تاریخ قم

گر چه تاريخ و زمان و چگونگى هجرت اشعريان از مبدأ كوفه، همراه با ابهامات فراوان است، ليكن از اين پس حوادث و وقايع شفافتر و روشنتر است، و تاريخ قم با اطمينان و صراحت از وقايع تاريخى دوره پس از رسيدن اشعريان بقم سخن مى‌گويد، بنا به روايات موثّق؛ دو برادر اشعرى نخست در كنار روستاى ابرشتجان فرود آمدند، بزرگ اين روستا شخص عاقل و دور انديشى بود به نام يزدانفاذار، كه مقدم آنان را گرامى داشت، و از آنان به نيكويى پذيرايى نمود. از قضا در همين زمان گروهى از راهزنان ديلمى، كه همواره از سرزمين ديلمان- كه هنوز دار الكفر بود- به شهرهاى مرزى مسلمانان شبيخون مى‌زدند، به قصد غارت و دزدى به اين ناحيت رسيده (بسيارى از اشتر و اسب ديدند كه در آن حوالى رها كرده بودند، و خيمه‌هاى بسيار ديدند كه آنجا زده بود، ديلم چون آنچنان ديدند، گفتند: بغنيمتى تمام افتاديم، پس بجانب آن خيمه و اسبان و شتران بشتافتند، و از احوال عرب و نزول ايشان خبر نداشتند، و حرب و كارزار عرب و تير و كمان ايشان نديده بودند، و از آن غافل بودند. چون احوص آن قوم و طائفه را بديد، در حال آواز كرد تا قوم و خدم و غلامان و بندگان او حاضر شدند، و بفرمود تا برنشينند، پس ايشان بذان اسبان و شتران- چنانچه عادت عرب باشد- آواز كردند، همه بجانب ايشان بشتافتند، پس بر اسبان سوار شدند و روى بديلم نهادند، و جنگ و حرب در پيوستند، و بر ديلم تيرباران كردند، و بسى برنيامد كه ايشان را بشكستند و بهزيمت كردند، و بعضى را بكشتند، و بعضى را بگرفتند و اسير كردند).

اين واقعه و كارزار، آنان را در چشم يزدانفاذار بزرگ نمود، و او آنان را مردمانى قوى و قابل اعتماد يافت، از اين رو از آنان خواست تا در آن ناحيت مقيم شوند، و با آنان پيمان بست، و دشتهاى پيرامون روستاى ممّجان- يكى از چند روستاى تشكيل‌دهنده قم- را جهت سكونت و كشت به آنان واگذار نمود. و بدين گونه اشعريان در قم سكونت گزيده و پاى‌بند شدند. و احوص با زيركى خود توانست عبد الله برادر پرهيزكار خود را نيز از رفتن به اصفهان- و سكونت در ميان عربهاى مضريّه، كه أغلب عرب اصفهان از آنان بود- و يا ثغر

قزوين منصرف نمايد، و بر سكونت در دشت قم متمايل كند.

و احوص به عنوان آخرين اقدام براى گسستن پيوندهاى خاندانش با كوفه، تمامى املاك و زمينهاى آنان در كوفه را بفروخت، و از اين راه به ثروت كلانى- مبلغ پنجاه هزار دينار طلا- دست يافت، و بدين وسيله توانست پشتوانه مالى قدرتمندى براى خاندانش فراهم كند، و موقعيت خود را مستحكمتر نمايد. و در اين هنگام (يزدانفاذار و وجوه اشراف آن ناحيت از عبد الله و احوص درخواه كردند كه ميانه ايشان كتابى و عهدنامه‌اى باشد مشتمل بوفاى عهود، و محافظت يكديگر در نفس و مال، و با يكديگر مصادقت و راست گفتارى شعار كردن)، آنگاه همگى اين عهدنامه و قرارداد را امضاء نموده، و بر وفاى به آن تأكيد و تشديد كردند. و بدين گونه با امضاى اين قرارداد، در سال 74 يا 75 هجرى، اشعريان بطور رسمى و شرعى و قانونى بخشى از مردمان اين ناحيت شدند، و از آنجايى كه اشعريان مسلمان بودند، و نياز به عبادتگاهى جز آتشكده‌هاى مجوسيان داشتند، أحوص بار ديگر توانايى خود را در بر طرف نمودن مشكل اشعريان- و بويژه برادر پرهيزگارش عبد الله را كه از نماز در سراهاى مجوس سر باز مى‌زد-، نشان داد، او نخست براى آنان نمازخانه‌اى از چادر بر پا ساخت، تا در آن به راحتى به عبادت بپردازند، و پس از جابجايى از زير چادران بدرون سراها و خانه‌هاى خود، در پس سراى برادرش عبد الله، مسجدى بساخت تا در آن به عبادت بپردازد (و در قديم اين مسجد آتشكده بوده است، احوص آن را خراب كرد، و بجاى آن مسجد بنا نهاد، و اوّل مسجدى كه بدين ناحيت بنا نهادند آن مسجد است).

و بدين گونه كاروان اشعريان، پس از سرگردانى توانست با درايت و كفايت احوص سامان يابد، و در سرزمينى استقرار يافته، و به تلاش براى زندگى بپردازد.

با توجه به پيشينه سپاهى‌گرى و جنگاورى و دولتمردى اشعريان، و پستى حرفه كشاورزى و تجارت در ميان عربها، بسيار بعيد است كه اشعريان كشاورزان قابلى باشند، ليكن به نظر مى‌آيد ثروت كلان حاصل از راه فروش املاك و مستغلات كوفه، و ارزانى قيمت

غلامان و بردگان، و وضعيت زمينهاى قابل كشت، آنان را به استفاده از نيروى انسانى پيرامون خود در راه توسعه كشت و زرع وا داشت، از اين رو در مدت كوتاهى به اربابان و زمينداران قدرتمندى تبديل شدند.

تا سالها پس از انعقاد عهدنامه سابق الذكر ميان اشعريان و يزدانفاذار، همگى با يكديگر در صلح و صفا و آرامش روزگار گذراندند، و هيچ گزارشى از كدورت و اختلاف ميان آنان در تاريخ ثبت نشده است، و اين نشان از راستى نيّت، و سلامت قصد، و بزرگوارى و سماحت طرفين عهدنامه را مى‌رساند، بلكه برتر از آن نشان‌دهنده عقل و درايت و دور انديشى بزرگ مجوسيان قم- يعنى يزدانفاذار- است، كه منافع كوتاه و تنگ شخصى را، فداى مصالح عاليه قم، و آبادانى و توسعه آن نمود، بى‌ترديد يزدانفاذار كه مرد دور انديشى بود، و غلبه اسلام و مسلمانان بر سر تا سر ايران، و اضمحلال و زوال مجوسيت را مى‌ديد، صلاح آبادانى سرزمين اجدادى خود، و آسايش فرزندانش را در همكارى با اين گروه از عربهاى مسلمان ديد، از اين رو با آنان همپيمان شد، و زمينهاى باير دشت قم را در اختيار آنان قرار داد، و بدين وسيله آينده فرزندان و قوم خو را فراهم آورد. و اشعريان نيز با پشتكار و جديت خواسته او را برآورده ساخته، و در وفاى به عهد تا سالهاى مديدى استوار و ثابت قدم ماندند.

نخستين گزارش از اختلاف دو طائفه، هنگامى رخ داد كه چند تن از بزرگان مجوس، كه امضاءكنندگان عهدنامه بودند وفات يافتند، احتمالا سالها پيش از مرگ آنان، و شايد از هنگام رشد و شكوفايى و رونق وضعيت اقتصادى و توانايى اجتماعى اشعريان، زمزمه‌هاى مخالفت آغاز گرديد، ليكن رياست و بزرگى مردان دور انديشى همچون يزدانفاذار و خربنداد و حباب- دو تن از سران مجوس قم و از امضاءكنندگان عهدنامه نخستين- مانع از بروز آن شد، ليكن پس از مرگ يزدانفاذار در سال 115 هجرى، و رياست نسل تازه‌اى از مجوسيان جوان، كه در فراهم‌آمدن پيمان‌نامه پيشين نقشى نداشتند، مخالفتهاى نهفته آشكار شد.

به روايت تاريخ قم، روابط اجتماعى و اقتصادى طرفين تا سالها پس از عهدنامه نخستين، نيكو و دوستانه بود، و (ميانه عرب و عجم كه بقم بودند، همه اوقات با يكديگر موافقت مى‌نمودند، و همه متابعت يكديگر مى‌كردند، و بر عهد و ميثاق كه ميان ايشان بود مواظبت مى‌كردند، تا آنگاه كه يزدانفاذار و خربنداد، و وجوه اشراف عجم كه با عرب عهد و پيمان كرده بودند وفات يافتند)، با رياست‌يافتن فرزندان مجوسيان نخستين، روابط طرفين بتدريج رو به تيرگى نهاد، بى‌شك روحيه جوانى و تهور و فزون‌طلبى آنان از يك سو، و رشد و شكوفايى اقتصادى اشعريان از سوى ديگر، نقش بسزايى در تشديد اختلافات ايفا كرد، قمّى در تاريخ قم آشكارا به نقش وضعيت اقتصادى و مالى، و توسعه كشاورزى اشعريان، و حسادت و فزون‌طلبى مجوسيان قم، در بروز تنش و اختلافات اشاره دارد، و به عبارت واضحتر؛ هرگز دين و مذهب يا داعيه‌هاى ملى‌گرايى و قومى- كه در نظر نخست مشروع بنظر مى‌آيد- نقشى در شعله‌ور شدن اختلاف ميان دو قوم ايفا نكرد، زيرا هيچ گزارشى از تلاش عربها براى مسلمان نمودن مجوسيان، يا وادار كردن آنان به تغيير دين و آئين و فرهنگ، و يا تسلّط و سيطره نامشروع بر زمينهاى كشاورزى و منابع آبى و جانى آنان ثبت نشده است، تا چند دهه طرفين در نهايت آرامش و صلح و صفا و دوستى، و همكارى متقابل در مسائل اقتصادى، و تقسيم مشروع ثروتهاى بدست آمده، در كنار يكديگر زندگى نمودند، بلكه نيروى انسانى و جنگاورى عربها، توانست پوشش امنيتى مستحكمى براى مجوسيان در برابر تجاوز مكرر همه ساله غارتگران ديلمى فراهم آورد، و آنان را از اسارت زنان و مردان، و به غارت‌رفتن اموالشان در امان نگه داشت، منافعى كه هرگز مورد توجه نسل جديد مجوسيان قم- كه خاطره‌اى از شبيخونهاى مصيبت‌بار همه سال ديلميان در ياد نداشتند- قرار نداشت، بلكه توسعه و رشد اقتصادى و انسانى عربهاى قم را خطرى بالفعل براى خود احساس كردند، و بهترين راه براى دفع اين خطر را در نقض عهدنامه، و شانه خالى كردن از تعهدات پدران خود ديدند، قمّى در تاريخ قم به صراحت به اين موارد اشاره دارد، و مى‌گويد كه:

(فرزندان عجم بزرگ شدند، نظر كردند در عبد الله و احوص و فرزندان ايشان، و كار و شغل ايشان هر روز قوت زيادت‌تر، و شوكت و عظمت متضاعف، و عدد بيشتر مى‌شد، وضعيتها و املاك بسيار متملّك مى‌شدند، فرزندان عجم چون چنان ديدند با خود گفتند: كه اگر اين قوم عرب بذين شوكت و دولت بمانند، بذين ناحيت غلبه كنند، و بدست فرا گيرند، و زمام اختيار از دست ما بكشند، اگر ما تدارك قصّه خود با ايشان نكنيم، و فرصت غنيمت نشمريم، هلاك شويم و برافتيم، پس اتفاق كردند كه عرب را از اين ناحيت بيرون كنند).

مجوسيان مقدمات نقض عهد و پيمان را فراهم كردند، نخست در غياب احوص- بزرگ عربهاى قم- عدم پايبندى خود به پيمان را به اطلاع عبد الله اشعرى رسانده، و از او خواستند كه به همراه قومش از قم بيرون رود، افزون بر آن (كودكان و ديوانگان و بيخردان را تعليم كردند و بر آن داشتند و بفرستادند تا سنگ و نجاست در سراى عبد الله مى‌انداختند، و برو سفاهت مى‌كردند، تا عبد الله از آن بتنگ آمد، و از سراى خود بقريه فرابه نقل كرد)، و بدين وسيله مجوسيان عهدنامه را يكسويه نقض كردند، رفتارى كه موجب حوادث مرگبار بعدى گرديد، و عاقبت خامى و نادانى و نقض عهد مجوسيان گريبانگير آنان شد، و موجبات نابودى نهايى، و اضمحلال آنان، و سيطره اشعريان بر دشت قم را فراهم كرد.

حوادث و وقايع بعدى، از مذاكرات ميان طرفين، و تأكيد اشعريان بر پايبندى آنان به عهد و پيمان، و عدم نقص آن از هنگام امضاء،- كه مورد قبول مجوسيان قرار داشت- و اصرار مجوسيان بر لزوم فسخ قرارداد، و بيرون رفتن عربها، و واگذارى تمامى زمينها و املاكشان به مجوسيان، و بر حذر داشتن اشعريان مجوسيان را از عواقب وخيم نقض عهد، و موافقت مجوسيان به خريد املاك اشعريان، و در نهايت حمله شبانه غلامان اشعرى به هفتاد تن از سران مجوس و رؤساى ديهياى قم، و قتل‌عام آنها كه با تدبير احوص انجام پذيرفت، و به غلبه و پيروزى و سرورى اشعريان بر سر تا سر دشت قم، و ديهاى آن انجاميد، همگى به تفصيل در فصل دوم از باب چهارم تاريخ قم آمده است. پايان اين وقايع گر چه براى

مجوسيان مغلوب ناخوشايند و مرگبار بود، و به طور كامل به تسلط دهقانان مجوسى اهل ذمّه، در منطقه دشت قم پايان داد، ليكن موجبات برآمدن جامعه‌اى نو، و ساخته‌شدن شهرى بود، كه در مدتى كمتر از يك قرن، و طى چند سده، به يكى از مراكز و حوزه‌هاى علم و انديشه تبديل گرديد، و تأثيرات آن از محدوده جغرافيايى ايران فراتر رفت.

نكته قابل توجه در پايان اين ماجرا، كه نشان از شرافت و بزرگوارى و دور انديشى و پايبندى به دستورات شرعى و دينى غالبان اشعرى دارد، اين كه آنان تنها به مجازات نقض كنندگان عهد و ميثاق پرداخته، و دامنه عقوبت و مجازات را به ديگر مجوسيان مغلوب، و كشاورزان مزدبگير، و املاك و زمينها، و ديگر اموال آنها تسرى نداده، بلكه با آنها به نيكى رفتار نمودند، و آنان را به رفتار انسانى در كنار خود وعده داده و اميدوار ساختند، و به نوشته قمّى: (پس اميران عرب مردم را دلخوشى دادند، و بخير و نيكى درباره ايشان وعده‌ها دادند. پس مقيم شدند و استقامت يافتند، و از سر طمأنيت و أمن ساكن شدند).

از ديگر نشانه‌هاى پايبندى و تعهد اشعريان به عهدنامه نخستين، آن كه از آنجايى كه عهد نامه تنها شامل گروه مهاجرين نخستين، يعنى عبد الله و برادرش احوص و برخى از فرزندان و وابستگانشان بود، آنان در فترت ميان امضاى عهدنامه و نقض آن، هرگز پذيراى ديگر افراد خاندان اشعرى، و تيره‌هاى گوناگون آنان در قم نشدند، بلكه تنها پس از غلبه بر قم، و بدست گرفتن اختيار آن، از عموزادگان خود براى هجرت به قم، و سكونت در كنار خود دعوت بعمل آورند، قمّى در تاريخ قم در دو موضع به اين دعوت اشاره دارد:

نخست: در فصل دوم از باب چهارم، مى‌گويد:

(راوى گويد: كه چون عبد الله و احوص مقيم شدند، نامه نوشتند به پسران عمّ خود سائب بن مالك، و ايشان را از دولت و تمكّن و منزل و مقام خود آگاه كردند، و ايشان را بجانب خود دعوت كردند، پس مجموع بجانب عبد الله و احوص عزيمت نمودند، و متوجه شدند)

و در موضع ديگر: در اين باره به تفصيل بيشترى سخن گفته، و مى‌گويد:

(بعد از آن اميران عرب ضيعتها را قسمت كردند، و نامها نوشتند بفرزندان و بنى عمّان و ديگر خويشان خود، و ايشان را به پيش خود دعوت كردند، و ايشان: ابو بكر، و عمران، و آدم، و عمر، و حمّاد بن أبى بكر، و فرزندان و فرزندزادگان عبد الله، و از فرزندان احوص و غير ايشان بودند، چون نامه بذيشان رسيد، مجموع بذين جانب آمدند، و هر يكى را ناحيتى بدادند، بأبى بكر رستاق فراهان، و پسرش حمّاد بن أبى بكر رستاق ساوه، با ضيعتهايى كه بخود بعد از آن بخريد، و بعمران رستاق طبرش و غيره، و به آدم رستاق قاسان و غيره، و بعمر رستاق دور آخر. و همچنين فرزندان احوص مثل اين فرا گرفتند ...)

و بدين گونه موج دوم از مهاجران اشعرى، كه شامل صدها تن از تيره‌هاى اشعريان بودند، در سرتاسر دشت قم و روستاهاى آن پراكنده شدند، و اين بر نفوذ و قدرت و توانايى آنان افزود، و موجبات و مقدمات تشكيل شهر قم كنونى را فراهم آورد.

برآمدن و تولد شهر قم:

درباره پيشينه تاريخى دشت قم، و سكونتگاههاى پراكنده در محدوده اين دشت، و كوهپايه‌هاى پيرامون آن، سخن فراوان است، گفته‌هاى مورخين و جغرافى‌دانان و كاوشهاى باستان‌شناسى، و باقيمانده ساختمانى كهن و باستانى، همگى گوياى قدمت و پيشينه سكونت انسان در روستاهاى دشت پهناور قم مى‌باشد، برخى از پژوهشگران ردپاى سكونت مردم در اين سرزمين را به دوران سلوكيان و اشكانيان رسانيده، و معتقدند كه شواهد و قرائن فراوان بر اين ادعا وجود دارد، از آن جمله: خرابه‌هاى شهر خورده در هفتاد كيلومترى جنوب غربى شهر قم، كه گروهى اين شهر را معبد ساسانيان، و عده‌اى معبد افسانه‌اى سلوكيان، و برخى آن را از مجموعه امپراطورى اشكانيان دانسته‌اند، و مجسمه چهار سر پارتى كه در نزديكى قم پيدا شده است، و ذكر دو نام- احتمالا يونانى- كه در دو اثر جغرافيايى بسيار قديمى آمده، و گفته مى‌شود خطاب به قم است، برخى از يافته‌هاى آن دوران به شمار مى‌رود.

اما آثار دوره ساسانيان، به وفور پيرامون قم يافت شده است؛ از آن جمله:

قلعه دختر، و تعداد بى‌شمارى از نشانه‌هاى دال بر وجود كاخها و ساختمانهاى مذهبى و نظامى و ادارى و آتشكده‌ها كه در حومه پهناور قم پراكنده است. ⁽¹⁾

علاوه بر اينها تاريخ قم به مطالب فراوانى اشاره دارد، كه متعلق به دورانهاى پيش از اسلام، از قبيل گودرزيان- سلوكيان- اشكانيان- قباديان- پارتيان- هخامنشيان و بويژه دوره ساسانى مى‌باشد، از قبيل: انتقال آتش آتشكده قم توسط سورين قمى- آتشبان آتشكده- در زمان كيخسرو به نزديكى شهر ساوه، وجود آتش آتشكده آذر گشسب- كه از اهميت ويژه‌اى نزد مجوسيان برخوردار بوده، و مادر آتش بسيارى از آتشكده‌ها بوده است، و مجوسيان بر افروخته‌بودن هميشگى آن تأكيد داشتند- كه در يكى از روستاهاى پيرامون شهر كنونى قم، به نام مزديجان قرار داشته است، نام دهها روستا و ديه و قلعه و آبادى، و جز اينها از تأسيسات و ساختمانها كه داراى نامهاى فارسى كهن، از دوره‌هاى هخامنشى و سلوكى و پارتى و ساسانى، همچون گمر، كرج، تبشگران (طبشقوران)، هنديجان، مزديجان، كميدان، مهرويان، بيدهند، براوستان، قبادبزن، آبرجس، بيدگان، دستگرد، خورآباد، سلفچكان، تايقان، ممّجان، قزدان، مالون، سكن، جلنبادان، و دهها نام ديگر.

علاوه بر آنچه در تاريخ قم آمده است، كاوشهاى باستان‌شناسى در رستاهاى دشت قم از قبيل دشت قمرود- صرم- تپه شهرستان، و جز اينها كه از چند دهه پيش توسط گروهى از باستان‌شناسان ايرانى از دانشگاه تهران، و كاوشگران ديگرى از سوى سازمان ميراث فرهنگى كشور، كه تحقيقات خود را به بررسى تپه‌هاى باستانى، و لايه‌هاى رسوبى، و آثار به جاى مانده از ساكنين آن در دشت قمرود تا نزديكيهاى درياچه نمك متمركز كردند، به آثار قابل4.

1) . نگاه كنيد به گزارشى درباره كتاب تاريخ قم در قرون ميانه، نوشته‌Andreas Drechsler ، ترجمه سجّاد جعفريان، نشريه آئينه پژوهش، شماره 88 ص 54.

توجهى كه نشان‌دهنده سكونت اقوام و مردمان در اين محدوده دارد دست يافتند، نتيجه اين كاوشها اكتشاف 93 اثر باستانى بود، كه كهن‌ترين آنها متعلق به دوره پارينه سنگى- حدود پانزده هزار سال پيش- و دوره‌هاى پس از آن تا دوره اسلامى مى‌باشد. ⁽¹⁾

تمام اين شواهد و قرائن نشان از سكونت جمعيتى انبوه، و فعاليتهاى اجتماعى فراوان در سرتاسر منطقه دشت وسيع قم، و كوهپايه‌هاى- قهستان- پيرامون آن مى‌باشد. ليكن سخن در اين است كه آيا در دوره‌هاى پيش از اسلام- يا حدّ اقل در دوره ساسانيان- در محدوده جغرافيايى كنونى قم، شهرى به نام قم يا نامى مشابه آن وجود داشته؟ برخى از پژوهشگران معاصر ⁽²⁾بر اين نكته تأكيد دارند، كه پيش از ورود اسلام به سرزمين ايران، شهر قم در موقعيت كنون آن برپا بوده، و يكى از ولايات ساسانى بشمار مى‌رفته است، كه در سال 23 هجرى بهمراه شهرهاى رى- اصفهان- كاشان، توسط لشكريان اسلام به سركردگى ابو موسى اشعرى فتح گرديد.

و عمده استدلال اين گروه به گفتار برخى از مؤرخين همچون يعقوبى و بلاذرى و أبو دلف خزرجى است، كه هنگام سخن از فتح سرزمين ايران، شهر قم را با همين نام، و در همين موقعيت جغرافيايى ياد كرده‌اند، مثلا بلاذرى آورده است كه: (و أصحّ الأخبار أنّ أبا موسى فتح قمّ و كاشان)، همچنين دينورى در الأخبار الطّوال آورده است: (فخرج يزدجرد هاربا حتى نزل قمّ و كاشان) ⁽³⁾، و نظاير اين گفتارها، كه در سخنان ابن اعثم كوفى، و حمزه اصفهانى، و ابن الفقيه، و جز اينها آمده است. همچنين از شهر قم در اشعار برخى از شاعران متقدم ياد شده است، همچون شاهنامه فردوسى، كه نام شهر قم جزء شهرهاى عصر پيشداديان و كيانيان8.

1) . نگاه كنيد به: گزارش سازمان ميراث فرهنگى قم درباره اين كاوشها.

2) . همچون استاد على اصغر فقيهى در كتاب تاريخ مذهبى قم: ص 66- 62، و در تحقيق ديگرى به نام قم در مسير تاريخ در شماره اول سال 1377 ش مجله‌نامه قم: ص 13- 44.

3) . الأخبار الطّوال: 128.

آمده، و در منظومه ويس ورامين كه اصل داستان آن مربوط به پيش از اسلام است، در چند مورد نام قم آمده است.

در پاسخ به اين گروه مى‌گوئيم: ترديدى در اين حقيقت نمى‌باشد، كه دشت قم و قهستان آن، از ديرباز سكونتگاه گروهى از مردم بوده است، و وجود روستاهاى فراوان در محدوده وسيعى، از دشت ساوه و آبه تا خلجستان و برق رود، و از دشت قمرود تا حوالى درياچه مسيله، و خوى قمّى، ⁽¹⁾كه برخى از آنان به نام پادشاهان يا شاهزادگان سازنده آن مى‌باشد- كه در هر كدام شواهدى همچون بندها- قلاع سنگى- آتشكده‌هاى كوچك- ميلهاى فرو ريخته يا افراشته- تپه‌هاى تاريخى- چشمه‌هاى و رودهاى كهن و مخروبه- قنات و كاريز- قطعات سفالين دوره‌هاى تاريخى پيش از اسلام- دخمه و غار مسكونى- بقعه‌ها با ساختمانهاى كهن و درختان كهنسال مى‌توان يافت، كه همگى شواهد قطعى و خدشه‌ناپذيرى بر اين گفتار است، ليكن سخن در بودن يك تجمع شهرى، با ويژگيهاى زندگى شهرنشينى در دوره ساسانى، با لوازم آن در محدوده شهر كنونى قم است، كه تاكنون در هيچ يك از ساخت و سازها و حفاريهاى ⁽²⁾فراوان و متنوع شهر قم، دليلى بر بودن آن پيش از اقدام اشعريان بهت.

1) . آخرين روستاى متعلق به محدوده قم پيش از ورود به محدوده دشت رى كه نخستين روستاى آن خوى رازى بوده است- و از آنجا تا براوستان و جمكران و قهستان جنوب شرق قم، با نامهاى فارسى كهن.

2) . در چند دهه اخير حفاريها و خاكبرداريهاى گسترده‌اى درون بافت شهرى كهن قم انجام پذيرفت، همچون خاكبردارى در محدوده مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام (كه ساختمان اين مسجد به سالهاى ميانه قرن سوم هجرى باز مى‌گردد، و پيرامون آن موقعيتهاى تاريخى متعددى وجود دارد) كه چند صد متر از محوطه وسيع جنوبى مسجد به عمق زياد حفر گرديد، و در هيچ يك از طبقات و لايه‌هاى آن اثرى از ساخته‌هاى كهن يافت نشد، همچنين در هيچ يك از خاكبرداريهاى عميق يا نيمه عميق محدوده خيابان آذر (به اصطلاح مردم قم، پايين شهر قم، و محدوده شهر قديم) و پيرامون مسجد جامع، و مدرسه غياثية، و محله چهل اختران، و محله درخت پير، و ميدان زكريا بن آدم، و ميدان مير، و دروازه رى، و ميدان كهنه، بازار قديم قم، و پيرامون بقعه على ابن جعفر، و گنبد سبز، و دروازده كاشان، و پيرامون بقعه شاه احمد بن قاسم عريضى (در گورستان روستاى مالون كه يكى از روستاى تشكيل‌دهنده قم قديم است)، و مسجد حضرت خديجه، و شاه سيد على، و منطقه سراجه، و ميدان الهادى، و ميدان نو، و خيابان باجك، و بقعه چهار امام‌زاده، و جز اينها از محلات قديم و كهن قم، اثرى از ساخته‌هاى شهرى دوره ساسانى يافت نشده است.

فراهم‌آوردن آن بدست نيامده است.

اما استناد برخى از محققين، به گفته‌هاى سابق الذكر مؤرخين و وقايع نگاران فتوحات اسلامى نادرست است، زيرا آنان كتابهاى خود را در سده‌هاى چهارم و پنجم هجرى فراهم آورده، و به ثبت وقايع و فتوحات قرن اول هجرى، براى خوانندگان خود در آن سالها پرداخته‌اند، و طبيعى است كه آنان موقعيتهاى جغرافيايى، كه در قرن اول هجرى فتوحاتى در آن واقع شده را، با نام معروف و متداول نزد مردم در قرن چهارم و پنجم هجرى ياد كنند، و شاهد بر عدم اعتبار ياد كرد نام (قم) در اين متون تاريخى و جغرافيايى، آن است كه براى نمونه دو شهر بصره و كوفه، از نخستين شهرهاى اسلامى است، كه در سال 16 يا 17 هجرى به دست مسلمانان و بدستور خليفه برپا گرديد، و در همين حال طبرى در حوادث سال 14 هجرى- يعنى 2 يا 3 سال پيش از ساخته‌شدن شهر و ناميده‌شدن آن به بصره- مى‌گويد:

(ذكر بناء البصرة: و فى هذه السنة- أعنى سنة أربع عشرة- وجّه عمر بن الخطّاب عتبة بن غزوان الى البصرة، و أمره بنزولها بمن معه، و قطع مادة أهل فارس ... فأقبل عتبة بن غزوان في ثلاثمائة و بضعة عشر رجلا ... فقدم البصرة، و نزلها في شهر ربيع الأوّل سنة أربع عشرة).

و در حوادث سال 15 هجرى آورده است: (يوم بابل: و لما نزل سعد على من بالكوفة مع هاشم بن عتبة ...)

و در حوادث سال 17 هجرى، و پيش از آغاز ساختمان و شهرسازى شهر كوفه، مى‌گويد:

(و نزل سعد الكوفة. قال: قدم سلمان و حذيفة على سعد و أخبراه عن الكوفة.

قال الواحدى: سمعت القاسم بن حسن، يقول: نزل النّاس الكوفة في آخر سنة سبع عشر) همچنين طبرى بار ديگر، در حوادث سال 21 هجرى، مى‌گويد:

(ذكر الخبر عن اصفهان: و دخل عبد الله (بن قيس)، و أبو موسى جىّ- و جىّ مدينة اصفهان) كه مراد منطقه وسيع اصفهان است، كه شهر جىّ مركز آن بوده، نه شهر اصفهان كنونى.

و در حقيقت در تمامى اين موارد، مقصود از بصره و كوفه و اصفهان و يا قم، مناطقى است كه بعدها به اين نامها مشهور گشتند، نه آن كه در هنگام فتح، شهرى به اين نام وجود خارجى داشته است.

و به تعبير دقيقتر، گفتار مورخين درباره فتح قم، نظير گفته آنان درباره فتح عراق، و بلاد الشام، و بلاد الجبل، و بلاد فارس، و آذربايجان، و طبرستان، و بلاد الجيل، و السند، و ماوراء النهر مى‌باشد، كه به تحقيق شهرهايى به اين نامها وجود خارجى نداشته و ندارد، بلكه تنها مقصود اشاره به فتح اين مناطق مى‌باشد.

از اين رو و با توجه به آنچه گذشت، به تحقيق مى‌توان گفت شهر قم در محدوده كنونى آن، شهرى است اسلامى- نه ساسانى- كه در دهه‌هاى نخست قرن دوم هجرى، بدست مهاجرين اشعرى ساخته شده است، و تاريخ قم به تفصيل از چگونگى و مراحل به وجود آمدن اين شهر سخن گفته، و جاى تعجب است كه چگونه برخى از محققين بدون توجه به تصريح تاريخ قم همچنان بر ساسانى بودن شهر قم اصرار مى‌ورزند!!

ساختمان شهر قم:

قمّى در تاريخ قم به صراحت از مراحل تأسيس و برپايى شهر قم سخن گفته، و به روايت از ابو عبد الله حمزة بن حسن اصفهانى (متوفاى حدود 360 ه) نويسنده كتاب اصفهان آورده است، كه:

(چون عرب اشعريان به قم آمدند، در جوانب قم، در خيمهايى از موى نزول كردند، چون

درين ناحيت متمكن شدند، در صحارى هفت ده، خطّه و منزل ساختند، و سراها و بناها و قصرها و عمارتها بنا نهادند و فرود آمدند، و آن هفت ده: ممّجان و قزدان، و مالون، و جمر، و سكن، و جلنبادان، و كميدان است- كه اليوم قصبه و محلتهاى قم است- و حصارهاى اين ديها درين محال قائم و راسخ‌اند، و علامت و نشان آنند، و چون سراهاى ايشان بذين ديهاى هفت گانه بسيار شد، و به يكديگر نزديك گشتند ...)

اين متن تاريخى و گويا، كه قرائن صدق فراوان در آن نهفته است، در عين فشردگى، به درستى مراحل فراهم آمدن شهر قم را اين گونه بيان مى‌كند، كه كاروان اشعريان پس از ورود به دشت قم، و پيش از امضاى عهدنامه و فراهم‌آمدن زمين و ساختن خانه، بر طبق عادت عربها تا مدتها در چادرهاى بافته‌شده از موى بز سكونت گزيدند، اين سكونت، و به طور طبيعى- با توجه به فزونى افراد كاروان- بايد تا مدتهاى مديدى، و حتى پس از امضاى عهد نامه نيز بايد ادامه يافته باشد، و در سالهاى بعد، و پس از استقرار نسبى اشعريان در روستاهاى قم، بتدريج به ساختن سرپناه و خانه روى آورده، و طى چند سال چادرها از ميان رفت، و همگى در خانه‌هاى مسكونى استقرار يافتند، در اين دوره شايد بتوان ساختار شهرى قم را با ساختار شهرى همچون مدينة منوّره، كه شامل چندين روستا و چند شهر كوچك با فواصلى اندك، و با داشتن مواضع دفاعى مستقلّ و مجزا مقايسه كرد. عوامل متعددى به ويژه زاد و ولد، و فزونى ثروت، و افزايش بردگان و كارگران مزدور و وابستگان آنان، كه نقش مهمّى در توسعه كشاورزى داشتند، بر توسعه خانه‌هاى آن در محدوده روستاهاى مسكونيشان افزود، در اين ميان عامل نقض عهدنامه از سوى مجوسيان، و حوادث بعدى، كه منتهى به سيطره و تسلّط كامل اشعريان بر قم شد، نقش مهمى در فراهم‌آمدن مقدمات تشكيل شهر قم داشت. پس از حاكميت اشعريان بر قم، و سرازيرشدن صدها خانواده از تيره‌هاى اشعرى ساكن در كوفه به قم، و سكونت آنان پيرامون مهاجرين پيشين و سروران كنونى، بتدريج روستاهاى 6 يا 7 گانه، و حريم آنان بگونه‌اى به يكديگر نزديك شدند، كه

على القاعدة بخشى از خانه‌هاى مسكونى آنان بيرون باروى روستاها قرار گرفته و به يكديگر پيوستند، اين پيوستگى افقى و سطحى ساختمان، موجبات فراهم‌آمدن شهر يكدست و يكپارچه‌اى با حدّ اقلّ هفت محله، به نام همان روستاهاى هفت گانه شد، كه برج و بارو و قلاع روستاهاى ديروز و محلات امروز، كه ارزش دفاعى خود را از دست داده، در آن بر قرار و نمايان بود، برج و باروهايى كه تا نزديك به دو قرن بعد، يعنى هنگامى كه تاريخ قم در سال 372 ه تدوين شد، همچنان برقرار بود، و مصنف كتاب به صراحت درباره آنها مى‌گويد:

(حصون و حصارهاى اين ديها، درين محال قائم و راسخ‌اند، و علامت و نشان آنند).

بعدها براى حراست از شهر قم، باروى ديگرى پيرامون آن كشيدند، (و اين باروى از باغ دولت بكشيدند در كنار رودخانه، تا درب نضر- چنانچه رودخانه در ميان آن جارى بود- و از درب نضر بكشيدند تا درب حسن بن على، از يكجانب رودخانه- يعنى كه رودخانه بر يكطرف افتاده بود- و از آنجا بكشيدند تا درب قزدان و سعدآباد و جمر، تا آنگاه كه به باغ دولت متصل گردانيدند، و رودخانه بر طرف آن افتاده بود، يعنى بر كنار آن بنا نهاده بودند. و همچنين بر ظاهر كميدان، فراپيش صحارى مزدجان و غير آن، باروى حصين محكم بكشيدند)

پس قم داراى دو بارو شد، يكى پيرامون محله‌هاى واقع در شرق و جنوب ⁽¹⁾رودخانه، و ديگرى پيرامون دو محله كميدان و مزدجان، كه در غرب رودخانه قم بودند. گر چه در اين دوره، و با تحولات به وجود آمده، شهر قم زاده شد، ليكن همچنان تا رسميت يافتن آن زمان زيادى مى‌طلبيد، و در تمام اين سالها همچنان شهر قم و توابع آن، از لحاظ ادارى و ماليات و خراج، جزو كوره‌هاى ولايت اصفهان بشمار مى‌رفت.د.

1) . رودخانه قم پيشتر از غرب قم به سمت شمال جريان داشت، و بعدها بر اثر انباشته‌شدن گل و لاى به سمت غرب تغيير جهت داد.

از اين پس توسعه شهر قم، و احياى مزارع و كشتزارها، و لوازم ضرورى آن از قبيل كندن رود و نهر و قنات، و ساختن سرپناه براى برزگران و كارگران مزدور و جز اينها، به سرعت پيش رفت، تاريخ قم به روايت از كتاب برقى- كه خود از فرزندان مهاجرين به قم است، و آگاهيهاى سودمندى درباره قم را به نقل از پدران خود روايت كرده- آورده است، كه:

(چون عرب بقم نزول كردند، زمين ديها فرا مى‌گرفتند، و بر آن بنا مى‌نهادند، و عمارت مى‌كردند، و عشر آن بديوان مى‌رسانيدند، و مجموع ضيعتها كه عرب را بقم بود، همه نو و اسلامى بودند، و عرب اشعرى آن را بنا كردند، و استحياى آن نمودند، و كاريزها بيرون آوردند، و برزيگران را بذان فرستادند، بعضى در اصل ديه وضعيت نبوده، و ايشان بابتدا آن را بنا كرده‌اند، و بعضى در ايّام القديم بوده‌اند، و خراب شده، تا ايشان ديگرباره آنرا عمارت كرده‌اند، و آن دويست و پنجاه ديه و مزرعه و چيزى ديگرست، از آن جملة ...)

آنگاه در ادامه به ذكر نام مالكان اشعرى روستاها و ضياع قم مى‌پردازد، كه بخش بزرگى از دشت قم را در بر مى‌گرفته است.

در تاريخ قم درباره چگونگى، و مراحل نام‌گذارى قم، و اشتقاق نام آن نظريات متعددى آمده است، كه عبارتند از:

يك: به روايت برقى؛ دشت قم به علت پستى زمين آن، همواره جايگاه مجمع آبهاى سرازير شده از كوهستانهاى پيرامون آن بود، و چون منفذ و گذرگاهى براى عبور اين آبها وجود نداشت، تالاب عظيمى در آن تشكيل گرديد، و در آن انواع گياهان رشد كرد، تا جايى كه دشت قم به دشت سرسبز و پر گياهى تبديل شد، از اين جهت آن را كبود دشت مى‌ناميدند، ليكن از آن جايى كه عرب محل تجمّع آب و تالاب را قم مى‌نامند، بر سياق نام آفتابه كه آن را قمقمه و جمع آن را قماقم گويند، از اين رو: (چون قم مجمع آبهاى تيمره و انار بود، آن را قم نام نهادند).

دو. به روايت ديگرى: تالاب دشت قم عامل به وجود آمدن علفزار و مرغزار وسيعى

گرديد، كه چوپانان را به سمت خود جلب نمود، و آنان از گوشه و كنار براى چراى گوسفندان و چهارپايان خود به سوى آن سرازير شدند، و در گوشه و كنار اين تالاب خيمه زده، و خانه‌هاى حصيرى بنا كردند، تا در آن براى سكونت فصلى خود سرپناهى فراهم آورند، (آن خانهاى ايشان را به فارسى كومه نام نهادند، پس به سبب مرور ايّام و زمان، درين اسم تخفيفى واقع و گفتند كم)، و اين نام همواره مورد استعمال و استفاده و اشاره به اين موضع بود، تا آنگاه كه عربها به اين سرزمين رسيده و (آن را معرّب گردانيدند، و گفتند قم).

سه. روايت أبو عبد الله احمد بن محمّد بن اسحاق همدانى الفقيه (متوفاى حدود سال 290 ه)، از كتاب البلدان، كه از منابع خود روايت مى‌كند، كه: (قم را قمسارة (يا قمارة) بن لهراسف بنا كرده است).

لازم به يادآورى است، كه بسيارى از روستاهاى ميان قم و ساوه و همدان، به نام سازندگان يا احياكنندگان، و يا مالكان آنها، كه معمولا پادشاهان و شاهزادگان بوده‌اند، نام گذارى شده، از اين رو در ميان آنها مى‌توان به نامهايى از دورانهاى تاريخى بسيار دور، همچون پيشداديان و پارتيان و سلوكيان، تا دورانهاى متأخر ساسانى دست يافت، همچون:

جمكران به نام جم ملك، جلين به نام جلين بن آذرتوخ، اذينجشنسفاباد كه نام پسر جلين است، نجوكاباد به نام نجو كه فرزند جلين، خماباد به نام خماء دختر بهمن، كمج به نام كى بن ميلاد، انار به نام انار بن سيّاران بن سهرة بن افراسياب، تيمره كبرى به نام تيمر أكبر بن خراسان، تيمر صغرى بنام تيمر أصغر بن خراسان، دليجان به نام دليجان بن تيمر، قاسان به نام قاسان پسر خراسان، دنجرد بنام دنجرد بن قاسان، آران به نام آران بن قاسان، راوند بنام راوند أكبر بن ضحاك، فراهان به نام فراهان بن همدان، ميلاذجرد بنام ميلاذ بن جرجين، جرجين جرد بنام جرجين بن ميلاد، و دهها روستا و ديه ديگرى كه به نامهاى سازندگان آن شهرت يافته است.

چهار. روايت أبو عبد الله حمزه بن حسن اصفاهانى (متوفاى حدود سال 360 ه)، كه در

كتاب اصفهان آمده است، بدين مضمون كه عربهاى أشعرى پس از استقرار و تمكّن و غلبه بر قم، هفت روستاى دشت مركزى قم را به هم پيوند داده، و از آنها شهر جامعى را فراهم آوردند.

(و از نامهاى اين هفت ديه، نام قريه كميدان اختيار كردند، و مجموع اين ديههاى هفت گانه را كميدان نام نهادند. بعد از مدتى چند در اين نام اقتصار كردند، و چهار حرف از جمله شش حرف كميدان بينداختند، و بر دو حرف اقتصار كردند، و گفتند كم، پس اعراب دادند و گفتند قم، و اين تخفيف و اختصار و اقتصار در ميانه ايشان بسيار بوده است، و عادت شده، و رسم و عادت ايشان در اسماء عجميّة بذين جارى بوده است.)

ليكن مصنّف تاريخ قم اين احتمال را بشدت رد كرده، و آن را از اختراعات حمزه اصفهانى دانسته، و در تعليقه خود بر گفتار حمزه آورده است، كه:

(اين حكايت كه مجموع ما ياد كرديم از زبان حمزه، در اشتقاق عرب نام قم را، از نام كميدان، بلا شك از اختراع حمزه است، و از خاصّهاى او، سبب آنك نام قم بانفراد، و نام كميدان بانفراد، و هر دو بهم در ايّام القديم بوده و شنيده شده).

و عجيب آن است كه، اين اشتقاق برغم آنكه از سوى قمّى در تاريخ قم بشدت رد شده، و از ابداعات حمزه اصفاهانى دانسته شده، ليكن همچنان در نوشتار برخى، به عنوان ريشه نام‌گذارى قم شمرده مى‌شود.

پنج. روايتى است كه قمّى در فصل هشتم از باب اول تاريخ قم، به سند خود از برادر شيخ صدوق، از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند، و در آن آمده است، كه:

(در آن شب كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را به آسمان بردند، ابليس ملعون را ديد كه بذين بقعه بزانو در آمده بود، و مرفق هر دو دست بر سر زانو نهاده، و نظر در زمين مى‌كرد، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله او را گفت: قم يا ملعون، يعنى برخيز اى ملعون، بذين سبب قم را قم نام كردند).

شش. بنا به روايتى، منطقه قم در دوره ساسانى، يعنى از ايّام قباد تا يزدگرد (ويران آبادان

كردكواد) يعنى خراب (را) آبادان كردكواد (قباد) نام داشت، كه اين نام به افسانه ساختن شهر قم بدست قباد، پس از خرابى آن بدست اسكندر باز مى‌گردد، و بعدها اين جمله طولانى را تخفيف داده، و قم گفتند.

هفت. در روايت ديگرى، در همان فصل سابق الذكر از تاريخ قم آمده است، كه:

(قم را از آن جهت نام كرده‌اند، كه قائم آل محمد صلّى اللّه عليه و آله را از اين شهر مدد و معاون و مساعد خواهد بود).

به نظر ما آنچه از ميان اين چند وجه تسميه راجحتر و برتر به نظر مى‌رسد، همان وجه سوم است، كه دشت قم از ديرباز جزو املاك و مستغلّات يكى از شاهزادگان دوره‌هاى كهن، به نام قمارة (چنانكه به اين ضبط در برخى از نسخه‌هاى تاريخ قم آمده) يا قمسارة بن لهراسب بوده، و به نام قمارة يا قمسارة شهرت يافته، و بعدها پس از تشكيل شهر، همان نام كهن با حذف پسوند آن بر زبان مردم باقى ماند، و بدان ناميده شد، چنانكه نمونه‌هاى فراوانى از اين گونه نام‌گذارى بر روستاها و شهرهاى منطقه جبال را پيشتر ياد كرديم، كه عمدة به نام پادشاهان يا شاهزادگان بود، چنانكه احتمال فراوان مى‌رود نام روستاى زيباى قمصر كاشان، برگرفته از نام (قمسارة) بوده باشد. و اللّه العالم

گر چه با به هم پيوستن چند روستاى دشت قم، و از بين رفتن حصار ميان آنها، مجموعه مسكونى گسترده و يكدستى به وجود آمد، كه مشتركات فراوان با شهر حقيقى داشت، ليكن همچنان تا برپايى يك شهر، با ويژگيهاى آن، زمان بيشترى را مى‌طلبيد. به احتمال قوى آغاز تشكيل بافت شهرى قم را، از دوره‌اى بايد دانست، كه احوص بن سعد بن مالك اشعرى، اقدام به تخريب آتشكده قم نموده- كه با نابودى مجوسيان ديگر نيازى به آن نبود- و از براى برادر پرهيزكار خود عبد الله بن سعد، مسجدى در دزپل يا درپل، (كه پيشتر از آن موضع آتشكده بوده، آن را خراب كرد و بر جاى آن مسجد بنا نهاد، و گرد بر گرد آن رواق بگردانيد)، اين مسجد كه مى‌توان آن را مسجد جامع قم ناميد، داراى رواقهاى متعددى گرداگرد آن بود، كه

مى‌توانست تعداد زيادى نمازگزار را در خود جاى دهد. و با ساخته‌شدن اين مسجد، مركز تجمع و فعاليت شهر بدان منتقل شد، و با توجه به سبك معمارى اسلامى در ساختمان شهرها، همواره مسجد جامع، مركز و قلب شهرها و مجموعه‌هاى انسانى را تشكيل مى‌داده، و پيرامون آن بازار- مدرسه- دار الامارة و جز اينها از تأسيسات شهرى بنا مى‌گرديده است. گر چه اين مسجد بعدها با ساخته‌شدن مسجد جامع يا جمعة، از رونق نخستين آن كم شد، و به مسجد عتيق شهرت يافت، ليكن در آن دوره توانست نقش مهمى در تمركز شهر قم، و بهم پيوستن محله‌ها، و زمينه چينى براى رسميت‌يافتن شهر قم ايفا كند.

آغاز اعتبار شهرشدن قم را، از هنگامى بايد دانست كه چند سال پس از مرگ عبد الله و احوص، و فزونى مشكلات ناشى از ارتباط قم با اصفهان، حمزة بن يسع أشعرى توانست تشكيلات خلافت در دار الخلافة بغداد را قانع نمايد، كه قم از لحاظ ويژگيهاى شهرى، شرايط لازم را داراست، از اين رو در سال 189 هجرى، در دوره خلافت هارون الرشيد، رسما شهر قم كوره گرديده، و از لحاظ ادارى از ولايت اصفهان جدا شد، و مستقيما با دار الخلافة بغداد مرتبط گرديد، و براى پرداخت خراج آن، تشكيلات جدا گانه‌اى در قم فراهم آمد، كه بعدها براى تعيين مقدار خراج ساليانه زمينهاى كشاورزى، چند بار زمينهاى قم اندازه‌گيرى و مسّاحى شد. شش سال پس از اين واقعه مهم در تاريخ قم، يعنى در سال 195 هجرى، با قرار گرفتن منبر خطبه در مسجد جامع، آخرين لازمه شهر اسلامى نيز فراهم آمد. و بدين گونه تلاش عربهاى اشعرى طى يك قرن، توانست دشت قم را كه از چند روستاى كوچك و بى ارزش تشكيل شده بود، به شهرى معتبر، و كوره‌اى مستقل، با حاكمى كه از سوى خليفه بغداد گسيل مى‌شد درآورد، و اينچنين بود كه پنجمين شهر اسلامى- پس از ساختمان بصره در سال 16 هجرى، و كوفه در سال 16 يا 17 هجرى، و فسطاط در مصر در سال 18 هجرى، و واسط در سال 86 هجرى- در اين ناحيه از سرزمين پهناور اسلامى، بر پايه اسلام شيعى سر برآورد، و رشد نمود، و به پايگاهى براى نشر فرهنگ و اعتقادات شيعه اثنى عشرى در

سرتاسر ايران و جهان تبديل شد.

با آغاز شهرشدن قم، و حتّى پيش از آن، گروههايى از مردم- عمدة از اشعريان مهاجر، و جز آنان از برخى قبايل عرب- بدان روى آوردند، و در آن سكونت گزيدند، به نوشته تاريخ قم يكدلى و الفت و دوستى ميان آنان، عامل مهمى در آبادانى شهر و توسعه آن بود، به گونه‌اى كه در مدتى كمتر از يك قرن، شاهد ساخته‌شدن دهها مسجد، و حمام، و سرا، و ميدان، و جوسق (- كوشك)، و باغ، و بستان، و كاريز، و جوى، و درب، و محلّه و آسياب، و جز اينها از ديگر تأسيسات شهرى هستيم. و اهميت اين شهر بدان پايه مى‌رسد كه نويسنده تاريخ قم، در سالهاى ميانى قرن چهارم هجرى به (ذكر سراهاى خراج، و دار الضرب، و سراهاى واليان و حاكمان، و زندانها) مى‌پردازد، كه نشان از وسعت و پهناورى قم، و افزايش خانواده‌هاى ساكن در آن، و فزونى جمعيت مى‌باشد؛ كه مستلزم ساختن چندين دار الضرب و دار الحكومة و زندان مى‌باشد. توسعه شهرنشينى در قم، و عوامل آن و فراز و نشيبهاى طبيعى روند اين توسعه در طول تاريخ، موضوعى است كه جايگاه بررسى آن در گفتارى جز اين پيشگفتار مى‌باشد.

يكى از مهمترين تأثيرات بر آمدن شهر قم در اين بخش از ايران- بلكه مهمترين آن- همانا نقش مذهبى اين شهر در دوره‌هاى مهمى، از تاريخ هزار و چند ساله خود است، جنبه تأثيرگذارى شهر قم در مذهب اماميّه، و نقش محدّثين و فقيهان مدرسه قم در قرن سوم و چهارم هجرى، موضوعى است كه از ديرباز توجه محققين را به خود جلب كرده، و نوشته‌هاى فراوانى در اين زمينه فراهم آمده است. در رابطه با مدرسه قم، همواره جنبه‌هاى متعددى مورد توجه قرار گرفته است، و شايد بتوان يكى از مشخصّه‌هاى بارز مدرسه قم را يكدست بودن آن دانست، زيرا با توجه به تجربه همزيستى مضطرب و ناپايدار، و آلوده به ناملايمات، و فراز و نشيبها، و ظلم و جورها، و تعدّيات مستمر و فراوان مدارس شيعيان اماميه در كوفه و بغداد و رى و حلب و خراسان، كه معمولا در اين شهرها فقها و متكلمين و

محدّثين اماميه در كنار پيروان ديگر مذاهب بسر مى‌برده‌اند، از اين رو ترس و تقيّه، يا رعايت جنبه‌هاى زندگى مشترك، آنان را وادار به تعديل و ملايم‌نمودن برخى از آراء اعتقادى خود، كه خللى در اصول اساسى اعتقادى آنها وارد نمى‌آورد مى‌كرد، موضوعى كه مدرسه قم دغدغه رعايت آن را نداشت، از اين رو مدرسه قم از وضعيت استثنايى و منحصر به فردى، در ميان اغلب دار العلم‌هاى فعّال آن دوره برخوردار بود. مشهورترين دار العلم‌هاى صاحب نام آن دوره، عبارت بودند از: مدارس خراسان در نيشابور و طوس جز آن، كه مذاهب فقهى و كلامى رايج در آنها شافعى و حنفى و كرّامى و ماتريديه و شيعيان امامى و اسماعيلى بود. و مدرسه رى كه در آن حنفيان و شافعيان و اماميه به فعاليت مشغول بودند. و مدرسه اصفهان كه بيشتر از آن حنبليان و اهل حديث بود. اما شهر بغداد كه مشهورترين و پر آوازه‌ترين مدارس جهان اسلام را در خود جاى داده بود، مخلوط غريب و ناهمگونى از مذاهب و نحله‌ها و عقايد و دينها را در خود جاى داده بود، ليكن در ميان تمام اين دار العلم‌ها، قم توانست يكپارچگى خود را حفظ نمايد، و پيروان مذهب شيعه امامى توانستند در آن مدرسه‌اى انحصارى، كه بدور از ديگر مذاهب باشد به وجود آورند، و چندين قرن بدور از كشمكشهاى سياسى و مذهبى حاكم بر جهان اسلام، در آن دوران، به فعاليّت بپردازد، و از آسيب‌هايى كه گريبانگر مدارس و دار العلم‌هاى، فوق الذكر شده بود بدور بماند. اين وضعيت بگونه‌اى با نام مكتب قم در آميخته است، كه لقب قمّى با شيعى تقارن و تلازم دارد، و جز آن نياز به توضيح دارد.

جنبه ديگر در مكتب قم عربيت آن است، در برابر ديگر دار العلم‌ها، كه بطور عموم سردمداران علمى آن ايرانى و موالى بوده‌اند. اين خصيصه در مكتب قم، عاملى جز أشعريان قم نداشته است. اين خاندان مبارك كه از خاندان‌هاى اصيل و ريشه‌دار عرب عاربه يمن بشمار مى‌رود، خاستگاه نخستين آنان يمن و سپس كوفه بوده است، و هنگامى كه به قم هجرت نمودند، تمامى ويژگى‌ها و خصوصيات عربى خود را به آنجا منتقل كردند، و در

فلات مركز ايران، شهرى با تمام ويژگى‌هاى يك شهر عربى- اسلامى (كه سمبل آن كوفه بود) تأسيس نمودند. از اين رو در روايات تاريخى، شهر قم در آن دوره را با صفت (الكوفه الصغيرة) توصيف نموده‌اند. و گر چه بعدها افرادى از خانواده‌هاى شيعى ايرانى- همچون خاندان بابويه- از موفقيتهاى علمى برجسته‌اى برخوردار شدند، ليكن به نظر مى‌رسد همچنان غلبه و سيطره از آن خاندان أشعرى بوده است، و چند ايرانى نتوانسته‌اند چهره عربى شهر را دگرگون كنند. و شايد عنايت و توجه فراوان مكتب قم به حديث و فقه، و دورى گزيدن از كلام و بحث‌هاى عقلى و فلسفى، نشأت گرفته از همان روحيه و فطرت عربى بوده است. علاوه بر أشعريان عرب تباركه پايه‌گذار مدرسه قم بودند، گروههاى زيادى از اهل علم، به ويژه از تيره‌هاى متنوع علويّان، كه داراى گرايشهاى نقلى بودند، از كوفه و مدينه و بغداد و سامراء و خراسان و رى رو به سوى قم آوردند، و تأثير نيكوئى در تنوع بخشيدن به مدرسه قم داشتند.

از ديگر نمادهاى بارز قم، كه همواره قميّان بر آن تأكيد داشته‌اند، همانا داعيه شيعه‌گرى و تشيّع امامى، و پيروى از اهل بيت عليهم السلام مى‌باشد. داعيه تشيّع آشكار گر چه در دوره‌هاى ميانى و پايانى خلافت بنى العباس امرى رايج و متداول بود، و جز قم چندين شهر و منطقه ديگر، همچون شهر حلّه، بخش‌هايى از خراسان، و طبرستان و گيلان، و حلب، و محله كرخ در غرب بغداد، به تشيّع آشكار پايبند بودند، ليكن چنين داعيه آشكارى، در سالهاى قرن دوم هجرى، و دوره نخست خلافت بنى العباس، عواقب سهمگين و خطرناكى مى‌توانست در پى داشته باشد. ليكن چندين عامل سبب گرديد، كه قم به عنوان يكى از مراكز اصلى و آشكار تشيّع، در ميان دريايى از شهرهاى سنى‌نشين قد علم كند، و بر تشيّع خود پافشارى نمايد، تا جايى كه چند تن از عاملان و واليان منصوب از سوى دار الخلافة در قم، جز مدت كوتاهى در محل امارت خود دوام نياورده، و مردم قم سر به مخالفت و شورش با آنان برداشته، و از اطاعت آنان سرپيچى نموده، و از پرداخت ماليات و خراج خوددارى كردند. و در نهايت

والى را از شهر بيرون راندند، رفتارى كه پى‌آمدهاى سختى را براى مردم قم به ارمغان آورد، و چندين لشكر و سپاه براى در هم كوبيدن اين مقاومت گسيل گرديد، ليكن در نهايت خواسته مردمان قم برآورده شد، و واليانى بر آنان حاكم گرديدند، كه از گرايش‌هاى مذهبى همسويى با آنان برخوردار بودند. در كتاب ارزشمند تاريخ قم سير اين حوادث و وقايع به تفصيل آمده است. شايد يكى از عوامل مهم پذيرش خواسته مردم قم، از سوى دار الخلافه بغداد، همانا عربهاى أشعرى قم بودند، كه روابط گسترده‌اى با بسيارى از خاندان‌هاى با نفوذ و صاحب اختيار در ديوان خلافت، و ديوان لشكر داشتند. روابط سببى و نسبى و تيره مشترك، و زبان و فرهنگ، و تمايلات يكسان ميان مردم قم، و فرستادگان بغداد، عامل مهمى بود كه توانست در نهايت راه حل ميانه‌اى را فرا روى طرفين قرار دهد. البته خضوع مردمان قم- كه از شيعيان معتدل به شمار مى‌آمدند- به خلافت بنى العباس امرى پوشيده نبود، بدين معنى كه قميّان هرگز داعيه استقلال‌طلبى، يا نافرمانى و سرپيچى و عدم بيعت، و مبارزه و قيام مسلحانه بر عليه خليفه عباسى را نداشتند، بلكه در عين بيعت با خليفه بغداد، خواسته‌هاى مشروع محلى داشتند، از اين رو دربار خلافت به آنان به ديده ياغيان يا شورشگران نمى‌نگريست، و تا حدّ امكان سعى در برآورده‌شدن خواسته‌هاى آنان داشت. توانايى قميّان بر ايستادگى در برابر اراده دار الخلافه و در پايان به دست آوردن نسبى خواسته‌هاى آنان، سبب گرديد كه شهر قم پناهگاه جمع زيادى از علويان حسنى و حسينى و موسوى و رضوى و جعفرى و ديگر شيعيان گردد. احترام و پذيرايى مردم قم از سادات علوى بگونه‌اى شهره آفاق گرديد، كه صدها تن از آنان، كه عموما در فشار و سختى و تنگدستى روزگار خود را مى‌گذرانيدند؛ شهر و ديار و اقوام خود را رها نموده، و براى بدست آوردن آرامش خاطر، و جايگاه متناسب با شأن و موقعيت خود، رو به سوى قم آوردند، و در آن سكونت گزيده، و به زاد و ولد پرداختند، و بعدها فرزندان و نوادگان آنان در سر تا سر جهان اسلام، به ويژه در شهرهاى مشرق جهان اسلام و هند و ماوراء النهر پراكنده شدند. وجود دهها بقعه و امامزاده،

در شهر قم و پيرامون آن، كه قسمت اعظم آنها صحيح النسب، و از لحاظ تاريخى ثابت مى‌باشد، دليلى بر اين گفتار است. و تا آن جايى كه نگارنده جستجو نموده، هيچ شهرى در جهان اسلام در تعداد بقعه امامزادگان علوى، از لحاظ كميت و كيفيت و صحت نسبت، و ثبت تاريخى مدفن و بقعه، و تنوع تيره‌هاى آنان با قم برابرى نمى‌كند. حسن بن محمد بن حسن قمى در كتاب تاريخ قم، يكى از پنج باب كتاب خود را به هجرت اين جمع عظيم از سادات علوى به قم اختصاص داده است، و در آن بخش به تفصيل درباره نسب يكايك آنان، و فرزندان دختر و پسر، و سلسله نوادگان و تبار آنان، و در نهايت فوت و مدفن آنها پرداخته است. برجسته‌ترين و سرآمد اين امام‌زادگان عظيم الشأن دو تن مى‌باشند:

نخست: فاطمه بنت موسى بن جعفر عليهم السلام مى‌باشد، كه داستان سفر اين بانوى بزرگوار از مدينه به سمت خراسان، و ورود ايشان به قم، و رفتار مردمان قم در پيشواز او، و سپس وفات و مدفن او، در كتاب تاريخ قم به تفصيل آمده است.

دوم: على بن جعفر عريضى، فرزند امام جعفر صادق عليه السلام مى‌باشد (بنا بر اين روايت كه او فرزند بلا واسطه امام صادق عليه السلام بوده باشد نه نواده او)، كه مدتها در قم سكونت گزيد، و بنا به روايت مؤرخين او نخستين كسى است كه احاديث و روايات مشايخ كوفيان را به قم آورده و روايت نمود.

اين دو نمونه دليل آشكارى است بر گفتار سابق الذكر.

درباره تاريخ دقيق پايه‌ريزى حوزه دينى قم، گزارش مستندى در دست نمى‌باشد. و تاريخ قم به رغم گستردگى اطلاعات آن، بدين موضوع اشاره‌اى ننموده است، و تنها در سه باب شانزدهم و هفدهم و هيجدهم (آن گونه كه در فهرست ابواب كتاب تاريخ قم در آغاز كتاب آمده است، و گرنه اين بابها از بخشهاى مفقود يا نانوشته تاريخ قم به شمار مى‌رود) قصد داشته به ترتيب سه گروه از اهل علم را معرفى نمايد، كه نخستين آنان فقيهان و محدثّين مى‌باشند؛ حسن بن محمد بن حسن قمى، مى‌گويد:

«باب شانزدهم: در ذكر اسامى بعضى از علماى قم، و عدد خواصّ ايشان، و ايشان دويست و شصت و شش نفر بوده‌اند؛ و عدد عامّه از اهل قم كه به قم مشهور بوده‌اند، و آن چهارده نفر بوده‌اند، و در ذكر مصنّفات و روايات ايشان.

باب هفدهم: در ذكر اسامى بعضى از ادباء و كتّاب و امثال ايشان، كه به قم بوده‌اند، از قبيل فيلسوف و مهندس و منجّم و نسّاخ و ورّاق.

باب هيجدهم: در ذكر بعضى از شعرا كه مدح اهل قم كفته‌اند، و عدد آن كسانى كه ذكر و شعر ايشان محفوظ و مشهور بوده است، و ايشان چهل نفرند، و ذكر شعرايى كه به قم و آوه پيدا شدند، با بعضى از اشعار ايشان به عربى و فارسى، و ايشان صد و سى نفرند ...»

ليكن متأسفانه عدم دسترسى به اين ابواب، ما را از منبع قابل اعتمادى، كه مى‌توانست آگاهيهاى ارزشمندى درباره چگونگى شكل‌گيرى حوزه قم، و حدود سالهاى آن به ما بدهد محروم نمود. از اين رو چاره‌اى جز اعتماد بر شواهد و قرائن تاريخى نمى‌ماند.

نام محدثين و راويان قمى معمولا بخشهاى گسترده‌اى از كتابهاى رجال و تراجم، و شرح حال نگاريهاى شيعى را به خود اختصاص داده است، پى‌گيرى سلسله اين راويان گر چه ما را به دوران امامت امام صادق عليه السلام (80- 148 ه) مى‌رساند، و نشان مى‌دهد كه تعدادى از آنان از شاگردان و راويان احاديث امام صادق عليه السلام بوده‌اند، ليكن با توجه به شواهد تاريخى، مى‌توان به اطمينان گفت كه در دوران امامت امام ششم و امام هفتم، امكان فراهم‌آمدن حوزه دينى در قم وجود نداشته، و به احتمال قوى تا سالهاى پايانى قرن دوم هجرى، اين موانع همچنان برقرار بوده است، و تنها پس از اين دوره پر آشوب، كه تا اندازه‌اى درگيرى‌هاى شاخه‌هاى خاندان‌هاى علوى با بنى العباس فروكش كرد، زمينه به وجود آمدن حوزه دينى شيعى در قم فراهم گرديد. و احتمالا از سالهاى آغازين قرن سوم هجرى، كم‌كم راويان و محدّثين و مفسرين، كه بيشتر در كوفه و مدينه و بغداد درسهاى علوم اسلامى را آموخته بودند، در قم گرد آمده، و به تدريج مقدمات تشكيل حوزه دينى قم را فراهم نمودند. در تأييد

اين نظر مى‌توان به گفتار دكتر عبد اللّه فيّاض، در كتاب ارزشمند تاريخ الإماميّة و أسلافهم من الشيعة منذ نشأة التشيّع حتى مطلع القرن الرابع الهجرى اشاره كرد، او در ص 64 هنگام تشريح وضعيت شيعيان در سالهاى نخستين قيام دولت عباسى، مى‌گويد:

(و أما الشّيعة؛ أسلاف الإماميّة، فيبدوا أنّ عددهم كان ضئيلا جدا في الأقسام الشرقيه في البلاد الاسلاميه في الفترة موضوع البحث. و لم يجد مذهبهم حينذاك تربة خصبة في البلاد الايرانية. و قد وفد المذهب المذكور من الكوفة، على يد جماعة من العرب سكنوا فى مدينة اسمها (قم). و قد تكلّم الحسن بن محمّد القمّى (ت: 378 ه) عن تأسيس قم على يد جماعة من عرب الكوفة، يعرفون بالأشعريّين، و عن جهودهم في ادخال المذهب الشيعى، الذى عرف فيما بعد بالمذهب الجعفرى الى ايران، في كتابه الموسوم ب تاريخ قم. و قد أورد ياقوت الحموىّ تفصيلات عن قم، و قال إنّها: (... مدينة مستحدثة اسلاميّة، لا أثر للأعاجم فيها، و أوّل من مصّرها طلحة بن الأحوص الأشعرى ... و أهلها كلّهم شيعة)، و قد نفى الصادق عليه السلام، و هو امام الشيعة أسلاف الإماميّة، وجود شيعة له في خراسان بعد نجاح الدعوة العباسية بقليل ...).

وى در ادامه در ص 69، مى‌گويد:

(... و تركّز التشيّع المعتدل في القترة موضوع البحث، في مدينة قم- كما أسلفنا- و سبق أن بيّنا أنّ الامام الصادق عليه السلام أنكر وجود شيعة له في ايران عند قيام الدولة العبّاسية ...).

علاوه بر اين، نويسنده تاريخ قم در فصل دوم كتاب خود، با عنوان: (در ذكر طالبيّه كه به قم آمدند) تفصيل وقايع سفر فاطمة بنت موسى بن جعفر عليهم السلام در سال 201 ه از مدينه به ساوه از آنجا به قم، و سپس بيمارى هفده روزه ايشان، و در نهايت درگذشت اين بانوى بزرگوار را آورده، مى‌گويد:

(... كه چون فاطمه را وفات رسيد، و بعد از غسل و تكفين، او را به مقبره بابلان، در كنار سردابى كه از براى او ترتيب كرده بودند حاضر آوردند. آل سعد با يكديگر خلاف كردند، در باب آنك كه سزاوار آن است كه در سرداب رود، و فاطمه را بر زمين بنهد و دفن كند. پس از

آن اتفاق كردند كه بر آنك خادمى به غايت پير، از آن يكى از ايشان قادر نام را حاضر كردانند، تا فاطمه را در كور نهد، و كس را به طلب او فرستادند ...)

اين متن تاريخى تا اندازه زيادى گويا و روشن است، و نشان مى‌دهد كه تا سال 201 ه شهر قم در تيول و قبضه قدرت و نفوذ آل سعد أشعرى بوده، و آنان زمامداران حقيقى شهر بوده‌اند، بگونه‌اى كه جنازه حضرت فاطمه عليها السلام را تنها افراد اين خاندان تشييع و همراهى نموده، و او را در ميان يكى از باغهاى خود دفن نمودند. و بى‌ترديد در اين هنگام در قم فقيه يا محدّث و راوى برجسته صاحب حوزه و حلقه درسى نبوده است، و گرنه از حضور او يادى مى‌شد، و يا لا اقل از او براى دفن حضرت دعوت مى‌گرديد، نه آن كه براى رفع اختلاف ميان خود به خادمى پير قادر نام قناعت نمايند!!

اين شواهد و قرائن تاريخى همگى نشان‌دهنده اين حقيقت است، كه حوزه دينى پر آوازه قم، پس از دهه‌هاى نخستين قرن، سوم هجرى شكل گرفت، ليكن با شتاب رشد نمود، بگونه‌اى كه در مدت كمتر از يك قرن، به حوزه‌اى تبديل گرديد كه در آن تعداد زيادى محدّث و فقيه و مفسّر- اعم از قمى و مهاجر- گرد آمده، و به فعاليت‌هاى متداول در اين گونه حوزه‌ها مشغول گرديدند. و آوازه آن سبب گرديد كه جمع كثيرى از مدينه و كوفه و خراسان شدّ رحال نموده، و بدانجا روى آورده، و به افاده و استفاده بپردازند.

سرزمين اشعريان، و مذاهب آنان در دوره‌هاى تاريخى، از يمن تا قم:

جغرافى‌دانان مسلمان شبه جزيره عرب را به پنج قسمت تقسيم كرده‌اند، كه عبارتند از:

1- منطقه تهامة: نوار ساحلى باريك همجوار و مشرف بر درياى سرخ

2- منطقه عروض: كه عبارت است از يمامه و بحرين، و نواحى مجاور آن، كه نوار ساحلى جنوب خليج فارس را تشكيل مى‌دهد.

3 و 4- منطقه حجاز و نجد: سرزمينهاى دو بخش ميانى عربستان، كه از مشرق تهامه تا

پشته‌هاى نجد را حجاز، و پس از آن تا حدود عروض را نجد گويند.

5- منطقه يمن: تمام زمينهاى جنوب غربى عربستان، كه شامل حضرموت و مهره و شجر مى‌باشد، را يمن مى‌گويند، و تا به امروز به همين نام مشهور است.

يمن كهن از سه بخش تشكيل مى‌شده است:

1- ساحلى كم عرض و حاصلخيز به نام تهامه يمن

2- كوههاى موازى ساحل درياى سرخ، كه ادامه سلسله كوههاى سراة عربستان است

3- منطقه هضبه به معناى تپه و كوهپايه، كه به سرزمين نجد و شنزارهاى ربع الخالى مى‌پيوندد. اين قسمت داراى رودخانه‌ها و دشتهاى وسيع، كه به بركت بارندگى موسمى سر سبز و داراى كشتزارهاى فراوان بود، و در قرآن كريم بدان اشاره شده است. از اين رو به نوشته مؤرخين از اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد، تا اوايل قرن ششم ميلادى، صاحب تمدنها و دولتهاى مقتدرى شدند. بخش شمالى يمن مجاور حجاز را عسير مى‌نامند، كه در دوره جاهليت منزلگاه قبيله بجيله بوده، و افرادى از اين قبيله پس از ظهور اسلام به عربستان و عراق هجرت كردند، و عهده‌دار مناصبى شدند، از اين رو در حوادث تاريخى صدر اسلام به نام افرادى با پسوند (بجلى) برخورد مى‌كنيم.

از مشهورترين شهرهاى يمن، مى‌توان از زبيد و رمع و صنعاء، و عدن، و نجران ياد كرد، دو شهر نخست كه در منطقه هضبه واقع شده، از زمانهاى بسيار دور منزلگاه اشعريان بوده است، به گفته كلبى اين دو شهر در حاشيه دو رودخانه موسمى، در دو سوى صعيد حنيك و كوهى برپا شده بود، و در سرزمينهاى دورتر اين منطقه قبايل أزد و عكّ و جز آنان ساكن بودند.

قبيله أشعر يا بنى الأشعر، يكى از قبايل كهن و ريشه‌دار عرب يمن است، كه به عرب عاربه مشهورند، و تبار آنان به حميريان يمن از نسل سبأ مى‌رسد، و به گفته مؤرخين، نام اين قبيله برگرفته از لقب جدّ آنان، نبت بن أدد مى‌باشد، كه ظاهرا هنگام تولد يا پس از آن داراى

موى فراوانى بوده است، كه از حدّ متعارف و معمول بيرون بوده، از اين رو در ميان خاندان خود به نام أشعر (- پرمو يا مودار) شهرت يافت. شهرتى كه نام حقيقى او را به فراموشى سپرد، و در مقابل به صفت خود شهرت يافت، به گفته تبارشناسان او سر سلسله قبيله اشعريان مى‌باشد، و نسبت او را اين گونه آورده‌اند: نبت (الأشعر) بن أدد بن زيد بن يشجب بن عريب بن زيد بن كهلان بن سبأ.

اشعر داراى هفت فرزند بود، به نامهاى: الجماهر، الأتغم، ألارغم، الأدغم، جدّه، عبد شمس، عبد ثريا. از ميان اين فرزندان تنها نخستين آنان داراى فرزندان، و نسل دامنه‌دارى گرديد، و نامى از نسل ديگر فرزندان در كتابهاى تبارشناسى نيامده است، از اين رو تمامى خاندان اشعرى از نسل الجماهر بن الأشعر مى‌باشند. فرزندان الجماهر نيز هر كدام سر منشأ يكى از تيره‌هاى (بطون) اشعرى گرديدند. به گفته مورخين خاندان اشعرى همچون ديگر قبايل جزيرة العرب داراى بتى بودند، كه آن را پرستش كرده، و براى او قربانى مى‌كردند، به نام (نسر) كه نام او در قرآن كريم آمده است. به روايت تاريخ قم از كلبى (تبارشناس مشهور عرب جاهلى و صدر اسلام) نسل الجماهر بن الأشعرى از ميان سه تيره گسترش يافت، كه عبارتند از: بطن حنيكه- بطن ركب- بطن بنو ناجيه. به روايت مؤرخين مالك بن عامر (بن هانى بن جهاف بن كلثوم بن قرعب بن زفر بن ذخران بن ناجية بن الجماهر) نخستين اشعرى است كه به همراه حدود 55 مرد و زن، از تيره‌هاى گوناگون اشعرى، از راه درياى سرخ، در سالهاى نخست هجرى به مدينه آمد، (و بنا به روايت ديگرى، آنان نخست در سال نهم بعثت به مكه آمده، و ايمان آوردند، و به همراه برخى از مسلمانان به حبشه هجرت كردند) و اسلام آوردند. و گروهى از آنان در مدينه مانده، و هرگز به سرزمين خود باز نگشتند، بلكه جزئى از مجموعه صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله درآمدند، و در برخى از جنگها و غزوات شركت كردند. در اين دوره در ميان اشعريان شخصيت برجسته و نام‌آورى كه از ديگر صحابه متمايز بوده، و از قرب و منزلت ويژه‌اى نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله برخوردار باشد ديده نمى‌شود،

گر چه برخى روايات سنّى درباره شأن و منزلت أبو موسى اشعرى آمده، ليكن از اعتبار و سنديت برخوردار نمى‌باشد، زيرا بيشتر آن روايات ساخته دورانهاى متأخر، و پس از واقعه جنگ جمل و صفين، و حادثه حكميت، و دشمنيهاى شام و كوفه، و به راه افتادن بازار جعل حديث مى‌باشد. پس از درگذشت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نشانه‌اى از مخالفت اشعريان با حاكميت خليفه اول، يا طرفدارى آنان از اهل البيت عليهم السلام ديده نمى‌شود، بلكه آنان با ديگر سران قبايل عرب به دستگاه خلافت پيوستند، و در جنگهاى فتوحات صدر اسلام شركت نموده، و موقعيتهاى بالايى همچون فرماندهى لشكر و جز آن بدست آوردند. پس از فتح عراق بخشى از اشعريان مدينه به كوفه آمده و در آنجا ساكن شدند، و همزمان تيره‌هايى از اشعريان به شام رفته و در آنجا زندگى كردند. در اين ميان شخصيت برجسته اشعرى كه در جنگهاى فتوحات شركت داشت، و به علت موقعيت خود؛ كه عهده‌دار منصب امارت كوفه و بصره، و قضاوت و فرماندهى لشكرهاى فاتح خوزستان و بخشهايى از مركز ايران، از شهرت بسزايى برخوردار بود، عبد الله بن قيس، مشهور به أبو موسى اشعرى است، كه گر چه به شاخه اشعريان كوفه تعلق داشت، ليكن عثمانى الهوى، و دشمن امير المؤمنين و اهل البيت عليهم السلام بود، و در جنگهاى جمل و صفين آشكارا به مخالفت با امير المؤمنين عليه السلام برخواست، و مردم را از شركت در جنگ دلسرد مى‌كرد، و اوج مخالفتها را در خيانت آشكار خود در جريان واقعه حكميت نشان داد. بى‌ترديد مخالفت أبو موسى با امير المؤمنين عليه السلام- با توجه به موقعيت و سرورى او بر اشعريان كوفه- در جهت‌گيريهاى سياسى و عقيدتى اشعريان كوفه مؤثر بوده است، ليكن نشانه‌اى از مخالفت آشكار و علنى اين خاندان با امير المؤمنين عليه السلام ديده نمى‌شود، يا حدّ اقلّ در كتابهاى تاريخ ثبت نشده است، بلكه همگى آنان در جنگهاى صفين مشاركت داشته، و با عموزادگان شامى خود جنگيدند. به احتمال زياد زمينه‌هاى تشيع اشعريان كوفه از هنگام خيانت آشكار أبو موسى اشعرى در قضيه تحكيم سر برآورد، خيانت ابو موسى رفتارى بود كه بر خلاف عرف و عادت عرب انجام پذيرفت، و به شكست عراقيان (كوفيان)

و پيروزى شاميان انجاميد. از اين رو باعث نفرت تمامى لشكريان عراقى (بويژه كوفى) گرديد، و أبو موسى در ميان آنان به عنوان چهره خائن ظهور نمود، و بى‌ترديد اين رفتار او را از سرورى اشعريان كوفه دور نمود، ليكن جدائى آشكار اشعريان كوفه از دستگاه خلافت، و از اعتقادات باطل آنان، نياز به زمان بيشترى داشت، اما در حال شكل‌گيرى بود، از اين رو نشانه‌اى از شركت آنان در فعاليتها و جنگهاى خوارج، و يا طرفدارى از معاويه، و يا عهده‌دار شدن مناصب بالاى دولتى در دوره حكومت معاويه، و پس از او ديده نمى‌شود، كه نشان دهنده دورى‌جستن آنان از حاكميت است. نخستين نشانه جدائى نهائى آنان از حاكميت بنى اميّه، مشاركت سران قبيله اشعريان كوفه در قيام مختار (در سال 65 هجرى) است. زمينه چينى اين قيام از چند سال پيشتر آغاز شد، و به گفته كلبى و طبرى، بزرگ اشعريان كوفه، كه از طرفداران و داعيان مختار بود، و از مردم براى او- هنگامى كه در زندان كوفه محبوس بود- بيعت مى‌گرفت، شخصى به نام السائب بن مالك بن عامر اشعرى بود، كه بعدها مشاور نزديك، و جانشين او در كوفه گرديد، و در جنگهاى او بر عليه لشكريان عبد الملك بن مروان، و عبد الله بن الزبير، و برادرش مصعب بن الزبير شركت داشت، و رئيس پليس- شرطه- كوفه شد، كه با شدت تمام به تعقيب و دستگيرى قاتلان امام حسين عليه السلام، و شركت‌كنندگان در واقعه كربلا پرداخت، و بسيارى از آنان را اعدام نمود، و عاقبت بهمراه مختار در محاصره قصر دار الامارة كوفه، با شجاعت در سال 67 هجرى به شهادت رسيد، و بعدها حجّاج فرزندش محمد بن السائب بن مالك اشعرى را- كه سرباز دلاورى بود- به قتل رسانيد. با تحكيم موقعيت خلافت مروانى در عراق، و رسيدن شخصيت خشن و خونريزى همچون حجّاج بن يوسف ثقفى به ولايت عراق، عرصه بر مخالفان بنى اميّه تنگ گرديد، دوره قتل عامها و كشتن و اعدام مظنونان فرا رسيد، و بى‌رحمى حجّاج و عمّال خونريز او جائى براى ابراز مخالفت مخالفان باقى نگذاشت. و پس از حجّاج يكى از برادرزاده‌هاى او به نام يوسف بن عمر ثقفى به ولايت عراق رسيد، در اين دوره سرورى اشعريان كوفه با دو تن از تيره

بنو ذخران از بطن ناجيه بود، اين دو تن عبد الله و أحوص فرزندان سعد بن مالك بن عامر اشعرى بودند، و عبد الله در حالى همنشين والى كوفه بود، كه برادرش أحوص چندين سال در زندان محبوس بود، و كسى از او ياد نمى‌كرد، تا آنكه مقدمات آزادى او فراهم آمد، آنگاه دو برادر فرصت را غنيمت شمرده، و شبانه بهمراه جمعى از خاندانشان به سمت كوههاى غرب ايران گريختند- كه تفصيل آن در بخشهاى پيشين پيشگفتار گذشت- و عاقبت دست تقدير آنان را به دشت قم كشانيد، و به روايت تاريخ قم آنان (در ايام خلافت عبد الملك، روز شنبه ماه فروردين، روز نوروز، سنة اثنتين و ثمانين از تاريخ پادشاه‌شدن يزدجرد بن شهريار، و سنة اثنتين و ستين فارسيه از هلاك و زوال يزدجرد، و سنه اربع و تسعين هجريّه) به قم نزول كردند، نزولى مبارك و ميمون، و منشأ آثار مهمى كه تا كنون شاهد ادامه آن هستيم.

استقرار اشعريان در قم سرآغاز فصل مهمى در تاريخ اين خاندان، و شهر قم، و سرزمين ايران و مذهب تشيع، و جهان اسلام بود، و شايد بدون اغراق بتوان گفت كمتر خاندانى- بجز خاندان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و معصومين عليهم السلام- به تنهائى توانسته باشد تا اين اندازه تأثيرگذار باشد.

اشعريان با استقرار در قم، و اطمينان از وضعيت خود توانستند در زمان كوتاهى كلنى قدرتمندى در قم ايجاد كنند، نخستين اقدام آنان خالى‌كردن كوفه از اشعريان بود، كه دسته دسته به قم مهاجرت كردند، و به روايت تاريخ قم در مدت زمان كوتاهى تنها از نسل سه تن اشعرى مهاجر از كوفه به قم، يعنى عبد الله بن سعد، و حمزة بن اليسع، و عامر بن عمران، نزديك به چهار هزار نفر در قم صاحب نام و خانه بودند. اشعريان در زمان كوتاهى شهر قم را سامان داده، و در آن محله و ميدانها و نظام آبرسانى برقرار ساختند، و دشتهاى پيرامون قم را احيا نموده، و دهها روستا و مزرعه ساخته كه بنام آنان مشهور بود، آنگاه در مقام ترويج مذهب و اعتقادات خود برآمدند، امام‌زادگان و علويان و محدّثين و فقيهان اماميه را از گوشه و كنار شهرهاى كوفه و بغداد و مصر و مدينه به قم فرا خواندند، و براى آنان وسايل زندگانى آسوده را فراهم آورده، و آنان را به نشر حديث و فقه آل محمد صلّى اللّه عليه و آله واداشتند، و

ديرى نپائيد كه قم مهمترين حوزه دينى مذهب تشيع گرديد، مركزيتى كه در طول فراز و نشيبهاى تاريخى گر چه دست خوش حوادث تاريخى و پستى و بلنديهاى آن گرديد، ليكن هرگز ريشه آن نخشكيد، و توانست در برابر حوادث مقاومت مناسب را نشان دهد، و در فرصتهاى مناسب سربرآورد و بار ديگر مركز علم گردد.

تدوين تاريخ شهر قم:

همان گونه كه پيشتر بدان اشاره رفت، شهر قم از جنبه‌هاى متفاوت مورد توجه اهل علم و قلم بوده و هر يك به تناسب زمينه تخصّص و مطالعات خود به گوشه‌اى از آن پرداخته، و اثرى از خود بر جاى نهاده است، از اين رو درباره شهر قم و ساكنان آن كتابهاى متعددى نوشته شده است. كتابهايى درباره تاريخچه عمومى شهر- بزرگان قم- راويان قم- شاعران قم- احاديث وارده در فضيلت شهر قم، و جز اينها. از نوشته تاريخ قم استفاده مى‌شود كه حد اقل تا يك قرن پس از شهرشدن قم، كتابى جامع درباره آن نوشته نشده بود، و به شهادت چند تن از بزرگان قرن چهارم هجرى، همچون صاحب بن عبّاد و استادش ابن العميد، و جز اين دو، به رغم تلاش و جستجوى فراوان آنان كتابى درباره قم نيافته‌اند و در چند جاى تاريخ قم به اين حقيقت اشارت رفته است.

حسن بن محمد بن حسن قمى، در مقدمه تاريخ قم مى‌گويد:

(... به كرات از أبو الفضل محمد بن الحسين العميد- رحمه اللّه- شنيدم كه او تعجب مى‌نمود، و مى‌گفت: سخت عجيب است كه اهل قم، اخبار قم بأسرها ترك كرده‌اند، و ايشان را در آن كتابى نيست، و همچنين شعرى از اشعار جعفر بن محمد بن على العطّار پيش ايشان نيست ...).

آنگاه در ادامه مى‌گويد:

(برادرم ⁽¹⁾ابو القاسم على بن محمد الحسن الكاتب، مرا گفت: كه چون به شهر قم رسيدم، و تفحّص بسيار كردم، باشد كه كتابى از اخبار قم بدست آورم، مقدور نشد؛ و بيشتر اين اخبار ⁽²⁾در مدت حكومت برادرم به قم تحصيل كردم، و بدست آوردم)

به گفته قمى در تاريخ قم:

(چنين رسانيدند بمن كه كتابى مشتمل بر مجموع اخبار قم، بنزديك مردى از عرب كه بشهر قم متوطن بود، نام او على بن حسين بن محمّد بن عامر، بوده است. در سنة ثمان و عشرين و ثلثمائة برسيد بشهر قم، و آن كتاب در خانه نهاده بود، و آن خانه فرود آمد، و آن كتاب در آن ميان تلف شد، و در آن كتاب ذكر اخبار عرب بود كه بقم نزول كردند، و ذكر دولت و اقبال ايشان تا بجندكاه بود، و چند حرب كردند، و بغير از اين قصّه، و خبرى ديكرى در آن نبود).

محمد بن حسن قمّى، پس از آگاهى از فقدان اين كتاب، به تشويق وزير دانشور آل بويه صاحب بن عبّاد طالقانى ⁽³⁾، همت به تدوين تاريخ قم نمود، و نيّت نخستين او تدوين تاريخ جامعى براى قم بود، تا بدين وسيله خواسته وزير را برآورده سازد، از اين رو در مقدمه كتاب مى‌گويد:

(پس من استخاره كردم بخداى عز و جلّ، و توكل كردم برو در جمع‌كردن اين كتاب، و در اين مدت كه اتفاق تصنيف اين كتاب افتاد، هر خبرى كزيده از اخبار قم كه يافتم، درين كتاب جمع كردم، و آن را به كتاب قم نام نهادم. چنانچه ياد كرده‌ام از اخبار قم قديمه و حديثه ياد كردم)

بعدها قمى دو فصل ديگر- كه ارتباطى با تاريخ قم نداشتند- به كتاب خود افزود.

نخستين: فصلى درباره تاريخ قبيله اشعرى در زمانهاى جاهليت و دوره اسلامى، كه علت افزون آن را به كتابش اين گونه بيان مى‌كند:ن.

1) . مقصود برادر نويسنده تاريخ قم است، كه والى و حاكم قم بوده است.

2) . مقصود اخبار جمع‌آورى شده در كتاب تاريخ قم است.

3) . مقصود از طالقان، روستاى طالخونچه از اعمال اصفهان است، نه طالقان قزوين.

(و پيشتر از اين عزيمت نموده بودم بر تصنيف كتابى، كه مشتمل باشد بر اخبار عرب اشعريه، كه بقم نزول كردند، جاهليّها و اسلاميّها، چون اين كتاب مرا دست داد، با خود كفتم بهتر آن بود كه اخبار عرب كه بقم آمده‌اند، در اين كتاب ياد كنم، زيرا كه ايشان آنكسى بودند كه مالك شهر قم شدند، و آنرا تكوير كردند، و بارو كشيدند ... پس أولى آن ديدم كه آن كتاب را با اين كتاب جمع كنيم).

دوم: أخبار مهاجران طالبى- يعنى ساداتى كه با حضرت أبو طالب پدر امير المؤمنين عليهما السلام نسبت نسبى دارند- كه از شهرهاى ديگر به قم هجرت كرده و در آن سكونت گزيدند.

و اين گونه بود كه يكى از كهنترين كتابهاى تاريخ محلى شهرهاى جهان اسلام به زبان عربى- كه زبان علمى و نوشتارى آن دوران بود- فراهم آمد، و تدوين گرديد. كتاب تاريخ قم را مى‌توان نخستين تاريخ جامع شهر قم بشمار آورد، كه اخبار شهر قم را از آغاز تا سال 379 هجرى در بر دارد. نيت نخستين مؤلف فراهم آوردن كتاب در 20 باب بود، ليكن به نظر مى‌رسد كه او تنها موفق به تدوين 5 باب گرديد، و پس از آن ديگر هرگز فرصت تكميل كتاب خود را نيافت، و تنها اثر خلق‌شده او به زبان عربى همين پنج باب است، كه آن هم بعدها از ميان رفت، و تنها ترجمه فارسى آن براى ما باقى ماند، و آنچه درباره وجود نسخه كامل كتاب و رؤيت آن به نقلهاى متعدد از مرحوم ميرزا حسين نورى رحمه اللّه به نقل از ميرزا عبد الله اصفهانى افندى در رياض العلماء، و مرحوم عالم جليل آقا محمد على بهبهانى- و بعدها تكرار آن در انوار المشعشعين في ذكر شرافة قم و القميّين از شيخ محمد على كچوئى- و جز اينها ادعا شده است، به احتمال قوى سهوى است كه منشاء آن روش غير متعارف مصنّف تاريخ قم در آوردن فهرست كامل و تفصيلى كتاب در صفحات آغازين كتاب و پايان مقدمه است، كه خواننده را در وهله اول به اشتباه انداخته، و اين انديشه در ذهن او جاى مى‌گيرد كه كتاب كامل در اختيار اوست، علاوه بر اين شاهد قوى بر ناتمام ماندن كتاب، آن است كه در طول ده قرن از تاليف تاريخ قم، تمامى كسانى كه اين كتاب مرجع آنها در نقل مطالب تاريخى،

راجع به قم يا علويان مهاجر به قم بوده، كه نخستين آنان ابراهيم بن ناصر طباطبائى، از تبار شناسان قرن پنجم هجرى، در كتاب منتقلة الطالبيّة مى‌باشد، و ديگرى علامه مجلسى رحمه اللّه در قرن يازدهم هجرى، و بسيارى جز اين دو تن كه بدون اشاره به نام تاريخ قم- همچون ياقوت حموى در معجم البلدان- مطالب تاريخى درباره اشعريان يا علويان مهاجر به قم را به نقل از او آورده‌اند، همگى تنها به نقل مواد تاريخى پنج باب نخست كتاب بسنده كرده، و هرگز يادى از ديگر بابها يا فصول پانزده گانه مكّمل كتاب نكرده‌اند، در حالى كه بنابر آنچه كه در فهرست آغاز كتاب آمده، بابهاى نانوشته كتاب محتوى مطالب تاريخى و رجالى مهم و فراوان است، كه در هيچ منبع ديگرى يادى از آنها نشده، و ارزش آنها كمتر از مطالب و مواد تاريخى پنج باب نخست كتاب نمى‌باشد، كه اقتضاى نقل آنها در كتابهاى متاخر مى‌رفت، از اين رو عدم نقل آنها شاهد محكمى بر احتمال سابق الذكر است.

نويسنده تاريخ قم:

درباره نويسنده تاريخ قم، اطلاعات بسيار اندكى در دست است، و در هيچ يك از منابع تاريخى و شرح حالهاى كهن، يادى از او و از سوانح زندگانى او همچون نسبت خانوادگى- زادگاه- تحصيلات و مشايخ علمى- فرزندان و سال تولد و وفات او و جز اينها نيامده است. نخستين منبع اطلاعات ما خود قمى است، كه با جستجو در مقدمه تاريخ و متن آن مى‌توان به اطلاعات ارزشمند زير، كه بخشى از زندگى نانوشته او را براى ما روشن مى‌كند دست يافت:

آن گونه كه در آغاز مقدمه كتاب آمده است، نام نويسنده كتاب (حسن بن محمد بن حسن قمى) است.

در مقدمه به صراحت از شهر قم به عنوان وطن خود ياد كرده، و مى‌گويد: (بلده قم كه شهر من است)

آگاهيها و اطلاعات او درباره شهر قم، بگونه‌اى است كه نشان مى‌دهد او از كودكى در شهر مى‌زيسته، و با مشكلات ساكنان شهر، و سختى آنان در تهيه لوازم زندگى- بويژه آب و جز آن- آشنايى دارد.

در مقدمه كتاب به تفصيل از صفات انسانى، و فضائل اخلاقى، و كمالات نفسانى، و رفتارهاى بزرگمنشانه و دولتمردانه، وزير صاحب بن عبّاد، و نيكيها و توسعه‌اى كه بر مردم، و بويژه اهل علم و قلم و كتاب روا داشته، به گونه‌اى ياد مى‌كند كه نشان مى‌دهد از نزديك با او ارتباط داشته است، و اين نشان از مقام والاى علمى، و وجاهت و اعتبار اجتماعى او دارد.

قمى هنگام ياد كرد فضائل صاحب بن عباد، يكى از بهترين و گزيده‌ترين و نيكوترين خصال او را اين مى‌داند كه: (كتب بسيار، و دفائن بيشمار، و دواين از انواع علوم، و اصناف اشعار و فنون اخبار، بر طلبه و اهل علم وقف نمود، تا مطالعه آن مى‌نمودند، و از آن فوايد بر مى‌داشتند، و نسخ برمى‌داشتند و مى‌نوشتند)،

كه نشان از دل مشغولى و دغدغه فكرى يك عالم آگاه به مسائل فرهنگى است، از اين رو براى تشكر جزئى از فضائل و نيكيهاى آن وزير دانشمند، بر عموم مردمان و خصوص اهل علم و قلم، تحفه‌اى و هديه‌اى مناسبتر و نيكوتر از (كتابى و تصنيفى كه من در آن جمع كنم، و ياد كنم در آن اخبار شهر قم و اهل قم) نيافت، از اين رو به تدوين تاريخ قم پرداخت.

داشتن رابطه تنگاتنگ علمى، با يكى از بزرگترين و مشهورترين كاتبان جهان اسلام، يعنى وزير دانشمند آل بويه، ابو الفضل محمّد بن الحسين العميد خراسانى، مشهور به ابن العميد، كه درباره او گفته‌اند (بدأت الكتابة بعبد الحميد و ختمت بابن العميد)، و گفتار ابن العميد درباره قم، كه فرموده بود (سخت عجيب است كه اهل قم اخبار قم بأسرها ترك كرده‌اند، و ايشان را در آن كتابى نيست)، مشوّق قمى در تاليف تاريخ قم گرديد.

مطالعه تاريخ قم خواننده را با نويسنده‌اى آگاه به شعر و ادب و تاريخ و علم رجال و

تبارشناسى، و كتابهاى متنوع جغرافيا و بلدان و بنيان و فقه و خراج و احكام سلطانيّه، و جز اينها از علوم متداول زمان خود روبرو مى‌كند، كه نشان از جايگاه بلند، و مرتبه علمى والاى او دارد.

كهنترين منبعى كه در آن از نام مؤلف تاريخ قم ياد شده، كتاب منتقلة الطالبيّة ⁽¹⁾، نوشته ابن طباطبا (قرن پنجم هجرى) است، كه نام او را (ابو على، الحسن بن محمد بن الحسن بن السائب بن مالك الأشعرى القمى، صاحب كتاب قم) آورده، كه نشان مى‌دهد او از تيره اشعريان قم است.

ليكن- بنابر نقل صاحب رياض العلماء- مير منشى شرف الدين حسين حسينى قمى- از فضلا و هنروران نيمه دوم قرن دهم هجرى- در كتاب احوال و مفاخر و مناقب شهر قم ⁽²⁾نام او را (ابو على، حسن بن محمد بن الحسن شيبانى قمى)، ضبط كرده است، كه نسبت (شيبانى) او با توجه به تصريح تبارشناس آگاه و خبره‌اى همچون ابن طباطبا، به اشعرى‌بودن او، نادرست است.

از سوى ديگر خود قمى نام برادرش را كه مدتى امارات قم را به عهده داشته، اين گونه آورده:

(و برادرم ابو القاسم على بن محمد بن الحسن الكاتب، مرا گفت كه چون به شهر قم رسيدم، تفحّص بسيار كردم كه كتابى از اخبار قم بدست آوردم مقدور نشد)

گر چه نسبت (كاتب) به جهت اشتغال ابو القاسم على به عنوان كاتب ديوان مى‌باشد، ليكن فاقد نسب قمى يا اشعرى است، كه احتمال مى‌رود برادرش ساكن قم نبوده، و بعدها به عنوان حاكم قم به اين شهر گسيل شده است.99

1) . منتقلة الطالبيّة: 255، چاپ نجف

2) نگاه كنيد به منابع اين گفتار در: كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم: ص 51، تاريخ مذهبى قم: ص 27، طبقات اعلام الشيعة: قرن چهارم، ص 99

مرحوم علامه مجلسى رحمه اللّه، در بحار الانوار و پس از او ميرزا عبد الله أفندى در رياض العلماء، و پس از اين دو تمامى شرح حال نگاران، قمى را معاصر شيخ صدوق، و شاگرد برادرش حسين بن على بن بابويه قمى دانسته‌اند، سيد محسن امين عاملى رحمه الله در اعيان الشيعة ⁽¹⁾مجموع گفتار آنان را اين گونه آورده است:

(الشيخ حسن بن محمد بن الحسن القمى، صاحب تاريخ قم: النسخ مختلفة في اسم جدّه، ففي بعضها الحسن، و في بعضها الحسين، و الأول أكثر. ذكره صاحب رياض العلماء في موضعين من كتابه، فقال في مجموعها إنه كان من أكابر قدماء علماء الاصحاب، و من اجلاء القميّين، و من قدماء علمائهم، و من معاصرى الصدوق، و يروى عن الحسين بن على ابن بابويه- أخى الصدوق- بل يروى عن الصدوق أيضا، له كتاب تاريخ بلدة قم، ألّفه للصّاحب بن عبّاد، و أورد فيه بعض الأخبار عن الأئمة الاطهار، و قد عوّل عليه الاستاذ المجلسى رحمه اللّه في البحار، فقال في اوّل البحار: و كتاب تاريخ بلدة قم، كتاب معتبر لم يتيسّر لنا اصل الكتاب، و إنّما وصل الينا ترجمته، و قد أخرجنا بعض أخباره ...)

أمّا شاگردى قمى نزد حسين بابويه (برادر شيخ صدوق)، به جهت چند روايتى است كه مستقيما از او در تاريخ قم نقل شده است، از اين رو علّامه مجلسى او را از شاگردانش قلمداد كرده است، چنانكه سرآغاز شهرت نام كتاب قمى نزد متأخرين، به تاريخ قم نيز از علّامه مجلسى است، زيرا نام حقيقى اين تأليف- چنانكه قمّى خود بدان در مقدمه كتابش اشاره مى‌كند- كتاب قم است، ليكن علّامه مجلسى از اين كتاب با دو نام ياد كرده است، بيشتر به نام تاريخ قم، و در يك مورد (بحار الانوار: 57/ 219) بنام تاريخ المشاهد و القبور الواقعة في بلدة قم.46

1) . اعيان الشيعة: 4/ 246

اما شيخ محمد على اردستانى كچوئى، از اين كتاب با نام اخبار قم ياد مى‌كند ⁽¹⁾

قمّى علاوه بر تاريخ قم، سه كتاب ديگر نيز تاليف كرده است، كه عبارتند از:

1- ديوان اشعار عطّار قمى، جعفر (يا أبو جعفر) بن محمد بن على العطّار

بنا به نوشته قمّى، اشعار اين شاعر گمنام، نزد محمد بن الحسين بن العميد، از اشعار رودكى و رازى برتر بوده است (زيرا كه او در آن معانى لطيفه اختراع كرده، و بر نظراى خود از روذكى و رازى بذان شعر فائق شده، و أبو الفضل در حقّ او فرموده كه أبو جعفر در روزكار خود، همچو إمرى القيس است در روزكار خود، پس جمع كردم از براى ابو الفضل بعضى از شعر أبو جعفر).

2- اخبار اشعريان

اين كتاب (مشتمل باشد بر أخبار عرب اشعريّه، كه بقم نزول كردند، جاهليّها و اسلاميّها)، ليكن پس از اقدام قمّى به تدوين تاريخ قم، بخشهاى نوشته‌شده اين كتاب را ضميمه تاريخ قم نمود، كه فصل اول و دوم از باب پنجم تاريخ قم را تشكيل مى‌دهد.

منابع تاريخ قم:

با توجه به اهميت كتاب تاريخ قم كه يكى از كهنترين كتابهاى تدوين‌شده درباره شهرهاى ايران در دوره اسلامى است، و اطلاعات نادر و كم نظير و ارزشمندى در رابطه با وضعيت يك شهر در آن دوران- از جهت شهرنشينى، كشاورزى، آبيارى، ماليات، تقسيم‌بنديهاى ادارى، ديه‌ها، بلوكات، طسوجها، روابط متقابل ميان حاكمان و واليان و مردم، و جز اينها- در اختيار خواننده قرار مى‌دهد، از اين رو منابع اين كتاب از ارزش افزوده‌اى برخوردار است، و قمّى با توجه به اهميت كتاب خود، و جايگاه آن نزد آيندگان، و با آگاهى از نقش سند و منبع يك خبر و روايت در پذيرش و ردّ آن، به نقش خود به عنوان يك ناقل امانتدار

1) . انوار المشعشعين: 1/ 14

أخبار و روايات تاريخى آن دوران به خوبى وفا كرده است، از اين رو تا حدّ امكان به تمامى و منابع اطلاعات كتاب خود، در آغاز روايات اشاره كرده، و در برخى موارد به نقد و بررسى متن خبر نيز پرداخته است. امانت قمّى در اسناد اخبار و روايات و اطلاعات خود به منابع پيشينيان خود، به گونه‌اى است كه محدّث خبره‌اى همچون علامّه مجلسى رحمه اللّه ضمن تمجيد و توثيق وى، روايات مسند او را به عنوان أخبار صحيح تلقى كرده، و تمامى آنها را در بحار الانوار نقل فرموده است.

قمّى براى آگاه كردن آيندگان به ارزش زحمات و تلاشها و جستجوهاى خود در جمع آورى مواد كتاب تاريخ قم، در چندين موضع از مقدمه كتاب، به مشكلات و سختيهاى خود در راه تدوين كتاب از طعن طاعنان، و ملامت ملامتگران، و نيش زبان خرده‌گيران كم خرد احتمالى آينده اشاره كرده، و مى‌گويد:

•

من هيچ فاضلى و بزرگى را بشهر قم نيافتم، كه بنزديك او خبرى از اخبار شهر قم باشد، كه از او ياد كيرم، تا بسبب آن تصنيف كردن اين كتاب بر من آسان آيد.

•

پس بغايت من حريص كشتم بر تصنيف اين كتاب، و بيشتر اين اخبار در مدت حكومت برادرم بقم تحصيل كردم، و بدست آوردم، و بعضى از آن بود كه از افواه مردم شنيده بودم، و بعضى از آن خود بر آن وقوف يافته بودم، و بسيار جهد و كوشش كردم، و همّت مصروف داشتم، بر آنكه مجموع اين اخبار در يك كتاب بيابم، يا از يك كس بدانم، مقدور و متمشّى نشد، بلكه هر خبرى در كتابى ديكر، و از جائى و كسى ديگر بدست آوردم.

•

همچنين حمزه را ديدم كه در كتاب خود ياد كرده بود، كه بسيار زحمت و مشقّت و تعب و رنج بذو رسيد، و من سوكند مى‌خورم كه آنچه حمزه فرمود عين صدق و صواب بود.

•

پس بدان كه هر كه متصدى تصنيف كتابى، و مصنّف جمع رساله‌اى كردد، با نفس خود مخاطره مى‌كند، و خود را در معرض معارضه خداوندان فضل و فهم و نقض مى‌آورد، و از طعن طاعنان، و ملامت عيب‌جويان بسلامت نخواهد بود، و از دست و زبان ايشان خلاص نخواهد

يافت، مكر بتوفيق بارى.

• اين كتاب كه من تصنيف مى‌كنم، اكر مشتمل بر غير اين معنى و مقصود بودى، از فنون آداب و صنوف اشعار مدوّنه، بسيار آسانتر بودى از جمع اخبار شهرى

قمّى در پايان مقدمه كتاب خود، متواضعانه مجموعه جمع‌آورى‌شده در كتاب را، حاصل تلاش خود دانسته، و در عين حال مسئوليت مندرجات آن را به عهده راويان اخبار قرار داده، و مى‌گويد:

و مع هذا من معترفم بذانك مبلغ و مقدار علم و فهم من اين است ...، و آنچه من در اين كتاب جمع كرده‌ام، اكر حقّست و اكر باطل، نسبت آن با صاحبش كرده‌ام، و آنچه در اين كتاب اتفاق افتاده است از افراط و تفريط، در لفظ و در فعل، من از آن برى‌ام، چه سخن ديكرى است، و منسوب است با صاحبش.

قمّى در راه تدوين كتاب خود، از مجموعه گسترده‌اى از منابع و مصادر متداول و غير متداول در عصر خود كمك گرفته است، اين منابع شامل كتابهاى مدون، اخبار و روايات تاريخى معنعن، اسناد دولتى، دفاتر ديوانى، مصادر شفاهى، و جز اينها مى‌گردد. اين منابع- بنابر آنچه قم‌شناس خبره دكتر سيد حسين مدرسى طباطبايى تنظيم نموده ⁽¹⁾- عبارتند از:

الف) مصادر عمومى متداول:

1- كتاب البلدان، نوشته ابن فقيه، أبو عبد الله احمد بن محمّد بن اسحاق همدانى

2- كتاب اصفهان، نوشته حمزة بن حسن اصفهانى.

3- كتاب بنيان (تبيان)، نوشته احمد بن محمد بن خالد برقى، متوفاى 274- 280 ه

4- كتاب همدان، نوشته أبو على، عبد الرحمن بن عيسى بن حمّاد همدانى، معروف به كاتب31

1) . كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم: 17- 31

بكر بن عبد العزيز.

5- كتاب سير الملوك عجم.

6- كتاب شجره أنساب علويّه، نوشته احمد بن احمد مادرانى.

7- كتاب أدب الكّتاب، نوشته أبو بكر محمّد بن يحيى صولى.

8- كتاب تاريخ صولى، نوشته أبو بكر محمّد بن يحيى صولى.

9- كتاب رايات، نوشته أبو البخترى.

10- كتاب فتوح أهل الاسلام، نوشته ابو عبيدة معمّر بن المثنى.

11- كتاب عباسى، در احوال و اخبار خلفاء دولت عباسى، نوشته احمد بن اسماعيل بن سمكه، أبو على بجلى.

12- تفسير قرآن (تفسير الأى التى نزلت في أقوام بأعيانهم)، نوشته ابن الكلبى، هشام بن محمّد بن سائب.

13- رساله أسد بن عبد اللّه بسطامى نظّار.

14- كتاب منسوب به احفص بن زيد، آزاد كرده سائب بن مالك اشعرى.

15- كتاب اخبار مهتدى، به روايت عبيد الله بن سليمان بن وهب.

16- كتابى در خواصّ شهرها.

و در برخى موارد نيز از مأخذ مربوط با عنوان كلى ياد مى‌كند، همچون: تاريخ سنين خلفا، تاريخ شيعت، يافتم از تواريخ، در جايى ديكر خواندم.

همچنين در برخى موارد بجاى ياد كرد كتاب، از اشخاص و نويسندگان مشهورى ياد مى‌كند، كه پيداست از نوشته‌هاى آنان گرفته است، همچون:

أبو مخنف، هشام بن محمّد بن السائب كلبى، ابن مقفّع، محمّد بن اسحاق، احمد بن محمد بن عيسى، و جز اينها، همچنين برخى اشعار عربى از شاعران معروف و جز آنان- گاه با ذكر نام سراينده و گاه بدون آن- نقل شده، كه عبارتند از:

1- لاميه مشهور حضرت أبو طالب عليه السلام در مدح رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم.

2- بيتى از معلقّه زهير بن أبى سلمى مزنى مصرى.

3- لاميه مشهور ابن الزّبعرى.

4- قطعه‌اى از ابراهيم بن هرمة قرشى، متوفاى 176 هجرى.

5- بيتى از فرزدق شاعر معروف.

6- ابياتى از سيّد حميرى.

7- بيتى مشهور از أبو تمّام طائى.

8- بيتى مشهور از حسّان بن ثابت.

9- بيتى از أوس بن حجر تميمى.

10- بيتى از قثم بن خبيّة عبدى، متوفاى سال 80 هجرى.

11- قطعه‌اى از احمد بن محمد بن خالد برقى، كه در هيچ منبعى نيامده.

12- قطعاتى از مالك بن عامر اشعرى.

13- بيتى از نابغة جعدى.

14- بيتى از كثير عزّة.

15- قطعه‌اى از دعبل بن على خزاعى.

16- مجموعه‌اى از رجزهاى اشعريان.

17- و قطعات و ابيات ديگرى كه از سرايندگان آن اطلاعى نداريم.

ب- دفاتر ديوانى و اسناد غير مدّون:

از مصادر عمده كتاب، تعدادى از اسناد ديوانى و ادارى آن عهد است، كه بيشتر مستوفيان و متصديان خراج، و ارباب ديوان بر آن دسترسى داشته‌اند، و جزء مصادر مدوّن متداول نبوده، چنانكه برخى از آنها نيز اختصاص به ديوان قم نداشته است، مانند:

1- كتاب رى، يا دفتر ماليات ديوان رى.

2- دفتر ثبت انساب اشعريان، كه در آن نام هر فرد اشعرى زنده در قم ثبت بوده است.

3- شكايت‌نامه مفصّل يكى از ارباب نهاوند.

4- احكام واليان به جمع‌آورندگان خراج، كه از آن با نام (عقود معقوده و دستورات مختومه به نام ارباب خراج و جهابذ) ياد مى‌كند.

5- دفتر ثبت تقدير ارتفاعات خراج در سال 306 هجرى.

برخى ديگر، دفاتر حساب و اسناد ديوان قم بوده است، كه او در دوره حكومت برادرش در قم، از آن بهره برده، و بسيار جاها در متن كتاب- به خصوص در باب دوم- بدان استناد مى‌جويد، همچون:

1- دستور جمل القرى به قم.

2- دفاتر رساتيق قديمه.

3- دفاتر ديوان قم.

4- بعضى از دفاتر عتيقه قديمه كه (عقدنامه جهبذ به قم) در آن بوده است.

5- كتاب ريوع.

6- ديوان فارسى، يعنى دفترى كه متعلق به خراج ايرانيان و مجوسيان بوده.

7- دستورات قديمه.

8- ديوان آب قم، به حساب و تفصيل ابراهيم بن على، و محمد بن على.

9- دستور خراج به كوره قم.

10- دفتر ذكر مالها به قم و نهاوند و همدان.

11- دفتر اصل و قانون مبلغ مال خراج به قم.

12- دستور و عمل عاملان برادرش أبو القاسم كاتب.

13- دفترى در باب خراج قم، به مهر احمد بن محمّد عامل قم.

14- نسخه آل سعد در تقسيم آب قم.

15- نوشته‌اى در مورد چگونگى عمل و دستور جهبذ به قم

16- قباله نو و كهنه.

17- دفتر ديوانى محمد بن على بن ابراهيم بن على، و محمد بن عيسى بن عبد الله.

ج- مصادر شفاهى و راويان:

قمّى بسيارى از مطالب كتاب قم را، از افواه راويان- به واسطه يا بى‌واسطه- نقل كرده است، كه نام كسانى كه بى‌واسطه از آنان روايت مى‌كند، عبارتند از:

1- ابو القاسم ابراهيم بن على بن أبى الحسن علوى آوى.

2- ابو القاسم محمدى.

3- ابو القاسم احمد بن عيسى بن احمد.

4- ابو على عبديل.

5- احمد بن اسماعيل سمكه نحوى.

6- ابو عبد الله حسين بن احمد موسوى.

7- حسين بن على بن حسين بن موسى بن بابويه، كه گويا همه روايات مربوط به قم را از او روايت مى‌كند.

8- ابو على، حسين بن محمّد بن نصر بن سالم.

9- عبد الله بن محمّد بن على جعفرى.

10- ابو الحسين، على بن محمد بن جعفر بن خزيمه أسدى منجّم.

11- على بن موسى اوسته (يا اوشته).

12- ابو الحسين، عيسى بن على علوى عريضى.

13- از شخصى كه از او با نام (شيخ قزوينى و غيره كه مرا روايت كردند).

همچنين قمى از تعداد زيادى از راويان روايت كرده است، كه با توجه به سلسله طبقات روات، نمى‌تواند مستقيما از آنها روايت كرده باشد، بلكه واسطه يا وسائطى در ميان بايد باشد، كه قمى از آنها ياد نكرده، و يا به احتمال فراوان از اصل يا كتابهاى روايى آنان كه در آن دوره متدوال بوده روايت كرده است، همچون: ابن أبى زياد- أبو عبد الله- احمد بن محمد- اسماعيل بن كثير- حسن بن محمد- ابو الفضل حسين بن على بن حسن بن عيسى بن محمد بن على بن جعفر الصادق عليه السلام- ابو الفضل حسين بن حسن عميد زهرى- سعد بن عبد الله بن أبى خلف اشعرى- سلمه- سليمان بن راشد- سهل بن زياد- على بن عيسى- على بن يحيى منجّم- أبو الحسن عيسى بن على بن حسن علوى عريضى- فضل بن شاذان- محمد بن حسين بن أبى الخطّاب اشعرى- محمد بن على ماجيلويه- محمد بن عيسى يقطينى- محمد بن يحيى- و جز اينها.

همچنين قمى در بسيارى از موارد، از منابع و مصادر شفاهى خود با عنوان كلى ياد مى‌كند، چنانكه مى‌گويد:

مشايخ علويه- روات اشعريه- راويان فتح‌هاى بلاد اسلام- اهل دانش و معرفت به خراج قم- بعضى از كتّاب ديوان قم- راويان قم- علماء مدينه- روات عجم- راويان عرب به قم- مشايخ قم- اهل قم- جمعى از ثقات- بعضى از مشايخ- بعضى از مشايخ قم- بعضى راويان عرب- بسيارى از مشايخ و پيران قم- بعضى از متقدمان.

و گاهى منابع قمى از اين نيز مبهمتر و كلى‌تر است، چنانكه مى‌گويد:

چنين رسيده است به من- روايت است- روايت كرده‌اند- راوى چنين كويد- بعضى كويند- حكايت كنند- ديكران كفته‌اند- از بعضى روايت است.

ه- اسناد و وثائق تاريخى:

از ديگر امتيازات كتاب قم آن است كه، قمى برخى از اصول ارزشمند اسناد ديوانى را به

طور كامل نقل كرده است، كه در برخى موارد مترجم تاريخ قم، ترجمه فارسى آن را بهمراه اصل عربى آن آورده است، اين موارد عبارتند از:

1- متن عربى تهنيت‌نامه صاحب بن عبّاد، به هنگام بازگشت ابو الحسن موسى بن احمد رضوى- نقيب سادات قم- از سفر حجّ خانه خدا.

2- متن عربى حكم امير المؤمنين عليه السلام به متولى امور صدقات.

3- دو متن اصلى ضمانت‌نامه‌اى كه جهبذان و جمع‌كنندگان خراج قم به ديوان مى‌داده‌اند.

4- نسخه برات مال صدقات.

5- صورت مجلس و گواهى مورخ شعبان 255 هجرى، براى محمد بن مجمّع، عامل خراج قم.

6- صورت تعهدنامه ده نفر از متصديان جمع‌آورى خراج قم.

7- نسخه ناطق به مال و خراج قم.

8- دفتر ذكر مال‌ها به قم.

9- دفتر مبلغ مال و خراج به كوره قم، در سال 278 هجرى.

*** ويژگيهاى كتاب تاريخ قم:

علاوه بر آنچه گذشت، كتاب قم داراى ويژگيهاى منحصر به فردى است، كه بر ارزش اين كتاب، به عنوان يك كتاب در بردارنده حوادث و وقايع تاريخى مى‌افزايد، برخى از اين خصوصيات عبارتند از:

1- توجّه به جنبه‌هاى شهرسازى اسلامى و لوازم آن، از قبيل: سراى حكّام و واليان، زندان، دار الضّرب، سراى خراج، و جز اينها از ساختمانهاى حكومتى، و مسجد جامع، و

مساجد محلّات، و مدارس و بقعه‌ها و ديگر تاسيسات مذهبى، محله‌ها و ميدانها، و گذرها، و خانه‌ها، و حمّامها، و سراها و كوشكها، و ديگر لوازم زندگى عامه مردم، بيان چگونگى تقسيم آب براى مصارف كشاورزى و خانگى و صنعتى (آسياها)، توسط نهرها و جويهاى كوچك و كاريزها، بويژه در شهر كم آبى همچون قم.

2- شرح و بسط چگونگى جمع‌آورى خراج ساليانه، از زمينهاى كشاورزى و باغها، كه يكى از معضلات تاريخى شهر قم بشمار مى‌آمد، و بخاطر آن مردم ساليان دراز در سختى و زحمت بودند، و همواره جنگ و نزاع ميان زمين‌داران، با متوليان خراج براى كاستن از نرخ خراج، و اينان با ديوان خراج در بغداد، براى تأخير پرداخت برقرار بود. دريافت خراج كه بر پايه مساحت زمينهاى كشاورزى، و نرخ خراج ساليانه بر مبناى مقدار كشت و درخت و چهارپا و بردگان و اهل دمّه قرار داشت، از مشكلاتى بود كه هر والى و متولّى خراجى با آن گريبانگير بوده، تاريخ قم به تفصيل به بيان مشكلات مردم قم، و ميزان خراج، و مقدار زمينهاى كشاورزى، و نرخ خراج، و تعداد دفعات اندازه‌گيرى و مساحت قم، و چگونگى آن، و واحد اندازه‌گيرى، و زمينهاى معافه و مستثناة، و نام مسّاحان، و دوره‌هايى كه در آن مساحت انجام گرفت، و ارتفاع قيمتها و كاهش آن پس از هر مساحت، و چگونگى جمع آورى خراج، و مقدار آن، و وزن پول پرداختى و نوع آن، از درهم و دينار، و هزينه و مصارف جانبى جمع‌آورى، همچون رسوم پرداختى به جهبذ و همراهان او، و متولّى تحويلات و كتّاب أحياز، و نويسندگان قباله‌ها و ضمانها، و متوليّان غلّات و چهارپايان، رئيسان محلّه‌ها، بوّابان، پيكها و فيوج، عاملان رستاقها، وكلا و امناء و ناظران، و جز اينها از كارمندان دار الإمارة و ديوان خراج، به تفصيل سخن گفته است، و در اين رابطه با اعتماد بر اسناد و مدارك حكومتى، آگاهيهاى ارزشمندى درباره كشت و زرع و گياه، و زمين و مساحتهاى متداول در آن دوران ارائه مى‌كند.

3- ارائه آمارهاى تفصيلى و دقيق درباره جنبه‌هايى از فعاليتهاى عمرانى و آبادانى شهر

قم، كه سبب شكوفائى اقتصادى و توسعه آن گرديد، و در هيچ منبعى جز اين كتاب نيامده است، همچون: تعداد كاريزهاى قم در دوره ساسانى و اسلامى، با ذكر خصوصيات، و ميزان آب‌دهى، نوع آب (شورآب يا خوشاب)، وضعيت آب رودخانه قم، و چگونگى تقسيم آب آن براى مصارف گوناگون، و جويهاى متفرع از آن، و تعداد آنها، و ميزان آب‌گيرى آن، آسيابهاى قم بر روى رودخانه قم و شعبات آن و تعداد آنها.

4- توجه گسترده و دقيق و فنّى به نواحى پيرامون شهر قم، به ذكر طسوجها يا نواحى، و سپس رستاقها يا دهستانها، و سپس ديه‌ها و روستاهاى كوچك، و در نهايت باغها و مزارع مستقل، كه در اين راستا نام دهها طسوج و ناحيه و دهستان، و صدها ديه و مزرعه و باغ آباد و ويران، با ذكر نامهاى كهن و كنونى آنها، و علت نام‌گذارى، مالكان كنونى، ميزان محصولات كشاورزى، و جنس و نوع و مقدار آن، انواع درختها و درختچه‌ها، و ميزان محصول‌دهى ساليانه آن، و نرخ خراج متعلق به هر يك از توليدات كشاورزى و دامى، و ذكر زمينها و باغهاى موقوفه و سلطانى و معاف از پرداخت خراج، و حيازات و زمينهاى محوزه و غيره.

5- اشاره به برخى از ويژگيهاى جغرافيايى قم از قبيل كوهها، دشتها، صحراها، و بيابانها، معادن، دروازه‌ها و بابها، راهها، درياچه نمك، چشمه و كوه نمك، قلاع تاريخى، ميلها و علامتها، آتشكده‌ها، باروى قديم و جديد قم، طلّسمهاى متنوع، و جز اينها.

6- بخش پايانى كتاب (فصل پنجم)، كه در بر گيرنده رساله‌اى است درباره تاريخ خاندان اشعرى، از دورانهاى كهن تا نيمه قرن نخست هجرى، كه به علت دارا بودن اطلاعات منحصر به فردى درباره پيشينه اين خاندان يمنى، و حوادث و وقايع تاريخى، و شخصيتهاى با نفوذ و صاحب نام آنان، از ارزش فراوانى برخوردار است.

7- فصل دوم از باب سوم كتاب قم، كه به هجرت گروههاى بزرگى از خانواده‌هاى طالبى و علوى پرداخته، اطلاعات ارزشمند و كم نظير، بلكه منحصر به فردى از هجرت تيره‌هاى هاشمى، از شهرهاى حجاز و عراق و جز اينها به شهر قم را در بر دارد، كه به سكونت و زاد و

ولد، و فرزندان و نوادگان و بزرگان و نامداران و نقيبان و بقعه‌هاى آنان پرداخته است.

8- ترجمه تاريخ قم داراى ارزش مضاعفى، از جهت ملاحظات جنبه‌هاى زبان‌شناسى، و دارابودن واژه‌هاى فارسى كهن، و كلمات فارسى متعلق به گويش قمى، يا گويش بخشهاى مركزى ايران مى‌باشد، كه مورد توجه زبان‌شناسان قرار داشته است ⁽¹⁾، علاوه بر آن كه متن ترجمه تاريخ قم، يكى از نمونه‌هاى ممتاز نثر فارسى در سالهاى آغازين قرن نهم هجرى بشمار مى‌رود.

اينها نمونه‌هاى از ويژگيهاى منحصر به فرد كتاب تاريخ قم است، و تفصيل ديگر ويژگيها كتاب جايگاهى جز اين پيشگفتار دارد،

و بطور فشرده بهترين ارزيابى درباره اين كتاب، گفتار قم‌شناس خبير سيد حسين مدرس طباطبايى است، كه مى‌گويد:

(كتاب قم اثرى بسيار مهم بوده، كه از آن فوائد و آگاهى‌هاى بسيار نادر و منحصر به دست مى‌آيد، از همين قسمت بازمانده و مترجم، بسيارى چيزها در بررسى‌هاى تاريخى و زبان‌شناسى، و رسوم قديم كشاورزى، و تقسيم آب، و خراج زمين‌ها، و جز آن دانسته مى‌شود، كه نظير آن را در هيچ جاى ديگر نمى‌توان يافت، در بسيارى از تحقيقات نو شرقى و غربى، در اين گونه مسائل از اين مأخذ به حدّ كمال سود جسته شده است، كه نمونه آن را در مالك و زارع لمبتون مى‌بينيم) ⁽²⁾

ترجمه تاريخ قم و مترجم آن:

متن عربى كتاب قم از هنگام تدوين در سال 379 هجرى، تا سالهاى نخستين قرن نهم

1) . نگاه كنيد به: نشر دانش، شماره اول سال بيستم، ص 30.

2) . كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم: ص 36.

هجرى، در دسترس اهل علم قرار داشت، ليكن در سال 805 هجرى، به تشويق يكى از اميران خاندان صفى- حاكمان محلّى قم- متن عربى به زبان فارسى برگردانده شد، و با ترجمه آن متن اصلى و عربى آن از ميان رفت، و تا كنون پس از گذشت بيش از پنج قرن اثرى از آن يافت نشده، و تمامى كوششها و جستجوها براى يافتن اثرى از آن بى‌نتيجه مانده است، و به فرموده علّامه سيد عبد العزيز طباطبايى رحمه اللّه، به احتمال قوى متن عربى كتاب قم به سرنوشت بسيارى از اصول اربعمأئة- كه پس از تدوين مجموعه‌هاى حديثى كتب اربعة، و ضميمه‌شدن اخبار و روايات آن اصول در مجموعه‌هاى فراگير، نياز به مراجعه و استنساخ آنها كم شد، و بتدريج نسخه‌هاى كهن باقيمانده بر اثر حوادث روزگار از ميان رفت- گرفتار آمده است.

مترجم تاريخ قم، تاج الدين حسن خطيب، ابن بهاء الدين على بن حسن بن عبد الملك قمى، از اديبان و فاضلان قم در اوخر قرن هشتم و نيمه نخست قرن نهم هجرى است، (متوفاى پيش از رمضان سال 847 هجرى)، وى كه مردى اديب و دانشمند و متبحّر در ادبيات فارسى و عربى بود، به خواهش و تشويق حاكم قم خواجه ابراهيم بن محمود بن محمد بن على صفّى (يا به تعبير مترجم كه پس از چند سطر تعريف و تمجيد ولى‌نعمت خود، نام او را اين گونه آورده:

(الخواجه فخر الحقّ و الدنيا، و الدولة و الدين، عماد الاسلام و المسلمين، ابراهيم بن الصّاحب الأعظم السعيد، المغفور المبرور، مولى الوزراء في زمانه، الواصل الى عفو اللّه و غفرانه، الخواجه عماد الدولة و الدين، محمود بن الصاحب السعيد المرحوم المغفور، الخواجه شمس الدولة و الدين، محمد بن على الصفى، خلّد الله تعالى ظلال عواطفه و اشفاقه، و نوّر قبور مواضيه و اسلافه).

در سالهاى 805 و 806 هجرى (در سنه خمس و ست و ثمانمأة) آن را از عربى به فارسى برگرداند، (تا چنانچه عربيّت‌دانان از آن مستفيد شوند، فارسى‌خوانان نيز از آن مستفيد شوند).

از او فرزندى مى‌شناسيم، به نام (بهاء الدين حافظ كاتب قمّى)، كه خط خوشى داشته، و نسخه اصل كتاب قم كه در اين تحقيق مورد استفاده قرار گرفته به خط نسخ نستعليق

زيباى اوست. ⁽¹⁾

نسخه‌هاى خطى كتاب تاريخ قم:

به نظر مى‌رسد هنگامى كه تاج الدين حسن قمّى خطيب، در سال 806 هجرى قمرى از ترجمه كتاب قم فراغت يافت، به دليل آشفتگى وضعيت سياسى قم، و بركنارى خواجه ابراهيم ابن محمود صفّى (حاكم قم) كه پشتيبان و مشوّق او در كار ترجمه بود، هرگز فرصت فراهم‌آوردن نسخه پاكنويس‌شده‌اى، كه بتواند آن را به حاكم قم تقديم كند، يا در اختيار اهل علم قرار دهد نيافت، و ظاهرا سياهه ترجمه او تا چند دهه از دسترس بدور بود، از اين رو يادى و نقل قولى و يا استنساخى از نسخه اصل بخط مترجم نشده است، عاقبت در سال 837 قمرى فرزند مؤلف همّت نموده، و نسخه ارزشمندى از كار ترجمه پدر فراهم آورد، گرچه بهاء الدين حسن در پايان نسخه خود اشاره‌اى به نسخه دستخط پدرش ندارد، و ادّعاى استنساخ از روى آن را نمى‌كند، ليكن طبيعى است كه فرزند از نسخه دستنويس پدر- كه اينك سالهاى پايانى عمر خود را مى‌گذارند- براى فراهم آوردن كتاب استفاده كرده باشد، و شاهد بر اين گفتار، آن است كه بهاء الدين حسن در خاتمه نسخه دستنويس خود، كتابت را به اشاره (الخواجه زين الدولة و الدينا و الدين) يعنى همان خواجه ابراهيم بن محمود صفى، كه به تشويق او كتاب قم ترجمه شد، و در هنگام نوشته‌شدن نسخه دوم، بيش از سه دهه از زوال حكومت او مى‌گذشت دانسته. آنگاه در ادامه مى‌گويد:

و قد وقع الفراغ من تحريره، يوم الاثنين، السابع و العشرين من شهر ذى حجّة الحرام، سبع و ثلاثين و ثمانمائة هجريّه.

كه نشان مى‌دهد او از نسخه پدر كه پايان آن با عبارات طمطراق مدح و ثنا براى تقديم

1) . نگاه كنيد به: كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم: ص 38، و اعيان الشيعة: 5/ 174.

به حاكم قم نوشته شده بود، استفاده كرده، و تنها دو سطر كه همان سال تحرير دوم آن مى‌باشد را بدان افزوده، و شايد دور نباشد كه مراد او از كلمه (تحرير) معناى حقيقى آن باشد، يعنى پدر براى فراهم‌آوردن نسخه‌اى از ترجمه، از فرزندش يارى گرفته، و با املاى پدر از روى سياهه سالهاى 805 و 806 قمرى، و تحرير فرزند، در سال 837 قمرى نسخه اصل ترجمه فراهم آمده ظاهرا اين نسخه نزديك به سه قرن بعد تنها نسخه شناخته‌شده اين كتاب در شهر قم بود، و نسخه‌اى جز آن وجود نداشت، يا ما از آن بى‌اطلاعيم، و احتمالا نقل قولهايى كه در منابع اين دوره آمده، از اين نسخه بايد باشد. بعدها در آغاز قرن سيزدهم- يا در نيمه آن- و پس از آن نسخه‌هاى ديگرى از اين كتاب فراهم آمد، كه اين نسخه‌ها تا آنجايى كه نگارنده فحص و جستجو نموده است، و در دسترس مى‌باشد، عبارتند از:

1- نسخه كتابخانه ملى ايران، به شماره 2472، بخط نستعليق، در 218 برگ، مؤرخ به سال 837 ه ق ⁽¹⁾از اين نسخه از اين پس با نام (اصل) ياد مى‌شود.

2- نسخه كتابخانه آية الله مرعشى رحمه اللّه به شماره 12404، بخط نسخ و نستعليق شكسته، در 143 برگ، كاتب محمد كاظم خان فرزند محمد حسين خان كاشانى، تاريخ كتابت 1281 ه ق. ⁽²⁾از اين نسخه از اين پس با نام نسخه (2) ياد مى‌شود.

3- نسخه كتابخانه آية الله مرعشى نجفى رحمه اللّه، به شماره 7216، بخط نسخ، در 170 برگ، كاتب عباسقلى مشير أفخم كاشانى، بتاريخ 22 جمادى الاول 1326 قمرى. ⁽³⁾از اين نسخه از اين پس با نام نسخه (3) ياد مى‌شود.

4- نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، به شماره 2/ 142 ب، بخط نستعليق، مورخ7.

1) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه ملى ايران: ج 5/ 647.

2) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه بزرگ آية الله العظمى مرعشى نجفى رحمه اللّه: ج 31/ 360.

3) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه بزرگ آية الله العظمى مرعشى نجفى رحمه اللّه: ج 19/ 27.

سال 1307 قمرى، كه از روى نسخه اصل در لندن كتابت شده است ⁽¹⁾

5- نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، به شماره 1/ 142 ب، بخط نستعليق، مورخ 1307 قمرى ⁽²⁾

6- نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، به شماره 187، مورخ ذى قعدة سال 1229 قمرى ⁽³⁾

7- نسخه كتابخانه شماره 2 مجلس شوراى اسلامى (كتابخانه مجلس سناى سابق)، بخط نستعليق، در 135 برگ، كاتب على حسينى، بتاريخ 1202 يا 1252 قمرى ⁽⁴⁾

8- نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، به شماره 5651، بخط نستعليق شكسته، در 276 برگ، كاتب ابو القاسم گلپايگانى، بتايخ 1275 قمرى ⁽⁵⁾

9- نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، به شماره 5651، بخط نسخ، در 151 برگ، از نسخه‌هاى قرن 13 قمرى ⁽⁶⁾

10- نسخه خطى كتابخانه مدرسه سپهسالار، به شماره 1467، بخط نستعليق شكسته، در 212 برگ، كاتب مهدى بن شيخ حسن قمى، بتاريخ شوال 1295 قمرى. ⁽⁷⁾

11- نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، به شماره 122/ ج، بخط نستعليق، بتاريخ 1300 قمرى، اين نسخه در تملّك خاتم المحدّثين مرحوم ميرزا حسين نورى (صاحب مستدرك الوسائل) بود، و بعدها بدست محمد قزوينى رسيد، و بر حواشى برخى صفحات آن1.

1) . فهرست نسخه‌هاى خطى دانشكده ادبيات: 76

2) . فهرست نسخه‌هاى خطى دانشكده ادبيات: 76

3) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران: ج 2/ 65.

4) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مجلس سنا: ج 2/ 43

5) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى: ج 17/ 106

6) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى: ج 36/ 168

7) . فهرست كتابخانه مدرسه سپهسالار: ج 3/ 301.

دستخط او مى‌باشد. ⁽¹⁾

12- نسخه آستانه مقدسه حضرت معصومة عليها السلام، به شماره 4: 73- 6010، بخط نستعليق شكسته، در 188 برگ، بتاريخ شوال 1300 قمرى. ⁽²⁾

13- نسخه كتابخانه ملك، به شماره 3913، بخط نستعليق شكسته، در 139 برگ، از خطوط قرن 13 قمرى. ⁽³⁾

14- نسخه كتابخانه ملى ايران، به شماره 2025، بخط نستعليق، در 218 برگ، بتاريخ 1313 قمرى ⁽⁴⁾

15- نسخه مؤرخ سال 1001 قمرى، كه در مقدمه كتاب قم، چاپ سيد جلال الدين تهرانى به آن اشاره شده، و از محل نگهدارى آن آگاهى نداريم.

گر چه ميان نسخه‌هاى سابق الذكر تفاوتهاى عمده‌اى- بجز آنچه كه بطور طبيعى ميان نسخه‌هاى متعدد يك كتاب، از نسخه بدل، و تحريف برخى كلمات، و افتادگيهاى صفحات پايانى، و جز اينها از عوارض طبيعى نسخه‌بردارى كاتبان پيش مى‌آيد، و جز يك مورد كه بدان اشاره خواهد شد- ديده نمى‌شود، اما دكتر سيد حسين مدرسى طباطبايى، مى‌گويد:

(نسخ موجود ترجمه كتاب قم تا آنجا كه ديده‌ايم، به دو اصل بازگشت مى‌كند:

نسخه (آ): كه چندين نسخه بر اساس آن در دست است، اين نسخه تا چند صفحه از آغاز باب پنجم را داراست، و با نسخه (ب) كه پس از اين ياد مى‌شود پاره‌اى جدايى‌ها، و در برخى موارد بر آن افزوده‌هايى دارد، كه يك نمونه آن نامه صاحب بن عبّاد به أبو الحسن موسى بن احمد رضوى نقيب قم، كه جاى آن سطر 16 صفحه 220 نسخه چاپى است، پس از عبارت:23

1) . فهرست نسخه‌هاى خطى دانشكده ادبيات: 76

2) . فهرست آستانه حضرت معصومه عليها السلام: ص 85

3) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه ملى ملك: ج 2/ 88

4) . فهرست كتابخانه ملى ايران: ج 5/ 23

(صاحب الجليل، كافى الكفات، أبو القاسم اسماعيل بن عبّاد بدو نامه نبشت و او را به معاودت از حجّ خانه خداى تعالى، و مراجعت با شهر خود تهنيت كرد، و من آن نسخه را به سبب نيكويى عبارت در اين موضع بنبشتم).

نسخه (ب): كه قديم‌ترين نسخه كتاب است، ليكن كاملترين آنها نيست، نسخه شماره 2472 كتابخانه ملى، نوشته فرزند مترجم تاريخ قم، بهاء الدين بن حسن بن على بن حسن بن عبد الملك، در 27 ذ ح- 837 كه تا اواخر دوره قاجار در قم بوده، و سپس سيد عبد الرحيم خلخالى آن را به دست آورده و پس از درگذشت او به كتابخانه ملى رفته است).

لازم به تذكر است كه بررسى نسخه‌هاى سابق الذكر، هيچ تفاوت جدّى ميان آنها را نشان نمى‌دهد، تا بتوان آنها را به دو اصل بازگرداند، بلكه معتقدم كه همگى بر پايه يك اصل نوشته شده، و وجود برخى جدائيهاى جزئى، يا تفاوت در ضبط كلمات و نامها طبيعى و متعارف است، تنها اختلاف جدى متعلّق به نامه صاحب بن عبّاد است، كه احتمال مى‌رود بعدها توسط برخى ناسخان از حاشيه برخى نسخه‌ها به متن راه يافته باشد، وضعيتى كه آگاهان از نسخه‌هاى خطى به فراوانى وقوع آن آگاهند. از اين رو بتحقق مى‌توان گفت كه نسخه (اصل) در برگيرنده تمام ترجمه‌اى است كه مترجم طى دو سال تلاش آن را فراهم آورده است، گذشته از آن كه داراى ويژگيهاى منحصر به فردى است، كه اشاره به آنها ضرورى است.

ويژگيهاى نسخة أصل كتاب قم:

نسخه أصل تاريخ قم كه در سالهاى آغازين قرن نهم هجرى كتابت شده، علاوه بر دارا بودن ويژگيهاى سبك نثر آن دوران، داراى خصوصياتى است كه اشاره به مهمترين آنها خالى از فايده نخواهد بود:

1- كتاب در مجموع داراى نثر فارسى روان، و بدور از جملات مسجّع و مقفّى، كه شيوه

كتابت متداول آن دوران بوده مى‌باشد، و مترجم تا حدّ امكان سعى در اختيار و انتخاب كلمات معادل فارسى، براى برگردان كلمات و اصطلاحات عربى نموده، كه در اين تلاش خود تا حدّ زيادى موفق مى‌باشد، ليكن از آنجايى كه در آن دوره كلمات و جملات و اصطلاحات عربى همچنان در ميان مردم، و در محاورات عاميانه، و نوشته‌هاى عالمان رايج و متداول بوده است، از اين رو مترجم براى رساندن مطالب كتاب، و معقول افتادن ترجمه خود در نظر حاكم قم، و خوانندگان آن، چاره‌اى جز همراه كردن كلمات عربى با برگردان فارسى آن نداشته است، كه به نمونه‌هاى آن اشاره خواهد شد.

2- تفاوتهايى در رسم الخط متداول كنونى، با آنچه در دستنوشته آمده است ديده مى‌شود، مهمترين اين تفاوتها عبارتند از:

•

استفاده از حرف جيم بجاى حرف چ، مثل: جنين، جه، جهل، آنج.

•

استفاده از حرف كاف براى گاف، مثل: كرداند، كرديد.

•

استفاده از همزه كسره‌دار (ء) بجاى پسوند (ى)، مثل: واسطه، قلعه، مولاناء، مالهاء، نامهاء، جويهاء، آفريده.

•

استفاده از (ب) بجاى (پ)، مثل:، بديد، بادشاه.

•

استفاده از (ذ) بجاى (د)، مثل: براذران، پذر، بذين

•

چسبانيدن (به ب) متعدى به كلمات و اعلام و ضماير، مثل: بشمشيرها، بعربى، بفارسى، باستقلال، بذينجانب

•

استفاده از تاء قصيره (ة) بجاى (ت) طويله، كه در رسم الخط عربى متداول است، مثل:

فتوة، سخاوة، ولادة، قضاوة، دواة، و استعمال عكس آن كه در عربى نامتداول است، مثل:

شيعت

•

استفاده فراوان از حرف (با) بجاى (به)، مثل: با شهر خود معاودت كرد.

•

استفاده فراوان از تركيب و ضميمه نمودن كلمه عربى، براى معادل كلمه فارسى، مثل:

جاهل و نادان، علم و دانش، عجب و تكبر، هوى و تعصب، بقعه و خطّه، رعاة و شبانان، تكاسل و تهاون، تعدّى و جور، عنف و درشتى، تلف و هلاك، داهيه و مصيبت، تمرد و سركشى، بلديه و همشهرى، شجاع و دلير، درب و كوچه، محبس و زندان، عدالت و سويّت، باغات و بساتين، چاره و حيلت، اربابان و خداوندان، اطلاق و رهانيدن، فرائض و رسوم.

•

اختلاف در ضبط نام اعلام و اماكن، بدين گونه كه در سر تا سر كتاب، يك نام با ضبطهاى متفاوت آمده است، مثل: اصباهان، اصبهان، اصفهان، اصپاهان، اسپاهان، اصفاهان/ در پل، دزپل/ آتشكده، آتش كذه/ انوشروان، انوشيروان/ هارون، هرون/ گودرز، كودرز/ قباد، كباد، كواد، غباد/ مادرانى، مادرائى، مادراى/ أبو صدام، أبو صديم، أبو الصديم/ ابر شتجان، ابرستجان، ابرشتيجان/

•

حذف كلمه (بن) از ميان نام دو شخص، مثل: عبد الله جعفر، عبد الله حكيم، عبد العزيز دلف، حجّاج يوسف، عبيد الله زياد.

•

حذف ضمير پسوند (ه) از آنكه، و ضبط آن به شكل (آنك) در سر تا سر كتاب

•

حذف الف ميانى نام اعلام، چنانكه در رسم الخط عربى كهن متداول است مثل: اسحق، اسمعيل، ملك.

•

ضبط و استعمال و جمع‌بندى برخى كلمات، كه بر طبق دستور زبان عربى و فارسى نادرست است، مثل: مراغبه بجاى مراقبه، صلح بجاى صالح، روندى بجاى راوندى، اشاعرة بجاى اشعريان، مقاسمت آبهاء، قناءان، سئم يا سؤم بجاى سوّم.

•

استعمال ناصحيح از كنيه در آغاز نامها، بدون رعايت حالتهاى رفع و نصب و جرّ، در أبو و أبى و أبا، از اين رو مشاهده مى‌شود كه نام يك شخص در يك حالت صرفى به سه صورت، مثلا: أبو حسين، أبا حسين، أبى حسين آمده است، و احتمالا اين آشفتگى ناشى از وسواس مترجم در نقل نامهاى نسخه أصل عربى است، كه در آن با رعايت قواعد صرف عربى، نام يك شخص در حالتهاى مختلف به صورتهاى متفاوت ضبط گرديده

و جز اين موارد كه در پاورقيهاى كتاب بدان اشاره شده است.

روش تحقيق كتاب قم:

همان گونه كه پيشتر گذشت كتاب قم داراى ويژگيهاى متنوعى است، كه آن را در رديف كتابهاى منحصر به فرد و ارزشمند قرار داده است، از اين رو از هنگام نخستين چاپ حروفى آن، مورد توجه محققين و دانشمندان قرار گرفت، اين كتاب نخستين بار در سال 1313 شمسى، برابر با سال 1353 قمرى ⁽¹⁾با تصحيح و تحشيه سيد جلال الدين طهرانى ⁽²⁾(مدرس

1) . فهرست كتابهاى چاپى فارسى: ج 1/ 1121.

2) سيد جلال الدين ابن شيخ الاسلام حاج سيد محمّد على طهرانى (متولد 1272 ش- 1364 ش) از عالمان دولتمرد، و دولتمردان عالم و دانشمند دوره پهلوى است. خانبابا مشار در مؤلفين كتب چاپى: ج 2/ 359، درباره او مى‌گويد: (در طهران متولد شده، سالها مدرس علوم معقول بوده، و متخصص در رياضيات عاليه و نجوم است، و اكنون عضو آكادمى بين المللى تاريخ علوم نجوم، و منجّم رصدخانه سلطنتى بلژيك، و محقّق دار العلم بروكسل، و عضو مؤسس و دائمى انجمن نجومى فرانسه، و عضو انجمن دولتى تاريخ علوم بلژيك است، در سال 1325 پس از دوازده سال توقف در اروپا بطهران مراجعت كرد، و مشاغل مختلفه را عهده‌دار گرديد: وزير مشاور و معاون نخست‌وزير، وزير پست و تلگراف، نماينده ايران در كنفرانس بين المللى راديو، نماينده ايران در كنفرانس كارژنو، نايب التولية آستان قدس، استاندار خراسان، وزير مختار ايران در بلژيك). تهرانى تا سالهاى ميانى چهل شمسى يكى از مشاوران محمد رضا شاه پهلوى بشمار مى‌رفت، ليكن بعدها خانه‌نشين شد، و در خانه خود كه در انتهاى شمالى خيابان رى (آخرين كوچه سمت چپ پيش از سه راه امين حضور) قرار داشت، رصدخانه‌اى ساخت و در آن به تحقيق و مطالعه در رشته مورد علاقه‌اش، يعنى نجوم و هيئت پرداخت، و شاه بهمراه همسرش در يك نوبت از رصدخانه او ديدن كرد، حاصل اين دوره خانه‌نشينى 14 كتاب تحقيقى است، كه يكى از آنها تاريخ قم مى‌باشد، آخرين منصب سياسى او رياست شوراى سلطنت بود، كه محمد رضا شاه پهلوى هنگام فرار از ايران در سال 1357 شمسى او را به رياست آن شورا منصوب نمود، ليكن تهرانى پس از چند روز به پاريس مسافرت كرد و به حضور امام خمينى رحمه اللّه رسيد، و ضمن غير قانونى دانستن سلطنت پهلوى، از رياست شوراى سلطنت استعفا داد، تهرانى با يك زن بلژيكى در دوران مأموريتش در بلژيك ازدواج كرد، ليكن هرگز بچه‌دار نشد، عاقبت در نيمه مرداد سال 1366 شمسى در پاريس درگذشت، بنا بر وصيت كتابخانه‌اش كه در آن نسخه‌هاى خطى متعلق به علم نجوم هيئت و اسطرلابها و ديگر لوازم ستاره‌شناسى بود، به كتابخانه آستان قدس رضوى اهداء گرديد. جنازه او سالها در سردخانه فرانسه باقى ماند، عاقبت در اواخر شعبان سال 1414 هجرى برابر با 1372 شمسى، جنازه او از فرانسه به مشهد منتقل، و در راهروى جنوب غربى رواق دار الزهد، در قبرى كه پيشتر و در دوران نايب التوليه‌اى خود آماده كرده بود، در نزديكى قبر مادرش به خاك سپرده شد.

علم معقول و متخصص در علم فلك و رياضيات عاليه، بانضمام فهرست اعلام و اماكن) در مطبعه مجلس، در حجم وزيرى به چاپ رسيد، مصحح در مقدمه كوتاه چاپ دوم كتاب مى‌گويد: (ما آنرا از روى نسخه كه بسال 1001 تحرير شده بطبع رسانيديم)

اين چاپ كه به سبك چاپهاى تحقيقاتى آن دوران فراهم آمده، در 351 صفحه (305 صفحه متن+ 46 صفحه فهرست)، و با اعتماد بر يك نسخه خطى، و داراى تعليقات و حواشى بسيار كم، كه بيشتر اشاره به نسخه بدلها، و برخى توضيحات مختصر است مى‌باشد، و در حقيقت اين چاپ را مى‌توان شكل ديگرى از نسخه خطى با حروف سربى، و در شمارگان بيشتر بحساب آورد، از اين رو تمامى اغلاط و اشتباهات و آشفتگيهاى متداول نسخه‌هاى خطى، و خطانويسى كاتبان نسخه‌ها به اين چاپ سرايت كرده و راه يافته است، و تلاشهاى محقق براى تصحيح بسياى از متون كتاب، به علت يكتا بودن نسخه خطى بى‌نتيجه مانده است، ليكن در عين حال تلاش محقّق براى بيرون آوردن كتاب قم از انحصار چند نسخه، و يك يا چند كتابخانه شخصى و عمومى، و در دسترس قرار دادن، و آگاه كردن اهل علم به ارزش و جايگاه كتاب، تلاشى موفق و قابل تقدير است، از اين رو از هنگام انتشار نخستين چاپ حروفى آن- كه مورد استقبال مجامع علمى آن دوران قرار گرفت- اين كتاب تا كنون به عنوان تنها مرجع تاريخ قم كهن شناخته شده، و همواره از اين چاپ در تحقيقات بعدى ياد

شده است. اين كتاب مجددا در سال 1361 شمسى، با اضافه مقدمه كوتاه نيم صفحه‌اى از محقق، و يك صفحه غلطنامه در پايان كتاب، توسط انتشارات توس به شكل چاپ أفست طبع گرديد.

با توجه به گذشت بيش از 75 سال از نخستين چاپ كتاب، نياز به احياى مجدد آن، با رعايت ضوابط و اصول و استانداردهاى نوين تحقيق متون كهن ضرورى به نظر مى‌رسيد، از اين رو پس از آنكه از تحقيق و چاپ كتاب انوار المشعشعين في ذكر شرافه قم و القميّين، در سه جلد و رياض المحدثين في ترجمة الرواة و العلماء القميّين من المتقدمين و المتأخرين در يك جلد، نوشته شيخ محمد على بن حسين نائينى اردستانى كچوئى قمّى (متوفاى سال 1335 ه) كه مورد عنايت و تقدير بسيارى از محققان و عالمان قرار گرفت، فراغت يافتم، پيشنهاد برخى از دوستان و سروران گرامى، بويژه حضرت حجة الاسلام و المسلمين دكتر سيد محمود مرعشى را، براى اقدام به تحقيق كتاب قم- گر چه خود را لايق به انجام آن نمى‌دانستم- پذيرفته، و به مقدمات تحقيق آن همت گماردم، و پشتيبانى و دلگرمى و تشويق اين عزيزان، مشوّق من در تحقيق اين كتاب بود، و اميدوارم كه در انجام اين كار موفق بوده، و مورد قبول قرار گيرد.

براى تحقيق كتاب كارهاى فراوانى انجام گرفته است، كه نيازى به اشاره تفصيلى به برخى از آنها، همچون بازنويسى نسخه خطى، مقابله چاپى با نسخه خطى، غلطگيرى، مقابله مجدد، و بازخوانى نهائى، و بازخوانى جهت استخراج فهارس، و جز اينها كه لازمه هر تحقيق صحيح و اصولى است نمى‌باشد، از اين‌رو تنها به نكات ضرورى و مهم در رابطه با تحقيق مى‌پردازم، كه عبارتند از:

1- با توجه به ويژگيها و مزاياى نسخه «اصل»، كه پيشتر درباره آن سخن گفتيم، او را اساس و پايه كار در اين تحقيق قرار داديم، همچنين از دو نسخه (1) و (2) كه هر كدام نمونه‌اى از نسخه‌هاى الف و ب (بنا به اعتقاد و نظر دكتر مدرسى) مى‌باشند يارى جستيم، و

در برخى موارد به ضبط كلمات در نسخه چاپى نيز اشاره شده است.

2- متن كتاب تحقيق شده از جهت رسم الخط، و ديگر خصوصيات، بطور كامل مطابق با نسخه «اصل» مى‌باشد، بدين معنى كه هدف از اين تحقيق ارائه يك متن كهن متعلق به سالهاى آغازين قرن هشتم هجرى است، از اين رو عين متن نسخه «اصل»، با تمام ويژگيهاى آن- كه پيشتر به تفصيل درباره آن سخن گفتيم- در برابر ديدگان خواننده قرار دارد، و هيچ دخل و تصرفى از سوى محقق در تغيير شكل حروف، يا حركات حرفى يا نحوى آن داده نشده است.

3- در مواردى نظر به غلط بودن آشكار كلمه ضبط شده در نسخه «اصل»، با ثبت صحيح آن در متن، در پاورقى به خطاى ناسخ اشاره شده است.

4- تمامى وقايع و حوادث و رخدادهاى تاريخى ثبت‌شده در كتاب، در حدّ امكان منبع يابى شده است، و تلاش جدّى بر ارجاع آن به منابع كهن نزديك به عصر مؤلف بوده، از اين رو با وجود منابع كهن قابل دسترسى، هرگز به منابع دست دوم ارجاع داده نشده، يا اگر شده براى تأكيد منابع كهن، و يا وجود توضيحات بيشتر در آنها بوده است.

5- در حدّ امكان و توانائى، و كمك منابع، به ترجمه اعلام، و شرح اماكن و موقعيتهاى جغرافيايى، و جز اينهاى مذكور در كتاب پرداخته شده است، بلكه در مواردى در چندين مورد و به طور پراكنده- به اقتضاى متن كتاب- توضيحاتى درباره يك موقعيت جغرافيايى يا جز آن آمده است.

6- در مواردى افتادگيهاى متن نسخه «اصل»، با كمك ديگر نسخه‌ها، با قرار دادن افزوده در ميان []، و اشاره بدان در پاورقى، تكميل گرديده است، براى نمونه مى‌توان به نام اشخاص و اعلام ياد شده در كتاب اشاره كرد، كه در بسيارى از موارد- بويژه در فصل‌هاى باب سوم- بدين وسيله سعى شده است تا افتادگيها، و ابهام نامها، با افزودن نام پدر يا جد يا نسبت خانوادگى او رفع ابهام گردد.

7- يكى از مزاياى اين تحقيق، استفاده از نسخه چاپى تاريخ قم متعلق به كتابخانه شخصى محقق خبير، حضرت آية الله العظمى شبيرى زنجانى است، كه بزرگوارانه در اختيارم قرار

داده شد، و از تعليقات و تصحيحات ايشان در حواشى كتاب- بويژه در باب انساب طالبيّين- استفاده نموده، و بدانها در پاورقى اشاره كرده‌ام.

8- به هدف دستيابى آسان خوانندگان، و مراجعه‌كنندگان به اطلاعات فراوان كتاب، اقدام به فراهم‌آوردن فهارس عمومى (اعلام- اماكن- اشعار، آيات و جز اينها)، و اختصاصى (كه در رابطه با شهر قم است، همچون اعلام قم- اماكن قم- ميدانها و رودها و جويهاى قم، و جز اينها) بلكه فهارس فنى ريزتر، همچون فهرس حيوانات، گياهها، اصطلاحات ديوانى، اوزان و مقادير، اصطلاحات جغرافيايى، و جز اينها نمودم.

و جز اين موارد كه نيازى به اشاره به آنها ديده نمى‌شود، و خواننده با توّرق كتاب، از تلاشهاى انجام‌شده در راه خدمت به كتاب و مطالب آن آگاهى خواهد يافت.

*** در پايان از توفيقى كه نصيب اين حقير گرديد شاكر و سپاسگزار درگاه أحديت، و اهل بيت طاهرين عليهم السلام هستم، و دست‌يابى بدان را از توجه و عنايت كريمه أهل البيت حضرت فاطمه بنت موسى بن جعفر عليهم السلام، كه شهر قم و حوزه علميه آن از بركات آن حضرت است مى‌دانم، درود و سلام و تحيّات خالصانه و متواضعانه خود را به روح مطهر و پاك آن حضرت، و ارواح اجداد و پدران معصومش، و فرزندان و فرزندزادگان پاكشان، كه در جاى جاى خاك قم آرميده، و وسايل نزول بركت و نعمت بر شهر قم گرديده‌اند نثار نموده، از آن ارواح طيّبه، و اجساد طاهره طلب توجه، و دعاى نزول خير و بركت و سعادتمندى و آبادانى بر شهر قم، و مردمان و ساكنين آن، و عزّت و سربلندى حوزه علميه آن، و دورى منحرفين و بدعت‌گذاران از آن را خواستارم.

همچنين درود و سلام خود را نثار روح پدر بزرگوارم، شهيد آية الله حاج شيخ احمد انصارى قمى، و برادران بزرگوارش، واعظ شهير مرحوم حاج شيخ مرتضى انصارى قمّى، و اديب و شاعر توانا مرحوم حاج شيخ محمد على انصارى قمى، و آية الله حاج شيخ محمود انصارى قمى، كه خدمتگزاران مخلصى براى شهر قم و حوزه علميه بودند، و نثار اجداد و

نياكان سربلندم، يعنى آل اشعريين، و بويژه مشايخ آنان، سعد بن عبد الله اشعرى، و زكريا بن آدم، و احمد بن اسحاق قمى، كه به بركت تلاشها و مجاهدات و پايمردى آنان، نور ولايت امير المؤمنين عليه السلام در اين شهر تابيدن گرفت، و انوار روحبخش آن سر تا سر ايران و جهان را فرا گرفت، بفرستم، اميدوارم اين تلاش ناچيز در احياى اين أثر مقبول آنان واقع شده، و مشمول توجهات آنان باشيم.

همچنين بايد ياد بزرگان و مشايخ و علما و نويسندگان، و مراجع تقليدى كه شهر قم و ميراثهاى ماندگار آن مديون تلاشها و زحمات آنان است گرامى داشت، سرآمد اين بزرگان مرحوم آية الله العظمى سيد شهاب الدين نجفى مرعشى رحمه اللّه است، كه به همت بلند او، و تلاش و پايمردى فرزند برومند ايشان حجة الاسلام و المسلمين دكتر سيد محمود مرعشى- دام عزّه- پايه‌هاى كتابخانه عظيمى برافراشته شد، كه گنجينه ميراث گذشتگان، و مايه مباهات و فخر شيعه و ايران اسلامى و شهر قم است، از خداوند متعال علّو درجات آن بزرگوار، و طول عمر و سلامتى توليت محترم كتابخانه را خواستارم، لطف و محبت و بذل توجه و عنايت و پيگيريهاى ايشان بود، كه اين اثر تحقيق گرديده و به انجام رسيد.

همچنين بر روح نويسندگانى كه درباره قم كتاب و رساله نوشته‌اند، و تاريخ شهر قم را ضبط و محفوظ نگاه داشتند، و نامشان در كتابشناسى آثار مربوط به قم آمده است، بويژه حسن ابن محمّد بن حسن قمى صاحب كتاب قم، و حسن بن على بن حسن بن عبد الملك قمى، مترجم تاريخ قم، و بهاء الدين حسن كاتب نسخه «اصل»، و ديگر كاتبان نسخه‌ها، و سيد جلال الدين تهرانى، درود و سلام فرستاده، و براى آنان از خداوند طلب آمرزش و علوّ درجات خواهانم.

و صلّى اللّه على سيّدنا محمّد، و على آله الطيّبين الطّاهرين المعصومين، و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمين.

محمد رضا انصارى قمّى

17 ربيع الاول 1427 قمرى

27 فروردين 1385 شمسى

عکس

برگ آغاز نسخه اصل

عکس

برگ دوم نسخه اصل

عکس

برگ انجام نسخه اصل

عکس

برگ عنوان نسخه شماره (2)

عکس

برگ آغاز نسخه شماره (2)

عکس

برگ انجام نسخه شماره (2)

عکس

برگ آغاز نسخه شماره (3)

عکس

برگ انجام نسخه شماره (3)

كتاب تاريخ قم

تأليف

حسن بن محّمد بن حسن قمى

در سال 378 قمرى بعربى

ترجمه

حسن بن على بن حسن بن عبد الملك قمى

بفارسى در سال 805- 806 قمرى

تصحيح و تحشيه

سيّد جلال الدّين طهرانى مدّرس علم معقول

و متخصّص در علم فلك و رياضيّات عاليه

بانضمام فهرست اعلام و اماكن

مطبعه مجلس

برگ آغاز نسخه چاپى

كتاب تاريخ قم

كتاب تاريخ قم، و مقيم شد فرزند اذرع ابو هاشم محمد بن على بن عبيد الله بن عبد اللّه بن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن على بن ابى طالب بوده است و اذرع لقب پدر اوست و بعضى از خلفا او را بدين اسم لقب نهادند و اذرع از نامهاى سباعست و او را بدين سبب بدين اسم لقب كردند كه در كوفه در راه قبر امير الؤمنين على عليه السلام شيرى خبيث بسيار موى بوده است و هر كس كه در آن راه گذشته است آن شير او را خورده است و مردم از اينجهت در زحمت بوده‌اند على بن عبد اللّه ⁽¹⁾روزى از كوفه بدين راه بيرون آمد و آن شير را بكشت و پاى او ميكشيد تا بكوفه و اهل كوفه چون چنان ديدند على بن عبد اللّه را بدين اسم لقب كردند بنام آن شير چه آن شير را موى بسيار و دراز بوده است و عرب هر شيرى را كه بدين صفت بود او را ذراع خوانند و ابو هاشم را سه فرزند بوده است ابو عبد اللّه احمد و ابو على الحسين و ابو محمد الحسن و از ابى عبد اللّه احمد ... ⁽²⁾

نمونه نسخه چاپى با حواشى آية اللّه شبيرى زنجانى

در وجود آمده است و از ابى على الحسين بن ابو هاشم ... ⁽³⁾

نمونه نسخه چاپى با حواشى آية اللّه شبيرى زنجانى

در وجود آده است و از ابو محمد الحسن بن ابى هاشم از دختر احمد بن على الشجرى ... ⁽⁴⁾

نمونه نسخه چاپى با حواشى آية اللّه شبيرى زنجانى

در وجود آمده است پس ابو محمد الحسن بن ابى هاشم از قم ببصره رفت و معز الدوله ببصره او را نقيب سادات گردانيد و ببصره وفات يافت و اعقاب او آنجااند و ابى هاشم به اصبهان از ساداتى كه بشهر جى نزول كرده بودند پسر عمّان‌اند و ابو الحسن محمد بن احمد بن طباطبا شاعر اديب از ايشانست و اولاد و اعقاب و توالد و تناسل ايشان بسيار است و از فرزندان حسن بن الحسن بن على براوند قاسان از آنهايى كه از همدان نقل كرده‌اند عبيد اللّه بن الحسن بن على بن حمد بن الحسن بن جعفر بن الحسن بن الحسن بن على بن ابى طالب و از عبيد اللّه بن الحسن ابو محمد جعفر و ابو جعفر محمد و ابو القاسم عبيد اللّه در وجود آمده‌اند و از جعفر بن عبيد اللّه ابو الحسين محمد و ابو الحسن على و ابو القاسم الحسن پيدا شده و از محمد بن جعفر ابو الفضل و ابو محمّد پديد آمده و از فرزندان على و حسن پسران جعفر ذكرى نكرده‌اند و از محمد بن عبيد اللّه ابو الفضل عبيد اللّه و ابو على احمد در وجود آمده است و از عبيد اللّه بن عبيد اللّه ابو الحسن على و ابو طالب الحسن و از فرزندان زيد بن الحسن بن على بن ابى طالب از ساداتى كه از طبرستان نقل كردند و بقم آمدند ابو القاسمنى

1) - در سطر اول على بن عبيد اللّه ضبط شده است،

2) - بيضا در اصل،

3) - بيضا در اصل،

4) - بيضا در اصل،

[ديباچه مترجم]

بسم اللّه الرحمن الرحيم ⁽¹⁾الحمد للّه جاعل العلماء انجما للاهتداء زاهرة، و أعلاما للإقتداء ظاهرة، و حجّة على الحقّ قاطعة، و محجّة الي الصّدق شارعة، و صدورا للفضائل جامعة، و بدورا في سمآء الشّريعة طالعة؛ حمدا يدوم دوام جوده الفيّاض، و يبقى بقاء الجواهر للأعراض؛ و الصّلوة على صاحب الملّة الطّاهرة، المعجز من عند اللّه بالمعجزة الظّاهرة، محمّد خاتم الرّسل، [و] ناسخ الملل، و الرّضوان علي آله أئمّة الهدى، و مصابيح الدّجى، و الرّحمة على من اتّبعهم باحسان، و على علماء االامّة في كلّ زمان.

و بعد: چنين كويد مفسّر اين كتاب، و مأوّل اين خطاب، أصغر عباد اللّه جرما، و أكثرهم جرما، الحسن بن علىّ بن حسن بن عبد الملك القمّي، بصّره اللّه بعيوب نفسه، و جعل يومه خيرا من امسه:

كه در زمان سابق، و أوان سالف، تاريخى عربى بود، مشتمل بر بيست باب و پنجاه فصل، جمعى كه بلغت عربيّت عارف و عالم بودند، مطالعه آن مى‌نمودند و از آن استفاده مى‌كردند، و طائفه كه فهم ايشان از ادراك علم عربيّت قاصر و عاجز بود، از فوآئد آن محروم و مأيوس مى‌شدند. أكابر آن روزكار، همّت بر آن [داشتند] ⁽²⁾كه از يكى [از علماءى.

1) . نمونه آيه بسم اللّه كه در برگ 136/ پ نسخه اصل آمده است.

2) . در أصل و ديگر نسخه‌ها: بياض، و افزوده از نسخه چاپى.

عربيّت] ⁽¹⁾درخواه كنند، تا آن كتاب را از تازى با پارسى نقل كند، تا فوائد آن عام كردد، و جمهور أهل قلم از مطالعه آن محظوظ و بهره‌مند شوند.

بسبب انقلاب زمان، و واسطه حوادث دوران، در آن توقّف افتاد، تا بروزكار همايون حضرت عالى‌جناب، مخدوم على الإستحقاق، شهريار على الإطلاق، صاحب قران أعظم، أعدل أعلم، مآده أمن و أمان، خلاصه نوع انسان، ذخر زمان، و كهف أوان، صاحب الفتوح المشهورة، و الوقائع المذكورة، نعمة الله على اوليآئه السّابغة، و نقمته في اعدائه [البالغة] (1)، ملجاء العجزة و الضّعفاء، مربّى الأئمة و العلماء، مولى ملوك العجم، موئل صناديد الأمم، ذى المناقب و المناصب، و المفاخر و المراتب، الموفّق بتوفيق اللّه ربّ العالمين، المؤيّد بتآئيدات خالق السّماوات و الأرضين، المنصور بنصرة اللّه خير النّاصرين، الخواجه فخر الحقّ و الدنيا و الدّولة و الدّين، عماد الإسلام و المسلمين، ابراهيم ابن الصّاحب الأعظم السّعيد، المغفور المبرور، مولى الوزرآء في زمانه، الواصل الى عفو اللّه و غفرانه، الخواجه عماد الدّولة و الدين، محمود [ا] بن الصّاحب السعيد، المرحوم المغفور، الخواجه شمس الدّولة و الدّين، محمد بن علىّ صفي ⁽²⁾، خلد اللّه تعالى ظلال عواطفه، وز:

1) . در أصل و ديگر نسخه‌ها: بياض، و افزوده از نسخه چاپى.

2) . خواجه فخر الدين، فرزند خواجه عماد الدين محمود، فرزند خواجه شمس الدين محمد، فرزند على صفى، پنجمين أمير از اميران خاندان على صفى، كه بيش از نيم قرن در قم حكومت كردند. و به روزگار اين امير و به دستور او «تاريخ قم» در سال 805- 806 به فارسى ترجمه گرديد. خاندان على صفى به مدت دو قرن (از اوائل قرن 7 هجرى تا دومين دهه قرن 9 هجرى) در شهر قم نفوذ عظيمى داشت، و افرادى از آن ميان سالهاى 740 ه تا اواخر قرن 8 هجرى در قم به استقلال، حكومت و فرمانروايى كردند. و مى‌توان گفت تجديد حيات اجتماعى قم، پس از ويرانگرى و قتل‌عام عظيم و وحشيانه مغول (در سال 621 هجرى) مرهون و مديون خاندان صفى است. حاكمان اين خاندان كه در قم حكومت راندند عبارتند از:

اشفاقه و احسانه، و نوّر قبور مواضيه و اسلافه.

و آن كتاب بشرف مطالعه او رسيد، ازين بنده ضعيف نحيف فقير درخواه كرد، كه آن را از تازى با فارسى نقل كند، تا چنانچ عربيّت‌دانان از آن مستفيد شوند، فارسى‌خوانان نيز از آن مستفيد شوند. هر چند كه [اين بنده استعفا] ⁽¹⁾نمود، [و كفت] (1) كه مرا قابليّت و استعداد اين شغل نيست، از جومن ضعيفى چكونه اين عمل قوى آيد؟! قبول نكرد، و عفو نفرمود، و حمل بر خويشتن‌دارى و تقصير خدمت كرد.

و نيز اشارت بندكيش بنسبت با اين كمينه، اشارت «من اشارته حكم و طاعته غنم» ⁽²⁾بود.ت.

1) . در نسخه اصل بياض، و افزوده از نسخه چاپى و ديگر نسخه‌ها.

2) . كسى كه اشاره او حكم است، و اطاعت از او غنيمت.

پس بضرورت متصدّى‌ء ترجمه و تفسيركردن آن كتاب شد. و از خواطر عواطر أصحاب فضل و هنر استمداد همّت نمود، و اين كتاب را به توفيق حقّ عزّ اسمه، و بيمن دولت حضرت مخدومى شهريارى، و بهمّت بزرگان دين و ملّت، و علمآء اسلام و شريعت، در شهور سنه خمس و ستّ و ثمانمائة ⁽¹⁾، از عربى با فارسى نقل كرد.

مأمول و مرجوّ از كرم بزركان، و أصحاب فضل و كمال، كه چون اين كتاب بشرف مطالعه ايشان رسد، هر جا كه در آن خطآئى بينند، به صواب مبدّل كنند، و پرده اصلاح بر آن بپوشند، و به عين رضا ملاحظه فرمايند، كه:

شعر

[و] عين الرّضا عن كلّ عيب كليلةو لكنّ عين السّخط تبدي المساويا ⁽²⁾و الآن وقت الشّروع في المقصود، بعون الملك المعبود:ت.

1) . سال 805 و 806 هجرى.

2) . در «الأغاني»: «12/ 214»، اين بيت به عبد اللّه بن معاوية بن عبد اللّه جعفرى نسبت داده شده است.

[ديباچه مؤلّف]

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه ربّ العالمين، و العاقبة للمتّقين، و الصّلوة و السّلام على خير خلقه محمّد و آله أجمعين.

و بعد، چنين كويد مؤلّف اين كتاب، حسن بن محمّد بن حسن قمّي:

كه حقّ سبحانه و تعالى، أيّام عمر مولانا صاحب الجليل، كافي الكفاة ⁽¹⁾، كشيده كرداناد، جه در درازى عمر و بقآى‌ء او، صلاح عباد، و فراخى بلاد است.

و علوّ مرتبت او را جاويد و مؤبّد كرداناد، جه در دوام أيّام دولت و رفعت و حشمت او، اسباب خير و شادكامى موجوداند، و رنج و بلا و شرّ و أذا معدوم.

و نعمت و ثروت، و دستكاه او، بارى عزّ اسمه تمام و مكمّل كرداناد، جه نعمت و ملأت و غنا و ثروت او، منبع كرم، و مآده نعم است. و از آن اصناف امم را زندكانى و معيشت است.

و اعدآى‌ء دولت او را مقهور و نكونسار كرداناد، كه در نكونسارى و خاكسارى‌ء ايشان، راحت و آسايش أنام، و تازكى أيّام است.

و هميشه ملجأ و پناه اهل دين و دولت باد، و دآئم موقّر و محترم، و عالى الذّكر و نافذ الأمر، و مهيب و مطاع و سرور، و دين‌پرور باد.

فضآئل و كمالات مولانا صاحب الجليل، كافي الكفاة أدام اللّه تمكينه نه جندان، و نه

1) . مقصود صاحب بن عبّاد است.

بذان حدّاند، كه حصر و عدّ ⁽¹⁾آن توان كرد، و مدح و ستايش‌كننده او، از هر تكلّفى و زيادتى مستغنى و غير محتاج است، جه مولانآء مشار اليه ادام اللّه قدرته در فنون آداب، و صنوف فضائل و كمالات، در سخن‌دانى و آرائى، بنظم و نثر عديم النّظير، و فريد العصر، و وحيد الدّهر است؛ خصوصا در علم دينى، و در محاورت ⁽²⁾و در بحث آن، بالاى‌ء اعتقاد هر معتقديست. و در تقوى و پرهيزكارى، و راستى و راست‌كفتارى، از زاهدان عصر، و عابدان وقت، مبرّز و ممتاز است. و در حسن سيرت، و جميل سياست، و تدبير مملكت و تنسيق آن، بر هر مدبّرى و مبصرى فآئق و راجح آمده. جه ساعات ايّام دولت خود، و ساعات آن، در آن مستغرق كردانيد، و همّت مبارك بر حسن تدبير آن مصروف و معطوف، و از جميع شهوات نفسانى، و هواجس جسمانى، محترز و مجتنب بود، و هميشه محبّ خير و صلاح، و مريد سداد و صواب بود، جنانجه در خصائل حميده، و فضائل پسنديده، از جمعى كه بذين خصال مشهور و معروف بوده‌اند، و در كتب بتيمّن و تبرّك ذكر و نام ايشان كرده، فآئق و فاضل آمده.

و من كه مصنّف و مؤلّف اين كتابم، بعضى از أيادى و نعم مولانا صاحب الجليل، كافي الكفاة، كه در حقّ اهالى و متوطّنان و ساكنان بلده قم- كه شهر منست- بر سبيل عموم فرموده است، و در حقّ سائر بلاد بر وجه خصوص، به تبرّك و تيمّن ياد مى‌كنم، تا هر آنكس كه بنظر تأمّل و تدبّر مطالعه آن كند، و در آن امعان نظر فرمايد، تصديق سخن من كند در حقّ او، و اعتقاد من درباره او حمل بر تكلّف و تعسّف نكند؛ و اللّه ولى التّوفيق على ذلك، و له الحمد.ت.

1) . عدّ: شمارش.

2) . در نسخه اصل و ديگر نسخه‌ها مهارت ضبط شده كه ظاهرا نادرست است.

[ذكر فضايل و كمالات صاحب بن عبّاد]

از جمله فضآئل و كمالات مولانا صاحب الجليل، يكى آنك:

جون اشراف طالبيّه، و سادات فاطميّه، به واسطه انقلاب زمان، و حوادث دوران، در اطراف و اكناف جهان متفرّق كشتند، و از هر كس كه طلب حفاوت و مهربانى نمودند؛ بر ايشان تعطّف و شفقت نكردند، و از حقوق ايشان، كه بر ذمّت أهل غنا ⁽¹⁾و ثروت، ثابت و لازم بوده- با آنك سؤال و التماس مى‌فرمودند- احسانى و انعامى نكردند، و مدد و مساعدت ننمودند، مولانآء مشار اليه أدام اللّه سلطانه در حقّ ايشان انواع شفقت و تربيت و احسان باظهار پيوست، تا ايشان مرفّه الحال، و فارغ البال، درين طرف مقيم و متوطّن شدند، و از أهل غنا و ثروت كشتند.

و من كه مصنّف اين كتابم، حال حفاوت و شفقت، و ميل خاطر مولانا، با جانب اشراف طالبيّه، و سادات فاطميّه، تشبيه و تمثيل نمى‌كنم، إلّا بقول أبي تمّام طائي ⁽²⁾:

شعر

انّ قلبي لكم كالكبد الحرّى و قلبي لغيركم كالقلوب ⁽³⁾***

1) . در نسخه اصل: اغنيا، كه خطاست و صحيح آن غناست.

2) . كشداد بن حبيب بن أوس طائي، شاعر و حماسه‌سراى مشهور عرب، او از بزرگان شيعه بشمار مى‌رود، از قدرت حافظه كم نظيرى برخوردار بوده و گويند بيش از چهارده هزار بيت شعر از بر داشته است، در سال 228 يا 231 ه در دوره خلافت الواثق باللّه عباسي در موصل درگذشت. و بر قبر او بقعه‌اى ساختند.

3) . ديوان ابي تمّام: ص 38. تحقيق محى الدين الخياط. تاريخ قم متن 10 ديگر از فضآئل مولانا - أدام الله تمكينه - آنك: ..... ص : 10

ديگر از فضآئل مولانا- أدام اللّه تمكينه- آنك:

قضايا و حوائج و مهمّات أهل هر شهر، بر حسب دلخواه و ارادت ايشان ساخته ميكردانيد، بى‌واسطه وسيلى و شفيعى و دفع الوقتى، چنانچ ايشانرا احتياج آن نبوده، كه به هيچ وجه به باب المعمور ⁽¹⁾حاضر شوند، و ملازمت نمايند. و همه اوقات و ساعات پروانها ⁽²⁾و احكام و بروات ⁽³⁾و انعام، در حقّ ايشان مجرى داشته.

ديكر: عآمّه أهل مملكت را، از قضاة و علما و فقها و أوليا و أصناف و رعايا، نظر شفقت و عنايت و تربيت فرمود، و وظآئف و رسوم ايشان بر قرار سابق، و زمان سالف، بريشان مقرّر و مسلّم داشت، و در آن هيچ تغيير و تبديل نفرمود، و از آن هيچ ناقص نكردانيد؛ بلكه در حقّ ايشان انواع فضل و إحسان و ارفاق فرمود، و مجموع بدعهاى ⁽⁴⁾سيّئه، و سنن جائره، باطل و محو كردانيد، و سير ⁽⁵⁾عادله، و بدع حسنه، و قواعد پسنديده، در ميانه مردم بنهاد و بديد كرد،

ديكر: حقّ سبحانه و تعالى او را توفيق فرمود، تا جندين كاريز ⁽⁶⁾در قبضه ⁽⁷⁾قم بديد

1) . مقصود درگاه و آستانه دولت‌سراى وزير است، كه معمولا مردم براى انجام كارهاى خود بدانجا روى مى‌آورند، و ملازم آن مى‌گردند تا حاجت آنان روا شود.

2) . پروانه: حكم و فرمان سلاطين را گويند. «برهان قاطع: 1/ 392».

3) . بروات: جمع برات. در عرف بازرگانان به معناى نوشته‌اى كه به واسطه آن دولت بر خزانه يا بر حكّام، يا تاجرى بر تاجر ديگر حواله وجهى دهد، و آن را ببروات جمع بندند، و آن عربى است، و در اصل (براءة) بوده است، به معناى برى‌ء الذمه گرديدن از دين، و صواب در جمع آن براءات يا بروات است. نگاه كنيد به: «برهان قاطع: 1/ 246، در پاورقى به نقل از قزوينى در تعليقات چهار مقاله، ص 170».

4) . جمع بدعت، و بدعهاى سيئة: رفتارهاى ناپسند.

5) . جمع سيره.

6) . كاريز: آب روان باشد زير زمين كه بجايها برند «صحاح الفرس: 129».

7) . كذا در أصل و در بقيه نسخه‌ها، و شايد صحيح آن قصبه بوده باشد.

كرد، و مالهآى‌ء بسيار در آن صرف كرد، و جوئهآى‌ء آب بر خارج و داخل شهر روان كردانيد.

و پيشتر از آن، آن مقدار آب كه بنجشكى ⁽¹⁾بذان سيراب كردد، در مجموع شهر قم مقدور و يافت نميشد، و بدشخوارى و مشقّت از جاههآى‌ء دور، بكلفت ⁽²⁾مى‌كشيدند.

جون مولانا مشار اليه اين آبها را در شهر روان كردانيد، تمامى‌ء أهل شهر از زحمت آن خلاص يافتند، و بسهولت و آسانى از در خانهآى‌ء خود به قدر احتياج بر ميداشتند،***

ديكر از فضآئل مولانا- أدام اللّه قدرته- آنك:

كتب بسيار، و دفائن ⁽³⁾بى‌شمار، و دواوين ⁽⁴⁾از انواع علوم، و أصناف أشعار، و فنون أخبار، بر طلبه و أهل علم وقف فرمود، تا مطالعه آن مى‌نمودند، و از آن فوآئد بر ميداشتند، و نسخ بر ميداشتند و مى‌نوشتند، و پيشتر ازو سآئر وزرا و ملوك ما تقدّم ⁽⁵⁾، كتب خود- جنانج ديكر جواهر و زواهر ⁽⁶⁾و نقره و طلا- در خزينه مى‌نهادند، و از مطالعه آن طلبه و أهل علم محروم بودند، تا عاقبت طعمه أرضه ⁽⁷⁾و خاك مى‌كشتند.

و اين خصلت از بهترين، و كزيده‌ترين و نيكوترين خصآئل مولاناست، كه هيچ وزيرى و أميرى، و ملكى و سلطانى را اين توفيق دست نداد، و بذان راه نيافته، هداه اللّه الى جميع الخيرات.

1) . بنجشك (بكسر اول و ثالث)، به معنى گنجشك، و عرب آن را عصفور خواند. «صحاح الفرس: 186».

2) . كلفت: سختى و رنج.

3) . كذا در أصل و بقيه نسخ، و شايد صحيح آن دفاتر بوده باشد.

4) . جمع ديوان به معناى تدوين‌يافته و جمع‌آورى شده.

5) . ملوك ما تقدم: پادشاهان پيشين.

6) . جمع زهر، زينت.

7) . موريانه.

ديكر از خصآئل پسنديده مولانا- أدام اللّه بسطته- آنك:

نفس و وجود خود را أحياها اللّه بالسّرور از أخذ مالهاء مملكت محفوظ و مصون داشته، و دست بذان نكشيد، و چشم بر آن نكماشته، و به حقّ و غير حقّ در مال هيچ آفريده تصرّف نكرده. لا جرم چون خصآئل حميده، و فضآئل پسنديده، و سيرت عادله، و پرهيزكارى و ترسكارى، شعار و دثار ⁽¹⁾او بوده، در هر وقت و زمانى، كه مملكت از صاحب الأمر، و خليفه وقت، بديگرى منتقل شده، مولانآء- مشار اليه- موقّر و محترم بوده، و بهيچ وجه اختلال به حال او راه نيافته. و جون أصناف أمم ازو راضى شده، و شاكر و خشنود بوده، هيچ آفريده به رفع ⁽²⁾او مشغول نشده، لا جرم دولت او دائم و ثابت بوده، بر خلاف سآئر وزرا، كه چون ايشان را حادثه و واقعه افتاده، و معزولى دست داده، از هر كوشه دشمنى ديكر به رفع و دفع او برخاسته.

بذين سيرت پسنديده، مولانا أدام اللّه دولته در دلهآى‌ء مردم محبوب بوده، و بهر زبانى ممدوح ⁽³⁾كشته، و بذين خلال ⁽⁴⁾جميله، و خصائل حميده؛ كه هيچ فردى از افراد مردم درينجهان، برو سبقت نكرفته و پيش نشده، نيكنامى و ذكر خير ذخيره و حاصل كرده، و در آنجهان- بعون اللّه و مشيّته، بعد از كذرانيدن عمرى خوش، در عزّ دولت و رفعت، و بلوغ غايت، و حصول مراد و اميد- نيكوترين جزائى، و بهترين پاداشتى، و بزركترين ثوابى يافته، إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ⁽⁵⁾، زيرا كه مولانا أدام اللّه قدرته

1) . شعار: پوشش بيرون، دثار: پوشش درون، و تركيب اين دو، كنايه از ظاهر و باطن، و سرّ و اعلان، و آشكار و نهان مى‌باشد.

2) . بركنارى و عزل از مقام وزارت.

3) . ستايش‌شده.

4) . خللت الرّداء: ضممت طرفيه، خلال در برداشتن را گويند، و معمولا براى دارا بودن صفات نيكو استعمال مى‌شود.

5) . سوره كهف: آية 30، در نسخه أصل و ديگر نسخه‌ها اين آيه به خطا (إنّ اللّه لا يضيع ...) ضبط

مجموع روزكار خود به رضآى حقّ سبحانه و تعالى كذرانيده، و هر عمل خير كه ازو در وجود آمد، خالص مخلص از بهر خذآى‌ء تبارك اسمه، و رسول و أهل بيت او صلوات الله عليهم بوده، جنانك شاعر كوئيدا ⁽¹⁾در حقّ او مى‌فرمايد:

شعر

تلك المكارم لا قعبان من لبن‌شيبا بماء فعادا بعد أبولا ⁽²⁾و اكر جه مولانا، أمير، السيّد ⁽³⁾، ولىّ النّعم، شهنشاه، فخر الدوله ⁽⁴⁾، و فلك الامّه أطال اللّه بقآئه، و أدام أيّامه اين طريق نيكو سپرده، و روزكار در حسن سيرت و سياست كذرانيده، از سر توانائى و قدرت؛ امّا درين تتبع ⁽⁵⁾به آبا و أجداد و براذران خود قدّس اللّه أرواح ماضيهم كرده، و ازيشان أبا عن جد ⁽⁶⁾به ميراث بذيشان رسيده.

و مولانا صاحب الجليل، كافي الكفاة ⁽⁷⁾أدام اللّه نعمته اين فضائل و كمالات، در طبيعت او مطبوع بوده، و بعنايات ربّانى، و توفيقات آسمانى بذان راه يافته، احسن اللّه عن الاسلام و اهله و معاهديه جزآءهما.ه.

1) . كذا در أصل، و مفقود از بقيه نسخه‌ها.

2) . اين بيت از قصيده‌اى است از آن اميّه بن أبى الصّلت الثقفى (متوفاى 5 يا 8 هجرى) كه آن را ابن قتيبة دينورى در «الشعر و الشعراء: 1/ 462» آورده است.

3) . مقصود بزرگى و برترى است و نه سيادت اصطلاحى كه بر علويان رانده مى‌شود.

4) . فخر الدوله ديلمى، از پادشاهان آل بويه، كه در سال 373 ه پس از فوت مؤيد الدوله به سلطنت رسيد، و وزارت او با صاحب بن عباد بود، او در سال 387 ه درگذشت.

5) . پيروى و دنباله‌روى.

6) . أب: پدر، عن جد: از نيا

7) . صاحب بن عبّاد طالقانى، وزير مشهور آل بويه.

و أمير السيّد أطال اللّه بقآئه اين معنى از أجداد و كلاله ⁽¹⁾، به ميراث بذو نرسيده است، بلك از پذر يافته است، سبب آنك ركن الدّوله ⁽²⁾رضى اللّه عنه كه پذر اوست، آن كسى است كه متوطّنان و ساكنان بلاد، از إما و عباد ⁽³⁾را به حسن سيرت، و جميل معدلت، جهل و پنج سال محافظت نمود، و شفقت و معدلت افزوده، و در آخر عمر بشهر اصفاهان، في سنه خمس و ستّين و ثلثمائه ⁽⁴⁾، فرزندان خود را از جوانب طلب نمود، و ميان ايشان به عهد و ميثاق پيوند كرد، و بانواع نصيحت، و تربيت فرمود به حسن ائتلاف و اجتماع، و فرمود كه در رأى و تدبير، و موافقت و متابعت يكديكر، كلمه واحده باشند، و از مخالفت و نفاق، و شقاق و خلاف محتزر و مجتنب ⁽⁵⁾.

جون ركن الدّوله بجوار حقّ پيوست، شيطان لعين ميان فخر الدّوله و فلك الامّة حرّس اللّه دولته و مهجته و ميان براذران او مخالفت پيذا كرد، و هر يكى را بر قهر و قمع آن ديكر، إغرا ⁽⁶⁾كرد و اغوا نمود. چون اين صورت ميان ايشان دست داد؛ فخر الدّوله از ايشان كناره كرفت، و دورى جست، و بر خذآى‌ء عزّ و جلّ توكّل كرد، و امور و مهمّات خويش بذو مفوّض كردانيد، تا لا جرم حقّ عزّ اسمه آنج فخر الدّوله از آن خآئف و ترسان بود، ازو به كفايت ⁽⁷⁾كرد، و او را بعنايت و هدايت و توفيق خود مخصوص كردانيد، و بذين حسن صنيعن.

1) . تمامى نزديكان نسبى- به جز پدر و فرزند- را كلاله گويند، و به روايتى تمام منسوبين از سوى مادر را گويند.

2) . أبو على حسن بن بويه بن فنا خسرو، ملقّب به ركن الدولة از پادشاهان آل بويه، او برادر معزّ الدوله، و پدر عضد الدولة است، و در سال 366 ه درگذشت.

3) . اماء: كنيزكان، عباد: جمع عبد، بندگان و بردگان.

4) . سال 365 هجرى.

5) . دورى گزيدن.

6) . فريفتن.

7) . دور ساختن.

درباره او عنايت فرمود، جنانج أوس بن حجر التميمي ⁽¹⁾، در آن سال كه اين معنى ميان ايشان واقع آمد، و فخر الدّوله بر همه مهين و سرور آمد، درين معنى با حقّ عزّ اسمه مناجات ميكويد، و خطاب ميكويد:

شعر

صنعت فلم يصنع كصنعك صانع‌و ما صنع الاقوام فاللّه اصنع ⁽²⁾فخر الدّوله به توفيق و عنايت ايزدى، مالك و متصرّف و مباشر مملكت پذر خود، ركن الدّوله قدّس اللّه سرّه كشت، و بر سرير ملك و سلطنت متمكّن شد. حظّى أوفر ⁽³⁾، و نصيبى أكثر از سعادت دو جهانى، حقّ عزّ اسمه درباره او فرمود. قصّه او عظيم ماننده است به قصّه يوسف صدّيق عليه السّلم با براذران او، در ابتدآى‌ء حال و انتهآى‌ء آن. و حقّ عزّ و جلّ او را سزاوار اين آيت كردانيد؛ كه: ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ ⁽⁴⁾

و همچنين حكم خادم او، حسن بن علىّ قمى المنجّم ⁽⁵⁾درست آمد، جنانج درصر

1) . اوس بن حجر بن عتّاب تميمى، (98 قبل از هجرت- حدود سال 2 ق ه) يكى از فحول شعراء عرب در دوره جاهلى، كه برخى از او با صفت (أشعر الناس فى الجاهلية قبل النابغة و زهير) ياد كرده‌اند. از او ديوان شعرى بر جاى مانده است. «مجمع الشعراء الجاهليّين: 42، خزانة الأدب: 4/ 379».

2) . اين بيت شعر در «ديوان اوس بن حجر» چاپ (دار صادر) نيامده است، ولى در «المعجم المفصّل فى شواهد اللغة العربية: ج 4/ 346» آمده است: (البيت فى الطويل، و هو بلا نسبة في جمهرة اللّغة ص 888) و در اين منبع (و ما صنع)، (و ما يصنع ...) ضبط شده است.

3) . حظ: توفيق، أوفر: جمع وافر يعنى فراوان.

4) . سورة حج: آيه 60، در نسخه اصل و ديگر نسخه‌ها اين آيه به خطا (و من بغى ...) ضبط شده است.

5) . مصنف علاوه بر اين فصل در (فصل چهارم از باب دوم) كتاب، از او با كنيه أبو نصر حسن ابن على قمّى منجّم ياد مى‌كند، و به نقل از كتاب عبّاسى نوشته ابن سمكة مى‌گويد: (أبو نصر

موضع خود ازين كتاب بحث آن بيايد ⁽¹⁾.

پس حقّ سبحانه و تعالى اين نعمت او را كورانده كردانيد، و بذين مملكت مجدود ⁽²⁾و نيكبخت ساخت، و توفيق داد او را تا به حسن سيرت، و جميل نصفت و عدالت، در ممالك خود روزكار كذرانيد، و حكم راند، و پادشاهى كرد، و بساط عدل و راستى در ميان رعايا و سآئر اصناف امم، از هر نوعى گسترانيد، و درينجهان نيكنامى، و در آن جهان رستكارى و فيروزى، و ثواب أبدى، و بقاى‌ء سرمدى اندوخت. و او را به سلطنت و پادشاهى، و فرمان روآئى، و با امراى‌ء دولت و نيكخواهان آن، سعادت و رفعت برخوردار كردانيد. و توفيق شكر اين نعمت، و طلب خوشنودى او به رحمت خود كرامت فرمود.

و از مولانا صاحب الجليل، كافي الكفاة، أدام اللّه علوّه اين خصائل حميده، و فضائل پسنديده، كه بذان مخصوص كشته، و او را طبيعت ثانيه بوده، عجيب و غريب نبوده؛ مع هذا پذر او، الشيخ ⁽³⁾الأمين ⁽⁴⁾رضى اللّه عنه آن كسى است كه از كزيدكان رجال زمان خود، بعلم و ورع و ترسكارى، و فضل و كمال و امانت، و قناعت و سياست و كفايت، و حسن سيرت فآئق و راجح آمده، و در أيّام وزارت او، مر ركن الدّوله قدّس اللّه روحه را هميشه مأمون ⁽⁵⁾، و مشار اليه و ناصح، و مصلح امور رعايا و سآئر اصناف مردم بوده، تا به حيثيّتى كهت.

1) . بنا بر آنچه در فهرست كتاب تاريخ قم آمده، بحث در اين باره بايد در باب هفدهم مى‌آمده كه اين باب از بخشهاى مفقود كتاب است.

2) . مجدود: بخت‌مند، صاحب بخت و روزى، نيك‌بخت. «لغت‌نامه دهخدا: ماده مجدود».

3) . در اصل و ديگر نسخه‌ها: شيخ.

4) . مقصود او از (الشيخ الأمين) أبو الحسن عبّاد بن عباس طالقانى، پدر صاحب بن عبّاد و وزير ركن الدوله بن بويه، متوفاى سال 334 يا 335 هجرى است.

5) . مقصود امين و مورد اطمينان است.

چون به جوار ايزدى واصل شد، مدّتى مديد، و عهدى بعيد، بر كذشتن او تأسف و تحسّر مى‌نمود.

[صفات] كامل مولانا أدام اللّه نعمائه جبلّى ⁽¹⁾، و همجو خلق عظيمش طبيعى بوده، و از روى‌ء تبرّع و تكرّم، حلقه‌وار پيرامن حال مسلمانان درآمده.

فامّا شكر او بر عموم مردم، كه بصنوف نعم او محظوظ ⁽²⁾بوده، واجب و لازم است، تا مكافات و مجازات جزوى از آن كرده باشند، جنانج شاعر كويد:

شعر

يجزيك اويثني عليك و انّ من‌أثنى عليك بما فعلت كمن جزى ⁽³⁾و جكونه شكر شاكران- هر چند كه جهد و كوشش نمايند- بانعام و إحسان مولانا أدام اللّه علوّه شامل و محيط كردد؟

حقّ عزّ اسمه توفيق كناد مولانا را، بهر آنج بذان طالب شكر كنند، و آزاد را بنده كردانند، يعنى كرم و سخاوت، و بذل و فتوّة، كه: الانسان عبيد الاحسان ⁽⁴⁾

بدرستى و راستى كه مولانا أدام اللّه قدرته در كرم و بذل، به مرتبه رسيده است، كه أهل فضل و هنر، بنسبت با دريآى‌ء كرم او، باران كوجك از باران بزرك او. و او در ميان ايشان همجو تير معلّى ⁽⁵⁾است در ميان تيرهآء قمار، و همجو بآلهاى‌ء پيشين در ميان بآلهاى‌ء مرغان. و هر چند در هر درختى آتش موجود است؛ فامّا همجو درخت مرخ و عفار ⁽⁶⁾، هيچ درختى نيست، كه باندك حرّت از آن آتش مى‌بارد.اى

1) . جبلّى: ذاتى.

2) . محظوظ: جمع (حظّ)، بهره بردن.

3) . ابن قتيبة دينورى در «الشعر و الشعراء: 1/ 381» اين بيت را به زهير بن جناب، و بغدادى در «خزانة الادب: 2/ 39» به ورقة بن نوفل نسبت داده‌اند.

4) . انسان بنده نيكى است.

5) . معلّى يا معلّا، صيغه‌اى است عربى به معناى برافراشته.

6) . المرخ و العفار، دو بوته صحرايى مى‌باشند كه به علت سرعت اشتغال آنها از آن دو براى

شعر

و ان كان بحر الحنظلّيّين واحدافما تستوي حيتانه و الضّفادع ⁽¹⁾مولانا أدام اللّه تآييده هميشه حليف و قرين تقوى است، و كثير المنافع و الجدوى ⁽²⁾، جون در راه حقّ كوشش و سعى نمايد، بنجاح ⁽³⁾مقرون كردد. و عمل او از بهر سلطان وقت، عين نصيحت و مصلحت بود، و بهيج وجه أهل سؤال و التماس، از عطآء او محروم نكردند، و بنفحه احسان او محظوظ و بهره‌مند شوند، چنانچ شاعر ⁽⁴⁾كويد:

شعر

شهد اللّه و الخليفة و النّاس جميعا شهادة اجماعا

أنّك الكاتب الّذى يأمن السلطان منه اضاعة و اقتطاعا

و الجواد الّذى اذا نال نيلا ⁽⁵⁾لم يكن عند نبله منّاعا

فهنيئا لمن رعيت هنيئاآمن اللّه سربهم ان يضاعا ⁽⁶⁾جون عادت مولانا، همه اوقات خير، و فعل خير بوده، و مكافات آن بشكر بندكيش، و نشر آن لازم و واجب بوده، كه: وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ ⁽⁷⁾. و اين ضعيف از آن جمله و1.

1) . در «الشعر و الشعراء ابن قتيبة: 1/ 500»، اين بيت را به الصّلتان العبدي شاعر معروف عرب نسبت داده است، و در اين منبع صدر اين بيت اين گونه است: فإن يك ...

2) . جدوى: فايده رساندن.

3) . نجاح: پيروزى.

4) . او أبو الحسن على بن العباس بن جريح مشهور به ابن الرّومى (221- 283 ه) شاعر مشهور عرب در دوره عباسى است، كه او را در رديف بشّار و متبنى قرار داده‌اند.

5) . در «ديوان ابن الرومى: 2/ 382» اين كلمه (حظّا) ضبط شده است.

6) . ديوان ابن الرومى: 2/ 382 و 383.

7) . سورة الضحى: آية 11.

طايفه شده، كه نعمت او شامل ايشان بوده، و شكر آن بر ايشان واجب و لازم شده. مدّتى كوشش و سعى نمودم، تا وسيله بدست آرم، كه بجناب او نزديك آردم، و بحضرت او واصل شوم، نيافتم هيچ چيزى كزيده‌تر بنزديك او، و دوام او، و ثبات ذكر او در مرور ايّام و أزمان، از كتابى و تصنيفى كه من در آن جمع كنم، و ياد كنم در آن أخبار شهر قم، و أهل قم؛ جه هديه و تحفه بهتر از آن نيافتم، زيرا كه هر هديّه و تحفه‌اى كه باشد، عن قريب ⁽¹⁾به زوال خلل پذيرد، و فانى شود، مكر مصنّفات و مؤلّفات، كه بمرور ايّام، و كرور أعوام، منعدم نشوند، و كهنه نكردند، و بهر روزكارى جديد و حديث باشند، و مردم آن روزكار بخواندن و مطالعه و نوشتن آن رغبت نمايند.

حقّ سبحانه و تعالى هميشه بازار علم و أدب، و فضل و هنر، در ساحت دولت او رونق‌پذير و روا كرداناد، و از كساد و نآروائى محفوظ و مصون داراد، و أهل علم و فضل و كمال و أمل، بحضرت بزركوار او راغب و مآئل باد، و ببغيه ⁽²⁾و مطلوب و مقصود خود، فيروز و محظوظ باد.

*** [سبب تصنيف كتاب]

باعث بر تصنيف اين كتاب، و مهيّج ⁽³⁾بر تأليف آن سه چيز بود:

اول- آن چيز كه همه مردم بر آن، بيش از من حريص و مآئل بوده‌اند، و آن جمع كردن أخبار و رواياتست، تا أهل روزكار ازيشان بديكران همجو ميراث برسانند، و أبد الدّهر نام ايشان باقى ماند. و اكر فضلاء ما تقدّم، أخبار و روايات و قصص و سير، و آثار ملوك و سلاطين، و وزرا و أمرا و أعيان و مشاهير جمع نكردندى، مجموع آثار حميده، و أخبار جميله ايشان محو و ناچيز شدندى، و أعوام ⁽⁴⁾و ملوك متساوى شدى. و أهل كرم از

1) . عن قريب: بزودى.

2) . بغيه: خواسته.

3) . مهيّج: تحريك‌كننده.

4) . كذا در اصل، و صحيح آن عوام است، كه نويسنده در مقام مقايسه ميان عامه و توده مردم و

أهل لئام ⁽¹⁾، و محامد از مذام، و فاضل از مفضول جدا نشدى. جه تلاوت و قرائت أخبار، در هر قرنى و وقتى محبوب بوده است، و مذاكره بر آن مرغوب و غير مكروب ⁽²⁾، جنانج من يافتم در رساله أسد بن عبد اللّه البسطامى النطّار ⁽³⁾، كه او فرمود، كه من از شيخ أمين ⁽⁴⁾رحمه اللّه شنيدم، كه او فرمود كه:

«اكر ملوك و سلاطين بدانند و بشناسند، آن لذّت و شوق كه در مذاكرات و مباحثاتست، بشمشيرها و تيغها بروى‌ء ما برون آيند، و با ما مجادله و مضاربه ⁽⁵⁾كنند، و ما را بر آن نكذارند، و يكساعت و يك لحظه از آن غافل نشوند، و به عملى و شغلى ديكر مشغول نكردند»!

سبب دوم: آنك به كرّات از أبو الفضل، محمّد بن الحسين العميد ⁽⁶⁾رحمه اللّه شنيدم، كه او تعجّب مى‌نمود، و ميكفت:».

1) . مرد لئيم: پست و فرومايه.

2) . مكروب: مهموم و ناراحتى.

3) .؟

4) . احتمالا مقصود او از شيخ امين، ابو الحسن عبّاد بن عباس طالقانى، پدر صاحب بن عبّاد، و وزير ركن الدوله بن بويه، متوفاى سال 334 يا 335 هجرى است، كه پيشتر مصنف دو نوبت با همين صفت از او ياد كرد.

5) . مضاربه: در اينجا به معناى زد و خورد كردن است.

6) . محمد بن الحسين العميد ابن محمد ابو الفضل الحسين بن الحسن العميد الكاتب الخراسانى، وزير ركن الدوله آل بويه، و يكى از مشهورترين كاتبان بلكه سرآمد تمامى كاتبان اسلامى، و استاد صاحب بن عبّاد. مصنّف تاريخ قم كه معاصر او بود از براى او اشعار أبو جعفر محمد بن على عطّار را جمع‌آورى نمود. نگاه كنيد به: «طبقات اعلام الشيعة: ق 4/ ص 269».

«سخت عجيب است، كه أهل قم اخبار قم بأسرها ⁽¹⁾ترك كرده‌اند، و ايشانرا در آن كتابى نيست، و همجنين شعرى از اشعار [أبي] جعفر ⁽²⁾محمّد بن على العطار ⁽³⁾پيش ايشان نيست!»

و پيش او أشعار أبى جعفر از بهترين شعرها بوده، زيرا كه او در آن معانى‌ء لطيفه اختراع كرده، و بر نظرآى‌ء ⁽⁴⁾خود از روذكى ⁽⁵⁾و رازى ⁽⁶⁾بذان شعر فآئق ⁽⁷⁾شده. و أبو الفضل در حقّ او فرموده كه:

«أبو جعفر در روزكار خود، همجو إمرى‌ء القيس ⁽⁸⁾است در روزكار خود».».

1) . يكباره.

2) . در نسخه اصل اين نام (جعفر بن محمد بن على العطّار) ضبط شده است، كه ظاهرا با توجه به تكرار كنيه (أبى جعفر) معلوم مى‌شود كه نام او (محمد) و كنيه او (ابو جعفر) بوده است.

3) . در هيچ يك از منابع موجود يادى و نامى از اين شاعر كه اديب خبره‌اى همچون ابن العميد او را از معاصران خود همچون رودكى برتر دانسته، و او را امرى‌ء القيس زمان خود شمرده است، نيامده است.

4) . نظرا: همرديفان.

5) . جعفر بن محمد بن حكيم بن عبد الرحمن بن آدم رودكى سمرقندى، از شعراى مشهور فارسى زبان، وى در سال 329 ه ق در رودك درگذشت. «لغت‌نامه دهخدا: رودكى».

6) .؟

7) . فائق: برترى‌يافتن.

8) . حندج بن حجر كندي، مشهور به إمرؤ القيس، مشهورترين شاعر قصيده‌سراى عرب در دوره جاهلى، وى در قبيله كنده بدنيا آمد، پدرش حجر بن الحارث پادشاه قبيله بنى اسد بود، مادرش فاطمة دختر ربيعة بن الحارث بود، او در سال 520 م يا 497 م بدنيا آمد و در سال 130 يا 80 قبل از هجرت در راه بازگشت از نزد يوشنيانوس قيصر روم درگذشت، گويند او نخستين عربى است كه از او شعرى رسيده است، و نخستين شاعر عربى است كه نظم عمودى شعر را ابداع نمود كه تا كنون پابرجاست. درباره زندگانى و شعر او دهها كتاب و رساله و مقاله نوشته شده است. نگاه كنيد به: «معجم الشعراء الجاهليين: 32».

پس من جمع كردم از برآى‌ء أبو الفضل، بعضى از شعر أبو جعفر، جز از آن اشعار كه از براى خزانه مولانا أدام اللّه نعمائه جمع كرده بودم. و بسبب غائب‌شدن من از شهر قم، در جمع اين أخبار توقّفى افتاد. جون توفيق به آن دست داد، جمع كردم.

سبب سؤم در تصنيف اين كتاب:، آنك، از آنكاه باز كه أبو عبد اللّه حمزه بن حسن اصفاهانى كتاب اصفاهان تصنيف كرد، و در شرح قصص و أخبار قم هيچ شروعى نكرد، و براذرم أبو القاسم علىّ بن محمّد بن الحسن الكاتب ⁽¹⁾مرا كفت كه:

«جون بشهر قم رسيدم، تفحّص بسيار كردم، باشد كه كتابى از أخبار قم بدست آرم، مقدور نشد».

پس بغايت من حريص كشتم بر تصنيف اين كتاب، و بيشتر اين أخبار در مدّت حكومت براذرم به قم تحصيل كردم، و بدست آوردم. بعضى از آن، آن بود كه از أفواه ⁽²⁾مردم شنيده بودم، كه: «خذ العلم من افواه الرّجال» ⁽³⁾، و بعضى از آن خود بر آن وقوف ⁽⁴⁾يافته بودم، و بسيار جهد و كوشش كردم، و همّت مصروف داشتم، بر آنك مجموع اين أخبار در يك كتاب بيابم، يا از يك كس بدانم، مقدور و متمشّى نشد، بل‌كه هر خبرى در كتابى ديكر، و از جآئى و كسى ديكر به دست آوردم.

و چنين رسانيدند بمن: كه كتابى مشتمل بر مجموع أخبار قم، بنزديك مردى از عرب، كه بشهر قم متوطّن بود، نام او علىّ بن حسين بن محمّد بن عامر بوده است، درع.

1) . ابو القاسم على بن محمد بن حسن كاتب قمى، برادر مصنّف تاريخ قم كه حكومت قم را به عهده داشت- چنانكه در همين ديباجه بدان اشاره شده است- و مصنّف تاريخ قم آمار خراج شهر قم و پيرامون آن را به نقل از او روايت مى‌كند.

2) . افواه: جمع فوه به معناى دهان.

3) . يعنى: علم را از ميان دهان مردمان بگير.

4) . وقوف: آگاهى و اطلاع.

سنه ثمان و عشرين و ثلثمائه ⁽¹⁾برسيد بشهر قم، و آن كتاب در خانه ⁽²⁾نهاده بود، و آن خانه فرود آمد، و آن كتاب در آن ميان تلف شد. و در آن كتاب ذكر أخبار عرب بود كه بقم نزول كردند، و ذكر دولت و اقبال ايشان، تا بچند كاه بود، و جند حرب ⁽³⁾كردند، و بغير ازين قصّه، و خبرى ديكر در آن نبود.

و همچنين: حمزه ⁽⁴⁾را ديدم كه در كتاب خود ياد كرده بود، كه بسيار زحمت و مشقّت، و تعب و رنج بذو رسيد. و من سوكند ميخورم، كه آنج حمزه فرمود عين صدق و صوآب بود، و مع هذا كه آن اخبار كه او در كتاب خود ياد كرده بود، مجموع از فاضلان شهر او بذو رسيده بود، كه ايشان نيز در جمع آن عاجز و مضطر كشته بودند، چون زيادتى‌ء همّت بر تحصيل آن داشتند، در اتمام آن مقاسات ⁽⁵⁾و معانات ⁽⁶⁾كشيدند. حمزه آن اخبار نقل ازيشان جمع كرد، و هر خبرى بموضعى و محلّى كه لائق بود از كتاب خود ياد كرد. و من هيچ فاضلى و بزركى را بشهر قم نيافتم، كه بنزديك او خبرى از أخبار شهر قم باشد، كه ازو ياد كيرم، تا به سبب آن تصنيف كردن اين كتاب، بر من آسان آيد. پس من استخاره كردم بخذآى‌ء عزّ و جلّ، و توكّل كردم برو در جمع كردن اين كتاب، و درين مدّت كه اتّفاق تصنيف اين كتاب افتاد، هر خبرى كزيده از أخبار قم كه يافتم، درين كتاب جمع كردم، و آن را به كتاب قم نام نهادم.

جنانچ ياد كرده‌ام، از أخبار قم قديمه و حديثه ياد كردم، و پيشتر ازين عزيمت نمودهت.

1) . سال 328 هجرى.

2) . خانه: اتاق.

3) . جنگ.

4) . مقصود أبو عبد اللّه حمزة بن حسن اصفهانى، نويسنده كتاب اصفهان است.

5) . اشتقاقى ناصحيح از ماده قسا، يقسو، فهو قاس، به معانى سختى و مشقت است.

6) . رنج و زحمت.

بودم بر تصنيف كتابى، كه مشتمل باشد بر أخبار عرب أشعريّه، كه بقم نزول كردند؛ جاهليّها و اسلاميّها ⁽¹⁾. جون اين كتاب مرا دست داد، با خود كفتم بهتر آن بود كه أخبار عرب كه بقم آمده‌اند درين كتاب ياد كنم، زيرا كه ايشان آن كسى بودند كه مالك شهر قم شدند، و آنرا تكوير ⁽²⁾كردند، و بارو كشيدند، و ايشان را بقم چندين آثار و علامات بوده. پس أولى ⁽³⁾آن ديدم كه آن كتاب را با اين كتاب جمع كنم، و [أيضا] أخبار طالبيّه ⁽⁴⁾كه به قم آمدند، و وطن ساختند ياد كنم.

و اكر جه اشارت كرده بودند مرا، كه من ياد نكنم درين كتاب، إلّا كسى كه او را مآثرتى ⁽⁵⁾و فضيلتى و شهرتى باشد. بدرستى كه ابن أبى معاد جرجانى، كه از جمله وجوه أهل قم بود، مبلغى معيّن به ابن أبى حجّاج قمى بخشيد، تا نام او در كتابى كه آن را كتاب رؤسا ⁽⁶⁾گويند ياد كند، أبو حجّاج قبول نكرد، و از آن منع نمود، و بهانه آورد كه من ماثرتى و منقبتى ازو نميدانم، كه موافق مضمون كتاب من باشد.

و من كتاب او نديدم، و غرض او نشناختم، تا بر مقتضى‌ء دعوى‌ء او جواب دهم. آرىت.

1) . يعنى قصد داشتم كه تاريخ خاندان عرب اشعرى را در دوران جاهليت و پس از اسلام بياورم.

2) . تكوير يعنى كوره (- شهر) گردانيدن.

3) . برتر و بهتر.

4) . تمامى كسانى كه ريشه و تبار آنان به أمير المؤمنين علىّ بن أبى طالب عليهما السلام مى‌رسد را طالبيّه گويند.

5) . كار نيك.

6) . يادى و نامى از ابن ابى معاد جرجانى و ابن ابى حجّاج قمى و كتابش «كتاب الرؤساء» در منابع نيامده است، تنها در «الذريعة: 17/ 275» از اين دو تن و كتاب به نقل از تاريخ قم اشاره شده است، كه نشان مى‌دهد شيخ آقا بزرگ تهرانى نيز يادى از آن دو و كتاب در منابع نيافته است.

رآى من مباين ⁽¹⁾رآى اوست، و مقصود من خلاف مقصود او، زيرا كه چنين رسانيدند به من، كه او تصنيف كتابى كرده، كه مشتمل باشد بر مآثر و مناقب بيشترين فاضلان و مشهوران جهان، و ممكن كه نيافته باشد سبيلى و طريقى، كه از خلاف رسم و مقصود خود درگذرد. و غرض و مقصود من ذكر مردان شهر خود، از طالبيّه و عرب و عجم است، و ذكر مدح ايشان، جنانچ حمزه در كتاب اصفاهان، حكايت ميكند از ذكر مردان اصفاهان.

پس بدانك هر كه متصدّى تصنيف كتابى، و مصنّف جمع رساله كردد، با نفس خود مخاطره ميكند، و خود را در معرض معارضه خداوندان فضل و فهم و نقص ⁽²⁾مى‌آورد. و از طعن طاعنان، و ملامت عيب‌جويان بسلامت نخواهد بود. و از دست و زبان ايشان خلاص نخواهد يافت؛ مكر بتوفيق بارى جلّ ذكره، و عزّ اسمه، جنانچ شاعر كويد:

شعر

من تجلّى ⁽³⁾بغير ما هو فيه‌فضحته شواهد الامتحان ⁽⁴⁾اين كتاب كه من تصنيف ميكنم، اكر مشتمل بر غير اين معنى و مقصود بودى، از فنون آداب، و صنوف اشعار مدوّنه، بسيار آسان‌تر بودى از جمع أخبار شهرى كه محلّ او مندرس شده باشد، و أهل او منقرض كشته، و از آن نام و نشانى مانده. و هر قصّه و خبرى و حكايتى در مرتبه خود ياد كردن.ت.

1) . مباين: تفاوت، جدايى.

2) . در نسخه اصل و ديگر نسخه‌ها ضبط اين كلمه (نقص) است، و احتمالا ضبط صحيح آن (نقض) باشد كه مقصود كسانى است كه بر نوشته نويسندگان ايراد و نقض و عيب وارد مى‌كنند.

3) . در نسخه اصل و تمامى نسخه‌ها (تجلّى) ضبط شده، ليكن در كتاب «الزّهره 2/ 806» (تحلّى) است كه همو درست است.

4) . اين بيت را أبو بكر محمد بن داود اصفهانى (متوفاى 297 ه) در كتاب «الزّهره: 2/ 806» به شاعرى گمنام نسبت داده است.

و من بيشتر از آنج درين كتاب مسطور است، از كتآبهاى‌ء بلدان و بنيان، و تواريخ خلفا، و از كسانى كه ايشانرا معرفتى و خبرى و دانشى بود، بذان ياد كرفتم، و از صحف و دفاتر موجوده بنزديك ايشان بيرون آوردم.

و غرض من درين سخن آنست، كه چون منكرى بداند و ببيند، كه من اين كتاب و أخبار، از اين كتابها بيرون كرده‌ام، و كتابى ساخته انكار نكند، و نكويد كه سخن ديكران جمع كرده است، و نسبت آن با خود كرده. نيست مرا درين كتاب بغير از جمع و ترتيب؛ مكر آن أخبار كه خاص‌اند به قم و أهل قم، كه من در جمع آن زحمت كشيدم. و آنج جز از آنست از تواريخ و ديكر كتب است، من آن را درين كتاب ايراد كرده‌ام، تا بذان متزيّن ⁽¹⁾و آراسته كردد. و جون اين كتاب را مطالعه نمايند، ايشان را حظّ انتفاعى باشد، از بهر آنك هر كس كه مطالعه اين كتاب نمايد، و نظر درين كتاب كند، او را با قم و أخبار قم، جنانج مرا ميل و ارادتست، او را ميل و ارادت بخواندن بود، جه غرض و مقصود من ذكر شهر خود، و همشهريان خود، و ذكر مناقب و مفاخر و مآثر ايشانست. و هميشه اين معنى در ميانه اهل زمان جارى و عادت بوده، و بعضى از بعضى فرا گرفته، و در كتب خود جمع كرده، و به وديعه ياد كرده، تا مجموعه ايشان‌را طراوتى و لذّتى و زينتى باشد.

و مع هذا، تصنيف هر مبتدئى، و تأليف هر مخترعى، از سخن لاغر و فربه، و خلل و حشو ⁽²⁾، و زياده و نقصان، خالى و صافى نباشد، و بى‌تكلّف، كه از أهل انصاف نباشد، هر آنكسى كه مطالعه اين كتاب كند، و آنكس از أهل عقل و فضل و تميز و معرفت باشد، از من طلب آن نمايد، از شرآئط تأليف و تصنيف، جنانچ مبرّز فاضل كامل را، با آنك علم او محيط باشد، كه هر كس كه طلب عيبى كند، البتّه بيابد، و معنى‌ء اين آيت نيز ميداند، كه:د.

1) . زينت‌يافته.

2) . در زبان عربى كلمه حشو (به كسر و ضمّ حاء) به معناى افزودن مواد به درون شى توخالى است، ليكن امروزه در زبان فارسى در معنايى مرادف با گفتار يا نوشتار بى‌ارزش استعمال مى‌شود.

وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ ⁽¹⁾. و اين مثل نيز شنيده باشد، كه: «لا تعدم الحسناء ذامّا»، يعنى زن صاحب جمال، هر چند كه در حسن و جمال به مرتبه أعلى رسيده باشد، مذمّت كننده خود را گم و كم نيابد.

و جون عفو فرمايد، و بر زلل و خطا مسامحه و اغضا ⁽²⁾نمايد، و موضع خلل به صواب و سداد اصلاح كند، بزركى نموده باشد، و در محاسن و مناقب خود افزوده، و محمود شيم ⁽³⁾خود اظهار كرده، زيرا كه مؤلّف هر كتابى، از قول عيب‌جوى بسلامت نخواهد بود، أعمّ از آن كه در آن تأليف مخطى‌ء ⁽⁴⁾باشد يا مصيب.

چنين كويند كه: مأمون مصحفى را طلب كرد، كه درو غلط و سهو واقع نشده باشد، كاتبى دانا با احتياط بنشست، و بتكلّف مصحفى بنوشت. چون مأمون نظر كرد در آن مصحف، ديد كه در اوّل آن در اين آيت، كه: (بسم اللّه الرّحمن الرّحيم)، لفظ «رحيم» را بر «رحمن» مقدّم داشته بود. و بيشترين مردمان دشمنان او بودند، و درين غلط او را جاهل و نادان شمردند.

و مع هذا، من معترفم بذانك مبلغ و مقدار علم و فهم من اينست، و قيمت هر مردى در آن مقدارست از علم و دانش، كه خود را بذان بيارايد.

و آنچ من درين كتاب جمع كرده‌ام- اكر حقّست و اكر باطل- نسبت آن با صاحبش كرده‌ام. و آنج درين كتاب اتّفاق افتاده است از افراط و تفريط، در لفظ و در فعل، من از آن برى‌ءام، جه سخن ديكرى است، و منسوبست با صاحبش.

و من از خدآى‌ء عزّ و جلّ در ميخواهم، كه ما را بذكر خود مشغول كرداند، و بر شكر نعمر.

1) . سوره يوسف: آية 76.

2) . از ماده (غضّ) به معناى چشم‌پوشى.

3) . خصلتهاى نيك و ستوده.

4) . خطاكار.

حريص. و ما را در قول و عمل توفيق صلاح و صواب دهد، و از عجب و تكبّر، و جهل و غلبه هوى و تعصّب، و از قول بى‌فآئده، و از آنج ما نشناسيم و كوئيم و ندانيم، و دعوى آن كنيم، در پناه خود كيرد. و به حبل متين او معتصميم، و در هر حالى ازو طلب يارى مى‌كنيم، و برو توكّل مى‌نمآئيم. و پيغمبر او، و أهل بيت و اولاد و عترة او را، وسيله و شفيع مى‌سازيم. و هو الموفّق للصّواب، و حسبنا و نعم الوكيل.

[فهرست كتاب تاريخ قم]

باب اول در ذكر قم، و سبب نام نهادن قم بذين نام، بعد از نام نهادن او بفارسى. و ذكر قديم أمر قم و حديث آن. و صورت فتح ناحيت آن. و انتهآى‌ء حدود آن. و مسافت أقطار آن. و ذكر طول و عرض و برج طالع آن. و عدد راهها، و دروازها، و ميدانها، و مسجدها، و حمّامات آن. و سبب جداكردن آن از اصبهان. و وقت شهر ساختن آن. و آنج در بقعه و خطّه قم داخل است، و بذان تعلّق دارد از ضياعها، و نامهآى‌ء آن. و ذكر باروى‌ء كهنه و نو. و ذكر اوّل مسجدى كه بقم بنا نهادند، و منبر را در آن نصب كردند، تا آنكاه كه مسجد جامع بذان بنا نهادند، و منبر بذان نقل كردند. و ذكر سرآهاى‌ء خراج، و دار الضّرب. و سرآهاى‌ء حكّام و ولات و زندانها. و ذكر كاريزها، و جويها، و رودخانها، و آسياها، و مقاسمت آبهآى‌ء آن، و مساتيق آن، و عدد ضياعها و رساتيق ⁽¹⁾كه از ديكر شهرها با قم جمع و اضافت كردند. و ذكر بعضى از طلسمات ⁽²⁾. و ذكر بعضى آتشكذهآى‌ء نواحى‌ء آن، كه مشهور و معروف بوده‌اند. و ذكر فضيلتهآى‌ء قم و نواحى و ساكنان آن. و آنج از آفات و عاهات ⁽³⁾بذيشان رسيده است.

و اين باب مشتمل است بر هشت فصل.

1) . جمع رستاق، معرّب روستا.

2) . اين يك سطر در نسخه چاپى نيامده است.

3) . نقص در اعضاى بدن را عاهه گويند.

باب دوّم در آنك قم را چند نوبت مساحت كرده‌اند. و چند نوبت مال بر آن نهادند. و مبلغ خراج آن چند نوبت بوده است. و نامهآى‌ء ضياع ⁽¹⁾آن، و ذكر انواع خراج، تا آنكاه كه شيخ أمين، أبو الحسن عبّاد بن عباس ⁽²⁾رحمه اللّه در آن سال كه او را وفات رسيد، و آن سنه [اربع- أو خمس- و] ثلثين و ثلثمائه ⁽³⁾هجريّه بود مقرّر كردانيد. و ذكر نجوم و رسوم و مؤن و اخراجات آن. و ذكر رسوم صدقات بقم، و آنج در أمر خراج در أيّام عجم و در اسلام آمده است. و ذكر وجوه أموال و احكام زمينها.

و اين باب مشتمل است بر پنج ⁽⁴⁾فصل.

*** باب سوم در ذكر طالبيّه كه بقم نزول كردند، و وطن ساختند. و ذكر بعضى از فضآئل مرويّه در حقّ ايشان، بعد از ابتدا به ذكر اولاد أمير المؤمنين علىّ و فاطمه، و ائمّه معصومين عليهم السّلم، و عدد فرزندان ايشان، و مدّت أعمار ⁽⁵⁾ايشان، و وقت وفات ايشان.

و اين باب مشتمل است بر دو فصل.

***ر.

1) . جمع ضيعه به معناى زمين كشاورزى.

2) . ابو الحسن عبّاد بن عباس طالقانى، پدر صاحب بن عبّاد، و وزير ركن الدوله بويه.

3) . سال 334 يا 335 هجرى. در نسخه اصل اين تاريخ سنه ثلثين و ثمان مائه ضبط شده كه نادرست است.

4) . در نسخه اصل: پنجاه ضبط شده كه خطاست.

5) . اعمار: جمع عمر.

باب چهارم در ذكر آمدن عرب از آل مالك بن عامر أشعرى بقم و آوه، و وطن ساختن ايشان بقم و آوه. و سبب آمدن ايشان از كوفه بقم؛ بر اختلاف روايات. و به چه سبب حجّاج [بن] يوسف، محمّد بن سائب بن مالك أشعرى را بكشت.

و اين باب مشتمل است بر دو فصل.

*** باب پنجم در ذكر أخبار رجال عرب أشعريان، آنهايى كه مسلمان بودند، و اسلام آوردند. و سبب مسلمان‌شدن ايشان. و مهاجرت ايشان با حضرت رسالت. و فضيلتهآء مرويّه در حقّ ايشان. و حكومت و مفاخر مشهوره، و اخبار درباره ايشان؛ در ايّام جاهليّت. و ذكر قبآئل و عشآئر ايشان. و بعضى از واقعها و ايّام، [و] أشعار ايشان.

و اين باب مشتمل است بر دو فصل.

*** باب ششم در ذكر أنساب عرب از فرزندان [عدنان] بر سبيل عموم. و فضل يمن بر سبيل خصوص. و ذكر نسب قحطان، و آن روايات كه درين باب مروى‌اند.

و اين باب مشتمل است بر پنج فصل.

*** باب هفتم در ذكر أخبار عرب كه بقم متوطّن شدند. و كذام ازيشان مرتبه رياست و بزركى

يافت. با بعضى ديكر از أخبار ايشان بر سبيل عموم.

و اين باب مشتمل است بر پنج فصل.

*** باب هشتم در ذكر حوادث و واقعهاى‌ء مشهوره، كه در ميان اين جماعت عرب واقع آمده‌اند.

و اين باب بر يك فصل موضوع ⁽¹⁾است.

*** باب نهم در ذكر جماعتى از عرب و عجم، از خلفا و سآئر سلاطين، كه بقم والى و حاكم و صاحب مرتبه بودند. و ذكر بعضى از كتّاب ذيوان، كه أسامى‌ء ايشان محفوظ بوده است.