انسان، ولی نوع تأثیرش این است که جلو تأثیر دشمن را می گیرد و از این راه دست عقل را باز می کند و به وی آزادی می دهد عِتْقُ مِنْ كُلّ مَلَكَةٍ..

3- دریافت نور و ایمان مضاعف

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ... يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ و کفل به معنای حظ و نصیب است پس کسی که دارای این مرتبه بالای از ایمان باشد ثوابی روی ثواب دارد، هم چنان که ایمانی روی ایمان دارد.

بعضی ⁽¹⁾از مفسرین گفته اند: مراد از دادن دو کفل از رحمت، دادن دو أجری است که به اهل کتاب هم و عده اش داده، گویا فرموده به شما هم دو اجر می دهد، همان دو اجری که به مؤمنین اهل کتاب وعده داده بود، چون شما هم در ایمان آوردن به رسولان گذشته خدا و به آخرین رسول او مثل ایشانید، شما هم میان احدی از رسولان او فرق نمی گذارید. وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمشُونَ بِهِ بعضی ⁽²⁾از مفسرین گفته اند: منظور این است که در روز قیامت نوری به آنان می دهد که با آن در بین مردم آمد و شد می کنند. و این همان نوری است که در آیه يَسْعی نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ به آن تصریح می کرد.

لیکن این حرف درست نیست، چون مقید کردن آیه است به قیدی که هیچ دلیلی بر آن نیست و اطلاق آیه دلالت دارد که این مؤمنین، هم در دنیا نور دارند و هم در آخرت، هم چنان که درباره نور دنیایی آنان آیه شریفه زیر بر آن دلالت دارد: ⁽³⁾

أَوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ وَ جَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها ⁽⁴⁾و درباره نور آخرتشان آیه شریفه زیر دلالت می کند: يَوْمَ تَرَی

الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ. ⁽¹⁾

ب) در حیطه عمل

1. پرهیز و مراقبت

جمعی از مفسّران حدیثی از بعضی از صحابه نقل کرده اند که او در مقابل سؤال از حقیقت تقوا گفت: «آیا هرگز از راه پرخاری گذشته اید؟ وقتی پاسخ مثبت شنید گفت: در آن حال چه می کردید؟ آیا دامان خود را جمع نکرده و کوشش برای نجات از خارها نداشتید؟ این همان تقوا است»

آری در مسیر زندگی و ره سپردن به سوی خداوند خارهای شهوات و امیال و هوس ها و امیدهای کاذب و دروغین و لغزش ها فراوان است، این جاست که انسان باید دائماً مراقب باشد مبادا دامن روحش به این خارها بچسبد و پاره شود، مبادا نوك خاردرپای جانش فرونشیند و مجروحش سازد، مبادا او را از پیمودن این مسیر باز دارد و به خود مشغول نماید. و این نمی شود جز با بیداری و آگاهی و مراقبت دائم و مستمر.

به تعبیر ساده تر: تقوی همان پرهیز از آفات تکامل روح و خویشتن داری در برابر گناهان و شبهات است، به طوری که به صورت ملکه درآید. ⁽²⁾

تقوا خصوصیاتی دارد که به حسب موارد، مختلف می گردند و قدر جامع آن ها پرهیز از محرمات شرعی و عقلی، توجه به حق و التفات به پاکسازی عمل و به سوی مجرای طبیعی و متعارف اعمال حرکت کردن است، همان گونه که فجور، فاصله گرفتن از حالت اعتدال و خارج شدن از جریان طبیعی کارهاست و از آغاز پیدایش ایمان در دل مؤمن تا آخرین درجه کمال، همواره ملازم مؤمن است و در هر مرحله ای اقتضایی دارد؛ مانند محافظت نفس از عذاب و آتش، پرهیز از سخطِ خدا و مخالفت با وی و اجتناب از دوری و محجوبیّت از خداوند.

در آیه ای نیز تقوا مضاف الیه واژه «کلمه» است: إِذ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الحَميَّةَ حَمَیَّةَ الجهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ اللهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ و عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَلْزَمَهُم كَلِمَةً التَّقوى و كانوا أَحَقَّ بها و اَهلَها و كانَ اللهُ بِكلِّ شَيْء عليما. (فتح، 26) بیش تر مفسران گفته اند: مراد از «کلمة التقوی» کلمه توحید یعنی قول «لا اله إلاّ الله» است ⁽³⁾و نیز روایاتی کلمه تقوا را رسول خدا صلی الله علیه و آله، امیرمؤمنان، علی علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام دانسته اند. ⁽⁴⁾

2. مصونیت

کارکرد دیگر تقوا که به دنبال روشن بینی حاصل می شود، مصونیت است. علاوه بر آن که خداوند، انسان متقی را تحت حمایت خود قرار می دهد و بارها در قرآن به نقش ولایت خداوند و سرپرستی او از مومنان اشاره کرده وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُتَّقِينَ (جاثیه، 19)

انسان پرهیزگار در پرتو نور تقوا بسیاری از خطراتی که ناشی از غفلت و عدم آینده نگری ممکن است به او برسد را دفع می کند و تکلیف خویش را در فتنه ها، ناهنجاری ها والتهابات خانوادگی و اجتماعی می داند و مجهز به سپری محکم و لباسی محفوظ به نام «تقواست» از این روست که در تشبیه جالبی در قرآن از تقوا به لباس تعبیر شده است وَ لِبَاسُ التَّقْوى ذَلِكَ خَيْرٌ؛ «لباس تقوا بهتر است» (اعراف، 26)

3. ثمرات دنیوی و اخروی تقوی

الف) ثمرات دنیوی فردی

آثار تقوا به دنیوی و اخروی و آثار دنیوی به فردی و اجتماعی قسمت می شوند؛ برخی آثار فردی تقوا عبارت اند از:

هدایت ⁽¹⁾، قدرت تشخیص حق از باطل، جلب دوستی پروردگار ⁽²⁾، برونرفت از تنگناها، نجات از سختی ها و شبهات و آسان شدن کارها و مشکلات ⁽³⁾، روزی غیر مترقبه ⁽⁴⁾: که به فرموده امام صادق علیه السلام این روزی برکتی است که خداوند به مال انسان می دهد. ⁽⁵⁾، اصلاح کارها ⁽⁶⁾: که به گفته برخی مفسران اصلاح عمل به این است که خداوند آن را بپذیرد یا از سر لطف انسان را به انجام دادن کار صالح موفق کند ⁽⁷⁾، بشارت های الهی ⁽⁸⁾این بشارت ها وعده های خداوند در قرآن مجید به متقیان است ⁽⁹⁾

ب) ثمرات دنیوی اجتماعی

اشاره

بعضی آثار اجتماعی تقوا که گاهی در کنار صبر بر آن تأکید شده عبارت اند از:

بهره مندی از برکات آسمان و زمین ⁽¹⁾، برخورداری از امداد الهی ⁽²⁾، حفظ و حراست الهی و خنثا شدن توطئه های دشمنان ⁽³⁾و ایمن بودن از عذاب الهی. ⁽⁴⁾

آثار اخروی بسیاری نیز برای تقوی در قرآن ذکر شده که به جهت اختصار از ذکر آن ها خودداری می کنیم. ⁽⁵⁾

در کتاب وزین فرهنگ قرآن، بیش از 119 اثر و کارکرد برای تقوا برشمرده شده که همان کارکردها و آثار دین در همه حوزه های پیش گفته است. این گونه تعامل با موضوع تقوا، خود بیانگر اموری چند از قبیل ارزش و اهمیت تقوا و نیز معنای عام و فراگیر تقواست که می توان آن را مترادف دین داری دانست.

در این جا تنها به کارکردهایی اشاره می شود که تقوا در حوزه عمل اجتماعی و هنجاری به جا می گذارد و آثار آن به طور مستقیم خود را نشان می دهد.

1- اتحاد

از جمله کارکردهایی که قرآن برای تقوا برمی شمارد اتحاد و وحدت درمیان مسلمانان است؛ زیرا تقوا زمینه ساز تمسك به حبل الله و نیل به وحدت و اتحاد اجتماعی جامعه اسلامی و امت قرآن است.

خداوند در آیه 102 و 103 سوره آل عمران درباره کارکرد تقوا در این حوزه می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا الله َحَقَّ تُقَاتِهِ....وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ الله ِجَمِیعاً وَ لاَ تَفَرَّقُوا؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید تقوای الهی را به نحو احسن و کمالی آن به جا آورید... و همگی به ریسمان الهى تمسك جویید و متفرق نشوید.»

در حقیقت تقوای الهی در حالت کمالی آن تمسك به ریسمان الهی است که در روایات از آن به قرآن و عترت و سنت یاد شده است. بنابر تفسیر یاد شده از حبل الهی، مسلمان متقی می بایست به حبل الهى تمسك جوید که همان دین است؛ از این رو گفته می شود که تقوا همان دین داری است و کسی که دین داری و تقوا را پیشه خویش کند به وحدت دست می یابد؛ زیرا در این حالت در حوزه بینشی و نگرش و عمل می بایست در چارچوب دین (قرآن و سنت و عترت) عمل و حرکت

کند و از آن جایی که وحدت نیز چیزی جز یگانگی در بینش و نگرش و روش نیست، به خودی خود اتحاد پدیدار می گردد و اختلافات به کناری می رود.

2. دوری از التقاط

کسانی که به بخشی از دین ایمان آورند و بدان عمل کنند، در حقیقت از دین واقعی دور شده اند و این مسئله موجب می شود تا در برخی از مسایل زندگی خویش به اموری بیرون از دین تمسك جویند و گرفتار اندیشه و عمل و روش التقاطی گردند. از این روست که خداوند به نقش تقوا در دوری از التقاط اشاره می کند و بیان می دارد که چگونه فقدان تقوا موجب می شود تا کسانی که به دین کامل عمل نمی کنند دچار التقاط شده و از اندیشه هائی چون اندیشه های جاهلی استفاده می کنند و از دین کامل دور می شوند ⁽¹⁾

در صحنه عمل اجتماعی نیز شخص غیر متقی به جهت عمل نکردن به دین کامل، دچار ناهنجاری می شود که از آن جمله می توان به افساد در جامعه و طبیعت (بقره، آیه 205 و 206 و شعرا، آیه 179 تا 183) تجسس در کارهای دیگران (حجرات، آیه 12) تجاوز به حقوق دیگران (مائده، آیه 2) و دادن نام های زشت (همان) اشاره کرد که چگونه تحت تأثیر بی تقوایی صورت می گیرد؛ زیرا کسانی که اهل تقوا و دین داری هستند همواره از رفتار نابهنجار در حوزه عمل اجتماعی خودداری می کنند چون دین از آن ها بازداشته و یا خواستار عمل به هنجارها و رفتار پسندیده شده است و شخص دین دار و متقی می کوشد تا بر پایه آن ها عمل کند. از این روست که جامعه دین دار و متقی جامعه ای است که نابهنجاری ها در آن یا دیده نمی شود و یا به شکل پدیده اجتماعی در آن بروز و ظهور ندارد.

3. رهایی از بند طواغیت

جامعه ای که تقوا در آن به رشد و بالندگی رسیده است از طاغوت و بندگی حکومت های فاسد و باطل رهایی می یابد و هرگز دچار آن نمی شود. (زمر، آیه 16 و 17) ظلم و بی عدالتی در آن به صورت پدیده اجتماعی وجود ندارد (مریم، آیه 13 و 14 و جاثیه، آیه 19) و مردمانش از عجب و خودپسندی رهایی یافته (بقره، آیه 206) و از گناه عیب جویی دیگران مبرا و پاک شده اند. (حجرات، آیه 11 و 12) در جست وجوی عیب دیگری و یا غیبت از ایشان نیستند (همان) و در حوزه مسایل اقتصادی گرفتار کم فروشی (شعراء، آیه 179 و 183) و حرام و باطل خوری و تجاوز و معصیت به حقوق دیگران (مجادله، آیه 9) نیستند.

4. نزول نعمت

خدای تعالی در این آیات علاوه بر خلاصه گیری از آیات قبل یک حقیقت خالی از هر شایبه ای را هم خاطر نشان ساخته و در جمله وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّماءِ بدان اشاره نموده است و آن حقیقت عبارت است از چیزی که معیار و مدار اساس نزول نعمت و نقمت بر آدمیان است.

توضیح این که: به طور کلی همه اجزای عالم مانند اعضای یک بدن به یکدیگر متصل و مربوط است، بطوری که صحت و سقم و استقامت و انحراف يك عضو در صدور افعال از سایر اعضاء تاثیر داشته و این تفاعل در خواص و آثار در همه اجزاء و اطراف آن جریان دارد.

و این اجزاء (بطوری که قرآن شریف بیان کرده) همه به سوی خدای سبحان و آن هدفی که خداوند برای آن ها مقدر نموده در حرکتند، انحراف و اختلال حركت يك جزء از اجزای آن مخصوصاً اگر از اجزای برجسته باشد در سایر اجزاء بطور نمایان اثر سوء باقی می گذارد و در نتیجه آثاری هم که سایر اجزای عالم در این جزء دارند فاسد شده، فسادی که از جزء مزبور در سایر اجزاء راه یافته بود به خودش بر می گردد، اگر جزء مزبور به خودی خود و یا به کمک دیگران استقامت قبلی خود را بدست آورد حالت رفاه قبل از انحرافش هم بر می گردد، ولی اگر به انحراف و اعوجاج خود ادامه دهد فساد حال و محنت و ابتلاءش نیز ادامه خواهد یافت تا آن جا که انحراف و طغیانش از حد بگذرد و کار سایر اجزاء و اسباب مجاورش را به تباهی بکشاند، این جاست که همه اسباب جهان علیه او قیام نموده و با قوایی که خداوند به منظور دفاع از حریم ذات و حفظ وجودشان در آن ها به ودیعه سپرده جزء مزبور را تا خبردار شود از بین برده و نابود می سازند.

این خود یکی از سنت هایی است که خدای تعالی در جمیع اجزای عالم که یکی از آن ها انسان است جاری ساخته، نه این سنت تخلف بردار است و نه انسان از آن مستثنا است.

ج) ثمرات اخروی تقوی

1- پوشش گناهان و آمرزش

قرآن می گوید: علاوه بر تشخیص حق از باطل نتیجه پرهیز کاری این است که خداوند گناهان شما را می پوشاند و آثار آن را از وجود شما بر می دارد وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ به علاوه شما را مشمول آمرزش خود قرار می دهد وَ يَغْفِرْلَكُمْ و پاداش های فراوان دیگری در انتظار شماست که جز خدا نمی داند زیرا خداوند فضل و بخشش عظیم دارد وَ اللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ. ⁽¹⁾

2-بخشیده شدن گناهان و رهایی از آتش

از دیگر ثمرات مهم تقوا آن است که گناهانی که پرهیزکار از روی غفلت در گذشته انجام داده بخشیده می شود و این چنین مایه رهایی او از آتش جهنم می گردد.

«هرکس از خدا پروا کند خداوند بدی هایش را از او بزداید و پاداشش را بزرگ گرداند.» (طلاق، 5) و در (آیه 17 سوره لیل) و عده رهایی از آتش به متقین داده می شود و می فرماید: «از آتش جهنم» با تقواترین مردم دور داشته می شوند»

3- حسن عاقبت و پاداش بهشتی

کلید سعادت، فرجام نيك است چه بسا افرادی که مدتی عمل نيك انجام می دادند اما بعد از آن از حق رویگردان شدند.

بهترین نمونه این بدفرجامی شیطان است که پس از سال ها عبادت از درگاه الهی رانده شد. حسن عاقبت بالاترین نعمتی است که خداوند به متقین می دهد: «سرانجام پسندیده از آن متقین است.» (اعراف، 128)

بدنبال چنین حسن عاقبتی، بهشت و انواع نعمت های آن که در قرآن وعده داده شده به آدمی می رسد و از این نعمات متنعم می گردد: «این همان بهشتی است که به هريك از بندگان ما که پرهیزکار باشند به میراث می دهیم.» (مریم، 63)

4- پذیرش عمل

هریک از اعمال نیکی که در دنیا انجام می دهیم، جدای از پاداش و بهره اخروی منافع دنیوی فراوانی را به انسان می رساند. بهره مندی از این منافع و نیز پاداش اخروی در گرو قبولی عمل است. در آیات قرآن ملاک قبولی عمل تقوا ذکر شده است. عملی که در سرزمین تقوا کاشته شود، ثمر می دهد و به بار می نشیند و تخم عملی که در شوره زار ریا و غفلت و طمع ریخته شود، بی حاصل است. آیه شریفه: إِنَّما یَتَقَبَّلُ اَللّهُ مِنَ اَلْمُتَّقِینَ خطابی عام و حکمی عمومی برای همه اعمال آدمی و ملاکی قطعی برای پذیرش عمل است. این آیه به دنبال حکایت هابیل و قابیل آمده است که هر کدام از آن ها برای تقرب به پروردگار کاری را انجام دادند که از یکی قبول شد و از دیگری مقبول نیفتاد که این فراز پایانی آیه، دلیل قبولی عمل هابیل را تقوا پیشگی او می داند: وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَا ابْنَىْ ءادم بِالْحَقِّ اذقربا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الاخر قَالَ لاقتلنك قَالَ أَنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ «داستان دو فرزند آدم را به حق بر آن ها بخوان هنگامی که هرکدام عملی را برای تقرب (به پروردگار) انجام دادند اما از یکی پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد (قابیل) گفت: به خدا سوگند تو را هم خواهم کشت (هابیل) گفت: خدا تنها از پرهیزکاران می پذیرد.» (مائده، 27)

روایات

*روایات ⁽¹⁾

1- پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله می فرمایند: «کوشش تو در عمل همراه با تقوا بسیار بیش تر از عمل بدون تقوا باشد زیرا عمل همراه با تقوا قلیل شمرده نمی شود و چگونه عملی که مورد قبول خداوند قرار گرفته اندك شمرده شود. به خاطر سخن خداوند بلند مرتبه که فرمود: خداوند تنها از تقوا پیشگان قبول می کند.» ⁽²⁾

2- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: «از زیرکی مومن بترسید چرا که او با نورالهی می نگرد.» ⁽³⁾

3- عن النبي صلی الله علیه و آله: لا يَكونُ الرّجلُ مِن المُتَّقِينَ حَتَّى يُحَاسِبَ نَفْسَهُ أَشَدَّ مِن مُحاسَبَةِ الشَّرِيكِ شَريكَهُ، فَيعْلَمَ مِنْ أَينَ مَطْعَمُهُ؟ و مِن أينَ مَشْرَبُهُ؟ وَ مِنْ أَينَ مَلْبَسُهُ؟ أَمِن حِلٍّ أَمْ مِن حَرام؟ ⁽⁴⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: آدمی در زمره تقوا پیشگان نباشد مگر آن گاه که سخت تر از حسابرسی شریک از شریکش، از خود حساب کشد تا بداند که از کجا خورده است، از کجا آشامیده است، از کجا پوشیده است، از حلال یا از حرام؟

داستان

مفضل می گوید: در محضر امام صادق علیه السلام بودم، سخن از چگونگی اعمال به میان آمد.

من گفتم: عمل من چه مقدار کم است؟

حضرت فرمود: ساکت باش از خداوند آمرزش بخواه!

آن گاه فرمود: عمل کم با پرهیزگاری، بهتر از عمل بسیار بدون پرهیزگاری است.

گفتم: عمل بسیار بدون پرهیزگاری چگونه می شود؟

فرمود: مانند عمل کسی که به مردم غذا می دهد، به همسایگانش محبت می کند و در خانه اش به روی مردم باز است، ولی هنگامی که در معرض کار حرام قرار می گیرد از آن خودداری نمی کند و مرتکب حرام و گناه می شود.

بلی! این است نمونه عمل بدون تقوا.

اما شخص دیگری نیز هست که کارهای نیک (غذا دادن، مهربانی به همسایه

و...) انجام نمی دهد، ولی اگر کار حرامی برایش پیش آمد، خویشتن داری نموده، مرتکب کار حرام و گناه نمی گردد، البته شخص دومی بهتر از اولی است. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

اشاره

برای تقوی آثار و پیامدهایی مطرح شد من جمله:

1. تشخیص حق از باطل

إِن تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا

2. بهره مندی از تعالیم الهی

إِنَّ فِي اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ مَا خَلَقَ اللهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضِ لَآءَيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ «همانا درآمد و شد روز و شب و آن چه خداوند در آسمان ها و زمین آفریده، نشانه هایی برای اهل تقوا است.»

3. بهره مندی از روزی و برکات آسمان و زمین

مَن يَتَّقِ اللهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ؛ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَيَآ ءَامَنُواْ وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ؛ «اگر مردم هر منطقه ایمان آورده تقوا بورزند، درهای برکات آسمان و زمین را بر آنان می گشاییم.»

4. قبولی اعمال نزد خداوند

إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ

5. نجات از سختی ها

إِن تَصْبِرُواْ وَ تَتَّقُواْ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا «اگر صبر کرده تقوا پیشه کنید، مکر و حیله آنان به شما ضرری نمی رساند.»

مَن يَتَّقِ اللهَ يَجْعَل لَّهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا؛ «هر كه تقوا بورزد، خدا کار را بر او آسان می گرداند»

6. بهره مندی از هدایت قرآن

هُدًى لِلْمُتَّقِينَ قرآن مایه هدایت پرهیزکاران است.

7. آمرزش گناهان و رستگاری

وَ مَن يَتَّقِ اللهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاته

«هر که تقوای الهی پیشه سازد، گناهان او را بپوشد و بیامرزد»

وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ «تقوای الهی پیش گیرید باشد که به سعادت برسید.»

8. پاداش بزرگ اخروی

أزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ؛ «بهشت را به اهل تقوا نزدیک سازند» يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْدًا؛ «روزی که متقین را به سوی خدای رحمان به اجتماع محشور گردانیم» فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرِ؛ «در جایگاه صدق نزد مالک مقتدر» به وصال معشوق حقیقی برسند

34- نگهداری خود و خانواده

اشاره

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ لا يَعْصُونَ اللهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [سوره تحریم، آیه 6]

«ای کسانی که ایمان آورده اید، خود و خانواده هایتان را از آتشی که هیزمش مردم و سنگ ها خواهند بود، نگه دارید. بر آن آتش فرشتگانی سختگیر و نیرومند گمارده شده اند، که از آن چه خدا به آنان فرمان داده است سرپیچی نمی کنند و آن چه را که بدان مأمور شده اند انجام می دهند.»

شأن نزول

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد، مردی از مؤمنان نشست و گریست و گفت: من نسبت به خودم ناتوانم در صورتی که نسبت به خانواده ام نیز مکلّف شده ام. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: برای تو بس است که آنان را به آن چه خود انجام می دهی فرمان دهی و از آن چه خود را از آن باز می داری، آنان را نهی کنی. ⁽¹⁾

واژه های مهم

1- اهل

اهل به معنای خانواده و خاندان است. در مفردات گفته شده: اهل الرجل در اصل کسانی اند که با او در یک خانه زندگی می کنند، بعد بطور مجازبکسانی که او و آن ها را یک نسب جمع می کند اهل بیت آن مرد گفته اند. ⁽²⁾

2- قُوا

از ریشه «قِ» به مفهوم نگاه داشتن آمده و در این جا در قالب فعل امر می باشد و منظور این است که: خود را از آتش دوزخ نگاه دارید.

تعبیر به قوا (نگه دارید) اشاره به این است که اگر اهلتان را به حال خود رها کنید خواه ناخواه به سوی آتش دوزخ پیش می روند شما هستید که باید آن ها را از سقوط در آتش دوزخ حفظ کنید. ⁽³⁾

3- وقود

به مفهوم «آتشگیره»، که به آن «سوخت» و یا «هیزم» گفته می شود، آمده است. وقود (بروزن کبود) به معنی آتشگیره یعنی ماده قابل اشتعال مانند هیزم است (نه به معنی آتش زنه مثل کبریت، چرا که اعراب آن را «زناد» می گوید). به این

ترتیب آتش دوزخ مانند آتش های این جهان نیست، شعله های آن از درون وجود خود انسان ها زبانه می کشد! در آیه ده سوره آل عمران نیز می فرماید: ثروت ها و فرزندانِ کسانی که کافر شدند ، نمی تواند آنان را از (عذابِ) خداوند باز دارد (و از کیفر، رهایی بخشد.) و آنان خود، آتشگیره دوزخند. ⁽¹⁾

نکات تفسیری

1- دلالت آیه شریفه بر تجسم اعمال

مراد از کلمه «نار» آتش جهنم است و اگر آیه شریفه، انسان های معذب در آتش دوزخ را آتشگیرانه دوزخ خوانده، بدین جهت است که آنان خود به واسطه اعمالشان، هیزم جهنم هستند. در نتیجه جمله مورد بحث یکی از ادله تجسم اعمال است هم چنان که ظاهر آیه بعدی هم که می فرماید: يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوالا تَعْتَذِرُوا... ⁽²⁾، همین معنا است، برای این که در آخرش می فرماید: تنها و تنها اعمال خودتان را به شما به عنوان جزا می دهند. ⁽³⁾

2- معنای قوانفسكم و أهليكم

به دنبال اخطار و سرزنش نسبت به بعضی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله خداوند در آیات مورد بحث روی سخن را به همه مؤمنان کرده و دستوراتی درباره تعلیم و تربیت همسر و فرزندان و خانواده به آن ها می دهد، نخست می فرماید:

ای کسانی که ایمان آورده اید! خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان ها و سنگ ها هستند نگاهدارید!

نگهداری خویشتن به ترک معاصی و عدم تسلیم در برابر شهوات سرکش است و نگهداری خانواده به تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاک و خالی از هر گونه آلودگی، در فضای خانه و خانواده است.

این برنامه ای است که باید از نخستین سنگ بنای خانواده، یعنی از مقدمات ازدواج و سپس نخستین لحظه تولد فرزند آغاز گردد و در تمام مراحل با برنامه ریزی صحیح و با نهایت دقت تعقیب شود.

به تعبیر دیگر حق زن و فرزند تنها با تامین هزینه زندگی و مسکن و تغذیه آن ها حاصل نمی شود، مهم تر از آن تغذیه روح و جان آن ها و به کار گرفتن اصول تعلیم و تربیت صحیح است.

بعضی از مفسران «حجارة» را در این جا به بتهایی تفسیر کرده اند که از سنگ ساخته می شد و مورد پرستش مشرکان بود. ⁽¹⁾

3- پرهیز از گناهان ضمانت صیانت از خانواده

آیه شریفه به همه انسان ها توجّه می دهد که باید در برابر عصر و نسل و خانه و خانواده خویش احساس مسئولیت کنند و در رشد فکری، معنوی، فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی آنان فروگزار نکنند. در این مورد می فرماید:

يا أَيَّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ هان ای کسانی که ایمان آورده اید! خود و خاندان و کسانتان را از آتش شعله وری که سوخت و هیزم آن انسان های اصلاح ناپذیر و سنگ ها هستند، نگاه دارید.

با این بیان، بر هر انسان توحیدگرا و با ایمانی در درجه نخست الزام است که با شکیبایی در اطاعت و فرمانبرداری از خدا و دوری گزیدن خردمندانه و سنجیده از گناه و نافرمانی او و پیروی از هواهای دل، خود را از آتش دوزخ و نگون ساری در آن حفظ کند و نجات دهد و در کنار این مسئولیتِ بزرگ خودسازی و خودشکوفایی، به خانه و خانواده و نزدیکان خود بیندیشد و آنان را نیز در پرتو اخلاص و خیرخواهی و آموزش مفاهیم و مقررات خدا و رهنمود و هشدار و تشویق و ترغیب به سبك و سيره انسانی و دینی هدایت و از آتش گناه و زشتی و ستم نگاه دارد.

نگاه داشتن خود و خاندان خویشتن از سقوط در آتش این است که انسان خودسازی کند و خود را به ادب و اخلاق اسلامی آراسته سازد و آن گاه خاندان خود را به آراستگی به ارزش ها تشویق و از گناه و زشتی بازدارد و بداند که این کاری است واجب و مسئولیتی است سنگین. ⁽²⁾

4- تعهد نسبت به خانواده

اشاره

در خصوص خانواده که اجتماعی کوچک است، سفارش های اخلاقی مهمّی در قرآن وجود دارد:

قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا (تحریم، 6). خود و خانوادتان را از آتش دوزخ حفظ کنید.

وَ أْمُرْاَهْلَکَ بِالصَّلوهِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها (طه، 132). اهل خود را به نماز فرمان ده و بر آن پایداری کن.

وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ (شعراء، 214). نزديك ترين بستگانت را هشدارده.

یَا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَوهَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ (لقمان، 17). فرزندم! نماز به پادار و امر به معروف کن.

قُلْ لأزْوَاجِكَ وَ بَنَاتِكَ وَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ (احزاب، 59). ای پیامبر! به زنان و دختران خود و سپس زنان مؤمنان بگو...

إنَّ الخاسِرینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ (زمر، 15). زیانکاران واقعی کسانی هستند که خود و خانواده شان در قیامت باخته اند.

إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فِی أَهْلِنا مُشْفِقِینَ (طور، 26). مردان خدا در مورد خانواده دغدغه دارند و بی تفاوت نیستند.

الف) توجه به تربیت فرزندان

فرزندی که خداوند به شما عنایت فرموده است، امانت خداست در دست شما، هم جسم او و هم روح او، شما که خود را نسبت به سلامت او مسئول می دانید، نسبت به سلامت روح او نیز مسئولید.

فرزند شما روحی دارد همانند جسم او لطیف و پاک، همچنان که دوره يك تا پنج سالگی در اطفال از نظر جسمی فوق العاده مهم است و رشدی سریع در آن ها ایجاد می شود، همین دوران نیز در شکل گیری روحیات او بسیار مؤثر است. فرزند شما گرچه به ظاهر از نظر عقلی نمی فهمد، اما اخلاق و آداب خانواده به شدت در او تأثیر می کند و بطور ناخودآگاه، روحیات او را شکل می دهد، او با اخلاق خانواده بار می آید، گرچه خود نیز نداند.

مراعات شخصیت او را بکنید، هرگز تحقیرش نکنید، او را به مفاسد اخلاقی

مبتلا نکنید، ارزش را در درون روح او عملا قرار دهید، یعنی شما و پدر و مادر عزیز، خودتان مراعات اخلاق را بکنید، خوب با هم صحبت کنید، حرص و طمع، حسد و عصبانیت، نداشته باشید.

ب) مسوولیت والدین در مورد فرزندان

از تکالیف والدین؛ کوشش در رشد و پرورش استعدادهای کودک در حد امکان وتوانایی؛ مراقبت در رفتار و کردار خود در جایگاه الگوی کودک؛ اعمال نفوذ در طفل برای یافتن کرامت نفس است. برای رسیدن به این اهداف خانواده باید مرکز آموزش اخلاق؛ دفاع از حق و پرهیز از غرور بیجا باشد. چرا که که کودک بیش تر وقت خود را درخانه می گذراند. از این رو مسایل بیش تری را به وِیژه در جنبه های اخلاقی و رفتاری می آموزد.

فرزندان در خانواده هایی که قرآن و آموزه های آن را الگوی خود قرار داده اند. مورد تکریم و احترام قرار گرفته و با شخصیت بار می آیند؛ به سئوالات آن ها به صورت منطقی و متناسب با میزان درک و فهم آن ها پاسخ داده می شود؛ شجاع بار می آیند.

در این گونه خانواده ها پدرومادر بی جهت بین فرزندانش فرق نمی گذارند و از این طریق حس حسادت و کینه توزی که یکی از رذایل اخلاقی است را از بین برده و حس عدالت پروری را تقویت می کنند.

در سخنی؛ امیرمؤمنان امام علی علیه السلام به فرزندگرا میش امام حسن علیه السلام فرمود:

وَ إِنَّمَا قَلْبُ اَلْحَدَثِ کَالْأَرْضِ اَلْخَالِیَهِ مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْءٍ قَبِلَتْهُ قلب کودکان چونان زمین کاشته نشده آمادگی پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود.

با مطالعات انجام شده روشن شد که خانواده پایدارترین و اساسی ترین نهاد انسانی است که با تأسی از الگوها و نمونه هایی که دین اسلام در کتاب خود قرآن از آن ها یاد کرده می تواند سعادت و بهروزی را نصیب زندگی خود و جامعه کند و بتواند بهترین عواملی که باعث موفقیت و سعادتمندی خانواده می شود را در زندگی خود پیاده کند و از این طریق جامعه را از هرگونه پلیدی و رجس پاک کند.

قرآن می فرماید:

وَ أَمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها. ⁽¹⁾ خانواده خود را به نماز فرمان بده و بر نماز آن ها شکیبا باش.

می گویند: هنگامی که این آیه بر پیامبر گرامی اسلامْ نازل شد، روزی پنج نوبت

به درخانه علی و زهرا می رفت و این خانواده الگوی اسلامی را توصیه می کرد که: الصَّلاةَ، الصَّلاةَ، يَرْحَمُكُمُ اللهُ. ⁽¹⁾

نماز را به پای دارید، خدا شما را رحمت کند.

و بدین ترتیب، رهبر بزرگ اسلام به عنوان بزرگ خانواده و پدر و پدر بزرگ، گام به گام در تعلیم و تربیت کودکان خانواده حرکت می کرد و در این راه، شکیبا و استوار بود تا هرچه بهتر بتواند این وظیفه سنگین را انجام دهد و برای دیگران نیز (اسوه) و الگو باشد.

قرآن توصیه می کند که:

قُوْا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً خود و خانواده های خود را از آتش دوزخ حفظ کنید.

يك مسلمان، تنها تکلیفش این نیست که خودش را به دوزخ نکشاند، بلکه وظیفه دارد افراد خانواده را نیز از سقوط در ورطه هولناك عذاب و بدبختی حفظ کند.

در حقیقت، این مسلمان، گام به گام همراه اعضای خانواده است و ناظر اعمال و اخلاق و عقاید آن هاست و با ادای رسالت تربیتی خویش، هموار کننده راه سعادت و سربلندی آن هاست.

مردم شایسته، همان گونه که به خود می اندیشند، به فرزند خود می اندیشند و علی وار، فرزند را پاره ای از وجود خود، بلکه مجموعه هستی و کل وجود خود می شناسند. ⁽²⁾به همین جهت، قرآن در ترسیم سیمای عصمت گونه آن ها می فرماید:

حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنى أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلَى وَالِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صَالِحاً تَرْضَاهُ وَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتي. ⁽³⁾ همین که به حد رشد رسید و چهل ساله شد، می گوید: پروردگارا! به من الهام کن که نعمتت را که به من و والدینم داده ای سپاس گزاری کنم و عمل صالحی که مورد پسند تو باشد، انجام دهم و ذریه مرا برای خاطر من شایسته گردان.

مسلمان یعنی این! مسلمان از دو سو خود را مرتبط به دیگران می داند: از سویی به والدین و از سویی به فرزندان. این گونه پیوندهای استوار خانوادگی است که در تعلیم و تربیت می تواند معجزه گر باشد و انسانیت را اعتلا و ارتقا بخشد و هر جامعه ای که این پیوند را سست و متلاشی کند، تیشه به ریشه خود می زند.

پیام ها

1- ایمان داشتن کافی نیست، حفظ آن از خطرات و آسیب ها مهم است. پس باید مراقبت کرد. يَا أَيَّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ

2- اولین گام در اصلاحات، اصلاح خود و بستگان و سپس اصلاح جامعه است.

در این آیه، اصلاح خود و بستگان و سپس در آیه نهم، اصلاح جامعه از طریق جهاد با کفار و منافقان آمده است. قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ

3- ایمان به معاد و دوزخ، نقش مهمی در ایجاد تقوا و اصلاح خود و دیگران دارد. قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ

4- تربیت دینی فرزندان، بر عهده مدیر خانواده است. قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً

5- نفس انسان، سرکش است و نیاز به حفاظت دارد. قُوا أَنْفُسَكُمْ

6- اولی ترین فرد به حفظ انسان، خود انسان است. قُوا أَنْفُسَكُمْ

7- تا زنجیر از پای خود باز نکنیم، نمی توانیم دیگران را آزاد کنیم. خودسازی شرط موفقیّت در ساختن خانواده و جامعه است. قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ

8- کیفررها کردن خانواده و نزدیکان، هیزم آتش دوزخ شدن است. وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ ⁽¹⁾

روایات

به آن ها و بازداشتن آنان از کارهای زشت و واداشتن آنان بر کارهای نیک ⁽¹⁾

به خود و خانواده تان خیر بیاموزید و آنان را ادب کنید.

داستان

وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به منزل آمد، عایشه جریان را برای پیامبر صلی الله علیه و آله تعریف کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا از عمل آن زن تعجب کردی؟ خداوند متعال به سبب مساوات و عدالتش او را به بهشت می برد.

و نقل شده که پدری با دو فرزند خود شرفیاب محضر رسول اکرم صلى الله عليه و آله شد. یکی از فرزندان خود را بوسید و به فرزند دیگر اعتنا نکرد. پیامبر صلی الله علیه و آله و این رفتار نادرست را مشاهده نمود و فرمود: چرا با فرزندان خود به طور مساوی رفتار نمی کنی؟ ⁽⁴⁾

خلاصه و نتیجه گیری

و نگهداری خانواده به تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاك و خالی از هر گونه آلودگی، در فضای خانه و خانواده است.

تعبیر به «قوا» (نگه دارید) اشاره به این است که اگر آن ها را به حال خود رها کنید خواه ناخواه به سوی آتش دوزخ پیش می روند شما هستید که باید آن ها را از سقوط در آتش دوزخ حفظ کنید.

الف) نیکی به پدر و مادر و خویشاوندان

ب) رفتار پسندیده زن و شوهر با همدیگر

ج) حضانت فرهنگی و اخلاقی خانواده:

فرزندان در خانواده هایی که قرآن و آموزه های آن را الگوی خود قرار داده اند. مورد تکریم و احترام قرار گرفته و با شخصیت بار می آیند؛ به سئوالات آن ها به صورت منطقی و متناسب با میزان درک و فهم آن ها پاسخ داده می شود؛ شجاع بار می آیند.

د) قرآن کریم اصولی را نشان می دهد که رعایت آن موجب استحکام بنیان خانواده و سعادت دنیا و آخرت اعضای آن می شود.

35- خليفة الله

اشاره

وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلُ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فيها مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ [سوره بقره، آیه 30]

«و آن گاه بر آدمیان نعمت ارزانی شد که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمین جانشینی قرار خواهم داد. فرشتگان، گفتند: آیا در زمین کسانی را می گماری که در آن فساد می کنند و خون ها می ریزند، در حالی که ما همراه با ستایش تو، تو را تسبیح می گوییم و تقدیس می کنیم؟ گفت: من چیزهایی می دانم که شما نمی دانید.»

نگرشی برواژه ها

1- ملائكه

ملائكه جمع مَلَك به معنای فرشته است.

اکثر علماء معتقداند که آن ازالوك مشتق است و الوك بمعنی رسالت است. در صحاح از کسائی نقل شده: اصل ملك مالك است از الوك بمعنی رسالت سپس لام بجای همزه آمده و ملاک شده و آن گاه همزه در اثر کثرت استعمال حذف شده و ملك گشته است و در وقت جمع همزه را آورده و ملائکه گفته اند. بنابراین میم آن زائد است. همچنین در مجمع از ابن کیسان نقل شده: اصل آن از ملک است بنابراین میم زائد نیست.

به هر حال ملک بصورت مفرد و تثنیه و جمع در حدود 80 بار در قرآن مجید آمده است و مراد از آن پیوسته، فرشته و فرشتگان است و اگر آن از الوك باشد شاید بدین جهت است که هریک از ملائکه رسالت و مأموریّت بخصوصی دارند چنان که فرموده:

جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا أُولِى أَجْنِحَةٍ... ( فاطر، 1). ظاهرا راجع به آوردن وحی باشد که رسول از ملائکه، وحی را به پیامبران می آورد و رسول از مردم آن را به انسان ها می رساند. ⁽¹⁾

«مَلَک» در شریعت عبارت است از مخلوقی که شأنش افاضه خیر وافاده علم وكشف حق و وعد به معروف است که خداوند متعال او را به همین منظور آفریده است. ⁽²⁾

2. خلیفه

خلیفه به معنی نائب و جانشین است. در مفردات و اقرب می گوید:

خلافت نیابت از غیر است در اثر غیبت منوب عنه و یا برای مرگش و یا برای

عاجز بودنش و یا برای شرافت نائب است که از همین قبیل است که خداوند اولیاء خویش را در ارض خلیفه کرده است. یعنی برای شرافت اولیاء مثل هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ (انعام، 165). ⁽¹⁾

نکات تفسیری

1- معنای خلافت انسان

در گفت و گوی خدا با ملائکه آمده است: إِنِّی جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً. (بقره، 30) مفسّران در این که مقصود از این خلیفه چه کسی و جانشین کیست و نیز در ملاك آن، بريك نظر نیستند. به گفته ابن عباس، ساکنان نخست زمین، جنّیانی اهل فساد و خون ریز بودند و خداوند آدم را جایگزین آنان کرد. ⁽²⁾برخی آدم را جانشین فرشتگان در زمین می دانند. ⁽³⁾به نظر حسن بصری، مقصود از خلیفه، فرزندان آدم است که جانشین پدرو نسلی پس از نسلی جانشین یک دیگر می شوند. ⁽⁴⁾گروهی نیز معتقدند که آدم، جانشین انسان های پیش از خود است که بر روی زمین می زیسته و نسلشان منقرض شده است. ⁽⁵⁾

آن چه اکثر قریب به اتّفاق مفسّران پذیرفته اند، این است که در این آیه، سخن از جانشینی انسان (آدم و اولاد او) از خداوند است. ⁽⁶⁾جمعی برآنند که مقام جانشینی خدا، با کفر، گناه و... سازگار نیست و آن را مختص به آدم، انبیا و جانشینان پیامبران دانسته اند. ⁽⁷⁾به گفته زمخشری، آلوسی و بیضاوی ، مقصود از جانشینی آدم این است که او و همه پیامبران، جانشین خدا در زمین اند. ⁽⁸⁾اما علّامه طباطبایی می گوید: خلافت در این آیه به معنای جانشینی خدا است. ⁽⁹⁾ملاصدرا در توجیه شایستگی آدم برای خلافت خدا می گوید: برخی دلیل آن را پذیرش تکلیف از جانب آدم یا فرمان بری وی (با وجود موانعی چون شهوت و غضب) و یا جامعیّت او

بر صفات فرشتگان و حیوان ذکر کرده اند؛ ولی محکم ترین رأی این است که چون جامع همه مظاهر اسمائیه است، به خلافت رسید. ⁽¹⁾

بنابراین همانگونه که بسیاری از محققان پذیرفته اند، منظور خلافت الهی و نمایندگی خدا در زمین است، زیرا سؤالی که بعد از این فرشتگان می کنند و می گویند نسل آدم ممکن است مبدء فساد و خونریزی شود و ما تسبیح و تقدیس تو می کنیم متناسب همین معنی است، چرا که نمایندگی خدا در زمین با این کارها سازگار نیست.

به هر حال خدا می خواست موجودی بیافریند که گل سرسبد عالم هستی باشد و شایسته، مقام خلافت الهی و نماینده «الله» در زمین گردد.

در حدیثی که از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیات آمده نیز به همین معنی اشاره شده است که فرشتگان بعد از آگاهی از مقام آدم دانستند که او و فرزندانش سزاوارترند که خلفای الهی در زمین و حجت های او بر خلق بوده باشند. ⁽²⁾

2- منشأ علم ملائکه به فساد انسان در زمین

آن گاه که خداوند از خلافت موجودی در زمین خبر داد، فرشتگان پرسیدند: آیا کسی را در زمین جانشین می کنی که در آن فساد و خون ریزی کند؟ قالوا أَتَجْعَلُ فِيها مَن يُفْسِدُ فِيها و يَسفِكُ الدّمَاءَ. (بقره، 2 و 30 ) بیش تر مفسّران، پرسش فرشتگان را برای کشف حقیقت و حکمت آفرینش آدم دانسته اند، نه اعتراض به خداوند و طعن بر بنی آدم؛ زیرا مقام فرشتگان برتر از آن است که چنین کنند؛ ⁽³⁾البتّه برخی پرسش مذکور را از باب اعتراض و طعن و آن را از سوی فرشتگان زمینی، جن و شیاطین دانسته اند؛ زیرا تاریکی نشئه مادّیت که موجب حجاب است، بر آن ها غلبه داشته و درباره مرتبه آدم فاقد شناخت بوده اند. ⁽⁴⁾

مفسّران به این پرسش که فرشتگان چگونه دریافتند موجود جدید، مفسد و خون ریز است، پاسخ های گوناگونی داده اند: در این زمینه دو روایت از ابن عبّاس نقل شده است. از روایت نخست برمی آید که پیش از آدم، جنّ در زمین ساکن بود و فساد و خون ریزی می کرد و فرشتگان او را با جن قیاس کردند؛ امّا براساس روایت دیگر، در پی اعلام جانشینی انسان و پرسش فرشتگان از چگونگی آن خداوند متعال

فرمود: ذرّیه اش در زمین فساد کنند و یکدیگر را بکشند. آن گاه بود که فرشتگان آن سؤال را مطرح ساختند. شیخ طوسی و طبرسی نیز این دو وجه را آورده اند. ⁽¹⁾

3- منشأ پرسش ملائکه درباره خلافت انسان و پاسخ خداوند

علامه طباطبایی رحمة الله که می فرماید: چون اولاً انسان موجودی است مادی و زمینی بنابراین دارای قوای غضب و شهوت است ثانیاً زمین دار تزاحم و محدودیت است از جهات مختلف همه چیز در زمین در معرض انحلال و فساد و بطلان است، ثالثاً انسان موجودی است اجتماعی که جزبه صورت زندگی نوعی نمی تواند زندگی کند، ملائکه به این نتیجه رسیدند که کاراین موجود به فساد و خونریزی منجر خواهد شد.

از طرفی خداوند فرمود: می خواهم خلیفه من باشد و چون خلیفه باید نمایشگر مستخلف باشد و تمامی شئون وجودی و آثار و احکام و تدابیر او را حکایت کند باز برای ملائکه سوال بود که چگونه انسان با آن خصوصیات می تواند خلیفة الله باشد که در وجودش مسمای باسماء حسنی و متصف بصفات علیایی از صفات جمال و جلال است و در ذاتش منزه از هر نقصی و در فعلش مقدس از هر شر و فسادی است.

نتیجه این که چنین موجودی لایق مقام خلافت نیست.

سپس علامه می فرماید:

و این سخن فرشتگان پرسش از امری بوده که نسبت به آن جاهل بوده اند، خواسته اند اشکالی را که در مسئله خلافت يك موجود زمینی بذهنشان رسیده حل کنند، نه این که در کار خدای تعالی اعتراض و چون و چرا کرده باشند.

به دلیل این اعترافی که خدای تعالی از ایشان حکایت کرده، که دنبال سؤال خود گفته اند:

إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ، «تنها داناى على الاطلاق و حکیم علی الاطلاق تویی»، چون این جمله با حرف (ان) که تعلیل را آماده می کند آغاز شده، می فهماند که فرشتگان مفاد جمله را مسلم می دانسته اند (دقت بفرمائید). از طرفی ملائکه گمان می کردند خلیفه صرفا بایت با تسبیح و تقدیسش نمایانگر خداوند باشد و چون زندگی زمینی اجازه چنین امری را نخواهد داد بنابراین استحقاق ما برای چنین خلافتی بیش تر از آدم است.

خدای تعالی در رد این سخن ملائکه فرمود: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ، وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّها. ⁽¹⁾

نکته دوم این است که خدای سبحان در پاسخ و در پیشنهاد ملائکه، مسئله فساد در زمین و خونریزی در آن را، از خلیفه زمینی نفی نکرد و نفرمود: که نه، خلیفه ای که من در زمین می گذارم خونریزی و فساد نخواهند کرد و نیز دعوی ملائکه را (مبنی بر این که ما تسبیح و تقدیس تو می کنیم) انکار نکرد، بلکه آنان را بر دعوی خود تقریر و تصدیق کرد.

در عوض مطلب دیگری عنوان نمود و آن این بود که در این میان مصلحتی هست، که ملائکه قادر بر ایفاء آن نیستند و نمی توانند آن را تحمل کنند، ولی این خلیفه زمینی قادر بر تحمل و ایفای آن هست، آری انسان از خدای سبحان کمالاتی را نمایش می دهد و اسراری را تحمل می کند، که در وسع و طاقت ملائکه نیست.

این مصلحت بسیار ارزنده و بزرگ است، بطوری که مفسده فساد وسفك دماء را جبران می کند، ابتداء در پاسخ ملائکه فرمود: (من می دانم آن چه را که شما نمی دانید) و در نوبت دوم، بجای آن جواب، این طور جواب می دهد: که (آیا به شما نگفتم من غیب آسمان ها و زمین را بهتر می دانم؟) و مراد از غیب، همان اسماء است، نه علم آدم به آن اسماء، چون ملائکه اصلا اطلاعی نداشتند از این که در این میان اسمایی هست، که آنان علم بدان ندارند، ملائکه این را نمی دانستند، نه این که از وجود اسماء اطلاع داشته و از علم آدم به آن ها باطلاع بوده اند و گرنه جا نداشت خدای تعالی از ایشان از اسماء بپرسد و این خود روشن است، که سؤال نامبرده به خاطر این بوده که ملائکه از وجود اسماء بی خبر بوده اند.

و گرنه حق مقام، این بود که باین مقدار اکتفاء کند، که به آدم بفرماید: (ملائکه را از اسماء آنان خبر بده)، تا متوجه شوند که آدم علم به آن ها را دارد، نه این که از ملائکه بپرسد که اسماء چیست؟

پس این سیاق به ما می فهماند: که ملائکه ادعای شایستگی برای مقام خلافت کرده و اذعان کردند به این که آدم این شایستگی را ندارد و چون لازمه این مقام آن است که خلیفه اسماء را بداند، خدای تعالی از ملائکه از اسماء پرسید و آن ها اظهار بی اطلاعی کردند و چون از آدم پرسید و جواب داد به این وسیله لیاقت آدم برای حیازت این مقام و عدم لیاقت فرشتگان ثابت گردید. ⁽²⁾

هدف از خلقت انسان از دیدگاه قرآن

اشاره

از مهم ترین سؤالاتی که هر کس از خود می کند این است که «ما برای چه آفریده شده ایم»؟ و «هدف آفرینش انسان ها و آمدن به این جهان چیست»؟

می فرماید: «من جن و انس را نیافریدم جز برای این که عبادتم کنند» و از این راه تکامل یابند و به من نزديك شوند وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونَ. (ذاریات، آیه 57) من نیازی به آن ها ندارم و «هرگز از آن ها روزی نمی خواهم و نمی خواهم مرا اطعام کنند»! ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونَ.

(ذاریات، آیه 58) «خداوند روزی دهنده و صاحب قوت و قدرت است» إِنَّ اللهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ.

اندکی تأمل در مفهوم آیات قرآن در زمینه هدف خلقت نشان می دهد که هدف اصلی همان «عبودیت» است که در آیه فوق به آن اشاره شده و مسئله «علم و دانش» و «امتحان و آزمایش» اهدافی هستند که در مسیر عبودیت قرار می گیرند و «رحمت واسعه خداوند» نتیجه این عبودیت است.

بدین ترتیب روشن می شود که ما همه برای عبادت پروردگار آفریده شده ایم، اما مهم این است که بدانیم حقیقت «عبادت» چیست؟

آیا تنها انجام مراسمی مانند رکوع و سجود و قیام و قعود و نماز و روزه منظور است؟ یا حقیقتی است ماورای این ها؟ هر چند عبادات رسمی نیز همگی واجد اهمیتند.

«عبودیت»- آن گونه که در متون لغت آمده- اظهار آخرین درجه خضوع در برابر معبود است و به همین دلیل تنها کسی می تواند معبود باشد که نهایت انعام و اکرام را کرده است و او کسی جز خدا نیست. بنابراین عبودیت نهایت اوج تکامل يك انسان و قرب او به خداست.

عبودیت کامل آن است که انسان جز به معبود واقعی یعنی کمال مطلق نیندیشد، جز در راه او گام برندارد و هر چه غیر اوست فراموش کند، حتی خویشتن را! و این است هدف نهایی آفرینش بشر که خدا برای وصول به آن میدان آزمایشی فراهم ساخته و علم و آگاهی به انسان داده و نتیجه نهاییاش نیز غرق شدن در اقیانوس «رحمت» اوست. ⁽¹⁾

در حدیث قدسی آمده است که خداوند فرمود: ای فرزند آدم همه چیز را برای تو آفریدم و تو را برای خودم ⁽²⁾.

1- انسان در دنیا

الف) مراحل آفرینش

انسان موجودی دو بعدی است که افزون برادیان توحیدی، بسیاری از ادیان غیر توحیدی نیز به آن معتقدند. ⁽¹⁾قرآن کریم در بیان مراحل آفرینش وی به هر دو بعد اشاره می کند:

نظیر:

وَ مِن ءایتِهِ أَن خَلَقَكُم مِن تُرابٍ (روم، 20)، هُوَ الَّذِی خَلَقَكُم مِن طينٍ (انعام، 2)، هُوَ الَّذِى خَلَقَ مِنَ الماءِ بَشَرًا (فرقان، 54)، خَلَقَ الانسنَ مِن نُطْفَةٍ (نحل، 4)، خَلَقَ الانسنَ مِن عَلَق (علق، 2)، انسان در مسیر تکامل طبیعی خود، از خاک تا مرتبه نباتی در اشکال نطفه و علقه و مضغه و استخوان و رویش گوشت حرکت می کند و سرانجام در رحم مادر با ایجاد اندام ها، عضلات، شبکه گسترده اعصاب و عروق و... به مرحله کمال حیوانی می رسد و برای ورود به حریم «آفرینشی دیگر» (مؤمنون، 14) آماده می شود.

ب) آفرینش ملکوتی

قرآن کریم درباره آفرینش ملکوتی انسان در مورد آدم علیه السلام پس از ذکر تسویه که ناظر به بُعد مُلکی اوست تعبیر نَفَختُ فيهِ مِن رُوحی (حجر، 29؛ ص38، 72) به کار می برد ⁽²⁾و درباره نسل وی پس از بیان مراحل آفرینش مُلکی (نطفه، علقه، مضغه و...) لحن خود را از خلق به انشاء تغییر داده و مرحله جدیدی را که با مراحل پیشین متفاوت است یادآور می شود؛ مرحله ای که در آن سخن از حیات، علم و قدرت انسان است. مراحل پیشین هرچند در اوصاف، ویژگی ها، رنگ، طعم و شکل با یکدیگر متفاوت بوده اند؛ امّا همجنس یکدیگر به شمار می رفته اند، در حالی که این مرحله همجنس مراحل پیشین به شمار نمی آید. خداوند در این مرحله همان گونه که انسان را از علم و حیات و قدرت برخوردار ساخت، جوهره ذاتی [هویت شخصی] به وی عطا کرد که در مراحل پیشین چنین نبود. ⁽³⁾

برخی با بیان مشترکاتی میان آدم علیه السلام و فرزندان او، اشتراک در حقایق ملکوتی را نتیجه می گیرند و 4 نکته تلفیق طبیعت و فراطبیعت، دشمنی شیطان، حیات یابی

بانفخه روح الهی و مقام کرامت انسانی را نشانه این می دانند که آن چه قرآن کریم درباره هویت ملکوتی آدم علیه السلام مطرح کرده، مربوط به همه انسان های کامل است و نه شخص آدم. ⁽¹⁾برخی دیگر، دو ویژگی خلافت الهی و تعلیم اسما را عام دانسته و معتقدند این دو ویژگی بالقوه شامل همه انسان ها می گردد. وی برای اثبات ویژگی نخست، به آیات 69 اعراف؛ 14 یونس و 62 نمل، استناد کرده و درباره دومین ویژگی گفته است: علم به اسما به گونه ای در وجود آدمی به ودیعت نهاده شده که آثار آن به تدریج و دائماً ظهور می کند و با هدایت الهی، این علم از قوه به فعلیّت می رسد. ⁽²⁾

2- توصیف انسان در قرآن

توصیف انسان در قرآن از جهت کاستی هایش

قرآن کریم به رغم این که انسان را با اوصافی همچون حامل امانت الهي، نيك سرشتی، ملکوتی، مختار و... می ستاید، در بسیاری از موارد او را با اوصافی ناپسند نکوهش می کند. در وجه جمع بین این دو دسته اوصاف می توان گفت که اوصاف پسندیده انسان، اصلی، فطری ⁽³⁾و به بُعد الهی او مربوط می شود و اوصاف ناپسند وی تبعی، طبیعی و به بُعد مادی و دنیایی او ارتباط می یابد، بنابراین می توان گفت در صورتی که انسان از تعلیم و تربیت الهی سود جوید و در پرتو علم و عمل خالصانه استعدادهای خود را به فعلیت برساند می تواند به کمال لایق خود دست یافته، خویش را شایسته همه محامد و کمالات و اوصاف پسندیده گرداند؛ ولی اگر از تعلیم و تربیت صحیح بهرهای نَبَرد و استعدادهای خود را شکوفا نسازد، اوصاف ناپسند دنیایی بر او حاکم می شود و چه بسا موجبات سقوط خویش را فراهم می سازد.

روایات

اول- خلافت برای آدم علیه السلام به دلیل قول خدای تعالی در آیه: إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً. (بقره، 30)

دوم- خلافت برای داود علیه السلام طبق آیه يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرضِ ⁽¹) اى داود! خلافت سرزمین بیت المقدس را برای تو قرار دادیم.

سوم- خلافت برای مولای متقیان، امیرالمؤمنین علی علیه السلام است، براساس آیه لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ⁽²) آن حضرت خلیفه خداوند مثل آن دو نفر (آدم و داود) برروی زمین است. ⁽³⁾

2- سفیان ثوری از منصور و او از مجاهد نقل کرده است که سلمان فارسی گفت: روزی در خدمت محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله بودم آن حضرت فرمود: ای مردم! بدانید، وصی و خلیفه و بهترین کسی که بعد از من، دین مرا ادا کند و وعده های مرا عمل نماید پسرعمّ من علی بن ابی طالب علیه السلام است. ⁽⁴⁾

خلاصه و نتیجه گیری

جز در راه او گام برندارد و هر چه غیر اوست فراموش کند، حتی خویشتن را! و این است هدف نهائی آفرینش بشر که خدا برای وصول به آن میدان آزمایشی فراهم ساخته و علم و آگاهی به انسان داده و نتیجه نهایی آن نیز غرق شدن در اقیانوس «رحمت» اوست.

36- خمس

اشاره

اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ للهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتَامِي وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [سوره انفال، آیه 41]

«و بدانید که هر فایده ای به دست می آورید، خمس آن برای خدا و پیامبر و برای خویشاوندان او، یتیمان و بینوایان و درراه مانده از بستگان اوست؛ پس آن را به اهلش بپردازید اگر به خدا و آن چه در روز جدایی حق از باطل، (روز بدر) بربنده خود محمّد فرو فرستادیم ایمان دارید؛ روزی که آن دو گروه مؤمن و مشرک برای نبرد با یکدیگر روبه رو شدند و خدا بر انجام هرکاری تواناست.»

واژگان مهم

1. خمس

در فرهنگ لغت به معنای «یک پنجم» و جمع آن «اخماس» است. ⁽¹⁾

2. غنیمت

آن چه از کتب لغت استفاده می شود، این است که در ریشه معنی لغوی این کلمه عنوان جنگ و آن چه از دشمن به دست می آید، نیفتاده است، بلکه هر درآمدی را شامل می شود؛ به عنوان شاهد به چند قسمت از کتب معروف و مشهور لغت که مورد استناد همه دانشمندان و ادبای عرب است، اشاره می کنیم:

در کتاب «لسان العرب»، جلد دوازدهم می خوانیم:

«و الغنم: الفوز بالشّيء من غير مشقة و... الغنم، الغنيمة و المغنم الفيء... و في الحديث الرّهن لمن رهنه له غنمه و علیه غرمه، غنمه زيادته و نمائه و فاضل قيمته... و غنم الشّيء غنما: فاز به...؛»

غنم یعنی دسترسی به چیزی بدون مشقّت پیدا کردن و غنم، غنیمت و مغنم به معنی فی است (فیء را نیز در لغت به معنی چیزهایی که بدون زحمت به انسان می رسد ذکر کرده اند...) و در حدیث وارد شده که گروگان در اختیار کسی است که آن را به گرو گرفته، غنیمت و منافعش برای او است و غرامت و زیانش نیز متوجّه او است و نیز غنم به معنی زیادی و نمو و اضافه قیمت است... فلان چیزی را به غنیمت گرفت یعنی به آن دسترسی پیدا کرد. قرآن نیز غنیمت، برای غنائم غیر جنگی بکار رفته است: فَعِنْدَ اللهِ مَعَانِمُ كَثِيرَةٌ

3. فرقان

در این جا به معنای روز جدایی حق از باطل «يَوْمَ الْفُرْقانِ» و روز درگیری گروه طرفداران کفر با گروه طرفداران ایمان آورده شده، اشاره به این که روز تاریخی بدر روزی بود که نشانه های حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله و ظاهر گشت، زیرا قبلا و عده پیروزی به مسلمانان داده بود در حالی که ظاهرا هیچ نشانه ای از آن وجود نداشت و چنان

عوامل مختلف غیر منتظره برای پیروزی دست به دست هم داد که آن را نمی شد برتصادف حمل کرد، بنابراین صدق آیاتی که براین پیامبر صلی الله علیه و آله در چنین روزی نازل شده دلیل آن در خودش نهفته است. ⁽¹⁾

نکات تفسیری

1- اهمیت خمس

موضوع مهمّی که در این آیه باید مورد بررسی دقیق قرار گیرد و در حقیقت تمام بحث در آن متمرکز می گردد، در این است که آیا غنیمت که در آیه آمده است تنها شامل غنائم جنگی می شود، یا هرگونه درآمدی را در بر می گیرد.

در صورت اوّل، آیه تنها خمس غنائم جنگی را بیان می کند و برای خمس در سایر موضوعات باید از سنّت و اخبار و روایات صحیح و معتبر استفاده کرد و هیچ مانعی ندارد که قرآن به قسمتی از حکم به تناسب اشاره کند و قسمت های دیگر در سنّت بیان شود.

مثلًا در قرآن مجید، نمازهای پنجگانه روزانه صریحاً آمده است و همچنین به نماز طواف که از نمازهای واجب است اشاره شده، ولی از نماز آیات که مورد اتّفاق تمام مسلمانان اعم از شیعه و سنّی است، ذکری به میان نیامده و همچنین نماز قضا و مانند آن و هیچ کس را نمی یابیم که بگوید چون نماز آیات در قرآن ذکر نشده و تنها در سنّت پیامبر آمده است، نباید به آن عمل کرد و یا این که چون در قرآن به بعضی از غسل ها اشاره شده و سخن از بعضی غسل ها به میان نیامده است بنابراین باید از آن صرف نظر کرد، این منطقی است که هیچ مسلمانی آن را نمی پذیرد.

بنابراین، هیچ اشکالی ندارد که قرآن تنها قسمتی از موارد خمس را بیان کرده باشد و بقیّه را موکول به سنّت نماید و نظیر این مسئله در فقه اسلام بسیار زیاد است و آن ها که کم ترین آگاهی از مسائل فقهی دارند، به خوبی این مطلب را دریافته اند ولی با این حال باید ببینیم که آیا راستی منحصر به غنائم جنگی است و یا هرگونه درآمدی را شامل می شود؟ ⁽²⁾

این آیه در حقیقت بازگشت به همان مسئله غنائم است به تناسب آیاتی که در باره جهاد، قبل از این گفته شد، زیرا در چند آیه قبل اشارات مختلفی به موضوع جهاد گردید و از آن جا که جهاد غالبا با مسئله غنائم آمیخته است تناسب با ذکر حکم

غنائم دارد (بلکه چنان که خواهیم گفت قرآن در این جا حکم را از مسئله غنائم جنگی نیز فراتر برده و به همه درآمدها اشاره کرده است). ⁽¹⁾

این که آیه شریفه پس از بیان مصارف خمس، عبارت «اگر ایمان به خدا و پیامبر دارید» را به کار برده برای این است که بفهماند تنها ادعای ایمان نشانه ایمان نیست بلکه بالاتر، شرکت در میدان جهاد هم کافی نیست. آن چه روح ایمان را در انسان تثبیت می کند تسلیم در مقابل همه دستورات خداوند خصوصا دستوارت مالی است که گاهی صفت بخل انسان را از تواضع در برابر آن باز می دارد. ⁽²⁾

از ظاهر آیه برمی آید که تشریع در آن مانند سایر تشریعات قرآنی ابدی و دائمی است و نیز استفاده می شود که حکم مورد نظر آیه مربوط به هر چیزی است که غنیمت شمرده شود، هر چند غنیمت جنگی ماخوذ از کفار نباشد، مانند استفاده های کسبی و مرواریدهایی که با غوص از دریا گرفته می شود و کشتی رانی و استخراج معادن و گنج، آری، گو این که مورد نزول آیه غنیمت جنگی است ولیکن مورد مخصص نیست. ⁽³⁾

منظور از «یوم الفرقان» روز جدایی حق از باطل، روز بدر است به دو دلیل اول این که آن روز روزی بود که نشانه های حقانیت پیامبر «صلی الله علیه و آله» ظاهر گشت و دوم این که روز رویایی و جدایی حق و باطل «یوم التقى الجمعان» برای مسلمانان در واقع یک نعمت بزرگ الهی بود زیرا چه دوستان و چه دشمنان را به اندیشه پیرامون آئین جدید و قدرت حیرت انگیز آن وادار نمود و در آن روز مؤمنان راستین از مدعیان كاذب شناخته شدند. ⁽⁴⁾

2- فلسفه خمس

دستگیری نماید و این خلأ اقتصادی را پرکند. خداوند متعال با نزول آیات زکات دست یاری و رحمت بی پایانش را به کمک نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرستاد و با واجب ساختن زکات، این نقص و کاستی را برطرف کرد. این فریضه الهی از مالیات هایی است که در حقیقت جزو اموال عمومی جامعه اسلامی محسوب می شود و نیز به غیر بنی هاشم «سادات» اختصاص دارد و لذا مصارف آن عموماً موارد یاد شده است. ولی امام به عنوان رئیس حکومت نیز هزینه هایی دارد که باید تأمین شود. او برای پیشبرد نظام اسلامی و اداره جامعه، به بودجه فراوانی نیاز دارد. فریضه خمس برای تأمین این منظور، بر متمکنان جامعه واجب گردیده است. ⁽¹⁾لذا در روایت از خمس به عنوان «وجه الاماره» یاد شده است.

علامه طباطبایی رحمة الله در المیزان آورده است: «در روایات آمده است غرض خداوند از تشریع خمس، احترام اهل بیت رسول خدا بود. خداوند خواسته تا آنان محترم تر از آن باشند که چرک اموال مردم را بگیرند و ظاهر این روایات این است که نکته مذکور را از آیه زکات که خطاب به پیامبرش می فرماید: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلواتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ گرفته شده باشد. چون تطهیر و تزکیه همیشه در چیزهایی است که چرک و آلودگی و مانند آن داشته باشند. وگرنه اگر این معنا در آیه زکات نبود و از آن جا گرفته نمی شد، در خود آیه خمس چنین معنایی وجود ندارد تا بگوییم از خود آیه گرفته شده است. ⁽³⁾

3- عقیده مفسران شیعه در این باره

علمای شیعه معتقدند که خمس در هرگونه فائده ای که برای انسان فراهم می گردد واجب است، اعم از این که از طریق کسب و تجارت باشد، یا از طریق گنج و معدن و آن چه با غوص از دریاها خارج می کنند و سایر اموری که در کتب فقهی آمده است و می توان به این آیه بر این مدّعا استدلال کرد زیرا در عرف لغت به تمام این ها غنیمت گفته می شود.

در تفسیر «مجمع البیان» نخست غنیمت را به معنی غنائم جنگی تفسیر کرده، ولی به هنگام تشریح معنی آیه چنین می گوید: «قال اصحابنا انّ الخمس واجب في كلّ فائدة تحصل للانسان من المكاسب و ارباح التّجارات، و في الكنوز و المعادن و الغوص وغير ذلك ممّا هو مذكور فى الكتب، و يمكن ان يستدلّ على ذلك بهذه الآية فانّ في عرف اللّغة يطلق على جميع ذلك اسم الغنم و الغنيمة» ⁽³⁾

در تفسیر المیزان نیز با استناد به سخنان علمای لغت تصریح شده که غنیمت هرگونه فایده است که از طریق تجارت یا کسب و کار و یا جنگ به دست انسان می افتد و مورد نزول آیه گرچه غنائم جنگی است ولی می دانیم که هیچ گاه مورد، عمومیّت مفهوم آیه را تخصیص نمی زند. ⁽⁴⁾

4- مراد ذی القربی

اشاره

به اتفاق دانشمندان مکتب اهل بیت علیهم السلام مراد از «ذی القربی» در آیه اهل بیت علیهم السلام است. ولی مفسران و دیگر دانشمندان اهل سنت در این مورد نیز اختلاف نظر دارند.

برخی مفسران سه قول را ذکر کرده اند:

الف) مراد از ذی القربی همه قریش است.

ب) مراد از ذی القربی فقط بنی هاشم است.

ج) مراد از ذی القربی بنی هاشم و بنی المطلب است. ⁽¹⁾بیش تر اهل سنت این قول را ترجیح داده اند و این روایت را دلیل آورده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: أَنَّهُمْ لَمْ يفارقوني فِي جَاهِلِيَّةٍ وَ لَا اسلام أَنَّما بَنُو هَاشِمٍ وَ بَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْ‌ءٍ وَاحِدٍ. ⁽²⁾

علامه در المیزان فرموده است: ظاهر روایات از ائمه هدی این است که ذی القربی را به امامان تفسیر کرده اند. ظاهر آیه هم همین معنا را تایید می کند چون از «ذی القربى» لفظ مفرد تعبیر کرده و نفرموده «ذوی القربی». ⁽³⁾

در مورد ذی قربی ابن عطیه اندلسی چنین می گوید: مراد از ذی قربی، قرابت رسول خداست. علی بن الحسین و ابن عباس گفته اند که مراد از ذی قربی فقط بنی هاشم است. او از مجاهد نقل کرده است که می گوید: کان آلِ مُحَمَّدٍ لَا تَحِلُّ لَهُمُ الصَّدَقَةُ فَجَعَلَ لَهُمْ خَمْسَ الْخُمُسِ؛ «صدقه برآل محمد حلال نیست، لذا خمس را برای آن ها قرار داده است.» و از شافعی نقل کرده است که گوید: «هم بنو هاشم و بنو المطلب فقط.» برخی گفته اند مراد از قربی همه قریش اند؛ دلیل این نظر را این قول ابن عباس را آورده اند که در پاسخ به سؤالی گفت: قَدْ كُنَّا نَقُولُ اناهم وَ لَكِنْ فابی ذالک علینا قَوْمِنَا وَ قَالُوا قُرَيْشٍ كُلِّهَا ذُو الْقُرْبَى؛ «ما همواره می گفتیم که مراد از آن (ذی قربی) ما هستیم، ولی قوم ما این سخن را انکار کردند و گفتند همه قریش ذی قربی هستند.» ⁽⁴⁾

روایتی از علی بن الحسین نیز نقل شده است. آن حضرت به مردی از اهالی شام فرمود: أَمَّا قَرَأْتُ فِي الانفال وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَانِ اللَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ قَالَ نَعَمْ فانكم لَا نُتِمُّ هُمْ؟ قالَ نَعَمْ؛ «در سوره انفال نخوانده ای «آن چه از غنیمت به دست بیاورید، یک پنجم از آن برای خدا و رسول است»؟ گفت: بلی خوانده ام! مگر آن ها

شمایید؟! فرمود: بلی آنان ما هستیم.»

سلیم بن قیس از امیرالمومنین علیه السلام روایت کرده است: «به خدا قسم! مقصود از ذی قربی ما هستیم که آن ها کسانی هستند که خداوند آن ها را با خود و رسولش قرین ساخت و گفت: فَانِ اللَّهِ خُمُسَهُ.... این آیه مخصوص به ماست و به سبب احترام و اکرام پیامبر، خداوند در صدقه سهمی برای ما قرار نداده است تا ما از دست مانده مردم نخوریم.» ⁽¹⁾

دیدگاه دانشمندان فریقین در مورد ذی القبی را می توان به سه گروه تقسیم کرد:

الف) امام معصوم و زمان هر عصر: تعداد کثیری از علمای مکتب اهل بیت علیهم السلام این نگرش را قبول کرده اند. شیخ طوسی، شیخ مفید، سید مرتضی علم الهدی، ابن زهره، ابن حمزه، ابن ادریس، سلار و محقق ثانی از آن جمله اند.

ب) فرزندان هاشم: برخی از دانشمندان اهل سنت و شیعه این قول را پسندیده اند.

ج) فرزندان هاشم و عبدالمطلب: اکثر اهل سنت از جمله شافعی به طرف این دیدگاه رفته اند.

کسانی که قول اول را قبول کرده اند گفته اند این مسئله اجماعی است و دیگر این که «ذی القربی» مفرد است و لفظ مفرد بر بیش تر از یک فرد صدق نمی کند و در این زمینه برخی روایات نیز دلالت می کند: خَمْسَ ذی القربي لِقَرَابَةِ رَسُولَ اللَّهِ وَ هُوَ الامام. ⁽²⁾روایت دیگری را نیز شیخ انصاری در کتاب خمس آورده است: وَ نَحْنُ وَ اللَّهِ عَنَى بِذِى الْقُرْبى. ⁽³⁾

5- مراد از یتامی، مساکین و ابن سبیل

دانشمندان مکتب اهل بیت علیهم السلام معتقدند که مراد از این سه گروه، ایتام و مساکین و درماندگان، خویشاوندان پیامبرند، ولی اهل سنت بر آن اند که مراد از آن، سه گروه از مسلمانان اند. دلیل ما اجماع است، زیرا شکی در شمول مساکین، ایتام و ابن سبیل از اهل بیت علیهم السلام در آیه نیست و دلیلی برای شمول غیر اهل بیت علیهم السلام در آیه وجود ندارد. ⁽⁴⁾در این مورد روایاتی نیز از طریق اهل بیت علیهم السلام وارد شده است. چنان که

از امیرالمومنین علیه السلام در مورد آیه مذکور آمده است: مِنَّا خَاصَّةً وَ لَمْ يَجْعَلْ لَنَا فِي سَهْمِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً أَكْرَمَ نَبِيَّهُ وَ أَكْرَمَنَا أَنْ يُطْعِمَنَا أَوْسَاخَ أَيْدِى النَّاسِ. ⁽¹⁾

روایت مرفوع دیگر از صفار نقل شده است: وَ النِّصْفُ الْبَاقِي لِلْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ أَبْنَاءِ السَّبِيلِ مِنْ آلِ مُحَمَّدِ الَّذِينَ لَا تَحِلُّ لَهُمُ الصَّدَقَةُ وَ لَا الزَّكَاةُ عَوَّضَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذلک مکان الْخُمُسِ. ⁽²⁾

6- تفاوت خمس و زکات با مالیات

اشاره

گاهی می گویند: ما که به دولت اسلامی مالیات می دهیم، دیگر خمس و زکات برای چه؟

در پاسخ به این سؤال، به تفاوت هایی که میان خمس و زکات با مالیات است اشاره می کنیم:

تفاوت اول

مالیات، هزینه ای است که شما می پردازید تا دولت، رفاه شما را بیرون منزل تأمین کند. مثلًا بیرون منزل شما بوستانی احداث کند همان گونه که خود نیز در منزل باغچه احداث می کنید.

هرکسی حیاط منزل خود را موزائیک یا سنگ می کند، به دولت نیز مالیات می دهد تا بیرون منزلش را اسفالت کند.

درب منزل خود را قفل می زند، به دولت نیز مالیات می دهد بیرون منزل پلیس بگمارد.

در منزل لامپ روشن می کند، به دولت نیز مالیات می دهد تا بیرون منزل، کوچه و خیابان را روشن کند.

در منزل کپسول آتش نشانی دارد، به دولت نیز مالیات می دهد تا بیرون منزل ماشین آتش نشانی را آماده داشته باشد.

بنابراین مالیات، خرج خود شما می شود و نظیر پولی است که شما در منزل برای زندگی شخصی هزینه می کنید. با این تفاوت که آن چه در منزل خرج می کنید مستقیم است و آن چه در بیرون خرج می شود به واسطه مالیاتی است که به دولت می دهید.

تفاوت دوم

پرداخت خمس و زکات، به عنوان يك عبادت است و در آن قصد قربت لازم است

که اگر نباشد عمل قبول نمی شود. برخلاف مالیات که قصد قربت نمی خواهد و نوعاً با اکراه پرداخت می گردد.

تفاوت سوّم

خمس، زیر نظر عالم ترین، محبوب ترین، با تقوی ترین فردی که با تحقیق انتخاب شده، یعنی فقیه عادل مصرف می شود، برخلاف مالیات که چنین شرطی در آن نیست و لذا گاهی غیر عادلانه هزینه می شود. به علاوه اتصال طبقه محروم با عالم ربانی زمینه پندپذیری و اطاعت از خدا و رسول است و فقرا و سایر گیرندگان، چون خمس را از دست جانشین امام زمان علیه السلام می گیرند احساس حقارت نمی کنند.

تفاوت چهارم

در خمس و زکات به پرداخت کننده اعتماد می شود، یعنی اولًا خودش حساب مال خود را می کند نه بازرس و مأمور دولت. ثانیاً کسی را که می خواهد مال خود را به او بدهد انتخاب می کند که کدام مرجع و عالم متّقی تر باشد. ثالثاً از مصرف آن زیر نظر مجتهد عادل آگاه است و می داند در کجا هزینه می شود.

تفاوت پنجم

در خمس و زکات هدفِ گیرنده، رشد و پاک کردن مردم و هدفِ پرداخت کننده قرب به خداست.

تفاوت ششم

خمس را از مازاد مخارج سالانه می گیرند، ولی مالیات از اصل درآمد مردم گرفته می شود. ⁽¹⁾

روایات

خمس مالتان را بدهید تا رزق شما حلال شود، سپس فرمود: این کلام سختی است که جز افراد با ایمان امتحان شده، تحمّل آن را ندارند.

نپرداختن خمس، در کنار شرک و قتل نفس، از بزرگ ترین گناهان کبیره شمرده

شده است. امام صادق علیه السلام فرمود: اکبر الکبائر سَبْعُ: الشِّرْكِ وَ الْقَتْلِ وَاكِلْ أَمْوَالِ الیتامی وَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ قَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ و انكار مَا انْزِلْ اللَّهُ، سپس فرمود: امّا خوردن مال یتیمان همان حقّ ما است که از ما ربوده و خوردند. ⁽¹⁾

امام زمان علیه السلام فرمود: لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ عَلَى مَنِ اسْتَحَلَّ مِنْ مَالِنَا دِرْهَماً ⁽²⁾لعنت خدا و فرشتگان و مردم بر کسی که يك درهم مال ما را حلال بشمارد

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هَلَكَ النَّاسُ فِى بُطُونِهِمْ وَ فُرُوجُهُمْ لَا نَهِمُ لَمْ يُؤَدُّوا الينا حَقُّنَا ⁽³⁾مردم بخاطر این که حق ما را نمی دهند غذا و آمیزش آنان ناپاک شده و سبب هلاکت آنان می شود.

در بعضی احادیث می خوانیم: مَنِ اسْتَحَلَّ مِنْهَا شَيْئاً فامسكه فانما ياكل النِّيرَانِ ⁽⁴⁾کسی که بخشی از خمس را حلال پندارد و آن را نپردازد، گویا آتش می خورد.

به راستی، خمس كمك ما است بردین ما و بر عیالات ما و بر دوستان ما و وسیله بذل و بخشش ما است و حفظ آبروی ما از کسی که از او بیم داریم. آن را از ما دریغ ندارید و خود را از دعای ما محروم نسازید، زیرا پرداخت خمس، کلید روزی شما است و مایه پاک شدن گناهان شما و ذخیره ای است که برای روز نانواتی خود پس انداز می کنید، مسلمان کسی است که برای خدا به آن چیزی که او را عهده دار کرده وفا کند، مسلمان نیست کسی که به زبان پذیرا است و به دل مخالف است. ⁽⁵⁾

داستان

سرمایه داری مبلغ قابل توجّهی پول را به عنوان خمس و سهم امام خدمت حضرت امام خمینی قدس سره آورد و از امام خواست که خمس ماشینش را نگیرد!

امام فرمود: شما برما منّت نداری بلکه ما بر شما منّت داریم، چون که شما با دادن خمس نجات پیدا می کنید و مسئولیّت به گردن ما می افتد که چگونه مصرف کنیم. یا همه ی پول را ببر و یا همه ی خمس را بده. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

خمس یکی از مسلّمات اسلام است که قرآن مجید وجوب آن را به صراحت بیان نموده است. قرآن ادای خمس را با ایمان به خداوند پیوند زده است. از این جا روشن می شود که نه فقط اعتقاد به وجوب خمس، بلکه ادای آن از ضروریات دین است. آن چه بین شیعه و اهل سنت مشترک و مسلّم است، وجوب خمس بر اموال جنگی است. ولی مکتب اهل بیت علیهم السلام با توجه به ظاهر آیه خمس و نظر به عرف و لغت، علاوه بر اموال غنیمت جنگی، خمس هر چیزی را که بر آن در لغت و عرف، غنیمت و فواید صدق می کند، واجب می داند و روایات فریقین را براین مطلب دلیل آورده است. اما اکثر اهل سنت وجوب خمس را فقط بر اموال جنگی منحصر کرده اند، اگر چه برخی از آن ها خمس را بر گنج و برخی دیگر بر اشیا نیز لازم می دانند.

از بررسی مجموع نظرات فقها و مفسرین نکات زیر به دست می آید:

الف) خمس یکی از واجبات مسلّم و ضروریات دین، مانند نماز و روزه است.

ب) خمس برای بنی هاشم حق مالی است به احترام آن ها به جای زکات داده می شود.

ج) خمس فقط به فرزندان بنی هاشم داده می شود.

د) خمس واجبی است که از قرآن، سنت و از اجماع ثابت است.

بنابراین، خمس عبارت است از ادای یک پنجم بعضی از اموالی که زاید بر مخارج زندگانی باشد، به مستحقان خاص آن.

37- وسیله، توسل

اشاره

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [سوره مائده، آیه 35]

«ای اهل ایمان! از خدا پروا کنید و دست آویز و وسیله ای [از ایمان، عمل صالح و آبروی مقرّبان درگاهش] برای تقرّب به سوی او بجویید و در راه او جهاد کنید تا رستگار شوید.»

واژگان مهم

1- وسیله

وسیله بمعنی تقرّب و نزدیکی است «وسل اليه: تقرّب». ⁽¹⁾

راغب در مفردات می گوید کلمه «وسیله» به معنای رساندن خود به چیزی است با رغبت و میل و این کلمه از نظر معنا خصوصی تر از کلمه «وصیله» است، برای این که در وسیله معنای رغبت نیز خوابیده، ولی در وصیله چنین نیست و بیش از رساندن به چیزی دلالت ندارد، چه این که این رساندن با رغبت باشد و چه بدون رغبت، خدای تعالی در قرآن کریم فرموده: وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ و حقیقت وسيله به درگاه خدا مراعات راه خدا است، به این که اولاً به احکام او علم پیدا کنی و درثانی به بندگی او بپردازی و ثالثا در جستجوی مکارم و عمل به مستحبات شریعت باشی و این وسیله معنایی نظیر معنای کلمه قربت را دارد. ⁽²⁾

2- ابتغاء

بَغی: طلب توأم با تجاوز از حدّ. این معنی با مطلق تجاوز قابل جمع است زیرا تجاوز از طلب جدا نیست، هر جا که تجاوز هست طلب نیز هست.

تجاوز چنان که راغب تصریح می کند دو جور است یکی تجاوز ممدوح مثل تجاوز از عدالت باحسان و از عمل واجب بمندوب، یعنی عمل به هر دو و دیگری تجاوز مذموم، مثل تجاوز از حق به باطل. ⁽³⁾

نکات تفسیری

1- منظور از ابتغاء وسیله

وسیله برقراری نوعی اتصال است که در مورد خداوند عبارت است از اتصال

معنوی بنده به خداوندی که منزه از مکان و جسمانیت است و این رابطه چیزی جز عبودیت نیست لذا «ابتغاء وسیله» به این معنی است که انسان حقیقت عبودیت را در خود تحقق دهد یعنی در مقابل خداوند در خود جز فقر و مسکنت چیزی نبیند.

بنابراین علم و عمل که راغب به آن اشاره کرده از لوازم وسیله است.

از همین جا روشن می شود که مراد از جمله: «وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ» مطلق جهاد است، یعنی اعم از جهاد با نفس و جهاد با کفار است، برای این که این جمله متصل به جمله قبل است که در آن وسیله عبارت بود از مطلق هر چیزی که بنده را با پروردگارش مرتبط می سازد و دلیلی هم در کلام نیست که خصوص این جمله را مقید کند به جهاد با کفار، ضمن این که دو آیه بعدی هم که مشتمل بر تعلیل است با این معنی مناسب تر است. ⁽¹⁾

همه موجودات نیازمند واسطه

در سوره اسراء آیات 56 و 57 می فرماید:

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِعَنْكُمْ وَ لَا تَحْوِيلاً * أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبِّ وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُوراً. بگو: «کسانی را که غیر از خدا (معبود خود) می پندارید، بخوانید! آن ها نه می توانند مشکلی را از شما برطرف سازند و نه تغییری در آن ایجاد کنند.» کسانی را که آنان می خوانند، خودشان وسیله ای (برای تقرب) به پروردگارشان می جویند، وسیله ای هر چه نزدیک تر؛ و به رحمت او امیدوارند؛ و از عذاب او می ترسند؛ چرا که عذاب پروردگارت، همواره در خور پرهیز و وحشت است!

در این آیات نیز تأکید شده است که هر آن چه را هم که شما به عنوان معبود خود مشرکانه مورد توجه قرار می دهید در نظام تکوین نیازمند یک دستاویز است پس آیه شریفه اصل این که همه موجودات تکوینا نیازمند به واسطه هستند تأیید می کند

آیه 57 دلیل این که مبعودهای خیالی نمی توانند مشکلات شما را حل کنند را این می داند که آن ها خودشان برای حل مشکلات به در خانه خدا می روند، خودشان سعی دارند به ذات پاک او تقرب جویند و هرچه می خواهند از او بخواهند: «آن ها کسانی هستند که خدا را می خوانند و برای تقرب به او به اطاعتش متوسل می شوند» و توسلشان به خداوند با دو بال خوف و رجاء است وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ و وَ يَخافُونَ عَذَابَهُ.

بعضی از مفسرین معتقدند که مفهوم جمله چنین است: آن ها می کوشند که هریک در تقرب پروردگار بر دیگری سبقت جویند، گویی در مسیر اطاعت پروردگار و قرب

به ذات پاک او دريك مسابقه معنوی شرکت جسته اند که هریک می کوشد در این میدان بر دیگری تقدم یابد، آیا کسانی که چنین هستند می توانند معبود، واقع شوند و استقلال داشته باشند؟ ⁽¹⁾

وسیله هر کارنیک و شایسته ای را شامل می شود

وسیله به معنی تقرب جستن و یا چیزی است که باعث تقرب می شود (و یا نتیجه ای که از تقرب حاصل می گردد).

و به این ترتیب وسیله مفهوم بسیار وسیعی دارد که هر کارنيك و شایسته ای را شامل می شود و هر صفت برجسته در مفهوم آن درج است، چرا که همه این ها موجب قرب پروردگار است.

درجات استعانت

درجات استعانت با مراتب عبادت به هم پیوسته است و به هر میزان که عابد در عبادت، موحّد و در توحید، صادق باشد، استعانتش نیز ظریف تر خواهد بود؛ اگر عبادت به مرحله عالی راه یافت، استعانت نیز به مرحله ولایت می رسد و در استعانت مولّی علیه از ولیّ، عون کامل از آنِ ولیّ است که بر همه شئون مولّی علیه اشراف دارد. ⁽²⁾

برخلاف پندار برخی مفسران ⁽³⁾، استعانت از خدای سبحان، به عبادتش منحصر نیست. گرچه مددخواهی از او بلافاصله بعد از حصر عبادت آمده است: ايّاكَ نَعبدُ و إِيّاكَ نَستعين؛ ليكن دلالتی بر خصوص یاری جستن از خدا در عبادت او ندارد، بلکه منظور، انحصاركمك گرفتن از خدا در مطلق امور است و این عمومیت را، افزون بر آیه 5 سوره حمد از آیات 45 و 153 بقره نیز می توان استفاده کرد، زیرا در هيچ يك از این دو آیه، متعلق استعانت بیان نشده است. ⁽⁴⁾

مفسر بزرگ شیعه علامه طباطبایی رحمة الله ذیل تفسیر این آیه شریفه می فرماید:

«خدای تعالی در قرآن کریم فرموده: وَ ابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ و حقیقت وسیله به درگاه خدا مراعات راه خدا است، به این که اولاً به احکام او علم پیدا کنی و در ثانی به بندگی او بپردازی و ثالثا در جستجوی مکارم و عمل به مستحبات شریعت باشی و این وسیله معنائی نظیر معنای کلمه قربت را دارد و چون وسیله نوعی توسل است و توسل هم در مورد خدای تعالی که منزه از مکان و جسمانیت است توسل معنوی و پیدا کردن

رابطه ای است که بین بنده و پروردگارش اتصال برقرار کند و نیز از آن جا که بین بنده و پروردگارش هیچ رابطه ای به جز ذلت عبودیت نیست قهرا وسیله، عبارت است از این که انسان حقیقت عبودیت را در خود تحقق دهد و به درگاه خدای تعالی و جهه فقر و مسکنت به خود بگیرد...» ⁽¹⁾

توسل

اشاره

علت طرح این بحث این است که توسل به معنای طلب وسیله است، که انسان وسیله ای مانند جلب منافع و یا دفع ضررها و یا منافع دنیوی یا اخروی را برای خود در نظر می گیرد و در جستجوی آن است. لذا با توجه به این مطلب اگر انسان خواسته خود را از خداوند متعال بخواهد، بدون این که اولیای خدا را واسطه قرار دهد، هیچ مشکلی ندارد! اما بحث بر سر این مسئله است که اگر کسی را واسطه قرار دهد، جایز است یا خیر؟ هم چنین باید بدانیم که این جایز بودن، مطلوب هم هست یا خیر؟

1- معنای توسل

«توسل» از ماده «وسل» به معنای تقرّب جستن و یا چیزی که باعث تقرّب به دیگری از روی علاقه و رغبت می شود؛ می باشد و توسل شامل شفاعت نیز می شود، «شفاعت» از ماده «شفع» به معنای ضمیمه کردن چیزی به همانند او است. ⁽²⁾و در مفهوم قرآنی، شخص گناهکار به خاطر پاره ای از جنبه های مثبت (مانند: ایمان، عمل صالح و...) شباهتی با اولیاء الله پیدا می کند و آن ها با کمک های خود، او را به سوی کمال سوق می دهند و از پیشگاه خداوند تقاضای عفو می کنند به عبارت دیگر می توان گفت: قرار گرفتن موجود قوی تر و برتر در کنار موجود ضعيف ترو كمك نمودن به او در راه پیمودن مراتب کمال است. ⁽³⁾

2- دلایل مشروعیت توسل

اشاره

توسل از یک منظر بر دو قسم است که در مشروعیت توسل به هر دو قسم آن باید توجه کرد؛ توسل به وسیله ها در زمان حیات آن ها و توسل به آن ها بعد از حیات دنیوی آن ها.

الف) مشروعیت توسل در زمان حیات شفعاء

اول- آیات و روایات

از آیات دیگر قرآن نیز به خوبی استفاده می شود که وسیله قرار دادن مقام انسان صالحی در پیشگاه خدا و طلب چیزی از خداوند به خاطر او، به هیچ وجه ممنوع نیست و منافات با توحید ندارد، در آیه 64 سوره نساء می خوانیم:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اسْتَغْفَرَلَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحِيماً اگر آن ها هنگامی که به خویشتن ستم کردند (و مرتکب گناهی شدند) به سراغ تو می آمدند و از خداوند طلب عفو و بخشش می کردند و تو نیز برای آن ها طلب عفو می کردی، خدا را توبه پذیر و رحیم می یافتند.

و نیز در آیه 97 سوره یوسف می خوانیم که: برادران یوسف از پدر تقاضا کردند که در پیشگاه خداوند برای آن ها استغفار کند و یعقوب نیز این تقاضا را پذیرفت.

در آیه 114 سوره توبه نیز موضوع استغفار ابراهیم در مورد پدرش آمده که تاثیر دعای پیامبران را درباره دیگران تایید می کند و همچنین در آیات متعدد دیگر قرآن این موضوع منعکس است. ⁽¹⁾

دوم. واسطه جویی و واسطه پذیری برای استغفار

در قرآن کریم تأیید و تثبیت شده است، چنان که به وسیله جویی برای تقرّب به خدا به صورت مطلق امر شده است: وَ ابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ. (مائده 5، 35) برخی آیات، واسطه جویی دیگران از رسول خدا و وساطت حضرت را برای آن ها در استغفار، مطرح کرده می فرماید: ... وَ لَوانَّهُم اذ ظَلَموا انفُسَهُم جاءوكَ فَاستَغفَروا اللهَ وَ استَعْفَرَ لَهُمُ الرَّسولُ... (نساء، 64) و در برخی دیگر، خداوند به رسول خویش فرمان می دهد تا برای خود و مردم مؤمن استغفار كند: وَ استَغفِرلِذَنبِكَ وَ لِلْمُؤمِنينَ وَ المُؤمِنتِ. (محمّد، 19) در آیاتی نیز استغفار برای پدر و مادر (ابراهیم، 41؛ نوح، 28) و دیگر خویشاوندان (اعراف، 151) و مؤمنان (ابراهیم، 14؛ حشر، 10) عملی پسندیده دانسته شده است. مفهوم برخی از آیات نیز، مانند 113 توبه که در آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و مؤمنان از استغفار برای مشرکان منع شده اند برجواز استغفار برای مؤمنان دلالت دارد: ما کانَ لِلنَّبِيّ وَ الَّذِينَ ءامَنوا ان يَستَغفِر و الِلمُشرِكِينَ.... ⁽²⁾

افزون بر آیات یاد شده، آیات 97 - 98 یوسف: قالُوا یا بَاناً اسْتَغْفِرْ... * لَنَا قالَ سَوْفَ

استَغفِرُ لَكُم رَبّى... نیز به خوبی برجواز وسیله جویی در استغفار دلالت دارد، زیرا هنگامی که فرزندان یعقوب پیامبر، از وی وساطت آمرزش از خدا را برای خود خواستند، حضرت به آنان وعده داد که در آینده برایشان از خداوند آمرزش بطلبد. به نظر برخی مفسّران، استفاده قرآن از عنوان «رسول» در آیه 64 نساء به این معنا اشاره دارد که واسطه باید دارای مقام معنوی و منزلت قابل توجهی نزد خدا باشد. کسی که مقام رسالت ویژه اوست و بدان، مورد تکریم واقع شده، این شایستگی را دارد که واسطه در حاجت طلبی از خدا باشد و خداوند هرگز شفاعت او را رد نکند. ⁽¹⁾ البتّه پذیرش نقش واسطه در آمرزش خواهی با لزوم وجود قابلیّت در توسّل جویان و مغفرت طلبان، جهت تأثیر استغفار برای آنان منافاتی ندارد. ⁽²⁾

واسطه جویی در آمرزش خواهی با توحید منافاتی ندارد و به رغم نظر ابن تیمیّه و پیروان وهّابی او، بدعت و شرک نبوده ⁽³⁾، بلکه امری مطلوب و راهی مؤثّر برای پذیرش استغفار و جذب لطف الهی است. ⁽⁴⁾4 شأن نزول و روایات ذیل آیه 64 نساء و اعتراض نکردن یعقوب علیه السلام به فرزندان خویش که از وی درخواست وساطت در استغفار کرده اند (یوسف، 97 - 98) مؤید این مطلب است. ضمن این که در نگاه قرآن، آمرزش فقط از آنِ خداوند بوده (آل عمران، 3 و 153)، رسول و دیگران فقط واسطه درخواست آمرزش هستند. ⁽⁵⁾

ب) مشروعیت توسل بعد از حیات دنیوی شفعاء

اول: طلب مغفرت از پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از رحلت

آیه 64 سوره نساء، شامل توسل بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نیز می شود:

آیه ذیل یکی از آیاتی است که درباره توسل به رسول خدا صلی الله علیه وآله وارد شده و علمای شیعه و اهل سنت به آن استناد کرده اند: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اسْتَغْفَرَلَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحِيماً

اگر ایشان وقتی به خودشان ظلم کردند نزد تو آیند پس از خداوند طلب بخشایش کنند و رسول خداهم برای ایشان طلب بخشایش کند به تحقیق خداوند را توبه

پذیر و بخشنده خواهند یافت.

رفتن به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله برای طلب بخشایش در این آیه عام است؛ شامل حیات ایشان و بعد از مرگ ظاهری می شود.

دوم. حیات شهدا و انبیاء پس از مرگ

به اعتقاد شیعه و اهل سنت، انبیاء الهی زنده هستند و شهدا نیز طبق آیه قرآن زنده هستند، پس توسل به آن ها توسل به يك انسان زنده است نه توسل به مرده.

آلوسی درباره حیات انبیاء علیهم السلام می نویسد:

أَمَّا حَيَاةَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ الْحَيَاةِ البرزخية الَّتِي هِيَ فَوْقَ حَيَاةِ الشُّهَدَاءِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ بَلْ أَحْياءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فأمرثابت بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ. ⁽¹⁾ حیات انبیا علیهم السلام حیاتی است برزخی و برتر از حیات شهد است که خداوند متعال در مورد ایشان فرموده است که ایشان زنده اند نزد پرورگارشان روزی داده می شوند. پس این امر مطلبی ثابت شده با روایات صحیح است

وَ مَنْ ثَمَّ قَالَ الْإِمَامُ السبكى حَيَاةَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الشُّهَدَاءُ كحياتهم فِي الدُّنْيَا ⁽²⁾ به همین دلیل امام سبکی گفته است که حیات انبیا و شهدا مانند زندگیشان در دنیاست.

ائمه ما نیز همگی شهید هستند و طبق آیه 169 سوره آل عمران:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أَمْوَاتَا بَل أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقُونَ کسانی را که در راه خدا کشته شدند مرده مپندارید بلکه ایشان زنده اند و در نزد پروردگارشان روزی داده می شوند.

سوم: تبرك به قبور

از آن جا که قبور و حرم های مطهر پیامبر خدا و اهل بیت عصمت علیهم السلام منتسب به آنان است، علاقه مندی به آستان بلندشان و برکت یافتن از قبور پاکشان، جزء سنت های دینی است، چه به صورت دست کشیدن و لمس کردن، چه بوسیدن و چه صورت برقبور و آستان آنان نهادن. هیچ یک از این ها هم با توحید و پرستش خداوند، ناسازگار نیست. بزرگان دین و پیشوایان مذاهب مختلف اسلامی پیوسته در آستان (اولیاء خدا) متواضعانه زمین ادب می بوسیدند و چهره بر آستان بلندشان می ساییدند و با تربت قبر آنان تبرک می جستند.

با نقل نمونه هایی که در کتب معتبر نزد اهل سنت آمده است، گوشه ای از این سنت عملی را که مخصوص شیعه هم نیست، نشان می دهیم، تا نظر فقهای اهل سنت هم روشن گردد:

1- پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و دفن آن حضرت، فاطمه زهرا علیها السلام برسرخاك رسول خدا آمد و مشتی از خاک قبر برگرفت و بر چشمانش نهاد و گریه کرد و چنین خواند:

ماذا عَلَى مَنْ شَمِّ تُرْبَةِ احْمَدِ انَّ لَا يَشَمُّ مَدَى الزَّمَانِ غوالياصُبَّتْ عَلَى مَصَائِبِ لوانها صُبَّتْ عَلَى الايام، صرن لياليا ⁽¹⁾ کسی که تربت احمد صلی الله علیه و آله را ببوید، روا نیست که در طول زمان، مشک و عنبرببوید. بر من مصیبت هایی فرود آمد که اگر بر روزهای روشن فرود می آمد، همچون شب های تیره می شدند.

2- بلال، موذن پیامبر، رسول خدا را در خواب دید که به او می فرماید: ای بلال، این چه جفایی است؟ آیا وقت آن نشده که به زیارت من آیی؟ بلال بیدار شد و اندوهگین و ترسان گشت. بر مرکب خود سوار شده به زیارت قبر پیامبر در مدینه آمد و شروع کرد به گریستن و صورت برقبر پیامبر مالیدن. چون حسن و حسین علیهما السلام آمدند، آن دو را در آغوش کشید و بوسید. ⁽²⁾

3- به روایت امام علی علیه السلام سه روز پس از دفن پیامبراکرم، بادیه نشینی به مدینه آمد و خود را بر روی قبر آن حضرت انداخت و از خاک آن بر سر خود ریخت و گفت: یا رسول الله! گفتی و اطاعت کردیم، تو از خدا خبردادی و ما از تو خبر یافتیم و در آیات قرآن آمده است که آنان که بر خویش ستم کرده اند اگر نزد پیامبر آیند و پیامبر برای ایشان آمرزش بطلبد، خدا را آمرزنده می یابند. اینک من گنهکار آمده ام و می خواهم برایم استغفار کنی. از داخل قبر ندا آمد: خداوند تو را آمرزید. ⁽³⁾

داستان

ابو راجح از شیعیان مخلص شهر حله ⁽⁴⁾، سرپرست یکی از حمام های عمومی آن

شهر بود، بدین جهت بسیاری از مردم او را می شناختند.

در آن زمان، فرماندار حله شخصی ناصبی به نام مرجان صغیر بود. به او گزارش دادند که ابو راجح حلی از بعضی اصحاب منافق رسول خدا صلی الله علیه و آله بدگویی می کند. فرماندار دستور داد او را آوردند.

آن قدر زدند که تمام بدنش مجروح گشت و دندان های پیشین ریخت! همچنین زبانش را بیرون آوردند و با جوالدوز سوراخ کردند و بینی اش را نیز بریدند و او را با وضع بسیار دلخراشی به عده ای از اوباش سپردند. آن ها ریسمان برگردن او کرده و در کوچه و خیابان های شهر حله می گرداندند! و مردم هم از هر طرف هجوم آورده او را می زدند. به طوری که تمام بدنش مجروح شد و به قدری از بدنش خون رفت که دیگر نمی توانست حرکت کند و روی زمین افتاد، نزديك بود جان تسلیم کند.

جریان را به فرماندار اطلاع دادند. وی تصمیم گرفت او را بکشد، ولی جمعی از حاضران گفتند:

به خاطر اصرار زیاد مردم (در حالی که صورت و زبان ابو راجح به سختی ورم کرده بود) فرماندار او را آزاد کرد. خویشان او آمدند و نیمه جان وی را به خانه بردند و کسی شك نداشت که او خواهد مرد.

اما فردای همان روز، مردم با کمال تعجب دیدند که او ایستاده نماز می خواند و از هر لحاظ سالم است و دندان هایش در جای خود قرار گرفته و زخم های بدنش خوب شده و هیچ گونه اثری از آن همه زخم نیست! و با تعجب از او پرسیدند:

ابوراجح گفت:

وقتی که شب کاملا تاریک شد، ناگاه! خانه ام نورانی گشت! در همان لحظه، چشمم به جمال مولایم امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف افتاد، او جلو آمد و دست شریفش را بر صورتم کشید و فرمود:

اکنون می بینید که سلامتی کامل خود را بازیافته ام.

خبر سلامتی و دگرگونی شگفت انگیز حال او (از پیرمردی ضعیف و لاغر به فردی سالم و قوی) همه جا پیچید و همگان فهمیدند.

فرماندار حله به مأمورینش دستور داد ابوراجح را نزد وی حاضر کنند. ناگاه! فرماندار مشاهده نمود، قیافه ابوراجح عوض شده و کوچک ترین اثری از آن همه زخم ها در صورت و بدنش دیده نمی شود! ابوراجح دیروز با ابو راجح امروز قابل مقایسه نیست!

رعب و وحشتی تکان دهنده بر قلب فرماندار افتاد، او آن چنان تحت تأثیر قرار گرفت که از آن پس، رفتارش با مردم حله (که اکثرا شیعه بودند) عوض شد. او قبل از این جریان، وقتی که در حله به جایگاه معروف به «مقام امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف» می آمد، به طور مسخره آمیزی پشت به قبله می نشست تا به آن مکان شریف توهین کرده باش؛ ولی بعد از این جریان، به آن مکان مقدس می آمد و با دو زانوی ادب، در آن جا رو به قبله می نشست و به مردم حله احترام می گذاشت. لغزش های ایشان را نادیده می گرفت و به نیکوکاران نیکی می کرد. ولی این کارها سودی به حال او نبخشید، پس از مدت کوتاهی درگذشت. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

و به این ترتیب وسیله مفهوم بسیار وسیعی دارد که هر کارنيك و شایسته ای را شامل می شود و هر صفت برجسته در مفهوم آن درج است، چرا که همه این ها موجب قرب پروردگار است.

3- منظور از توسل این نیست که کسی حاجت را از پیامبریا امامان بخواهد بلکه منظور این است که به مقام او در پیشگاه خدا متوسل شود و این در حقیقت توجه به خدا است.

4- واسطه جویی در آمرزش خواهی با توحید منافاتی ندارد و به رغم نظر ابن تیمیّه و پیروان وهّابی او، بدعت و شرک نبوده، بلکه امری مطلوب و راهی مؤثّر برای پذیرش استغفار و جذب لطف الهی است.

از آن جا که قبور و حرم های مطهر پیامبر خدا و اهل بیت عصمت علیهم السلام منتسب به آنان است، علاقه مندی به آستان بلندشان و برکت یافتن از قبور پاکشان، جزء سنت های دینی است، چه به صورت دست کشیدن و لمس کردن، چه بوسیدن و چه صورت برقبور و آستان آنان نهادن. هیچ یک از این ها هم با توحید و پرستش خداوند، ناسازگار نیست.

38- ایمان سرچشمه محبوبیت

اشاره

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وَدّاء [سوره مریم، آیه 96]

«مسلّماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، خداوند رحمان محبّتی برای آنان در دل ها قرار می دهد!»

شأن نزول آیه

هر چند آیه شریفه مفهوم عامّ و گسترده ای دارد و شامل هر مؤمن صالح العملی که ایمان و عمل صالح او باعث محبوبیّتش گشته، می شود؛ ولی بی شك مصداق أكمل و أتمّ این آیه شریفه حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام است. مرحوم علّامه حلّی در کتاب احقاق الحق ⁽¹⁾شأن نزول آیه فوق را مربوط به حضرت علی علیه السلام می داند.

در شواهد التنزیل روایات متعددی از براء بن عازب و ابورافع و جابربن عبدالله انصاری و ابن عباس و ابوسعید خدری و محمد بن حنفیه با طرق مختلف نقل می کند که این آیه درباره علی بن ابی طالب علیه السلام است که محبت او را در دل هر فرد با ایمانی جای داده است.

در حدیثی از ابوسعید خدری آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود:

يا أَبَا الْحَسَن! قُلْ الّلهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْداً وَ اجْعَلْ لِي فِي صُدُورِ الْمُؤْمِنِينَ مَوَدَّةٍ ⁽²⁾ «ای ابوالحسن! بگو خداوندا! برای من نزد خودت عهد و پیمانی قرار ده و محبت مرا در دل های مؤمنان بیفکن».

در این هنگام آیه انَّ الَّذِيْنَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَانُ وُدّاً نازل شد، سپس افزود: لا تَلْقی رَجُلًا مُؤْمِناً الّا في قَلْبِهِ حُبُّ لِعَلِيِّ بن ابي طالِبٍ؛ «به هیمن جهت فرد با ایمانی را ملاقات نمی کنیم مگر این که در دل او محبت علی بن ابی طالب علیه السلام است».

اما این که بعضی آن را درباره امیرمؤمنان علی علیه السلام دانسته و در روایات بسیاری به آن اشاره شده بدون شك درجه عالی و مرحله بالای آن، ویژه آن امام متقین است، (و در نکته ها از این روایات مشروحا بحث خواهیم کرد) ولی این مانع از آن نخواهد بود که در مراحل دیگر همه مؤمنان و صالحان از طعم این محبت و محبوبیت در افکار عمومی بچشند و از این مودت الهی سهمی ببرند و نیز مانع از آن نخواهد بود که دشمنان نیز در دل خود احساس محبت و احترام نسبت به آن ها کنند. ⁽¹⁾

واژگان مهم

کلمه «مودت» تقریبا به معنای محبتی است که اثرش در مقام عمل ظاهر باشد، در نتیجه نسبت مودت به محبت نسبت خضوع است به خشوع، چون خضوع آن خشوعی را گویند که در مقام عمل اثرش هویدا شود، به خلاف خشوع که به معنای نوعی تاثر نفسانی است، که از مشاهده عظمت و کبریایی در دل پدید می آید. ⁽²⁾

نکات تفسیری

1- اقوال مفسرین

در این آیه شریفه وعده جمیلی از ناحیه خدای تعالی آمده که به زودی برای کسانی که ایمان آورده و عمل صالح می کنند، مودّتی در دل ها قرار می دهد، دیگر مقیّد نکرده کدام دل ها، آیا دل های خودشان یا دل های دیگران؟ آیا در دنیا و یا در آخرت و یا بهشت؟ و چون مقید نکرده، و جهی ندارد آن را مانند بعضی ها. ⁽³⁾مقید به بهشت کنیم و به قول بعضی ⁽⁴⁾دیگر مقید به قلوب همه مردم در دنیا کنیم و یا مقید به قیودی دیگر بسازیم. ⁽⁵⁾

الف) این آیه شامل تمام مؤمنین می شود. خداوند محبت آن ها را در دل مردم صالح قرار می دهد.

هرم بن حبان گوید: هر کس دل خود را متوجه خدا کند، خداوند هم دل های مؤمنین را متوجه او می سازد و دوستی او را در دل ایشان قرار می دهد. ربیع بن انس

گوید: خدا هرگاه بنده ای را دوست بدارد، بجبرئیل گوید: من فلان کس را دوست می دارم. تو هم او را دوست بدار. جبرئیل در آسمان ندا می کند که خداوند فلان کس را دوست می دارد. همه اهل آسمان نیز با او دوست می شوند. آن گاه محبت او در میان اهل زمین نیز منتشر می شود. پس معنای آیه این است که خداوند آن ها را دوست می دارد و محبت آن ها را در دل مردم می اندازد.

مؤید این قول، فرموده علی علیه السلام است که: اگر با این شمشیرم بربینی مؤمن فرود آورم که مرا دشمن شود، با من دشمن نخواهد شد و اگر همه دنیا را به منافق دهم که مرا دوست بدارد، مرا دوست نخواهد داشت، زیرا بر زبان پیامبرامی گذشته است که: مؤمن تو را دشمن نمی دارد و منافق تو را دوست نمی دارد. ⁽¹⁾

ب) معنای آیه این است که: خداوند محبت آن ها را در دل مخالفانشان قرار می دهد که ایمان بیاورند و قدرت آن ها افزایش پیدا کند.

ج) مراد این است که در آخرت، محبت آن ها را در دل یکدیگر قرار می دهد تا همچون پدر و فرزند یکدیگر را دوست بدارند. این خود بالاترین شادی و بزرگ ترین نعمت است.

د) منظور از آیه شریفه قرار دادن محبّت فرد یا افراد خاصّی در دل تمام مؤمنان و مسلمانان نیست، بلکه منظور این است که ایمان و عمل صالح باعث می شود که همه مؤمنان همدیگر را دوست داشته باشند و به تعبیر دیگر محبّت همه مؤمنان، در دل تمام مؤمنان قرار داده می شود.

ه) این آیه شریفه به روز قیامت اشاره دارد. خداوند متعال در روز قیامت محبّت مؤمنین را در قلب یک دیگر قرار می دهد، بنابراین ارتباطی به این دنیا ندارد.

آن چه مسلم است این است که آیه شریفه تمام مؤمنان صالح العمل را در بر می گیرد، هر چند فرد أکمل و مصداق أتمّ آن، حضرت علىّ بن أبي طالب علیه السلام است. همان گونه که نور شمع، چراغ، لامپ، پروژکتور و خورشید همه نور است؛ ولی بي شك نور خورشید مصداق كامل و أتمّ نور است. ⁽²⁾

2- رابطه ایمان و عمل صالح با محبوبیت

در زیارت امین الله که از بهترین و معتبرترین زیارات شیعه و از زبان حضرت سجاد علیه السلام است آمده است وَ اجعلنی... محبوبه فی ارْضَ وَ سمائک؛ خدایا! مرا در زمین و آسمانت، محبوب و دوست داشتنی قرارده.

ابتدا باید توجه داشت که در فرهنگ قرآن، عزت و محبوبیت به دست خداوند است

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتیِ الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَ تَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شيءٍ قَدِيرُ آل (عمران، 26) بگو: «بارالها! مالك حكومت ها تویی؛ به هر کس بخواهی، حکومت می بخشی؛ و از هر کس بخواهی، حکومت را می گیری؛ هر کس را بخواهی، عزت می دهی؛ و هر که را بخواهی خوار می کنی. تمام خوبی ها به دست توست ؛ تو بر هر چیزی قادری».

و نیز از آیات قرآنی استفاده می شود که ثمره ایمان و عمل صالح محبوب شدن در دل های مردم است کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند خداوند رحمان محبت آنا را در دل ها می افکند

بی شک اگر کسی چنین کند خداوند در او جذابیتی قرار می دهد که دل های مردم به سوی او کشیده شود؛ چرا که خداوند صاحب قلب هاست و اوست که مقلب القلوب است.

بنابراین مهم ترین کار این است که انسان بکوشد تا خود را محبوب خدای تعالی قرار دهد در اثر این رشد و تعالی خداوند او را محبوب آفریدگانش می کند. هم از این رو فرمود: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا

ایمان و عمل صالح جاذبه و کشش فوق العاده ای دارد، اعتقاد به یگانگی خدا و دعوت پیامبران که بازتابش در روح و فکر و گفتار و کردار انسان به صورت اخلاق عالیه انسانی، تقوا و پاکی و درستی و امانت و شجاعت و ایثار و گذشت، تجلی کند، همچون نیروهای عظیم مغناطیس کشیده و رباینده است. حتی افراد ناپاک و آلوده از پاکان لذت می برند و از ناپاکانی همچون خود متنفرند، به همین دلیل هنگامی که فی المثل می خواهند همسر یا شریکی انتخاب کنند تاکید دارند که طرف آن ها پاک و نجیب و امین و درستکار باشد. این طبیعی است و در حقیقت نخستین پاداشی است که خدا به مؤمنان و صالحان می دهد که دامنه اش از دنیا به سرای دیگر نیز کشیده می شود. با چشم خود بسیار دیده ایم این گونه افراد پاک هنگامی که چشم از جهان می بندند، دیده ها برای آن ها گریان می شود، هر چند ظاهراً پست و مقام اجتماعی نداشته باشند، همه مردم جای آن ها را خالی می بینند، همه خود را در عزای آن ها شریک محسوب می دارند.

اما این که بعضی آن را درباره امیرمؤمنان علی علیه السلام دانسته و در روایات بسیاری به آن اشاره شده بدون شک درجه عالی و مرحله بالای آن، ویژه آن امام متقین است (و در نکته ها از این روایات مشروحاً بحث خواهیم کرد) ولی این مانع از آن نخواهد

بود که در مراحل دیگر همه مؤمنان و صالحان از طعم این محبت و محبوبیت در افکار عمومی بچشند و از این مودّت الهی سهمی ببرند و نیز مانع از آن نخواهد بود که دشمنان نیز در دل خود احساس محبت و احترام نسبت به آن ها کنند. ⁽¹⁾

در این آیه شریفه بین ایمان و عمل صالح از یک سو و نفوذ در قلب های مردم از سوی دیگر ارتباط برقرار شده است. خداوند متعال محبوبیّت عمومی را نتیجه ایمان و عمل صالح شمرده است. معنی این جمله آن است که با زور شمشیر و اسلحه، هر چند ممکن است برجسم مردم تسلّط پیدا کرد، ولی بدین وسیله هرگز ممکن نیست بر قلب و جان مردم سلطنت نمود و راهی به سوی دل آن ها باز کرد.

سؤال: راستی چه رابطه ای بین ایمان و عمل صالح از يك سو و نفوذ در قلب ها و مقبولیت عامّه از سوی دیگر، وجود دارد؟ آیا ما نیز می توانیم در سایه ایمان و عمل صالح به چنین نعمت بزرگی دست یابیم؟

پاسخ: رابطه بین این دو، به دو شکل متصوّر است:

نخست، ارتباطی معنوی و الهی که خداوند طبق حکمتش ایجاد می کند؛ همانند علاقه ای که در دل فرعون و همسرش نسبت به حضرت موسی علیه السلام به هنگام کودکی ایجاد کرد. فرعون، که برای نابودی دشمن خویش دستور داده بود تمام نوزادان مصر را نابود کنند، به اراده خداوند مهر موسایِ نوزاد در قلبش لانه می کند و با دست خویش دشمنش را پرورش می دهد، خداوند بدین وسیله قدرت نمایی می کند و به فرعون و فرعونیان می فهماند که هرگاه اراده الهیّه به چیزی تعلّق بگیرد، هیچ چیز نمی تواند مانع تحقّق آن شود. این گونه رابطه ها و علاقه ها قابل تحصیل نیست، بلکه تنها از ناحیه خداوند متعال إعطا می گردد.

دوم، علاقه ها و محبوبیت های عادّی که قابل تحلیل منطقی است. کار خوب و عمل صالح جاذبه دارد و حتّی آدم های ناصالح و بد را به خود جذب می کند.

مثلًا امانت يك عمل صالح است و امین يك انسان صالح. همه مردم به امین عشق می ورزند و او را دوست می دارند، حتّی سارقین و دزدان هم به او اعتماد دارند و هنگامی که اموال مسروقه را می خواهند نزد کسی به امانت بگذارند، به سراغ دوستان سارق خود نمی روند، بلکه به نزد انسان های امانتدار می روند و به آن ها می سپرند! بنابراین خود عمل صالح و ایمان جاذبه ای دارد که ثمره آن نفوذ در قلب هاست. شخصی که طالب نفوذ در قلب مردم می باشد، کافی است که نشان دهد انسانی مؤمن و صالح العمل است، هنگامی که مردم پی بردند که وی دارای

ایمان و عمل شایسته است، قلب آن ها خود به خود به سوی او متوجّه می شود و نیاز به کار خاص نیست.

پاکدامنی و عفّت یکی دیگر از اعمال صالح بسیار با ارزش است، این عمل آن قدر ارزشمند است که حتّی ناپاکان به آن عشق می ورزند. آن ها، هنگامی که قصد ازدواج می کنند و می خواهند تشکیل خانواده دهند، به سراغ خانواده های پاکدامن می روند و از ناپاکان اجتناب می نمایند! جالب این که حضرت علی علیه السلام، که موضوع بحث این آیه است، هم از طریق ایمان و عمل صالح- در بالاترین حدّ آن به این سرمایه بزرگ دست یافته است و هم خداوند متعال محبّت وی را در دل و قلب مردم جای داده است. ⁽¹⁾

3- محبت خداوند به بندگان

اشاره

معنای محبت خداوند به بنده این است که خداوند حجاب ها را از قلبش پاک می کند، تا وی با چشم دل او را ببیند و او را برای رسیدن به مقام والای قرب الهی توان می بخشد، همین ارادۀ خدا نسبت به بنده محبت اوست. به بیان دیگر، محبت خدا عبارت است از تطهیر باطن بنده از غیر خدا و خالی نمودن وجودش از هر مانعی که بین او و خدایش حایل و فاصله می شود. ⁽²⁾

عرفاً معتقدند محبت خدا نسبت به بندگان دوگونه است.

الف) از راه قرب نوافل.

ب) قرب فرايض.

بدیهی است که یکی از نشانه های محبت خدا به بنده توفیق در اطاعت اوامر و ترک نواهی اوست و ظهور و بروز محبت خدا به بندگانش، همان بروز رحمت و کرامت حضرتش به بندگان است.

الف) چه کسانی نزد خداوند محبوبند

برای آن که روشن شود، چگونه می توان محبوب خداوند واقع شد و راه رسیدن به

مقام بلند حب چیست؟ ضروری است، ابتدا محبوبان خدا شناخته شوند، تا انسان بتواند با شناخت آنان راه های رسیدن به آن مقام را بپیماید و در سلک محبوبان خداوند درآید.

در قرآن کریم گروهایی معرفی شده اند که مورد محبت خدایند و خداوند آنان را دوست دارد. در زیر برخی از آنان به عنوان نمونه بیان می شود.

این ها گروهی از انسان ها هستند که مورد محبت خدا قرار گرفته و خداوند آنان را دوست دارد.

ب) راه های کسب محبوبیت نزد خداوند

1. قطع تعلّق از دنیا

اولین گام برای ایجاد محبت و یکی از راه های رسیدن به محبت الهی، پاک نمودن قلب از دنیا و وابستگی های آن و بریدن از دنیا و حرکت به سوی خداست. این مهم جز با اخراج محبت غیر خدا از قلب حاصل نمی شود؛ چرا که قلب انسان مانند ظرفی است که تا آب را از آن خالی نکنی، ظرفیت قبول سرکه را ندارد و خداوند نیز درون هیچ کس دو قلب قرار نداده است. ⁽¹⁾

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید: حُبُّ الدُّنیا وحُبُّ اللّهِ لا یجتَمِعانِ فی قَلبٍ واحِدٌ ⁽¹⁾

محبت و دوستی دنیا و حب خداوند در یک قلب جمع نمی شوند. بدیهی است که اگر محبت خدای در درون کسی جای گیرد، محبوب وی خواهد شد.

2. صبر و شکیبایی

صبر در برابر مشکلات، ناملایمات، مصیبت ها و... یکی دیگر از راه های رسیدن به قرب الهی است که در قرآن و روایات بر آن تاکید فراوان شده است. از این جهت عرفا دارندگان این صفت؛ یعنی صابران را محبوبان خداوند دانسته اند. ⁽²⁾

3. پیروی و متابعت از پیامبر

به دلیل آیه شریفه: قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ، فَاتَّبِعُونِی، یُحْبِبْكُمُ اللَّه...؛ «(آل عمران، 31) بگو اگر خدا را دوست می دارید، از من پیروی کنید، تا خدا نیز شما را دوست بدارد». یکی از راه های جلب محبت الهی است. ⁽³⁾ابن عربی در وجه ارتباط بین پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله و محبت خدا می گوید: اگر خداوند پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله را عامل محبت بر شمرده به آن دلیل است که رسول جلوۀ حق در آیینۀ عالم است. ⁽⁴⁾

بنابراین، از نگاه ابن عربی هیچ کس نمی تواند بدون تبعیت از رسول صلى الله عليه و آله محبوب حضرت حق گردد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و هم تابع دستورات الهی است، بدین ترتیب تبعیت هم در پیامبر صلی الله علیه و آله هم در پیروانش انگیزه محبت خداست.

4. جهاد و مبارزه

جهاد و مبارزه در راه خدا از دیگر عوامل دست یابی به محبت الهی است. مجاهدان در راه خدا از محبوبان راستین خدایند و از محبت خاص خدایی برخوردارند؛ زیرا که آنان از هیچ تلاش و کوششی در راه پیش برد اهداف الهی دریغ نمی کنند. آنان با جان و مال در تمامی جبهه های نبرد حق و باطل حضور دارند، چه در میدان های رزم و چه در جبهه های فرهنگی به مبارزه با دشمنان دین بر می خیزند و از ارزش های الهی حفاظت می کنند. مجاهدان و مبارزان در راه خدا همچون سدهایی می مانند که از ورود نقص و خلل در مسیر حق جلوگیری می کنند و راه را بر شیطان می بندند، آنان اجازه نمی دهند دین خدا مورد تهدید واقع شود، بدین سبب محبوب خدایند.

5. توبه

بازگشت، ندامت و پشیمانی از گناهان و روی آوردن و پناه آوردن به لطف و رحمت بی کران خداوندی موجب جلب محبت خداست، توبه از گناه رشتۀ محبت را گره مجدد خواهد زد و بنده را به خدا نزدیک تر خواهد کرد و ابواب محبت و رحمت ویژه خداوند را باز می کند. با توبه بندۀ عاصی و گناهکار، از راه لطف و عنایت پروردگار تبدیل به دوست و محبوب خداوند می شود.

صاحب تفسیر راهنما معتقد است؛ یکی از اهداف اشاره به محبت الهی نسبت به پاکیزگان و توبه کنندگان، تشویق انسان ها به توبه و پاکیزگی است. ⁽¹⁾

6. انفاق

دادن صدقه و انفاق موجب جلب محبت خداوند است و خداوند انفاق کنندگان را دوست دارد. صدقه و انفاق در حقیقت سپاس گزاری در برابر نعمت های الهی و پیروی از فرمان اوست. ⁽²⁾

7. ایمان و عمل صالح

ایمان و عمل صالح از دیگر عوامل جلب رضایت و محبوبیت خداست؛ چون پاداش الهی و نجات، در گرو ایمان توأم با عمل صالح است. بنابراین، ایمان بدون عمل موجب پاداش و نجات نخواهد بود و محبت الهی را- که از مفهوم لا يحب الظالمین؛ خدا ظالمان را دوست ندارد، به دست می آید- در پی نخواهد داشت. ⁽³⁾

8. حسان

احسان و نیکوکاری از دیگر راه های پیمودن مسیر محبت الهی است. (بقره، 195)

9. طهارت و پاکی

خداوند متعال پس از بیان عبادت هایی؛ مانند غسل، وضو و تیمم می فرماید: راز این دستور (دستور به انجام عبادات) آن است که انسان ها پاک و طاهر شوند. مَا يُرِيدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ...؛ «(مائده، 6) خداوند نمی خواهد مشکلی برای شما ایجاد کند، بلکه می خواهد شما را پاک سازد.»

بنابراین، هر فرمانی که خدای سبحان صادر می کند، اعم از فرامین و دستورهای عبادی و... سرّش همان طهارت روح و باطن است. ⁽⁴⁾و...

حضرت آیت الله جوادی آملی می گوید: در این که خداوند مثلاً صابران را دوست دارد و یا متوکلین و یا مقسطین را، این دوست داشتن در حقیقت بازگشتش به این است که توکل محبوب خداست و متوکل هم به دلیل این که توکل دارد محبوب خداست. ⁽¹⁾

البته ممکن است، انسان اهل توکل یا صابر، اوصاف دیگری داشته باشد که محبوب خدا نباشد، اما توکل، صبر او محبوب خداست. اما اگر انسان طوری شد که جز خدا چیزی نخواست و تمام مسیرهای کمال را پیمود، آن وقت ذات این انسان محبوب خداوند واقع می شود و پس از آن همۀ اوصاف و افعالش محبوب خدا می گردد. ⁽²⁾

اگر چنین شد و خدای متعال نسبت به انسانی محبت داشت همۀ نظام آفرینش به او مهر می ورزند؛ چرا که همۀ آن ها تابع اراده الهی هستند. این مقام از برجسته ترین مقام های انسانی است. خداوند محبوب کسی باشد مهم نیست، آن چه بسیار مهم است این است که انسانی محبوب خدا بشود. ⁽³⁾

بنابراین، اگر چنین شد که انسان حبیب الله شد، آن وقت کار او کار خداست، حرف او حرف خداست و... و آثار خدایی در او ظهور پیدا می کند.

در حدیث معروف قرب نوافل از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده که خدای متعال به من فرمود: مَا یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی بِشَیْءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ...إِلَیَّ بِالنَّافِلَهِ حَتّی أُحِبَّهُ...؛ هیچ چیز به اندازۀ انجام واجبات بنده را به من نزدیک نمی کند، اما بندۀ من از راه نوافل (مستحبات) و انجام عبادت های مستحب به من نزدیک می شود، تا آن جا که محبوب من می گردد، اگر محبوب من شد، آن گاه من زبان او می شوم و او با فیض خاص من که در مقام فعل به صورت زبان او درآمده است سخن می گوید و چشم او می شوم و او با فیض خاص من که در مقام فعل به صورت چشم او درآمده است می بیند، بر همین اساس کلام مؤمنی که محبوب خدا شد به منزلۀ کلام خداست. ⁽⁴⁾

پیام ها

روایات

امام صادق علیه السلام: محبت و رزیدن نیکان به یکدیگر، پاداشی است برای نیکوکاران و مهرورزی بَدان به نیکان، فضیلتی است برای نیکان و دشمنی بَدان با نیکان، زیور نیکان است و دشمنی ورزیدن نیکان با بدان، مایه خواری و رسوایی بدان است.

بخشندگی مرد او را نزد رقیبان و مخالفانش محبوب می سازد و بخل او وی را نزد فرزندانش منفور می کند.

الْإِيمَانُ بِضْعَةٌ وَ سَبْعُونَ (سِتُّونَ خ ل شُعْبَةً اعْلاهَا شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ ادْناها اما طَةُ الْأَذِى عَن الطَّريقِ) ⁽³⁾

داستان

در تاریخ اسلام عده ای با این که به فکرقتل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بودند؛ اما خدواند قلوبشان را متحوّل ساخت و آن حضرت را محبوب دل هایشان کرد. ⁽¹⁾از باب نمونه شيبة بن عثمان می گوید:

او می گوید: در روز حنین، پشت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله می رفتم و می خواستم آن حضرت را به قتل برسانم. خداوند پیامبرش را از فکر من آگاه نمود. حضرت متوجه من شد. دست به سینه من زد و نام خدا را برد و برای من دعا کرد، در همان لحظه بر خود لرزیدم و دیدم که او از گوش و چشمم، نزد من محبوب تر است؛ پس به نبوتش شهادت دادم.

خلاصه و نتیجه گیری

ایشان هستند لکن کسب محبوبیت در اثر ایمان و عمل صالح اختصاص به حضرت ندارد.

39- پیروی مطلق از پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

ما أَفاءَ اللهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ وَ ما آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [سوره حشر، آیه 7]

«آن چه را خداوند از اهل این آبادی ها به رسولش بازگرداند، از آن خدا و رسول و خویشاوندان او و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است تا (این اموال عظیم) در میان ثروتمندان شما دست به دست نگردد! آن چه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید (و اجرا کنید) و از آن چه نهی کرده خودداری نمایید؛ و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است!»

شأن نزول

از آن جا که این آیات، تکمیلی است بر آیات گذشته که داستان شکست یهود «بنی نضیر» را بازگو می کرد، شأن نزول آن نیز ادامه همان شأن نزول است.

توضیح این که، بعد از بیرون رفتن یهود «بنی نضیر» از «مدینه»، باغ ها و زمین های کشاورزی و خانه ها و قسمتی از اموال آن ها در مدینه باقی ماند، جمعی از سران مسلمین خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیدند و طبق آن چه از سنت عصر جاهلیت به خاطر داشتند، عرض کردند: برگزیده های این غنیمت و يك چهارم آن را برگیر و بقیه را به ما واگذار، تا در میان خود تقسیم کنیم! آیات فوق نازل شد و با صراحت گفت: چون برای این غنائم، جنگی نشده و مسلمانان زحمتی نکشیده اند تمام آن تعلق به رسول الله (رئیس حکومت اسلامی) دارد (و او هر گونه صلاح بداند تقسیم می کند و پیامبر صلی الله علیه و آله این اموال را در میان مهاجرین که دست های آن ها در سرزمین «مدینه» از مال دنیا تهی بود و تعداد کمی از انصار، تقسیم کرد). ⁽¹⁾

واژگان مهم

1- فيء

فيء در اصل به معنی رجوع و بازگشت است،

«أفاءَ اللهُ» از ماده «فیء» (بروزن شیء) به اموالی نیز گفته می شود که بدون مشقت به دست می آید. لذا به غنائم جنگی و همچنین «انفال» (ثروت های طبیعی که متعلق به حکومت اسلامی است و مالك مشخص ندارد) اطلاق می شود. ⁽²⁾

و این که بر این دسته از غنائم فیء (بروزن شیء) اطلاق شده شاید به خاطر آن است که خداوند تمام مواهب این جهان را در اصل برای مؤمنان و قبل از همه برای پیغمبر گرامیش که اشرف کائنات و خلاصه موجودات است آفریده و افراد غیر

مؤمن و گنهکار در حقیقت غاصبان این اموالند (هرچند بر حسب قوانین شرعی یا عرفي مالك محسوب شوند) هنگامی که این اموال به صاحبان حقیقی باز می گردد شایسته عنوان فیء است. ⁽¹⁾

و اگر به غنائم جنگی نیز انفال گفته شده است، یا به جهت این است که یک سلسله اموال اضافی است که بدون صاحب می ماند و به دست جنگجویان می افتد در حالی که مالک خاصی برای آن وجود ندارد، و یا به این جهت است که جنگجویان برای پیروزی بردشمن می جنگند، نه برای غنیمت، بنابراین غنيمت يك موضوع اضافی است که به دست آن ها می افتد. گرچه آیه فیء (که بخشی از انفال است) در زمینه غنائم جنگی وارد شده است، ولی مفهوم آن یک حکم کلی و عمومی است، و تمام اموال اضافی یعنی آن چه مالک خصوصی ندارد را شامل می شود.

2- دولة

(به فتح دال و به ضم دال) به یک معنی است هر چند بعضی میان این دو فرق گذاشته اند، اولی را مخصوص اموال و دومی را مربوط به جنگ و مقام دانسته اند و یا اولی را اسم مصدر و دومی را مصدر شمرده اند و به هر حال با ماده «تداول» که به معنی دست به دست کردن است ریشه مشترک دارد. ⁽²⁾

نکات تفسیری

1- فیء (غنائم بدون جنگ)

اموالی که تحت عنوان فیء در اختیار رسول الله صلی الله علیه و آله به عنوان رهبر حکومت اسلامی قرار می گرفت اموال فراوانی بود که شامل کلیه اموالی می شد که از غیر طریق جنگ در اختیار مسلمین واقع می شد، این اموال می توانست نقش مهمی در تعدیل ثروت در محیط اسلامی ایفا کند، چرا که بر خلاف سنت جاهلی هرگز در میان ثروتمندان اقوام و قبائل تقسیم نمی شد، بلکه مستقیماً دراختیار رهبرمسلمانان بود و او نیز با توجه به اولویت ها آن را تقسیم می کرد.

و چنان که در بحث انفال گفته ایم فیء بخشی از انفال است بخش دیگر آن تمام اموالی است که مالک مشخص ندارد که شرح آن در فقه اسلامی آمده و بالغ بر دوازده موضوع می شود و به این ترتیب حجم بیش تری از مواهب الهی از این طریق

در اختیار حکومت اسلامی و سپس در اختیار نیازمندان قرار می گیرد. ⁽¹⁾

از آن چه گفتیم این نکته روشن می شود که در میان آیه اول و دوم که در بالا ذکر کردیم تضادی وجود ندارد، هر چند آیه اول ظاهرا فی را در اختیار شخص پیامبر می گذارد و در آیه دوم مصارف ششگانه ای برای آن ذکر می کند، زیرا این مصارف ششگانه ذکر اولویت هایی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد اموالی که در اختیار دارد باید رعایت کند و به تعبیر دیگر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و این همه ثروت را برای شخص خودش نمی خواهد بلکه به عنوان رهبر و رئیس حکومت اسلامی در هر موردی لازم است صرف می کند.

این نکته نیز قابل توجه است که این حق بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله به امامان معصوم علیهم السلام و بعد از آن ها به نواب آن ها یعنی مجتهدان جامع الشرایط می رسد، چرا که احکام اسلام تعطیل بردار نیست و حکومت اسلامی از مهم ترین مسائلی است که مسلمانان با آن سرو کار دارند و قسمتی از پایه های این حکومت بر مسائل اقتصادی نهاده شده است و بخشی از مسائل اقتصادی اصیل اسلامی همین مسائل است. ⁽²⁾

2- اطاعت از پیامبر و فلسفه

آن می فرماید: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ َاطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ تَوَلَّى فَمَا ارْسَلْنَاكَ عَلَيهِمْ حَفِيظاً (سوره نساء، آیه 80)

کسی که از پیامبر اطاعت کند اطاعت خدا کرده و کسی که سرباز زند، تو در برابر او مسئول نیستی.

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله را از آن نظر که وحی الهی را از مقام ربویی دریافت می کند، نبّی (آگاه از اخبار غیبی) و از آن نظر که مأمور به ابلاغ پیامی از جانب خدا به مردم است، رسول می نامند، پیامبر در این دو مقام، فاقد امرونهی و اطاعت و عصیان است و

وظیفه ای جز پیام گیری و پیام رسانی ندارد و لذا قرآن درباره او می فرماید: مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَ اللهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (مائده، 99). «برای رسول وظیفه ای جز ابلاغ نیست و خدا از آن چه که آشکار می سازید و یا پنهان می دارید، آگاه است». اگر قرآن در قلمرو رسالت، برای رسول حق اطاعت قائل می شود و می فرماید: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِیُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ؛ «هیچ رسولی را اعزام نکردیم مگر این که به فرمان خدا از او اطاعت شود». (نساء، 64)

مقصود اطاعتی است که به اطاعت خدا منتهی می شود، یعنی به پیام های او گوش فرا دهند و به گفته های او مانند انجام نماز و پرداخت زکات جامه عمل بپوشانند، انجام چنین وظایفی در حقیقت، اطاعت فرمان خدا است، نه اطاعت پیامبر، هرچند به صورت ظاهر اطاعت پیامبر نیز به شمار می رود. وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللهِ در بعضی از موارد که قرآن برای رسول به عنوان رسالت حق اطاعت قائل شده است، اطاعت حقیقی او نیست، بلکه اطاعت خدا است و به گونه ای به او نیز نسبت داده می شود از این جهت قرآن شخصیت رسول را نسبت به «مقام رسالت» چنین ترسیم می کند: إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (غاشیه، 31 -22): «یاد آوری کن تو تذکر دهنده ای، نه مسلّط بر آن ها. در قلمرو اطاعت: در حالی که رسول گرامی یادآور و آموزنده و پیام رسانی بیش نیست، گاهی از جانب خدا دارای مقام امامت شده و «مفترض الطاعه» می گردد که با توجه به آن، خود شخصاً دارای مقام امرو نهی می شود. در این قلمرو، پیامبر فقط گزارشگر وحی و پیام رسان الهی نیست. بلکه رئیس دولت اسلامی است که برای تنظیم امور امت، باید به نصب و عزل فرماندهان و قاضیان و اعزام سپاه و عقد معاهدات بپردازد.

رسول گرامی در این صورت حقیقتاً دارای امرونهی می گردد که از طرف خدا به عنوان زمامدار مسلمانان، قاضی و داورآنان مدیر کلیه ی شئون اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و دینی معرفی گردد. در این هنگام است که او علاوه بر اطاعت طریقی، دارای حقّ اطاعت موضوعی می گردد که فرمانبری از دستورات او مایه ی پاداش و نافرمانی موجب کیفر می گردد. قرآن روی اطاعت پیامبر در مواردی زیادی تکیه می کند و بر مفسِّر محقق لازم است میان دو نوع اطاعت (طریقی و موضوعی) فرق بگذارد و آیات را بر دو نوع تقسیم کند.

الف: گروهی که بر اطاعت رسول فرمان می دهند و قرائن گواهی می دهد که مقصود از اطاعت او، همان انجام دستورات الهی است که او تبلیغ می کند، مانند انجام فرائض و دوری از محرمات در این صورت اطاعت رسول راهی است برای اطاعت خدا و خود رسول در حقیقت، اطاعت و عصیانی ندارد.

ب: گروهی که او را به عنوان «أولى الأمر» و فرمانده وقاضی و داور معرفی می کند و دست او را در تنظیم امور اجتماع با زنهاده و به او حقّ امر و نهی می دهد در چنین مواردی، اطاعت او، موضوعیت پیدا می کند و دارای احکام و حصایص می گردد. ⁽¹⁾

3- اطاعت از پیامبر اطاعت از خداوند است

شبیه همین معنا در آیه دیگر نیز آمده است که به عنوان يك حكم مطلق می گوید:

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولُ فَقَدْ أَطَاعَ اللهَ وَ مَنْ تَوَلّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (سوره نساء، آیه 80.) هرکس از پیامبر اطاعت کند اطاعت خدا کرده و کسانی که سرپیچی کنند تو در برابر آن ها مسئول نیستی.

قابل توجه این که فخر رازی در تفسیر خود می گوید: «این آیه از قوی ترین دلایل عصمت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله در جمیع اوامر و نواهی و در جمیع ابلاغ های او از سوی خدا است؛ زیرا اگر او در چیزی خطا کند اطاعت او اطاعت خدا نخواهد بود و نیز واجب است در افعالش نیز معصوم باشد؛ چرا که خداوند امر به متابعت او- به طور مطلق کرده است». ⁽²⁾

علامه طباطبایی در این خصوص می فرماید:

شخصیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حیثیت دارد حیثیت تبلیغ وحی الهی و آگاه کردن مردم از معارف و احکام شریعت و تفصیل کلیات قرآن و حیثیت زمامداری و ولایت او بر جامعه. زمامدار به اقتضای رهبری لازم است برای اداره جامعه و حفظ اساس نظام اسلامی، فرمان بدهد و مردم نیز به اطاعت از احکام حکومتی وی موظّف اند.

اطاعت از این اوامر در حقیقت اطاعت خداست؛ ولی برای بیان لزوم اطاعت در این احکام، واژه اطاعت تکرار شده است. ⁽³⁾

4- گستره اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله

آیه شریفه صرف نظر از سیاقی که دارد، شامل تمامی اوامر و نواهی رسول خدا صلى الله عليه و آله می شود و تنها منحصر به دادن و ندادن سهمی از فیء نیست، بلکه شامل همه اوامری که می کند و نواهی ای که صادر می فرماید هست.

بزرگان اهل سنت نیز همانند امامیه از آیه وَ ما أَتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاكُمْ

عَنْهُ فَانْتَهُوا اطلاق فهمیدند. اگرچه امام فخر رازی نخست «ما اتیکم الرّسول» را به همان «ما آتيكم من الغنيمه و الفیء» معنا کرده است، اما بعد می گوید اَجود این است که این آیه اطلاق دارد در هرچه که پیامبر گفت یا داد و یا نهی کرد؛ چه در مسائل حکومتی و چه در تبیین احکام. قبل از او زمخشری در «کشاف» نیز همین معنا را بیان کرده است. که هم شامل حکم می شود و هم شامل حکومت. توضیح آن این است که خدای سبحان رسول الله صلى الله عليه و آله را هم والی امور مسلمین معرفی کرد هم مبیّن و مفسّر و معلّم مردم و فرمود: وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ، وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَهَ از طرف دیگر هم به ما فرمود: اطعيوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ. این اطاعت رسول، هم در مسائل حکومتی است هم در مسائل احکام چون اولین مبیّن و اوّلین معلم، وجود مبارك رسول الله صلی الله علیه و آله است اگر ایشان چیزی را در احکام یا در حکومت فرمود اطاعت از دستوروی ضروری و لازم است. گذشته از این که آیه ما اتیکُمُ الرَّسُولُ دارد آن آیات هم تأیید می کند.

زمخشری در «کشاف» لطیفه ای را نقل می کند و می گوید: ابن مسعود به مسلمانی که در حال احرام، لباس های رسمی و دوخته در بر کرده بود گفت: تو که مُحرمی لباس های دوخته را نباید در برکنی. آن شخص به ابن مسعود گفت: يك آیه ای از قرآن بیاور که دلالت کند مُحرم نباید لباس دوخته بپوشد او همین آیه را خواند که:

ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. ما که نباید همه احکام را از قرآن بگیریم، سنّت هم هست، خود قرآن فرمود من خیلی چیزها را به رسول گفتم، همچنین خود رسول الله صلی الله علیه و آله به ما فرمود: خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ شما دستور حج را از من بگیرید. صدها مسئله در باب حج هست که برخی از آن ها در قرآن آمده است بقیّه در قرآن نیست از سنت است، محرّمات احرام چیست؟ تروک احرام چه کفاره ای دارد؟ کفّاره یا قضا دارد یا ندارد؟ مُحرم اگر کجا بمیرد حجّش قبول است و کجا حجّش قبول نیست؟ هیچ کدام از این ها در قرآن نیست. درباره نماز هم این چنین است، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: صَلُّوا کَمَا رَأَیْتُمُونِی أُصَلِّی. در سایر ابواب نیز همین طور است. ⁽¹⁾

5- جایگاه مشورت (با توجه به اطاعت محض مشورت چه معنایی دارد؟)

علامه طباطبایی درباره عبارت وَ اسْتَغْفِرْلَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ در سوره آل عمران آیه 159 می فرماید:

عبارت «اسْتَغْفِرْهُمْ» هر چند مطلق است و اختصاصی به مورد بحث آیه ندارد و لیکن موارد حدود شرعی و امثال آن را شامل نمی شود، (و چنان مطلق نیست که حتی اگر فردی مرتکب قتل شد او را هم ببخشاید و یا اگر زنا کرد تنها برایش طلب مغفرت کند و دیگر حد شرعی را بر او جاری نسازد) چون اگر اطلاق تا این مقدار شمول داشته باشد باعث لغو شدن تشریع می گردد، علاوه بر این که جمله: وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِكه به يك لحن عطف بر مسئله عفو و مغفرت شده، خود شاهد بر این است که این دو امر: یعنی «عفو» و «مغفرت» در چارچوب ولایت و تدبیر امور عامه بوده، چون این گونه امور است که مشورت برمی دارد و اما احکام الهی خیر، پس عفو و مغفرت هم در همان اموراداری جامعه است. ⁽¹⁾

در جای دیگر می فرماید:

و خدای تعالی دستورش داده بود که وقتی می خواهد آن رای را به کار بزند قبلا مشورت بکند و فرموده: وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ، فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ، ⁽²⁾(با مردم در هر امری که می خواهی درباره آن تصمیم بگیری نخست مشورت بکن و همین که تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن)، ملاحظه می فرمایید که مردم را در مشورت شرکت داده، ولی در تصمیم گرفتن شرکت نداده و تصمیم خود آن جناب (به تنهایی) را معتبر شمرده است.

حال که به این معنا توجه کردید می توانید به خوبی بفهمید که اطاعت رسول معنایی و اطاعت خدای سبحان معنایی دیگر دارد هر چند که اطاعت از رسول خدا، در حقیقت اطاعت از خدا نیز هست، چون تشریع کننده تنها خدا است، زیرا او است که اطاعتش واجب است، هم چنان که در آیه: وَ ما أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ الله، وجوب اطاعت رسول را هم منوط به اذن خدا دانسته، پس بر مردم واجب است که رسول را در دو ناحیه اطاعت کنند، یکی ناحیه احکامی که به وسیله وحی بیان می کند و دیگر احکامی که خودش به عنوان نظریه و رأی صادر می نماید. ⁽³⁾

پس به طور خلاصه اولاً مشورت مشمول احکام الهی نیست و ثانیاً مشورت غیراز تصمیم است و مردم در تصمیم نهایی نقشی ندارند بلکه فقط می توانند مشورت بدهند.

6- آثار اطاعت از خدا و رسول

اشاره

قرآن برای پیروی از خدا و رسول، آثار و برکاتی را برشمرده که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

الف) بهره مندی از محبّت، غفران و رحمت الهی:

فَاتَّبِعونى يُحبِبكُمُ اللهُ وَ يَعْفِر لَكُم ذُنُوبَكُم.... (آل عمران، 31)

وَ اطيعوا اللهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّكُم تُرحمون. (آل عمران، 132)

ب) ورود به بهشت

... و مَن يُطِعِ اللهَ و رَسولَهُ يُدخِلْهُ جَنتٍ تَجرى مِن تَحتِهَا الانهرُ.... (نساء، 13) ورود اهل طاعت به بهشت طبق قاعده عقلى وجوب وفا به وعده است که ترک آن ظلم محسوب می شود. ⁽¹⁾

ج) قرار گرفتن در کنار نعمت داده شدگان:

و مَن يُطع الله و الرَّسُولَ فَاوِلكَ مَعَ الَّذِينَ انْعَمَ اللهُ عَلَيهِم مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدّيقِينَ وَ الشَّهَداءِ وَ الصلِحين. ( نساء، 69)؛ و کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند، (در روز رستاخیز،) همنشین کسانی خواهد بود که خدا، نعمت خود را بر آنان تمام کرده؛ از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان.

د) رسیدن به حیات انسانی

... استَجيبوا اللهِ ولِلرَّسولِ اذا دَعاكُم لِما يُحييكُم.... (انفال، 24)؛ دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید هنگامی که شما را به سوی چیزی می خواند که شما را حیات می بخشد...

ه) پاداش نیکو و عدم کاستی در آن

... فَان تُطيعوا يُوتِكُمُ اللهُ اجْرًا حَسَنًا (فتح، 16)؛ اگر اطاعت کنید، خداوند پاداش نیکی به شما می دهد. ... و ان تُطيعُوا اللهَ وَ رسولَهُ لا يَلتكُم مِن اعملِكُم شیا. ⁽²⁾(حجرات، 14)؛ و اگر از خدا و رسولش اطاعت کنید، چیزی از پاداش کارهای شما را فروگذار نمی کند.

ز) رسیدن به فوز عظیم

و مَن يُطع الله و رَسولَهُ فَقَد فَازَ فَوزًا عظيما. (احزاب، 71) برخی با تمسك به آیات 66 مائده؛ 96 اعراف و 52 نور، وسعت روزی و گشایش درهای خیر را هم از آثار اطاعت دانسته اند. ⁽³⁾

در مقابل، پیامدهای سوء اطاعت نکردن از خدا و رسول و نافرمانی امرونهی الهی، گریبان گیر خود فرد و جامعه عصیانگر می شود. وظیفه پیامبر صلی الله علیه و آله تنها رساندن پیام الهی است ⁽¹⁾وَ اطيعُوا اللهَ وَ اطيعُوا الرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّيتُم فَانَّا عَلَى رَسُولِنَا البَلغُ المُبين (تغابن، 12) و این انسان است که با عصیان فرمان خدا و رسول، گرفتار گمراهی آشکار خواهد شد: ... و مَن يَعصِ اللهَ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَللًا مُبينا. (احزاب، 36) فَلْيَحْذَرِ الَّذينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (نور، 63) پس آنان که فرمان او را مخالفت می کنند، باید بترسند از این که فتنه ای دامنشان را بگیرد، یا عذابی دردناک به آن ها برسد.

روایات

1 . امام صادق علیه السلام: بدانید که هرچه را خداوند دستور داده که از آن دوری کنید آن را حرام فرموده (و این دستور دلیل بر حرمت آن است) و از آثار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سنت (و روش) او پیروی کنید و از هوای نفس و آراء خود پیروی نکنید که گمراه شوید، زیرا گمراه ترین مردم در پیشگاه خدا آن کسی است که از هوای نفس و رای خود بدون راهنمایی خدا پیروی کند. ⁽²⁾

داستان

پس از آن که پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را در غدیر خم به خلافت منصوب کرد و فرمود:

مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ این مسئله در همه جا منتشر شد، نعمان بن حارث قهری (که از منافقان بود) خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: به ما گفتی شهادت به توحید و نفی بت ها بدهیم و گواهی به رسالت تو بدهیم و دستور به جهاد و حج و روزه و نماز و زکات دادی، همه

را پذیرفتیم، ولی به این قناعت نکردی و این پسر (منظورش علی بن ابی طالب علیه السلام است!) را خلیفه کردی و گفتی «من کنت مولاه فعلی مولاه» آیا این سخن از تو است یا دستوری از طرف خداست؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به خدایی که جز او معبودی نیست از ناحیه خداست، نعمان برگشت در حالی که می گفت: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجَارَةً مِنَ السَّماء؛ «خداوندا اگر این سخن از ناحیه تو است بارانی از سنگ از آسمان بفرست چیزی نگذشت که سنگی بر او سقوط کرد و کشته شد.» ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

40- اثر اختلاف

اشاره

وَ أَطيعُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرِينَ»[سوره انفال، آیه 46]«و (فرمان خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید! و نزاع (و کشمکش) نکنید، تا سست نشوید، و قدرت (و شوکت) شما از میان نرود! و صبر و استقامت کنید که خداوند با استقامت کنندگان است!»)

### واژگان مهم#### 1- اطاعتاین واژه از ریشه «ط- و- ع» (ضد کَرْه به معنای فرمان بردن ⁽¹⁾همراه با خضوع و رغبت است. ⁽²⁾در تفاوت اطاعت با «اتّباع» و «اجابت» گفته اند: اطاعت فرمانبری از موجودی برتر است، در حالی که اتّباع، پیروی بدون فرمان و اجابت، پذیرش درخواست موجود زیر دست است. ⁽³⁾)واژه اطاعت و مشتقات آن 78 بار در قرآن به کار رفته و مضمون آن از برخی آیات نیز که مشتمل بر این واژه و مشتقات آن نیست، استفاده می شود. ⁽⁴)#### 2- ريحبه معنی باد است و این که می گوید: اگر به نزاع با یکدیگر برخیزید سست می شوید و به دنبال آن باد شما را از میان خواهد برد اشاره لطیفی به این معنی است که قوت و عظمت و جریان امور بر وفق مراد و مقصودتان از میان خواهد رفت زیرا همیشه وزش بادهای موافق سبب حرکت کشتی ها به سوی منزل مقصود بوده است و در آن زمان که تنها نیروی محرک کشتی وزش باد بود این مطلب فوق العاده اهمیت داشت. ⁽⁵)3- فشل«فَشِلْتُمْ» از مادّه «فَشَل» به معنای سست شدید است. ⁽⁶الفَشَلُ: ضعف و سستی همراه با ترس و بزدلی است. ⁽⁷⁾)

### نکات تفسیری#### 1- پیام آیه اطاعت و اتحاداز مفهوم آیه برمی آید که اتّحاد، باعث استواری و استحکام صفوف مسلمانان در برابر دشمنان می شود؛ چنان که در جای دیگر مؤمنانی را که در کناريك ديگر صف تشكيل داده، بسان بنیان مرصوص در راه خدا به نبرد می پردازند، ستوده است: ﴿انَّ اللهَ يُحِبُّ الَّذينَ يُقتِلُونَ فِي سَبيلِهِ صَفَّا كَانَهُم بُنينُ مَرصوصُ». (صف، 4)قرآن، از مسلمانان خواسته تا با تقویت قوای جسمانی و نظامی، زمینه رعب و وحشت دشمنانشان را فراهم سازند (انفال، 60؛ بدین رو، آنان را از منازعه برحذر داشته و آن را زمینه ساز از دست رفتن هیمنه آنان در دل دشمنان دانسته است: ﴿وَ لَا تَنزَعُواْ... وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ). (انفال، 46) گویا اتّحاد و یگانگی مؤمنان باعث حفظ این هیمنه خواهد بود و اگر مسلمانان بخواهند این هیمنه خود را در میان جهانیان حفظ کنند، یگانه راه آن، پایبندی به این یگانگی است. ⁽¹⁾

2- بحثی درباره اطاعت برای این که معنای این آیه را بهتر بفهمیم لازم است برخی نکات تفسیری که در آيه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ في شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تأويلاً (نساء، 59) وجود دارد را بررسی کنیم.

اشاره

علامه می فرماید:

جای هیچ تردیدی نیست که آیه: أَطِیعُوا اللهَ وَ أَطِيعُوا الرُّسُولَ جمله ای است که به عنوان زمینه چینی برای مطلب بعدی آورده شد و آن مطلب عبارت است از این که دستور دهد مردم در هنگام بروز نزاع به خدا و رسول او مراجعه کنند، هر چند که آیه مورد بحث در عین حال که جنبه آن زمینه چینی را دارد، مضمونش اساس و زیربنای همه شرایع و احکام الهی است. ⁽²⁾

فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللهِ وَ الرَّسُولِ... این جمله تفریع و نتیجه گیری از حصری است که از مورد آیه استفاده می شد، چون جمله «أطِيعُوا الله...» از آن جایی که اطاعت خدا و رسول کردن را واجب می کرد، از آن فهمیده می شود که منظور اطاعت در مواد دینی است، که متکفل رفع همه اختلاف هایی است که ممکن است

در دین خدا پیدا بشود. و نیز برآورنده هر حاجتی است که ممکن است پیش بیاید، دیگر موردی باقی نمی ماند که مردم در آن مورد به غیر خدا و رسول او مراجعه کنند، در نتیجه معنای کلام چنین می شود که شما مردم باید تنها و تنها خدا و رسول و اولی الأمر را اطاعت کنید نه طاغوت را و این همان حصری است که گفتیم از آیه استفاده می شود و نتیجه آن، مضمون جمله مورد بحث است که می فرماید: پس اگر در امری تنازع کردید آن را به خدا و رسول رد کنید. ⁽¹⁾

اطاعت در آیه شریفه

وَ أَطِيعُوا اللهَ وَ رَسُولَه ظاهر سیاق این است که منظور از اطاعت، اطاعت دستوراتی است که از ناحیه خدا و رسول راجع به امر جهاد و دفاع از حریم دین و بیضه اسلام صادر می شود و آیات جهاد و دستورات نبوی مشتمل بر آن است، مثل این که باید اول اتمام حجت کنند و در حین جنگ متعرض زن و فرزند دشمن نشوند و بدون اطلاع دشمن برایشان شبیخون نزنند و همچنین احکام دیگر جهاد. وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ یعنی با نزاع و کشمکش در میان خود ایجاد اختلاف نکنید و در نتیجه خود را دچار ضعف اراده مسازید و عزت و دولت و یا غلبه بردشمن را از دست مدهید، چون اختلاف، وحدت کلمه و شوکت و نیروی شما را از بین می برد. ⁽²⁾

3- توصیه به صبر در آیه شریفه

وَ اصْبِرُوا إِنُّ اللهَ مَعَ الصَّابِرِينَ یعنی همواره در برابر مصائب و ناملایمات جنگی که دشمن به وسیله آن تهدیدتان می کند ملازم خویشتن داری و اکثرا در ذکر خدا و اطاعت او و رسولش بوده باشید و حوادث و سنگینی بار اطاعت شما را از جای نکند و از پا در نیاورد و لذت معصیت و عجب و تکبر شما را گمراه نسازد. و اگر امر به صبر را با جمله «إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» تاکید فرمود برای این است که صبر قوی ترین یاوری است که در شدائد و محکم ترین رکنی است در برابر تلون در عزم و سرعت تحول در اراده.

و همین صبر است که به انسان فرصت تفکر صحیح داده و به منزله خلوتی است که در هنگام هجوم افکار پریشان و صحنه های هول انگیز و مصائبی که از هر طرف رو می آورد به انسان فرصت می دهد که صحیح فکر نموده و رأی مطمئن و صد در