متن و ترجمه فروع کتاب نفیس کافی

مشخصات کتاب

سرشناسه: کلینی، محمدبن یعقوب، - 329ق.

عنوان قراردادی: الکافی. فروع. فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور: متن و ترجمه کتاب نفیس فروع کافی [کتاب]/تالیف محمدبن یعقوب‌بن اسحاق کلینی‌رازی؛ ترجمه گروه مترجمان ؛ اشراف و ویرایش محمدحسین رحیمیان.

مشخصات نشر: قم: قدس،1391.

مشخصات ظاهری: 10ج.

شابک: 600000ریال: دوره:978-964-2549-79-5 ؛ 800000 ریال ( دوره ده جلدی، چاپ چهارم) ؛ ج.1، چاپ چهارم:978-964-2549-69-6 ؛ ج.2، چاپ چهارم: 978-964-2549-70-2 ؛ ج.3، چاپ چهارم: 978-964-2549-71-9 ؛ ج.4، چاپ چهارم:978-964-2549-72-6 ؛ ج.5، چاپ چهارم: 978-964-2549-73-3 ؛ ج.6، چاپ چهارم: 978-964-2549-74-0 ؛ ج.7، چاپ چهارم: 978-964-2549-75-7 ؛ ج.8، چاپ چهارم: 978-964-2549-76-4 ؛ ج.9، چاپ چهارم: 978-964-2549-77-1 ؛ ج.10، چاپ چهارم: 978-964-2549-78-8

يادداشت: فارسی-عربی.

يادداشت:ج.1( چاپ سوم).

يادداشت:ج.2و3( چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.6-10(چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.1-10 ( چاپ چهارم: 1393).

يادداشت:ج.6-10(چاپ پنجم:1394).

موضوع: احادیث شیعه -- قرن 4ق.

شناسه افزوده: رحیمیان،محمدحسین، 1345 -، ویراستار

رده بندی کنگره: BP129/ک8ک26041 1391

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 3166368

متن و ترجمه

کتاب نفیس

فروع کافی

جلد دهم

تأليف

محدّث عالی مقام ثقة الاسلام محمد یعقوب کلینی رازی

ترجمه: گروه مترجمان

اشراف و ویرایش: محمد حسین رحیمیان

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عج) شهرستان بروجن

ویراستار دیجیتالی: فائزه پیراسته

اشاره

فهرست موضوعات

بخش چهل و یکم

حد کسی که انسان آزادی را بدزدد و به عنوان برده بفروشد ... 17

بخش چهل و دوم

تبعید دزد ... 18

بخش چهل و سوم

مواردی که دست دزد قطع نمی شود ... 19

بخش چهل و چهارم

در سال قحطی، دست دزد قطع نمی شود ... 21

بخش چهل و پنجم

حد کودکانی که مرتکب سرقت می شوند ... 22

بخش چهل و ششم

حد بردگان و بردگان نیمه آزاد ... 27

بخش چهل و هفتم

حكم حدود اهل کتاب ... 37

بخش چهل و هشتم

مکروه بودن متهم کردن غیر مسلمان به زنا ... 41

بخش چهل و نهم

مستحقان تعزیر در همه موارد حدود ... 42

بخش پنجاهم

اجرای حد بر بیمار زخمی ... 51

بخش پنجاه و یکم

مجازات فتنه انگیزان مسلح ... 54

بخش پنجاه و دوم

حکم کسی که از روی ناآگاهی به حرمت زنا، سرقت و شراب خواری می نماید ... 64

بخش پنجاه و سوم

حکم کسی که چند حد بر او واجب شده که یکی از آنها کشته شدن است ... 67

بخش پنجاه و چهارم

حکم کسی که باید حد بخورد اما پیش از اجرای حد توبه می کند ... 69

بخش پنجاه و پنجم

گذشت از حدود ... 70

بخش پنجاه و ششم

حکم پشیمانی از عفو و تهمت به مادر دیگری که دو، ولی دارد ... 75

بخش پنجاه و هفتم

کسی که حدی بر او نیست به نفع او نیز حدی نخواهد بود ... VV

بخش پنجاه و هشتم

در حد شفاعت کسی پذیرفته نیست ... 78

بخش پنجاه و نهم

عدم کفالت در حد ... 79

بخش شصتم

حد قابل ارث بری نیست ... 80

بخش شصت و یکم

در حد سوگند روا نیست ... 81

بخش شصت و دوم

حد مرتد ... 81

بخش شصت و سوم

حد جادوگر ... 92

بخش شصت و چهارم

چند حدیث نکته دار ... 93

کتاب دیات و خون بها (389 - 121)

بخش یکم

حکم کشتن انسان ... 123

بخش دوم

بخشی دیگر درباره قتل انسان ... 129

بخش سوم

کسی که مؤمنی را به جهت ایمانش بکشد توبه او پذیرفته نیست ... 134

بخش چهارم

انواع قتل ... 137

بخش پنجم

تشخيص قتل عمد، شبه عمد و خطایی ... 141

بخش ششم

خون بهای مقتول در قتل عمد و خطایی ... 146

بخش هفتم

حکم گروهی که در یک قتل شرکت می کنند ... 152

بخش هشتم

حکم کسی که به کشتن انسان امر می کند ... 157

بخش نهم

حکم کسی که دو نفر یا بیشتر را می کشد ... 158

بخش دهم

حكم فراری دادن جانی ... 160

بخش یازدهم

حکم کسی که در قتل به قاتل کمک می کند ... 161

بخش دوازدهم

حکم افتادن روی دیگری وکشتن او ... 165

بخش سیزدهم

چند روایت نکته دار ... 166

بخش چهاردهم

مقتولی که دیه ندارد ... 171

بخش پانزدهم

حکم عاقلی که دیوانه ای را می کشد ... 179

بخش شانزدهم

حکم آدمکشی که دیوانه می شود ... 180

بخش هفدهم

حکم قاتلی که می خواهد توبه کند ... 181

بخش هیجدهم

کشتن دزد ... 185

بخش نوزدهم

حکم قتل فرزند و پدر و مادر ... 187

بخش بیستم

حکم دیه و قصاص زن و مرد ... 189

بخش بیست و یکم

حکم کسی که خطای او عمد و عمد او خطا به شمار می آید ... 197

بخش بیست و دوم

یک روایت نکته دار ... 199

بخش بیست و سوم

حکم مولایی که برده خود را می کشد و یا او را معلول می سازد ... 200

بخش بیست و چهارم

حكم قتل و جرح برده توسط انسان آزاد و قتل و جرح انسان آزاد توسط برده ... 203

بخش بیست و پنجم

حکم برده نیمه آزادی که انسان آزاد را می کشد یا مجروح می سازد و انسان آزادی که برده نیمه آزاد را می کشد یا مجروح می سازد ... 213

بخش بیست و ششم

حکم کشتن و مجروح کردن ذمی ... 216

بخش بیست و هفتم

دیه کامل، نصف دیه، یک سوم و دو سوم دیه ... 221

بخش بیست و هشتم

خون بهای انسان ناقص الخلقه ... 232

بخش بیست و نهم

یک روایت نکته دار ... 233

بخش سی ام

حکم خون بهای چشم نابینا دست شل، زبان گنگ و فرد یک چشمی ... 235

بخش سی و یکم

قصاص اعضا و جوارح ... 238

بخش سی و دوم

تشخیص ارزش جراحت ها در اعضای گوناگون ... 243

بخش سی و سوم

حکم کسی که انسانی را می زند و گوش، دیه گوش چشم و عقل او آسیب می بیند ... 253

بخش سی و چهارم

[حکم مردی که چشم مردی را درآورد و گوشش را ببرد ... 255

آنگاه او را بکشد] ... 255

بخش سی و پنجم

خون بهای جراحت ها و شکستگی ها ... 255

بخش سی و ششم

بیان انواع جراحت ها و شکستگی ها ... 262

بخش سی و هفتم

دیه دندان ها و انگشتان ... 263

بخش سی و هشتم

[روایاتی دیگر در دیه اعضا] ... 266

بخش سی و نهم

دیه لب ها ... 268

دیه گونه ... 270

دیه گوش ... 272

دیه دندان ها ... 273

ديه ترقوه ... 275

دیه شانه ... 276

دیه بازو ... 277

دیه آرنج ... 277

دیه ساعد ... 278

ديه مفصل بین کف دست و ساعد ... 279

دیه کف دست ... 280

ديه انگشتان ... 282

دیه سینه ... 285

دیه دنده ها ... 286

دیه استخوان لمبر ... 287

دیه ران ... 288

دیه زانو ... 289

دیه ساق پا ... 290

دیه غوزک پا ... 291

دیه قدم (قسمت پیشین پا) ... 291

ديه انگشتان پا و استخوان های آن و شست پا ... 292

بخش چهلم

خون بهای جنین رحم ... 297

بخش چهل و یکم

حکم کسی که سر مرده ای را می برد یا با او جنایتی می نماید که اگر زنده بود کشته می شد ... 310

بخش چهل و دوم

ضمانت کسی که چاهی حفر می کند و فردی در آن سقوط می کند ... 315

بخش چهل و سوم

آسیبی که به وسیله مرکوب و چارپا وارد می شود ضمانت دارد ... 318

بخش چهل و چهارم

حکم مقتولی که قاتلش معلوم نیست ... 326

بخش چهل و پنجم

روایاتی دیگر درباره کشته ای که قاتلش ناشناخته است ... 330

بخش چهل و ششم

روایتی دیگر درباره کشته ای که پیدا شده است ... 331

بخش چهل و هفتم

کدام اجراء شود قصاص، دیه و یا عفو ... 332

بخش چهل و هشتم

حکم کسی که قاتل را عفو کند و کسی که بعد از عفو قصاص نماید ... 336

بخش چهل و نهم

[روایتی درباره کشته ای که ولی دم مسلمان ندارد] ... 393

بخش پنجاهم

[روایتی نکته دار] ... 340

بخش پنجاه و یکم

قسامه (سوگند یاد کردن) ... 342

بخش پنجاه و دوم

ضمانت پزشک و دامپزشک ... 352

بخش پنجاه و سوم

حكم عاقله ... 353

بخش پنجاه و چهارم

[روایاتی نکته دار] ... 357

بخش پنجاه و پنجم

حكم قتل حيوانات ... 360

بخش پنجاه و ششم

روایاتی نکته دار ... 363

کتاب شهادت و گواهی (463 -391)

بخش یکم

نخستین نوشته در روی زمین ... 393

بخش دوم

دعوت به گواهی و شهادت ... 397

بخش سوم

کتمان شهادت و گواهی ... 399

بخش چهارم

حکم کسی که گواهی را می شنود ولی گواهی نمی دهد ... 401

بخش پنجم

حکم کسی که ماجرا را فراموش می کند ولی دست نوشت را می شناسد ... 403

بخش ششم

شهادت و گواهی دروغین ... 405

بخش هفتم

حکم بازگشت از شهادت و گواهی ... 406

بخش هشتم

یک گواه عادل با یک سوگند ... 410

بخش نهم

[گواهی بر اساس علم و آگاهی] ... 415

بخش دهم

شهادت به نفع بدهکاران ... 418

بخش یازدهم

شهادت و گواهی کودکان ... 420

بخش دوازدهم

شهادت و گواهی بردگان ... 422

بخش سیزدهم

حکم شهادت و گواهی زنان ... 424

بخش چهاردهم

شهادت زن و شوهر به نفع یک دیگر ... 431

بخش پانزدهم

گواهی خویشاوندان ... 432

بخش شانزدهم

شهادت و گواهی شریک اجیر ... 434

بخش هفدهم

گواهان مردود ... 436

بخش هیجدهم

حکم شهادت و گواهی تهمت زنازده وحد جاری شده ... 441

بخش نوزدهم

گواهی ملت های دیگر ... 444

بخش بیستم

[حکم دو گواه عادل] ... 448

بخش بیست و یکم

شهادت و گواهی نابینا و ناشنوا ... 449

بخش بیست و دوم

حکم گواهی مرد بر زن بدون آنکه به چهره او نگاه کند ... 450

بخش بیست و سوم

روایاتی نکته دار ... 451

کتاب قضاوت و احکام (538 - 465)

بخش یکم

حکومت مخصوص امام علیه السلام است ... 467

بخش دوم

اصناف قضات ... 468

بخش سوم

داوری بر خلاف آنچه خداوند نازل کرده است ... 469

بخش چهارم

فتوا دهنده ضامن است ... 473

بخش پنجم

حقوق قاضي وحکم رشوه گرفتن در قضاوت ... 475

بخش ششم

کسی که در حکم ستم کند ... 476

بخش هفتم

کراهت نشستن نزد قاضیان ستمگر ... 478

بخش هشتم

کراهت شکایت به قاضیان ستمگر ... 479

بخش نهم

آداب قضاوت ... 482

بخش دهم

قضاوت با شاهد و سوگند ... 486

بخش یازدهم

دلیل و شاهد به عهده مدعی و سوگند به عهده منکر است ... 489

بخش دوازدهم

کسی که عليه ميت ادّعا کند ... 490

بخش سیزدهم

بازگرداندن سوگند ... 491

بخش چهاردهم

کسی که دلیل و شاهدی دارد سوگندی به عهده او نیست ... 493

بخش پانزدهم

کسی که به سوگند یاد کردن راضی باشد و برای او سوگند یاد شود دیگر ادعایی ندارد ... 494

بخش شانزدهم

دو مدعی با دو دلیل و شاهد ... 496

بخش هفدهم

[دو گواهی متفاوت] ... 500

بخش هیجدهم

[دو ادعای متفاوت در مالکیت بردگان] ... 501

بخش نوزدهم

چند روایت نکته دار ... 503

کتاب سوگندها، نذرها و کفاره ها

(612 - 539)

بخش یکم

کراهت سوگند ... 541

بخش دوم

سوگند دروغ ... 544

بخش سوم

روایاتی دیگر درباره سوگند ... 548

بخش چهارم

سوگند فقط به نام خدا ... 549

بخش پنجم

کراهت سوگند به برائت از خداوند و رسول او صلی الله علیه و سلم ... 550

بخش ششم

انواع سوگند ... 551

بخش هفتم

سوگندها و نذرهای بی اثر ... 553

بخش هشتم

سوگند بیهوده ... 563

بخش نهم

حکم کسی که بر عملی سوگند یاد کند و عملی بهتر از آن یابد ... 563

بخش دهم

نیّت در سوگند ... 565

بخش یازدهم

سوگند فقط بر اساس علم و اطلاع ... 567

بخش دوازدهم

سوگندهایی که کفاره در پی دارد ... 568

بخش سیزدهم

استثناء در سوگند ... 573

بخش چهاردهم

انسان فقط باید به خدا سوگند یاد کند ... 577

بخش پانزدهم

درخواست سوگند از اهل کتاب ... 580

بخش شانزدهم

کفاره سوگند ... 582

بخش هفدهم

نذرها ... 589

بخش هیجدهم

چند روایت نکته دار ... 604

بخش چهل و یکم

حد کسی که انسان آزادی را بدزدد و به عنوان برده بفروشد

(41) بَابُ حَدٌ مَنْ سَرَقَ حُرًا فَبَاعَهُ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ حَنَانٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيُّ قَالَ:

سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام عَنْ رَجُلٍ سَرَقَ حُرَّةً فَبَاعَهَا.

قَالَ: فَقَالَ: فِيهَا أَرْبَعَةٌ حُدُودٍ: أَمَّا أَوَّلُهَا فَسَارِقٌ تُقْطَعُ يَدُهُ، وَالثَّانِيَةُ إِنْ كَانَ وَطِئَهَا جُلِدَ الْحَدَّ وَ عَلَى الَّذِي اشْتَرَى إِنْ كَانَ وَطِئَهَا وَ قَدْ عَلِمَ إِنْ كَانَ مُحْصَنَاً رُحِمَ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُحْصَنٍ جُلِدَ الْحَدَّ وَ إِنْ كَانَ لَمْ يَعْلَمْ فَلا شَيْءَ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهَا هِيَ إِنْ كَانَ اسْتَكْرَهَهَا فَلا شَيْءَ عَلَيْهَا، وَإِنْ كَانَتْ أَطَاعَتْهُ جُلِدَتِ الْحَدَّ.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أُتِيَ بِرَجُلٍ قَدْ بَاعَ حُرِّاً فَقَطَعَ يَدَهُ.

1 - سفیان ثوری گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی پرسیدم که زن آزادی را دزدیده و به عنوان برده فروخته است.

فرمود: برای چنین فردی چهار حدود جاری می شود نخست آن که به جرم دزدی دستش قطع می شود، دوم آن که اگر با او نزدیکی کند حد تازیانه به او جاری می شود و کسی که او را خریده اگر دانسته با او نزدیکی کند و همسردار بوده سنگسار می شود اگر همسردار نبود حد تازیانه می خورد و اگر از قضیه آگاهی نداشت جرمی ندارد و اگر فرد دزدیده شده زن بود و به اکراه تن به نزدیکی داده، حدی ندارد و اگر پذیرفته حد تازیانه می خورد.

2 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی را خدمت امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند که انسان آزادی را فروخته بود؛ حضرتش دست او را قطع کرد.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُل يَبِيعُ الرَّجُلَ وَ هُمَا حُرَّانٍ يَبِيعُ هَذَا هَذَا وَ هَذَا هَذَا وَ يَفِرَّانِ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ فَيَبِيعَانِ أَنْفُسَهُمَا وَ يَفِرَّانِ بِأَمْوَالِ النَّاسِ.

فَقَالَ: تَقْطَعُ يَدَيْهِمَا، لِأَنَّهُمَا سَارِقَانِ أَنْفُسَهُمَا وَ أَمْوَالَ النَّاسِ.

3 - عبد الله بن طلحه گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مرد آزادی پرسیدم که با مرد دیگری از شهری به شهر دیگر فرار می کنند و هم دیگر را به عنوان برده می فروشند و با اموال مردم فرار می کنند، (چه حکمی دارند؟)

فرمود: دست هر دو قطع می شود؛ چرا که آن دو سارق خود و اموال مردم هستند.

بخش چهل و دوم

تبعید دزد

(42) بَابُ نَفْي السَّارِقِ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيٌّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا أُقِيمَ عَلَى السَّارِقِ الْحَدُّ نُفِيَ إِلَى بَلْدَةٍ أُخْرَى.

1 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

آن گاه که به دزد حکم حد جاری شد به شهر دیگری تبعید می شود.

بخش چهل و سوم

مواردی که دست دزد قطع نمی شود

(43) بَابُ مَا لَا يُقْطَعُ فِيهِ السَّارِقُ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

لا قَطْعَ فِي رِيشٍ يَعْنِي الطَّيْرَ كُلَّهُ.

2 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم:

لا قَطعَ عَلَى مَنْ سَرَقَ الْحِجَارَةَ يَعْنِي الرُّحَامَ وَأَشْبَاهَ ذَلِكَ.

3 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ:

قَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِيمَنْ سَرَقَ الثَّمَارَ فِي كُمِّهِ فَمَا أَكَلَ مِنْهُ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ وَ مَا حَمَلَ فَيُعَزِّرُ وَ يُغَرَّمُ قِيمَتَهُ مَرَّتَيْنِ.

1 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

درباره سرقت پر پرندگان - یعنی پر همه پرندگان - قطع دست اجرا نمی گردد.

2 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: حکم قطع نمودن دست بر کسی که سنگ دزدی می کند - یعنی سنگ سفید و نرم و نظایر آن - اجرا نمی گردد.

3 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

پیامبر صلى الله عليه وسلم در دو مورد درباره کسی که میوه ها را در آستینش پنهان نموده و دزدیده بود داوری فرمود که آن مقدار میوه ای که خورده است حکمی ندارد؛ اما به خاطر آن مقدار میوه که با خود برده است تعزیر می گردد و قیمت آن را باید بپردازد.

4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْخَزَّازِ عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ عَلِيّاً علیه السلام أُتِيَ بِالْكُوفَةِ بِرَجُلٍ سَرَقَ حَمَاماً فَلَمْ يَقْطَعْهُ وَ قَالَ:

لا قَطَّعَ فِي الطَّيْرِ.

5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

كُلُّ مَدْخَلٍ يُدْخَلُ فِيهِ بِغَيْرِ إِذْنِ صَاحِبِهِ فَسَرَقَ مِنْهُ السَّارِقُ فَلا قَطَّعَ عَلَيْهِ يَعْنِي الْحَمَّامَاتِ وَالْخَانَاتِ وَالْأَرْحِيَةَ.

6 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

4 - غیاث بن ابراهیم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

در کوفه مردی را خدمت علی علیه السلام آوردند و گفتند که کبوتری به سرقت برده است. حضرت دست او را قطع نکرد و فرمود سرقت پرندگان حد ندارد.

5 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

أمير مؤمنان علی علیه السلام فرمود: هر مکانی که مردم بدون اجازه گرفتن از صاحبش وارد آن گردند؛ یعنی گرمابه ها کاروان سراها و آسیاب ها (اگر) سارق به آن مکان دستبرد بزند، دستش قطع نمی شود.

6 - مسمع بن عبدالملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

أن علياً علیه السلام أبي بِرَجُلٍ سَرَقَ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ فَقَالَ:

لا يُقْطَعُ فَإِنَّ لَهُ فِيهِ نَصِيباً.

7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم:

لا قَطعَ فِي ثَمَرٍ وَلَا كَثَرِ، وَالْكَثَرُ شَحْمُ النَّخْلِ.

مردی را نزد حضرت علی علیه السلام آوردند که از بیت المال مسلمانان سرقت نموده بود. حضرت فرمود: دست این دزد را نباید قطع کرد؛ زیرا بهره ای در بیت المال دارد.

7 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: درباره سرقت میوه و پیه درخت خرما، دست سارق قطع نمی شود.

بخش چهل و چهارم

در سال قحطی، دست دزد قطع نمی شود

(44) بَابُ أَنَّهُ لَا يُقْطَعُ السَّارِقُ فِي الْمَجَاعَةِ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ غَيْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ زِيَادِ الْقَنْدِي عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

لا يُقْطَعُ السَّارِقُ فِي سَنَةِ الْمَحْلِ فِي كُلِّ شَيْءٍ يُؤْكَلُ مِثْلِ الْخَبْزِ وَ اللَّحْم وَأَشْبَاهِ ذلك.

بخش چهل و چهارم

در سال قحطی، دست دزد قطع نمی شود

1 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در سال قحطی و گرسنگی، دست سارق درباره سرقت انواع مواد غذایی مانند نان و گوشت و امثال آن قطع نمی گردد.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ:

لا يُقْطَعُ السَّارِقُ فِي عَامٍ سَنَةٍ يَعْنِي فِي عَامٍ مَجَاعَةٍ.

3 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لَا يَقْطَعُ السَّارِقَ فِي أَيَّامِ الْمَجَاعَةِ.

2 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در سال قحطی، دست دزد قطع نمی شود.

3 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام در دوران قحطی و گرسنگی، دست دزد را قطع نمی نمود.

بخش چهل و پنجم

حد کودکانی که مرتکب سرقت می شوند

(45) بَابُ حَدِّ الصِّبْيَانِ فِي السَّرِقَةِ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ:

بخش چهل و پنجم

حد کودکانی که مرتکب سرقت می شوند

1 - عبد الله بن سنان گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الصَّبِيِّ يَسْرِقُ.

قَالَ: يُعْفَى عَنْهُ مَرَّةً وَ مَرَّتَيْنِ وَ يُعَزِّرُ فِي الثَّالِثَةِ، فَإِنْ عَادَ قُطِعَتْ أَطْرَافُ أَصَابِعِهِ فَإِنْ عَادَ قُطِعَ أَسْفَلْ مِنْ ذَلِكَ.

2 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّبِيِّ يَسْرِقُ.

قَالَ: إِذَا سَرَقَ مَرَّةً وَ هُوَ صَغِيرٌ عُفِيَ عَنْهُ فَإِنْ عَادَ عُفِيَ عَنْهُ فَإِنْ عَادَ قُطِعَ بَنَاتُهُ فَإِنْ عَادَ قُطِعَ أَسْفَلُ مِنْ ذَلِكَ.

3 - عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ علیه السلام: الصَّبْيَانُ إِذَا أُتِيَ بِهِمْ عَلِيٌّ علیه السلام قَطَعَ أَنَامِلَهُمْ مِنْ أَيْنَ قَطَعَ؟

فَقَالَ: مِنَ الْمَفْصِل ؛ مَفْصِلِ الْأَنَامِلِ.

از امام صادق علیه السلام درباره کودکی که مرتکب دزدی می شود پرسیدم.

فرمود: دفعه اول و دوم از او چشم پوشی می شود و در سومین بار، تعریزش می کنند. پس اگر دوباره دست به سرقت زد، سر انگشت های او را می برند. اگر باز هم دزدی نمود پایین تر از سرانگشت هایش را قطع می کنند.

2 - محمد بن مسلم گوید: از امام باقر علیه السلام درباره کودکی که دست به سرقت می زند پرسیدم.

فرمود: هرگاه در حال خردسالی یکبار دزدی کند، بخشیده می شود. پس چنان چه تکرار کند از او چشم پوشی می کنند. پس اگر باز هم مرتکب دزدی شد سر انگشت هایش را می برند پس اگر دوباره دزدی کرد، پایین تر از سر انگشت هایش را قطع می کنند.

3 - اسحاق بن عمار گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: هنگامی که کودکان دزد را خدمت حضرت علی علیه السلام می آوردند حضرت سر انگشت های آنان را قطع می کرد؛ ایشان از کدام قسمت می برید؟

فرمود: از مفصل؛ مفصل سرانگشتان

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِذَا سَرَقَ الصَّبِيُّ عُفِيَ عَنْهُ فَإِنْ عَادَ عُزْرَ فَإِنْ عَادَ قُطِعَ أَطْرَافُ الْأَصَابِع فَإِنْ عَادَ قُطِعَ أَسْفَلِ مِنْ ذَلِكَ.

وَ قَالَ: أُتِيَ عَلِيٌّ علیه السلام بِغُلامٍ يُشَكُ فِي احْتِلَامِهِ فَقَطَعَ أَطْرَافَ الْأَصَابِعِ.

5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيَّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

أُتِيَ عَلِيٌّ علیه السلام بِجَارِيَةٍ لَمْ تَحِضْ قَدْ سَرَقَتْ فَضَرَبَهَا أَسْوَاطًاً وَ لَمْ يَقْطَعْهَا.

6 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي الصَّبِيِّ يَسْرقُ.

قَالَ: يُعْفَى عَنْهُ مَرَّةً، فَإِنْ عَادَ قُطِعَتْ أَنَامِلُهُ أَوْ حُكَّتْ حَتَّى تَدْمَى، فَإِنْ عَادَ قُطِعَتْ أَصَابِعُهُ فَإِنْ عَادَ قُطِعَ أَسْفَلُ مِنْ ذَلِكَ.

4 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر کودک خردسال مرتکب سرقت شود، بخشوده می گردد اگر باز هم دزدی کرد، تعزیر می شود. پس اگر دوباره تکرار نمود سر انگشتانش را می برند. پس اگر باز هم مرتکب عمل دزدی شد، پایین تر از سرانگشتانش را می برند.

هم چنین فرمود نوجوان دزدی را خدمت حضرت علی علیه السلام آوردند که درباره بالغ شدنش شک و تردید وجود داشت. پس حضرت سر انگشتان او را قطع نمود.

5 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

دختر بچه ای را خدمت حضرت علی علیه السلام آوردند که به سن بلوغ نرسیده بود. او، مرتکب سرقت شده بود. پس حضرت چند ضربه شلاق به او زد، اما دستش را قطع نکرد.

6 - عبد الله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام درباره پسر بچه ای که دزدی می کند فرمود:

اولین بار مورد عفو قرار می گیرد اگر تکرار کرد سر انگشت های او را می برند یا آنها را می خراشند تا خون جاری شود پس اگر دوباره مبادرت به دزدی نمود، انگشتانش را قطع می کنند اگر باز هم مرتکب سرقت شد پایین تر از انگشتانش را می برند.

7 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ:

أتِيَ عَلِيٌّ علیه السلام بِغُلَامٍ قَدْ سَرَقَ فَطَرَّفَ أَصَابِعَهُ.

ثُمَّ قَالَ: أَمَا لَئِنْ عُدتَ لَأَقْطَعَنَّهَا.

ثُمَّ قَالَ: أَمَا إِنَّهُ مَا عَمِلَهُ إِلَّا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا.

8 - أَبَانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِذَا سَرَقَ الصَّبِيُّ وَ لَمْ يَحْتَلِمْ قُطِعَتْ أَطْرَافُ أَصَابِعِهِ.

قَالَ: وَ قَالَ [عَلِيٌّ علیه السلام]: لَمْ يَصْنَعْهُ إِلَّا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ أَنَا.

9 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السلام عَنِ الصَّبِيَّ يَسْرِقُ.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ لَهُ تِسْعُ سِنِينَ قُطِعَتْ يَدُهُ وَ لَا يُضَيَّعُ حَدٌ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ عز وجل.

7 - زراره گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: نوجوان سارقی را نزد حضرت علی علیه السلام آوردند. حضرت سرانگشتان او را برید.

سپس فرمود: بدان! اگر دوباره دست به سرقت بزنی انگشتانت را خواهم برید. سپس فرمود: آگاه باشید که جز پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم، و من هیچ کس دیگری چنین حکمی نکرده است.

8 - عبدالرحمان بن ابی عبدالله گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر پسر بچه ای را که به سن بلوغ نرسیده سرقت کند، سر انگشتانش قطع می شود.

و حضرت علی علیه السلام فرمود: جز پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم، هیچ کس چنین داوری ننموده است.

9 - محمد بن مسلم گوید: از امام باقر علیه السلام درباره کودک سارق پرسیدم.

فرمود: اگر نه ساله است، دست او را باید قطع کرد و نباید هیچ کدام از حدود الهی پایمال گردد.

10 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ:

أتِيَ عَلِيٌّ علیه السلام ِغُلَامٍ قَدْ سَرَقَ فَطَرَّفَ أَصَابِعَهُ.

ثُمَّ قَالَ: أَمَا لَئِنْ عُدَّتَ لَأَقْطَعَنَّهَا.

قَالَ: ثُمَّ قَالَ: أَمَا إِنَّهُ مَا عَمِلَهُ إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ أَنَا.

11 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ النَّهِيكِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقَسْرِيِّ قَالَ:

كُنْتُ عَلَى الْمَدِينَةِ فَأُتِيَتُ بِغُلامٍ قَدْ سَرَقَ فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ عليه السلام عَنْهُ.

فَقَالَ: سَلْهُ حَيْثُ سَرَقَ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ فِي السَّرِقَةِ عُقُوبَةٌ فَإِنْ قَالَ: نَعَمْ قِيلَ لَهُ: أَيُّ شَيْءٍ تِلْكَ الْعُقُوبَةُ فَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ عَلَيْهِ فِي السَّرِقَةِ قَطْعاً فَخَلَّ عَنْهُ.

قَالَ: فَأَخَذْتُ الْغُلامَ فَسَأَلْتُهُ وَ قُلْتُ لَهُ: أَكُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ فِي السَّرِقَةِ عُقُوبَةً؟

قَالَ: نَعَمْ.

10 - زراره گوید: از امام باقر عليه السلام شنیدم که می فرمود: نوجوان سارقی را خدمت حضرت على عليه السلام آوردند. پس حضرت عليه السلام سر انگشتان او را برید.

سپس فرمود: بدان! اگر دوباره سرقت کنی، انگشتانت را قطع می کنم.

سپس فرمود: بدانید تنها پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم و من این قضاوت را انجام داده ایم.

11 - محمد بن خالد بن عبدالله قسری گوید: من حاکم مدینه بودم که نوجوان سارقی را نزدم آوردند. من در مورد او از امام صادق عليه السلام پرسیدم.

فرمود: از او بپرس: هنگام سرقت می دانسته که به خاطر انجام آن عقوبت می شود؟ اگر گفت: آری به او می گویند: عقوبت دزدی چیست؟ پس اگر نوجوان سارق نمی داند که به خاطر ارتکاب دزدی دستش قطع می شود آزادش کن.

محمد بن خالد گوید: پس من از نوجوان پرسیدم: آیا می دانستی که سرقت عقوبت دارد؟

گفت: آری.

قُلْتُ: أَيُّ شَيْءٍ هُوَ؟

قَالَ: الضَّرْبُ. فَخَلَّيْتُ عَنْهُ.

گفتم چه عقوبتی؟

گفت: کتک زدن. پس او را آزاد کردم.

بخش چهل و ششم

حد بردگان و بردگان نیمه آزاد

(46) بَابُ مَا يَجِبُّ عَلَى الْمَمَالِيكِ وَ الْمُكَاتَبِينَ مِنَ الْحَدِّ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا قَذَفَ الْعَبْدُ الْحُرَّ جُلِدَ ثَمَانِينَ.

وَ قَالَ: هَذَا مِنْ حُقُوقِ النَّاسِ.

2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَن الْمَمْلُوكِ يَفْتَرِي عَلَى الْحُرِّ.

قَالَ: يُجْلَدُ ثَمَانِينَ.

بخش چهل و ششم

حد بردگان و بردگان نیمه آزاد

1 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر برده ای مردی آزاد را به زنا متهم کند هشتاد ضربه می خورد.

و فرمود: این حکم از حقوق مردم است.

2 - سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر برده ای به یک انسان آزاد تهمت بزند چه حکمی دارد؟

فرمود: باید هشتاد تازیانه بر او بزنند.

قُلْتُ: فَإِنَّهُ زَنَى.

قَالَ: يُجْلَدُ خَمْسِينَ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحَ الْكِنَانِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ عَبْدِ افْتَرَى عَلَى حُرِّ.

قَالَ: يُجْلَدُ ثَمَانِينَ.

4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْأَحْوَلِ عَنْ بُرَيْدِ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام فِي الْأَمَةِ تَزْنِي.

قَالَ: تُجْلَدُ نِصْفَ حَدٌ الْحُرَّ كَانَ لَهَا زَوْجٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ.

ه - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

پرسیدم: اگر برده زنا کند چه حکمی دارد؟

فرمود: پنجاه تازیانه به او می زنند.

3 - أبو صباح کنانی گوید: از امام صادق علیه السلام:پرسیدم حکم برده ای که به مردی آزاد تهمت زنا کاری می زند چیست؟

فرمود: هشتاد ضربه تازیانه به او می زنند.

4 - برید گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر کنیزی مرتکب زنا شود، نصف حد آزاد بر او جاری می شود خواه شوهر داشته باشد یا نه.

5 - محمد بن قیس گوید:

قَضَی أمیرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي عَبْدِ سَرَقَ وَ اخْتَانَ مِنْ مَالِ مَوْلاهُ قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهِ قَطْعٌ.

6 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيَّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: فَإِذَا أُحْصِنَّ.)قَالَ: إِحْصَانُهُنَّ أَنْ يُدْخَلَ بِهِنَّ.قُلْتُ: إِنْ لَمْ يُدْخَلْ بِهِنَّ أَ مَا عَلَيْهِنَّ حَدٌ؟قَالَ: بَلَى.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَصْبَعْ بْنِ الْأَصْبَعَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ أَوْ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلَيُّ الشَّكُ مِنْ مُحَمَّدٍ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَمَةٌ زَنَتْ.قَالَ: تُجْلَدُ خَمْسِينَ.____________امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره برده ای که مرتکب دزدی شده و در اموال صاحبش خیانتی کرده بود این گونه داوری نمود که فرمود: دستش قطع نمی گردد.6 - محمد بن مسلم گوید: از امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام درباره آیه «هرگاه محصنه باشند» پرسیدم.)فرمود: محصنه بودن زنان به نزدیکی شوهر با آنها بستگی است.عرض کردم: در صورتی که شوهر با آنها مباشرت نکرده باشد حد نمی خورند؟فرمود: آری.7 - عبید بن زراره - یا برید عجلی - گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: کنیزی مرتکب زنا شده است؛ چه حکمی دارد؟فرمود: پنجاه ضربه می خورد.

قُلْتُ: فَإِنْ عَادَتْ؟قَالَ: تُجْلَدُ خَمْسِينَ.قُلْتُ: فَيَجِبُ عَلَيْهَا الرَّجْمُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْحَالَاتِ؟ قَالَ: إِذَا زَنَتْ ثَمَانَ مَرَّاتٍ يَجِبُ عَلَيْهَا الرَّجمُ.قُلْتُ كَيْفَ صَارَ فِي ثَمَانِ مَرَّاتٍ؟قَالَ: لِأَنَّ الْحُرَّ إِذَا زَنَى أَرْبَعَ مَرَّاتٍ وَ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ قُتِلَ فَإِذَا زَنَتِ الْأَمَةُ ثَمَانَ مَرَّاتٍ رُجِمَتْ فِي التَّاسِعَةِ.قُلْتُ: وَ مَا الْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ؟فَقَالَ: إِنَّ اللهَ رَحِمَهَا أَنْ يَجْمَعَ عَلَيْهَا رِزْقَ الرِّقٌ وَ حَدَّ الْحُرِّ.ثُمَّ قَالَ: وَ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَدْفَعَ ثَمَنَهُ إِلَى مَوْلَاهُ مِنْ سَهُم الرِّقَابِ.8 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبِ الْعَابِدِ قَالَ:____________گفتم: اگر دوباره انجامش داد چه حکمی دارد؟فرمود: پنجاه تازیانه می خورد.گفتم: پس در چه صورتی حکم سنگسار شدن بر او لازم می شود؟فرمود: هنگامی که هشت مرتبه مرتکب زنا شد حکم سنگسار شدنش لازم می گردد.گفتم: چرا این حکم در هشتمین بار صادر می شود؟فرمود: زیرا هنگامی که مرد آزاد چهار مرتبه مرتکب زنا شود و حد بخورد، او کشته می شود و بنابر این هرگاه کنیز هشت مرتبه دست به انجام این عمل بزند، در نهمین بار سنگسار خواهد شد.گفتم: علت این حکم چیست؟فرمود: خداوند به او رحم کرد که بند بندگی و حد آزادی را با هم بر او قرار دهد.سپس فرمود: و امام مسلمانان باید از سهم بردگان قیمت کنیز را به صاحبش بپردازد.8 - عنبسه بن مصعب عابد گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: كَانَتْ لِي جَارِيَةٌ فَزَنَتْ أَحُدُّهَا؟قَالَ: نَعَمْ وَ لَكِنْ لَيَكُونُ ذَلِكَ فِي سِرْ لِحَالِ السُّلْطَانِ.9 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي مَمْلُوكٍ قَذَفَ مُحْصَنَةً حُرَّةً.قَالَ: يُجْلَدُ ثَمَانِينَ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُجْلَدُ لِحَقِّهَا.10 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا زَنَى الْعَبْدُ ضُرِبَ خَمْسِينَ فَإِنْ عَادَ ضُرِبَ خَمْسِينَ فَإِنْ عَادَ ضُرِبَ خَمْسِينَ إِلَى ثَمَانِي مَرَّاتٍ فَإِنْ زَنَى ثَمَانِيَ مَرَّاتٍ قُتِلَ وَ أَدَّى الْإِمَامُ قِيمَتَهُ إِلَى مَوْلَاهُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ.11 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من کنیزی دارم که مرتکب زنا شده است؛ آیا او را حد بزنم؟فرمود: آری؛ اما به جهت دستگاه خلافت اجرای حد باید در پنهانی باشد.9 - زراره گوید: امام باقری علیه السلام درباره برده ای که زن آزاده ای را متهم کند فرمود:هشتاد تازیانه به او زده می شود؛ چرا که هشتاد تازیانه به جهت حرمت آن زن مقرر شده است.10 - حمید بن زیاد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه برده ای زنا کند پنجاه تازیانه می خورد اگر باز هم زنا کند پنجاه ضربه می خورد اگر باز هم تکرار کند، پنجاه تازیانه دیگر می خورد تا هشت بار پس اگر هشت بار مرتکب زنا شد کشته می شود و امام قیمت او را از بیت المال به صاحبش می پردازد.11 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي مَمْلُوكٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ جَامَعَهَا بَعْدُ فَأَمَرَ رَجُلاً يَضْرِبُهُمَا وَ يُفَرِّقُ مَا بَيْنَهُمَا يَجْلِدُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا خَمْسِينَ جَلْدَةٌ.12 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي الْمُكَاتَبِ يَزْنِي.قَالَ: يُجْلَدُ فِي الْحَدُ بِقَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ.13 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:يُجْلَدُ الْمُكَاتَبُ إِذَا زَنَى عَلَى قَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ فَإِنْ قَذَفَ الْمُحْصَنَةَ فَعَلَيْهِ أَنْ يُجْلَدَ ثَمَانِينَ حُرِّاً كَانَ أَوْ مَمْلُوكاً.14 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________امیر مؤمنان علیه السلام درباره برده ای داوری فرمود که زنش را دوبار طلاق داده، سپس با او نزدیکی کرده بود حضرت شخصی را مأمور نمود که به هر کدام از آنها پنجاه تازیانه بزند و آنها را از یک دیگر جدا سازد.12 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره برده مکاتبی که زنا می کند فرمود:به همان اندازه ای که آزاد شده است، تازیانه می خورد.13 - سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:اگر برده ای سند آزادی بگیرد تا بهای خود را بپردازد و آزاد شود سپس به زنا مرتکب شود به میزان پرداخت اقساط به حد زنا محکوم می شود؛ ولی اگر به دیگری اتهام زنا وارد کند هشتاد تازیانه کامل به او زده خواهد شد؛ چه آزاد شده باشد و چه هنوز برده باشد.14 - محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

يُجْلَدُ الْمُكَاتَبُ عَلَى قَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ وَ ذَكَرَ أَنَّهُ يُجْلَدُ بِبَعْضِ السَّوْطِ وَ لا يُجْلَدُ بهِ كُلِّهِ.15 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لها فِى مُكَاتَبَةٍ زَنَتْ.قَالَ: يُنْظَرُ مَا أُخِذَ مِنْ مُكَاتَبَتِهَا فَيَكُونُ فِيهَا حَدُّ الْحُرَّةِ وَ مَا لَمْ يُقْضَ فَيَكُونُ فِيهِ حد الأمة.وَقَالَ فِي مُكَاتَبَةٍ زَنَتْ وَ قَدْ أُعْتِقَ مِنْهَا ثَلَاثَةُ أَرْبَاعٍ وَبَقِيَ رُبُعٌ : فَجُلِدَتْ ثَلَاثَةَ أَرْبَاعِ الْحَدٌ حِسَابَ الْحُرَّةِ عَلَى مِائَةٍ فَذَلِكَ خَمْسَةٌ وَ سَبْعُونَ سَوْطاً وَ جَلْدَ رُبُعِهَا حِسَابَ خَمْسِينَ مِنَ الْأَمَةِ اثْنَى عَشَرَ سَوْطاً وَنِصْفاً فَذَلِكَ سَبْعَةٌ وَ ثَمَانُونَ جَلْدَةً وَنِصْفُ وَأَبَى أَنْ يَرْجُمَهَا وَأَنْ يَنْفِيَهَا قَبْلَ أَنْ يُبَيَّنَ عِتْقُهَا.____________برده ای که بخشی از بهای خود را پرداخته باشد به میزان آزادی خود تازیانه می خورد و فرمود: در موقع اجرای حد زنا باید با قسمتی از تازیانه او را بزنند و با همه بر او نزنند.15 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره کنیز مکاتبه ای که زنا داده بود به این صورت داوری نمود که فرمود:بررسی می کنند که چه مقدار از حق مکاتبه اش پرداخت شده است؛ پس به همان نسبت حد زن آزاد بر او جاری می گردد و چه مقدار از حق مکاتبه کنیز ادا نشده، پس به همان نسبت حد کنیز بر او جاری می شود.و در مورد کنیز مکاتبه ای زناکاری که سه چهارمش آزاد شده و یک چهارمش در بردگی مانده بود فرمود:سه چهارم حد تازیانه می خورد؛ بنابر این که زن آزاد صد ضربه می خورد. از این رو هفتاد و پنج ضربه تازیانه می گردد همچنین حضرت یک چهارم حد را بر آن کنیز جاری نمود؛ بنابر پنجاه ضربه برای کنیز که دوازده و نیم ضربه تازیانه می شود. پس روی هم رفته هشتاد و هفت ضربه و نیم می شود.و آن حضرت علیه السلام پیش از آن که آزادی کنیز محرز شود نه او را سنگسار کرد و نه از شهر بیرون نمود.

16 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ وَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ ن أَبِي نَجْرَانَ جَمِيعاً عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ يُونُسَ قَالَ:يُؤْخَذُ السَّوْطُ مِنْ نِصْفِهِ فَيُضْرَبُ بِهِ وَ كَذَلِكَ الْأَقَلُ وَ الْأَكْثَرُ.17 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُكَاتَبِ افْتَرَى عَلَى رَجُلٍ مُسْلِمٍ.قَالَ: يُضْرَبُ حَدَّ الْحُرِّ ثَمَانِينَ إِنْ أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ شَيْئًا أَوْ لَمْ يُؤَدِّ.قِيلَ لَهُ: فَإِنْ زَنَى وَ هُوَ مُكَاتَبٌ وَ لَمْ يُؤَدِّ شَيْئاً مِنْ مُكَاتَبَتِهِ؟قَالَ: هُوَ حَقٌّ اللَّهِ يُطْرَحُ عَنْهُ مِنَ الْحَدِّ خَمْسُونَ جَلْدَةً وَ يُضْرَبُ خَمْسِينَ.18 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ ضُرَيْسِ الْكَنَاسِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________16 - محمد بن قیس نظیر روایت پیشین را با این تفاوت از امام باقر علیه السلام نقل می کند که یونس یکی از راویان روایت گوید: تازیانه را از وسط می گیرند و با آن می زنند و در بیشتر و کمتر از نصف نیز به همین روش عمل می شود.17 - سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: اگر برده ای سند آزادی امضا کرده باشد و به یک مرد مسلمان اتهام زنا وارد کند، چه حکمی دارد؟فرمود: به او هشتاد تازیانه حد آزاد زده میشود؛ خواه از بهای خود چیزی پرداخته باشد یا نه.پرسیدند: اگر سند آزادی امضا کرده اما از اقساط سند چیزی نپرداخته باشد سپس زنا کند چه حکمی دارد؟فرمود: حد زنا از حقوق الهی است. از صد تازیانه حد زنا پنجاه درصد آن ساقط می شود و پنجاه تازیانه اجرا می شود.18 - ضریس کناسی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

الْعَبْدُ إِذَا أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ عِنْدَ الْإِمَامِ مَرَّةً أَنَّهُ سَرَقَ قَطَعَهُ وَ الْأَمَةُ إِذَا أَقَرَّتْ عَلَى نَفْسِهَا عِنْدَ الْإِمَامِ بِالسَّرِقَةِ قَطَعَهَا.19 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرِ الْحَضْرَمِيٌّ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ عَبْدِ مَمْلُوكٍ قَذَفَ حُرّاً.قَالَ: يُجْلَدُ ثَمَانِينَ هَذَا مِنْ حُقُوقِ النَّاسِ فَأَمَّا مَا كَانَ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ عز وجل فَإِنَّهُ يُضْرَبُ نِصْفَ الْحَدِّ.قُلْتُ: الَّذِي مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ عز وجل مَا هُوَ؟قَالَ: إِذَا زَنَى أَوْ شَرِبَ خَمْراً فَهَذَا مِنَ الْحُقُوقِ الَّتِي يُضْرَبُ فِيهَا نِصْفَ الْحَدِّ.20 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:____________هرگاه برده یک بار اقرار کند که دزدی نموده امام دستش را قطع می کند و اگر کنیز نیز نزد امام اقرار کند که دزدی کرده امام دستش را قطع می کند.19 - ابابکر حضرمی گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد برده ای که مردی آزاد را به زنا متهم می کند پرسیدم.فرمود: هشتاد ضربه می خورد زیرا این اتهام از حقوق مردم است. اما آن حدودی که از حقوق خداوندی است به اندازه نصف حد، تازیانه می خورد.گفتم: حدی که از حقوق الهی است کدام است؟فرمود: هرگاه زنا کند یا شراب بنوشد این از حقوقی است که به خاطر آن نصف حد بر او جاری می گردد.20 - سکونی گوید امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود:

عَبْدِي إِذَا سَرَقَنِي لَمْ أَقْطَعْهُ وَ عَبْدِي إِذَا سَرَقَ غَيْرِي قَطَعْتُهُ وَ عَبْدُ الْإِمَارَةِ إِذَا سَرَقَ لَمْ أَقْطَعْهُ لِأَنَّهُ فَيْءٌ.21 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ أَمَةٌ فَكَاتَبَهَا فَقَالَتْ: مَا أَدَّيْتُ مِنْ مُكَاتَبَتِي فَأَنَا بِهِ حُرَّةٌ عَلَى حِسَابٍ ذَلِكَ فَقَالَ لَهَا نَعَمْ فَأَدَّتْ بَعْضَ مُكَاتَبَتِهَا وَ جَامَعَهَا مَوْلاهَا بَعْدَ ذَلِكَ.فَقَالَ: إِنْ كَانَ اسْتَكْرَهَهَا عَلَى ذَلِكَ ضُرِبَ مِنَ الْحَدِّ بِقَدْرِ مَا أَدَّتْ مِنْ مُكَاتَبَتِهَا وَدْرِئَ عَنْهُ مِنَ الْحَدِّ بِقَدْرِ مَا بَقِيَ مِنْ مُكَاتَبَتِهَا وَ إِنْ كَانَتْ تَابَعَتْهُ كَانَتْ شَرِيكَتَهُ فِي الْحَدِّ ضُرِبَتْ مِثْلَ مَا يُضْرَبُ.22 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:الْمَمْلُوكُ إِذَا سَرَقَ مِنْ مَوَالِيهِ لَمْ يُقْطَعْ فَإِذَا سَرَقَ مِنْ غَيْرِ مَوَالِيهِ قُطِعَ.____________هرگاه برده من از خودم سرقت کند دستش را قطع نمی کنم اما اگر برده من از شخص دیگری سرقت نماید دستش را قطع خواهم نمود و اگر برده حکومتی دزدی کند دستش را قطع نمی کنم؛ زیرا او غنیمتی است که از کفار به مسلمانان رسیده است.21 - حسین بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: مردی کنیزی داشته و با او قرارداد مکاتبه می بندد کنیز می گوید: هر مقدار که از حق مکاتبه پرداخت کردم، به همان اندازه آزاد خواهم شد و مولا نیز می گوید: قبول است پس کنیز مقداری از حق مکاتبه اش را پرداخت می نماید. بعد از این جریان مولایش با او نزدیکی می کند؛ (حکم چیست؟)فرمود: اگر مولایش او را مجبور به آمیزش نموده به مقدار حق مکاتبه ای که کنیز پرداخته مولا حد خواهد خورد و به نسبت آن مقداری که از حق مکاتبه کنیز مانده حداز مولا ساقط می گردد و اگر مولا او را مجبور نساخته بلکه کنیز با او همکاری کرده در حد با مولایش شریک می شود و به همان صورتی که مولایش تازیانه می خورد او نیز تازیانه می خورد.22 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هرگاه برده از صاحبان خود سرقت کند دستش قطع نمی شود. اما اگر از دیگران دزدی نماید، دستش قطع می شود.

23 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي الْعَبِيدِ وَ الْإِمَاءِ إِذَا زَنَى أَحَدُهُمْ أَنْ يُجْلَدَ خَمْسِينَ جَلْدَةً إِنْ كَانَ مُسْلِماً أَوْ كَافِراً أَوْ نَصْرَانِيَّاً وَ لَا يُرْجَمَ وَ لَا يُنْفَى.23 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره بردگان و کنیزانی که مرتکب زنا می شدند داوری نمود که پنجاه ضربه تازیانه زده شود؛ چه مسلمان باشد چه کافر و چه نصرانی اما نه سنگسار خواهد شد و نه از شهر اخراج می گردد.## بخش چهل و هفتم### حكم حدود اهل کتاب(47 بَابُ مَا يَجِبُ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ مِنَ الْحُدُودِ)1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَجْلِدُ الْحُرَّ وَ الْعَبْدَ وَ الْيَهُودِيَّ وَ النَّصْرَانِيَّ فِي الْخَمْرِ وَمُسْكِرِ النَّبِيذِ ثَمَانِينَ.فَقِيلَ: مَا بَالُ الْيَهُودِيُّ وَ النَّصْرَانِي؟بخش چهل و هفتمحکم حدود اهل کتاب1 - سماعه گوید: امام علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام مرد آزاد و برده و یهودی و مسیحی را به خاطر نوشیدن شراب و نبیذ مست کننده هشتاد ضربه می زد.پرسیدند: تقصیر یهودی و مسیحی چیست؟

قَالَ: إِذَا أَظْهَرُوا ذَلِكَ فِي مِصْرٍ مِنَ الْأَمْصَارِ لِأَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يُظْهِرُوهُ.2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رِزْقِ اللَّهِ أَوْ رَجُلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رِزْقِ اللهِ قَالَ:قُدمَ إِلَى الْمُتَوَكِّل رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ فَأَرَادَ أَنْ يُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدَّ فَأَسْلَمَ. فَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ: قَدْ هَدَمَ إِيمَانُهُ شِرْكَهُ وَ فِعْلَهُ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ: يُضْرَبُ ثَلاثَةَ حُدُودٍ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ : يُفْعَلُ بِهِ كَذَا وَكَذَا.فَأَمَرَ الْمُتَوَكَّلُ بِالْكِتَابِ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام وَسُؤَالِهِ عَنْ ذَلِكَ.فَلَمَّا قَرَأَ الْكِتَابَ كَتَبَ: يُضْرَبُ حَتَّى يَمُوتَ.فَأَنْكَرَ يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ وَ أَنْكَرَ فُقَهَاءُ الْعَسْكَرِ ذَلِكَ وَ قَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! سَلْ عَنْ هَذَا، فَإِنَّهُ شَيْءٌ لَمْ يَنْطِقُ بِهِ كِتَابٌ وَ لَمْ تَجِئْ بِهِ سُنَّةٌ.فَكَتَبَ إِلَيْهِ: أَنْ فُقَهَاءَ الْمُسْلِمِينَ قَدْ أَنْكَرُوا هَذَا وَ قَالُوا: لَمْ يَجِئْ بِهِ سُنَّةٌ وَ لَمْ يَنْطِقُ بِهِ كِتَابٌ فَبَيِّنْ لَنَا لِمَ أَوْ جَبْتَ عَلَيْهِ الضَّرْبَ حَتَّى يَمُوتَ؟____________فرمود: هر گاه در منطقه ای علنی شراب خواری می کردند آنها را حد می زد؛ زیرا آنان حق ندارند شراب خواری را ظاهر و علنی کنند.2 - جعفر بن رزق الله گوید: مردی مسیحی را نزد متوکل عباسی آوردند که به زن مسلمانی تجاوز کرده بود. متوکل تصمیم گرفت او را حد بزند در این هنگام مرد مسیحی مسلمان شد.يحيى بن اکثم گفت: ایمان این مرد شرک و عمل تجاوز او را محو نموده است.و گروهی گفتند: سه حد بر او جاری می شود.و بعضی نیز گفتند: با او چنین و چنان برخوردی انجام گیرد.متوکل دستور داد که نامه ای به امام هادی علیه السلام بنویسند و از ایشان بپرسند.هنگامی که امام علیه السلام نامه را مطالعه نمود این گونه نگاشت: او را آن قدر بزنند تا بمیرد.یحیی بن اکثم و فقهای دربار این حکم را روا ندانسته و گفتند: ای امیرمؤمنان! در مورد علت این حکم از او جویا شو؛ این فتوا نه مطابق قرآن است و نه سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم.متوکل به آن حضرت علیه السلام نوشت: دانشمندان مسلمانان این فتوا را نمی پذیرند و می گویند نه مطابق قرآن است و نه سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم. پس برای ما بیان نما که چرا دستور فرمودی آن قدر او را بزنند تا بمیرد؟

فَكَتَبَ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَلَمَّا رَأَوْا ⁽¹بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَ خَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ).)قَالَ: فَأَمَرَ بِهِ الْمُتَوَكَّلُ فَضُرِبَ حَتَّى مَاتَ.3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنْ يَهُودِي فَجَرَ بِمُسْلِمَةٍ.قَالَ: يُقْتَلُ.4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ:حَدٌ الْيَهُودِي وَ النَّصْرَانِي وَ الْمَمْلُوكِ فِي الْخَمْرِ وَ الْفِرْيَةِ سَوَاءٌ وَإِنَّمَا صُولِحَ أَهْلُ الذِّمَّةِ عَلَى أَنْ يَشْرَبُوهَا فِي بُيُوتِهِمْ.____________امام علیه السلام در پاسخ این آیه ها را نوشت: «و آنگاه که عذاب ما را دیدند گفتند: به خدای یگانه ایمان آوردیم و به معبودهایی که با او شریک قرار می دادیم کفر ورزیدیم. اما هنگامی که عذاب ما را دیدند ایمانشان برای آنان سودی نداشت. این سنت خداوند است که همواره در میان بندگانش اجرا شده و آن جا کفر ورزان زیانکار شدند».راوی گوید: متوکل دستور داد که مرد زناکار مسیحی را آن قدر بزنند تا بمیرد.3 - حنان بن سدیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر یک یهودی با یک زن مسلمان زنا کند چه حکمی دارد؟فرمود: کشته می شود.4 - ابو بصیر گوید: امام علیه السلام فرمود:حد یهودی، مسیحی و برده درباره شرب خمر و تهمت زدن یکسان است و با اهل ذمه مصالحه شده که فقط در خانه های خود شراب بنوشند.

5 - يُونُسُ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنِ الْيَهُودِي وَ النَّصْرَانِي يَقْذِفُ صَاحِبَهُ مِلَّةٌ عَلَى مِلَّةٍ وَ الْمَجُوسِيِّ يَقْذِفُ الْمُسْلِمَ.قَالَ: يُجْلَدُ الْحَدَّ.6 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَيْبٍ قَالَ:سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ نَصْرَانِي قَذَفَ مُسْلِماً، فَقَالَ لَهُ: يَا زَانِ!فَقَالَ: يُجْلَدُ ثَمَانِينَ جَلْدَةً لِحَقِّ الْمُسْلِم وَ ثَمَانِينَ سَوْطاً إِلَّا سَوْطاً لِحُرْمَةِ الْإِسْلامِ وَ يُحْلَقُ رَأْسُهُ وَيُطَافُ بِهِ فِي أَهْلِ دِينِهِ لِكَيْ يُنَكَّلَ غَيْرُهُ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________5 - سماعه گوید: از امام علیه السلام پرسیدم: یهودی و مسیحی یک دیگر را متهم به زنا می کنند و هم چنین مجوسی به مسلمانی نسبت زنا می دهد، (حکمشان چیست؟)فرمود: حد می خورند.6 - عباد بن صهیب گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند مردی مسیحی، مسلمانی را به زنا متهم نموده و به او گفته است ای زناکار! (تکلیف چیست؟)فرمود: هشتاد ضربه به خاطر حق مرد مسلمان می خورد و هفتاد و نه تازیانه دیگر به جهت احترام اسلام. آنگاه موی سرش رامی تراشند و او را در میان همکیشانش می گردانند تا دیگران از چنین عملی دوری کنند.7 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَنْ يُجْلَدَ الْيَهُودِيُّ وَ النَّصْرَانِيُّ فِي الْخَمْرِ وَ النَّبِيذِ الْمُسْكِرِ ثَمَانِينَ جَلْدَةً إِذَا أَظْهَرُوا شُرْبَهُ فِي مِصْرٍ مِنْ أَمْصَارِ الْمُسْلِمِينَ وَ كَذَلِكَ الْمَجُوسِيُّ وَ لَمْ يَعْرِضْ لَهُمْ إِذَا شَرِبُوهَا فِي مَنَازِلِهِمْ وَ كَنَائِسِهِمْ حَتَّى يَصِيرُوا بَيْنَ المُسْلِمِينَ.امیرمؤمنان علی علیه السلام این گونه داوری نمود که یهودی و مسیحی برای نوشیدن نبیذ مست کننده هشتاد ضربه بزنند؛ البته هنگامی که در یکی از مناطق مسلمان نشین، علنی شراب خواری کنند. مجوسی نیز همین حکم را دارد.و هنگامی که در منزل و کنیسه هایشان میگساری می کردند حضرت علیه السلام مانع آنها نمی شد؛ تا بتوانند بین مسلمانان زندگی کنند.## بخش چهل و هشتم### مکروه بودن متهم کردن غیر مسلمان به زنا(48 بَابُ كَرَاهِيَةِ قَذْفِ مَنْ لَيْسَ عَلَى الْإِسْلَامِ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الله علیه السلام.أَنَّهُ نَهَى عَنْ قَذْفِ مَنْ لَيْسَ عَلَى الْإِسْلَامِ إِلَّا أَنْ يَطَّلِعَ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُمْ.وَ قَالَ: أَيْسَرُ مَا يَكُونُ أَنْ يَكُونَ قَدْ كَذَبَ.2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عَبْدِ الله علیه السلام._بخش چهل و هشتممکروه بودن متهم کردن غیر مسلمان به زنا1 - عبدالله ابن سنان گوید: امام صادق علیه السلام نهی فرمود که غیر مسلمان را به زنا متهم کنند؛ مگر این که شخصی که تهمت می زند آگاهی و اطلاع داشته باشد و فرمود: کمترین درجه اتهام این است که دروغ گفته است.2 - حلبی نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

أَنَّهُ نَهَى عَنْ قَذْفِ مَنْ كَانَ عَلَى غَيْرِ الْإِسْلامِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدِ اطَّلَعْتَ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُ.3 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْحَذَّاءِ قَالَ:كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللهِ لا فَسَأَلَنِي رَجُلٌ مَا فَعَلَ غَرِيمُكَ؟ قُلْتُ: ذَاكَ ابْنُ الْفَاعِلَةِ.فَنَظَرَ إِلَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام نَظَراً شَدِيداً.قَالَ: فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! إِنَّهُ مَجُوسِيٌّ أُمُّهُ أُخْتُهُ.فَقَالَ: أَوَلَيْسَ ذَلِكَ فِي دِينِهِمْ نِكَاحاً؟!3 - ابوالحسن حذا گوید: خدمت امام صادق علیه السلام حضور داشتم که شخصی از من پرسید: دوستت چه می کند؟گفتم: او فرزند زن زناکار است!در این هنگام امام صادق علیه السلام نگاه تندی به من کرد.عرض کردم: قربانت گردم! او مجوسی است؛ مادرش خواهر اوست.فرمود: مگر در دین آنان، این عمل ازدواج نیست؟!## بخش چهل و نهم### مستحقان تعزیر در همه موارد حدود(49 بَابُ مَا يَجِبُ فِيهِ التَّعْزِيرُ فِي جَمِيعِ الْحُدُودِ)1 - أَبُو عَلى الأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ التَّعْزِيرِ كَمْ هُوَ؟بخش چهل و نهممستحقان تعزیر در همه موارد حدود1 - اسحاق بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: حد تعزیر چند تازیانه است؟

قَالَ: بِضْعَةَ عَشَرَ سَوْطاً مَا بَيْنَ الْعَشَرَةِ إِلَى الْعِشْرِينَ.2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلَيْنِ افْتَرَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ.فَقَالَ: يُدْرَأُ عَنْهُمَا الْحَدُّ وَ يُعَذِّرَانِ.3 - عَنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ سَبَّ رَجُلاً بِغَيْرِ قَذْفٍ يُعَرِّضُ بِهِ هَلْ يُجْلَدُ؟قَالَ: عَلَيْهِ تَعْزِيرٌ.4 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبَانِ بْن عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الِافْتِرَاءِ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ وَأَهْلِ الْكِتَابِ هَلْ يُجْلَدُ الْمُسْلِمُ الْحَدَّ فِي الِافْتِرَاءِ عَلَيْهِمْ؟قَالَ: لا وَلَكِنْ يُعَزِّرُ.____________فرمود: از ده تا بیست تازیانه.2 - عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام درباره دو نفر که هر کدامشان دیگری را متهم به زنا کرده اند پرسیدم.فرمود: حد از آنها ساقط می شود و فقط تعزیر می گردند.3 - عبدالرحمان بن ابی عبدالله گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی شخص دیگری را دشنام می دهد - بدون این که قذف کند - آیا حد بر او جاری می شود؟فرمود: نه بلکه تعزیر می شود.4 - اسماعيل بن فضل گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مسلمانی که به اهل ذمه و اهل کتاب افترا ببندد حد بر او جاری شود؟فرمود: نه؛ اما باید تأدیب و تعزیر شود.

5 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: كَمِ التَّعْزِيرُ؟ فَقَالَ: دُونَ الْحَدِّ.قَالَ: قُلْتُ: دُونَ ثَمَانِينَ؟قَالَ: فَقَالَ: لا وَ لَكِنْ دُونَ الْأَرْبَعِينَ فَإِنَّهُ حَدُّ الْمَمْلُوكِ.قَالَ: قُلْتُ: وَ كَمْ ذَلِكَ؟قَالَ: قَالَ: عَلَى قَدْرِ مَا يَرَى الْوَالِي مِنْ ذَنْبِ الرَّجُلِ وَ قُوَّةِ بَدَنِهِ.6 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَرَّاحِ الْمَدَائِنِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:____________5 - حماد بن عثمان گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: تعزیر چند ضربه است؟فرمود: کمتر از حد.گفتم: کمتر از هشتاد ضربه؟فرمود: نه، بلکه کمتر از چهل ضربه؛ زیرا این حد برده است.گفتم: و آن، چند تازیانه است؟فرمود: به نسبت گناه مرد گناهکار و توانایی بدنی او که حاکم آنها را تشخیص دهد.6 - جراح مدائنی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ : أَنْتَ خَبِيثٌ وَأَنْتَ خِنْزِيرٌ» فَلَيْسَ فِيهِ حَدٌ وَلَكِنْ فِيهِ مَوْعِظَةٌ وَ بَعْضُ الْعُقُوبَةِ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنْ شُهُودِ الرُّورِ.قَالَ: فَقَالَ: يُجْلَدُونَ حَداً لَيْسَ لَهُ وَقْتُ وَ ذَلِكَ إِلَى الْإِمَامِ وَ يُطَافُ بِهِمْ حَتَّى يَعْرِفَهُمُ النَّاسُ وَأَمَّا قَوْلُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ (وَلا تَقْبَلُوا هُمْ شَهَادَةً أَبَداً... إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا.)قَالَ: قُلْتُ: كَيْفَ تُعْرَفُ تَوْبَتُهُ؟قَالَ: يُكْذِبُ نَفْسَهُ عَلَى رُءُوسِ النَّاسِ حَتَّى يُضْرَبَ وَ يَسْتَغْفِرَ رَبَّهُ وَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ ظَهَرَتْ تَوْبَتُهُ.8 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مَنْصُورِيْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:____________اگر کسی به دیگران بگوید تو پلیدی؛ تو خوکی حدی بر او جاری نمی شود؛ ولی باید او را موعظه کنند و تأدیب و مجازات شود.7 - سماعه گوید: از امام علیه السلام درباره شاهدان دروغ گو پرسیدم.فرمود: به آنها حد جاری می شود و اجرای آن زمان خاصی ندارد و انتخاب زمان آن به عهده امام است آنها را می گردانند تا مردم آنان را بشناسند و اما فرموده خداوند که «و هیچ گاه شهادت آنان را نپذیرید» ... «جز آنان که توبه کرده اند».گفتم: چگونه توبه شاهد دروغ گو مشخص می شود؟فرمود: خودش را در حضور مردم تکذیب کند تا او را بزنند و از پروردگار خود بخواهد که او را بیامرزد هرگاه چنین ،نمود تو بهاش آشکار شده است.8 - منصور بن حازم گوید:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ ذِمِّيَّةٌ عَلَى مُسْلِمَةٍ وَ لَمْ يَسْتَأْمِرْهَا.قَالَ: وَ يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا.قَالَ: فَقُلْتُ: فَعَلَيْهِ أَدَبٌ؟قَالَ: نَعَمْ اثْنَا عَشَرَ سَوْطاً وَنِصْفٌ ثُمُنُ حَدَّ الزَّانِي وَ هُوَ صَاغِرٌ.قُلْتُ: فَإِنْ رَضِيَتِ الْمَرْأَةُ الْحُرَّةُ المُسْلِمَةُ بِفِعْلِهِ بَعْدَ مَا كَانَ فَعَلَ؟قَالَ : لا يُضْرَبُ وَ لا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا يَبْقَيَانِ عَلَى النِّكَاحَ الْأَوَّلِ.9 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَسَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:قُلْتُ: آكِلُ الرِّبَا بَعْدَ الْبَيِّنَةِ.قَالَ: يُؤَدَّبُ فَإِنْ عَادَ أُدْبَ فَإِنْ عَادَ قُتِلَ.10 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:____________از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی بدون اجازه زن مسلمانش با زنی ذمی ازدواج می کند. (چه حکمی دارد؟)فرمود: مرد و زن ذمی را از هم جدا می کنند.گفتم: آیا باید تأدیب شود؟فرمود: آری دوازده و نیم ضربه؛ یک هشتم حد زناکار به حالتی تحقیرآمیز حد می خورد.گفتم: اگر پس از آن که مرد دست به چنین کاری زد زن مسلمانش رضایت داد چه حکمی دارد؟فرمود: تازیانه نمی خورد و از هم جدا نمی شوند و بر همان ازدواج اول باقی می مانند.9 - ابا بصیر گوید: به امام علیه السلام گفتم: ربا خوار پس از آوردن دلیل و شاهد بر رباخواری چه حکمی دارد؟فرمود: تأدیب می شود اگر تکرار کند تأدیب می شود و اگر باز هم تکرار نمود، کشته خواهد شد.10 - اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

أكل المَيْنةِ و الدم وَلَحْم الْخِنْزِير عَلَيْهِ أَدَبُ فَإِنْ عَادَ أُدْبَ فَإِنْ عَادَ أَدْبَ وَ لَيْسَ عَلَيْهِ حَدٌ.11 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيٌّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي مَخْلَدٍ السَّرَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ دَعَا آخَرَ ابْنَ الْمَجْنُونِ فَقَالَ لَهُ الْآخَرُ: أَنْتَ ابْنُ الْمَجْنُونِ فَأَمَرَ الْأَوَّلَ أَنْ يَجْلِدَ صَاحِبَهُ عِشْرِينَ جَلْدَةً.وَ قَالَ لَهُ: اعْلَمْ أَنَّهُ مُسْتَحِقٌ مِثْلَهَا عِشْرِينَ.فَلَمَّا جَلَدَهُ أَعْطَى المَجْلُودَ السَّوْطَ فَجَلَدَهُ نَكَالاً يُنَكُلُ بِهِمَا.12 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَتَى امْرَأَتَهُ وَ هِيَ صَائِمَةٌ وَهُوَ صَائِمٌ____________کسی که مردار و خون و گوشت خوک می خورد تأدیب می شود. پس اگر تکرار نمود تأديب شده و در صورت تکرار آن باز هم تأدیب می شود و حدی بر او جاری نمی گردد.11 - ابی مخلد سراج گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره شخصی که دیگری را فرزند دیوانه خوانده و طرف مقابل نیز به او گفته بود: «تو فرزند دیوانه ای» این گونه داوری نمود که به شخص اول دستور داد به دیگری بیست شلاق بزند.و به او فرمود: بدان! تو هم باید مانند او بیست ضربه بخوری.سپس تازیانه را به نفر دوم داد و او نیز بیست شلاق به نفر اول زد؛ تا کیفری باشد که به آن تأدیب شوند.12 - مفضل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام در مورد زن و شوهری در حال روزه همبستر شده بودند، فرمود:

قَالَ: إِنْ كَانَ قَدِ اسْتَكْرَهَهَا فَعَلَيْهِ كَفَّارَتَانِ وَ إِنْ لَمْ يَسْتَكْرِهْهَا فَعَلَيْهِ كَفَّارَةٌ وَ عَلَيْهَا كَفَّارَةٌ وَإِنْ كَانَ أَكْرَهَهَا فَعَلَيْهِ ضَرْبُ خَمْسِينَ سَوْطاً نِصْفِ الْحَدِّ وَإِنْ كَانَتْ طَاوَعَتْهُ ضُرِبَ خَمْسَةٌ وَ عِشْرِينَ سَوْطاً وَ ضُرِبَتْ خَمْسَةٌ وَ عِشْرِينَ سَوْطاً.13 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِيُّ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَتَى أَهْلَهُ وَ هِيَ حَائِضٌ.قَالَ: يَسْتَغْفِرُ اللهَ وَ لا يَعُودُ.قُلْتُ: فَعَلَيْهِ أَدَتِ؟قَالَ: نَعَمْ خَمْسَةٌ وَ عِشْرِينَ سَوْطاً رُبُعَ حَدٌ الزَّانِي وَ هُوَ صَاغِرٌ لِأَنَّهُ أَتَى سِفَاحاً.14 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي وَلَادِ الْحَنَّاطِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:____________اگر مرد همسرش را مجبور به این کار ساخته باید دو کفاره بدهد و اگر او را وادار نکرده یک کفاره به عهده او و یک کفاره به عهده زن است چنان چه او را مجبور نموده پنجاه ضربه - که نصف حد است - به او می زنند و در صورتی که زن با شوهرش همکاری کرده باشد مرد 25 ضربه و زن نیز 25 ضربه خواهند خورد.13 - اسماعيل بن فضل هاشمی گوید: از امام کاظم علیه السلام درباره مردی که با همسر حائض خود نزدیکی می کند پرسیدم.فرمود: استغفار نماید و دیگر تکرار نکند.عرض کردم: آیا باید تأدیب شود؟فرمود: آری 25 ضربه که یک چهارم حد مرد زناکار است در حالی که تحقیر می شود حد می خورد؛ زیرا از روی بی عفتی دست به این کار زده است.14 - ابو ولّاد حنّاط گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلَيْنِ قَدْ قَذَفَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ بِالزِّنَى فِي بَدَنِهِ فَدَرَأَ عَنْهُمَا الْحَدَّ وَ عَزَّرَهُمَا.15 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمِنْقَرِيٌّ عَنِ النَّعْمَانِ بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَالَ لَآخَرَ: يَا فَاسِقُ!قَالَ: لَا حَدَّ عَلَيْهِ وَ يُعَزِّرُ.16 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:شُهُودُ الزُّورِ يُجْلَدُونَ حَداً لَيْسَ لَهُ وَقْتُ ذَلِكَ إِلَى الْإِمَامِ وَ يُطَافُ بِهِمْ حَتَّى يُعْرَفُوا فَلا يَعُودُوا.قُلْتُ لَهُ: فَإِنْ تَابُوا وَ أَصْلَحُوا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُمْ بَعْدُ.قَالَ: إِذَا تَابُوا تَابَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَ قُبِلَتْ شَهَادَتُهُمْ بَعْدُ.____________دو نفر را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند که هر کدام دیگری را متهم به زنا نموده بود. حضرت علیه السلام حد را از آنها برداشت و تعزیرشان نمود.15 - ابو حنیفه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی به دیگری می گوید: «ای فاسق!» چه حکمی دارد؟فرمود: حدی ندارد و تعزیر می شود.16 - سماعه گوید: امام علیه السلام فرمود: شاهدان دروغ گو حد خواهند خورد اجرای این حد، زمان مشخصی ندارد؛ بلکه تشخیص آن با امام است و آنها را بین مردم می گردانند تا مردم آنان را بشناسند؛ بنابر این دیگر تکرارش نکنند.گفتم: اگر توبه کنند و اصلاح گردند بعد از آن شهادتشان پذیرفته می شود؟فرمود: هرگاه توبه کنند خداوند آنان را می بخشد و پس از آن شهادتشان پذیرفته است.

17 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السلام فِي رَجُلٍ سَبَّ رَجُلًا بِغَيْرِ قَذْفٍ عَرَّضَ بِهِ هَلْ عَلَيْهِ حَدٌ؟قَالَ: عَلَيْهِ تَعْزِيرٌ.18 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِي عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ عَنِ الاِفْتِرَاءِ عَلَى أَهْلِ الذَّمَّةِ هَلْ يُجْلَدُ الْمُسْلِمُ الْحَدَّ فِي الافْتِرَاءِ عَلَيْهِمْ؟قَالَ: لا وَلَكِنْ يُعَزَّرُ.19 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي الْهِجَاءِ التَّعْزِيرَ.____________17 - عبد الرحمان بن ابی عبدالله گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که دیگری را دشنام داده - بدون این که او را متهم به زنا کرده باشد - آیا حد می خورد؟ فرمود:تعزیر می شود.18 - اسماعيل بن فضل گوید: از امام صادق علیه السلام درباره تهمت زدن به اهل ذمه پرسیدم: آیا مسلمان به خاطر تهمت زدن به اهل ذمه، حد می خورد؟فرمود: نه بلکه تعزیر می شود.19 - ابو مریم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام داوری نمود که هجو کردن و متلک گفتن به دیگران تعزیر و تأدیب دارد.

20 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَأْتِي الْمَرْأَةَ وَ هِيَ حَائِضٌ.قَالَ: يَجِبُ عَلَيْهِ فِي اسْتِقْبَالِ الْحَيْضِ دِينَارٌ وَ فِي اسْتِدْبَارِهِ نِصْفُ دِينَارٍ.قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! يَجِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْحَدِّ؟قَالَ: نَعَمْ خَمْسَةٌ وَ عِشْرِينَ سَوْطاً رُبعَ حَدٌ الزَّانِي لِأَنَّهُ أَتَى سِفَاحاً.20 - محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی که با زن حائض خود نزدیکی می کند پرسیدم.فرمود: در روزهای آغازین حیض یک دینار و در روزهای پایانی آن، نصف دینار بر عهده او می آید.گفتم: فدایت شوم! آیا چیزی از حد بر او لازم می شود؟فرمود: آری بیست و پنج ضربه که یک چهارهم حد مرد زناکار است؛ زیرا او از روی بی عفتی مرتکب این عمل شده است.## بخش پنجاهم### اجرای حد بر بیمار زخمی(50 بَابُ الرَّجُلِ يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَ هُوَ مَرِيضٌ أَوْ بِهِ قُرُوحُ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ الْمَكِّيِّ قَالَ: قَالَ لِي سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ:بخش پنجاهماجرای حد بر بیمار و زخمی1 - يحيى بن عباد مکی گوید: سفیان ثوری به من گفت:

إِنِّي أَرَى لَكَ مِنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ما مَنْزِلَةٌ فَسَلْهُ عَنْ رَجُلٍ زَنَى وَهُوَ مَرِيضٌ إِنَّ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ مَاتَ مَا تَقُولُ فِيهِ؟ فَسَأَلْتُهُ.فَقَالَ: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِكَ أَوْ قَالَ لَكَ إِنْسَانٌ أَنْ تَسْأَلَنِي عَنْهَا؟فَقُلْتُ: سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ سَأَلَنِي أَنْ أَسْأَلَكَ.فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِرَجُلٍ احْتَبَنَ مُسْتَسْقِيَ الْبَطْنِ قَدْ بَدَتْ عُرُوقُ فَخِذَيْهِ وَ قَدْ زَنَى بِامْرَأَةٍ مَرِيضَةٍ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعِذْقٍ فِيهِ مِائَةٌ شِمْرَاحَ فَضُرِبَ بِهِ الرَّجُلُ ضَرْبَةً وَ ضُرِبَتْ بِهِ الْمَرْأَةُ ضَرْبَةً ثُمَّ خَلَّى سَبِيلَهُمَا.ثُمَّ قُرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: (وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْنَا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَتْ.)2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عِمْرَانَ عَنْ يُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَحَدَهُمَا علیهما السلام عَنْ حَدٌ الْأَخْرَسِ وَ الْأَصَمُ وَ الْأَعْمَى.فَقَالَ: عَلَيْهِمُ الْحُدُودُ إِذَا كَانُوا يَعْقِلُونَ مَا يَأْتُونَ.____________چند مسأله فقهی دارم که مایلم از امام صادق علیه السلام بپرسی؛ چرا که می دانم نزد آن حضرت علیه السلام منزلتی داری. از امام علیه السلام بپرس: اگر مرد بیماری زنا کند و بیماری او چنان باشد که اگر حد بر او جاری شود خواهد مرد؛ (تکلیف او چیست؟)من از امام صادق علیه السلام این مسئله را پرسیدم.امام علیه السلام فرمود: این پرسش را خودت طرح کرده ای یا شخص دیگری به تو گفته است که از من بپرسی؟گفتم: سفیان ثوری از من درخواست نمود این مسأله را از شما بپرسم.فرمود: بیماری مبتلا به استسقا با شکم ورم کرده و رگ های برجسته، با زن بیماری زنا کرده بود. هر دو را به محضر رسول خدا صلى الله عليه وسلم بردند آن حضرت دستور فرمود یک شاخه درخت خرما بیاورند که صد ریشه نازک بر آن آویخته بود. پس با همان شاخه یک ضربه به بدن آن مرد و یک ضربه به بدن آن زن زده شد.سپس این آیه را تلاوت کرد که خدا به ایوب پیامبر علیه السلام می فرماید: «دسته ای علف برگیر و با آن همسر خود را بزن؛ و سوگند خود را مشکن».2 - اسحاق بن عمار گوید: از امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام درباره حد افراد لال، ناشنوا و نابینا پرسیدم.)فرمود: در صورتی که عاقل باشند و بدانند مرتکب چه کاری شده اند، حد الهی بر آنان اجرا خواهد شد.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلٍ أَصَابَ حَدًا وَ بِهِ قُرُوحٌ فِي جَسَدِهِ كَثِيرَةٌ.فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: أَخِّرُوهُ حَتَّى يَبْرَأَلَا تَنْكَثُوهَا عَلَيْهِ فَتَقْتُلُوهُ.4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبَانِ بْن عُثْمَانَ عَنْ أبِي الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ:أتِيَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِرَجُلِ دَمِيمٍ قَصِيرٍ قَدْ سُقِيَ بَطْنُهُ وَ قَدْ دَرَّتْ عُرُوقُ بَطْنِهِ قَدْ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ، فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ: مَا عَلِمْتُ بِهِ إِلَّا وَ قَدْ دَخَلَ عَلَيَّ.فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: أَ زَنَيْتَ؟فَقَالَ: نَعَمْ.وَ لَمْ يَكُنْ أُحْصِنَ، فَصَعَّدَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بَصَرَهُ وَ خَفَضَهُ ثُمَّ دَعَا بِعِذْقٍ فَعَدَّهُ مِائَةٌ ثُمَّ ضَرَبَهُ بِشَمَارِيخِهِ.____________3 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند که حدی برعهده داشت و جراحت های بسیاری در بدنش بود.حضرت علیه السلام فرمود: به او مهلت دهید تا بهبود یابد هم اکنون او را حد نزنید که باعث مرگش شوید.4 - ابی العباس گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مرد زشت و کوتاه قامتی را که شکمش آب آورده و رگ های شکمش باد کرده بود خدمت پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم آوردند، وی به زنی تجاوز نموده بود.آن زن گفت: من فقط این را می دانم که او به من تجاوز کرده است.آن حضرت به آن مرد فرمود: آیا زنا نمودی؟گفت: آری.آن مرد همسری نداشت. پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم چشمانش را رو به آسمان نمود سپس آنها را پایین آورد. آنگاه شاخه خرمایی درخواست نمود و صد شاخه شمرد و با شاخه های نازکش آن مرد را زد.

5 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أُتِيَ بِرَجُلٍ أَصَابَ حَدًا وَ بِهِ قُرُوحٌ وَ مَرَضٌ وَ أَشْبَاهُ ذَلِكَ.فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: أَخُرُوهُ حَتَّى يَبْرَأَ لا تُنْكَأْ قُرُوحُهُ عَلَيْهِ فَيَمُوتَ وَ لَكِنْ إِذَا بَرَأَ حَدَدْنَاهُ.5 - مسمع بن عبدالملک گوید» امام صادق علیه السلام فرمود:مرد بیمار و زخمی را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند که حدی به گردنش آمده بود.أمير مؤمنان على علیه السلام فرمود: به او مهلت دهید تا بهبودی یابد اکنون او را حد نزنید که بمیرد. اما هنگامی که بهبود یافت، او را حد خواهیم زد.## بخش پنجاه و یکم### مجازات فتنه انگیزان مسلح(51 بَابُ حَدٌ الْمُحَارِبِ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ وَ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ جَمِيعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَوْمٌ مِنْ بَنِي ضَبَّةَ مَرْضَى.بخش پنجاه و یکممجازات فتنه انگیزان مسلح1 - ابو صالح گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:چند تن بیمار از قبیله بنی ضبه به محضر رسول خدا صلى الله عليه وسلم وارد شدند.

فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: أَقِيمُوا عِنْدِي فَإِذَا بَرَأْتُمْ بَعَثْتَكُمْ فِي سَرِيَّةٍ.فَقَالُوا: أَخْرِجْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ.فَبَعَثَ بِهِمْ إِلَى إِبِلِ الصَّدَقَةِ يَشْرَبُونَ مِنْ أَبْوَالِهَا وَ يَأْكُلُونَ مِنْ أَلْبَانِهَا، فَلَمَّا بَرَءُوا وَاشْتَدُّوا قَتَلُوا ثَلاثَةٌ مِمَّنْ كَانُوا فِي الْإِبِلِ، فَبَلَغَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ عَلِيّاً علیه السلام فَهُمْ فِي وَادٍ قَدْ تَحَيَّرُوا لَيْسَ يَقْدِرُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهُ قَرِيباً مِنْ أَرْضِ الْيَمَنِ فَأَسَرَهُمْ وَ جَاءَ بِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم.فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَيْهِ: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَاداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ.)فَاخْتَارَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم الْقَطَّعَ، فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَ أَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلافٍ.2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَأَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ النَّهْدِي عَنْ سَوْرَةَ بْنِ كُلَيْبٍ قَالَ:____________رسول خدا صلى الله عليه وسلم به آنان فرمود: نزد من بمانید هنگامی که سلامتی خود را باز یافتید شما را به پیکاری خواهم فرستاد.آنان گفتند: به ما اجازه دهید که در خارج از مدینه باشیم تا از هوای بهتری بهره مند شویم.رسول خدا صلى الله عليه وسلم آنان را به مرتع شتران زکات فرستاد تا از بول شتران نوشیده و از شیر آنها بیاشامند و سلامتی خود را باز یابند.هنگامی که از بیماری شفا یافتند سه نفر از چوپانان را کشتند و با شترها فرار کردند. رسول خدا صلى الله عليه وسلم از ماجرا با خبر شد و حضرت علی علیه السلام را در پی آنان فرستاد.آنان، در منطقه ای نزدیک به سرزمین یمن سرگردان شده نمی توانستند از آن خارج شوند. حضرت علی علیه السلام آنها را دستگیر نمود و به محضر رسول خدا صلى الله عليه وسلم آورد. در این هنگام این آیه نازل شد: «آنان که با خدا و رسولش به جنگ و ستیز برخیزند و در زمین، فتنه بر می انگیزانند سزایشان این است که کشته شوند یا به دار کشیده شوند و یا دست و پایشان در جهت مخالف یک دیگر بریده شود و یا از آن سرزمین رانده شوند».پس رسول خدا صلى الله عليه وسلم بریدن دست و پا را برگزید و دست و پای آنان را در جهت مخالف قطع کرد.2 - سورة بن کلیب گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: رَجُلٌ يَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ يُرِيدُ الْمَسْجِدَ أَوْ يُرِيدُ الْحَاجَةَ فَيَلْقَاهُ رَجُلٌ أَوْ يَسْتَقْفِيهِ فَيَضْرِبُهُ وَ يَأْخُذُ ثَوْبَهُ.قَالَ: أَيَّ شَيْءٍ يَقُولُ فِيهِ مَنْ قِبَلَكُمْ؟قُلْتُ: يَقُولُونَ: هَذِهِ دَغَارَةٌ مُعْلَنَةٌ وَ إِنَّمَا الْمُحَارِبُ فِي قُرًى مُشْرِكِيَّةٍ.فَقَالَ: أَيُّهُمَا أَعْظَمُ حُرْمَةً دَارُ الْإِسْلَامِ أَوْ دَارُ الشِّرْكِ؟قَالَ: فَقُلْتُ: دَارُ الْإِسْلامِ.فَقَالَ: هَؤُلاءِ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآيَةِ: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِلَى آخِرِ الآية. 3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللهِ عز وجل: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ) إِلَى آخِرِ الآيَةِ.

به امام صادق علیه السلام گفتم: انسان با نیت رفتن به مسجد یا کار دیگری از خانه خود خارج می شود ناگاه یکی از روبه رو یا پشت سر حمله می کند و با زور و کتک لباس او را می رباید و می رود. (به این گونه افراد چه حکمی وجود دارد؟)

فرمود: افرادی که نزد شما هستند در این باره چه می گویند؟

گفتم: آنان می گویند: «این دستبرد در حکم اختلاس آشکار است»؛ و همانا محارب کسی است که در آبادی های مشرک نشین به آشوب و فتنه انگیزی می پردازد.

فرمود: سرزمین مشرک نشین حرمت بیشتری دارد یا سرزمین اسلام؟

گفتم: سرزمین اسلام.

فرمود: این افراد از مصادیق این آیه اند: «آنان که با خدا و رسولش به جنگ و ستیز برخیزند و در زمین فتنه برمی انگیز انند...».

3 - جميل بن دراج گوید: از امام صادق علیه السلام درباره آیه: «آنان که با خدا و رسولش به جنگ و ستیز برخیزند و در زمین فتنه بر می انگیزانند سزایشان این است که کشته شوند یا به دار کشیده شوند یا دست و پایشان در جهت مخالف یک دیگر بریده شود...» پرسیدم.

فَقُلْتُ: أَيُّ شَيْءٍ عَلَيْهِمْ مِنْ هَذِهِ الْحُدُودِ الَّتِي سَمَّى اللَّهُ عز وجل؟

قَالَ: ذَلِكَ إِلَى الْإِمَامِ؛ إِنْ شَاءَ قَطَعَ وَ إِنْ شَاءَ صَلَبَ وَإِنْ شَاءَ نَفَى وَإِنْ شَاءَ قَتَلَ.

قُلْتُ: النَّفْيُ إِلَى أَيْنَ؟

قَالَ: يُنْفَى مِنْ مِصْرٍ إِلَى مِصْرٍ آخَرَ.

وَ قَالَ: إِنَّ عَلِيّاً علیه السلام نَفَى رَجُلَيْنِ مِنَ الْكُوفَةِ إِلَى الْبَصْرَةِ.

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلِ اللَّهِ عز وجل: (إِنما جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.

قَالَ: لا يُبَايَعُ وَلا يُؤْوَى وَلا يُتَصَدَّقُ عَلَيْهِ.

5 - عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيُّ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ قَالَ:

سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللهِ عز وجل: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ).

گفتم: کدام یک از این چهار حدی که خداوند متعال نام برده بر محاربان اجرا می شود؟

فرمود: انتخاب آن به عهده امام است؛ اگر بخواهد دست و پای آنان را قطع می کند و اگر بخواهد به دار می آویزد و اگر بخواهد تبعید می کند و اگر بخواهد، می کشد.

گفتم: به کجا تبعید می کند؟

فرمود: از یک شهر به شهر دیگر.

و فرمود: همانا حضرت علی علیه السلام دو نفر محارب را از کوفه به بصره تبعید نمود.

4 - حنان گوید: امام صادق علیه السلام درباره این آیه که می فرماید: «همانا آنان که با خدا و رسولش به جنگ و ستیز بر خیزند...» فرمود:

کسی حق ندارد با محارب به داد و ستد بپردازد به او پناه و مسکن دهد و به او انفاق کند.

5 - برید بن معاویه گوید: شخصی از امام صادق علیه السلام در مورد آیه محاربه پرسید.

قَالَ: ذَلِكَ إِلَى الْإِمَامِ يَفْعَلُ بِهِ مَا يَشَاءُ.

قُلْتُ: فَمُفَوَّضٌ ذَلِكَ إِلَيْهِ؟

قَالَ: لا، وَلَكِنْ نَحْوَ الْجِنَايَةِ.

6 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِنَابِ عَنْ ضُرَيْسِ الْكَنَاسِي عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

مَنْ حَمَلَ السَّلاحَ بِاللَّيْلِ فَهُوَ مُحَارِبٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ رَجُلاً لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الرِّيبَةِ.

7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام صَلَبَ رَجُلاً بِالْحِيرَةِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ أَنْزَلَهُ يَوْمَ الرَّابِعِ فَصَلَّى عَلَيْهِ وَ دَفَنَهُ.

8 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَدَائِنِي عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرُّضَا علیه السلام قَالَ:

امام فرمود: اختیار آن با امام است؛ هر طور که اراده کند، با او رفتار می نماید.

گفتم: انتخاب آن به امام سپرده شده است؟

فرمود: نه ولی طبق جنایتی که انجام داده است عمل می کند.

6 - ضریس کناسی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هر کس در شب با خود سلاح حمل کند محارب است مگر آن که از کسانی که مورد شک و تردیداند نباشد.

سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام در شهر حیره مردی را سه شبانه روز به دار آویخت. سپس در روز چهارم او را پایین آورد و بر او نماز خواند و دفنش کرد.

8 - عبيد الله بن اسحاق مدائنی گوید:

سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عز وجل: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَاداً أَنْ يُقَتَّلُوا) الْآيَةَ فَمَا الَّذِي إِذَا فَعَلَهُ اسْتَوْجَبَ وَاحِدَةً مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ؟

فَقَالَ: إِذَا حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَ سَعَى فِي الْأَرْضِ فَسَادًا فَقَتَلَ قُتِلَ بِهِ وَإِنْ قَتَلَ وَ أَخَذَ الْمَالَ قُتِلَ وَصُلِب وَ إِنْ أَخَذَ الْمَالَ وَ لَمْ يَقْتُلْ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ مِنْ خِلافٍ وَ إِنْ شَهَرَ السَّيْفَ فَحَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَ سَعَى فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَ لَمْ يَقْتُلْ وَ لَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ يُنْفَى مِنَ الْأَرْضِ.

قُلْتُ: كَيْفَ يُنْفَى وَ مَا حَدَّ نَفْيِهِ؟

قَالَ: يُنْقَى مِنَ الْمِصْرِ الَّذِي فَعَلَ فِيهِ مَا فَعَلَ إِلَى مِصْرٍ غَيْرِهِ وَ يُكْتَبُ إِلَى أَهْلِ ذَلِكَ الْمِصْرِ أَنَّهُ مَنْفِيٌّ فَلا تُجَالِسُوهُ وَ لا تُبَايِعُوهُ وَ لَا تُنَاكِحُوهُ وَ لَا تُؤَاكِلُوهُ وَ لَا تُشَارِبُوهُ.

فَيُفْعَلُ ذَلِكَ بِهِ سَنَةٌ فَإِنْ خَرَجَ مِنْ ذَلِكَ الْمِصْرِ إِلَى غَيْرِهِ كُتِبَ إِلَيْهِمْ بِمِثْلِ ذَلِكَ حَتَّى تَتِمَّ السَّنَةُ.

از امام رضا علیه السلام درباره آیه محاربه پرسیدند که کدام عمل است که هرگاه انسان آن را انجام دهد یکی از این احکام چهارگانه بر او لازم می گردد؟

فرمود: هرگاه با خدا و رسولش به جنگ برخیزد و در زمین فتنه و فساد برپا کند. و اگر مرتکب قتل شود در ازای آن کشته خواهد شد و اگر کسی را به قتل برساند و مال نیز سرقت کند کشته شده و به دار آویخته می گردد و اگر مال را بدزدد ولی دست به آدمکشی نزند، دست و پایش در جهت مخالف یک دیگر قطع می شود و اگر شمشیر بکشد و با خدا و پیامبرش به نبرد بپردازد و برای ایجاد فتنه و فساد در زمین تلاش کند، اما کسی را نکشد و مالی را به سرقت نبرد از سرزمین خود تبعید می شود.

پرسیدم: چگونه تبعید می شود و حد و مرز تبعید تا چه اندازه است؟

فرمود: از شهری که مرتکب آن عمل شده به شهر دیگری تبعید می شود و به اهالی آن شهر می نویسند: «او تبعیدی است؛ با او معاشرت نکنید خرید و فروش ننمایید، ازدواج نکنید و با او غذا نخورید و نوشیدنی نیاشامید».

پس تا یک سال به همین روش با او رفتار می کنند اگر از آن شهر به شهر دیگری رفت برای اهالی آن شهر نیز همانند نامه قبلی را می نگارند؛ تا زمانی که یک سال به پایان برسد.

قُلْتُ: فَإِنْ تَوَجَّهَ إِلَى أَرْضِ الشِّرْكِ لِيَدْخُلَهَا؟

قَالَ: إِنْ تَوَجَّهَ إِلَى أَرْضِ الشِّرْكِ لِيَدْخُلَهَا قُوتِلَ أَهْلُهَا.

9 - عَلِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْن إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِهِ:

يُفْعَلُ بِهِ ذَلِكَ سَنَةٌ فَإِنَّهُ سَيَتُوبُ قَبْلَ ذَلِكَ وَهُوَ صَاغِرٌ.

قَالَ: قُلْتُ: فَإِنْ أَمَّ أَرْضَ الشِّرْكِ يَدْخُلُهَا؟

قَالَ: يُقْتَلُ.

10 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عز وجل: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا) الْآيَةَ هَذَا نَفْيُ الْمُحَارَبَةِ غَيْرُ هَذَا النَّفْيِ.

پرسیدم: اگر بخواهد به سرزمین شرک برود چه حکمی دارد؟

فرمود: اگر بخواهد به سرزمین شرک برود مسلمانان باید با مردم آن به نبرد بپردازند.

9 - عبيد الله بن اسحاق نظیر این روایت را از امام رضا علیه السلام نقل می کند با این تفاوت که در پایان حضرتش می فرماید:

تا یک سال به همین روش با او رفتار می شود. پس او به زودی پیش از پایان سال با حقارت توبه خواهد کرد.

راوی گوید: پرسیدم: اگر بخواهد وارد سرزمین شرک شود چه حکمی دارد؟

فرمود: کشته می شود.

10 - عبد الله بن طلحه گوید: از امام صادق علیه السلام درباره آیه محاربه پرسیدم که این نفی محاربه غیر از آن نفی است.

قَالَ: يَحْكُمُ عَلَيْهِ الْحَاكِمُ بِقَدْرِ مَا عَمِلَ وَ يُنْفَى وَ يُحْمَلُ فِي الْبَحْرِ ثُمَّ يُقْذَفُ بِهِ لَوْ كَانَ النَّفْيُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ كَأَنْ يَكُونَ إِخْرَاجُهُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ عِدْلَ الْقَتْلِ وَ الصَّلْبِ وَ الْقَطْع وَلَكِنْ يَكُونُ حَداً يُوَافِقُ الْقَطَّعَ وَ الصَّلْبَ.

11 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ التَّيْمِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ عُبَيْدَةَ بْنِ بَشِيرِ الْخَثْعَمِيُّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ قَاطِع الطَّرِيقِ وَ قُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْإِمَامَ فِيهِ مُخَيْرٌ أَيَّ شَيْءٍ شَاءَ صَنَعَ ؟

قَالَ: لَيْسَ أَيَّ شَيْءٍ شَاءَ صَنَعَ وَ لَكِنَّهُ يَصْنَعُ بِهِمْ عَلَى قَدْرِ جِنَايَاتِهِمْ مَنْ قَطَعَ الطَّرِيقَ فَقَتَلَ وَأَخَذَ الْمَالَ قُطِعَتْ يَدُهُ وَ رِجْلُهُ وَ صُلِبَ وَ مَنْ قَطَعَ الطَّرِيقَ فَقَتَلَ وَ لَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ قُتِلَ وَ مَنْ قَطَعَ الطَّريقَ وَأَخَذَ الْمَالَ وَ لَمْ يَقْتُلْ قُطِعَتْ يَدُهُ وَ رِجْلُهُ [مِنْ خِلافِهِ] وَ مَنْ قَطَعَ الطَّرِيقَ وَ لَمْ يَأْخُذْ مَالاً وَ لَمْ يَقْتُلْ نُفِيَ مِنَ الْأَرْضِ.

فرمود: این، نفی محاربه است نه نفی از سرزمین. حاکم به نسبت جنایتی که مجرم انجام داده، حکم می کند او را از شهر بیرون می کنند و به دریا می برند و در آن می اندازند.

اگر نفی از سرزمین به سرزمین دیگر مانند تبعید از یک شهر به شهری دیگر باشد مساوی قتل و به دار آویختن و قطع دست و پاست؟! بلکه باید حدی باشد که مناسب قطع دست و پا و به دار آویختن باشد.

11 - عبيدة بن بشیر خثعمی گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد راهزنان پرسیدم و گفتم: مردم می گویند: امام در مورد عقوبت راهزنان حق انتخاب دارد؛ هر کاری بخواهد می تواند انجام دهد.

فرمود: هر کاری بخواهد که انجام نمی دهد؛ بلکه به مقدار جنایتشان با آنان برخورد می کند کسی که راهزنی نموده سپس مرتکب آدمکشی و سرقت شده است، یک دست و یک پایش را قطع می کنند و به دار کشیده خواهد شد و کسی که راهزنی کند و آدمکشی کند اما سرقت نکند، کشته خواهد شد و کسی که راهزنی و دزدی کند اما آدمکشی نکند، یک دست و یک پایش در جهت مخالف یک دیگر قطع می شود و کسی که راهزنی نموده، اما دزدی و آدمکشی نکند از شهر تبعید خواهد شد.

12 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

مَنْ شَهَرَ السَّلاحَ فِي مِصْرِ مِنَ الْأَمْصَارِ فَعَقَرَ اقْتُصَّ مِنْهُ وَ نُفِيَ مِنْ تِلْكَ الْبَلْدَةِ وَمَنْ شَهَرَ السَّلاحَ فِي غَيْرِ الْأَمْصَارِ وَ ضَرَبَ وَ عَفَرَ وَ أَخَذَ الْمَالُ وَ لَمْ يَقْتُلُ فَهُوَ مُحَارِبٌ فَجَزَاؤُهُ جَزَاءُ الْمُحَارِبِ وَ أَمْرُهُ إِلَى الْإِمَامِ إِنْ شَاءَ قَتَلَهُ وَ إِنْ شَاءَ صَلَبَهُ وَ إِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَهُ وَ رِجْلَهُ.

قَالَ: وَإِنْ ضَرَبَ وَ قَتَلَ وَأَخَذَ الْمَالَ فَعَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَقْطَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى بِالسَّرِقَةِ ثُمَّ يَدْفَعَهُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَيَتْبَعُونَهُ بِالْمَالِ ثُمَّ يَقْتُلُونَهُ.

قَالَ: فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَصْلَحَكَ اللهُ أَ َرأَيْتَ إِنْ عَفَا عَنْهُ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ؟

قَالَ: فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنْ عَفَوْا عَنْهُ فَإِنَّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَقْتُلَهُ لِأَنَّهُ قَدْ حَارَبَ وَقَتَلَ وَ سَرَقَ.

12 - محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هر کس در یکی از شهرها سلاح کشیده و کسی را مجروح نماید، قصاص خواهد شد و از آن شهر اخراج می گردد و هر کس در بیرون از شهر سلاح بکشد و کسی را هدف گیرد و مجروح کند و اموالش را سرقت نماید اما کسی را نکشد چنین شخصی محارب بوده و سزای او سزای محارب است و حکمش به عهده امام است؛ اگر خواست او را می کشد و اگر خواست او را به دار می کشد و اگر خواست یک دست و یک پایش را قطع می کند. و هم چنین فرمود و اگر کسی را کتک بزند و او را بکشد و اموالش را سرقت نماید امام باید دست راست او را به خاطر دزدی قطع کند سپس او را به اولیای دم تحویل می دهد اولیای دم از او می خواهند که اموال را بازگرداند سپس او را می کشند.

محمد بن مسلم گوید: ابو عبیده پرسید: خداوند امور شما را اصلاح نماید! به نظر شما اگر اولیای دم قاتل را عفو کنند، چه حکمی دارد؟

امام باقر علیه السلام فرمود: اگر اولیای دم او را ببخشند امام باید او را بکشد؛ زیرا دست به محاربه و آدمکشی و دزدی زده است.

قَالَ: فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَ رَأَيْتَ إِنْ أَرَادَ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنْ يَأْخُذُوا مِنْهُ الدِّيَةَ وَيَدَعُونَهُ أَ لَهُمْ ذَلِكَ؟

قَالَ: فَقَالَ: لا، عَلَيْهِ الْقَتْلُ.

13 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ الطَّائِيِّ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُحَارِبِ فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ أَصْحَابَنَا يَقُولُونَ: إِنَّ الْإِمَامَ مُخَيَّرٌ فِيهِ إِنْ شَاءَ قَطَعَ وَ إِنْ شَاءَ صَلَبَ وَإِنْ شَاءَ قَتَلَ.

فَقَالَ: لا، إِنَّ هَذِهِ أَشْيَاءُ مَحْدُودَةٌ فِي كِتَابِ اللهِ عز وجل فَإِذَا مَا هُوَ قَتَلَ وَأَخَذَ قُتِلَ وَ صُلِب وَ إِذَا قَتَلَ وَ لَمْ يَأْخُذْ قُتِلَ وَإِذَا أَخَذَ وَ لَمْ يَقْتُلْ قُطِعَ وَإِذَا هُوَ فَرَّ وَ لَمْ يُقْدَرُ عَلَيْهِ ثُمَّ أُخِذَ قُطِعَ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ فَإِنْ تَابَ لَمْ يُقْطَعْ.

ابو عبیده پرسید: به نظر شما اگر اولیای دم بخواهند از او دیه بگیرند و آزادش کنند، چنین حقی دارند؟

فرمود: نه باید کشته شود.

13 - یکی از اصحاب ما گوید: از امام صادق علیه السلام درباره محارب پرسیدم و به ایشان عرض کردم: یاران ما می گویند: «امام در مورد محارب مخیر است؛ اگر خواست دست و پایش را قطع می کند و اگر خواست او را به دار می آویزد و اگر خواست او را می کشد».

فرمود: نه چنین نیست احکام این موارد در کتاب خدا مشخص شده است. پس هرگاه مرتکب قتل و سرقت شود کشته شده و به دار آویخته می شود و هرگاه آدمکشی نماید ولی مرتکب سرقت نشود به قتل می رسد و اگر دزدی کند اما مرتکب قتل نشود، یک دست و یک پایش قطع می شود و در صورتی که محارب فرار کند و به او دسترسی نداشته باشند آنگاه بعد از مدتی دستگیر شود دست و پایش قطع می گردد؛ مگر این که توبه کند. پس اگر توبه کند دست و پایش قطع نخواهد شد.

بخش پنجاه و دوم

حکم کسی که از روی ناآگاهی به حرمت زنا سرقت و شراب خواری می نماید

(52) بَابٌ مَنْ زَنَى أَوْ سَرَقَ أَوْ شَرِبَ الْخَمْرَ بِجَهَالَةٍ لَا يَعْلَمُ أَنَّهَا مُحَرَّمَةٌ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرِ علیه السلام: رَجُلٌ دَعَوْنَاهُ إِلَى جُمْلَةِ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنْ جُمْلَةِ الْإِسْلَامِ فَأَقَرَّ بِهِ ثُمَّ شَرِبَ الْخَمْرَ وَ زَنَى وَأَكَلَ الرِّبَا وَ لَمْ يَتَبَيَّنْ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ إِذَا جَهِلَهُ؟

قَالَ: لا إِلَّا أَنْ تَقُومَ عَلَيْهِ بَيْنَةٌ أَنَّهُ قَدْ كَانَ أَقَرَّ بِتَحْرِيمِهَا.

2 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ: قَالَ أبو جَعْفَرٍ علیه السلام:

بخش پنجاه و دوم

حکم کسی که از روی ناآگاهی به حرمت، زنا، سرقت و شراب خواری می نماید

1 - محمد بن مسلم گوید: به امام باقر علیه السلام و عرض کردم: مردی را به اسلام دعوت نمودیم او نیز مسلمان شد. پس از آن شراب نوشید و مرتکب زنا شد و به رباخواری پرداخت؛ در حالی که کسی حلال و حرام را برای او مشخص نکرده است. آیا هنگامی که از حرام بودن آن آگاهی نداشته باید حد بخورد؟

فرمود: نه مگر مدرکی علیه او باشد که به حرام بودنش اعتراف کرده بود.

2 - ابوعبیده حذاء گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

لَوْ وَجَدْتُ رَجُلاً مِنَ الْعَجَمِ أَقَرَّ بِجُمْلَةِ الْإِسْلَامِ لَمْ يَأْتِهِ شَيْءٌ مِنَ التَّفْسِيرِ زَنَى أَوْ سَرَقَ أَوْ شَرِبَ الْخَمْرَ لَمْ أَقِمْ عَلَيْهِ الْحَدَّ إِذَا جَهِلَهُ إِلَّا أَنْ تَقُومَ عَلَيْهِ بَيْنَةٌ أَنَّهُ قَدْ أَقَرَّ بِذَلِكَ وَ عَرَفَهُ.

3 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام فِي رَجُلٍ دَخَلَ فِي الْإِسْلامِ فَشَرِبَ خَمْراً وَ هُوَ جَاهِلٌ.

قَالَ: لَمْ أَكُنْ أُقِيمُ عَلَيْهِ الْحَدَّ إِذَا كَانَ جَاهِلاً وَ لَكِنْ أُخْبِرُهُ بِذَلِكَ وَ أُعْلِمُهُ فَإِنْ عَادَ أَقَمْتُ عَلَيْهِ الْحَدَّ.

4 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لَقَدْ قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِقَضِيَّةٍ مَا قَضَى بِهَا أَحَدٌ كَانَ قَبْلَهُ وَكَانَتْ أَوَّلَ قَضِيَّةٍ قَضَى بِهَا بَعْدَ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَفْضَى الْأَمْرُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أُتِيَ بِرَجُلٍ قَدْ شَرِبَ الْخَمْرَ، فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ: أَ شَرِبْتَ الْخَمْرَ؟

اگر مردی عجم تازه مسلمانی را که هیچ مقدار از تفسیر احکام را نمی داند، ببینم که زنا و دزدی و میگساری کرده است هرگاه جاهل باشد او را حد نخواهم زد؛ مگر آن که مدرکی علیه او باشد که به حرام بودن عملش اعتراف نموده و از آن آگاه بوده است.

راوی گوید: امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) درباره مرد تازه مسلمانی که ناآگاه بوده، شراب نوشیده است فرمود:

اگر ناآگاه بوده او را حد نمی زنم؛ اما او را مطلع و آگاه خواهم نمود. پس اگر باز هم تکرار نمود او را حد خواهم زد.

4 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام در موردی چنان داوری نمود که هیچ کس پیش از ایشان چنین داوری نکرده بود و آن اولین قضاوتی بود که آن حضرت پس از وفات پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم انجام داد؛ هنگامی که پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم از دنیا رفت و خلافت به دست ابوبکر افتاد، مردی را آوردند که شراب نوشیده بود ابوبکر به او گفت: آیا شراب نوشیدی؟

فَقَالَ الرَّجُلُ: نَعَمْ.

فَقَالَ: وَ لِمَ شَرِبْتَهَا وَ هِيَ مُحَرَّمَةٌ؟

فَقَالَ: إِنَّنِي لَمَّا أَسْلَمْتُ وَمَنْزِلِي بَيْنَ ظَهْرَانَي قَوْمِ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَ يَسْتَحِلُّونَهَا وَ لَوْ أَعْلَمُ أَنَّهَا حَرَامٌ فَأَجْتَنِبُهَا.

قَالَ: فَالْتَفَتَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ: مَا تَقُولُ يَا أَبَا حَفْصٍ فِي أَمْرِ هَذَا الرَّجُلِ؟

فَقَالَ: مُعْضِلَةٌ وَأَبُو الْحَسَن لَهَا.

فَقَالَ أَبُو بَكْرِ: يَا غُلَامُ ادْعُ لَنَا عَلِيّاً.

قَالَ عُمَرُ: بَلْ يُؤْتَى الْحَكَمُ فِي مَنْزِلِهِ.

فَأَتَوْهُ وَ مَعَهُ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ فَأَخْبَرَهُ بِقِصَّةِ الرَّجُلِ فَاقْتَصَّ عَلَيْهِ قِصَّتَهُ.

فَقَالَ عَلِيٌّ علیه السلام لِأَبِي بَكْرِ: ابْعَثْ مَعَهُ مَنْ يَدُورُ بِهِ عَلَى مَجَالِسِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فَمَنْ كَانَ تَلا عَلَيْهِ آيَةَ التَّحْرِيم فَلْيَشْهَدْ عَلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ تَلَا عَلَيْهِ آيَةً التَّحْرِيمِ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ.

گفت: آری.

ابوبکر :گفت چرا شراب نوشیدی در حالی که حرام است؟

گفت: هنگامی که مسلمان شدم خانه ام در میان گروهی بود که شراب می نوشیدند و آن را حلال می شمردند اگر می دانستم شراب خواری حرام است، از آن دوری می کردم.

ابوبکر به عمر رو کرد و گفت: ای با حفص! درباره حکم این مرد چه می گویی؟

گفت: داستان پیچیده ای است ابوالحسن آن را می داند.

ابوبکر گفت: ای پسر! علی را فراخوان.

عمر گفت: بلکه او در خانه اش حکم خواهد نمود.

پس به خدمت حضرت علی علیه السلام آمدند. سلمان فارسی نیز نزد آن حضرت بود و جریان را برای آن حضرت بازگو نمود.

حضرت علی علیه السلام به ابوبکر فرمود: کسی را همراه این مرد بفرست تا او را میان مهاجرین و انصار بگرداند هر کس آیه تحریم را برای این مرد تلاوت کرده بود علیه او شهادت دهد. و چنان چه کسی آیه تحریم را برای او نخوانده حدی به عهده این مرد نخواهد بود.

فَفَعَلَ أَبُو بَكْرِ بِالرَّجُلِ مَا قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام فَلَمْ يَشْهَدْ عَلَيْهِ أَحَدٌ فَخَلَّى سَبِيلَهُ. فَقَالَ سَلْمَانُ لِعَلِي علیه السلام: لَقَدْ أَرْشَدْتَهُمْ؟!

فَقَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: إِنَّمَا أَرَدْتُ أَنْ أُجَدِّدَ تَأْكِيدَ هَذِهِ الْآيَةِ فِيَّ وَ فِيهِمْ: (أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَىٰ فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ).

ابوبکر نیز فرمان حضرت علی علیه السلام را اجرا نمود اما کسی علیه آن مرد شهادت نداد. بنابراین ابوبکر او را آزاد نمود.

در این هنگام سلمان به حضرت علی علیه السلام عرض نمود: آنها را راهنمایی نمودی؟!

فرمود: خواستم دوباره میان خودم و آنان این آیه را تأکید نمایم که «آیا کسی که به سوی حق راهنمایی می کند سزاوارتر است که از او پیروی کنند یا کسی که بدون آن که او را هدایت کنند نمی تواند مردم را هدایت نماید؟ پس شما را چه شده است؟ چگونه داوری می کنید؟»

بخش پنجاه و سوم

حکم کسی که چند حد بر او واجب شده که یکی از آنها کشته شدن است

(53) بَابُ مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ حُدُودٌ أَحَدُّهَا الْقَتْلُ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يُؤْخَذُ وَ عَلَيْهِ حُدُودَ أَحَدُهَا الْقَتْلُ.

فَقَالَ: كَانَ عَلِيٌّ علیه السلام يُقِيمُ عَلَيْهِ الْحُدُودَ ثُمَّ يَقْتُلُهُ وَ لَا يُخَالَفُ عَلِيٌّ علیه السلام.

بخش پنجاه و سوم

حکم کسی که چند حد بر او واجب شده که یکی از آنها کشته شدن است

1 - محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام درباره کسی که دستگیر شود، در حالی که چند حد بر گردنش بوده و یکی از آنها حد آدمکشی است فرمود:

امیر مؤمنان علی علیه السلام همواره بر چنین افرادی همه حدود الهی را جاری می نمود سپس او را می کشت و هیچ کس با داوری علی علیه السلام مخالفت نمی کرد.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يَكُونُ عَلَيْهِ الْحُدُودُ مِنْهَا الْقَتْلُ.

قَالَ: تُقَامُ عَلَيْهِ الْحُدُودُ ثُمَّ يُقْتَلُ.

3 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَخِيهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِيمَنْ قَتَلَ وَ شَرِبَ خَمْراً وَ سَرَقَ فَأَقَامَ عَلَيْهِ الْحَدَّ فَجَلَدَهُ لِشُرْبِهِ الْخَمْرَ وَ قَطَعَ يَدَهُ فِي سَرِقَتِهِ وَ قَتَلَهُ بِقَتْلِهِ.

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلِ اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ حُدُودٌ فِيهَا الْقَتْلُ.

قَالَ: يُبْدَأُ بِالْحُدُودِ الَّتِي هِيَ دُونَ الْقَتْلِ ثُمَّ يُقْتَلُ بَعْدُ.

2 - حماد بن عثمان گوید: امام صادق علیه السلام درباره کسی که چند حد به عهده دارد و یکی از آنها حد قتل است فرمود:

ابتدا حدود دیگر را اجرا می شود، سپس او را می کشند.

3 - سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

أمير مؤمنان علی علیه السلام درباره کسی که مرتکب قتل شده و به میگساری پرداخته و دزدی کرده بود این گونه داوری نمود که او را برای شراب خواری تازیانه زد و به جهت دزدی دستش را قطع نمود و برای آدمکشی، او را به قتل رساند.

4 - ابن بکیر نظیر روایت پیشین را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

بخش پنجاه و چهارم

حکم کسی که باید حد بخورد اما پیش از اجرای حد توبه می کند

(54) بَابُ مَنْ أَتَى حَداً فَلَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ الْحَدُّ حَتَّى تَابَ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام فِي رَجُلٍ سَرَقَ أَوْ شَرِبَ الْخَمْرَ أَوْ زَنَى فَلَمْ يُعْلَمْ بِذَلِكَ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْخَذْ حَتَّى تَابَ وَصَلَحَ.

فَقَالَ: إِذَا صَلَحَ وَ عُرِفَ مِنْهُ أَمْرٌ جَمِيلٌ لَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ الْحَدُّ.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ. قُلْتُ: فَإِنْ كَانَ أَمْراً قَرِيباً لَمْ يُقَمْ؟

قَالَ: لَوْ كَانَ خَمْسَةَ أَشْهُرٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْهُ وَقَدْ ظَهَرَ أَمْرٌ جَمِيلٌ لَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ الْحُدُودُ.

وَ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام.

بخش پنجاه و چهارم

حکم کسی که باید حد بخورد اما پیش از اجرای حد توبه می کند

1 - راوی گوید: امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) درباره کسی که مرتکب دزدی، شرابخواری و زنا شده اما کسی متوجه آن نشده و دستگیر هم نشده است تا این که توبه نمود و اصلاح شد، فرمود:

اگر اصلاح گشته و نیکی و خوبی از او مشاهده شد، حد نخواهد خورد.

محمد بن ابی عمیر گوید: به جمیل گفتم: اگر بین انجام گناه و توبه کردنش فاصله اندکی باشد حد اجرا نخواهد شد؟

جمیل گفت: اگر پنج ماه یا کمتر از آن بوده و عمل نیکویی از او مشاهده شده باشد، آن حدها بر او جاری نمی شود.

2 - أَبُو عَلِيَّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ أُقِيمَتْ عَلَيْهِ الْبَيِّنَةُ بِأَنَّهُ زَنَى ثُمَّ هَرَبَ قَبْلَ أَنْ يُضْرَبَ.

قَالَ: إِنْ تَابَ فَمَا عَلَيْهِ شَيْءٌ وَ إِنْ وَقَعَ فِي يَدِ الْإِمَامِ أَقَامَ عَلَيْهِ الْحَدَّ وَ إِنْ عَلِمَ مَكَانَهُ بَعَثَ إِلَيْهِ.

2 - ابوبصیر گوید: امام باقر علیه السلام درباره مردی که شهود علیه او شهادت دادند که مرتکب زنا شده اما پیش از اجرای حد گریخت فرمود:

اگر توبه کند حکمی نخواهد داشت و اگر به دست امام بیفتد او را حد خواهد زد. و اگر امام از مخفیگاه او آگاه باشد کسی را به دنبالش می فرستد (که دستگیرش کنند).

بخش پنجاه و پنجم

گذشت از حدود

(55) بَابُ الْعَفْو عَنِ الْحُدُودِ

1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

بخش پنجاه و پنجم

گذشت از حدود

1 - سماعة بن مهران گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ أَخَذَ سَارِقاً فَعَفَا عَنْهُ فَذَاكَ لَهُ، فَإِنْ رُفِعَ إِلَى الْإِمَامِ قَطَعَهُ، فَإِنْ قَالَ الَّذِي سُرِقَ مِنْهُ: «أَنَا أَهَبُ لَهُ » لَمْ يَدَعْهُ الْإِمَامُ حَتَّى يَقْطَعَهُ إِذَا رُفِعَ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا الْهِبَةُ قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ إِلَى الْإِمَامِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللهِ عز وجل: (وَ الْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ) فَإِذَا انْتَهَى الْحَدُّ إِلَى الْإِمَامِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَهُ.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَن الرَّجُل يَأْخُذُ السِّصَّ يَرْفَعُهُ أَوْ يَتْرُكُهُ؟

فَقَالَ: إِنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ كَانَ مُضْطَجِعاً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَوَضَعَ رِدَاءَهُ وَخَرَجَ يُهَرِيقُ الْمَاءَ فَوَجَدَ رِدَاءَهُ قَدْ سُرِقَ حِينَ رَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ: مَنْ ذَهَبَ بِرِدَائِي؟ فَذَهَبَ يَطْلُبُهُ فَأَخَذَ صَاحِبَهُ فَرَفَعَهُ إِلَى النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم:

فَقَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم: أَقْطَعُوا يَدَهُ.

هر کس دزدی را دستگیر کند اما از حق خود چشم پوشی نموده و او را عفو کند، حق چنین کاری را دارد. اما اگر او را نزد امام ببرد او دست دزد را قطع می کند. پس اگر هنگامی که دزد را نزد امام برده است صاحب مال بگوید: «من مال خود را به او بخشیدم»، امام دزد را آزاد نمی کند؛ مگر بعد از آن که دست او را بریده باشد. همانا بخشش و عفو در صورتی اثر دارد که دزد را نزد امام نبرده باشد و این فرموده خداوند است که «و آنان که حدود الهی را پاسداری می کنند» بنابر این بعد از آن که حد الهی را به امام عرضه کنند، هیچ کس حق ندارد از آن چشم پوشی نماید.

2 - حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: شخصی دزدی را دستگیر می کند؛ او را تحویل دهد یا رهایش کند؟

فرمود: صفوان بن امیه در مسجد الحرام دراز کشیده بود او عبایش را گذاشت و در پی قضای حاجت بیرون رفت هنگامی که برگشت متوجه شد عبایش را دزدیده اند.

گفت: چه کسی عبایم را برده؟

پس دنبال آن گشت و دزد را دستگیر کرده به پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم تحویل داد.

پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: دستش را قطع کنید.

فَقَالَ صَفْوَانُ: أَ تَقْطَعُ يَدَهُ مِنْ أَجْلِ رِدَانِي؟ يَا رَسُولَ اللَّهِ!

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: فَأَنَا أَهَمُهُ لَهُ.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم: فَهَلَّا كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَرْفَعَهُ إِلَيَّ؟!

قُلْتُ: فَالْإِمَامُ بِمَنْزِلَتِهِ إِذَا رُفِعَ إِلَيْهِ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْعَفْوِ قَبْلَ أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى الْإِمَامِ.

فَقَالَ: حَسَنٌ.

3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَأْخُذُ النَّصَّ يَدَعُهُ أَفْضَلُ أَمْ يَرْفَعُهُ؟

صفوان گفت ای پیامبر خدا! آیا دست او را به خاطر سرقت عبای من قطع می کنید؟

پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: آری.

گفت: پس من عبایم را به او می بخشم.

حضرت فرمود: چرا این کار را پیش از آن که او را نزد من بیاوری انجام ندادی؟!

حلبی گوید: عرض کردم بنابر این هرگاه دزد را نزد امام بیاورند ایشان نیز همانند پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم خواهد بود؟

فرمود: آری.

حلبی گوید: هم چنین درباره بخشودن پیش از رسیدن نزد امام پرسیدم.

فرمود: این عملی زیبا است.

3 - حسین بن ابو علاء گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: کسی که دزدی را دستگیر ی،کند بهتر است او را رها کند یا تحویل دهد؟

فَقَالَ: إِنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ كَانَ مُتَّكِناً فِي الْمَسْجِدِ عَلَى رِدَائِهِ، فَقَامَ يَبُولُ فَرَجَعَ وَقَدْ ذُهِبَ بِهِ فَطَلَبَ صَاحِبَهُ فَوَجَدَهُ فَقَدَّمَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم.

فَقَالَ: اقْطَعُوا يَدَهُ.

فَقَالَ صَفْوَانُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَا أَهَبُ ذَلِكَ لَهُ.

فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم: أَلا كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تَنْتَهِيَ بِهِ إِلَيَّ؟!

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْعَفْوِ عَنِ الْحُدُودِ قَبْلَ أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى الْإِمَامِ.

فَقَالَ: حَسَنٌ.

4 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ ضُرَيْسِ الْكُنَاسِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

لا يُعْفَى عَنِ الْحُدُودِ الَّتِي لِلَّهِ دُونَ الْإِمَامِ فَأَمَّا مَا كَانَ مِنْ حَقٌّ النَّاسِ فِي حَدٍ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُعْفَى عَنْهُ دُونَ الْإِمَامِ.

فرمود: صفوان بن امیه در مسجد الحرام روی لباس خود دراز کشیده بود. پس برخاست تا قضای حاجت کند برگشت دید لباسش را ربوده اند پس به دنبال دزد گشت و او را پیدا نمود و به خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم آورد.

پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: دست دزد را قطع کنید.

صفوان گفت: ای پیامبر خدا! من لباسم را به او بخشیدم.

پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: چرا این کار را پیش از آن که او را نزد من بیاوری نکردی؟!

حسین بن ابوعلاء گوید: هم چنین درباره صرف نظر کردن از حدود، پیش از تحویل دادن به امام پرسیدم.

فرمود: این کار پسندیده است.

4 - ضریس کناسی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

نباید پیش از رسیدن نزد امام از حدود الهی صرف نظر کرد؛ اما حدی که از حقوق مردم است ایرادی ندارد که پیش از رسیدن به حضور امام از آن صرف نظر کرد.

5 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ جَنَى عَلَيَّ أَعْفُو عَنْهُ أَوْ أَرْفَعُهُ إِلَى السُّلْطَانِ؟

قَالَ: هُوَ حَقَّكَ إِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ فَحَسَنٌ وَإِنْ رَفَعْتَهُ إِلَى الْإِمَامِ فَإِنَّمَا طَلَبْتَ حَقَّكَ وَ كَيْفَ لَكَ بِالْإِمَامِ؟

6 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَقْذِفُ الرَّجُلَ بِالزِّنَى فَيَعْفُو عَنْهُ وَ يَجْعَلُهُ مِنْ ذَلِكَ فِي حِلّ ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدُ يَبْدُو لَهُ فِي أَنْ يُقَدِّمَهُ حَتَّى يَجْلِدَهُ.

قَالَ: فَقَالَ: لَيْسَ لَهُ حَدٌ بَعْدَ الْعَفْوِ.

فَقُلْتُ لَهُ: أَ رَأَيْتَ إِنْ هُوَ قَالَ: يَا ابْنَ الزَّانِيَةِ فَعَفَا عَنْهُ وَ تَرَكَ ذَلِكَ لِلَّهِ؟

5 - محمد بن مسلم گوید: به امام با قر علیه السلام گفتم: مردی در حق من جنایتی مرتکب شده، او را عفو کنم یا به حاکم شکایت برم؟

فرمود: این حق توست؛ اگر عفو کنی کار نیکی است و اگر او را به حضور امام ببری، حق خودت را مطالبه نموده ای اما چگونه می توانی به امام دسترسی داشته باشی؟!

6- سماعه گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: مردی دیگری را به زنا متهم می کند و متهم او را می بخشد و حلالش می کند پس از مدتی متهم تصمیم می گیرد او را نزد حاکم ببرد تا او را حد بزند؛ (چه حکمی دارد؟)

فرمود: بعد از عفو و گذشت حدی نخواهد داشت.

گفتم: اگر به او بگوید: «ای پسر زن زناکار!» و متهم از او درگذرد و به خاطر خدا از شکایت منصرف گردد به نظر شما چه حکمی دارد؟

فَقَالَ: إِنْ كَانَتْ أُمُّهُ حَيَّةً فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَعْفُوَ الْعَفْوَ إِلَى أُمِّهِ مَتَى شَاءَتْ أَخَذَتْ بِحَقِّهَا.

قَالَ: فَإِنْ كَانَتْ أُمُّهُ قَدْ مَاتَتْ فَإِنَّهُ وَلِيُّ أَمْرِهَا يَجُوزُ عَفْوُهُ.

فرمود: اگر مادرش زنده باشد فرزند حق ندارد عفو کند؛ عفو کردن حق مادر است و هروقت بخواهد می تواند شکایت کند و حق خود را طلب کند اما اگر مادرش از دنیا رفته باشد از آن رو که فرزندش ولی اوست، می تواند عفو کند.

بخش پنجاه و ششم

حکم پشیمانی از عفو و تهمت به مادر دیگری که دو، ولی دارد

(56) بَابُ الرَّجُلِ يَعْفُو عَنِ الْحَدِّ ثُمَّ يَرْجِعُ فِيهِ وَ الرَّجُلِ يَقُولُ لِلرَّجُلِ: «يَا بْنَ الْفَاعِلَةِ» وَلِأُمِّهِ وَلِيَّانِ

1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَخِيهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَن الرَّجُل يَفْتَرِي عَلَى الرَّجُلِ فَيَعْفُو عَنْهُ ثُمَّ يُرِيدُ أَنْ يَجْلِدَهُ بَعْدَ الْعَفْوِ.

قَالَ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَجْلِدَهُ بَعْدَ الْعَفْوِ.

بخش پنجاه و ششم

حکم پشیمانی از عفو و تهمت به مادر دیگری که دو، ولی دارد

1 - سماعة بن مهران گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی شخص دیگری را به زنا متهم می کند و متهم او را می بخشد بعد از بخشش متهم می خواهد او را حد بزند؛ چه حکمی دارد؟

فرمود: بعد از عفو و گذشت نمی تواند خواهان اجرای حد گردد.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارِ السَّابَاطِيِّ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: لَوْ أَنَّ رَجُلاً قَالَ لِرَجُلٍ: يَا ابْنَ الْفَاعِلَةِ! يَعْنِي الزِّنَى وَكَانَ لِلْمَقْذُوفِ أَخٌ لِأَبِيهِ وَ أُمَّهِ فَعَفَا أَحَدُهُمَا عَنِ الْقَاذِفِ وَأَرَادَ أَحَدُهُمَا أَنْ يُقَدِّمَهُ إِلَى الْوَالِي وَ الِي وَ يَجْلِدَهُ أَكَانَ ذَلِكَ لَهُ؟

فَقَالَ: أَ لَيْسَ أُمُّهُ هِيَ أُمَّ الَّذِي عَفَا؟

قُلْتُ: نَعَمْ.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْعَفْوَ إِلَيْهِمَا جَمِيعاً إِذَا كَانَتْ أُمُّهُمَا مَيِّتَةً فَالْأَمْرُ إِلَيْهِمَا فِي الْعَفْوِ فَإِنْ كَانَتْ حَيَّةً فَالْأَمْرُ إِلَيْهَا فِي الْعَفْوِ.

2 - عمار ساباطی گویدک به امام صادق علیه السلام عرض کردم: اگر مردی به شخصی بگوید: «ای پسر زن زناکار!» در حالی که آن شخص یک برادر پدر و مادری داشته باشد و یکی از دو برادر آن مرد را ببخشد و برادر دیگر بخواهد او را نزد حاکم برده و به او حد بزند، آیا چنین حقی دارد؟

فرمود: مگر مادر او همان مادر برادری که بخشیده نیست؟

عرض کردم: آری.

فرمود: اگر مادرشان از دنیا رفته حق بخشش از آن هر دو برادر است و اگر زنده است، حق بخشش در اختیار خود مادر است.

بخش پنجاه و هفتم

کسی که حدی بر او نیست به نفع او نیز حدی نخواهد بود

(57) بَابُ أَنَّهُ لا حَدَّ لِمَنْ لا حَدَّ عَلَيْهِ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

لَا حَدَّ لِمَنْ لَا حَدَّ عَلَيْهِ.

وَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ لَوْ أَنَّ مَجْنُوناً قَذَفَ رَجُلاً لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَ لَوْ قَذَفَهُ رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَدٌ.

2 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ:

لا حَدَّ لِمَنْ لا حَدَّ عَلَيْهِ يَعْنِي لَوْ أَنَّ مَجْنُوناً قَذَفَ رَجُلاً لَمْ أَرَ عَلَيْهِ شَيْئًا وَ لَوْ قَذَفَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ: يَا زَانِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَدٌ.

بخش پنجاه و هفتم

کسی که حدّی بر او نیست به نفع او نیز حدی نخواهد بود

1 - اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

کسی که حدی بر او نیست به نفعش نیز حدی نخواهد بود.

بدین تفسیر که اگر دیوانه ای مردی را به ارتکاب زنا متهم کند حدی را بر او نخواهد بود و اگر شخصی به دیوانه ای تهمت زنا دهد حدی به عهده اش نخواهد بود.

2 - فضیل بن یسار نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام که نقل می کند.

بخش پنجاه و هشتم

در حد شفاعت کسی پذیرفته نیست

(58) بَابُ أَنَّهُ لا يُشَفَعُ فِي حَدٍ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَلَمَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ أُسَامَةُ بْنَ زَيْدٍ يَشْفَعُ فِي الشَّيْءِ الَّذِي لَا حَدَّ فِيهِ. فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِإِنْسَانِ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ حَدٌ فَشَفَعَ لَهُ أَسَامَةٌ.

فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: لا يُشَفَّعُ فِي حَدٍ.

2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُورٍ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ لِأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَمَةٌ فَسَرَقَتْ مِنْ قَوْمٍ، فَأُتِيَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمَتْهُ أُمُّ سَلَمَةَ فِيهَا.

فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: يَا أُمَّ سَلَمَةَ! هَذَا حَدٌ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ عز وجل لَا يُضَيَّعُ فَقَطَعَهَا رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم.

بخش پنجاه و هشتم

در حد شفاعت کسی پذیرفته نیست

1 - سلمه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اسامه پسر زید همواره در خصوص مواردی که پایین تر از اجرای حد بودند، شفاعت می نمود. روزی فردی را به محضر رسول خدا صلى الله عليه وسلم آوردند که حدی بر او لازم شده بود. اسامه لب به شفاعت گشود.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم به او فرمود: در حد شفاعت جایز نیست.

2 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

ام سلمه همسر پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم، کنیزی داشت. آن کنیز اموال عده ای را دزدید. او را نزد پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم آوردند. ام سلمه درباره کنیزش با حضرت پیامبر صلى الله عليه وسلم سخن گفت.

پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: ای ام سلمه! این حدی از حدود الهی است که پایمال نمی گردد.

سپس دست کنیز را قطع نمود.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.

لا يَشْفَعَنَّ أَحَدٌ فِي حَدٍ إِذَا بَلَغَ الْإِمَامَ فَإِنَّهُ يَمْلِكُهُ وَ اشْفَعْ فِيمَا لَمْ يَبْلُغَ الْإِمَامَ إِذَا رَأَيْتَ النَّدَمَ وَاشْفَعْ عِنْدَ الْإِمَامِ فِي غَيْرِ الْحَدِّ مَعَ الرُّجُوعِ مِنَ الْمَشْفُوعِ لَهُ وَلَا تَشْفَعْ فِي حَقٌّ امْرِئٍ مُسْلِمِ وَ لَا غَيْرِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ.

4 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ مُتَنِّى الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ: يَا أُسَامَةُ! لا تَشْفَعْ فِي حَدٍ.

3 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

درباره حدّ مجرمی که نزد امام برده شده هیچ کس نباید شفاعت کند؛ زیرا حکم آن در اختیار امام است و درمورد کسی که هنوز او را نزد امام نبرده اند اگر دیدی که پشیمان شده است نزد امام شفاعت کن در صورتی که مجرم توبه کرده در موارد غیر از اجرای حد، شفاعت کن و درباره هیچ مرد مسلمان و دیگری شفاعت نکن جز با اجازه خودش.

4 - مثنی حناط گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم به اسامه فرمود: ای اسامه! درباره هیچ حدی شفاعت نکن.

بخش پنجاه و نهم

عدم کفالت در حد

(59) بَابٌ أَنَّهُ لَا كَفَالَةَ فِي حَدٍ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: لا كَفَالَةَ فِي حَدٍ.

بخش پنجاه و نهم

عدم کفالت در حد

1 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

در هیچ حدی کفالت جایز نیست.

بخش شصتم

حد قابل ارث بری نیست

(60) بَابُ أَنَّ الْحَدَّ لَا يُورَثُ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

إِنَّ الْحَدَّ لا يُورَثُ كَمَا تُورَثُ الدِّيَةُ وَ الْمَالُ وَالْعَقَارُ، وَلَكِنْ مَنْ قَامَ بِهِ مِنَ الْوَرَثَةِ فَطَلَبَهُ فَهُوَ وَلِيُّهُ وَ مَنْ تَرَكَهُ فَلَمْ يَطْلُبُهُ فَلا حَقَّ لَهُ. وَذَلِكَ مِثْلُ رَجُلٍ قَذَفَ رَجُلاً وَالْمَقْذُوفِ أَخٌ فَإِنْ عَفَا عَنْهُ أَحَدُهُمَا كَانَ لِلآخَرِ أَنْ يَطْلُبَهُ بِحَقِّهِ لِأَنَّهَا أُمُّهُمَا جَمِيعاً وَ الْعَفْوُ لَهُمَا جَمِيعاً.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

الْحَدُّ لا يُورَثُ.

بخش شصتم

حد قابل ارث بری نیست

1 - عمار ساباطی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود:

حد قابل ارث بری نیست؛ آن سان که دیه مال و زمین به ارث برده می شوند. اما وارثی که خواستار اجرای حد شود صاحب آن خواهد بود و کسی که اجرای حد را ترک نموده و خواستار آن نشود دیگر هیچ حقی نخواهد داشت و آن همانند کسی است که مادر شخصی را به زنا متهم می کند و آن شخص برادری دارد پس اگر یکی از آنها مجرم را ببخشد، برادر دیگر می تواند خواستار حق خود گردد؛ زیرا مادر مادر هر دو برادر است و بخشودن، از آن هر دو تن خواهد بود.

2 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: حد، قابل ارث بری نیست.

بخش شصت و یکم

در حد سوگند روا نیست

(61) بَابُ أَنَّهُ لَا يَمِينَ فِي حَدٍ

1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أَتَى رَجُلِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلٍ فَقَالَ: هَذَا قَدْ قَذَفَنِي وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ بَيِّنَةٌ.

فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! اسْتَحْلِفْهُ.

فَقَالَ: لا يَمِينَ فِي حَدٍ وَ لَا قِصَاصَ فِي عَظْمِ.

بخش شصت و یکم

در حد سوگند روا نیست

1 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی، بی آن که شاهدی داشته باشد شخصی را نزد حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام آورد و گفت: «این مرد مرا به زنا متهم کرده است»، از این رو گفت: ای امیرمؤمنان! او را سوگند بده.

حضرت علی علیه السلام فرمود: حد سوگند و استخوان، قصاص ندارد.

بخش شصت و دوم

حد مرتد

(62) بَابُ حَدٌ الْمُرْتَدِّ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

بخش شصت و دوم

حد مرتد

1 - محمد بن مسلم گوید:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ عَنِ الْمُرْتَدِّ.

فَقَالَ: مَنْ رَغِبَ عَنِ الْإِسْلامِ وَ كَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ إِسْلَامِهِ فَلَا تَوْبَةَ لَهُ وَ قَدْ وَجَبَ قَتْلُهُ وَبَانَتْ مِنْهُ امْرَأَتُهُ وَ يُقْسَمُ مَا تَرَكَ عَلَى وُلْدِهِ.

2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيَّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ تَنَصَّرَ فَأْتِيَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَاسْتَتَابَهُ فَأَبَى عَلَيْهِ.

فَقَبَضَ عَلَى شَعْرِهِ ثُمَّ قَالَ: طَنُّوا يَا عِبَادَ اللَّهِ!

فَوُطِئَ حَتَّى مَاتَ.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي الْمُرْتَدُ:

از امام باقر علیه السلام درباره مرتد پرسیدم.

فرمود: هر کس که از دین اسلام رو برگرداند و به آن چه خدا برای حضرت محمد صلى الله عليه وسلم فرو فرستاده کافر شود بعد از آن که دین اسلام را پذیرفته بود، دیگر توبه او پذیرفته نخواهد بود؛ کشتنش واجب و همسرش بر اثر ارتداد شوهر آزاد و رها خواهد بود و ميراث او میان فرزندانش تقسیم خواهد شد.

2 - فضیل بن یسار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی از مسلمانان به دین مسیحیت گروید او را نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آوردند. حضرت از او خواست توبه کند؛ اما او سر باز زد.

پس حضرت علیه السلام موی او را گرفت و فرمود: ای بندگان خدا او را لگدمال کنید!

پس آن قدر او را لگدمال نمودند تا این که مرد.

3- چند تن از اصحاب ما گویند: امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام درباره مرتد فرمودند:

يُسْتَتَابُ فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا قُتِلَ وَ الْمَرْأَةِ إِذَا ارْتَدَّتْ عَنِ الْإِسْلَامِ اسْتُتِيبَتْ فَإِنْ تَابَتْ وَ رَجَعَتْ وَإِلَّا خُلَّدَتْ فِي السِّجْنِ وَ ضُيِّقَ عَلَيْهَا فِي حَبْسِهَا.

4 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي الصَّبِيِّ يَخْتَارُ الشِّرْكَ وَهُوَ بَيْنَ أَبَوَيْهِ.

قَالَ: لا يُتْرَكُ، وَذَلِكَ إِذَا كَانَ أَحَدُ أَبَوَيْهِ نَصْرَانِيَاً.

5 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ وَ غَيْرِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام فِي رَجُلٍ رَجَعَ عَنِ الْإِسْلَامِ.

قَالَ: يُسْتَتَابٌ فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا قُتِلَ.

قِيلَ لِجَمِيلٍ: فَمَا تَقُولُ إِنْ تَابَ ثُمَّ رَجَعَ عَنِ الْإِسْلَامِ؟

قَالَ: يُسْتَتَابُ.

از او می خواهند که توبه کند؛ پس اگر توبه نمود رهایش می کنند. در غیر این صورت او را می کشند و اگر زنی مرتد شود او را به توبه وادار می کنند؛ اگر توبه نمود و به اسلام بازگشت رهایش می کنند و گرنه او را برای همیشه زندانی می نمایند و در زندان، او را در تنگنا و سختی قرار می دهند.

4 - عبید بن زراره گوید: امام صادق علیه السلام درباره پسر بچه ای که نزد پدر و مادرش زندگی می کند و مشرک می شود فرمود:

نباید او را به حال خود واگذارند.

و این در زمانی است که یکی از پدر و مادر پسربچه، مسیحی باشد.

5 جمیل بن دراج و دیگران گویند: امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) درباره مردی که از اسلام بازگشته بود فرمود:

از او می خواهند که توبه کند؛ پس اگر توبه کرد رهایش می کنند در غیر این صورت او را می کشند.

از جمیل پرسیدند: اگر توبه نموده اما دوباره مرتد شده باشد، در این مورد چه می گویی؟

جمیل گفت: از او می خواهند توبه کند.

قِيلَ: فَمَا تَقُولُ إِنْ تَابَ ثُمَّ رَجَعَ؟

قَالَ: لَمْ أَسْمَعْ فِي هَذَا شَيْئاً وَ لَكِنَّهُ عِنْدِي بِمَنْزِلَةِ الزَّانِي الَّذِي يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُقْتَلُ بَعْدَ ذَلِكَ.

وَ قَالَ: رَوَى أَصْحَابُنَا: أَنَّ الزَّانِي يُقْتَلُ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ.

6 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَعِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أُتِيَ بِزِنْدِيقٍ فَضَرَبَ عِلاوَتَهُ.

7 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي الصَّبِيِّ إِذَا شَبَّ فَاخْتَارَ النَّصْرَانِيَّةَ وَ أَحَدُ أَبَوَيْهِ نَصْرَانِيٌّ أَوْ مُسْلِمَيْنِ.

قَالَ: لا يُتْرَكُ وَلَكِنْ يُضْرَبُ عَلَى الْإِسْلامِ.

پرسیدند: اگر توبه نمود و دوباره مرتد شد، چه می گویی؟

جمیل پاسخ داد: درباره این مسأله روایتی نشنیده ام؛ اما به نظر من، مانند مرد زناکار است که تا دوبار او را حد می زنند و پس از آن او را می کشند.

و گفت: یاران ما روایت کرده اند که مرد زناکار در سومین بار کشته می شود.

6 - مسمع گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

زندیقی را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند. حضرت به او از قسمت بالای سر (یا گردنش) ضربه زد.

7 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام درباره کودکی که به سن جوانی می رسد و مسیحیت را انتخاب می کند در حالی که یکی از پدر و مادرش مسیحی و یا هر دو مسلمانند فرمود:

او را رها نمی کنند؛ بلکه آن قدر می زنند تا اسلام را بپذیرد.

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أَتَى قَوْمٌ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَقَالُوا: السَّلامُ عَلَيْكَ! يَا رَبَّنَا!

فَاسْتَتَابَهُمْ فَلَمْ يَتُوبُوا فَحَفَرَ لَهُمْ حَفِيرَةً وَ أَوْقَدَ فِيهَا نَاراً وَ حَفَرَ حَفِيرَةً أُخْرَى إِلَى جَانِبِهَا وَ أَفْضَى بَيْنَهُمَا فَلَمَّا لَمْ يَتُوبُوا أَلْقَاهُمْ فِي الْحَفِيرَةِ وَأَوْقَدَ فِي الْحَفِيرَةِ الْأُخْرَى حَتَّى مَاتُوا.

9 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلٍ مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ قَدْ تَنَصَّرَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ فَشَهِدُوا عَلَيْهِ.

فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: مَا يَقُولُ هَؤُلاءِ الشُّهُودُ؟

قَالَ: صَدَقُوا وَ أَنَا أَرْجِعُ إِلَى الْإِسْلامِ.

هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

گروهی خدمت امیرمؤمنان علی علیه السلام آمدند و گفتند: درود بر تو ای پروردگار ما!

حضرت از آنها خواست توبه کنند؛ اما آنان توبه نکردند از این رو حضرتش چاهی برای آنان کند و در آن آتش افروخت و چاه دیگری در کنار آن حفر نموده و بین دو چاه، راهی قرار داد. هنگامی که توبه نکردند آنان را در چاه انداخت و در چاه دیگر نیز آتش افروخت؛ تا این که مردند.

9 - جابر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی از طایفه بنی ثعلبه را خدمت امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند و شهادت دادند که او مسیحی شده است.

حضرت به او فرمود: این شهود چه می گویند؟

گفت آنها راست گفتند؛ اما من دوباره مسلمان شدم.

فَقَالَ: أَمَا إِنَّكَ لَوْ كَذَّبْتَ الشُّهُودَ لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ وَقَدْ قَبِلْتُ مِنْكَ وَ لَا تَعُدْ، فَإِنَّكَ إِنْ رَجَعْتَ لَمْ أَقْبَلْ مِنْكَ رُجُوعاً بَعْدَهُ.

10 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الْعَمْرَكِيَّ بْنِ عَلِيِّ النَّيْسَابُورِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ مُسْلِمٍ تَنَصَّرَ.

قَالَ: يُقْتَلُ وَلا يُسْتَتَابُ.

قُلْتُ: فَنَصْرَانِيِّ أَسْلَمَ ثُمَّ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ؟

قَالَ: يُسْتَتَابُ فَإِنْ رَجَعَ وَ إِلَّا قُتِلَ.

11 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

حضرت فرمود: آگاه باش! اگر شهود را تکذیب می کردی گردنت را می زدم و من ادعای بازگشت به اسلام تو را می پذیرم اما دیگر این کار را نکن؛ زیرا اگر پس از آن بازگردی توبه ات را نخواهم پذیرفت.

10 - علی بن جعفر گوید: از برادرم امام کاظم علیه السلام و درباره مرد مسلمانی که مسیحی شده بود پرسیدم.

فرمود: کشته می شود و از او توبه نمی خواهند.

پرسیدم: اگر مسیحی مسلمان شده سپس مرتد گردد چه حکمی دارد؟

فرمود: از او می خواهند توبه کند؛ پس اگر به اسلام بازگشت (آزادش می کنند) و گرنه او را می کشند.

11 - عمار ساباطی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

كُلِّ مُسْلِمٍ بَيْنَ مُسْلِمَيْنِ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ جَحَدَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم نُبُوَّتَهُ وَ كَذَّبَهُ فَإِنَّ دَمَهُ مُبَاحٌ لِكُلِّ مَنْ سَمِعَ ذَلِكَ مِنْهُ وَ امْرَأَتَهُ بَائِنَةٌ مِنْهُ يَوْمَ ارْتَدَّ فَلَا تَقْرَبُهُ وَ يُقْسَمُ مَالُهُ عَلَى وَرَثَتِهِ وَ تَعْتَدُّ امْرَأَتُهُ [بَعْدُ] عِدَّةَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَقْتُلَهُ وَ لا يَسْتَتِيَهُ.

12 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

مَنْ أُخِذَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَ قَدْ أَفْطَرَ فَرْفِعَ إِلَى الْإِمَامِ يُقْتَلُ فِي الثَّالِثَةِ.

13 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ بَزِيعاً يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ.

فَقَالَ: إِنْ سَمِعْتَهُ يَقُولُ ذَلِكَ فَاقْتُلْهُ.

قَالَ: فَجَلَسْتُ لَهُ غَيْرَ مَرَّةٍ فَلَمْ يُمْكِنِّي ذَلِكَ.

هر مسلمانی در میان مسلمانان مرتد شود و نبوت حضرت محمد صلى الله عليه وسلم را انکار و تکذیب کند، ریختن خونش بر هر کسی که این مطلب را از او شنیده مباح و جایز است. همسرش در همان روزی که شوهرش مرتد شده از او جدا می شود؛ بنابراین حق نزدیکی با او را ندارد و اموالش بین ورثه تقسیم می شود همسرش نیز عده وفات نگه می دارد. وظیفه امام است که او را بکشد و از او توبه نخواهد.

12 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس در ماه رمضان در حالی که روزه اش را باطل نموده دستگیر شود و او را نزد امام ببرند، در مرتبه سوم کشته خواهد شد.

13 - ابن ابی یعفور گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: بزیع ادعای پیامبری می کند.

فرمود: اگر از خودش شنیدی که چنین ادعایی دارد، او را به قتل برسان.

ابن ابی یعفور گوید: من چند نوبت کمین کردم اما فرصت کشتنش برای من مهیا نشد.

14 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَبْزَارِيُّ الْكُنَاسِيِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ: وَ اللَّهِ! مَا أَدْرِي أَنَبِيٌّ أَنْتَ أَمْ لَا كَانَ يَقْبَلُ مِنْهُ؟

قَالَ: لا، وَلَكِنْ كَانَ يَقْتُلُهُ إِنَّهُ لَوْ قَبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ مَا أَسْلَمَ مُنَافِقٌ أَبَداً.

15 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أتي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِزِنْدِيقٍ فَضَرَبَ عِلاوَتَهُ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ لَهُ مَالاً كَثِيرًا فَلِمَنْ يُجْعَلُ مَالُهُ؟

قَالَ: لِوُلْدِهِ وَ لِوَرَثَتِهِ وَ لِزَوْجَتِهِ.

14 - حارث بن مغیره گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: به نظر شما اگر مردی به محضر پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم می رفت و می گفت: «به خدا سوگند! نمی دانم تو پیامبر هستی یا نه!» آیا آن حضرت از او می پذیرفت (در برابرش سکوت می نمود؟)

فرمود: نه بلکه او را می کشت؛ زیرا اگر سخن او را می پذیرفت هرگز منافقی اسلام نمی آورد.

15 - مسمع بن عبد الملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

زندیقی را نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آوردند حضرت گردنش را زد.

به حضرت علی علیه السلام عرض کردند او اموال زیادی دارد؛ این اموال برای چه کسی خواهد بود؟

فرمود: برای ،فرزندان ورثه و همسرش خواهد بود.

16 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ يَحْكُمُ فِي زِنْدِيقٍ إِذَا شَهِدَ عَلَيْهِ رَجُلَانِ عَدْلانِ مَرْضِيَّانِ وَ شَهِدَ لَهُ أَلْفَ بِالْبَرَاءَةِ جَازَتْ شَهَادَةُ الرَّجُلَيْنِ وَأَبْطَلَ شَهَادَةَ الْأَلْفِ، لِأَنَّهُ دِينٌ مَكْتُومٌ.

17 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

الْمُرْتَدُ تَعْزَلُ عَنْهُ امْرَأَتُهُ وَ لَا تُؤْكَلُ ذَبِيحَتُهُ وَ يُسْتَتَابُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ تَابَ وَ إِلَّا قُتِلَ يَوْمَ الرَّابع.

18 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أَتَى قَوْمٌ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَقَالُوا: السَّلامُ عَلَيْكَ يَا رَبَّنَا!

فَاسْتَتَائِهُمْ فَلَمْ يَتُوبُوا فَحَفَرَ لَهُمْ حَفِيرَةً وَأَوْقَدَ فِيهَا نَاراً وَ حَفَرَ حَفِيرَةً أُخْرَى إِلَى جَانِبِهَا وَ أَفْضَى مَا بَيْنَهُمَا فَلَمَّا لَمْ يَتُوبُوا أَلْقَاهُمْ فِي الْحَفِيرَةِ وَ أَوْقَدَ فِي الْحَفِيرَةِ الْأُخْرَى [نَاراً] حَتَّى مَاتُوا.

16 - مسمع بن عبد الملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره زندیق این گونه داوری می فرمود:

هرگاه دو شاهد عادل مورد قبول عليه او شهادت دهند و هزار نفر دیگر به زندیق نبودن او شهادت دهند، شهادت آن دو نفر پذیرفته است و شهادت آن هزار نفر باطل؛ زیرا زندیق بودن دین پوشیده (و اعتقادی درونی) است.

17 - مسمع بن عبد الملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: همسر مرتد از او جدا می شود و حیوانی را که او ذبح می کند نباید مصرف شود و تا سه روز او را به توبه وامی دارند؛ اگر توبه نمود رهایش می سازند و گرنه در روز چهارم او را می کشند.

18 - هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

گروهی نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آمدند و گفتند: «سلام بر تو ای پروردگار ما!» حضرت از آنان خواست توبه نمایند؛ اما آنها خودداری کردند. پس حضرت چاهی برای آنان کند و در آن آتش افروخت. هنگامی که توبه نکردند آنها را در چاه انداخت و در چاه دیگر آتش افروخت تا این که مردند.

19 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِنَابٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

الْعَبْدُ إِذَا أَبَقَ مِنْ مَوَالِيهِ ثُمَّ سَرَقَ لَمْ يُقْطَعْ وَ هُوَ آبِقٌ، لِأَنَّهُ مُرْتَةٌ عَنِ الْإِسْلامِ وَ لَكِنْ يُدْعَى إِلَى الرُّجُوعِ إِلَى مَوَالِيهِ وَ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، فَإِنْ أَبَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَى مَوَالِيهِ قُطِعَتْ يَدُهُ بِالسَّرِقَةِ ثُمَّ قُتِلَ، وَالْمُرْتَدُّ إِذَا سَرَقَ بِمَنْزِلَتِهِ.

20 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ قَالَ:

سُئِلَ أَبُو جَعْفَرِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ شَهِدَ عَلَيْهِ شُهُودٌ أَنَّهُ أَفْطَرَ مِنْ شَهْرٍ رَمَضَانَ ثَلَاثَةَ لَاثَةَ أَيَّامٍ.

فَقَالَ: يُسْأَلُ: هَلْ عَلَيْكَ فِي إِفْطَارِكَ إِثْمٌ؟ فَإِنْ قَالَ: لَا، فَإِنَّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَقْتُلَهُ وَ إِنْ هُوَ قَالَ: نَعَمْ، فَإِنَّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَنْهَكَهُ ضَرْباً.

21 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام أَنَّهُ سَأَلَ عَمَّنْ شَتَمَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم.

فَقَالَ: يَقْتُلُهُ الْأَدْنَى فَالْأَدْنَى قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَهُ إِلَى الْإِمَامِ.

19 - ابوعبیده گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که برده از نزد صاحبان خود فرار کند سپس مرتکب سرقت شود، دستش در حال فراری بودن قطع نمی شود؛ زیرا از اسلام خارج شده است اما از او می خواهند نزد صاحبانش برگردد و اسلام بیاورد؛ اگر بازنگشت دستش را به خاطر سرقت قطع نموده، سپس او را می کشند و مرتدی که دست به دزدی بزند حکم برده فراری را دارد.

20 - بريد عجلی گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدند شهود علیه مردی شهادت داده اند که سه روز از ماه رمضان را به روزه خواری پرداخته است (چه حکمی دارد؟)

فرمود: از او می پرسند: «آیا روزه خواری باعث شده که گناهی به گردنت باشد؟» اگر گفت: «نه»، امام باید او را بکشد و اگر بگوید «آری»، امام وظیفه دارد او را چنان بزند که از پای در آید.

21 - هشام بن سالم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند کسی که به پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم ناسزا بگوید چه حکمی دارد؟

فرمود: باید پیش از آن که او را به محضر امام ببرند افراد به ترتیب نزدیک بودن او را به قتل برسانند.

22 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ بَزِيعاً يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ.

قَالَ: فَإِنْ سَمِعْتَهُ يَقُولُ ذَلِكَ فَاقْتُلْهُ.

قَالَ: فَجَلَسْتُ غَيْرَ مَرَّةٍ فَلَمْ يُمْكِنِّي ذَلِكَ.

23 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلِ عَنْ كِرْدِينِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِي جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ:

إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لَمَّا فَرَغَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ أَتَاهُ سَبْعُونَ رَجُلاً مِنَ الزُّطِّ فَسَلَّمُوا عَلَيْهِ وَ كَلَّمُوهُ بِلِسَانِهِمْ فَرَدَّ عَلَيْهِمْ بِلِسَانِهِمْ.

ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: إِنِّى لَسْتُ كَمَا قُلْتُمْ أَنَا عَبْدُ اللهِ مَخْلُوقٌ.

فَأَبَوْا عَلَيْهِ وَقَالُوا: أَنْتَ هُوَ.

22 - ابن ابی یعفور گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم بزیع ادعای پیامبری می کند.

فرمود: اگر این ادعا را از خودش شنیدی او را بکش.

ابن ابی یعفور گوید: پس از آن چند مرتبه کمین کردم؛ اما فرصتی پیش نیامد که او را بکشم.

23 - راوی گوید: امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام فرمودند:

هنگامی که امیر مؤمنان علی علیه السلام جنگ جمل را با مردم بصره به پایان رساند، هفتاد نفر از زط (کوهی در هندوستان) نزد ایشان آمدند و با زبان خودشان به آن حضرت سلام کرده و با ایشان گفت و گو کردند حضرت نیز با زبان آنها به آنان جواب داد.

سپس فرمود: من آن طور که شما می گویید نیستم من بنده خدا و مخلوق هستم.

آنها انکار کرده و گفتند: تو همان هستی.

فَقَالَ لَهُمْ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا وَ تَرْجِعُوا عَمَّا قُلْتُمْ فِيَّ وَ تَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ عز وجل لَأَقْتَلَنَّكُمْ فَأَبَوْا أَنْ يَرْجِعُوا وَ يَتُوبُوا فَأَمَرَ أَنْ تُحْفَرَ لَهُمْ آبَارٌ فَحُفِرَتْ، ثُمَّ خَرَقَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَذَفَهُمْ فِيهَا ثُمَّ خَمَّرَ رُؤُوسَهَا، ثُمَّ أُلْهِبَتِ النَّارُ فِي بِثْرِ مِنْهَا لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ فَدَخَلَ الدُّخَانُ عَلَيْهِمْ فِيهَا فَمَاتُوا.

حضرت به آنان فرمود: اگر به سخن خود پایان ندهید و از ادعایتان درباره من بازنگردید و به سوی خداوند توبه نکنید شما را خواهم کشت.

اما آنان از ادعایشان باز نگشتند و توبه نکردند از این رو حضرت علی علیه السلام دستور داد چند حلقه چاه حفر کنند چاه ها آماده شدند سپس بین آن چاه ها، سوراخ هایی قرار دادند. آنان را در چاه انداخت و روی چاه ها را پوشاندند و در یکی از چاه ها که کسی در آن نبود آتش روشن نمودند پس دود آتش آنان را خفه کرد و مردند.

بخش شصت و سوم

حد جادوگر

(63) بَابُ حَدٌ السَّاحِرِ

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْ فَلِيٌّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: سَاحِرُ الْمُسْلِمِينَ يُقْتَلُ وَ سَاحِرُ الْكُفَّارِ لا يُقْتَلُ.

قِيلَ: يَا رَسُولَ اللهِ! وَ لِمَ لا يُقْتَلُ سَاحِرُ الْكُفَّارِ؟

قَالَ: لأَنَّ الْكُفْرَ أَعْظَمُ مِنَ السِّحْرِ ، وَلِأَنَّ السِّحْرَ وَ الشِّرْكَ مَقْرُونَانِ.

بخش شصت و سوم

حد جادوگر

1 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم: فرمود ساحر مسلمان کشته می شود؛ اما ساحر کافر کشته نمی شود.

پرسیدند: ای پیامبر خدا! چرا جادوگر کافر را نمی کشند؟

فرمود: زیرا کفر بزرگتر از جادوگری است و چون جادوگری و شرک قرین یکدیگرند.

2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ حَبِيبُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبدِ الْحَمِيدِ الْعَطَّارِ عَنْ بَشَّارٍ عَنْ زَيْدِ الشَّحَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

السَّاحِرُ يُضْرَبُ بِالسَّيْفِ ضَرْبَةً وَاحِدَةً عَلَى [أُمَّ] رَأْسِهِ.

2 - زید شحام گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

به جادوگر یک ضربه شمشیر بر گردنش می زنند.

بخش شصت و چهارم

چند حدیث نکته دار

(64) بَابُ النَّوَادِرِ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ علیه السلام:

إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَمَرَ قَنبَرَ أَنْ يَضْرِبَ رَجُلاً حَدًا فَغَلُظَ قَنْبَرٌ فَزَادَهُ ثَلَاثَةَ أَسْوَاطِ، فَأَقَادَهُ عَلِيٌّ علیه السلام مِنْ قَنْبَرِ ثَلَاثَةَ أَسْوَاطِ.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم:

بخش شصت و چهارم

چند حدیث نکته دار

1 - حسن بن صالح ثوری گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان على علیه السلام به غلامش قنبر دستور داد تا حدی را اجرا کند. قنبر از روی اشتباه سه ضربه از حد مقرر بیشتر زد. حضرت در جهت قصاص برای آن مرد، سه ضربه به قنبر نواخت.

2 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

إِنَّ أَبْغَضَ النَّاسِ إِلَى اللهِ عز وجل رَجُلٌ جَرَّدَ ظَهْرَ مُسْلِم بِغَيْرِ حَقٍ.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ:

نَهَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْأَدَبِ عِنْدَ الْغَضَبِ.

4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ قَالَ: قَالَ يَاسِرٌ عَنْ بَعْضِ الْغِلْمَانِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:

لا يَزَالُ الْعَبْدُ يَسْرِقُ حَتَّى إِذَا اسْتَوْفَى ثَمَنَ يَدِهِ أَظْهَرَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ.

5 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ فِي مَسَائِلِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عِيسَى عَنِ الأخِیرِ علیه السلام فِي مَمْلُوكٍ يَعْصِي صَاحِبَهُ أَ يَحِلُّ ضَرْبُهُ أَمْ لَا؟

فَقَالَ: لا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تَضْرِبَهُ إِنْ وَافَقَكَ فَأَمْسِكْهُ وَ إِلَّا فَخَلَّ عَنْهُ.

6 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ:

مَنْ أَقَرَّ عِنْدَ تَجْرِيدٍ أَوْ تَخْوِيفٍ أَوْ حَبْسٍ أَوْ تَهْدِيدٍ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ.

منفورترین مردم نزد خداوند کسی است که پشت مسلمانی را (در مورد اجرای حد) برهنه کند؛ بدون این که چنین حقی داشته باشد.

3 - راوی گوید: امام علیه السلام فرمود:

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم از ادب کردن در حال خشم نهی فرمود.

4 - راوی گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود:

بنده همواره به دزدی ادامه می دهد تا هنگامی که مقدار قیمت اموال مسروقه به مقدار قیمت دستش بدسد در آن هنگام خداوند دزدی او را آشکار می کند.

5 - اسماعیل بن عیسی گوید: از امام عسکری علیه السلام پرسیدم: آیا تنبیه کردن برده ای که از فرمان مولایش سرپیچی می کند جایز است یا نه؟

فرمود: اجازه نداری او را بزنی؛ اگر از تو اطاعت نمود نگهش دار و گرنه رهایش کن.

6 - ابو البختری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: کسی که هنگام برهنه کردن یا ترساندن یا در زندان یا با تهدید نمودن اعتراف کند، حد نخواهد داشت.

7 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ الْجَبَلِيِّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ امْرَأَةٍ ذَاتِ بَعْلِ زَنَتْ فَحَبِلَتْ فَلَمَّا وَلَدَتْ قَتَلَتْ وَلَدَهَا سِرّاً.

قَالَ: تُجْلَدُ مِائَةَ [جَلْدَةٍ] لِقَتْلِهَا وَلَدَهَا وَتُرْجَمُ، لِأَنَّهَا مُحْصَنَةٌ.

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَن امْرَأَةٍ غَيْر ذَاتِ بَعْل زَنَتْ فَحَبِلَتْ فَقَتَلَتْ وَلَدَهَا سِرّاً.

قَالَ: تُجْلَدُ مِائَةٌ، لأنَّهَا زَنَتْ وَ تُجْلَدُ مِائَةٌ، لأَنَّهَا قَتَلَتْ وَلَدَهَا.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ:

مَنْ أَقَرَّ بِوَلَدٍ ثُمَّ نَفَاهُ جُلِدَ الْحَدَّ وَ أُلْزِمَ الْوَلَدَ.

9 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ سَعِيدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ يَسْرِقُ فَتُقْطَعُ يَدُهُ بِإِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَرُدَّ مَا سَرَقَ كَيْفَ يُصْنَعُ بِهِ فِي مَالِ الرَّجُلِ الَّذِي سَرَقَ مِنْهُ؟ أَوَ لَيْسَ عَلَيْهِ رَدُّهُ وَ إِنِ ادَّعَى أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُ قَلِيلٌ وَ لا كَثِيرٌ وَ عُلِمَ ذَلِكَ مِنْهُ؟

7 - محمد بن قیس گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: زن شوهر داری زنا نموده و باردار شده و هنگامی که فرزنش را به دنیا آورده او را مخفیانه کشته است؛ (چه حکمی دارد؟)

فرمود: صد شلاق به جهت کشتن فرزندش به او می زنند آنگاه به جهت شوهردار بودنش سنگسار می شود محمد بن قیس گوید: پرسیدم زن مجردی زنا نموده و باردار شده و فرزندش را مخفیانه کشته است (حکمش چیست؟)

فرمود: صد تازیانه می خورد زیرا مرتکب زنا شده است و صد تازیانه دیگر به او می زنند؛ زیرا فرزندش را کشته است.

8 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

هر کس اعتراف کند که بچه ای از آن او بوده، سپس منکر شود حد می خورد و فرزند نیز از آن او خواهد بود.

9 - راوی گوید: از امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) پرسیدم:

مردی مرتکب سرقت شده و با اقامه بینه دستش قطع می شود، در حالی که اموال مسروقه را بر نگردانده است؛ درباره اموال شخصی که دزدیده چه باید کرد؟ آیا نباید آنها را بر گرداند؛ گرچه ادعا کند هیچ مقداری از اموال مسروقه نزد او نیست و صدق ادعایش معلوم شود؟

قَالَ: يُسْتَسْعَى حَتَّى يُؤَدِّيَ آخِرَ دِرْهَم سَرَقَهُ.

10 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: أَخْبِرْنِي عَنِ الْقَوَّادِ مَا حَدُّهُ؟

قَالَ: لا حَدَّ عَلَى الْقَوَّادِ، أَلَيْسَ إِنَّمَا يُعْطَى الْأَجْرَ عَلَى أَنْ يَقُودَ؟

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! إِنَّمَا يَجْمَعُ بَيْنَ الذَّكَرِ وَ الْأُنْثَى حَرَاماً.

قَالَ: ذَاكَ الْمُؤَلِّفُ بَيْنَ الذَّكَرِ وَ الْأُنْثَى حَرَاماً؟

فَقُلْتُ: هُوَ ذَاكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ!

قَالَ: يُضْرَبُ ثَلاثَةَ أَرْبَاعَ حَدٌ الزَّانِي خَمْسَةٌ وَ سَبْعِينَ سَوْطاً وَ يُنْفَى مِنَ الْمِصْرِ الَّذِي هُوَ فِيهِ.

فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! فَمَا عَلَى رَجُلٍ الَّذِي وَثَبَ عَلَى امْرَأَةٍ فَحَلَقَ رَأْسَهَا؟

فرمود: او را وادار می کنند که بکوشد و آخرین درهم دزدی را پرداخت نماید.

10 - عبد الله بن سنان گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: حد دلال (مرد وزن چیست؟)

فرمود: دلال حدی ندارد؛ مگر دلال مزد نمی گیرد که دلالی کند؟

عرض کردم: فدایت گردم دلال مرد و زن را برای عمل حرام به هم می رساند.

فرمود: آیا منظور تو همان کسی است که مرد و زن را برای عمل حرام به هم می رساند؟

عرض کردم: همان است؛ فدایت گردم!

فرمود: سه چهارم حد زنا هفتاد و پنج ضربه شلاق به او می زنند و از شهری که در آن سکونت دارد اخراج می شود.

عرض کردم: قربانت شوم! مردی که به زنی حمله می کند و موی سر او را می تراشد (چه حکمی دارد؟)

قَالَ : يُضْرَبُ ضَرْباً وَجيعاً وَ يُحْبَسُ فِي سِجْنِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُسْتَبْرَأَ شَعْرُهَا فَإِنْ نَبَتَ أُخِذَ مِنْهُ مَهْرُ نِسَائِهَا وَ إِنْ لَمْ يَنْبُتْ أُخِذَتْ مِنْهُ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ خَمْسَةُ آلَافِ دِرْهَم.

فَقُلْتُ: فَكَيْفَ صَارَ مَهْرَ نِسَائِهَا إِنْ نَبَتَ شَعْرُهَا؟

قَالَ: يَا ابْنَ سِنَانٍ! إِنَّ شَعْرَ الْمَرْأَةِ وَ عُذْرَتَهَا يَشْتَرِكَانِ فِي الْجَمَالِ، فَإِذَا ذُهِبَ بِأَحَدِهِمَا وَجَبَ لَهَا الْمَهْرُ كَامِلاً.

11 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: الرَّجُلُ يَنْتَفِي مِنْ وَلَدِهِ وَ قَدْ أَقَرَّبِهِ.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ الْوَلَدُ مِنْ حُرَّةٍ جُلِدَ الْحَدَّ خَمْسِينَ سَوْطاً حَدَّ الْمَمْلُوكِ وَ إِنْ كَانَ مِنْ أُمَةٍ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ.

فرمود: او را به شدت می زنند و در زندان مسلمانان زندانی می شود تا موی زن بروید؛ اگر موی زن رویید مهریه ای همانند مهریه زنان خویشاوند آن زن را از مرد می گیرند و اگر نرویید، دیه کامل را که پنج هزار درهم است از او می گیرند.

عرض کردم: در صورتی که موی زن بروید چرا چنین مهریه ای را از مرد می گیرند؟

فرمود: ای ابن سنان! مو و بکارت زن در زیبایی مشترکند؛ اگر یکی از آنان را از بین ببرد بر او واجب می شود که مهریه کامل را به زن بپردازد.

11 - علاء بن فضیل گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی فرزند خود را منکر می شود با این که پیش از آن اقرار کرده بود که فرزند اوست، (چه حکمی دارد؟)

فرمود: اگر مادر فرزند آزاد باشد مرد پنجاه ضربه - حد برده - شلاق می خورد و اگر مادرش کنیز باشد حد ندارد.

12 - مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ الرَّازِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ نْ أَبِي عَبْدِ اللهِ الْمُؤْمِنِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: الزِّنَى أَشَرُّ أَوْ شُرْبُ الْخَمْرِ؟ وَ كَيْفَ صَارَ فِي الْخَمْرِ ثَمَانِينَ وَ فِي الزِّنَى مِائَةً؟

فَقَالَ: يَا إِسْحَاقُ! الْحَدُّ وَاحِدٌ، وَلَكِنْ زِيدَ هَذَا لِتَضْسِيعِهِ النُّطْفَةَ وَلِوَضْعِهِ إِيَّاهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا الَّذِي أَمَرَهُ اللهُ عز وجل بِهِ.

13 - مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَحْيَى الثَّوْرِيِّ عَنْ هَيْثَمِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبِي بَشِيرٍ عَنْ أَبِي رَوْحِ.

أَنَّ امْرَأَةً تَشَبَّهَتْ بِأَمَةٍ لِرَجُلٍ وَ ذَلِكَ لَيْلاً فَوَاقَعَهَا وَ هُوَ يَرَى أَنَّهَا جَارِيَّتُهُ فَرُفِعَ إِلَى عُمَرَ.

فَأَرْسَلَ إِلَى عَلِي علیه السلام، فَقَالَ: اضْرِبِ الرَّجُلَ حَداً فِي السِّرِّ وَ اضْرِبِ الْمَرْأَةَ حَداً فِي الْعَلانِيَة.

12 - اسحاق بن عمار گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم زنا بدتر است یا شراب خواری؟ و چرا شراب هشتاد ضربه ،دارد، اما زنا صد ضربه؟

فرمود: ای اسحاق! حد یکسان است؛ اما حد زنا به این دلیل بیشتر است که نطفه را ضایع می کند و از بین می برد و آن را در غیر مکانی که خداوند فرمان داده، قرار می دهد.

13 - ابی روح گوید: زنی شب هنگام خود را شبیه کنیز مردی نمود و آن مرد با او نزدیکی کرد؛ در حالی که گمان می کرد کنیز او است مرد را پیش عمر بردند. عمر از حضرت علی علیه السلام خواستار بیان حکم شد.

حضرت علی علیه السلام فرمود: مرد را در خلوت و مخفیانه حد بزن و زن را در ملأ عام.

14 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا يُقَامُ الْحَدُّ عَلَى الْمُسْتَحَاضَةِ حَتَّى يَنْقَطِعَ الدَّمُ عَنْهَا.

15 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ المَحْمُودِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

الْوَاجِبُ عَلَى الْإِمَامِ إِذَا نَظَرَ إِلَى رَجُلٍ يَزْنِي أَوْ يَشْرَبُ الْخَمْرَ أَنْ يُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدَّ وَ لا يَحْتَاجُ إِلَى بَيْنَةٍ مَعَ نَظَرِهِ ، لِأَنَّهُ أَمِينُ اللهِ فِي خَلْقِهِ وَ إِذَا نَظَرَ إِلَى رَجُلٍ يَسْرِقُ فَالْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَزْبُرَهُ وَ يَنْهَاهُ وَ يَمْضِيَ وَ يَدَعَهُ.

قُلْتُ: كَيْفَ ذَاكَ؟

قَالَ: لِأَنَّ الْحَقَّ إِذَا كَانَ لِلَّهِ فَالْوَاجِبُ عَلَى الْإِمَامِ إِقَامَتُهُ وَ إِذَا كَانَ لِلنَّاسِ فَهُوَ لِلنَّاسِ.

16 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يُوَلِّي الشُّهُودَ الْحُدُودَ.

14 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: حد زن مستحاضه اجرا نخواهد شد تا آنگاه که خونش بند بیاید.

15 - حسین بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام را شنیدم که می فرمود:

هنگامی که امام مشاهده کند مردی در حال زنا کردن یا شراب خواری است، وظیفه دارد او را حد بزند و در صورتی که امام خودش مشاهده کرده باشد، به شاهد نیاز ندارد؛ زیرا امام امین خداوند در میان خلایقش است و اگر امام مردی را در حال سرقت مشاهده کند وظیفه دارد او را باز دارد و به راه خود ادامه دهد و او را به حال خود را گذارد.

گفتم: چرا چنین کند؟

فرمود: زیرا اگر حق الهی باشد بر امام واجب است که آن را اجرا کند و اگر حق مردمی باشد، اختیار آن با مردم است.

16 - احمد بن محمد در روایت مرفوعه ای گوید: امام علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام همواره اجرای حد را به شهود می سپرد.

17 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

مَنْ ضَرَبَ مَمْلُوكاً حَداً مِنَ الْحُدُودِ مِنْ غَيْرِ حَدٍ أَوْ جَبَهُ الْمَمْلُوكُ عَلَى نَفْسِهِ لَمْ يَكُنْ لِضَارِبِهِ كَفَّارَةٌ إِلَّا عِتْقُهُ.

18 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيُّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّنِي سَأَلْتُ رَجُلاً بِوَجْهِ اللَّهِ فَضَرَبَنِي خَمْسَةَ أَسْوَاطِ.

فَضَرَبَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَمْسَةَ أَسْوَاطٍ أُخْرَى وَ قَالَ: سَلْ بِوَجْهِكَ اللَّيْيم.

19 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ:

17 - هشام بن سالم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هر کس برده ای را حد بزند بدون آن که برده کاری کرده باشد که موجب حد شود، تنها کفاره اش این است که او را آزاد کند.

18 - ابن ابی یعفور گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

مردی خدمت پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا! من از مردی خواستم به خاطر خدا به من کمک کند؛ اما او پنج تازیانه به من زد.

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم پنج ضربه دیگر به او زد و فرمود: به خاطر روی پست خودت در خواست کن!

19 - سماعه گوید: امام علیه السلام فرمود:

إِنَّ رَجُلاً قَالَ لِرَجُلٍ عَلَى عَهْدِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: إِنِّي احْتَلَمْتُ بِأُمِّكَ.

فَرَفَعَهُ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ: إِنَّ هَذَا افْتَرَى عَلَى أُمِّي.

فَقَالَ لَهُ: وَ مَا قَالَ لَكَ؟

قَالَ: زَعَمَ أَنَّهُ احْتَلَمَ بِأُمِّي.

فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: فِى الْعَدْلِ إِنْ شِئْتَ أَقَمْتُهُ لَكَ فِي الشَّمْسِ فَاجْلِدْ ظِلَّهُ، فَإِنَّ الْحُلُمَ مِثْلُ الظَّلَّ وَلَكِنْ سَنَضْرِبُهُ حَتَّى لَا يَعُودَ يُؤْذِي الْمُسْلِمِينَ.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: ضَرَبَهُ ضَرْباً وَجيعَاً.

20 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام رَأَى قَاصَاً فِي الْمَسْجِدِ فَضَرَبَهُ بِالدِّرَّةِ وَ طَرَدَهُ.

21 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ رَفَعَهُ:

در زمان امیرمؤمنان علی علیه السلام مردی به دیگری گفت: «من در خواب با مادر تو نزدیکی کردم».

آن شخص نزد حضرت علی علیه السلام شکایت برد و گفت: این مرد به مادر من تهمت زده است.

حضرت علیه السلام فرمود: چه سخنی به تو گفته است؟

گفت: او ادعا می کند که در خواب با مادر من نزدیکی کرده است.

حضرت علیه السلام فرمود: دادگری این است که اگر می خواهی او را سرپا برای تو در زیر آفتاب نگه می دارم و تو به سایه اش حد بزن؛ زیرا خواب مانند سایه است. اما به زودی او را خواهم زد تا دیگر مسلمانان را اذیت نکند.

20 - هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیر مؤمنان على علیه السلام قصه گویی را در مسجد مشاهده نمود پس او را با تازیانه زد و بیرونش کرد.

21 - عبدالرحمان بن حجاج در روایت مرفوعه ای گوید: امام علیه السلام فرمود:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ لا يَرَى الْحَبْسَ إِلَّا فِي ثَلاثٍ رَجُلٍ أَكَلَ مَالَ الْيَتِيمِ، أَوْ غَصَبَهُ، أَوْ رَجُلٍ اؤْتُمِنَ عَلَى أَمَانَةٍ فَذَهَبَ بِهَا.

22 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مِرْدَاسٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحَارِثِ بْن حَصِيرَةَ قَالَ:

مَرَرْتُ بِحَبَشِي وَ هُوَ يَسْتَسْقِي بِالْمَدِينَةِ وَ إِذَا هُوَ أَقْطَعُ فَقُلْتُ لَهُ: مَنْ قَطَعَكَ؟

فَقَالَ: قَطَعَنِي خَيْرُ النَّاسِ؛ إِنَّا أَخِذْنَا فِي سَرِقَةٍ وَ نَحْنُ ثَمَانِيَةً نَفَرٍ فَذْهِبَ بِنَا إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام فَأَقْرَرْنَا بِالسَّرِقَةِ فَقَالَ لَنَا: تَعْرِفُونَ أَنَّهَا حَرَامٌ؟

قلْنَا: نَعَمْ.

فَأَمَرَ بِنَا فَقُطِعَتْ أَصَابِعُنَا مِنَ الرَّاحَةِ وَ خُلَّيَتِ الْإِبْهَامُ ثُمَّ أَمَرَ بِنَا فَحُبِسْنَا فِي بَيْتٍ يُطْعِمُنَا فِيهِ السَّمْنَ وَ الْعَسَلَ حَتَّى بَرَأَتْ أَيْدِينَا، ثُمَّ أَمَرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا وَ كَسَانًا أَحْسَنَ كِسْوَتَنَا.

ثُمَّ قَالَ لَنَا: إِنْ تَتُوبُوا وَ تَصْلُحُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ يُلْحِقْكُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ فِي الْجَنَّةِ وَإِنْ لا تَفْعَلُوا يُلْحِقْكُمُ اللهُ بِأَيْدِيكُمْ فِي النَّارِ.

امیرمؤمنان علی علیه السلام زندانی نمودن را فقط برای سه نفر صلاح می دانست: کسی که اموال یتیم را خورده یا کسی که اموال یتیم را غصب کرده و یا کسی که مالی را به او امانت می دهند و او آن را از بین برده است.

22 - حارث بن حصیره گوید: مردی حبشی را که در مدینه سقایی می کرد دیدم که دستش قطع شده بود.

به او گفتم: دستت را چه کسی قطع کرده است؟

گفت: بهترین مردم دستم را قطع نموده است؛ ما هشت نفر بودیم که در جریان سرقتی دستگیر شدیم ما را نزد حضرت علی علیه السلام بردند ما به سرقت اقرار کردیم.

حضرت به ما فرمود: آیا می دانید دزدی حرام است؟

گفتیم: آری.

آن حضرت دستور داد انگشتان ما را از ناحیه کف دست بریدند؛ به جز انگشت ابهام. سپس دستور داد ما را در خانه ای زندانی کردند در آن خانه به ما روغن و عسل دادند تا دستمان بهبود یافت. آنگاه به ما دستور داد تا از آن خانه بیرون آمدیم و لباس بسیار مناسبی به ما پوشاند.

سپس به ما فرمود: اگر توبه کنید و اصلاح گردید برای شما بهتر است؛ خداوند در بهشت انگشتانتان را به شما پیوند خواهد نمود و اگر توبه نکنید، خداوند در دوزخ انگشتانتان را به شما پیوند خواهد نمود.

23 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ جَاءَ بِهِ رَجُلانِ وَ قَالا: إِنَّ هَذَا سَرَقَ دِرْعاً.

فَجَعَلَ الرَّجُلُ يُنَاشِدُهُ لَمَّا نَظَرَ فِي الْبَيِّنَةِ وَ جَعَلَ يَقُولُ: وَ اللَّهِ! لَوْ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم مَا قَطَعَ يَدِي أبداً.

قَالَ: وَلِمَ؟

قَالَ: يُخْبِرُهُ رَبُّهُ أَنِّي بَرِيءٌ فَيُبَرِّثُنِي بِبَرَاءَتِي.

فَلَمَّا رَأَى مُنَاشَدَتَهُ إِيَّاهُ دَعَا الشَّاهِدَيْنِ وَ قَالَ: اتَّقِيَا اللَّهَ وَ لَا تَقْطَعَا يَدَ الرَّجُلِ ظُلماً.

وَنَاشَدَهُمَا ثُمَّ قَالَ: لِيَقْطَعْ أَحَدُ كُمَا يَدَهُ. وَيُمْسِكَ الْآخَرُ يَدَهُ.

23 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: دو نفر مردی را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند و گفتند: «این مرد، زره دزدیده است».

هنگامی که آن مرد شهود را دید شروع به سوگند دادن و درخواست نمود و می گفت: اگر پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم بود هرگز دستم را قطع نمی نمود.

حضرت فرمود: چرا؟

گفت: زیرا پروردگارش به او خبر می داد که من بی گناهم و ایشان مرا تبرئه می فرمود.

هنگامی که حضرت سوگند درخواست او را مشاهده نمود دو شاهد را فراخواند و فرمود: از خدا بترسید و دست این مرد را ستمگرانه قطع نکنید و از آنها خواست سوگند یاد کنند. سپس فرمود: یکی از شما دست او را ببرد و دیگری آن را نگه دارد.

فَلَمَّا تَقَدَّمَا إِلَى الْمِصْطَيَّةِ لِيَقْطَعَ يَدَهُ ضَرَبَ النَّاسَ حَتَّى اخْتَلَطُوا فَلَمَّا اخْتَلَطُوا أَرْسَلا الرَّجُلَ فِي غُمَارِ النَّاسِ حَتَّى اخْتَلَطَا بِالنَّاسِ فَجَاءَ الَّذِي شَهِدَا عَلَيْهِ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! شَهِدَ عَلَيَّ الرَّجُلانِ ظُلْماً فَلَمَّا ضَرَبَ النَّاسَ وَ اخْتَلَطُوا أَرْسَلانِي وَ فَرًا وَ لَوْ كَانَا صَادِقَيْنِ لَمْ يُرْسِلَانِي.

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: مَنْ يَدُلُّنِي عَلَى هَذَيْنِ أُنكُلْهُمَا.

24 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلَيْنِ سَرَقَا مِنْ مَالِ اللَّهِ أَحَدُهُمَا عَبْدٌ لِمَالِ اللَّهِ وَ الْآخَرُ مِنْ عُرْضِ النَّاسِ.

فَقَالَ: أَمَّا هَذَا فَمِنْ مَالِ اللهِ لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ أَكَلَ بَعْضُهُ بَعْضاً.

وَأَمَّا الْآخَرُ فَقَدَّمَهُ فَقَطَعَ يَدَهُ ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يُطْعَمَ السَّمْنَ وَ اللَّحْمَ حَتَّى بَرَأَتْ مِنْهُ.

زمانی که به جایگاه اجرای حکم رفتند تا دست آن مرد را قطع کنند، حضرت مردم را هل داد تا ازدحام شود هنگامی که ازدحام شد آن دو نفر متهم را در میان شلوغی جمعیت رها کردند و خودشان رفتند و ناپدید شدند.

متهم خدمت علی علیه السلام آمد و گفت: ای امیرمؤمنان! آن دو نفر عليه من شهادت ظالمانه داده اند؛ زیرا هنگامی که مردم فشار آوردند و ازدحام شد مرا رها نموده و گریختند، اگر آنها راستگو بودند، مرا رها نمی کردند.

حضرت فرمود: چه کسی آنها را به من نشان می دهد تا عبرت دیگران قرارشان دهم؟

24 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

أمير مؤمنان على علیه السلام در مورد دو نفر که از بیت المال سرقت کرده بودند و یکی از آنها برده بیت المال و دیگری برده مردم را دزدیده بودند این گونه داوری فرمود:

برده ای که از بیت المال است در ازای سرقت حدی ندارد؛ زیرا قسمتی از بیت المال قسمت دیگر آن را خورده است.

اما فردی را که برده مردم را دزدیده بود فراخواند و دستش را قطع نمود. سپس دستور داد به او روغن و گوشت بخورانند تا بهبود یابد.

25 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أُتِيَ بِرَجُلٍ عَبِتَ بِذَكَرِهِ فَضَرَبَ يَدَهُ حَتَّى احْمَرَّتْ، ثُمَّ زَوَّجَهُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ.

26 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ عَنِ الأَصْبَعَ بن نُبَاتَةَ رَفَعَهُ قَالَ:

أُتِيَ عُمَرُ بِخَمْسَةِ نَفَرٍ أُخِذُوا فِي الزِّنَى فَأَمَرَ أَنْ يُقَامَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْحَدُّ.

وَكَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام حَاضِراً، فَقَالَ: يَا عُمَرُا لَيْسَ هَذَا حُكْمَهُمْ.

قَالَ: فَأَقِمْ أَنْتَ عَلَيْهِمُ الْحُكْمَ.

25 - طلحة بن زيد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند که با آلتش بازی کرده بود. حضرت آن قدر به دست او زد که سرخ شد. سپس با پول بیت المال امکان ازدواج او را فراهم کرد.

26 - اصبغ بن نباته در روایت مرفوعه ای گوید: پنج نفر را که به خاطر انجام زنا دستگیر شده بودند، نزد عمر آوردند. عمر دستور داد هر کدام از آنها را حد بزنند.

أمير مؤمنان علی علیه السلام در آنجا حاضر بود؛ فرمود: ای عمرا حکم آنان این گونه نیست.

عمر گفت: پس خودت درباره آنان داوری کن.

فَقَدَّمَ وَاحِداً مِنْهُمْ فَضَرَبَ عُنُقَهُ وَ قَدَّمَ الثَّانِي فَرَجَمَهُ وَ قَدَّمَ الثَّالِثَ فَضَرَبَهُ الْحَدَّ وَ قَدَّمَ الرَّابِعَ فَضَرَبَهُ نِصْفَ الْحَدِّ وَ قَدَّمَ الْخَامِسَ فَعَزَّرَهُ، فَتَحَيَّرَ عُمَرُ وَ تَعَجَّبَ النَّاسُ مِنْ فِعْلِهِ.

فَقَالَ عُمَرُ: يَا أَبَا الْحَسَنِ! خَمْسَةُ نَفَرٍ فِي قَضِيَّةٍ وَاحِدَةٍ أَقَمْتَ قَضِيَّةٍ وَاحِدَةٍ أَقَمْتَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ حُدُودٍ لَيْسَ شَيْءٌ مِنْهَا يُشْبِهُ الْآخَرَ!

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: أَمَّا الْأَوَّلُ فَكَانَ ذِمِّيّاً خَرَجَ عَنْ ذِمَّتِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ حُكْمٌ إِلَّا السَّيْفُ وَ أَمَّا الثَّانِي فَرَجُلٌ مُحْصَنْ كَانَ حَدُّهُ الرَّجْمَ وَ أَمَّا الثَّالِثُ فَغَيْرُ مُحْصَنٍ جُلِدَ الْحَدَّ وَ أَمَّا الرَّابِعُ فَعَبْدٌ ضَرَبْنَاهُ نِصْفَ الْحَدِّ وَأَمَّا الْخَامِسُ فَمَجْنُونٌ مَغْلُوبٌ عَلَى عَقْله.

27 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ:

حضرت علی علیه السلام یکی از آنان را فراخواند و گردنش را زد. دیگری را فراخواند و سنگسارش نمود. سپس سومی را آورد و او را حد زد و چهارمی را آورد و بر او نصف حد جاری نمود و پنجمی را فراخواند و تعزیرش کرد.

در این هنگام عمر مات و مبهوت شد مردم نیز از کار آن حضرت در شگفت شدند.

عمر گفت: ای ابا الحسن! پنج نفرند در یک ماجرای یکسان؛ بر آنان پنج حد جاری نمودی که هیچ کدام از آنها شبیه دیگری نبود!

حضرت فرمود: اما نفر اول کافر ذمی بود که از ذمه خود خارج شده بود؛ او حکمی جز شمشیر نداشت. دومی مرد همسرداری بوده که حدش سنگسار بود. سومی، مرد مجردی بود که حد خورد. چهارمی برده ای بود که نصف حد کامل بر او جاری کردیم و پنجمی دیوانه ای بود که عقلش کار نمی کرد.

27 - حمران گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام - أَوْ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام - عَنْ رَجُلٍ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي الدُّنْيَا أَ يُعَاقَبُ فِي الْآخِرَةِ؟

فَقَالَ: اللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ ذَلِكَ.

28 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

مَنْ أَحْدَثَ فِي الْكَعْبَةِ حَدَثاً قُتِلَ.

29 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلٍ نَصْرَانِي كَانَ أَسْلَمَ وَ مَعَهُ خِنْزِيرٌ قَدْ شَوَاهُ وَ أَدْرَجَهُ بِرَيْحَانٍ.

قَالَ: مَا حَمَلَكَ عَلَى هَذَا؟

قَالَ الرَّجُلُ: مَرِضْتُ فَقَرِمْتُ إِلَى اللَّحْمِ.

از امام صادق علیه السلام - یا امام باقر علیه السلام - پرسیدم اگر به کسی در دنیا حد جاری شود آیا در جهان آخرت نیز مجازات خواهد شد؟

فرمود: خداوند بزرگوارتر از این است.

28 - ابو صباح کنانی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس در کعبه مرتکب گناهی گردد باید کشته شود.

29 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی مسیحی تازه مسلمان را نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آوردند که خوکی را بریان کرده و داخل آن را از سبزی پر نموده بود.

حضرت فرمود: چرا مرتکب این عمل شدی؟

عرض کرد: بیمار شدم و دلم سخت گوشت می خواست.

فَقَالَ: أَيْنَ أَنْتَ مِنْ لَحْمِ الْمَعْزِ وَ كَانَ خَلَفَاً مِنْهُ؟

ثُمَّ قَالَ: لَوْ أَنَّكَ أَكَلْتَهُ لَأَقَمْتُ عَلَيْكَ الْحَدَّ، وَلَكِنْ سَأَضْرِبُكَ ضَرْباً فَلَا تَعُدْ.

فَضَرَبَهُ حَتَّى شَغَرَ بِبَوْلِهِ.

30 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ الْوَشَّاءِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَن علیه السلام يَقُولُ:

شَتَمَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَأُتِيَ بِهِ عَامِلَ الْمَدِينَةِ فَجَمَعَ النَّاسَ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَ هُوَ قَرِيبُ الْعَهْدِ بِالْعِلَّةِ وَ عَلَيْهِ رِدَاءٌ لَهُ مُوَرَّدٌ فَأَجْلَسَهُ فِي صَدْرِ الْمَجْلِسِ وَ اسْتَأْذَنَهُ فِي الْإِنْكَاءِ وَ قَالَ لَهُمْ: مَا تَرَوْنَ؟

فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللهِ بْنُ الْحَسَنِ وَ الْحَسَنُ بْنُ زَيْدٍ وَ غَيْرُهُمَا: نَرَى أَنْ يُقْطَعَ لِسَانُهُ.

فَالْتَفَتَ الْعَامِلُ إِلَى رَبِيعَةِ الرَّأْيِ وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ: مَا تَرَوْنَ؟

فَقَالَ: يُؤَدِّبُ.

فرمود: چرا از گوشت بز که جایگزین گوشت خوک است استفاده نکردی؟!

سپس فرمود: اگر این گوشت خوک را می خوردی تو را حد می زدم اما اکنون تو را تنبیه می کنم که دیگر تکرار نکنی.

حضرتش أو را چنان زد (که بی اختیار یک پایش را بلند نموده و ادرار کرد).

30 - حسن بن علی وشاء گوید» از امام کاظم علیه السلام شنیدم که می فرمود:

در دوران امام صادق علیه السلام مردی به پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم ناسزا گفت. او را پیش حاکم مدینه آوردند و مردم نیز گرد آمدند. در این هنگام امام صادق علیه السلام و وارد شد. ایشان تازه از بیماری رهایی یافته بود و ردایی به رنگ گل سرخ بر تن داشت حاکم آن حضرت را در بالای مجلس نشاند و برای نشستن خود از ایشان اجازه گرفت و به مردم گفت: نظر شما در این باره چیست؟

عبدالله بن حسن، حسن بن زید و دیگران گفتند: به نظر ما باید زبانش را برید.

حاکم به ربيعة الرأى و یاران او رو کرد و گفت: نظر شما چیست؟

ربیعه گفت: باید تأدیب شود.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: سُبْحَانَ اللهِ! فَلَيْسَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ بَيْنَ أَصْحَابِهِ فَرْقٌ.

31 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِي عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهُم عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِقَوْمٍ لُصُوصٌ قَدْ سَرَقُوا فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ مِنْ نِصْفِ الْكَفِّ لا وَتَرَكَ الْإِبْهَامَ وَ لَمْ يَقْطَعْهَا وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا دَارَ الضَّيَافَةِ وَ أَمَرَ بِأَيْدِيهِمْ أَنْ تُعَالَجَ فَأَطْعَمَهُمُ السَّمْنَ وَ الْعَسَلَ وَ اللَّحْمَ حَتَّى بَرَءُوا فَدَعَاهُمْ وَ قَالَ:

يَا هَؤُلاءِ! إِنَّ أَيْدِيَكُمْ قَدْ سَبَقَتْ إِلَى النَّارِ فَإِنْ تُبْتُمْ وَ عَلِمَ اللهُ مِنْكُمْ صِدْقَ النِّيَّةِ تَابَ اللهُ عَلَيْكُمْ وَ جَرَرْتُمْ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ وَ إِنْ لَمْ تُفْلِعُوا وَ لَمْ تَنْتَهُوا عَمَّا أَنْتُمْ عَلَيْهِ جَرَّتْكُمْ أَيْدِيكُمْ إِلَى النَّارِ.

32 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي أَخِي مُوسَى علیه السلام قَالَ:

در این هنگام امام صادق علیه السلام به حاکم فرمود: سبحان الله! پس بین پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم و اصحابش هیچ تفاوتی نیست؟!

31 - محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

گروهی سارق را که دزدی کرده بودند به محضر امیرمؤمنان علی علیه السلام آوردند. حضرت دست آنان را از نصف کف دست برید؛ اما انگشت ابهام را واگذاشت و آن را نبرید و به آنان دستور داد به میهمان خانه بروند و فرمان داد که دست آنان را معالجه کنند. پس به آنان روغن، عسل و گوشت خوراند تا بهبود یابند.

آنگاه آنان را فراخواند و فرمود: شماها! به راستی که دستانتان پیش از شما به دوزخ رفتند. پس اگر توبه کنید و خداوند راستی نیتتان را دریابد شما را می آمرزد و در بهشت دست هایتان را به سوی خود خواهید کشانید و اگر از آن چه که انجام داده اید دست برندارید و به آن پایان ندهید دست هایتان در دوزخ شما را به سوی خود خواهند کشاند.

32 - على بن جعفر گوید: برادرم امام کاظم علیه السلام به من فرمود:

كُنْتُ وَاقِفاً عَلَى رَأْسِ أَبِي حِينَ أَتَاهُ رَسُولُ زِيَادِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَارِثِيِّ عَامِلِ الْمَدِينَةِ قَالَ: يَقُولُ لَكَ الْأَمِيرُ انْهَضْ إِلَيَّ.

فَاعْتَلَّ بِعِلَّةٍ، فَعَادَ إِلَيْهِ الرَّسُولُ، فَقَالَ لَهُ: قَدْ أَمَرْتُ أَنْ يُفْتَحَ لَكَ بَابُ الْمَقْصُورَةِ فَهُوَ أَقْرَبُ لِخُطْوَتِكَ.

قَالَ: فَنَهَضَ أَبِي وَ اعْتَمَدَ عَلَيَّ وَ دَخَلَ عَلَى الْوَالِي وَ قَدْ جَمَعَ فُقَهَاءَ الْمَدِينَةِ كُلَّهُمْ وَبَيْنَ يَدَيْهِ كِتَابٌ فِيهِ شَهَادَةٌ عَلَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ وَادِي الْقُرَى فَذَكَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَنَالَ مِنْهُ.

فَقَالَ لَهُ الْوَالِي. يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! أَنْظُرْ فِي الْكِتَابِ.

قَالَ: حَتَّى أَنْظُرَ مَا قَالُوا، فَالْتَفَتَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: مَا قُلْتُمْ؟

قَالُوا: قُلْنَا: يُؤَدَّبُ وَ يُضْرَبُ وَ يُعَزِّرُ وَ يُحْبَسُ.

قَالَ: فَقَالَ لَهُمْ: أَرَأَيْتُمْ لَوْ ذَكَرَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ مَا ذَكَرَ بِهِ أَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا كَانَ الْحُكْمُ فِيهِ؟

هنگامی که پیک زیاد بن عبید الله حارثی حاکم مدینه نزد پدرم امام صادق علیه السلام آمد، من بالای سر آن حضرت ایستاده بودم.

پیک گفت: حاکم مدینه به تو (امام صادق علیه السلام) می گوید: «برخیز و نزد من بیا».

پدرم اظهار بیماری نمود چرا که پیک دوباره آمد و گفت: (حاکم می گوید:) دستور دادم درب کوچک را برای تو باز نمایند؛ چرا که آن برای آمدنت نزدیکتر است.

پدرم برخاست و به من تکیه نمود و به مجلس حاکم وارد شد. همه فقهای مدینه حاضر بودند. پیش حاکم نوشته ای بود که در آن علیه مردی از وادی القری (قلعه ای نزدیک خیبر) شهادت داده شده بود که به پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم ناسزا گفته است.

حاکم به پدرم گفت: ای ابا عبدالله! این نوشته را نگاه کن.

پدرم فرمود: ابتدا ببینم فقها چه می گویند.

پس پدرم به آنان رو نمود و فرمود: نظر شما چه بوده است؟

گفتند: نظر ما این است که باید این مرد تأدیب شود، کتک بخورد، تعزیر و زندانی گردد.

پدرم به آنان فرمود: به نظر شما اگر به مردی از صحابه پیامبر خدا، همان چیزی را نسبت می داد که به پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم نسبت داده است، حکمش چه بود؟

قَالُوا: مِثْلَ هَذَا.

قَالَ: سُبْحَانَ اللهِ!

فَقَالَ: فَلَيْسَ بَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَ بَيْنَ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَرْقٌ.

قَالَ: فَقَالَ الْوَالِي: دَعْ هَؤُلاءِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! لَوْ أَرَدْنَا هَؤُلَاءِ لَمْ نُرْسِلْ إِلَيْكَ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: أَخْبَرَنِي أَبِي علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ:

[إِنَّ] النَّاسَ فِي أَسْوَةٌ سَوَاءٌ مَنْ سَمِعَ أَحَداً يَذْ كُرْنِي فَالْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْتُلَ مَنْ شَتَمَنِي وَ لا يُرْفَعُ إِلَى السُّلْطَانِ وَالْوَاجِبُ عَلَى السُّلْطَانِ إِذَا رُفِعَ إِلَيْهِ أَنْ يَقْتُلَ مَنْ نَالَ مِنِّي.

فَقَالَ زِيَادُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ: أَخْرِجُوا الرَّجُلَ فَاقْتُلُوهُ بِحُكْم أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام.

33 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

گفتند: مانند حکم مسأله پیشین است.

فرمود: سبحان الله! پس بین پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم و یکی از اصحاب ایشان هیچ تفاوتی نیست؟!

حاکم :گفت ای اباعبدالله! اینان را واگذار؛ اگر ما نظر اینان را می خواستیم در پی تو نمی فرستادیم.

پدرم فرمود: پدرم امام باقر علیه السلام به من خبر داد که پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «همه مردم درباره من یک حکم دارند؛ هرکس بشنود که شخصی به من ناسزا می گوید، وظیفه دارد او را بکشد و لازم نیست او را نزد حاکم ببرد و در صورتی که نزد حاکم بردند، حاکم ملزم است او را بکشد».

زیاد بن عبیدالله گفت: این مرد را بیرون ببرید و به حکم ابی عبدالله علیه السلام به قتل برسانید.

33 - محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

إِنَّ رَجُلاً مِنْ هُذَيْلِ كَانَ يَسُبُّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ: مَنْ لِهَذَا؟

فَقَامَ رَجُلانِ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالا: نَحْنُ يَا رَسُولَ اللَّهِ!

فَانْطَلَقَا حَتَّى أَتَيَا عَرَبَةَ فَسَأَلا عَنْهُ فَإِذَا هُوَ يَتَلَقَّى غَنَمَهُ فَلَحِقَاهُ بَيْنَ أَهْلِهِ وَ غَنَمِهِ فَلَمْ يُسَلَّمَا عَلَيْهِ فَقَالَ: مَنْ أَنْتُمَا وَ مَا اسْمُكُمَا؟

فَقَالَا لَهُ: أَنْتَ فُلانُ بْنُ فُلانٍ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

فَنَزَلا وَ ضَرَبَا عُنُقَهُ.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ: فَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا الْآنَ سَبَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَ يُقْتَلُ؟

قَالَ: إِنْ لَمْ تَخَفْ عَلَى نَفْسِكَ فَاقْتُلُهُ.

34 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

مردی از قبیله هذیل به رسول خدا صلى الله عليه وسلم ناسزا می گفت. این خبر به آن حضرت رسید فرمود: چه کسی می تواند زبان او را کوتاه کند؟

دو نفر از انصار مدینه بر خاستند و گفتند: ای رسول خدا! ما آماده ایم.

آن دو به راه افتادند تا به ناحیه «عربه» رسیدند سراغ او را گرفتند؛ دریافتند که گوسفندانش را به چرا برده است. پس در میان خانواده و گوسفندانش به او رسیدند. اما به او سلام نکردند.

آن مرد گفت: شما کیستید؟ و نام شما چیست؟

گفتند تو فلانی فرزند فلانی هستی؟

گفت: آری.

در این هنگام آن دو از شتر پیاده شدند و گردن او را زدند.

محمد بن مسلم گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم به نظر شما اگر در این زمان کسی به رسول خدا صلى الله عليه وسلم ناسزا بگوید، باید او را کشت؟

فرمود: اگر بر جان خود نترسی او را بکش.

34 - اسحاق بن عمار گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: رُبَّمَا ضَرَبْتُ الْغُلامَ فِي بَعْضِ مَا يَحْرُمُ.

فَقَالَ: وَكَمْ تَضْرِبُهُ؟

فَقُلْتُ: رُبَّمَا ضَرَبْتُهُ مِائَةً.

فَقَالَ: مِائَةً! مِائَةً!

فَأَعَادَ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ. ثُمَّ قَالَ: حَدَّ الزِّنَي اتَّقِ اللهَ!

فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! فَكَمْ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَضْرِبَهُ؟

فَقَالَ: وَاحِداً.

فَقُلْتُ: وَاللَّهِ! لَوْ عَلِمَ أَنِّي لا أَضْرِبُهُ إِلَّا وَاحِداً مَا تَرَكَ لِي شَيْئًا إِلَّا أَفْسَدَهُ.

فَقَالَ: فَاثْنَتَيْن.

فَقُلْتُ: جَعِلْتُ فِدَاكَ! هَذَا هُوَ هَلاكِي إِذا.

قَالَ: فَلَمْ أَزَلْ أُمَاكِسُهُ حَتَّى بَلَغَ خَمْسَةً.

ثُمَّ غَضِبَ فَقَالَ: يَا إِسْحَاقُ إِنْ كُنْتَ تَدْرِي حَدَّ مَا أَجْرَمَ فَأَقِمِ الْحَدَّ فِيهِ وَ لَا تَعَدَّ حُدُودَ اللهِ.

به امام صادق علیه السلام گفتم: گاهی برده ام را به جهت کار حرامی که انجام می دهد، شلاق می زنم.

فرمود: چند ضربه شلاق می زنی؟

گفتم: گاهی صد ضربه به او می زنم.

فرمود: صد تا؟ صد تا؟

حضرت علیه السلام دو بار آن را تکرار کرد و سپس فرمود: به مقدار حد زنا؟ از خدا بترس!

گفتم: فدایت گردم چند ضربه اجازه دارم به او بزنم؟

فرمود: یک ضربه.

گفتم: به خدا قسم! اگر برده ام بداند بیش از یک ضربه شلاقش نخواهم زد تمام هستی مرا تباه می کند.

فرمود: در این صورت دو ضربه شلاق بزن.

گفتم: قربانت شوم با دو ضربه نیز زندگی ام تباه است.

پس مرتب با آن حضرت چانه می زدم تا این که اجازه فرمود که پنج ضربه شلاق بزنم.

سپس آن حضرت خشمناک شد و فرمود: ای اسحاق! اگر می توانی برای کیفر او حدی مشخص کنی حدش را مشخص کن و خودت حد را بر او جاری کن؛ اما از حدود الهی تجاوز مكن.

35 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: فِي أَدَبِ الصَّبِيُّ وَ الْمَمْلُوكِ.

فَقَالَ: خَمْسَةٌ أَوْ سِنَّةٌ وَ ارْفَقْ.

36 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ كَلامُهُ كَلامَ النِّسَاءِ وَ مِشْيَتُهُ مِشْيَةَ النِّسَاءِ وَ يُمَكِّنُ مِنْ نَفْسِهِ فَيُنْكَحُ كَمَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ فَارْجُمُوهُ وَ لَا تَسْتَحْيُوهُ.

37 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

مَنْ بَلَغَ حَداً فِي غَيْرِ حَدٍ فَهُوَ مِنَ الْمُعْتَدِينَ.

38 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَلْقَى صِبْيَانُ الْكُتَّابِ أَلْوَاحَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ لِيَخِيرَ بَيْنهم.

35 - حماد بن عثمان گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: تأدیب کودک و برده چگونه است؟

فرمود: پنج یا شش ضربه و باید به آرامی باشد.

36 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

اگر سخن گفتن مردی همانند سخن گفتن زنان راه رفتنش مانند راه رفتن زنان باشد و خود را در اختیار دیگران گذارد که مانند زنان با او نزدیکی شود سنگسارش کنید و زنده اش نگذارید.

37 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هر کس به اندازه وجوب حد مرتکب گناهی شود که آن گناه موجب حد خاصی نیست، از تجاوزگران خواهد بود.

38 - به همین اسناد نقل شده:

چند پسر بچه که در مکتب درس می خواندند کارنامه خود را به محضر امیرمؤمنان علی علیه السلام بردند تا حضرت یکی از آنان را انتخاب نماید.

فَقَالَ: أَمَا إِنَّهَا حُكُومَةٌ وَ الْجَوْرُ فِيهَا كَالْجَوْرِ فِي الْحُكْمِ أَبْلِغُوا مُعَلِّمَكُمْ إِنْ ضَرَبَكُمْ فَوْقَ ثَلاثِ ضَرَبَاتٍ فِي الْأَدَبِ اقْتُصَّ مِنْهُ.

39 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ:

لا تَدَعُوا الْمَصْلُوبَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ حَتَّى يُنْزَلَ فَيُدْفَنَ.

40 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

بَعَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام إِلَى بِشْرِ بْنِ عَطَارِدِ التَّمِيمِيَّ فِي كَلامِ بَلَغَهُ، فَمَرَّ بِهِ رَسُولُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي بَنِي أَسَدٍ وَأَخَذَهُ فَقَامَ إِلَيْهِ نُعَيْمُ بْنُ دَجَاجَةَ الْأَسَدِيُّ فَأَفْلَتَهُ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَأَتَوْهُ بِهِ وَ أَمَرَ بِهِ أَنْ يُضْرَبَ.

فَقَالَ لَهُ نُعَيْمٌ: أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ الْمُقَامَ مَعَكَ لَذُلُّ وَإِنَّ فِرَاقَكَ لَكُفْرٌ.

قَالَ: فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ مِنْهُ قَالَ لَهُ:

حضرت فرمود: آگاه باشید! این کار حکم صادر کردن است و ظلم در آن مانند ظلم در حکم است به معلمتان خبر دهید که اگر برای ادب کردن به شما بیش از سه ضربه بزند،

قصاص خواهد شد.

39 - به همین سند نقل شده: پیامبر خدا فرمود:

شخص به دار آویخته را پس از سه روز رها نکنید؛ تا این که پایین آورده شده و دفن گردد.

40 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام نه به خاطر سخنی که بشر بن عطارد تمیمی گفته بود و این سخن به آن حضرت رسیده بود در پی او فرستاد. پیک او را در میان بنی اسد یافت و دستگیرش کرد. در این هنگام نعیم بن دجاجه اسدی برخاست و بشر را فراری داد.

حضرت در پی نعیم فرستاد؛ او را آوردند آنگاه دستور داد او را بزنند.

نعیم گفت: هان به خدا سوگند! به راستی که بودن باتو خواری است و دوری از تو، کفر است. هنگامی که حضرتش این سخن را از او شنید، به او فرمود:

يَا نُعَيْمُ! قَدْ عَفَوْنَا عَنْكَ، إِنَّ اللهَ عز وجل يَقُولُ: (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ) أَمَّا قَوْلُكَ: «إِنَّ الْمُقَامَ مَعَكَ لَذُلُّ» فَسَيِّئَةٌ اكْتَسَبْتَهَا وَأَمَّا قَوْلُكَ: «إِنَّ فِرَاقَكَ لَكُفْرٌ» فَحَسَنَةٌ اكْتَسَبْتَهَا، فَهَذِهِ بِهَذِهِ ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يُخَلَّى عَنْهُ.

41 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ رَزِین قَالَ:

كُنتُ أَتَوَضَّأُ فِي مِيضَاةِ الْكُوفَةِ فَإِذَا رَجُلٌ قَدْ جَاءَ فَوَضَعَ نَعْلَيْهِ وَ وَضَعَ دِرَّتَهُ فَوْقَهَا ثُمَّ دَنَا فَتَوَضَّأَ مَعِي فَزَحَمْتُهُ فَوَقَعَ عَلَى يَدَيْهِ ، فَقَامَ فَتَوَضَّأَ فَلَمَّا فَرَغَ ضَرَبَ رَأْسِي بِالدِّرَّةِ ثَلاثاً.

ثُمَّ قَالَ: إِيَّاكَ أَنْ تَدْفَعَ فَتَكْسِرَ فَتُغَرَّمَ.

فَقُلْتُ: مَنْ هَذَا؟ فَقَالُوا: أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.

ای نعیم! ما تو را بخشیدیم؛ خداوند عزوجل می فرماید: «بدی را به بهترین روش پاسخ ده» اما این که گفتی: «بودن با تو باعث خواری است» گناهی است که مرتکب شدی و اما این سخنت که «دوری از تو کفر است» عمل نیکی است که آن را به دست آوردی. بنابر این آن گناه در برابر این نیکی خواهد بود سپس فرمان داد او را آزاد کنند.

41 - رزین گوید: من در وضوخانه کوفه وضو می گرفتم که ناگاه مردی آمد، نعلین خود را نهاد و تازیانه اش را روی آن گذاشت سپس نزدیک آمد تا همراه من وضو بگیرد. من به او تنه ای زدم که بر روی دستانش افتاد سپس برخاست و وضو گرفت. هنگامی که کارش تمام شد، سه بار با تازیانه بر سرم کوبید.

سپس فرمود: مواظب باش به کسی تنه نزنی تا باعث گرفتاری گردی و مدیون شوی!

پرسیدم: ایشان کیست؟

گفتند: امیر مؤمنان علی علیه السلام است.

فَذَهَبْتُ أَعْتَذِرُ إِلَيْهِ فَمَضَى وَ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيَّ.

42 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ مَطَرِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ عُمَرَ الْوَالِيَ بَعَثَ إِلَيَّ فَأَتَيْتُهُ وَ بَيْنَ يَدَيْهِ رَجُلانِ قَدْ تَنَاوَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَمَرَشَ وَجْهَهُ وَ قَالَ: مَا تَقُولُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! فِي هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ؟

قُلْتُ: وَ مَا قَالا؟

قَالَ: قَالَ أَحَدُهُمَا: لَيْسَ لِرَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَضْلُ عَلَى أَحَدٍ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ فِي الْحَسَبِ وَ قَالَ الْآخَرُ: لَهُ الْفَضْلُ عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ فِي كُلِّ حِينٍ وَ غَضِبَ الَّذِي نَصَرَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَصَنَعَ بِوَجْهِهِ مَا تَرَى فَهَلْ عَلَيْهِ شَيْءٌ؟

فَقُلْتُ لَهُ: إِنِّي أَظُنُّكَ قَدْ سَأَلْتَ مَنْ حَوْلَكَ فَأَخْبَرُوكَ.

فَقَالَ: أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ لَمَّا قُلْتَ.

پس من رفتم که از ایشان عذر خواهی کنم؛ اما آن حضرت به راه خود ادامه داد و توجهی به من ننمود.

42 - مطر بن ارقم گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

عبد العزيز بن عمر حاکم مدینه مرا فرا خواند و من پیش او رفتم. مقابل او دو نفر بودند که یکی از آنان صورت دیگری را چنگ انداخته و خونی کرده بود.

عبد العزیز گفت: ای اباعبدالله! در مورد این دو نفر چه می فرمایی؟

گفتم: این دو چه گفته اند؟

گفت: یکی گفته است: «پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم از لحاظ حسب بر هیچ کدام از بنی امیه برتری ندارد و دیگری گفته است آن حضرت بر همه مردم در همه زمان ها، برتری دارد». سپس آن که طرفدار پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم بود خشمگین شده و با صورت دیگری چنین عملی - که مشاهده می نمایی - انجام داده است بنابر این آیا حکمی بر او خواهد بود؟

به حاکم گفتم: من گمان می کنم که تو از اطرافیانت حکم را پرسیده ای و آنان به تو جواب داده اند.

حاکم گفت: تو را سوگند می دهم که نظر خود را بیان نمایی.

فَقُلْتُ لَهُ: كَانَ يَنْبَغِي لِلَّذِي زَعَمَ أَنَّ أَحَداً مِثْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْفَضْلِ أَنْ يُقْتَلَ وَ لا يُسْتَحْيَا.

قَالَ: فَقَالَ: أَ وَ مَا الْحَسَبُ بِوَاحِدٍ؟

فَقُلْتُ: إِنَّ الْحَسَبَ لَيْسَ النَّسَبَ، أَلا تَرَى لَوْ نَزَلْتَ بِرَجُلٍ مِنْ بَعْضِ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ فَقَرَاكَ؟!

فَقُلْتَ: إِنَّ هَذَا الْحَسَبُ [لَجَازَ ذَلِكَ].

فَقَالَ: أَ وَ مَا النَّسَبُ بِوَاحِدٍ؟

قُلْتُ: إِذَا اجْتَمَعَا إِلَى آدَمَ فَإِنَّ النَّسَبَ وَاحِدٌ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَخْلِطْهُ شِرْكَ وَ لا بَغْي.

فَأَمَرَ بِهِ الْوَالِي فَقُتِلَ.

43 - عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ رَبِيعِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْعَامِرِيُّ قَالَ:

به او گفتم: برای کسی که ادعا می کند از لحاظ فضیلت شخصی با پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم یکسان است سزاوار است کشته شود و زنده نماند.

حاکم گفت: مگر حسب، یکسان نیست؟

گفتم: حسب غیر از نسب است؛ مگر نمی بینی که اگر نزد یکی از این افراد عادی اقامت کنی و او از تو پذیرایی کند می گویی: «حسب همین است!». پس این حسب است؛ نه نسب.

گفت: مگر نسب، یکسان نیست؟

گفتم: اگر مراد، منتهی شدن به حضرت آدم علیه السلام باشد بنابر این نسب، یکسان است. اما به راستی که نسب پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم با هیچ شرک و زنایی مخلوط نشده است.

حاکم دستور داد منکر را بکشند. او را کشتند.

43 - عبد الله بن سلیمان عامری گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَيَّ شَيْءٍ تَقُولُ فِي رَجُلٍ سَمِعْتُهُ يَشْتِمُ عَلِيَّا علیه السلام وَ يَتَبَرَّأُ مِنْهُ؟

قَالَ: فَقَالَ لِي: وَ اللهِ! حَلالُ الدَّمِ وَ مَا أَلْفَ مِنْهُمْ بِرَجُلٍ مِنْكُمْ دَعْهُ لَا تَعَرَّضْ لَهُ إِلَّا أَنْ تَأْمَنَ عَلَى نَفْسِكَ.

44 - وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ سَبَّابَةٍ لِعَلِيَّ علیه السلام؟

قَالَ: فَقَالَ لِي: حَلالُ الدَّمِ وَاللهِ! لَوْ لا أَنْ تَعُمَّ بِهِ بَریئاً.

قَالَ: فَقُلْتُ: فَمَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ مُؤْذٍ لَنَا؟

قَالَ: فَقَالَ: فيما ذَا؟

قُلْتُ: مُؤْذِينَا فِيكَ بِذِكْرِكَ.

قَالَ: فَقَالَ لِي: لَهُ فِي عَلِي علیه السلام نَصِيبٌ.

قُلْتُ: إِنَّهُ لَيَقُولُ ذَاكَ وَ يُظْهِرُهُ.

به امام صادق علیه السلام عرض کردم: درباره مردی که از او شنیده ام به حضرت علی علیه السلام ناسزا می گوید و از ایشان برائت می جوید چه می فرمایید؟

فرمود: به خدا سوگند! خونش حلال است و هزار نفر از آنان، همانند یکی از شما نخواهد بود. او را رها کن و کاری به او نداشته باش؛ مگر آن که امنیت جانی داشته باشی.

44 - هشام بن سالم گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم در مورد مردی که به حضرت علی علیه السلام ناسزا می گوید چه می فرمایید؟

فرمود: به خدا سوگند! خونش حلال است؛ مگر این که کشتن او باعث ریختن خون بی گناهان شود.

عرض کردم: درباره کسی که به ما آزار می رساند، چه می فرمایید؟

فرمود: در چه موردی شما را اذیت می کند؟

عرض کردم: با ناسزا گفتن به شما ما را اذیت می کند.

فرمود: آیا به حضرت علی علیه السلام علاقه ای دارد؟

عرض کردم: او ادعا می کند به آن حضرت علاقه مند است و علاقه اش را آشکار می کند.

قَالَ: لَا تَعَرَّضْ لَهُ.

45 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا يُخَلَّدُ فِي السِّجْنِ إِلَّا ثَلاثَةٌ: الَّذِي يُمَتِّلُ وَ الْمَرْأَةُ تَرْتَدُّ عَنِ الْإِسْلامِ وَ السَّارِقُ بَعْدَ قَطْعِ الْيَدِ وَ الرَّجْلِ.

تَمَّ كِتَابُ الْحُدُودِ مِنَ الْكَافِي وَيَتْلُوهُ كِتَابُ الدِّيَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ

فرمود: به او کاری نداشته باش.

45 - حماد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

تنها سه نفر حبس ابد می شوند کسی که مثله می کند زنی که مرتد شده است و سارق؛ پس از آن که دست و پایش قطع شد.

کتاب احکام حدود از کتاب شریف کافی پایان یافت و - ان شاء الله - در پی آن کتاب ديات وخون بها آغاز خواهد شد.

کتاب دیات و خون بها (389 - 121)

اشاره

كِتَابُ الدِّيَاتِ

کتاب

دیات و خون بها

بخش یکم

حکم کشتن انسان

(1) بَابُ الْقَتْلِ

1 - حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ خَالِدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: مَا مَعْنَى قَوْلِ اللهِ عز وجل: (مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً)؟

قَالَ: قُلْتُ: وَكَيْفَ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً؟ فَإِنَّمَا قَتَلَ وَاحِداً.

فَقَالَ: يُوضَعُ فِي مَوْضِع مِنْ جَهَنَّمَ إِلَيْهِ يَنْتَهِي شِدَّةُ عَذَابِ أَهْلِهَا، لَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً إِنَّمَا كَانَ يَدْخُلُ ذَلِكَ الْمَكَانَ.

قُلْتُ: فَإِنَّهُ قَتَلَ آخَرَ؟

قَالَ: يُضَاعَفُ عَلَيْهِ.

بخش یکم

حکم کشتن انسان

1 - حمران گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: معنای فرمایش خداوند متعال که می فرماید: «به همین جهت بر بنی اسرائیل مقرر داشتیم که اگر کسی انسانی را بدون کشتن کسی یا فتنه و فسادی در روی زمین بکشد گویی همه انسان ها را کشته است» چیست؟ چگونه به منزله کشتن همه مردم است؟ زیرا که او تنها یک نفر را کشته است.

فرمود: او در جایی از دوزخ قرار می گیرد که آخرین درجه عذاب دوزخیان به آنجا منتهی می شود؛ اگر همه مردم را بکشد فقط به این مکان وارد می شود.

عرض کردم: او شخص دیگری را نیز می کشد؛ در این صورت چه حکمی دارد؟

فرمود: عذابش افزوده می شود.

2 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

أَوَّلُ مَا يَحْكُمُ اللهُ فِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الدِّمَاءُ فَيُوقِفُ ابْنَيْ آدَمَ فَيَفْصِلُ بَيْنَهُمَا ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمَا مِنْ أَصْحَابِ الدِّمَاءِ حَتَّى لا يَبْقَى مِنْهُمْ أَحَدٌ ثُمَّ النَّاسَ بَعْدَ ذَلِكَ حَتَّى يَأْتِيَ الْمَقْتُولُ بِقَاتِلِهِ فَيَتَشَخَبَ فِي دَمِهِ وَجْهُهُ فَيَقُولُ: هَذَا قَتَلَنِي، فَيَقُولُ: أَنْتَ قَتَلْتَهُ فَلا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَكْتُمَ اللَّهَ حَدِيثًا.

3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ بَرَّةٍ وَ لا فَاجِرَةٍ إِلَّا وَهِيَ تُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُتَعَلِّقَةً بِقَاتِلِهِ بِيَدِهِ الْيُمْنَى وَ رَأْسُهُ بِيَدِهِ الْيُسْرَى وَ أَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَماً يَقُولُ: يَا رَبِّ! سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي؟ فَإِنْ كَانَ قَتَلَهُ فِي طَاعَةِ اللهِ أُثِيبَ الْقَاتِلُ الْجَنَّةَ وَأُذْهِبَ بِالْمَقْتُولِ إِلَى النَّارِ وَإِنْ قَالَ: فِي طَاعَةِ فُلانٍ، قِيلَ لَهُ: اقْتُلُهُ كَمَا قَتَلَكَ، ثُمَّ يَفْعَلُ اللهُ عز وجل فِيهِمَا بَعْدُ مَشِيئَةٌ.

2 - جابر بن یزید گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: در روز قیامت نخستین چیزی که خداوند درباره آن حکم می کند، مسأله خون انسان ها است. خداوند دو پسر حضرت آدم را نگه می دارد و میان آن دو داوری می کند. سپس کسانی که بعد از آن دو که صاحبان خون هستند تا این که از صاحبان خون، کسی نمی ماند.

سپس بعد از آن مردمان دیگر هستند تا جایی که مقتول قاتل خود را می آورد، در حالی که صورت مقتول به خونش آغشته است می گوید این شخص، مرا کشته است.

خداوند می فرماید: تو او را کشتی.

پس قاتل نمی تواند سخنی را از خداوند پنهان نماید.

3 - ابو جارود گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هر انسان نیکوکار و فاجری که کشته شده در روز قیامت در حالی محشور می شود که با دست راست قاتلش را گرفته و با دست چپ سر خود را و از رگ هایش خون جاری است می گوید: پروردگارا! از او بپرس: «چرا مرا کشته است؟»

اگر قاتل مقتول را در راه اطاعت خداوند کشته باشد جزایش بهشت خواهد بود و مقتول را به دوزخ می برند و اگر بگوید: «در راه اطاعت فلان شخص کشته» به مقتول گفته می شود «او را بکش؛ همان طور که او تو را کشت».

آنگاه خداوند متعال طبق اراده خود درباره آنها انجام می دهد.

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ حَمْزَةَ الثَّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

لا يَغُرَّنَّكُمْ رَحْبُ الذَّرَاعَيْنِ بِالدَّم ، فَإِنَّ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ عز وجل قَاتِلاً لا يَمُوتُ.

قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا قَاتِلْ لا يَمُوتُ؟

فَقَالَ: النَّارُ.

5 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

لا يُعْجِبُكَ رَحْبُ الذَّرَاعَيْنِ بِالدَّمِ، فَإِنَّ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ قَاتِلاً لا يَمُوتُ.

6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْن شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عز وجل: (مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ... فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جميعاً).

4 - ابو حمزه ثمالی گوید امام سجاد علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

قدرت بازوان شما را به انجام قتل مغرور نکند؛ زیرا به راستی که در نزد خداوند متعال، قاتلی است که نمی میرد.

عرض کردند: ای پیامبر خدا! قاتلی که نمی میرد چیست؟

فرمود: آتش.

5 - ابو عبیده گوید: امام با قر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

قدرت بازوان در خون ریزی تو را به شگفت نیاورد؛ زیرا به راستی که در نزد خداوند، قاتلي است که نمی میرد.

6 - محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام درباره گفتار خداوند متعال که می فرماید: «کسی که انسانی را بدون این که کسی را به قتل برساند بکشد گویی همه مردم را کشته است» فرمود:

قَالَ: لَهُ فِي النَّارِ مَقْعَدٌ لَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً لَمْ يَرِدْ إِلَّا إِلَى ذَلِكَ الْمَقْعَدِ.

7 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا يَزَالُ الْمُؤْمِنُ فِي فُسْحَةٍ مِنْ دِينِهِ مَا لَمْ يُصِبْ دَماً حَرَاماً.

وَ قَالَ: لا يُوَفَّقُ قَاتِلُ الْمُؤْمِن مُتَعَمِّداً لِلتَّوْبَةِ.

8 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ حَمْزَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:

أتِيَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَتِيلٌ فِي جُهَيْئَةَ.

فَقَامَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَسْجِدِهِمْ.

قَالَ: وَ تَسَامَعَ النَّاسُ فَأَتَوْهُ فَقَالَ: مَنْ قَتَلَ ذَا؟

قَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ! مَا نَدْرِي.

در آتش جایگاهی برای قاتل است که اگر همه مردم را می کشت، جز به آن جایگاه نمی رفت.

7 - هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مؤمن همواره در دین خود وسعت و گشایش دارد تا زمانی که مرتکب خون ریزی حرامی نشود.

و فرمود: کسی که از روی عمد مؤمنی را بکشد به توبه موفق نخواهد شد.

8 - ابو حمزه گوید: (امام باقر علیه السلام و یا امام صادق علیه السلام) فرمود: عده ای به محضر رسول خدا صلى الله عليه وسلم آمدند و عرض کردند: در جهینه شخصی کشته شده است. رسول خدا علیه السلام برخاست و حرکت کرد تا به مسجد آنان رسید. مردم یک دیگر را خبر کردند و نزد حضرت آمدند.

حضرت فرمود: چه کسی این شخص را کشته است؟

عرض کردند: ای رسول خدا! نمی دانیم.

فَقَالَ: قَتِيلُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ لا يُدْرَى مَنْ قَتَلَهُ. وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ، لَوْ أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ شَرِكُوا فِي دَمِ امْرِيَّ مُسْلِم وَ رَضُوا بِهِ لَأَ كَبَّهُمُ اللَّهُ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ فِي النَّارِ، أَوْ قَالَ: عَلَى وُجُوهِهِمْ.

9 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَعِيدٍ الْأَزْرَقِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ قَتَلَ رَجُلاً مُؤْمِناً.

قَالَ: يُقَالُ لَهُ: مُتْ أَيَّ مِيتَةٍ شِئْتَ؛ إِنْ شِئْتَ يَهُودِيًا وَإِنْ شِئْتَ نَصْرَانِيَّاً وَ إِنْ شِئْتَ مَجُوسِيّاً.

10 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ الرَّجُلَ لَيَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَعَهُ قَدْرُ مِحْجَمَةٍ مِنْ دَم فَيَقُولُ: وَ اللَّهِ! مَا قَتَلْتُ وَ لا شَرِكْتُ فِي دَمٍ ، قَالَ: بَلَى ذَكَرْتَ عَبْدِي فُلاناً فَتَرَفَّى ذَلِكَ حَتَّى قُتِلَ فَأَصَابَكَ مِنْ دمه.

فرمود: کشته ای بین مسلمانان است که نمی دانند چه کسی او را کشته است. به آن که مرا به حق مبعوث نموده سوگند! اگر اهل آسمان و زمین در خون مسلمانی شریک شوند و راضی به آن گردند خداوند آنان را با صورت به آتش می اندازد.

9 - سعید ازرق گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که مرد مؤمنی را کشته بود فرمود:

به او می گویند: «هر طور که می خواهی بمیر؛ اگر می خواهی یهودی و اگر می خواهی مسیحی و اگر می خواهی، مجوسی بمیر».

10 - محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

در روز قیامت شخصی می آید در حالی که به اندازه یک بار حجامت خون به همراه دارد.

می گوید: به خدا سوگند که من کسی را نکشته ام و در خون کسی شریک نشده ام.

خداوند می فرماید: آری درباره فلان بنده ام سخنی گفتی و همان سخن فراتر رفت تا این که آن شخص کشته شد و به همین جهت از خون او به تو نیز رسید.

11 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ سَافِلُ الدَّم وَ لا شَارِبُ الْخَمْرِ وَ لا مَشَاءُ بِنَمِيمٍ.

12 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ زَيْدِ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَقَفَ بِمِنِّى حِينَ قَضَى مَنَاسِكَهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ! اسْمَعُوا مَا أَقُولُ لَكُمْ وَ اعْقِلُوهُ عَنِّي، فَإِنِّي لَا أَدْرِي لَعَلِّي لَا أَلْقَاكُمْ فِي هَذَا الْمَوْقِفِ بَعْدَ عَامِنَا هَذَا.

ثُمَّ قَالَ: أَيُّ يَوْمٍ أَعْظَمْ حُرْمَةٌ؟

قَالُوا: هَذَا الْيَوْم.

قَالَ: فَأَيُّ شَهْرٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً؟

قَالُوا: هَذَا الشَّهْرُ.

قَالَ: فَأَيُّ بَلَدٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً؟

11 - راوی گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

خونریز، شرابخوار و کسی که فراوان خبر چینی می کند وارد بهشت نمی شوند.

12 - ابواسامه زید شحام گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

در سفر حجة الوداع، بعد از پایان مناسک حج رسول خدا صلى الله عليه وسلم در سرزمین منی توقف نموده و فرمود:

ای مردم! گوش فرادارید و سخنم را دریابید؛ زیرا من نمی دانم؛ شاید پس از این سال شما را در این مکان دیدار نکنم.

سپس فرمود: ای مردم کدام روز حرمت بزرگتری دارد؟

گفتند: همین امروز.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: پس کدام ماه حرمت بزرگتری دارد؟

گفتند: همین ماه.

فرمود: و کدام شهر حرمت بزرگتری دارد؟

قَالُوا: هَذَا الْبَلَدُ.

قَالَ: فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا إِلَى يَوْمِ تَلْقَوْنَهُ فَيَسْأَلُكُمْ عَنْ أَعْمَالِكُمْ أَلا هَلْ بَلَّغْتُ؟

قَالُوا: نَعَمْ.

قَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ، أَلا مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ أَمَانَةٌ فَلْيُؤَدِّهَا إِلَى مَنِ اثْتَمَنَهُ عَلَيْهَا، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِم وَ لا مَالُهُ إِلَّا بِطِيبَةِ نَفْسِهِ وَ لا تَظْلِمُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّاراً.

گفتند: همین شهر.

فرمود: بنابر این جان و مال شما بر شما حرام است؛ همانند حرمت امروز در این ماه و در این شهر؛ حرمتی بر دوام تا روزی که با خداوند ملاقات نمایید پس در آن روز، خداوند از کردار شما خواهد پرسید آگاه باشید آیا رسالت خدا را ابلاغ نمودم؟

گفتند: آری.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم: فرمود خداوندا! گواه باش. بدانید! هر کس امانتی نزد خود دارد، آن را به صاحبش بازگرداند؛ زیرا خون هیچ مرد مسلمانی حلال نخواهد بود. همچنین اموالش نیز حلال نخواهد بود؛ مگر با رضایت خودش بر خود ستم نکنید و پس از من راه کفر نپیمایید.

بخش دوم

بخشی دیگر درباره قتل انسان

(2) بَابٌ آخَرُ مِنْهُ

1 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ مُثَنَّى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

بخش دوم

بخشی دیگر درباره قتل انسان

1 - مثنی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

وُجِدَ فِي قَائِم سَيْفِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم صَحِيفَةٌ: إِنَّ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ عز وجل الْقَاتِلُ غَيْرَ قَاتِلِهِ وَ الضَّارِبُ غَيْرَ ضَارِبِهِ وَ مَنِ ادَّعَى لِغَيْرِ أَبِيهِ فَهُوَ كَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثَا أَوْ آوَى مُحْدِثاً لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ عَز وجل مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفاً وَ لَا عَدْلاً.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أبي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

إِنَّ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللهِ عز وجل مَنْ قَتَلَ غَيْرَ قَاتِلِهِ وَ مَنْ ضَرَبَ مَنْ لَمْ يَضْرِبُهُ.

3 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْن مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَن الْوَشَّاءِ قَالَ: سَمِعْتُ الرَّضَا علیه السلام يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

لَعَنَ اللهُ مَنْ قَتَلَ غَيْرَ قَاتِلِهِ أَوْ ضَرَبَ غَيْرَ ضَارِبِهِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: لَعَنَ اللهُ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثَا أَوْ آوَى مُحْدِثاً.

قُلْتُ: وَمَا الْمُحْدِتُ؟

در درون دسته شمشیر رسول خدا صلى الله عليه وسلم، چنین نامه ای یافت شد به راستی که طغیانگرترین مردم در پیشگاه خداوند کسی است که دیگری را بکشد، بدون آن که طرف مقابل قصد کشتن او را داشته باشد؛ یا این که قاتل ولی دم باشد. کسی که دیگری را بزند بدون آن که او را زده باشد؛ و کسی که برای غیر پدرش ادعا کند؛ او به آن چه که خداوند بر حضرت محمد نازل نموده کافر است و کسی که بدعتی ایجاد کند، یا به آن رضایت دهد، در روز قیامت خداوند عزوجل نه توبه ای از او می پذیرد و نه فدیه ای.

2 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

به راستی که طغیانگرترین مردم در پیشگاه خداوند کسی است که دیگری را بکشد بدون آن که او بخواهد آن فرد را بکشد و کسی را بزند که قصد زدن او را نداشت.

3 - وشاء گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

خداوند لعنت کند کسی را که شخص دیگری را بدون آن که قصد کشتن او را داشته باشد بکشد؛ یا کسی را که او را نزده بزند.

و فرمود: خداوند لعنت کند کسی را که حادثه ای ایجاد کند یا حادثه گری را پناه دهد.

عرض کردم حادثه چیست؟

قَالَ: مَنْ قَتَلَ.

4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمَ الصَّيْقَلِ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

وُجِدَ فِي ذُؤَابَةِ سَيْفِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم صَحِيفَةٌ فَإِذَا فِيهَا:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، إِنَّ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ عز وجل يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ قَتَلَ غَيْرَ قَاتِلِهِ وَ الضَّارِبُ غَيْرَ ضَارِبِهِ وَ مَنْ تَوَلَّى غَيْرَ مَوَالِيهِ فَهُوَ كَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثَا أَوْ آوَى مُحْدِثاً لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ عز وجل مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفاً وَ لَا عَدْلاً.

قَالَ: ثُمَّ قَالَ لِي: أَتَدْرِي مَا يَعْنِي مَنْ تَوَلَّى غَيْرَ مَوَالِيهِ؟

قُلْتُ: مَا يَعْنِي بِهِ؟

قَالَ: يَعْنِي أَهْلَ الدِّينِ.

وَ الصَّرْفُ التَّوْبَةُ فِي قَوْلِ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام وَ الْعَدْلُ الْفِدَاءُ فِي قَوْلِ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام.

فرمود: کسی را به قتل برساند.

4 - ابو اسحاق ابراهیم صیقل گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: در قبضه شمشیر رسول خدا صلى الله عليه وسلم نوشته ای به دست آمد که در آن، چنین نگاشته شده بود:

بسم الله الرحمن الرحیم در روز قیامت سرکش ترین مردم بر خدای متعال، کسی خواهد بود که خون ناحق ریخته یا به ناحق کسی را مورد ضرب قرار دهد. هر کس از وابستگان خود ببرد و به دیگران بپیوندد به آیاتی که خدا به حضرت محمد صلى الله عليه وسلم فرو فرستاده کافر شده است. هر کس جنایتی مرتکب شود یا قاتلی را پناه دهد، خداوند متعال در روز رستاخیز توبه او را نمی پذیرد و به جان فدایی او ارزشی نمی دهد.

آنگاه امام صادق علیه السلام فرمود: می دانی ترک وابستگی چه معنا دارد؟

گفتم: معنای آن را نمی دانم.

فرمود: یعنی از همکیشان خود ببرد و با مخالفان همراز گردد.

5 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَخِيهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَقَفَ بِمِنِّي حِينَ قَضَى مَنَاسِكَهُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ! اسْمَعُوا مَا أَقُولُ لَكُمْ فَاعْقِلُوهُ عَنِّي فَإِنِّي لَا أَدْرِي لَعَلِّي لَا أَلْقَاكُمْ فِي هَذَا الْمَوْقِفِ بَعْدَ عَامِنَا هَذَا.

ثُمَّ قَالَ: أَيُّ يَوْمٍ أَعْظَمْ حُرْمَةٌ؟

قَالُوا: هَذَا الْيَوْمُ.

قَالَ: فَأَيُّ شَهْرٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً؟

قَالُوا: هَذَا الشَّهْرُ.

قَالَ: فَأَيُّ بَلَدٍ أَعْظَمُ حُرْمَةٌ؟

قَالُوا: هَذَا الْبَلَدُ.

5 - سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا در سفر حجة الوداع، بعد از پایان مناسک حج، در سرزمین منا توقف نمود و فرمود:

ای مردم! گوش فرادارید و سخنم را دریابید؛ زیرا من نمی دانم؛ شاید پس از این سال شما را در این مکان دیدار نکنم.

سپس فرمود کدام روز حرمت بزرگتری دارد؟

گفتند: همین امروز.

فرمود: و کدام ماه حرمت بزرگتری دارد؟

گفتند: همین ماه.

فرمود: و کدام شهر حرمت بزرگتری دارد؟

گفتند: همین شهر.

قَالَ: فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا إِلَى يَوْمِ تَلْقَوْنَهُ فَيَسْأَلُكُمْ عَنْ أَعْمَالِكُمْ أَلا هَلْ بَلَّغْتُ؟

قَالُوا: نَعَمْ.

قَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ. أَلا وَ مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ أَمَانَةٌ فَلْيُؤَدِّهَا إِلَى مَنِ اثْتَمَنَهُ عَلَيْهَا، فَإِنَّهُ لا يَحِلُّ دَمُ امْرِي مُسْلِم وَ لا مَالُهُ إِلَّا بِطِيبَةِ نَفْسِهِ وَلَا تَظْلِمُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّاراً.

6 - أَبُو عَلِيَّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

لَعَنَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَحْدَثَ بِالْمَدِينَةِ حَدَثَا أَوْ آوَى مُحْدِثاً.

قُلْتُ: مَا الْحَدَثُ؟

قَالَ: الْقَتْلُ.

فرمود: بنابر این جان و مال شما بر شما حرام است؛ همانند حرمت امروز در این ماه و در این شهر؛ حرمتی تا روزی که با خداوند ملاقات نمایید. پس در آن روز، خداوند از کردار شما خواهد پرسید آگاه باشید آیا رسالت خدا را ابلاغ نمودم؟

گفتند: آری.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم: فرمود خداوندا! گواه باش. بدانید! هر کس امانتی نزد خود دارد آن را به صاحبش بازگرداند؛ زیرا خون هیچ مرد مسلمانی حلال نخواهد بود. همچنین اموالش نیز حلال نخواهد بود؛ مگر با رضایت خودش بر خود ستم نکنید و پس از من به کفر بازنگردید.

6 - جمیل گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هر کس در مدینه حادثه کند، یا حادثه را پناه دهد، لعنت خدا بر او باد.

پرسیدم: حادثه جویی چیست؟

فرمود: آدمکشی.

7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ كُلَيْبِ الْأَسَدِيٌّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:

وُجِدَ فِي ذُوَابَةِ سَيْفِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم صَحِيفَةٌ مَكْتُوبٌ فِيهَا: لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ عَلَى مَنْ أَحْدَثَ حَدَثَا أَوْ آوَى مُحْدِثاً وَ مَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ فَهُوَ كَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللهُ عز وجل وَ مَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.

7 - کلیب اسدی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

در آویزه شمشیر رسول خدا صلى الله عليه وسلم نامه ای یافت شد که در آن نوشته شده بود:

لعنت خدا و فرشتگان بر کسی که حادثه جویی کند یا به آن راضی شود یا قاتلی را پناه دهد و کسی که برای غیر پدرش ادعا کند پس او به آن چه که خداوند عزوجل نازل نموده کافر است و هر که به سوی غیر موالیان دینش ادعا کند پس لعنت خداوند بر او باد.

بخش سوم

کسی که مؤمنی را به جهت ایمانش بکشد توبه او پذیرفته نیست

(3) بَابُ أَنَّ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً عَلَى دِينِهِ فَلَيْسَتْ لَهُ تَوْبَةً

1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

بخش سوم

کسی که مؤمنی را به جهت ایمانش بکشد تو به او پذیرفته نیست

1 - سماعه گوید:

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللهِ عز جل: (وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ [خَالِداً فِيها]).

قَالَ: مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً عَلَى دِينِهِ فَذَلِكَ الْمُتَعَمِّدُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ عز وجل: وَ أَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عظما.)قُلْتُ: فَالرَّجُلُ يَقَعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الرَّجُلِ شَيْءٍ فَيَضْرِبُهُ بِسَيْفِهِ فَيَقْتُلُهُ.قَالَ: لَيْسَ ذَلِكَ الْمُتَعَمَّدَ الَّذِي قَالَ اللهُ عز وَجل.2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سُئِلَ عَنِ الْمُؤْمِن يَقْتُلُ الْمُؤْمِنَ مُتَعَمِّداً أَ لَهُ تَوْبَةً؟فَقَالَ: إِنْ كَانَ قَتَلَهُ لِإِيمَانِهِ فَلا تَوْبَةَ لَهُ وَ إِنْ كَانَ قَتَلَهُ لِغَضَبٍ أَوْ لِسَبَبٍ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا فَإِنَّ تَوْبَتَهُ أَنْ يُقَادَ مِنْهُ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عُلِمَ بِهِ انْطَلَقَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَأَقَرَّ عِنْدَهُمْ بِقَتْلِ صَاحِبِهِمْ فَإِنْ عَفَوْا عَنْهُ فَلَمْ يَقْتُلُوهُ أَعْطَاهُمُ الدِّيَةَ وَأَعْتَقَ نَسَمَةً وَ صَامَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ وَأَطْعَمَ سِتِّينَ مِسْكِيناً تَوْبَةً إِلَى اللَّهِ عز وجل.____________از امام صادق علیه السلام درباره فرموده خداوند متعال پرسیدم که می فرماید: «و کسی که مؤ منی را از روی عمد بکشد سزایش دوزخ است در حالی که در آن، جاودانه خواهد بود».فرمود: کسی که مؤمنی را به خاطر دینش بکشد پس او کسی است که از روی عمد مرتکب قتل شده و خداوند عزوجل درباره اش فرموده: «و خدا برای او عذاب بزرگی آماده کرده است».عرض کردم: بین دو نفر اختلافی پیش می آید و یکی از آنها دیگری را با شمشیرش می زند و او را می کشد (چه حکمی دارد؟)فرمود: این فرد قاتلی نیست که از روی عمد کشته، همو که خداوند متعال فرموده است.2 - ابن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند مرد با ایمانی مؤمنی را از روی عمد می کشد؛ آیا توبه اش پذیرفته است؟فرمود: اگر مقام ایمانی مقتول باعث شده باشد که او را به قتل برساند، توبه ای نخواهد داشت؛ ولی اگر بر اثر خشم یا به جهت برخی از امور دنیوی او را بکشد، توبه قاتل، آن است که تن به قصاص بدهد و اگر خانواده مقتول از قاتل بی اطلاع باشند، خود نزد اولیای مقتول برود و اقرار کند که من خویشاوند شما را کشته ام. پس اگر آنان عفو کنند و از قصاص جانش درگذرند خون بهای مقتول را بپردازد و به منظور توبه به درگاه خدای عزوجل، یک برده مؤمن را در راه خدا آزاد کند دو ماه پیاپی روزه بگیرد و شصت مسکین را غذا بدهد.

3 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ مُؤْمِناً وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مُؤْمِنْ غَيْرَ أَنَّهُ حَمَلَهُ الْغَضَبُ عَلَى قَتْلِهِ هَلْ لَهُ تَوْبَةٌ إِذَا أَرَادَ ذَلِكَ أَوْ لا تَوْبَةَ لَهُ؟فَقَالَ: يُقَادُ بِهِ وَإِنْ لَمْ يُعْلَمْ بِهِ انْطَلَقَ إِلَى أَوْلِيَائِهِ فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ قَتَلَهُ فَإِنْ عَفَوْا عَنْهُ أَعْطَاهُمُ الدِّيَةَ وَأَعْتَقَ رَقَبَةً وَ صَامَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ وَ تَصَدَّقَ عَلَى سِتِّينَ مِسْكِيناً.4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِيٌّ عَنْ عِيسَى الضَّرِيرِ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: رَجُلٌ قَتَلَ رَجُلاً مُتَعَمِّداً مَا تَوْبَتُهُ؟قَالَ: يُمَكِّنُ مِنْ نَفْسِهِ.قُلْتُ: يَخَافُ أَنْ يَقْتُلُوهُ.قَالَ: فَلْيَعْطِهِمُ الدِّيَةَ.____________3 - عبد الله بن سنان نظیر روایت پیشین را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.4 - عیسی ضریر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی، انسانی را از روی عمد کشته است؛ توبه اش چگونه است؟فرمود: باید خودش را تحویل دهد.عرض کردم: بیم دارد که او را بکشند.فرمود: بنابر این باید دیه را به آنها بپردازد.

قلْتُ: يَخَافُ أَنْ يَعْلَمُوا بِذَلِكَ.قَالَ: فَلْيَنْظُرْ إِلَى الدُّيَةِ فَلْيَجْعَلْهَا صُرَراً ثُمَّ ليَنْظُرْ مَوَاقِيتَ الصَّلَوَاتِ فَلْيُلْقِهَا فِي دَارِهِمْ.عرض کردم: می ترسد که با این کار آنها متوجه شوند.فرمود: پس باید دیه را محاسبه کرده، آنگاه آنها را در کیسه هایی قرار دهد و منتظر اوقات نماز باشد، سپس آنها را در خانه آنان بیندازد.### بخش چهارم#### انواع قتل(4 بَابُ وُجُوهِ الْقَتْلِ)[1 -] عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ : وُجُوهُ الْقَتْلِ الْعَمْدِ عَلَى ثَلَاثَةِ ضُرُوبٍ:فَمِنْهُ مَا يَجِبُ فِيهِ الْقَوَدُ أَو الدِّيَةُ.وَ مِنْهُ مَا يَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ وَ لا يَجِبُ فِيهِ الْقَوَدُ وَ الْكَفَّارَةُ.وَ مِنْهُ مَا يَجِبُ فِيهِ النَّارُ.بخش چهارمانواع قتل1 - علی بن ابراهیم گوید: قتل عمد سه نوع است:قتلی که موجب دیه یا قصاص گردد، قتلی که تنها موجب دیه شود؛ نه قصاص و کفاره و قتلی که موجب آتش دوزخ می شود.

فَأَمَّا مَا يَجِبُ فِيهِ النَّارُ فَرَجُلٌ يَقْصِدُ لِرَجُلٍ مُؤْمِنٍ مِنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ فَيَقْتُلُهُ عَلَى دِينِهِ مُتَعَمِّداً، فَقَدْ وَجَبَتْ فِيهِ النَّارُ حَتْماً وَ لَيْسَ لَهُ إِلَى التَّوْبَةِ سَبِيلٌ، وَمَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ مَنْ قَتَلَ نَبِيَّاً مِنْ أَنْبِيَاءِ اللهِ عز وجل أَوْ حُجَّةٌ مِنْ حُجَجِ اللَّهِ عَلَى دِينِهِ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذِهِ الْمَنَازِلِ فَلَيْسَ لَهُ تَوْبَةٌ، لأَنَّهُ لا يَكُونُ ذَلِكَ الْقَاتِلُ مِثْلَ الْمَقْتُولِ فَيُقَادَ بِهِ فَيَكُونَ ذَلِكَ عِدْلَهُ، لِأَنَّهُ لا يَقْتُلُ نَبِيٌّ نَبِيَّاً وَ لا إِمَامٌ إِمَاماً وَ لا رَجُلٌ مُؤْمِنٌ عَالِمٌ رَجُلاً مُؤْمِناً عَالِماً عَلَى دِينِهِ فَيْقَادَ نَبِيٌّ بِنَبِيَّ وَ لَا إِمَامٌ بِإِمَامٍ وَ لا عَالِمٌ بِعَالِمٍ إِذَا كَانَ ذَلِكَ عَلَى تَعَمُّدٍ مِنْهُ فَمِنْ هُنَا لَيْسَ لَهُ إِلَى التَّوْبَةِ سَبِيلٌ.فَأَمَّا مَا يَجِبُ فِيهِ الْقَوَدُ أَوِ الدِّيَةُ فَرَجُلٌ يَقْصِدُ رَجُلاً عَلَى غَيْرِ دِينِ وَلَكِنَّهُ لِسَبَبٍ مِنْ أَسْبَابِ الدُّنْيَا لِغَضَبٍ أَوْ حَسَدٍ فَيَقْتُلُهُ فَتَوْبَتُهُ أَنْ يُمَكِّنَ مِنْ نَفْسِهِ فَيْقَادَ بِهِ أَوْ يَقْبَلَ الْأَوْلِيَاءُ الدِّيَةَ وَ يَتُوبَ بَعْدَ ذَلِكَ وَ يَنْدَمَ.____________اما قتلی که موجب آتش دوزخ می شود: مردی است مؤمنی از اولیای خدا را هدف می گیرد و از روی عمد او را به خاطر دینش می کشد؛ پس آتش دوزخ برای او لازم می گردد و خداوند توبه اش را به هیچ وجه نمی پذیرد این مانند داستان کسی است که یکی از پیامبران یا یکی از حجت های خداوند و یا فردی دارای درجاتی نزدیک به چنین درجاتی را به خاطر دینش کشته است که توبه اش قبول نمی شود؛ زیرا این قاتل هم شأن مقتول نیست که او را قصاص کنند تا برابری حاصل شود؛ زیرا هیچ پیامبری، پیامبری را، هیچ امامی، امامی را و هیچ مؤمن عالمی مؤمن عالمی را به خاطر دینش نمی کشد؛ تا پیامبر، در ازای پیامبر و امام در ازای امام و عالم در ازای عالم قصاص شود. به همین علت هرگاه این نوع قتل از روی عمد باشد خداوند توبه قاتل را نمی پذیرد.اما قتلی که موجب قصاص یا دیه می شود مردی است که دیگری را نه به خاطر دین بلکه به جهت امور دنیوی مانند خشم یا حسودی هدف می گیرد و می کشد. در چنین موردی دیه اش این است که خود را معرفی کند. پس او را یا قصاص می کنند؛ یا این که اولیای دم به گرفتن دیه رضایت دهند پس از آن می تواند توبه کند.

وَأَمَّا مَا يَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ وَ لا يَجِبُ فِيهِ الْقَوَدُ فَرَجُلٌ مَازَحَ رَجُلاً فَوَ كَرَهُ أَوْ رَكَلَهُ أَوْ رَمَاهُ بِشَيْءٍ لَا عَلَى جِهَةِ الْغَضَبِ فَأَتَى عَلَى نَفْسِهِ فَيَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ إِذَا عُلِمَ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مِنْهُ عَلَى تَعَمُّدٍ قُبِلَتْ مِنْهُ الدِّيَةُ ثُمَّ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ بَعْدَ ذَلِكَ صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ أَوْ عِتْقُ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً وَ التَّوْبَةُ بِالنَّدَامَةِ وَ الِاسْتِغْفَارِ مَا دَامَ حَيّاً وَ الْغَرِيمَةُ عَلَى أَنْ لا يَعُودَ.وَأَمَّا قَتْلُ الْخَطَا فَعَلَى ثَلَاثَةِ ضُرُوبٍ:مِنْهُ مَا تَجِبُ فِيهِ الْكَفَّارَةُ وَالدِّيَةُ.وَ مِنْهُ مَا تَجِبُ فِيهِ الْكَفَّارَةُ وَ لا تَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ.مِنْهُ مَا تَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ قَبْلُ وَ الْكَفَّارَةُ بَعْدُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عز وجل:____________اما قتلی که موجب دیه می شود و قصاص ندارد مردی است که به شوخی، نه از روی خشم به دیگری مشتی می زند یا چیزی به طرفش می اندازد و یا با پا به اسب او می زند و او از اسب می افتد پس قاتل خود را معرفی می کند در این صورت اگر علم حاصل شود که از روی عمد مرتکب قتل نشده است باید دیه بپردازد و آن را از او می پذیرند. پس از آن کفاره می پردازد که آن روزه گرفتن دو ماه پیاپی یا آزاد کردن برده و یا اطعام شصت فقیر است. و توبه اش پشیمان شدن و آمرزش طلبیدن تا زمان زنده بودن و اراده مرتکب نشدن دوباره آن است.و اما قتل خطایی نیز سه نوع است:قتلی که موجب کفاره و دیه می شود.قتلی که فقط موجب کفاره می شود و دیه در آن واجب نیست.و قتلی که موجب دیه و پس از آن کفاره می شود و آن فرموده خداوند متعال است که می فرماید:

(وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأَ وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدَّةٍ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ لَيْسَ فِيهِ دِيَةٌ وَ إِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثَاقَ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ. وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ إِذَا كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ نَازِلَا بَيْنَ قَوْمِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَوَقَعَتْ بَيْنَهُمْ حَرْبٌ فَقُتِلَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ فَلا دِيَةَ لَهُ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: «أَيُّمَا مُؤْمِنٍ نَزَلَ فِي دَارِ الْحَرْبِ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ الذَّمَّةُ».

فَإِنْ كَانَ الْمُؤْمِنُ نَازِلاً بَيْنَ قَوْمٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ أَهْلِ الْحَرْبِ وَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الرَّسُولِ أَوِ الْإِمَامِ مِيثَاقٌ أَوْ عَهْدٌ إِلَى مُدَّةٍ فَقَتَلَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنَ رَجُلٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ لا يَعْلَمُ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الدِّيَةُ وَ الْكَفَّارَةُ.

«و هیچ مؤ منی حق ندارد مؤمنی را بکشد مگر این که از روی خطا و اشتباه از او سر زند و کسی که مؤمنی را از روی خطا بکشد باید یک بردۀ مؤمن را آزاد کند و خون بهایی به کسان او بپردازد، مگر این که آنها خون بها را ببخشند و اگر کشته شده از گروهی دشمنان شما باشد و قاتل مؤمن باشد پس باید یک برده مؤمن آزاد کند و پرداختن دیه لازم نیست و اگر کشته شده از گروهی هم پیمان شما باشد باید دیه او را به کسان او بپردازد و یک برده مؤمن را آزاد کند و کسی که دسترسی به برده ندارد دو ماه پی در پی روزه بگیرد که این توبه ای برای خداوند است».

تفسیر این آیه چنین است: اگر مؤمنی در میان مشرکان اقامت کند و بین مشرکان و مسلمانان نبردی درگیرد و آن مومن به قتل رسد دیه ای ندارد؛ زیرا پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرموده است: «هر مؤمنی که بین مشرکان اقامت نماید ذمه از او برداشته می شود».

و اگر مؤمنی میان مشرکان و ستیزه جویان اقامت کند و بین آنان و پیامبر یا امام تا زمانی مشخص عهد و پیمانی باشد و یکی از مؤمنان او را بکشد در حالی که مسلمانان می دانسته اند مقتول، مؤمن بوده است دیه و کفاره به عهده قاتل می آید.

وَأَمَّا قَتْلُ الْخَطَ الَّذِي تَجِبُ فِيهِ الْكَفَّارَةُ وَ الدِّيَةُ فَرَجُلٌ أَرَادَ سَبْعاً أَوْ غَيْرَهُ فَأَخْطَاً فَأَصَابَ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَ الدِّيَةُ.

اما قتل خطایی که موجب کفاره و دیه می شود شخصی می خواست حیوانی درنده یا چیز دیگری را هدف قرار دهد اما اشتباه می کند و به مسلمانی اصابت می کند. در این صورت کفاره و دیه لازم می آید.

بخش پنجم

تشخيص قتل عمد، شبه عمد و خطایی

(5) بَابُ قَتْلِ الْعَمْدِ وَ شِبْهِ الْعَمْدِ وَ الْخَطَ

1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:

قَتْلُ الْعَمْدِ كُلُّ مَا عَمَدَ بِهِ الضَّرْبَ فَعَلَيْهِ الْقَوَدُ وَإِنَّمَا الْخَطَأُ أَنْ يُرِيدَ الشَّيْءَ فَيُصِيبَ غَيْرَهُ.

وَ قَالَ: إِذَا أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ بِالْقَتْلِ قُتِلَ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ بَيْنَةٌ.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

بخش پنجم

تشخيص قتل عمد، شبه عمد و خطایی

1 - راوی گوید: امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) فرمود:

قتل عمد هر قتلی است که ضربه زدن از روی عمد باشد که در این صورت باید قصاص شود و قتل خطایی این است که می خواهد چیزی را هدف گیرد؛ اما به انسانی اصابت می کند.

و فرمود: هرگاه قاتل به آدمکشی اعتراف کند کشته می شود؛ گرچه شاهدی علیه او نباشد.

2 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

الْعَمْدُ كُلُّ مَا اعْتَمَدَ شَيْئًا فَأَصَابَهُ بِحَدِيدَةٍ أَوْ بِحَجَرٍ أَوْ بِعَصَا أَوْ بِوَكْرَةٍ فَهَذَا كُلُّهُ عَمْدٌ وَ الْخَطَا مَنِ اعْتَمَدَ شَيْئاً فَأَصَابَ غَيْرَهُ.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ جَمِيعاً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

يُخَالِفُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قُضَاتَكُمْ؟

قُلْتُ: نَعَمْ.

قَالَ: هَات شَيْئاً مِمَّا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

قُلْتُ: اقْتَلَ غُلامَانِ فِي الرَّحَبَةِ فَعَضَّ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَعَمَدَ الْمَعْضُوضُ إِلَى حَجَرٍ فَضَرَبَ بِهِ رَأْسَ صَاحِبِهِ الَّذِي عَضَّهُ فَشَجَّهُ فَكُنَّ فَمَاتَ فَرْفِعَ ذَلِكَ إِلَى يَحْيَى سَعِيدٍ فَأَقَادَهُ. فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَى ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَ ابْنِ شُبْرُمَةَ وَ كَثْرَ فِيهِ الْكَلَامُ وَ قَالُوا: إِنَّمَا هَذَا الْخَطَأُ فَوَدَاهُ عِيسَى بْنُ عَلِيَّ مِنْ مَالِهِ.

عمد آن است که انسان با آهن یا سنگ یا عصا یا مشت از روی عمد کسی را هدف قرار دهد و به آن برخورد کند.

و خطا آن است که از روی عمد چیزی را نشانه گیرد اما به چیز دیگری برخورد کند.

3 - عبدالرحمان بن حجاج گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: آیا یحیی بن سعید با قاضیان شما مخالفت می کند؟

عرض کردم: آری.

فرمود: مواردی از چیزهایی را که در مورد آن اختلاف دارند بیان کن.

عرض کردم: دو نوجوان در میدان بزرگی با هم نزاع کردند؛ یکی از آنها دیگری را گاز گرفت و نوجوان گزیده شده سنگی برداشت و با آن به سر دیگری زد و سرش را شکست مضروب بیماری کزاز گرفت و مرد ماجرا را نزد یحیی بن سعید بردند، یحیی ضارب را قصاص کرد.

این قضیه بر ابن ابی لیلی و ابی شبرمه گران آمد و سخنان بسیاری در این زمینه بیان شد و گفتند: این قتل قتل خطایی است پس عیسی بن علی از اموال خودش، به وابستگان ضارب دیه داد.

قَالَ: فَقَالَ: إِنَّ مَنْ عِنْدَنَا لَيُقِيدُونَ بِالْوَكْرَةِ وَ إِنَّمَا الْخَطَأُ أَنْ يُرِيدَ الشَّيْءَ فَيُصِيبَ غيْرَه.

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ الصَّبَّاحَ الْكِنَانِي جَمِيعاً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَا:

سَأَلْنَاهُ عَنْ رَجُلٍ ضَرَبَ رَجُلاً بِعَاً فَلَمْ يَقْلَعْ عَنْهُ حَتَّى مَاتَ أَ يُدْفَعُ إِلَى وَلِيٌّ الْمَقْتُولِ فَيَقْتُلَهُ؟

قَالَ: نَعَمْ وَلا يُتْرَكُ يَعْبَتُ بِهِ وَ لَكِنْ يُجِيزُ عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ.

5 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتَهُ عَن الْخَطَ الَّذِي فِيهِ الدِّيَةُ وَالْكَفَّارَةُ أَ هُوَ أَنْ يَتَعَمَّدَ ضَرْبَ رَجُلٍ وَلا يَتَعَمَّدَ قَتْلَهُ؟

امام علیه السلام فرمود: اطرافیان ما به جهت مشت زدن هم قصاص می کنند؛ چه رسد به شکستن با سنگ و خطا آن است که می خواهد به چیزی بزند، اما به چیز دیگری برخورد می کند.

4 - حلبي أبو صباح کنانی گویند: از امام صادق علیه السلام پرسیدیم: مردی دیگری را با عصا می زند و آن قدر می زند تا می میرد آیا او را به اولیای دم می سپارند که او را بکشند؟

فرمود: آری. اما آنها را آزاد نمی گذارند تا هر کاری دلشان خواست با او انجام دهند؛ بلکه اجازه دارند با شمشیر او را به قتل برسانند.

5 - ابوعباس گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: قتل خطایی که دیه و کفاره دارد چیست؟ آیا قتلی است که ضارب می خواهد شخصی را بزند اما قصد ندارد او را بکشد؟

قَالَ: نَعَمْ.

قُلْتُ: رَمَى شَاةٌ فَأَصَابَ إِنْسَاناً.

قَالَ: ذَلِكَ الْخَطَأُ الَّذِي لا شَلَّ فِيهِ ، عَلَيْهِ الدِّيَةُ وَ الْكَفَّارَةُ.

6 - سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ عَبْدِ صَالِح علیه السلام فِي رَجُلٍ ضَرَبَ رَجُلاً بِعَصاً فَلَمْ يَرْفَعِ الْعَصَا حَتَّى مَاتَ.

قَالَ: يُدْفَعُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ وَ لَكِنْ لا يُتْرَكُ يُتَلَذَّذُ بِهِ وَ لَكِنْ يُجَازُ عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ.

7 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

لَوْ أَنَّ رَجُلاً ضَرَبَ رَجُلاً بِخَزَفَةٍ أَوْ بِآجُرَّةٍ أَوْ بِعُودٍ فَمَاتَ كَانَ عَمْداً.

8 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

فرمود: آری.

عرض کردم: شخصی می خواهد به گوسفندی تیر بیندازد اما به انسانی اصابت می کند (چه نوع قتلی به شمار می آید؟)

فرمود: این قتل خطایی است و تردیدی در آن نیست؛ او باید دیه و کفاره بپردازد.

6 - موسی بن بکر گوید: امام کاظم علیه السلام درباره مردی که دیگری را آن قدر با عصا زده بود که مضروب از دنیا رفته بود فرمود:

قاتل را به اولیای مقتول می سپارند اما آنها را آزاد نمی گذارند تا هر کاری که دلشان خواست انجام دهند؛ بلکه اجازه دارند او را با شمشیر بکشند.

7 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر مردی دیگری را با سفال یا آجر یا چوبی بزند و مضروب بمیرد، قتل عمد است.

علاء بن فضیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

الْعَمْدُ الَّذِي يَضْرِبُ بِالسَّلاح أَوِ الْعَصَا لا يَقْلَعُ عَنْهُ حَتَّى يُقْتَلَ وَ الْخَطَأُ الَّذِي لا يَتَعَمَّدُهُ.

9 - يُونُسُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنْ ضَرَبَ رَجُلٌ رَجُلاً بِعَصاً أَوْ بِحَجَرٍ فَمَاتَ مِنْ ضَرْبَةٍ وَاحِدَةٍ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ فَهُوَ شِبْهُ الْعَمْدِ فَالدِّيَةُ عَلَى الْقَاتِلِ وَإِنْ عَلاهُ وَأَلَحَ عَلَيْهِ بِالْعَصَا أَوْ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى يَقْتُلَهُ فَهُوَ عَمْدٌ يُقْتَلُ بِهِ وَإِنْ ضَرَبَهُ ضَرْبَةً وَاحِدَةً فَتَكَلَّمَ ثُمَّ مَكَثَ يَوْمًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ يَوْمٍ ثُمَّ مَاتَ فَهُوَ شِبْهُ الْعَمْدِ.

10 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيُّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: أَرْمِي الرَّجُلَ بِالشَّيْءِ الَّذِي لَا يَقْتُلُ مِثْلُهُ.

قَالَ: هَذَا خَطَةٌ. ثُمَّ أَخَذَ حَصَاةً صَغِيرَةً فَرَمَى بِهَا.

عمد آن است که ضارب با سلاح یا عصا کسی را بزند و رهایش نکند تا این که بمیرد. و خطا آن است که از روی عمد نزند.

9 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر شخصی دیگری را با عصا یا سنگی بزند و او با همان یک ضربه پیش از آن که سخنی بگوید بمیرد قتل شبه عمد است و قاتل باید دیه بپردازد اگر با عصا یا سنگ بیش از یک ضربه بزند و آن قدر ادامه دهد تا این که بمیرد قتل عمدی است که قاتل به خاطر آن کشته می شود و اگر یک ضربه به او بزند و سخن بگوید سپس یک روز یا بیشتر زنده بماند و پس از آن بمیرد، قتل شبه عمد است.

10 - به امام صادق علیه السلام گفتم: سنگی به سوی کسی پرتاب می کنم و با آن که سنگ کشنده نیست، (از روی اتفاق او را می کشد این قتل چه حکمی دارد؟)

فرمود: این قتل، قتل خطایی است.

آنگاه امام علیه السلام برای نمونه ریگ کوچکی برداشت و پرتاب کرد.

قُلْتُ: أَرْمِي بِهَا الشَّاةَ فَأَصَابَتْ رَجُلاً.

قَالَ: هَذَا الْخَطَأُ الَّذِي لا شَكٍّ فِيهِ وَ الْعَمْدُ الَّذِي يَضْرِبُ بِالشَّيْءِ الَّذِي يُقْتَلُ بِمِثْلِهِ.

گفتم: سنگی را به سوی گوسفندی پرتاب می کنم و از روی اتفاق به سر مردی بر می خورد و او را می کشد (چه حکمی دارد؟)

فرمود: این قتل قتل خطایی است؛ هیچ شک و تردیدی در آن نیست. قتل عمد، آن است که با ابزار کشنده صورت بگیرد.

بخش ششم

خون بهای مقتول در قتل عمد و خطایی

(6) بَابُ الدِّيَةِ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ وَ الْخَطَ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:

سَمِعْتُ ابْنَ ابْنَ أَبِي لَيْلَى يَقُولُ: كَانَتِ الدِّيَةُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ، فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم، ثُمَّ إِنَّهُ فَرَضَ عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ وَ فَرَضَ عَلَى أَهْلِ الشَّاةِ أَلْفَ شَاةٍ ثَنِيَّةٍ وَ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ وَ عَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ عَشَرَةَ آلَافِ دِرْهَم وَعَلَى أَهْلِ الْيَمَنِ الْحُلَلَ مِائَةَ حُلَّةٍ.

بخش ششم

خون بهای مقتول در قتل عمد و خطایی

1 - عبدالرحمان بن حجاج گوید: از ابن ابی لیلی شنیدم که می گفت: در دوران جاهلی دیه و خون بها صد شتر بود پس پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم آن را تثبیت نمود. سپس ایشان دیه ای را که گاوداران باید بپردازند دویست گاو و دیه گوسفندداران را هزار گوسفند دوساله وديه صاحبان طلا را هزار دینار و دیه صاحبان در هم را ده هزار درهم و دیه اهل یمن را دویست حله (لباس مخصوص) قرار داد.

قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَانِ بْنُ الْحَجَّاجِ فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَمَّا رَوَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى.

فَقَالَ: كَانَ عَلِيٌّ علیه السلام يَقُولُ: الدِّيَةُ أَلْفُ دِينَارٍ وَ قِيمَةُ الدِّينَارِ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ وَ عَشَرَةُ آلافِ [دِرْهَم] لِأَهْلِ الْأَمْصَارِ وَ عَلَى أَهْلِ الْبَوَادِي الدِّيَةُ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ وَ لِأَهْلِ السَّوَادِ مِائَتَا بَقُرَةٍ أَوْ أَلْفُ شَاةٍ.

2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أبي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

دِيَةُ الْخَطَ إِذَا لَمْ يُرِدِ الرَّجُلَ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ أَوْ عَشَرَةُ آلَافٍ مِنَ الْوَرِقِ أَوْ أَلْفٌ مِنَ الشاة.

وَقَالَ: دِيَةُ الْمُغَلَّظَةِ الَّتِي تُشْبِهُ الْعَمْدَ وَ لَيْسَ بِعَمْدٍ أَفْضَلُ مِنْ دِيَةِ الْخَطَ بِأَسْنَانِ الْإِبِلِ ثَلاثٌ وَثَلاثُونَ حِقَّةٌ وَ ثَلاثٌ وَ ثَلاثُونَ جَذَعَةٌ وَأَرْبَعٌ وَ ثَلاثُونَ ثَنِيَّةٌ كُلُّهَا طَرُوقَةُ الْفَحْلِ.

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الدِّيَةِ.

عبدالرحمان گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد روایتی که ابن ابی لیلی نقل نموده پرسیدم.

فرمود: حضرت علی علیه السلام می فرمود دیه هزار دینار است و قیمت یک دینار، ده درهم. دیه شهرنشینان ده هزار درهم دیه چادر نشینان صد شتر و دیه روستاییان، دویست گاو یا هزار گوسفند است.

2 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

دیه خطایی که قاتل مقتول را هدف نگرفته بود - صد شتر یا ده هزار درهم و یا هزار گوسفند است.

و فرمود: دیه سنگین که در قتل شبه عمد است - اما قتل عمد نیست - سن و سال شتران آن نسبت به دیه قتل خطایی بیشتر است: سی و سه شتر چهار ساله، سی و سه شتر پنج ساله و سی و چهار شتر شش ساله که همگی آنها آبستن باشند.

ابوبصیر گوید: از آن حضرت در مورد دیه پرسیدم.

فَقَالَ: دِيَةُ الْمُسْلِمِ عَشَرَةُ آلافٍ مِنَ الْفِضَّةِ أَوْ أَلْفُ مِثْقَالٍ مِنَ الذَّهَبِ أَوْ أَلْفٌ مِنَ الشَّاةِ عَلَى أَسْنَانِهَا أَثَلاثاً وَ مِنَ الْإِبِلِ مِائَةٌ عَلَى أَسْنَانِهَا وَ مِنَ الْبَقَرِ مِائَتَانِ.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقُولُ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

فِي الْخَطَا شِبْهِ الْعَمْدِ أَنْ يَقْتُلَ بِالسَّوْطِ أَوْ بِالْعَصَا أَوْ بِالْحِجَارَةِ إِنَّ دِيَةَ ذَلِكَ تُغَلَّظُ وَ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ فِيهَا أَرْبَعُونَ خَلِفَةٌ [مَا] بَيْنَ ثَنِيَّةٍ إِلَى بَازِلِ عَامِهَا وَ ثَلاثُونَ حِقَّةٌ وَ ثَلاثُونَ بِنْتَ لَبُونِ وَ الْخَطَأُ يَكُونُ فِيهِ ثَلاثُونَ حِقَّةٌ وَ ثَلَاثُونَ ابْنَةَ لَبُونٍ وَ عِشْرُونَ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَ عِشْرُونَ ابْنَ لَبُونِ ذَكَراً وَ قِيمَةُ كُلِّ بَعِيرِ مِنَ الْوَرِقِ مِائَةٌ وَ عِشْرُونَ دِرْهَماً أَوْ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ وَ مِنَ الْغَنَمِ قِيمَةُ كُلِّ نَابٍ مِنَ الْإِبِلِ عِشْرُونَ شَاةً.

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ فِي الدِّيَةِ.

فرمود: دیه مسلمان ده هزار نقره یا هزار مثقال طلا یا هزار گوسفند - که بنا بر سن و سالشان سه نوع هستند - و یا صد شتر - که باید مطابق با سن و سال مخصوص باشند - و یا دویست گاو است.

3- عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام در مورد قتل خطایی شبه عمد که شخص با تازیانه یا عصا و یا سنگ دیگری را بکشد فرمود:

دیه چنین موردی سنگین است و آن صد شتر است که در میان آنها، چهل شتر آبستن که بین شش تا نه ساله باشند سی شتر چهار ساله و سی ماده شتر دو ساله خواهد بود. و دیه قتل خطایی، سی شتر چهار ساله سی شتر دو ساله بیست ماده شتر یک ساله و بیست شتر نر دو ساله است و قیمت هر شتر به درهم صد و بیست در هم یا ده دینار است و از گوسفند قیمت هر شتر پیری بیست گوسفند است.

4 - جمیل بن دراج گوید: امام علیه السلام در مورد دیه فرمود:

قَالَ: أَلْفُ دِينَارٍ أَوْ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ يُؤْخَذُ مِنْ أَصْحَابِ الْحُلَلِ الْحُلَلْ وَيُؤْخَذُ مِنْ أَصْحَابِ الْإِبِلِ الْإِبِلُ وَ مِنْ أَصْحَابِ الْغَنَمِ الْغَنَمُ وَ مِنْ أَصْحَابِ الْبَقَرِ الْبَقَرُ.

5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ وَ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ نْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

الدَّيَّةُ عَشَرَةُ آلَافٍ دِرْهَم أَوْ أَلْفُ دِينَارٍ.

قَالَ جَمِيلٌ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

الدِّيَةُ مِائَةٌ مِنَ الإِبل.

6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ كُلَيْبِ الْأَسَدِيٌّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُقْتَلُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ مَا دِيَتُهُ؟

قَالَ: دِيَةٌ وَ ثُلُتٌ.

7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:

دیه هزار دینار یا ده هزار درهم است. از صاحبان حله، حله می گیرند؛ از شتر داران شتر از گوسفندداران گوسفند و از گاو داران گاو بر می دارند.

5 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

دیه، ده هزار درهم نقره یا هزار دینار طلا است.

جمیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دیه صد شتر است.

6 - کلیب اسدی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی در ماه حرام مرتكب قتل می شود؛ دیه اش چیست؟

فرمود: دیه اش یک دیه کامل به اضافه یک سوم دیگر است.

7 - علاء بن فضیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

فِي قَتْل الْخَطَإٍ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ أَوْ أَلْفَ مِنَ الْغَنَم أَوْ عَشَرَةُ آلَافٍ دِرْهَم أَوْ أَلْفُ دِينَارٍ، فَإِنَّ كَانَ الْإِبِلُ فَخَمْسٌ وَ عِشْرُونَ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ ابْنَةَ لَبُونِ وَ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ حِقَّةً وَ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ جَذَعَةً، وَالدِّيَةُ المُغَلَّظَةُ فِي الْخَطَا الَّذِي يُشْبِهُ العَمْدَ الَّذِي يَضْرِبُ بِالْحَجَرِ أَوْ بِالْعَصَا الضَّرْبَةَ وَ الضَّرْبَتَيْنِ لا يُرِيدُ قَتَلَةَ فَهِيَ أَثَلاثُ ثَلاتٌ وَ ثَلاثُونَ حِقَّةً وَ ثَلاثٌ وَ ثَلاثُونَ جَذَعَةٌ وَ أَرْبَعَةٌ وَثَلاثُونَ ثَنِيَّةٌ كُلُّهَا خَلِفَةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ وَإِنْ كَانَ مِنَ الْغَنَمِ فَأَلْفُ كَبْشِ، وَالْعَمْدُ هُوَ الْقَوَدُ أَوْ رِضَا وَلِيُّ الْمَقْتُولِ.

8 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ وَ ابْنِ جَمِيعاً عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ وَ غَيْرِهِمَا عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام فِي الدِّيَةِ.

قَالَ: هِيَ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ وَ لَيْسَ فِيهَا دَنَانِيرُ وَلَا دَرَاهِمْ وَ لَا غَيْرُ ذَلِكَ.

قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَيْر: فَقُلْتُ لِجَمِيلِ: هَلْ لِلْإِبِل أَسْنَانٌ مَعْرُوفَةٌ؟

در قتل خطایی، دیه صد شتر یا هزار گوسفند یا ده هزار درهم و یا هزار دینار است. پس اگر شتر باشد، بیست و پنج ماده شتر یک ساله بیست و پنج ماده شتر دو ساله، بیست و پنچ شتر چهار ساله و بیست و پنج شتر پنج ساله است.

و دیه سنگین در خطای شبه عمد که با سنگ یا عصا یک یا دو ضربه می زند در حالی که قصد کشتن ندارد بر سه گروه سنی است سی و سه شتر چهار ساله، سی و سه شتر پنچ ساله و سی و چهار شتر شش ساله که همگی آنان آبستن بوده و توانایی نزدیکی با شتر نر را داشته باشند و اگر از گوسفند باشد هزار گوسفند نر خواهد بود وحكم قتل عمد، قصاص یا رضایت اولیای دم است.

8 - محمد بن مسلم زراره و دیگران گویند: امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) درباره دیه فرمود:

دیه، صد شتر است؛ نه دینار و درهم، و نه غیر آن.

ابن ابی عمیر گوید به جمیل گفتم: آیا شتران باید سن مشخصی داشته باشند؟

فَقَالَ: نَعَمْ ثَلاثٌ وَثَلاثُونَ حِقَّةٌ وَ ثَلاثٌ وَ ثَلاثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعٌ وَ ثَلاثُونَ ثَنِيَّةٌ إِلَى بَازِلِ عَامِهَا كُلُّهَا خَلِفَةٌ إِلَى بَازِلِ عَامِهَا.

قَالَ : رَوَى ذَلِكَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْهُمَا وَ زَادَ عَلِيُّ بْنُ حَدِيدٍ فِي حَدِيثِهِ: أَنَّ ذَلِكَ فِي الْخَطَا.

قَالَ: قِيلَ لِجَمِيلِ: فَإِنْ قَبِلَ أَصْحَابُ الْعَمْدِ الدِّيَةَ كَمْ لَهُمْ؟

قَالَ: مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ إِلَّا أَنْ يَصْطَلِحُوا عَلَى مَالٍ أَوْ مَا شَاءُوا مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ.

9 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:

مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَإِنَّهُ يُقَادُ بِهِ إِلَّا أَنْ يَرْضَى أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنْ يَقْبَلُوا الدِّيَةَ أَوْ يَتَرَاضَوْا بِأَكْثَرَ مِنَ الدِّيَةِ أَوْ أَقَلَّ مِنَ الدِّيَةِ فَإِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ بَيْنَهُمْ جَازَ وَ إِنْ تَرَاجَعُوا أقيدوا.

گفت: آری، سی و سه شتر چهارساله، سی و سه شتر پنج ساله و سی وسه شتر شش ساله که همگی باید آبستن باشند.

جمیل گفت: این حکم را برخی از یاران ما از آن دو امام همام علیهما السلام نقل کرده اند و علی بن حدید در روایت خود افزوده که این دیه در قتل خطایی پرداخت می شود.

ابن ابی عمیر گوید: به جمیل گفته شد: اگر اولیای دم در قتل عمد دیه را بپذیرند چه چقدر باید دیه پرداخته شود؟

گفت: صد شتر مگر آنکه بر مال دیگری مصالحه کنند یا چیز دیگری بخواهند.

9 - یکی از اصحاب ما گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس مؤمنی را از روی عمد بکشد قصاص می شود؛ مگر آن که اولیای دم به دیه گرفتن رضایت دهند یا این که به بیش از دیه یا کمتر از آن تراضی کنند پس اگر تراضی کنند، جایز خواهد بود و اگر از نظرشان برگردند، قصاص می کنند.

وَ قَالَ: الدُّيَةُ عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَم أَوْ أَلْفُ دِينَارٍ أَوْ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ.

10 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ علیه السلام يَقُولُ:

تُسْتَأْدَى دِيَةُ الْخَطَا فِي ثَلاثِ سِنِينَ وَ تُسْتَأْدَى دِيَةُ الْعَمْدِ فِي سَنَةٍ.

و فرمود: دیه، ده هزار در هم یا هزار دینار یا صد شتر است.

10 - ابو ولاد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرمود:

در قتل خطایی دیه را ظرف سه سال باید ادا کنند و در قتل عمدی، ظرف یک سال.

بخش هفتم

حکم گروهی که در یک قتل شرکت می کنند

(7) بَابُ الْجَمَاعَةِ يَجْتَمِعُونَ عَلَى قَتْلِ وَاحِدٍ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي عَشَرَةِ اشْتَرَكُوا فِي قَتْلَ رَجُلٍ.

قَالَ: يُخَيَّرُ أَهْلُ الْمَقْتُولِ فَأَيَّهُمْ شَاءُوا قَتَلُوا وَ يَرْجِعُ أَوْلِيَاؤُهُ عَلَى الْبَاقِينَ بِتِسْعَةِ أَعْشَارِ الدِّيَةِ.

بخش هفتم

حکم گروهی که در یک قتل شرکت می کنند

1 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره ده نفری که با کمک همدیگر، یک نفر را کشته بودند فرمود:

اولیای دم هر کدام از قاتلان را که بخواهند انتخاب می کنند و می کشند و اولیای شخص قصاص شده نه دهم دیه را از نه قاتل دیگر دریافت می کنند.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي رَجُلَيْنِ قَتَلا رَجُلاً.

قَالَ: إِنْ أَرَادَ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ قَتَلَهُمَا أَدَّوْا دِيَةٌ كَامِلَةً وَ قَتَلُوهُمَا وَ تَكُونُ الدِّيَةُ بَيْنَ أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولَيْنِ فَإِنْ أَرَادُوا قَتْلَ أَحَدِهِمَا فَقَتَلُوهُ أَدَّى الْمَتْرُولُ نِصْفَ الدِّيَةِ إِلَى أَهْلِ الْمَقْتُولِ وَإِنْ لَمْ يُؤَدِّ دِيَةَ أَحَدِهِمَا وَ لَمْ يَقْتُلْ أَحَدَهُمَا قَبِلَ الدِّيَةَ صَاحِبُهُ مِنْ كِلَيْهِمَا.

3 - عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا قَتَلَ الرَّجُلانِ وَ الثَّلاثَةُ رَجُلاً فَإِنْ أَرَادَ أَوْلِيَاؤُهُ قَتْلَهُمْ تَرَادُّوا فَضْلَ الدِّيَاتِ وَإِلَّا أَخَذُوا دِيَةً صَاحِبِهِمْ.

4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيُّ عَنْ أَبَانِ عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: عَشَرَةٌ قَتَلُوا رَجُلاً.

2 - عبد الله بن مسکان گوید: امام صادق علیه السلام درباره دو نفری که شخصی را به قتل رسانده بودند فرمود:

اگر اولیای دم بخواهند هر دو را قصاص کنند یک دیه کامل می پردازند و آن دو را می کشند و دیه بین اولیای دم دو قاتل تقسیم می شود پس اگر بخواهند یک قاتل را قصاص کنند، چنین می کنند و آن قاتلی که قصاص نشده نصف دیه را به اولیای قاتل قصاص شده می پردازد و اگر اولیای مقتول دیه یکی از قاتلان را نپردازند و هیچ کدام از قاتلان را نکشند دیه مقتول را از هر دوی آنها می گیرند.

3 - ابن مسکان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که دو یا سه نفر شخصی را بکشند؛ اگر اولیای دم بخواهند همه قاتلان را قصاص کنند اضافه دیه آنان را باید بپردازند و گرنه دیه مقتول را دریافت می کنند.

4 - فضيل بن یسار گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: اگر ده نفر با یاری همدیگر مردی را به قتل برسانند، (تکلیف چه خواهد بود؟)

فَقَالَ: إِنْ شَاءَ أَوْلِيَاؤُهُ قَتَلُوهُمْ جَمِيعاً وَ غَرِمُوا تِسْعَ دِيَاتٍ وَ إِنْ شَاءُ وا تَخَيَّرُوا رَجُلاً فَقَتَلُوهُ وَأَدَّى التَّسْعَةُ الْبَاقُونَ إِلَى أَهْلِ الْمَقْتُولِ الْأَخِيرِ عُشْرَ الدِّيَةِ كُلُّ رَجُلٍ منْهُمْ.

قَالَ: ثُمَّ إِنَّ الْوَالِيَ بَعْدُ يَلِي أَدَبَهُمْ وَ حَبْسَهُمْ.

5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَن ابنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ علیه السلام:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِى أَرْبَعَةٍ شَربُوا فَسَكِرُوا فَأَخَذَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ السَّلاحَ فَاقْتَتَلُوا فَقُتِلَ اثْنَانِ وَ جُرِحَ اثْنَانِ فَأَمَرَ بِالْمَجْرُوحَيْنِ فَضُرِبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَ قَضَى بِدِيَةِ الْمَقْتُولَيْنِ عَلَى الْمَجْرُوحَيْنِ وَأَمَرَ أَنْ يُقَاسَ جرَاحَةُ الْمَجْرُوحَيْنِ فَتُرْفَعَ مِنَ الدُّيَةِ فَإِنْ مَاتَ المَجْروحَانِ فَلَيْسَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولَيْنِ شَيْءٌ.

فرمود: اگر صاحبان خون بخواهند می توانند هر ده نفر را بکشند و معادل خون بهای نه نفر را به وارثان آن ده نفر بپردازند تا میان خود تقسیم کنند و اگر بخواهند، حق دارند که یک نفر را انتخاب کرده بکشند و آن نه نفر دیگر هر کدام یک دهم خون بها را به خانواده فرد قصاص شده بپردازند.

فرمود: سپس حاکم آنان را تأدیب نموده و به زندان می افکند.

5 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره چهار نفری که شراب نوشیده و مست شده بودند و برخی از آنان بر برخی دیگر سلاح کشیده و جنگ کرده بودند. پس دو نفر کشته شده و دو نفر زخمی شده بودند؛ این گونه داوری کرد:

هر کدام از آن دو زخمی را هشتاد شلاق زدند و حکم نمود که دیه دو مقتول را آن دو زخمی بپردازند. آنگاه دستور داد که میزان جراحت دو زخمی را محاسبه نموده، به همان اندازه از دیه کسر کنند و اگر آن دو زخمی مردند دیه ای به عهده اولیای دم آنان نخواهد بود.

6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

رُفِعَ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام سِتَّةُ غِلْمَانٍ كَانُوا فِي الْفُرَاتِ فَغَرِقَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَشَهِدَ ثَلاثَةٌ مِنْهُمْ عَلَى اثْنَيْنِ أَنَّهُمَا غَرَّقَاهُ وَ شَهِدَ اثْنَانِ عَلَى الثَّلَاثَةِ أَنَّهُمْ غَرَّقُوهُ، فَقَضَى علیه السلام بِالدِّيَةِ أَحْمَاساً ثَلاثَةَ أَحْمَاسٍ عَلَى الاثْنَيْنِ وَ خُمُسَيْنِ عَلَى الثَّلَاثَةِ.

7 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رَجُلَيْنِ اجْتَمَعَا عَلَى قَطْعِ يَدِ رَجُلٍ.

قَالَ: إِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْطَعَهُمَا أَدَّى إِلَيْهِمَا دِيَةَ يَدٍ فَاقْتَسَمَا ثُمَّ يَقْطَعُهُمَا وَ إِنْ أَحَبَّ أَخَذَ مِنْهُمَا دِيَةً يَدٍ.

قَالَ: وَ إِنْ وَ إِنْ قَطَعَ يَدَ أَحَدِهِمَا رَدَّ الَّذِي لَمْ يُقْطَعْ يَدُهُ عَلَى الَّذِي قُطِعَتْ يَدُهُ رُبُعَ الدية.

6 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

به امیرمؤمنان علی علیه السلام خبر دادند که شش نوجوان در رودخانه فرات بودند و یکی از آنان غرق شده است. پس سه نفر از آنان شهادت دادند که آن دو نفر دیگر مقتول را غرق کرده اند و آن دو نفر شهادت دادند که آن سه نفر او را غرق کردند.

حضرت علی علیه السلام حکم فرمود که دیه پنج قسمت شود: سه پنجم را آن دو نفر و دو پنجم را سه نفر دیگر بپردازند.

7 - ابوبصیر گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدند: اگر دو نفر به صورت مشترک دست انسان را قطع کنند (چه حکمی دارد؟)

فرمود: اگر مایل باشد می تواند دست هر دو جانی را قطع کند؛ اول خون بهای یک دست زاید را به آن دو جانی می پردازد تا میان خود تقسیم کنند؛ سپس دست هر دو را قطع می کند و اگر مایل باشد خون بهای دست خود را از آن دو دریافت می کند.

فرمود: و اگر دست یکی از آنها را ببرد جانی دیگر باید یک چهارم خون بهای کامل را به شریک جنایتش بپردازد.

8 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ ي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي حَائِطِ اشْتَرَكَ فِي هَدْمِهِ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ فَوَقَعَ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمْ فَمَاتَ فَضَمَّنَ الْبَاقِينَ دِيَتَهُ، لأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ضَامِنٌ صَاحِبِهِ.

9 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أبي الْعَبَّاسِ وَ غَيْرِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا اجْتَمَعَتِ الْعِدَّةُ عَلَى قَتْلِ رَجُلٍ وَاحِدٍ حَكَمَ الْوَالِي أَنْ يُقْتَلَ أَيُّهُمْ شَاءُ وا وَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَقْتُلُوا أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ إِنَّ اللهَ عز وجل يَقُولُ: وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ.)10 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي عَبْدِ وَ حُرِّ قَتَلَا رَجُلاً حراً.____________8 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امیر مؤمنان علی علیه السلام در مورد دیواری که سه نفر به صورت مشترک آن را خراب کرده و بر روی یکی از آنان افتاده و آن شخص مرده بود این گونه حکم فرمود که آن دو نفری را که زنده مانده بودند ضامن پرداخت دیه دانست؛ زیرا هر کدام از آن سه نفر ضامن دیگری بوده است.9 - ابوعباس و دیگران گویند: امام صادق علیه السلام فرمود:هرگاه عده ای به صورت مشترک یک نفر را بکشند حاکم حکم می کند که اولیای دم هر کدام از قاتلان را که می خواهند بکشند؛ اما حق ندارند بیش از یک نفر بکشند. خداوند متعال می فرماید: «و هر کس از روی ستم کشته شود به راستی که برای ولی او سلطه ای قرار داده ایم؛ از این رو در کشتن زیاده روی نکند».10 - اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام درباره برده و شخص آزادی که مرد آزادی را کشته بودند فرمود:

قَالَ: إِنْ شَاءَ قَتَلَ الْحُرَّ وَ إِنْ شَاءَ قَتَلَ الْعَبْدَ فَإِنِ اخْتَارَ قَتْلَ الْحُرِّ ضَرَبَ جَنْبَيِ الْعَبْدِ.اگر اولیای دم بخواهند شخص آزاد را می کشند و اگر می خواهند برده را می کشند. پس اگر کشتن شخص آزاد را برگزیدند بر پهلوهای برده شلاق می زنند.### بخش هشتم#### حکم کسی که به کشتن انسان امر می کند(8 بَابُ الرَّجُلِ يَأْمُرُ رَجُلاً بِقَتْلِ رَجُلٍ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَمَرَ رَجُلاً بِقَتْلِ رَجُلٍ فَقَتَلَهُ.فَقَالَ: يُقْتَلُ بِهِ الَّذِي قَتَلَهُ وَ يُحْبَسُ الْآمِرُ بِقَتْلِهِ فِي السِّجْنِ حَتَّى يَمُوتَ.2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي رَجُل أَمَرَ عَبْدَهُ أَنْ يَقْتُلَ رَجُلاً فَقَتَلَهُ.بخش هشتمحکم کسی که به کشتن انسان امر می کند1 - زراره گوید: امام باقر علیه السلام درباره مردی که به دیگری دستور داده بود شخصی را بکشد و او نیز آن شخص را کشته بود فرمود:قاتل قصاص می شود و آن کسی که فرمان قتل را صادر کرده باید در زندان بماند تا زمانی که بمیرد.2 - اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که به برده اش فرمان داده بود شخصی را بکشد و او نیز این کار را انجام داده بود فرمود:

قَالَ: فَقَالَ : يُقْتَلُ السَّيِّدُ بِهِ.3 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَمَرَ عَبْدَهُ أَنْ يَقْتُلَ رَجُلاً فَقَتَلَهُ.فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: وَهَلْ عَبْدُ الرَّجُلِ إِلَّا كَسَوْطِهِ أَوْ كَسَيْفِهِ؟ يُقْتَلُ السَّيِّدُ بِهِ وَ يُسْتَوْدَعُ الْعَبْدُ السِّجْنَ.مولا به خاطر صدور فرمان قتل کشته می شود.3 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره مردی که به برده اش دستور داده بود شخصی را به قتل برساند و برده نیز مرتکب این قتل شده بود فرمود:آیا برده انسان جز همانند تازیانه و شمشیر اوست؟! مولا به خاطر صدور فرمان قتل کشته می شود و برده را به زندان می اندازند.### بخش نهم#### حکم کسی که دو نفر یا بیشتر را می کشد(9 بَابُ الرَّجُلِ يَقْتُلُ رَجُلَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ الرَّجُلَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ قُتِلَ بِهِمْ.بخش نهمحکم کسی که دو نفر یا بیشتر را می کشد1 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هرگاه شخصی مرتکب قتل دو نفر یا بیشتر شود، کشته خواهد شد.

2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام:أَنَّ قَوْماً احْتَفَرُوا زُنْيَةً لِلْأَسَدِ بِالْيَمَنِ فَوَقَعَ فِيهَا الْأَسَدُ فَازْدَحَمَ النَّاسُ عَلَيْهَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْأَسَدِ، فَوَقَعَ فِيهَا رَجُلٌ فَتَعَلَّقَ بِآخَرَ فَتَعَلَّقَ الْآخَرُ بِآخَرَ وَالْآخَرُ بِآخَرَ فَجَرَحَهُمُ الْأَسَدُ فَمِنْهُمْ مَنْ مَاتَ مِنْ جِرَاحَةِ الأَسَدِ وَ مِنْهُمْ مَنْ أُخْرِجَ فَمَاتَ فَتَشَاجَرُوا فِي ذَلِكَ حَتَّى أَخَذُوا السُّيُوفَ.فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: هَلُمُوا أَقْضِي بَيْنَكُمْ. فَقَضَى أَنَّ لِلْأَوَّلِ رُبُعَ الدِّيَةِ وَلِلثَّانِي ثُلُثَ الدِّيَةِ وَلِلثَّالِثِ نِصْفَ الدِّيَةِ وَ لِلرَّابِع دِيَةٌ كَامِلَةٌ وَ جَعَلَ ذَلِكَ عَلَى قَبَائِلِ الَّذِينَ ازْدَ حَمُوا.فَرَضِيَ بَعْضُ الْقَوْمِ وَ سَخِطَ بَعْضُ ، فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَ أُخْبِرَ بِقَضَاءِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَأَجَازَهُ.____________2 - مسمع بن عبدالملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:در یمن گروهی برای به دام انداختن شیر گودالی کندند. شیری در گودال افتاد. مردم جمع شدند و به شیر نگاه می کردند در این هنگام شخصی در حال سقوط به گودال بود از از این رو به شخص دیگری آویزان شد؛ دیگری نیز به شخصی دیگر، و او هم به شخص دیگری آویزان شد و همگی در گودال افتادند شیر آنان را زخمی کرد. پس بعضی از آنان به خاطر جراحتی که شیر به آنان وارد کرده بود در همان گودال مردند و بعضی دیگر، بیرون آورده شده و مردند مردم درباره آن اختلاف کردند؛ به حدی که دست به شمشیر بردند.امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: بیایید میان شما داوری نمایم.آنگاه حکم فرمود که شخص اول یک چهارم دیه و دومی یک سوم و سومی، نصف و چهارمی دیه کامل دارد و پرداخت آن را به عهده قبیله هایی که در کنار گودال جمع شده بودند قرار داد.بعضی از آنان به این حکم رضایت دادند و برخی دیگر خشمگین شدند. از این رو به پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم خبر دادند و قضاوت امیر مؤمنان علی علیه السلام را برای آن حضرت بازگو نمودند. اما پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم آن را تأیید نمود.

3 - وَ فِي رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي أَرْبَعَةِ نَفَرٍ أَطْلَعُوا فِي زُنْيَةِ الْأَسَدِ فَخَرَّ أَحَدُهُمْ فَاسْتَمْسَكَ بِالثَّانِي وَ اسْتَمْسَكَ الثَّانِي بِالثَّالِثِ وَ اسْتَمْسَكَ الثَّالِثُ بِالرَّابِع حَتَّى أَسْقَطَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً عَلَى الْأَسَدِ فَقَتَلَهُمُ الْأَسَدُ فَقَضَى بِالْأَوَّلِ فَرِيسَةَ الْأَسَدِ وَ غَرَّمَ أَهْلَهُ ثُلُثَ الدِّيَةِ لِأَهْلِ الثَّانِي وَ غَرَّمَ أَهْلَ الثَّانِي لِأَهْلِ الثَّالِثِ ثُلُثَيِ الدِّيَةِ وَ غَرَّمَ الثَّالِثَ لِأَهْلِ الرَّابِع دِيَةً كَامِلَةً.3 - محمد بن قیس این روایت را با این تفاوت از امام باقر علیه السلام نقل می کند که امیرمؤمنان على علیه السلام چنین حکم فرمود:شخص اولی، خوراک شیر است (دیه ای ندارد و اولیای او یک سوم دیه را به اولیای دومی بپردازند و اولیای دومی دو سوم دیه را به اولیای سومی بپردازند و اولیای سومی به اولیای چهارمی دیه کامل بپردازند.)### بخش دهم#### حكم فراری دادن جانی(10 بَابُ الرَّجُلِ يُخَلِّصُ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقَوَدُ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ رَجُلاً عَمْداً فَرُفِعَ إِلَى الْوَالِي فَدَفَعَهُ الْوَالِي إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ لِيَقْتُلُوهُ فَوَثَبَ عَلَيْهِمْ قَوْمٌ فَخَلَّصُوا الْقَاتِلَ مِنْ أَيْدِي الْأَوْلِيَاءِ.بخش دهمحکم فراری دادن جانی1 - حریز گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی شخص دیگری را از روی عمد کشت و او را نزد حاکم بردند حاکم او را به اولیای مقتول سپرد تا او را بکشند. در این هنگام عده ای به سوی اولیای مقتول هجوم آوردند و قاتل را از چنگ آنان درآوردند (چه حکمی دارد؟)

فَقَالَ: أَرَى أَنْ يُحْبَسَ الَّذِينَ خَلَّصُوا الْقَاتِلَ مِنْ أَيْدِي الْأَوْلِيَاءِ حَتَّى يَأْتُوا بِالْقَاتِلِ.قِيلَ: فَإِنْ مَاتَ الْقَاتِلُ وَ هُمْ فِي السِّجْنِ؟قَالَ: فَإِنْ مَاتَ فَعَلَيْهِمُ الدِّيَةُ يُؤَدُّونَهَا جَمِيعاً إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ.فرمود به نظر من باید نجات دهندگان قاتل را در حبس نگه دارند تا این که قاتل را تحویل دهند.پرسیدند: اگر در حالی که نجات دهندگان در زندان هستند قاتل بمیرد (تکلیف چیست؟)فرمود: اگر قاتل بمیرد نجات دهندگان باید دست جمعی خون بهای مقتول را به اولیای او بپردازند.### بخش یازدهم#### حکم کسی که در قتل به قاتل کمک می کند(11 بَابُ الرَّجُلِ يُمْسِكُ الرَّجُلَ فَيَقْتُلُهُ آخَرُ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابنِ أَبي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلَيْنِ أَمْسَكَ أَحَدُهُمَا وَ قَتَلَ الْآخَرُ.قَالَ: يُقْتَلُ الْقَاتِلُ وَ يُحْبَسُ الْآخَرُ حَتَّى يَمُوتَ غَمْاً كَمَا كَانَ حَبَسَهُ عَلَيْهِ حَتَّى مَاتَ غَمّاً.بخش یازدهمحکم کسی که در قتل به قاتل کمک می کند1 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امیرمؤمنان علی علیه السلام در مورد دو نفری که یکی از آنان مقتول را نگه داشته و دیگری او را کشته بود این گونه داوری نمود و فرمود:قاتل باید کشته شود و دیگری زندانی گردد تا این که از غم و غصه بمیرد؛ همان طور که او، مقتول را دستگیر نموده بود تا این که از غم و غصه مرد.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ شَدَّ عَلَى رَجُل لِيَقْتُلَهُ وَ الرَّجُلُ فَارٌ مِنْهُ فَاسْتَقْبَلَهُ رَجُلٌ آخَرُ فَأَمْسَكَهُ عَلَيْهِ حَتَّى جَاءَ الرَّجُلُ فَقَتَلَهُ فَقَتَلَ الرَّجُلَ الَّذِي قَتَلَهُ وَ قَضَى عَلَى الْآخَرِ الَّذِي أَمْسَكَهُ عَلَيْهِ أَنْ يُطْرَحَ فِي السِّجْنِ أَبَداً حَتَّى يَمُوتَ فِيهِ، لِأَنَّهُ أَمْسَكَهُ عَلَى الْمَوْتِ.3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ قَالَ:كُنْتُ شَاهِداً عِنْدَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَ رَجُلٌ يُنَادِي بِأَبِي جَعْفَرِ الْمَنْصُورِ وَ هُوَ يَطُوفُ وَ يَقُولُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! إِنَّ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ طَرَقَا أُخِي لَيْلاً فَأَخْرَجَاهُ مِنْ مَنْزِلِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ إِلَيَّ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي مَا صَنَعَا بِهِ.فَقَالَ لَهُمَا: مَا صَنَعْتُمَا بِهِ؟فَقَالا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! كَلَّمْنَاهُ فَرَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ.____________2 - سماعه گوید: مردی به دیگری حمله برده بود تا او را بکشد، و آن شخص فرار می کرد؛ در این هنگام نفر سومی از راه رسید و او را گرفت تا قاتل آمده و او را کشت.امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره این ماجرا حکم نمود که قاتل را بکشند و دیگری را که مقتول را نگه داشته بود به زندان افکنده و او را حبس ابد نمایند تا در آن جا بمیرد؛ زیرا او مقتول را نگه داشته بود تا بمیرد.3 - عمرو بن ابو مقدام گوید: در مسجد الحرام شاهد بودم که منصور عباسی در حال طواف بود، مردی صدا می زد و می گفت: ای امیرمؤمنان! این دو مرد، شبی برادرم را دعوت کرده و از خانه اش بیرون بردند برادرم تا این زمان بازنگشته است. به خدا سوگند! نمی دانم آنان با برادرم چه کرده اند.آن دو نفر گفتند: ای امیرمؤمنان! ما با او به گفت و گو پرداختیم و پس از آن او به خانه اش بازگشت.

فَقَالَ لَهُمَا: وَافِيَانِي غَداً صَلَاةَ الْعَصْرِ فِي هَذَا الْمَكَانِ.فَوَافَوْهُ مِنَ الْغَدِ صَلاةَ الْعَصْرِ وَ حَضَرْتُهُ فَقَالَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ هُوَ قَابِضٌ عَلَى يَدِهِ: يَا جَعْفَرًا اقْضِ بَيْنَهُمْ.فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! اقْضِ بَيْنَهُمْ أَنْتَ.فَقَالَ لَهُ: بِحَقِّى عَلَيْكَ إِلَّا قَضَيْتَ بَيْنَهُمْ.قَالَ: فَخَرَجَ جَعْفَرٌ علیه السلام فَطْرِحَ لَهُ مُصَلَّى قَصَبٍ فَجَلَسَ عَلَيْهِ ثُمَّ جَاءَ الْخُصَمَاءُ فَجَلَسُوا قُدَّامَهُ فَقَالَ: مَا تَقُولُ؟قَالَ: يَا بْنَ رَسُولِ اللَّهِ! إِنَّ هَذَيْنِ طَرَقَا أَخِي لَيْلاً فَأَخْرَجَاهُ مِنْ مَنْزِلِهِ فَوَ اللَّهِ مَا رَجَعَ إِلَيَّ وَ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي مَا صَنَعَا بِهِ.فَقَالَ: مَا تَقُولان؟فَقَالا: يَابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! كَلَّمْنَاهُ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ.فَقَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام: يَا غُلامُ اكْتُبْ:____________منصور به آن دو نفر گفت: فردا هنگام نماز عصر به نزد من بیایید.آنان هنگام نماز عصر فردای آن روز پیش منصور آمدند منصور در حالی که با دست خود دست امام صادق علیه السلام را گرفته بود به آن حضرت گفت: ای جعفر! بین اینان حکم کن.امام علیه السلام فرمود: ای امیرمؤمنان! خودت درباره آنان داوری کن.منصور گفت: سوگند به حقی که به گردنت دارم باید قضاوت نمایی.پس امام صادق علیه السلام از مجلس منصور بیرون آمد جانمازی حصیری برای ایشان انداختند و امام علیه السلام بر روی آن نشست. سپس طرفین دعوا آمدند و مقابل ایشان نشستند.امام علیه السلام فرمود: چه می گویی؟شاکی گفت: ای پسر پیامبر خدا! این دو نفر برادرم را شب هنگام دعوت نمودند و او را از خانه اش بیرون بردند به خدا قسم! برادرم هنوز باز نگشته است و به خدا سوگند! نمی دانم این دو نفر با برادرم چه کرده اند.حضرت فرمود: شما دو نفر چه می گویید؟گفتند: ای پسر پیامبر خدا! ما با او گفت و گو کردیم سپس به خانه اش بازگشت.فرمود: ای غلام! بنویس:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: «كُلُّ مَنْ طَرَقَ رَجُلاً بِاللَّيْلِ فَأَخْرَجَهُ مِنْ مَنْزِلِهِ فَهُوَ لَهُ ضَامِنٌ إِلَّا أَنْ يُقِيمَ الْبَيِّنَةَ أَنَّهُ قَدْ رَدَّهُ إِلَى مَنْزِلِهِ».يَا غُلَامُ! نَحْ هَذَا فَاضْرِبْ عُنُقَهُ.فَقَالَ: يَا بْنَ رَسُولِ اللَّهِ! وَ اللَّهِ مَا أَنَا قَتَلْتُهُ وَ لَكِنِّي أَمْسَكْتُهُ ثُمَّ جَاءَ هَذَا فَوَجَأَهُ فَقَتَلَهُ.فَقَالَ: أَنَا بْنُ رَسُولِ اللهِ! يَا غُلامُ نَحْ هَذَا وَ اضْرِبْ عُنُقَ الْآخَرِ.فَقَالَ: يَا بْنَ رَسُولِ اللهِ! وَ اللَّهِ مَا عَذَّبْتُهُ وَ لَكِنِّي قَتَلْتُهُ بِضَرْبَةٍ وَاحِدَةٍ.فَأَمَرَ أَخَاهُ فَضَرَبَ عُنْقَهُ ثُمَّ أَمَرَ بِالآخَرِ فَضَرَبَ جَنْبَيْهِ وَ حَبَسَهُ فِي السِّجْنِ وَوَقَّعَ عَلَى رَأْسِهِ: يُحْبَسُ عُمُرَهُ وَ يُضْرَبُ فِي كُلِّ سَنَةٍ خَمْسِينَ جَلْدَةً.4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:____________بسم الله الرحمن الرحيم، پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «هر کس، شخصی را شب هنگام دعوت کند و او را از خانه اش بیرون آورد ضامن او است؛ مگر این که شاهدی بیاورد که او را به خانه اش برگردانده است» ای غلام! این یکی را ببر و گردنش را بزن.آن شخص گفت: ای پسر پیامبر خدا! به خدا سوگند! من او را نکشتم؛ بلکه او را نگه داشتم و آن دیگری آمد و او را کشت.حضرت فرمود: من پسر پیامبر خدا هستم ای غلام! این را کنار بگذار و گردن آن یکی را بزن.آن شخص گفت: ای پسر پیامبر خدا! به خدا سوگند! من او را شکنجه نکردم؛ بلکه با یک ضربه کشتم.پس امام علیه السلام به برادر مقتول فرمان نمود و او گردنش را زد و دستور فرمود بر پهلوهای دیگری شلاق بزنند و او را زندانی نمودند و بالای جایگاه زندانش نوشتند: «برای همیشه زندانی شود و در هر سال پنجاه ضربه تازیانه بخورد».4 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

أَنَّ ثَلاثَةَ نَفَرٍ رُفِعُوا إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام وَاحِدٌ مِنْهُمْ أَمْسَكَ رَجُلاً وَ أَقْبَلَ آخَرُ فَقَتَلَهُ وَ الْآخَرُ يَرَاهُمْ فَقَضَى فِي الرُّؤْيَةِ أَنْ تُسْمَلَ عَيْنَاهُ وَ فِي الَّذِي أَمْسَكَ أَنْ يُسْجَنَ حَتَّى يَمُوتَ كَمَا أَمْسَكَهُ وَ قَضَى فِي الَّذِي قَتَلَ أَنْ يُقْتَلَ.سه نفر را نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام بردند که یکی از آنان شخصی را گرفته و دیگری او را کشته بود و سومی، آنان را نگاه می کرد.حضرت علی علیه السلام درباره شخصی که منظره قتل را می نگریست حکم نمود که چشمش را کور کنند و درباره شخصی که مقتول را نگه داشته بود حکم فرمود که زندانی شود تا بمیرد؛ همان طور که مقتول را نگه داشته بود تا بمیرد و درباره قاتل حکم فرمود که کشته شود.### بخش دوازدهم#### حکم افتادن روی دیگری وکشتن او(12 بَابُ الرَّجُلِ يَقَعُ عَلَى الرَّجُلِ فَيَقْتُلُهُ)1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ وَقَعَ عَلَى رَجُلٍ فَقَتَلَهُ.فَقَالَ: لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ.2 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ دَفَعَ رَجُلاً عَلَى رَجُلٍ فَقَتَلَهُ.بخش دوازدهمحکم افتادن روی دیگری و کشتن او1 - عبید بن زراره گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی که روی شخص دیگری افتاده بود و باعث مرگ او شده بود پرسیدم.فرمود: حکمی ندارد.2 - ابن رئاب و عبدالله بن سنان گویند: امام صادق علیه السلام درباره مردی که شخصی را روی دیگری انداخته و باعث قتل شخص سوم شده بود فرمود:

فَقَالَ: الدِّيَةُ عَلَى الَّذِي وَقَعَ عَلَى الرَّجُلِ فَقَتَلَهُ لِأَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ.قَالَ: وَ يَرْجِعُ الْمَدْفُوعُ بِالدِّيَةِ عَلَى الَّذِي دَفَعَهُ.قَالَ: وَ إِنْ أَصَابَ الْمَرْفُوعَ شَيْءٌ فَهُوَ عَلَى الدَّافِعِ أَيْضاً.3 - الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ بْن زُرَارَةَ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ وَقَعَ عَلَى رَجُلٍ مِنْ فَوْقِ الْبَيْتِ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا.فَقَالَ: لَيْسَ عَلَى الْأَعْلَى شَيْءٌ وَ عَلَى الْأَسْفَلِ شَيْءٌ.کسی که روی مقتول افتاده و او را کشته است دیه را به اولیای دم می پردازد. و این شخص بر می گردد و دیه را از کسی که او را روی مقتول انداخته بود می گیرد فرمود:و اگر نفر دوم به چیزی برخورد کند و موجب جراحتش شود، نفر اول عهده دار پرداخت آن خواهد بود.3 - عبيد بن زراره گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی از بالای خانه ای بر روی شخص دیگری سقوط نمود و یکی از آن دو نفر مرد (تکلیف چیست؟)فرمود: شخص بالایی حکمی ندارد؛ اما شخص پایینی باید دیه بپردازد.### بخش سیزدهم#### چند روایت نکته دار(13 بَابٌ نَادِرُ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ:بخش سیزدهمچند روایت نکته دار1 - حسن بن صالح گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ وُجِدَ مَقْتُولاً فَجَاءَ رَجُلانِ إِلَى وَلِيْهِ فَقَالَ أَحَدُهُمَا أَنَا قَتَلْتُهُ عَمْداً وَ قَالَ الْآخَرُ أَنَا قَتَلْتُهُ خَطَاً.فَقَالَ: إِنْ هُوَ أَخَذَ بِقَوْلِ صَاحِبِ الْعَمْدِ فَلَيْسَ لَهُ عَلَى صَاحِبِ الْخَطَا سَبِيلٌ وَإِنْ أَخَذَ بِقَوْلِ صَاحِبِ الْخَطَا فَلَيْسَ لَهُ عَلَى صَاحِبِ الْعَمْدِ سَبِيلٌ.2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ أَخْبَرَنِي بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلٍ وُجِدَ فِي خَرِبَةٍ وَ بِيَدِهِ سِكِّينٌ مُلَطَّخٌ بِالدَّمِ وَإِذَا رَجُلٌ مَذْبُوحٌ يَتَشَحْطُ فِي دَمِهِ.فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: مَا تَقُولُ؟قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! أَنَا قَتَلْتُهُ.قَالَ: اذْهَبُوا بِهِ فَاقْتُلُوهُ بِهِ.فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ لِيَقْتُلُوهُ بِهِ أَقْبَلَ رَجُلٌ مُسْرِعاً. فَقَالَ: لَا تَعْجَلُوا وَ رُدُّوهُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.فَرَدُّوهُ فَقَالَ: وَاللَّهِ! يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! مَا هَذَا صَاحِبَهُ أَنَا قَتَلْتُهُ.____________از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی مقتول می شود و قاتل او ناشناخته می ماند، بعداً دو نفر می آیند و اعتراف به قتل می کنند: این یکی می گوید: من از روی عمد و قصد او را کشتم، و آن دیگری می گوید: من از روی خطا و اشتباه او را کشتم (تکلیف این دو تن چه خواهد بود؟)فرمود: ولی مقتول باید اعتراف یک نفر را سند قرار دهد اگر اعتراف قاتل عمد را مأخذ قرار بدهد حق ندارد متعرض این یکی بشود.2 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:مردی را خدمت امیر مؤمنان علی علیه السلام آوردند که او را در خرابه ای یافته بودند در حالی که چاقوی خون آلودی در دستش بود و مردی سر بریده غرق خون در آن جا افتاده بود. حضرت به او فرمود: چه می گویی؟عرض کرد: ای امیر مؤمنان علیه السلام من او را کشتم.فرمود: او را ببرید و قصاص کنید.هنگامی که او را بردند تا قصاص کنند مردی شتابان آمد و گفت: عجله نکنید و او را نزد امیر مؤمنان علیه السلام برگردانید.پس او را برگرداندند. نفر دوم گفت: ای امیر مؤمنان! این شخص قاتل نیست؛ من مقتول را کشتم.

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لِلْأَوَّلِ: مَا حَمَلَكَ عَلَى إِقْرَارِكَ عَلَى نَفْسِكَ وَ لَمْ تَفْعَلْ.فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! وَ مَا كُنْتُ أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقُولَ وَ قَدْ شَهِدَ عَلَيَّ أَمْثَالُ هَؤُلاءِ الرَّجَالِ وَ أَخَذُونِي وَ بِيَدِي سِكِّينٌ مُلَطَّخَ بِالدَّم وَ الرَّجُلُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ وَ أَنَا قَائِمٌ عَلَيْهِ وَ خِفْتُ الضَّرْبَ فَأَقْرَرْتُ وَ أَنَا رَجُلٌ كُنتُ ذَبَحْتُ بِجَنْبِ هَذِهِ الْخَرِبَةِ شَاةً وَأَخَذَنِي الْبَوْلُ فَدَخَلْتُ الْخَرِبَةَ، فَرَأَيْتُ الرَّجُلَ يَتَشَحْطُ فِي دَمِهِ فَقُمْتُ مُتَعَجِّباً فَدَخَلَ عَلَيَّ هَؤُلاءِ فَأَخَذُونِي.فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: خُذُوا هَذَيْنِ فَاذْهَبُوا بِهِمَا إِلَى الْحَسَنِ وَ قُضُوا عَلَيْهِ قِصَّتَهُمَا وَقُولُوا لَهُ: مَا الْحُكْمُ فِيهِمَا؟فَذَهَبُوا إِلَى الْحَسَنِ علیه السلام وَ قَصُّوا عَلَيْهِ قِصَّتَهُمَا.فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام: قُولُوا لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: إِنَّ هَذَا إِنْ كَانَ ذَبَحَ ذَاكَ فَقَدْ أَحْيَا هَذَا وَ قَدْ قَالَ اللهُ عز وجل: (وَ مَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً يُخَلَّى عَنْهُمَا وَتُخْرَجُ دِيَةٌ الْمَذْبُوحَ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ.)____________امير مؤمنان على علیه السلام به نفر اول فرمود: چرا علیه خودت اقرار کردی در حالی که چنین کاری نکرده بودی؟عرض کرد: ای امیر مؤمنان! من نمی توانستم حقیقت را بگویم در حالی که مانند چنین افرادى عليه من شهادت داده و مرا دستگیر نموده بودند؛ با این که در دستم چاقوی خون آلودی بود و مقتول غرق در خونش بود و من بالای سر مقتول ایستاده بودم و ترسیدم مرا بزنند. از این رو اعتراف کردم حقیقت این است که من در کنار آن خرابه گوسفندی کشته بودم و برای قضای حاجت داخل خرابه شدم پس مقتول را دیدم که غرق در خونش بود. من از روی تعجب ایستادم (و نگاه می کردم در این زمان این ها وارد شدند و دستگیرم کردند.)حضرت فرمود: این دو نفر را نزد حسن علیه السلام ببرید و جریان آنها را برای او تعریف کنید و به او بگویید: حکم این دو چیست؟پس خدمت امام حسن علیه السلام رفتند و داستان آن دو نفر را بیان کردند.امام حسن علیه السلام فرمود: به امیر مؤمنان علیه السلام بگویید: این شخص (نفر دوم گرچه مقتول را کشته اما این نفر اول را زنده کرده است و به راستی که خداوند متعال می فرماید: «هر کس یک نفر را زندگی بخشد گویی به همه مردم زندگی بخشیده است». این دو نفر آزاد شوند و دیه مقتول از بیت المال پرداخت گردد.)

3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ فَحُمِلَ إِلَى الْوَالِي وَ جَاءَهُ قَوْمٌ فَشَهِدُوا عَلَيْهِ الشُّهُودُ أَنَّهُ قَتَلَهُ عَمْداً فَدَفَعَ الْوَالِي الْقَاتِلَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ لِيُقَادَ بِهِ فَلَمْ يَرْيَمُوا حَتَّى أَتَاهُمْ رَجُلٌ فَأَقَرَّ عِنْدَ الْوَالِي أَنَّهُ قَتَلَ صَاحِبَهُمْ عَمْداً وَ أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ الَّذِي شَهِدَ عَلَيْهِ الشُّهُودُ بَرِيءٌ مِنْ قَتْلِ صَاحِبِكُمْ فُلانٍ فَلَا تَقْتُلُوهُ بِهِ وَ خُذُونِي بِدَمِهِ.قَالَ: فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنْ أَرَادَ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنْ يَقْتُلُوا الَّذِي أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ فَلْيَقْتُلُوهُ وَ لا سَبِيلَ لَهُمْ عَلَى الْآخَرِ ثُمَّ لا سَبِيلَ لِوَرَثَةِ الَّذِي أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ عَلَى وَرَثَةِ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ وَإِنْ أَرَادُوا أَنْ يَقْتُلُوا الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ فَلْيَقْتُلُوهُ وَ لَا سَبِيلَ لَهُمْ عَلَى الَّذِي أَقَرَّ ثُمَّ لْيُؤَدُّ الدِّيَةَ الَّذِي أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ إِلَى أَوْلِيَاءِ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ نِصْفَ الديَة.قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ إِنْ أَرَادُوا أَنْ يَقْتُلُوهُمَا جَمِيعاً؟____________3 - زراره گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: مردی مرتکب قتل شده است. او را پیش حاکم بردند و گروهی آمدند و شهادت دادند که او از روی عمد مقتول را کشته است.حاکم او را تحویل اولیای دم داد تا قصاص کنند پیش از آن که قصاص کنند مردی آمد و در مقابل حاکم اعتراف نمود که مقتول را از روی عمد کشته است و مردی که شهود علیه او شهادت داده اند از کشتن خویشاوند شما تبرئه است پس او را قصاص نکنید و مرا به خاطر قتل دستگیر نمایید (چه حکمی دارد؟)فرمود: اگر اولیای دم اراده نمودند که نفر دوم را بکشند پس باید او را بکشند و نمی توانند به نفر اولی کاری داشته باشند هم چنین ورثه نفر دومی نمی توانند کاری به ورثه نفر اولی داشته باشند. اگر خواستند نفر اولی را بکشد پس باید او را بکشند و نمی توانند به نفر دومی کاری داشته باشند. سپس نفر دومی باید به اولیای نفر اولی نصف دیه را بپردازد.گفتم: اگر اولیای دم بخواهند هر دو را بکشند به نظر شما چه حکمی دارد؟

قَالَ: ذَاكَ لَهُمْ وَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَدْفَعُوا إِلَى أَوْلِيَاءِ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ نِصْفَ الدِّيَةِ خَاصَّةً دُونَ صَاحِبِهِ ثُمَّ يَقْتُلُونَهُمَا.قُلْتُ: إِنْ أَرَادُوا أَنْ يَأْخُذُوا الدِّيَةَ؟قَالَ: فَقَالَ: الدِّيَةُ بَيْنَهُمَا نِصْفَانِ لِأَنَّ أَحَدَهُمَا أَقَرَّ وَ الْآخَرَ شُهِدَ عَلَيْهِ.قُلْتُ: كَيْفَ جُعِلَتْ لِأَوْلِيَاءِ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ عَلَى الَّذِي أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ نِصْفُ الدِّيَةِ حِينَ قُتِلَ وَ لَمْ تُجْعَلْ لِأَوْلِيَاءِ الَّذِي أَقَرَّ عَلَى أَوْلِيَاءِ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يُقتل؟قَالَ: فَقَالَ: لِأَنَّ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ لَيْسَ مِثْلَ الَّذِي أَقَرَّ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ لَمْ يُقِرَّ وَلَمْ يُبْرِئُ صَاحِبَهُ وَ الْآخَرُ أَقَرَّ وَ أَبْرَأَ صَاحِبَهُ فَلَزِمَ الَّذِي أَقَرَّ وَ أَبْرَأَ صَاحِبَهُ مَا لَمْ يَلْزَمِ الَّذِي شُهِدَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يُقِرُّ وَ لَمْ يُبْرِئُ صَاحِبَهُ.____________فرمود: چنین حقی دارند و باید تنها به اولیای نفر اول نصف دیه بپردازند - بدون این که به اولیای نفر دوم چیزی پرداخت کنند - سپس هر دو را بکشند.گفتم: اگر بخواهند دیه بگیرند چه حکمی دارد؟فرمود: هر کدام نصف دیه می پردازند؛ زیرا یکی از آن دو نفر اعتراف نموده است و دیگری شهود عليه او شهادت داده اند.گفتم: فدایت گردم! چرا در صورتی که نفر اول کشته شود بر نفر دوم لازم نمودید به اولیای او نصف دیه بپردازد اما در صورتی که نفر دوم کشته شود بر اولیای نفر اول چنین چیزی قرار ندادید؟فرمود: زیرا کسی که شهود علیه او شهادت داده اند همانند کسی که اعتراف کرده نیست. کسی که علیه او شهادت داده اند اعتراف نکرده و دیگری را بی گناه ندانسته است؛ اما دیگری اعتراف نموده و آن یکی را بی گناه دانسته است. بنابراین بر نفر دوم چیزی لازم شد که بر نفر اول لازم نشد.

### بخش چهاردهم#### مقتولی که دیه ندارد(14 بَابُ مَنْ لا دِيَةَ لَهُ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:أَيُّمَا رَجُلٍ قَتَلَهُ الْحَدُّ فِي الْقِصَاصِ فَلَا دِيَةَ لَهُ.وَ قَالَ: أَيُّمَا رَجُلٍ عَدَا عَلَى رَجُلٍ لِيَضْرِبَهُ فَدَفَعَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَجَرَحَهُ أَوْ قَتَلَهُ فَلَا شَيْءٍ عَلَيْهِ.وَ قَالَ: أَيُّمَا رَجُلٍ اطَّلَعَ عَلَى قَوْمٍ فِي دَارِهِمْ لِيُنْظُرَ إِلَى عَوْرَاتِهِمْ فَرَمَوْهُ فَفَقَنُوا عَيْنَيْهِ أَوْ جَرَحُوهُ فَلَا دِيَةَ لَهُ.وَ قَالَ: مَنْ بَدَأَ فَاعْتَدَى فَاعْتُدِيَ عَلَيْهِ فَلَا قَوَدَ لَهُ.____________بخش چهاردهممقتولی که دیه ندارد1 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هر کسی که به هنگام اجرای حد بمیرد دیه ای ندارد.و فرمود: هر مردی که با مرد دیگری ستیزه کند تا او را بزند و طرف مقابل او را از خود دور کند و با این کار باعث زخمی شدن یا مرگ او شود چیزی بر عهده اش نیست.و فرمود: هر مردی که به خانه گروهی سرک بکشد تا به ناموس آنان نگاه کند، و آنان چیزی به طرف او پرتاب کنند و چشمانش را کور کنند یا او را زخمی کنند، دیه ای ندارد.و فرمود: هر کس آغازگر ستیزه ای باشد و به دیگران تجاوز نماید آنگاه به خودش تجاوز شود حق قصاص ندارد.

2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ:سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ فِي رَجُلٍ أَرَادَ امْرَأَةٌ عَلَى نَفْسِهَا حَرَامًا فَرَمَتْهُ بِحَجَرٍ فَأَصَابَ مِنْهُ مَقْتَلاً.قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهَا شَيْءٌ فِيمَا بَيْنَهَا وَ بَيْنَ اللَّهِ عز وجل وَ إِنْ قُدِّمَتْ إِلَى إِمَامٍ عَادِلٍ أَهْدَرَ دَمَهُ.3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ زَيْدِ الشَّحَامِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَتَلَهُ الْقِصَاصُ هَلْ لَهُ دِيَةٌ؟قَالَ: لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ يُقْتَصَّ مِنْ أَحَدٍ وَ مَنْ قَتَلَهُ الْحَدُّ فَلا دِيَةَ لَهُ.4 - عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:____________2 - عبد الله بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که در باره مردی که به قصد تجاوز به خانمی حمله کند و آن خانم سنگی به سوی آن مرد پرتاب کند و سنگ به گونه ای به او بخورد که او را بکشد فرمود:از نظر حکم خدا بر این خانم ایرادی نیست و اگر شکایت را به نزد امام عادل ببرند خون مقتول را هدر خواهد ساخت.3 - زید شحام گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اجرای قصاص باعث کشته شدن شخصی شده است آیا دیه ای دارد؟فرمود: اگر چنین بود کسی قصاص نمی شد و کسی که اجرای حد باعث قتلش شود دیه ای ندارد.4 - علا بن فضیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا أَرَادَ رَجُلٌ أَنْ يَضْرِبَ رَجُلاً ظُلْماً فَاتَّفَاهُ الرَّجُلُ أَوْ دَفَعَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَأَصَابَهُ ضَرَرٌ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ.5 - وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا اطَّلَعَ رَجُلٌ عَلَى قَوْمٍ يُشْرِفُ عَلَيْهِمْ أَوْ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ مِنْ خَلَلِ شَيْءٍ لَهُمْ فَرَمَوْهُ فَأَصَابُوهُ فَقَتَلُوهُ أَوْ فَقَتُوا عَيْنَهُ فَلَيْسَ عَلَيْهِمْ غُرْمٌ.وَ قَالَ: إِنَّ رَجُلاً اطَّلَعَ مِنْ خَلَلٍ حُجْرَةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِمِشْقَصٍ لِيَفْقَأَ عَيْنَهُ فَوَجَدَهُ قَدِ انْطَلَقَ.فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: أَيْ خَبِيثُ أَمَا وَ اللَّهِ! لَوْ ثَبَتْ لِي لَفَقَأْتُ عَيْنَيْكَ.6 - يُونُسُ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ ضَرَبَ رَجُلاً ظُلْماً فَرَدَّهُ الرَّجُلُ عَنْ نَفْسِهِ فَأَصَابَهُ شَيْءٌ.أَنَّهُ قَالَ: لَا شَيْءَ عَلَيْهِ.____________هر گاه شخصی بخواهد از روی ستم دیگری را بزند و آن شخص از او دوری کند یا از خود دفاع کند و خسارتی به شخص مهاجم وارد شود چیزی به عهده شخص مدافع نیست.5 - علا بن فضیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هرگاه مردی بر گروهی مشرف شده به آن نگاه کند یا از میان سوراخی آنان را نظاره کند و آنان چیزی به طرفش بیندازند و به او بخورد و کشته شود یا چشمش کور گردد، تاوانی به عهده آنها نخواهد بود.و فرمود: مردی از شکاف خانه پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم به خانه حضرتش سرک می کشید حضرت سیخ آهنی آورد تا چشمش را پاره کند در این هنگام پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم متوجه شد که آن شخص فرار کرده است. فرمود: ای خبیث! به خدا سوگند! اگر در جای خود می ماندی چشمانت را می کندم!6 - ابان بن عثمان گوید: امام صادق علیه السلام دربارۀ مردی که شخصی را از ستمگری زده بود و مضروب او را از خود دور نموده به طوری که ضارب زخمی شده بود فرمود:چیزی به عهده او نخواهد بود.

7 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحَ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:كَانَ صِبْيَانُ فِي زَمَنِ عَلِي علیه السلام يَلْعَبُونَ بِأَخْطَارِهِمْ فَرَمَى أَحَدُهُمُ الْآخَرَ بِخَطَرِهِ فَدَقَّ رَبَاعِيَّةَ صَاحِبِهِ فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَأَقَامَ الرَّامِي الْبَيِّنَةَ بِأَنَّهُ قَالَ: حَذَارِ! حَذَارِ!فَدَرَأَ عَنْهُ الْقِصَاصَ. ثُمَّ قَالَ: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ حَذَّرَ.قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَهُ الْقِصَاصُ هَلْ لَهُ دِيَةٌ؟فَقَالَ: لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ يَقْتَصَّ أَحَدٌ مِنْ أَحَدٍ وَ مَنْ قَتَلَهُ الْحَدُّ فَلا دِيَةَ لَهُ.8 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةً قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:اطَّلَعَ رَجُلٌ عَلَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْجَريد.____________7 - ابو صباح کنانی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:در دوران امیر مؤمنان علی علیه السلام چند کودک با ترنا (وسیله بازی کودکان بازی می کردند. یکی از آنان ترنای خود را به طرف کودک دیگری انداخت و دندان پیشین او را شکست. این قضیه را پیش امیر مؤمنان علی علیه السلام بردند و ضارب شاهد آورد که گفته بود: «مواظب باشید، مواظب باشید».)حضرت علی علیه السلام حکم قصاص را از او برداشت سپس فرمود: هر کس اعلام خطر کند معذور است.ابو صباح کنانی گوید: از امام علیه السلام پرسیدم: قصاص باعث کشته شدن مردی شده است آیا دیه دارد؟فرمود: اگر چنین بود هیچ کس دیگری را قصاص نمی کرد و اجرای حد باعث کشته شدن هر فردی شود دیه ای ندارد.8 - عبید بن زراره گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:مردی از شکاف حصیر به خانه پیامبر صلى الله عليه وسلم سرک می کشید.

فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَثْبُتُ لِي لَقَمْتُ إِلَيْكَ بِالْمِشْقَصِ حَتَّى أَفْقَأَ بِهِ عَيْنَكَ.قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: أَذَاكَ لَنَا؟فَقَالَ: وَيْحَكَ! أَوْ وَيْلَكَ! أَقُولُ لَكَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ تَقُولُ: ذَلِكَ لَنَا؟9 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ: مَنْ بَدَأَ فَاعْتَدَى فَاعْتُدِيَ عَلَيْهِ فَلا قَوَدَ لَهُ.10 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ علیه السلام يَقُولُ:مَنْ ضَرَبْنَاهُ حَداً مِنْ حُدُودِ اللهِ فَمَاتَ فَلا دِيَةَ لَهُ عَلَيْنَا وَ مَنْ ضَرَبْنَاهُ حَدًا فِي شَيْءٍ مِنْ حُقُوقِ النَّاسِ فَمَاتَ فَإِنَّ دِيَتَهُ عَلَيْنَا.____________پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم به او فرمود: اگر می دانستم که فرار نخواهی کرد با سیخ آهنی چشمت را از کاسه سر بیرون می کشیدم.راوی گوید: به امام علیه السلام عرض کردم: آیا ما هم چنین حقی داریم؟فرمود: وای بر تو! من می گویم رسول خدا صلى الله عليه وسلم چنین کرد و تو می پرسی ما هم چنین حقی داریم؟!9 - سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:هر کس حمله و تجاوز را آغاز کند و از ناحیه حریف جنایتی بر او وارد شود حق قصاص ندارد.10 - حسن بن صالح ثوری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرمود:اگر ما حدی از حدود خدا را اجرا کنیم و بر اثر اجرای حد آن شخص بمیرد وارثان او حقی به خون بهای او ندارند؛ ولی اگر اجرای حد مربوط به حقوق مردم باشد و آن شخص بمیرد خون بهای او بر عهده ما خواهد بود.

11 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ عُبَيْدِ بْن زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:بَيْنَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي حُجُرَاتِهِ مَعَ بَعْضِ أَزْوَاجِهِ وَ مَعَهُ مَغَازِلُ لَهُ يَقْلِبُهَا إِذْ بَصُرَ بِعَيْنَيْنِ تَطَّلِعَان.فَقَالَ: لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَثْبُتُ لِي لَقُمْتُ حَتَّى أَبْخَسَكَ.فَقُلْتُ: نَفْعَلُ نَحْنُ مِثْلَ هَذَا إِنْ فُعِلَ مِثْلُهُ بِنَا؟قَالَ: إِنْ خَفِيَ لَكَ فَافْعَلْهُ.12 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ سَارِقٍ دَخَلَ عَلَى امْرَأَةٍ لِيَسْرِقَ مَتَاعَهَا فَلَمَّا جَمَعَ النِّيَابَ تَابَعَتْهُ نَفْسُهُ فَكَابَرَهَا عَلَى نَفْسِهَا فَوَ اقَعَهَا فَتَحَرَّكَ ابْنُهَا فَقَامَ فَقَتَلَهُ بِفَأْسٍ كَانَ مَعَهُ.فَلَمَّا فَرَغَ حَمَلَ الثَّيَابَ وَ ذَهَبَ لِيَخْرُجَ حَمَلَتْ عَلَيْهِ بِالْفَأْسِ فَقَتَلَتْهُ فَجَاءَ أَهْلُهُ يَطْلُبُونَ بِدَمِهِ مِنَ الْغَدِ.____________11 - عبید بن زراره گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:روزی رسول خدا صلى الله عليه وسلم در حجره کنار یکی از همسرانش نشسته بود و همسرش با دوک ریسندگی پشم ریسی می کرد رسول خدا صلى الله عليه وسلم متوجه شد که دو چشم از شکاف دیوار حصیر نمایان است فرمود: اگر می دانستم که فرار نمی کنی چشمانت را با سیخ آهنی کور می کردم.پرسیدم: اگر ما هم با چنین متجاوزی مقابل شویم حق داریم که چشم او را کور کنیم؟فرمود: اگر به همان حالت مخفی شود از شکاف چشم او را کور کن.12 - عبدالله بن طلحه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: سارقی به منزل زنی می رود تا دزدی کند هنگامی که لباس ها را جمع نمود نفس اماره او را فریب داده زن را وادار نموده و با او نزدیکی کرد در این هنگام فرزند آن زن بیدار شد دزد برخاست و با تیشه ای که همراهش بود بچه را کشت هنگامی که سارق کارش تمام شد لباس ها را برداشت و تصمیم گرفت خارج شود (پس زن با همان تیشه به او حمله نموده و او را کشت. فردا اولیای سارق آمدند و به خون خواهی او پرداختند.)

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: اقْضِ عَلَى هَذَا كَمَا وَصَفْتُ لَكَ.فَقَالَ: يَضْمَنُ مَوَالِيهِ الَّذِينَ يَطْلُبُونَ بِدَمِهِ دِيَةَ الْغُلَامِ وَ يَضْمَنُ السَّارِقُ فِيمَا تَرَكَ أَرْبَعَةَ آلافِ دِرْهَم بِمُكَابَرَتِهَا عَلَى فَرْجِهَا أَنَّهُ زَانٍ وَ هُوَ فِي مَالِهِ غَرِيمُهُ وَ لَيْسَ عَلَيْهَا فِي قَتْلِهَا إِيَّاهُ شَيْءٌ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:مَنْ كَابَرَ امْرَأَةٌ لِيَفْجُرَ بِهَا فَقَتَلَتْهُ فَلا دِيَةً لَهُ وَ لا قَوَدَ.13 - وَ عَنْهُ قَالَ:قُلْتُ: رَجُلٌ تَزَوَّجَ امْرَأَةٌ فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الْبِنَاءِ عَمَدَتِ الْمَرْأَةُ إِلَى رَجُلٍ صَدِيقٍ فَأَدْخَلَتْهُ الْحَجَلَةَ فَلَمَّا دَخَلَ الرَّجُلُ يُبَاضِعُ أَهْلَهُ ثَارَ الصَّدِيقُ فَاقْتَتَلَا فِي الْبَيْتِ فَقَتَلَ الزَّوْجُ الصَّدِيقَ وَ قَامَتِ الْمَرْأَةُ فَضَرَبَتِ الزَّوْجَ ضَرْبَةً فَقَتَلَتْهُ بِالصَّدِيقِ.فَقَالَ: تَضْمَنُ الْمَرْأَةُ دِيَةَ الصَّدِيقِ وَ تُقْتَلُ بِالزَّوْجِ.14 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:____________فرمود: همان طور که من برای تو می گویم حکم کن.پس فرمود: اولیای سارق دیه آن کودک را می پردازند و از ارثیه سارق چهار هزار درهم به جهت تجاوز به آن زن می پردازند؛ زیرا او زناکار بوده و چنین شخصی تاوانش را از أموال خود می پردازد و به خاطر کشتن او چیزی به گردن آن زن نیست.پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: هر کس زنی را به زور وادار نماید تا به او تجاوز کند و آن زن او را بکشد دیه ای ندارد و زن نیز قصاص نمی شود.13 - عبد الله بن طلحه گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی با زنی ازدواج کرد در شب زفاف زن دوست مرد خود را به حجله خود آورد هنگامی که شوهر داخل حجله شد تا با همسرش نزدیکی کند دوست زن خشمگین شد و با همدیگر دعوا کردند و شوهر دوست زن را کشت زن با یک ضربه شوهرش را به خاطر کشتن دوستش به قتل رساند (چه حکمی دارد؟)حضرت فرمود: زن دیه دوستش را می پردازد و به خاطر کشتن شوهرش کشته خواهد شد.14 - حسین بن خالد گوید:

سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَتَى رَجُلاً وَ هُوَ رَاقِدٌ فَلَمَّا صَارَ عَلَى ظَهْرِهِ أَيْقَنَ بِهِ فَبَعَجَهُ بَعْجَةً فَقَتَلَهُ.فَقَالَ: لا دِيَةَ لَهُ وَ لا قَوَدَ.15 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:لا سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَعْنَفَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَوِ امْرَأَةٍ أَعْنَفَتْ عَلَى زَوْجِهَا فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ.قَالَ: لا شَيْءَ عَلَيْهِمَا إِذَا كَانَا مَأْمُونَيْنِ ، فَإِنِ انَّهِمَا أَلْزَمَهُمَا الْيَمِينَ بِاللَّهِ أَنَّهُمَا لَمْ يُرِيدَا الْقَتْلَ.16 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُخْتَارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِيِّ جَمِيعاً عَنِ الْفَتْح بْنِ يَزِيدَ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام:فِي رَجُلٍ دَخَلَ عَلَى دَارِ آخَرَ لِلتَّلَصُّصِ أَوِ الْفَجُورِ فَقَتَلَهُ صَاحِبُ الدَّارِ أَ يُقْتَلُ بِهِ أَمْ لا؟____________از امام صادق علیه السلام پرسیدند: مردی به قصد انجام عمل زشت به طرف شخصی که خوابیده بود رفت. هنگامی که سوار بر پشتش شد آن شخص متوجه منظورش شد و مطمئن شد که قصد آن عمل را دارد بنابراین او را به قتل رساند (چه حکمی دارد؟)فرمود: نه دیه ای دارد و نه قصاص.15 - راوی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: در هنگام آمیزش مردی به همسرش فشار می آورد یا زن شوهرش را چنین می کند و باعث مرگش می شود. (چه حکمی دارد؟)فرمود: در صورتی که از یک دیگر ایمن باشند (و احتمال قتل عمد نباشد حکمی ندارند. اما اگر مورد اتهام باشند آنها را وادار می نمایند تا سوگند یاد کنند که قصد کشتن نداشته اند.)16 - فتح بن یزید جرجانی گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم مردی با هدف انجام سرقت یا زنا وارد منزل شخصی شد و صاحب خانه او را کشت آیا باید قصاص شود یا نه؟

فَقَالَ: اعْلَمْ! أَنَّ مَنْ دَخَلَ دَارَ غَيْرِهِ فَقَدْ أَهْدَرَ دَمَهُ وَ لا يَجِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ.فرمود: بدان هر کس وارد منزل دیگری شود خونش هدر است و چیزی به عهده صاحب خانه نیست.### بخش پانزدهم#### حکم عاقلی که دیوانه ای را می کشد(15 بَابُ الرَّجُلِ الصَّحِيح الْعَقْلِ يَقْتُلُ الْمَجْنُونَ)1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ رَجُلاً مَجْنُوناً.فَقَالَ: إِنْ كَانَ الْمَجْنُونُ أَرَادَهُ فَدَفَعَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَقَتَلَهُ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ مِنْ قَوَدٍ وَ لَا دِيَةٍ وَ يُعْطَى وَرَثَتُهُ دِيَتَهُ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ.قَالَ: وَ إِنْ كَانَ قَتَلَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ الْمَجْنُونُ أَرَادَهُ فَلَا قَوَدَ لِمَنْ لَا يُقَادُ مِنْهُ فَأَرَى أَنَّ عَلَى قَاتِلِهِ الدِّيَةَ مِنْ مَالِهِ يَدْفَعُهَا إِلَى وَرَثَةِ الْمَجْنُونِ وَيَسْتَغْفِرُ اللهَ وَيَتُوبُ إِلَيْهِ.بخش پانزدهمحکم عاقلی که دیوانه ای را می کشد1 - ابا بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: اگر کسی دیوانه ای را به قتل برساند (چه حکمی دارد؟)فرمود: اگر دیوانه به کسی حمله کند و او در ضمن مقاومت و دفاع از خود دیوانه را بکشد باکی بر او نیست؛ نه قصاص دارد و نه خون بها به ورثه دیوانه خون بهای او از بیت المال پرداخت می شود.فرمود: و اگر بدون آن که دیوانه به کسی حمله کند توسط کسی کشته شود، باز هم قصاص ندارد؛ زیرا هر که قصاص درباره او اجرا نشود دیگران را نیز به خاطر او قصاص نخواهند کرد. رأی من آن است که قاتل باید خون بهای دیوانه را به وارثانش بپردازد و از کرده خود از خداوند آمرزش بخواهد و به سوی او توبه کند.

2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي الْوَرْدِ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ أَوْ أَبِي جَعْفَرٍ علیهما السلام: أَصْلَحَكَ اللَّهُ! رَجُلٌ حَمَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مَجْنُونٌ فَضَرَبَهُ الْمَجْنُونُ ضَرْبَةً فَتَنَاوَلَ الرَّجُلُ السَّيْفَ مِنَ الْمَجْنُونِ فَضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ.فَقَالَ: أَرَى أَنْ لا يُقْتَلَ بِهِ وَ لا يُغْرَمَ دِيَتَهُ وَ تَكُونُ دِيتُهُ عَلَى الإِمَامِ وَ لا يَبْطُلُ دَمُهُ.2 - ابی ورد گوید: به امام صادق علیه السلام و یا امام باقر علیه السلام گفتم: خداوند کار شما را سامان دهد اگر دیوانه ای به انسان حمله کند و یک ضربت شمشیر فرود آورد و انسان شمشیر از دست دیوانه بگیرد و او را بکشد (چه حکمی دارد؟)فرمود: به نظر من او نباید قصاص شود و نه خون بها بپردازد خون بهای دیوانه را باید از بیت المال بپردازند تا خون او پامال نشود.### بخش شانزدهم#### حکم آدمکشی که دیوانه می شود(16 بَابُ الرَّجُلِ يَقْتُلُ فَلَمْ تَصِحَ الشَّهَادَةُ عَلَيْهِ حَتَّى خُولِطَ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ خَضِرِ الصَّيْرَفِيُّ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْعِجْلِيُّ قَالَ:سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ رَجُلاً عَمْداً فَلَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَ لَمْ تَصِحٌ الشَّهَادَةُ عَلَيْهِ حَتَّى خُولِطَ وَ ذَهَبَ عَقْلُهُ. ثُمَّ إِنَّ قَوْماً آخَرِينَ شَهِدُوا عَلَيْهِ بَعْدَ مَا خُولِطَ أَنَّهُ قَتَلَهُ.بخش شانزدهمحکم آدمکشی که دیوانه می شود1 - بريد بن معاويه عجلی گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدند: مردی شخصی را از روی عمد می کشد اما حدی بر او جاری نمی گردد و شهادت صحیحی نیز عليه او اقامه نمی شود تا این که دیوانه می شود و عقلش از بین می رود و پس از دیوانه شدن او، گروهی شهادت می دهند که او قاتل است (چه حکمی دارد؟)

فَقَالَ: إِنْ شَهِدُوا عَلَيْهِ أَنَّهُ قَتَلَهُ حِينَ قَتَلَهُ وَ هُوَ صَحِيحٌ لَيْسَ بِهِ عِلَّةٌ مِنْ فَسَادٍ عَقْلِهِ قُتِلَ بِهِ ، وَإِنْ يَشْهَدُوا عَلَيْهِ بِذَلِكَ وَ كَانَ لَهُ مَالٌ يُعْرَفُ دُفِعَ إِلَى وَرَثَةِ الْمَقْتُولِ الدِّيَةُ مِنْ مَالِ الْقَاتِلِ وَإِنْ لَمْ يَتْرُكْ مَالَا أُعْطِيَ الدِّيَةٌ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ وَ لَا يَبْظُلُ دَمُ امْرِئٍ مسلم.فرمود: اگر گواهی که او قاتل است و در هنگام قتل سالم بوده و بیماری دیوانگی نداشته است باید قصاص شود و اگر گواهی دهند که او در زمان قتل بیماری جنون داشته و قاتل اموال شناخته شده ای دارد دیه مقتول را از همان اموال به ورثه اش می پردازند و اگر مالی از خود به جای نگذاشته باشد دیه را از بیت المال می پردازند و نباید خون هیچ مسلمانی هدر رود.### بخش هفدهم#### حکم قاتلی که می خواهد توبه کند(17 بَابُ فِي الْقَاتِلِ يُرِيدُ التَّوْبَةَ)عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِيٌّ عَنْ عِيسَى الضّعِيفِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:رَجُلٌ قَتَلَ رَجُلاً مُتَعَمِّداً مَا تَوْبَتُهُ؟قَالَ: يُمَكِّنُ مِنْ نَفْسِهِ.قُلْتُ: يَخَافُ أَنْ يَقْتُلُوهُ.بخش هفدهمحکم قاتلی که می خواهد توبه کند1 - عیسی ضعیف گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی دیگری را از روی عمد می کشد توبه اش چگونه است؟فرمود: خود را تحویل دهد.گفتم: می ترسد که او را بکشند.

قَالَ: فَلْيُعْطِهِمُ الدِّيَةَ.قُلْتُ: يَخَافُ أَنْ يَعْلَمُوا بِذَلِكَ.قَالَ: فَلْيَنْظُرْ إِلَى الدِّيَةِ فَلْيَجْعَلْهَا صُرَراً ثُمَّ ليَنْظُرْ مَوَاقِيتَ الصَّلاةِ فَلْيُلْقِهَا فِي دَارِهِمْ.2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي الْخَزْرَجِ قَالَ: حَدَّثَنِي فُضَيْلُ بْنُ عُثْمَانَ الْأَعْوَرُ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ:كُنْتُ عَامِلاً لِبَنِي أُمَيَّةَ فَقَتَلْتُ رَجُلاً فَسَأَلْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیهما السلام بَعْدَ ذَلِكَ كَيْفَ أَصْنَعُ بِهِ؟فَقَالَ: الدِّيَةَ اعْرِضْهَا عَلَى قَوْمِهِ.قَالَ: فَعَرَضْتُ فَأَبَوْا وَ جَهَدْتُ فَأَبَوْا فَأَخْبَرْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیهما السلام بِذَلِكَ.فَقَالَ: اذْهَبْ مَعَكَ بِنَفَرٍ مِنْ قَوْمِكَ فَأَشْهِدْ عَلَيْهِمْ.____________فرمود: به اولیای دم دیه بپردازد.گفتم: بیم دارد که او را بشناسند.فرمود: دیه را محاسبه کند و آن را در چند کیسه قرار دهد و منتظر اوقات نماز بماند و آن وقت آنها را در خانه اولیای دم بیندازد.2 - زهری گوید: من کارگزار امویان بودم و مرتکب قتل مردی شدم. پس از آن از امام سجاد علیه السلام پرسیدم که چه کار باید کنم؟فرمود: به وابستگان مقتول دیه بپرداز.من خواستم به آنان دیه پرداخت کنم اما آنان نپذیرفتند من سعی کردم آنها را راضی کنم، اما باز هم قبول نکردند پس به امام سجاد علیه السلام خبر دادم.فرمود: با یکی از بستگانت نزد آنها برو تا شهادت دهد که آنان دیه را نمی پذیرند.

قَالَ: فَفَعَلْتُ فَأَبَوْا فَشَهِدُوا عَلَيْهِمْ، فَرَجَعْتُ إِلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام فَأَخْبَرْتُهُ.قَالَ: فَخُذِ الدَّيَةَ فَصُرَّهَا مُتَفَرَّقَةٌ ثُمَّ انْتِ الْبَابَ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ أَوِ الْفَجْرِ فَأَلْقِهَا فِي الدَّارِ فَمَنْ أَخَذَ شَيْئاً فَهُوَ يُحْسَبُ لَكَ فِي الدِّيَةِ، فَإِنَّ وَقْتَ الظُّهْرِ وَ الْفَجْرِ سَاعَةٌ يَخْرُجُ فِيهَا أَهْلُ الدَّارِ.قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَفَعَلْتُ ذَلِكَ وَلَوْ لا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام لَهَلَكْتُ.قَالَ: وَ حَدَّثَنِي بَعْضُ أَصْحَابِنَا: أَنَّ الزُّهْرِيَّ كَانَ ضَرَبَ رَجُلاً بِهِ قُرُوحٌ فَمَاتَ مِنْ ضَربِهِ.3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ ابْنِ بُكَيْرٍ وَ غَيْرِ وَاحِدٍ قَالُوا:كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام فِي الطَّوَافِ فَنَظَرَ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ إِلَى جَمَاعَةٍ فَقَالَ : مَا هَذِهِ الْجَمَاعَةُ؟____________من نیز همین کار را کردم آنان سر باز زدند و بستگان من نیز شاهد بودند. نزد امام علیه السلام بازگشتم و ماجرا را برای ایشان تعریف کردم.فرمود: دیه را بردار و آن را در چند کیسه مختلف قرار ده سپس هنگام ظهر یا طلوع فجر به درب خانه آنان برو و کیسه ها را در خانه آنان بینداز پس اگر کسی چیزی از آنها را برداشت، به همان اندازه پرداخت دیه برای تو محاسبه می شود؛ زیرا هنگام ظهر و طلوع فجر ساعتی است که اهل خانه از منزل بیرون می روند.زهری گوید: من طبق دستور امام سجاد علیه السلام عمل کردم و اگر آن حضرت نبود، هلاک می شدم.کلینی رحمة الله گوید: یکی از یاران ما به من خبر داد که زهری مردی را مورد ضرب قرار داد و او را زخمی کرده بود که در اثر آن ضربات از دنیا رفت.3 - هشام بن سالم و ابن بکیر و دیگران گویند: امام سجاد علیه السلام مشغول طواف بود که نگاهش به گوشه ای از مسجد الحرام افتاد که گروهی جمع شده بودند. فرمود: این ازدحام برای چیست؟

فَقَالُوا: هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ شِهَابِ الزُّهْرِيُّ اخْتَلَطَ عَقْلُهُ فَلَيْسَ يَتَكَلَّمُ، فَأَخْرَجَهُ أَهْلُهُ لَعَلَّهُ إِذَا رَأَى النَّاسَ أَنْ يَتَكَلَّمَ.فَلَمَّا قَضَى عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام طَوَافَهُ خَرَجَ حَتَّى دَنَا مِنْهُ، فَلَمَّا رَآهُ مُحَمَّدُ بْنُ شِهَابٍ عَرَفَهُ.فَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام: مَا لَكَ؟فَقَالَ: وُلِّيتُ ولايَةً فَأَصَبْتُ دَماً فَقَتَلْتُ رَجُلاً فَدَ خَلَنِي مَا تَرَى.فَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام: لَأَنَا عَلَيْكَ مِنْ يَأْسِكَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ أَشَدُّ خَوْفاً مِنِّي عَلَيْكَ مِمَّا أَتَيْتَ.ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَعْطِهِمُ الدِّيَةَ.قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ فَأَبَوْا.فَقَالَ: اجْعَلْهَا صُرَراً ثُمَّ انْظُرْ مَوَاقِيتَ الصَّلَاةِ فَأَلْقِهَا فِي دَارِهِمْ.____________گفتند: این شخص محمد بن شهاب زهری است که دیوانه شده است و نمی تواند سخن بگوید خانواده اش او را بیرون آورده اند تا شاید با دیدن مردم زبان بگشاید.هنگامی که امام علیه السلام طواف را به پایان برد از مطاف بیرون آمد تا به نزدیکی زهری رسید وقتی که زهری آن حضرت را دید شناخت امام علیه السلام به او فرمود: تو را چه شده است؟عرض کرد: من حاکم منطقه ای شده بودم پس به خونی آلوده شده و شخصی را کشتم؛ اکنون به این وضعیت که می بینید افتاده ام.امام سجاد علیه السلام به او فرمود: بیم من بر تو که از رحمت خدا ناامید شده ای از ترسم بر تو به خاطر کاری که انجام داده ای شدیدتر است.سپس فرمود: به آنان دیه بپرداز.عرض کرد: این کار را کردم اما نپذیرفتند.فرمود: آن را در چند کیسه قرار ده سپس منتظر اوقات نماز بمان پس هنگام نماز آنها را در خانه های آنها بینداز.

### بخش هیجدهم#### کشتن دزد(18 بَابُ قَتْلِ اللَّصَّ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:إذَا قَدَرْتَ عَلَى اللَّصِّ فَابْدُرْهُ وَ أَنَا شَرِيكُكَ فِي دَمِهِ.2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُقَاتِلُ عَنْ مَالِهِ.فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ الله صلى الله عليه وسلم قَالَ: مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ شَهِيدٍ.فَقُلْنَا لَهُ: أَ فَيُقَاتِلُ أَفْضَلُ؟____________بخش هیجدهمکشتن دزد1 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه بر دزد چیره شدی بر کشتن او پیش دستی کن در خون او من شریک تو خواهم بود.2 - ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام در مورد کسی که برای حفاظت از اموالش به مبارزه با سارق می پردازد پرسیدم.فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: هر کس به خاطر اموالش کشته شود، همانند شهید خواهد بود.پرسیدیم: اگر مبارزه کند بهتر است؟

فَقَالَ: إِنْ لَمْ تُقَاتِلْ فَلا بَأْسَ، أَمَّا أَنَا فَلَوْ كُنْتُ لَتَرَكْتُهُ وَ لَمْ أُقَاتِلْ.3 - عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:وَ قَدْ تَجَارَيْنَا ذِكْرَ الصَّعَالِيكِ.فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ: حَدَّثَنِي هَذَا وَ أَوْ مَا إِلَى أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُحَمَّدِ علیه السلام يَسْأَلَ عَنْهُمْ.فَكَتَبَ إِلَيْهِ: اقْتُلْهُمْ.4 - وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ وَ غَيْرِهِ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْأَكْرَادِ.فَكَتَبَ إِلَيْهِ: لا تُنَبِّهُوهُمْ إِلَّا بِحَدِّ السَّيْفِ.5 - أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَلانِسِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ فَزَارَةَ عَنْ أَنَسٍ أَوْ هَيْثَمِ بْنِ الْبَرَاءِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قُلْتُ لَهُ: الصُّ يَدْخُلُ عَلَيَّ فِي بَيْتِي يُرِيدُ نَفْسِي وَ مَالِي.فَقَالَ: فَاقْتُلْهُ فَأَشْهِدُ اللهَ وَ مَنْ سَمِعَ أَنَّ دَمَهُ فِي عُنُقِي.قَالَ: قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَأَيْنَ عَلَامَةُ هَذَا الْأَمْرِ؟____________فرمود: اگر مبارزه نکنی ایرادی ندارد اما اگر من باشم دزد را رها می کنم و با او نمی جنگم.3 - راوی گوید: ما درباره دزدان صحبت می کردیم که از عبدالله بن عامر شنيدم می گفت: این شخص - اشاره نمود به احمد بن اسحاق - به امام عسکری علیه السلام نامه نوشت و از ایشان در مورد دزدان پرسید.امام علیه السلام جواب داد: آنان را بکش.4 - احمد بن أبي عبدالله و دیگران گویند: به امام علیه السلام نامه ای نوشته و درباره کردها (دزد از ایشان پرسیدند.)امام علیه السلام در جواب نوشتند: آنان را تنها با نوک شمشیر تنبیه کنید.5 - انس و یا هیثم بن براء گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: دزدی داخل خانه ام می شود و قصد جان و مال مرا دارد (چه کنم؟)فرمود: او را بکش و خداوند و هرکس که می شنود شاهد می گیرم که خون او به گردن من است.پرسیدم: خداوند امور شما را اصلاح کند! نشانه این فرمایش شما چیست؟

فَقَالَ: أَ تَرَى بِالصُّبْحِ مِنْ خَفَاءٍ؟قَالَ: قُلْتُ : لا.قَالَ: فَإِنَّ أَمْرَنَا إِذَا كَانَ كَانَ أَبْيَنَ مِنْ فَلَقِ الصُّبْحِ.قَالَ: ثُمَّ قَالَ: مُزَاوَلَةً جَبَلٍ بِظُفْرِ أَهْوَنُ مِنْ مُزَاوَلَةِ مُلْكِ لَمْ يَنْقَضِ أَكْلُهُ، فَاتَّقُوا اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ لِلظُّلَمَةِ.فرمود: آیا صبح را تاریک می بینی؟گفتم: نه.فرمود: امر ما هرگاه که باشد از سپیده دم صبح روشن تر است.سپس فرمود: کندن کوه با ناخن از برانداختن حکومتی که هنوز دوران آن به پایان نرسیده آسان تر است پس تقوای خداوند تبارک و تعالی پیشه کنید و خود را به خاطر ستمکاران به کشتن ندهید.### بخش نوزدهم#### حکم قتل فرزند و پدر و مادر(19 بَابُ الرَّجُلُ يَقْتُلُ ابْنَهُ وَالِابْنُ يَقْتُلُ أَبَاهُ وَ أُمَّهُ)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:لا يُقَادُ وَالِدٌ بِوَلَدِهِ وَ يُقْتَلُ الْوَلَدُ إِذَا قَتَلَ وَالِدَهُ عَمْداً.بخش نوزدهمحكم قتل فرزند و پدر و مادر1 - حمران گوید امام (باقر علیه السلام یا صادق علیه السلام فرمود:)پدر به خاطر قتل فرزند قصاص نمی شود ولی فرزند به خاطر قتل پدر قصاص خواهد شد در صورتی که پدر خود را از روی عمد کشته باشد.

2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ أُمَّهُ.قَالَ: يُقْتَلُ بِهَا صَاغِراً وَ لا أَظُنُّ قَتْلَهُ كَفَّارَةً لَهُ وَ لَا يَرِثُهَا.3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:لا يُقْتَلُ الْأَبُ بِابْنِهِ إِذَا قَتَلَهُ وَ يُقْتَلُ الابْنُ بِأَبِيهِ إِذَا قَتَلَ أَبَاهُ.4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَقْتُلُ ابْنَهُ أَ يُقْتَلُ بِهِ؟قَالَ: لا.____________2 - ابو عبیده گوید از امام باقر علیه السلام درباره مردی که مادرش را می کشد پرسیدم.فرمود: به حالتی تحقیر آمیز قصاص می شود و گمان نمی کنم کشته شدنش کفاره اش باشد و از مادرش ارث نمی برد.3 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:گاه پدر پسرش را بکشد، قصاص نمی شود اما اگر پسر پدرش را بکشد قصاص می شود.4 - حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی پسرش را می کشد. آیا قصاص می شود؟فرمود: نه.

5 - عَلِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:لا يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِوَلَدِهِ وَ يُقْتَلُ الْوَلَدُ بِوَالِدِهِ وَ لا يَرِثُ الرَّجُلُ الرَّجُلَ إِذَا قَتَلَهُ وَ إِنْ كَانَ خَطَأً.5 - علا بن فضیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:پدر با کشتن فرزندش قصاص نمی شود اما فرزند با کشتن پدرش قصاص می شود.و هر گاه مردی شخصی را بکشد گرچه قتل خطایی باشد، از او ارث نمی برد.### بخش بیستم#### حکم دیه و قصاص زن و مرد(20 بَابُ الرَّجُلِ يَقْتُلُ الْمَرْأَةَ وَ الْمَرْأَةِ تَقْتُلُ الرَّجُلَ وَ فَضْلِ دِيَةِ الرَّجُلِ عَلَى دِيَةِ الْمَرْأَةِ فِي النَّفْسِ وَ الْجِرَاحَاتِ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:بخش بیستمحکم دیه و قصاص زن و مرد1 - عبد الله بن مسکان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا قَتَلَتِ الْمَرْأَةُ رَجُلاً قُتِلَتْ بِهِ وَ إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَإِنْ أَرَادَ الْقَوَدَ أَدَّوْا فَضْلَ دِيَةِ الرَّجُلِ وَأَقَادُوهُ بِهَا وَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوا قَبِلُوا مِنَ الْقَاتِلِ الدِّيَةَ دِيَةَ الْمَرْأَةِ كَامِلَةً وَ دِيَةٌ الْمَرْأَةِ نِصْفُ دِيَةِ الرَّجُلِ.2 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ فِي رَجُل يَقْتُلُ الْمَرْأَةَ مُتَعَمِّداً فَأَرَادَ أَهْلُ الْمَرْأَةِ أَنْ يَقْتُلُوهُ.قَالَ: ذَلِكَ لَهُمْ إِذَا أَدَّوْا إِلَى أَهْلِهِ نِصْفَ الدِّيَةِ وَ إِنْ قَبلُوا الدِّيَةَ فَلَهُمْ نِصْفُ دِيَةِ الرَّجُلِ وَإِنْ قَتَلَتِ الْمَرْأَةُ الرَّجُلَ قُتِلَتْ بِهِ وَ لَيْسَ لَهُمْ إِلَّا نَفْسُهَا.وَقَالَ: جِرَاحَاتُ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ سَوَاءٌ سِنُ الْمَرْأَةِ بِسِنِّ الرَّجُلِ وَ مُوضِحَةُ الْمَرْأَةِ بِمُوضِحَةِ الرَّجُلِ وَ إِصْبَعُ الْمَرْأَةِ بِإِصْبَعِ الرَّجُلِ حَتَّى تَبْلُغَ الْحِرَاحَةُ تُلْكَ الدِّيَةِ فَإِذَا بَلَغَتْ ثُلُثَ الدِّيَةِ أَضْعِفَتْ دِيَةُ الرَّجُلِ عَلَى دِيَةِ الْمَرْأَةِ.3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ قَالَ:أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجِرَاحَاتِ.____________هرگاه زنی مردی را بکشد قصاص می شود و هرگاه مردی زنی را بکشد، اگر اولیای دم بخواهند قصاص کنند اضافه دیه مرد را می پردازند و قصاص می کنند و اگر چنین نکنند، از قاتل دیه کامل زن را می گیرند و دیه زن نصف دیه مرد است.2 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که زنی را از روی عمد کشته است و اولیای زن می خواهند او را قصاص کنند فرمود:هنگامی که نصف دیه مرد را به او بپردازند اجازه این کار را دارند و اگر بخواهند دیه بگیرند نصف دیه مرد را می گیرند و اگر زنی مردی را بکشد قصاص می شود و اولیای مرد به جز گرفتن جان زن صاحب چیز دیگری نیستند.و فرمود: دیه جراحت مردان و زنان یکسان است؛ دندان زن در مقابل دندان مرد شکستگی سر زن در مقابل شکستگی سر مرد انگشت زن در مقابل انگشت مرد؛ تا جایی که دیه جراحت به اندازه یک سوم دیه کامل برسد بنابراین هنگامی که به یک سوم دیه برسد، دیه مرد دو برابر دیه زن می شود.3 - ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام درباره جراحت ها پرسیدم.

فَقَالَ: جِرَاحَةُ الْمَرْأَةِ مِثْلُ جِرَاحَةِ الرَّجُلِ حَتَّى تَبْلُغَ ثُلُثَ الدِّيَةِ فَإِذَا بَلَغَتْ ثُلُثَ الدِّيَةِ سَوَاءٌ أُضْعِفَتْ جِرَاحَةُ الرَّجُلِ ضِعْفَيْنِ عَلَى جِرَاحَةِ الْمَرْأَةِ وَ سِنُّ الرَّجُلِ وَ سِنُ الْمَرْأَةِ سَوَاءٌ.وَ قَالَ: إِنْ قَتَلَ رَجُلٌ امْرَأَةً عَمْداً فَأَرَادَ أَهْلُ الْمَرْأَةِ أَنْ يَقْتُلُوا الرَّجُلَ رَدُّوا إِلَى أَهْلِ الرَّجُل نِصْفَ الدُّيَةِ وَ قَتَلُوهُ.قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَن امْرَأَةٍ قَتَلَتْ رَجُلاً.قَالَ: تُقْتَلُ بِهِ وَ لَا يَغْرَمُ أَهْلُهَا شَيْئاً.4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْن سِنَانِ قَالَ:سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقُولُ فِي رَجُلٍ قَتَلَ امْرَأَةً مُتَعَمِّداً.فَقَالَ: إِنْ شَاءَ أَهْلُهَا أَنْ يَقْتُلُوهُ وَ يُؤَدُّوا إِلَى أَهْلِهِ نِصْفَ الدِّيَةِ وَإِنْ شَاءُ وا أَخَذُوا نِصْفَ الدِّيَةِ خَمْسَةَ آلَافِ دِرْهَم.وَ قَالَ: فِي امْرَأَةٍ قَتَلَتْ زَوْجَهَا مُتَعَمِّداً.____________فرمود: دیه جراحت های زن مانند دیه جراحت های مرد است تا جایی که به یک سوم دیه کامل برسد. پس هنگامی که به یک سوم دیه برسد دیه مرد دو برابر دیه زن می شود ودیه دندان مرد و زن یکسان است.و فرمود: اگر مردی از روی عمد زنی را بکشد و اولیای زن بخواهند مرد را بکشند؛ نصف دیه را به اولیای مرد می پردازند و او را می کشند.ابو بصیر گوید: هم چنین در مورد زنی که مردی را می کشد پرسیدم.فرمود: قصاص می شود و اولیای او چیزی به اولیای مرد نمی پردازند.4 - عبد الله بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که درباره مردی که زنی را از روی عمد بکشد، فرمود:صاحبان خون حق دارند که آن مرد را بکشند ولی باید مازاد خون بهای آن مرد را که نیم خون بهاست به وارثانش بپردازند و اگر رضایت بدهند باید نیم خون بهای کامل که معادل پنج هزار درهم می شود بگیرند.حضرت دربارۀ زنی که شوهر خود را از روی عمد بکشد فرمود:

فَقَالَ: إِنْ شَاءَ أَهْلُهُ أَنْ يَقْتُلُوهُ قَتَلُوهَا وَ لَيْسَ يَجْنِي أَحَدٌ أَكْثَرَ مِنْ جِنَايَتِهِ عَلَى نَفْسه.5 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ الْحَلَبِي وَأَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سُئِلَ عَنْ رَجُلٌ قَتَلَ امْرَأَةٌ خَطَأً وَهِيَ عَلَى رَأْسِ الْوَلَدِ تَمْخَضُ.قَالَ: عَلَيْهِ الدِّيَةُ خَمْسَةُ آلَافِ دِرْهَم وَ عَلَيْهِ لِلَّذِي فِي بَطْنِهَا غُرَّةٌ وَصِيفٌ أَوْ وَصِيفَةٌ أَوْ أَرْبَعُونَ دِينَاراً.6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ. عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ قَطَعَ إِصْبَعاً مِنْ أَصَابِعِ الْمَرْأَةِ كَمْ فِيهَا؟قَالَ: عَشْرٌ مِنَ الْإِبِلِ.قُلْتُ: قَطَعَ اثْنَيْنِ.قَالَ: عِشْرُونَ.____________اگر صاحبان خون بخواهند می توانند آن زن را بکشند ولی حق ندارند که نیم خون بها را مطالبه کنند.5 - حلبی و ابوعبیده گویند: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: مردی زنی را در حال زایمان به قتل خطایی می کشد (چه حکمی دارد؟)فرمود: باید پنج هزار درهم دیه بپردازد و به خاطر نوزاد نیز یک برده یا کنیز یا چهل دینار پرداخت می نماید.6 - ابان بن تغلب گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: درباره انسانی که یک انگشت زنی را قطع می کند می فرمایید چه خون بهایی باید تقدیم کند؟فرمود: ده شتر.من :گفتم اگر دو انگشت او را قطع کند چند شتر باید بدهد؟فرمود: بیست شتر.

قُلْتُ: قَطَعَ ثَلاثاً.قَالَ: ثَلاثُونَ.قُلْتُ: قَطَعَ أَرْبَعاً.قَالَ: عِشْرُونَ.قُلْتُ: سُبْحَانَ اللهِ! يَقْطَعُ ثَلاثاً فَيَكُونُ عَلَيْهِ ثَلاثُونَ وَ يَقْطَعُ أَرْبَعاً فَيَكُونُ عَلَيْهِ عِشْرُونَ إِنَّ هَذَا كَانَ يَبْلُغُنَا وَ نَحْنُ بِالْعِرَاقِ فَنَبْرَأُ مِمَّنْ قَالَهُ وَ نَقُولُ الَّذِي جَاءَ بِهِ شَيْطَانٌ.فَقَالَ: مَهْلاً يَا أَبَانُ هَكَذَا حَكَمَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ الْمَرْأَةَ تُقَابِلُ الرَّجُلَ إِلَى ثُلُثِ الدِّيَةِ فَإِذَا بَلَغَتِ الثُّلُثَ رَجَعَتْ إِلَى النِّصْفِ يَا أَبَانُ! إِنَّكَ أَخَذْتَنِي بِالْقِيَاسِ وَ السُّنَّةُ إِذَا قِيسَتْ مُحِقَ الدِّينُ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الْمَرْأَةِ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ الرَّجُلِ قِصَاصٌ.____________گفتم: اگر سه انگشت او را قطع کند چه باید بدهد؟فرمود: سی شتر.گفتم: اگر چهار انگشت او را قطع کند چه باید بدهد؟فرمود: بیست شتر.گفتم: سبحان الله! اگر سه انگشت او را قطع کند باید سی شتر بدهد و اگر چهار انگشت او را قطع کند باید بیست شتر بدهد موقعی که این فتوا را در عراق شنیدیم از آورنده آن بیزاری و تبری جستیم می گفتیم این سخن شیطان است.فرمود: آهسته تر ای ابان این حکم رسول خدا صلى الله عليه وسلم است که فرمود: جراحت زنان تا یک سوم با خون بهای مردان برابر است و چون از یک سوم بگذرد به یک دوم نزول می کند. ای ابان! تو با قانون قیاس مرا مؤاخذه کردی اگر سنت با قیاس برابر شود دین خدا پایمال می گردد.7 - جميل بن دراج گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا قانون قصاص بین زن و مرد برابر است؟

قَالَ: نَعَمْ فِي الْجِرَاحَاتِ حَتَّى تَبْلُغَ الثَّلُثَ سَوَاءٌ فَإِذَا بَلَغَتِ الثُّلُثَ ارْتَفَعَ الرَّجُلُ وَ سَفَلَتِ الْمَرْأَةُ.8 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِتَابٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ قَالَ:سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ جِرَاحَاتِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فِي الدِّيَاتِ وَ الْقِصَاصِ.فَقَالَ: الرَّجَالُ وَالنِّسَاءُ فِي الْقِصَاصِ سَوَاءٌ السِّنُّ بِالسِّنَّ وَ الشَّجَةُ بِالشَّجَّةِ وَالْإِصْبَعُ بِالْإِصْبَعَ سَوَاءً حَتَّى تَبْلُغَ الْجِرَاحَاتُ ثُلُثَ الدِّيَةِ فَإِذَا جَاوَزَتِ النُّلْتَ -رَتْ دِيَةُ الرَّجُلِ فِي الْجِرَاحَاتِ ثُلُثَي الدِّيَةِ وَ دِيَةُ النِّسَاءِ ثُلُثَ الدِّيَةِ.9 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ الْأَنْصَارِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________فرمود: آری در جراحات خون بهای زنان و مردان برابر است تا به یک سوم برسد؛ چون از یک سوم گذشت خون بهای مردان به دو برابر بالا می رود و خون بهای زنان به یک دوم تنزل می کند.8 - حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد دیه و قصاص جراحت های مردان و زنان پرسیدند.فرمود: مردان و زنان در مورد قصاص برابرند؛ دندان در مقابل دندان، شکستگی مقابل شکستگی و انگشت در مقابل انگشت؛ تا جایی که جراحت ها به اندازه یک سوم دیه کامل برسد. هنگامی از یک سوم افزونتر شد در جراحت ها دیه مرد به دو سوم دیه کامل تبدیل می شود و دیه زن همان یک سوم دیه است.9 - ابو مریم انصاری گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرَجُلٍ قَدْ ضَرَبَ امْرَأَةً حَامِلا بِعَمُودِ الْفُسْطَاطِ فَقَتَلَهَا، فَخَيَّرَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَوْلِيَاءَهَا أَنْ يَأْخُذُوا الدِّيَةَ خَمْسَةَ آلافِ دِرْهَم وَ غُرَّةٌ وَصِيفٌ أَوْ وَصِيفَةٌ لِلَّذِي فِي بَطْنِهَا أَوْ يَدْفَعُوا إِلَى أَوْلِيَاءِ الْقَاتِلِ خَمْسَةَ آلَافِ دِرْهَم وَ يَقْتُلُوهُ.10 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ قَتَلَ امْرَأَةٌ.فَقَالَ: إِنْ أَرَادَ أَهْلُ الْمَرْأَةِ أَنْ يَقْتُلُوهُ أَدَّوْا نِصْفَ دِيَتِهِ وَ قَتَلُوهُ وَإِلَّا قَبِلُوا الدِّيَةَ.11 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:جرَاحَاتُ الْمَرْأَةِ وَ الرَّجُلِ سَوَاءٌ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ ثُلُثَ الدِّيَةِ، فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ تَضَاعَفَتْ حِرَاحَةُ الرَّجُل عَلَى جِرَاحَةِ الْمَرْأَةِ ضِعْفَيْنِ.____________مردی را به خدمت رسول خدا صلى الله عليه وسلم آوردند که با تیرک چادر زن بارداری را کشته بود. پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم صاحبان خون را مخیر نمود که یا معادل پنج هزار درهم خون بهای زن را بگیرند به اضافه یک برده و یا یک کنیز عوض کودکی که در شکم داشته است یا پنج هزار درهم به وارثان قاتل بدهند و قاتل را قصاص کنند.10 - ابو بصیر گوید به امام (باقر یا صادق علیهما السلام عرض کردم: اگر مردی زنی را به قتل برساند (چه حکمی دارد؟))فرمود: اگر صاحبان خون تصمیم قصاص بگیرند باید نیم خون بها به وارثان قاتل بدهند و قاتل را بکشند؛ و گرنه دریافت خون بهای زن را بپذیرند.11 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:دیه جراحات زن و مرد برابر است تا این که به یک سوم دیه برسد؛ چون از یک سوم گذشت دیه جراحت مرد نسبت به دیه جراحت زن دو برابر می شود.

12 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ فَقَأَ عَيْنَ امْرَأَةٍ.فَقَالَ: إِنْ يَشَاءُوا أَنْ يَفْقَنُوا عَيْنَهُ وَيُؤَدُّوا إِلَيْهِ رُبعَ الدِّيَةِ وَإِنْ شَاءَتْ أَنْ تَأْخُذَ رُبعَ الديَة.وَ قَالَ فِي امْرَأَةٍ فَقَأَتْ عَيْنَ رَجُلٍ: أَنَّهُ إِنْ شَاءَ فَقَأَ عَيْنَهَا وَ إِلَّا أَخَذَ دِيَةَ عَيْنِهِ.13 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:إِنْ قَتَلَ رَجُلٌ امْرَأَةً وَأَرَادَ أَهْلُ الْمَرْأَةِ أَنْ يَقْتُلُوهُ أَدَّوْا نِصْفَ الدِّيَةِ إِلَى أَهْلِ الرَّجُلِ.14 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَطَعَ إِصْبَعَ امْرَأَةٍ.____________12 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که چشم زنی را کور نموده بود فرمود:اگر بخواهند می توانند چشم مرد را در بیاورند و یک چهارم دیه کامل را به مرد می پردازند و اگر زن بخواهد می تواند که یک چهارم دیه را از مرد بگیرد.آن حضرت درباره زنی که چشم مردی را کور کرده بود فرمود: اگر مرد بخواهد می تواند چشم زن را کور می کند و گرنه دیه چشمش را می گیرد.13 - ابو بصیر گوید: امام (باقر یا صادق علیهما السلام فرمود:)اگر مردی زنی را بکشد و صاحبان خون زن بخواهند او را قصاص کنند نیم دیه را به خانواده مرد بپردازند.14 - ابن أبى یعفور گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی یک انگشت زنی را قطع کند (چه حکمی دارد؟)

قَالَ : يُقْطَعُ إِصْبَعُهُ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى ثُلُثِ الدِّيَةِ فَإِذَا جَازَ الثُّلُثَ كَانَ فِي الرَّجُلِ الضّعْفُ.فرمود: یک انگشت جانی قطع می شود و بر همین منوال تا به سه انگشت برسد که اگر سه انگشت زن را بریده باشد باید سه انگشت او را ببرند و چون از یک سوم مجموع انگشتان گذشت حق مردها دو برابر می شود.### بخش بیست و یکم#### حکم کسی که خطای او عمد و عمد او خطا به شمار می آید(21 بَابُ مَنْ خَطَؤُهُ عَمْدٌ وَ مَنْ عَمْدُهُ خَطَأً)1 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:سُئِلَ عَنْ غُلامٍ لَمْ يُدْرِكُ وَ امْرَأَةٍ قَتَلاً رَجُلاً خَطَاً.فَقَالَ: إِنَّ خَطَأَ الْمَرْأَةِ وَ الْغُلامِ عَمْدٌ فَإِنْ أَحَبَّ أَوْلِيَاءُ المَقْتُولِ أَنْ يَقْتُلُوهُمَا قَتَلُوهُمَا وَ يُؤَدُّوا إِلَى أَوْلِيَاءِ الْغُلَامِ خَمْسَةَ آلافِ دِرْهَم وَ إِنْ أَحَبُّوا أَنْ يَقْتُلُوا الْغُلَامَ قَتَلُوهُ وَ تَرُدُّ الْمَرْأَةُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْغُلام رُبعَ الدِّيَةِ وَ إِنْ أَحَبَّ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنْ يَقْتُلَ الْمَرْأَةَ قَتَلُوهَا وَ يَرُدُّ الغُلامُ عَلَى أَوْلِيَاءِ الْمَرْأَةِ رُبعَ الدِّيَةِ.بخش بیست و یکمحکم کسی که خطای او عمد و عمد او خطا به شمار می آید1 - ابا بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدند: کودکی که چیزی را تشخیص نمی دهد و زنی مردی را به قتل خطایی می کشند (چه حکمی دارد؟)فرمود: خطای زن و کودک عمد محسوب می شود پس اگر اولیای دم بخواهند آن دو را بکشند می کشند و به اولیای کودک پنج هزار درهم می پردازند و اگر بخواهند فقط کودک را بکشند این کار را می کنند و آن زن به اولیای کودک یک چهارم دیه می پردازد و اگر بخواهند زن را بکشند چنین می کنند و آن کودک به اولیای زن یک چهارم دیه می پردازد.

قَالَ: وَ إِنْ أَحَبَّ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنْ يَأْخُذُوا الدِّيَةَ كَانَ عَلَى الْغُلَامِ نِصْفُ الدِّيَةِ وَ عَلَى الْمَرْأَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ.2 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ ضُرَيْسِ الْكُنَاسِي قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَن امْرَأَةٍ وَ عَبْدٍ قَتَلَا رَجُلاً خَطَاً.فَقَالَ: إِنَّ خَطَأَ الْمَرْأَةِ وَ الْعَبْدِ مِثْلُ الْعَمْدِ فَإِنْ أَحَبَّ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنْ يَقْتُلُوهُمَا قَتَلُوهُمَا فَإِنْ كَانَ قِيمَةُ الْعَبْدِ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسَةِ آلافٍ دِرْهَم فَلْيَرُدُّوا إِلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ مَا يَفْضُلُ بَعْدَ الْخَمْسَةِ آلافٍ دِرْهَم وَ إِنْ أَحَبُّوا أَنْ يَقْتُلُوا الْمَرْأَةَ وَيَأْخُذُوا الْعَبْدَ أَخَذُوا إِلَّا أَن يَكُونَ قِيمَتُهُ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسَةِ آلافٍ دِرْهَم فَلْيَرُدُّوا عَلَى مَوْلَى الْعَبْدِ مَا يَفْضُلُ بَعْدَ الْخَمْسَةِ آلافٍ دِرْهَم وَ يَأْخُذُوا الْعَبْدَ أَوْ يَفْتَدِيَهُ سَيِّدُهُ وَ إِنْ كَانَتْ قِيمَةُ الْعَبْدِ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ آلافٍ دِرْهُم فَلَيْسَ لَهُمْ إِلَّا الْعَبْدُ.3 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارِ السَّابَاطِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ أَعْمَى فَقَأَ عَيْنَ صَحِيحِ [مُتَعَمِّداً].____________فرمود: و اگر اولیای دم بخواهند دیه بگیرند کودک نصف دیه و زن نصف دیگر دیه می پردازد.2 - ضریس کناسی گوید: از امام صادق علیه السلام درباره زن و برده ای که مردی را از روی خطا کشتند پرسیدم.فرمود: خطای زن و برده مانند عمد است پس اگر اولیای دم بخواهند آنها را بکشند چنین می کنند و در صورتی که قیمت برده بیش از پنج هزار درهم باشد، باید اضافه از پنج هزار درهم را به مولای برده بپردازند اگر بخواهند زن را بکشند و برده را برای بردگی خود بردارند، چنین می کنند مگر این که قیمت برده بیش از پنج هزار درهم باشد که در این صورت باید اضافه از پنج هزار درهم را به مولای برده بپردازند و برده را بردارند یا این که مولا فدیه بدهد و اگر قیمت برده کمتر از پنج هزار در هم باشد اولیای دم، صاحب چیزی جز همان برده نخواهند بود.3 - ابو عبیده گوید: از امام باقر علیه السلام درباره شخصی نابینا که چشم شخصی سالم را از روی عمد کور نموده بود پرسیدم.

قَالَ: فَقَالَ: يَا أَبَا عُبَيْدَةَ إِنَّ عَبْدَ الْأَعْمَى مِثْلُ الْخَطَا هَذَا فِيهِ الدِّيَةُ مِنْ مَالِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَإِنَّ دِيَتَهُ عَلَى الْإِمَامِ وَ لَا يَبْطُلُ حَقٌّ مُسْلِمٍ.فرمود: ای ابا عبیده! عمد شخص نابینا همانند خطای اوست در این مورد نابینا باید از اموال خود دیه بپردازد و اگر مالی ندارد دیه اش به عهده امام است تا حق هیچ مسلمانی از بین نرود.### بخش بیست و دوم#### یک روایت نکته دار(22 بَابٌ نَادِرُ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْ فَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ وَ غُلامِ اشْتَرَكَا فِي قَتْلِ رَجُلٍ فَقَتَلَاهُ.فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: إِذَا بَلَغَ الْغُلَامُ خَمْسَةَ أَشْبَارٍ اقْتُصَّ مِنْهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بَلَغَ خَمْسَةَ أَشْبَارٍ قُضِيَ بِالدِّيَةِ.بخش بیست و دومیک روایت نکته دار1 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان علی علیه السلام درباره مرد و کودکی که مردی را به صورت مشترک کشته بودند. فرمود:اگر قامت کودک به پنج وجب برسد قصاص می شود و اگر به پنج وجب نرسد دیه می پردازد.

### بخش بیست و سوم#### حکم مولایی که برده خود را می کشد و یا او را معلول می سازد(23 بَابُ الرَّجُلِ يَقْتُلُ مَمْلُوكَهُ أَوْ يُنَكِّلُ بِهِ)1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ مَمْلُوكاً لَهُ.قَالَ: يُعْتِقُ رَقَبَةً وَ يَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ وَ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ.عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ.2 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَالَ فِي الرَّجُل يَقْتُلُ مَمْلُوكَهُ مُتَعَمِّداً قَالَ:يُعْجِبُنِي أَن يُعْتِقَ رَقَبَةً وَ يَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ وَ يُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِيناً ثُمَّ تَكُونَ التَّوْبَةُ بَعْدَ ذَلِكَ.____________بخش بیست و سومحکم مولایی که برده خود را می کشد و یا او را معلول می سازد1 - سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی برده خود را بکشد چه حکمی دارد؟فرمود: باید یک برده در راه خدا آزاد کند دو ماه پیاپی روزه بگیرد و به سوی خداوند توبه کند.2 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که برده خود را از روی عمد می کشد فرمود:دوست دارم که برده ای را آزاد کند دو ماه پیاپی روزه بگیرد و شصت فقیر را اطعام نماید سپس توبه کند.

3 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ فِي الرَّجُلِ يَقْتُلُ مَمْلُوكاً لَهُ.قَالَ: يُعْتِقُ رَقَبَةٌ وَ يَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ وَ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ عز وجل.4 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْن أَيُّوبَ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ مُتَعَمِّداً فَعَلَيْهِ أَنْ يُعْتِقَ رَقَبَةً وَ أَنْ يُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِيناً وَ يَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ.5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُخْتَارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِيُّ جَمِيعاً عَنِ الْفَتْحِ بْنِ يَزِيدَ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فِي رَجُل قَتَلَ مَمْلُوكَتَهُ أَوْ مَمْلُوكَهُ.قَالَ: إِنْ كَانَ الْمَمْلُوكُ لَهُ أُدْبَ وَحُبِسَ إِلَّا أَن يَكُونَ مَعْرُوفًا بِقَتْلِ الْمَمَالِيكِ فَيُقْتَلُ بِهِ.____________3 - حمران نظیر روایت یکم همین بخش را از امام باقر علیه السلام نقل می کند.4 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هر کس بنده خود را از روی عمد بکشد باید یک برده آزاد کند، شصت فقیر را اطعام کند و دو ماه پیاپی روزه بگیرد.5 - فتح بن یزید جرجانی گوید: امام کاظم علیه السلام درباره مردی که برده یا کنیز خود را بکشد فرمود:اگر برده از آن خودش بوده تأدیب و زندانی می شود مگر این که به کشتن بردگان مشهور شده باشد در این صورت قصاص می شود.

6 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام رُفِعَ إِلَيْهِ رَجُلٌ عَذَّبَ عَبْدَهُ حَتَّى مَاتَ فَضَرَبَهُ مِائَةٌ نَكَالاً وَحَبَسَهُ سَنَةً وَ أَغْرَمَهُ قِيمَةَ الْعَبْدِ فَتَصَدَّقَ بِهَا عَنْهُ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْهُمْ قَالَ:سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ مَمْلُوكَهُ.قَالَ: إِنْ كَانَ غَيْرَ مَعْرُوفٍ بِالْقَتْلِ ضُرِبَ ضَرْباً شَدِيداً وَ أُخِذَ مِنْهُ قِيمَةُ الْعَبْدِ وَيُدْفَعُ إِلَى بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ وَإِنْ كَانَ مُتَعَوِّداً لِلْقَتْلِ قُتِلَ بِهِ.8 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________6 - مسمع بن عبدالملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:شخصی را نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آوردند که برده اش را شکنجه کرده و کشته بود.حضرت صد ضربه به او زد تا دیگر مرتکب چنین کاری نشود و یک سال او را زندانی نمود و او را مدیون قیمت برده دانست آن شخص قیمت برده را از جانب او صدقه داد.7 - یونس گوید: از امام علیه السلام درباره مردی که برده اش را کشته بود پرسیدند.فرمود: اگر مشهور به آدم کشی نباشد، او را سخت می زنند و قیمت برده را از او می گیرند و به بیت المال می دهند و اگر به آدم کشی عادت کرده باشد، قصاص می شود.8 - ابو بصیر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي امْرَأَةٍ قَطَعَتْ نَدْيَ وَلِيدَتِهَا أَنَّهَا حُرَّةٌ لَا سَبِيلَ لِمَوْلاتِهَا عَلَيْهَا.وَقَضَى فِيمَنْ نَكَّلَ بِمَمْلُوكِهِ فَهُوَ حُرٌّ لا سَبِيلَ لَهُ عَلَيْهِ سَائِبَةٌ يَذْهَبُ فَيَتَوَلَّى إِلَى مَنْ أَحَبَّ فَإِذَا ضَمِنَ جَرِيرَتَهُ فَهُوَ يَرِثُهُ.أمير مؤمنان على علیه السلام درباره زنی که پستان کنیز خود را بریده بود این گونه داوری کرد که کنیز آزاد است و مولایش هیچ حقی بر گردن او ندارد.هم چنین امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره مولایی که برده خود را معیوب و معلول ساخته بود این گونه داوری کرد که برده از قید بردگی آزاد شود و وابستگی او نیز با مولایش قطع می گردد و اگر این برده معلول با کسی پیمان وابستگی بست و هم پیمانش تاوان خطاهای او را متعهد شود ارث او را نیز صاحب گردد.### بخش بیست و چهارم#### حكم قتل و جرح برده توسط انسان آزاد و قتل و جرح انسان آزاد توسط برده(24 بَابُ الرَّجُلِ الْحُرِّ يَقْتُلُ مَمْلُوكَ غَيْرِهِ أَوْ يَجْرَحُهُ وَ الْمَمْلُوكِ يَقْتُلُ الْحُرَّ أَوْ يَجْرَحُهُ)1 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:قُلْتُ لَهُ: قَوْلُ اللهِ عز وجل: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحَرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثَى.)بخش بیست و چهارمحکم قتل و جرح برده توسط انسان آزاد وقتل و جرح انسان آزاد توسط برده1 - ابو بصیر گوید: در خدمت امام (باقر یا امام صادق علیهما السلام این آیه را تلاوت کردم که خداوند می فرماید: «حکم قصاص درباره کشتگان بر شما نوشته شده است که آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده و زن در برابر زن».)

قَالَ: فَقَالَ: لا يُقْتَلُ حُرِّ بِعَبْدِ وَلَكِنْ يُضْرَبُ ضَرْباً شَدِيداً وَ يُغَرَّمُ ثَمَنَهُ دِيَةَ الْعَبْدِ.2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ:يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِالْحُرِّ وَ لا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ وَلَكِنْ يُغَرَّمُ ثَمَنَهُ وَ يُضْرَبُ ضَرْباً شَدِيداً حَتَّى لا يَعُودَ.3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ:لا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ وَإِذَا قَتَلَ الْحُرُّ الْعَبْدَ غُرَّمَ ثَمَنَهُ وَ ضُرِبَ ضَرْباً شَدِيداً.4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ عَلِيَّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:____________فرمود: مرد آزاد به خاطر کشتن برده قصاص نمی شود ولی باید به شدت تعزیر شود و بهای برده را بپردازد که خون بهای برده همان قیمت برده خواهد بود.2 - سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:برده را به جرم کشتن آزاد می کشند اما انسان آزاد را به جرم کشتن برده نمی کشند؛ بلکه باید بهای برده را بر او تاوان کنند و به شدت تعزیر شود تا دیگر به کشتن برده نپردازد.3 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:انسان آزاد به خاطر کشتن برده کشته نمی شود و هرگاه فرد آزاد برده را بکشد قیمتش را می پردازد و او را سخت می زنند.4 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

لا يُقْتَلُ حُرِّ بِعَبْدِ وَ إِنْ قَتَلَهُ عَمْداً وَلَكِنْ يُغَرَّمُ ثَمَنَهُ وَ يُضْرَبُ ضَرْباً شَدِيداً إِذَا قَتَلَهُ عَمْداً.وَ قَالَ: دِيَةُ الْمَمْلُوكِ ثَمَنُهُ.5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:دِيَةُ الْعَبْدِ قِيمَتُهُ فَإِنْ كَانَ نَفِيسَاً فَأَفْضَلُ قِيمَتِهِ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَم وَ لَا يُجَاوَزُ بِهِ دِيَةَ الْحُرَّ.6 - يُونُسُ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا قَتَلَ الْعَبْدُ الْحُرَّ دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُ وا قَتَلُوهُ وَإِنْ شَاءُ وا حَبَسُوهُ وَ إِنْ شَاءُ وا اسْتَرَقُوهُ وَ يَكُونُ عَبْداً لَهُمْ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام فِي الْعَبْدِ:____________آزاد به خاطر کشتن برده قصاص نمی شود اگر چه از روی عمد کشته باشد. اما در این صورت قیمتش را می پردازد و او را سخت می زنند.و فرمود: دیه برده قیمتش می باشد.5 - ابن مسکان گوید امام صادق علیه السلام فرمود:دیه برده قیمت اوست. پس اگر برده گران قیمت باشد بالاترین قیمتش ده هزار درهم است و نباید قیمت برده بیشتر از دیه مرد آزاد باشد.6 - راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هر گاه برده ای مردی آزاد را به قتل برساند او را به اولیای دم تحویل می دهند پس اگر بخواهند او را زندانی می کنند و اگر بخواهند او را به خدمت می گیرند و او برده آنان می شود.7 - زراره گوید: امام (باقر یا صادق علیهما السلام درباره برده فرمود:)

إِذَا قَتَلَ الْحُرَّ دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُ وا قَتَلُوهُ وَإِنْ شَاءُ وا اسْتَرَقُوهُ.8 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ مُدَبَّرٍ قَتَلَ رَجُلاً عَمْداً.فَقَالَ: يُقْتَل بِهِ.قَالَ: قُلْتُ: فَإِنْ قَتَلَهُ خَطَأ؟قَالَ: فَقَالَ: يُدْفَعُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَيَكُونُ لَهُمْ رِقَا إِنْ شَاءُ وَا بَاعُوهُ وَإِنْ شَاءُ وا اسْتَرَقُوهُ وَ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَقْتُلُوهُ.قَالَ: ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الْمُدَبَّرَ مَمْلُوك.9 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ جَمِيلٌ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: مُدَبَّرٌ قَتَلَ رَجُلاً خَطَأً مَنْ يَضْمَنُ عَنْهُ؟____________هرگاه برده ای مرد آزاده ای را بکشد باید برده را به صاحبان خون تسلیم کنند، تا اگر بخواهند او را به جرم قتل عمدی بکشند و اگر بخواهند برده خود سازند.8 - ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم اگر برده ای که از مولای خود نوید آزادی پس از مرگ او گرفته مردی را از روی عمد بکشد چه حکمی دارد؟فرمود: باید آن برده را به قصاص برسانند.گفتم: اگر از روی خطا کشته باشد چه صورت دارد؟فرمود: برده را به صاحبان خون می سپارند تا برده آنان باشد اگر خواستند او را بفروشند و اگر خواستند به بردگی نگه دارند ولی حق ندارند او را بکشند.سپس فرمود: ای ابو محمد! به راستی برده ای که نوید آزادی دارد، برده است.9 - جمیل گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم برده ای که نوید آزادی دارد مردی را از روی خطا می کشد چه کسی ضامن جنایت اوست؟

قَالَ: يُصَالِحُ عَنْهُ مَوْلاهُ، فَإِنْ أَبَى دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ يَخْدُمُهُمْ حَتَّى يَمُوتَ الَّذِي دَبَّرَهُ ثُمَّ يَرْجِعُ حُرِّاً لا سَبِيلَ عَلَيْهِ.وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: وَ يُسْتَسْعَى فِي قِيمَتِهِ.10 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْوَابِشِئ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْمِ ادَّعَوْا عَلَى عَبْدٍ جِنَايَةٌ يُحِيطُ بِرَقَبَتِهِ فَأَقَرَّ الْعَبْدُ بِهَا.قَالَ: لا يَجُوزُ إِقْرَارُ الْعَبْدِ عَلَى سَيِّدِهِ، فَإِنْ أَقَامُوا الْبَيِّنَةَ عَلَى مَا ادَّعَوْا عَلَى الْعَبْدِ أُخِذَ الْعَبْدُ بِهَا أَوْ يَفْتَدِيَهِ مَوْلاهُ.11 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا قَتَلَ الْحُرُّ الْعَبْدَ غُرِّمَ قِيمَتَهُ وَأُدْبَ.قِيلَ: فَإِنْ كَانَتْ قِيمَتُهُ عِشْرِينَ أَلْفَ دِرْهَم.____________فرمود: با مولای او مصالحه می کنند پس اگر نپذیرفت برده را به اولیای دم تحویل می دهند و برده به خدمت آنان می پردازد تا هنگامی که مولا از دنیا برود، پس از آن برده آزاد می شود و دیگر اولیای دم بر او استیلا ندارند.در روایت دیگری آمده است: از قیمت او پرداخت می شود.10 - ابو محمد وابشی گوید: از امام صادق علیه السلام درباره گروهی پرسیدم که مدعی هستند که برده فلانی برده ما را کشته است و آن برده به این قتل اعتراف کرده است (چه حکمی دارد؟)فرمود: اعتراف برده بر ضرر مولایش مسموع نخواهد بود اگر آن گروه بر این ادعا شاهد بیاورند برده دستگیر می شود و یا مولایش بهای برده را می پردازد و آن را می خرد.11 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هر گاه شخص آزاد برده ای را بکشد باید قیمتش را بپردازد و تأدیب شود.پرسیده شد: اگر قیمت برده بیست هزار درهم باشد چگونه است؟

قَالَ: لا يُجَاوَزُ بِقِيمَةِ عَبْدٍ دِيَةَ الْأَحْرَارِ.12 - وَ عَنْهُ وَ عَلِيَّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ فِي عَبْدٍ جَرَحَ حُرَّاً.قَالَ: إِنْ شَاءَ الْحُرُّ اقْتَصَّ مِنْهُ وَإِنْ شَاءَ أَخَذَهُ إِنْ كَانَتِ الْجِرَاحَةُ تُحِيطُ بِرَقَبَتِهِ وَإِنْ كَانَتْ لا تُحِيطُ بِرَقَبَتِهِ افْتَدَاهُ مَوْلاهُ، فَإِنْ أَبَى مَوْلَاهُ أَنْ يَفْتَدِيَهُ كَانَ لِلْحُرِّ الْمَجْرُوحِ مِنَ الْعَبْدِ بِقَدْرِ دِيَةِ جِرَاحَتِهِ وَ الْبَاقِي لِلْمَوْلَى يُبَاعُ الْعَبْدُ فَيَأْخُذُ الْمَجْرُوحُ حَقَّهُ وَيُرَدُّ الْبَاقِي عَلَى الْمَوْلَى.13 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْعَبْدِيِّ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الله علیه السلام فِي رَجُلٍ شَجَّ عَبْداً مُوضِحَةٌ.قَالَ: عَلَيْهِ نِصْفُ عُشْرِ قِيمَتِهِ.14 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ عَبْدٍ قَطَعَ يَدَ رَجُلٍ حُرٍ وَ لَهُ ثَلاثُ أَصَابِعَ مِنْ يَدِهِ شَكُلِ.____________فرمود قیمت برده از دیه آزادگان تجاوز نمی کند.12 - فضیل بن یسار گوید: امام صادق علیه السلام درباره برده ای که مرد آزادی را مجروح کرده فرمود:اگر مرد آزاد بخواهد می تواند برده جانی را قصاص کند و اگر بخواهد می تواند شخص برده را تحویل بگیرد در صورتی که خون بهای جراحت معادل بهای آن برده باشد و اگر خون بهای جراحت معادل با بهای برده نباشد مولا خون بهای جراحت را می پردازد و برده را برای خود نگه می دارد و اگر مولا حاضر به پرداخت خون بها نباشد برده را باید بفروشد تا مجروح خون بهای جراحت خود را بردارد و مانده را به مولای برده تسلیم نماید.13 - عبيد بن زراره گوید: امام صادق علیه السلام درباره کسی که با کارد بر سر برده ای بکوبد و پوست سر او را تا استخوان بشکافد فرمود:باید برده را قیمت گذاری کنند و جانی یک بیستم بهای او را به مولایش بپردازد.14 - حسن بن صالح گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم برده ای دست مرد آزادی را که سه انگشت از انگشتان او شل است بریده است (چه حکمی دارد؟)

فَقَالَ: وَ مَا قِيمَةُ الْعَبْدِ؟قُلْتُ: اجْعَلْهَا مَا شِئْتَ.قَالَ: إِنْ كَانَ قِيمَةُ الْعَبْدِ أَكْثَرَ مِنْ دِيَةِ الْإِصْبَعَيْنِ الصَّحِيحَتَيْنِ وَ الثَّلَاثِ أَصَابِع الشَّلَل رَدَّ الَّذِي قُطِعَتْ يَدُهُ عَلَى مَوْلَى الْعَبْدِ مَا فَضَلَ مِنَ الْقِيمَةِ وَأَخَذَ الْعَبْدَ، وَإِنَّ شَاءَ أَخَذَ قِيمَةَ الإِصْبَعَيْنِ الصَّحِيحَتَيْنِ وَ الثَّلَاثِ أَصَابِعِ الشَّلَلِ.قُلْتُ: وَكَمْ قِيمَةُ الْإِصْبَعَيْنِ الصَّحِيحَتَيْنِ مَعَ الْكَفِّ وَ الثَّلاثِ الْأَصَابع [الشَّلَلِ]؟قَالَ: قِيمَةُ الإِصْبَعَيْنِ الصَّحِيحَتَيْنِ مَعَ الْكَفِّ أَلْفَا دِرْهَم وَ قِيمَةُ الثَّلَاثِ الْأَصَابِعِ الشَّلَلِ مَعَ الْكَفِّ أَلْفُ دِرْهَم، لأَنَّهَا عَلَى الثُّلُثِ مِنْ دِيَةِ الصِّحَاحِ.قَالَ: وَ إِنْ كَانَ قِيمَةُ الْعَبْدِ أَقَلَّ مِنْ دِيَةِ الْإِصْبَعَيْنِ الصَّحِيحَتَيْنِ وَ الثَّلَاثِ الْأَصَابِعِ الشَّلَلِ دُفِعَ الْعَبْدُ إِلَى الَّذِي قُطِعَتْ يَدُهُ أَوْ يَفْتَدِيَهُ مَوْلاهُ وَيَأْخُذَ الْعَبْدَ.15 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَمَّنْ رَوَاهُ قَالَ: قَالَ:____________فرمود: بهای آن برده چه قدر است؟گفتم: هر مبلغی که می خواهید فرض بفرمایید.فرمود: اگر بهای برده بیش از بهای دو انگشت سالم و سه انگشت شل باشد، کسی که انگشتش بریده شده مازاد بهای برده را به مولایش می پردازد و برده را تصاحب می کند و اگر بخواهد می تواند بهای دو انگشت سالم و سه انگشت ناسالم خود را دریافت کند.گفتم: دو انگشت سالم با سه انگشت ناسالم به اضافه کف دست چه بهایی دارد؟فرمود: بهای دو انگشت سالم با کف دست معادل دو هزار درهم است و بهای سه انگشت ناسالم با کف دست معادل ده هزار درهم است و بهای سه انگشت ناسالم با کف دست هزار درهم، زیرا بهای عضو ناسالم به یک سوم بهای عضو سالم تنزل می کند.فرمود: اما اگر بهای برده کمتر از خون بهای دو انگشت سالم و سه انگشت ناسالم باشد برده را به مردی که دستش بریده شده می دهند تا صاحب شود مگر آنکه مولایش فدا بدهد و برده خود را باز خرید کند.15 - راوی گوید: امام علیه السلام فرمود:

يَلْزَمُ مَوْلَى الْعَبْدِ قِصَاصُ جِرَاحَةِ عَبْدِهِ مِنْ قِيمَةِ دِيَتِهِ عَلَى حِسَابٍ ذَلِكَ يَصِيرُ أَرْشَ الْجِرَاحَةِ وَإِذَا جَرَحَ الْحُرُّ الْعَبْدَ فَقِيمَةُ حِرَاحَتِهِ مِنْ حِسَابٍ قِيمَتِهِ.16 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ جَمِيلِ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ جَمِيعاً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي مُدَبَّرٍ قَتَلَ رَجُلاً خَطَاً.قَالَ: إِنْ شَاءَ مَوْلاهُ أَنْ يُؤَدِّيَ إِلَيْهِمُ الدِّيَةَ وَإِلَّا دَفَعَهُ إِلَيْهِمْ يَخْدُمُهُمْ، فَإِذَا مَاتَ مَوْلاهُ يَعْنِي الَّذِي أَعْتَقَهُ رَجَعَ حُواً.وَ فِي رِوَايَةِ يُونُسَ: لا شَيْءَ عَلَيْهِ.17 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ نُعَيْمٍ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مِسْمَعِ بنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:أُمُّ الْوَلَدِ جِنَايَتُهَا فِي حُقُوقِ النَّاسِ عَلَى سَيِّدِهَا وَ مَا كَانَ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ عز وجل فِي الْحُدُودِ، فَإِنَّ ذَلِكَ فِي بَدَنِهَا.____________مولا دیه جراحت برده خود را بنا بر قیمت دیه او می پردازد و به نسبت آن دیه جراحت را محاسبه می کند. اگر شخص آزادی برده را مجروح کند دیه را از قیمت برده محاسبه می کنند و به نسبت آن دیه جراحت را می پردازد.16 - محمد بن حمران گوید: امام صادق علیه السلام درباره برده ای که نوید آزادی پس از مرگ مولا دارد و از روی خطا مردی را کشته بود فرمود:اگر مولا بخواهد می تواند به اولیای دم دیه بپردازد و گرنه برده را به آنان تحویل می دهد تا به خدمت آنها بپردازد؛ یعنی هرگاه مولایش - یعنی کسی که او را آزاد نموده بود - بمیرد برده آزاد می شود.در روایت یونس آمده است: چیزی بر عهده این برده نیست.17 - مسمع بن عبدالملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:اگر کنیزی که از مولای خود صاحب فرزند است به جنایتی از حقوق مردم مرتکب شود تاوان آن بر عهده مولای اوست و اگر خطایی مرتکب شود که اجرای حد الهی بر او واجب گردد حد الهی بر بدن خود کنیز جاری خواهد گشت.

قَالَ: وَ يُقَاصُّ مِنْهَا لِلْمَمَالِيكِ وَ لا قِصَاصَ بَيْنَ الْحُرِّ وَ الْعَبْدِ.18 - عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي عَبْدِ فَقَأَ عَيْنَ حُرِّ وَ عَلَى الْعَبْدِ دَيْنٌ:إِنَّ عَلَى الْعَبْدِ حَداً لِلْمَفْقُوءِ عَيْنُهُ وَ يَبْطُلُ دَيْنُ الْغُرَمَاءِ.19 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ لَهُ مَمْلُوكَانِ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ أَلَهُ أَنْ يُقِيدَهُ بِهِ دُونَ السُّلْطَانِ إِنْ أَحَبَّ ذَلِكَ؟قَالَ: هُوَ مَالُهُ يَفْعَلُ بِهِ مَا يَشَاءُ إِنْ شَاءَ قَتَلَهُ وَ إِنْ شَاءَ عَفَا.20 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْخَطَّابِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ مُدَبَّرٍ قَتَلَ رَجُلاً خَطَاً.____________فرمود و اگر این کنیز به برده های دیگر جنایتی وارد سازد حکم قصاص بر او جاری خواهد شد و بین انسان آزاد و برده قصاصی نیست.18 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان علی علیه السلام درباره برده بدهکاری که چشم مردی آزاد را کور کرده بود فرمود:برده به خاطر شخصی که کور شده حد می خورد و دین طلبکاران باطل می گردد.19 - اسحاق بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر انسان مالک دو برده باشد و این برده آن دیگری را بکشد آیا انسان بخواهد می تواند و بدون فرمان حاكم حكم قصاص را اجرا کند؟فرمود: این برده تحت ولایت او به سر می برد از این رو اگر بخواهد می تواند برده را قصاص می کند و اگر بخواهد عفو می کند.20 - هشام بن احمر گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: برده ای که نوید آزادی پس از مرگ مولایش دارد شخصی را از روی خطا کشته است (چه حکمی دارد؟)

قَالَ: أَيَّ شَيْءٍ رُوِّيْتُمْ فِي هَذَا؟قَالَ: قُلْتُ: رُوِّينَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: يُتَلُّ بِرُمَّتِهِ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِذَا مَاتَ الَّذِي دَبَّرَهُ أُعْتِقَ.قَالَ: سُبْحَانَ اللهِ! فَيَبْطُلُ دَمُ امْرِي مُسْلِم.قَالَ: قُلْتُ: هَكَذَا رُوِّينَا.قَالَ: قَدْ غَلِطْتُمْ عَلَى أَبِي علیه السلام؛ يُتَلُّ بِرُمَّتِهِ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِذَا مَاتَ الَّذِي دَبَّرَهُ اسْتُسْعِيَ فِي قِيمَتِهِ.21 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي أَنْفِ الْعَبْدِ أَوْ ذَكَرِهِ أَوْ شَيْءٍ يُحِيطُ بِثَمَنِهِ أَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى مَوْلاهُ قِيمَةَ الْعَبْدِ وَ يَأْخُذُ الْعَبْدَ.____________فرمود: در این مسأله چه روایتی به شما رسیده است؟عرض کردم: از امام صادق علیه السلام برای ما روایت شده است که فرمود: برده را به طور کامل در اختیار اولیای مقتول قرار می دهند پس هر گاه مولای سابقش بمیرد برده آزاد می شود.امام کاظم علیه السلام فرمود: سبحان الله! بنابراین خون مرد مسلمانی پایمال می شود؟!عرض کردم: به ما چنین روایتی رسیده است.فرمود: در مورد پدرم علیه السلام اشتباه کرده اید؛ بلکه برده به طور کامل در اختیار اولیای مقتول قرار می گیرد پس هر گاه که مولای سابقش از دنیا برود برده باید تلاش کند با کار کردن قیمت خود را به اولیای مقتول بپردازد و آزاد شود.21 - ابو مریم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان علی علیه السلام درباره بینی برده که قطع کند و یا آلت او را بریده شود یا عضوی که خون بهای آن با تمام بهای برده برابر باشد این گونه داوری فرمود که جانی باید بهای آن برده را در حال سلامت به مولایش بپردازد و برده را برای خود بردارد.

### بخش بیست و پنجم#### حکم برده نیمه آزادی که انسان آزاد را می کشد یا مجروح می سازد و انسان آزادی که برده نیمه آزاد را می کشد یا مجروح می سازد(25 بَابُ الْمُكَاتَبِ يَقْتُلُ الْحُرَّ أَوْ يَجْرَحُهُ وَ الْحُرِّ يَقْتُلُ الْمُكَاتَبَ أَوْ يَجْرَحُهُ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي مُكَاتَبِ قُتِلَ. قَالَ: يُحْسَبُ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ فَيُؤَدَّى دِيَةً الْحُرِّ وَ مَا رَقَ مِنْهُ فَدِيَةُ الْعَبْدِ.2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ مُكَاتَبِ اشْتَرَطَ عَلَيْهِ مَوْلَاهُ حِينَ كَاتَبَهُ جَنَى إِلَى رَجُلٍ جنَايَةً.____________بخش بیست و پنجمحکم برده نیمه آزادی که انسان آزاد را می کشد یا مجروح می سازد و انسان آزادی که برده نیمه آزاد را می کشد یا مجروح می سازد1 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان على علیه السلام درباره برده ای مکاتب و نیمه آزادی که مرتکب قتل شده بود این گونه داوری نمود و فرمود: محاسبه می گردد آن مقداری که از او آزاد شده دیه شخص آزاد می پردازد و آن مقدار از او که در بردگی مانده دیه برده پرداخت می کند.2 - ابو ولاد حناط گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: برده مکاتب و مشروطی به شخصی جنایتی می کند (چه حکمی دارد؟)

فَقَالَ: إِنْ كَانَ أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ شَيْئاً أُغْرِمَ فِي جِنَايَتِهِ بِقَدْرِ مَا أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ لِلْحُرِّ فَإِن عَجَزَ عَنْ حَقُّ الْجِنَايَةِ شَيْئاً أُخِذَ ذَلِكَ مِنْ مَالِ الْمَوْلَى الَّذِي كَاتَبَهُ.قُلْتُ: فَإِنْ كَانَتِ الْجِنَايَةُ لِلْعَبْدِ؟قَالَ: فَقَالَ: عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ دُفِعَ إِلَى مَوْلَى الْعَبْدِ الَّذِي جَرَحَهُ الْمُكَاتَبُ وَ لَا تَقَاصَّ بَيْنَ الْمُكَاتَبِ وَ بَيْنَ الْعَبْدِ إِذَا كَانَ الْمُكَاتَبُ قَدْ أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ شَيْئاً فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ شَيْئاً فَإِنَّهُ يُقَاصُ الْعَبْدُ مِنْهُ أَوْ يُغَرَّمُ الْمَوْلَى كُلَّ مَا جَنَى الْمُكَاتَبُ لأَنَّهُ عَبْدُهُ مَا لَمْ يُؤَدُّ مِنْ مُكَاتَبَتِهِ شَيْئاً.3 - ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السلام عَنْ مُكَاتَبٍ قَتَلَ رَجُلاً خَطَاً.____________فرمود: اگر برده مقداری از حق مکاتبه را پرداخت کرده باشد به همان اندازه به خاطر جنایتی که انجام داده باید به شخص آزاد تاوان بپردازد. پس اگر نتوانست هیچ مقداری از دیه را بپردازد آن را از مال مولای او بر می دارند.پرسیدم: اگر این برده به برده ای دیگر جنایتی وارد کند؟فرمود: همان حکم را دارد؛ دیه را به مولای برده مجروح می دهند و در صورتی که برده مکاتب مقداری از حق مکاتبه اش را پرداخت کرده باشد بین او و برده قصاص جاری نمی شود اما اگر هیچ مقداری از حق مکاتبه اش را پرداخت نکرده باشد برده می تواند او را قصاص کند یا این که مولای مکاتب تاوان هر جنایتی را که انجام می دهد می پردازد؛ زیرا برده مکاتب تا هنگامی که چیزی از حق مکاتبه اش را نپرداخته برده مولاست.3 - محمد بن مسلم گوید: از امام باقر علیه السلام درباره برده مکاتبی که از روی خطا مردی را می کشد پرسیدم.

قَالَ: فَقَالَ: إِنْ كَانَ مَوْلاهُ حِينَ كَاتَبَهُ اشْتَرَطَ عَلَيْهِ إِنْ عَجَزَ فَهُوَ رَةٌ فِي الرِّقٌ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَمْلُوكِ يُدْفَعُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ، فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَإِنْ شَاءُ وَا بَاعُوا وَإِنْ كَانَ مَوْلاهُ حِينَ كَاتَبَهُ لَمْ يَشْتَرِطْ عَلَيْهِ وَ قَدْ كَانَ أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ شَيْئاً، فَإِنَّ عَلِيّاً علیه السلام كَانَ يَقُولُ: «يُعْتَقُ مِنَ الْمُكَاتَبِ بِقَدْرِ مَا أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ».فَإِنَّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يُؤَدِّي إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ مِنَ الدِّيَةِ بِقَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنَ الْمُكَاتَب وَ لا يَبْطُلُ دَمُ امْرِي مُسْلِم.وَأَرَى أَنْ يَكُونَ مَا بَقِيَ عَلَى الْمُكَاتَبِ مِمَّا لَمْ يُؤَدِّهِ رِقَا لِأَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ يَسْتَخْدِمُونَهُ حَيَاتَهُ بِقَدْرِ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ وَ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَبِيعُوهُ.4 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ فِي مُكَاتَبٍ قَتَلَ رَجُلاً خَطَاً.قَالَ: عَلَيْهِ مِنْ دِيَتِهِ بِقَدْرِ مَا أُعْتِقَ وَ عَلَى مَوْلاهُ مَا بَقِيَ مِنْ قِيمَةِ الْمَمْلُوكِ، فَإِنْ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ فَلا عَاقِلَةَ لَهُ إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ.____________فرمود: اگر مولایش در هنگام مکاتبه با او شرط نموده در صورتی که درمانده شود به بردگی برگردد پس حکم برده را دارد او را به اولیای دم می سپارند. اگر آنها بخواهند او را می کشند و اگر بخواهند او را می فروشند و اگر مولای مکاتب در زمان قرار داد مکاتبه چنین شرطی قرار نداده و برده مکاتب نیز مقداری از حق مکاتبه را پرداخت نموده پس حضرت علی علیه السلام می فرمود: «برده مکاتب به هر اندازه ای که حق مکاتبه را پرداخت نموده به همان مقدار آزاد می شود».بنابراین امام باید به هر اندازه ای که از مکاتب آزاد شده همان مقدار از دیه را به اولیای دم بپردازد؛ زیرا خون هیچ مسلمانی به هدر نمی رود.و نظر من این است که آن مقدار که به خاطر عدم پرداخت دیه بر عهده برده مانده است، بردگی اولیای مقتول باشد او را مادام العمر به خدمت خود وا می دارند و نمی توانند او را بفروشند.4 - عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام درباره برده ای که با مولایش مکاتبه آزادی کرده است از روی خطا مرد آزادی را بکشد فرمود:این برده به مقیاس آزادی خودش باید خون بهای آن مرد را بپردازد و مابقی خون بهای آن مرد تا حدی که از قیمت این برده نیمه آزاد نگذرد بر عهده مولایش خواهد بود و اگر برده نیمه آزاده نتواند سهم خود را بپردازد مولایش ضمانتی ندارد؛ بلکه ضمانت او بر عهده امام مسلمانان است.

5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ حُرِّ قَتَلَ عَبْداً قِيمَتُهُ عِشْرُونَ أَلْفَ دِرْهَم.فَقَالَ: لا يَجُوزُ أَنْ يُتَجَاوَزَ بِقِيمَةِ عَبْدٍ أَكْثَرَ مِنْ دِيَةِ حُرّ.5 - حسن بن صالح گوید: امام صادق علیه السلام درباره کسی که برده ای را بکشد که بهای آن بالغ بر بیست هزار درهم باشد، فرمود:روا نیست که در بهای برده مقتول بیش از خون بهای آزاد پرداخت شود.### بخش بیست و ششم#### حکم کشتن و مجروح کردن ذمی(26 بَابُ الْمُسْلِمِ يَقْتُلُ الذِّمِّيَّ أَوْ يَجْرَحُهُ وَ الذِّمِّيِّ يَقْتُلُ الْمُسْلِمَ أَوْ يَجْرَحْهُ أَوْ يَقْتَصُّ بَعْضُهُمْ بَعْضاً)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:دِيَةُ الْيَهُودِي وَ النَّصْرَانِي وَ الْمَجُوسِيُّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَم.2 - وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:بخش بیست و ششمحکم کشتن و مجروح کردن ذمی1 - ابن مسکان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:دیه یهودی، مسیحی و مجوسی هشتصد درهم است.2 - ابن مسکان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا قَتَلَ الْمُسْلِمُ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيَا أَوْ مَجُوسِيّاً فَأَرَادُوا أَنْ يُقِيدُوا رَدُّوا فَضْلَ دِيَةِ الْمُسْلِم وَأَقَادُوهُ.3 - وَ عَنْهُ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ مُسْلِمٍ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ الذَّمَّةِ.فَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ شَدِيدٌ لا يَحْتَمِلُهُ النَّاسُ وَلَكِنْ يُعْطِي الذِّمِّيُّ دِيَةَ الْمُسْلِم ثُمَّ يُقْتَلُ بِهِ الْمُسْلِمُ.4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ دِمَاءِ الْمَجُوسِ وَ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَى هَلْ عَلَيْهِمْ وَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُمْ شَيْءٌ إِذَا غَشُوا الْمُسْلِمِينَ وَأَظْهَرُوا الْعَدَاوَةَ لَهُمْ؟قَالَ: لا، إِلَّا أَن يَكُونَ مُتَعَوداً لِقَتْلِهِمْ.قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسْلِمِ هَلْ يُقْتَلُ بِأَهْلِ الذَّمَّةِ وَأَهْلِ الْكِتَابِ إِذَا قَتَلَهُمْ؟____________هرگاه مسلمانی یهودی یا مسیحی یا مجوسی را بکشد و اولیای دم بخواهند او را قصاص نمایند باید اضافه دیه مسلمان را بپردازند و او را قصاص کنند.سماعه گوید: امام صادق علیه السلام درباره مرد مسلمانی که مردی ذمی را کشته بود فرمود:این ماجرایی ناگوار است که مردم طاقت آن را ندارند اما اولیای دم دیه مسلمان را می پردازند سپس او را قصاص می کنند.4 - اسماعیل بن فضل گوید: از امام صادق علیه السلام درباره خون مجوسیان، یهودیان و مسیحیان پرسدم و گفتم: هرگاه بر مسلمانان خیانت نموده و آشکارا با آنان دشمنی کنند آیا بر آنان و کسی که آنها را کشته حکمی وجود دارد؟فرمود: نه مگر این که به کشتن آنان عادت نماید.و پرسیدم: آیا مسلمان با کشتن اهل ذمه و اهل کتاب قصاص می شود؟

قَالَ: لا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُعْتَاداً لِذَلِكَ لا يَدَعُ قَتْلَهُمْ فَيُقْتَلُ وَ هُوَ صَاغِرٌ.عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرَّضَا علیه السلام مِثْلَهُ.5 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِبْرَاهِيمُ يَزْعُمُ أَنَّ دِيَةَ الْيَهُودِيُّ وَ النَّصْرَانِي وَ الْمَجُوسِيِّ سَوَاءٌ.فَقَالَ: نَعَمْ قَالَ الْحَقَّ.6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ يَقُولُ:يُقْتَصُّ لِلنَّصْرَانِي وَ الْيَهُودِيٌّ وَ الْمَجُوسِي بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ يُقْتَلُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ إِذَا قَتَلُوا عَمْداً.____________فرمود: نه، مگر این که به این کار عادت کند به حدی که از کشتن آنان دست بر ندارد؛ در این صورت به حالت تحقیر آمیزی کشته می شود.5 - ابان بن تغلب گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: ابراهیم نخعی تصور می کند که خون بهای یهودی نصرانی و مجوسی برابر است.فرمود: آری، درست است.6 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرمود:مسیحی، یهودی و مجوسی به جهت کشتن هم دیگر قصاص می شوند و در صورتی که یک دیگر را از روی عمد بکشند کشته می شوند.

7 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِنَابٍ عَنْ ضُرَيْسِ الْكَنَاسِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي نَصْرَانِي قَتَلَ مُسْلِماً فَلَمَّا أُخِذَ أَسْلَمَ.قَالَ: اقْتُلْهُ بِهِ.قِيلَ: وَإِنْ لَمْ يُسْلِمْ؟قَالَ: يُدْفَعُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ [فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَ إِنْ شَاءُ وا عَفَوْا وَ إِنْ شَاءُ وا اسْتَرَقُوا وَ إِنْ كَانَ مَعَهُ مَالٌ دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ] هُوَ وَ مَالُهُ.8 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ بَ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا قَتَلَ الْمُسْلِمُ النَّصْرَانِي فَأَرَادَ أَهْلُ النَّصْرَانِي أَنْ يَقْتُلُوهُ قَتَلُوهُ وَ أَدَّوْا فَضْلَ مَا بَيْنَ الدِّيَتَيْنِ.____________7 - ضریس کناسی گوید:امام باقر علیه السلام درباره یک نصرانی که مسلمانی را بکشد و چون او را دستگیر نمایند اسلام بیاورد فرمود باید قاتل را کشت.پرسیدند: و اگر اسلام نیاورد (چه تکلیفی دارد؟)فرمود: باید او را به صاحبان خون بسپارند اگر آنان مایل باشند او را می کشند، اگر مایل باشند عفو می کنند اگر مایل باشند به بردگی می گیرند و اگر مالی داشته باشند خودش را با اموالش باید به صاحبان خون تسلیم کنند.8 - ابا بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هرگاه مسلمان مسیحی را بکشد و اولیای دم بخواهند مسلمان را بکشند، او را می کشند و اضافه دیه را می پردازند.

9 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:لايُقَادُ مُسْلِمٌ بِذِمِّي فِي الْقَتْلِ وَ لا فِي الْجِرَاحَاتِ، وَلَكِنْ يُؤْخَذُ مِنَ الْمُسْلِمِ جِنَايَتُهُ لِلذَّمِّي عَلَى قَدْرِ دِيَةِ الذُّمِّي ثَمَانِمِائَةِ دِرْهَم.10 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُل مُسْلِمٍ فَقَأ عَيْنَ نَصْرانِيٍّ.فَقَالَ: إِنَّ دِيَةَ عَيْنِ النَّصْرَانِيُّ أَرْبَعُمِائَةِ دِرْهَم.11 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ لَيْتَ الْمُرَادِيِّ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ دِيَةِ النَّصْرَانِيِّ وَ الْيَهُودِيُّ وَالْمَجُوسِيُّ.قَالَ: دِيَتُهُمْ جَمِيعاً سَوَاءٌ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَم ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَم.12 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِي عَنْ أَبَانِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ:____________9 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:مسلمان به خاطر کشتن ذمی قصاص نمی شود و مجروح کردن نیز همین حکم را دارد اما از مسلمان دیه جنایتش را به نسبت دیه ذمی - که هشتصد درهم است - می گیرند و به ذمی می دهند.10 - لیث مرادی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر مسلمانی چشم یک نفر نصرانی را کور کند چه حکمی دارد؟فرمود: خون بهای چشم نصرانی چهارصد درهم است.11 - ليث مرادی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: خون بهای نصرانی، یهودی و مجوسی چه مبلغی است؟فرمود: خون بهای همه آنان یکسان است؛ هشتصد درهم، هشتصد درهم.12 - اسماعیل بن فضل گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَن الْمُسْلِمِ هَلْ يُقْتَلُ بِأَهْلِ الذَّمَّةِ؟قَالَ: لا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُعَوَّداً لِقَتْلِهِمْ فَيُقْتَلُ وَ هُوَ صَاغِرٌ.13 - عِدَّةَ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَع عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي جَنِينِ الْيَهُودِيَّةِ وَ النَّصْرَانِيَّةِ وَالْمَجُوسِيَّةِ عُشْرَ دِيَةِ أُمِّهِ.از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا مسلمان را به خاطر یهود و نصاری قصاص می کنند؟فرمود: نه مگر که عازم کشتار آنان باشد که در آن صورت با ذلت و خواری کشته خواهد شد.13 - مسمع گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امیر مؤمنان على علیه السلام در مورد چنین زن یهودی و نصرانی و مجوسی داوری نمود که یک دهم دیه مادرش را دارد.### بخش بیست و هفتم#### دیه کامل، نصف دیه، یک سوم و دو سوم دیه(27 بَابُ مَا تَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ كَامِلَةً مِنَ الْجِرَاحَاتِ الَّتِي دُونَ النَّفْسِ وَ مَا يَجِبُ فِيهِ نِصْفُ الدِّيَةِ وَالثَّلُثُ وَالثُّلُثَانِ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الرَّضَا علیه السلام كِتَابَ الدِّيَاتِ وَ كَانَ فِيهِ:بخش بیست و هفتمدیه کامل، نصف دیه، یک سوم و دو سوم دیه1 - یونس گوید: کتابی که دربارۀ خون بها بود به محضر امام رضا علیه السلام بردم و به ایشان نشان دادم. در آن کتاب چنین نوشته بود:

فِي ذَهَابِ السَّمْعِ كُلِّهِ أَلْفُ دِينَارٍ، وَالصَّوْتِ كُلِّهِ مِنَ الْغَنَنِ وَالْبَحَحِ أَلْفُ دِينَارٍ، وَشَلَلِ الْيَدَيْنِ كِلْتَيْهِمَا [وَ] الشَّلَلِ كُلِّهِ أَلْفَ دِينَارٍ وَ شَلَلِ الرَّجُلَيْنِ أَلْفَ دِينَارٍ.وَالشَّفَتَيْنِ إِذَا اسْتُؤْصِلَنَا أَلْفَ دِينَارٍ، وَالظُّهْرِ إِذَا حَدِبَ أَلْفُ دِينَارٍ، وَالذَّكَرِ إِذَا اسْتُؤْصِلَ أَلْفَ دِينَارٍ، وَالْبَيْضَتَيْنِ أَلْفُ دِينَارٍ.وَفِي صُدْعَ الرَّجُلِ إِذَا أُصِيبَ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَلْتَفِتَ إِلَّا مَا انْحَرَفَ الرَّجُلُ نِصْفُ الدِّيَةِ خَمْسُمِائَةِ دِينَارٍ فَمَا كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَبِحِسَابِهِ.عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَن ابْن فَضَّالٍ عَن الرَّضَا علیه السلام مِثْلَهُ.2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنِ الْيَدِ.فَقَالَ: نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الْأُذُنِ نِصْفُ الدِّيَةِ إِذَا قَطَعَهَا مِنْ أَصْلِهَا.____________از بین رفتن تمام شنوایی هزار دینار دیه دارد از بین رفتن تمام قدرت تکلم - چه تکلم از بینی و چه خشونت صدا یعنی عدم قدرت به این دو نوع تکلم - هزار دینار دارد. شلی هر دو دست تمام انواع آن هزار دینار دارد شلی هر دو پا هزار دینار دارد.لب ها در صورتی که به پوست آویزان شوند هزار دینار دارند. کمر در صورتی که قوز شود هزار دینار دارد آلت مردانگی در صورتی که به پوست آویزان شود هزار دینار دارد. بیضه ها هزار دینار دارند گیج گاه در صورتی که آسیب ببیند و به طور کامل حواسش از بین برود، هزار دینار دارد مگر این که مقداری از حواسش از دست داده باشد که در این صورت نصف دیه پانصد دینار دارد.و آن چه که کمتر از عضو کامل باشد به نسبت دیه همان عضو محاسبه می شود.2 - سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: خون بهای یک دست چه مبلغ می شود؟فرمود: خون بهای یک دست نصف خون بهای کامل است و خون بهای گوش اگر از ریشه در آید نصف خون بهای کامل است.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ فِي الرَّجُلِ يُكْسَرُ ظَهْرُهُ.قَالَ: فِيهِ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ وَ فِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةُ وَفِي إِحْدَاهُمَا نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الأُذُنَيْنِ الدِّيَةُ وَ فِي إِحْدَاهُمَا نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الذَّكَرِ إِذَا قُطِعَتِ الْحَشَفَةُ وَمَا فَوْقُ الدِّيَةُ، وَفِي الْأَنْفِ إِذَا قُطِعَ الْمَارِنُ الدِّيَةُ، وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ.4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:فِي الْأَنْفِ إِذَا اسْتُؤْصِلَ جَدْعُهُ الدَّيَةُ وَ فِي الْعَيْنِ إِذَا فُقِئَتْ نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الْأُذُنِ إِذَا قُطِعَتْ نِصْفُ الدِّيَةِ وَفِي الْيَدِ نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الذَّكَرِ إِذَا قُطِعَ مِنْ مَوْضِعِ الْحَشَفَةِ الدِّيَةُ.5 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:فِي الشَّفَةِ السُّفْلَى سِتَّةُ آلافٍ وَ فِي الْعُلْيَا أَرْبَعَةُ آلافٍ ، لأَنَّ السُّفْلَى تُمْسِكُ الْمَاءَ.____________3 - حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که کمرش شکسته شده بود فرمود:کمر دیه کامل دارد چشم ها دیه کامل دارند و یک چشم نصف دیه دارد، گوش ها دیه کامل دارند و یک گوش نصف دیه دارد آلت مردانگی در صورتی که حشفه و بیشتر از آن بریده شود دیه کامل دارد بینی در صورتی که سر آن یا نرمه آن بریده شود دیه کامل دارد و لب ها دیه کامل دارند.4 - عبد الله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:اگر بینی را از ریشه در آورند یک خون بهای کامل دارد اگر یک چشم را سوراخ کنند و یا از حدقه خارج سازند نصف خون بها لازم می شود اگر یک گوش را ببرند نصف خون بها دارد، اگر یک دست را قطع کنند نصف خون بها لازم می شود و اگر آلت مردی را از محل حشفه قطع کنند یک خون بهای کامل باید بدهند.5 - ابان بن تغلب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:لب پایین شش هزار درهم و لب بالایی چهار هزار در هم دیه دارد؛ زیرا لب پایینی نگه دارنده آب است.

6 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:فِي الْيَدِ نِصْفُ الدِّيَةِ وَ فِي الْيَدَيْنِ جَمِيعاً الدِّيَةُ، وَفِي الرِّجْلَيْنِ كَذَلِكَ، وَفِي الذَّكَرِ إِذَا قُطِعَتِ الْحَشَفَةُ وَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ الدِّيَةُ، وَفِي الْأَنْفِ إِذَا قُطِعَ الْمَارِنُ الدِّيَةُ، وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ، وَفِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةُ وَ فِي إِحْدَاهُمَا نِصْفُ الدِّيَةِ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:فِي الرَّجُلِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الْأُذُنِ نِصْفُ الدِّيَةِ إِذَا قَطَعَهَا مِنْ أَصْلِهَا وَإِذَا قَطَعَ طَرَفَهَا فَفِيهَا قِيمَةُ عَدْلٍ، وَفِي الْأَنْفِ إِذَا قُطِعَ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ، وَفِي الظَّهْرِ إِذَا انْكَسَرَ حَتَّى لَا يُنْزِلَ صَاحِبُهُ الْمَاءَ الدَّيَةُ كَامِلَةً، وَفِي الذَّكَرِ إِذَا قُطِعَ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ، وَفِي النِّسَانِ إِذَا قُطِعَ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ.____________6 - زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:یک دست نصف خون بها دارد و دو دست یک خون بهای کامل دارد؛ حکم پاها با دست ها برابر است. اگر آلت مردی را از زیر استخوان قطع کنند یک خون بهای کامل دارد دو لب یک خون بهای کامل دارد دو چشم یک خون بهای کامل دارد و یکی از دو چشم نصف خون بها دارد.7 - سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:یک پا نصف دیه دارد، گوش در صورتی که از بیخ کنده شود نصف دیه دارد و در صورتی که مقداری از گوش کنده شود به نسبت همان مقدار محاسبه می شود. بینی در صورتی که بریده شود دیه کامل دارد کمر به حدی که شخص نتواند انزال کند دیه کامل دارد آلت مردانگی در صورتی که بریده شود دیه کامل دارد زبان در صورتی که قطع شود دیه کامل دارد.

8 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي سُلَيْمَانَ الْحَمَّارِ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ كُسِرَ صُلْبُهُ فَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَجْلِسَ أَنَّ فِيهِ الدِّيَةَ.9 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِذَا قُطِعَ الْأَنْفُ مِنَ الْمَارِنِ فَفِيهِ الدِّيَةُ تَامَّةً وَ فِي أَسْنَانِ الرَّجُلِ الدِّيَةُ تَامَّةً وَفي وَ فِي أُذُنَيْهِ الدِّيَةُ كَامِلَةً وَ الرَّجُلانِ وَ الْعَيْنَانِ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ.10 - عَلِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:____________8 - برید عجلی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان على علیه السلام درباره کسی که اگر تیره پشت کسی را بشکند که دیگر قادر به نشستن نباشد اینگونه داوری فرمود که باید یک خون بهای کامل بدهد.9 - علا بن فضیل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:هرگاه بینی از ناحیه سر آن بریده شود دیه کامل دارد دندان های مرد دیه کامل دارد گوش های مرد دیه کامل دارد و پاها و چشم ها نیز همین حکم را دارند.10 - معاوية بن عمار گوید:

تَزَوَّجَ جَارٌ لِي امْرَأَةً فَلَمَّا أَرَادَ مُوَافَعَتَهَا رَفَسَتْهُ بِرِجْلِهَا فَفُتِقَتْ بَيْضَتُهُ فَصَارَ آدَرَ فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ يَنْكِحُ وَ يُولَدُ لَهُ فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ ذَلِكَ وَ عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ سُرَّةَ رَجُلٍ فَفَتَقَهَا.فَقَالَ علیه السلام: فِي كُلِّ فَتْقِ ثُلُثُ الدِّيَةِ.11 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابَنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ كُسِرَ بُعْصُوصُهُ فَلَمْ يَمْلِكِ اسْتَهُ فَمَا فِيهِ مِنَ الدِّيَةِ؟فَقَالَ: الدِّيَةُ كَامِلَةً.قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ وَقَعَ بِجَارِيَةٍ فَأَفْضَاهَا وَ كَانَتْ إِذَا نَزَلَتْ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ لَمْ تلد.قَالَ: الدُّيَةُ كَامِلَةً.____________همسایه من با زنی ازدواج کرد هنگامی که خواست با او نزدیکی کند زن به او لگدی زد که بیضه اش پاره شد و مبتلا به بیماری فتق شد پس از آن حادثه همسایه ام قدرت جماع داشت نزدیکی هم می نمود و صاحب فرزند نیز می شد.هم چنین مردی به ناف مرد دیگری برخورد نمود و آن را پاره کرد. درباره این دو ماجرا از امام صادق علیه السلام پرسیدم.امام علیه السلام فرمود: هر پارگی یک سوم دیه (کامل دارد.)11 - سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر استخوان نشستنگاه کسی را بشکنند که نتواند اختیار مقعد خود را داشته باشد خون بهای آن چیست؟فرمود: استخوان دنبالچه خون بهای کامل دارد.پرسیدم اگر مردی در هنگام عروسی مهبل دختر را پاره کند به صورتی که دیگر باردار نگردد خون بهای آن چیست؟فرمود: خون بهای آن یک خون بهای کامل است.

12 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يُضْرَبُ عَلَى عِجَانِهِ فَلَا يَسْتَمْسِكُ غَائِطُهُ وَلَا بَوْلُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ الدِّيَةَ كَامِلَةٌ.13 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:فِي ذَكَرِ الصَّبِيُّ الدِّيَةُ وَ فِي ذَكَرِ الْعِنِّينِ الدِّيَةُ.14 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:فِي ذَكَرِ الْغُلامِ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ.15 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ سَيَابَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:لَوْ أَنَّ رَجُلاً قَطَعَ فَرْجَ امْرَأَةٍ لَأُغْرِمَنَّهُ لَهَا دِيَتَهَا ، فَإِنْ لَمْ يُؤَدِّ إِلَيْهَا الدِّيَةَ قَطَعْتُ لَهَا فَرْجَهُ إِنْ طَلَبَتْ ذَلِكَ.____________12 - اسحاق بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:أمير مؤمنان على علیه السلام درباره جنایت کاری که به زیر بیضه های کسی ضربه وارد کند و اعصاب ماسکۀ او از کار بیفتد که نتواند مدفوع و ادرار خود را نگه دارد این گونه داوری فرمود که باید خون بهای کامل بپردازد.13 - سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود:بریدن آلت کودک و مرد عقیم دیه کامل دارد.14 - برید عجلی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: بریدن آلت کودک دیه کامل دارد.15 - عبد الرحمان بن سیابه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:اگر مردی چوچولک زنی را قطع کند خون بهای آن را بر او تاوان می کنم و اگر نپردازد و زن حق خود را مطالبه نماید حشفه آن مرد را قطع می کنم.

16 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: مَا تَرَى فِي رَجُلٍ ضَرَبَ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ عَلَى بَطْنِهَا فَعَقَرَ رَحِمَهَا فَأَفْسَدَ طَمْثَهَا وَ ذَكَرَتْ أَنَّهَا قَدِ ارْتَفَعَ طَمْتُهَا عَنْهَا لِذَلِكَ وَ قَدْ كَانَ طَمْتُهَا مُسْتَقِيماً.قَالَ: يُنْتَظَرُ بِهَا سَنَةٌ فَإِنْ رَجَعَ طَمْتُهَا إِلَى مَا كَانَ وَإِلَّا اسْتُحْلِفَتْ وَ غُرَّمَ ضَارِبُهَا ثُلُثَ دِيَتِهَا لِفَسَادِ رَحِمِهَا وَ انْقِطَاعِ طَمْثِهَا.17 - ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ قَطَعَ ثَدْيَ امْرَأَتِهِ قَالَ: إِذَنْ أُغَرَّمَهُ لَهَا نِصْفَ الدِّيَة.18 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النَّعْمَانِ صَاحِبِ الطَّاقِ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام فِي رَجُلٍ افْتَضَ جَارِيَةً يَعْنِي امْرَأَتَهُ فَأَفْضَاهَا.____________16 - ابی بصیر گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: نظر شما درباره مردی که به شکم زن جوانی ضربه وارد می کند و او نازا می شود و دوران قاعدگی او مشکل پیدا می کند و زن ادعا می کند به خاطر این ضربه دیگر حیض نشده است در حالی که پیش از آن به طور معمول حیض می شد، چیست؟فرمود: یک سال صبر کند اگر حیض به روال سابق برگشت حکمش جداگانه ای دارد و گرنه زن را وادار می کنند برای اثبات ادعایش قسم یاد کند و ضارب به خاطر نازا کردن رحم و فاسد شدن دوران قاعدگی یک سوم دیه را باید بپردازد.17 - ابی بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امير مؤمنان على علیه السلام درباره مردی که پستان زنش را بریده بود این گونه داوری نمود و فرمود:هم اکنون بر او مقرر می کنم که نصف دیه را به همسرش بپردازد.18 - بريد بن معاویه گوید: امام باقر علیه السلام درباره مردی که با دختری که همسرش بود آمیزش نموده و او را افضا کرده بود فرمود:

قَالَ: عَلَيْهِ الدُّيَةُ إِنْ كَانَ دَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ تَبْلُغَ تِسْعَ سِنِينَ.قَالَ: فَإِنْ كَانَ أَمْسَكَهَا وَ لَمْ يُطَلَّقْهَا فَلا شَيْءَ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ دَخَلَ بِهَا وَ لَهَا تِسْعُ سِنِينَ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ.19 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: فِي الْقَلْبِ إِذَا رَعَدَ فَطَارَ الدِّيَةُ.قَالَ: وَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: فِي الصَّعَرِ الدِّيَةُ وَ الصَّعَرُ أَنْ يُثْنَى عُنْقُهُ فَيَصِيرَ فِي ناحِيَة.20 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:____________اگر پیش از آن که نه سال زن تمام شده باشد با او نزدیکی نموده باید دیه کامل بدهد و چنان چه او را نزد خود نگه دارد و طلاقش ندهد ایرادی ندارد و اگر در حالی که زن نه ساله است به او دخول کند ایرادی ندارد اگر دلش خواست نگهش دارد و اگر بخواهد طلاقش دهد.19 - مسمع بن عبد المک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:ديه قلب؛ هنگامی که شخصی را بترسانند و عقلش را از دست دهد دیه دارد.و هم چنین فرمود: «صعر» دیه دارد و صعر آن است که گردن شخص را بشکند به طوری که در یک طرف شانه بایستد.20 - اسحاق بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي الرَّجُل يُضْرَبُ عَلَى عِجَانِهِ فَلَا يَسْتَمْسِكُ غَائِطُهُ وَلَا بَوْلُهُ أَنَّ فِي ذَلِكَ الدِّيَةَ كَامِلَةٌ.21 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سَأَلَهُ رَجُلٌ وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنْ رَجُلٍ ضَرَبَ رَجُلاً فَقُطِعَ بَوْلُهُ.فَقَالَ: إِنْ كَانَ الْبَوْلُ يَمُرُّ إِلَى اللَّيْلِ فَعَلَيْهِ الدِّيَةُ، لِأَنَّهُ قَدْ مَنَعَهُ الْمَعِيشَةَ وَإِنْ كَانَ إِلَى آخِرِ النَّهَارِ فَعَلَيْهِ الدِّيَةُ وَ إِنْ كَانَ إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ فَعَلَيْهِ ثُلُنَا الدِّيَةِ وَ إِنْ كَانَ إِلَى ارْتِفَاع النَّهَارِ فَعَلَيْهِ ثُلُثُ الدِّيَة.22 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:مَا كَانَ فِي الْجَسَدِ مِنْهُ اثْنَانِ فَفِي الْوَاحِدِ نِصْفُ الدِّيَةِ مِثْلُ الْيَدَيْنِ وَ الْعَيْنَيْنِ. قَالَ: فَقُلْتُ: رَجُلٌ فُقِئَتْ عَيْنُهُ.____________أمير مؤمنان على علیه السلام درباره مردی که به عجان (بین آلت و دبر او ضربه ای وارد شده بود به طوری که نمی توانست ادرار و مدفوع خود را کنترل کند قضاوت نمود که چنین موردی دیه کامل دارد.)21 - اسحاق بن عمار می گوید: من در خدمت امام صادق علیه السلام حضور داشتم که مردی پرسید: مردی مردی دیگر را زده و ادرار مضروب قطع شده است (چه حکمی دارد؟)فرمود: اگر قطع شدن ادرارش تا شب ادامه یافت ضارب باید دیه کامل بپردازد؛ زیرا مضروب را از زندگی بازداشته است و اگر تا پایان روز ادامه یافت باید دیه کامل بپردازد اگر تا وسط روز ادامه یافت باید یک سوم دیه را بپردازد و اگر تا بر آمدن آفتاب ادامه یافت باید یک سوم دیه بپردازد.22 - عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:اعضایی که در بدن به صورت جفت وجود دارند هر کدام از آنها نصف دیه دارند مانند دستان و چشم ها.گفتم: مردی که چشمش کنده می شود ( چه حکمی دارد؟)

قَالَ: نِصْفُ الدِّيَةِ.قُلْتُ: فَرَجُلٌ قُطِعَتْ يَدُهُ. قَالَ: فِيهِ نِصْفُ الدِّيَةِ.قُلْتُ: فَرَجُلٌ ذَهَبَتْ إِحْدَى بَيْضَتَيْهِ.قَالَ: إِنْ كَانَتِ الْيَسَارَ فَفِيهَا الدِّيَةُ.قُلْتُ: وَلِمَ أَلَيْسَ قُلْتَ مَا كَانَ فِي الْجَسَدِ اثْنَانِ فَفِي كُلِّ وَاحِدٍ نِصْفُ الدِّيَةِ؟قَالَ: لِأَنَّ الْوَلَدَ مِنَ الْبَيْضَةِ الْيُسْرَى.23 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ مِسْمَع عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي اللَّحْيَةِ إِذَا حُلِقَتْ فَلَمْ تَنْبُتِ الدِّيَةَ كَامِلَةٌ فَإِذَا نَبَتَتْ فَقُلْتُ الدِّيَةِ.____________فرمود: نصف دیه دارد.گفتم: مردی دستش قطع شده است.فرمود: نصف دیه دارد.گفتم: یکی از بیضه های مردی از بین می رود.فرمود: اگر بیضه سمت چپ بوده باشد نصف دیه دارد؟گفتم: چرا؟ مگر نفرمودید! اعضایی که در بدن جفت هستند هر کدام از آنها نصف دیه دارد؟!فرمود: برای این که فرزند از بیضه چپ به وجود می آید.23 - مسمع گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان علی علیه السلام در مورد ریش چنین حکم نمود که اگر تراشیده شود و دیگر نروید دیه کامل دارد و اگر بروید یک سوم دیه دارد.

24 - سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قُلْتُ: الرَّجُلُ يَدْخُلُ الْحَمَّامَ فَيَصُبُّ عَلَيْهِ صَاحِبُ الْحَمَّامِ مَاءً حَارًا فَيَمْتَعِطُ شَعْرُ رَأْسِهِ فَلا يَنْبُتُ.فَقَالَ: عَلَيْهِ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ.24 - روای گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم مردی به حمام می رود صاحب حمام آب داغ روی سرش می ریزد و به همین دلیل موی مرد می ریزد و دیگر نمی روید (چه حکمی دارد؟)فرمود: حمامی باید دیه کامل بپردازد.### بخش بیست و هشتم#### خون بهای انسان ناقص الخلقه(28 بَابُ الرَّجُلِ يَقْتُلُ الرَّجُلَ وَ هُوَ نَاقِصُ الْخِلْقَةِ)عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَوْرَةَ بْنِ كُلَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ رَجُلاً عَمْداً وَكَانَ الْمَقْتُولُ أَقْطَعَ الْيَدِ الْيُمْنَى.بخش بیست و هشتمخون بهای انسان ناقص الخلقه1 - سورة بن کلیب گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: اگر جانی از روی عمد کسی را که دست راست ندارد بکشد (چه حکمی دارد؟)

فَقَالَ: إِنْ كَانَتْ يَدُهُ قُطِعَتْ فِي جِنَايَةٍ جَنَاهَا عَلَى نَفْسِهِ أَوْ كَانَ قُطِعَ فَأَخَذَ دِيَةً يَدِهِ مِنَ الَّذِي قَطَعَهَا فَإِنْ أَرَادَ أَوْلِيَاؤُهُ أَنْ يَقْتُلُوا قَاتِلَهُ أَدَّوْا إِلَى أَوْلِيَاءِ قَاتِلِهِ دِيَةَ يَدِهِ الَّتِي قِيدَ مِنْهَا وَ إِنْ كَانَ أَخَذَ دِيَةَ يَدِهِ وَ يَقْتُلُوهُ وَ إِنْ شَاءُوا طَرَحُوا عَنْهُ دِيَةَ يَدِهِ وَأَخَذُوا الْبَاقِي.قَالَ: وَإِنْ كَانَتْ يَدُهُ قُطِعَتْ مِنْ غَيْرِ جِنَايَةٍ جَنَاهَا عَلَى نَفْسِهِ وَ لَا أَخَذَ بِهَا دِيَةٌ قَتَلُوا قَاتِلَهُ وَ لا يُغْرَمُ شَيْئاً وَ إِنْ شَاءُوا أَخَذُوا دِيَةٌ كَامِلَةً.قَالَ: وَ هَكَذَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ عَلِيَّ علیه السلام.فرمود: در صورتی که دست مقتول بر اثر جنایت قطع شده باشد و یا این که جانی دیگری دست او را بریده و خون بهای آن را پرداخت کرده باشد اولیا مقتول حق دارند که قاتل را به قصاص برسانند؛ ولی خون بهای دست ناقص مقتول را به اولیای قاتل بدهند و حق دارند خون بهای مقتول را بگیرند و خون بهای دست ناقص او را کسر بگذارند.فرمود: در صورتی که دست مقتول بر اثر جنایت قطع نشده باشد و جانی دیگری دست او را نبریده باشد که خون بهای آن را داده باشد اولیای مقتول حق دارند که قاتل را قصاص کنند و تاوانی برای دست ناقص مقتول نپردازند و حق دارند که خون بهای کامل بگیرند و قاتل را قصاص نکنند.امام صادق علیه السلام فرمود: در کتاب جدم علی علیه السلام این چنین مرقوم است.### بخش بیست و نهم#### یک روایت نکته دار(29 بَابٌ نَادِرُ)1 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْحَرِيشِ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ الثَّانِي علیه السلام قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرِ الْأَوَّلُ علیه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسِ:بخش بیست و نهمیک روایت نکته دار1 - حسن بن عباس بن حریش گوید: امام جواد علیه السلام فرمود:امام باقر علیه السلام به عبدالله بن عباس فرمود:

يَا أَبَا عَبَّاسٍ أَنْشُدُكَ اللَّهَ! هَلْ فِي حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى اخْتِلافٌ؟قَالَ: فَقَالَ: لا.قَالَ : فَمَا تَرَى فِي رَجُلٍ ضَرَبَ رَجُلاً أَصَابِعَهُ بِالسَّيْفِ حَتَّى سَقَطَتْ فَذَهَبَتْ وَأَتَى رَجُلٌ آخَرُ فَأَطَارَ كَفَّ يَدِهِ فَأُتِيَ بِهِ إِلَيْكَ وَ أَنْتَ قَاضٍ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ؟قَالَ: أَقُولُ لِهَذَا الْقَاطِع أَعْطِهِ دِيَةَ كَفٍ وَ أَقُولُ لِهَذَا الْمَقْطُوعِ: صَالِحْهُ عَلَى مَا شِئْتَ أَوْ أَبْعَثُ إِلَيْهِمَا ذَوَيْ عَدْلٍ.فَقَالَ لَهُ: جَاءَ الاِخْتِلافُ فِي حُكْمِ اللهِ وَنَقَضْتَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَبَى اللَّهُ أَنْ يُحْدَثَ خَلْقِهِ شَيْءٌ مِنَ الْحُدُودِ وَ لَيْسَ تَفْسِيرُهُ فِي الْأَرْضِ اقْطَعْ يَدَ قَاطِعِ الْكَفِّ أَصْلاً ثُمَّ أَعْطِهِ دِيَةَ الْأَصَابِعِ هَذَا حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى.____________ای ابا عباس! تو را به خداوند سوگند می دهم آیا در احکام خداوند اختلافی وجود دارد؟عرض کرد: نه.فرمود: نظر تو درباره مردی که انگشتان دیگری را با شمشیر بزند به طوری که انگشتانش بیفتد، سپس مرد دیگری بیاید و کف دست مضروب را قطع کند چیست؟ پس ضارب دوم را نزد تو بیاورند و تو قاضی باشی چگونه حکم می کنی؟عرض کرد: به ضارب دوم می گویم دیه کف دستش را به او پرداخت کن و به مضروب می گویم هر طور که دوست داری با او مصالحه کن یا این که دو نفر عادل را قرار می دهم که بر آن دو داوری کنند.امام علیه السلام به او فرمود: با این قضاوت تو در حکم خداوند اختلاف به وجود آمد و سخن اول خود را نقض کردی خداوند حدی در میان خلایقش به وجود نیاورده که تفسیر آن در زمین نباشد. دست شخصی را که کف دست را بریده از بیخ قطع کن، سپس دیه انگشتان را به او بپرداز این حکم خداوند تعالی است.

### بخش سی ام#### حکم خون بهای چشم نابینا دست شل، زبان گنگ و فرد یک چشمی(30 بَابُ دِيَةِ عَيْنِ الْأَعْمَى وَ يَدِ الْأَشَلِّ وَ لِسَانِ الْأَخْرَسِ وَ عَيْنِ الْأَعْوَرِ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَن ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرِ علیه السلام:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَعْوَرَ أُصِيبَتْ عَيْنُهُ الصَّحِيحَةُ فَفُقِنَتْ أَن تُفْقَاً إِحْدَى عَيْنَيْ صَاحِبِهِ وَ يُعْقَلَ لَهُ نِصْفُ الدِّيَةِ وَ إِنْ شَاءَ أَخَذَ دِيَةٌ كَامِلَةً وَ يُعْفَى عَنْ عَيْنِ صَاحِبِهِ.2 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:عَيْنِ الْأَعْوَرِ الدِّيَةُ.____________بخش سی امحکم خون بهای چشم نابینا، دست شل، زبان گنگ و فرد یک چشمی1 - محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:أمير مؤمنان علی علیه السلام درباره مرد یک چشمی که به چشم سالمش ضربه ای وارد شده و کور شده بود اینگونه حکم فرمود که یکی از چشم های ضارب را کور کند و نصف دیه هم بگیرد و اگر دلش بخواهد می تواند دیه کامل بگیرد و از چشم ضارب چشم پوشی نماید.2 - ابا بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:چشم شخص یک چشم دیه کامل دارد.

3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:فِي عَيْنِ الْأَعْوَرِ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ.4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ فِي رَجُلٍ قَطَعَ يَدَ رَجُلٍ شَلَّاءَ.قَالَ: عَلَيْهِ ثُلُثُ الدِّيَةِ.5 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُوسَى بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام [أَنَّهُ قَالَ] فِي الْعَيْنِ الْعَوْرَاءِ تَكُونُ قَائِمَةٌ فَتَحْسَفُ.فَقَالَ: قَضَى فِيهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام نِصْفَ الدِّيَةِ فِي الْعَيْنِ الصَّحِيحَةِ.6 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:____________3 - حلبی نظیر روایت پیشین را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.4 - سليمان بن خالد گوید: امام صادق علیه السلام درباره کسی که دست ناسالم کسی را قطع کند فرمود:خون بهای دست شل و ناسالم یک سوم خون بهای دست سالم است.5 - عبد الله بن ابی جعفر گوید:امام صادق علیه السلام درباره مرد یک چشمی که چشم سالمش کور می شود فرمود:امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره آن چنین قضاوت نمود: چشم سالم نصف دیه دارد.6 - برید بن معاویه گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

فِي لِسَانِ الْأَخْرَسِ وَ عَيْنِ الْأَعْمَى وَ ذَكَرِ الْخَصِيَّ وَ أُنْثَيَيْهِ قُلْتُ الدِّيَةِ.7 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:سَأَلَهُ بَعْضُ آلِ زُرَارَةَ عَنْ رَجُلٍ قَطَعَ لِسَانَ رَجُلٍ أَخْرَسَ.[قَالَ:] فَقَالَ: إِنْ كَانَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ وَهُوَ أَخْرَسُ فَعَلَيْهِ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَإِنْ كَانَ لِسَانُهُ ذَهَبَ بِهِ وَجَعٌ أَوْ آفَةٌ بَعْدَ مَا كَانَ يَتَكَلَّمُ فَإِنَّ عَلَى الَّذِي قَطَعَ لِسَانَهُ ثُلُثَ دِيَةِ لِسَانِهِ.قَالَ: وَكَذَلِكَ الْقَضَاءُ فِي الْعَيْنَيْنِ وَ الْجَوَارِحِ.قَالَ: هَكَذَا وَجَدْنَاهُ فِي كِتَابٍ عَلى علیه السلام.8 - عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ فَقَأَ عَيْنَ رَجُلٍ ذَاهِبَةً وَهِيَ قَائِمَةٌ.قَالَ: عَلَيْهِ رُبُعُ دِيَةِ الْعَيْنِ.____________اگر زبان فرد گنگی را ببرند و چشم نابینایی را از حدقه خارج کنند و آلت فرد اخته را ببرند و یا خایه های معیوب کسی را ببرند یک سوم دیه کامل را دارد.7- ابا بصیر گوید: مردی از خاندان آل زراره از امام باقر علیه السلام پرسید: مردی زبان مرد گنگی را می برد (چه حکمی دارد؟)فرمود: اگر مادرزادی گنگ بوده است ضارب باید یک سوم دیه را بپردازد و اگر پس از آن که توانایی تکلم داشته زبانش به خاطر بیماری یا آفتی لال شده بنابراین کسی که زبانش را بریده باید یک سوم دیه زبان او را بپردازد.فرمود: حکم دیه دو چشم و دیگر اعضا و جوارح نیز چنین است.فرمود: در کتاب علی علیه السلام این گونه یافتیم.8 - عبد الله بن سلمان گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که چشم شخص کوری را در آورده بود، فرمود:ضارب باید یک چهارم دیه چشم را بپردازد.

### بخش سی و یکم#### قصاص اعضا و جوارح(31 بَابُ أَنَّ الْجُرُوحَ قِصَاصُ)1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الدَّهَانِ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِنَّ عُثْمَانَ أَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَيْسٍ بِمَوْلًى لَهُ قَدْ لَطَمَ عَيْنَهُ فَأَنْزَلَ الْمَاءَ فِيهَا وَ هِيَ قَائِمَةٌ لَيْسَ يُبْصِرُ بهَا شَيْئاً.فَقَالَ لَهُ: أُعْطِيكَ الدِّيَةَ. فَأَبَى.قَالَ: فَأَرْسَلَ بِهِمَا إِلَى عَلِي علیه السلام وَقَالَ: احْكُمْ بَيْنَ هَذَینِ.فَأَعْطَاهُ الدِّيَةَ، فَأَبَى.قَالَ: فَلَمْ يَزَالُوا يُعْطُونَهُ حَتَّى أَعْطَوْهُ دِيَتَيْن.____________بخش سی و یکمقصاص اعضا و جوارح1 - رفاعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:مردی از طایف قیس یکی از برده های آزاد کرده خود را نزد عثمان آورد که به چشم او ضربه ای وارد کرده بود و در چشمش آب مروارید افتاده و در حالی که چشم در جایش بود؛ ولی کور شده بود.عثمان به او گفت: به او دیه می دهم.اما آن مرد قبول نکرد عثمان کسی را در پی حضرت علی علیه السلام فرستاد و گفت: میان دو نفر قضاوت کن.حضرت به او دیه داد و او قبول نکرد و همین طور مقدار بیشتری تا اندازه دو دیه به او داد.

قَالَ: فَقَالَ: لَيْسَ أُرِيدُ إِلَّا الْقِصَاصَ.قَالَ: فَدَعَا عَلِيٌّ بِمِرْ أَةٍ فَحَمَاهَا ثُمَّ دَعَا بِكُرْسُفٍ فَبَلَّهُ ثُمَّ جَعَلَهُ عَلَى أَشْفَارٍ عَيْنَيْهِ وَ عَلَى حَوَالَيْهَا ثُمَّ اسْتَقْبَلَ بِعَيْنِهِ عَيْنَ الشَّمْسِ.قَالَ: وَ جَاءَ بِالْمِرْأَةِ فَقَالَ: انْظُرْ.فَنَظَرَ فَذَابَ الشَّحْمُ وَبَقِيَتْ عَيْنُهُ قَائِمَةٌ وَ ذَهَبَ الْبَصَرُ.2 - أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:تُقْطَعُ يَدُ الرَّجُلِ وَ رِجْلاهُ فِي الْقِصَاصِ.3 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ قَيْسٍ قَالَ:قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: أَعْوَرُ فَقَأَ عَيْنَ صَحِيحٍ.فَقَالَ: تُفْقَا عَيْنُهُ.____________اما او گفت: من فقط قصاص می خواهم.پس حضرت آیینه ای طلبید، تکه پنبه ای خواست و آن را خیس نمود سپس روی پلک و دور و بر چشم برده سابق نهاده و چشمش را رو به خورشید نموده و آیینه را آورد و فرمود: نگاه کن.برده سابق از آیینه به خورشید نگاه کرد چربی چشم ذوب شد و چشمش سالم مانده اما بینایی اش از بین رفت.2 - ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:اگر کسی دست و یا پای دیگران را ببرد طرف مقابل حق قصاص دارد.3 - محمد بن قیس گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم مرد یک چشمی چشم فرد سالمی را می کند (چه حکمی دارد؟)فرمود: باید چشمش کنده شود.

قَالَ: قُلْتُ: يَبْقَى أَعْمَى.قَالَ: الْحَقُّ أَعْمَاهُ.4 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِيبِ السِّجِسْتَانِيَّ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَطَعَ يَدَيْنِ لِرَجُلَيْنِ الْيَمِينَيْنِ.قَالَ: فَقَالَ: يَا حَبِيبُ! تُقْطَعُ يَمِينُهُ لِلرَّجُلِ الَّذِي قَطَعَ يَمِينَهُ أَوَّلاً وَ تُقْطَعُ يَسَارُهُ لِلرَّجُلِ الَّذِي قَطَعَ يَمِينَهُ آخِراً، لأَنَّهُ إِنَّمَا قَطَعَ يَدَ الرَّجُلِ الْأَخِيرِ وَ يَمِينُهُ قِصَاصٌ لِلرَّجُلِ الْأَوَّلِ.قَالَ: فَقُلْتُ: إِنَّ عَلِيّاً علیه السلام إِنَّمَا كَانَ يَقْطَعُ الْيَدَ الْيُمْنَى وَ الرَّجُلَ الْيُسْرَى.قَالَ: فَقَالَ: إِنَّمَا كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ فِيمَا يَجِبُ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ فَأَمَّا يَا حَبِيبُ! حُقُوقُ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّهُ يُؤْخَذُ لَهُمْ حُقُوقُهُمْ فِي الْقِصَاصِ الْيَدُ بِالْيَدِ إِذَا كَانَتْ لِلْقَاطِعِ يَدْ وَالرَّجُلُ بِالْيَدِ إِذَا لَمْ يَكُن لِلْقَاطِع يَد.____________گفتم: او نابینا می شود.فرمود: حق او را نابینا کرده است.4 - حبيب سجستانی گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم مردی دست راست دو نفر را می برد (چه حکمی دارد؟)فرمود: ای حبیب! دست راستش به خاطر نفر اولی که دستش را بریده قطع می شود و دست چپش به خاطر نفر دوم قطع می شود؛ زیرا او دست راست نفر دوم را بریده است در حالی که دست راستش قصاص نفر اول شده است.گفتم: امیر مؤمنان علی علیه السلام دست راست و پای چپ را قطع می نمود.فرمود: آن حضرت فقط در حقوق الهی چنین عمل می کرد اما ای حبیب! حقوق مسلمانان در خصوص قصاص را بر آنان در نظر می گرفت دست در مقابل دست، در صورتی که ضارب دارای دست بود و پا در مقابل دست در صورتی که ضارب دست نداشت.

فَقُلْتُ لَهُ: أَوَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ الدِّيَةُ وَ يُتْرَكُ لَهُ رِجْلُهُ؟فَقَالَ: إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ الدِّيَةُ إِذَا قَطَعَ يَدَ رَجُلٍ وَ لَيْسَ لِلْقَاطِع يَدَانِ وَ لَا رِجْلَانِ فَثَمَّ يَجِبُ عَلَيْهِ الدِّيَةُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ جَارِحَةٌ يُقَاصُّ مِنْهَا.5 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِيمَا كَانَ مِنْ جِرَاحَاتِ الْجَسَدِ أَنَّ فِيهَا الْقِصَاصَ أَوْ يَقْبَلَ الْمَجْرُوحُ دِيَةَ الْجِرَاحَةِ فَيُعْطَاهَا.6 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام فِي رَجُلٍ كَسَرَ يَدَ رَجُلٍ ثُمَّ بَرَأَتْ يَدُ الرَّجُلِ.قَالَ: لَيْسَ فِي هَذَا قِصَاصٌ وَ لَكِنْ يُعْطَى الْأَرْشَ.7 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:____________گفتم: آیا دیه بر او واجب نمی شود و نباید کاری به پایش داشته باشند؟فرمود: دیه در هنگامی لازم می شود که دست مردی را قطع کرده باشد و خودش نه دست داشته باشد و نه پا پس در این مورد باید دیه بپردازد؛ زیرا ضارب عضوی ندارد که قصاص شود.5 - اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:امير مؤمنان على علیه السلام چنین داوری می کرد که در همه جراحت ها حق دارند جانی را قصاص کنند مگر آن که مجروح راضی شود و خون بها بگیرد.6 - راوی گوید: امام (باقر یا صادق علیهما السلام درباره مردی که دست دیگری را شکست اما پس از مدتی دست مضروب بهبود یافت فرمود:)در این مورد قصاص جاری نمی شود اما باید مازاد را بپردازد.7 - ابو بصیر گوید:

سَأَلْتُهُ عَنِ السِّنَّ وَ الذُّرَاعِ يُكْسَرَانِ عَمْداً أَ لَهُمَا أَرْضٌ أَوْ قَوَدٌ؟فَقَالَ: قَوَدٌ.قَالَ: قُلْتُ: فَإِنْ أَضْعَفُوا الدِّيَةَ؟فَقَالَ: إِنْ أَرْضَوْهُ بِمَا شَاءَ فَهُوَ لَهُ.8 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ جَمِيعاً عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ فِي سِنَّ الصَّبِيِّ يَضْرِبُهَا الرَّجُلُ فَتَسْقُطُ ثُمَّ تَنْبُتُ.قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهِ قِصَاصٌ وَ عَلَيْهِ الْأَرْشُ.قَالَ عَلِيٌّ: وَ سُئِلَ جَمِيلٌ كَمِ الْأَرْضُ فِي سِنَّ الصَّبِيِّ وَ كَسْرِ الْيَدِ؟فَقَالَ: شَيْءٌ يَسِيرٌ وَ لَمْ يَرَ فِيهِ شَيْئاً مَعْلُوماً.9 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:____________از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی از روی عمد دندان کسی را بشکند و یا ساعد دست او را بشکند طرف مقابل حق قصاص دارد یا باید تفاوت ارزش را بگیرد؟فرمود: حق قصاص دارد.گفتم: اگر جانی مبلغ ارزش را دو چندان کند چه صورت دارد؟فرمود: با هر مبلغی که رضایت صاحب حق را تحصیل کند حق قصاص ساقط می شود.8 - جمیل گوید: راوی گوید: امام (باقر یا امام صادق علیهما السلام در باره مردی که به دندان کودکی ضربه زده و دندان کودک افتاده بود و پس از مدتی دوباره رشد کرد فرمود:)بر او قصاص جاری نخواهد شد و باید مازاد را بپردازد.علی (یکی از راویان این حدیث گوید: از جمیل پرسیدند: مازاد ارزش دندان کودک و شکستن دست چه مقدار است؟)جمیل گفت: مقداری اندک است و امام در این باره اندازه ای تعیین نفرمود.9 - راوی گوید: